01,000.000*0001_01 jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 01,000.000*0001_02 yasyāsyakamalakośe vāṅmayam amṛtaṃ pibati lokaḥ 01,000.000*0002_01 dharmadṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ 01,000.000*0002_02 kratukusumo mokṣaphalo jayati kalpadrumo viṣṇuḥ 01,000.000*0003_01 pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam 01,000.000*0003_02 nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedanidhiṃ namāmi 01,000.000*0004_01 pārāśaryavacassarojam amalaṃ gītārthagandhotkaṭaṃ 01,000.000*0004_02 nānākhyānakakesaraṃ harikathāsaṃbodhanābodhitam 01,000.000*0004_03 loke sajjanaṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā 01,000.000*0004_04 bhūyād bhāratapaṅkajaṃ kalimalapradhvaṃsi naḥ śreyase 01,000.000*0005_01 yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ 01,000.000*0005_02 yugme yaḥ kapilaḥ kalau ca bhagavān kṛṣṇatvam āyāga * 01,000.000*0005_03 . . . . . . . danti munayo yo yogibhir gīyate 01,000.000*0005_04 sa brahmā yadi vā haro yadi śivo yaḥ ko 'pi tasmai namaḥ 01,000.000*0006_01 vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām u . . . 01,000.000*0006_02 . . tvā kṛtakṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam 01,000.000*0007_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 01,000.000*0007_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 01,000.000*0008_01 acaturvadano brahmā dvibāhur a . . . . 01,000.000*0008_02 abhālalocanaḥ śambhur bhagavān bādarāyaṇaḥ 01,000.000*0009_01 śuklāmbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 01,000.000*0009_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 01,000.000*0010_01 jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalaṃ sphaṭikākṛtim 01,000.000*0010_02 ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvam upāsmahe 01,000.000*0011_01 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 01,000.000*0011_02 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 01,000.000*0012_01 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 01,000.000*0012_02 brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān 01,000.000*0013_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ 01,000.000*0013_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ 01,000.000*0013_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ 01,000.000*0013_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu 01,000.000*0014_01 aśubhāni nirācaṣṭe tanoti śubhasaṃtatim 01,000.000*0014_02 smṛtamātreṇa yaḥ puṃsāṃ brahma tan maṅgalaṃ viduḥ 01,000.000*0015_01 dharmo vivardhati yudhiṣṭhirakīrtanena 01,000.000*0015_02 pāpaṃ praṇaśyati vṛkodarakīrtanena 01,000.000*0015_03 śatrur vinaśyati dhanaṃjayakīrtanena 01,000.000*0015_04 mādrīsutau kathayatāṃ na bhavanti rogāḥ 01,000.000*0016_01 sarasvatīpadaṃ vande śriyaḥ patim umāpatim 01,000.000*0016_02 tviṣāṃ patiṃ gaṇapatiṃ bṛhaspatimukhān ṛṣīn 01,000.000*0017_01 nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ 01,000.000*0017_02 bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca 01,000.000*0017_03 traiguṇyavarjitam ajaṃ vibhum ādyam īśaṃ 01,000.000*0017_04 vande bhavaghnam asurāsurasiddhavandyam 01,001.000a nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 01,001.000c devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 01,001.001A lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre 01,001.002a samāsīnān abhyagacchad brahmarṣīn saṃśitavratān 01,001.002c vinayāvanato bhūtvā kadā cit sūtanandanaḥ 01,001.003a tam āśramam anuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,001.003b*0018_01 uvāca tān ṛṣīn sarvān dhanyo vo 'smy adya darśanāt 01,001.003b*0018_02 veda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmārthasaṃhitāḥ 01,001.003b*0018_03 vakṣyāmi vo dvijaśreṣṭhāḥ śṛṇvantv adya tapodhanāḥ 01,001.003b*0018_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,001.003c citrāḥ śrotuṃ kathās tatra parivavrus tapasvinaḥ 01,001.004a abhivādya munīṃs tāṃs tu sarvān eva kṛtāñjaliḥ 01,001.004c apṛcchat sa tapovṛddhiṃ sadbhiś caivābhinanditaḥ 01,001.005a atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva tapasviṣu 01,001.005c nirdiṣṭam āsanaṃ bheje vinayāl lomaharṣaṇiḥ 01,001.006a sukhāsīnaṃ tatas taṃ tu viśrāntam upalakṣya ca 01,001.006c athāpṛcchad ṛṣis tatra kaś cit prastāvayan kathāḥ 01,001.007a kuta āgamyate saute kva cāyaṃ vihṛtas tvayā 01,001.007c kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitat pṛcchato mama 01,001.007d*0019_01 evaṃ pṛṣṭo 'bravīt samyag yathāval lomaharṣaṇiḥ 01,001.007d*0019_02 vākyaṃ vacanasaṃpannas teṣāṃ tu caritāśrayam 01,001.007d*0019_03 tasmin sadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām 01,001.008 sūta uvāca 01,001.008a janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ 01,001.008c samīpe pārthivendrasya samyak pārikṣitasya ca 01,001.009a kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ 01,001.009c kathitāś cāpi vidhivad yā vaiśaṃpāyanena vai 01,001.010a śrutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ 01,001.010c bahūni saṃparikramya tīrthāny āyatanāni ca 01,001.011a samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam 01,001.011c gatavān asmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavat purā 01,001.011e pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 01,001.012a didṛkṣur āgatas tasmāt samīpaṃ bhavatām iha 01,001.012c āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ 01,001.013a asmin yajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ 01,001.013c kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ 01,001.013e bhavanta āsate svasthā bravīmi kim ahaṃ dvijāḥ 01,001.014a purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ 01,001.014c itivṛttaṃ narendrāṇām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 01,001.014d*0020_01 śrutaṃ me bhāratākhyānaṃ dharmakāmārthamokṣadam 01,001.014d*0020_02 janamejayena pṛṣṭaḥ san vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.014d*0020_03 ṛṣīṇām agratas tatra dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām 01,001.014d*0020_04 vyāsadevājñayā tatra yad vaiśaṃpāyanas tadā 01,001.014d*0020_05 śrutaṃ vai bhāratākhyānaṃ vedārthaiś copabṛṃhitam 01,001.014d*0020_06 tatra me viditaṃ sarvaṃ bhāratākhyānam āditaḥ 01,001.015 ṛṣaya ūcuḥ 01,001.015a dvaipāyanena yat proktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā 01,001.015c surair brahmarṣibhiś caiva śrutvā yad abhipūjitam 01,001.016a tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ 01,001.016c sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthair bhūṣitasya ca 01,001.017a bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām 01,001.017c saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām 01,001.018a janamejayasya yāṃ rājño vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.018c yathāvat sa ṛṣis tuṣṭyā satre dvaipāyanājñayā 01,001.019a vedaiś caturbhiḥ samitāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ 01,001.019c saṃhitāṃ śrotum icchāmo dharmyāṃ pāpabhayāpahām 01,001.020 sūta uvāca 01,001.020a ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam 01,001.020c ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam 01,001.021a asac ca sac caiva ca yad viśvaṃ sadasataḥ param 01,001.021c parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ param avyayam 01,001.022a maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyam anaghaṃ śucim 01,001.022c namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim 01,001.023a maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ 01,001.023c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,001.023d*0021_01 namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 01,001.023d*0021_02 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 01,001.023d*0021_03 sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 01,001.023d*0021_04 na tathā phaladaṃ sūte nārāyaṇakathā yathā 01,001.023d*0021_05 nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 01,001.023d*0021_06 etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmy aham 01,001.024a ācakhyuḥ kavayaḥ ke cit saṃpraty ācakṣate pare 01,001.024c ākhyāsyanti tathaivānye itihāsam imaṃ bhuvi 01,001.025a idaṃ tu triṣu lokeṣu mahaj jñānaṃ pratiṣṭhitam 01,001.025c vistaraiś ca samāsaiś ca dhāryate yad dvijātibhiḥ 01,001.026a alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayair divyamānuṣaiḥ 01,001.026c chandovṛttaiś ca vividhair anvitaṃ viduṣāṃ priyam 01,001.026d*0022_01 puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye 01,001.026d*0022_02 viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaram āśritaḥ 01,001.026d*0022_03 śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmā tapasi sthitaḥ 01,001.026d*0022_04 bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim 01,001.026d*0022_05 praviśya yogaṃ jñānena so 'paśyat sarvam antataḥ 01,001.027a niṣprabhe 'smin nirāloke sarvatas tamasāvṛte 01,001.027c bṛhad aṇḍam abhūd ekaṃ prajānāṃ bījam akṣayam 01,001.028a yugasyādau nimittaṃ tan mahad divyaṃ pracakṣate 01,001.028c yasmiṃs tac chrūyate satyaṃ jyotir brahma sanātanam 01,001.029a adbhutaṃ cāpy acintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatam 01,001.029c avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yat tat sadasadātmakam 01,001.030a yasmāt pitāmaho jajñe prabhur ekaḥ prajāpatiḥ 01,001.030c brahmā suraguruḥ sthāṇur manuḥ kaḥ parameṣṭhy atha 01,001.031a prācetasas tathā dakṣo dakṣaputrāś ca sapta ye 01,001.031c tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavann ekaviṃśatiḥ 01,001.032a puruṣaś cāprameyātmā yaṃ sarvam ṛṣayo viduḥ 01,001.032c viśvedevās tathādityā vasavo 'thāśvināv api 01,001.033a yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāś ca guhyakāḥ pitaras tathā 01,001.033c tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣayo 'malāḥ 01,001.034a rājarṣayaś ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,001.034c āpo dyauḥ pṛthivī vāyur antarikṣaṃ diśas tathā 01,001.035a saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt 01,001.035b*0023_01 kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ 01,001.035c yac cānyad api tat sarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam 01,001.036a yad idaṃ dṛśyate kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 01,001.036c punaḥ saṃkṣipyate sarvaṃ jagat prāpte yugakṣaye 01,001.037a yathartāv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 01,001.037c dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu 01,001.038a evam etad anādyantaṃ bhūtasaṃhārakārakam 01,001.038c anādinidhanaṃ loke cakraṃ saṃparivartate 01,001.039a trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca 01,001.039c trayastriṃśac ca devānāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepalakṣaṇā 01,001.040a divasputro bṛhadbhānuś cakṣur ātmā vibhāvasuḥ 01,001.040c savitā ca ṛcīko 'rko bhānur āśāvaho raviḥ 01,001.041a putrā vivasvataḥ sarve mahyas teṣāṃ tathāvaraḥ 01,001.041c devabhrāṭ tanayas tasya tasmāt subhrāḍ iti smṛtaḥ 01,001.042a subhrājas tu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ 01,001.042c daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotir ātmavān 01,001.043a daśa putrasahasrāṇi daśajyoter mahātmanaḥ 01,001.043c tato daśaguṇāś cānye śatajyoter ihātmajāḥ 01,001.044a bhūyas tato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ 01,001.044c tebhyo 'yaṃ kuruvaṃśaś ca yadūnāṃ bharatasya ca 01,001.045a yayātīkṣvākuvaṃśaś ca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ 01,001.045c saṃbhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ savistarāḥ 01,001.046a bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat 01,001.046c vedayogaṃ savijñānaṃ dharmo 'rthaḥ kāma eva ca 01,001.047a dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca 01,001.047c lokayātrāvidhānaṃ ca saṃbhūtaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ 01,001.047d*0024_01 nītir bharatavaṃśasya vistaraś caiva sarvaśaḥ 01,001.048a itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayo 'pi ca 01,001.048c iha sarvam anukrāntam uktaṃ granthasya lakṣaṇam 01,001.048d*0025_01 saṃkṣepeṇetihāsasya tato vakṣyāmi vistaram 01,001.049a vistīryaitan mahaj jñānam ṛṣiḥ saṃkṣepam abravīt 01,001.049c iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam 01,001.050a manvādi bhārataṃ ke cid āstīkādi tathāpare 01,001.050c tathoparicarādy anye viprāḥ samyag adhīyate 01,001.051a vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ 01,001.051c vyākhyātuṃ kuśalāḥ ke cid granthaṃ dhārayituṃ pare 01,001.052a tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam 01,001.052c itihāsam imaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ 01,001.053a parāśarātmajo vidvān brahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ 01,001.053b@002_0001 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum 01,001.053b@002_0002 ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 01,001.053b@002_0003 bhāti sarveṣu vedeṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu 01,001.053b@002_0004 taraṇaṃ sarvalokānāṃ tasmād bhāratam ucyate 01,001.053c mātur niyogād dharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ 01,001.054a kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā 01,001.054c trīn agnīn iva kauravyāñ janayām āsa vīryavān 01,001.055a utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ viduram eva ca 01,001.055c jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati 01,001.056a teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim 01,001.056b*0026_01 evaṃ vai saṃgrahādhyāyaḥ pūrvam eva maharṣiṇā 01,001.056b*0026_02 kramaṇaprastarair yuktaḥ kathaṃ cid apy atīva hi 01,001.056b*0026_03 etadarthaṃ ca vihitaḥ saṃgraho 'yaṃ yathāśrutaḥ 01,001.056b*0026_04 tac chrutvā sarvam ākhyātaṃ loke jñāsyanti mānavāḥ 01,001.056c abravīd bhārataṃ loke mānuṣe 'smin mahān ṛṣiḥ 01,001.057a janamejayena pṛṣṭaḥ san brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 01,001.057c śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 01,001.058a sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayām āsa bhāratam 01,001.058c karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ 01,001.059a vistaraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām 01,001.059c kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyag dvaipāyano 'bravīt 01,001.060a vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām 01,001.060c durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇām uktavān bhagavān ṛṣiḥ 01,001.060d*0027_01 idaṃ śatasahasrākhyaṃ ślokānāṃ puṇyakarmaṇām 01,001.060d*0027_02 upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam 01,001.061a caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām 01,001.061c upākhyānair vinā tāvad bhārataṃ procyate budhaiḥ 01,001.062a tato 'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavān ṛṣiḥ 01,001.062c anukramaṇim adhyāyaṃ vṛttāntānāṃ saparvaṇām 01,001.062d@001=0057 sūtaḥ 01,001.062d@001_0001 tasyākhyānavariṣṭhasya kṛtvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ 01,001.062d@001_0002 katham adhyāpayānīha śiṣyān ittham acintayat 01,001.062d@001_0003 tasya cintayataś cāpi ṛṣer dvaipāyanasya ca 01,001.062d@001_0004 smṛtvājagāma bhagavān brahmā lokaguruḥ svayam 01,001.062d@001_0005 priyārthaṃ maharṣeś cāpi lokānāṃ hitakāmyayā 01,001.062d@001_0006 taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,001.062d@001_0007 āsanaṃ kalpayām āsa sarvadevagaṇair yutam 01,001.062d@001_0008 hiraṇyagarbham āsīnaṃ tasmiṃs tu paramāsane 01,001.062d@001_0009 parivṛtyāsanābhyāśe vāsaveyaḥ sthito nataḥ 01,001.062d@001_0010 anujñāto 'tha kṛṣṇas tu brahmaṇā parameṣṭhinā 01,001.062d@001_0011 niṣasādāsanābhyāśe prīyamāṇaḥ suvismitaḥ 01,001.062d@001_0012 uvāca sa mahātejā brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 01,001.062d@001_0013 kṛtaṃ mayedaṃ bhagavan kāvyaṃ paramapūjitam 01,001.062d@001_0014 brahman vedarahasyaṃ ca yac cānyat khyāpitaṃ mayā 01,001.062d@001_0015 sāṅgopaniṣadānāṃ ca vedānāṃ vistarakriyā 01,001.062d@001_0016 itihāsapurāṇānām unmeṣaṃ nimiṣaṃ ca yat 01,001.062d@001_0017 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca trividhaṃ kālasaṃjñitam 01,001.062d@001_0018 jarāmṛtyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayam 01,001.062d@001_0019 vividhasya ca dharmasya hy āśramāṇāṃ ca lakṣaṇam 01,001.062d@001_0020 cāturvarṇyavidhānaṃ ca purāṇārthaṃ ca kṛtsnaśaḥ 01,001.062d@001_0021 tapaso brahmacaryasya pṛthivyāś candrasūryayoḥ 01,001.062d@001_0022 grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha 01,001.062d@001_0023 ṛco yajūṃṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca 01,001.062d@001_0024 nyāyaḥ śikṣā cikitsā ca jñānaṃ pāśupataṃ tathā 01,001.062d@001_0025 iti naikāśrayaṃ janma divyamānuṣasaṃśritam 01,001.062d@001_0026 tīrthānāṃ caiva puṇyānāṃ deśānāṃ caiva kīrtanam 01,001.062d@001_0027 nadīnāṃ parvatānāṃ ca vanānāṃ sāgarasya ca 01,001.062d@001_0028 purāṇāṃ caiva divyānāṃ kalpānāṃ yuddhakauśalam 01,001.062d@001_0029 vākyajātiviśeṣāṃś ca lokayātrākramaś ca yaḥ 01,001.062d@001_0030 yac cāpi sarvagaṃ vastu tat prabho kṣantum arhasi 01,001.062d@001_0031 tapoviśiṣṭād api vai vasiṣṭhān munipuṃgavāt 01,001.062d@001_0032 manye śreṣṭhatamaṃ tvādya rahasyajñānavedanāt 01,001.062d@001_0033 janmaprabhṛti satyāṃ te vidma gāṃ brahmavādinīm 01,001.062d@001_0034 tvayā ca kāvyam ity uktaṃ tasmāt kāvyaṃ bhaviṣyati 01,001.062d@001_0035 asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe 01,001.062d@001_0036 viśeṣaṇe gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ 01,001.062d@001_0037 jaḍāndhabadhironmattaṃ tamobhūtaṃ jagad bhavet 01,001.062d@001_0038 yadi jñānahutāśena tvayā nojjvalitaṃ bhavet 01,001.062d@001_0039 tamasāndhasya lokasya veṣṭitasya svakarmabhiḥ 01,001.062d@001_0040 jñānāñjanaśalākābhir buddhinetrotsavaḥ kṛtaḥ 01,001.062d@001_0041 dharmārthakāmamokṣārthaiḥ samāsavyāsakīrtanaiḥ 01,001.062d@001_0042 tvayā bhāratasūryeṇa nṛṇāṃ vinihataṃ tamaḥ 01,001.062d@001_0043 purāṇapūrṇacandreṇa śrutijyotsnāprakāśinā 01,001.062d@001_0044 nṛṇāṃ kumudasaumyānāṃ kṛtaṃ buddhiprabodhanam 01,001.062d@001_0045 itihāsapradīpena mohāvaraṇaghātinā 01,001.062d@001_0046 lokagarbhagṛhaṃ kṛtsnaṃ yathāvat saṃprakāśitam 01,001.062d@001_0047 saṃgrahādhyāyabījo vai paulomāstīkamūlavān 01,001.062d@001_0048 saṃbhavaskandhavistāraḥ sabhāraṇyaviṭaṅkavān 01,001.062d@001_0049 araṇīparvarūpāḍhyo virāṭodyogasāravān 01,001.062d@001_0050 bhīṣmaparvamahāśākho droṇaparvapalāśavān 01,001.062d@001_0051 karṇaparvacitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ 01,001.062d@001_0052 strīparvaiṣīkaviśrāmaḥ śāntiparvabṛhatphalaḥ 01,001.062d@001_0053 aśvamedhāmṛtarasas tvāśramasthānasaṃśrayaḥ 01,001.062d@001_0054 mausalaśrutisaṃkṣepaḥ śiṣṭadvijaniṣevitaḥ 01,001.062d@001_0055 sarveṣāṃ kavimukhyānām upajīvyo bhaviṣyati 01,001.062d@001_0056 parjanya iva bhūtānām akṣayo bhāratadrumaḥ 01,001.062d@001_0057 evam ābhāṣya taṃ brahmā jagāma svaṃ niveśanam 01,001.062d@001_0058 bhagavān sa jagatsraṣṭā ṛṣidevagaṇaiḥ saha 01,001.062d@001_0059 tasya vṛkṣasya vakṣyāmi śaśvat puṣpaphalodayam 01,001.062d@001_0060 svādumedhyarasopetam acchedyam amarair api 01,001.063a idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putram adhyāpayac chukam 01,001.063c tato 'nyebhyo 'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhuḥ 01,001.063d*0028_01 saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakīrtitāḥ 01,001.063d*0029_01 ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām 01,001.063d*0029_02 triṃśacchatasahasraṃ ca devaloke pratiṣṭhitam 01,001.063d*0029_03 pitrye pañcadaśa proktaṃ rakṣoyakṣe caturdaśa 01,001.063d*0029_04 ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu pratiṣṭhitam 01,001.064a nārado 'śrāvayad devān asito devalaḥ pitṝn 01,001.064c gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayām āsa vai śukaḥ 01,001.064d*0030_01 asmiṃs tu mānuṣe loke vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.064d*0030_02 śiṣyo vyāsasya dharmātmā sarvavedavidāṃ varaḥ 01,001.064d*0030_03 ekaṃ śatasahasraṃ tu mayoktaṃ vai nibodhata 01,001.064d*0031_01 vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ śrāvayām āsa pārthivam 01,001.064d*0031_02 pārikṣitaṃ mahābāhuṃ nāmnā tu janamejayam 01,001.065a duryodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ 01,001.065c duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī 01,001.066a yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ 01,001.066c mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāś ca 01,001.067a pāṇḍur jitvā bahūn deśān yudhā vikramaṇena ca 01,001.067c araṇye mṛgayāśīlo nyavasat sajanas tadā 01,001.068a mṛgavyavāyanidhane kṛcchrāṃ prāpa sa āpadam 01,001.068c janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ 01,001.069a mātror abhyupapattiś ca dharmopaniṣadaṃ prati 01,001.069c dharmasya vāyoḥ śakrasya devayoś ca tathāśvinoḥ 01,001.069d*0032_01 tato dharmopaniṣadaṃ bhūtvā bhartuḥ priyā pṛthā 01,001.069d*0032_02 dharmānilendrāṃs tābhiḥ sājuhāva sutavāñchayā 01,001.069d*0032_03 taddattopaniṣan mādrī cāśvināv ājuhāva ca 01,001.069d*0032_04 jātāḥ pārthās tataḥ sarve kuntyā mādryāś ca mantrataḥ 01,001.069d*0033_01 teṣu jāteṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,001.069d*0033_02 mādryā tu saha saṃgamya ṛṣiśāpaprabhāvataḥ 01,001.069d*0033_03 mṛtaḥ pāṇḍur mahāpuṇye śataśṛṅge mahāgirau 01,001.070a tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ 01,001.070c medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatām āśrameṣu ca 01,001.071a ṛṣibhiś ca tadānītā dhārtarāṣṭrān prati svayam 01,001.071c śiśavaś cābhirūpāś ca jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,001.072a putrāś ca bhrātaraś ceme śiṣyāś ca suhṛdaś ca vaḥ 01,001.072c pāṇḍavā eta ity uktvā munayo 'ntarhitās tataḥ 01,001.073a tāṃs tair niveditān dṛṣṭvā pāṇḍavān kauravās tadā 01,001.073c śiṣṭāś ca varṇāḥ paurā ye te harṣāc cukruśur bhṛśam 01,001.074a āhuḥ ke cin na tasyaite tasyaita iti cāpare 01,001.074c yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyeti cāpare 01,001.075a svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma saṃtatim 01,001.075c ucyatāṃ svāgatam iti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ 01,001.076a tasminn uparate śabde diśaḥ sarvā vinādayan 01,001.076c antarhitānāṃ bhūtānāṃ nisvanas tumulo 'bhavat 01,001.077a puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ 01,001.077c āsan praveśe pārthānāṃ tad adbhutam ivābhavat 01,001.078a tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ 01,001.078c śabda āsīn mahāṃs tatra divaspṛk kīrtivardhanaḥ 01,001.079a te 'py adhītyākhilān vedāñ śāstrāṇi vividhāni ca 01,001.079c nyavasan pāṇḍavās tatra pūjitā akutobhayāḥ 01,001.080a yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo 'bhavan 01,001.080c dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca 01,001.081a guruśuśrūṣayā kuntyā yamayor vinayena ca 01,001.081c tutoṣa lokaḥ sakalas teṣāṃ śauryaguṇena ca 01,001.082a samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām 01,001.082c prāptavān arjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram 01,001.083a tataḥ prabhṛti loke 'smin pūjyaḥ sarvadhanuṣmatām 01,001.083c āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣv api cābhavat 01,001.084a sa sarvān pārthivāñ jitvā sarvāṃś ca mahato gaṇān 01,001.084c ājahārārjuno rājñe rājasūyaṃ mahākratum 01,001.085a annavān dakṣiṇāvāṃś ca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 01,001.085c yudhiṣṭhireṇa saṃprāpto rājasūyo mahākratuḥ 01,001.086a sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca 01,001.086c ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam 01,001.087a duryodhanam upāgacchann arhaṇāni tatas tataḥ 01,001.087c maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca 01,001.087d*0034_01 vicitrāṇi ca vāsāṃsi prāvārāvaraṇāni ca 01,001.087d*0034_02 kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca 01,001.088a samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam 01,001.088c īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃs tasya manyur ajāyata 01,001.089a vimānapratimāṃ cāpi mayena sukṛtāṃ sabhām 01,001.089c pāṇḍavānām upahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata 01,001.090a yatrāvahasitaś cāsīt praskandann iva saṃbhramāt 01,001.090c pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat 01,001.091a sa bhogān vividhān bhuñjan ratnāni vividhāni ca 01,001.091c kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 01,001.092a anvajānāt tato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ 01,001.092c tac chrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavan mahān 01,001.093a nātiprītamanāś cāsīd vivādāṃś cānvamodata 01,001.093c dyūtādīn anayān ghorān pravṛddhāṃś cāpy upaikṣata 01,001.094a nirasya viduraṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ śāradvataṃ kṛpam 01,001.094c vigrahe tumule tasminn ahan kṣatraṃ parasparam 01,001.095a jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahad apriyam 01,001.095c duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunes tathā 01,001.095e dhṛtarāṣṭraś ciraṃ dhyātvā saṃjayaṃ vākyam abravīt 01,001.096a śṛṇu saṃjaya me sarvaṃ na me 'sūyitum arhasi 01,001.096c śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ 01,001.097a na vigrahe mama matir na ca prīye kurukṣaye 01,001.097c na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāṇḍusuteṣu ca 01,001.098a vṛddhaṃ mām abhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ 01,001.098c ahaṃ tv acakṣuḥ kārpaṇyāt putraprītyā sahāmi tat 01,001.098e muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanam acetanam 01,001.099a rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ 01,001.099c tac cāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane 01,001.100a amarṣitaḥ svayaṃ jetum aśaktaḥ pāṇḍavān raṇe 01,001.100c nirutsāhaś ca saṃprāptuṃ śriyam akṣatriyo yathā 01,001.100e gāndhārarājasahitaś chadmadyūtam amantrayat 01,001.101a tatra yad yad yathā jñātaṃ mayā saṃjaya tac chṛṇu 01,001.101c śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ 01,001.101e tato jñāsyasi māṃ saute prajñācakṣuṣam ity uta 01,001.102a yadāśrauṣaṃ dhanur āyamya citraṃ; viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām 01,001.102c kṛṣṇāṃ hṛtāṃ paśyatāṃ sarvarājñāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.103a yadāśrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ; prasahyoḍhāṃ mādhavīm arjunena 01,001.103c indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104a yadāśrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ; śarair divyair vāritaṃ cārjunena 01,001.104c agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0035_01 yadāśrauṣaṃ jātuṣād veśmanas tān 01,001.104d*0035_02 muktān pārthān pañca kuntyā sametān 01,001.104d*0035_03 yuktaṃ caiṣāṃ viduraṃ svārthasiddhyai 01,001.104d*0035_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0036_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ raṅgamadhye 01,001.104d*0036_02 lakṣyaṃ bhittvā nirjitām arjunena 01,001.104d*0036_03 śūrān pāñcālān pāṇḍaveyāṃś ca yuktāṃs 01,001.104d*0036_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0037_01 yadāśrauṣaṃ māgadhānāṃ variṣṭhaṃ 01,001.104d*0037_02 jarāsaṃdhaṃ kṣatramadhye jvalantam 01,001.104d*0037_03 dorbhyāṃ hataṃ bhīmasenena gatvā 01,001.104d*0037_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0038_01 yadāśrauṣaṃ digjaye pāṇḍuputrair 01,001.104d*0038_02 vaśīkṛtān bhūmipālān prasahya 01,001.104d*0038_03 mahākratuṃ rājasūyaṃ kṛtaṃ ca 01,001.104d*0038_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0039_01 yadāśrauṣaṃ sarvaviśvasya sārāṃ 01,001.104d*0039_02 prītyā rājñe nirmitāṃ tāṃ mayena 01,001.104d*0039_03 gadāṃ cogrāṃ bhīmasenāya dattāṃ 01,001.104d*0039_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.105a yadāśrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ; parājitaṃ saubalenākṣavatyām 01,001.105c anvāgataṃ bhrātṛbhir aprameyais; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.106a yadāśrauṣaṃ draupadīm aśrukaṇṭhīṃ; sabhāṃ nītāṃ duḥkhitām ekavastrām 01,001.106c rajasvalāṃ nāthavatīm anāthavat; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.106d*0040_01 yadāśrauṣaṃ vāsasāṃ tatra rāśiṃ 01,001.106d*0040_02 samākṣipat kitavo mandabuddhiḥ 01,001.106d*0040_03 duḥśāsano gatavān naiva cāntaṃ 01,001.106d*0040_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.107a yadāśrauṣaṃ vividhās tāta ceṣṭā; dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya 01,001.107c jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.107d*0041_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ tāṃ bruvāṇāṃ 01,001.107d*0041_02 pravrajyāyām aśrukaṇṭhīṃ rudantīm 01,001.107d*0041_03 patyau yuktāṃ nātra vastuṃ hi dharmas 01,001.107d*0041_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.108a yadāśrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrair; anvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham 01,001.108c bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.108d*0042_01 yadāśrauṣaṃ vanavāseṣu pārthān 01,001.108d*0042_02 samāgatān ṛṣimukhyaiḥ purāṇaiḥ 01,001.108d*0042_03 upāsyamānān sagaṇair jātu sarvāṃs 01,001.108d*0042_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.109a yadāśrauṣam arjuno devadevaṃ; kirātarūpaṃ tryambakaṃ toṣya yuddhe 01,001.109c avāpa tat pāśupataṃ mahāstraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110a yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ; śakrāt sākṣād divyam astraṃ yathāvat 01,001.110c adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasaṃdhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0043_01 yadāśrauṣaṃ kālakeyās tatas te 01,001.110d*0043_02 paulomāno varadattāś ca dṛptāḥ 01,001.110d*0043_03 devair ajeyā nirjitā arjunena 01,001.110d*0043_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0044_01 yadāśrauṣam asurāṇāṃ vadhārthaṃ 01,001.110d*0044_02 kirīṭinaṃ yātam amitrakarṣaṇam 01,001.110d*0044_03 kṛtārthaṃ cāpy āgataṃ śakralokāt 01,001.110d*0044_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0045_01 yadāśrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ 01,001.110d*0045_02 pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ romaśena 01,001.110d*0045_03 tasmāc chrutaṃ cārjunasyāstralābhaṃ 01,001.110d*0045_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.111a yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ; samāgataṃ bhīmam anyāṃś ca pārthān 01,001.111c tasmin deśe mānuṣāṇām agamye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.112a yadāśrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ; bandhaṃ gandharvair mokṣaṇaṃ cārjunena 01,001.112c sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.112d*0046_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ saindhavena 01,001.112d*0046_02 nānītāṃ (sic) mokṣitāṃ cārjunena 01,001.112d*0046_03 jayadrathaṃ mokṣitaṃ jīvaśeṣaṃ 01,001.112d*0046_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113a yadāśrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ; samāgataṃ dharmarājena sūta 01,001.113c praśnān uktān vibruvantaṃ ca samyak; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0047_01 yadāśrauṣaṃ na vidur māmakās tān 01,001.113d*0047_02 pracchannarūpān vasataḥ pāṇḍaveyān 01,001.113d*0047_03 virāṭarāṣṭre saha kṛṣṇayā tāṃs 01,001.113d*0047_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0048_01 yadāśrauṣaṃ tān athājñātavāse 01,001.113d*0048_02 tv apaśyamānān vividhair upāyaiḥ 01,001.113d*0048_03 dakṣān pārthān me sutair agnikalpāṃs 01,001.113d*0048_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0049_01 yadāśrauṣaṃ kīcakānāṃ variṣṭhaṃ 01,001.113d*0049_02 niṣūditaṃ bhrātṛśatena sārdham 01,001.113d*0049_03 draupadyarthaṃ bhīmasenena saṃkhye 01,001.113d*0049_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0050_01 yadāśrauṣaṃ vasataḥ pāṇḍuputrān 01,001.113d*0050_02 adṛśyamānān vividhair upāyaiḥ 01,001.113d*0050_03 dakṣān pārthān bhīmasenena saṃkhye 01,001.113d*0050_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.114a yadāśrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhān; dhanaṃjayenaikarathena bhagnān 01,001.114c virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.115a yadāśrauṣaṃ satkṛtāṃ matsyarājñā; sutāṃ dattām uttarām arjunāya 01,001.115c tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇāt sutārthe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.116a yadāśrauṣaṃ nirjitasyādhanasya; pravrājitasya svajanāt pracyutasya 01,001.116c akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.117a yadāśrauṣaṃ naranārāyaṇau tau; kṛṣṇārjunau vadato nāradasya 01,001.117c ahaṃ draṣṭā brahmaloke sadeti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.118a yadāśrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ; sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam 01,001.118c yasyemāṃ gāṃ vikramam ekam āhus; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.118d*0051_01 yadāśrauṣaṃ lokahitāya kṛṣṇaṃ 01,001.118d*0051_02 śamārthinam upayātaṃ kurūṇām 01,001.118d*0051_03 śamaṃ kurvāṇam akṛtārthaṃ ca yātaṃ 01,001.118d*0051_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.119a yadāśrauṣaṃ karṇaduryodhanābhyāṃ; buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya 01,001.119c taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.120a yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte; rathasyaikām agratas tiṣṭhamānām 01,001.120c ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.120d*0052_01 yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte 01,001.120d*0052_02 rathāṅgahaste phālgunenānvite 'pi 01,001.120d*0052_03 grahītukāmaṃ mama putraṃ dvipena 01,001.120d*0052_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.121a yadāśrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ; tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ca teṣām 01,001.121c bhāradvājaṃ cāśiṣo 'nubruvāṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.122a yadāśrauṣaṃ karṇa uvāca bhīṣmaṃ; nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti 01,001.122c hitvā senām apacakrāma caiva; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.123a yadāśrauṣaṃ vāsudevārjunau tau; tathā dhanur gāṇḍivam aprameyam 01,001.123c trīṇy ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.124a yadāśrauṣaṃ kaśmalenābhipanne; rathopasthe sīdamāne 'rjune vai 01,001.124c kṛṣṇaṃ lokān darśayānaṃ śarīre; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.125a yadāśrauṣaṃ bhīṣmam amitrakarśanaṃ; nighnantam ājāv ayutaṃ rathānām 01,001.125c naiṣāṃ kaś cid vadhyate dṛśyarūpas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.125d*0053_01 yadāśrauṣaṃ cāpageyena saṃkhye 01,001.125d*0053_02 svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa 01,001.125d*0053_03 tac cākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭās 01,001.125d*0053_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.126a yadāśrauṣaṃ bhīṣmam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam 01,001.126c śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.127a yadāśrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ; vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ 01,001.127c bhīṣmaṃ kṛtvā somakān alpaśeṣāṃs; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.128a yadāśrauṣaṃ śāṃtanave śayāne; pānīyārthe coditenārjunena 01,001.128c bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.129a yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau; kaunteyānām anulomau jayāya 01,001.129c nityaṃ cāsmāñ śvāpadā vyābhaṣantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.130a yadā droṇo vividhān astramārgān; vidarśayan samare citrayodhī 01,001.130c na pāṇḍavāñ śreṣṭhatamān nihanti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.131a yadāśrauṣaṃ cāsmadīyān mahārathān; vyavasthitān arjunasyāntakāya 01,001.131c saṃśaptakān nihatān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.132a yadāśrauṣaṃ vyūham abhedyam anyair; bhāradvājenāttaśastreṇa guptam 01,001.132c bhittvā saubhadraṃ vīram ekaṃ praviṣṭaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.133a yadābhimanyuṃ parivārya bālaṃ; sarve hatvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ 01,001.133c mahārathāḥ pārtham aśaknuvantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.134a yadāśrauṣam abhimanyuṃ nihatya; harṣān mūḍhān krośato dhārtarāṣṭrān 01,001.134c krodhaṃ muktaṃ saindhave cārjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.135a yadāśrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ; pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena 01,001.135c satyāṃ nistīrṇāṃ śatrumadhye ca tena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.136a yadāśrauṣaṃ śrāntahaye dhanaṃjaye; muktvā hayān pāyayitvopavṛttān 01,001.136c punar yuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.137a yadāśrauṣaṃ vāhaneṣv āśvasatsu; rathopasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena 01,001.137c sarvān yodhān vāritān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.138a yadāśrauṣaṃ nāgabalair durutsahaṃ; droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya 01,001.138c yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.139a yadāśrauṣaṃ karṇam āsādya muktaṃ; vadhād bhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ 01,001.139c dhanuṣkoṭyā tudya karṇena vīraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.140a yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaś ca; karṇo drauṇir madrarājaś ca śūraḥ 01,001.140c amarṣayan saindhavaṃ vadhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.141a yadāśrauṣaṃ devarājena dattāṃ; divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena 01,001.141c ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.142a yadāśrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ; yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim 01,001.142c yayā vadhyaḥ samare savyasācī; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.143a yadāśrauṣaṃ droṇam ācāryam ekaṃ; dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam 01,001.143c rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.144a yadāśrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ; mādrīputraṃ nakulaṃ lokamadhye 01,001.144c samaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yudhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145a yadā droṇe nihate droṇaputro; nārāyaṇaṃ divyam astraṃ vikurvan 01,001.145c naiṣām antaṃ gatavān pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145d*0054_01 yadāśrauṣaṃ bhīmasenena pītaṃ 01,001.145d*0054_02 raktaṃ bhrātur yudhi duḥśāsanasya 01,001.145d*0054_03 nivāritaṃ nānyatamena bhīmaṃ 01,001.145d*0054_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145d*0055_01 yadāśrauṣaṃ bhīmakarmāṇam ugraṃ 01,001.145d*0055_02 raṇe bhīmaṃ śoṇitaṃ pītavantam 01,001.145d*0055_03 bhittvā vakṣo yuvarājasya sūta 01,001.145d*0055_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.146a yadāśrauṣaṃ karṇam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam 01,001.146c tasmin bhrātṝṇāṃ vigrahe devaguhye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.147a yadāśrauṣaṃ droṇaputraṃ kṛpaṃ ca; duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇam ugram 01,001.147c yudhiṣṭhiraṃ śūnyam adharṣayantaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.148a yadāśrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ; raṇe śūraṃ dharmarājena sūta 01,001.148c sadā saṃgrāme spardhate yaḥ sa kṛṣṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.149a yadāśrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ; māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena 01,001.149c hataṃ saṃgrāme sahadevena pāpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.150a yadāśrauṣaṃ śrāntam ekaṃ śayānaṃ; hradaṃ gatvā stambhayitvā tad ambhaḥ 01,001.150c duryodhanaṃ virathaṃ bhagnadarpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.151a yadāśrauṣaṃ pāṇḍavāṃs tiṣṭhamānān; gaṅgāhrade vāsudevena sārdham 01,001.151c amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.152a yadāśrauṣaṃ vividhāṃs tāta mārgān; gadāyuddhe maṇḍalaṃ saṃcarantam 01,001.152c mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.153a yadāśrauṣaṃ droṇaputrādibhis tair; hatān pāñcālān draupadeyāṃś ca suptān 01,001.153c kṛtaṃ bībhatsam ayaśasyaṃ ca karma; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.154a yadāśrauṣaṃ bhīmasenānuyātena; aśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam 01,001.154c kruddhenaiṣīkam avadhīd yena garbhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.155a yadāśrauṣaṃ brahmaśiro 'rjunena; muktaṃ svastīty astram astreṇa śāntam 01,001.155c aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.156a yadāśrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe; vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre 01,001.156b*0056_01 saṃjīvayāmīti hareḥ pratijñāṃ 01,001.156b*0056_02 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.156c dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ; paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa 01,001.156d*0057_01 buddhvā cāhaṃ buddhihīno 'dya sūta 01,001.156d*0057_02 saṃtapye 'haṃ putrapautraiś ca hīnaḥ 01,001.156d*0057_03 saṃcintayann adya vihīnabuddhiḥ 01,001.156d*0057_04 kartavyatāṃ nābhijānāmi sūta 01,001.157a śocyā gāndhārī putrapautrair vihīnā; tathā vadhvaḥ pitṛbhir bhrātṛbhiś ca 01,001.157c kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ; prāptaṃ rājyam asapatnaṃ punas taiḥ 01,001.158a kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me; trayo 'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta 01,001.158c dvyūnā viṃśatir āhatākṣauhiṇīnāṃ; tasmin saṃgrāme vigrahe kṣatriyāṇām 01,001.158d*0058_01 kālābhipannā samitir mahātmanāṃ 01,001.158d*0058_02 niṣūditā hetur āsīt suto me 01,001.159a tamasā tv abhyavastīrṇo moha āviśatīva mām 01,001.159c saṃjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me 01,001.160a ity uktvā dhṛtarāṣṭro 'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ 01,001.160c mūrcchitaḥ punar āśvastaḥ saṃjayaṃ vākyam abravīt 01,001.161a saṃjayaivaṃgate prāṇāṃs tyaktum icchāmi māciram 01,001.161c stokaṃ hy api na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe 01,001.162a taṃ tathāvādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim 01,001.162b*0059_01 niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ muhyamānaṃ punaḥ punaḥ 01,001.162c gāvalgaṇir idaṃ dhīmān mahārthaṃ vākyam abravīt 01,001.163a śrutavān asi vai rājño mahotsāhān mahābalān 01,001.163c dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ 01,001.164a mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca 01,001.164c jātān divyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ 01,001.165a dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ 01,001.165c asmiṃl loke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatāḥ 01,001.166a vainyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varam 01,001.166c suhotraṃ rantidevaṃ ca kakṣīvantaṃ tathauśijam 01,001.167a bāhlīkaṃ damanaṃ śaibyaṃ śaryātim ajitaṃ jitam 01,001.167c viśvāmitram amitraghnam ambarīṣaṃ mahābalam 01,001.168a maruttaṃ manum ikṣvākuṃ gayaṃ bharatam eva ca 01,001.168c rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham 01,001.168d*0060_01 kṛtavīryaṃ mahābhāgaṃ tathaiva janamejayam 01,001.169a yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devair yo yājitaḥ svayam 01,001.169c caityayūpāṅkitā bhūmir yasyeyaṃ savanākarā 01,001.170a iti rājñāṃ caturviṃśan nāradena surarṣiṇā 01,001.170c putraśokābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ 01,001.171a tebhyaś cānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ 01,001.171c mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,001.172a pūruḥ kurur yaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādhṛtiḥ 01,001.172c anenā yuvanāśvaś ca kakutstho vikramī raghuḥ 01,001.173a vijitī vītihotraś ca bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ 01,001.173c uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ 01,001.174a dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṃkṛtir nimiḥ 01,001.174c ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śambhur devāvṛdho 'naghaḥ 01,001.175a devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ 01,001.175c mahotsāho vinītātmā sukratur naiṣadho nalaḥ 01,001.176a satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ 01,001.176c jānujaṅgho 'naraṇyo 'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śubhavrataḥ 01,001.177a balabandhur nirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ 01,001.177c dhṛṣṭaketur bṛhatketur dīptaketur nirāmayaḥ 01,001.178a avikṣit prabalo dhūrtaḥ kṛtabandhur dṛḍheṣudhiḥ 01,001.178c mahāpurāṇaḥ saṃbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ 01,001.179a ete cānye ca bahavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,001.179c śrūyante 'yutaśaś cānye saṃkhyātāś cāpi padmaśaḥ 01,001.180a hitvā suvipulān bhogān buddhimanto mahābalāḥ 01,001.180c rājāno nidhanaṃ prāptās tava putrair mahattamāḥ 01,001.181a yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramas tyāga eva ca 01,001.181c māhātmyam api cāstikyaṃ satyatā śaucam ārjavam 01,001.182a vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ 01,001.182c sarvarddhiguṇasaṃpannās te cāpi nidhanaṃ gatāḥ 01,001.183a tava putrā durātmānaḥ prataptāś caiva manyunā 01,001.183c lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñ śocitum arhasi 01,001.184a śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ 01,001.184c yeṣāṃ śāstrānugā buddhir na te muhyanti bhārata 01,001.185a nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa 01,001.185c nātyantam evānuvṛttiḥ śrūyate putrarakṣaṇe 01,001.186a bhavitavyaṃ tathā tac ca nātaḥ śocitum arhasi 01,001.186c daivaṃ prajñāviśeṣeṇa ko nivartitum arhati 01,001.187a vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaś cid ativartate 01,001.187c kālamūlam idaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe 01,001.188a kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ 01,001.188c nirdahantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ 01,001.189a kālo vikurute bhāvān sarvāṃl loke śubhāśubhān 01,001.189c kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ 01,001.189d*0061_01 kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ 01,001.189d*0062=00 saṃjaya uvāca 01,001.189d*0062_01 atītān āgatān vāpi vartamānās tathā budhāḥ 01,001.189d*0062_02 nānuśocanti rājendra kālo hi jagadantakaḥ 01,001.189e kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caraty avidhṛtaḥ samaḥ 01,001.190a atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratam 01,001.190c tān kālanirmitān buddhvā na saṃjñāṃ hātum arhasi 01,001.190d*0063_01 ity evaṃ putraśokārtaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,001.190d*0063_02 āśvāsya svastham akarot sūto gāvalgaṇis tadā 01,001.190d*0064_01 evam uktvā ca rājānaṃ saṃjayo virarāma ha 01,001.190d*0064_02 dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhṛtim eva samāśrayat 01,001.190d*0064_03 diṣṭyedam āgatam iti matvā sa prājñasattamaḥ 01,001.191 sūta uvāca 01,001.191a atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 01,001.191c bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ 01,001.191e śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ 01,001.191f*0065_01 lokānāṃ ca hitārthāya kāruṇyān munisattamaḥ 01,001.191f*0066_01 bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ 01,001.191f*0066_02 ajñānatimirāndhasya kāvasthā jagato bhavet 01,001.191f*0066_03 matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt 01,001.191f*0066_04 jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ 01,001.192a devarṣayo hy atra puṇyā brahmarājarṣayas tathā 01,001.192c kīrtyante śubhakarmāṇas tathā yakṣamahoragāḥ 01,001.193a bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate 'tra sanātanaḥ 01,001.193c sa hi satyam ṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyam eva ca 01,001.194a śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam 01,001.194c yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ 01,001.195a asat sat sad asac caiva yasmād devāt pravartate 01,001.195c saṃtatiś ca pravṛttiś ca janma mṛtyuḥ punarbhavaḥ 01,001.196a adhyātmaṃ śrūyate yac ca pañcabhūtaguṇātmakam 01,001.196c avyaktādi paraṃ yac ca sa eva parigīyate 01,001.197a yat tad yativarā yuktā dhyānayogabalānvitāḥ 01,001.197c pratibimbam ivādarśe paśyanty ātmany avasthitam 01,001.198a śraddadhānaḥ sadodyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 01,001.198c āsevann imam adhyāyaṃ naraḥ pāpāt pramucyate 01,001.199a anukramaṇim adhyāyaṃ bhāratasyemam āditaḥ 01,001.199c āstikaḥ satataṃ śṛṇvan na kṛcchreṣv avasīdati 01,001.200a ubhe saṃdhye japan kiṃ cit sadyo mucyeta kilbiṣāt 01,001.200c anukramaṇyā yāvat syād ahnā rātryā ca saṃcitam 01,001.201a bhāratasya vapur hy etat satyaṃ cāmṛtam eva ca 01,001.201b*0067_01 divyā yajñāś ca nikhilā viṣṇuś copaniṣan mahat 01,001.201b*0068_01 āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo 'mṛtaṃ yathā 01,001.201c navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā 01,001.202a hradānām udadhiḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 01,001.202c yathaitāni variṣṭhāni tathā bhāratam ucyate 01,001.203a yaś cainaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ 01,001.203c akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 01,001.204a itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet 01,001.204c bibhety alpaśrutād vedo mām ayaṃ pratariṣyati 01,001.205a kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute 01,001.205c bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyān na saṃśayaḥ 01,001.206a ya imaṃ śucir adhyāyaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi 01,001.206c adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syād iti me matiḥ 01,001.207a yaś cemaṃ śṛṇuyān nityam ārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ 01,001.207c sa dīrgham āyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyān naraḥ 01,001.208a catvāra ekato vedā bhārataṃ caikam ekataḥ 01,001.208c samāgataiḥ surarṣibhis tulām āropitaṃ purā 01,001.208d*0069_01 caturbhyaḥ sarahasyebhyo vedebhyo hy adhikaṃ yadā 01,001.208d*0069_02 tadā prabhṛti loke 'smin mahābhāratam ucyate 01,001.208e mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ tato 'dhikam 01,001.209a mahattvād bhāravattvāc ca mahābhāratam ucyate 01,001.209c niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,001.210a tapo na kalko 'dhyayanaṃ na kalkaḥ; svābhāviko vedavidhir na kalkaḥ 01,001.210c prasahya vittāharaṇaṃ na kalkas; tāny eva bhāvopahatāni kalkaḥ 01,001.210d@003=0000 śrīsūtaḥ 01,001.210d@003_0001 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ vibhum 01,001.210d@003_0002 ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 01,001.210d@003_0003 matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt 01,001.210d@003_0004 jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ 01,001.210d@003_0005 stutyaṃ tasyāsti kiṃ cānyat sarvalokahitaiṣiṇaḥ 01,001.210d@003_0006 vedā vyastāḥ kṛtaṃ tena mahābhāratam adbhutam 01,001.210d@003_0007 sarve tarantu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu 01,001.210d@003_0008 ity uktvā sarvavedārthān bhārate tena darśitāḥ 01,001.210d@003_0009 śrūyatāṃ siṃhanādo 'yam ṛṣabhasya mahātmanaḥ 01,001.210d@003_0010 dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca paramarṣabha 01,001.210d@003_0011 yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,001.210d@003_0012 eṣa prakṛtyaiva yato lokaḥ sakto 'rthakāmayoḥ 01,001.210d@003_0013 dharmamokṣaparaṃ tasmāt kariṣye 'haṃ samuccayam 01,001.210d@003_0014 kāmino varṇayan kāmaṃ lobhaṃ lubdhasya varṇayan 01,001.210d@003_0015 naraḥ kiṃ phalam āpnoti kūpe 'ndham iva pātayan 01,001.210d@003_0016 munināpi ca kāmārthau matvā lokamanoharau 01,001.210d@003_0017 nindyāv api sthitāv etau dharmamokṣavivakṣayā 01,001.210d@003_0018 anyathā ghorasaṃsārabandhahetū janasya tau 01,001.210d@003_0019 varṇayeta kathaṃ dhīmān mahākāruṇiko muniḥ 01,001.210d@003_0020 lokacintāvatārārthaṃ varṇayitvā ca tena tau 01,001.210d@003_0021 itihāsair vicitrārthaiḥ punar atraiva ninditau 01,001.210d@003_0022 bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ 01,001.210d@003_0023 ajñānatimirāndhe kā vyavasthā jagato bhavet 01,001.210d@003_0024 etad vijñāya vidvadbhir nityaṃ śraddhāsamanvitaiḥ 01,001.210d@003_0025 adhyeyo bhāratīyo 'yam itihāsasamuccayaḥ 01,001.210d@003_0026 ślokā ye bhārate vāpi kva cit ke cid vyavasthitāḥ 01,001.210d@003_0027 tulyārthās saṃhitāṃ puṇyāṃ yojayiṣye tu tām aham 01,001.210d@003_0028 tac chlokāṃś ca samuddhartuṃ kaḥ kṛtsnān bhārate kṣamaḥ 01,001.210d@003_0029 yogataḥ sarvaratnāni samuddhartuṃ mahārṇavāt 01,001.210d@003_0030 na ca prajñābhimānena yad ayaṃ kartum udyataḥ 01,001.210d@003_0031 kiṃ tu bhāratabhaktir māṃ vivaśaṃ samacūcudat 01,002.001 ṛṣaya ūcuḥ 01,002.001a samantapañcakam iti yad uktaṃ sūtanandana 01,002.001c etat sarvaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe vayam 01,002.002 sūta uvāca 01,002.002a śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataś ca kathāḥ śubhāḥ 01,002.002c samantapañcakākhyaṃ ca śrotum arhatha sattamāḥ 01,002.003a tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,002.003c asakṛt pārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ 01,002.004a sa sarvaṃ kṣatram utsādya svavīryeṇānaladyutiḥ 01,002.004c samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān 01,002.004d*0070_01 yojayānām avistīrṇāñ jāmadagnyaḥ pratāpavān 01,002.005a sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ 01,002.005c pitṝn saṃtarpayām āsa rudhireṇeti naḥ śrutam 01,002.006a atharcīkādayo 'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham 01,002.006b*0071=04 rāma uvāca 01,002.006b*0071_01 rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava 01,002.006b*0071_02 anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho 01,002.006b*0071_03 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute 01,002.006b*0071_04 yadi me pitaraḥ prītā yady anugrāhyatā mayi 01,002.006b*0071_05 yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā 01,002.006b*0071_06 ataś ca pāpān mucyeham eṣa me prārthito varaḥ 01,002.006b*0071_07 hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ 01,002.006b*0071_08 evaṃ bhaviṣyatīty āhuḥ pitaro brāhmaṇarṣabhāḥ 01,002.006c taṃ kṣamasveti siṣidhus tataḥ sa virarāma ha 01,002.007a teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām 01,002.007c samantapañcakam iti puṇyaṃ tatparikīrtitam 01,002.008a yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate 01,002.008c tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyam āhur manīṣiṇaḥ 01,002.009a antare caiva saṃprāpte kalidvāparayor abhūt 01,002.009c samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.010a tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite 01,002.010c aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā 01,002.010d*0072_01 sametya taṃ dvijās tāś ca tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 01,002.011a evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ 01,002.011c puṇyaś ca ramaṇīyaś ca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ 01,002.012a tad etat kathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ 01,002.012c yathā deśaḥ sa vikhyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 01,002.013 ṛṣaya ūcuḥ 01,002.013a akṣauhiṇya iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana 01,002.013c etad icchāmahe śrotuṃ sarvam eva yathātatham 01,002.014a akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām 01,002.014c yathāvac caiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava 01,002.015 sūta uvāca 01,002.015a eko ratho gajaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ 01,002.015c trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate 01,002.016a pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ 01,002.016c trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate 01,002.017a trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ 01,002.017c smṛtās tisras tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ 01,002.018a camūs tu pṛtanās tisras tisraś camvas tv anīkinī 01,002.018c anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ 01,002.019a akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ 01,002.019c saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 01,002.020a śatāny upari caivāṣṭau tathā bhūyaś ca saptatiḥ 01,002.020c gajānāṃ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet 01,002.021a jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava 01,002.021c narāṇām api pañcāśac chatāni trīṇi cānaghāḥ 01,002.022a pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca 01,002.022c daśottarāṇi ṣaṭ prāhur yathāvad iha saṃkhyayā 01,002.023a etām akṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvavido janāḥ 01,002.023c yāṃ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ 01,002.024a etayā saṃkhyayā hy āsan kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.024c akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ 01,002.025a sametās tatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 01,002.025c kauravān kāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā 01,002.026a ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit 01,002.026c ahāni pañca droṇas tu rarakṣa kuruvāhinīm 01,002.027a ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ 01,002.027c śalyo 'rdhadivasaṃ tv āsīd gadāyuddham ataḥ param 01,002.027d*0073_01 duryodhanasya bhīmasya dinārdham abhavat tayoḥ 01,002.028a tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ 01,002.028c prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnur yaudhiṣṭhiraṃ balam 01,002.029a yat tu śaunakasatre te bhāratākhyānavistaram 01,002.029b*0074_01 janamejayasya tatsatre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā 01,002.029b*0074_02 kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām 01,002.029b*0075_01 ākhyānaṃ kathitaṃ kṛtsnaṃ mahābhāratam uttamam 01,002.029c ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṃ cāditaḥ param 01,002.030a vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam 01,002.030c abhipannaṃ naraiḥ prājñair vairāgyam iva mokṣibhiḥ 01,002.031a ātmeva veditavyeṣu priyeṣv iva ca jīvitam 01,002.031c itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣv ayam 01,002.032a itihāsottame hy asminn arpitā buddhir uttamā 01,002.032c svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk 01,002.033a asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ 01,002.033c bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ 01,002.033d*0076_01 ādiparva purā proktaṃ pārāśaryeṇa dhīmatā 01,002.034a parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaṃ parvasaṃgrahaḥ 01,002.034c pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam 01,002.035a tataḥ saṃbhavaparvoktam adbhutaṃ devanirmitam 01,002.035c dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate 01,002.036a tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ 01,002.036c tataḥ svayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate 01,002.037a kṣatradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.037c vidurāgamanaṃ parva rājyalambhas tathaiva ca 01,002.038a arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ 01,002.038c subhadrāharaṇād ūrdhvaṃ jñeyaṃ haraṇahārikam 01,002.039a tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam 01,002.039c sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param 01,002.040a jarāsaṃdhavadhaḥ parva parva digvijayas tathā 01,002.040c parva digvijayād ūrdhvaṃ rājasūyikam ucyate 01,002.041a tataś cārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhas tataḥ 01,002.041c dyūtaparva tataḥ proktam anudyūtam ataḥ param 01,002.042a tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca 01,002.042b*0077_01 arjunasyābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.042c īśvarārjunayor yuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam 01,002.043a indralokābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.043c tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ 01,002.044a jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddham ataḥ param 01,002.044b*0078_01 arjunasyāstrasaṃprāptir arjunāgamanaṃ tataḥ 01,002.044b*0079_01 nivātakavacair yuddhaṃ parva cājagaraṃ tataḥ 01,002.044c tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantaram 01,002.045a mārkaṇḍeyasamasyā ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.045c saṃvādaś ca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ 01,002.046a ghoṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ 01,002.046b*0082_01 rāmākhyānaṃ tataḥ parva sāvitryākhyānam eva ca 01,002.046b*0083_01 pativratāyā māhātmyaṃ sāvitryāś caivam adbhutam 01,002.046b*0083_02 rāmopākhyānam atraiva parva jñeyam ataḥ param 01,002.046c vrīhidrauṇikam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate 01,002.046d*0080_01 mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryasyāpi vicintayan 01,002.046d*0081_01 nalākhyānam ataḥ parva mṛgasvapnam ataḥ param 01,002.046d*0081_02 tato nahuṣam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate 01,002.047a draupadīharaṇaṃ parva saindhavena vanāt tataḥ 01,002.047c kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ param ihocyate 01,002.048a āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram 01,002.048b*0084_01 pāṇḍavānāṃ praveśaś ca samayasya ca pālanam 01,002.048c kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṃ tataḥ 01,002.049a abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.049c udyogaparva vijñeyam ata ūrdhvaṃ mahādbhutam 01,002.050a tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.050c prajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā 01,002.051a parva sānatsujātaṃ ca guhyam adhyātmadarśanam 01,002.051c yānasaṃdhis tataḥ parva bhagavad yānam eva ca 01,002.051d*0085_01 mātalīyam upākhyānaṃ caritaṃ gālavasya ca 01,002.051d*0085_02 sāvitraṃ vāmadevyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca 01,002.051d*0085_03 jāmadagnyam upākhyānaṃ parva ṣoḍaśarājakam 01,002.051d*0085_04 sabhāpraveśaḥ kṛṣṇasya vidulāputraśāsanam 01,002.051d*0085_05 udyogaḥ sainyaniryāṇaṃ śvetopākhyānam eva ca 01,002.052a jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ 01,002.052b*0086_01 mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryaṃ samabhicintatam 01,002.052b*0086_02 kīrtyate cāpy upākhyānaṃ saināpatye 'bhiṣecanam 01,002.052b*0086_03 śvetasya vāsudevena citraṃ bahukathāśrayam 01,002.052c niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.053a rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.053c ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam 01,002.054a ambopākhyānam api ca parva jñeyam ataḥ param 01,002.054b*0087_01 divyaṃ cakṣur dadau yatra saṃjayāya mahān ṛṣiḥ 01,002.054c bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jñeyam adbhutakāraṇam 01,002.055a jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram 01,002.055c bhūmiparva tato jñeyaṃ dvīpavistarakīrtanam 01,002.056a parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhas tataḥ 01,002.056c droṇābhiṣekaḥ parvoktaṃ saṃśaptakavadhas tataḥ 01,002.057a abhimanyuvadhaḥ parva pratijñāparva cocyate 01,002.057c jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhas tataḥ 01,002.058a tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam 01,002.058c mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaram ucyate 01,002.059a karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param 01,002.059c hradapraveśanaṃ parva gadāyuddham ataḥ param 01,002.060a sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitam 01,002.060c ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikam ucyate 01,002.061a aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭam ata ūrdhvaṃ sudāruṇam 01,002.061c jalapradānikaṃ parva strīparva ca tataḥ param 01,002.062a śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇām aurdhvadehikam 01,002.062c ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.063a cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ 01,002.063c pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.064a śāntiparva tato yatra rājadharmānukīrtanam 01,002.064c āpaddharmaś ca parvoktaṃ mokṣadharmas tataḥ param 01,002.064d*0088_01 śukapraśnābhigamanaṃ brahmapraśnānuśāsanam 01,002.064d*0088_02 prādurbhāvaś ca durvāsaḥ saṃvādaś caiva māyayā 01,002.065a tataḥ parva parijñeyam ānuśāsanikaṃ param 01,002.065c svargārohaṇikaṃ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ 01,002.066a tato 'śvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanam 01,002.066c anugītā tataḥ parva jñeyam adhyātmavācakam 01,002.067a parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanam eva ca 01,002.067c nāradāgamanaṃ parva tataḥ param ihocyate 01,002.067d*0089_01 varṇadharmas tato jñeyam āśramāṇāṃ ca kīrtanam 01,002.067d*0089_02 mṛtānāṃ darśanaṃ caiva vyāsenādbhutakarmaṇā 01,002.068a mausalaṃ parva ca tato ghoraṃ samanuvarṇyate 01,002.068c mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ 01,002.068d*0090_01 svargārohaṇikaṃ parva tato jñeyam ataḥ param 01,002.069a harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam 01,002.069b*0091_01 viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā 01,002.069b*0092_01 saubhasya ca vadhaḥ parva bāṇasya narakasya ca 01,002.069b*0092_02 janamejayasya yajñe tu nakulākhyānam eva ca 01,002.069c bhaviṣyatparva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat 01,002.070a etat parvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā 01,002.070c yathāvat sūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ 01,002.071a kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇy aṣṭādaśaiva tu 01,002.071c samāso bhāratasyāyaṃ tatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ 01,002.071d*0093_01 pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam 01,002.071d*0093_02 saṃbhavo jatuveśmākhyaṃ hiḍimbabakayor vadhaḥ 01,002.071d*0093_03 tathā caitrarathaṃ devyāḥ pāñcālyāś ca svayaṃvaraḥ 01,002.071d*0093_04 kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.071d*0093_05 vidurāgamanaṃ caiva rājyalambhas tathaiva ca 01,002.071d*0093_06 vanavāso 'rjunasyāpi subhadrāharaṇaṃ tataḥ 01,002.071d*0093_07 haraṇāharaṇaṃ caiva dahanaṃ khāṇḍavasya ca 01,002.071d*0093_08 mayasya darśanaṃ caiva ādiparvaṇi kathyate 01,002.072a pauṣye parvaṇi māhātmyam uttaṅkasyopavarṇitam 01,002.072c paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ 01,002.072d*0094_01 ślokānāṃ ca sahasraṃ ca pañcāśac chatam eva ca 01,002.072d*0094_02 adhyāyānāṃ tathāṣṭau ca parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.073a āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ 01,002.073c kṣīrodamathanaṃ caiva janmocchaiḥśravasas tathā 01,002.074a yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca 01,002.074c katheyam abhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām 01,002.074d*0095_01 ślokāgraṃ ca sahasraṃ ca triśataṃ cottaraṃ tathā 01,002.074d*0095_02 ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmiṃs tathaiva ca 01,002.074d*0095_03 adhyāyānāṃ tataḥ proktaṃ catvāriṃśan maharṣiṇā 01,002.075a vividhāḥ saṃbhavā rājñām uktāḥ saṃbhavaparvaṇi 01,002.075c anyeṣāṃ caiva viprāṇām ṛṣer dvaipāyanasya ca 01,002.076a aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam 01,002.076c daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām 01,002.077a nāgānām atha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇām 01,002.077c anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ 01,002.077d*0096_01 maharṣer āśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ 01,002.077d*0096_02 śakuntalāyāṃ duṣyantād bharataś cāpi jajñivān 01,002.077d*0096_03 yasya lokeṣu nāmnedaṃ prathitaṃ bhārataṃ kulam 01,002.078a vasūnāṃ punar utpattir bhāgīrathyāṃ mahātmanām 01,002.078c śaṃtanor veśmani punas teṣāṃ cārohaṇaṃ divi 01,002.079a tejoṃśānāṃ ca saṃghātād bhīṣmasyāpy atra saṃbhavaḥ 01,002.079c rājyān nivartanaṃ caiva brahmacaryavrate sthitiḥ 01,002.080a pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca 01,002.080c hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrātur yavīyasaḥ 01,002.081a vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam 01,002.081c dharmasya nṛṣu saṃbhūtir aṇīmāṇḍavyaśāpajā 01,002.082a kṛṣṇadvaipāyanāc caiva prasūtir varadānajā 01,002.082c dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍoś ca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ 01,002.083a vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca 01,002.083b*0097_01 hitopadeśaś ca pathi dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.083b*0097_02 vidureṇa kṛto yatra hitārthaṃ mlecchabhāṣayā 01,002.083c vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā 01,002.083d*0098_01 niṣādyāḥ pañcaputrāyāḥ suptāyā jatuveśmani 01,002.083d*0098_02 purocanasya cātraiva dahanaṃ saṃprakīrtitam 01,002.084a pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāś ca darśanam 01,002.084b*0099_01 tatraiva ca hiḍimbasya vadho bhīmān mahābalāt 01,002.084c ghaṭotkacasya cotpattir atraiva parikīrtitā 01,002.084d*0100_01 maharṣer darśanaṃ caiva vyāsasyāmitatejasaḥ 01,002.084d*0100_02 tadājñayaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane 01,002.085a ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāso brāhmaṇaveśmani 01,002.085c bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ 01,002.085d*0101_01 saṃbhavaś caiva kṛṣṇāyā dhṛṣṭadyumnasya caiva ha 01,002.085d*0101_02 brāhmaṇāt samupaśrutya vyāsavākyapracoditāḥ 01,002.085d*0101_03 draupadīṃ prārthayantas te svayaṃvaradidṛkṣavaḥ 01,002.085d*0101_04 pāñcālān abhito jagmur yatra kautūhalānvitāḥ 01,002.085d*0102_01 kūṭasya dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.086a aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle 'rjunas tadā 01,002.086b*0103_01 sakhyaṃ kṛtvā tatas tena tasmād eva sa śuśruve 01,002.086c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālān abhito yayau 01,002.087a tāpatyam atha vāsiṣṭham aurvaṃ cākhyānam uttamam 01,002.087b*0104_01 pāñcālanagare cāpi lakṣyaṃ bhittvā dhanaṃjayaḥ 01,002.087b*0104_02 draupadīṃ labdhavān atra madhye sarvamahīkṣitām 01,002.087b*0104_03 bhīmasenārjunau yatra saṃrabdhān pṛthivīpatīn 01,002.087b*0104_04 śalyakarṇau ca tarasā jitavantau mahāmṛdhe 01,002.087b*0104_05 dṛṣṭvā tayoś ca tad vīryam aprameyam amānuṣam 01,002.087b*0104_06 śaṅkamānau pāṇḍavāṃs tān rāmakṛṣṇau mahāmatī 01,002.087b*0104_07 jagmatus taiḥ samāgantuṃ śālāṃ bhārgavaveśmani 01,002.087b*0105_01 svayaṃvaraṃ ca pāñcālyā rārāyantraprabhedanam 01,002.087b*0105_02 nṛpāṇāṃ saha saṃgrāmaḥ pāṇḍavānāṃ mahādbhutam 01,002.087c pañcendrāṇām upākhyānam atraivādbhutam ucyate 01,002.088a pañcānām ekapatnītve vimarśo drupadasya ca 01,002.088c draupadyā devavihito vivāhaś cāpy amānuṣaḥ 01,002.088d*0106_01 kṣattuś ca dhṛtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.089a vidurasya ca saṃprāptir darśanaṃ keśavasya ca 01,002.089c khāṇḍavaprasthavāsaś ca tathā rājyārdhaśāsanam 01,002.090a nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā 01,002.090c sundopasundayos tatra upākhyānaṃ prakīrtitam 01,002.090d*0107_01 anantaraṃ ca draupadyā sahāsīnaṃ yudhiṣṭhiram 01,002.090d*0107_02 anupraviśya viprārthaṃ phālguno gṛhya cāyudham 01,002.090d*0107_03 mokṣayitvā gṛhaṃ gatvā viprārthaṃ kṛtaniścayaḥ 01,002.090d*0107_04 samayaṃ pālayan vīro vanaṃ yatra jagāma ha 01,002.091a pārthasya vanavāsaś ca ulūpyā pathi saṃgamaḥ 01,002.091c puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca 01,002.091d*0108_01 tatraiva mokṣayām āsa pañca so 'psarasaḥ śubhāḥ 01,002.091d*0108_02 śāpād grāhatvam āpannā brāhmaṇasya tapasvinaḥ 01,002.091d*0108_03 prabhāsatīrthe pārthasya kṛṣṇena ca samāgamaḥ 01,002.092a dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī 01,002.092c vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā 01,002.093a haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane 01,002.093b*0109_01 śakraprasthaṃ mahābāhuḥ prītyā paramayā yutaḥ 01,002.093b*0109_02 nyavasat saha pārthena tatraivodārakarmaṇā 01,002.093c saṃprāptiś cakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam 01,002.094a abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ 01,002.094b*0110_01 draupadyās tanayānāṃ ca saṃbhavo 'traiva kīrtitaḥ 01,002.094b*0110_02 vihārārthaṃ ca gatayoḥ kṛṣṇayor yamunām anu 01,002.094c mayasya mokṣo jvalanād bhujaṃgasya ca mokṣaṇam 01,002.094e maharṣer mandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ 01,002.095a ity etad ādhiparvoktaṃ prathamaṃ bahuvistaram 01,002.095c adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā 01,002.095e aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottamatejasā 01,002.096a sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca 01,002.096c ślokāś ca caturāśītir dṛṣṭo grantho mahātmanā 01,002.097a dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntam ucyate 01,002.097c sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanam 01,002.098a lokapālasabhākhyānaṃ nāradād devadarśanāt 01,002.098c rājasūyasya cārambho jarāsaṃdhavadhas tathā 01,002.099a girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam 01,002.099b*0111_01 tathā digvijayo 'traiva pāṇḍavānāṃ prakīrtitaḥ 01,002.099b*0111_02 rājñām āgamanaṃ caiva sārhaṇānāṃ mahākratau 01,002.099c rājasūye 'rghasaṃvāde śiśupālavadhas tathā 01,002.100a yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca 01,002.100c duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale 01,002.101a yatrāsya manyur udbhūto yena dyūtam akārayat 01,002.101c yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo 'jayat 01,002.102a yatra dyūtārṇave magnān draupadī naur ivārṇavāt 01,002.102b*0112_01 dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ snuṣāṃ paramaduḥkhitām 01,002.102c tārayām āsa tāṃs tīrṇāñ jñātvā duryodhano nṛpaḥ 01,002.102e punar eva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān 01,002.102f*0113_01 jitvā ca vanavāsāya preṣayām āsa tāṃs tataḥ 01,002.103a etat sarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā 01,002.103c adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 01,002.104a ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 01,002.104c ślokāś caikādaśa jñeyāḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.105a ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 01,002.105b*0114_01 vanavāsaṃ prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,002.105c paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ 01,002.105d*0115_01 yatrādityād varaprāptir dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.105d*0116_01 annauṣadhīnāṃ ca kṛte pāṇḍavena mahātmanā 01,002.105d*0116_02 dvijānāṃ bharaṇārthaṃ ca kṛtam ārādhanaṃ raveḥ 01,002.105d*0116_03 hitaṃ ca bruvataḥ kṣattuḥ parityāgo 'mbikāsutāt 01,002.105d*0116_04 tyaktasya pāṇḍuputrāṇāṃ samīpagamanaṃ tathā 01,002.105d*0116_05 punarāgamanaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,002.105d*0116_06 karṇaprotsāhanaṃ caiva dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 01,002.105d*0116_07 vanasthān pāṇḍavān hantuṃ mantro duryodhanasya ca 01,002.105d*0116_08 taṃ duṣṭabhāvaṃ vijñāya vyāsasyāgamanaṃ drutam 01,002.105d*0116_09 niryāṇapratiṣedhaś ca surabhyākhyānam eva ca 01,002.105d*0116_10 maitreyāgamanaṃ cātra rājñaś caivānuśāsanam 01,002.105d*0116_11 śāpotsargaś ca tenaiva rājño duryodhanasya ca 01,002.105d*0116_12 kirmīrasya vadhaś cātra bhīmasenena saṃyuge 01,002.105d*0117_01 dhaumyopadeśāt tigmāṃśuprasādād annasaṃbhavaḥ 01,002.105d*0118_01 maitreyaśāpotsargaś ca vidurasya pravāsanam 01,002.106a vṛṣṇīnām āgamo yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ 01,002.106b*0119_01 śrutvā śakuninā dyūte nikṛtyā nirjitāṃś ca tān 01,002.106b*0119_02 kruddhasyānupraśamanaṃ hareś caiva kirīṭinā 01,002.106b*0119_03 paridevanaṃ ca pāñcālyā vāsudevasya saṃnidhau 01,002.106b*0119_04 āśvāsanaṃ ca kṛṣṇena duḥkhārtāyāḥ prakīrtitam 01,002.106b*0120_01 bāndhavāgamanaṃ caiva draupadyāś cāśrumokṣaṇam 01,002.106b*0121_01 tat kirmīravadhākhyānaṃ vṛṣṇīnām āgamas tathā 01,002.106b*0121_02 pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ saubhākhyānaṃ tathaiva ca 01,002.106c yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca 01,002.106d*0122_01 subhadrāyāḥ saputrāyāḥ kṛṣṇena dvārakāṃ purīm 01,002.106d*0122_02 nayanaṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnena caiva hi 01,002.106d*0122_03 praveśaḥ pāṇḍaveyānāṃ ramye dvaitavane tataḥ 01,002.106d*0122_04 dharmarājasya cātraiva saṃvādaḥ kṛṣṇayā saha 01,002.106d*0122_05 saṃvādaś ca tathā rājñā bhīmasyāpi prakīrtitaḥ 01,002.106d*0122_06 samīpaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vyāsasyāgamanaṃ tathā 01,002.106d*0122_07 pratismṛtyātha vidyāyā dānaṃ rājño maharṣiṇā 01,002.106d*0122_08 gamanaṃ kāmyakaṃ cāpi vyāse pratigate tataḥ 01,002.106e astrahetor vivāsaś ca pārthasyāmitatejasaḥ 01,002.107a mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha 01,002.107c darśanaṃ lokapālānāṃ svargārohaṇam eva ca 01,002.107d*0123_01 mahendralokagamanam astrārthe ca kirīṭinaḥ 01,002.107d*0123_02 yatra cintā samutpannā dhṛtarāṣṭrasya bhūyasī 01,002.108a darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,002.108c yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam 01,002.109a nalopākhyānam atraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam 01,002.109c damayantyāḥ sthitir yatra nalasya vyasanāgame 01,002.109d*0124_01 tathākṣahṛdayaprāptis tasmād eva maharṣitaḥ 01,002.109d*0124_02 lomaśasyāgamaś cātra svargāt pāṇḍusutān prati 01,002.110a vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.110c svarge pravṛttir ākhyātā lomaśenārjunasya vai 01,002.110d*0125_01 saṃdeśād arjunasyātra tīrthābhigamanakriyā 01,002.110d*0125_02 tīrthānāṃ ca phalaprāptiḥ puṇyatvaṃ cāpi kīrtitam 01,002.110d*0125_03 pulastyatīrthayātrā ca nāradena maharṣiṇā 01,002.111a tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.111c jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate 01,002.112a niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane 01,002.112c yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat 01,002.113a yatrāsya sumahad yuddham abhavat saha rākṣasaiḥ 01,002.113c yakṣaiś cāpi mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā 01,002.114a āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam 01,002.114c lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api 01,002.115a tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram 01,002.115c indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam 01,002.115d*0126_01 indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ 01,002.116a ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,002.116c jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ 01,002.117a kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate 01,002.117c saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ 01,002.118a śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau 01,002.118c tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ 01,002.119a jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ 01,002.119c putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ 01,002.120a aṣṭāvakrīyam atraiva vivāde yatra bandinam 01,002.120c vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ 01,002.120d*0127_01 pūrvaṃ prakṣiptam aśṛṇot pitaraṃ lavaṇāmbhasi 01,002.121a avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā 01,002.121c nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ 01,002.122a samāgamaś ca pārthasya bhrātṛbhir gandhamādane 01,002.122c ghoṣayātrā ca gandharvair yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ 01,002.123a punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ dvaitavanaṃ saraḥ 01,002.123c jayadrathenāpahāro draupadyāś cāśramāntarāt 01,002.124a yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave 01,002.124c mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni bhāgaśaḥ 01,002.125a saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaś caiva satyayā 01,002.125c vrīhidrauṇikam ākhyānam aindradyumnaṃ tathaiva ca 01,002.126a sāvitryauddālakīyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca 01,002.126c rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_01(127ab) karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt 01,002.126d*0128_02 tathā yajñavibhūtiś ca gayasyātra prakīrtitā 01,002.126d*0128_03(114) āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam 01,002.126d*0128_04(114) lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api 01,002.126d*0128_05(116) ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,002.126d*0128_06(116) jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ 01,002.126d*0128_07(117ab) kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate 01,002.126d*0128_08 prabhāsatīrthe pāṇḍūnāṃ vṛṣṇibhiś ca samāgamaḥ 01,002.126d*0128_09(117cd) saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ 01,002.126d*0128_10(118) śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau 01,002.126d*0128_11(118) tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ 01,002.126d*0128_12 māndhātuś cāpy upākhyānaṃ rājño 'traiva prakīrtitam 01,002.126d*0128_13(119) jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ 01,002.126d*0128_14(119) putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ 01,002.126d*0128_15(115) tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram 01,002.126d*0128_16(115) indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam 01,002.126d*0128_17(120ab) aṣṭāvakrīyam atraiva vivādo yatra bandinā 01,002.126d*0128_18 aṣṭāvakrasya viprarṣer janakasyādhvare 'bhavat 01,002.126d*0128_19 naiyāyikānāṃ mukhyena varuṇasyātmajena hi 01,002.126d*0128_20 parājito yatra bandī vāde tena mahātmanā 01,002.126d*0128_21(120cd) vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ 01,002.126d*0128_22 yavakrītasya cākhyānaṃ raibhyasya ca mahātmanaḥ 01,002.126d*0128_23 gandhamādanayātrā ca vāso nārāyaṇāśrame 01,002.126d*0128_24(112ab) niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane 01,002.126d*0128_25 vrajan pathi mahābāhur dṛṣṭavān pavanātmajam 01,002.126d*0128_26 kadalīkhaṇḍamadhyasthaṃ hanūmantaṃ mahābalam 01,002.126d*0128_27(112cd) yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat 01,002.126d*0128_28(113) yatrāsya yuddham abhavat sumahad rākṣasaiḥ saha 01,002.126d*0128_29(113) yakṣaiś caiva mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā 01,002.126d*0128_30(111cd) jaṭāsurasya ca vadho rākṣasasya vṛkodarāt 01,002.126d*0128_31 vṛṣaparvaṇaś ca rājarṣes tato 'bhigamanaṃ smṛtam 01,002.126d*0128_32 ārṣṭiṣeṇāśrame caiṣāṃ gamanaṃ vāsa eva ca 01,002.126d*0128_33 protsāhanaṃ ca pāñcālyā bhīmasyātra mahātmanaḥ 01,002.126d*0128_34 kailāsārohaṇaṃ proktaṃ yatra yakṣair balotkaṭaiḥ 01,002.126d*0128_35 yuddham āsīn mahāghoraṃ maṇimatpramukhaiḥ saha 01,002.126d*0128_36 samāgamaś ca pāṇḍūnāṃ yatra vaiśravaṇena ca 01,002.126d*0128_37 samāgamaś cārjunasya tatraiva bhrātṛbhiḥ saha 01,002.126d*0128_38(121) avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā 01,002.126d*0128_39(121) nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ 01,002.126d*0128_40 nivātakavacair ghorair dānavaiḥ suraśatrubhiḥ 01,002.126d*0128_41 paulomaiḥ kālakeyaiś ca yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ 01,002.126d*0128_42 vadhaś caiṣāṃ samākhyāto rājñas tenaiva dhīmatā 01,002.126d*0128_43 astrasaṃdarśanārambho dharmarājasya saṃnidhau 01,002.126d*0128_44 pārthasya pratiṣedhaś ca nāradena maharṣiṇā 01,002.126d*0128_45 avarohaṇaṃ punaś caiva pāṇḍūnāṃ gandhamādanāt 01,002.126d*0128_46 bhīmasya grahaṇaṃ cātra parvatābhogavarṣmaṇā 01,002.126d*0128_47 bhujagendreṇa balinā tasmin sugahane vane 01,002.126d*0128_48 amokṣayad yatra cainaṃ praśnān uktvā yudhiṣṭhiraḥ 01,002.126d*0128_49 kāmyakāgamanaṃ caiva punas teṣāṃ mahātmanām 01,002.126d*0128_50 tatrasthāṃś ca punar draṣṭuṃ pāṇḍavān puruṣarṣabhān 01,002.126d*0128_51 vāsudevasyāgamanam atraiva parikīrtitam 01,002.126d*0128_52(124cd) mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni sarvaśaḥ 01,002.126d*0128_53 pṛthor vainyasya cākhyānaṃ yatroktaṃ paramarṣiṇā 01,002.126d*0128_54 saṃvādaś ca sarasvatyās tārkṣyarṣeḥ sumahātmanaḥ 01,002.126d*0128_55 matsyopākhyānam atraiva procyate tadanantaram 01,002.126d*0128_56 mārkaṇḍeyasamasyā ca purāṇaṃ parikīrtyate 01,002.126d*0128_57 aindradyumnam upākhyānaṃ dhaundhumāraṃ tathaiva ca 01,002.126d*0128_58 pativratāyāś cākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam 01,002.126d*0128_59(125ab) draupadyāḥ kīrtitaś cātra saṃvādaḥ satyabhāmayā 01,002.126d*0128_60(123ab) punar dvaitavanaṃ caiva pāṇḍavāḥ samupāgatāḥ 01,002.126d*0128_61(122cd) ghoṣayātrā ca gandharvair yatra baddhaḥ suyodhanaḥ 01,002.126d*0128_62 hriyamāṇas tu mandātmā mokṣito 'sau kirīṭinā 01,002.126d*0128_63 dharmarājasya cātraiva mṛgasvapnanidarśanam 01,002.126d*0128_64 kāmyake kānanaśreṣṭhe punargamanam ucyate 01,002.126d*0128_65 vrīhidrauṇikam ākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_66 durvāsaso 'py upākhyānam atraiva parikīrtitam 01,002.126d*0128_67(123cd) jayadrathenāpaharo draupadyāś cāśramāntarāt 01,002.126d*0128_68(124ab) yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave 01,002.126d*0128_69 cakre cainaṃ pañcaśikhaṃ yatra bhīmo mahābalaḥ 01,002.126d*0128_70(126cd) rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_71 yatra rāmeṇa vikramya nihato rāvaṇo yudhi 01,002.126d*0128_72(126ab) sāvitryāś cāpy upākhyānam atraiva parikīrtyate 01,002.126d*0129_01 mārkaṇḍeyasya ca tathā devarṣer nāradasya ca 01,002.127a karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt 01,002.127b*0130_01 yatrāsya śaktiṃ tuṣṭo 'dād ekavīravadhāya ca 01,002.127c āraṇeyam upākhyānaṃ yatra dharmo 'nvaśāt sutam 01,002.127e jagmur labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam 01,002.128a etad āraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam 01,002.128c atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā 01,002.128e ekonasaptatiś caiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ 01,002.129a ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭśatāni ca 01,002.129c catuḥṣaṣṭis tathā ślokāḥ parvaitat parikīrtitam 01,002.130a ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parvavistaram 01,002.130c virāṭanagaraṃ gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm 01,002.130e dṛṣṭvā saṃnidadhus tatra pāṇḍavā āyudhāny uta 01,002.131a yatra praviśya nagaraṃ chadmabhir nyavasanta te 01,002.131b*0131_01 pāñcālīṃ prārthayānasya kāmopahatacetasaḥ 01,002.131c durātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt 01,002.131d*0132_01 pāṇḍavānveṣaṇārthaṃ ca rājño duryodhanasya ca 01,002.131d*0132_02 cārāḥ prasthāpitāś cātra nipuṇāḥ sarvato diśam 01,002.131d*0132_03 na ca pravṛttis tair labdhā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.131d*0132_04 gograhaś ca virāṭasya trigartaiḥ prathamaṃ kṛtaḥ 01,002.131d*0132_05 yatrāsya yuddhaṃ sumahat tair āsīl lomaharṣaṇam 01,002.131d*0132_06 hriyamāṇaś ca yatrāsau bhīmasenena mokṣitaḥ 01,002.132a gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi 01,002.132b*0134_01 pratyāhṛtaṃ godhanaṃ ca vikrameṇa kirīṭinā 01,002.132c godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ 01,002.132d*0133_01 anantaraṃ ca kurubhis tasya gograhaṇaṃ kṛtam 01,002.133a virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ 01,002.133c abhimanyuṃ samuddiśya saubhadram arighātinam 01,002.134a caturtham etad vipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam 01,002.134c atrāpi parisaṃkhyātam adhyāyānāṃ mahātmanā 01,002.135a saptaṣaṣṭir atho pūrṇā ślokāgram api me śṛṇu 01,002.135c ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśad eva tu 01,002.135e parvaṇy asmin samākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā 01,002.136a udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇv ataḥ param 01,002.136c upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā 01,002.136e duryodhano 'rjunaś caiva vāsudevam upasthitau 01,002.137a sāhāyyam asmin samare bhavān nau kartum arhati 01,002.137c ity ukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ 01,002.138a ayudhyamānam ātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau 01,002.138c akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmy aham 01,002.139a vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ 01,002.139c ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ 01,002.139d*0135_01 madrarājaṃ ca rājānam āyāntaṃ pāṇḍavān prati 01,002.139d*0135_02 upahārair vañcayitvā vartmany eva suyodhanaḥ 01,002.139d*0135_03 varadaṃ taṃ varaṃ vavre sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama 01,002.139d*0135_04 śalyas tasmai pratiśrutya jagāmoddiśya pāṇḍavān 01,002.139d*0135_05 sāntvapūrvaṃ cākathayad yatrendravijayaṃ ca yaḥ 01,002.139d*0135_06 purohitapreṣaṇaṃ ca pāṇḍavaiḥ kauravān prati 01,002.139d*0135_07 vaicitravīryasya vacaḥ samādāya purodhasaḥ 01,002.139d*0136_01 tathendravijayaṃ cāpi yānaṃ caiva purodhasaḥ 01,002.140a saṃjayaṃ preṣayām āsa śamārthaṃ pāṇḍavān prati 01,002.140c yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,002.141a śrutvā ca pāṇḍavān yatra vāsudevapurogamān 01,002.141c prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā 01,002.142a viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca 01,002.142c śrāvayām āsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 01,002.143a tathā sanatsujātena yatrādhyātmam anuttamam 01,002.143c manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ 01,002.144a prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra cābhibhoḥ 01,002.144c aikātmyaṃ vāsudevasya proktavān arjunasya ca 01,002.145a yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ saṃdhim icchan mahāyaśāḥ 01,002.145c svayam āgāc chamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,002.146a pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai 01,002.146c śamārthaṃ yācamānasya pakṣayor ubhayor hitam 01,002.146d*0137_01 dambhodbhavasya cākhyānam atraiva parikīrtitam 01,002.146d*0137_02 varānveṣaṇam atraiva mātaleś ca mahātmanaḥ 01,002.146d*0137_03 maharṣeś cāpi kathitaṃ caritaṃ gālavasya ca 01,002.146d*0137_04 vidulāyāś ca putrasya proktaṃ cāpy anuśāsanam 01,002.147a karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam 01,002.147c yogeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitam 01,002.148a ratham āropya kṛṣṇena yatra karṇo 'numantritaḥ 01,002.148c upāyapūrvaṃ śauṇḍīryāt pratyākhyātaś ca tena saḥ 01,002.148d*0138_01 śvetābhiṣekaḥ kṛṣṇokto vicitro bahuvistaraḥ 01,002.148d*0139_01 āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ 01,002.148d*0139_02 pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavān hariḥ 01,002.148d*0139_03 te tasya vacanaṃ śrutvā mantrayitvā ca yad dhitam 01,002.148d*0139_04 sāṃgrāmikaṃ tataḥ sarvaṃ sajjaṃ cakruḥ paraṃtapāḥ 01,002.149a tataś cāpy abhiniryātrā rathāśvanaradantinām 01,002.149c nagarād dhāstinapurād balasaṃkhyānam eva ca 01,002.150a yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.150c śvobhāvini mahāyuddhe dūtyena krūravādinā 01,002.150d*0140_01 parivādaś ca pāṇḍūnāṃ śvodarśanavilambanam 01,002.150e rathātirathasaṃkhyānam ambopākhyānam eva ca 01,002.150f*0141_01 ambopākhyānam atraiva rāmabhīṣmasamāgame 01,002.151a etat subahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate 01,002.151c udyogaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritam 01,002.152a adhyāyāḥ saṃkhyayā tv atra ṣaḍaśītiśataṃ smṛtam 01,002.152c ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca 01,002.153a ślokāś ca navatiḥ proktās tathaivāṣṭau mahātmanā 01,002.153c vyāsenodāramatinā parvaṇy asmiṃs tapodhanāḥ 01,002.154a ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate 01,002.154c jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha 01,002.155a yatra yuddham abhūd ghoraṃ daśāhāny atidāruṇam 01,002.155c yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādam agamat param 01,002.156a kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ 01,002.156c mohajaṃ nāśayām āsa hetubhir mokṣadarśanaiḥ 01,002.156d*0142_01 samīkṣyādhokṣajaḥ kṣipraṃ yudhiṣṭhirahite rataḥ 01,002.156d*0142_02 rathād āplutya vegena svayaṃ kṛṣṇa udāradhīḥ 01,002.156d*0142_03 pratodapāṇir ādhāvad bhīṣmaṃ hantuṃ vyapetabhīḥ 01,002.156d*0142_04 vākyapratodābhihato yatra kṛṣṇena pāṇḍavaḥ 01,002.156d*0142_05 gāṇḍīvadhanvā samare sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,002.157a śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ 01,002.157c vinighnan niśitair bāṇai rathād bhīṣmam apātayat 01,002.157d*0143_01 śaratalpagataś caiva bhīṣmo yatra babhūva ha 01,002.158a ṣaṣṭham etan mahāparva bhārate parikīrtitam 01,002.158c adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ saptadaśa tathāpare 01,002.159a pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca 01,002.159c ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.159e vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi 01,002.160a droṇaparva tataś citraṃ bahuvṛttāntam ucyate 01,002.160b*0144_01 saināpatye 'bhiṣikto 'tha yatrācāryaḥ pratāpavān 01,002.160b*0144_02 duryodhanasya prītyarthaṃ pratijajñe mahāstravit 01,002.160b*0144_03 grahaṇaṃ dharmarājasya pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 01,002.160c yatra saṃśaptakāḥ pārtham apaninyū raṇājirāt 01,002.161a bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi 01,002.161c supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā 01,002.162a yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnur lokamahārathāḥ 01,002.162c jayadrathamukhā bālaṃ śūram aprāptayauvanam 01,002.163a hate 'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge 01,002.163c akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ 01,002.163d*0145_01 yatra bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 01,002.163d*0145_02 anveṣaṇārthaṃ pārthasya yudhiṣṭhiranṛpājñayā 01,002.163d*0145_03 praviṣṭau bhāratīṃ senām apradhṛṣyāṃ surair api 01,002.163e saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣam āhave 01,002.163f*0146_01 saṃśaptakānāṃ vīrāṇāṃ koṭyo nava mahātmanām 01,002.163f*0146_02 kirīṭinābhiniṣkramya gamitā yamasādanam 01,002.163f*0147_01 saṃśaptakavadhotsāhī jiṣṇuḥ putravadhārditaḥ 01,002.163f*0147_02 pratijñāṃ mahatīṃ kṛtvā tīrṇaḥ śrīpatimāyayā 01,002.164a alambusaḥ śrutāyuś ca jalasaṃdhaś ca vīryavān 01,002.164c saumadattir virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 01,002.164d*0148_01 dhṛtarāṣṭrasya putrāś ca tathā pāṣāṇayodhinaḥ 01,002.164d*0148_02 nārāyaṇāś ca gopālāḥ samare citrayodhinaḥ 01,002.164e ghaṭotkacādayaś cānye nihatā droṇaparvaṇi 01,002.165a aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite 01,002.165c astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇam amarṣitaḥ 01,002.165d*0149_01 āgneyaṃ kīrtyate yatra rudramāhātmyam uttamam 01,002.165d*0149_02 vyāsasya cāpy āgamanaṃ māhātmyaṃ kṛṣṇapārthayoḥ 01,002.165d*0150_01 śatarudrīyam atraiva śaṃkarasya mahāstavaḥ 01,002.166a saptamaṃ bhārate parva mahad etad udāhṛtam 01,002.166c atra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ 01,002.166e droṇaparvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,002.167a adhyāyānāṃ śataṃ proktam adhyāyāḥ saptatis tathā 01,002.167c aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca 01,002.168a ślokā nava tathaivātra saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.168c pārāśaryeṇa muninā saṃcintya droṇaparvaṇi 01,002.169a ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam 01,002.169c sārathye viniyogaś ca madrarājasya dhīmataḥ 01,002.169e ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ tripurasya nipātanam 01,002.170a prayāṇe paruṣaś cātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ 01,002.170c haṃsakākīyam ākhyānam atraivākṣepasaṃhitam 01,002.170d*0151_01 vadhaḥ pāṇḍyasya ca tathā aśvatthāmnā mahātmanā 01,002.170d*0151_02 daṇḍasenasya ca vadho daṇḍasya ca vadhas tathā 01,002.170d*0151_03 dvairathe yatra karṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.170d*0151_04 saṃśayaṃ gamito yuddhe miṣatāṃ sarvadhanvinām 01,002.171a anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ 01,002.171b*0152_01 yatraivānunayaḥ prokto mādhavenārjunasya vai 01,002.171b*0152_02 pratijñāpūrvakaṃ cāpi vakṣo duḥśāsanasya ca 01,002.171b*0152_03 bhittvā vṛkodaro raktaṃ pītavān yatra saṃyuge 01,002.171b*0153_01 duḥśāsanasya ca vadho vṛṣasenasya cobhayoḥ 01,002.171b*0153_02 karṇaputraś ca pārthena hataḥ karṇasya paśyataḥ 01,002.171b*0154_01 yathāvad balasainyaṃ ca varṇayām āsa vāyujaḥ 01,002.171b*0154_02 pūrayitvāñjaliṃ pūrṇāṃ na dadhno hīdṛśo rasaḥ 01,002.171b*0154_03 anyeṣāṃ ca rasānāṃ tu pratijñādṛḍhaniścayaḥ 01,002.171b*0154_04 karṇārjunadvairathe tu vartamāne bhayānake 01,002.171b*0154_05 śāpenaiva ca karṇasya tataś cakraṃ mahīgatam 01,002.171b*0154_06 nāgamātraṃ valīkaṃ ca karṇo 'muñcata phālgune 01,002.171b*0154_07 tadbhayāt keśavo bhūmiṃ prāveśayata taṃ ratham 01,002.171c dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ 01,002.172a aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭam etad bhāratacintakaiḥ 01,002.172c ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi 01,002.172e catvāry eva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca 01,002.172f*0155_01 catuḥṣaṣṭis tathā ślokā parvaitat parikīrtitam 01,002.173a ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam 01,002.173c hatapravīre sainye tu netā madreśvaro 'bhavat 01,002.173d*0156_01 yatra kaumāram ākhyānam abhiṣekasya karma ca 01,002.174a vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ 01,002.174c vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate 01,002.175a śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājān mahārathāt 01,002.175b*0157_01 śakuneś ca vadho 'traiva sahadevena saṃyuge 01,002.175b*0157_02 sainye ca hatabhūyiṣṭhe kiṃcicchiṣṭe suyodhanaḥ 01,002.175b*0157_03 hradaṃ praviśya yatrāsau saṃstabhyāpo vyavasthitaḥ 01,002.175b*0157_04 pravṛttis tatra cākhyātā yatra bhīmasya lubdhakaiḥ 01,002.175b*0157_05 kṣepayuktair vacobhiś ca dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.175b*0157_06 hradāt samutthito yatra dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 01,002.175b*0157_07 bhīmena gadayā yuddhaṃ yatrāsau kṛtavān saha 01,002.175b*0157_08 samavāye ca yuddhasya rāmasyāgamanaṃ smṛtam 01,002.175c gadāyuddhaṃ tu tumulam atraiva parikīrtitam 01,002.175d*0158_01 duryodhanasya rājño 'tha yatra bhīmena saṃyuge 01,002.175d*0158_02 ūrū bhagnau prasahyājau gadayā bhīmavegayā 01,002.175e sarasvatyāś ca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā 01,002.176a navamaṃ parva nirdiṣṭam etad adbhutam arthavat 01,002.176c ekonaṣaṣṭir adhyāyās tatra saṃkhyāviśāradaiḥ 01,002.177a saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokāgraṃ cātra śasyate 01,002.177c trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatis tathā 01,002.177e muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtām 01,002.178a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam 01,002.178c bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 01,002.179a vyapayāteṣu pārtheṣu trayas te 'bhyāyayū rathāḥ 01,002.179c kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ 01,002.179d*0159_01 sametya dadṛśur bhūmau patitaṃ raṇamūrdhani 01,002.180a pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇir yatra mahārathaḥ 01,002.180c ahatvā sarvapāñcālān dhṛṣṭadyumnapurogamān 01,002.180e pāṇḍavāṃś ca sahāmātyān na vimokṣyāmi daṃśanam 01,002.180f*0160_01 yatraivam uktvā rājānam apakramya trayo rathāḥ 01,002.180f*0160_02 sūryāstamanavelāyām āsedus te mahad vanam 01,002.180f*0160_03 nyagrodhasyātra mahato yatrādhastād vyavasthitāḥ 01,002.180f*0160_04 tataḥ kākān bahūn rātrau dṛṣṭvolūkena hiṃsitān 01,002.180f*0160_05 drauṇiḥ krodhasamāviṣṭaḥ pitur vadham anusmaran 01,002.180f*0160_06 pāñcālānāṃ prasuptānāṃ vadhaṃ prati mano dadhe 01,002.180f*0160_07 gatvā ca śibiradvāri durdarśaṃ tatra rākṣasam 01,002.180f*0160_08 ghorarūpam apaśyat sa divam āvṛtya dhiṣṭhitam 01,002.180f*0160_09 tena vyāghātam astrāṇāṃ kriyamāṇam avekṣya ca 01,002.180f*0160_10 drauṇir yatra virūpākṣaṃ rudram ārādhya satvaraḥ 01,002.181a prasuptān niśi viśvastān yatra te puruṣarṣabhāḥ 01,002.181c pāñcālān saparīvārāñ jaghnur drauṇipurogamāḥ 01,002.181d*0161_01 kṛtavarmaṇā ca sahitaḥ kṛpeṇa ca nijaghnivān 01,002.182a yatrāmucyanta pārthās te pañca kṛṣṇabalāśrayāt 01,002.182c sātyakiś ca maheṣvāsaḥ śeṣāś ca nidhanaṃ gatāḥ 01,002.182d*0162_01 pāñcālānāṃ prasuptānāṃ yatra droṇasutād vadhaḥ 01,002.182d*0162_02 dhṛṣṭadyumnasya sūtena pāṇḍaveṣu niveditaḥ 01,002.183a draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā 01,002.183c kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṝn upāviśat 01,002.184a draupadīvacanād yatra bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,002.184b*0163_01 priyaṃ tasyāś cikīrṣan vai gadām ādāya vīryavān 01,002.184c anvadhāvata saṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam 01,002.185a bhīmasenabhayād yatra daivenābhipracoditaḥ 01,002.185c apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇir astram avāsṛjat 01,002.186a maivam ity abravīt kṛṣṇaḥ śamayaṃs tasya tad vacaḥ 01,002.186c yatrāstram astreṇa ca tac chamayām āsa phālgunaḥ 01,002.186d*0164_01 drauṇeś ca drohabuddhitvaṃ vīkṣya pāpātmanas tathā 01,002.187a drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāś cānyonyakāritāḥ 01,002.187b*0165_01 maṇiṃ tathā samādāya droṇaputrān mahārathāt 01,002.187b*0165_02 pāṇḍavāḥ pradadur hṛṣṭā draupadyai jitakāśinaḥ 01,002.187b*0165_03 etad vai daśamaṃ parva sauptikaṃ samudāhṛtam 01,002.187c toyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñām udakadānike 01,002.188a gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ 01,002.188c sutasyaitad iha proktaṃ daśamaṃ parva sauptikam 01,002.189a aṣṭādaśāsminn adhyāyāḥ parvaṇy uktā mahātmanā 01,002.189c ślokāgram atra kathitaṃ śatāny aṣṭau tathaiva ca 01,002.190a ślokāś ca saptatiḥ proktā yathāvad abhisaṃkhyayā 01,002.190c sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇy amitabuddhinā 01,002.191a ata ūrdhvam idaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam 01,002.191b*0166_01 putraśokābhisaṃtaptaḥ prajñācakṣur narādhipa 01,002.191b*0166_02 kṛṣṇopanītāṃ yatrāsāv āyasīṃ pratimāṃ dṛḍhām 01,002.191b*0166_03 bhīmasenadrohabuddhir dhṛtarāṣṭro babhañja ha 01,002.191b*0166_04 tathā śokāgnitaptasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,002.191b*0166_05 saṃsāragamanaṃ buddhyā hetubhir mokṣadarśanaiḥ 01,002.191b*0166_06 vidureṇa ca yatrāsya rājña āśvāsanaṃ kṛtam 01,002.191b*0166_07 dhṛtarāṣṭrasya cātraiva kauravāyodhanaṃ tathā 01,002.191b*0166_08 sāntaḥpurasya gamanaṃ śokārtasya prakīrtitam 01,002.191c vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ 01,002.191e krodhāveśaḥ prasādaś ca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ 01,002.192a yatra tān kṣatriyāñ śūrān diṣṭāntān anivartinaḥ 01,002.192c putrān bhrātṝn pitṝṃś caiva dadṛśur nihatān raṇe 01,002.192d*0167_01 putrapautravadhārtāyās tathātraiva prakīrtitā 01,002.192d*0167_02 gāndhāryāś cāpi kṛṣṇena krodhopaśamanakriyā 01,002.193a yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ 01,002.193c rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayām āsa śāstrataḥ 01,002.194a etad ekādaśaṃ proktaṃ parvātikaruṇaṃ mahat 01,002.194c saptaviṃśatir adhyāyāḥ parvaṇy asminn udāhṛtāḥ 01,002.195a ślokāḥ saptaśataṃ cātra pañcasaptatir ucyate 01,002.195c saṃkhyayā bhāratākhyānaṃ kartrā hy atra mahātmanā 01,002.195e praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam 01,002.196a ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam 01,002.196c yatra nirvedam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.196e ghātayitvā pitṝn bhrātṝn putrān saṃbandhibāndhavān 01,002.197a śāntiparvaṇi dharmāś ca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ 01,002.197c rājabhir veditavyā ye samyaṅ nayabubhutsubhiḥ 01,002.198a āpaddharmāś ca tatraiva kālahetupradarśakāḥ 01,002.198c yān buddhvā puruṣaḥ samyak sarvajñatvam avāpnuyāt 01,002.198e mokṣadharmāś ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ 01,002.199a dvādaśaṃ parva nirdiṣṭam etat prājñajanapriyam 01,002.199c parvaṇy atra parijñeyam adhyāyānāṃ śatatrayam 01,002.199e triṃśac caiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ 01,002.200a ślokānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa 01,002.200c pañca caiva śatāny āhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā 01,002.201a ata ūrdhvaṃ tu vijñeyam ānuśāsanam uttamam 01,002.201c yatra prakṛtim āpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam 01,002.201e bhīṣmād bhāgīrathīputrāt kururājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.202a vyavahāro 'tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ 01,002.202c vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ pṛthagvidhāḥ 01,002.203a tathā pātraviśeṣāś ca dānānāṃ ca paro vidhiḥ 01,002.203c ācāravidhiyogaś ca satyasya ca parā gatiḥ 01,002.203d*0168_01 mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ tathaiva ca 01,002.203d*0168_02 rahasyaṃ caiva dharmāṇāṃ deśakālopasaṃhitam 01,002.204a etat subahuvṛttāntam uttamaṃ cānuśāsanam 01,002.204c bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā 01,002.205a etat trayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam 01,002.205c adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśad eva ca 01,002.205e ślokānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭ saptaiva śatāni ca 01,002.206a tato 'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam 01,002.206c tat saṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānam anuttamam 01,002.207a suvarṇakośasaṃprāptir janma coktaṃ parikṣitaḥ 01,002.207c dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇāt saṃjīvanaṃ punaḥ 01,002.208a caryāyāṃ hayam utsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ 01,002.208c tatra tatra ca yuddhāni rājaputrair amarṣaṇaiḥ 01,002.209a citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ 01,002.209c saṃgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ 01,002.209d*0169_01 anugītā tathā proktā samyag bhagavatā punaḥ 01,002.209d*0169_02 kathitaḥ śāśvato dharmaḥ kṛṣṇenārjunasaṃnidhau 01,002.209d*0169_03 tathā brāhmaṇagītā ca saṃvādo guruśiṣyayoḥ 01,002.209d*0170_01 sudarśanaṃ tathākhyānaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam eva ca 01,002.209e aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānam eva ca 01,002.210a ity āśvamedhikaṃ parva proktam etan mahādbhutam 01,002.210c atrādhyāyaśataṃ triṃśat trayo 'dhyāyāś ca śabditāḥ 01,002.211a trīṇi ślokasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca 01,002.211c viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.212a tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam 01,002.212c yatra rājyaṃ parityajya gāndhārīsahito nṛpaḥ 01,002.212e dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraś ca jagāma ha 01,002.213a yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpy anuyayau tadā 01,002.213c putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā 01,002.214a yatra rājā hatān putrān pautrān anyāṃś ca pārthivān 01,002.214c lokāntaragatān vīrān apaśyat punarāgatān 01,002.215a ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryam anuttamam 01,002.215c tyaktvā śokaṃ sadāraś ca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ 01,002.216a yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ 01,002.216c saṃjayaś ca mahāmātro vidvān gāvalgaṇir vaśī 01,002.217a dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.217c nāradāc caiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat 01,002.218a etad āśramavāsākhyaṃ pūrvoktaṃ sumahādbhutam 01,002.218c dvicatvāriṃśad adhyāyāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā 01,002.219a sahasram ekaṃ ślokānāṃ pañca ślokaśatāni ca 01,002.219c ṣaḍ eva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.220a ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam 01,002.220c yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśasahā yudhi 01,002.220e brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ 01,002.221a āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ 01,002.221c erakārūpibhir vajrair nijaghnur itaretaram 01,002.222a yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāv ubhau rāmakeśavau 01,002.222c nāticakramatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ samam 01,002.223a yatrārjuno dvāravatīm etya vṛṣṇivinākṛtām 01,002.223c dṛṣṭvā viṣādam agamat parāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ 01,002.224a sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurim ātmanaḥ 01,002.224c dadarśa yaduvīrāṇām āpāne vaiśasaṃ mahat 01,002.225a śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ 01,002.225c saṃskāraṃ lambhayām āsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ 01,002.226a sa vṛddhabālam ādāya dvāravatyās tato janam 01,002.226c dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam 01,002.227a sarveṣāṃ caiva divyānām astrāṇām aprasannatām 01,002.227c nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānām anityatām 01,002.228a dṛṣṭvā nirvedam āpanno vyāsavākyapracoditaḥ 01,002.228c dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayet 01,002.229a ity etan mausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam 01,002.229c adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam 01,002.229d*0171_01 ślokānāṃ viṃśatiś caiva saṃkhyātā tattvadarśinā 01,002.230a mahāprasthānikaṃ tasmād ūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam 01,002.230c yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,002.230e draupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ 01,002.230f*0172_01 yatra te 'gniṃ dadṛśire lauhityaṃ prāpya sāgaram 01,002.230f*0172_02 yatrāgninā coditasya pārthas tasmai mahātmane 01,002.230f*0172_03 dadau saṃpūjya tad divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam 01,002.230f*0172_04 yatra bhrātṛn nipatitān draupadīṃ ca yudhiṣṭhiraḥ 01,002.230f*0172_05 dṛṣṭvā hitvā jagāmaiva sarvān anavalokayan 01,002.230f*0172_06 etat saptadaśaṃ parva mahāprasthānikaṃ smṛtam 01,002.231a atrādhyāyās trayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śataṃ tathā 01,002.231c viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.232a svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yat tad amānuṣam 01,002.232b*0173_01 prāptaṃ devarathaṃ svargān neṣṭavān yatra dharmarāṭ 01,002.232b*0173_02 āroḍhuṃ sumahāprājña ānṛśaṃsyāc chunā vinā 01,002.232b*0173_03 tām asyāvicalāṃ jñātvā sthitiṃ dharme mahātmanaḥ 01,002.232b*0173_04 śvarūpaṃ yatra tat tyaktvā dharmeṇāsau samanvitaḥ 01,002.232b*0173_05 svargaṃ prāptaḥ sa ca tathā yātanā vipulā bhṛśam 01,002.232b*0173_06 devadūtena narakaṃ yatra vyājena darśitam 01,002.232b*0173_07 śuśrāva yatra dharmātmā bhrātṝṇāṃ karuṇā giraḥ 01,002.232b*0173_08 nideśe vartamānānāṃ deśe tatraiva vartatām 01,002.232b*0173_09 anudarśitaś ca dharmeṇa devarājñā ca pāṇḍavaḥ 01,002.232b*0173_10 āplutyākāśagaṅgāyāṃ dehaṃ tyaktvā sa mānuṣam 01,002.232b*0173_11 svadharmanirjitaṃ sthānaṃ svarge prāpya sa dharmarāṭ 01,002.232b*0173_12 mumude pūjitaḥ sarvaiḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha 01,002.232b*0173_13 etad aṣṭādaśaṃ parva proktaṃ vyāsena dhīmatā 01,002.232b*0174_01 karṇasya narakaprāptiḥ pramokṣaś cātra kīrtyate 01,002.232b*0174_02 samāgamaś ca vīrāṇāṃ svargaloke mahātmanām 01,002.232b*0174_03 kīrtyate yatra vidhivat svargasaṃvāda eva ca 01,002.232b*0174_04 svāni sthānāni ca prāptā yatra te puruṣarṣabhāḥ 01,002.232b*0175_01 yatra duryodhanādīnāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 01,002.232b*0175_02 nirvedaṃ paramaṃ gatvā svargaṃ nākāṅkṣad avyayam 01,002.232b*0175_03 devānāṃ vacanād yatra tanuṃ tyaktvā mahārathaḥ 01,002.232b*0175_04 svargaṃ nityaṃ mahātejāḥ svasthānam agamad vanam 01,002.232c adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā 01,002.232e ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhanāḥ 01,002.232f*0176_01 nava ślokās tathaivānye saṃkhyātāḥ paramarṣiṇā 01,002.233a aṣṭādaśaivam etāni parvāṇy uktāny aśeṣataḥ 01,002.233b*0177_01 harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam 01,002.233b*0177_02 viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā 01,002.233b*0177_03 bhaviṣyaṃ parva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat 01,002.233b*0178_01 tataḥ paraṃ viṣṇuparva mahat parvety udāhṛtam 01,002.233b*0178_02 janma yatra tu devasya padmanābhasya mānuṣam 01,002.233b*0178_03 vasudevakule jāto nandagopakule dhṛtaḥ 01,002.233b*0178_04 yatra bālye svakarmāṇi ramaṇāny adbhutāni ca 01,002.233b*0178_05 yatra kaṃsavadhaṃ kṛtvā raṅgamadhye cakarṣa ha 01,002.233b*0178_06 anekaiḥ saṃśrayaiś cāpi jarāsaṃdhavadhena ha 01,002.233b*0178_07 vikramād rukmiṇīṃ devīm āhṛtya paravīrahā 01,002.233b*0178_08 parīkṣya ca nivāsārthaṃ dvārakāṃ viniveśayat 01,002.233b*0178_09 kaliṅgaṃ dantavakraṃ ca raṇe vikramya jaghnivān 01,002.233b*0178_10 rājaśulkāṃ ca vai kṛṣṇaḥ satyabhāmām athodvahat 01,002.233b*0178_11 tayoditaḥ satyabhāmayā gatvā divam adhokṣajaḥ 01,002.233b*0178_12 jitvāmarādhipaṃ yatra pārijātam athānayat 01,002.233b*0178_13 jaghne yatra mahābāhur dhenukaṃ raṇamūrdhani 01,002.233b*0178_14 narakāsurakālīyahayagrīvaṃ ca dānavam 01,002.233b*0178_15 keśiṃ sakāliyadamaṃ kālaneminam eva ca 01,002.233b*0178_16 doṣṇāṃ sahasraṃ ciccheda bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ 01,002.233b*0178_17 naptāraṃ bhāryayā sārdhaṃ mumocad yatra saṃyuge 01,002.233b*0178_18 bhāratīyā kathā yatra vṛṣṇivaṃśaś ca kīrtyate 01,002.233b*0178_19 bhaviṣyad dharivaṃśasya khilānām iti kathyate 01,002.233b*0178_20 vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ pauṣkaraṃ tathā 01,002.233b*0179_01 jitvā nṛpān rathāṃs tyaktvā bhīmasena bhavatprabhuḥ 01,002.233b*0180_01 daśaślokasahasrāṇi viṃśacchlokaśatāni ca 01,002.233b*0180_02 khileṣu harivaṃśe ca saṃkhyātāni maharṣiṇā 01,002.233b*0181_01 atrāpi parisaṃkhyātā kathitā tattvabuddhinā 01,002.233b*0181_02 adhyāyānāṃ sahasraṃ tu kīrtitaṃ vai dvijottamāḥ 01,002.233b*0182_01 aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ kīrtitāni vai 01,002.233b*0183_01 aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ ca śataṃ tathā 01,002.233b*0184_01 ślokāś ca caturāśītir harivaṃśe prakīrtitāḥ 01,002.233c khileṣu harivaṃśaś ca bhaviṣyac ca prakīrtitam 01,002.233d*0185_01 khileṣu harivaṃśasya vyākhyātāḥ paramarṣiṇā 01,002.233d*0185_02 yatra divyāḥ kathāḥ puṇyāḥ kīrtitāḥ pāpanāśanāḥ 01,002.233d*0185_03 devāsurakathāś caiva vicitrāḥ samudāhṛtāḥ 01,002.233d*0185_04 bhaviṣyad api cākhyānaṃ vicitraṃ puṇyavardhanam 01,002.233d*0185_05 yatra kṛṣṇasya karmāṇi śrūyante janmanā saha 01,002.233d@004_0001 adhyāyās tv ekam ekānāṃ saptāśītir udāhṛtā 01,002.233d@004_0002 ślokānāṃ ca sahasrāṇi daśa trīṇi śatāni ca 01,002.233d@004_0003 paulomādīni sarvāṇi daśāṣṭau ca mahān ṛṣiḥ 01,002.233d@004_0004 uktavān sapurāṇāni rahasyaṃ cāvasānikam 01,002.233d@004_0005 evam aṣṭādaśaitāni parvāṇy uktāni dhīmatā 01,002.233d@004_0006 adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca 01,002.233d@004_0007 ślokānāṃ ca sahasrāṇi navatir daśa eva ca 01,002.233d@004_0008 eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā ślokā granthe yathākramam 01,002.233d@004_0009 yad uktam ṛṣiṇā tena vyāsenottamatejasā 01,002.233d@004_0010 janamejayasyāśvamedhaṃ draṣṭukāmasya dhīmataḥ 01,002.233d@004_0011 saṃpravṛtto 'śvamedhaś ca yatra śakreṇa dharṣitaḥ 01,002.233d@004_0012 virodhaś cābhavad rājño brāhmaṇais tasya ṛtvijaiḥ 01,002.233d@004_0013 viśvāvasupurānīto rājā rājyam acīkarat 01,002.233d@004_0014 eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā khilāny āha tataḥ param 01,002.234a etad akhilam ākhyātaṃ bhārataṃ parvasaṃgrahāt 01,002.234c aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā 01,002.234e tan mahad dāruṇaṃ yuddham ahāny aṣṭādaśābhavat 01,002.235a yo vidyāc caturo vedān sāṅgopaniṣadān dvijaḥ 01,002.235c na cākhyānam idaṃ vidyān naiva sa syād vicakṣaṇaḥ 01,002.235d*0186_01 arthaśāstram idaṃ proktaṃ dharmaśāstram idaṃ mahat 01,002.235d*0186_02 kāmaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā 01,002.236a śrutvā tv idam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocate 01,002.236c puṃskokilarutaṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāg iva 01,002.236d@005_0001 dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha 01,002.236d@005_0002 yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,002.236d@005_0003 evaṃ vijñāya tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ 01,002.236d@005_0004 bharatānāṃ mahaj janma mahābhāratam ity uta 01,002.236d@005_0005 niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,002.236d@005_0006 bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ 01,002.236d@005_0007 śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny asaṃśayaḥ 01,002.236d@005_0008 tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śubhaḥ 01,002.236d@005_0009 prabandhaṃ bhāratasyemaṃ cakāra bhagavān prabhuḥ 01,002.236d@005_0010 kṛṣṇadvaipāyanaḥ putraṃ pūrvam adhyāpayac chukam 01,002.236d@005_0011 sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 01,002.236d@005_0012 taiś cāpy ananyabuddhibhyo brāhmaṇebhyaḥ prakāśitam 01,002.236d@005_0013 yā kriyā kriyate kā cid yaś ca kaś cit kriyāvidhiḥ 01,002.236d@005_0014 idaṃ pravartate sarvaṃ śrotṝṇāṃ prītaye kṣitau 01,002.236d@005_0015 adhīyīta yathānyāyaṃ vedajño vedabhṛd dvijaḥ 01,002.236d@005_0016 vedaiś caturbhiḥ samitam idam ākhyānam uttamam 01,002.236d@005_0017 bhaviṣyaty upajīvyaṃ ca kavīnām idam annavat 01,002.236d@005_0018 na cāsya kavayaḥ ke cid bhaviṣyanti viśeṣaṇe 01,002.236d@005_0019 viśeṣaṇe gṛhasthasya traya evāśramā yathā 01,002.236d@005_0020 dhanyam ārogyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ satkarmasādhakam 01,002.236d@005_0021 bubhūṣate mahākhyānam abhimantavyam āditaḥ 01,002.236d@005_0022 yad adhītaṃ tadā samyag dvijaśreṣṭhair dvijottamāt 01,002.236d@005_0023 vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ tadā 01,002.237a itihāsottamād asmāj jāyante kavibuddhayaḥ 01,002.237c pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṃvidhayas trayaḥ 01,002.238a asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ 01,002.238c antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ 01,002.239a kriyāguṇānāṃ sarveṣām idam ākhyānam āśrayaḥ 01,002.239c indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥkriyāḥ 01,002.240a anāśrityaitad ākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate 01,002.240c āhāram anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam 01,002.241a idaṃ sarvaiḥ kavivarair ākhyānam upajīvyate 01,002.241c udayaprepsubhir bhṛtyair abhijāta iveśvaraḥ 01,002.241d*0187_01 asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe 01,002.241d*0187_02 sādhor iva gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ 01,002.241d*0188_01 dharme matir bhavatu vaḥ satatotthitānāṃ 01,002.241d*0188_02 sa hy eka eva paralokagatasya bandhuḥ 01,002.241d*0188_03 arthāḥ striyaś ca nipuṇair api sevyamānā 01,002.241d*0188_04 naivātmabhāvam upayānti na ca sthiratvam 01,002.242a dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 01,002.242c yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 01,002.242d*0189_01 yad ahnā kurute pāpaṃ brāhmaṇas tv indriyaiś caran 01,002.242d*0189_02 mahābhāratam ākhyāya saṃdhyāṃ mucyati paścimām 01,002.242d*0190_01 yad rātrau kurute pāpaṃ karmaṇā manasā girā 01,002.242d*0190_02 mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate 01,002.242d*0191_01 yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti 01,002.242d*0191_02 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 01,002.242d*0191_03 puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca nityaṃ 01,002.242d*0191_04 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva 01,002.243a ākhyānaṃ tad idam anuttamaṃ mahārthaṃ; vinyastaṃ mahad iha parvasaṃgraheṇa 01,002.243c śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ; vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena 01,003.001 sūta uvāca 01,003.001A janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatram upāste 01,003.001B tasya bhrātaras trayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti 01,003.002A teṣu tat satram upāsīneṣu tatra śvābhyāgacchat sārameyaḥ 01,003.002B sa janamejayasya bhrātṛbhir abhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpam upāgacchat 01,003.003A taṃ mātā rorūyamāṇam uvāca 01,003.003B kiṃ rodiṣi 01,003.003C kenāsy abhihata iti 01,003.004A sa evam ukto mātaraṃ pratyuvāca 01,003.004B janamejayasya bhrātṛbhir abhihato 'smīti 01,003.005A taṃ mātā pratyuvāca 01,003.005B vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsy abhihata iti 01,003.006A sa tāṃ punar uvāca 01,003.006B nāparādhyāmi kiṃ cit 01,003.006C nāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti 01,003.007A tac chrutvā tasya mātā saramā putraśokārtā tat satram upāgacchad yatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhir dīrghasatram upāste 01,003.008*0192_01 na kiṃ cid uktavantas te | sā tān uvāca | 01,003.008A sa tayā kruddhayā tatroktaḥ 01,003.008B ayaṃ me putro na kiṃ cid aparādhyati 01,003.008C kimartham abhihata iti 01,003.008D yasmāc cāyam abhihato 'napakārī tasmād adṛṣṭaṃ tvāṃ bhayam āgamiṣyatīti 01,003.009A sa janamejaya evam ukto devaśunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaś cāsīt 01,003.010A sa tasmin satre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitam anurūpam anvicchamānaḥ paraṃ yatnam akarod yo me pāpakṛtyāṃ śamayed iti 01,003.011A sa kadā cin mṛgayāṃ yātaḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃś cit svaviṣayoddeśe āśramam apaśyat 01,003.012A tatra kaś cid ṛṣir āsāṃ cakre śrutaśravā nāma 01,003.012B tasyābhimataḥ putra āste somaśravā nāma 01,003.013A tasya taṃ putram abhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre 01,003.014A sa namaskṛtya tam ṛṣim uvāca 01,003.014B bhagavann ayaṃ tava putro mama purohito 'stv iti 01,003.015A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.015B bho janamejaya putro 'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥ 01,003.015C mahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyās tasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥ 01,003.015D samartho 'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitum antareṇa mahādevakṛtyām 01,003.015E asya tv ekam upāṃśuvratam 01,003.015F yad enaṃ kaś cid brāhmaṇaḥ kaṃ cid artham abhiyācet taṃ tasmai dadyād ayam 01,003.015G yady etad utsahase tato nayasvainam iti 01,003.016A tenaivam utko janamejayas taṃ pratyuvāca 01,003.016B bhagavaṃs tathā bhaviṣyatīti 01,003.017A sa taṃ purohitam upādāyopāvṛtto bhrātṝn uvāca 01,003.017B mayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥ 01,003.017C yad ayaṃ brūyāt tat kāryam avicārayadbhir iti 01,003.018A tenaivam uktā bhrātaras tasya tathā cakruḥ 01,003.018B sa tathā bhrātṝn saṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe 01,003.018C taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayām āsa 01,003.019A etasminn antare kaś cid ṛṣir dhaumyo nāmāyodaḥ 01,003.019B tasya śiṣyās trayo babhūvur upamanyur āruṇir vedaś ceti 01,003.020A sa ekaṃ śiṣyam āruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayām āsa 01,003.020B gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti 01,003.021A sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyas tatra gatvā tat kedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknot 01,003.022A sa kliśyamāno 'paśyad upāyam 01,003.022B bhavatv evaṃ kariṣyāmīti 01,003.023A sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe 01,003.023B śayāne tasmiṃs tad udakaṃ tasthau 01,003.024A tataḥ kadā cid upādhyāya āyodo dhaumyaḥ śiṣyān apṛcchat 01,003.024B kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti 01,003.025A te pratyūcuḥ 01,003.025B bhagavataiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti 01,003.026A sa evam uktas tāñ śiṣyān pratyuvāca 01,003.026B tasmāt sarve tatra gacchāmo yatra sa iti 01,003.027A sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra 01,003.027B bho āruṇe pāñcālya kvāsi 01,003.027C vatsaihīti 01,003.028A sa tac chrutvā āruṇir upādhyāyavākyaṃ tasmāt kedārakhaṇḍāt sahasotthāya tam upādhyāyam upatasthe 01,003.028B provāca cainam 01,003.028C ayam asmy atra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇam udakam avāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantam upasthitaḥ 01,003.028D tad abhivādaye bhagavantam 01,003.028E ājñāpayatu bhavān 01,003.028F kiṃ karavāṇīti 01,003.029A tam upādhyāyo 'bravīt 01,003.029B yasmād bhavān kedārakhaṇḍam avadāryotthitas tasmād bhavān uddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti 01,003.030A sa upādhyāyenānugṛhītaḥ 01,003.030B yasmāt tvayā madvaco 'nuṣṭhitaṃ tasmāc chreyo 'vāpsyasīti 01,003.030C sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti 01,003.031A sa evam ukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma 01,003.032A athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasyopamanyur nāma 01,003.033A tam upādhyāyaḥ preṣayām āsa 01,003.033B vatsopamanyo gā rakṣasveti 01,003.034A sa upādhyāyavacanād arakṣad gāḥ 01,003.034B sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye 'bhyāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.035A tam upādhyāyaḥ pīvānam apaśyat 01,003.035B uvāca cainam 01,003.035C vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi 01,003.035D pīvān asi dṛḍham iti 01,003.036A sa upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.036B bhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.037*0193_01 sa tathety uktvā bhaikṣaṃ caritvopādhyāyāya nyavedayat | 01,003.037*0193_02 sa tasmād upādhyāyaḥ sarvam eva bhaikṣam agṛhṇāt | 01,003.037A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.037B mamānivedya bhaikṣaṃ nopayoktavyam iti 01,003.038A sa tathety uktvā punar arakṣad gāḥ 01,003.038B rakṣitvā cāgamya tathaivopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.039A tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvovāca 01,003.039B vatsopamanyo sarvam aśeṣatas te bhaikṣaṃ gṛhṇāmi 01,003.039C kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.040A sa evam ukta upādhyāyena pratyuvāca 01,003.040B bhagavate nivedya pūrvam aparaṃ carāmi 01,003.040C tena vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.041A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.041B naiṣā nyāyyā guruvṛttiḥ 01,003.041C anyeṣām api vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ 01,003.041D lubdho 'sīti 01,003.042A sa tathety uktvā gā arakṣat 01,003.042B rakṣitvā ca punar upādhyāyagṛham āgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.043A tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvā punar uvāca 01,003.043B ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyac carasi 01,003.043C pīvān asi 01,003.043D kena vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.044A sa upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.044B bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.045A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.045B naitan nyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayānanujñātam iti 01,003.046A sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punar upādhyāyagṛhān etya guror agrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.047A tam upādhyāyaḥ pīvānam evāpaśyat 01,003.047B uvāca cainam 01,003.047C bhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyac carasi 01,003.047D payo na pibasi 01,003.047E pīvān asi 01,003.047F kena vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.048A sa evam ukta upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.048B bhoḥ phenaṃ pibāmi yam ime vatsā mātṝṇāṃ stanaṃ pibanta udgirantīti 01,003.049A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.049B ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenam udgiranti 01,003.049C tad evam api vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ 01,003.049D phenam api bhavān na pātum arhatīti 01,003.050A sa tatheti pratijñāya nirāhāras tā gā arakṣat 01,003.050B tathā pratiṣiddho bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyac carati 01,003.050C payo na pibati 01,003.050D phenaṃ nopayuṅkte 01,003.051A sa kadā cid araṇye kṣudhārto 'rkapatrāṇy abhakṣayat 01,003.052A sa tair arkapatrair bhakṣitaiḥ kṣārakaṭūṣṇavipākibhiś cakṣuṣy upahato 'ndho 'bhavat 01,003.052B so 'ndho 'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe 'patat 01,003.053*0194_01 nāyāty upamanyuḥ | ta ūcuḥ | vanaṃ gato gā rakṣitum iti | 01,003.053*0194_02 tān āha upādhyāyaḥ | 01,003.053A atha tasminn anāgacchaty upādhyāyaḥ śiṣyān avocat 01,003.053B mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ 01,003.053C sa niyataṃ kupitaḥ 01,003.053D tato nāgacchati ciragataś ceti 01,003.054A sa evam uktvā gatvāraṇyam upamanyor āhvānaṃ cakre 01,003.054B bho upamanyo kvāsi 01,003.054C vatsaihīti 01,003.055A sa tadāhvānam upādhyāyāc chrutvā pratyuvācoccaiḥ 01,003.055B ayam asmi bho upādhyāya kūpe patita iti 01,003.056A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.056B katham asi kūpe patita iti 01,003.057A sa taṃ pratyuvāca 01,003.057B arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūto 'smi 01,003.057C ataḥ kūpe patita iti 01,003.058A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.058B aśvinau stuhi 01,003.058C tau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyato devabhiṣajāv iti 01,003.059A sa evam ukta upādhyāyena stotuṃ pracakrame devāv aśvinau vāgbhir ṛgbhiḥ 01,003.060a pra pūrvagau pūrvajau citrabhānū; girā vā śaṃsāmi tapanāv anantau 01,003.060c divyau suparṇau virajau vimānāv; adhikṣiyantau bhuvanāni viśvā 01,003.061a hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau; nāsatyadasrau sunasau vaijayantau 01,003.061c śukraṃ vayantau tarasā suvemāv; abhi vyayantāv asitaṃ vivasvat 01,003.062a grastāṃ suparṇasya balena vartikām; amuñcatām aśvinau saubhagāya 01,003.062c tāvat suvṛttāv anamanta māyayā; sattamā gā aruṇā udāvahan 01,003.063a ṣaṣṭiś ca gāvas triśatāś ca dhenava; ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti 01,003.063c nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanās; tāv aśvinau duhato gharmam ukthyam 01,003.064a ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śritāḥ; pradhiṣv anyā viṃśatir arpitā arāḥ 01,003.064c anemi cakraṃ parivartate 'jaraṃ; māyāśvinau samanakti carṣaṇī 01,003.065a ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ pradhi;ṣaṇṇābhim ekākṣam amṛtasya dhāraṇam 01,003.065c yasmin devā adhi viśve viṣaktās; tāv aśvinau muñcato mā viṣīdatam 01,003.066*0195_01 idaṃ vṛttam api varṣāsu bhūyas 01,003.066*0195_02 tirodhattām aśvinau dāsapatnīḥ 01,003.066*0195_03 bhittvā meghān aśivam udācarantaṃ 01,003.066*0195_04 yad vṛṣṭikarma prathitau balasya 01,003.066a aśvināv indram amṛtaṃ vṛttabhūyau; tirodhattām aśvinau dāsapatnī 01,003.066c bhittvā girim aśvinau gām udācarantau; tadvṛṣṭamahnā prathitā valasya 01,003.067a yuvāṃ diśo janayatho daśāgre; samānaṃ mūrdhni rathayā viyanti 01,003.067c tāsāṃ yātam ṛṣayo 'nuprayānti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti 01,003.068a yuvāṃ varṇān vikurutho viśvarūpāṃs; te 'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvā 01,003.068c te bhānavo 'py anusṛtāś caranti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti 01,003.069a tau nāsatyāv aśvināv āmahe vāṃ; srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya 01,003.069c tau nāsatyāv amṛtāvṛtāvṛdhāv; ṛte devās tat prapadena sūte 01,003.070*0196_01 stotuṃ na śaknomi guṇair bhavantau 01,003.070*0196_02 cakṣurvihīnaḥ pathi saṃpramūḍhaḥ 01,003.070*0196_03 durge 'ham asmin patito 'smi kūpe 01,003.070*0196_04 yuvāṃ śaraṇyau śaraṇaṃ prapadye 01,003.070a mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau; gatāsur etat prapadena sūte 01,003.070c sadyo jāto mātaram atti garbhas; tāv aśvinau muñcatho jīvase gāḥ 01,003.071A evaṃ tenābhiṣṭutāv aśvināv ājagmatuḥ 01,003.071B āhatuś cainam 01,003.071C prītau svaḥ 01,003.071D eṣa te 'pūpaḥ 01,003.071E aśānainam iti 01,003.072A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.072B nānṛtam ūcatur bhavantau 01,003.072C na tv aham etam apūpam upayoktum utsahe anivedya gurava iti 01,003.073A tatas tam aśvināv ūcatuḥ 01,003.073B āvābhyāṃ purastād bhavata upādhyāyenaivam evābhiṣṭutābhyām apūpaḥ prītābhyāṃ dattaḥ 01,003.073C upayuktaś ca sa tenānivedya gurave 01,003.073D tvam api tathaiva kuruṣva yathā kṛtam upādhyāyeneti 01,003.074A sa evam uktaḥ punar eva pratyuvācaitau 01,003.074B pratyanunaye bhavantāv aśvinau 01,003.074C notsahe 'ham anivedyopādhyāyāyopayoktum iti 01,003.075A tam aśvināv āhatuḥ 01,003.075B prītau svas tavānayā guruvṛttyā 01,003.075C upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥ 01,003.075D bhavato hiraṇmayā bhaviṣyanti 01,003.075E cakṣuṣmāṃś ca bhaviṣyasi 01,003.075F śreyaś cāvāpsyasīti 01,003.076A sa evam ukto 'śvibhyāṃ labdhacakṣur upādhyāyasakāśam āgamyopādhyāyam abhivādyācacakṣe 01,003.076B sa cāsya prītimān abhūt 01,003.077A āha cainam 01,003.077B yathāśvināv āhatus tathā tvaṃ śreyo 'vāpsyasīti 01,003.077C sarve ca te vedāḥ pratibhāsyantīti 01,003.078A eṣā tasyāpi parīkṣopamanyoḥ 01,003.079A athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasya vedo nāma 01,003.080A tam upādhyāyaḥ saṃdideśa 01,003.080B vatsa veda ihāsyatām 01,003.080C bhavatā madgṛhe kaṃ cit kālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyam 01,003.080D śreyas te bhaviṣyatīti 01,003.081A sa tathety uktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo 'vasat 01,003.081B gaur iva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ 01,003.082A tasya mahatā kālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma 01,003.082B tatparitoṣāc ca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa 01,003.082C eṣā tasyāpi parīkṣā vedasya 01,003.083A sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttas tasmād gurukulavāsād gṛhāśramaṃ pratyapadyata 01,003.083B tasyāpi svagṛhe vasatas trayaḥ śiṣyā babhūvuḥ 01,003.084A sa śiṣyān na kiṃ cid uvāca 01,003.084B karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti 01,003.084C duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyān parikleśena yojayituṃ neyeṣa 01,003.085A atha kasya cit kālasya vedaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaś ca kṣatriyāv upetyopādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ 01,003.086A sa kadā cid yājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyojayām āsa 01,003.086B bho uttaṅka yat kiṃ cid asmadgṛhe parihīyate tad icchāmy aham aparihīṇaṃ bhavatā kriyamāṇam iti 01,003.087A sa evaṃ pratisamādiśyottaṅkaṃ vedaḥ pravāsaṃ jagāma 01,003.088A athottaṅko guruśuśrūṣur guruniyogam anutiṣṭhamānas tatra gurukule vasati sma 01,003.089A sa vasaṃs tatropādhyāyastrībhiḥ sahitābhir āhūyoktaḥ 01,003.089B upādhyāyinī te ṛtumatī 01,003.089C upādhyāyaś ca proṣitaḥ 01,003.089D asyā yathāyam ṛtur vandhyo na bhavati tathā kriyatām 01,003.089E etad viṣīdatīti 01,003.090*0197_01 tasya strīvākyaṃ na kāryam iti dharmalopabhayād evam avadat | 01,003.090A sa evam uktas tāḥ striyaḥ pratyuvāca 01,003.090B na mayā strīṇāṃ vacanād idam akāryaṃ kāryam 01,003.090C na hy aham upādhyāyena saṃdiṣṭaḥ 01,003.090D akāryam api tvayā kāryam iti 01,003.091A tasya punar upādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhān upajagāma tasmāt pravāsāt 01,003.091B sa tadvṛttaṃ tasyāśeṣam upalabhya prītimān abhūt 01,003.092*0198_01 sa uvāca | sarvaṃ kṛtam iti | upādhyāyaḥ pratyuvāca | 01,003.092A uvāca cainam 01,003.092B vatsottaṅka kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.092C dharmato hi śuśrūṣito 'smi bhavatā 01,003.092D tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā 01,003.092E tad anujāne bhavantam 01,003.092F sarvām eva siddhiṃ prāpsyasi 01,003.092G gamyatām iti 01,003.093A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.093B kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.093C evaṃ hy āhuḥ 01,003.094A yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pṛcchati 01,003.095A tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati 01,003.095B so 'ham anujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahartum iti 01,003.096A tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.096B vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvad iti 01,003.097A sa kadā cit tam upādhyāyam āhottaṅkaḥ 01,003.097B ājñāpayatu bhavān 01,003.097C kiṃ te priyam upaharāmi gurvartham iti 01,003.098*0199_01 tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca | kimartham upahareyam iti | 01,003.098A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.098B vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvartham upahareyam iti 01,003.098C tad gaccha 01,003.098D enāṃ praviśyopādhyāyinīṃ pṛccha kim upaharāmīti 01,003.098E eṣā yad bravīti tad upaharasveti 01,003.099A sa evam ukta upādhyāyenopādhyāyinīm apṛcchat 01,003.099B bhavaty upādhyāyenāsmy anujñāto gṛhaṃ gantum 01,003.099C tad icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahṛtyānṛṇo gantum 01,003.099D tad ājñāpayatu bhavatī 01,003.099E kim upaharāmi gurvartham iti 01,003.100A saivam uktopādhyāyiny uttaṅkaṃ pratyuvāca 01,003.100B gaccha pauṣyaṃ rājānam 01,003.100C bhikṣasva tasya kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale 01,003.100D te ānayasva 01,003.100E itaś caturthe 'hani puṇyakaṃ bhavitā 01,003.100F tābhyām ābaddhābhyāṃ brāhmaṇān pariveṣṭum icchāmi 01,003.100G śobhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminn ahani saṃpādayasva 01,003.100H śreyo hi te syāt kṣaṇaṃ kurvata iti 01,003.101A sa evam ukta upādhyāyinyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ 01,003.101B sa pathi gacchann apaśyad ṛṣabham atipramāṇaṃ tam adhirūḍhaṃ ca puruṣam atipramāṇam eva 01,003.102A sa puruṣa uttaṅkam abhyabhāṣata 01,003.102B uttaṅkaitat purīṣam asya ṛṣabhasya bhakṣayasveti 01,003.103A sa evam ukto naicchat 01,003.104A tam āha puruṣo bhūyaḥ 01,003.104B bhakṣayasvottaṅka 01,003.104C mā vicāraya 01,003.104D upādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvam iti 01,003.105A sa evam ukto bāḍham ity uktvā tadā tad ṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ pratasthe yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyaḥ 01,003.106A tam upetyāpaśyad uttaṅka āsīnam 01,003.106B sa tam upetyāśīrbhir abhinandyovāca 01,003.106C arthī bhavantam upagato 'smīti 01,003.107A sa enam abhivādyovāca 01,003.107B bhagavan pauṣyaḥ khalv aham 01,003.107C kiṃ karavāṇīti 01,003.108A tam uvācottaṅkaḥ 01,003.108B gurvarthe kuṇḍalābhyām arthy āgato 'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavān dātum arhatīti 01,003.109*0200_01 tasyās tat strīdhanaṃ iṃdreṇa yajñe tuṣṭena dattam āsīt | 01,003.109A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.109B praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatām iti 01,003.110A sa tenaivam uktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat 01,003.111A sa pauṣyaṃ punar uvāca 01,003.111B na yuktaṃ bhavatā vayam anṛtenopacaritum 01,003.111C na hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitā 01,003.111D naināṃ paśyāmīti 01,003.112A sa evam uktaḥ pauṣyas taṃ pratyuvāca 01,003.112B saṃprati bhavān ucchiṣṭaḥ 01,003.112C smara tāvat 01,003.112D na hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭum 01,003.112E pativratātvād eṣā nāśucer darśanam upaitīti 01,003.113A athaivam ukta uttaṅkaḥ smṛtvovāca 01,003.113B asti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti 01,003.114A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.114B etat tad evaṃ hi 01,003.114C na gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti 01,003.115A athottaṅkas tathety uktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano 'śabdābhir hṛdayaṃgamābhir adbhir upaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khāny adbhir upaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyām apaśyat 01,003.116A sā ca dṛṣṭvaivottaṅkam abhyutthāyābhivādyovāca 01,003.116B svāgataṃ te bhagavan 01,003.116C ājñāpaya kiṃ karavāṇīti 01,003.117A sa tām uvāca 01,003.117B ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātum arhasīti 01,003.118A sā prītā tena tasya sadbhāvena pātram ayam anatikramaṇīyaś ceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat 01,003.119A āha cainam 01,003.119B ete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayati 01,003.119C apramatto netum arhasīti 01,003.120A sa evam uktas tāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca 01,003.120B bhavati sunirvṛtā bhava 01,003.120C na māṃ śaktas takṣako nāgarājo dharṣayitum iti 01,003.121A sa evam uktvā tāṃ kṣatriyām āmantrya pauṣyasakāśam āgacchat 01,003.122A sa taṃ dṛṣṭvovāca 01,003.122B bhoḥ pauṣya prīto 'smīti 01,003.123A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.123B bhagavaṃś cirasya pātram āsādyate 01,003.123C bhavāṃś ca guṇavān atithiḥ 01,003.123D tat kariṣye śrāddham 01,003.123E kṣaṇaḥ kriyatām iti 01,003.124A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.124B kṛtakṣaṇa evāsmi 01,003.124C śīghram icchāmi yathopapannam annam upahṛtaṃ bhavateti 01,003.125A sa tathety uktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayām āsa 01,003.126A athottaṅkaḥ śītam annaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvā aśucy etad iti matvā pauṣyam uvāca 01,003.126B yasmān me aśucy annaṃ dadāsi tasmad andho bhaviṣyasīti 01,003.127*0201_01 tam uttaṅkaḥ pratyuvāca | na yuktaṃ bhavatānnam aśuci dattvā 01,003.127*0201_02 pratiśāpaṃ dātum | tasmād annam eva pratyakṣīkuru | 01,003.127A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.127B yasmāt tvam apy aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti 01,003.128A so 'tha pauṣyas tasyāśucibhāvam annasyāgamayām āsa 01,003.129A atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtaṃ sakeśam aśuci matvottaṅkaṃ prasādayām āsa 01,003.129B bhagavann ajñānād etad annaṃ sakeśam upahṛtaṃ śītaṃ ca 01,003.129C tat kṣāmaye bhavantam 01,003.129D na bhaveyam andha iti 01,003.130A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.130B na mṛṣā bravīmi 01,003.130C bhūtvā tvam andho nacirād anandho bhaviṣyasīti 01,003.130D mamāpi śāpo na bhaved bhavatā datta iti 01,003.131A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.131B nāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātum 01,003.131C na hi me manyur adyāpy upaśamaṃ gacchati 01,003.131D kiṃ caitad bhavatā na jñāyate yathā 01,003.132a nāvanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya; vāci kṣuro nihitas tīkṣṇadhāraḥ 01,003.132c viparītam etad ubhayaṃ kṣatriyasya; vāṅ nāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram 01,003.133*0202_01 mama śāpo bhaviṣyatīti | 01,003.133A iti 01,003.133B tad evaṃ gate na śakto 'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāt taṃ śāpam anyathā kartum 01,003.133C gamyatām iti 01,003.134A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.134B bhavatāham annasyāśucibhāvam āgamayya pratyanunītaḥ 01,003.134C prāk ca te 'bhihitam 01,003.134D yasmād aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti 01,003.134E duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti 01,003.135A sādhayāmas tāvad ity uktvā prātiṣṭhatottaṅkas te kuṇḍale gṛhītvā 01,003.136A so 'paśyat pathi nagnaṃ śramaṇam āgacchantaṃ muhur muhur dṛśyamānam adṛśyamānaṃ ca 01,003.136B athottaṅkas te kuṇḍale bhūmau nikṣipyodakārthaṃ pracakrame 01,003.137*0203_01 kṛtodakakāryaḥ śuciḥ prayato namo devebhyo gurubhyaś ca 01,003.137*0203_02 kṛtvā mahatā javena tam anvayāt | tasya takṣako dṛḍham āsannaḥ | 01,003.137*0203_03 sa taṃ jagrāha | 01,003.137A etasminn antare sa śramaṇas tvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat 01,003.137B tam uttaṅko 'bhisṛtya jagrāha 01,003.137C sa tad rūpaṃ vihāya takṣakarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa 01,003.138*0204_01 athottaṅkas tasyāḥ kṣatriyāyā vacaḥ smṛtvā taṃ takṣakam anvagacchat | 01,003.138*0204_02 sa tadbilaṃ daṇḍakāṣṭhena cakhāna | na cāśakat | taṃ 01,003.138*0204_03 kliśyamānam indro 'paśyat | sa vajraṃ preṣayām āsa | gacchāsya 01,003.138*0204_04 brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuruṣveti | atha vajro daṇḍakāṣṭham anupraviśya 01,003.138*0204_05 tadbilam adārayat | 01,003.138*0205_01 taṃ nāgalokam aparyantam anekavidhaprāsādaharmyavalabhīniryūhaśatasaṃkulam 01,003.138*0205_02 uccāvacakrīḍāścaryasthānāvakīrṇam apaśyat | sa tatra | 01,003.138A praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanam agacchat 01,003.138B tam uttaṅko 'nvāviveśa tenaiva bilena 01,003.138C praviśya ca nāgān astuvad ebhiḥ ślokaiḥ 01,003.139a ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhanāḥ 01,003.139c varṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ 01,003.140a surūpāś ca virūpāś ca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ 01,003.140c ādityavan nākapṛṣṭhe rejur airāvatodbhavāḥ 01,003.141*0206_01 tatrasthān api saṃstaumi mahataḥ pannagān aham | 01,003.141a bahūni nāgavartmāni gaṅgāyās tīra uttare 01,003.141c icchet ko 'rkāṃśusenāyāṃ cartum airāvataṃ vinā 01,003.142a śatāny aśītir aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 01,003.142c sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yad ejati 01,003.143a ye cainam upasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥ 01,003.143c aham airāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo 'karavaṃ namaḥ 01,003.144a yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavat sadā 01,003.144c taṃ kādraveyam astauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam 01,003.145*0207_01 nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ prasannasalilām anu | 01,003.145a takṣakaś cāśvasenaś ca nityaṃ sahacarāv ubhau 01,003.145c kurukṣetre nivasatāṃ nadīm ikṣumatīm anu 01,003.146*0208_01 evaṃ stutvā sa viprarṣir uttaṅko bhujagottamān 01,003.146*0208_02 naiva te kuṇḍale lebhe tataś cintām upāgamat 01,003.146*0209_01 nāgarājāya mukhyāya kuṇḍale āpnuyāṃ yathā 01,003.146a jaghanyajas takṣakasya śrutaseneti yaḥ śrutaḥ 01,003.146c avasadyo mahad dyumni prārthayan nāgamukhyatām 01,003.146e karavāṇi sadā cāhaṃ namas tasmai mahātmane 01,003.147*0210_01 tadā vai cintayām āsa upādhyāyyā yad īritam 01,003.147*0210_02 kāle ca samatikrānte śāpaṃ dāsyati manyunā 01,003.147A evaṃ stuvann api nāgān yadā te kuṇḍale nālabhad athāpaśyat striyau tantre adhiropya paṭaṃ vayantyau 01,003.148A tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ 01,003.148B cakraṃ cāpaśyat ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānam 01,003.148C puruṣaṃ cāpaśyad darśanīyam 01,003.149A sa tān sarvāṃs tuṣṭāva ebhir mantravādaślokaiḥ 01,003.150a trīṇy arpitāny atra śatāni madhye; ṣaṣṭiś ca nityaṃ carati dhruve 'smin 01,003.150c cakre caturviṃśatiparvayoge; ṣaḍ yat kumārāḥ parivartayanti 01,003.151a tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau; vayatas tantūn satataṃ vartayantyau 01,003.151c kṛṣṇān sitāṃś caiva vivartayantyau; bhūtāny ajasraṃ bhuvanāni caiva 01,003.152a vajrasya bhartā bhuvanasya goptā; vṛtrasya hantā namucer nihantā 01,003.152c kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā; satyānṛte yo vivinakti loke 01,003.153a yo vājinaṃ garbham apāṃ purāṇaṃ; vaiśvānaraṃ vāhanam abhyupetaḥ 01,003.153c namaḥ sadāsmai jagadīśvarāya; lokatrayeśāya puraṃdarāya 01,003.154A tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha 01,003.154B prīto 'smi te 'ham anena stotreṇa 01,003.154C kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.155A sa tam uvāca 01,003.155B nāgā me vaśam īyur iti 01,003.156A sa enaṃ puruṣaḥ punar uvāca 01,003.156B etam aśvam apāne dhamasveti 01,003.157A sa tam aśvam apāne 'dhamat 01,003.157B athāśvād dhamyamānāt sarvasrotobhyaḥ sadhūmā arciṣo 'gner niṣpetuḥ 01,003.158A tābhir nāgaloko dhūpitaḥ 01,003.159A atha sasaṃbhramas takṣako 'gnitejobhayaviṣaṇṇas te kuṇḍale gṛhītvā sahasā svabhavanān niṣkramyottaṅkam uvāca 01,003.159B ete kuṇḍale pratigṛhṇātu bhavān iti 01,003.160A sa te pratijagrāhottaṅkaḥ 01,003.160B kuṇḍale pratigṛhyācintayat 01,003.160C adya tat puṇyakam upādhyāyinyāḥ 01,003.160D dūraṃ cāham abhyāgataḥ 01,003.160E kathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyam iti 01,003.161A tata enaṃ cintayānam eva sa puruṣa uvāca 01,003.161B uttaṅka enam aśvam adhiroha 01,003.161C eṣa tvāṃ kṣaṇād evopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti 01,003.162A sa tathety uktvā tam aśvam adhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulam 01,003.162B upādhyāyinī ca snātā keśān āvapayanty upaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe 01,003.163A athottaṅkaḥ praviśya upādhyāyinīm abhyavādayat 01,003.163B te cāsyai kuṇḍale prāyacchat 01,003.164A sā cainaṃ pratyuvāca 01,003.164B uttaṅka deśe kāle 'bhyāgataḥ 01,003.164C svāgataṃ te vatsa 01,003.164D manāg asi mayā na śaptaḥ 01,003.164E śreyas tavopasthitam 01,003.164F siddhim āpnuhīti 01,003.165A athottaṅka upādhyāyam abhyavādayat 01,003.165B tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.165C vatsottaṅka svāgataṃ te 01,003.165D kiṃ ciraṃ kṛtam iti 01,003.166A tam uttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.166B bhos takṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛto 'smin karmaṇi 01,003.166C tenāsmi nāgalokaṃ nītaḥ 01,003.167A tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre 'dhiropya paṭaṃ vayantyau 01,003.167B tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ 01,003.167C kiṃ tat 01,003.168A tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāram 01,003.168B ṣaṭ cainaṃ kumārāḥ parivartayanti 01,003.168C tad api kim 01,003.169A puruṣaś cāpi mayā dṛṣṭaḥ 01,003.169B sa punaḥ kaḥ 01,003.170A aśvaś cātipramāṇayuktaḥ 01,003.170B sa cāpi kaḥ 01,003.171A pathi gacchatā mayā ṛṣabho dṛṣṭaḥ 01,003.171B taṃ ca puruṣo 'dhirūḍhaḥ 01,003.171C tenāsmi sopacāram uktaḥ 01,003.171D uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya 01,003.171E upādhyāyenāpi te bhakṣitam iti 01,003.171F tatas tadvacanān mayā tadṛṣabhasya purīṣam upayuktam 01,003.171G tad icchāmi bhavatopadiṣṭaṃ kiṃ tad iti 01,003.172A tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.172B ye te striyau dhātā vidhātā ca 01,003.172C ye ca te kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavas te rātryahanī 01,003.173*0211_01 dvādaśāraṃ dvādaśa māsāḥ | 01,003.173A yad api tac cakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭ kumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭ saṃvatsaraś cakram 01,003.173B yaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥ 01,003.173C yo 'śvaḥ so 'gniḥ 01,003.174A ya ṛṣabhas tvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarājaḥ 01,003.174B yaś cainam adhirūḍhaḥ sa indraḥ 01,003.174C yad api te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tad amṛtam 01,003.175A tena khalv asi na vyāpannas tasmin nāgabhavane 01,003.175B sa cāpi mama sakhā indraḥ 01,003.176A tadanugrahāt kuṇḍale gṛhītvā punar abhyāgato 'si 01,003.176B tat saumya gamyatām 01,003.176C anujāne bhavantam 01,003.176D śreyo 'vāpsyasīti 01,003.177A sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ kruddhas takṣakasya praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe 01,003.178a sa hāstinapuraṃ prāpya nacirād dvijasattamaḥ 01,003.178c samāgacchata rājānam uttaṅko janamejayam 01,003.179a purā takṣaśilātas taṃ nivṛttam aparājitam 01,003.179c samyag vijayinaṃ dṛṣṭvā samantān mantribhir vṛtam 01,003.180a tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ 01,003.180c uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā 01,003.181a anyasmin karaṇīye tvaṃ kārye pārthivasattama 01,003.181c bālyād ivānyad eva tvaṃ kuruṣe nṛpasattama 01,003.182a evam uktas tu vipreṇa sa rājā pratyuvāca ha 01,003.182c janamejayaḥ prasannātmā samyak saṃpūjya taṃ munim 01,003.183a āsāṃ prajānāṃ paripālanena; svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi 01,003.183c prabrūhi vā kiṃ kriyatāṃ dvijendra; śuśrūṣur asmy adya vacas tvadīyam 01,003.184a sa evam uktas tu nṛpottamena; dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,003.184c uvāca rājānam adīnasattvaṃ; svam eva kāryaṃ nṛpateś ca yat tat 01,003.185a takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitā 01,003.185c tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane 01,003.186a kāryakālaṃ ca manye 'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ 01,003.186c tad gacchāpacitiṃ rājan pitus tasya mahātmanaḥ 01,003.187a tena hy anaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā 01,003.187c pañcatvam agamad rājā vajrāhata iva drumaḥ 01,003.188a baladarpasamutsiktas takṣakaḥ pannagādhamaḥ 01,003.188c akāryaṃ kṛtavān pāpo yo 'daśat pitaraṃ tava 01,003.189a rājarṣivaṃśagoptāram amarapratimaṃ nṛpam 01,003.189c jaghāna kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt 01,003.190a dagdhum arhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane 01,003.190c sarpasatre mahārāja tvayi tad dhi vidhīyate 01,003.191a evaṃ pituś cāpacitiṃ gatavāṃs tvaṃ bhaviṣyasi 01,003.191c mama priyaṃ ca sumahat kṛtaṃ rājan bhaviṣyati 01,003.192a karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā 01,003.192c vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato 'nagha 01,003.193a etac chrutvā tu nṛpatis takṣakasya cukopa ha 01,003.193c uttaṅkavākyahaviṣā dīpto 'gnir haviṣā yathā 01,003.194a apṛcchac ca tadā rājā mantriṇaḥ svān suduḥkhitaḥ 01,003.194c uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati 01,003.195*0212_01 pauṣye parvaṇi rājendra svasti vācya dvijān atha 01,003.195*0212_02 samāpte parvaṇi tadā svaśaktyā tarpayed dvijān 01,003.195a tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto 'bhavat 01,003.195c yadaiva pitaraṃ vṛttam uttaṅkād aśṛṇot tadā 01,004.001A lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre ṛṣīn abhyāgatān upatasthe 01,004.002*0213_01 mayodaṅkasya caritam aśeṣam uktam | janamejayasya sarpasatrasya 01,004.002*0213_02 nimittāntaram idam api | 01,004.002A paurāṇikaḥ purāṇe kṛtaśramaḥ sa tān kṛtāñjalir uvāca 01,004.002B kiṃ bhavantaḥ śrotum icchanti 01,004.002C kim ahaṃ bruvāṇīti 01,004.003A tam ṛṣaya ūcuḥ 01,004.003B paramaṃ lomaharṣaṇe prakṣyāmas tvāṃ vakṣyasi ca naḥ śuśrūṣatāṃ kathāyogam 01,004.003C tad bhagavāṃs tu tāvac chaunako 'gniśaraṇam adhyāste 01,004.004a yo 'sau divyāḥ kathā veda devatāsurasaṃkathāḥ 01,004.004c manuṣyoragagandharvakathā veda ca sarvaśaḥ 01,004.005a sa cāpy asmin makhe saute vidvān kulapatir dvijaḥ 01,004.005c dakṣo dhṛtavrato dhīmāñ śāstre cāraṇyake guruḥ 01,004.006a satyavādī śamaparas tapasvī niyatavrataḥ 01,004.006c sarveṣām eva no mānyaḥ sa tāvat pratipālyatām 01,004.007a tasminn adhyāsati gurāv āsanaṃ paramārcitam 01,004.007c tato vakṣyasi yat tvāṃ sa prakṣyati dvijasattamaḥ 01,004.008 sūta uvāca 01,004.008a evam astu gurau tasminn upaviṣṭe mahātmani 01,004.008c tena pṛṣṭaḥ kathāḥ puṇyā vakṣyāmi vividhāśrayāḥ 01,004.009a so 'tha viprarṣabhaḥ kāryaṃ kṛtvā sarvaṃ yathākramam 01,004.009c devān vāgbhiḥ pitṝn adbhis tarpayitvājagāma ha 01,004.010a yatra brahmarṣayaḥ siddhās ta āsīnā yatavratāḥ 01,004.010c yajñāyatanam āśritya sūtaputrapuraḥsarāḥ 01,004.011a ṛtvikṣv atha sadasyeṣu sa vai gṛhapatis tataḥ 01,004.011c upaviṣṭeṣūpaviṣṭaḥ śaunako 'thābravīd idam 01,005.001 śaunaka uvāca 01,005.001a purāṇam akhilaṃ tāta pitā te 'dhītavān purā 01,005.001b*0214_01 bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāt tadā 01,005.001c kaccit tvam api tat sarvam adhīṣe lomaharṣaṇe 01,005.002a purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāś ca dhīmatām 01,005.002c kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śrutāḥ pūrvaṃ pitus tava 01,005.003a tatra vaṃśam ahaṃ pūrvaṃ śrotum icchāmi bhārgavam 01,005.003c kathayasva kathām etāṃ kalyāḥ sma śravaṇe tava 01,005.004 sūta uvāca 01,005.004a yad adhītaṃ purā samyag dvijaśreṣṭha mahātmabhiḥ 01,005.004c vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ purā 01,005.005a yad adhītaṃ ca pitrā me samyak caiva tato mayā 01,005.005c tat tāvac chṛṇu yo devaiḥ sendraiḥ sāgnimarudgaṇaiḥ 01,005.005e pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana 01,005.006a imaṃ vaṃśam ahaṃ brahman bhārgavaṃ te mahāmune 01,005.006c nigadāmi kathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam 01,005.006d*0215_01 śṛṇuṣvāvahito brahman purāṇe yac chrutaṃ mayā 01,005.006d*0216_01 bhṛgur maharṣir bhagavān brahmaṇā vai svayaṃbhuvā 01,005.006d*0216_02 varuṇasya kratau jātaḥ pāvakād iti naḥ śrutam 01,005.006d@006_0001 bhṛgor babhūvuḥ ṣaṭ putrās tapasā bhāvitātmanaḥ 01,005.006d@006_0002 kaviś ca cyavanaś caiva śaṅkhalaś ca mahātapāḥ 01,005.006d@006_0003 suraśmiḥ saptaraśmiś ca vitathaś ca mahātapāḥ 01,005.006d@006_0004 vītahavyasya tanayaḥ smṛto gṛtsamadaḥ prabhuḥ 01,005.006d@006_0005 gṛtsasyāpi sutas tv asya brahman sāvedaso 'bhavat 01,005.006d@006_0006 sāvedasya tu putro 'bhūd ūrvaḥ śrutavatāṃ varaḥ 01,005.006d@006_0007 ūrvasya tu vihavyo 'bhūd brahmasūnur mahātmanaḥ 01,005.006d@006_0008 vihavyasya tu dāyādo viharaḥ kīrtimān smṛtaḥ 01,005.006d@006_0009 viharasyātmavān putro vatsaś cādhirathaḥ smṛtaḥ 01,005.006d@006_0010 vatsasyāpi vinindas tu sūnur āsīn mahātapāḥ 01,005.006d@006_0011 bhṛgor vinindasya sutaḥ sadyo nāma babhūva ha 01,005.006d@006_0012 sadyasyāpy ātmajo brahman vitto nāma suvīryavān 01,005.006d@006_0013 vittasya tu mahātejā babhūva ca śrutaśravāḥ 01,005.006d@006_0014 śrutaśravasas tu sūnur babhūva tapavān prabho 01,005.006d@006_0015 tapasas tu mahātejāḥ prakāśas tanayo 'bhavat 01,005.006d@006_0016 ūrdhvaḥ prakāśasya suto brahmarṣir brahmavittamaḥ 01,005.006d@006_0017 brahmasṛṣṭo mato yena yena pūrvaṃ mahātmanā 01,005.006d@006_0018 ūrdhvasya caiva vāgindro vāgindro brahmavādinaḥ 01,005.006d@006_0019 ṛcīkas tasya tanayo brahmasūnur mahātapāḥ 01,005.006d@006_0020 jamadagniḥ sutas tasya jajñe janakasaṃnibhaḥ 01,005.006d@006_0021 jamadagnes tu vai pañca āsan putrā mahātmanaḥ 01,005.006d@006_0022 rumaṇvāṃś ca suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā 01,005.006d@006_0023 rāmas tasya jaghanyo 'bhūn mahāstro reṇukāsutaḥ 01,005.006d@006_0024 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā 01,005.007a bhṛgoḥ sudayitaḥ putraś cyavano nāma bhārgavaḥ 01,005.007c cyavanasyāpi dāyādaḥ pramatir nāma dhārmikaḥ 01,005.007e pramater apy abhūt putro ghṛtācyāṃ rurur ity uta 01,005.008a ruror api suto jajñe śunako vedapāragaḥ 01,005.008c pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāt 01,005.009a tapasvī ca yaśasvī ca śrutavān brahmavittamaḥ 01,005.009c dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyato niyatendriyaḥ 01,005.010 śaunaka uvāca 01,005.010a sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ 01,005.010c cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tan mamācakṣva pṛcchataḥ 01,005.011 sūta uvāca 01,005.011a bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulomety abhiviśrutā 01,005.011c tasyāṃ garbhaḥ samabhavad bhṛgor vīryasamudbhavaḥ 01,005.012a tasmin garbhe saṃbhṛte 'tha pulomāyāṃ bhṛgūdvaha 01,005.012c samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ 01,005.013a abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare 01,005.013c āśramaṃ tasya rakṣo 'tha pulomābhyājagāma ha 01,005.014a taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgor bhāryām aninditām 01,005.014c hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata 01,005.015a abhyāgataṃ tu tad rakṣaḥ pulomā cārudarśanā 01,005.015c nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā 01,005.016a tāṃ tu rakṣas tato brahman hṛcchayenābhipīḍitam 01,005.016c dṛṣṭvā hṛṣṭam abhūt tatra jihīrṣus tām aninditām 01,005.016d*0217_01 jātam ity abravīt kāryaṃ jihīrṣur muditaḥ śubhām 01,005.016d*0217_02 sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā 01,005.016d*0217_03 tāṃ tu prādāt pitā paścād bhṛgave śāstravat tadā 01,005.016d*0217_04 tasya tat kilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava 01,005.016d*0217_05 idam antaram ity evaṃ hartuṃ cakre manas tadā 01,005.017a athāgniśaraṇe 'paśyaj jvalitaṃ jātavedasam 01,005.017c tam apṛcchat tato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā 01,005.018a śaṃsa me kasya bhāryeyam agne pṛṣṭa ṛtena vai 01,005.018c satyas tvam asi satyaṃ me vada pāvaka pṛcchate 01,005.019a mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī 01,005.019c paścāt tv imāṃ pitā prādād bhṛgave 'nṛtakāriṇe 01,005.020a seyaṃ yadi varārohā bhṛgor bhāryā rahogatā 01,005.020c tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmy āśramād imām 01,005.021a manyur hi hṛdayaṃ me 'dya pradahann iva tiṣṭhati 01,005.021c matpurvabhāryāṃ yad imāṃ bhṛguḥ prāpa sumadhyamām 01,005.021d*0218_01 asaṃmataṃ kṛtaṃ me 'dya hariṣyāmy āśramād imām 01,005.022a tad rakṣa evam āmantrya jvalitaṃ jātavedasam 01,005.022c śaṅkamāno bhṛgor bhāryāṃ punaḥ punar apṛcchata 01,005.023a tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi nityadā 01,005.023c sākṣivat puṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ 01,005.024a matpūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛtakāriṇā 01,005.024c seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyam ākhyātum arhasi 01,005.025a śrutvā tvatto bhṛgor bhāryāṃ hariṣyāmy aham āśramāt 01,005.025c jātavedaḥ paśyatas te vada satyāṃ giraṃ mama 01,005.026a tasya tad vacanaṃ śrutvā saptārcir duḥkhito bhṛśam 01,005.026b*0219_01 satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syād brahmavittamāt 01,005.026b*0219_02 asatyaṃ ced ahaṃ brūve patiṣye narakān kramāt 01,005.026c bhīto 'nṛtāc ca śāpāc ca bhṛgor ity abravīc chanaiḥ 01,005.026d*0220=00 agnir uvāca 01,005.026d*0220_01 tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana 01,005.026d*0220_02 kiṃ tv iyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravan na vṛtā tvayā 01,005.026d*0220_03 pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī 01,005.026d*0220_04 dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhān mahāyaśāḥ 01,005.026d*0220_05 athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam 01,005.026d*0220_06 bhāryām ṛṣir bhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava 01,005.026d*0220_07 seyam ity avagacchāmi nānṛtaṃ vaktum utsahe 01,005.026d*0220_08 nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama 01,006.001 sūta uvāca 01,006.001a agner atha vacaḥ śrutvā tad rakṣaḥ prajahāra tām 01,006.001c brahman varāharūpeṇa manomārutaraṃhasā 01,006.002a tataḥ sa garbho nivasan kukṣau bhṛgukulodvaha 01,006.002c roṣān mātuś cyutaḥ kukṣeś cyavanas tena so 'bhavat 01,006.003a taṃ dṛṣṭvā mātur udarāc cyutam ādityavarcasam 01,006.003c tad rakṣo bhasmasād bhūtaṃ papāta parimucya tām 01,006.004a sā tam ādāya suśroṇī sasāra bhṛgunandanam 01,006.004c cyavanaṃ bhārgavaṃ brahman pulomā duḥkhamūrcchitā 01,006.005a tāṃ dadarśa svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ 01,006.005c rudatīṃ bāṣpapūrṇākṣīṃ bhṛgor bhāryām aninditām 01,006.005e sāntvayām āsa bhagavān vadhūṃ brahmā pitāmahaḥ 01,006.006a aśrubindūdbhavā tasyāḥ prāvartata mahānadī 01,006.006c anuvartatī sṛtiṃ tasyā bhṛgoḥ patnyā yaśasvinaḥ 01,006.007a tasyā mārgaṃ sṛtavatīṃ dṛṣṭvā tu saritaṃ tadā 01,006.007c nāma tasyās tadā nadyāś cakre lokapitāmahaḥ 01,006.007e vadhūsareti bhagavāṃś cyavanasyāśramaṃ prati 01,006.008a sa evaṃ cyavano jajñe bhṛgoḥ putraḥ pratāpavān 01,006.008c taṃ dadarśa pitā tatra cyavanaṃ tāṃ ca bhāminīm 01,006.009a sa pulomāṃ tato bhāryāṃ papraccha kupito bhṛguḥ 01,006.009c kenāsi rakṣase tasmai kathiteha jihīrṣave 01,006.009e na hi tvāṃ veda tad rakṣo madbhāryāṃ cāruhāsinīm 01,006.010a tat tvam ākhyāhi taṃ hy adya śaptum icchāmy ahaṃ ruṣā 01,006.010c bibheti ko na śāpān me kasya cāyaṃ vyatikramaḥ 01,006.011 pulomovāca 01,006.011a agninā bhagavaṃs tasmai rakṣase 'haṃ niveditā 01,006.011c tato mām anayad rakṣaḥ krośantīṃ kurarīm iva 01,006.012a sāhaṃ tava sutasyāsya tejasā parimokṣitā 01,006.012c bhasmībhūtaṃ ca tad rakṣo mām utsṛjya papāta vai 01,006.013 sūta uvāca 01,006.013a iti śrutvā pulomāyā bhṛguḥ paramamanyumān 01,006.013c śaśāpāgnim abhikruddhaḥ sarvabhakṣo bhaviṣyasi 01,007.001 sūta uvāca 01,007.001a śaptas tu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt 01,007.001c kim idaṃ sāhasaṃ brahman kṛtavān asi sāṃpratam 01,007.002a dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam 01,007.002c pṛṣṭo yad abruvaṃ satyaṃ vyabhicāro 'tra ko mama 01,007.003a pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno 'nyathā vadet 01,007.003c sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāt tathā parān 01,007.004a yaś ca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate 01,007.004c so 'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ 01,007.005a śakto 'ham api śaptuṃ tvāṃ mānyās tu brāhmaṇā mama 01,007.005c jānato 'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat 01,007.006a yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu 01,007.006c agnihotreṣu satreṣu kriyāsv atha makheṣu ca 01,007.007a vedoktena vidhānena mayi yad dhūyate haviḥ 01,007.007c devatāḥ pitaraś caiva tena tṛptā bhavanti vai 01,007.008a āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇās tathā 01,007.008c darśaś ca paurṇamāsaś ca devānāṃ pitṛbhiḥ saha 01,007.009a devatāḥ pitaras tasmāt pitaraś cāpi devatāḥ 01,007.009c ekībhūtāś ca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu 01,007.010a devatāḥ pitaraś caiva juhvate mayi yat sadā 01,007.010c tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukham evam ahaṃ smṛtaḥ 01,007.011a amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ 01,007.011c manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ 01,007.011e sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tv aham 01,007.012a cintayitvā tato vahniś cakre saṃhāram ātmanaḥ 01,007.012c dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca 01,007.013a niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ 01,007.013c vināgninā prajāḥ sarvās tata āsan suduḥkhitāḥ 01,007.014a atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ 01,007.014c agnināśāt kriyābhraṃśād bhrāntā lokās trayo 'naghāḥ 01,007.014e vidhadhvam atra yat kāryaṃ na syāt kālātyayo yathā 01,007.015a atharṣayaś ca devāś ca brahmāṇam upagamya tu 01,007.015c agner āvedayañ śāpaṃ kriyāsaṃhāram eva ca 01,007.016a bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare 01,007.016c kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā 01,007.016e hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati 01,007.017a śrutvā tu tad vacas teṣām agnim āhūya lokakṛt 01,007.017c uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanam avyayam 01,007.018a lokānām iha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca 01,007.018c tvaṃ dhārayasi lokāṃs trīn kriyāṇāṃ ca pravartakaḥ 01,007.018e sa tathā kuru lokeśa nocchidyeran kriyā yathā 01,007.019a kasmād evaṃ vimūḍhas tvam īśvaraḥ san hutāśanaḥ 01,007.019c tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataś ca ha 01,007.020a na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi 01,007.020c upādāne 'rciṣo yās te sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin 01,007.020d*0221_01 kravyādā ca tanur yā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati 01,007.021a yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate 01,007.021c tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati 01,007.022a tad agne tvaṃ mahat tejaḥ svaprabhāvād vinirgatam 01,007.022c svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyam ṛṣer vibho 01,007.022e devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam 01,007.023a evam astv iti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham 01,007.023c jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ 01,007.024a devarṣayaś ca muditās tato jagmur yathāgatam 01,007.024c ṛṣayaś ca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire 01,007.025a divi devā mumudire bhūtasaṃghāś ca laukikāḥ 01,007.025c agniś ca paramāṃ prītim avāpa hatakalmaṣaḥ 01,007.025d*0222_01 evaṃ sa bhagavāñ śāpaṃ lebhe 'gnir bhṛgutaḥ purā 01,007.026a evam eṣa purāvṛtta itihāso 'gniśāpajaḥ 01,007.026c pulomasya vināśaś ca cyavanasya ca saṃbhavaḥ 01,008.001 sūta uvāca 01,008.001a sa cāpi cyavano brahman bhārgavo 'janayat sutam 01,008.001c sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam 01,008.002a pramatis tu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat 01,008.002c ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanat 01,008.002d*0223_01 śaunakas tu mahābhāgaḥ śunakasya suto 'bhavat 01,008.002d*0224_01 śaunakas tu mahāsattvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ 01,008.002d*0224_02 jātas tapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśās tataḥ 01,008.003a tasya brahman ruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ 01,008.003c vistareṇa pravakṣyāmi tac chṛṇu tvam aśeṣataḥ 01,008.004a ṛṣir āsīn mahān pūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ 01,008.004c sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ 01,008.005a etasminn eva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān 01,008.005c gandharvarājo viprarṣe viśvāvasur iti śrutaḥ 01,008.006a athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana 01,008.006c utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati 01,008.007a utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyās tīre jagāma ha 01,008.007b*0225_01 apsarā menakā brahman nirdayā nirapatrapā 01,008.007c kanyām amaragarbhābhāṃ jvalantīm iva ca śriyā 01,008.008a tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahān ṛṣiḥ 01,008.008c sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām 01,008.009a sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo dvijottamaḥ 01,008.009c jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca 01,008.009e vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhā 01,008.009f*0226_01 jātakarma kriyāś cāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam 01,008.009f*0226_02 sthūlakeśo mahābhāgaś cakāra sumahān ṛṣiḥ 01,008.010a pramadābhyo varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā 01,008.010c tataḥ pramadvarety asyā nāma cakre mahān ṛṣiḥ 01,008.011a tām āśramapade tasya rurur dṛṣṭvā pramadvarām 01,008.011c babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavān 01,008.012a pitaraṃ sakhibhiḥ so 'tha vācayām āsa bhārgavaḥ 01,008.012c pramatiś cābhyayāc chrutvā sthūlakeśaṃ yaśasvinam 01,008.012d*0227_01 yācayām āsa tāṃ kanyāṃ putrārthe varavarṇinīm 01,008.013a tataḥ prādāt pitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām 01,008.013c vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate 01,008.014a tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite 01,008.014c sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī 01,008.015a nāpaśyata prasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryag āyatam 01,008.015c padā cainaṃ samākrāman mumūrṣuḥ kālacoditā 01,008.016a sa tasyāḥ saṃpramattāyāś coditaḥ kāladharmaṇā 01,008.016c viṣopaliptān daśanān bhṛśam aṅge nyapātayat 01,008.017a sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā 01,008.017b*0228_01 vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā 01,008.017b*0228_02 nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā 01,008.017c vyasur aprekṣaṇīyāpi prekṣaṇīyatamākṛtiḥ 01,008.018a prasuptevābhavac cāpi bhuvi sarpaviṣārditā 01,008.018c bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā 01,008.019a dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ 01,008.019c viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam 01,008.020a tataḥ sarve dvijavarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ 01,008.020c svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ 01,008.020d*0229_01 uddālakaḥ kaṭhaś caiva śvetaketus tathaiva ca 01,008.021a bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇo 'tha gautamaḥ 01,008.021c pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ 01,008.022a tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditām 01,008.022c ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurus tv ārto bahir yayau 01,008.022d*0230_01 te ca sarve dvijaśreṣṭhās tatraivopāviśaṃs tadā 01,009.001 sūta uvāca 01,009.001a teṣu tatropaviṣṭeṣu brāhmaṇeṣu samantataḥ 01,009.001c ruruś cukrośa gahanaṃ vanaṃ gatvā suduḥkhitaḥ 01,009.002a śokenābhihataḥ so 'tha vilapan karuṇaṃ bahu 01,009.002c abravīd vacanaṃ śocan priyāṃ cintya pramadvarām 01,009.003a śete sā bhuvi tanvaṅgī mama śokavivardhinī 01,009.003b*0231_01 prāṇān apaharantīva pūrṇacandranibhānanā 01,009.003b*0231_02 yadi pīnāyataśroṇī padmapatranibhekṣaṇā 01,009.003b*0231_03 mumūrṣur api me prāṇān ādāyāśu gamiṣyati 01,009.003b*0231_04 pitṛmātṛsakhīnāṃ ca luptapiṇḍasya tasya me 01,009.003c bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkham ataḥ param 01,009.004a yadi dattaṃ tapas taptaṃ guravo vā mayā yadi 01,009.004c samyag ārādhitās tena saṃjīvatu mama priyā 01,009.005a yathā janmaprabhṛti vai yatātmāhaṃ dhṛtavrataḥ 01,009.005c pramadvarā tathādyaiva samuttiṣṭhatu bhāminī 01,009.005d*0232_01 evaṃ lālapyatas tasya bhāryārthe duḥkhitasya ca 01,009.005d*0232_02 devadūtas tadābhyetya vākyam āha ruruṃ vane 01,009.005d*0233_01 kṛṣṇe viṣṇau hṛṣīkeśe lokeśe 'suravidviṣi 01,009.005d*0233_02 yadi me niścalā bhaktir mama jīvatu sā priyā 01,009.005d*0233_03 vilapyamāne tu rurau sarve devāḥ kṛpānvitāḥ 01,009.005d*0233_04 dūtaṃ prasthāpayām āsuḥ saṃdiśyāsya hitaṃ vacaḥ 01,009.005d*0233_05 sa dūtas tvarito 'bhyetya devānāṃ priyakṛc chuciḥ 01,009.005d*0233_06 uvāca devavacanaṃ rurum ābhāṣya duḥkhitam 01,009.005d*0233_07 devaiḥ sarvair ahaṃ brahman preṣito 'smi tavāntikam 01,009.005d*0233_08 tvaddhitaṃ tvaddhitair uktaṃ śṛṇu vākyaṃ dvijottama 01,009.005d*0234_01 pralapantam atīvārtaṃ ruruṃ dīnataraṃ tadā 01,009.005d*0234_02 devadūtaḥ samāgamya vacanaṃ cedam abravīt 01,009.006 devadūta uvāca 01,009.006a abhidhatse ha yad vācā ruro duḥkhena tan mṛṣā 01,009.006c na tu martyasya dharmātmann āyur asti gatāyuṣaḥ 01,009.007a gatāyur eṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasoḥ sutā 01,009.007c tasmāc choke manas tāta mā kṛthās tvaṃ kathaṃ cana 01,009.008a upāyaś cātra vihitaḥ pūrvaṃ devair mahātmabhiḥ 01,009.008c taṃ yadīcchasi kartuṃ tvaṃ prāpsyasīmāṃ pramadvarām 01,009.009 rurur uvāca 01,009.009a ka upāyaḥ kṛto devair brūhi tattvena khecara 01,009.009c kariṣye taṃ tathā śrutvā trātum arhati māṃ bhavān 01,009.010 devadūta uvāca 01,009.010a āyuṣo 'rdhaṃ prayacchasva kanyāyai bhṛgunandana 01,009.010c evam utthāsyati ruro tava bhāryā pramadvarā 01,009.011 rurur uvāca 01,009.011a āyuṣo 'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai khecarottama 01,009.011c śṛṅgārarūpābharaṇā uttiṣṭhatu mama priyā 01,009.011d*0235_01 saṃlāpaguṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā 01,009.011d*0235_02 macchokaṃ vākyatoyena vyapanītaṃ kariṣyati 01,009.012 sūta uvāca 01,009.012a tato gandharvarājaś ca devadūtaś ca sattamau 01,009.012c dharmarājam upetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām 01,009.013a dharmarājāyuṣo 'rdhena ruror bhāryā pramadvarā 01,009.013c samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaiva yadi manyase 01,009.014 dharmarāja uvāca 01,009.014a pramadvarā ruror bhāryā devadūta yadīcchasi 01,009.014c uttiṣṭhatv āyuṣo 'rdhena ruror eva samanvitā 01,009.015 sūta uvāca 01,009.015a evam ukte tataḥ kanyā sodatiṣṭhat pramadvarā 01,009.015c ruros tasyāyuṣo 'rdhena supteva varavarṇinī 01,009.016a etad dṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruror uttamatejasaḥ 01,009.016c āyuṣo 'tipravṛddhasya bhāryārthe 'rdhaṃ hrasatv iti 01,009.017a tata iṣṭe 'hani tayoḥ pitarau cakratur mudā 01,009.017c vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau 01,009.018a sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalkasaprabhām 01,009.018c vrataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ 01,009.019a sa dṛṣṭvā jihmagān sarvāṃs tīvrakopasamanvitaḥ 01,009.019c abhihanti yathāsannaṃ gṛhya praharaṇaṃ sadā 01,009.020a sa kadā cid vanaṃ vipro rurur abhyāgaman mahat 01,009.020c śayānaṃ tatra cāpaśyaḍ ḍuṇḍubhaṃ vayasānvitam 01,009.021a tata udyamya daṇḍaṃ sa kāladaṇḍopamaṃ tadā 01,009.021c abhyaghnad ruṣito vipras tam uvācātha ḍuṇḍubhaḥ 01,009.022a nāparādhyāmi te kiṃ cid aham adya tapodhana 01,009.022c saṃrambhāt tat kimarthaṃ mām abhihaṃsi ruṣānvitaḥ 01,010.001 rurur uvāca 01,010.001a mama prāṇasamā bhāryā daṣṭāsīd bhujagena ha 01,010.001c tatra me samayo ghora ātmanoraga vai kṛtaḥ 01,010.002a hanyāṃ sadaiva bhujagaṃ yaṃ yaṃ paśyeyam ity uta 01,010.002c tato 'haṃ tvāṃ jighāṃsāmi jīvitena vimokṣyase 01,010.003 ḍuṇḍubha uvāca 01,010.003a anye te bhujagā vipra ye daśantīha mānavān 01,010.003c ḍuṇḍubhān ahigandhena na tvaṃ hiṃsitum arhasi 01,010.004a ekānarthān pṛthagarthān ekaduḥkhān pṛthaksukhān 01,010.004c ḍuṇḍubhān dharmavid bhūtvā na tvaṃ hiṃsitum arhasi 01,010.005 sūta uvāca 01,010.005a iti śrutvā vacas tasya bhujagasya rurus tadā 01,010.005c nāvadhīd bhayasaṃvigna ṛṣiṃ matvātha ḍuṇḍubham 01,010.006a uvāca cainaṃ bhagavān ruruḥ saṃśamayann iva 01,010.006b*0236_01 kena karmavipākena bhujagatvam upāgataḥ 01,010.006c kāmayā bhujaga brūhi ko 'sīmāṃ vikriyāṃ gataḥ 01,010.007 ḍuṇḍubha uvāca 01,010.007a ahaṃ purā ruro nāmnā ṛṣir āsaṃ sahasrapāt 01,010.007c so 'haṃ śāpena viprasya bhujagatvam upāgataḥ 01,010.007d*0237_01 brāhmaṇasya tu śāpena prāpto 'haṃ vikriyām imām 01,010.007d*0237_02 sadā samupayuktasya vedādhyāyaratasya ca 01,010.008 rurur uvāca 01,010.008a kimarthaṃ śaptavān kruddho dvijas tvāṃ bhujagottama 01,010.008c kiyantaṃ caiva kālaṃ te vapur etad bhaviṣyati 01,011.001 ḍuṇḍubha uvāca 01,011.001a sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ 01,011.001c bhṛśaṃ saṃśitavāk tāta tapobalasamanvitaḥ 01,011.002a sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇam athoragam 01,011.002c agnihotre prasaktaḥ san bhīṣitaḥ pramumoha vai 01,011.003a labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ mām uvāca tapodhanaḥ 01,011.003b@007_0001 maivaṃ sarpeṇa bādhethāḥ sakhe bhīr āviśan mama 01,011.003b@007_0002 śaptaś ca tvaṃ mayā vipra na nandāmi kadācana 01,011.003b@007_0003 tenaiva bahuśokto 'haṃ sarpake tv ātmaṇai (sic) dvija 01,011.003b@007_0004 agnihotre samāsīnaṃ veṣayāmi samohitaḥ 01,011.003c nirdahann iva kopena satyavāk saṃśitavrataḥ 01,011.004a yathāvīryas tvayā sarpaḥ kṛto 'yaṃ madbibhīṣayā 01,011.004c tathāvīryo bhujaṃgas tvaṃ mama kopād bhaviṣyasi 01,011.005a tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānamānas tapodhana 01,011.005b*0238_01 muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ 01,011.005c bhṛśam udvignahṛdayas tam avocaṃ vanaukasam 01,011.006a prayataḥ saṃbhramāc caiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,011.006c sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā 01,011.007a kṣantum arhasi me brahmañ śāpo 'yaṃ vinivartyatām 01,011.007c so 'tha mām abravīd dṛṣṭvā bhṛśam udvignacetasam 01,011.008a muhur uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ 01,011.008c nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃ cana 01,011.009a yat tu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tan me dhṛtavrata 01,011.009c śrutvā ca hṛdi te vākyam idam astu tapodhana 01,011.009d*0239_01 yaṃ samābhāṣya dṛṣṭvā ca śāpād asmād vimokṣyase 01,011.010a utpatsyati rurur nāma pramater ātmajaḥ śuciḥ 01,011.010c taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣas te bhavitā nacirād iva 01,011.010d*0240_01 evam uktas tu tenāham uragatvam avāptavān 01,011.011a sa tvaṃ rurur iti khyātaḥ pramater ātmajaḥ śuciḥ 01,011.011b*0240a_01 śāpamokṣaś ca bhavitā na cirād dvijasattama 01,011.011c svarūpaṃ pratilabhyāham adya vakṣyāmi te hitam 01,011.011d*0241_01 sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhas tadā 01,011.011d*0241_02 svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ 01,011.011d*0241_03 idaṃ covāca vacanaṃ rurum apratimaujasam 01,011.011d*0242=00 sūtaḥ 01,011.011d*0242_01 iti svarūpaṃ gṛhyāśu tam ṛṣiṃ vākyam abravīt 01,011.012a ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ 01,011.012c tasmāt prāṇabhṛtaḥ sarvān na hiṃsyād brāhmaṇaḥ kva cit 01,011.013a brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ 01,011.013c vedavedāṅgavit tāta sarvabhūtābhayapradaḥ 01,011.014a ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam 01,011.014c brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇād api 01,011.015a kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava 01,011.015b*0243_01 kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa te nārhati vai dvija 01,011.015c daṇḍadhāraṇam ugratvaṃ prajānāṃ paripālanam 01,011.016a tad idaṃ kṣatriyasyāsīt karma vai śṛṇu me ruro 01,011.016c janamejayasya dharmātman sarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā 01,011.017a paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇād api 01,011.017c tapovīryabalopetād vedavedāṅgapāragāt 01,011.017e āstīkād dvijamukhyād vai sarpasatre dvijottama 01,012.001 rurur uvāca 01,012.001a kathaṃ hiṃsitavān sarpān kṣatriyo janamejayaḥ 01,012.001c sarpā vā hiṃsitās tāta kimarthaṃ dvijasattama 01,012.002a kimarthaṃ mokṣitāś caiva pannagās tena śaṃsa me 01,012.002c āstīkena tad ācakṣva śrotum icchāmy aśeṣataḥ 01,012.003 ṛṣir uvāca 01,012.003*0244_01 ity uktvāntarhite yogāt tasminn ṛṣivare prabho 01,012.003*0244_02 saṃbhramāviṣṭahṛdaya ṛṣir mene tad adbhutam 01,012.003a śroṣyasi tvaṃ ruro sarvam āstīkacaritaṃ mahat 01,012.003c brāhmaṇānāṃ kathayatām ity uktvāntaradhīyata 01,012.004 sūta uvāca 01,012.004a ruruś cāpi vanaṃ sarvaṃ paryadhāvat samantataḥ 01,012.004c tam ṛṣiṃ draṣṭum anvicchan saṃśrānto nyapatad bhuvi 01,012.004d*0245_01 sa mohaṃ paramaṃ gatvā naṣṭasaṃjña ivābhavat 01,012.004d*0245_02 tad ṛṣer vacanaṃ tathyaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ 01,012.005a labdhasaṃjño ruruś cāyāt tac cācakhyau pitus tadā 01,012.005b*0246_01 nyavedayata tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ pitur dvijaḥ 01,012.005b*0247_01 pitre tu sarvam ākhyāya ḍuṇḍubhasya vaco 'rthavat 01,012.005b*0247_02 apṛcchat pitaraṃ bhūyaḥ so 'stikasya vacas tadā 01,012.005b*0247_03 yat tad ākhyānam akhilaṃ ḍuṇḍubhenātha kīrtitam 01,012.005b*0247_04 tat kīrtyamānaṃ bhagavañ chrotum icchāmi tattvataḥ 01,012.005c pitā cāsya tad ākhyānaṃ pṛṣṭaḥ sarvaṃ nyavedayat 01,012.005d@008_0001 kimarthaṃ rājaśārdūla rājā sa janamejayaḥ 01,012.005d@008_0002 sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me 01,012.005d@008_0003 iti śrīrāmāya namaḥ | śrīgurubhyo namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ | 01,012.005d@008_0004 akṣaraṃ yat paribhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ tu yad bhavet 01,012.005d@008_0005 kṣantum arhanti vidvāṃsaḥ kasya na syād vyatikramaḥ 01,012.005d@008_0006 śiva śiva | kapardi samartha bhūteśa bhaganetranipātana 01,012.005d@008_0007 vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara 01,012.005d@008_0008 nārāyaṇāya namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ | gaṇapataye namaḥ | 01,012.005d@008_0009 avighnam astu | 01,013.001 śaunaka uvāca 01,013.001a kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ 01,013.001c sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me 01,013.001d*0248_01 nikhilena yathātattvaṃ saute sarvam aśeṣataḥ 01,013.002a āstīkaś ca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ 01,013.002c mokṣayām āsa bhujagān dīptāt tasmād dhutāśanāt 01,013.003a kasya putraḥ sa rājāsīt sarpasatraṃ ya āharat 01,013.003c sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me 01,013.004 sūta uvāca 01,013.004a mahad ākhyānam āstīkaṃ yatraitat procyate dvija 01,013.004c sarvam etad aśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara 01,013.005 śaunaka uvāca 01,013.005a śrotum icchāmy aśeṣeṇa kathām etāṃ manoramām 01,013.005c āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ 01,013.006 sūta uvāca 01,013.006a itihāsam imaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate 01,013.006c kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,013.007a pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ 01,013.007c śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇair idam uktavān 01,013.008a tasmād aham upaśrutya pravakṣyāmi yathātatham 01,013.008c idam āstīkam ākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate 01,013.008d*0249_01 kathayiṣyāmy aśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam 01,013.009a āstīkasya pitā hy āsīt prajāpatisamaḥ prabhuḥ 01,013.009c brahmacārī yatāhāras tapasy ugre rataḥ sadā 01,013.010a jaratkārur iti khyāta ūrdhvaretā mahān ṛṣiḥ 01,013.010c yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ 01,013.010d*0250_01 sa kadā cin mahābhāgas tapobalasamanvitaḥ 01,013.010d*0250_02 cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ 01,013.010d*0250_03 tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvann aṭati sarvaśaḥ 01,013.010d*0250_04 caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ 01,013.010d*0250_05 vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann animiṣo muniḥ 01,013.010d*0250_06 itas tataḥ paricaran dīptapāvakasaprabhaḥ 01,013.011a aṭamānaḥ kadā cit sa svān dadarśa pitāmahān 01,013.011c lambamānān mahāgarte pādair ūrdhvair adhomukhān 01,013.012a tān abravīt sa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān 01,013.012c ke bhavanto 'valambante garte 'smin vā adhomukhāḥ 01,013.013a vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite 01,013.013c mūṣakena nigūḍhena garte 'smin nityavāsinā 01,013.014 pitara ūcuḥ 01,013.014a yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 01,013.014c saṃtānaprakṣayād brahmann adho gacchāma medinīm 01,013.014d*0251_01 yeṣāṃ tu saṃtatir nāsti martyaloke sukhāvahā 01,013.014d*0251_02 na te labhante vasatiṃ svarge puṇyavratā api 01,013.015a asmākaṃ saṃtatis tv eko jaratkārur iti śrutaḥ 01,013.015c mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ 01,013.016a na sa putrāñ janayituṃ dārān mūḍhaś cikīrṣati 01,013.016c tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayād iha 01,013.017a anāthās tena nāthena yathā duṣkṛtinas tathā 01,013.017c kas tvaṃ bandhur ivāsmākam anuśocasi sattama 01,013.018a jñātum icchāmahe brahman ko bhavān iha dhiṣṭhitaḥ 01,013.018c kimarthaṃ caiva naḥ śocyān anukampitum arhasi 01,013.019 jaratkārur uvāca 01,013.019a mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ 01,013.019c brūta kiṃ karavāṇy adya jaratkārur ahaṃ svayam 01,013.020 pitara ūcuḥ 01,013.020*0252_01 pitaras te vayaṃ tāta saṃtāraya kulaṃ svayam 01,013.020a yatasva yatnavāṃs tāta saṃtānāya kulasya naḥ 01,013.020c ātmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ity eva cābhibho 01,013.021a na hi dharmaphalais tāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥ 01,013.021c tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha 01,013.022a tad dāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru 01,013.022c putrakāsmanniyogāt tvam etan naḥ paramaṃ hitam 01,013.023 jaratkārur uvāca 01,013.023a na dārān vai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ 01,013.023c bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham 01,013.024a samayena ca kartāham anena vidhipūrvakam 01,013.024c tathā yady upalapsyāmi kariṣye nānyathā tv aham 01,013.025a sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ 01,013.025c bhaikṣavat tām ahaṃ kanyām upayaṃsye vidhānataḥ 01,013.026a daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ 01,013.026c pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaś cit pradāsyati 01,013.027a evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ 01,013.027c anena vidhinā śaśvan na kariṣye 'ham anyathā 01,013.028a tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai 01,013.028c śāśvataṃ sthānam āsādya modantāṃ pitaro mama 01,013.029 sūta uvāca 01,013.029*0253_01 ity uktamātre vacane tathety uktvā pitāmahāḥ 01,013.029*0253_02 antardhānaṃ gatāḥ sarve vismayaṃ sa yayau muniḥ 01,013.029a tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ 01,013.029c mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārān avindata 01,013.030a sa kadā cid vanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smaran 01,013.030c cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanair iva 01,013.031a taṃ vāsukiḥ pratyagṛhṇād udyamya bhaginīṃ tadā 01,013.031c na sa tāṃ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan 01,013.032a sanāmnīm udyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyām iti tasya hi 01,013.032c mano niviṣṭam abhavaj jaratkāror mahātmanaḥ 01,013.033a tam uvāca mahāprājño jaratkārur mahātapāḥ 01,013.033c kiṃnāmnī bhaginīyaṃ te brūhi satyaṃ bhujaṃgama 01,013.034 vāsukir uvāca 01,013.034a jaratkāro jaratkāruḥ svaseyam anujā mama 01,013.034b*0254_01 pratigṛhṇīṣva bhāryārthe mayā dattāṃ sumadhyamām 01,013.034c tvadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ pratīcchemāṃ dvijottama 01,013.034d*0255_01 evam uktvā tataḥ prādād bhāryārthe varavarṇinīm 01,013.035 sūta uvāca 01,013.035a mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ vara 01,013.035c janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ 01,013.036a tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥ 01,013.036c svasāram ṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine 01,013.037a sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,013.037c āstīko nāma putraś ca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ 01,013.038a tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ 01,013.038c samaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ 01,013.039a atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥ 01,013.039c ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatram iti śrutiḥ 01,013.040a tasmin pravṛtte satre tu sarpāṇām antakāya vai 01,013.040c mocayām āsa taṃ śāpam āstīkaḥ sumahāyaśāḥ 01,013.041a nāgāṃś ca mātulāṃś caiva tathā cānyān sa bāndhavān 01,013.041c pitṝṃś ca tārayām āsa saṃtatyā tapasā tathā 01,013.041e vrataiś ca vividhair brahman svādhyāyaiś cānṛṇo 'bhavat 01,013.042a devāṃś ca tarpayām āsa yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 01,013.042c ṛṣīṃś ca brahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahān 01,013.043a apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ 01,013.043c jaratkārur gataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ 01,013.044a āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ 01,013.044c jaratkāruḥ sumahatā kālena svargam īyivān 01,013.045a etad ākhyānam āstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ mayā 01,013.045c prabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatām iti 01,014.001 śaunaka uvāca 01,014.001a saute kathaya tām etāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ 01,014.001c āstīkasya kaveḥ sādhoḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ 01,014.002a madhuraṃ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṃ tvayā 01,014.002c prīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ prabhāṣase 01,014.003a asmacchuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratas tava 01,014.003c ācaṣṭaitad yathākhyānaṃ pitā te tvaṃ tathā vada 01,014.004 sūta uvāca 01,014.004a āyuṣyam idam ākhyānam āstīkaṃ kathayāmi te 01,014.004c yathā śrutaṃ kathayataḥ sakāśād vai pitur mayā 01,014.005a purā devayuge brahman prajāpatisute śubhe 01,014.005c āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete 'dbhute 'naghe 01,014.006a te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūś ca vinatā ca ha 01,014.006c prādāt tābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ 01,014.006e kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ 01,014.007a varātisargaṃ śrutvaiva kaśyapād uttamaṃ ca te 01,014.007c harṣād apratimāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau 01,014.008a vavre kadrūḥ sutān nāgān sahasraṃ tulyatejasaḥ 01,014.008c dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale 01,014.008e ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau 01,014.008f*0256_01 bhavato bhavato yuktau prasādāt tanayau mama 01,014.009a tasyai bhartā varaṃ prādād adhyardhaṃ putram īpsitam 01,014.009c evam astv iti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā 01,014.009d*0257_01 ukte samāhite garbhāv etau dhārayatas tadā 01,014.009d*0258_01 yathāvat prārthitaṃ labdhvā varaṃ tuṣṭābhavat tadā 01,014.010a kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau 01,014.010c kadrūś ca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasām 01,014.011a dhāryau prayatnato garbhāv ity uktvā sa mahātapāḥ 01,014.011c te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapo vanam āviśat 01,014.012a kālena mahatā kadrūr aṇḍānāṃ daśatīr daśa 01,014.012c janayām āsa viprendra dve aṇḍe vinatā tadā 01,014.013a tayor aṇḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ 01,014.013c sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañca varṣaśatāni ca 01,014.014a tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsṛtāḥ 01,014.014c aṇḍābhyāṃ vinatāyās tu mithunaṃ na vyadṛśyata 01,014.015a tataḥ putrārthiṇī devī vrīḍitā sā tapasvinī 01,014.015c aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putram adṛkṣata 01,014.016a pūrvārdhakāyasaṃpannam itareṇāprakāśatā 01,014.016c sa putro roṣasaṃpannaḥ śaśāpainām iti śrutiḥ 01,014.017a yo 'ham evaṃ kṛto mātas tvayā lobhaparītayā 01,014.017c śarīreṇāsamagro 'dya tasmād dāsī bhaviṣyasi 01,014.018a pañca varṣaśatāny asyā yayā vispardhase saha 01,014.018c eṣa ca tvāṃ suto mātar dāsyatvān mokṣayiṣyati 01,014.019a yady enam api mātas tvaṃ mām ivāṇḍavibhedanāt 01,014.019c na kariṣyasy adehaṃ vā vyaṅgaṃ vāpi tapasvinam 01,014.020a pratipālayitavyas te janmakālo 'sya dhīrayā 01,014.020c viśiṣṭabalam īpsantyā pañcavarṣaśatāt paraḥ 01,014.021a evaṃ śaptvā tataḥ putro vinatām antarikṣagaḥ 01,014.021c aruṇo dṛśyate brahman prabhātasamaye sadā 01,014.021d*0259_01 ādityarathamadhyās te sārathyaṃ samakalpayat 01,014.021d*0260_01 udyann atha sahasrāṃśur dṛṣṭvā tam aruṇaṃ prabhuḥ 01,014.021d*0260_02 svatejasā prajvalantam ātmanaḥ samatejasam 01,014.021d*0260_03 sārathye kalpayām āsa prīyamāṇas tamonudaḥ 01,014.021d*0260_04 so 'pi taṃ ratham āruhya bhānor amitatejasaḥ 01,014.021d*0260_05 sarvalokapradīpasya hy aruṇo 'py amaro 'bhavat 01,014.022a garuḍo 'pi yathākālaṃ jajñe pannagasūdanaḥ 01,014.022c sa jātamātro vinatāṃ parityajya kham āviśat 01,014.023a ādāsyann ātmano bhojyam annaṃ vihitam asya yat 01,014.023c vidhātrā bhṛguśārdūla kṣudhitasya bubhukṣataḥ 01,015.001 sūta uvāca 01,015.001a etasminn eva kāle tu bhaginyau te tapodhana 01,015.001c apaśyatāṃ samāyāntam uccaiḥśravasam antikāt 01,015.002a yaṃ taṃ devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpā apūjayan 01,015.002c mathyamāne 'mṛte jātam aśvaratnam anuttamam 01,015.003a mahaughabalam aśvānām uttamaṃ javatāṃ varam 01,015.003c śrīmantam ajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam 01,015.004 śaunaka uvāca 01,015.004a kathaṃ tad amṛtaṃ devair mathitaṃ kva ca śaṃsa me 01,015.004b*0261_01 kāraṇaṃ cātha mathane kiṃ jātam amṛtāt param 01,015.004c yatra jajñe mahāvīryaḥ so 'śvarājo mahādyutiḥ 01,015.005 sūta uvāca 01,015.005a jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam 01,015.005b*0262_01 pūrvaṃ suragaṇāḥ sarve tathā daityāś ca sarvaśaḥ 01,015.005b*0262_02 kṣujjarābhyāṃ samākrāntā brahmāṇam upatasthire 01,015.005c ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 01,015.006a kāñcanābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitam 01,015.006c aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ 01,015.007a vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam 01,015.007c nākam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim 01,015.008a agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam 01,015.008c nānāpatagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ 01,015.009a tasya pṛṣṭham upāruhya bahuratnācitaṃ śubham 01,015.009c anantakalpam udviddhaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ 01,015.010a te mantrayitum ārabdhās tatrāsīnā divaukasaḥ 01,015.010c amṛtārthe samāgamya taponiyamasaṃsthitāḥ 01,015.011a tatra nārāyaṇo devo brahmāṇam idam abravīt 01,015.011c cintayatsu sureṣv evaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ 01,015.012a devair asurasaṃghaiś ca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ 01,015.012c bhaviṣyaty amṛtaṃ tatra mathyamāne mahodadhau 01,015.013a sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva hi 01,015.013c manthadhvam udadhiṃ devā vetsyadhvam amṛtaṃ tataḥ 01,016.001 sūta uvāca 01,016.001a tato 'bhraśikharākārair giriśṛṅgair alaṃkṛtam 01,016.001c mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam 01,016.002a nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam 01,016.002c kiṃnarair apsarobhiś ca devair api ca sevitam 01,016.003a ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam 01,016.003c adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsv eva pratiṣṭhitam 01,016.004a tam uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇās tadā 01,016.004c viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṃ cedam abruvan 01,016.005a bhavantāv atra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām 01,016.005c mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ 01,016.006a tatheti cābravīd viṣṇur brahmaṇā saha bhārgava 01,016.006b*0263_01 acodayad ameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ 01,016.006c tato 'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ 01,016.006e nārāyaṇena cāpy uktas tasmin karmaṇi vīryavān 01,016.007a atha parvatarājānaṃ tam ananto mahābalaḥ 01,016.007c ujjahāra balād brahman savanaṃ savanaukasam 01,016.007c*0264_01 . . . . . . . . līlayā madhusūdanaḥ 01,016.007c*0264_02 siddharṣisevitaṃ divyaṃ 01,016.008a tatas tena surāḥ sārdhaṃ samudram upatasthire 01,016.008c tam ūcur amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam 01,016.009a apāṃpatir athovāca mamāpy aṃśo bhavet tataḥ 01,016.009c soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇād iti 01,016.010a ūcuś ca kūrmarājānam akūpāraṃ surāsurāḥ 01,016.010c girer adhiṣṭhānam asya bhavān bhavitum arhati 01,016.011a kūrmeṇa tu tathety uktvā pṛṣṭham asya samarpitam 01,016.011c tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro 'bhyapīḍayat 01,016.012a manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim 01,016.012c devā mathitum ārabdhāḥ samudraṃ nidhim ambhasām 01,016.012e amṛtārthinas tato brahman sahitā daityadānavāḥ 01,016.013a ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ 01,016.013c vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ 01,016.013d*0265_01 vāsuker agram āśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ 01,016.014a ananto bhagavān devo yato nārāyaṇas tataḥ 01,016.014c śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat 01,016.015a vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ 01,016.015c sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakṛn mukhāt 01,016.015d@009=0020 sūtaḥ 01,016.015d@009_0001 vāsuker mathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca 01,016.015d@009_0002 abhavan miśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana 01,016.015d@009_0003 mathanān mandareṇātha devadānavabāhubhiḥ 01,016.015d@009_0004 viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalam iti śrutam 01,016.015d@009_0005 devāś ca dānavāś caiva dagdhās tena viṣeṇa ha 01,016.015d@009_0006 apākrāmaṃs tato bhītā viṣādam agamaṃs tadā 01,016.015d@009_0007 brahmāṇam abruvan devāḥ sametya munipuṃgavaiḥ 01,016.015d@009_0008 mathyamāne 'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham 01,016.015d@009_0009 tenaiva tāpitā lokās tasya pratikuruṣva ha 01,016.015d@009_0010 evam uktas tadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram 01,016.015d@009_0011 tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudraṃ devadevam umāpatim 01,016.015d@009_0012 tadātha cintito devas taj jñātvā drutam āyayau 01,016.015d@009_0013 tasyātha devas tat sarvam ācacakṣe prajāpatiḥ 01,016.015d@009_0014 tac chrutvā devadeveśo lokasyāsya hitepsayā 01,016.015d@009_0015 apibat tad viṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham 01,016.015d@009_0016 kaṇṭhe sthāpitavān devo lokānāṃ hitakāmyayā 01,016.015d@009_0017 yasmāt tu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ 01,016.015d@009_0018 pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā 01,016.015d@009_0019 devāḥ prītāḥ punar jagmuś cakrur vai karma tat tathā 01,016.015d@009_0020 mathyamāne 'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ | 01,016.016a te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ 01,016.016c abhyavarṣan suragaṇāñ śramasaṃtāpakarśitān 01,016.017a tasmāc ca girikūṭāgrāt pracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ 01,016.017c surāsuragaṇān mālyaiḥ sarvataḥ samavākiran 01,016.018a babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ 01,016.018c udadher mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ 01,016.019a tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā 01,016.019c vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi 01,016.020a vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ 01,016.020c pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat 01,016.021a tasmiṃś ca bhrāmyamāṇe 'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam 01,016.021c nyapatan patagopetāḥ parvatāgrān mahādrumāḥ 01,016.022a teṣāṃ saṃgharṣajaś cāgnir arcirbhiḥ prajvalan muhuḥ 01,016.022c vidyudbhir iva nīlābhram āvṛṇon mandaraṃ girim 01,016.023a dadāha kuñjarāṃś caiva siṃhāṃś caiva viniḥsṛtān 01,016.023c vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca 01,016.024a tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatas tataḥ 01,016.024c vāriṇā meghajenendraḥ śamayām āsa sarvataḥ 01,016.025a tato nānāvidhās tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi 01,016.025c mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaś cauṣadhīrasāḥ 01,016.026a teṣām amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca 01,016.026c amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt 01,016.027a atha tasya samudrasya taj jātam udakaṃ payaḥ 01,016.027c rasottamair vimiśraṃ ca tataḥ kṣīrād abhūd ghṛtam 01,016.027d@010_0001 etasmin nantare jātaṃ vāsuker mukhaniḥsravāt 01,016.027d@010_0002 kālakūṭaṃ viṣaṃ ghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram 01,016.027d@010_0003 tasmin samutthite ghore viṣe kālānalaprabhe 01,016.027d@010_0004 saṃtrastāsuradevaughā diśaḥ sarvāḥ prapedire 01,016.027d@010_0005 yena viṣṇuḥ kṛtaḥ kṛṣṇo viṣeṇa mahatā tadā 01,016.027d@010_0006 yatra hāhākṛtaṃ sarvaṃ jagad āsīc carācaram 01,016.027d@010_0007 tatas tu brahmaṇo vākyād devadevo maheśvaraḥ 01,016.027d@010_0008 apibat tad viṣaṃ ghoraṃ pratyakṣaṃ daivateṣu vai 01,016.027d@010_0009 tasmin viṣe pīyamāne hareṇāmitatejasā 01,016.027d@010_0010 vismayaṃ paramaṃ jagmur devāś ca munidānavāḥ 01,016.027d@010_0011 tataḥ kaṇṭham anuprāptaṃ viṣaṃ dṛṣṭvā harasya ca 01,016.027d@010_0012 brahmā provāca deveśaṃ kaṇṭhe dhāraya vai prabho 01,016.027d@010_0013 svayaṃbhuvacanāc chaṃbhur dadhāra viṣam uttamam 01,016.027d@010_0014 kaṇṭhe hālāhalaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ 01,016.028a tato brahmāṇam āsīnaṃ devā varadam abruvan 01,016.028c śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahman nodbhavaty amṛtaṃ ca tat 01,016.029a ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamās tathā 01,016.029c cirārabdham idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam 01,016.029d*0266_01 glānir asmān samāviṣṭā na cātrāmṛtam utthitam 01,016.029d*0267_01 devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ 01,016.030a tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanam abravīt 01,016.030c vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam 01,016.031 viṣṇur uvāca 01,016.031a balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitad ye samāsthitāḥ 01,016.031c kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvair mandaraḥ parivartyatām 01,016.032 sūta uvāca 01,016.032a nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinas te mahodadheḥ 01,016.032c tat payaḥ sahitā bhūyaś cakrire bhṛśam ākulam 01,016.032d*0268_01 tatra pūrvaṃ viṣaṃ jātaṃ tad brahmavacanāc chivaḥ 01,016.032d*0268_02 prāgrasal lokarakṣārthaṃ tato jyeṣṭhā samutthitā 01,016.032d*0268_03 kṛṣṇarūpadharā devī sarvābharaṇabhūṣitā 01,016.033a tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāt 01,016.033c prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśur ujjvalaḥ 01,016.034a śrīr anantaram utpannā ghṛtāt pāṇḍuravāsinī 01,016.034c surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍuras tathā 01,016.035a kaustubhaś ca maṇir divya utpanno 'mṛtasaṃbhavaḥ 01,016.035c marīcivikacaḥ śrīmān nārāyaṇaürogataḥ 01,016.035d*0269_01 pārijātaś ca tatraiva surabhiś ca mahāmune 01,016.035d*0269_02 jajñāte tau tadā brahman sarvakāmaphalapradau 01,016.035d*0269_03 tato jajñe mahābhāga caturdanto mahāgajaḥ 01,016.036a śrīḥ surā caiva somaś ca turagaś ca manojavaḥ 01,016.036b*0270_01 ataḥ paraṃ mahākāyaś caturdaṃṣṭro mahotkaṭaḥ 01,016.036b*0270_02 airāvaṇas tu nāgendra utthito 'mṛtasaṃbhavaḥ 01,016.036b*0271_01 viṣaṃ jyeṣṭhā ca somaś ca śrīḥ surā turagas tathā 01,016.036b*0271_02 kaustubhaś cāpsarāś caiva airāvatamahāgajaḥ 01,016.036b*0272_01 kapilā kāmavṛkṣaś ca kaustubhaś cāpsarogaṇāḥ 01,016.036b*0273_01 airāvataḥ sa vai nāgo nāgānāṃ pravaraḥ śubhaḥ 01,016.036b*0274_01 śvetair dantaiś caturbhis tu mahākāyas tataḥ param 01,016.036b*0274_02 airāvaṇo mahānāgo 'bhavad vajrabhṛtā dhṛtaḥ 01,016.036b*0274_03 atinirmathanād eva kālakūṭas tataḥ paraḥ 01,016.036b*0274_04 jagad āvṛtya sahasā sadhūmo 'gnir iva jvalan 01,016.036b*0274_05 trailokyaṃ mohitaṃ yasya gandham āghrāya tad viṣam 01,016.036b*0274_06 dadhāra bhagavān kaṇṭhe mantramūrtir maheśvaraḥ 01,016.036b*0274_07 tadā prabhṛti devas tu nīlakaṇṭha iti śrutiḥ 01,016.036b*0275_01 etasminn antare daityā devān nirjitya kṛtsnaśaḥ 01,016.036b*0275_02 jagṛhur amṛtaṃ divyaṃ devā vimanaso 'bhavan 01,016.036b*0276_01 prāgrasal lokarakṣārthaṃ brahmaṇo vacanāc chivaḥ 01,016.036b*0277_01 etat tad adbhutaṃ dṛṣṭvā nirāśā dānavāḥ sthitāḥ 01,016.036b*0277_02 amṛtārthe ca lakṣmyarthe mahāntaṃ vairam āśritāḥ 01,016.036c yato devās tato jagmur ādityapatham āśritāḥ 01,016.036d@011_0001 bhramamāṇasya tu girer mandarasya tu vipruṣaḥ 01,016.036d@011_0002 teṣv aṣṭāpsaraso jajñe ṣaṣṭiḥ koṭyo varāṅganāḥ 01,016.036d@011_0003 ajarāmarāś cārurūpāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ 01,016.036d@011_0004 yāsāṃ saṃdarśanān martyaḥ unmattaka ivābhavat 01,016.037a dhanvantaris tato devo vapuṣmān udatiṣṭhata 01,016.037c śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhrad amṛtaṃ yatra tiṣṭhati 01,016.038a etad atyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ 01,016.038c amṛtārthe mahān nādo mamedam iti jalpatām 01,016.039a tato nārāyaṇo māyām āsthito mohinīṃ prabhuḥ 01,016.039c strīrūpam adbhutaṃ kṛtvā dānavān abhisaṃśritaḥ 01,016.040a tatas tad amṛtaṃ tasyai dadus te mūḍhacetasaḥ 01,016.040c striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ 01,016.040d*0278_01 sā tu nārāyaṇī māyā dhārayantī kamaṇḍalum 01,016.040d*0278_02 āsyamāneṣu daityeṣu paṅktyā ca prati dānavaiḥ 01,016.040d*0278_03 devān apāyayad devī na daityāṃs te ca cukruśuḥ 01,017.001 sūta uvāca 01,017.001a athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca 01,017.001c pragṛhyābhyadravan devān sahitā daityadānavāḥ 01,017.002a tatas tad amṛtaṃ devo viṣṇur ādāya vīryavān 01,017.002c jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ 01,017.003a tato devagaṇāḥ sarve papus tad amṛtaṃ tadā 01,017.003c viṣṇoḥ sakāśāt saṃprāpya saṃbhrame tumule sati 01,017.003d*0279_01 pāyayaty amṛtaṃ devān harau bāhubalena ca 01,017.003d*0279_02 nirodhayati cāpena dūrīkṛtya dhanurdharān 01,017.004a tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣv amṛtam īpsitam 01,017.004b*0280_01 ye ye 'mṛtaṃ pibanti sma te te yudhyanti dānavaiḥ 01,017.004c rāhur vibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibat tadā 01,017.005a tasya kaṇṭham anuprāpte dānavasyāmṛte tadā 01,017.005c ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā 01,017.006a tato bhagavatā tasya śiraś chinnam alaṃkṛtam 01,017.006c cakrāyudhena cakreṇa pibato 'mṛtam ojasā 01,017.007a tac chailaśṛṅgapratimaṃ dānavasya śiro mahat 01,017.007c cakreṇotkṛttam apatac cālayad vasudhātalam 01,017.007d*0281_01 cakracchinnaṃ kham utpatya nanādātibhayaṃkaram 01,017.007d*0282_01 tat kabandhaṃ papātāsya visphurad dharaṇītale 01,017.007d*0282_02 saparvatavanadvīpāṃ daityasyākampayan mahīm 01,017.007d*0283_01 trayodaśasahasrāṇi yojanāni samantataḥ 01,017.008a tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai 01,017.008c śāśvataś candrasūryābhyāṃ grasaty adyāpi caiva tau 01,017.009a vihāya bhagavāṃś cāpi strīrūpam atulaṃ hariḥ 01,017.009c nānāpraharaṇair bhīmair dānavān samakampayat 01,017.010a tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ 01,017.010c surāṇām asurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān 01,017.011a prāsāḥ suvipulās tīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ 01,017.011c tomarāś ca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca 01,017.012a tato 'surāś cakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu 01,017.012c asiśaktigadārugṇā nipetur dharaṇītale 01,017.013a chinnāni paṭṭiśaiś cāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe 01,017.013c taptakāñcanajālāni nipetur aniśaṃ tadā 01,017.014a rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāś ca mahāsurāḥ 01,017.014c adrīṇām iva kūṭāni dhāturaktāni śerate 01,017.014d*0284_01 tato halahalāśabdaḥ saṃbabhūva samantataḥ 01,017.015a hāhākāraḥ samabhavat tatra tatra sahasraśaḥ 01,017.015c anyonyaṃ chindatāṃ śastrair āditye lohitāyati 01,017.016a parighaiś cāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ 01,017.016c nighnatāṃ samare 'nyonyaṃ śabdo divam ivāspṛśat 01,017.017a chindhi bhindhi pradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca 01,017.017c vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdās tatra samantataḥ 01,017.018a evaṃ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe 01,017.018c naranārāyaṇau devau samājagmatur āhavam 01,017.019a tatra divyaṃ dhanur dṛṣṭvā narasya bhagavān api 01,017.019c cintayām āsa vai cakraṃ viṣṇur dānavasūdanam 01,017.020a tato 'mbarāc cintitamātram āgataṃ; mahāprabhaṃ cakram amitratāpanam 01,017.020c vibhāvasos tulyam akuṇṭhamaṇḍalaṃ; sudarśanaṃ bhīmam ajayyam uttamam 01,017.021a tad āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; bhayaṃkaraṃ karikarabāhur acyutaḥ 01,017.021c mumoca vai capalam udagravegavan; mahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam 01,017.022a tad antakajvalanasamānavarcasaṃ; punaḥ punar nyapatata vegavat tadā 01,017.022c vidārayad ditidanujān sahasraśaḥ; kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge 01,017.023a dahat kva cij jvalana ivāvalelihat; prasahya tān asuragaṇān nyakṛntata 01,017.023c praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tadā; papau raṇe rudhiram atho piśācavat 01,017.024a athāsurā giribhir adīnacetaso; muhur muhuḥ suragaṇam ardayaṃs tadā 01,017.024c mahābalā vigalitameghavarcasaḥ; sahasraśo gaganam abhiprapadya ha 01,017.025a athāmbarād bhayajananāḥ prapedire; sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ 01,017.025c mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ; parasparaṃ drutam abhihatya sasvanāḥ 01,017.026a tato mahī pravicalitā sakānanā; mahādripātābhihatā samantataḥ 01,017.026c parasparaṃ bhṛśam abhigarjatāṃ muhū; raṇājire bhṛśam abhisaṃpravartite 01,017.027a naras tato varakanakāgrabhūṣaṇair; maheṣubhir gaganapathaṃ samāvṛṇot 01,017.027c vidārayan giriśikharāṇi patribhir; mahābhaye 'suragaṇavigrahe tadā 01,017.028a tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ; mahāsurāḥ praviviśur arditāḥ suraiḥ 01,017.028c viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca 01,017.029a tataḥ surair vijayam avāpya mandaraḥ; svam eva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ 01,017.029c vinādya khaṃ divam api caiva sarvaśas; tato gatāḥ saliladharā yathāgatam 01,017.030a tato 'mṛtaṃ sunihitam eva cakrire; surāḥ parāṃ mudam abhigamya puṣkalām 01,017.030c dadau ca taṃ nidhim amṛtasya rakṣituṃ; kirīṭine balabhid athāmaraiḥ saha 01,018.001 sūta uvāca 01,018.001a etat te sarvam ākhyātam amṛtaṃ mathitaṃ yathā 01,018.001c yatra so 'śvaḥ samutpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ 01,018.002a yaṃ niśāmya tadā kadrūr vinatām idam abravīt 01,018.002c uccaiḥśravā nu kiṃvarṇo bhadre jānīhi māciram 01,018.003 vinatovāca 01,018.003a śveta evāśvarājo 'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe 01,018.003c brūhi varṇaṃ tvam apy asya tato 'tra vipaṇāvahe 01,018.004 kadrūr uvāca 01,018.004a kṛṣṇavālam ahaṃ manye hayam enaṃ śucismite 01,018.004c ehi sārdhaṃ mayā dīvya dāsībhāvāya bhāmini 01,018.005 sūta uvāca 01,018.005a evaṃ te samayaṃ kṛtvā dāsībhāvāya vai mithaḥ 01,018.005c jagmatuḥ svagṛhān eva śvo drakṣyāva iti sma ha 01,018.006a tataḥ putrasahasraṃ tu kadrūr jihmaṃ cikīrṣatī 01,018.006c ājñāpayām āsa tadā vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 01,018.007a āviśadhvaṃ hayaṃ kṣipraṃ dāsī na syām ahaṃ yathā 01,018.007c tad vākyaṃ nānvapadyanta tāñ śaśāpa bhujaṃgamān 01,018.008a sarpasatre vartamāne pāvako vaḥ pradhakṣyati 01,018.008c janamejayasya rājarṣeḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ 01,018.009a śāpam enaṃ tu śuśrāva svayam eva pitāmahaḥ 01,018.009c atikrūraṃ samuddiṣṭaṃ kadrvā daivād atīva hi 01,018.010a sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair vācaṃ tām anvamodata 01,018.010c bahutvaṃ prekṣya sarpāṇāṃ prajānāṃ hitakāmyayā 01,018.011a tigmavīryaviṣā hy ete dandaśūkā mahābalāḥ 01,018.011c teṣāṃ tīkṣṇaviṣatvād dhi prajānāṃ ca hitāya vai 01,018.011d*0285_01 yuktaṃ mātrā kṛtaṃ teṣāṃ parapīḍopasarpiṇām 01,018.011d*0285_02 anyeṣām api sattvānāṃ nityaṃ doṣaparās tu ye 01,018.011d*0285_03 teṣāṃ prāṇāntiko daṇḍo daivena vinipātyate 01,018.011d*0285_04 evaṃ saṃbhāṣya devas tu pūjya kadrūṃ ca tāṃ tadā 01,018.011d*0285_05 āhūya kaśyapaṃ deva idaṃ vacanam abravīt 01,018.011d*0285_06 yad ete dandaśūkāś ca sarpā jātās tvayānagha 01,018.011d*0285_07 viṣolbaṇā mahābhogā mātrā śaptāḥ paraṃtapa 01,018.011d*0285_08 tatra manyus tvayā tāta na kartavyaḥ kathaṃ cana 01,018.011d*0285_09 dṛṣṭaṃ purātanaṃ hy etad yajñe sarpavināśanam 01,018.011d*0285_10 ity uktvā sṛṣṭikṛd devas taṃ prasādya prajāpatim 01,018.011e prādād viṣahaṇīṃ vidyāṃ kāśyapāya mahātmane 01,018.011f*0286_01 evaṃ śapteṣu nāgeṣu kadrvā ca dvijasattama 01,018.011f*0286_02 udvignaḥ śāpatas tasyāḥ kadrūṃ karkoṭako 'bravīt 01,018.011f*0286_03 mātaraṃ paramaprītas tadā bhujagasattamaḥ 01,018.011f*0286_04 āviśya vājinaṃ mukhyaṃ vālo bhūtvāñjanaprabhaḥ 01,018.011f*0286_05 darśayiṣyāmi tatrāham ātmānaṃ kāmam āśvasa 01,018.011f*0286_06 evam astv iti taṃ putraṃ pratyuvāca yaśasvinī 01,019.001 sūta uvāca 01,019.001a tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prabhāta udite ravau 01,019.001c kadrūś ca vinatā caiva bhaginyau te tapodhana 01,019.002a amarṣite susaṃrabdhe dāsye kṛtapaṇe tadā 01,019.002b*0287_01 sāgarasya paraṃ pāraṃ velāvanavibhūṣitam 01,019.002c jagmatus turagaṃ draṣṭum ucchaiḥśravasam antikāt 01,019.003a dadṛśāte tadā tatra samudraṃ nidhim ambhasām 01,019.003b*0288_01 mahāntam udakāgādhaṃ kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam 01,019.003c timiṃgilajhaṣākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā 01,019.004a sattvaiś ca bahusāhasrair nānārūpaiḥ samāvṛtam 01,019.004b*0289_01 bhīṣaṇair vikṛtair anyair ghorair jalacarais tathā 01,019.004c ugrair nityam anādhṛṣyaṃ kūrmagrāhasamākulam 01,019.005a ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca 01,019.005c nāgānām ālayaṃ ramyam uttamaṃ saritāṃ patim 01,019.006a pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ ca bandhanam 01,019.006c bhayaṃkaraṃ ca sattvānāṃ payasāṃ nidhim arṇavam 01,019.007a śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param 01,019.007c aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalam adbhutam 01,019.008a ghoraṃ jalacarārāvaraudraṃ bhairavanisvanam 01,019.008c gambhīrāvartakalilaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,019.009a velādolānilacalaṃ kṣobhodvegasamutthitam 01,019.009c vīcīhastaiḥ pracalitair nṛtyantam iva sarvaśaḥ 01,019.010a candravṛddhikṣayavaśād udvṛttormidurāsadam 01,019.010c pāñcajanyasya jananaṃ ratnākaram anuttamam 01,019.011a gāṃ vindatā bhagavatā govindenāmitaujasā 01,019.011c varāharūpiṇā cāntarvikṣobhitajalāvilam 01,019.012a brahmarṣiṇā ca tapatā varṣāṇāṃ śatam atriṇā 01,019.012c anāsāditagādhaṃ ca pātālatalam avyayam 01,019.013a adhyātmayoganidrāṃ ca padmanābhasya sevataḥ 01,019.013c yugādikālaśayanaṃ viṣṇor amitatejasaḥ 01,019.013d*0290_01 vajrapātanasaṃtrastamainākasyābhayapradam 01,019.013d*0290_02 ḍimbāhavārditānāṃ ca asurāṇāṃ parāyaṇam 01,019.014a vaḍavāmukhadīptāgnes toyahavyapradaṃ śubham 01,019.014c agādhapāraṃ vistīrṇam aprameyaṃ saritpatim 01,019.015a mahānadībhir bahvībhiḥ spardhayeva sahasraśaḥ 01,019.015c abhisāryamāṇam aniśaṃ dadṛśāte mahārṇavam 01,019.015d*0291_01 āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyamānam ivormibhiḥ 01,019.016a gambhīraṃ timimakarograsaṃkulaṃ taṃ; garjantaṃ jalacararāvaraudranādaiḥ 01,019.016c vistīrṇaṃ dadṛśatur ambaraprakāśaṃ; te 'gādhaṃ nidhim urum ambhasām anantam 01,019.017a ity evaṃ jhaṣamakarormisaṃkulaṃ taṃ; gambhīraṃ vikasitam ambaraprakāśam 01,019.017c pātālajvalanaśikhāvidīpitaṃ taṃ; paśyantyau drutam abhipetatus tadānīm 01,019.017d@012=0000 sautir uvāca 01,019.017d@012_0001 tatas te paṇitaṃ kṛtvā bhaginyau dvijasattama 01,019.017d@012_0002 jagmatuḥ paramaprīte paraṃ pāraṃ mahodadheḥ 01,019.017d@012_0003 kadrūś ca vinatā caiva dākṣāyaṇyau vihāyasā 01,019.017d@012_0004 ālokayantyāv akṣobhyaṃ samudraṃ nidhim ambhasām 01,019.017d@012_0005 vāyunātīva mahatā kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam 01,019.017d@012_0006 timiṃgilasamākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā 01,019.017d@012_0007 saṃyutaṃ bahusāhasraiḥ sattvair nānāvidhair api 01,019.017d@012_0008 ghorair ghoram anādhṛṣyaṃ gambhīram atibhairavam 01,019.017d@012_0009 ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca 01,019.017d@012_0010 nāgānām ālayaṃ cāpi suramyaṃ saritāṃ patim 01,019.017d@012_0011 pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ tathālayam 01,019.017d@012_0012 bhayaṃkarāṇāṃ sattvānāṃ payaso nidhim avyayam 01,019.017d@012_0013 śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param 01,019.017d@012_0014 aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalasaṃmitam 01,019.017d@012_0015 mahānadībhir bahvībhis tatra tatra sahasraśaḥ 01,019.017d@012_0016 āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyantam iva cormibhiḥ 01,020.001 sūta uvāca 01,020.001@013_0001 nāgāś ca saṃvidaṃ kṛtvā kartavyam iti tad vacaḥ 01,020.001@013_0002 niḥsnehā vai dahen mātā asaṃprāptamanorathā 01,020.001@013_0003 prasannā mokṣayed asmāṃs tasmāc chāpāc ca bhāminī 01,020.001@013_0004 kṛṣṇaṃ pucchaṃ kariṣyāmas turagasya na saṃśayaḥ 01,020.001@013_0005 tathā hi gatvā te tasya pucche vālā iva sthitāḥ 01,020.001@013_0006 etasminn antare te tu sapatnyau paṇite tadā 01,020.001a taṃ samudram atikramya kadrūr vinatayā saha 01,020.001c nyapatat turagābhyāśe nacirād iva śīghragā 01,020.001d*0292_01 tatas te taṃ hayaśreṣṭhaṃ dadṛśāte mahājavam 01,020.001d*0292_02 śaśāṅkakiraṇaprakhyaṃ kālavālam ubhe tadā 01,020.002a niśāmya ca bahūn vālān kṛṣṇān pucchaṃ samāśritān 01,020.002b*0293_01 viṣaṇṇavadanā tatra vinatā sarvato 'bhavat 01,020.002b*0293_02 dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu pucchaṃ sā vājirājasya vismitā 01,020.002b*0293_03 avākśirā dīnamanā kadrvā dāsatvam āgatā 01,020.002c vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūr dāsye nyayojayat 01,020.003a tataḥ sā vinatā tasmin paṇitena parājitā 01,020.003c abhavad duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvaṃ samāsthitā 01,020.004a etasminn antare caiva garuḍaḥ kāla āgate 01,020.004c vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍam ajāyata 01,020.004d*0294_01 mahāsattvabalopetaḥ sarvā vidyotayan diśaḥ 01,020.004d*0294_02 kāmarūpaḥ kāmagamaḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,020.005a agnirāśir ivodbhāsan samiddho 'tibhayaṃkaraḥ 01,020.005b*0295_01 vidyudvispaṣṭapiṅgākṣo yugāntāgnisamaprabhaḥ 01,020.005c pravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyo nabhogataḥ 01,020.005d*0296_01 ghoro ghorasvano raudro vahnir aurva ivāparaḥ 01,020.006a taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ prajāḥ sarvā vibhāvasum 01,020.006c praṇipatyābruvaṃś cainam āsīnaṃ viśvarūpiṇam 01,020.007a agne mā tvaṃ pravardhiṣṭhāḥ kaccin no na didhakṣasi 01,020.007c asau hi rāśiḥ sumahān samiddhas tava sarpati 01,020.008 agnir uvāca 01,020.008a naitad evaṃ yathā yūyaṃ manyadhvam asurārdanāḥ 01,020.008c garuḍo balavān eṣa mama tulyaḥ svatejasā 01,020.008d*0297_01 jātaḥ paramatejasvī vinatānandavardhanaḥ 01,020.008d*0297_02 tejorāśim imaṃ dṛṣṭvā yuṣmān mohaḥ samāviśat 01,020.008d*0298_01 nāgakṣayakaraś caiva kāśyapeyo mahābalaḥ 01,020.008d*0298_02 devānāṃ ca hite yuktas tv ahito daityarakṣasām 01,020.008d*0298_03 na bhīḥ kāryā kathaṃ cātra paśyadhvaṃ sahitā mama 01,020.009 sūta uvāca 01,020.009a evam uktās tato gatvā garuḍaṃ vāgbhir astuvan 01,020.009c adūrād abhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā 01,020.010a tvam ṛṣis tvaṃ mahābhāgas tvaṃ devaḥ patageśvaraḥ 01,020.010c tvaṃ prabhus tapanaprakhyas tvaṃ nas trāṇam anuttamam 01,020.010d*0299_01 tvaṃ vibhus tapanaḥ sūryaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ 01,020.010d*0299_02 tvam indras tvaṃ hayamukhas tvaṃ śaras tvaṃ jagatpatiḥ 01,020.010d*0299_03 tvaṃ mukhaṃ padmajo vipras tvam agniḥ pavanas tathā 01,020.010d*0299_04 tvaṃ hi dhātā vidhātā ca tvaṃ viṣṇuḥ surasattamaḥ 01,020.010d*0299_05 tvaṃ mahān abhibhūḥ śaśvad amṛtaṃ tvaṃ mahad yaśaḥ 01,020.010d*0299_06 tvaṃ prabhās tvam abhipretaṃ tvaṃ nas trāṇam anuttamam 01,020.010d*0299_07 tvaṃ gatiḥ satataṃ tvattaḥ kathaṃ naḥ prāpnuyād bhayam 01,020.011a balormimān sādhur adīnasattvaḥ; samṛddhimān duṣprasahas tvam eva 01,020.011c tapaḥ śrutaṃ sarvam ahīnakīrte; anāgataṃ copagataṃ ca sarvam 01,020.012a tvam uttamaḥ sarvam idaṃ carācaraṃ; gabhastibhir bhānur ivāvabhāsase 01,020.012c samākṣipan bhānumataḥ prabhāṃ muhus; tvam antakaḥ sarvam idaṃ dhruvādhruvam 01,020.013a divākaraḥ parikupito yathā dahet; prajās tathā dahasi hutāśanaprabha 01,020.013c bhayaṃkaraḥ pralaya ivāgnir utthito; vināśayan yugaparivartanāntakṛt 01,020.014a khageśvaraṃ śaraṇam upasthitā vayaṃ; mahaujasaṃ vitimiram abhragocaram 01,020.014c mahābalaṃ garuḍam upetya khecaraṃ; parāvaraṃ varadam ajayyavikramam 01,020.014d*0300_01 jvalanasamānavarcasam | taḍitprabham | 01,020.014d*0301_01 tavaujasā sarvam idaṃ pratāpitaṃ 01,020.014d*0301_02 jagat prabho taptasuvarṇavarcasā 01,020.014d*0301_03 bhayānvitā nabhasi vimānagāminaḥ 01,020.014d*0301_04 vimānitā vipathagatiṃ prayānti te 01,020.014d*0301_05 ṛṣeḥ sutas tvam asi dayāvataḥ prabho 01,020.014d*0301_06 mahātmanaḥ khagavara kaśyapasya ha 01,020.014d*0301_07 sa mā krudhaḥ kuru jagato dayāṃ parāṃ 01,020.014d*0301_08 tvam īśvaraḥ praśamam upaihi pāhi naḥ 01,020.014d*0301_09 mahāśanisphuritasamasvanena te 01,020.014d*0301_10 diśo 'mbaraṃ tridivam iyaṃ ca medinī 01,020.014d*0301_11 calanti naḥ khaga hṛdayāni cāniśaṃ 01,020.014d*0301_12 nigṛhyatāṃ vapur idam agnisaṃnibham 01,020.014d*0301_13 tava dyutiṃ kupitakṛtāntasaṃnibhāṃ 01,020.014d*0301_14 niśāmya naś calati mano vyavasthitam 01,020.014d*0301_15 prasīda naḥ patagapate prayācatāṃ 01,020.014d*0301_16 śivaś ca no bhava bhagavan sukhāvahaḥ 01,020.014d*0302_01 tvaṃ pāhi sarvāṃś ca surān mahātmanaḥ 01,020.015a evaṃ stutaḥ suparṇas tu devaiḥ sarṣigaṇais tadā 01,020.015c tejasaḥ pratisaṃhāram ātmanaḥ sa cakāra ha 01,020.015d@014=0000 sautir uvāca 01,020.015d@014=0003 suparṇa uvāca 01,020.015d@014=0005 sautir uvāca 01,020.015d@014=0010 rurur uvāca 01,020.015d@014=0012 pramatir uvāca 01,020.015d@014=0024 devā ūcuḥ 01,020.015d@014=0027 pitāmaha uvāca 01,020.015d@014=0034 pramatir uvāca 01,020.015d@014_0001 sa śrutvāthātmano dehaṃ suparṇaḥ prekṣya ca svayam 01,020.015d@014_0002 śarīrapratisaṃhāram ātmanaḥ saṃpracakrame 01,020.015d@014_0003 na me sarvāṇi bhūtāni bibhiyur dehadarśanāt 01,020.015d@014_0004 bhīmarūpāt samudvignās tasmāt tejas tu saṃhare 01,020.015d@014_0005 aruṇaṃ cātmanaḥ pṛṣṭham āropya sa pitur gṛhāt 01,020.015d@014_0006 tataḥ kāmagamaḥ pakṣī kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,020.015d@014_0007 mātur antikam āgacchat parayā mudayā yutaḥ 01,020.015d@014_0008 tatrāruṇaḥ sa nikṣiptaḥ diśaṃ pūrvāṃ mahādyutiḥ 01,020.015d@014_0009 sūryatejovinihatāṃl lokān dagdhuṃ mahārathaḥ 01,020.015d@014_0010 kimarthaṃ bhagavān sūryo lokān dagdhumanās tadā 01,020.015d@014_0011 kim asyāpakṛtaṃ devair yenemaṃ manyur āviśat 01,020.015d@014_0012 candrādityair yadā rāhur ākhyāto hy amṛtaṃ piban 01,020.015d@014_0013 vairānubandhaṃ kṛtavāṃś candrāditye tadānagha 01,020.015d@014_0014 vadhyamāne graheṇātha āditye manyur āviśat 01,020.015d@014_0015 surārthāya samutpanno roṣo rāhos tu māṃ prati 01,020.015d@014_0016 bahvanarthakaraṃ pāpam eko 'haṃ samavāpnuyām 01,020.015d@014_0017 sahāya ekaḥ kāryeṣu na me kṛcchreṣu jāyate 01,020.015d@014_0018 paśyanti grasyamānaṃ māṃ saha devair divaukasaḥ 01,020.015d@014_0019 tasmāl lokavināśāya hy avatiṣṭhe na saṃśayaḥ 01,020.015d@014_0020 evaṃ kṛtamatiḥ sūryo hy astam abhyagamad girim 01,020.015d@014_0021 tato 'rdharātrasamaye sarvalokabhayāvahaḥ 01,020.015d@014_0022 utpatsyate mahān dāhas trailokyasya vināśanaḥ 01,020.015d@014_0023 tato devāḥ sarṣigaṇā upagamya pitāmaham 01,020.015d@014_0024 bhagavan kimidaṃ cādya mahad dāhakṛtaṃ bhayam 01,020.015d@014_0025 na tāvad dṛśyate sūryaḥ kṣapeyaṃ na prabhāti ca 01,020.015d@014_0026 udite bhagavan bhānau katham etad bhaviṣyati 01,020.015d@014_0027 eṣa lokavināśāya ravir udyantum udyataḥ 01,020.015d@014_0028 dṛśyann eva hi lokān sa bhasmarāśīkariṣyati 01,020.015d@014_0029 tasya pratividhānaṃ ca vihitaṃ pūrvam eva hi 01,020.015d@014_0030 kaśyapasya suto vidvān aruṇety abhiviśrutaḥ 01,020.015d@014_0031 mahākāyo mahātejāḥ sa sthāsyati puro raveḥ 01,020.015d@014_0032 kariṣyati ca sārathyaṃ tejaś cāsya hariṣyati 01,020.015d@014_0033 lokānāṃ śāntir evaṃ syād ṛṣīṇāṃ ca divaukasām 01,020.015d@014_0034 tataḥ pitāmahājñātaḥ sarvaṃ cakre tadāruṇaḥ 01,020.015d@014_0035 uditaś caiva savitā aruṇena tadāvṛtaḥ 01,020.015d@014_0036 etat te sarvam ākhyātaṃ yat sūryaṃ manyur āviśat 01,020.015d@014_0037 aruṇaś ca yathaivāsya sārathyam akarot prabhuḥ 01,020.015d@014_0038 bhūya evāparaṃ praśnaṃ śṛṇu pūrvam udāhṛtam 01,021.001 sūta uvāca 01,021.001a tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryo mahābalaḥ 01,021.001c mātur antikam āgacchat paraṃ tīraṃ mahodadheḥ 01,021.002a yatra sā vinatā tasmin paṇitena parājitā 01,021.002c atīva duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvam upāgatā 01,021.003a tataḥ kadā cid vinatāṃ pravaṇāṃ putrasaṃnidhau 01,021.003c kāla āhūya vacanaṃ kadrūr idam abhāṣata 01,021.004a nāgānām ālayaṃ bhadre suramyaṃ ramaṇīyakam 01,021.004c samudrakukṣāv ekānte tatra māṃ vinate vaha 01,021.005a tataḥ suparṇamātā tām avahat sarpamātaram 01,021.005c pannagān garuḍaś cāpi mātur vacanacoditaḥ 01,021.006a sa sūryasyābhito yāti vainateyo vihaṃgamaḥ 01,021.006c sūryaraśmiparītāś ca mūrcchitāḥ pannagābhavan 01,021.006e tadavasthān sutān dṛṣṭvā kadrūḥ śakram athāstuvat 01,021.007a namas te devadeveśa namas te balasūdana 01,021.007c namucighna namas te 'stu sahasrākṣa śacīpate 01,021.008a sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tvaṃ plavo bhava 01,021.008c tvam eva paramaṃ trāṇam asmākam amarottama 01,021.009a īśo hy asi payaḥ sraṣṭuṃ tvam analpaṃ puraṃdara 01,021.009c tvam eva meghas tvaṃ vāyus tvam agnir vaidyuto 'mbare 01,021.010a tvam abhraghanavikṣeptā tvām evāhuḥ punar ghanam 01,021.010c tvaṃ vajram atulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃs tvaṃ balāhakaḥ 01,021.011a sraṣṭā tvam eva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ 01,021.011c tvaṃ jyotiḥ sarvabhūtānāṃ tvam ādityo vibhāvasuḥ 01,021.012a tvaṃ mahad bhūtam āścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ 01,021.012c tvaṃ viṣṇus tvaṃ sahasrākṣas tvaṃ devas tvaṃ parāyaṇam 01,021.013a tvaṃ sarvam amṛtaṃ deva tvaṃ somaḥ paramārcitaḥ 01,021.013c tvaṃ muhūrtas tithiś ca tvaṃ lavas tvaṃ vai punaḥ kṣaṇaḥ 01,021.014a śuklas tvaṃ bahulaś caiva kalā kāṣṭhā truṭis tathā 01,021.014c saṃvatsarartavo māsā rajanyaś ca dināni ca 01,021.015a tvam uttamā sagirivanā vasuṃdharā; sabhāskaraṃ vitimiram ambaraṃ tathā 01,021.015c mahodadhiḥ satimitimiṃgilas tathā; mahormimān bahumakaro jhaṣālayaḥ 01,021.016a mahad yaśas tvam iti sadābhipūjyase; manīṣibhir muditamanā maharṣibhiḥ 01,021.016c abhiṣṭutaḥ pibasi ca somam adhvare; vaṣaṭkṛtāny api ca havīṃṣi bhūtaye 01,021.017a tvaṃ vipraiḥ satatam ihejyase phalārthaṃ; vedāṅgeṣv atulabalaugha gīyase ca 01,021.017c tvaddhetor yajanaparāyaṇā dvijendrā; vedāṅgāny abhigamayanti sarvavedaiḥ 01,022.001 sūta uvāca 01,022.001a evaṃ stutas tadā kadrvā bhagavān harivāhanaḥ 01,022.001b*0303_01 meghān ājñāpayām āsa varṣadhvam udakaṃ śubham 01,022.001c nīlajīmūtasaṃghātair vyoma sarvaṃ samāvṛṇot 01,022.002a te meghā mumucus toyaṃ prabhūtaṃ vidyudujjvalāḥ 01,022.002c parasparam ivātyarthaṃ garjantaḥ satataṃ divi 01,022.003a saṃghātitam ivākāśaṃ jaladaiḥ sumahādbhutaiḥ 01,022.003c sṛjadbhir atulaṃ toyam ajasraṃ sumahāravaiḥ 01,022.004a saṃpranṛttam ivākāśaṃ dhārormibhir anekaśaḥ 01,022.004c meghastanitanirghoṣam ambaraṃ samapadyata 01,022.004c*0304_01 . . . . . . . . vidyutpavanakampitaiḥ 01,022.004c*0304_02 tair meghaiḥ saṃtatāsāraṃ varṣadbhir aniśaṃ tadā 01,022.004c*0304_03 naṣṭacandrārkakiraṇam 01,022.005a nāgānām uttamo harśas tadā varṣati vāsave 01,022.005c āpūryata mahī cāpi salilena samantataḥ 01,022.005d*0305_01 rasātalam anuprāptaṃ śītalaṃ vimalaṃ jalam 01,022.005d*0305_02 tadā bhūr abhavac channā jalormibhir anekaśaḥ 01,022.005d*0305_03 rāmaṇīyakam āgacchan mātrā saha bhujaṃgamāḥ 01,023.001 sūta uvāca 01,023.001*0306_01 saṃprahṛṣṭās tato nāgā jaladhārāplutās tadā 01,023.001a suparṇenohyamānās te jagmus taṃ deśam āśu vai 01,023.001b*0307_01 taṃ dvīpaṃ makarāvāsaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā 01,023.001b*0307_02 indratulyabalā ghoraṃ dadṛśuḥ sarvam āyatam 01,023.001b*0307_03 suparṇasahitāḥ sarpāḥ kānanaṃ ca manoramam 01,023.001c sāgarāmbuparikṣiptaṃ pakṣisaṃghanināditam 01,023.002a vicitraphalapuṣpābhir vanarājibhir āvṛtam 01,023.002c bhavanair āvṛtaṃ ramyais tathā padmākarair api 01,023.003a prasannasalilaiś cāpi hradaiś citrair vibhūṣitam 01,023.003c divyagandhavahaiḥ puṇyair mārutair upavījitam 01,023.004a upajighradbhir ākāśaṃ vṛkṣair malayajair api 01,023.004c śobhitaṃ puṣpavarṣāṇi muñcadbhir mārutoddhutaiḥ 01,023.004d*0308_01 vāyuvikṣiptakusumais tathānyair api pādapaiḥ 01,023.005a kiradbhir iva tatrasthān nāgān puṣpāmbuvṛṣṭibhiḥ 01,023.005c manaḥsaṃharṣaṇaṃ puṇyaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam 01,023.005d*0309_01 mattabhramarasaṃghuṣṭaṃ manojñākṛtidarśanam 01,023.005d*0309_02 ramaṇīyaṃ śivaṃ puṇyaṃ sarvair janamanoharaiḥ 01,023.005e nānāpakṣirutaṃ ramyaṃ kadrūputrapraharṣaṇam 01,023.006a tat te vanaṃ samāsādya vijahruḥ pannagā mudā 01,023.006c abruvaṃś ca mahāvīryaṃ suparṇaṃ patagottamam 01,023.007a vahāsmān aparaṃ dvīpaṃ suramyaṃ vipulodakam 01,023.007c tvaṃ hi deśān bahūn ramyān patan paśyasi khecara 01,023.008a sa vicintyābravīt pakṣī mātaraṃ vinatāṃ tadā 01,023.008c kiṃ kāraṇaṃ mayā mātaḥ kartavyaṃ sarpabhāṣitam 01,023.008d*0310_01 kimarthaṃ ca vayaṃ sarpān vahāmo durbalādhamān 01,023.008d*0311_01 evam uktas tadā tena vinatā prāha khecaram 01,023.008d*0311_02 putraṃ sarvaguṇopetaṃ mahāvīryabalācalam 01,023.009 vinatovāca 01,023.009a dāsībhūtāsmy anāryāyā bhaginyāḥ patagottama 01,023.009c paṇaṃ vitatham āsthāya sarpair upadhinā kṛtam 01,023.010 sūta uvāca 01,023.010a tasmiṃs tu kathite mātrā kāraṇe gaganecaraḥ 01,023.010c uvāca vacanaṃ sarpāṃs tena duḥkhena duḥkhitaḥ 01,023.011a kim āhṛtya viditvā vā kiṃ vā kṛtveha pauruṣam 01,023.011c dāsyād vo vipramucyeyaṃ satyaṃ śaṃsata lelihāḥ 01,023.012a śrutvā tam abruvan sarpā āharāmṛtam ojasā 01,023.012c tato dāsyād vipramokṣo bhavitā tava khecara 01,024.001 sūta uvāca 01,024.001a ity ukto garuḍaḥ sarpais tato mātaram abravīt 01,024.001c gacchāmy amṛtam āhartuṃ bhakṣyam icchāmi veditum 01,024.002 vinatovāca 01,024.002a samudrakukṣāv ekānte niṣādālayam uttamam 01,024.002b*0312_01 bhavanāni niṣādānāṃ tatra santi dvijottama 01,024.002b*0312_02 pāpināṃ naṣṭalokānāṃ nirghṛṇānāṃ durātmanām 01,024.002c sahasrāṇām anekānāṃ tān bhuktvāmṛtam ānaya 01,024.003a na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃ cana 01,024.003c avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brāhmaṇo hy analopamaḥ 01,024.004a agnir arko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ 01,024.004b*0313_01 evamādibhī rūpais tu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ 01,024.004b*0313_02 sa te tāta na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvadā 01,024.004b*0313_03 brāhmaṇānām abhidroho na kartavyaḥ kathaṃ cana 01,024.004b*0313_04 na hy evam agnir nādityo bhasma kuryāt tathānagha 01,024.004b*0313_05 yathā kuryād abhikruddho brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 01,024.004b*0313_06 tad etair vividhair liṅgais tvaṃ vidyās taṃ dvijottamam 01,024.004b*0314_01 gurur hi sarvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ 01,024.004b*0315_01 tarhi vakṣyāmi vispaṣṭaṃ kāraṇaṃ tan nibodhatha 01,024.004c bhūtānām agrabhug vipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ 01,024.005 garuḍa uvāca 01,024.005a yathāham abhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ 01,024.005c tan me kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktum arhasi 01,024.005d*0316_01 kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ 01,024.005d*0316_02 kiṃ svid agninibho bhāti kiṃ svit saumyapradarśanaḥ 01,024.006 vinatovāca 01,024.006@015_0001 mekhalājinadaṇḍena brahmacārīti lakṣayet 01,024.006@015_0002 śuklavastraḥ śucir dānto rukmakuṇḍalamaṇḍitaḥ 01,024.006@015_0003 vaiṇavīṃ dhārayan yaṣṭim upavītaṃ kamaṇḍalum 01,024.006@015_0004 etais tu lakṣaṇair yuktaṃ gṛhastham iti lakṣayet 01,024.006@015_0005 nakharomācitaṃ vipraṃ cīrājinajaṭādharam 01,024.006@015_0006 vanavāsarataṃ nityaṃ vanavāsīti lakṣayet 01,024.006@015_0007 muṇḍī tridaṇḍī kāṣāyī kamaṇḍaludharo yatiḥ 01,024.006@015_0008 etais tu lakṣaṇaiḥ putra viddhi tān brāhmaṇān ṛjūn 01,024.006a yas te kaṇṭham anuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā 01,024.006c dahed aṅgāravat putra taṃ vidyād brāhmaṇarṣabham 01,024.007 sūta uvāca 01,024.007a provāca cainaṃ vinatā putrahārdād idaṃ vacaḥ 01,024.007b*0317_01 jaṭhare na ca jīryed yas taṃ jānīhi dvijottamam 01,024.007c jānanty apy atulaṃ vīryam āśīrvādasamanvitam 01,024.007d*0318_01 putrahārdād uvācainaṃ vinatā garuḍaṃ tadā 01,024.007d*0319_01 prītā paramaduḥkhārtā nāgair viprakṛtā satī 01,024.008a pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka 01,024.008c śiras tu pātu te vahnir bhāskaraḥ sarvam eva tu 01,024.008d*0320_01 viṣṇuḥ sarvagataḥ sarvam aṅgāni tava caiva ca 01,024.009a ahaṃ ca te sadā putra śāntisvastiparāyaṇā 01,024.009b*0321_01 ihāsīnā bhaviṣyāmi svastikāre sadā ratā 01,024.009b*0322_01 vratopavāsaniyatā bhavāmi suralokataḥ 01,024.009b*0322_02 bhaviṣyati na saṃdeho yāvad āgamanaṃ tava 01,024.009c ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye 01,024.010a tataḥ sa mātur vacanaṃ niśamya; vitatya pakṣau nabha utpapāta 01,024.010c tato niṣādān balavān upāgamad; bubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān 01,024.011a sa tān niṣādān upasaṃharaṃs tadā; rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat 01,024.011c samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ; samīpagān bhūmidharān vicālayan 01,024.012a tataḥ sa cakre mahad ānanaṃ tadā; niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ 01,024.012b*0323_01 tadā nipatyāśanicaṇḍavikramaḥ 01,024.012b*0323_02 prasārya pakṣau sa niṣādam āgataḥ 01,024.012c tato niṣādās tvaritāḥ pravavrajur; yato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ 01,024.013a tadānanaṃ vivṛtam atipramāṇavat; samabhyayur gaganam ivārditāḥ khagāḥ 01,024.013c sahasraśaḥ pavanarajobhramohitā; mahānilapracalitapādape vane 01,024.014a tataḥ khago vadanam amitratāpanaḥ; samāharat paricapalo mahābalaḥ 01,024.014c niṣūdayan bahuvidhamatsyabhakṣiṇo; bubhukṣito gaganacareśvaras tadā 01,025.001 sūta uvāca 01,025.001a tasya kaṇṭham anuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā 01,025.001c dahan dīpta ivāṅgāras tam uvācāntarikṣagaḥ 01,025.002a dvijottama vinirgaccha tūrṇam āsyād apāvṛtāt 01,025.002c na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣv api rataḥ sadā 01,025.002d@016_0001 kathaṃ ca tvam ihāyāto niṣādānāṃ mahālayam 01,025.002d@016_0002 aspṛśyā yājināṃ nityaṃ satyaṃ ca vada me dvija 01,025.003a bruvāṇam evaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ samabhāṣata 01,025.003b@016=0003 brāhmaṇa uvāca 01,025.003b@016_0003 madhyadeśāt samāyāto dhanārthī medinīṃ bhraman 01,025.003b@016_0004 tato niṣādān saṃprāpto ratiṃ cāpy atra labdhavān 01,025.003b@016_0005 gāṃ hiraṇyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ ghaṭāṃś ca kaṭakāṃs tathā 01,025.003b@016_0006 niṣādā me prayacchanti satataṃ priyakāriṇaḥ 01,025.003b@016_0007 niṣādī śobhanā cātra bhāryā jātā khagottama 01,025.003b@016_0008 tayā saha vasan nityaṃ ratim agryām avāptavān 01,025.003c niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha 01,025.003d@016_0009 tato 'haṃ nirgamiṣyāmi na nirgaccheyam anyathā 01,025.004 garuḍa uvāca 01,025.004a etām api niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata 01,025.004c tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānam ajīrṇaṃ mama tejasā 01,025.005 sūta uvāca 01,025.005a tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitas tadā 01,025.005c vardhayitvā ca garuḍam iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha 01,025.006a sahabhārye viniṣkrānte tasmin vipre sa pakṣirāṭ 01,025.006c vitatya pakṣāv ākāśam utpapāta manojavaḥ 01,025.007a tato 'paśyat sa pitaraṃ pṛṣṭaś cākhyātavān pituḥ 01,025.007b*0324_01 yathānyāyam ameyātmā taṃ covāca mahān ṛṣiḥ 01,025.007b*0324_02 kaccid vaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta 01,025.007b*0324_03 kaccic ca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu 01,025.007b*0325_01 samutpatyābhiviśrāntaḥ pitaraṃ ca sametya saḥ 01,025.007b*0326_01 vavande patatāṃ śreṣṭho brahma brahmavidāṃ prabhum 01,025.007b*0326_02 pṛṣṭaś ca pitrā balavān vainateyaḥ pratāpavān 01,025.007b*0326_03 kva gantāsīti vegena mama tvaṃ vaktum arhasi 01,025.007b*0327=00 garuḍa uvāca 01,025.007b*0327_01 mātā me kuśalā śaśvat tathā bhrātā tathā hy aham 01,025.007b*0327_02 na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā 01,025.007c ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somam āhartum udyataḥ 01,025.007e mātur dāsyavimokṣārtham āhariṣye tam adya vai 01,025.008a mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādān bhakṣayeti vai 01,025.008c na ca me tṛptir abhavad bhakṣayitvā sahasraśaḥ 01,025.009a tasmād bhoktavyam aparaṃ bhagavan pradiśasva me 01,025.009c yad bhuktvāmṛtam āhartuṃ samarthaḥ syām ahaṃ prabho 01,025.009d*0328_01 kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyam ākhyātu me bhavān 01,025.010 kaśyapa uvāca 01,025.010*0329_01 idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke 'pi viśrutam 01,025.010*0329_02 yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣaty avāṅmukhaḥ 01,025.010*0329_03 tayor janma tu te kṛtsnaṃ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 01,025.010*0329_04 tan me tattvaṃ nibodhasva yatpramāṇau ca tau matau 01,025.010*0330_01 śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm 01,025.010*0330_02 pitror arthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja 01,025.010a āsīd vibhāvasur nāma maharṣiḥ kopano bhṛśam 01,025.010c bhrātā tasyānujaś cāsīt supratīko mahātapāḥ 01,025.011a sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ 01,025.011c vibhāgaṃ kīrtayaty eva supratīko 'tha nityaśaḥ 01,025.012a athābravīc ca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ 01,025.012b*0331_01 vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapāḥ 01,025.012c vibhāgaṃ bahavo mohāt kartum icchanti nityadā 01,025.012e tato vibhaktā anyonyaṃ nādriyante 'rthamohitāḥ 01,025.013a tataḥ svārthaparān mūḍhān pṛthag bhūtān svakair dhanaiḥ 01,025.013c viditvā bhedayanty etān amitrā mitrarūpiṇaḥ 01,025.014a viditvā cāpare bhinnān antareṣu patanty atha 01,025.014c bhinnānām atulo nāśaḥ kṣipram eva pravartate 01,025.015a tasmāc caiva vibhāgārthaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 01,025.015b*0332_01 evam uktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate 'niśam 01,025.015b*0332_02 evaṃ nirbadhyamānas tu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ 01,025.015c guruśāstre nibaddhānām anyonyam abhiśaṅkinām 01,025.015d*0333_01 teṣāṃ madhye tvam apy ekaś chadmakṛc ca mahātmabhiḥ 01,025.016a niyantuṃ na hi śakyas tvaṃ bhedato dhanam icchasi 01,025.016c yasmāt tasmāt supratīka hastitvaṃ samavāpsyasi 01,025.017a śaptas tv evaṃ supratīko vibhāvasum athābravīt 01,025.017c tvam apy antarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi 01,025.018a evam anyonyaśāpāt tau supratīkavibhāvasū 01,025.018c gajakacchapatāṃ prāptāv arthārthaṃ mūḍhacetasau 01,025.019a roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāv api 01,025.019c parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau 01,025.020a sarasy asmin mahākāyau pūrvavairānusāriṇau 01,025.020c tayor ekataraḥ śrīmān samupaiti mahāgajaḥ 01,025.021a tasya bṛṃhitaśabdena kūrmo 'py antarjaleśayaḥ 01,025.021c utthito 'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣobhayan saraḥ 01,025.022a taṃ dṛṣṭvāveṣṭitakaraḥ pataty eṣa gajo jalam 01,025.022c dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān 01,025.023a taṃ vikṣobhayamāṇaṃ tu saro bahujhaṣākulam 01,025.023c kūrmo 'py abhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān 01,025.024a ṣaḍ ucchrito yojanāni gajas tad dviguṇāyataḥ 01,025.024c kūrmas triyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ 01,025.025a tāv etau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau 01,025.025c upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitam ātmanaḥ 01,025.025d*0334_01 mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtam ānaya 01,025.025d*0334_02 mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam 01,025.026 sūta uvāca 01,025.026*0335_01 ity uktvā garuḍaṃ sarṣiḥ māṅgalyam akarot tadā 01,025.026*0335_02 yudhyataḥ saha devais te yuddhe bhavatu maṅgalam 01,025.026*0335_03 pūrṇakumbho dvijā gāvo yac cānyat kiṃ cid uttamam 01,025.026*0335_04 śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavānḍaja 01,025.026*0335_05 yudhyamānasya saṃgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala 01,025.026*0335_06 ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca 01,025.026*0335_07 rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāś ca te balam 01,025.026*0335_08 ity ukto garuḍaḥ pitrā gatas taṃ hradam antikāt 01,025.026*0335_09 apaśyan nirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam 01,025.026*0336_01 etasminn eva kāle tu tāv ṛṣī vittalolupau 01,025.026*0336_02 gajakacchapatāṃ prāpya yuyudhāte parasparam 01,025.026a sa tac chrutvā pitur vākyaṃ bhīmavego 'ntarikṣagaḥ 01,025.026c nakhena gajam ekena kūrmam ekena cākṣipat 01,025.027a samutpapāta cākāśaṃ tata uccair vihaṃgamaḥ 01,025.027c so 'lambatīrtham āsādya devavṛkṣān upāgamat 01,025.028a te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ 01,025.028c na no bhañjyād iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ 01,025.029a pracalāṅgān sa tān dṛṣṭvā manorathaphalāṅkurān 01,025.029c anyān atularūpāṅgān upacakrāma khecaraḥ 01,025.030a kāñcanai rājataiś caiva phalair vaiḍūryaśākhinaḥ 01,025.030c sāgarāmbuparikṣiptān bhrājamānān mahādrumān 01,025.030d*0337_01 teṣāṃ madhye mahān āsīt pādapaḥ sumanoharaḥ 01,025.030d*0337_02 sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ 01,025.030d*0337_03 khagānām ālayo divyo nāmnā rohiṇapādapaḥ 01,025.030d*0337_04 yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ 01,025.031a tam uvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rohiṇapādapaḥ 01,025.031c atipravṛddhaḥ sumahān āpatantaṃ manojavam 01,025.032a yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanam āyatā 01,025.032c etām āsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau 01,025.033a tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ; mahīdharapratimavapuḥ prakampayan 01,025.033c khagottamo drutam abhipatya vegavān; babhañja tām aviralapatrasaṃvṛtām 01,026.001 sūta uvāca 01,026.001a spṛṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā 01,026.001c abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ cainām adhārayat 01,026.002a tāṃ bhagnāṃ sa mahāśākhāṃ smayan samavalokayan 01,026.002c athātra lambato 'paśyad vālakhilyān adhomukhān 01,026.002d*0338_01 ṛṣayo hy atra lambante na hanyām iti tān ṛṣīn 01,026.002d*0339_01 taporatāṃl lambamānān brahmarṣīn abhivīkṣya saḥ 01,026.002d*0340_01 vaikhānasāṃś ca śākhāyāṃ lambamānān adhomukhān 01,026.002d*0341_01 hanyād etān saṃpatantī śākhety atha vicintya saḥ 01,026.002d*0341_02 nakhair dṛḍhataraṃ vīraḥ saṃgṛhya gajakacchapau 01,026.002d*0342_01 tapasyato bhayāviṣṭo vainateyo mahābalaḥ 01,026.003a sa tadvināśasaṃtrāsād anupatya khagādhipaḥ 01,026.003c śākhām āsyena jagrāha teṣām evānvavekṣayā 01,026.003d*0343_01 atidaivaṃ tu tat tasya karma dṛṣṭvā maharṣayaḥ 01,026.003d*0343_02 vismayotkampahṛdayā nāma cakrur mahākhage 01,026.003d*0343_03 guruṃ bhāraṃ samāsādyoḍḍīna eṣa vihaṃgamaḥ 01,026.003d*0343_04 garuḍas tu khagaśreṣṭhas tasmāt pannagabhojanaḥ 01,026.003e śanaiḥ paryapatat pakṣī parvatān praviśātayan 01,026.004a evaṃ so 'bhyapatad deśān bahūn sagajakacchapaḥ 01,026.004c dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānam avindata 01,026.005a sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanam avyayam 01,026.005c dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam 01,026.006a dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṃgamam 01,026.006c tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam 01,026.007a śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 01,026.007c acintyam anabhijñeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,026.008a māyāvīryadharaṃ sākṣād agnim iddham ivodyatam 01,026.008c apradhṛṣyam ajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ 01,026.009a bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ nadījalaviśoṣaṇam 01,026.009c lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam 01,026.010a tam āgatam abhiprekṣya bhagavān kaśyapas tadā 01,026.010c viditvā cāsya saṃkalpam idaṃ vacanam abravīt 01,026.011a putra mā sāhasaṃ kārṣīr mā sadyo lapsyase vyathām 01,026.011c mā tvā daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ 01,026.012a prasādayām āsa sa tān kaśyapaḥ putrakāraṇāt 01,026.012c vālakhilyāṃs tapaḥsiddhān idam uddiśya kāraṇam 01,026.013a prajāhitārtham ārambho garuḍasya tapodhanāḥ 01,026.013c cikīrṣati mahat karma tad anujñātum arhatha 01,026.014a evam uktā bhagavatā munayas te samabhyayuḥ 01,026.014c muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavantaṃ taporthinaḥ 01,026.015a tatas teṣv apayāteṣu pitaraṃ vinatātmajaḥ 01,026.015c śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam 01,026.016a bhagavan kva vimuñcāmi taruśākhām imām aham 01,026.016c varjitaṃ brāhmaṇair deśam ākhyātu bhagavān mama 01,026.017a tato niṣpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram 01,026.017c agamyaṃ manasāpy anyais tasyācakhyau sa kaśyapaḥ 01,026.018a taṃ parvatamahākukṣim āviśya manasā khagaḥ 01,026.018c javenābhyapatat tārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ 01,026.019a na tāṃ vadhraḥ pariṇahec chatacarmā mahān aṇuḥ 01,026.019c śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ 01,026.020a tataḥ sa śatasāhasraṃ yojanāntaram āgataḥ 01,026.020c kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 01,026.021a sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanāt pituḥ 01,026.021c amuñcan mahatīṃ śākhāṃ sasvanāṃ tatra khecaraḥ 01,026.022a pakṣānilahataś cāsya prākampata sa śailarāṭ 01,026.022c mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapaḥ 01,026.023a śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta gires tasya samantataḥ 01,026.023c maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim 01,026.024a śākhino bahavaś cāpi śākhayābhihatās tayā 01,026.024c kāñcanaiḥ kusumair bhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ 01,026.025a te hemavikacā bhūyo yuktāḥ parvatadhātubhiḥ 01,026.025c vyarājañ śākhinas tatra sūryāṃśupratirañjitāḥ 01,026.026a tatas tasya gireḥ śṛṅgam āsthāya sa khagottamaḥ 01,026.026c bhakṣayām āsa garuḍas tāv ubhau gajakacchapau 01,026.026d*0344_01 tāv ubhau bhakṣayitvā tu sa tārkṣyaḥ kūrmakuñjarau 01,026.027a tataḥ parvatakūṭāgrād utpapāta manojavaḥ 01,026.027c prāvartantātha devānām utpātā bhayavedinaḥ 01,026.028a indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla vyathānvitam 01,026.028c sadhūmā cāpatat sārcir divolkā nabhasaś cyutā 01,026.029a tathā vasūnāṃ rudrāṇām ādityānāṃ ca sarvaśaḥ 01,026.029c sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ 01,026.029e svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparam upādravat 01,026.030a abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure 'pi ca 01,026.030c vavur vātāḥ sanirghātāḥ petur ulkāḥ samantataḥ 01,026.031a nirabhram api cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam 01,026.031c devānām api yo devaḥ so 'py avarṣad asṛk tadā 01,026.032a mamlur mālyāni devānāṃ śemus tejāṃsi caiva hi 01,026.032c utpātameghā raudrāś ca vavarṣuḥ śoṇitaṃ bahu 01,026.032e rajāṃsi mukuṭāny eṣām utthitāni vyadharṣayan 01,026.033a tatas trāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ 01,026.033c utpātān dāruṇān paśyann ity uvāca bṛhaspatim 01,026.034a kimarthaṃ bhagavan ghorā mahotpātāḥ samutthitāḥ 01,026.034c na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet 01,026.035 bṛhaspatir uvāca 01,026.035a tavāparādhād devendra pramādāc ca śatakrato 01,026.035c tapasā vālakhilyānāṃ bhūtam utpannam adbhutam 01,026.036a kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāś ca khecaraḥ 01,026.036c hartuṃ somam anuprāpto balavān kāmarūpavān 01,026.037a samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ 01,026.037c sarvaṃ saṃbhāvayāmy asminn asādhyam api sādhayet 01,026.038 sūta uvāca 01,026.038a śrutvaitad vacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ 01,026.038c mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somam ihodyataḥ 01,026.039a yuṣmān saṃbodhayāmy eṣa yathā sa na hared balāt 01,026.039a*0345_01 . . . . . . . . gṛhītvā varuṇāyudhān 01,026.039a*0345_02 parivāryāmṛtaṃ sarve yūyaṃ madvacanād iha 01,026.039a*0345_03 rakṣadhvaṃ vibudhā vīrā . . . . . . . . 01,026.039c atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatir uvāca me 01,026.040a tac chrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnam āsthitāḥ 01,026.040c parivāryāmṛtaṃ tasthur vajrī cendraḥ śatakratuḥ 01,026.041a dhārayanto mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ 01,026.041c kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūryavikṛtāni ca 01,026.041d*0346_01 carmāṇy api ca gātreṣu bhānumanti dṛḍhāni ca 01,026.042a vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇy anekaśaḥ 01,026.042c śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ 01,026.043a savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ 01,026.043b*0347_01 bhūṣitāni ca anyāni jvalitāny aparāṇi ca 01,026.043b*0347_02 śitatīkṣṇāgradhārāṇi vajrachedīni sarvaśaḥ 01,026.043c cakrāṇi parighāṃś caiva triśūlāni paraśvadhān 01,026.044a śaktīś ca vividhās tīkṣṇāḥ karavālāṃś ca nirmalān 01,026.044c svadeharūpāṇy ādāya gadāś cograpradarśanāḥ 01,026.045a taiḥ śastrair bhānumadbhis te divyābharaṇabhūṣitāḥ 01,026.045c bhānumantaḥ suragaṇās tasthur vigatakalmaṣāḥ 01,026.046a anupamabalavīryatejaso; dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe 'mṛtasya 01,026.046c asurapuravidāraṇāḥ surā; jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ 01,026.047a iti samaravaraṃ surāsthitaṃ; parighasahasraśataiḥ samākulam 01,026.047c vigalitam iva cāmbarāntare; tapanamarīcivibhāsitaṃ babhau 01,027.001 śaunaka uvāca 01,027.001a ko 'parādho mahendrasya kaḥ pramādaś ca sūtaja 01,027.001c tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham 01,027.002a kaśyapasya dvijāteś ca kathaṃ vai pakṣirāṭ sutaḥ 01,027.002c adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām avadhyaś cābhavat katham 01,027.003a kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaś ca khecaraḥ 01,027.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate 01,027.004 sūta uvāca 01,027.004a viṣayo 'yaṃ purāṇasya yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,027.004c śṛṇu me vadataḥ sarvam etat saṃkṣepato dvija 01,027.005a yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ 01,027.005c sāhāyyam ṛṣayo devā gandharvāś ca daduḥ kila 01,027.006a tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha 01,027.006c munayo vālakhilyāś ca ye cānye devatāgaṇāḥ 01,027.007a śakras tu vīryasadṛśam idhmabhāraṃ giriprabham 01,027.007c samudyamyānayām āsa nātikṛcchrād iva prabhuḥ 01,027.008a athāpaśyad ṛṣīn hrasvān aṅguṣṭhodaraparvaṇaḥ 01,027.008c palāśavṛntikām ekāṃ sahitān vahataḥ pathi 01,027.009a pralīnān sveṣv ivāṅgeṣu nirāhārāṃs tapodhanān 01,027.009c kliśyamānān mandabalān goṣpade saṃplutodake 01,027.010a tāṃś ca sarvān smayāviṣṭo vīryonmattaḥ puraṃdaraḥ 01,027.010c avahasyātyagāc chīghraṃ laṅghayitvāvamanya ca 01,027.011a te 'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ 01,027.011c ārebhire mahat karma tadā śakrabhayaṃkaram 01,027.012a juhuvus te sutapaso vidhivaj jātavedasam 01,027.012c mantrair uccāvacair viprā yena kāmena tac chṛṇu 01,027.013a kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ 01,027.013c indro 'nyaḥ sarvadevānāṃ bhaved iti yatavratāḥ 01,027.014a indrāc chataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ 01,027.014c tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavatv iti 01,027.015a tad buddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ 01,027.015c jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam 01,027.016a tac chrutvā devarājasya kaśyapo 'tha prajāpatiḥ 01,027.016c vālakhilyān upāgamya karmasiddhim apṛcchata 01,027.016d*0348=00 kāśyapaḥ 01,027.016d*0348=03 vālakhilyāḥ 01,027.016d*0348_01 kena kāmena cārabdhaṃ bhavadbhir homakarma ca 01,027.016d*0348_02 yāthātathyena me brūta śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 01,027.016d*0348_03 avajñātāḥ surendreṇa mūḍhenākṛtabuddhinā 01,027.016d*0348_04 aiśvaryamadamattena sadācārān nirasyatā 01,027.016d*0348_05 tadvighātārtham ārambho vidhivat tasya kāśyapa 01,027.017a evam astv iti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ 01,027.017c tān kaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ 01,027.018a ayam indras tribhuvane niyogād brahmaṇaḥ kṛtaḥ 01,027.018c indrārthaṃ ca bhavanto 'pi yatnavantas tapodhanāḥ 01,027.019a na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartum arhatha sattamāḥ 01,027.019c bhavatāṃ ca na mithyāyaṃ saṃkalpo me cikīrṣitaḥ 01,027.020a bhavatv eṣa patatrīṇām indro 'tibalasattvavān 01,027.020c prasādaḥ kriyatāṃ caiva devarājasya yācataḥ 01,027.021a evam uktāḥ kaśyapena vālakhilyās tapodhanāḥ 01,027.021c pratyūcur abhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim 01,027.022a indrārtho 'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate 01,027.022c apatyārthaṃ samārambho bhavataś cāyam īpsitaḥ 01,027.023a tad idaṃ saphalaṃ karma tvayā vai pratigṛhyatām 01,027.023c tathā caiva vidhatsvātra yathā śreyo 'nupaśyasi 01,027.024a etasminn eva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā 01,027.024c vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī 01,027.025a tapas taptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ 01,027.025c upacakrāma bhartāraṃ tām uvācātha kaśyapaḥ 01,027.026a ārambhaḥ saphalo devi bhavitāyaṃ tavepsitaḥ 01,027.026c janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau 01,027.027a tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpajau tathā 01,027.027c bhaviṣyato mahābhāgau putrau te lokapūjitau 01,027.028a uvāca caināṃ bhagavān mārīcaḥ punar eva ha 01,027.028c dhāryatām apramādena garbho 'yaṃ sumahodayaḥ 01,027.029a ekaḥ sarvapatatrīṇām indratvaṃ kārayiṣyati 01,027.029c lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,027.030a śatakratum athovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ 01,027.030c tvatsahāyau khagāv etau bhrātarau te bhaviṣyataḥ 01,027.031a naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśāt te puraṃdara 01,027.031c vyetu te śakra saṃtāpas tvam evendro bhaviṣyasi 01,027.032a na cāpy evaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ 01,027.032c na cāvamānyā darpāt te vāgviṣā bhṛśakopanāḥ 01,027.033a evam ukto jagāmendro nirviśaṅkas triviṣṭapam 01,027.033c vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tadā 01,027.034a janayām āsa putrau dvāv aruṇaṃ garuḍaṃ tathā 01,027.034c aruṇas tayos tu vikala ādityasya puraḥsaraḥ 01,027.035a patatrīṇāṃ tu garuḍa indratvenābhyaṣicyata 01,027.035c tasyaitat karma sumahac chrūyatāṃ bhṛgunandana 01,028.001 sūta uvāca 01,028.001a tatas tasmin dvijaśreṣṭha samudīrṇe tathāvidhe 01,028.001c garutmān pakṣirāṭ tūrṇaṃ saṃprāpto vibudhān prati 01,028.002a taṃ dṛṣṭvātibalaṃ caiva prākampanta samantataḥ 01,028.002c parasparaṃ ca pratyaghnan sarvapraharaṇāny api 01,028.003a tatra cāsīd ameyātmā vidyudagnisamaprabhaḥ 01,028.003c bhauvanaḥ sumahāvīryaḥ somasya parirakṣitā 01,028.004a sa tena patagendreṇa pakṣatuṇḍanakhaiḥ kṣataḥ 01,028.004c muhūrtam atulaṃ yuddhaṃ kṛtvā vinihato yudhi 01,028.005a rajaś coddhūya sumahat pakṣavātena khecaraḥ 01,028.005c kṛtvā lokān nirālokāṃs tena devān avākirat 01,028.006a tenāvakīrṇā rajasā devā moham upāgaman 01,028.006c na cainaṃ dadṛśuś channā rajasāmṛtarakṣiṇaḥ 01,028.007a evaṃ saṃloḍayām āsa garuḍas tridivālayam 01,028.007c pakṣatuṇḍaprahāraiś ca devān sa vidadāra ha 01,028.008a tato devaḥ sahasrākṣas tūrṇaṃ vāyum acodayat 01,028.008c vikṣipemāṃ rajovṛṣṭiṃ tavaitat karma māruta 01,028.009a atha vāyur apovāha tad rajas tarasā balī 01,028.009c tato vitimire jāte devāḥ śakunim ārdayan 01,028.010a nanāda coccair balavān mahāmegharavaḥ khagaḥ 01,028.010c vadhyamānaḥ suragaṇaiḥ sarvabhūtāni bhīṣayan 01,028.010e utpapāta mahāvīryaḥ pakṣirāṭ paravīrahā 01,028.011a tam utpatyāntarikṣasthaṃ devānām upari sthitam 01,028.011c varmiṇo vibudhāḥ sarve nānāśastrair avākiran 01,028.012a paṭṭiśaiḥ parighaiḥ śūlair gadābhiś ca savāsavāḥ 01,028.012c kṣurāntair jvalitaiś cāpi cakrair ādityarūpibhiḥ 01,028.013a nānāśastravisargaiś ca vadhyamānaḥ samantataḥ 01,028.013c kurvan sutumulaṃ yuddhaṃ pakṣirāṇ na vyakampata 01,028.014a vinardann iva cākāśe vainateyaḥ pratāpavān 01,028.014c pakṣābhyām urasā caiva samantād vyākṣipat surān 01,028.015a te vikṣiptās tato devāḥ prajagmur garuḍārditāḥ 01,028.015c nakhatuṇḍakṣatāś caiva susruvuḥ śoṇitaṃ bahu 01,028.016a sādhyāḥ prācīṃ sagandharvā vasavo dakṣiṇāṃ diśam 01,028.016c prajagmuḥ sahitā rudraiḥ patagendrapradharṣitāḥ 01,028.017a diśaṃ pratīcīm ādityā nāsatyā uttarāṃ diśam 01,028.017c muhur muhuḥ prekṣamāṇā yudhyamānā mahaujasam 01,028.018a aśvakrandena vīreṇa reṇukena ca pakṣiṇā 01,028.018b*0349_01 balākena ca śūreṇa ghasena praghasena ca 01,028.018c krathanena ca śūreṇa tapanena ca khecaraḥ 01,028.018d*0350_01 suparṇena ca śūreṇa śvasanena ca pakṣirāṭ 01,028.019a ulūkaśvasanābhyāṃ ca nimeṣeṇa ca pakṣiṇā 01,028.019c prarujena ca saṃyuddhaṃ cakāra pralihena ca 01,028.020a tān pakṣanakhatuṇḍāgrair abhinad vinatāsutaḥ 01,028.020c yugāntakāle saṃkruddhaḥ pinākīva mahābalaḥ 01,028.021a mahāvīryā mahotsāhās tena te bahudhā kṣatāḥ 01,028.021c rejur abhraghanaprakhyā rudhiraughapravarṣiṇaḥ 01,028.022a tān kṛtvā patagaśreṣṭhaḥ sarvān utkrāntajīvitān 01,028.022c atikrānto 'mṛtasyārthe sarvato 'gnim apaśyata 01,028.023a āvṛṇvānaṃ mahājvālam arcirbhiḥ sarvato 'mbaram 01,028.023c dahantam iva tīkṣṇāṃśuṃ ghoraṃ vāyusamīritam 01,028.023d*0351_01 nabhaḥ spṛśantaṃ jvālābhiḥ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,028.024a tato navatyā navatīr mukhānāṃ; kṛtvā tarasvī garuḍo mahātmā 01,028.024b*0352_01 mukhaṃ sahasraṃ sa cakāra pakṣī 01,028.024b*0352_02 nadīyutaṃ vahnivināśahetoḥ 01,028.024b*0352_03 mahāyutais taiḥ sabalair mahātmā 01,028.024b*0352_04 tam agnim iddhaṃ śamayāṃ cakāra 01,028.024c nadīḥ samāpīya mukhais tatas taiḥ; suśīghram āgamya punar javena 01,028.025a jvalantam agniṃ tam amitratāpanaḥ; samāstarat patraratho nadībhiḥ 01,028.025c tataḥ pracakre vapur anyad alpaṃ; praveṣṭukāmo 'gnim abhipraśāmya 01,029.001 sūta uvāca 01,029.001a jāmbūnadamayo bhūtvā marīcivikacojjvalaḥ 01,029.001c praviveśa balāt pakṣī vārivega ivārṇavam 01,029.002a sa cakraṃ kṣuraparyantam apaśyad amṛtāntike 01,029.002c paribhramantam aniśaṃ tīkṣṇadhāram ayasmayam 01,029.003a jvalanārkaprabhaṃ ghoraṃ chedanaṃ somahāriṇām 01,029.003c ghorarūpaṃ tad atyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitam 01,029.004a tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ 01,029.004c arāntareṇābhyapatat saṃkṣipyāṅgaṃ kṣaṇena ha 01,029.005a adhaś cakrasya caivātra dīptānalasamadyutī 01,029.005c vidyujjihvau mahāghorau dīptāsyau dīptalocanau 01,029.006a cakṣurviṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau 01,029.006c rakṣārtham evāmṛtasya dadarśa bhujagottamau 01,029.007a sadā saṃrabdhanayanau sadā cānimiṣekṣaṇau 01,029.007b*0353_01 tau dṛṣṭvā sahasā khedaṃ jagāma vinatātmajaḥ 01,029.007b*0353_02 katham etau mahāvīryau jetavyau haribhojinau 01,029.007b*0353_03 iti saṃcintya garuḍas tayos tūrṇaṃ nirākaraḥ 01,029.007c tayor eko 'pi yaṃ paśyet sa tūrṇaṃ bhasmasād bhavet 01,029.008a tayoś cakṣūṃṣi rajasā suparṇas tūrṇam āvṛṇot 01,029.008c adṛṣṭarūpas tau cāpi sarvataḥ paryakālayat 01,029.009a tayor aṅge samākramya vainateyo 'ntarikṣagaḥ 01,029.009c ācchinat tarasā madhye somam abhyadravat tataḥ 01,029.010a samutpāṭyāmṛtaṃ tat tu vainateyas tato balī 01,029.010c utpapāta javenaiva yantram unmathya vīryavān 01,029.011a apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavān 01,029.011c agacchad apariśrānta āvāryārkaprabhāṃ khagaḥ 01,029.012a viṣṇunā tu tadākāśe vainateyaḥ sameyivān 01,029.012c tasya nārāyaṇas tuṣṭas tenālaulyena karmaṇā 01,029.013a tam uvācāvyayo devo varado 'smīti khecaram 01,029.013c sa vavre tava tiṣṭheyam uparīty antarikṣagaḥ 01,029.014a uvāca cainaṃ bhūyo 'pi nārāyaṇam idaṃ vacaḥ 01,029.014c ajaraś cāmaraś ca syām amṛtena vināpy aham 01,029.014d*0354_01 evam astv iti taṃ viṣṇur uvāca vinatāsutam 01,029.015a pratigṛhya varau tau ca garuḍo viṣṇum abravīt 01,029.015c bhavate 'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavān api 01,029.016a taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇo garutmantaṃ mahābalam 01,029.016c dhvajaṃ ca cakre bhagavān upari sthāsyasīti tam 01,029.016d*0355_01 evam astv iti taṃ devam uktvā nārāyaṇaṃ khagaḥ 01,029.016d*0355_02 vavrāja tarasā vegād vāyuṃ spardhan mahājavaḥ 01,029.016d*0356_01 tathety evābravīt pakṣī bhagavantaṃ sanātanam 01,029.016d*0357_01 etasminn eva kāle tu bhagavān harivāhanaḥ 01,029.017a anupatya khagaṃ tv indro vajreṇāṅge 'bhyatāḍayat 01,029.017c vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantam amṛtaṃ balāt 01,029.018a tam uvācendram ākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 01,029.018c prahasañ ślakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ 01,029.019a ṛṣer mānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthisaṃbhavam 01,029.019c vajrasya ca kariṣyāmi tava caiva śatakrato 01,029.020a eṣa patraṃ tyajāmy ekaṃ yasyāntaṃ nopalapsyase 01,029.020b*0358_01 tasyāgrakhaṇḍād abhavan mayūro 01,029.020b*0358_02 madhye dvivaktrā bhujagendrarājī 01,029.020b*0358_03 mūle ca śatrur nakulaḥ phaṇīnāṃ 01,029.020b*0358_04 te vai trayaḥ sarpaviṣāpahā[ḥ] smṛtāḥ 01,029.020c na hi vajranipātena rujā me 'sti kadā cana 01,029.020d*0359_01 evam uktvā tataḥ patram utsasarja sa pakṣirāṭ 01,029.020d*0359_02 tad utsṛṣṭam abhiprekṣya tasya parṇam anuttamam 01,029.020d*0360_01 ity evam uktvā garuḍaḥ patraṃ caikaṃ vyasarjayat 01,029.021a tatra taṃ sarvabhūtāni vismitāny abruvaṃs tadā 01,029.021c surūpaṃ patram ālakṣya suparṇo 'yaṃ bhavatv iti 01,029.021d*0361_01 tridhā kṛtvā tadā vajraṃ gataṃ sthānaṃ svam eva hi 01,029.022a dṛṣṭvā tad adbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 01,029.022c khago mahad idaṃ bhūtam iti matvābhyabhāṣata 01,029.023a balaṃ vijñātum icchāmi yat te param anuttamam 01,029.023c sakhyaṃ cānantam icchāmi tvayā saha khagottama 01,030.000*0362_01 ity evam ukto garuḍaḥ pratyuvāca śacīpatim 01,030.001 garuḍa uvāca 01,030.001a sakhyaṃ me 'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara 01,030.001c balaṃ tu mama jānīhi mahac cāsahyam eva ca 01,030.002a kāmaṃ naitat praśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam 01,030.002b*0363_01 animittaṃ suraśreṣṭha sadyaḥ prāpnoti garhaṇām 01,030.002c guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi svayam eva śatakrato 01,030.002c*0364_01 pṛṣṭenānyena gopate | vaktavyaṃ na tu vaktavyaṃ 01,030.003a sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmy ahaṃ tvayā 01,030.003c na hy ātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyam animittataḥ 01,030.004a saparvatavanām urvīṃ sasāgaravanām imām 01,030.004c pakṣanāḍyaikayā śakra tvāṃ caivātrāvalambinam 01,030.005a sarvān saṃpiṇḍitān vāpi lokān sasthāṇujaṅgamān 01,030.005c vaheyam apariśrānto viddhīdaṃ me mahad balam 01,030.005d*0365_01 aṣṭau bhūmīr nava divas trīn samudrāñ śacīpate 01,030.005d*0365_02 paraḥ sahasrān parvatān vaheyaṃ kāmayetha cet 01,030.006 sūta uvāca 01,030.006a ity uktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śrīmatāṃ varaḥ 01,030.006c āha śaunaka devendraḥ sarvabhūtahitaḥ prabhuḥ 01,030.006d*0366=00 śakra uvāca 01,030.006d*0366_01 evam eva yathāttha tvaṃ sarvaṃ saṃbhāvyate tvayi 01,030.007a pratigṛhyatām idānīṃ me sakhyam ānantyam uttamam 01,030.007c na kāryaṃ tava somena mama somaḥ pradīyatām 01,030.007e asmāṃs te hi prabādheyur yebhyo dadyād bhavān imam 01,030.008 garuḍa uvāca 01,030.008a kiṃ cit kāraṇam uddiśya somo 'yaṃ nīyate mayā 01,030.008c na dāsyāmi samādātuṃ somaṃ kasmai cid apy aham 01,030.009a yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyam ahaṃ svayam 01,030.009c tvam ādāya tatas tūrṇaṃ harethās tridaśeśvara 01,030.010 śakra uvāca 01,030.010a vākyenānena tuṣṭo 'haṃ yat tvayoktam ihāṇḍaja 01,030.010c yad icchasi varaṃ mattas tad gṛhāṇa khagottama 01,030.011 sūta uvāca 01,030.011a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrān anusmaran 01,030.011c smṛtvā caivopadhikṛtaṃ mātur dāsyanimittataḥ 01,030.012a īśo 'ham api sarvasya kariṣyāmi tu te 'rthitām 01,030.012c bhaveyur bhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ 01,030.013a tathety uktvānvagacchat taṃ tato dānavasūdanaḥ 01,030.013b*0367_01 devadevaṃ mahātmānaṃ yoginām īśvaraṃ harim 01,030.013b*0367_02 sa cānvamodat tat sarvaṃ yathoktaṃ garuḍena vai 01,030.013b*0367_03 idaṃ bhūyo vacaḥ prāha bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ 01,030.013c hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somam ity anubhāṣya tam 01,030.014a ājagāma tatas tūrṇaṃ suparṇo mātur antikam 01,030.014b*0368=02 garuḍaḥ 01,030.014b*0368=04 vinatā 01,030.014b*0368_01 vinayāvanato bhūtvā vacanaṃ cedam abravīt 01,030.014b*0368_02 idam ānītam amṛtaṃ devānāṃ bhavanān mayā 01,030.014b*0368_03 praśādhi kim ato mātaḥ kariṣyāmi śubhavrate 01,030.014b*0368_04 parituṣṭāham etena karmaṇā tava putraka 01,030.014b*0368_05 ajaraś cāmaraś caiva devānāṃ supriyo bhava 01,030.014c atha sarpān uvācedaṃ sarvān paramahṛṣṭavat 01,030.015a idam ānītam amṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ 01,030.015c snātā maṅgalasaṃyuktās tataḥ prāśnīta pannagāḥ 01,030.015d*0369_01 bhavadbhir idam āsīnair yad uktaṃ tad vacas tadā 01,030.016a adāsī caiva māteyam adyaprabhṛti cāstu me 01,030.016c yathoktaṃ bhavatām etad vaco me pratipāditam 01,030.017a tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathety uta 01,030.017c śakro 'py amṛtam ākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ 01,030.018a athāgatās tam uddeśaṃ sarpāḥ somārthinas tadā 01,030.018c snātāś ca kṛtajapyāś ca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ 01,030.018d*0370_01 yatraitad amṛtaṃ cāpi sthāpitaṃ kuśasaṃstare 01,030.018d*0371_01 parasparakṛtadveṣāḥ somaprāśanakarmaṇi 01,030.018d*0371_02 ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity uktvā te samādravan 01,030.019a tad vijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat 01,030.019c somasthānam idaṃ ceti darbhāṃs te lilihus tadā 01,030.020a tato dvaidhīkṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā 01,030.020c abhavaṃś cāmṛtasparśād darbhās te 'tha pavitriṇaḥ 01,030.020d*0372_01 evaṃ tad amṛtaṃ tena hṛtam āhṛtam eva ca 01,030.020d*0372_02 dvijihvāś ca kṛtāḥ sarpā garuḍena mahātmanā 01,030.020d*0373_01 nāgāś ca vañcitā bhūtvā visṛjya vinatāṃ tadā 01,030.020d*0373_02 viṣādam agamaṃs tīvraṃ garuḍasya balāt prabho 01,030.021a tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavān; vihṛtya mātrā saha tatra kānane 01,030.021c bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagair; ahīnakīrtir vinatām anandayat 01,030.022a imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyān naraḥ sadā; paṭheta vā dvijajanamukhyasaṃsadi 01,030.022c asaṃśayaṃ tridivam iyāt sa puṇyabhāṅ; mahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt 01,030.022d@017_0001 na cāgnijaṃ coranṛpāśrayaṃ vā; kṣutsarpavetālapiśācajaṃ vā 01,030.022d@017_0002 bhayaṃ bhaved yatra gṛhe garutmato; tiṣṭhet katheyaṃ likhitāpi pustake 01,030.022d@017_0003 yaḥ saṃsmaren nityam atandrito naro; garutmato mūrtim athārcayed gṛhe 01,030.022d@017_0004 oṃ pakṣirājeti japaṃś ca sarvadā; tasyāśu sarpā vaśagā bhavanti 01,031.001 śaunaka uvāca 01,031.001a bhujaṃgamānāṃ śāpasya mātrā caiva sutena ca 01,031.001c vinatāyās tvayā proktaṃ kāraṇaṃ sūtanandana 01,031.002a varapradānaṃ bhartrā ca kadrūvinatayos tathā 01,031.002c nāmanī caiva te prokte pakṣiṇor vainateyayoḥ 01,031.003a pannagānāṃ tu nāmāni na kīrtayasi sūtaja 01,031.003c prādhānyenāpi nāmāni śrotum icchāmahe vayam 01,031.004 sūta uvāca 01,031.004a bahutvān nāmadheyāni bhujagānāṃ tapodhana 01,031.004c na kīrtayiṣye sarveṣāṃ prādhānyena tu me śṛṇu 01,031.005a śeṣaḥ prathamato jāto vāsukis tadanantaram 01,031.005c airāvatas takṣakaś ca karkoṭakadhanaṃjayau 01,031.006a kāliyo maṇināgaś ca nāgaś cāpūraṇas tathā 01,031.006c nāgas tathā piñjaraka elāpatro 'tha vāmanaḥ 01,031.007a nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā 01,031.007c āryakaś cādikaś caiva nāgaś ca śalapotakaḥ 01,031.008a sumanomukho dadhimukhas tathā vimalapiṇḍakaḥ 01,031.008c āptaḥ koṭanakaś caiva śaṅkho vālaśikhas tathā 01,031.009a niṣṭhyūnako hemaguho nahuṣaḥ piṅgalas tathā 01,031.009c bāhyakarṇo hastipadas tathā mudgarapiṇḍakaḥ 01,031.010a kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakas tathā 01,031.010c vṛttasaṃvartakau nāgau dvau ca padmāv iti śrutau 01,031.011a nāgaḥ śaṅkhanakaś caiva tathā ca sphaṇḍako 'paraḥ 01,031.011c kṣemakaś ca mahānāgo nāgaḥ piṇḍārakas tathā 01,031.011d*0374_01 viprasyāvajñayā śakro mātuḥ sarpā vipadgatāḥ 01,031.011d*0374_02 suparṇas tūbhayaprītyā harer apy upari sthitaḥ 01,031.012a karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḷako bilvapāṇḍukaḥ 01,031.012c mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭro haridrakaḥ 01,031.013a aparājito jyotikaś ca pannagaḥ śrīvahas tathā 01,031.013c kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca puṣkaraḥ śalyakas tathā 01,031.014a virajāś ca subāhuś ca śālipiṇḍaś ca vīryavān 01,031.014c hastibhadraḥ piṭharako mukharaḥ koṇavāsanaḥ 01,031.015a kuñjaraḥ kuraraś caiva tathā nāgaḥ prabhākaraḥ 01,031.015c kumudaḥ kumudākṣaś ca tittirir halikas tathā 01,031.015d*0375_01 sumukho vimukhaś caiva vimukho 'simukhas tathā 01,031.015d*0376_01 kardamaś ca mahānāgo nāgaś ca bahumūlakaḥ 01,031.015e karkarākarkarau cobhau kuṇḍodaramahodarau 01,031.016a ete prādhānyato nāgāḥ kīrtitā dvijasattama 01,031.016c bahutvān nāmadheyānām itare na prakīrtitāḥ 01,031.017a eteṣāṃ prasavo yaś ca prasavasya ca saṃtatiḥ 01,031.017c asaṃkhyeyeti matvā tān na bravīmi dvijottama 01,031.018a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 01,031.018c aśakyāny eva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapodhana 01,032.001 śaunaka uvāca 01,032.001a jātā vai bhujagās tāta vīryavanto durāsadāḥ 01,032.001c śāpaṃ taṃ tv atha vijñāya kṛtavanto nu kiṃ param 01,032.001d@018_0001 kaś ca teṣāṃ bhaven mantraḥ sarpāṇāṃ sūtanandana 01,032.001d@018_0002 kiṃ vā kāryam akurvanta śāpajaṃ bhujagottamāḥ 01,032.001d@018_0003 vāsukiś cāpi nāgendro mahāprājñaḥ kim ācarat 01,032.002 sūta uvāca 01,032.002a teṣāṃ tu bhagavāñ śeṣas tyaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ 01,032.002c tapo vipulam ātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ 01,032.003a gandhamādanam āsādya badaryāṃ ca taporataḥ 01,032.003c gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatas taṭe 01,032.004a teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣv āyataneṣu ca 01,032.004c ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ 01,032.004d*0377_01 śītavātātapasahaḥ parityaktapriyāpriyaḥ 01,032.004d*0377_02 dharme manaḥ samādhāya snāne triṣavaṇe tathā 01,032.005a tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ 01,032.005c pariśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ prabhum 01,032.006a tam abravīt satyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ 01,032.006c kim idaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru 01,032.007a tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajās tāpayase 'nagha 01,032.007c brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yat te hṛdi ciraṃ sthitam 01,032.008 śeṣa uvāca 01,032.008a sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ 01,032.008c saha tair notsahe vastuṃ tad bhavān anumanyatām 01,032.009a abhyasūyanti satataṃ parasparam amitravat 01,032.009c tato 'haṃ tapa ātiṣṭhe naitān paśyeyam ity uta 01,032.010a na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te 01,032.010c asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha 01,032.011a taṃ ca dviṣanti te 'tyarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ 01,032.011c varapradānāt sa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ 01,032.012a so 'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram 01,032.012c kathaṃ me pretyabhāve 'pi na taiḥ syāt saha saṃgamaḥ 01,032.012d*0378_01 tam evaṃvādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha 01,032.013 brahmovāca 01,032.013a jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam 01,032.013c mātuś cāpy aparādhād vai bhrātṝṇāṃ te mahad bhayam 01,032.014a kṛto 'tra parihāraś ca pūrvam eva bhujaṃgama 01,032.014c bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartum arhasi 01,032.014d*0379_01 śāpāt tasmān mahāghorād uktān mātrā mahābala 01,032.015a vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yat te 'bhikāṅkṣitam 01,032.015c ditsāmi hi varaṃ te 'dya prītir me paramā tvayi 01,032.016a diṣṭyā ca buddhir dharme te niviṣṭā pannagottama 01,032.016c ato bhūyaś ca te buddhir dharme bhavatu susthirā 01,032.017 śeṣa uvāca 01,032.017a eṣa eva varo me 'dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha 01,032.017c dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara 01,032.018 brahmovāca 01,032.018a prīto 'smy anena te śeṣa damena praśamena ca 01,032.018c tvayā tv idaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogāt prajāhitam 01,032.019a imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ; sasāgarāṃ sākarapattanāṃ ca 01,032.019c tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāvat; saṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā syāt 01,032.019d*0380_01 anyam eva varaṃ dadmi tavāhaṃ bhujagottama 01,032.019d*0380_02 imāṃ tvaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ mūrdhnā saṃdhārayiṣyasi 01,032.020 śeṣa uvāca 01,032.020a yathāha devo varadaḥ prajāpatir; mahīpatir bhūtapatir jagatpatiḥ 01,032.020c tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ; prayaccha tāṃ me śirasi prajāpate 01,032.021 brahmovāca 01,032.021a adho mahīṃ gaccha bhujaṃgamottama; svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati 01,032.021c imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me; mahat priyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati 01,032.022 sūta uvāca 01,032.022a tatheti kṛtvā vivaraṃ praviśya sa; prabhur bhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ 01,032.022c bibharti devīṃ śirasā mahīm imāṃ; samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ 01,032.023 brahmovāca 01,032.023a śeṣo 'si nāgottama dharmadevo; mahīm imāṃ dhārayase yad ekaḥ 01,032.023c anantabhogaḥ parigṛhya sarvāṃ; yathāham evaṃ balabhid yathā vā 01,032.024 sūta uvāca 01,032.024a adho bhūmer vasaty evaṃ nāgo 'nantaḥ pratāpavān 01,032.024c dhārayan vasudhām ekaḥ śāsanād brahmaṇo vibhuḥ 01,032.025a suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavān amarottamaḥ 01,032.025c prādād anantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ 01,032.025d*0381_01 anante 'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ 01,032.025d*0381_02 abhyaṣicyata nāgais tu daivatair iva vāsavaḥ 01,033.001 sūta uvāca 01,033.001a mātuḥ sakāśāt taṃ śāpaṃ śrutvā pannagasattamaḥ 01,033.001c vāsukiś cintayām āsa śāpo 'yaṃ na bhavet katham 01,033.002a tataḥ sa mantrayām āsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ 01,033.002c airāvataprabhṛtibhir ye sma dharmaparāyaṇāḥ 01,033.003 vāsukir uvāca 01,033.003a ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vas tathānaghāḥ 01,033.003c tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe 01,033.004a sarveṣām eva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate 01,033.004c na tu mātrābhiśaptānāṃ mokṣo vidyeta pannagāḥ 01,033.004d@019_0001 ārādhya tu jagannāthaṃ brahmāṇaṃ pannagottamāḥ 01,033.004d@019_0002 mātṛśāpavimokṣārthaṃ na śeṣo labdhavān varam 01,033.005a avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ 01,033.005c śaptā ity eva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ 01,033.006a nūnaṃ sarvavināśo 'yam asmākaṃ samudāhṛtaḥ 01,033.006b*0382_01 śāpaḥ sṛṣṭo mahāghoro mātrā khalv avinītayā 01,033.006c na hy enāṃ so 'vyayo devaḥ śapantīṃ pratyaṣedhayat 01,033.007a tasmāt saṃmantrayāmo 'tra bhujagānām anāmayam 01,033.007c yathā bhaveta sarveṣāṃ mā naḥ kālo 'tyagād ayam 01,033.007d*0383_01 sarva eva hi nas tāvad buddhimanto vicakṣaṇāḥ 01,033.008a api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe 01,033.008c yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍham agniṃ guhāgatam 01,033.009a yathā sa yajño na bhaved yathā vāpi parābhavet 01,033.009c janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya hi 01,033.010 sūta uvāca 01,033.010a tathety uktvā tu te sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ 01,033.010c samayaṃ cakrire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ 01,033.010d*0384_01 teṣu tatropaviṣṭeṣu pannageṣu dvijottama 01,033.010d*0384_02 elāpatro 'bravīt teṣāṃ mantravidyottamo balaiḥ 01,033.011a eke tatrābruvan nāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ 01,033.011c janamejayaṃ taṃ bhikṣāmo yajñas te na bhaved iti 01,033.012a apare tv abruvan nāgās tatra paṇḍitamāninaḥ 01,033.012c mantriṇo 'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ 01,033.013a sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣv arthaviniścayam 01,033.013c tatra buddhiṃ pravakṣyāmo yathā yajño nivartate 01,033.014a sa no bahumatān rājā buddhvā buddhimatāṃ varaḥ 01,033.014c yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam 01,033.015a darśayanto bahūn doṣān pretya ceha ca dāruṇān 01,033.015c hetubhiḥ kāraṇaiś caiva yathā yajño bhaven na saḥ 01,033.016a athavā ya upādhyāyaḥ kratau tasmin bhaviṣyati 01,033.016c sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ 01,033.017a taṃ gatvā daśatāṃ kaś cid bhujagaḥ sa mariṣyati 01,033.017c tasmin hate yajñakare kratuḥ sa na bhaviṣyati 01,033.018a ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyanty asya ṛtvijaḥ 01,033.018c tāṃś ca sarvān daśiṣyāmaḥ kṛtam evaṃ bhaviṣyati 01,033.019a tatrāpare 'mantrayanta dharmātmāno bhujaṃgamāḥ 01,033.019c abuddhir eṣā yuṣmākaṃ brahmahatyā na śobhanā 01,033.020a samyak saddharmamūlā hi vyasane śāntir uttamā 01,033.020c adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayej jagat 01,033.021a apare tv abruvan nāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam 01,033.021c varṣair nirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ 01,033.022a srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā vā apare bhujagottamāḥ 01,033.022c pramattānāṃ harantv āśu vighna evaṃ bhaviṣyati 01,033.023a yajñe vā bhujagās tasmiñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,033.023c janaṃ daśantu vai sarvam evaṃ trāso bhaviṣyati 01,033.024a athavā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṃgamāḥ 01,033.024c svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā 01,033.025a apare tv abruvaṃs tatra ṛtvijo 'sya bhavāmahe 01,033.025c yajñavighnaṃ kariṣyāmo dīyatāṃ dakṣiṇā iti 01,033.025e vaśyatāṃ ca gato 'sau naḥ kariṣyati yathepṣitam 01,033.026a apare tv abruvaṃs tatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam 01,033.026c gṛham ānīya badhnīmaḥ kratur evaṃ bhaven na saḥ 01,033.027a apare tv abruvaṃs tatra nāgāḥ sukṛtakāriṇaḥ 01,033.027c daśāmainaṃ pragṛhyāśu kṛtam evaṃ bhaviṣyati 01,033.027e chinnaṃ mūlam anarthānāṃ mṛte tasmin bhaviṣyati 01,033.028a eṣā vai naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣām eva saṃmatā 01,033.028c yathā vā manyase rājaṃs tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 01,033.029a ity uktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannageśvaram 01,033.029c vāsukiś cāpi saṃcintya tān uvāca bhujaṃgamān 01,033.030a naiṣā vo naiṣṭhikī buddhir matā kartuṃ bhujaṃgamāḥ 01,033.030c sarveṣām eva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate 01,033.031a kiṃ tv atra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ yad bhaved dhitam 01,033.031b*0385_01 śreyaḥ prasādanaṃ manye kaśyapasya mahātmanaḥ 01,033.031b*0385_02 jñātivargasya sauhārdād ātmanaś ca bhujaṃgamāḥ 01,033.031b*0385_03 na ca jānāti me buddhiḥ kiṃ cit kartuṃ vaco hi vaḥ 01,033.031b*0385_04 mayā hīdaṃ vidhātavyaṃ bhavatāṃ yad dhitaṃ bhavet 01,033.031c anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau 01,034.001 sūta uvāca 01,034.001a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sarveṣām iti ceti ca 01,034.001c vāsukeś ca vacaḥ śrutvā elāpatro 'bravīd idam 01,034.001d*0386_01 prāg eva darśitā buddhir mayaiṣā bhujagottamāḥ 01,034.001d*0386_02 heyeti yadi vo buddhis tavāpi ca tathā prabho 01,034.001d*0386_03 astu kāmaṃ mamādyāpi buddhiḥ smaraṇam āgatā 01,034.001d*0386_04 tāṃ śṛṇuṣva pravakṣyāmi yathātathyena pannagāḥ 01,034.002a na sa yajño na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ 01,034.002c janamejayaḥ pāṇḍaveyo yato 'smākaṃ mahābhayam 01,034.003a daivenopahato rājan yo bhaved iha pūruṣaḥ 01,034.003c sa daivam evāśrayate nānyat tatra parāyaṇam 01,034.004a tad idaṃ daivam asmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ 01,034.004c daivam evāśrayāmo 'tra śṛṇudhvaṃ ca vaco mama 01,034.005a ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacas tadā 01,034.005c mātur utsaṅgam ārūḍho bhayāt pannagasattamāḥ 01,034.006a devānāṃ pannagaśreṣṭhās tīkṣṇās tīkṣṇā iti prabho 01,034.006b*0387_01 śāpaduḥkhāgnitaptānāṃ pannagānām anāmayam 01,034.006b*0387_02 kṛpayā parayāviṣṭāḥ prārthayanto divaukasaḥ 01,034.006c pitāmaham upāgamya duḥkhārtānāṃ mahādyute 01,034.007 devā ūcuḥ 01,034.007a kā hi labdhvā priyān putrāñ śaped evaṃ pitāmaha 01,034.007c ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ 01,034.008a tatheti ca vacas tasyās tvayāpy uktaṃ pitāmaha 01,034.008c etad icchāma vijñātuṃ kāraṇaṃ yan na vāritā 01,034.009 brahmovāca 01,034.009a bahavaḥ pannagās tīkṣṇā bhīmavīryā viṣolbaṇāḥ 01,034.009c prajānāṃ hitakāmo 'haṃ na nivāritavāṃs tadā 01,034.010a ye dandaśūkāḥ kṣudrāś ca pāpacārā viṣolbaṇāḥ 01,034.010c teṣāṃ vināśo bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ 01,034.011a yannimittaṃ ca bhavitā mokṣas teṣāṃ mahābhayāt 01,034.011c pannagānāṃ nibodhadhvaṃ tasmin kāle tathāgate 01,034.012a yāyāvarakule dhīmān bhaviṣyati mahān ṛṣiḥ 01,034.012c jaratkārur iti khyātas tejasvī niyatendriyaḥ 01,034.013a tasya putro jaratkāror utpatsyati mahātapāḥ 01,034.013c āstīko nāma yajñaṃ sa pratiṣetsyati taṃ tadā 01,034.013e tatra mokṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ 01,034.014 devā ūcuḥ 01,034.014a sa munipravaro deva jaratkārur mahātapāḥ 01,034.014c kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavān 01,034.015 brahmovāca 01,034.015*0388_01 vāsuker bhaginī kanyā samutpannā suśobhanā 01,034.015*0388_02 tasmai dāsyati tāṃ kanyāṃ vāsukir bhujagottamaḥ 01,034.015*0388_03 tasyāṃ janayitā putraṃ vedavedāṅgapāragam 01,034.015a sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ dvijasattamaḥ 01,034.015c apatyaṃ vīryavān devā vīryavaj janayiṣyati 01,034.015d*0389_01 vāsukeḥ sarparājasya jaratkāruḥ svasā kila 01,034.015d*0389_02 sa tasyāṃ bhavitā putraḥ śāpān nāgāṃś ca mokṣyati 01,034.016 elāpatra uvāca 01,034.016a evam astv iti taṃ devāḥ pitāmaham athābruvan 01,034.016c uktvā caivaṃ gatā devāḥ sa ca devaḥ pitāmahaḥ 01,034.017a so 'ham evaṃ prapaśyāmi vāsuke bhaginīṃ tava 01,034.017c jaratkārur iti khyātāṃ tāṃ tasmai pratipādaya 01,034.018a bhaikṣavad bhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye 01,034.018c ṛṣaye suvratāya tvam eṣa mokṣaḥ śruto mayā 01,035.001 sūta uvāca 01,035.001a elāpatrasya tu vacaḥ śrutvā nāgā dvijottama 01,035.001c sarve prahṛṣṭamanasaḥ sādhu sādhv ity apūjayan 01,035.002a tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāṃ vāsukiḥ paryarakṣata 01,035.002c jaratkāruṃ svasāraṃ vai paraṃ harṣam avāpa ca 01,035.003a tato nātimahān kālaḥ samatīta ivābhavat 01,035.003c atha devāsurāḥ sarve mamanthur varuṇālayam 01,035.004a tatra netram abhūn nāgo vāsukir balināṃ varaḥ 01,035.004c samāpyaiva ca tat karma pitāmaham upāgaman 01,035.005a devā vāsukinā sārdhaṃ pitāmaham athābruvan 01,035.005c bhagavañ śāpabhīto 'yaṃ vāsukis tapyate bhṛśam 01,035.006a tasyedaṃ mānasaṃ śalyaṃ samuddhartuṃ tvam arhasi 01,035.006c jananyāḥ śāpajaṃ deva jñātīnāṃ hitakāṅkṣiṇaḥ 01,035.007a hito hy ayaṃ sadāsmākaṃ priyakārī ca nāgarāṭ 01,035.007c kuru prasādaṃ deveśa śamayāsya manojvaram 01,035.008 brahmovāca 01,035.008a mayaivaitad vitīrṇaṃ vai vacanaṃ manasāmarāḥ 01,035.008c elāpatreṇa nāgena yad asyābhihitaṃ purā 01,035.008d@020_0001 mātṛśāpo nānyathāyaṃ kartuṃ śakyo mayā surāḥ 01,035.008d@020_0002 yasmān mātā gurutarī sarveṣām eva dehinām 01,035.009a tat karotv eṣa nāgendraḥ prāptakālaṃ vacas tathā 01,035.009c vinaśiṣyanti ye pāpā na tu ye dharmacāriṇaḥ 01,035.010a utpannaḥ sa jaratkārus tapasy ugre rato dvijaḥ 01,035.010c tasyaiṣa bhaginīṃ kāle jaratkāruṃ prayacchatu 01,035.011a yad elāpatreṇa vacas tadoktaṃ bhujagena ha 01,035.011c pannagānāṃ hitaṃ devās tat tathā na tad anyathā 01,035.012 sūta uvāca 01,035.012a etac chrutvā sa nāgendraḥ pitāmahavacas tadā 01,035.012b*0390_01 saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ śāpamohitaḥ 01,035.012b*0390_02 svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati 01,035.012c sarpān bahūñ jaratkārau nityayuktān samādadhat 01,035.013a jaratkārur yadā bhāryām icched varayituṃ prabhuḥ 01,035.013c śīghram etya mamākhyeyaṃ tan naḥ śreyo bhaviṣyati 01,036.001 śaunaka uvāca 01,036.001a jaratkārur iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana 01,036.001c icchāmy etad ahaṃ tasya ṛṣeḥ śrotuṃ mahātmanaḥ 01,036.002a kiṃ kāraṇaṃ jaratkāror nāmaitat prathitaṃ bhuvi 01,036.002c jaratkāruniruktaṃ tvaṃ yathāvad vaktum arhasi 01,036.002d*0391_01 tat tasya vacanaṃ śrutvā provāca sa mahādyutiḥ 01,036.003 sūta uvāca 01,036.003a jareti kṣayam āhur vai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam 01,036.003c śarīraṃ kāru tasyāsīt tat sa dhīmāñ śanaiḥ śanaiḥ 01,036.004a kṣapayām āsa tīvreṇa tapasety ata ucyate 01,036.004c jaratkārur iti brahman vāsuker bhaginī tathā 01,036.005a evam uktas tu dharmātmā śaunakaḥ prāhasat tadā 01,036.005c ugraśravasam āmantrya upapannam iti bruvan 01,036.005d*0392=00 śaunaka uvāca 01,036.005d*0392_01 uktaṃ nāma yathāpūrvaṃ sarvaṃ tac chrutavān aham 01,036.005d*0392_02 yathā tu jāto hy āstīka etad icchāmi veditum 01,036.005d*0392_03 tac chrutvā vacanaṃ tasya sūtaḥ provāca śāstrataḥ 01,036.006 sūta uvāca 01,036.006*0393_01 saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ susamāhitaḥ 01,036.006*0393_02 svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati 01,036.006a atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ 01,036.006c tapasy abhirato dhīmān na dārān abhyakāṅkṣata 01,036.007a sa ūrdhvaretās tapasi prasaktaḥ; svādhyāyavān vītabhayaklamaḥ san 01,036.007c cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā; na cāpi dārān manasāpy akāṅkṣat 01,036.008a tato 'parasmin saṃprāpte kāle kasmiṃś cid eva tu 01,036.008c parikṣid iti vikhyāto rājā kauravavaṃśabhṛt 01,036.009a yathā pāṇḍur mahābāhur dhanurdharavaro bhuvi 01,036.009c babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ 01,036.009d*0394_01 tathā vikhyātavāṃl loke parikṣid abhimanyujaḥ 01,036.010a mṛgān vidhyan varāhāṃś ca tarakṣūn mahiṣāṃs tathā 01,036.010c anyāṃś ca vividhān vanyāṃś cacāra pṛthivīpatiḥ 01,036.011a sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā 01,036.011c pṛṣṭhato dhanur ādāya sasāra gahane vane 01,036.012a yathā hi bhagavān rudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi 01,036.012c anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃs tatas tataḥ 01,036.013a na hi tena mṛgo viddho jīvan gacchati vai vanam 01,036.013c pūrvarūpaṃ tu tan nūnam āsīt svargagatiṃ prati 01,036.013e parikṣitas tasya rājño viddho yan naṣṭavān mṛgaḥ 01,036.014a dūraṃ cāpahṛtas tena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ 01,036.014c pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane 01,036.015a gavāṃ pracāreṣv āsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam 01,036.015c bhūyiṣṭham upayuñjānaṃ phenam āpibatāṃ payaḥ 01,036.016a tam abhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam 01,036.016c apṛcchad dhanur udyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ 01,036.017a bho bho brahmann ahaṃ rājā parikṣid abhimanyujaḥ 01,036.017c mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān asi 01,036.018a sa munis tasya novāca kiṃ cin maunavrate sthitaḥ 01,036.018c tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat 01,036.019a dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata 01,036.019c na ca kiṃ cid uvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham 01,036.020a sa rājā krodham utsṛjya vyathitas taṃ tathāgatam 01,036.020c dṛṣṭvā jagāma nagaram ṛṣis tv āste tathaiva saḥ 01,036.020d*0395_01 na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ 01,036.020d*0395_02 svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto 'py adharṣayat 01,036.020d*0396_01 na hi taṃ rājaśārdūlas tathā dharmaparāyaṇam 01,036.020d*0396_02 jānāti bharataśreṣṭhas tata enam adharṣayat 01,036.021a taruṇas tasya putro 'bhūt tigmatejā mahātapāḥ 01,036.021c śṛṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ 01,036.022a sa devaṃ param īśānaṃ sarvabhūtahite ratam 01,036.022c brahmāṇam upatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ 01,036.022e sa tena samanujñāto brahmaṇā gṛham eyivān 01,036.023a sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila 01,036.023c saṃrambhī kopano 'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ 01,036.023d*0397_01 uddiśya pitaraṃ tasya yac chrutvā roṣam āharat 01,036.023e ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena dvijasattama 01,036.024a tejasvinas tava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ 01,036.024c śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgin garvito bhava 01,036.025a vyāharatsv ṛṣiputreṣu mā sma kiṃ cid vaco vadīḥ 01,036.025c asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu 01,036.026a kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācas tathāvidhāḥ 01,036.026c darpajāḥ pitaraṃ yas tvaṃ draṣṭā śavadharaṃ tathā 01,036.026d*0398_01 pitrā ca tava tat karma nānurūpam ivātmanaḥ 01,036.026d*0398_02 kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ 01,037.001 sūta uvāca 01,037.001a evam uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ 01,037.001c mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā 01,037.002a sa taṃ kṛśam abhipreṣkya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan 01,037.002c apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'dya mṛtadhārakaḥ 01,037.002d*0399_01 ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ devam atoṣayat 01,037.002d*0399_02 vanyānnabhojī satataṃ munir maunavrate sthitaḥ 01,037.002d*0399_03 evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me 'dya mṛtadhārakaḥ 01,037.003 kṛśa uvāca 01,037.003a rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā 01,037.003c avasaktaḥ pitus te 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ 01,037.004 śṛṅgy uvāca 01,037.004a kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ 01,037.004c brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam 01,037.005 kṛśa uvāca 01,037.005a sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ 01,037.005c sasāra mṛgam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā 01,037.006a na cāpaśyan mṛgaṃ rājā caraṃs tasmin mahāvane 01,037.006c pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam 01,037.007a taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ 01,037.007c punaḥ punar mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava 01,037.008a sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata 01,037.008c tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat 01,037.009a śṛṅgiṃs tava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ 01,037.009c so 'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam 01,037.010 sūta uvāca 01,037.010a śrutvaivam ṛṣiputras tu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ 01,037.010c kopasaṃraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā 01,037.011a āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā 01,037.011c vāry upaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ 01,037.012 śṛṅgy uvāca 01,037.012a yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca 01,037.012c skandhe mṛtam avāsrākṣīt pannagaṃ rājakilbiṣī 01,037.013a taṃ pāpam atisaṃkruddhas takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,037.013c āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ 01,037.014a saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati 01,037.014c dvijānām avamantāraṃ kurūṇām ayaśaskaram 01,037.014d*0400_01 no cet tatas takṣako 'pi yāsyate yamamandiram 01,037.015 sūta uvāca 01,037.015a iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt 01,037.015c āsīnaṃ gocare tasmin vahantaṃ śavapannagam 01,037.016a sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai 01,037.016c śavena bhujagenāsīd bhūyaḥ krodhasamanvitaḥ 01,037.017a duḥkhāc cāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt 01,037.017c śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā 01,037.018a rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam 01,037.018c yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ 01,037.019a saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,037.019c vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam 01,037.020a tam abravīt pitā brahmaṃs tathā kopasamanvitam 01,037.020c na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmas tapasvinām 01,037.020d@021_0001 kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yas tapasvī na śaknuyāt 01,037.020d@021_0002 vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam 01,037.020d@021_0003 trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ 01,037.020d@021_0004 kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 01,037.020d@021_0005 yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhaved vijitendriyaḥ 01,037.020d@021_0006 varṣakoṭisahasrāṇi sa yāti narakaṃ dhruvam 01,037.021a vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe 01,037.021c nyāyato rakṣitās tena tasya pāpaṃ na rocaye 01,037.022a sarvathā vartamānasya rājño hy asmadvidhaiḥ sadā 01,037.022c kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ 01,037.023a yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet 01,037.023c na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham 01,037.024a rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ 01,037.024c carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ 01,037.024d*0401_01 sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi 01,037.025a parikṣit tu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ 01,037.025c rakṣaty asmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajās tathā 01,037.026a teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā 01,037.026c ajānatā vratam idaṃ kṛtam etad asaṃśayam 01,037.026d*0402_01 arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā 01,037.026d*0402_02 udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai 01,037.026d*0402_03 daṇḍāt pratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā 01,037.026d*0402_04 nodvignaś carate dharmaṃ nodvignaś carate kriyām 01,037.026d*0402_05 rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmāt svargaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,037.026d*0402_06 rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñād devāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,037.026d*0402_07 devād vṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭer oṣadhayaḥ smṛtāḥ 01,037.026d*0402_08 oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayan satataṃ hitam 01,037.026d*0402_09 manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ 01,037.026d*0402_10 daśaśrotriyasamo rājā ity evaṃ manur abravīt 01,037.027a tasmād idaṃ tvayā bālyāt sahasā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,037.027c na hy arhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā 01,037.027d@022_0001 krodhāt śāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā 01,037.027d@022_0002 kṛtātmanas tvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt 01,037.027d@022_0003 ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhaved yathā 01,037.027d@022_0004 parikṣito mahābhāga tathā kuru yatavrata 01,038.001 śṛṅgy uvāca 01,038.001a yady etat sāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,038.001c priyaṃ vāpy apriyaṃ vā te vāg uktā na mṛṣā mayā 01,038.002a naivānyathedaṃ bhavitā pitar eṣa bravīmi te 01,038.002c nāhaṃ mṛṣā prabravīmi svaireṣv api kutaḥ śapan 01,038.003 śamīka uvāca 01,038.003a jānāmy ugraprabhāvaṃ tvāṃ putra satyagiraṃ tathā 01,038.003c nānṛtaṃ hy uktapūrvaṃ te naitan mithyā bhaviṣyati 01,038.004a pitrā putro vayaḥstho 'pi satataṃ vācya eva tu 01,038.004c yathā syād guṇasaṃyuktaḥ prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ 01,038.005a kiṃ punar bāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ prabho 01,038.005c vardhate ca prabhavatāṃ kopo 'tīva mahātmanām 01,038.005d*0403_01 utsīdeyur ime lokāḥ kṣamā cāsya pratikriyā 01,038.006a so 'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara 01,038.006c putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam 01,038.007a sa tvaṃ śamayuto bhūtvā vanyam āhāram āharan 01,038.007c cara krodham imaṃ tyaktvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi 01,038.008a krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam 01,038.008c tato dharmavihīnānāṃ gatir iṣṭā na vidyate 01,038.008d@023_0001 te 'tra dhanyāḥ śubhadhiyo ye dharme satataṃ ratāḥ 01,038.008d@023_0002 narāḥ sukṛtakalyāṇā ātmanaḥ priyakāṅkṣiṇaḥ 01,038.009a śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ 01,038.009c kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 01,038.010a tasmāc carethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ 01,038.010c kṣamayā prāpsyase lokān brahmaṇaḥ samanantarān 01,038.011a mayā tu śamam āsthāya yac chakyaṃ kartum adya vai 01,038.011c tat kariṣye 'dya tātāhaṃ preṣayiṣye nṛpāya vai 01,038.011d@023_0003 tato gauramukhaṃ śiṣyaṃ śīlavantaṃ guṇānvitam 01,038.011d@023_0004 āhūya yāhi rājānaṃ vṛttāntam idam ucyatām 01,038.012a mama putreṇa śapto 'si bālenākṛtabuddhinā 01,038.012c mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājann amarṣiṇā 01,038.013 sūta uvāca 01,038.013a evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayām āsa suvrataḥ 01,038.013c parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ 01,038.014a saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntam eva ca 01,038.014c śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam 01,038.015a so 'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam 01,038.015c viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāḥsthair niveditaḥ 01,038.016a pūjitaś ca narendreṇa dvijo gauramukhas tataḥ 01,038.016c ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvam aśeṣataḥ 01,038.016e śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisaṃnidhau 01,038.017a śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava 01,038.017c ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ 01,038.018a tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇair viyojitaḥ 01,038.018c avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama 01,038.018e kṣāntavāṃs tava tat karma putras tasya na cakṣame 01,038.019a tena śapto 'si rājendra pitur ajñātam adya vai 01,038.019c takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyus te vai bhaviṣyati 01,038.020a tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punar athābravīt 01,038.020c tad anyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kena cid apy uta 01,038.021a na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam 01,038.021c tato 'haṃ preṣitas tena tava rājan hitārthinā 01,038.022a iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ 01,038.022c paryatapyata tat pāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ 01,038.023a taṃ ca maunavratadharaṃ śrutvā munivaraṃ tadā 01,038.023c bhūya evābhavad rājā śokasaṃtaptamānasaḥ 01,038.024a anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu 01,038.024c paryatapyata bhūyo 'pi kṛtvā tat kilbiṣaṃ muneḥ 01,038.025a na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so 'nvatapyata 01,038.025c aśocad amaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat 01,038.026a tatas taṃ preṣayām āsa rājā gauramukhaṃ tadā 01,038.026c bhūyaḥ prasādaṃ bhagavān karotv iti mameti vai 01,038.026d*0404_01 śrutvā tu vacanaṃ rājño munir gauramukhas tadā 01,038.026d*0404_02 tam anujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ 01,038.027a tasmiṃś ca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā 01,038.027c mantribhir mantrayām āsa saha saṃvignamānasaḥ 01,038.028a niścitya mantribhiś caiva sahito mantratattvavit 01,038.028c prāsādaṃ kārayām āsa ekastambhaṃ surakṣitam 01,038.029a rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaś cauṣadhāni ca 01,038.029c brāhmaṇān siddhamantrāṃś ca sarvato vai nyaveśayat 01,038.030a rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇy evākaroc ca saḥ 01,038.030c mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantāt parirakṣitaḥ 01,038.030d*0405_01 na cainaṃ kaś cid ārūḍhaṃ labhate rājasattamam 01,038.030d*0405_02 vāto 'pi niścaraṃs tatra praveśe vinivāryate 01,038.031a prāpte tu divase tasmin saptame dvijasattama 01,038.031c kāśyapo 'bhyāgamad vidvāṃs taṃ rājānaṃ cikitsitum 01,038.032a śrutaṃ hi tena tad abhūd adya taṃ rājasattamam 01,038.032c takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam 01,038.033a taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye 'ham apajvaram 01,038.033c tatra me 'rthaś ca dharmaś ca bhaviteti vicintayan 01,038.034a taṃ dadarśa sa nāgendras takṣakaḥ kāśyapaṃ pathi 01,038.034c gacchantam ekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayotigaḥ 01,038.035a tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam 01,038.035c kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati 01,038.036 kāśyapa uvāca 01,038.036a nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitam ariṃdamam 01,038.036c takṣakaḥ pannagaśreṣṭhas tejasādya pradhakṣyati 01,038.037a taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā 01,038.037c pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānam amitaujasam 01,038.037e gacchāmi saumya tvaritaṃ sadyaḥ kartum apajvaram 01,038.037f*0406_01 vijñātaviṣavidyo 'haṃ brāhmaṇo lokapūjitaḥ 01,038.037f*0406_02 asmadgurukaṭākṣeṇa kalyo 'haṃ viṣanāśane 01,038.038 takṣaka uvāca 01,038.038a ahaṃ sa takṣako brahmaṃs taṃ dhakṣyāmi mahīpatim 01,038.038c nivartasva na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum 01,038.039 kāśyapa uvāca 01,038.039a ahaṃ taṃ nṛpatiṃ nāga tvayā daṣṭam apajvaram 01,038.039c kariṣya iti me buddhir vidyābalam upāśritaḥ 01,039.001 takṣaka uvāca 01,039.001a daṣṭaṃ yadi mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃ cic cikitsitum 01,039.001c tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭam imaṃ jīvaya kāśyapa 01,039.002a paraṃ mantrabalaṃ yat te tad darśaya yatasva ca 01,039.002c nyagrodham enaṃ dhakṣyāmi paśyatas te dvijottama 01,039.002d*0407=00 sūtaḥ 01,039.002d*0407_01 evam uktas takṣakeṇa kāśyapaḥ punar abravīt 01,039.003 kāśyapa uvāca 01,039.003a daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yam enam abhimanyase 01,039.003c aham enaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama 01,039.003d*0408_01 paśya mantrabalaṃ me 'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga 01,039.004 sūta uvāca 01,039.004a evam uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā 01,039.004c adaśad vṛkṣam abhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ 01,039.005a sa vṛkṣas tena daṣṭaḥ san sadya eva mahādyute 01,039.005c āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ 01,039.006a taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punar abravīt 01,039.006c kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatim 01,039.007a bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā 01,039.007c bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyam abravīt 01,039.008a vidyābalaṃ pannagendra paśya me 'smin vanaspatau 01,039.008c ahaṃ saṃjīvayāmy enaṃ paśyatas te bhujaṃgama 01,039.009a tataḥ sa bhagavān vidvān kāśyapo dvijasattamaḥ 01,039.009c bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat 01,039.010a aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃs tataḥ parṇadvayānvitam 01,039.010c palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ 01,039.011a taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā 01,039.011c uvāca takṣako brahmann etad atyadbhutaṃ tvayi 01,039.012a viprendra yad viṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā 01,039.012c kaṃ tvam artham abhiprepsur yāsi tatra tapodhana 01,039.013a yat te 'bhilaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmān nṛpottamāt 01,039.013c aham eva pradāsyāmi tat te yady api durlabham 01,039.014a vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe 01,039.014c ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet 01,039.015a tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam 01,039.015c viraśmir iva gharmāṃśur antardhānam ito vrajet 01,039.016 kāśyapa uvāca 01,039.016a dhanārthī yāmy ahaṃ tatra tan me ditsa bhujaṃgama 01,039.016c tato 'haṃ vinivartiṣye gṛhāyoragasattama 01,039.016d*0409_01 yatteyaṃ ca pragṛhya vai vinivarte bhujaṃgama 01,039.017 takṣaka uvāca 01,039.017a yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam 01,039.017c ahaṃ te 'dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama 01,039.017d@024_0001 tad dhanaṃ tasya vo rājā na grahīṣyati kiṃ cana 01,039.017d@024_0002 ime nāgā vahiṣyanti dattaṃ hema mayā bahu 01,039.018 sūta uvāca 01,039.018a takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ 01,039.018c pradadhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān 01,039.019a divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā 01,039.019c kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyam apāvartata kāśyapaḥ 01,039.019d@025_0001 daśako prastaṃ me dehi dhanaṃ pannagasattama 01,039.019d@025_0002 na rājānaṃ gamiṣyāmi kiṃ tena nṛpasūnunā 01,039.019d@025_0003 ity uktas takṣakas tena viṃśat koṭīr dhanaṃ dadau 01,039.019d@025_0004 sa jagāma tato vipro dhanaṃ labdhvā yathāsukham 01,039.019e labdhvā vittaṃ munivaras takṣakād yāvad īpsitam 01,039.020a nivṛtte kāśyape tasmin samayena mahātmani 01,039.020c jagāma takṣakas tūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,039.021a atha śuśrāva gacchan sa takṣako jagatīpatim 01,039.021c mantrāgadair viṣaharai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ 01,039.022a sa cintayām āsa tadā māyāyogena pārthivaḥ 01,039.022c mayā vañcayitavyo 'sau ka upāyo bhaved iti 01,039.023a tatas tāpasarūpeṇa prāhiṇot sa bhujaṃgamān 01,039.023c phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo 'tha takṣakaḥ 01,039.024 takṣaka uvāca 01,039.024a gacchadhvaṃ yūyam avyagrā rājānaṃ kāryavattayā 01,039.024c phalapatrodakaṃ nāma pratigrāhayituṃ nṛpam 01,039.025 sūta uvāca 01,039.025a te takṣakasamādiṣṭās tathā cakrur bhujaṃgamāḥ 01,039.025c upaninyus tathā rājñe darbhān āpaḥ phalāni ca 01,039.026a tac ca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān 01,039.026c kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatām ity uvāca tān 01,039.027a gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu 01,039.027c amātyān suhṛdaś caiva provāca sa narādhipaḥ 01,039.028a bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ 01,039.028c tāpasair upanītāni phalāni sahitā mayā 01,039.029a tato rājā sasacivaḥ phalāny ādātum aicchata 01,039.029b*0410_01 vidhinā saṃprayukto vai ṛṣivākyena tena tu 01,039.029b*0410_02 yasminn eva phale nāgas tam evābhakṣayat svayam 01,039.029c yad gṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmir abhūd aṇuḥ 01,039.029e hrasvakaḥ kṛṣṇanayanas tāmro varṇena śaunaka 01,039.030a sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivān idam abravīt 01,039.030c astam abhyeti savitā viṣād adya na me bhayam 01,039.031a satyavāg astu sa muniḥ kṛmiko māṃ daśatv ayam 01,039.031c takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet 01,039.032a te cainam anvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ 01,039.032c evam uktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃniveśya ha 01,039.032e kṛmikaṃ prāhasat tūrṇaṃ mumūrṣur naṣṭacetanaḥ 01,039.033a hasann eva ca bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ 01,039.033c tasmāt phalād viniṣkramya yat tad rājñe niveditam 01,039.033d*0411_01 veṣṭayitvā ca bhogena vinadya ca mahāsvanam 01,039.033d*0411_02 adaśat pṛthivīpālaṃ takṣakaḥ pannageśvaraḥ 01,040.001 sūta uvāca 01,040.001a taṃ tathā mantriṇo dṛṣṭvā bhogena pariveṣṭitam 01,040.001c vivarṇavadanāḥ sarve rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ 01,040.002a taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā mantriṇas te pradudruvuḥ 01,040.002c apaśyaṃś caiva te yāntam ākāśe nāgam adbhutam 01,040.003a sīmantam iva kurvāṇaṃ nabhasaḥ padmavarcasam 01,040.003c takṣakaṃ pannagaśreṣṭhaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 01,040.004a tatas tu te tad gṛham agninā vṛtaṃ; pradīpyamānaṃ viṣajena bhoginaḥ 01,040.004c bhayāt parityajya diśaḥ prapedire; papāta tac cāśanitāḍitaṃ yathā 01,040.005a tato nṛpe takṣakatejasā hate; prayujya sarvāḥ paralokasatkriyāḥ 01,040.005c śucir dvijo rājapurohitas tadā; tathaiva te tasya nṛpasya mantriṇaḥ 01,040.006a nṛpaṃ śiśuṃ tasya sutaṃ pracakrire; sametya sarve puravāsino janāḥ 01,040.006c nṛpaṃ yam āhus tam amitraghātinaṃ; kurupravīraṃ janamejayaṃ janāḥ 01,040.007a sa bāla evāryamatir nṛpottamaḥ; sahaiva tair mantripurohitais tadā 01,040.007c śaśāsa rājyaṃ kurupuṃgavāgrajo; yathāsya vīraḥ prapitāmahas tathā 01,040.008a tatas tu rājānam amitratāpanaṃ; samīkṣya te tasya nṛpasya mantriṇaḥ 01,040.008c suvarṇavarmāṇam upetya kāśipaṃ; vapuṣṭamārthaṃ varayāṃ pracakramuḥ 01,040.009a tataḥ sa rājā pradadau vapuṣṭamāṃ; kurupravīrāya parīkṣya dharmataḥ 01,040.009c sa cāpi tāṃ prāpya mudā yuto 'bhavan; na cānyanārīṣu mano dadhe kva cit 01,040.010a saraḥsu phulleṣu vaneṣu caiva ha; prasannacetā vijahāra vīryavān 01,040.010c tathā sa rājanyavaro vijahrivān; yathorvaśīṃ prāpya purā purūravāḥ 01,040.011a vapuṣṭamā cāpi varaṃ patiṃ tadā; pratītarūpaṃ samavāpya bhūmipam 01,040.011c bhāvena rāmā ramayāṃ babhūva vai; vihārakāleṣv avarodhasundarī 01,041.001 sūta uvāca 01,041.001a etasminn eva kāle tu jaratkārur mahātapāḥ 01,041.001c cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ 01,041.002a caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ 01,041.002c tīrtheṣv āplavanaṃ kurvan puṇyeṣu vicacāra ha 01,041.003a vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann aharahar muniḥ 01,041.003c sa dadarśa pitṝn garte lambamānān adhomukhān 01,041.004a ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambam āśritān 01,041.004c taṃ ca tantuṃ śanair ākhum ādadānaṃ bilāśrayam 01,041.005a nirāhārān kṛśān dīnān garte ''rtāṃs trāṇam icchataḥ 01,041.005c upasṛtya sa tān dīnān dīnarūpo 'bhyabhāṣata 01,041.006a ke bhavanto 'valambante vīraṇastambam āśritāḥ 01,041.006c durbalaṃ khāditair mūlair ākhunā bilavāsinā 01,041.007a vīraṇastambake mūlaṃ yad apy ekam iha sthitam 01,041.007c tad apy ayaṃ śanair ākhur ādatte daśanaiḥ śitaiḥ 01,041.008a chetsyate 'lpāvaśiṣṭatvād etad apy acirād iva 01,041.008c tataḥ stha patitāro 'tra garte asminn adhomukhāḥ 01,041.009a tato me duḥkham utpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmān adhomukhān 01,041.009c kṛcchrām āpadam āpannān priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ 01,041.010a tapaso 'sya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ 01,041.010c ardhena vāpi nistartum āpadaṃ brūta māciram 01,041.011a athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama 01,041.011c bhavantaḥ sarva evāsmāt kāmam evaṃ vidhīyatām 01,041.012 pitara ūcuḥ 01,041.012a ṛddho bhavān brahmacārī yo nas trātum ihecchati 01,041.012c na tu viprāgrya tapasā śakyam etad vyapohitum 01,041.013a asti nas tāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara 01,041.013c saṃtānaprakṣayād brahman patāmo niraye 'śucau 01,041.013d*0412_01 saṃtānaṃ hi paro dharma evam āha pitāmahaḥ 01,041.014a lambatām iha nas tāta na jñānaṃ pratibhāti vai 01,041.014c yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam 01,041.015a ṛddho bhavān mahābhāgo yo naḥ śocyān suduḥkhitān 01,041.015b*0413_01 śocyān suduḥkhitān asmān kasmād vedavidāṃ vara 01,041.015c śocasy upetya kāruṇyāc chṛṇu ye vai vayaṃ dvija 01,041.016a yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 01,041.016c lokāt puṇyād iha bhraṣṭāḥ saṃtānaprakṣayād vibho 01,041.017a pranaṣṭaṃ nas tapaḥ puṇyaṃ na hi nas tantur asti vai 01,041.017c asti tv eko 'dya nas tantuḥ so 'pi nāsti yathā tathā 01,041.018a mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ bandhuḥ sa kila naḥ kule 01,041.018c jaratkārur iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ 01,041.018e niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ 01,041.019a tena sma tapaso lobhāt kṛcchram āpāditā vayam 01,041.019c na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaś cana 01,041.020a tasmāl lambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hy anāthavat 01,041.020c sa vaktavyas tvayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā 01,041.021a pitaras te 'valambante garte dīnā adhomukhāḥ 01,041.021c sādhu dārān kuruṣveti prajāyasveti cābhibho 01,041.021d@026_0001 na tac ca kutapodānaiḥ prāpyate phalam uttamam 01,041.021d@026_0002 yac ca kudārasaṃtānaprāptau saṃprāpyate 'mitam 01,041.021d@026_0003 kṣālanas tāta jāyaṃte sarva eva hi mānavāḥ 01,041.021d@026_0004 pitṛdevarṣimanujā bhartavyā āryavarṇajaiḥ 01,041.021d@026_0005 athānyathā vartamānā vāryāḥ syus tridivaukasām 01,041.021d@026_0006 tvaṃ tāta samyag jānīhi dharmajñaḥ san na vetsi kim 01,041.021e kulatantur hi naḥ śiṣṭas tvam evaikas tapodhana 01,041.022a yaṃ tu paśyasi no brahman vīraṇastambam āśritān 01,041.022c eṣo 'smākaṃ kulastamba āsīt svakulavardhanaḥ 01,041.023a yāni paśyasi vai brahman mūlānīhāsya vīrudhaḥ 01,041.023c ete nas tantavas tāta kālena paribhakṣitāḥ 01,041.024a yat tv etat paśyasi brahman mūlam asyārdhabhakṣitam 01,041.024c tatra lambāmahe sarve so 'py ekas tapa āsthitaḥ 01,041.025a yam ākhuṃ paśyasi brahman kāla eṣa mahābalaḥ 01,041.025c sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan 01,041.025e jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānam acetasam 01,041.026a na hi nas tat tapas tasya tārayiṣyati sattama 01,041.026c chinnamūlān paribhraṣṭān kālopahatacetasaḥ 01,041.026e narakapratiṣṭhān paśyāsmān yathā duṣkṛtinas tathā 01,041.027a asmāsu patiteṣv atra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ 01,041.027c chinnaḥ kālena so 'py atra gantā vai narakaṃ tataḥ 01,041.028a tapo vāpy athavā yajño yac cānyat pāvanaṃ mahat 01,041.028c tat sarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam 01,041.029a sa tāta dṛṣṭvā brūyās tvaṃ jaratkāruṃ tapasvinam 01,041.029c yathādṛṣṭam idaṃ cāsmai tvayākhyeyam aśeṣataḥ 01,041.030a yathā dārān prakuryāt sa putrāṃś cotpādayed yathā 01,041.030c tathā brahmaṃs tvayā vācyaḥ so 'smākaṃ nāthavattayā 01,041.030d*0414_01 bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā 01,041.030d*0414_02 kas tvaṃ bandhum ivāsmākam anuśocasi sattama 01,041.030d*0414_03 śrotum icchāma sarveṣāṃ ko bhavān iha tiṣṭhati 01,042.001 sūta uvāca 01,042.001a etac chrutvā jaratkārur duḥkhaśokaparāyaṇaḥ 01,042.001c uvāca svān pitṝn duḥkhād bāṣpasaṃdigdhayā girā 01,042.001d*0415=00 jaratkārur uvāca 01,042.001d*0415_01 mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ 01,042.001d*0415_02 tad brūta yan mayā kāryaṃ bhavatāṃ priyakāmyayā 01,042.002a aham eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ 01,042.002c tad daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛter akṛtātmanaḥ 01,042.003 pitara ūcuḥ 01,042.003a putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā 01,042.003c kimarthaṃ ca tvayā brahman na kṛto dārasaṃgrahaḥ 01,042.003d@027_0001 dharmārthakāmais tu sukhaprahīṇā; bhikṣāṭanāḥ karpaṭabaddhagātrāḥ 01,042.003d@027_0002 kṣutkṣāmakaṇṭhā vasudhāṃ bhramanti; dārān parityajya gatā narā ye 01,042.003d@027_0003 na te kratuśatair lokāḥ prāpyante divi mānada; tapobhir vividhair vāpi yāṃl lokān putriṇo gatāḥ 01,042.004 jaratkārur uvāca 01,042.004a mamāyaṃ pitaro nityaṃ hṛdy arthaḥ parivartate 01,042.004c ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai prāpayeyam amutra vai 01,042.004d*0416_01 na dārān vai kariṣye 'ham iti me bhāvitaṃ manaḥ 01,042.005a evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntān iva lambataḥ 01,042.005c mayā nivartitā buddhir brahmacaryāt pitāmahāḥ 01,042.006a kariṣye vaḥ priyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ 01,042.006c sanāmnīṃ yady ahaṃ kanyām upalapsye kadā cana 01,042.007a bhaviṣyati ca yā kā cid bhaikṣavat svayam udyatā 01,042.007c pratigrahītā tām asmi na bhareyaṃ ca yām aham 01,042.008a evaṃvidham ahaṃ kuryāṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi 01,042.008c anyathā na kariṣye tu satyam etat pitāmahāḥ 01,042.008d*0417_01 tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai 01,042.008d*0417_02 śāśvatāś cāvyayāś caiva tiṣṭhantu pitaro mama 01,042.009 sūta uvāca 01,042.009a evam uktvā tu sa pitṝṃś cacāra pṛthivīṃ muniḥ 01,042.009c na ca sma labhate bhāryāṃ vṛddho 'yam iti śaunaka 01,042.010a yadā nirvedam āpannaḥ pitṛbhiś coditas tathā 01,042.010c tadāraṇyaṃ sa gatvoccaiś cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ 01,042.010d*0418_01 sa tv araṇyagataḥ prājñaḥ pitṝṇāṃ hitakāmyayā 01,042.010d*0418_02 uvāca kanyāṃ yācāmi tisro vācaḥ śanair imāḥ 01,042.011a yāni bhūtāni santīha sthāvarāṇi carāṇi ca 01,042.011c antarhitāni vā yāni tāni śṛṇvantu me vacaḥ 01,042.012a ugre tapasi vartantaṃ pitaraś codayanti mām 01,042.012c niviśasveti duḥkhārtās teṣāṃ priyacikīrṣayā 01,042.013a niveśārthy akhilāṃ bhūmiṃ kanyābhaikṣaṃ carāmi bhoḥ 01,042.013c daridro duḥkhaśīlaś ca pitṛbhiḥ saṃniyojitaḥ 01,042.014a yasya kanyāsti bhūtasya ye mayeha prakīrtitāḥ 01,042.014c te me kanyāṃ prayacchantu carataḥ sarvatodiśam 01,042.015a mama kanyā sanāmnī yā bhaikṣavac codyatā bhavet 01,042.015c bhareyaṃ caiva yāṃ nāhaṃ tāṃ me kanyāṃ prayacchata 01,042.016a tatas te pannagā ye vai jaratkārau samāhitāḥ 01,042.016c tām ādāya pravṛttiṃ te vāsukeḥ pratyavedayan 01,042.017a teṣāṃ śrutvā sa nāgendraḥ kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām 01,042.017c pragṛhyāraṇyam agamat samīpaṃ tasya pannagaḥ 01,042.018a tatra tāṃ bhaikṣavat kanyāṃ prādāt tasmai mahātmane 01,042.018c nāgendro vāsukir brahman na sa tāṃ pratyagṛhṇata 01,042.019a asanāmeti vai matvā bharaṇe cāvicārite 01,042.019c mokṣabhāve sthitaś cāpi dvandvībhūtaḥ parigrahe 01,042.020a tato nāma sa kanyāyāḥ papraccha bhṛgunandana 01,042.020c vāsuke bharaṇaṃ cāsyā na kuryām ity uvāca ha 01,042.020d@028_0000 rurur uvāca 01,042.020d@028_0001 kimarthaṃ sā tu nāgendro dvijendrāya kṛtātmane 01,042.020d@028_0002 avijñātāya vai dattā svasā rājīvalocanā 01,042.020d@028_0002 pramatir uvāca 01,043.001 sūta uvāca 01,043.001a vāsukis tv abravīd vākyaṃ jaratkārum ṛṣiṃ tadā 01,043.001c sanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā 01,043.002a bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama 01,043.002c rakṣaṇaṃ ca kariṣye 'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana 01,043.002d*0419=02 ṛṣir uvāca 01,043.002d*0419_01 tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama 01,043.002d*0419_02 na bhariṣye 'ham etāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ 01,043.002d*0419_03 apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmy aham 01,043.003a pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīm iti 01,043.003c jaratkārus tadā veśma bhujagasya jagāma ha 01,043.004a tatra mantravidāṃ śreṣṭhas tapovṛddho mahāvrataḥ 01,043.004c jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam 01,043.005a tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatam 01,043.005c jagāma bhāryām ādāya stūyamāno maharṣibhiḥ 01,043.006a śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam 01,043.006c tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkārur uvāsa ha 01,043.007a sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ 01,043.007c vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadā cana 01,043.008a tyajeyam apriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe 01,043.008c etad gṛhāṇa vacanaṃ mayā yat samudīritam 01,043.009a tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapates tu sā 01,043.009c atiduḥkhānvitā vācaṃ tam uvācaivam astv iti 01,043.010a tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlam upācarat 01,043.010c upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī 01,043.011a ṛtukāle tataḥ snātā kadā cid vāsukeḥ svasā 01,043.011c bhartāraṃ taṃ yathānyāyam upatasthe mahāmunim 01,043.012a tatra tasyāḥ samabhavad garbho jvalanasaṃnibhaḥ 01,043.012c atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ 01,043.012e śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ 01,043.013a tataḥ katipayāhasya jaratkārur mahātapāḥ 01,043.013c utsaṅge 'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat 01,043.014a tasmiṃś ca supte viprendre savitāstam iyād girim 01,043.014c ahnaḥ parikṣaye brahmaṃs tataḥ sācintayat tadā 01,043.014e vāsuker bhaginī bhītā dharmalopān manasvinī 01,043.015a kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyād bhartur utthāpanaṃ na vā 01,043.015c duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām 01,043.016a kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo 'tha vā punaḥ 01,043.016c dharmalopo garīyān vai syād atrety akaron manaḥ 01,043.017a utthāpayiṣye yady enaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati 01,043.017c dharmalopo bhaved asya saṃdhyātikramaṇe dhruvam 01,043.018a iti niścitya manasā jaratkārur bhujaṃgamā 01,043.018c tam ṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānam analopamam 01,043.018e uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī 01,043.019a uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo 'stam upagacchati 01,043.019c saṃdhyām upāssva bhagavann apaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ 01,043.020a prāduṣkṛtāgnihotro 'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ 01,043.020c saṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho 01,043.021a evam uktaḥ sa bhagavāñ jaratkārur mahātapāḥ 01,043.021c bhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanam abravīt 01,043.022a avamānaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame 01,043.022c samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam 01,043.023a na hi tejo 'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ 01,043.023c astaṃ gantuṃ yathākālam iti me hṛdi vartate 01,043.024a na cāpy avamatasyeha vastuṃ roceta kasya cit 01,043.024c kiṃ punar dharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā 01,043.024d*0420_01 nāvamānāt kṛtavatī divaso 'stam upeyivān 01,043.025a evam uktā jaratkārur bhartrā hṛdayakampanam 01,043.025c abravīd bhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane 01,043.026a nāvamānāt kṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanam 01,043.026c dharmalopo na te vipra syād ity etat kṛtaṃ mayā 01,043.027a uvāca bhāryām ity ukto jaratkārur mahātapāḥ 01,043.027c ṛṣiḥ kopasamāviṣṭas tyaktukāmo bhujaṃgamām 01,043.028a na me vāg anṛtaṃ prāha gamiṣye 'haṃ bhujaṃgame 01,043.028c samayo hy eṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ 01,043.029a sukham asmy uṣito bhadre brūyās tvaṃ bhrātaraṃ śubhe 01,043.029c ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavān iti 01,043.029e tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartum arhasi 01,043.030a ity uktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadā 01,043.030c jaratkāruṃ jaratkāruś cintāśokaparāyaṇā 01,043.031a bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā 01,043.031c kṛtāñjalir varārohā paryaśrunayanā tataḥ 01,043.031e dhairyam ālambya vāmorūr hṛdayena pravepatā 01,043.032a na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam 01,043.032c dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām 01,043.033a pradāne kāraṇaṃ yac ca mama tubhyaṃ dvijottama 01,043.033b*0421_01 apatyārthaṃ tu me bhrātā jñātīnāṃ hitakāmyayā 01,043.033c tad alabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukhiḥ 01,043.034a mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama 01,043.034c apatyam īpṣitaṃ tvattas tac ca tāvan na dṛśyate 01,043.035a tvatto hy apatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet 01,043.035c saṃprayogo bhaven nāyaṃ mama moghas tvayā dvija 01,043.036a jñātīnāṃ hitam icchantī bhagavaṃs tvāṃ prasādaye 01,043.036c imam avyaktarūpaṃ me garbham ādhāya sattama 01,043.036e kathaṃ tyaktvā mahātmā san gantum icchasy anāgasam 01,043.037a evam uktas tu sa munir bhāryāṃ vacanam abravīt 01,043.037c yady uktam anurūpaṃ ca jaratkārus tapodhanaḥ 01,043.038a asty eṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥ 01,043.038c ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ 01,043.039a evam uktvā sa dharmātmā jaratkārur mahān ṛṣiḥ 01,043.039c ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ 01,044.001 sūta uvāca 01,044.001a gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkārur avedayat 01,044.001c bhrātus tvaritam āgamya yathātathyaṃ tapodhana 01,044.002a tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahad apriyam 01,044.002c uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ svayam 01,044.003a jānāsi bhadre yat kāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat 01,044.003c pannagānāṃ hitārthāya putras te syāt tato yadi 01,044.004a sa sarpasatrāt kila no mokṣayiṣyati vīryavān 01,044.004c evaṃ pitāmahaḥ pūrvam uktavān māṃ suraiḥ saha 01,044.005a apy asti garbhaḥ subhage tasmāt te munisattamāt 01,044.005c na cecchāmy aphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ 01,044.006a kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryam īdṛśam 01,044.006c kiṃ tu kāryagarīyastvāt tatas tvāham acūcudam 01,044.007a durvāsatāṃ viditvā ca bhartus te 'titapasvinaḥ 01,044.007c nainam anvāgamiṣyāmi kadā cid dhi śapet sa mām 01,044.008a ācakṣva bhadre bhartus tvaṃ sarvam eva viceṣṭitam 01,044.008c śalyam uddhara me ghoraṃ bhadre hṛdi cirasthitam 01,044.009a jaratkārus tato vākyam ity uktā pratyabhāṣata 01,044.009c āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram 01,044.010a pṛṣṭo mayāpatyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ 01,044.010c astīty udaram uddiśya mamedaṃ gatavāṃś ca saḥ 01,044.010d*0422_01 bhūya evābhavad bhrātā śokasaṃtaptamānasaḥ 01,044.011a svaireṣv api na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ kva cit 01,044.011c uktapūrvaṃ kuto rājan sāṃparāye sa vakṣyati 01,044.012a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame 01,044.012c utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ 01,044.013a ity uktvā hi sa māṃ bhrātar gato bhartā tapovanam 01,044.013c tasmād vyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam 01,044.014a etac chrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā 01,044.014c evam astv iti tad vākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata 01,044.015a sāntvamānārthadānaiś ca pūjayā cānurūpayā 01,044.015c sodaryāṃ pūjayām āsa svasāraṃ pannagottamaḥ 01,044.016a tataḥ sa vavṛdhe garbho mahātejā raviprabhaḥ 01,044.016c yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi 01,044.017a yathākālaṃ tu sā brahman prajajñe bhujagasvasā 01,044.017c kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpaham 01,044.018a vavṛdhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane 01,044.018c vedāṃś cādhijage sāṅgān bhārgavāc cyavanātmajāt 01,044.019a caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ 01,044.019c nāma cāsyābhavat khyātaṃ lokeṣv āstīka ity uta 01,044.020a astīty uktvā gato yasmāt pitā garbhastham eva tam 01,044.020c vanaṃ tasmād idaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam 01,044.021a sa bāla eva tatrasthaś carann amitabuddhimān 01,044.021c gṛhe pannagarājasya prayatnāt paryarakṣyata 01,044.022a bhagavān iva deveśaḥ śūlapāṇir hiraṇyadaḥ 01,044.022c vivardhamānaḥ sarvāṃs tān pannagān abhyaharṣayat 01,045.001 śaunaka uvāca 01,045.001*0423_01 sūtasya vacanaṃ śrutvā śaunakaḥ prāha vismitaḥ 01,045.001a yad apṛcchat tadā rājā mantriṇo janamejayaḥ 01,045.001c pituḥ svargagatiṃ tan me vistareṇa punar vada 01,045.002 sūta uvāca 01,045.002a śṛṇu brahman yathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpates tadā 01,045.002c ākhyātavantas te sarve nidhanaṃ tat parikṣitaḥ 01,045.003 janamejaya uvāca 01,045.003a jānanti tu bhavantas tad yathāvṛttaḥ pitā mama 01,045.003c āsīd yathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ 01,045.004a śrutvā bhavatsakāśād dhi pitur vṛttam aśeṣataḥ 01,045.004c kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātu cit 01,045.005 sūta uvāca 01,045.005a mantriṇo 'thābruvan vākyaṃ pṛṣṭās tena mahātmanā 01,045.005c sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam 01,045.006*0424_01 śṛṇu pārthiva yad brūṣe pitus tava mahātmanaḥ 01,045.006*0424_02 caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataś ca saḥ 01,045.006a dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava 01,045.006c āsīd iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat 01,045.007a cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata 01,045.007c dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva 01,045.008a rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmān atulavikramaḥ 01,045.008c dveṣṭāras tasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṃ cana 01,045.008e samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatir ivābhavat 01,045.009a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva svakarmasu 01,045.009c sthitāḥ sumanaso rājaṃs tena rājñā svanuṣṭhitāḥ 01,045.010a vidhavānāthakṛpaṇān vikalāṃś ca babhāra saḥ 01,045.010c sudarśaḥ sarvabhūtānām āsīt soma ivāparaḥ 01,045.011a tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dṛḍhavikramaḥ 01,045.011c dhanurvede ca śiṣyo 'bhūn nṛpaḥ śāradvatasya saḥ 01,045.012a govindasya priyaś cāsīt pitā te janamejaya 01,045.012c lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ 01,045.013a parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyām ajāyata 01,045.013c parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī 01,045.014a rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nṛpaḥ 01,045.014c jitendriyaś cātmavāṃś ca medhāvī vṛddhasevitaḥ 01,045.015a ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ 01,045.015c prajā imās tava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇy apālayat 01,045.015d*0425_01 tato gatiṃ samāpannaḥ sarveṣām anivartinīm 01,045.015e tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam 01,045.016a tatas tvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān 01,045.016c idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kurukulāgatam 01,045.016e bāla evābhijāto 'si sarvabhūtānupālakaḥ 01,045.017 janamejaya uvāca 01,045.017a nāsmin kule jātu babhūva rājā; yo na prajānāṃ hitakṛt priyaś ca 01,045.017c viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ; vṛttaṃ mahad vṛttaparāyaṇānām 01,045.018a kathaṃ nidhanam āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ 01,045.018c ācakṣadhvaṃ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ 01,045.019 sūta uvāca 01,045.019*0426_01 sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,045.019a evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇas te narādhipam 01,045.019c ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ 01,045.020a babhūva mṛgayāśīlas tava rājan pitā sadā 01,045.020c yathā pāṇḍur mahābhāgo dhanurdharavaro yudhi 01,045.020e asmāsv āsajya sarvāṇi rājakāryāṇy aśeṣataḥ 01,045.021a sa kadā cid vanacaro mṛgaṃ vivyādha patriṇā 01,045.021c viddhvā cānvasarat tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane 01,045.022a padātir baddhanistriṃśas tatāyudhakalāpavān 01,045.022c na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava 01,045.023a pariśrānto vayaḥsthaś ca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ 01,045.023c kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike 01,045.024a sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam 01,045.024c na ca kiṃ cid uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato 'pi san 01,045.025a tato rājā kṣucchramārtas taṃ muniṃ sthāṇuvat sthitam 01,045.025c maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau 01,045.026a na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim 01,045.026c sa taṃ manyusamāviṣṭo dharṣayām āsa te pitā 01,045.027a mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt 01,045.027c tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama 01,045.028a na covāca sa medhāvī tam atho sādhv asādhu vā 01,045.028c tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṃ skandhena dhārayan 01,046.001 mantriṇa ūcuḥ 01,046.001a tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam 01,046.001c muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punar āyayau 01,046.002a ṛṣes tasya tu putro 'bhūd gavi jāto mahāyaśāḥ 01,046.002c śṛṅgī nāma mahātejās tigmavīryo 'tikopanaḥ 01,046.003a brahmāṇaṃ so 'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha 01,046.003c anujñāto gatas tatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā 01,046.003e sakhyuḥ sakāśāt pitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā 01,046.004a mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya 01,046.004c vahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam 01,046.005a tapasvinam atīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa 01,046.005c jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇy athādbhute 01,046.006a tapasā dyotitātmānaṃ sveṣv aṅgeṣu yataṃ tathā 01,046.006c śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tam alolupam 01,046.007a akṣudram anasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam 01,046.007c śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava 01,046.008a śaśāpātha sa tac chrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ 01,046.008c ṛṣeḥ putro mahātejā bālo 'pi sthavirair varaḥ 01,046.009a sa kṣipram udakaṃ spṛṣṭvā roṣād idam uvāca ha 01,046.009c pitaraṃ te 'bhisaṃdhāya tejasā prajvalann iva 01,046.010a anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpam avāsṛjat 01,046.010c taṃ nāgas takṣakaḥ kruddhas tejasā sādayiṣyati 01,046.010d*0427_01 āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ 01,046.010e saptarātrād itaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam 01,046.011a ity uktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so 'bhavat 01,046.011c dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat 01,046.012a sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayām āsa te pituḥ 01,046.012b*0428_01 śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam 01,046.012b*0428_02 ācakhyau sa ca viśrānto rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ 01,046.012c śapto 'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate 01,046.012e takṣakas tvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati 01,046.013a śrutvā tu tad vaco ghoraṃ pitā te janamejaya 01,046.013c yatto 'bhavat paritrastas takṣakāt pannagottamāt 01,046.014a tatas tasmiṃs tu divase saptame samupasthite 01,046.014c rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantum aicchata 01,046.015a taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakas tadā 01,046.015c tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajan 01,046.015e kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati 01,046.016 kāśyapa uvāca 01,046.016a yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣin nāma vai dvija 01,046.016c takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai 01,046.017a gacchāmy ahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartum apajvaram 01,046.017c mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati 01,046.018 takṣaka uvāca 01,046.018a kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitum icchasi 01,046.018b*0429_01 ahaṃ sa takṣako brahman paśya me vīryam adbhutam 01,046.018b*0429_02 na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam 01,046.018b*0429_03 ity uktvā takṣakas tatra so 'daśad vai vanaspatim 01,046.018b*0429_04 sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto 'bhavan nagaḥ 01,046.018b*0429_05 kāśyapaś ca tato rājann ajīvayata taṃ nagam 01,046.018b*0429_06 tatas taṃ lobhayām āsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ 01,046.018b*0429_07 sa evam uktas taṃ prāha kāśyapas takṣakaṃ punaḥ 01,046.018c brūhi kāmam ahaṃ te 'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām 01,046.019 mantriṇa ūcuḥ 01,046.019a dhanalipsur ahaṃ tatra yāmīty uktaś ca tena saḥ 01,046.019c tam uvāca mahātmānaṃ mānayañ ślakṣṇayā girā 01,046.020a yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam 01,046.020c gṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha 01,046.021a sa evam ukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ 01,046.021c labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakād yāvad īpsitam 01,046.022a tasmin pratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ 01,046.022c taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava 01,046.023a prāsādasthaṃ yattam api dagdhavān viṣavahninā 01,046.023c tatas tvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ 01,046.024a etad dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvan nṛpasattama 01,046.024c asmābhir nikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam 01,046.025a śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavam 01,046.025c asya carṣer uttaṅkasya vidhatsva yad anantaram 01,046.025d*0430=00 sautir uvāca 01,046.025d*0430=03 janamejaya uvāca 01,046.025d*0430_01 etasminn eva kāle tu sa rājā janamejayaḥ 01,046.025d*0430_02 uvāca mantriṇaḥ sarvān idaṃ vākyam ariṃdamaḥ 01,046.025d*0430_03 atha tat kathitaṃ kena yad vṛttaṃ tad vanaspatau 01,046.025d*0430_04 āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā 01,046.025d*0430_05 yad vṛkṣaṃ jīvayām āsa kāśyapas takṣakeṇa vai 01,046.025d*0430_06 nūnaṃ mantrair hataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt 01,046.025d*0430_07 cintayām āsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ 01,046.025d*0430_08 daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati 01,046.025d*0430_09 takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām 01,046.025d*0430_10 vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭir dvijasya vai 01,046.025d*0430_11 bhaviṣyati hy upāyena yasya dāsyāmi yātanām 01,046.026 janamejaya uvāca 01,046.026a etat tu śrotum icchāmi aṭavyāṃ nirjane vane 01,046.026c saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yat tadā 01,046.027a kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotram āgatam 01,046.027c śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim 01,046.028 mantriṇa ūcuḥ 01,046.028a śṛṇu rājan yathāsmākaṃ yenaitat kathitaṃ purā 01,046.028c samāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani 01,046.029a tasmin vṛkṣe naraḥ kaś cid indhanārthāya pārthiva 01,046.029c vicinvan pūrvam ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatim 01,046.029e abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau 01,046.030a sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto 'bhavat tadā 01,046.030c dvijaprabhāvād rājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ 01,046.031a tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare 'smin niveditam 01,046.031c yathāvṛttaṃ tu tat sarvaṃ takṣakasya dvijasya ca 01,046.032a etat te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ yathāśrutam 01,046.032c śrutvā tu nṛpaśārdūla prakuruṣva yathepsitam 01,046.033 sūta uvāca 01,046.033a mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ 01,046.033c paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣat kare karam 01,046.034a niḥśvāsam uṣṇam asakṛd dīrghaṃ rājīvalocanaḥ 01,046.034c mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ pratataṃ nṛpaḥ 01,046.034e uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ 01,046.034f*0431_01 durdharaṃ bāṣpam utsṛjya spṛṣṭvā cāpo yathāvidhi 01,046.034f*0431_02 muhūrtam iva ca dhyātvā niścitya manasā nṛpaḥ 01,046.034f*0431_03 amarṣī mantriṇaḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt 01,046.035a śrutvaitad bhavatāṃ vākyaṃ pitur me svargatiṃ prati 01,046.035c niściteyaṃ mama matir yā vai tāṃ me nibodhata 01,046.036a anantaram ahaṃ manye takṣakāya durātmane 01,046.036c pratikartavyam ity eva yena me hiṃsitaḥ pitā 01,046.037a ṛṣer hi śṛṅger vacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam 01,046.037b*0432_01 iyaṃ durātmatā tasya kāśyapaṃ yo nyavartayat 01,046.037c yadi gacched asau pāpo nanu jīvet pitā mama 01,046.038a parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvet sa pārthivaḥ 01,046.038c kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ sunayena ca 01,046.039a sa tu vāritavān mohāt kāśyapaṃ dvijasattamam 01,046.039c saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānam aparājitam 01,046.040a mahān atikramo hy eṣa takṣakasya durātmanaḥ 01,046.040c dvijasya yo 'dadad dravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayed iti 01,046.041a uttaṅkasya priyaṃ kurvann ātmanaś ca mahat priyam 01,046.041c bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmy apacitiṃ pituḥ 01,046.041d*0433_01 sarpasatraṃ vidhāsyāmi nāgānāṃ kṣayakārakam 01,047.001 sūta uvāca 01,047.001a evam uktvā tataḥ śrīmān mantribhiś cānumoditaḥ 01,047.001c āruroha pratijñāṃ sa sarpasatrāya pārthivaḥ 01,047.001e brahman bharataśārdūlo rājā pārikṣitas tadā 01,047.002a purohitam athāhūya ṛtvijaṃ vasudhādhipaḥ 01,047.002c abravīd vākyasaṃpannaḥ saṃpadarthakaraṃ vacaḥ 01,047.003a yo me hiṃsitavāṃs tātaṃ takṣakaḥ sa durātmavān 01,047.003c pratikuryāṃ yathā tasya tad bhavanto bruvantu me 01,047.004a api tat karma viditaṃ bhavatāṃ yena pannagam 01,047.004c takṣakaṃ saṃpradīpte 'gnau prāpsye 'haṃ sahabāndhavam 01,047.005a yathā tena pitā mahyaṃ pūrvaṃ dagdho viṣāgninā 01,047.005c tathāham api taṃ pāpaṃ dagdhum icchāmi pannagam 01,047.006 ṛtvija ūcuḥ 01,047.006a asti rājan mahat satraṃ tvadarthaṃ devanirmitam 01,047.006c sarpasatram iti khyātaṃ purāṇe kathyate nṛpa 01,047.007a āhartā tasya satrasya tvan nānyo 'sti narādhipa 01,047.007c iti paurāṇikāḥ prāhur asmākaṃ cāsti sa kratuḥ 01,047.008 sūta uvāca 01,047.008a evam uktaḥ sa rājarṣir mene sarpaṃ hi takṣakam 01,047.008c hutāśanamukhaṃ dīptaṃ praviṣṭam iti sattama 01,047.009a tato 'bravīn mantravidas tān rājā brāhmaṇāṃs tadā 01,047.009c āhariṣyāmi tat satraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me 01,047.010a tatas te ṛtvijas tasya śāstrato dvijasattama 01,047.010c deśaṃ taṃ māpayām āsur yajñāyatanakāraṇāt 01,047.010e yathāvaj jñānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṃ gatāḥ 01,047.011a ṛddhyā paramayā yuktam iṣṭaṃ dvijagaṇāyutam 01,047.011c prabhūtadhanadhānyāḍhyam ṛtvigbhiḥ suniveśitam 01,047.012a nirmāya cāpi vidhivad yajñāyatanam īpsitam 01,047.012c rājānaṃ dīkṣayām āsuḥ sarpasatrāptaye tadā 01,047.013a idaṃ cāsīt tatra pūrvaṃ sarpasatre bhaviṣyati 01,047.013c nimittaṃ mahad utpannaṃ yajñavighnakaraṃ tadā 01,047.014a yajñasyāyatane tasmin kriyamāṇe vaco 'bravīt 01,047.014c sthapatir buddhisaṃpanno vāstuvidyāviśāradaḥ 01,047.015a ity abravīt sūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikas tadā 01,047.015c yasmin deśe ca kāle ca māpaneyaṃ pravartitā 01,047.015e brāhmaṇaṃ kāraṇaṃ kṛtvā nāyaṃ saṃsthāsyate kratuḥ 01,047.016a etac chrutvā tu rājā sa prāgdīkṣākālam abravīt 01,047.016c kṣattāraṃ neha me kaś cid ajñātaḥ praviśed iti 01,047.017a tataḥ karma pravavṛte sarpasatre vidhānataḥ 01,047.017c paryakrāmaṃś ca vidhivat sve sve karmaṇi yājakāḥ 01,047.018a paridhāya kṛṣṇavāsāṃsi dhūmasaṃraktalocanāḥ 01,047.018c juhuvur mantravac caiva samiddhaṃ jātavedasam 01,047.019a kampayantaś ca sarveṣām uragāṇāṃ manāṃsi te 01,047.019c sarpān ājuhuvus tatra sarvān agnimukhe tadā 01,047.020a tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ pradīpte havyavāhane 01,047.020c viveṣṭamānāḥ kṛpaṇā āhvayantaḥ parasparam 01,047.021a visphurantaḥ śvasantaś ca veṣṭayantas tathā pare 01,047.021c pucchaiḥ śirobhiś ca bhṛśaṃ citrabhānuṃ prapedire 01,047.022a śvetāḥ kṛṣṇāś ca nīlāś ca sthavirāḥ śiśavas tathā 01,047.022c ruvanto bhairavān nādān petur dīpte vibhāvasau 01,047.022d*0434_01 krośayojanamātrā hi gokarṇasya pramāṇataḥ 01,047.022d*0434_02 patanty ajasraṃ vegena cāgnāv agnimatāṃ vara 01,047.023a evaṃ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 01,047.023c avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṃ dvijottama 01,047.024a indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare 01,047.024c mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ 01,047.025a uccāvacāś ca bahavo nānāvarṇā viṣolbaṇāḥ 01,047.025c ghorāś ca parighaprakhyā dandaśūkā mahābalāḥ 01,047.025e prapetur agnāv uragā mātṛvāgdaṇḍapīḍitāḥ 01,048.001 śaunaka uvāca 01,048.001a sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ 01,048.001c janamejayasya ke tv āsann ṛtvijaḥ paramarṣayaḥ 01,048.002a ke sadasyā babhūvuś ca sarpasatre sudāruṇe 01,048.002c viṣādajanane 'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaye 01,048.003a sarvaṃ vistaratas tāta bhavāñ śaṃsitum arhati 01,048.003c sarpasatravidhānajñā vijñeyās te hi sūtaja 01,048.004 sūta uvāca 01,048.004a hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām 01,048.004c ye ṛtvijaḥ sadasyāś ca tasyāsan nṛpates tadā 01,048.005a tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaś caṇḍabhārgavaḥ 01,048.005c cyavanasyānvaye jātaḥ khyāto vedavidāṃ varaḥ 01,048.006a udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvān kautsāryajaiminiḥ 01,048.006c brahmābhavac chārṅgaravo adhvaryur bodhapiṅgalaḥ 01,048.006d*0435_01 uttaṅko hy abhavat tatra netā ca brāhmaṇottamaḥ 01,048.006d*0435_02 kuṇḍaladveṣatas tatra sarpān dahati sarvataḥ 01,048.007a sadasyaś cābhavad vyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān 01,048.007c uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śvetaketuś ca pañcamaḥ 01,048.008a asito devalaś caiva nāradaḥ parvatas tathā 01,048.008c ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo dvijaḥ kuṭighaṭas tathā 01,048.009a vātsyaḥ śrutaśravā vṛddhas tapaḥsvādhyāyaśīlavān 01,048.009c kahoḍo devaśarmā ca maudgalyaḥ śamasaubharaḥ 01,048.010a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 01,048.010c sadasyā abhavaṃs tatra satre pārikṣitasya ha 01,048.011a juhvatsv ṛtvikṣv atha tadā sarpasatre mahākratau 01,048.011c ahayaḥ prāpataṃs tatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ 01,048.012a vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ 01,048.012c vavau gandhaś ca tumulo dahyatām aniśaṃ tadā 01,048.013a patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare 01,048.013c aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam 01,048.014a takṣakas tu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam 01,048.014b*0436_01 jagāma bhayasaṃvignaḥ śaraṇārthī surarṣabham 01,048.014c gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam 01,048.015a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya bhujagottamaḥ 01,048.015c agacchac charaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram 01,048.016a tam indraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka 01,048.016c bhayaṃ nāgendra tasmād vai sarpasatrāt kathaṃ cana 01,048.017a prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ 01,048.017c tasmāt tava bhayaṃ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ 01,048.018a evam āśvāsitas tena tataḥ sa bhujagottamaḥ 01,048.018c uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī 01,048.019a ajasraṃ nipatatsv agnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ 01,048.019c alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata 01,048.020a kaśmalaṃ cāviśad ghoraṃ vāsukiṃ pannageśvaram 01,048.020c sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīm idam abravīt 01,048.021a dahyante 'ṅgāni me bhadre diśo na pratibhānti ca 01,048.021c sīdāmīva ca saṃmohād ghūrṇatīva ca me manaḥ 01,048.022a dṛṣṭir bhramati me 'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca 01,048.022c patiṣyāmy avaśo 'dyāhaṃ tasmin dīpte vibhāvasau 01,048.023a pārikṣitasya yajño 'sau vartate 'smajjighāṃsayā 01,048.023c vyaktaṃ mayāpi gantavyaṃ pitṛrājaniveśanam 01,048.024a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadartham asi me svasaḥ 01,048.024c jaratkāroḥ purā dattā sā trāhy asmān sabāndhavān 01,048.025a āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame 01,048.025c pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayam āha pitāmahaḥ 01,048.026a tad vatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam 01,048.026c mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam 01,049.001 sūta uvāca 01,049.001a tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārur bhujaṃgamā 01,049.001c vāsuker nāgarājasya vacanād idam abravīt 01,049.002a ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ 01,049.002c kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptas tat kuruṣva yathātatham 01,049.003 āstīka uvāca 01,049.003a kiṃnimittaṃ mama pitur dattā tvaṃ mātulena me 01,049.003c tan mamācakṣva tattvena śrutvā kartāsmi tat tathā 01,049.004 sūta uvāca 01,049.004a tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī 01,049.004c bhaginī nāgarājasya jaratkārur aviklavā 01,049.005a bhujagānām aśeṣāṇāṃ mātā kadrūr iti śrutiḥ 01,049.005c tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmān nibodha tat 01,049.006a ucchaiḥśravāḥ so 'śvarājo yan mithyā na kṛto mama 01,049.006c vinatānimittaṃ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ 01,049.007a janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ 01,049.007c tatra pañcatvam āpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha 01,049.008a tāṃ ca śaptavatīm evaṃ sākṣāl lokapitāmahaḥ 01,049.008c evam astv iti tad vākyaṃ provācānumumoda ca 01,049.009a vāsukiś cāpi tac chrutvā pitāmahavacas tadā 01,049.009c amṛte mathite tāta devāñ śaraṇam īyivān 01,049.010a siddhārthāś ca surāḥ sarve prāpyāmṛtam anuttamam 01,049.010c bhrātaraṃ me puraskṛtya prajāpatim upāgaman 01,049.011a te taṃ prasādayām āsur devāḥ sarve pitāmaham 01,049.011c rājñā vāsukinā sārdhaṃ sa śāpo na bhaved iti 01,049.012a vāsukir nāgarājo 'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt 01,049.012c abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavan na bhaved iti 01,049.012d*0437_01 tathā vidhīyatām etad devadeva jagatpate 01,049.013 brahmovāca 01,049.013a jaratkārur jaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati 01,049.013c tatra jāto dvijaḥ śāpād bhujagān mokṣayiṣyati 01,049.014 jaratkārur uvāca 01,049.014a etac chrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannageśvaraḥ 01,049.014c prādān mām amaraprakhya tava pitre mahātmane 01,049.014e prāg evānāgate kāle tatra tvaṃ mayy ajāyathāḥ 01,049.015a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayān nas trātum arhasi 01,049.015c bhrātaraṃ caiva me tasmāt trātum arhasi pāvakāt 01,049.016a amoghaṃ naḥ kṛtaṃ tat syād yad ahaṃ tava dhīmate 01,049.016c pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase 01,049.017 sūta uvāca 01,049.017a evam uktas tathety uktvā so 'stīko mātaraṃ tadā 01,049.017c abravīd duḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayann iva 01,049.018a ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama 01,049.018c tasmāc chāpān mahāsattva satyam etad bravīmi te 01,049.019a bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam 01,049.019c prayatiṣye tathā saumya yathā śreyo bhaviṣyati 01,049.019e na me vāg anṛtaṃ prāha svaireṣv api kuto 'nyathā 01,049.020a taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam 01,049.020c vāgbhir maṅgalayuktābhis toṣayiṣye 'dya mātula 01,049.020e yathā sa yajño nṛpater nirvartiṣyati sattama 01,049.021a sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate 01,049.021c na te mayi mano jātu mithyā bhavitum arhati 01,049.022 vāsukir uvāca 01,049.022a āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate 01,049.022c diśaś ca na prajānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ 01,049.023 āstīka uvāca 01,049.023a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kathaṃ cit pannagottama 01,049.023c dīptād agneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam 01,049.024a brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam 01,049.024c nāśayiṣyāmi mātra tvaṃ bhayaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana 01,049.025 sūta uvāca 01,049.025a tataḥ sa vāsuker ghoram apanīya manojvaram 01,049.025c ādhāya cātmano 'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam 01,049.026a janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ 01,049.026c mokṣāya bhujagendrāṇām āstīko dvijasattamaḥ 01,049.027a sa gatvāpaśyad āstīko yajñāyatanam uttamam 01,049.027c vṛtaṃ sadasyair bahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ 01,049.028a sa tatra vārito dvāḥsthaiḥ praviśan dvijasattamaḥ 01,049.028c abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī dvijottamaḥ 01,049.028d*0438_01 sa prāpya yajñāyatanaṃ variṣṭhaṃ 01,049.028d*0438_02 dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,049.028d*0438_03 tuṣṭāva rājānam anantakīrtim 01,049.028d*0438_04 ṛtviksadasyāṃś ca tathaiva cāgnim 01,050.001 āstīka uvāca 01,050.001a somasya yajño varuṇasya yajñaḥ; prajāpater yajña āsīt prayāge 01,050.001c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.001d@029_0001 dilīparājño nahuṣasya rājño; nalasya rājñaḥ śatabindoś ca rājñaḥ 01,050.002a śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktas; tathāparas tulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai 01,050.002c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.003a yamasya yajño harimedhasaś ca; yathā yajño rantidevasya rājñaḥ 01,050.003c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.004a gayasya yajñaḥ śaśabindoś ca rājño; yajñas tathā vaiśravaṇasya rājñaḥ 01,050.004c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.005a nṛgasya yajñas tv ajamīḍhasya cāsīd; yathā yajño dāśaratheś ca rājñaḥ 01,050.005c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.006a yajñaḥ śruto no divi devasūnor; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 01,050.006c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.006d@030_0001 nahuṣasya yajñaḥ sagarasya yajñaḥ; dhundhos tathā rantidevasya caiva 01,050.007a kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya; svayaṃ ca karma pracakāra yatra 01,050.007c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.008a ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ; samāsate vṛtrahaṇaḥ kratuṃ yathā 01,050.008c naiṣāṃ jñānaṃ vidyate jñātum adya; dattaṃ yebhyo na praṇaśyet kathaṃ cit 01,050.009a ṛtviksamo nāsti lokeṣu caiva; dvaipāyaneneti viniścitaṃ me 01,050.009c etasya śiṣyā hi kṣitiṃ caranti; sarvartvijaḥ karmasu sveṣu dakṣāḥ 01,050.010a vibhāvasuś citrabhānur mahātmā; hiraṇyaretā viśvabhuk kṛṣṇavartmā 01,050.010c pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto; havyaṃ tavedaṃ hutabhug vaṣṭi devaḥ 01,050.011a neha tvad anyo vidyate jīvaloke; samo nṛpaḥ pālayitā prajānām 01,050.011c dhṛtyā ca te prītamanāḥ sadāhaṃ; tvaṃ vā rājā dharmarājo yamo vā 01,050.012a śakraḥ sākṣād vajrapāṇir yatheha; trātā loke 'smiṃs tvaṃ tatheha prajānām 01,050.012c matas tvaṃ naḥ puruṣendreha loke; na ca tvad anyo gṛhapatir asti yajñe 01,050.013a khaṭvāṅganābhāgadilīpakalpo; yayātimāndhātṛsamaprabhāvaḥ 01,050.013c ādityatejaḥpratimānatejā; bhīṣmo yathā bhrājasi suvratas tvam 01,050.014a vālmīkivat te nibhṛtaṃ sudhairyaṃ; vasiṣṭhavat te niyataś ca kopaḥ 01,050.014c prabhutvam indreṇa samaṃ mataṃ me; dyutiś ca nārāyaṇavad vibhāti 01,050.015a yamo yathā dharmaviniścayajñaḥ; kṛṣṇo yathā sarvaguṇopapannaḥ 01,050.015c śriyāṃ nivāso 'si yathā vasūnāṃ; nidhānabhūto 'si tathā kratūnām 01,050.016a dambhodbhavenāsi samo balena; rāmo yathā śastravid astravic ca 01,050.016c aurvatritābhyām asi tulyatejā; duṣprekṣaṇīyo 'si bhagīratho vā 01,050.016d*0439_01 tulyo 'si tenaiva mahātmanā vā 01,050.016d*0439_02 gaṅgā devī mānayām āsa yo vai 01,050.017 sūta uvāca 01,050.017a evaṃ stutāḥ sarva eva prasannā; rājā sadasyā ṛtvijo havyavāhaḥ 01,050.017c teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni; provāca rājā janamejayo 'tha 01,051.001 janamejaya uvāca 01,051.001a bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate; nāyaṃ bālaḥ sthaviro 'yaṃ mato me 01,051.001c icchāmy ahaṃ varam asmai pradātuṃ; tan me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ 01,051.002 sadasyā ūcuḥ 01,051.002a bālo 'pi vipro mānya eveha rājñāṃ; yaś cāvidvān yaś ca vidvān yathāvat 01,051.002b*0440_01 prasādayainaṃ tvam ato narendra 01,051.002b*0440_02 dvijātivaryaṃ sakalārthasiddhaye 01,051.002c sarvān kāmāṃs tvatta eṣo 'rhate 'dya; yathā ca nas takṣaka eti śīghram 01,051.003 sūta uvāca 01,051.003a vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ; varaṃ vṛṇīṣveti tato 'bhyuvāca 01,051.003c hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā; karmaṇy asmiṃs takṣako naiti tāvat 01,051.004 janamejaya uvāca 01,051.004a yathā cedaṃ karma samāpyate me; yathā ca nas takṣaka eti śīghram 01,051.004c tathā bhavantaḥ prayatantu sarve; paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ 01,051.005 ṛtvija ūcuḥ 01,051.005a yathā śāstrāṇi naḥ prāhur yathā śaṃsati pāvakaḥ 01,051.005c indrasya bhavane rājaṃs takṣako bhayapīḍitaḥ 01,051.005d*0441_01 āste viṣadharo nāgo nihantā janakasya te 01,051.006 sūta uvāca 01,051.006a yathā sūto lohitākṣo mahātmā; paurāṇiko veditavān purastāt 01,051.006c sa rājānaṃ prāha pṛṣṭas tadānīṃ; yathāhur viprās tadvad etan nṛdeva 01,051.007a purāṇam āgamya tato bravīmy ahaṃ; dattaṃ tasmai varam indreṇa rājan 01,051.007c vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto; na pāvakas tvāṃ pradahiṣyatīti 01,051.008a etac chrutvā dīkṣitas tapyamāna; āste hotāraṃ codayan karmakāle 01,051.008b*0442_01 indreṇa sārdhaṃ takṣakaṃ pātayadhvaṃ 01,051.008b*0442_02 vibhāvasor na tu mucyeta nāgaḥ 01,051.008c hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrair; atho indraḥ svayam evājagāma 01,051.008d*0443_01 āyātu cendro 'pi satakṣakaḥ pated 01,051.008d*0443_02 vibhāvasau nāgarājena tūrṇam 01,051.008d*0443_03 jambhasya hanteti juhāva hotā 01,051.008d*0443_04 tadājagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ 01,051.009a vimānam āruhya mahānubhāvaḥ; sarvair devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ 01,051.009c balāhakaiś cāpy anugamyamāno; vidyādharair apsarasāṃ gaṇaiś ca 01,051.009d*0444_01 nāgasya nāśo mama caiva nāśo 01,051.009d*0444_02 bhaviṣyatīty eva vicintyamānaḥ 01,051.010a tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo; bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat 01,051.010c tato rājā mantravido 'bravīt punaḥ; kruddho vākyaṃ takṣakasyāntam icchan 01,051.011a indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ 01,051.011c tam indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau 01,051.011d*0445_01 na tyajed yadi taṃ cendraḥ sa nāgaṃ takṣakaṃ tathā 01,051.011d*0446=00 sūta uvāca 01,051.011d*0446_01 janamejayena rājñā tu coditas takṣakaṃ prati 01,051.011d*0446_02 hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā 01,051.011d*0446_03 hūyamāne tathā caiva takṣakaḥ sapuraṃdaraḥ 01,051.011d*0446_04 ākāśe dadṛśe caiva kṣaṇena vyathitas tadā 01,051.011d*0446_05 puraṃdaras tu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayam āviśat 01,051.011d*0446_06 hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svam eva bhavanaṃ yayau 01,051.011d*0446_07 indre gate tu nāgendras takṣako bhayamohitaḥ 01,051.011d*0446_08 mantraśaktyā pāvakārciḥsamīpam avaśo gataḥ 01,051.011d*0447_01 taṃ dṛṣṭvā ṛtvijas tatra vacanaṃ cedam abruvan 01,051.012 ṛtvija ūcuḥ 01,051.012a ayam āyāti vai tūrṇaṃ takṣakas te vaśaṃ nṛpa 01,051.012c śrūyate 'sya mahān nādo ruvato bhairavaṃ bhayāt 01,051.013a nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo; bhraṣṭaś cāṅkān mantravisrastakāyaḥ 01,051.013c ghūrṇann ākāśe naṣṭasaṃjño 'bhyupaiti; tīvrān niḥśvāsān niḥśvasan pannagendraḥ 01,051.014a vartate tava rājendra karmaitad vidhivat prabho 01,051.014c asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātum arhasi 01,051.015 janamejaya uvāca 01,051.015a bālābhirūpasya tavāprameya; varaṃ prayacchāmi yathānurūpam 01,051.015c vṛṇīṣva yat te 'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ; tat te pradāsyāmy api ced adeyam 01,051.016 sūta uvāca 01,051.016a patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi 01,051.016c idam antaram ity evaṃ tadāstīko 'bhyacodayat 01,051.017a varaṃ dadāsi cen mahyaṃ vṛṇomi janamejaya 01,051.017c satraṃ te viramatv etan na pateyur ihoragāḥ 01,051.018a evam uktas tato rājā brahman pārikṣitas tadā 01,051.018c nātihṛṣṭamanā vākyam āstīkam idam abravīt 01,051.019a suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca yac cānyan manyase vibho 01,051.019c tat te dadyāṃ varaṃ vipra na nivartet kratur mama 01,051.020 āstīka uvāca 01,051.020a suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca na tvāṃ rājan vṛṇomy aham 01,051.020c satraṃ te viramatv etat svasti mātṛkulasya naḥ 01,051.021 sūta uvāca 01,051.021a āstīkenaivam uktas tu rājā pārikṣitas tadā 01,051.021c punaḥ punar uvācedam āstīkaṃ vadatāṃ varam 01,051.022a anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijavarottama 01,051.022c ayācata na cāpy anyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana 01,051.023a tato vedavidas tatra sadasyāḥ sarva eva tam 01,051.023c rājānam ūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam 01,051.023d*0448_01 śrutvā tan nṛpatir vākyaṃ dadau tasmai varaṃ tadā 01,051.023d*0448_02 sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra pūrṇakāmo dvijo 'bhavat 01,052.001 śaunaka uvāca 01,052.001a ye sarpāḥ sarpasatre 'smin patitā havyavāhane 01,052.001c teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotum icchāmi sūtaja 01,052.002 sūta uvāca 01,052.002a sahasrāṇi bahūny asmin prayutāny arbudāni ca 01,052.002c na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvād vedavittama 01,052.003a yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me 01,052.003c ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi 01,052.004a vāsukeḥ kulajāṃs tāvat prādhānyena nibodha me 01,052.004c nīlaraktān sitān ghorān mahākāyān viṣolbaṇān 01,052.004d*0449_01 avaśān mātṛvāgdaṇḍapīḍitān kṛpaṇān hutān 01,052.005a koṭiko mānasaḥ pūrṇaḥ sahaḥ pailo halīsakaḥ 01,052.005c picchilaḥ koṇapaś cakraḥ koṇavegaḥ prakālanaḥ 01,052.006a hiraṇyavāhaḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ 01,052.006c ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam 01,052.006d*0450_01 anye ca bahavo vipra tathā vai kulasaṃbhavāḥ 01,052.006d*0450_02 pradīptāgnau hutāḥ sarve ghorarūpā mahābalāḥ 01,052.007a takṣakasya kule jātān pravakṣyāmi nibodha tān 01,052.007c pucchaṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍabhettā rabheṇakaḥ 01,052.008a ucchikhaḥ suraso draṅgo balaheḍo virohaṇaḥ 01,052.008c śilīśalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ 01,052.009a mudgaraḥ śaśaromā ca sumanā vegavāhanaḥ 01,052.009c ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam 01,052.010a pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ 01,052.010b*0451_01 subhojanaḥ parāśaś ca vīryavān ekasāhasaḥ 01,052.010c vihaṃgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāṅgadaḥ 01,052.011a airāvatakulād ete praiviṣṭā havyavāhanam 01,052.011c kauravyakulajān nāgāñ śṛṇu me dvijasattama 01,052.012a aiṇḍilaḥ kuṇḍalo muṇḍo veṇiskandhaḥ kumārakaḥ 01,052.012c bāhukaḥ śṛṅgavegaś ca dhūrtakaḥ pātapātarau 01,052.012d*0452_01 kauravyakulajās tv ete praviṣṭā havyavāhanam 01,052.012d*0453_01 ete kauravyajā nāgā vibhāvasumukhaṃ gatāḥ 01,052.013a dhṛtarāṣṭrakule jātāñ śṛṇu nāgān yathātatham 01,052.013c kīrtyamānān mayā brahman vātavegān viṣolbaṇān 01,052.014a śaṅkukarṇaḥ piṅgalakaḥ kuṭhāramukhamecakau 01,052.014c pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahasaḥ śakunir hariḥ 01,052.015a āmāhaṭhaḥ komaṭhakaḥ śvasano mānavo vaṭaḥ 01,052.015c bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaś codrapāragaḥ 01,052.016a ṛṣabho vegavān nāma piṇḍārakamahāhanū 01,052.016c raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhaḥ pāṭarākṣasau 01,052.017a varāhako vāraṇakaḥ sumitraś citravedikaḥ 01,052.017b*0454_01 varāhako vāruṇakaḥ sucitrā etraveṇikaḥ 01,052.017c parāśaras taruṇako maṇiskandhas tathāruṇiḥ 01,052.018a iti nāgā mayā brahman kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ 01,052.018c prādhānyena bahutvāt tu na sarve parikīrtitāḥ 01,052.019a eteṣāṃ putrapautrās tu prasavasya ca saṃtatiḥ 01,052.019c na śakyāḥ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ 01,052.020a saptaśīrṣā dviśīrṣāś ca pañcaśīrṣās tathāpare 01,052.020b*0455_01 śataśīrṣās tathā nāgāḥ kālānalaviṣolbaṇāḥ 01,052.020b*0456_01 daśaśīrṣāḥ śataśīrṣās tathānye bahuśīrṣakāḥ 01,052.020c kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ 01,052.021a mahākāyā mahāvīryāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ 01,052.021c yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ 01,052.021d*0457_01 pañcayojanavistārā daśadvādaśasaṃkhyayā 01,052.022a kāmarūpāḥ kāmagamā dīptānalaviṣolbaṇāḥ 01,052.022c dagdhās tatra mahāsatre brahmadaṇḍanipīḍitāḥ 01,053.001 sūta uvāca 01,053.001a idam atyadbhutaṃ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ 01,053.001c tathā varaiś chandyamāne rājñā pārikṣitena ha 01,053.002a indrahastāc cyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata 01,053.002c tataś cintāparo rājā babhūva janamejayaḥ 01,053.003a hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivat pāvake tadā 01,053.003c na sma sa prāpatad vahnau takṣako bhayapīḍitaḥ 01,053.004 śaunaka uvāca 01,053.004a kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām 01,053.004c na pratyabhāt tadāgnau yan na papāta sa takṣakaḥ 01,053.005 sūta uvāca 01,053.005a tam indrahastād visrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam 01,053.005c āstīkas tiṣṭha tiṣṭheti vācas tisro 'bhyudairayat 01,053.006a vitasthe so 'ntarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā 01,053.006c yathā tiṣṭheta vai kaś cid gocakrasyāntarā naraḥ 01,053.007a tato rājābravīd vākyaṃ sadasyaiś codito bhṛśam 01,053.007c kāmam etad bhavatv evaṃ yathāstīkasya bhāṣitam 01,053.008a samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santv anāmayāḥ 01,053.008c prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṃ sūtavaco 'stu tat 01,053.009a tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata 01,053.009c āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca 01,053.010a sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha 01,053.010b*0458_01 samāpite tataḥ satre vidhivad vidhidarśibhiḥ 01,053.010c prītimāṃś cābhavad rājā bhārato janamejayaḥ 01,053.011a ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsan samāgatāḥ 01,053.011c tebhyaś ca pradadau vittaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,053.012a lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ 01,053.012c yenoktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam 01,053.013a nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu 01,053.013b*0459_01 datvā dravyaṃ yathānyāyaṃ bhojanācchādanānvitan 01,053.013b*0459_02 prītas tasmai narapatir aprameyaparākramaḥ 01,053.013b*0460_01 tato gatvā cāvabhṛthaṃ kṛtvā snānam anantaram 01,053.013c tataś cakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,053.014a āstīkaṃ preṣayām āsa gṛhān eva susatkṛtam 01,053.014c rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam 01,053.015a punarāgamanaṃ kāryam iti cainaṃ vaco 'bravīt 01,053.015c bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau 01,053.016a tathety uktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ 01,053.016c kṛtvā svakāryam atulaṃ toṣayitvā ca pārthivam 01,053.017a sa gatvā paramaprīto mātaraṃ mātulaṃ ca tam 01,053.017c abhigamyopasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nyavedayat 01,053.018a etac chrutvā prīyamāṇāḥ sametā; ye tatrāsan pannagā vītamohāḥ 01,053.018c te ''stīke vai prītimanto babhūvur; ūcuś cainaṃ varam iṣṭaṃ vṛṇīṣva 01,053.019a bhūyo bhūyaḥ sarvaśas te 'bruvaṃs taṃ; kiṃ te priyaṃ karavāmo 'dya vidvan 01,053.019c prītā vayaṃ mokṣitāś caiva sarve; kāmaṃ kiṃ te karavāmo 'dya vatsa 01,053.020 āstīka uvāca 01,053.020a sāyaṃ prātaḥ suprasannātmarūpā; loke viprā mānavāś cetare 'pi 01,053.020c dharmākhyānaṃ ye vadeyur mamedaṃ; teṣāṃ yuṣmadbhyo naiva kiṃ cid bhayaṃ syāt 01,053.021 sūta uvāca 01,053.021a taiś cāpy ukto bhāgineyaḥ prasannair; etat satyaṃ kāmam evaṃ carantaḥ 01,053.021c prītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśas te; kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya 01,053.022a jaratkāror jaratkārvāṃ samutpanno mahāyaśāḥ 01,053.022b*0461_01 guṇavān vai mahātejā kāryakartā mahāyaśāḥ 01,053.022c āstīkaḥ satyasaṃdho māṃ pannagebhyo 'bhirakṣatu 01,053.022d*0462_01 āstīkenoragaiḥ sārdhaṃ yaḥ purā samayaḥ kṛtaḥ 01,053.022d*0463=06 sūta uvāca 01,053.022d*0463_01 taṃ smarantaṃ mahābhāgā na māṃ hiṃsitum arhatha 01,053.022d*0463_02 sarpāpasarpa bhadraṃ te gaccha sarpa mahāviṣa 01,053.022d*0463_03 janamejayasya yajñānte āstīkavacanaṃ smara 01,053.022d*0463_04 āstīkavacanaṃ smṛtvā yaḥ sarpo na nivartate 01,053.022d*0463_05 śatadhā bhidyate mūrdhni śiṃśavṛkṣaphalaṃ yathā 01,053.022d*0463_06 sa evam uktas tu tadā dvijendraḥ 01,053.022d*0463_07 samāgatais tair bhujagendramukhyaiḥ 01,053.022d*0463_08 saṃprāpya prītiṃ vipulāṃ mahātmā 01,053.022d*0463_09 tato mano gamanāyātha dadhre 01,053.023a asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret 01,053.023c divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet 01,053.023d*0464_01 ity evaṃ nāgarājo 'tha nāgānāṃ madhyamas tathā 01,053.023d*0464_02 uktvā sahaiva te sarvaiḥ svam eva bhavanaṃ yayau 01,053.024 sūta uvāca 01,053.024a mokṣayitvā sa bhujagān sarpasatrād dvijottamaḥ 01,053.024c jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān 01,053.025a ity ākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ tava 01,053.025c yat kīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kva cit 01,053.025d*0465_01 yan māṃ tvaṃ pṛṣṭavān brahmañ śrutvā ḍuṇḍubhabhāṣitam 01,053.025d*0465_02 vyetu te sumahad brahman kautūhalam ariṃdama 01,053.026a śrutvā dharmiṣṭham ākhyānam āstīkaṃ puṇyavardhanam 01,053.026b*0466_01 sarvapāpair vinirmukto brahmaloke mahīyate 01,053.026b*0467_01 yathā kathitavān brahman pramatiḥ pūrvajas tava 01,053.026b*0467_02 putrāya rurave prītaḥ pṛcchate bhārgavottama 01,053.026b*0467_03 yad vākyaṃ śrutavāṃś cāhaṃ tathā ca kathitaṃ mayā 01,053.026c āstīkasya kaver vipra śrīmaccaritam āditaḥ 01,053.026d*0468_01 śrutvāstīkaś ca caritaṃ yaḥ smared bhaktitatparaḥ 01,053.026d*0468_02 putrapautradhanāyuś ca kulasaṃtati cākṣayā 01,053.026d*0468_03 mahāpuṇyaṃ yaśaś caiva labhate nātra saṃśayaḥ 01,053.026d*0469_01 sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt 01,053.026d*0469_02 gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prayāyāt putrapautravān 01,053.027 śaunaka uvāca 01,053.027a bhṛguvaṃśāt prabhṛty eva tvayā me kathitaṃ mahat 01,053.027c ākhyānam akhilaṃ tāta saute prīto 'smi tena te 01,053.028a prakṣyāmi caiva bhūyas tvāṃ yathāvat sūtanandana 01,053.028c yāṃ kathāṃ vyāsasaṃpannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ pracakṣva me 01,053.029a tasmin paramaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām 01,053.029c karmāntareṣu vidhivat sadasyānāṃ mahākave 01,053.030a yā babhūvuḥ kathāś citrā yeṣv artheṣu yathātatham 01,053.030c tvatta icchāmahe śrotuṃ saute tvaṃ vai vicakṣaṇaḥ 01,053.031 sūta uvāca 01,053.031a karmāntareṣv akathayan dvijā vedāśrayāḥ kathāḥ 01,053.031c vyāsas tv akathayan nityam ākhyānaṃ bhārataṃ mahat 01,053.032 śaunaka uvāca 01,053.032a mahābhāratam ākhyānaṃ pāṇḍavānāṃ yaśaskaram 01,053.032c janamejayena yat pṛṣṭaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,053.033a śrāvayām āsa vidhivat tadā karmāntareṣu saḥ 01,053.033c tām ahaṃ vidhivat puṇyāṃ śrotum icchāmi vai kathām 01,053.034a manaḥsāgarasaṃbhūtāṃ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ 01,053.034c kathayasva satāṃ śreṣṭha na hi tṛpyāmi sūtaja 01,053.035 sūta uvāca 01,053.035a hanta te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 01,053.035c kṛṣṇadvaipāyanamataṃ mahābhāratam āditaḥ 01,053.036a taj juṣasvottamamate kathyamānaṃ mayā dvija 01,053.036c śaṃsituṃ tan manoharṣo mamāpīha pravartate 01,054.001 sūta uvāca 01,054.001a śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayam 01,054.001b*0470_01 brāhmaṇānāṃ purastāt sa nṛpeṇaivaṃ praṇoditaḥ 01,054.001c abhyāgacchad ṛṣir vidvān kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,054.002a janayām āsa yaṃ kālī śakteḥ putrāt parāśarāt 01,054.002c kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṃ pitāmaham 01,054.003a jātamātraś ca yaḥ sadya iṣṭyā deham avīvṛdhat 01,054.003c vedāṃś cādhijage sāṅgān setihāsān mahāyaśāḥ 01,054.004a yaṃ nātitapasā kaś cin na vedādhyayanena ca 01,054.004c na vratair nopavāsaiś ca na prasūtyā na manyunā 01,054.005a vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ 01,054.005c parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ 01,054.006a yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpy ajījanat 01,054.006c śaṃtanoḥ saṃtatiṃ tanvan puṇyakīrtir mahāyaśāḥ 01,054.007a janamejayasya rājarṣeḥ sa tad yajñasadas tadā 01,054.007c viveśa śiṣyaiḥ sahito vedavedāṅgapāragaiḥ 01,054.008a tatra rājānam āsīnaṃ dadarśa janamejayam 01,054.008c vṛtaṃ sadasyair bahubhir devair iva puraṃdaram 01,054.009a tathā mūrdhāvasiktaiś ca nānājanapadeśvaraiḥ 01,054.009c ṛtvigbhir devakalpaiś ca kuśalair yajñasaṃstare 01,054.010a janamejayas tu rājarṣir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam 01,054.010c sagaṇo 'byudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ 01,054.011a kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate prabhuḥ 01,054.011c āsanaṃ kalpayām āsa yathā śakro bṛhaspateḥ 01,054.012a tatropaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitam 01,054.012c pūjayām āsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā 01,054.013a pādyam ācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ 01,054.013c pitāmahāya kṛṣṇāya tadarhāya nyavedayat 01,054.014a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavāj janamejayāt 01,054.014c gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā 01,054.015a tathā saṃpūjayitvā taṃ yatnena prapitāmaham 01,054.015c upopaviśya prītātmā paryapṛcchad anāmayam 01,054.016a bhagavān api taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca 01,054.016c sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyān abhyapūjayat 01,054.017a tatas taṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyair janamejayaḥ 01,054.017c idaṃ paścād dvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchat kṛtāñjaliḥ 01,054.018a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavān pratyakṣadarśivān 01,054.018c teṣāṃ caritam icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija 01,054.019a kathaṃ samabhavad bhedas teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,054.019c tac ca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat 01,054.020a pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭacetasām 01,054.020c kārtsnyenaitat samācakṣva bhagavan kuśalo hy asi 01,054.021a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,054.021c śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 01,054.022a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo 'bhavat purā 01,054.022c tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi 01,054.023a guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā 01,054.023c ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṃ purātanam 01,054.024a tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaś ca sarvaśaḥ 01,054.024c bhedaṃ rājyavināśaṃ ca kurupāṇḍavayos tadā 01,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,055.001*0471_01 pātu vaḥ kavimātaṅgo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 01,055.001*0471_02 yasya vāgmadagandhena vāsitaṃ bhuvanatrayam 01,055.001*0472_01 śṛṇu rājan yathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 01,055.001*0472_02 virodham anvagacchanta dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ 01,055.001a gurave prāṅ namaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ 01,055.001c saṃpūjya ca dvijān sarvāṃs tathānyān viduṣo janān 01,055.002a maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ 01,055.002c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,055.003a śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃs tvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām 01,055.003c guror vaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām 01,055.003d@031=0000 śaunaka uvāca 01,055.003d@031=0005 sūta uvāca 01,055.003d@031_0001 janamejayena rājñā vai kimarthaṃ sūtanandana 01,055.003d@031_0002 sarpasatrāntare pṛṣṭo vyāsaśiṣyo mahātapāḥ 01,055.003d@031_0003 pūrvajānāṃ kathāṃ māṃ vai tan no vada mahāmate 01,055.003d@031_0004 sarvajñaḥ sarvadarśī ca na te hy aviditaṃ kva cit 01,055.003d@031_0005 sarpasatre ca saṃpūrṇe ṛtvijaś cāgataśramāḥ 01,055.003d@031_0006 dhūmasaṃbhrāntanetrās tu daśāṣṭau suṣupus tadā 01,055.003d@031_0007 teṣu supteṣu sarveṣu rājā pārikṣitas tadā 01,055.003d@031_0008 yajñānte ṛṣibhir naiva nidrā kāryā kathaṃ cana 01,055.003d@031_0009 iti smṛtyuktavacanaṃ smṛtvā tān ṛṣisattamān 01,055.003d@031_0010 abhimantritenodakena ṛṣibhiś cābhicārakaiḥ 01,055.003d@031_0011 prokṣayām āsa teṣāṃ vai nidrāntaṃ tu cikīrṣavān 01,055.003d@031_0012 etasminn antare tatra mūrcchām āpuḥ sudīrghikām 01,055.003d@031_0013 acetanāṃś ca munayas tān dṛṣṭvā duḥkhito 'bhavat 01,055.003d@031_0014 tadā sabhāsado viprāḥ procuś ca janamejayam 01,055.003d@031_0015 dhig dhik te ceṣṭitaṃ rājan brāhmaṇān hatavān asi 01,055.003d@031_0016 brahmahatyāṣṭādaśa vai kṛtās tvayā narādhipa 01,055.003d@031_0017 cara tīrthāny anekāni paścāc chuddhim avāpsyasi 01,055.003d@031_0018 etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī 01,055.003d@031_0019 duḥkhitaṃ cintayākrāntaṃ rājānaṃ jīvayann iva 01,055.003d@031_0020 brahmahatyāvimokṣārthaṃ kṛtvā cīraṃ niḷīyutam 01,055.003d@031_0021 aṣṭādaśāratnikaṃ ca tad vāsaḥ paridhāya ca 01,055.003d@031_0022 pāṇḍavānāṃ kathā hy atra aṣṭādaśakaparvakam 01,055.003d@031_0023 śṛṇu tvaṃ bhārataṃ ca tataḥ śuddhim avāpsyasi 01,055.003d@031_0024 iti tad vacanaṃ śrutvā ṛṣibhiś cānumoditaḥ 01,055.003d@031_0025 vāsas tad uktaṃ vāsitvā vyāsaṃ satyavatīsutam 01,055.003d@031_0026 praśrayāvanato rājā papraccha pūrvajāṃ kathām 01,055.003d@031_0027 tām ahaṃ varṇayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ bho munīśvarāḥ 01,055.004a śṛṇu rājan yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt 01,055.004c rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsas tathaiva ca 01,055.005a yathā ca yuddham abhavat pṛthivīkṣayakārakam 01,055.005c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha 01,055.006a mṛte pitari te vīrā vanād etya svamandiram 01,055.006c nacirād iva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan 01,055.007a tāṃs tathā rūpavīryaujaḥsaṃpannān paurasaṃmatān 01,055.007c nāmṛṣyan kuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñ śrīyaśobhṛtaḥ 01,055.008a tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaś ca sahasaubalaḥ 01,055.008c teṣāṃ nigrahanirvāsān vividhāṃs te samācaran 01,055.008d*0473_01 tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇasya ca mate sthitaḥ 01,055.008d*0473_02 pāṇḍavān vividhopāyai rājyahetor apīḍayat 01,055.009a dadāv atha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ 01,055.009c jarayām āsa tad vīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ 01,055.010a pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punar baddhvā vṛkodaram 01,055.010c toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat 01,055.011a yadā prabuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam 01,055.011c udatiṣṭhan mahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ 01,055.012a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat 01,055.012c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā 01,055.012d*0474_01 upāyair bahubhiḥ kṣudraiḥ saṃvṛtair vivṛtair api 01,055.012d*0474_02 pāṇḍavān pīḍayām āsa na ca kiṃ cid asādhayat 01,055.013a teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ 01,055.013c mokṣaṇe pratighāte ca viduro 'vahito 'bhavat 01,055.014a svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ 01,055.014c pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro 'pi sukhāvahaḥ 01,055.015a yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtair vivṛtair api 01,055.015c nāśaknod vinihantuṃ tān daivabhāvyartharakṣitān 01,055.016a tataḥ saṃmantrya sacivair vṛṣaduḥśāsanādibhiḥ 01,055.016c dhṛtarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṃ gṛham ādiśat 01,055.017a tatra tān vāsayām āsa pāṇḍavān amitaujasaḥ 01,055.017c adāhayac ca visrabdhān pāvakena punas tadā 01,055.018a vidurasyaiva vacanāt khanitrī vihitā tataḥ 01,055.018c mokṣayām āsa yogena te muktāḥ prādravan bhayāt 01,055.018d*0475_01 prāptā hiḍimbī bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ 01,055.019a tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam 01,055.019c bhīmaseno 'vadhīt kruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ 01,055.020a atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃs tadā 01,055.020c brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021a tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam 01,055.021c brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ 01,055.021d*0476_01 sutapriyaiṣī tān rājā pāṇḍavān ambikāsutaḥ 01,055.021d*0476_02 (17ab) tato vivāsayām āsa rājyabhogabubhukṣayā 01,055.021d*0476_03 te prātiṣṭhanta sahitā nagarān nāgasāhvayāt 01,055.021d*0476_04 prasthāne cābhavan mantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām 01,055.021d*0476_05 yena muktā jatugṛhān niśīthe prādravan vanam 01,055.021d*0476_06 tataḥ saṃprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam 01,055.021d*0476_07 nyavasanta mahātmāno mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021d*0476_08 dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe 01,055.021d*0476_09 purocanād rakṣamāṇāḥ saṃvatsaram atandritāḥ 01,055.021d*0476_10 (18ab) suruṅgāṃ kārayitvā te vidureṇa pracoditāḥ 01,055.021d*0476_11 ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam 01,055.021d*0476_12 (18cd) prādravan bhayasaṃvignā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021d*0476_13 (19ab) dadṛśur dāruṇaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare 01,055.021d*0476_14 hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samanubodhanāt 01,055.021d*0476_15 niśi saṃprādravan pārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ 01,055.021d*0476_16 (20ab) ekacakrāṃ tato gatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 01,055.021d*0476_17 (20cd) vedādhyayanasaṃpannās te 'bhavan brahmacāriṇaḥ 01,055.021d*0476_18 te tatra prayatāḥ kālaṃ kaṃ cid ūṣur nararṣabhāḥ 01,055.021d*0476_19 mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane 01,055.021d*0476_20 tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ 01,055.021d*0476_21 (21ab) bhīmaseno mahābāhur bakaṃ nāma mahābalam 01,055.021d*0476_22 taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ 01,055.021d*0476_23 nihatya tarasā vīro nāgarān paryasāntvayat 01,055.021d*0476_24 tatas te śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām 01,055.021d*0476_25 śrutvā caivābhyagacchanta gatvā caivālabhanta tām 01,055.022a te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ 01,055.022c viditā hāstinapuraṃ pratyājagmur ariṃdamāḥ 01,055.023a ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca 01,055.023c bhrātṛbhir vigrahas tāta kathaṃ vo na bhaved iti 01,055.023e asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso 'nucintitaḥ 01,055.024a tasmāj janapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham 01,055.024c vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ 01,055.025a tayos te vacanāj jagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ 01,055.025c nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnāny ādāya sarvaśaḥ 01,055.026a tatra te nyavasan rājan saṃvatsaragaṇān bahūn 01,055.026c vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ 01,055.027a evaṃ dharmapradhānās te satyavrataparāyaṇāḥ 01,055.027c apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto 'hitāṃs tadā 01,055.028a ajayad bhīmasenas tu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ 01,055.028c udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulas tathā 01,055.029a dakṣiṇāṃ sahadevas tu vijigye paravīrahā 01,055.029c evaṃ cakrur imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām 01,055.030a pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā 01,055.030c ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ 01,055.031a tato nimitte kasmiṃś cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,055.031b*0477_01 sa vai saṃvatsarān daśa dve caiva tu vane vasan 01,055.031c vanaṃ prasthāpayām āsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam 01,055.031c*0478_01 . . . . . . . . tejasvī satyavikramaḥ 01,055.031c*0478_02 prāṇebhyo 'pi priyataraṃ 01,055.031d*0479_01 arjunaṃ puruṣavyāghraṃ sthirātmānaṃ guṇair yutam 01,055.031d*0480_01 dhairyād dharmāc ca satyāc ca vijayāc cādhikaṃ priyam 01,055.031d*0480_02 arjuno bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ nātyavartata jātu cit 01,055.032a sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane 'vasat 01,055.032b*0481_01 tīrthayātrāṃ ca kṛtavān nāgakanyām avāpya ca 01,055.032b*0481_02 atha pāṇḍyasya tanayāṃ labdhvā tābhyāṃ sahoṣitaḥ 01,055.032c tato 'gacchad dhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadā cana 01,055.033a labdhavāṃs tatra bībhatsur bhāryāṃ rājīvalocanām 01,055.033c anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 01,055.034a sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā 01,055.034c subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha 01,055.035a atarpayac ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam 01,055.035c bībhatsur vāsudevena sahito nṛpasattama 01,055.036a nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavat saha 01,055.036c vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣv iva 01,055.037a pārthāyāgnir dadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam 01,055.037c iṣudhī cākṣayair bāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam 01,055.038a mokṣayām āsa bībhatsur mayaṃ tatra mahāsuram 01,055.038c sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām 01,055.039a tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ 01,055.039c tato 'kṣair vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram 01,055.040a vanaṃ prasthāpayām āsa sapta varṣāṇi pañca ca 01,055.040c ajñātam ekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam 01,055.041a tataś caturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu 01,055.041c nālabhanta mahārāja tato yuddham avartata 01,055.042a tatas te sarvam utsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam 01,055.042c rājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ 01,055.042d*0482_01 iṣṭvā kratūṃś ca vividhān aśvamedhādikān bahūn 01,055.042d*0482_02 dhṛtarāṣṭre gate svargaṃ vidure pañcatāṃ gate 01,055.042d*0482_03 gamayitvā striyaḥ svargaṃ rājñām amitatejasām 01,055.042d*0482_04 vārṣṇeye nilayaṃ prāpte kṛṣṇadārān prarakṣya ca 01,055.042d*0482_05 mahāprasthānikaṃ kṛtvā gatāḥ svargam anuttamam 01,055.043a evam etat purāvṛttaṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,055.043c bhedo rājyavināśaś ca jayaś ca jayatāṃ vara 01,056.001 janamejaya uvāca 01,056.001a kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama 01,056.001c mahābhāratam ākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat 01,056.002a kathāṃ tv anagha citrārthām imāṃ kathayati tvayi 01,056.002c vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me 01,056.003a sa bhavān vistareṇemāṃ punar ākhyātum arhati 01,056.003c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 01,056.004a na tat kāraṇam alpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ 01,056.004c avadhyān sarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ 01,056.005a kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hy anāgasaḥ 01,056.005c prayujyamānān saṃkleśān kṣāntavanto durātmanām 01,056.006a kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ 01,056.006b*0483_01 bhrātṝṇāṃ kleśam āyātaṃ gatavān vai paraṃtapaḥ 01,056.006c parikliśyann api krodhaṃ dhṛtavān vai dvijottama 01,056.007a kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ 01,056.007c śaktā satī dhārtarāṣṭrān nādahad ghoracakṣuṣā 01,056.007d*0484_01 kathaṃ sā draupadī śaktā dhārtarāṣṭrāṃś ca nādahat 01,056.008a kathaṃ vyatikraman dyūte pārthau mādrīsutau tathā 01,056.008c anuvrajan naravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ 01,056.009a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit 01,056.009c anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavān sa yudhiṣṭhiraḥ 01,056.010a kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ 01,056.010c asyann eko 'nayat sarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ 01,056.011a etad ācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana 01,056.011c yad yac ca kṛtavantas te tatra tatra mahārathāḥ 01,056.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,056.012*0485_01 kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo 'yam anukramaḥ 01,056.012*0485_02 puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ 01,056.012a maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ 01,056.012c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,056.013a idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām 01,056.013c satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā 01,056.013d*0486_01 upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam 01,056.013d*0486_02 saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvam etan narādhipa 01,056.013d*0486_03 adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca 01,056.013d*0486_04 ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiś ca daśaiva ca 01,056.013d*0486_05 tato 'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā 01,056.014a ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 01,056.014c te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyur devatulyatām 01,056.015a idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,056.015c śrāvyāṇām uttamaṃ cedaṃ purāṇam ṛṣisaṃstutam 01,056.016a asminn arthaś ca dharmaś ca nikhilenopadiśyate 01,056.016c itihāse mahāpuṇye buddhiś ca parinaiṣṭhikī 01,056.017a akṣudrān dānaśīlāṃś ca satyaśīlān anāstikān 01,056.017c kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute 01,056.018a bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyād asaṃśayam 01,056.018c itihāsam imaṃ śrutvā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 01,056.018d*0487_01 mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā 01,056.018d*0488_01 tatkṣaṇāj jāyate dāntaḥ śaśvac chāntiṃ niyacchati 01,056.019a jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā 01,056.019c mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃś cāpi parājayet 01,056.019d*0489_01 prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā satpatim aśnute 01,056.020a idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭham idaṃ svastyayanaṃ mahat 01,056.020c mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśas tathā 01,056.020d*0490_01 vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm 01,056.021a arthaśāstram idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstram idaṃ param 01,056.021c mokṣaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā 01,056.022a saṃpraty ācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare 01,056.022c putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāś ca priyakāriṇaḥ 01,056.023a śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca 01,056.023c sarvaṃ tat tyajati kṣipram idaṃ śṛṇvan naraḥ sadā 01,056.024a bhāratānāṃ mahaj janma śṛṇvatām anasūyatām 01,056.024c nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ 01,056.025a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca 01,056.025c kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā 01,056.026a kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,056.026c anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām 01,056.026d*0491_01 sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām 01,056.026d*0492_01 ya idaṃ mānavo loke puṇyān vai brāhmaṇāñ śucīn 01,056.026d*0492_02 śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ 01,056.026d*0492_03 kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayan satataṃ śuciḥ 01,056.026d*0493_01 vaṃśam āpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet 01,056.026d*0494_01 yo 'dhīte bhārataṃ puṇyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ 01,056.026d*0494_02 caturo vārṣikān māsān sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.026d*0494_03 vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan 01,056.026d*0494_04 devā brahmarṣayo yatra puṇyā rājarṣayas tathā 01,056.026d*0494_05 kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavas tathā 01,056.026d*0495_01 bhagavāṃś cāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate 01,056.026d*0495_02 anekajanano yatra kārttikeyasya saṃbhavaḥ 01,056.026d*0495_03 brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate 01,056.026d*0495_04 sarvaśrutisamūho 'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ 01,056.027a yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ 01,056.027c khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate 01,056.028a ya idaṃ śrāvayed vidvān brāhmaṇān iha parvasu 01,056.028c dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṃ sa gacchati 01,056.029a yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ 01,056.029c akṣayyaṃ tasya tac chrāddham upatiṣṭhet pitṝn api 01,056.030a ahnā yad enaś cājñānāt prakaroti naraś caran 01,056.030c tan mahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate 01,056.030d*0496_01 ahnā yad enaḥ kriyate indriyair manasāpi vā 01,056.030d*0496_02 jñānād ajñānato vāpi prakaroti naraś ca yat 01,056.031a bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate 01,056.031c niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.031d@033_0001 bharatānāṃ yataś cāyam itihāso mahādbhutaḥ 01,056.031d@033_0002 mahato hy enaso martyān mocayed anukīrtitaḥ 01,056.031d@033_0003 tribhir varṣair labdhakāmaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 01,056.031d@033_0004 nityotthitaḥ śuciḥ śakto mahābhāratam āditaḥ 01,056.031d@033_0005 tapo niyamam āsthāya kṛtam etan maharṣiṇā 01,056.031d@033_0006 tasmān niyamasaṃyuktaiḥ śrotavyaṃ brāhmaṇair idam 01,056.031d@033_0007 kṛṣṇaproktām imāṃ puṇyāṃ bhāratīm uttamāṃ kathām 01,056.031d@033_0008 śrāvayiṣyanti ye viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ 01,056.031d@033_0009 sarvathā vartamānā vai na te śocyāḥ kṛtākṛtaiḥ 01,056.031d@033_0010 nareṇa dharmakāmena sarvaḥ śrotavya ity api 01,056.031d@033_0011 nikhilenetihāso 'yaṃ tataḥ siddhim avāpnuyāt 01,056.031d@033_0012 na tāṃ svargagatiṃ prāpya tuṣṭiṃ prāpnoti mānavaḥ 01,056.031d@033_0013 yāṃ śrutvaiva mahāpuṇyam itihāsam upāśnute 01,056.031d@033_0014 śṛṇvañ śrāddhaḥ puṇyaśīlaḥ śrāvayaṃś cedam adbhutam 01,056.031d@033_0015 naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 01,056.031d@033_0016 yathā samudro bhagavān yathā merur mahāgiriḥ 01,056.031d@033_0017 ubhau khyātau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate 01,056.031d@033_0018 idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,056.031d@033_0019 śravyaṃ śrutisukhaṃ caiva pāvanaṃ śīlavardhanam 01,056.031d@033_0020 pārikṣita kathāṃ divyāṃ puṇyāya vijayāya ca 01,056.031d@033_0021 kathyamānāṃ mayā kṛtsnāṃ śṛṇu harṣakarīm imām 01,056.032a tribhir varṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 01,056.032c mahābhāratam ākhyānaṃ kṛtavān idam uttamam 01,056.032d@032_0001 yas tu rājā śṛṇotīdam akhilām aśnute mahīm 01,056.032d@032_0002 prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā cāśu pradīyate 01,056.032d@032_0003 vaṇijaḥ siddhayātrāḥ syur vīrā vijayam āpnuyuḥ 01,056.032d@032_0004 āstikāñ śrāvayen nityaṃ brāhmaṇān anasūyakān 01,056.032d@032_0005 vedavidyāvratasnātān kṣatriyāñ jayam āsthitān 01,056.032d@032_0006 svadharmanityān vaiśyāṃś ca śrāvayet kṣatrasaṃśritān 01,056.032d@032_0007 eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sarvavarṇeṣu bhārata 01,056.032d@032_0008 brāhmaṇāc chravaṇaṃ rājan viśeṣeṇa vidhīyate 01,056.032d@032_0009 bhūyo bhūyaḥ paṭhen nityaṃ gacchet sa paramāṃ gatim 01,056.032d@032_0010 ślokaṃ vāpy anugṛhṇīta tathārdhaṃ ślokam eva vā 01,056.032d@032_0011 api pādaṃ paṭhen nityaṃ na ca nirbhārato bhavet 01,056.032d@032_0012 iha naikāśrayaṃ janma rājarṣīṇāṃ mahātmanām 01,056.032d@032_0013 iha mantrapadaṃ yuktaṃ dharmaṃ cānekadarśanam 01,056.032d@032_0014 iha yuddhāni citrāṇi rājñāṃ vṛddhir ihaiva ca 01,056.032d@032_0015 ṛṣīṇāṃ ca kathās tāta iha gandharvarakṣasām 01,056.032d@032_0016 iha tat tat samāsādya vihito vākyavistaraḥ 01,056.032d@032_0017 tīrthānāṃ nāma puṇyānāṃ darśanaṃ caiva kīrtitam 01,056.032d@032_0018 vanānāṃ parvatānāṃ ca nadīnāṃ sāgarasya ca 01,056.032d@032_0019 deśānāṃ caiva divyānāṃ purāṇāṃ caiva kīrtanam 01,056.032d@032_0020 upacāras tathaivāgryo vīryam apratimānuṣam 01,056.032d@032_0021 iha satkārayogaś ca bhārate paramarṣiṇā 01,056.032d@032_0022 rathāśvavāraṇendrāṇāṃ kalpanā yuddhakauśalam 01,056.032d@032_0023 vākyajātir anekā ca sarvam asmin samarpitam 01,056.032d@032_0024 yathā samudro 'timahān yathā ca himavān giriḥ 01,056.032d@032_0025 khyātau ratnākarau tadvan mahābhāratam ucyate 01,056.032d@032_0026 nāprītir upapadyeta yathā prāpya triviṣṭapam 01,056.032d@032_0027 puṇyaṃ tathedam ākhyānaṃ śrutvā prītir bhavaty uta 01,056.032d@032_0028 striyaś ca śūdrāḥ śṛṇuyuḥ puraskṛtya dvijottamān 01,056.032d@032_0029 prāpnuvanti yathoktāni phalāny avikalāni ca 01,056.032d@032_0030 kulasya vṛddhaye rājann āyuṣe vijayāya ca 01,056.032d@032_0031 śṛṇu kīrtayataḥ kṛtsnam itihāsaṃ purātanam 01,056.032d@032_0032 yaś cedaṃ śrāvayet pitrye brāhmaṇān pādam antataḥ 01,056.032d@032_0033 akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 01,056.032d@032_0034 ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 01,056.032d@032_0035 sa brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyād devatulyatām 01,056.032d@032_0036 prātar yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran 01,056.032d@032_0037 mahābhāratam ākhyāya paścāt saṃdhyāṃ pramucyate 01,056.032d@032_0038 rātryāṃ yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran 01,056.032d@032_0039 mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate 01,056.032d@032_0040 bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate 01,056.032d@032_0041 niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.032d@032_0042 tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 01,056.032d@032_0043 nityotthitaḥ sadā yogī mahābhāratam āditaḥ 01,056.033a dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha 01,056.033c yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,056.033d*0497_01 idaṃ hi brāhmaṇair loke ākhyātaṃ brāhmaṇeṣv iha 01,056.033d@034_0001 dātuṃ bhoktuṃ tathā śrotuṃ prahartum aribhiḥ saha 01,056.033d@034_0002 sa kiṃ jānāti puruṣo bhārataṃ yena na śrutam 01,056.033d@034_0003 ya idaṃ bhārataṃ rājan vācakāya prayacchati 01,056.033d@034_0004 tena sarvā mahī dattā bhavet sāgaramekhalā 01,056.033d@034_0005 parvāṇy aṣṭādaśemāni vyāsena kathitāni vai 01,056.033d@034_0006 yady ekam api yo dadyāt tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet 01,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,057.001a rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ 01,057.001c babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadā cid dhṛtavrataḥ 01,057.002a sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ 01,057.002c indropadeśāj jagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ 01,057.003a tam āśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatim 01,057.003c devaḥ sākṣāt svayaṃ vajrī samupāyān mahīpatim 01,057.004a indratvam arho rājāyaṃ tapasety anucintya vai 01,057.004b*0498_01 tvaṃ no gatir mahārājann iti vajry avadan muhuḥ 01,057.004c taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāt tapasaḥ saṃnyavartayat 01,057.005 indra uvāca 01,057.005*0499_01 devān ahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān 01,057.005a na saṃkīryeta dharmo 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 01,057.005c taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat 01,057.006a lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ 01,057.006c dharmayuktas tato lokān puṇyān āpsyasi śāśvatān 01,057.007a diviṣṭhasya bhuviṣṭhas tvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ 01,057.007c ūdhaḥ pṛthivyā yo deśas tam āvasa narādhipa 01,057.008a paśavyaś caiva puṇyaś ca susthiro dhanadhānyavān 01,057.008c svārakṣyaś caiva saumyaś ca bhogyair bhūmiguṇair yutaḥ 01,057.009a aty anyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhir yutaḥ 01,057.009c vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa 01,057.010a dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāś ca sādhavaḥ 01,057.010c na ca mithyāpralāpo 'tra svaireṣv api kuto 'nyathā 01,057.011a na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ 01,057.011c yuñjate dhuri no gāś ca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca 01,057.012a sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada 01,057.012c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu yad bhavet 01,057.013a devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat 01,057.013c ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānam upapatsyate 01,057.014a tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ 01,057.014c cariṣyasy uparistho vai devo vigrahavān iva 01,057.015a dadāmi te vaijayantīṃ mālām amlānapaṅkajām 01,057.015c dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrair avikṣatam 01,057.016a lakṣaṇaṃ caitad eveha bhavitā te narādhipa 01,057.016c indramāleti vikhyātaṃ dhanyam apratimaṃ mahat 01,057.016d*0500_01 evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat 01,057.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,057.017a yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ 01,057.017c iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm 01,057.017d*0501_01 prayayau devataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām 01,057.017d*0501_02 tatas tu rājā cedīnām indrābharaṇabhūṣitaḥ 01,057.017d*0501_03 indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm 01,057.018a tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatis tadā 01,057.018c praveśaṃ kārayām āsa gate saṃvatsare tadā 01,057.018c*0502_01 . . . . . . . . sarvotsavavaraṃ tadā 01,057.018c*0502_02 mārgaśīrṣe mahārāja 01,057.018d*0503_01 mārgaśīrṣe mahārāja paurṇamāsyāṃ mahāmaham 01,057.019a tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ 01,057.019c praveśaḥ kriyate rājan yathā tena pravartitaḥ 01,057.020a aparedyus tathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ 01,057.020c alaṃkṛtāyāḥ piṭakair gandhair mālyaiś ca bhūṣaṇaiḥ 01,057.020e mālyadāmaparikṣiptā vidhivat kriyate 'pi ca 01,057.020e*0504_01 . . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām 01,057.020e*0504_02 uddhṛtya pīṭhake cāpi dvādaśāratnikocchrite 01,057.020e*0504_03 mahārājatavāsobhiḥ parikṣipya dhvajottamam 01,057.020e*0504_04 vāsobhir annapānaiś ca pūjitair brāhmaṇarṣabhaiḥ 01,057.020e*0504_05 puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dhvaja ucchrīyate tadā 01,057.020e*0504_06 śaṅkhabherīmṛdaṅgaiś ca 01,057.020e*0505_01 caturviṃśaty aṅgulātmā hastaḥ kiṣkur iti smṛtaḥ 01,057.020e*0506_01 . . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkur āyatā 01,057.020e*0506_02 pīṭhe ca dvādaśāratnīr ucchrite ratnabhūṣite 01,057.020e*0506_03 vāsobhiḥ pañcavarṇais tu samālyair bhūṣitaṃ dhvajam 01,057.021a bhagavān pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ 01,057.021b*0507_01 māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha 01,057.021b*0507_02 nānāvidhāni dānāni datvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ 01,057.021b*0507_03 alaṃkṛtvā mālyadāmair vastrair nānāvidhais tathā 01,057.021b*0507_04 vratibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt 01,057.021b*0507_05 sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśritāḥ kathāḥ 01,057.021b*0507_06 ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha 01,057.021b*0507_07 sūtāś ca māgadhāś caiva naṭante naṭanartakaiḥ 01,057.021b*0507_08 prītyā ca naraśārdūla sarve cakrur mahotsavam 01,057.021b*0507_09 sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 01,057.021b*0507_10 mahārājatavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tathā 01,057.021b*0507_11 jātihiṅgulikenāktaḥ sadāro mumude tadā 01,057.021b*0507_12 evaṃ jānapadāḥ sarve cakrur indramahaṃ tadā 01,057.021b*0507_13 yathā cedipatiḥ prītaś cakārendramakhaṃ vasuḥ 01,057.021b*0508_01 reje cedipatis tatra divi devapatir yathā 01,057.021c svayam eva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ 01,057.022a etāṃ pūjāṃ mahendras tu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhām 01,057.022b*0509_01 haribhir vājibhir yuktam antarikṣagataṃ ratham 01,057.022b*0509_02 āsthāya saha śacyā ca vṛto hy apsarasāṃ gaṇaiḥ 01,057.022c vasunā rājamukhyena prītimān abravīd vibhuḥ 01,057.023a ye pūjayiṣyanti narā rājānaś ca mahaṃ mama 01,057.023c kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatir nṛpaḥ 01,057.024a teṣāṃ śrīr vijayaś caiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati 01,057.024c tathā sphīto janapado muditaś ca bhaviṣyati 01,057.024d*0510_01 nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa 01,057.024d*0510_02 rākṣasāś ca piśācāś ca na lumpante kathaṃ cana 01,057.025a evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa 01,057.025c vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo 'bhisatkṛtaḥ 01,057.025d*0511_01 evaṃ kṛtvā mahendras tu jagāma svaṃ niveśanam 01,057.026a utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ 01,057.026c bhūmidānādibhir dānair yathā pūtā bhavanti vai 01,057.026e varadānamahāyajñais tathā śakrotsavena te 01,057.027a saṃpūjito maghavatā vasuś cedipatis tadā 01,057.027c pālayām āsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīm imām 01,057.027e indraprītyā bhūmipatiś cakārendramahaṃ vasuḥ 01,057.028a putrāś cāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ 01,057.028c nānārājyeṣu ca sutān sa samrāḍ abhyaṣecayat 01,057.029a mahāratho magadharāḍ viśruto yo bṛhadrathaḥ 01,057.029c pratyagrahaḥ kuśāmbaś ca yam āhur maṇivāhanam 01,057.029e macchillaś ca yaduś caiva rājanyaś cāparājitaḥ 01,057.030a ete tasya sutā rājan rājarṣer bhūritejasaḥ 01,057.030c nyaveśayan nāmabhiḥ svais te deśāṃś ca purāṇi ca 01,057.030e vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāś ca śāśvatāḥ 01,057.031a vasantam indraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam 01,057.031c upatasthur mahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam 01,057.031e rājoparicarety evaṃ nāma tasyātha viśrutam 01,057.032a puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ 01,057.032c arautsīc cetanāyuktaḥ kāmāt kolāhalaḥ kila 01,057.033a giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasur atāḍayat 01,057.033c niścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā 01,057.034a tasyāṃ nadyām ajanayan mithunaṃ parvataḥ svayam 01,057.034c tasmād vimokṣaṇāt prītā nadī rājñe nyavedayat 01,057.034d*0512_01 mahiṣī bhavitā kanyā pauṣyaḥ senāpatir bhavet 01,057.034d*0512_02 śuktimatyā vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ 01,057.035a yaḥ pumān abhavat tatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ 01,057.035c vasur vasupradaś cakre senāpatim ariṃdamam 01,057.035e cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ 01,057.036a vasoḥ patnī tu girikā kāmāt kāle nyavedayat 01,057.036c ṛtukālam anuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ 01,057.037a tadahaḥ pitaraś cainam ūcur jahi mṛgān iti 01,057.037c taṃ rājasattamaṃ prītās tadā matimatāṃ varam 01,057.038a sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tam avyatikramya pārthivaḥ 01,057.038c cacāra mṛgayāṃ kāmī girikām eva saṃsmaran 01,057.038e atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣāc chriyam ivāparām 01,057.038f*0513_01 aśokaiś campakaiś cūtais tilakair atimuktakaiḥ 01,057.038f*0513_02 puṃnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakuḷair divyapādapaiḥ 01,057.038f*0513_03 panasair nārikelaiś ca candanaiś cārjunais tathā 01,057.038f*0513_04 etair anyair mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalair yutam 01,057.038f*0513_05 kokilākulasaṃnādaṃ mattabhramaranāditam 01,057.038f*0513_06 vasantakāle tat paśyan vanaṃ caitrarathopamam 01,057.038f*0513_07 manmathābhiparītātmā nāpaśyad girikāṃ tadā 01,057.038f*0513_08 apaśyat kāmasaṃtaptaś caramāṇo yadṛcchayā 01,057.038f*0513_09 puṣpasaṃcchannaśākhāgraṃ pallavair upaśobhitam 01,057.038f*0513_10 aśokastabakaiś channaṃ ramaṇīyaṃ tadā nṛpaḥ 01,057.038f*0513_11 taror adhastāc chākhāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ 01,057.038f*0513_12 madhugandhaiś ca saṃpṛktaṃ puṣpagandhaṃ manoramam 01,057.038f*0513_13 vāyunā preryamāṇaṃ tam āghrāya mudam anvagāt 01,057.038f*0514_01 bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgnir avardhata 01,057.039a tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane 01,057.039b*0515_01 tad retaś cāpi tatraiva pratijagrāha bhūmipaḥ 01,057.039c skannamātraṃ ca tad reto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ 01,057.040a pratijagrāha mithyā me na skanded reta ity uta 01,057.040b*0516_01 idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhaved iti 01,057.040b*0517_01 aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ pravidadhe nṛpaḥ 01,057.040b*0517_02 aśokastabakais tāmraiḥ pallavaiś cāpy abandhayat 01,057.040b*0517_03 idaṃ vṛthaiva skannaṃ me retaḥ sa sumahān vadhaḥ 01,057.040c ṛtuś ca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syād iti prabhuḥ 01,057.041a saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ 01,057.041c amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ 01,057.042a śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ 01,057.042c abhimantryātha tac chukram ārāt tiṣṭhantam āśugam 01,057.042e sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato 'bravīt 01,057.043a matpriyārtham idaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya 01,057.043c girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hy ārtavam adya vai 01,057.044a gṛhītvā tat tadā śyenas tūrṇam utpatya vegavān 01,057.044c javaṃ paramam āsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ 01,057.045a tam apaśyad athāyāntaṃ śyenaṃ śyenas tathāparaḥ 01,057.045c abhyadravac ca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā 01,057.046a tuṇḍayuddham athākāśe tāv ubhau saṃpracakratuḥ 01,057.046c yudhyator apatad retas tac cāpi yamunāmbhasi 01,057.047a tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ 01,057.047c mīnabhāvam anuprāptā babhūva yamunācarī 01,057.048a śyenapādaparibhraṣṭaṃ tad vīryam atha vāsavam 01,057.048c jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī 01,057.049a kadā cid atha matsīṃ tāṃ babandhur matsyajīvinaḥ 01,057.049c māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama 01,057.049e ujjahrur udarāt tasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam 01,057.050a āścaryabhūtaṃ matvā tad rājñas te pratyavedayan 01,057.050c kāye matsyā imau rājan saṃbhūtau mānuṣāv iti 01,057.051a tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicaras tadā 01,057.051c sa matsyo nāma rājāsīd dhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ 01,057.052a sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata 01,057.052c puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe 01,057.052e mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣam avāpsyasi 01,057.053a tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā 01,057.053c saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpam avāpya ca 01,057.053e siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ 01,057.054a yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī 01,057.054c rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatv iti 01,057.054e rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,057.055a sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt 01,057.055c āsīn matsyasagandhaiva kaṃ cit kālaṃ śucismitā 01,057.056a śuśrūṣārthaṃ pitur nāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale 01,057.056c tīrthayātrāṃ parikrāmann apaśyad vai parāśaraḥ 01,057.057a atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānām api kāṅkṣitām 01,057.057b*0518_01 saṃgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvety abhyabhāṣata 01,057.057c dṛṣṭvaiva ca sa tāṃ dhīmāṃś cakame cārudarśanām 01,057.057e vidvāṃs tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavān munipuṃgavaḥ 01,057.057f@035_0001 saṃbhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ 01,057.057f@035_0002 matsyagandhā 01,057.057f@035_0002 kva karṇadhāro naur yena nīyate brūhi bhāmini 01,057.057f@035_0003 anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā 01,057.057f@035_0004 sahasrajanasaṃpūrṇā naur mayā vāhyate dvija 01,057.057f@035_0004 parāśaraḥ 01,057.057f@035_0005 śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām 01,057.057f@035_0006 kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena saṃmitam 01,057.057f@035_0007 ahaṃ śeṣo bhaviṣyāmi nīyatām acireṇa nauḥ 01,057.057f@035_0007 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.057f@035_0008 matsyagandhā tathety uktvā nāvaṃ vāhayatī jale 01,057.057f@035_0009 matsyagandhā 01,057.057f@035_0009 vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacas tadā 01,057.057f@035_0010 matsyagandheti mām āhur dāśarājasutāṃ janāḥ 01,057.057f@035_0011 parāśaraḥ 01,057.057f@035_0011 janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām 01,057.057f@035_0012 divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ 01,057.057f@035_0013 praṇayagrahaṇārthāya vakṣye vāsavi tac chṛṇu 01,057.057f@035_0014 barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapās tu te 01,057.057f@035_0015 teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā 01,057.057f@035_0016 acchodaṃ nāma tad divyaṃ saro yasmāt samutthitam 01,057.057f@035_0017 tvayā na dṛṣṭapūrvās tu pitaras te kadā cana 01,057.057f@035_0018 saṃbhūtā manasā teṣāṃ pitṝn svān nābhijānatī 01,057.057f@035_0019 sā tv anyaṃ pitaraṃ vavre svān atikramya tān pitṝn 01,057.057f@035_0020 nāmnā vasur iti khyātaṃ manuputraṃ mahīśvaram 01,057.057f@035_0021 adrikāpsarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam 01,057.057f@035_0022 sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī 01,057.057f@035_0023 pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogād bhraṣṭā papāta sā 01,057.057f@035_0024 apaśyat patamānā sā vimānatrayam antikāt 01,057.057f@035_0025 trasareṇupramāṇāṃs tāṃs tatrāpaśyat svakān pitṝn 01,057.057f@035_0026 susūkṣmān aparivyaktān aṅgair aṅgeṣv ivāhitān 01,057.057f@035_0027 trāteti tān uvācārtā patantī sā hy adhomukhī 01,057.057f@035_0028 tair uktā sā tu mā bhaiṣīs tena sā saṃsthitā divi 01,057.057f@035_0029 tataḥ prasādayām āsa svān pitṝn dīnayā girā 01,057.057f@035_0030 tām ūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt 01,057.057f@035_0031 bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite 01,057.057f@035_0032 yair ārabhante karmāṇi śarīrair iha devatāḥ 01,057.057f@035_0033 tair eva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ 01,057.057f@035_0034 manuṣyās tv anyadehena śubhāśubham iti sthitiḥ 01,057.057f@035_0035 sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe 01,057.057f@035_0036 tasmāt tvaṃ patase putri pretya tvaṃ prāpsyase phalam 01,057.057f@035_0037 pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasor hi tvaṃ samāgatā 01,057.057f@035_0038 matsyayonau samutpannā sutā rājño bhaviṣyasi 01,057.057f@035_0039 adrikā matsyarūpābhūd gaṅgāyamunasaṃgame 01,057.057f@035_0040 parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi 01,057.057f@035_0041 yo vedam ekaṃ brahmarṣiś caturdhā vibhajiṣyati 01,057.057f@035_0042 mahābhiṣaksutasyaiva śaṃtanoḥ kīrtivardhanam 01,057.057f@035_0043 jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam 01,057.057f@035_0044 etān utpādya putrāṃs tvaṃ punar evāgamiṣyasi 01,057.057f@035_0045 vyatikramāt pitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam 01,057.057f@035_0046 asyaiva rājñas tvaṃ kanyā hy adrikāyāṃ bhaviṣyasi 01,057.057f@035_0047 aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā 01,057.057f@035_0048 evam uktā purā tais tvaṃ jātā satyavatī śubhā 01,057.057f@035_0049 adrikety abhivikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ 01,057.057f@035_0050 mīnabhāvam anuprāptā tvāṃ janitvā gatā divam 01,057.057f@035_0051 tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi 01,057.057f@035_0052 tasmād vāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam 01,057.057f@035_0052 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.057f@035_0053 vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā 01,057.058a sābravīt paśya bhagavan pārāvāre ṛṣīn sthitān 01,057.058c āvayor dṛśyator ebhiḥ kathaṃ nu syāt samāgamaḥ 01,057.059a evaṃ tayokto bhagavān nīhāram asṛjat prabhuḥ 01,057.059c yena deśaḥ sa sarvas tu tamobhūta ivābhavat 01,057.060a dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatas taṃ paramarṣiṇā 01,057.060c vismitā cābravīt kanyā vrīḍitā ca manasvinī 01,057.061a viddhi māṃ bhagavan kanyāṃ sadā pitṛvaśānugām 01,057.061c tvatsaṃyogāc ca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha 01,057.062a kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottama 01,057.062c gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīman na sthātum utsahe 01,057.062e etat saṃcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram 01,057.063a evam uktavatīṃ tāṃ tu prītimān ṛṣisattamaḥ 01,057.063c uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi 01,057.064a vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvam icchasi bhāmini 01,057.064c vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite 01,057.065a evam uktā varaṃ vavre gātrasaugandhyam uttamam 01,057.065c sa cāsyai bhagavān prādān manasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ 01,057.066a tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā 01,057.066b*0519_01 lajjānatamukhī bhūtvā muner abhyāśam āgatā 01,057.066c jagāma saha saṃsargam ṛṣiṇādbhutakarmaṇā 01,057.067a tena gandhavatīty eva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi 01,057.067c tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi 01,057.068a tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam 01,057.068b@036_0001 tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃvṛtam 01,057.068b@036_0002 vīrāsanam upāsthāya yogī dhyānaparo 'bhavat 01,057.068b@036_0003 śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade 01,057.068b@036_0004 tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā 01,057.068b@036_0005 dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ 01,057.068b@036_0006 sa cintayām āsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet 01,057.068b@036_0007 śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ 01,057.068b@036_0008 śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ 01,057.068b@036_0009 dharmajñair vihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ 01,057.068b@036_0010 dānāgnihotram ijyā ca śrautasyaitad dhi lakṣaṇam 01,057.068b@036_0011 smārto varṇāśramācāro yamaiś ca niyamair yutaḥ 01,057.068b@036_0012 dharme tu dhāraṇe dhātur mahattve cāpi paṭhyate 01,057.068b@036_0013 tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryair upadiśyate 01,057.068b@036_0014 aniṣṭaphalabhāk ceti tair adharmo bhaviṣyati 01,057.068b@036_0015 tasmād iṣṭaphalārthāya dharmam eva samācaret 01,057.068b@036_0016 brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyaś ca dhārmikaḥ 01,057.068b@036_0017 vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ 01,057.068b@036_0018 trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ 01,057.068b@036_0019 paiśāco naiva kartavyaḥ piśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ 01,057.068b@036_0020 sāmarṣāṃ vyaṅgitāṃ kanyāṃ mātuḥ svakulajāṃ tathā 01,057.068b@036_0021 vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām 01,057.068b@036_0022 apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ vraṇīm 01,057.068b@036_0023 na cāsnātāṃ striyaṃ gacched iti dharmānuśāsanam 01,057.068b@036_0024 pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca 01,057.068b@036_0025 upādhyāyartvijaiś caiva kanyādāne prabhūttamāḥ 01,057.068b@036_0026 etair dattāṃ niṣeveta nādattām ādadīta ca 01,057.068b@036_0027 ity eva ṛṣayaḥ prāhur vivāhe dharmavittamāḥ 01,057.068b@036_0028 asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca 01,057.068b@036_0029 gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā 01,057.068b@036_0030 kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyam anāpadi 01,057.068b@036_0031 yady asyāṃ jāyate putro vedavyāso bhaved ṛṣiḥ 01,057.068b@036_0032 kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhaved ṛṣir udāradhīḥ 01,057.068b@036_0033 evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,057.068b@036_0034 jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣas tadā 01,057.068b@036_0035 tasmin kṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho 'pi sameyivān 01,057.068b@036_0036 pitṛgaṇāḥ 01,057.068b@036_0036 pūrvaṃ svāgatam ity uktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata 01,057.068b@036_0037 asmākaṃ mānasīṃ kanyām asmacchāpena vāsavīm 01,057.068b@036_0038 yadi cecchasi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhṇīṣva māciram 01,057.068b@036_0038 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0039 pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha 01,057.068b@036_0040 maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇe 'pi mayā śrutam 01,057.068b@036_0041 parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt 01,057.068b@036_0042 evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha 01,057.068b@036_0043 ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tatra naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,057.068b@036_0044 vivāhaṃ draṣṭum icchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ 01,057.068b@036_0045 arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā 01,057.068b@036_0046 viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā 01,057.068b@036_0047 vaivāhikāṃs tu saṃbhārān saṃkalpya ca yathākramam 01,057.068b@036_0048 arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā 01,057.068b@036_0049 bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakārayat 01,057.068b@036_0050 āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhyāṃ somadaivate 01,057.068b@036_0051 śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate 01,057.068b@036_0052 vivāhakāla ity uktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha 01,057.068b@036_0053 yamunādvīpam āsādya śiṣyaiś ca munipatnibhiḥ 01,057.068b@036_0054 sthaṇḍilaṃ caturasraṃ ca gomayenopalipya ca 01,057.068b@036_0055 akṣataiḥ phalapuṣpaiś ca svastikair ārdrapallavaiḥ 01,057.068b@036_0056 jalapūrṇaghaṭaiś caiva sarvataḥ pariśobhitam 01,057.068b@036_0057 tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā 01,057.068b@036_0058 siddhārthayavakalkaiś ca snātaṃ sarvauṣadhair api 01,057.068b@036_0059 kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim 01,057.068b@036_0060 vācayitvā tu puṇyāham akṣatais tu samarcitaḥ 01,057.068b@036_0061 gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe 01,057.068b@036_0062 apadātis tato gatvā vadhūjñātibhir arcitaḥ 01,057.068b@036_0063 snātām ahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām 01,057.068b@036_0064 vadhūṃ maṅgalasaṃyuktām iṣuhastāṃ samīkṣya ca 01,057.068b@036_0065 uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit 01,057.068b@036_0066 pratigraho dātṛvaśaḥ śrutam evaṃ mayā purā 01,057.068b@036_0067 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0067 yathā vakṣyanti pitaras tat kariṣyāmahe vayam 01,057.068b@036_0068 tad dharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ 01,057.068b@036_0069 śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ 01,057.068b@036_0070 vasuṃ paramadharmiṣṭham āhūyedaṃ vaco 'bruvan 01,057.068b@036_0071 matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ 01,057.068b@036_0072 vasuḥ 01,057.068b@036_0072 parāśarāya munaye dātum arhasi dharmataḥ 01,057.068b@036_0073 satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena dhīmatā 01,057.068b@036_0074 ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām 01,057.068b@036_0074 pitaraḥ 01,057.068b@036_0075 nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ 01,057.068b@036_0076 kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate 01,057.068b@036_0077 karmabhūmis tu mānuṣyaṃ bhogabhūmis triviṣṭapam 01,057.068b@036_0078 iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ 01,057.068b@036_0079 iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ 01,057.068b@036_0080 dakṣiṇābandha ity ukte ubhe sukṛtaduṣkṛte 01,057.068b@036_0081 dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te 01,057.068b@036_0082 tasmān no mānasīṃ kanyāṃ yogād bhraṣṭāṃ viśāṃ pate 01,057.068b@036_0083 sutātvaṃ tava saṃprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai 01,057.068b@036_0083 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0084 ity uktvā pitaraḥ sarve kṣaṇād antarhitās tadā 01,057.068b@036_0085 yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryam ity uta 01,057.068b@036_0086 vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha 01,057.068b@036_0087 vasuḥ 01,057.068b@036_0087 vivāhaṃ kārayām āsa śrutidṛṣṭena karmaṇā 01,057.068b@036_0088 parāśara mahāprājña tava dāsyāmy ahaṃ sutām 01,057.068b@036_0089 pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā 01,057.068b@036_0089 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0090 vasos tu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ 01,057.068b@036_0091 kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇim aspṛśat 01,057.068b@036_0092 prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrair hutāśanam 01,057.068b@036_0093 trir agniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam 01,057.068b@036_0094 maharṣīn yājñavalkyādīn dakṣiṇābhiḥ pratarpya ca 01,057.068b@036_0095 labdhānujño 'bhivādyāśu pradakṣiṇam athākarot 01,057.068b@036_0096 parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarṣigaṇās tadā 01,057.068b@036_0097 hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇād eva vedavyāso bhavatv iti 01,057.068c parāśaro 'pi bhagavāñ jagāma svaṃ niveśanam 01,057.069a iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varam anuttamam 01,057.069c parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā 01,057.069e jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān 01,057.069f@037_0001 jātamātraḥ sa vavṛdhe saptavarṣo 'bhavat tadā 01,057.069f@037_0002 snātvābhivādya pitaraṃ tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ 01,057.069f@037_0003 svastīti vacanaṃ coktvā dadau kalaśam uttamam 01,057.069f@037_0004 gṛhītvā kalaśaṃ pārśve tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ 01,057.069f@037_0005 tato dāśabhayāt patnī snātvā kanyā babhūva sā 01,057.069f@037_0006 abhivādya muneḥ pādau putraṃ jagrāha pāṇinā 01,057.069f@037_0007 spṛṣṭamātre tu nirbhartsya mātaraṃ vākyam abravīt 01,057.069f@037_0008 mama pitrā tu saṃsparśān mātas tvam abhavaḥ śuciḥ 01,057.069f@037_0009 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0009 adya dāśasutā kanyā na spṛśer mām anindite 01,057.069f@037_0010 vyāsasya vacanaṃ śrutvā bāṣpapūrṇamukhī tadā 01,057.069f@037_0011 manuṣyabhāvāt sā yoṣit patitā munipādayoḥ 01,057.069f@037_0012 mahāprasādo bhagavān putraṃ provāca dharmavit 01,057.069f@037_0013 mā tvam evaṃvidhaṃ kārṣīr naitad dharmyaṃ mataṃ hi naḥ 01,057.069f@037_0014 na dūṣyau mātāpitarau tathā pūrvopakāriṇau 01,057.069f@037_0015 dhāraṇād duḥkhasahanāt tayor mātā garīyasī 01,057.069f@037_0016 bījakṣetrasamāyoge sasyaṃ jāyeta laukikam 01,057.069f@037_0017 jāyate ca sutas tadvat puruṣastrīsamāgame 01,057.069f@037_0018 mṛgīṇāṃ pakṣiṇāṃ caiva apsarāṇāṃ tathaiva ca 01,057.069f@037_0019 śūdrayonyāṃ ca jāyante munayo vedapāragāḥ 01,057.069f@037_0020 ṛṣyaśṛṅgo mṛgīputraḥ kaṇvo barhisutas tathā 01,057.069f@037_0021 agastyaś ca vasiṣṭhaś ca urvaśyāṃ janitāv ubhau 01,057.069f@037_0022 somaśravās tu sarpyāṃ tu aśvināv aśvisaṃbhavau 01,057.069f@037_0023 skandaḥ skannena śuklena jātaḥ śaravaṇe purā 01,057.069f@037_0024 evam eva ca devānām ṛṣīṇāṃ caiva saṃbhavaḥ 01,057.069f@037_0025 lokavādapravṛttir hi na mīmāṃsyā budhaiḥ sadā 01,057.069f@037_0026 vedavyāsa iti proktaḥ purāṇe ca svayaṃbhuvā 01,057.069f@037_0027 dharmanetā maharṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ tvam eva ca 01,057.069f@037_0028 tasmāt putra na dūṣyeta vāsavī yogacāriṇī 01,057.069f@037_0029 matprītyarthaṃ mahāprājña sasnehaṃ vaktum arhasi 01,057.069f@037_0030 prajāhitārthaṃ saṃbhūto viṣṇor bhāgo mahān ṛṣiḥ 01,057.069f@037_0031 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0031 tasmāt svamātaraṃ snehāt prabravīhi tapodhana 01,057.069f@037_0032 guror vacanam ājñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā 01,057.069f@037_0033 cintayitvā lokavṛttaṃ mātur aṅkam athāviśat 01,057.069f@037_0034 putrasparśāt tu lokeṣu nānyat sukham atīva hi 01,057.069f@037_0035 vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ pariṣvajyāśrvavartayat 01,057.069f@037_0036 stanyāsāraiḥ klidyamānā putram āghrāya mūrdhani 01,057.069f@037_0036 vāsavī 01,057.069f@037_0037 putralābhāt paraṃ loke nāstīha prasavārthinām 01,057.069f@037_0038 durlabhaṃ ceti manye 'haṃ mayā prāptaṃ mahat tapaḥ 01,057.069f@037_0039 mahatā tapasā tāta mahāyogabalena ca 01,057.069f@037_0040 mayā tvaṃ hi mahāprājña labdho 'mṛtam ivāmaraiḥ 01,057.069f@037_0041 tasmāt tvaṃ mām ṛṣeḥ putra tyaktuṃ nārhasi sāṃpratam 01,057.069f@037_0041 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0042 evam uktas tataḥ snehād vyāso mātaram abravīt 01,057.069f@037_0043 tvayā spṛṣṭaḥ pariṣvakto mūrdhni cāghrāyito muhuḥ 01,057.069f@037_0044 etāvan mātrayā prītā bhaviṣyethā nṛpātmaje 01,057.070a sa mātaram upasthāya tapasy eva mano dadhe 01,057.070c smṛto 'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣv iti ca so 'bravīt 01,057.070d@038_0001 tataḥ kanyām anujñāya punaḥ kanyā bhavatv iti 01,057.070d@038_0002 parāśaro 'pi bhagavān putreṇa sahito yayau 01,057.070d@038_0003 gatvāśramapadaṃ puṇyam adṛśyantyāḥ parāśaraḥ 01,057.070d@038_0004 jātakarmādisaṃskāraṃ kārayām āsa dharmataḥ 01,057.070d@038_0005 kṛtopanayano vyāso yājñavalkyena bhārata 01,057.070d@038_0006 vedān adhijage sāṅgān oṃkāreṇa trimātrayā 01,057.070d@038_0007 gurave dakṣiṇāṃ dattvā tapaḥ kartuṃ pracakrame 01,057.071a evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt 01,057.071c dvīpe nyastaḥ sa yad bālas tasmād dvaipāyano 'bhavat 01,057.072a pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvān sa tu yuge yuge 01,057.072c āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugam avekṣya ca 01,057.073a brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāmyayā 01,057.073b*0520_01 tataḥ sa maharṣir vidvāñ śiṣyān āhūya dharmataḥ 01,057.073c vivyāsa vedān yasmāc ca tasmād vyāsa iti smṛtaḥ 01,057.074a vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān 01,057.074c sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svam ātmajam 01,057.075a prabhur variṣṭho varado vaiśaṃpāyanam eva ca 01,057.075c saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ 01,057.075d@039_0001 tataḥ satyavatī hṛṣṭā jagāma svaṃ niveśanam 01,057.075d@039_0002 tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi 01,057.075d@039_0003 dāśarājaḥ 01,057.075d@039_0003 dāśarājas tu tad gandham ājighran prītim āvahat 01,057.075d@039_0004 tvām āhur matsyagandheti kathaṃ bāle sugandhatā 01,057.075d@039_0005 apāsya matsyagandhatvaṃ kena dattā sugandhatā 01,057.075d@039_0005 satyavatī 01,057.075d@039_0006 śakteḥ putro mahāprājñaḥ parāśara iti śrutaḥ 01,057.075d@039_0007 nāvaṃ vāhayamānāyā mama dṛṣṭvā sugarhitam 01,057.075d@039_0008 apāsya matsyagandhatvaṃ yojanād gandhatāṃ dadau 01,057.075d@039_0009 ṛṣeḥ prasādaṃ dṛṣṭvā tu janāḥ prītim upāgaman 01,057.075d@039_0010 evaṃ labdho mayā gandho na roṣaṃ kartum arhasi 01,057.075d@039_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.075d@039_0011 dāśarājas tu tad vākyaṃ praśaśaṃsa nananda ca 01,057.075d@039_0012 etat pavitraṃ puṇyaṃ ca vyāsasaṃbhavam uttamam 01,057.075d@039_0013 itihāsam imaṃ śrutvā prajāvanto bhavanti ca 01,057.076a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyām amitadyutiḥ 01,057.076c vasuvīryāt samabhavan mahāvīryo mahāyaśāḥ 01,057.076d*0521_01 vedārthavic ca bhagavān ṛṣir vipro mahāyaśāḥ 01,057.077a śūle protaḥ purāṇarṣir acoraś coraśaṅkayā 01,057.077c aṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ 01,057.078a sa dharmam āhūya purā maharṣir idam uktavān 01,057.078c iṣīkayā mayā bālyād ekā viddhā śakuntikā 01,057.079a tat kilbiṣaṃ smare dharma nānyat pāpam ahaṃ smare 01,057.079c tan me sahasrasamitaṃ kasmān nehājayat tapaḥ 01,057.080a garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād yataḥ 01,057.080c tasmāt tvaṃ kilbiṣād asmāc chūdrayonau janiṣyasi 01,057.081a tena śāpena dharmo 'pi śūdrayonāv ajāyata 01,057.081c vidvān vidurarūpeṇa dhārmī tanur akilbiṣī 01,057.082a saṃjayo munikalpas tu jajñe sūto gavalgaṇāt 01,057.082c sūryāc ca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥ 01,057.082e sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,057.083a anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇur lokanamaskṛtaḥ 01,057.083c vasudevāt tu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ 01,057.084a anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ 01,057.084b*0522_01 āder ādiḥ samastānāṃ sa kartā na kṛtaḥ prabhuḥ 01,057.084c avyaktam akṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam 01,057.085a ātmānam avyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ param 01,057.085c puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram 01,057.086a anantam acalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 01,057.086c dhātāram ajaraṃ nityaṃ tam āhuḥ param avyayam 01,057.086d*0523_01 kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvam anādim ajam avyayam 01,057.087a puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ 01,057.087c dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe 'ndhakavṛṣṇiṣu 01,057.088a astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau 01,057.088b*0524_01 yad āpnoti yad ādatte yac cāti viṣayāṇi ca 01,057.088b*0524_02 yac cāsya satato bhāvas tasmād ātmeti kīrtyate 01,057.088c sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇam anuvratau 01,057.088e satyakād dhṛdikāc caiva jajñāte 'straviśāradau 01,057.088f*0525_01 hṛdikaḥ kṛtavarmā ca yuyudhānas tu sātyakiḥ 01,057.089a bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukram avardhata 01,057.089c maharṣer ugratapasas tasmād droṇo vyajāyata 01,057.090a gautamān mithunaṃ jajñe śarastambāc charadvataḥ 01,057.090c aśvatthāmnaś ca jananī kṛpaś caiva mahābalaḥ 01,057.090e aśvatthāmā tato jajñe droṇād astrabhṛtāṃ varaḥ 01,057.090f*0526_01 dhṛṣṭadyumnavināśāya sṛṣṭo dhātrā mahātmanā 01,057.091a tathaiva dhṛṣṭadyumno 'pi sākṣād agnisamadyutiḥ 01,057.091c vaitāne karmaṇi tate pāvakāt samajāyata 01,057.091e vīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān 01,057.092a tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā 01,057.092c vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpam uttamam 01,057.093a prahrādaśiṣyo nagnajit subalaś cābhavat tataḥ 01,057.093c tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt 01,057.094a gāndhārarājaputro 'bhūc chakuniḥ saubalas tathā 01,057.094c duryodhanasya mātā ca jajñāte 'rthavidāv ubhau 01,057.095a kṛṣṇadvaipāyanāj jajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,057.095c kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuś caiva mahābalaḥ 01,057.095d*0527_01 dharmārthakuśalo dhīmān medhāvī dhūtakalmaṣaḥ 01,057.095d*0527_02 viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanād api 01,057.096a pāṇḍos tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak 01,057.096c dvayoḥ striyor guṇajyeṣṭhas teṣām āsīd yudhiṣṭhiraḥ 01,057.097a dharmād yudhiṣṭhiro jajñe mārutāt tu vṛkodaraḥ 01,057.097c indrād dhanaṃjayaḥ śrīmān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,057.098a jajñāte rūpasaṃpannāv aśvibhyāṃ tu yamāv ubhau 01,057.098c nakulaḥ sahadevaś ca guruśuśrūṣaṇe ratau 01,057.099a tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,057.099c duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇas tathā 01,057.099d*0528_01 tato duḥśāsanaś caiva duḥsahaś cāpi bhārata 01,057.099d*0528_02 durmarṣaṇo vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ 01,057.099d*0528_03 jayaḥ satyavrataś caiva purumitraś ca bhārata 01,057.099d*0528_04 vaiśyāputro yuyutsuś ca ekādaśa mahārathāḥ 01,057.100a abhimanyuḥ subhadrāyām arjunād abhyajāyata 01,057.100c svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,057.101a pāṇḍavebhyo 'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire 01,057.101c kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ 01,057.102a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt 01,057.102c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ 01,057.103a tathaiva sahadevāc ca śrutasenaḥ pratāpavān 01,057.103c hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ 01,057.104a śikhaṇḍī drupadāj jajñe kanyā putratvam āgatā 01,057.104c yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā 01,057.105a kurūṇāṃ vigrahe tasmin samāgacchan bahūny atha 01,057.105c rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge 01,057.106a teṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ 01,057.106c na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇām ayutair api 01,057.106e ete tu kīrtitā mukhyā yair ākhyānam idaṃ tatam 01,058.001 janamejaya uvāca 01,058.001a ya ete kīrtitā brahman ye cānye nānukīrtitāḥ 01,058.001c samyak tāñ śrotum icchāmi rājñaś cānyān suvarcasaḥ 01,058.002a yadartham iha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ 01,058.002c bhuvi tan me mahābhāga samyag ākhyātum arhasi 01,058.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,058.003a rahasyaṃ khalv idaṃ rājan devānām iti naḥ śrutam 01,058.003c tat tu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve 01,058.004a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā 01,058.004c jāmadagnyas tapas tepe mahendre parvatottame 01,058.005a tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati 01,058.005c brāhmaṇān kṣatriyā rājan garbhārthinyo 'bhicakramuḥ 01,058.006a tābhiḥ saha samāpetur brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 01,058.006c ṛtāv ṛtau naravyāghra na kāmān nānṛtau tathā 01,058.007a tebhyas tu lebhire garbhān kṣatriyās tāḥ sahasraśaḥ 01,058.007c tataḥ suṣuvire rājan kṣatriyān vīryasaṃmatān 01,058.007e kumārāṃś ca kumārīś ca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye 01,058.008a evaṃ tad brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ 01,058.008b@040_0001 pranaṣṭam uddhṛtaṃ rājan yathā proktaṃ svayaṃbhuvā 01,058.008b@040_0002 sarveṣām eva varṇānāṃ pranaṣṭānāṃ mahīpate 01,058.008b@040_0003 brāhmaṇā eva kurvanti nityam eva yuge yuge 01,058.008c jātam ṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam 01,058.008d*0529_01 kṣatraṃ tadā mahīpāla svadharmaṃ paripāṭhanāt 01,058.008e catvāro 'pi tadā varṇā babhūvur brāhmaṇottarāḥ 01,058.009a abhyagacchann ṛtau nārīṃ na kāmān nānṛtau tathā 01,058.009c tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatāny api 01,058.009e ṛtau dārāṃś ca gacchanti tadā sma bharatarṣabha 01,058.010a tato 'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ 01,058.010c tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ 01,058.010e ādhibhir vyādhibhiś caiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ 01,058.011a athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilām 01,058.011c adhyatiṣṭhat punaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām 01,058.012a praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharām 01,058.012c brāhmaṇādyās tadā varṇā lebhire mudam uttamām 01,058.013a kāmakrodhodbhavān doṣān nirasya ca narādhipāḥ 01,058.013c daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto 'nvapālayan 01,058.014a tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ 01,058.014c svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayan prajāḥ 01,058.015a na bāla eva mriyate tadā kaś cin narādhipa 01,058.015c na ca striyaṃ prajānāti kaś cid aprāptayauvanaḥ 01,058.016a evam āyuṣmatībhis tu prajābhir bharatarṣabha 01,058.016c iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī 01,058.017a ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ 01,058.017c sāṅgopaniṣadān vedān viprāś cādhīyate tadā 01,058.018a na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpa 01,058.018c na ca śūdrasamābhyāśe vedān uccārayanty uta 01,058.019a kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhis tathā vaiśyāḥ kṣitāv iha 01,058.019c na gām ayuñjanta dhuri kṛśāṅgāś cāpy ajīvayan 01,058.020a phenapāṃś ca tathā vatsān na duhanti sma mānavāḥ 01,058.020c na kūṭamānair vaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā 01,058.021a karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ 01,058.021c dharmam evānupaśyantaś cakrur dharmaparāyaṇāḥ 01,058.022a svakarmaniratāś cāsan sarve varṇā narādhipa 01,058.022b*0530_01 dharmam evānuvartante na paśyanti sma kilbiṣam 01,058.022b*0530_02 babhūvuḥ karmasu sveṣu samyak sarvāḥ prajāḥ sthitāḥ 01,058.022c evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kva cit 01,058.023a kāle gāvaḥ prasūyante nāryaś ca bharatarṣabha 01,058.023c phalanty ṛtuṣu vṛkṣāś ca puṣpāṇi ca phalāni ca 01,058.024a evaṃ kṛtayuge samyag vartamāne tadā nṛpa 01,058.024c āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhir bahubhir bhṛśam 01,058.025a tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha 01,058.025c asurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava 01,058.026a ādityair hi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi 01,058.026c aiśvaryād bhraṃśitāś cāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāv iha 01,058.027a iha devatvam icchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ 01,058.027c jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣv asurā vibho 01,058.028a goṣv aśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca 01,058.028c kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca 01,058.029a jātair iha mahīpāla jāyamānaiś ca tair mahī 01,058.029c na śaśākātmanātmānam iyaṃ dhārayituṃ dharā 01,058.030a atha jātā mahīpālāḥ ke cid balasamanvitāḥ 01,058.030c diteḥ putrā danoś caiva tasmāl lokād iha cyutāḥ 01,058.031a vīryavanto 'valiptās te nānārūpadharā mahīm 01,058.031c imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyur arimardanāḥ 01,058.032a brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃś caivāpy apīḍayan 01,058.032c anyāni caiva bhūtāni pīḍayām āsur ojasā 01,058.033a trāsayanto vinighnantas tāṃs tān bhūtagaṇāṃś ca te 01,058.033c viceruḥ sarvato rājan mahīṃ śatasahasraśaḥ 01,058.034a āśramasthān maharṣīṃś ca dharṣayantas tatas tataḥ 01,058.034c abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca 01,058.035a evaṃ vīryabalotsiktair bhūr iyaṃ tair mahāsuraiḥ 01,058.035c pīḍyamānā mahīpāla brahmāṇam upacakrame 01,058.036a na hīmāṃ pavano rājan na nāgā na nagā mahīm 01,058.036c tadā dhārayituṃ śekur ākrāntāṃ dānavair balāt 01,058.037a tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā 01,058.037c jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham 01,058.038a sā saṃvṛtaṃ mahābhāgair devadvijamaharṣibhiḥ 01,058.038c dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāram avyayam 01,058.039a gandharvair apsarobhiś ca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ 01,058.039c vandyamānaṃ mudopetair vavande cainam etya sā 01,058.040a atha vijñāpayām āsa bhūmis taṃ śaraṇārthinī 01,058.040c saṃnidhau lokapālānāṃ sarveṣām eva bhārata 01,058.041a tat pradhānātmanas tasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥ 01,058.041c pūrvam evābhavad rājan viditaṃ parameṣṭhinaḥ 01,058.042a sraṣṭā hi jagataḥ kasmān na saṃbudhyeta bhārata 01,058.042c surāsurāṇāṃ lokānām aśeṣeṇa manogatam 01,058.043a tam uvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatir vibhuḥ 01,058.043c prabhavaḥ sarvabhūtānām īśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ 01,058.044a yadartham asi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdhare 01,058.044c tadarthaṃ saṃniyokṣyāmi sarvān eva divaukasaḥ 01,058.044d*0531_01 uttiṣṭha gaccha vasudhe svasthānam iti sāgamat 01,058.045a ity uktvā sa mahīṃ devo brahmā rājan visṛjya ca 01,058.045c ādideśa tadā sarvān vibudhān bhūtakṛt svayam 01,058.046a asyā bhūmer nirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthak pṛthak 01,058.046c asyām eva prasūyadhvaṃ virodhāyeti cābravīt 01,058.047a tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān 01,058.047c uvāca bhagavān sarvān idaṃ vacanam uttamam 01,058.047e svair aṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣv iti 01,058.048a atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suraguror vacaḥ 01,058.048c tathyam arthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhus tadā 01,058.049a atha te sarvaśo 'ṃśaiḥ svair gantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ 01,058.049c nārāyaṇam amitraghnaṃ vaikuṇṭham upacakramuḥ 01,058.050a yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥ 01,058.050c padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ 01,058.050d*0532_01 prajāpatipatir devaḥ suranātho mahābalaḥ 01,058.050d*0532_02 śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ 01,058.050d*0533_01 so 'pi janma manuṣyeṣu lebhe suravaro hariḥ 01,058.051a taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam 01,058.051c aṃśenāvatarasveti tathety āha ca taṃ hariḥ 01,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,059.001a atha nārāyaṇenendraś cakāra saha saṃvidam 01,059.001c avatartuṃ mahīṃ svargād aṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ 01,059.002a ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvān eva divaukasaḥ 01,059.002c nirjagāma punas tasmāt kṣayān nārāyaṇasya ha 01,059.003a te 'marārivināśāya sarvalokahitāya ca 01,059.003c avateruḥ krameṇemāṃ mahīṃ svargād divaukasaḥ 01,059.004a tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca 01,059.004c jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ 01,059.005a dānavān rākṣasāṃś caiva gandharvān pannagāṃs tathā 01,059.005c puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvāny anekaśaḥ 01,059.006a dānavā rākṣasāś caiva gandharvāḥ pannagās tathā 01,059.006c na tān balasthān bālye 'pi jaghnur bharatasattama 01,059.007 janamejaya uvāca 01,059.007*0534_01 dānavānāṃ ca ye mukhyāḥ tathā bhujagarakṣasām 01,059.007a devadānavasaṃghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā 01,059.007c mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām 01,059.008a śrotum icchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnam āditaḥ 01,059.008c prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ sarvavid dhyasi 01,059.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,059.009a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve 01,059.009c surādīnām ahaṃ samyag lokānāṃ prabhavāpyayam 01,059.009d*0535_01 prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ prabhavāpyayam 01,059.010a brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ 01,059.010c marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,059.011a marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāt tu imāḥ prajāḥ 01,059.011c prajajñire mahābhāgā dakṣakanyās trayodaśa 01,059.012a aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ 01,059.012c krodhā prāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā 01,059.013a kadrūś ca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata 01,059.013c etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautram anantakam 01,059.014a adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ 01,059.014c ye rājan nāmatas tāṃs te kīrtayiṣyāmi bhārata 01,059.015a dhātā mitro 'ryamā śakro varuṇaś cāṃśa eva ca 01,059.015c bhago vivasvān pūṣā ca savitā daśamas tathā 01,059.016a ekādaśas tathā tvaṣṭā viṣṇur dvādaśa ucyate 01,059.016c jaghanyajaḥ sa sarveṣām ādityānāṃ guṇādhikaḥ 01,059.017a eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ 01,059.017c nāmnā khyātās tu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ 01,059.018a prahrādaḥ pūrvajas teṣāṃ saṃhrādas tadanantaram 01,059.018c anuhrādas tṛtīyo 'bhūt tasmāc ca śibibāṣkalau 01,059.019a prahrādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata 01,059.019c virocanaś ca kumbhaś ca nikumbhaś ceti viśrutāḥ 01,059.020a virocanasya putro 'bhūd balir ekaḥ pratāpavān 01,059.020c baleś ca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ 01,059.020d*0536_01 rudrasyānucaraḥ śrīmān mahākāleti yaṃ viduḥ 01,059.021a catvāriṃśad danoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata 01,059.021c teṣāṃ prathamajo rājā vipracittir mahāyaśāḥ 01,059.022a śambaro namuciś caiva pulomā ceti viśrutaḥ 01,059.022c asilomā ca keśī ca durjayaś caiva dānavaḥ 01,059.023a ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān 01,059.023c tathā gaganamūrdhā ca vegavān ketumāṃś ca yaḥ 01,059.024a svarbhānur aśvo 'śvapatir vṛṣaparvājakas tathā 01,059.024c aśvagrīvaś ca sūkṣmaś ca tuhuṇḍaś ca mahāsuraḥ 01,059.025a isṛpā ekacakraś ca virūpākṣo harāharau 01,059.025c nicandraś ca nikumbhaś ca kupathaḥ kāpathas tathā 01,059.026a śarabhaḥ śalabhaś caiva sūryācandramasau tathā 01,059.026c iti khyātā danor vaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ 01,059.026e anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau 01,059.026f*0537_01 anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā 01,059.027a ime ca vaṃśe prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ 01,059.027c danuputrā mahārāja daśa dānavapuṅgavāḥ 01,059.028a ekākṣo mṛtapā vīraḥ pralambanarakāv api 01,059.028c vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaś caiva mahāsuraḥ 01,059.029a gaviṣṭhaś ca danāyuś ca dīrghajihvaś ca dānavaḥ 01,059.029c asaṃkhyeyāḥ smṛtās teṣāṃ putrāḥ pautrāś ca bhārata 01,059.030a siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam 01,059.030c sucandraṃ candrahantāraṃ tathā candravimardanam 01,059.031a krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautram anantakam 01,059.031c gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmārimardanaḥ 01,059.032a anāyuṣaḥ punaḥ putrāś catvāro 'surapuṃgavāḥ 01,059.032c vikṣaro balavīrau ca vṛtraś caiva mahāsuraḥ 01,059.033a kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ 01,059.033c bhuvi khyātā mahāvīryā dānaveṣu paraṃtapāḥ 01,059.034a vināśanaś ca krodhaś ca hantā krodhasya cāparaḥ 01,059.034c krodhaśatrus tathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ 01,059.035a asurāṇām upādhyāyaḥ śukras tv ṛṣisuto 'bhavat 01,059.035c khyātāś cośanasaḥ putrāś catvāro 'surayājakāḥ 01,059.036a tvaṣṭāvaras tathātriś ca dvāv anyau mantrakarmiṇau 01,059.036c tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaprabhāvanāḥ 01,059.037a ity eṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitas te tarasvinām 01,059.037c asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā 01,059.038a eteṣāṃ yad apatyaṃ tu na śakyaṃ tad aśeṣataḥ 01,059.038c prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtam anantakam 01,059.039a tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca tathaiva garuḍāruṇau 01,059.039c āruṇir vāruṇiś caiva vainateyā iti smṛtāḥ 01,059.040a śeṣo 'nanto vāsukiś ca takṣakaś ca bhujaṃgamaḥ 01,059.040c kūrmaś ca kulikaś caiva kādraveyā mahābalāḥ 01,059.041a bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇas tathā 01,059.041c gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ 01,059.041d*0538_01 anetro varhaparṇaś ca tathā kāśīpatiś ca saḥ 01,059.042a patravān arkaparṇaś ca prayutaś caiva viśrutaḥ 01,059.042c bhīmaś citrarathaś caiva vikhyātaḥ sarvavid vaśī 01,059.043a tathā śāliśirā rājan pradyumnaś ca caturdaśaḥ 01,059.043c kaliḥ pañcadaśaś caiva nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ 01,059.043e ity ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ 01,059.044a atas tu bhūtāny anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata 01,059.044c anavadyām anuvaśām anūnām aruṇāṃ priyām 01,059.044e anūpāṃ subhagāṃ bhāsīm iti prāvā vyajāyata 01,059.045a siddhaḥ pūrṇaś ca barhī ca pūrṇāśaś ca mahāyaśāḥ 01,059.045c brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaś caiva saptamaḥ 01,059.046a viśvāvasuś ca bhānuś ca sucandro daśamas tathā 01,059.046c ity ete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ 01,059.047a imaṃ tv apsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam 01,059.047c prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā 01,059.047d*0539_01 menakā sahajanyā ca pārṣṇinā puñjakas tathā 01,059.047d*0539_02 ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvāsī corvaśī tathā 01,059.048a alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā 01,059.048c aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvan manoramā 01,059.049a asitā ca subāhuś ca suvratā subhujā tathā 01,059.049c supriyā cātibāhuś ca vikhyātau ca hahāhuhū 01,059.049e tumburuś ceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ 01,059.049f*0540_01 jānībāhuś ca vikhyātā hāhāhūhūḥ punas tathā 01,059.050a amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasas tathā 01,059.050c apatyaṃ kapilāyās tu purāṇe parikīrtitam 01,059.051a iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā 01,059.051c yathāvat parisaṃkhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā 01,059.052a bhujagānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā 01,059.052c gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām 01,059.053a āyuṣyaś caiva puṇyaś ca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ 01,059.053c śrotavyaś caiva satataṃ śrāvyaś caivānasūyatā 01,059.054a imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhen; mahātmanāṃ brāhmaṇadevasaṃnidhau 01,059.054c apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ; śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim 01,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,060.001a brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ 01,060.001c ekādaśa sutāḥ sthāṇoḥ khyātāḥ paramamānasāḥ 01,060.002a mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ 01,060.002c ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ 01,060.003a dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca mahādyutiḥ 01,060.003c sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrā ekādaśa smṛtāḥ 01,060.004a marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,060.004c ṣaḍ ete brahmaṇaḥ putrā vīryavanto maharṣayaḥ 01,060.005a trayas tv aṅgirasaḥ putrā loke sarvatra viśrutāḥ 01,060.005c bṛhaspatir utathyaś ca saṃvartaś ca dhṛtavratāḥ 01,060.006a atres tu bahavaḥ putrāḥ śrūyante manujādhipa 01,060.006c sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmāno maharṣayaḥ 01,060.007a rākṣasās tu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarās tathā 01,060.007b*0541_01 yakṣāś ca manujavyāghra putrās tasya ca dhīmataḥ 01,060.007c pulahasya mṛgāḥ siṃhā vyāghrāḥ kiṃpuruṣās tathā 01,060.007d*0542_01 pulahasya sutā rājañ śarabhāś ca prakīrtitāḥ 01,060.007d*0542_02 siṃhāḥ kiṃpuruṣā vyāghrā ṛkṣā īhāmṛgās tathā 01,060.008a kratoḥ kratusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ 01,060.008c viśrutās triṣu lokeṣu satyavrataparāyaṇāḥ 01,060.009a dakṣas tv ajāyatāṅguṣṭhād dakṣiṇād bhagavān ṛṣiḥ 01,060.009c brahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ 01,060.010a vāmād ajāyatāṅguṣṭhād bhāryā tasya mahātmanaḥ 01,060.010c tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayan muniḥ 01,060.011a tāḥ sarvās tv anavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ 01,060.011c putrikāḥ sthāpayām āsa naṣṭaputraḥ prajāpatiḥ 01,060.012a dadau sa daśa dharmāya saptaviṃśatim indave 01,060.012c divyena vidhinā rājan kaśyapāya trayodaśa 01,060.013a nāmato dharmapatnyas tāḥ kīrtyamānā nibodha me 01,060.013c kīrtir lakṣmīr dhṛtir medhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā 01,060.014a buddhir lajjā matiś caiva patnyo dharmasya tā daśa 01,060.014c dvārāṇy etāni dharmasya vihitāni svayaṃbhuvā 01,060.015a saptaviṃśati somasya patnyo loke pariśrutāḥ 01,060.015c kālasya nayane yuktāḥ somapatnyaḥ śubhavratāḥ 01,060.015e sarvā nakṣatrayoginyo lokayātrāvidhau sthitāḥ 01,060.016a pitāmaho munir devas tasya putraḥ prajāpatiḥ 01,060.016c tasyāṣṭau vasavaḥ putrās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram 01,060.017a dharo dhruvaś ca somaś ca ahaś caivānilo 'nalaḥ 01,060.017c pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭāv iti smṛtāḥ 01,060.018a dhūmrāyāś ca dharaḥ putro brahmavidyo dhruvas tathā 01,060.018c candramās tu manasvinyāḥ śvasāyāḥ śvasanas tathā 01,060.019a ratāyāś cāpy ahaḥ putraḥ śāṇḍilyāś ca hutāśanaḥ 01,060.019c pratyūṣaś ca prabhāsaś ca prabhātāyāḥ sutau smṛtau 01,060.020a dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā 01,060.020b*0543_01 āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaśrānto munis tathā 01,060.020c dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ 01,060.021a somasya tu suto varcā varcasvī yena jāyate 01,060.021c manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā 01,060.022a ahnaḥ sutaḥ smṛto jyotiḥ śramaḥ śāntas tathā muniḥ 01,060.022c agneḥ putraḥ kumāras tu śrīmāñ śaravaṇālayaḥ 01,060.023a tasya śākho viśākhaś ca naigameśaś ca pṛṣṭhajaḥ 01,060.023c kṛttikābhyupapatteś ca kārttikeya iti smṛtaḥ 01,060.024a anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ 01,060.024b*0544_01 viśvakarmā mahābhāgo tasya putro manojavaḥ 01,060.024c avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu 01,060.025a pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam 01,060.025c dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau 01,060.025d*0545_01 śaṅkhaś ca likhitaś caiva sarvaśāstraviśāradau 01,060.026a bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī 01,060.026c yogasiddhā jagat sarvam asaktaṃ vicaraty uta 01,060.026e prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha 01,060.026f*0546_01 prāsūta viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam 01,060.027a viśvakarmā mahābhāgo jajñe śilpaprajāpatiḥ 01,060.027c kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ 01,060.028a bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ 01,060.028c yo divyāni vimānāni devatānāṃ cakāra ha 01,060.029a manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ 01,060.029c pūjayanti ca yaṃ nityaṃ viśvakarmāṇam avyayam 01,060.030a stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmaṇo naravigrahaḥ 01,060.030c niḥsṛto bhagavān dharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ 01,060.031a trayas tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ 01,060.031c śamaḥ kāmaś ca harṣaś ca tejasā lokadhāriṇaḥ 01,060.032a kāmasya tu ratir bhāryā śamasya prāptir aṅganā 01,060.032c nandī tu bhāryā harṣasya yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,060.033a marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya surāsurāḥ 01,060.033c jajñire nṛpaśārdūla lokānāṃ prabhavas tu saḥ 01,060.034a tvāṣṭrī tu savitur bhāryā vaḍavārūpadhāriṇī 01,060.034c asūyata mahābhāgā sāntarikṣe 'śvināv ubhau 01,060.035a dvādaśaivāditeḥ putrāḥ śakramukhyā narādhipa 01,060.035c teṣām avarajo viṣṇur yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,060.036a trayas triṃśata ity ete devās teṣām ahaṃ tava 01,060.036c anvayaṃ saṃpravakṣyāmi pakṣaiś ca kulato gaṇān 01,060.037a rudrāṇām aparaḥ pakṣaḥ sādhyānāṃ marutāṃ tathā 01,060.037c vasūnāṃ bhārgavaṃ vidyād viśvedevāṃs tathaiva ca 01,060.038a vainateyas tu garuḍo balavān aruṇas tathā 01,060.038c bṛhaspatiś ca bhagavān ādityeṣv eva gaṇyate 01,060.039a aśvibhyāṃ guhyakān viddhi sarvauṣadhyas tathā paśūn 01,060.039c eṣa devagaṇo rājan kīrtitas te 'nupūrvaśaḥ 01,060.039e yaṃ kīrtayitvā manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 01,060.040a brahmaṇo hṛdayaṃ bhittvā niḥsṛto bhagavān bhṛguḥ 01,060.040c bhṛgoḥ putraḥ kavir vidvāñ śukraḥ kavisuto grahaḥ 01,060.041a trailokyaprāṇayātrārthe varṣāvarṣe bhayābhaye 01,060.041c svayaṃbhuvā niyuktaḥ san bhuvanaṃ paridhāvati 01,060.042a yogācāryo mahābuddhir daityānām abhavad guruḥ 01,060.042c surāṇāṃ cāpi medhāvī brahmacārī yatavrataḥ 01,060.042d*0547_01 ṣaṇḍāmārkau prathamataḥ prathitāv ugratejasau 01,060.043a tasmin niyukte vibhunā yogakṣemāya bhārgave 01,060.043c anyam utpādayām āsa putraṃ bhṛgur aninditam 01,060.044a cyavanaṃ dīptatapasaṃ dharmātmānaṃ manīṣiṇam 01,060.044c yaḥ sa roṣāc cyuto garbhān mātur mokṣāya bhārata 01,060.044d*0548_01 āsīt tasya sukanyā vai bhāryā cāpi mahātmanaḥ 01,060.045a āruṣī tu manoḥ kanyā tasya patnī manīṣiṇaḥ 01,060.045c aurvas tasyāṃ samabhavad ūruṃ bhittvā mahāyaśāḥ 01,060.045e mahātapā mahātejā bāla eva guṇair yutaḥ 01,060.046a ṛcīkas tasya putras tu jamadagnis tato 'bhavat 01,060.046c jamadagnes tu catvāra āsan putrā mahātmanaḥ 01,060.047a rāmas teṣāṃ jaghanyo 'bhūd ajaghanyair guṇair yutaḥ 01,060.047c sarvaśastrāstrakuśalaḥ kṣatriyāntakaro vaśī 01,060.048a aurvasyāsīt putraśataṃ jamadagnipurogamam 01,060.048c teṣāṃ putrasahasrāṇi babhūvur bhṛguvistaraḥ 01,060.049a dvau putrau brahmaṇas tv anyau yayos tiṣṭhati lakṣaṇam 01,060.049c loke dhātā vidhātā ca yau sthitau manunā saha 01,060.050a tayor eva svasā devī lakṣmīḥ padmagṛhā śubhā 01,060.050c tasyās tu mānasāḥ putrās turagā vyomacāriṇaḥ 01,060.051a varuṇasya bhāryā jyeṣṭhā tu śukrād devī vyajāyata 01,060.051c tasyāḥ putraṃ balaṃ viddhi surāṃ ca suranandinīm 01,060.052a prajānām annakāmānām anyonyaparibhakṣaṇāt 01,060.052c adharmas tatra saṃjātaḥ sarvabhūtavināśanaḥ 01,060.053a tasyāpi nirṛtir bhāryā nairṛtā yena rākṣasāḥ 01,060.053c ghorās tasyās trayaḥ putrāḥ pāpakarmaratāḥ sadā 01,060.053e bhayo mahābhayaś caiva mṛtyur bhūtāntakas tathā 01,060.053f*0549_01 na tasya bhāryā putro vā kaś cid asty antako hi saḥ 01,060.054a kākīṃ śyenīṃ ca bhāsīṃ ca dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm 01,060.054c tāmrā tu suṣuve devī pañcaitā lokaviśrutāḥ 01,060.054d*0550_01 bhāryā garutmataś caiva bhāsī krauñcī śukī tathā 01,060.054d*0550_02 caturthī dhṛtarāṣṭrī ca tāsv apatyān nibodha me 01,060.055a ulūkān suṣuve kākī śyenī śyenān vyajāyata 01,060.055c bhāsī bhāsān ajanayad gṛdhrāṃś caiva janādhipa 01,060.056a dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃś ca kalahaṃsāṃś ca sarvaśaḥ 01,060.056c cakravākāṃś ca bhadraṃ te prajajñe sā tu bhāminī 01,060.057a śukī vijajñe dharmajña śukān eva manasvinī 01,060.057c kalyāṇaguṇasaṃpannā sarvalakṣaṇapūjitā 01,060.058a nava krodhavaśā nārīḥ prajajñe 'py ātmasaṃbhavāḥ 01,060.058c mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca hariṃ bhadramanām api 01,060.059a mātaṅgīm atha śārdūlīṃ śvetāṃ surabhim eva ca 01,060.059c sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ ca yaśasvinīm 01,060.060a apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarātmaja 01,060.060c ṛkṣāś ca mṛgamandāyāḥ sṛmarāś camarā api 01,060.061a tatas tv airāvataṃ nāgaṃ jajñe bhadramanā sutam 01,060.061c airāvataḥ sutas tasyā devanāgo mahāgajaḥ 01,060.062a haryāś ca harayo 'patyaṃ vānarāś ca tarasvinaḥ 01,060.062c golāṅgūlāṃś ca bhadraṃ te haryāḥ putrān pracakṣate 01,060.063a prajajñe tv atha śārdūlī siṃhān vyāghrāṃś ca bhārata 01,060.063c dvīpinaś ca mahābhāga sarvān eva na saṃśayaḥ 01,060.064a mātaṅgyās tv atha mātaṅgā apatyāni narādhipa 01,060.064c diśāgajaṃ tu śvetākhyaṃ śvetājanayad āśugam 01,060.065a tathā duhitarau rājan surabhir vai vyajāyata 01,060.065c rohiṇīṃ caiva bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm 01,060.065d*0551_01 vimalām api bhadraṃ te amalām api bhārata 01,060.065e rohiṇyāṃ jajñire gāvo gandharvyāṃ vājinaḥ sutāḥ 01,060.066a surasājanayan nāgān rājan kadrūś ca pannagān 01,060.066b*0552_01 irāyāṃ kanyakā jātās tisraḥ kamalalocanāḥ 01,060.066b*0552_02 vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ 01,060.066b*0552_03 latāruhe ca dve prokte vīrudhā eva tāḥ smṛtāḥ 01,060.066b*0552_04 gṛhṇanti ye 'pi tāḥ puṣpaṃ phalāni tarasā pṛthak 01,060.066b*0552_05 tato sutās te vijñeyās tān evāhur vanaspatīn 01,060.066b*0552_06 puṣpaiḥ phalagrahān vṛkṣān ruhāyāḥ prasavaṃ viduḥ 01,060.066b*0552_07 latāgulmāni vallyaś ca tvaksāratṛṇajātayaḥ 01,060.066b*0552_08 vīrudho yāḥ prajās tasyās tatra vaṃśaḥ samāpyate 01,060.066c sapta piṇḍaphalān vṛkṣān analāpi vyajāyata 01,060.066e analāyāḥ śukī putrī kadrvās tu surasā sutā 01,060.067a aruṇasya bhāryā śyenī tu vīryavantau mahābalau 01,060.067c saṃpātiṃ janayām āsa tathaiva ca jaṭāyuṣam 01,060.067d*0553_01 kadrūr nāgam anantaṃ ca prajajñe dharaṇīdharam 01,060.067e dvau putrau vinatāyās tu vikhyātau garuḍāruṇau 01,060.068a ity eṣa sarvabhūtānāṃ mahatāṃ manujādhipa 01,060.068c prabhavaḥ kīrtitaḥ samyaṅ mayā matimatāṃ vara 01,060.069a yaṃ śrutvā puruṣaḥ samyak pūto bhavati pāpmanaḥ 01,060.069c sarvajñatāṃ ca labhate gatim agryāṃ ca vindati 01,061.001 janamejaya uvāca 01,061.001a devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇām atha rakṣasām 01,061.001b*0554_01 siṃhavyāghramṛgāṇāṃ ca pannagānāṃ patatriṇām 01,061.001c anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavann aham 01,061.002a śrotum icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām 01,061.002c janma karma ca bhūtānām eteṣām anupūrvaśaḥ 01,061.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,061.003a mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ 01,061.003c prathamaṃ dānavāṃś caiva tāṃs te vakṣyāmi sarvaśaḥ 01,061.004a vipracittir iti khyāto ya āsīd dānavarṣabhaḥ 01,061.004c jarāsaṃdha iti khyātaḥ sa āsīn manujarṣabhaḥ 01,061.005a diteḥ putras tu yo rājan hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ 01,061.005c sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ 01,061.006a saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujas tu yaḥ 01,061.006c sa śalya iti vikhyāto jajñe bāhlīkapuṃgavaḥ 01,061.007a anuhrādas tu tejasvī yo 'bhūt khyāto jaghanyajaḥ 01,061.007c dhṛṣṭaketur iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ 01,061.008a yas tu rājañ śibir nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ 01,061.008c druma ity abhivikhyātaḥ sa āsīd bhuvi pārthivaḥ 01,061.009a bāṣkalo nāma yas teṣām āsīd asurasattamaḥ 01,061.009c bhagadatta iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ 01,061.010a ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān 01,061.010c tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃś cātra pañcamaḥ 01,061.011a pañcaite jajñire rājan vīryavanto mahāsurāḥ 01,061.011c kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabhasattamāḥ 01,061.012a ketumān iti vikhyāto yas tato 'nyaḥ pratāpavān 01,061.012c amitaujā iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavann nṛpaḥ 01,061.013a svarbhānur iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.013c ugrasena iti khyāta ugrakarmā narādhipaḥ 01,061.014a yas tv aśva iti vikhyātaḥ śrīmān āsīn mahāsuraḥ 01,061.014c aśoko nāma rājāsīn mahāvīryaparākramaḥ 01,061.015a tasmād avarajo yas tu rājann aśvapatiḥ smṛtaḥ 01,061.015c daiteyaḥ so 'bhavad rājā hārdikyo manujarṣabhaḥ 01,061.016a vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.016c dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.017a ajakas tv anujo rājan ya āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 01,061.017c sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyām abhavan nṛpaḥ 01,061.018a aśvagrīva iti khyātaḥ sattvavān yo mahāsuraḥ 01,061.018c rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.019a sūkṣmas tu matimān rājan kīrtimān yaḥ prakīrtitaḥ 01,061.019c bṛhanta iti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ 01,061.020a tuhuṇḍa iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ 01,061.020c senābindur iti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.021a isṛpā nāma yas teṣām asurāṇāṃ balādhikaḥ 01,061.021c pāpajin nāma rājāsīd bhuvi vikhyātavikramaḥ 01,061.022a ekacakra iti khyāta āsīd yas tu mahāsuraḥ 01,061.022c prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau 01,061.023a virūpākṣas tu daiteyaś citrayodhī mahāsuraḥ 01,061.023c citravarmeti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ 01,061.024a haras tv ariharo vīra āsīd yo dānavottamaḥ 01,061.024c suvāstur iti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ 01,061.025a aharas tu mahātejāḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.025c bāhlīko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau 01,061.026a nicandraś candravaktraś ca ya āsīd asurottamaḥ 01,061.026c muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ 01,061.027a nikumbhas tv ajitaḥ saṃkhye mahāmatir ajāyata 01,061.027c bhūmau bhūmipatiḥ śreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ 01,061.028a śarabho nāma yas teṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ 01,061.028c pauravo nāma rājarṣiḥ sa babhūva nareṣv iha 01,061.028d*0555_01 kāpathas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.028d*0555_02 supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ 01,061.028d*0555_03 krathas tu rājan rājarṣiḥ kṣitau jajñe mahāsuraḥ 01,061.028d*0555_04 pārvateya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ 01,061.029a dvitīyaḥ śalabhas teṣām asurāṇāṃ babhūva yaḥ 01,061.029c prahrādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.030a candras tu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ 01,061.030b*0556_01 candravarmeti vikhyātaḥ kāmbojānāṃ narādhipaḥ 01,061.030b*0556_02 arka ity abhivikhyāto yas tu dānavapuṃgavaḥ 01,061.030c ṛṣiko nāma rājarṣir babhūva nṛpasattamaḥ 01,061.031a mṛtapā iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ 01,061.031c paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama 01,061.032a gaviṣṭhas tu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ 01,061.032c drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.033a mayūra iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.033c sa viśva iti vikhyāto babhūva pṛthivīpatiḥ 01,061.034a suparṇa iti vikhyātas tasmād avarajas tu yaḥ 01,061.034c kālakīrtir iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.035a candrahanteti yas teṣāṃ kīrtitaḥ pravaro 'suraḥ 01,061.035c śunako nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.036a vināśanas tu candrasya ya ākhyāto mahāsuraḥ 01,061.036c jānakir nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.037a dīrghajihvas tu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ 01,061.037c kāśirāja iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 01,061.038a grahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanam 01,061.038c krātha ity abhivikhyātaḥ so 'bhavan manujādhipaḥ 01,061.039a anāyuṣas tu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro 'suraḥ 01,061.039c vikṣaro nāma tejasvī vasumitro 'bhavan nṛpaḥ 01,061.040a dvitīyo vikṣarādyas tu narādhipa mahāsuraḥ 01,061.040c pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.041a balavīra iti khyāto yas tv āsīd asurottamaḥ 01,061.041c pauṇḍramatsyaka ity eva sa babhūva narādhipaḥ 01,061.042a vṛtra ity abhivikhyāto yas tu rājan mahāsuraḥ 01,061.042c maṇimān nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.043a krodhahanteti yas tasya babhūvāvarajo 'suraḥ 01,061.043c daṇḍa ity abhivikhyātaḥ sa āsīn nṛpatiḥ kṣitau 01,061.044a krodhavardhana ity eva yas tv anyaḥ parikīrtitaḥ 01,061.044c daṇḍadhāra iti khyātaḥ so 'bhavan manujeśvaraḥ 01,061.045a kālakāyās tu ye putrās teṣām aṣṭau narādhipāḥ 01,061.045c jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ 01,061.046a magadheṣu jayatsenaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ 01,061.046c aṣṭānāṃ pravaras teṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ 01,061.047a dvitīyas tu tatas teṣāṃ śrīmān harihayopamaḥ 01,061.047c aparājita ity eva sa babhūva narādhipaḥ 01,061.048a tṛtīyas tu mahārāja mahābāhur mahāsuraḥ 01,061.048c niṣādādhipatir jajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ 01,061.049a teṣām anyatamo yas tu caturthaḥ parikīrtitaḥ 01,061.049c śreṇimān iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ 01,061.050a pañcamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ 01,061.050c mahaujā iti vikhyāto babhūveha paraṃtapaḥ 01,061.051a ṣaṣṭhas tu matimān yo vai teṣām āsīn mahāsuraḥ 01,061.051c abhīrur iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ 01,061.051d*0557_01 saptamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ 01,061.052a samudrasenaś ca nṛpas teṣām evābhavad gaṇāt 01,061.052c viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit 01,061.053a bṛhan nāmāṣṭamas teṣāṃ kāleyānāṃ paraṃtapaḥ 01,061.053c babhūva rājan dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ 01,061.053d*0558_01 kupathas tv atha vikhyāto dānavānāṃ mahābalaḥ 01,061.053d*0558_02 pārvatīya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ 01,061.053d*0558_03 krathanas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.053d*0558_04 supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ 01,061.053d*0558_05 asurāṇāṃ tu yaḥ sūryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.053d*0558_06 darado nāma bāhlīko varaḥ sarvamahīkṣitām 01,061.054a gaṇaḥ krodhavaśo nāma yas te rājan prakīrtitaḥ 01,061.054c tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāv iha narādhipāḥ 01,061.055a nandikaḥ karṇaveṣṭaś ca siddhārthaḥ kīṭakas tathā 01,061.055c suvīraś ca subāhuś ca mahāvīro 'tha bāhlikaḥ 01,061.056a krodho vicityaḥ surasaḥ śrīmān nīlaś ca bhūmipaḥ 01,061.056c vīradhāmā ca kauravya bhūmipālaś ca nāmataḥ 01,061.057a dantavaktraś ca nāmāsīd durjayaś caiva nāmataḥ 01,061.057c rukmī ca nṛpaśārdūlo rājā ca janamejayaḥ 01,061.058a āṣāḍho vāyuvegaś ca bhūritejās tathaiva ca 01,061.058c ekalavyaḥ sumitraś ca vāṭadhāno 'tha gomukhaḥ 01,061.059a kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtis tathaiva ca 01,061.059c śrutāyur uddhavaś caiva bṛhatsenas tathaiva ca 01,061.060a kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ 01,061.060c matimāṃś ca manuṣyendra īśvaraś ceti viśrutaḥ 01,061.061a gaṇāt krodhavaśād evaṃ rājapūgo 'bhavat kṣitau 01,061.061c jātaḥ purā mahārāja mahākīrtir mahābalaḥ 01,061.061d*0559_01 kālanemir iti khyāto dānavānāṃ mahābalaḥ 01,061.061d*0559_02 sa kaṃsa iti vikhyāta ugrasenasuto balī 01,061.062a yas tv āsīd devako nāma devarājasamadyutiḥ 01,061.062c sa gandharvapatir mukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ 01,061.063a bṛhaspater bṛhatkīrter devarṣer viddhi bhārata 01,061.063c aṃśād droṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājam ayonijam 01,061.064a dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ 01,061.064c bṛhatkīrtir mahātejāḥ saṃjajñe manujeṣv iha 01,061.065a dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ 01,061.065c variṣṭham indrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam 01,061.066a mahādevāntakābhyāṃ ca kāmāt krodhāc ca bhārata 01,061.066c ekatvam upapannānāṃ jajñe śūraḥ paraṃtapaḥ 01,061.067a aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.067c vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kṣitāv āsīn narādhipa 01,061.068a jajñire vasavas tv aṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanoḥ sutāḥ 01,061.068c vasiṣṭhasya ca śāpena niyogād vāsavasya ca 01,061.069a teṣām avarajo bhīṣmaḥ kurūṇām abhayaṃkaraḥ 01,061.069c matimān vedavid vāgmī śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.070a jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ sa sarvavidāṃ varaḥ 01,061.070c ayudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā 01,061.071a yas tu rājan kṛpo nāma brahmarṣir abhavat kṣitau 01,061.071c rudrāṇāṃ taṃ gaṇād viddhi saṃbhūtam atipauruṣam 01,061.072a śakunir nāma yas tv āsīd rājā loke mahārathaḥ 01,061.072c dvāparaṃ viddhi taṃ rājan saṃbhūtam arimardanam 01,061.073a sātyakiḥ satyasaṃdhas tu yo 'sau vṛṣṇikulodvahaḥ 01,061.073c pakṣāt sa jajñe marutāṃ devānām arimardanaḥ 01,061.074a drupadaś cāpi rājarṣis tata evābhavad gaṇāt 01,061.074c mānuṣe nṛpa loke 'smin sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,061.075a tataś ca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañ janādhipam 01,061.075c jātam apratikarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam 01,061.076a marutāṃ tu gaṇād viddhi saṃjātam arimardanam 01,061.076c virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭrapratāpanam 01,061.077a ariṣṭāyās tu yaḥ putro haṃsa ity abhiviśrutaḥ 01,061.077c sa gandharvapatir jajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ 01,061.078a dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanād api 01,061.078c dīrghabāhur mahātejāḥ prajñācakṣur narādhipaḥ 01,061.078e mātur doṣād ṛṣeḥ kopād andha eva vyajāyata 01,061.078f*0560_01 tasyaivāvarajo bhrātā mahāsattvo mahābalaḥ 01,061.078f*0560_02 sa pāṇḍur iti vikhyātaḥ satyadharmarataḥ śuciḥ 01,061.078f*0561_01 marutāṃ tu gaṇād vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,061.078f*0561_02 pāṇḍur jajñe mahābhāga tava pūrvapitāmahaḥ 01,061.079a atres tu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam 01,061.079c viduraṃ viddhi loke 'smiñ jātaṃ buddhimatāṃ varam 01,061.080a kaler aṃśāt tu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ 01,061.080c durbuddhir durmatiś caiva kurūṇām ayaśaskaraḥ 01,061.081a jagato yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ 01,061.081c yaḥ sarvāṃ ghātayām āsa pṛthivīṃ puruṣādhamaḥ 01,061.081e yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat 01,061.082a paulastyā bhrātaraḥ sarve jajñire manujeṣv iha 01,061.082c śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām 01,061.083a durmukho duḥsahaś caiva ye cānye nānuśabditāḥ 01,061.083c duryodhanasahāyās te paulastyā bharatarṣabha 01,061.083d@041_0001 janamejaya uvāca 01,061.083d@041_0001 vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ 01,061.083d@041_0002 jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ caiva nāmadheyāni vā vibho 01,061.083d@041_0003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,061.083d@041_0003 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya 01,061.083d@041_0004 duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā 01,061.083d@041_0005 duḥsaho duḥśalaś caiva durmukhaś ca tathāparaḥ 01,061.083d@041_0006 viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,061.083d@041_0007 vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ 01,061.083d@041_0008 durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca 01,061.083d@041_0009 citropacitrau citrākṣaś cārucitrāṅgadaś ca ha 01,061.083d@041_0010 durmado duṣpraharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 01,061.083d@041_0011 ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau 01,061.083d@041_0012 senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau 01,061.083d@041_0013 citrabāhuś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ 01,061.083d@041_0014 ayobāhur mahābāhuś citracāpasukuṇḍalau 01,061.083d@041_0015 bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ 01,061.083d@041_0016 ugrāyudho bhīmaśaraḥ kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ 01,061.083d@041_0017 dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ 01,061.083d@041_0018 jarāsaṃdho dṛḍhasaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sahasravāk 01,061.083d@041_0019 ugraśravā ugrasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ 01,061.083d@041_0020 aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durādharaḥ 01,061.083d@041_0021 dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau 01,061.083d@041_0022 ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau 01,061.083d@041_0023 kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ 01,061.083d@041_0024 ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ 01,061.083d@041_0025 abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathaś ca yaḥ 01,061.083d@041_0026 anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ 01,061.083d@041_0027 dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ 01,061.083d@041_0028 kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā 01,061.083d@041_0029 vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ 01,061.083d@041_0030 etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā 01,061.083d@041_0031 nāmadheyānupūrvyā ca jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ viduḥ 01,061.083d@041_0032 sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 01,061.083d@041_0033 sarve vedavidaś caiva rājaśāstre ca pāragāḥ 01,061.083d@041_0034 sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ 01,061.083d@041_0035 sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate 01,061.083d@041_0036 duḥśalāṃ caiva samaye sindhurājāya kauravaḥ 01,061.083d@041_0037 jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā 01,061.084a dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājan yudhiṣṭhiram 01,061.084c bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunam 01,061.085a aśvinos tu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi 01,061.085c nakulaḥ sahadevaś ca sarvalokamanoharau 01,061.086a yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān 01,061.086c abhimanyur bṛhatkīrtir arjunasya suto 'bhavat 01,061.086d@042_0001 yasyāvataraṇe rājan surān somo 'bravīd vacaḥ 01,061.086d@042_0002 nāhaṃ dadyāṃ priyaṃ putraṃ preyāṃsam api jīvitāt 01,061.086d@042_0003 samayaḥ kriyatām eṣa na śakyam ativartitum 01,061.086d@042_0004 surakāryaṃ hi naḥ kāryam asurāṇāṃ kṣitau vadhaḥ 01,061.086d@042_0005 tatra yāsyatyayaṃ varcā na ca sthāsyati me ciram 01,061.086d@042_0006 aindrir naras tu bhavitā yasya nārāyaṇaḥ sakhā 01,061.086d@042_0007 so 'rjunety abhivikhyātaḥ pāṇḍoḥ putraḥ pratāpavān 01,061.086d@042_0008 tasyāyaṃ bhavitā putro bālo bhuvi mahārathaḥ 01,061.086d@042_0009 tatra ṣoḍaśa varṣāṇi sthāsyaty amarasattamāḥ 01,061.086d@042_0010 asya ṣoḍaśavarṣasya sa saṃgrāmo bhaviṣyati 01,061.086d@042_0011 yatrāṃśā vaḥ kariṣyanti karma dānavasūdanam 01,061.086d@042_0012 naranārāyaṇābhyāṃ tu sa saṃgrāmo vinākṛtaḥ 01,061.086d@042_0013 cakravyūhaṃ samāsthāya yodhayiṣyanti cāsurāḥ 01,061.086d@042_0014 vimukhāñ śātravān sarvān kārayiṣyati me sutaḥ 01,061.086d@042_0015 bālaḥ praviśya taṃ vyūham abhedyaṃ vicariṣyati 01,061.086d@042_0016 mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kadanaṃ ca kariṣyati 01,061.086d@042_0017 sarveṣāṃ caiva śatrūṇāṃ caturthāṃśaṃ nayiṣyati 01,061.086d@042_0018 dinārdhena mahābāhuḥ pretarājapuraṃ prati 01,061.086d@042_0019 tato mahārathair vīraiḥ sametya bahubhī raṇe 01,061.086d@042_0020 dinakṣaye mahābāhur mayā bhūyaḥ sameṣyati 01,061.086d@042_0021 ekaṃ vaṃśakaraṃ vīraṃ putraṃ vai janayiṣyati 01,061.086d@042_0022 pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ sa bhūyo dhārayiṣyati 01,061.086d@042_0023 etat somavacaḥ śrutvā tathāstv iti divaukasaḥ 01,061.086d@042_0024 pratyūcuḥ sahitāḥ sarve tārādhipam apūjayan 01,061.086d@042_0025 evaṃ te kathitaṃ rājaṃs tava janma pituḥ pituḥ 01,061.087a agner aṃśaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 01,061.087c śikhaṇḍinam atho rājan strīpuṃsaṃ viddhi rākṣasam 01,061.088a draupadeyāś ca ye pañca babhūvur bharatarṣabha 01,061.088c viśvedevagaṇān rājaṃs tān viddhi bharatarṣabha 01,061.088d*0562_01 bhīmasenād rākṣasendro guhyakebhyas tv ajāyata 01,061.088d*0562_02 jayasya parirakṣārthaṃ sa hi sṛṣṭo mahātmanā 01,061.088d*0563_01 sarveṣāṃ devatābhāgaṃ dattvā viddhi mahīpate 01,061.088d@043_0001 prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutakīrtis tathāparaḥ 01,061.088d@043_0002 nākuliś ca śatānīkaḥ śrutasenaś ca vīryavān 01,061.088d@043_0003 śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat 01,061.088d@043_0004 tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,061.088d@043_0005 pituḥ svasrīyaputrāya so 'napatyāya vīryavān 01,061.088d@043_0006 agram agre pratijñāya svasyāpatyasya vai tadā 01,061.088d@043_0007 agrajāteti tāṃ kanyāṃ śūro 'nugrahakāṅkṣayā 01,061.088d@043_0008 adadat kuntibhojāya sa tāṃ duhitaraṃ tadā 01,061.088d@043_0009 sā niyuktā pitur gehe brāhmaṇātithipūjane 01,061.088d@043_0010 ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,061.088d@043_0011 nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,061.088d@043_0012 tam ugraṃ śaṃsitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat 01,061.088d@043_0013 tuṣṭo 'bhicārasaṃyuktam ācacakṣe yathāvidhi 01,061.088d@043_0014 uvāca caināṃ bhagavān prīto 'smi subhage tava 01,061.088d@043_0015 yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,061.088d@043_0016 tasya tasya prasādāt tvaṃ devi putrāñ janiṣyasi 01,061.088d@043_0017 evam uktā ca sā bālā tadā kautūhalānvitā 01,061.088d@043_0018 kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī 01,061.088d@043_0019 prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tadā 01,061.088d@043_0020 ajījanat sutaṃ cāsyāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,061.088d@043_0021 sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ devagarbhaṃ śriyānvitam 01,061.088d@043_0022 divākarasamaṃ dīptyā cārusarvāṅgabhūṣaṇam 01,061.088d@043_0023 nigūhayantī jātaṃ vai bandhupakṣabhayāt tadā 01,061.088d@043_0024 utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ yaśasvinam 01,061.088d@043_0025 tam utsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ 01,061.088d@043_0026 rādhāyāḥ kalpayām āsa putraṃ so 'dhirathas tadā 01,061.088d@043_0027 cakratur nāmadheyaṃ ca tasya bālasya tāv ubhau 01,061.088d@043_0028 dampatī vasuṣeṇeti dikṣu sarvāsu viśrutam 01,061.088d@043_0029 sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūttamo 'bhavat 01,061.088d@043_0030 ā pṛṣṭhatāpāc ca tadā jajāpa japatāṃ varaḥ 01,061.088d@043_0031 yasmin kāle japann āste dhīmān satyaparākramaḥ 01,061.088d@043_0032 nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ 01,061.088d@043_0033 tam indro brāhmaṇo bhūtvā putrārthe bhūtabhāvanaḥ 01,061.088d@043_0034 yayāce kuṇḍale vīraṃ kavacaṃ ca sahāṅgajam 01,061.088d@043_0035 utkṛtya karṇo hy adadat kuṇḍale kavacaṃ ca tat 01,061.088d@043_0036 śaktiṃ śakro 'dadat tasmai vismitaś cedam abravīt 01,061.088d@043_0037 devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,061.088d@043_0038 yasmin kṣepsyasi durdharṣa sa eko na bhaviṣyati 01,061.088d@043_0039 purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇeti viśrutam 01,061.088d@043_0040 tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat 01,061.089a āmuktakavacaḥ karṇo yas tu jajñe mahārathaḥ 01,061.089b*0564_01 karṇa ity abhivikhyātaḥ pṛthāyāḥ prathamaḥ sutaḥ 01,061.089b*0564_02 sa tu sūtakule vīro vavṛdhe rājasattama 01,061.089b*0564_03 karṇaṃ naravaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām 01,061.089b*0564_04 duryodhanasya sacivaṃ mantriṇaṃ śakuneḥ samam 01,061.089c divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśam anuttamam 01,061.090a yas tu nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ 01,061.090b*0565_01 vaśitā sarvabhūtānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ 01,061.090c tasyāṃśo mānuṣeṣv āsīd vāsudevaḥ pratāpavān 01,061.091a śeṣasyāṃśas tu nāgasya baladevo mahābalaḥ 01,061.091c sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājan mahaujasam 01,061.092a evam anye manuṣyendra bahavo 'ṃśā divaukasām 01,061.092c jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ 01,061.093a gaṇas tv apsarasāṃ yo vai mayā rājan prakīrtitaḥ 01,061.093c tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogād vāsavasya ca 01,061.094a tāni ṣoḍaśa devīnāṃ sahasrāṇi narādhipa 01,061.094c babhūvur mānuṣe loke nārāyaṇaparigrahaḥ 01,061.095a śriyas tu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale 01,061.095b*0566_01 bhīṣmakasya kule sādhvī rukmiṇī nāma nāmataḥ 01,061.095b*0566_02 draupadī tv atha saṃjajñe śacībhāgād aninditā 01,061.095c drupadasya kule kanyā vedimadhyād aninditā 01,061.096a nātihrasvā na mahatī nīlotpalasugandhinī 01,061.096c padmāyatākṣī suśroṇī asitāyatamūrdhajā 01,061.097a sarvalakṣaṇasaṃpannā vaiḍūryamaṇisaṃnibhā 01,061.097c pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ 01,061.098a siddhir dhṛtiś ca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te 01,061.098c kuntī mādrī ca jajñāte matis tu subalātmajā 01,061.099a iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā 01,061.099c aṃśāvataraṇaṃ rājan rākṣasānāṃ ca kīrtitam 01,061.100a ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ 01,061.100c mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule 01,061.100d*0567_01 ye ca yasmin kule jātā rājāno bhūritejasaḥ 01,061.100d*0568_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā mayā te parikīrtitāḥ 01,061.100d*0569_01 ete tu mukhyāḥ kathitā mayā te rājasattama 01,061.101a dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyam āyuṣyaṃ vijayāvaham 01,061.101c idam aṃśāvataraṇaṃ śrotavyam anasūyatā 01,061.102a aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām 01,061.102c prabhavāpyayavit prājño na kṛcchreṣv avasīdati 01,062.001 janamejaya uvāca 01,062.001a tvattaḥ śrutam idaṃ brahman devadānavarakṣasām 01,062.001c aṃśāvataraṇaṃ samyag gandharvāpsarasāṃ tathā 01,062.002*0570_01 dharmārthakāmasahitaṃ rājarṣīṇāṃ prakīrtitam 01,062.002*0570_02 pavitraṃ kīrtyamānaṃ me nibodhedaṃ manīṣiṇām 01,062.002*0571=00 janamejayaḥ 01,062.002*0571_01 bhagavan vistareṇeha bharatasya mahātmanaḥ 01,062.002*0571_02 janma karma ca śuśrūṣus tan me śaṃsitum arhasi 01,062.002a imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśam āditaḥ 01,062.002c kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau 01,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,062.003a pauravāṇāṃ vaṃśakaro duḥṣanto nāma vīryavān 01,062.003c pṛthivyāś caturantāyā goptā bharatasattama 01,062.004a caturbhāgaṃ bhuvaḥ kṛtsnaṃ sa bhuṅkte manujeśvaraḥ 01,062.004c samudrāvaraṇāṃś cāpi deśān sa samitiṃjayaḥ 01,062.005a āmlecchāṭavikān sarvān sa bhuṅkte ripumardanaḥ 01,062.005c ratnākarasamudrāntāṃś cāturvarṇyajanāvṛtān 01,062.006a na varṇasaṃkarakaro nākṛṣyakarakṛjjanaḥ 01,062.006c na pāpakṛt kaś cid āsīt tasmin rājani śāsati 01,062.007a dharmyāṃ ratiṃ sevamānā dharmārthāv abhipedire 01,062.007c tadā narā naravyāghra tasmiñ janapadeśvare 01,062.008a nāsīc corabhayaṃ tāta na kṣudhābhayam aṇv api 01,062.008c nāsīd vyādhibhayaṃ cāpi tasmiñ janapadeśvare 01,062.009a svair dharmai remire varṇā daive karmaṇi niḥspṛhāḥ 01,062.009c tam āśritya mahīpālam āsaṃś caivākutobhayāḥ 01,062.010a kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni phalavanti ca 01,062.010c sarvaratnasamṛddhā ca mahī vasumatī tadā 01,062.010d*0572_01 svakarmaniratā viprā nānṛtaṃ teṣu vidyate 01,062.011a sa cādbhutamahāvīryo vajrasaṃhanano yuvā 01,062.011c udyamya mandaraṃ dorbhyāṃ haret savanakānanam 01,062.012a dhanuṣy atha gadāyuddhe tsarupraharaṇeṣu ca 01,062.012c nāgapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca babhūva pariniṣṭhitaḥ 01,062.013a bale viṣṇusamaś cāsīt tejasā bhāskaropamaḥ 01,062.013c akṣubdhatve 'rṇavasamaḥ sahiṣṇutve dharāsamaḥ 01,062.014a saṃmataḥ sa mahīpālaḥ prasannapurarāṣṭravān 01,062.014c bhūyo dharmaparair bhāvair viditaṃ janam āvasat 01,063.000*0573=00 janamejaya uvāca 01,063.000*0573_01 saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ 01,063.000*0573_02 śakuntalāyāś cotpattiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 01,063.000*0573_03 duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā 01,063.000*0573_04 taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavan vistaraṃ tv aham 01,063.000*0573_05 śrotum icchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara 01,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,063.001a sa kadā cin mahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ 01,063.001c vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatair vṛtaḥ 01,063.002a khaḍgaśaktidharair vīrair gadāmusalapāṇibhiḥ 01,063.002c prāsatomarahastaiś ca yayau yodhaśatair vṛtaḥ 01,063.003a siṃhanādaiś ca yodhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ 01,063.003c rathanemisvanaiś cāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ 01,063.003d*0574_01 nānāyudhadharaiś cāpi nānāveṣadharais tathā 01,063.004a heṣitasvanamiśraiś ca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ 01,063.004c āsīt kilakilāśabdas tasmin gacchati pārthive 01,063.005a prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā 01,063.005c dadṛśus taṃ striyas tatra śūram ātmayaśaskaram 01,063.006a śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam 01,063.006b*0575_01 balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā 01,063.006c paśyantaḥ strīgaṇās tatra śastrapāṇiṃ sma menire 01,063.007a ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ 01,063.007c yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ 01,063.008a iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā narādhipam 01,063.008c tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīś ca sasṛjus tasya mūrdhani 01,063.009a tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ 01,063.009c niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā 01,063.009d*0576_01 taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam 01,063.009d*0576_02 dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntam anujagmire 01,063.009d*0576_03 dadṛśur vardhamānās te āśīrbhiś ca jayena ca 01,063.010a sudūram anujagmus taṃ paurajānapadās tadā 01,063.010c nyavartanta tataḥ paścād anujñātā nṛpeṇa ha 01,063.011a suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ 01,063.011c mahīm āpūrayām āsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā 01,063.012a sa gacchan dadṛśe dhīmān nandanapratimaṃ vanam 01,063.012c bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam 01,063.013a viṣamaṃ parvataprasthair aśmabhiś ca samāvṛtam 01,063.013c nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanam āyatam 01,063.013e mṛgasaṃghair vṛtaṃ ghorair anyaiś cāpi vanecaraiḥ 01,063.014a tad vanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ 01,063.014c loḍayām āsa duḥṣantaḥ sūdayan vividhān mṛgān 01,063.015a bāṇagocarasaṃprāptāṃs tatra vyāghragaṇān bahūn 01,063.015c pātayām āsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ 01,063.016a dūrasthān sāyakaiḥ kāṃś cid abhinat sa nararṣabhaḥ 01,063.016c abhyāśam āgatāṃś cānyān khaḍgena nirakṛntata 01,063.017a kāṃś cid eṇān sa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ 01,063.017c gadāmaṇḍalatattvajñaś cacārāmitavikramaḥ 01,063.018a tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ 01,063.018c cacāra sa vinighnan vai vanyāṃs tatra mṛgadvijān 01,063.019a rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiś ca samarapriyaiḥ 01,063.019c loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuś ca mahāmṛgāḥ 01,063.020a tatra vidrutasaṃghāni hatayūthapatīni ca 01,063.020c mṛgayūthāny athautsukyāc chabdaṃ cakrus tatas tataḥ 01,063.021a śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ 01,063.021c vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ 01,063.022a kṣutpipāsāparītāś ca śrāntāś ca patitā bhuvi 01,063.022c ke cit tatra naravyāghrair abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ 01,063.023a ke cid agnim athotpādya samidhya ca vanecarāḥ 01,063.023c bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivat tadā 01,063.024a tatra ke cid gajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ 01,063.024c saṃkocyāgrakarān bhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ 01,063.025a śakṛnmūtraṃ sṛjantaś ca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu 01,063.025c vanyā gajavarās tatra mamṛdur manujān bahūn 01,063.026a tad vanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam 01,063.026c vyarocan mahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgam 01,064.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,064.001a tato mṛgasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ 01,064.001b*0577_01 tato meghaghanaprakhyaṃ siddhacāraṇasevitam 01,064.001b*0577_02 vanam ālokayām āsa nagarād yojanadvaye 01,064.001b*0577_03 mṛgān anucaran vanyāñ śrameṇa paripīḍitaḥ 01,064.001b*0577_04 mṛgān anucaraṃś caiva vegenāśvān acodayat 01,064.001c rājā mṛgaprasaṅgena vanam anyad viveśa ha 01,064.002a eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ 01,064.002c sa vanasyāntam āsādya mahad īriṇam āsadat 01,064.003a tac cāpy atītya nṛpatir uttamāśramasaṃyutam 01,064.003c manaḥprahlādajananaṃ dṛṣṭikāntam atīva ca 01,064.003e śītamārutasaṃyuktaṃ jagāmānyan mahad vanam 01,064.004a puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇam atīva sukhaśādvalam 01,064.004c vipulaṃ madhurārāvair nāditaṃ vihagais tathā 01,064.004d*0578_01 puṃskokilaninādaiś ca jhillīkagaṇanāditam 01,064.005a pravṛddhaviṭapair vṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam 01,064.005c ṣaṭpadāghūrṇitalataṃ lakṣmyā paramayā yutam 01,064.006a nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaś cin nāphalo nāpi kaṇṭakī 01,064.006c ṣaṭpadair vāpy anākīrṇas tasmin vai kānane 'bhavat 01,064.007a vihagair nāditaṃ puṣpair alaṃkṛtam atīva ca 01,064.007c sarvartukusumair vṛkṣair atīva sukhaśādvalam 01,064.007e manoramaṃ maheṣvāso viveśa vanam uttamam 01,064.008a mārutāgalitās tatra drumāḥ kusumaśālinaḥ 01,064.008c puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ sma vyasṛjaṃs te punaḥ punaḥ 01,064.009a divaspṛśo 'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhir madhurasvaraiḥ 01,064.009c virejuḥ pādapās tatra vicitrakusumāmbarāḥ 01,064.010a teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu 01,064.010c ruvanti rāvaṃ vihagāḥ ṣaṭpadaiḥ sahitā mṛdu 01,064.011a tatra pradeśāṃś ca bahūn kusumotkaramaṇḍitān 01,064.011c latāgṛhaparikṣiptān manasaḥ prītivardhanān 01,064.011e saṃpaśyan sa mahātejā babhūva muditas tadā 01,064.012a parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ 01,064.012c aśobhata vanaṃ tat tair mahendradhvajasaṃnibhaiḥ 01,064.012d*0579_01 siddhacāraṇasaṃghaiś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 01,064.012d*0579_02 sevitaṃ vanam atyarthaṃ mattavāraṇakiṃnaraiḥ 01,064.013a sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho 'nilaḥ 01,064.013c parikrāman vane vṛkṣān upaitīva riraṃsayā 01,064.014a evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ 01,064.014c nadīkacchodbhavaṃ kāntam ucchritadhvajasaṃnibham 01,064.015a prekṣamāṇo vanaṃ tat tu suprahṛṣṭavihaṃgamam 01,064.015c āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manoramam 01,064.016a nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalitapāvakam 01,064.016b*0580_01 taṃ tadāpratimaṃ śrīmān āśramaṃ pratyapūjayat 01,064.016c yatibhir vālakhilyaiś ca vṛtaṃ munigaṇānvitam 01,064.017a agnyāgāraiś ca bahubhiḥ puṣpasaṃstarasaṃstṛtam 01,064.017c mahākacchair bṛhadbhiś ca vibhrājitam atīva ca 01,064.018a mālinīm abhito rājan nadīṃ puṇyāṃ sukhodakām 01,064.018c naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapovanamanoramām 01,064.018e tatra vyālamṛgān saumyān paśyan prītim avāpa saḥ 01,064.019a taṃ cāpy atirathaḥ śrīmān āśramaṃ pratyapadyata 01,064.019c devalokapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanoharam 01,064.020a nadīm āśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatoyāṃ dadarśa saḥ 01,064.020c sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīm iva viṣṭhitām 01,064.021a sacakravākapulināṃ puṣpaphenapravāhinīm 01,064.021c sakiṃnaragaṇāvāsāṃ vānararkṣaniṣevitām 01,064.022a puṇyasvādhyāyasaṃghuṣṭāṃ pulinair upaśobhitām 01,064.022c mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām 01,064.022d*0581_01 tasyās tīre bhagavataḥ kāśyapasya mahātmanaḥ 01,064.022d*0581_02 āśramapravaraṃ puṇyaṃ maharṣigaṇasevitam 01,064.023a nadīm āśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā 01,064.023c cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatis tadā 01,064.024a alaṃkṛtaṃ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā 01,064.024c naranārāyaṇasthānaṃ gaṅgayevopaśobhitam 01,064.024e mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ praviveśa mahad vanam 01,064.025a tat sa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nareśvaraḥ 01,064.025c atīva guṇasaṃpannam anirdeśyaṃ ca varcasā 01,064.025e maharṣiṃ kāśyapaṃ draṣṭum atha kaṇvaṃ tapodhanam 01,064.026a rathinīm aśvasaṃbādhāṃ padātigaṇasaṃkulām 01,064.026c avasthāpya vanadvāri senām idam uvāca saḥ 01,064.027a muniṃ virajasaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi tapodhanam 01,064.027c kāśyapaṃ sthīyatām atra yāvadāgamanaṃ mama 01,064.028a tad vanaṃ nandanaprakhyam āsādya manujeśvaraḥ 01,064.028c kṣutpipāse jahau rājā harṣaṃ cāvāpa puṣkalam 01,064.029a sāmātyo rājaliṅgāni so 'panīya narādhipaḥ 01,064.029c purohitasahāyaś ca jagāmāśramam uttamam 01,064.029e didṛkṣus tatra tam ṛṣiṃ taporāśim athāvyayam 01,064.030a brahmalokapratīkāśam āśramaṃ so 'bhivīkṣya ca 01,064.030c ṣaṭpadodgītasaṃghuṣṭaṃ nānādvija gaṇāyutam 01,064.030d*0582_01 tathaiva sāmagītaiś ca sāmavidbhir udāhṛtaiḥ 01,064.030d*0582_02 tābhir ṛksāmagītābhir atharvaśirasānvitam 01,064.030d*0582_03 amitābhir uktābhi(sic) suśruve sa nṛpas tadā 01,064.030d*0583_01 vismayotphullanayano rājā tatra babhūva ha 01,064.031a ṛco bahvṛcamukhyaiś ca preryamāṇāḥ padakramaiḥ 01,064.031b*0584_01 kratvarthāṃś ca prakāśadbhir yajurbhir nirmalasvaraiḥ 01,064.031b*0584_02 jaṭāvarṇavibhāgajñair ucyamānāny anekaśaḥ 01,064.031c śuśrāva manujavyāghro vitateṣv iha karmasu 01,064.032a yajñavidyāṅgavidbhiś ca kramadbhiś ca kramān api 01,064.032b*0585_01 madhuraiḥ sāmagītaiś ca ṛṣibhir niyatavrataiḥ 01,064.032b*0585_02 bhāruṇḍasāmagītābhir atharvaśirasodgataiḥ 01,064.032c amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ 01,064.033a atharvavedapravarāḥ pūgayājñika saṃmatāḥ 01,064.033c saṃhitām īrayanti sma padakramayutāṃ tu te 01,064.034a śabdasaṃskārasaṃyuktaṃ bruvadbhiś cāparair dvijaiḥ 01,064.034c nāditaḥ sa babhau śrīmān brahmaloka ivāśramaḥ 01,064.035a yajñasaṃskāravidbhiś ca kramaśikṣā viśāradaiḥ 01,064.035c nyāyatattvārthavijñānasaṃpannair vedapāragaiḥ 01,064.036a nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ 01,064.036c viśeṣakāryavidbhiś ca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ 01,064.037a sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ 01,064.037b*0586_01 śabdacchandoniruktajñaiḥ kālajñānaviśāradaiḥ 01,064.037b*0586_02 dravyakarmaguṇajñaiś ca kāryakāraṇavedibhiḥ 01,064.037b*0586_03 jalpavādavitaṇḍajñair vyāsagranthasamāśritaiḥ 01,064.037b*0586_04 nānāśāstreṣu mukhyaiś ca śuśrāva svanam īritam 01,064.037c lokāyatikamukhyaiś ca samantād anunāditam 01,064.038a tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān 01,064.038c japahomaparān siddhān dadarśa paravīrahā 01,064.039a āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ 01,064.039c prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayam āgamat 01,064.040a devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ prekṣya kṛtāṃ dvijaiḥ 01,064.040c brahmalokastham ātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ 01,064.041a sa kāśyapatapoguptam āśramapravaraṃ śubham 01,064.041c nātṛpyat prekṣamāṇo vai tapodhanagaṇair yutam 01,064.042a sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratair; vṛtaṃ samantād ṛṣibhis tapodhanaiḥ 01,064.042c viveśa sāmātyapurohito 'rihā; viviktam atyarthamanoharaṃ śivam 01,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,065.001a tato gacchan mahābāhur eko 'mātyān visṛjya tān 01,065.001c nāpaśyad āśrame tasmiṃs tam ṛṣiṃ saṃśitavratam 01,065.002a so 'paśyamānas tam ṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tam āśramam 01,065.002c uvāca ka ihety uccair vanaṃ saṃnādayann iva 01,065.003a śrutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīr iva rūpiṇī 01,065.003c niścakrāmāśramāt tasmāt tāpasīveṣadhāriṇī 01,065.003d*0587_01 suvratābhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptam atheśvaram 01,065.003d*0587_02 rūpayauvanasaṃpannā śīlācāravatī śubhā 01,065.003d*0587_03 sā tam āyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ susaṃhitam 01,065.003d*0587_04 siṃhaskandhaṃ dīrghabhujaṃ sarvalakṣaṇapūjitam 01,065.003d*0587_05 spaṣṭaṃ madhurayā vācā sābravīj janamejaya 01,065.004a sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantam asitekṣaṇā 01,065.004c svāgataṃ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca 01,065.005a āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi 01,065.005c papracchānāmayaṃ rājan kuśalaṃ ca narādhipam 01,065.006a yathāvad arcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā 01,065.006c uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatām iti 01,065.006d*0588_01 āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi 01,065.006d*0588_02 kas tvam adyeha saṃprāpto maharṣer āśramaṃ śubham 01,065.007a tām abravīt tato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm 01,065.007c dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvat pratipūjitaḥ 01,065.007d*0589=00 duḥṣantaḥ 01,065.007d*0589_01 rājarṣer asmi putro 'ham ililasya mahīpateḥ 01,065.007d*0589_02 duḥṣanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane 01,065.007d*0590_01 svāgataṃ te mahārāja phalamūlodakaṃ ca naḥ 01,065.007d*0590_02 parigṛhyopabhuṅkṣva tvaṃ kiṃ ca te karavāṇy aham 01,065.008a āgato 'haṃ mahābhāgam ṛṣiṃ kaṇvam upāsitum 01,065.008c kva gato bhagavān bhadre tan mamācakṣva śobhane 01,065.008d*0591_01 dvijaśreṣṭha namo bhadre muniḥ kaṇvaḥ pratāpavān 01,065.009 śakuntalovāca 01,065.009a gataḥ pitā me bhagavān phalāny āhartum āśramāt 01,065.009c muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva drakṣyasy enam ihāgatam 01,065.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,065.010a apaśyamānas tam ṛṣiṃ tayā coktas tathā nṛpaḥ 01,065.010c tāṃ ca dṛṣṭvā varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm 01,065.011a vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca 01,065.011c rūpayauvanasaṃpannām ity uvāca mahīpatiḥ 01,065.012a kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam 01,065.012c evaṃrūpaguṇopetā kutas tvam asi śobhane 01,065.013a darśanād eva hi śubhe tvayā me 'pahṛtaṃ manaḥ 01,065.013c icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ tan mamācakṣva śobhane 01,065.013d*0592_01 sthito 'smy amitasaubhāgye vivakṣuś cāsmi kiṃ cana 01,065.013d*0592_02 śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini 01,065.013d*0592_03 rājarṣer anvaye jātaḥ pūror asmi viśeṣataḥ 01,065.013d*0592_04 vṛṇe tvām adya suśroṇi duḥṣanto varavarṇini 01,065.013d*0592_05 na me 'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate 01,065.013d*0592_06 ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarṇāsv aparāsu ca 01,065.013d*0592_07 evaṃ praṇihitātmānaṃ viddhi māṃ kalabhāṣiṇi 01,065.013d*0592_08 tasya me tvayi bhāvo 'sti kṣatriyā hy asi kā vada 01,065.013d*0592_09 na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim 01,065.013d*0592_10 bhaje tvām āyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitum arhasi 01,065.013d*0592_11 bhuṅkṣa rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mā tv anyathā kṛthāḥ 01,065.014a evam uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame 01,065.014c uvāca hasatī vākyam idaṃ sumadhurākṣaram 01,065.015a kaṇvaṣyāhaṃ bhagavato duḥṣanta duhitā matā 01,065.015b*0593_01 tām uvāca tato rājā kanyāṃ rājīvalocanām 01,065.015c tapasvino dhṛtimato dharmajñasya yaśasvinaḥ 01,065.015d*0594_01 asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā 01,065.015d*0594_02 tam eva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartum arhasi 01,065.016 duḥṣanta uvāca 01,065.016a ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavāṃl lokapūjitaḥ 01,065.016c caled dhi vṛttād dharmo 'pi na calet saṃśitavrataḥ 01,065.017a kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī 01,065.017c saṃśayo me mahān atra taṃ me chettum ihārhasi 01,065.018 śakuntalovāca 01,065.018a yathāyam āgamo mahyaṃ yathā cedam abhūt purā 01,065.018b*0595_01 anyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate 01,065.018b*0595_02 sa pāpenāvṛto mūrkhas tena ātmāpahārakaḥ 01,065.018c śṛṇu rājan yathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ 01,065.019a ṛṣiḥ kaś cid ihāgamya mama janmābhyacodayat 01,065.019b*0596_01 ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutas teyaṃ śakuntalā 01,065.019b*0596_02 putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tat tvaṃ me brūhi kāśyapa 01,065.019c tasmai provāca bhagavān yathā tac chṛṇu pārthiva 01,065.020a tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahat tapaḥ 01,065.020c subhṛśaṃ tāpayām āsa śakraṃ suragaṇeśvaram 01,065.021a tapasā dīptavīryo 'yaṃ sthānān māṃ cyāvayed iti 01,065.021c bhītaḥ puraṃdaras tasmān menakām idam abravīt 01,065.022a guṇair divyair apsarasāṃ menake tvaṃ viśiṣyase 01,065.022c śreyo me kuru kalyāṇi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 01,065.023a asāv ādityasaṃkāśo viśvāmitro mahātapāḥ 01,065.023c tapyamānas tapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ 01,065.023d*0597_01 tapas tasya mahāghoraṃ brahmacaryaṃ ca saṃśritam 01,065.024a menake tava bhāro 'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame 01,065.024c saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate 01,065.025a sa māṃ na cyāvayet sthānāt taṃ vai gatvā pralobhaya 01,065.025c cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyam uttamam 01,065.026a rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ 01,065.026c lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṃnivartaya 01,065.027 menakovāca 01,065.027a mahātejāḥ sa bhagavān sadaiva ca mahātapāḥ 01,065.027c kopanaś ca tathā hy enaṃ jānāti bhagavān api 01,065.028a tejasas tapasaś caiva kopasya ca mahātmanaḥ 01,065.028c tvam apy udvijase yasya nodvijeyam ahaṃ katham 01,065.029a mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrair iṣṭair vyayojayat 01,065.029c kṣatre jātaś ca yaḥ pūrvam abhavad brāhmaṇo balāt 01,065.030a śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhir jalaiḥ 01,065.030c yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidur janāḥ 01,065.031a babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ 01,065.031c dārān mataṅgo dharmātmā rājarṣir vyādhatāṃ gataḥ 01,065.032a atītakāle durbhikṣe yatraitya punar āśramam 01,065.032c muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ 01,065.033a mataṅgaṃ yājayāṃ cakre yatra prītamanāḥ svayam 01,065.033c tvaṃ ca somaṃ bhayād yasya gataḥ pātuṃ śureśvara 01,065.034a ati nakṣatravaṃśāṃś ca kruddho nakṣatrasaṃpadā 01,065.034c prati śravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ 01,065.034d*0598_01 guruśāpahatasyāpi triśaṅkoḥ śaraṇaṃ dadau 01,065.034d*0599_01 brahmarṣiśāpaṃ rājarṣiḥ kathaṃ mokṣyati kauśikaḥ 01,065.034d*0599_02 avamatya tadā devair yajñāṅgaṃ tadvināśitam 01,065.034d*0599_03 anyāni ca mahātejā yajñāṅgāny asṛjat prabhuḥ 01,065.034d*0599_04 nināya ca tadā svargaṃ triśaṅkuṃ sa mahātapāḥ 01,065.035a etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśam udvije 01,065.035c yathā māṃ na dahet kruddhas tathājñāpaya māṃ vibho 01,065.036a tejasā nirdahel lokān kampayed dharaṇīṃ padā 01,065.036c saṃkṣipec ca mahāmeruṃ tūrṇam āvartayet tathā 01,065.036c*0600_01 saṃśoṣec ca mahodadhim | saṃkṣipec ca mahānadriṃ 01,065.037a tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptam iva pāvakam 01,065.037c katham asmadvidhā bālā jitendriyam abhispṛśet 01,065.038a hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam 01,065.038c kālajihvaṃ suraśreṣṭha katham asmadvidhā spṛśet 01,065.039a yamaś ca somaś ca maharṣayaś ca; sādhyā viśve vālakhilyāś ca sarve 01,065.039c ete 'pi yasyodvijante prabhāvāt; kasmāt tasmān mādṛśī nodvijeta 01,065.040a tvayaivam uktā ca kathaṃ samīpam; ṛṣer na gaccheyam ahaṃ surendra 01,065.040c rakṣāṃ tu me cintaya devarāja; yathā tvadarthaṃ rakṣitāhaṃ careyam 01,065.041a kāmaṃ tu me mārutas tatra vāsaḥ; prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva 01,065.041c bhavec ca me manmathas tatra kārye; sahāyabhūtas tava devaprasādāt 01,065.042a vanāc ca vāyuḥ surabhiḥ pravāyet; tasmin kāle tam ṛṣiṃ lobhayantyāḥ 01,065.042c tathety uktvā vihite caiva tasmiṃs; tato yayau sāśramaṃ kauśikasya 01,066.001 śakuntalovāca 01,066.001a evam uktas tayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim 01,066.001c prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha 01,066.002a athāpaśyad varārohā tapasā dagdhakilbiṣam 01,066.002c viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrur āśrame 01,066.003a abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍad ṛṣisaṃnidhau 01,066.003c apovāha ca vāso 'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham 01,066.004a sāgacchat tvaritā bhūmiṃ vāsas tad abhiliṅgatī 01,066.004c utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī 01,066.004d*0601_01 paśyatas tatra tasyarṣer apy agnisamatejasaḥ 01,066.004d*0601_02 viśvāmitras tatas tāṃ tu viṣamasthām aninditām 01,066.005a gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ 01,066.005c anirdeśyavayorūpām apaśyad vivṛtāṃ tadā 01,066.006a tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhas tadā 01,066.006c cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ 01,066.007a nyamantrayata cāpy enāṃ sā cāpy aicchad aninditā 01,066.007c tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vyaharatām ubhau 01,066.007e ramamāṇau yathākāmaṃ yathaikadivasaṃ tathā 01,066.007f*0602_01 evaṃ varṣasahasrāṇām atītaṃ nābhyacintayat 01,066.007f*0602_02 kāmakrodhāv ajitavān munir nityaṃ kṣamānvitaḥ 01,066.007f*0602_03 cirārjitasya tapasaḥ kṣayaṃ sa kṛtavān ṛṣiḥ 01,066.007f*0602_04 tapasaḥ saṃkṣayād eva munir mohaṃ viveśa saḥ 01,066.007f*0602_05 mohābhibhūtaḥ krodhātmā grasan mūlaphalaṃ muniḥ 01,066.007f*0602_06 pādair jalaravaṃ kṛtvā antardvīpe kuṭīṃ gataḥ 01,066.007f*0602_07 menakā gantukāmā vai śuśrāva jalanisvanam 01,066.007f*0602_08 tapasā dīptavīryo 'sāv ākāśād eti yāti ca 01,066.007f*0602_09 adya saṃjñāṃ vijānāmi yena kena tapaḥkṣayam 01,066.007f*0602_10 hanta niryāmi cety uktvā ṛtusnātā tu menakā 01,066.007f*0602_11 kāmarāgābhibhūtasya muneḥ pārśvaṃ jagāma sā 01,066.008a janayām āsa sa munir menakāyāṃ śakuntalām 01,066.008c prasthe himavato ramye mālinīm abhito nadīm 01,066.008d*0603_01 devagarbhopamāṃ balāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 01,066.008d*0603_02 śayānāṃ śayane ramye menakā vākyam abravīt 01,066.008d*0603_03 maharṣer ugratapasas tejas tvam avināśinī 01,066.008d*0603_04 tasmāt svargaṃ gamiṣyāmi devakāryārtham āgatā 01,066.009a jātam utsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīm anu 01,066.009c kṛtakāryā tatas tūrṇam agacchac chakrasaṃsadam 01,066.010a taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule 01,066.010c dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantāt paryavārayan 01,066.011a nemāṃ hiṃsyur vane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 01,066.011c paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām 01,066.012a upaspraṣṭuṃ gataś cāham apaśyaṃ śayitām imām 01,066.012b*0604_01 māṃ dṛṣṭvaivābhyapadyanta pādayoḥ patitā dvijāḥ 01,066.012b*0604_02 abruvañ śakunāḥ sarve kalaṃ madhurabhāṣiṇaḥ 01,066.012b*0604_03 viśvāmitrasutāṃ brahman nyāsabhūtāṃ bharasva vai 01,066.012b*0604_04 kāmakrodhāv ajitavān sakhā te kauśikīṃ gataḥ 01,066.012b*0604_05 tasmāt poṣaya putrīṃ te dayāvann iti te 'bruvan 01,066.012b*0604_06 sarvabhūtarutajño 'haṃ dayāvān sarvajantuṣu 01,066.012c nirjane vipine 'raṇye śakuntaiḥ parivāritām 01,066.012e ānayitvā tataś caināṃ duhitṛtve nyayojayam 01,066.013a śarīrakṛt prāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate 01,066.013c krameṇa te trayo 'py uktāḥ pitaro dharmaniścaye 01,066.014a nirjane ca vane yasmāc chakuntaiḥ parirakṣitā 01,066.014c śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā 01,066.015a evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalām 01,066.015c śakuntalā ca pitaraṃ manyate mām aninditā 01,066.016a etad ācaṣṭa pṛṣṭaḥ san mama janma maharṣaye 01,066.016c sutāṃ kaṇvasya mām evaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa 01,066.017a kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svam ajānatī 01,066.017c iti te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā 01,067.001 duḥṣanta uvāca 01,067.001a suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase 01,067.001c bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te 01,067.002a suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake 01,067.002c nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane 01,067.003a āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīny ajināni ca 01,067.003c sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane 01,067.004a gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari 01,067.004c vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate 01,067.005 śakuntalovāca 01,067.005a phalāhāro gato rājan pitā me ita āśramāt 01,067.005c taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati 01,067.005d*0605=07 duḥṣantaḥ 01,067.005d*0605_01 pitā hi me prabhur nityaṃ daivataṃ paramaṃ mama 01,067.005d*0605_02 yasya māṃ dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati 01,067.005d*0605_03 pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 01,067.005d*0605_04 putras tu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati 01,067.005d*0605_05 amanyamānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam 01,067.005d*0605_06 adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe 01,067.005d*0605_07 mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam 01,067.005d*0605_08 manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ 01,067.005d*0605_09 agnir dahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ 01,067.005d*0605_10 rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet 01,067.005d*0605_11 krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān 01,067.005d*0605_12 jānāmi bhadre tam ṛṣiṃ tasya manyur na vidyate 01,067.005d*0606_01 manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān 01,067.006 duḥṣanta uvāca 01,067.006a icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite 01,067.006c tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama 01,067.007a ātmano bandhur ātmaiva gatir ātmaiva cātmanaḥ 01,067.007b*0607_01 ātmano mitram ātmaiva tathā cātmātmanaḥ pitā 01,067.007c ātmanaivātmano dānaṃ kartum arhasi dharmataḥ 01,067.008a aṣṭāv eva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ 01,067.008c brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ 01,067.009a gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,067.009c teṣāṃ dharmān yathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 01,067.010a praśastāṃś caturaḥ pūrvān brāhmaṇasyopadhāraya 01,067.010c ṣaḍ ānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyān anindite 01,067.011a rājñāṃ tu rākṣaso 'py ukto viṭśūdreṣv āsuraḥ smṛtaḥ 01,067.011c pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha 01,067.012a paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana 01,067.012c anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā 01,067.013a gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ 01,067.013c pṛthag vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ 01,067.014a sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini 01,067.014b@044_0001 tvayaivaṃ kā samā nārī na gandharvī tathāpsarāḥ 01,067.014b@044_0002 na miśrakeśī rambhā vā na ghṛtācī na menakā 01,067.014b@044_0003 cārvaṅgī vasukeśī ca yathā tvaṃ mattakāśini 01,067.014b@044_0004 kambugrīvā ca suśroṇī mṛgākṣī sustanīti ca 01,067.014b@044_0005 nigūḍhagulphā raktauṣṭhī suraktanakhapaddhatiḥ 01,067.014b@044_0006 īṣac ca gadgadāṃ vācaṃ rambhoru tvaṃ śucismite 01,067.014b@044_0007 yau tau jātau susaṃśliṣṭau madhye hāravilakṣitau 01,067.014b@044_0008 anarhaṃ dhārayan nityam amalaṃ vā cīravalkalam 01,067.014b@044_0009 idaṃ śailakuśākīrṇaṃ pallavair upasevitam 01,067.014b@044_0010 siṃhaśārdūlasaṃyuktaṃ mṛgapakṣisamākulam 01,067.014b@044_0011 vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoraṃ nirmanuṣyam abhūtavat 01,067.014b@044_0012 arhase harmyaprāsādān sauvarṇān maṇikuṭṭimān 01,067.014b@044_0013 svāstīrṇatalpamuditān kārtasvaravibhūṣitān 01,067.014b@044_0014 idaṃ nārhasi kalyāṇi kṛpaṇatvaṃ varānane 01,067.014b@044_0015 mumūrṣuṃ madanāśliṣṭaṃ trāhi māṃ śubhacāriṇam 01,067.014b@044_0016 na smṛtiṃ vābhijānāmi na diśaṃ gatacāpalaḥ 01,067.014b@044_0017 ardhanālīkanārācaśaktitomaramudgarāḥ 01,067.014b@044_0018 patanti sma śarīraṃ me pādam ūruśirāṃsi ca 01,067.014b@044_0019 punaḥ prarohate devi vanaṃ paraśunā hatam 01,067.014b@044_0020 kāmāgninā susaṃdīptaṃ tapaty eva mamāṅgakam 01,067.014b@044_0021 hṛdi prauḍhe sutīkṣṇāgre manye bhaiṣajyam īdṛśam 01,067.014b@044_0022 premṇā saṃbhāṣaṇaṃ sparśaṃ smṛtir dṛṣṭiḥ kathām api 01,067.014b@044_0023 vinānyauṣadhakāminyaḥ prajāpatir athābravīt 01,067.014b@044_0024 evam etan mahābhāge supriye smitabhāṣiṇi 01,067.014c gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi 01,067.015 śakuntalovāca 01,067.015a yadi dharmapathas tv eṣa yadi cātmā prabhur mama 01,067.015c pradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ prabho 01,067.016a satyaṃ me pratijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmy ahaṃ rahaḥ 01,067.016b*0608_01 brāhmīṃ me pratijānīhi pratijñāṃ rājasattama 01,067.016c mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavet tvadanantaram 01,067.017a yuvarājo mahārāja satyam etad bravīhi me 01,067.017c yady etad evaṃ duḥṣanta astu me saṃgamas tvayā 01,067.017d*0609=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.017d*0609=03 śakuntalā 01,067.017d*0609_01 tasyās tu sarvaṃ saṃśrutya yathoktaṃ sa viśāṃ patiḥ 01,067.017d*0609_02 duḥṣantaḥ punar evāha yad yad icchasi tad vada 01,067.017d*0609_03 khyāto lokapravādo 'yaṃ vivāha iti śāstrataḥ 01,067.017d*0609_04 vaivāhikīṃ kriyāṃ santaḥ praśaṃsanti prajāhitām 01,067.017d*0609_05 lokapravādaśāntyarthaṃ vivāhaṃ vidhinā kuru 01,067.017d*0609_06 santy atra yajñapātrāṇi darbhāḥ sumanaso 'kṣatāḥ 01,067.017d*0609_07 yathā yukto vivāhaḥ syāt tathā yuktā prajā bhavet 01,067.017d*0609_08 tasmād ājyaṃ havir lājāḥ sikatā brāhmaṇās tava 01,067.017d*0609_09 vaivāhikāni cānyāni samastānīha pārthiva 01,067.017d*0609_10 duruktam api rājendra kṣantavyaṃ dharmakāraṇāt 01,067.018 vaiśaṃpāyana uvāca 01,067.018a evam astv iti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan 01,067.018b*0610_01 purohitaṃ samāhūya vacanaṃ cedam abravīt 01,067.018b*0610_02 rājaputryā yad uktaṃ vai na vṛthā kartum utsahe 01,067.018b*0610_03 kriyāhīno hi na bhaven mama putro mahādyutiḥ 01,067.018b*0610_04 tathā kuruṣva śāstroktaṃ vivāhaṃ mā ciraṃ kuru 01,067.018b*0610_05 evam ukto nṛpatinā dvijaḥ paramayantritaḥ 01,067.018b*0610_06 śobhanaṃ rājarājeti vidhinā kṛtavān dvijaḥ 01,067.018b*0610_07 śāsanād vipramukhyasya kṛtakautukamaṅgalaḥ 01,067.018c api ca tvāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite 01,067.018e yathā tvam arhā suśroṇi satyam etad bravīmi te 01,067.019a evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm 01,067.019c jagrāha vidhivat pāṇāv uvāsa ca tayā saha 01,067.020a viśvāsya caināṃ sa prāyād abravīc ca punaḥ punaḥ 01,067.020c preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm 01,067.020d*0611_01 traividyavṛddhaiḥ sahitāṃ nānārājajanaiḥ saha 01,067.020d*0611_02 śibikāsahasraiḥ sahitā vanam āyānti bāndhavāḥ 01,067.020d*0611_03 mūkāś caiva kirātāś ca kubjā vāmanakaiḥ saha 01,067.020d*0611_04 sahitā kañcukivarair vāhinī sūtamāgadhaiḥ 01,067.020d*0611_05 śaṅkhadundubhinirghoṣair vanaṃ ca samupaiṣyati 01,067.020e tayā tvām ānayiṣyāmi nivāsaṃ svaṃ śucismite 01,067.020f*0612=03 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.020f*0612_01 anyathā tvāṃ na neṣyāmi svaniveśam asatkṛtām 01,067.020f*0612_02 sarvamaṅgalasatkārair ahaṃ satyaṃ bravīmi te 01,067.020f*0612_03 evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm 01,067.020f*0612_04 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ smitapūrvam udaikṣata 01,067.020f*0612_05 pradakṣiṇīkṛtāṃ devīṃ punas tāṃ pariṣasvaje 01,067.020f*0612_06 śakuntalā sāśrumukhī papāta nṛpapādayoḥ 01,067.020f*0612_07 tāṃ devīṃ punar utthāpya mā śuceti punaḥ punaḥ 01,067.020f*0612_08 śapeyaṃ sukṛtenaiva prāpayiṣye nṛpātmaje 01,067.021a iti tasyāḥ pratiśrutya sa nṛpo janamejaya 01,067.021c manasā cintayan prāyāt kāśyapaṃ prati pārthivaḥ 01,067.022a bhagavāṃs tapasā yuktaḥ śrutvā kiṃ nu kariṣyati 01,067.022b*0613_01 taṃ na prasādyāgato 'haṃ prasīdeti dvijottamam 01,067.022c evaṃ saṃcintayann eva praviveśa svakaṃ puram 01,067.023a muhūrtayāte tasmiṃs tu kaṇvo 'py āśramam āgamat 01,067.023c śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam 01,067.023d@045_0001 śaṅkiteva ca viprarṣim upacakrāma sā śanaiḥ 01,067.023d@045_0002 tato 'sya bhāraṃ jagrāha āsanaṃ cāpy akalpayat 01,067.023d@045_0003 prākṣālayac ca sā pādau kāśyapasya mahātmanaḥ 01,067.023d@045_0004 na cainaṃ lajjayāśaknod akṣibhyām abhivīkṣitum 01,067.023d@045_0005 śakuntalā ca savrīḍā tam ṛṣiṃ nābhyabhāṣata 01,067.023d@045_0006 tasmāt svadharmāt skhalitā bhītā sā bharatarṣabha 01,067.023d@045_0007 abhavad doṣadarśitvād brahmacāriṇy ayantritā 01,067.023d@045_0008 sa tadā vrīḍitāṃ dṛṣṭvā ṛṣis tāṃ pratyabhāṣata 01,067.023d@045_0008 kaṇvaḥ 01,067.023d@045_0009 savrīḍaiva ca dīrghāyuḥ pureva bhavitā na ca 01,067.023d@045_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.023d@045_0010 vṛttaṃ kathaya rambhoru mā trāsaṃ ca prakalpaya 01,067.023d@045_0011 tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ punar abravīt 01,067.023d@045_0012 nidhāya kāmaṃ tasyarṣeḥ kandāni ca phalāni ca 01,067.023d@045_0013 tataḥ saṃvāhya pādau sā viśrāntaṃ vedimadhyamā 01,067.023d@045_0014 śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantaṃ jagmuṣī patim 01,067.023d@045_0015 tataḥ kṛcchrād atiśubhā savrīḍā śrīmatī tadā 01,067.023d@045_0016 sagadgadam uvācedaṃ kāśyapaṃ sā śucismitā 01,067.023d@045_0016 śakuntalā 01,067.023d@045_0017 rājā tātājagāmeha duḥṣanta ililātmajaḥ 01,067.023d@045_0018 mayā patir vṛto yo 'sau daivayogād ihāgataḥ 01,067.023d@045_0019 tasya tāta prasīda tvaṃ bhartā me sumahāyaśāḥ 01,067.023d@045_0020 ataḥ sarvaṃ tu yad vṛttaṃ divyajñānena paśyasi 01,067.023d@045_0021 abhayaṃ kṣatriyakule prasādaṃ kartum arhasi 01,067.024a vijñāyātha ca tāṃ kaṇvo divyajñāno mahātapāḥ 01,067.024b*0614_01 tato dharmiṣṭhatāṃ matvā dharme cāskhalitaṃ manaḥ 01,067.024c uvāca bhagavān prītaḥ paśyan divyena cakṣuṣā 01,067.024c*0615_01 . . . . . . . . sadvṛttaḥ sa mahāyaśāḥ 01,067.024c*0615_02 evam etan mayā jñātaṃ 01,067.025a tvayādya rājānvayayā mām anādṛtya yatkṛtaḥ 01,067.025c puṃsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ 01,067.025d*0616_01 na bhayaṃ vidyate bhadre mā śucaḥ sukṛtaṃ kṛtam 01,067.026a kṣatriyasya hi gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate 01,067.026c sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ 01,067.026d*0617_01 kiṃ punar vidhivat kṛtvā suprajās tvaṃ bhaviṣyasi 01,067.027a dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ 01,067.027c abhyagacchaḥ patiṃ yaṃ tvaṃ bhajamānaṃ śakuntale 01,067.028a mahātmā janitā loke putras tava mahābalaḥ 01,067.028c ya imāṃ sāgarāpāṅgāṃ kṛtsnāṃ bhokṣyati medinīm 01,067.029a paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ 01,067.029c bhaviṣyaty apratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ 01,067.030a tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ munim abravīt 01,067.030c vinidhāya tato bhāraṃ saṃnidhāya phalāni ca 01,067.031a mayā patir vṛto yo 'sau duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ 01,067.031b*0618_01 mama caiva patir dṛṣṭo devatānāṃ samakṣataḥ 01,067.031c tasmai sasacivāya tvaṃ prasādaṃ kartum arhasi 01,067.032 kaṇva uvāca 01,067.032a prasanna eva tasyāhaṃ tvatkṛte varavarṇini 01,067.032b*0619_01 ṛtavo bahavas te vai gatā vyarthāḥ śucismite 01,067.032b*0619_02 sārthakaṃ sāṃprataṃ hy etan na ca pāpo 'sti te 'naghe 01,067.032c gṛhāṇa ca varaṃ mattas tatkṛte yad abhīpsitam 01,067.033 vaiśaṃpāyana uvāca 01,067.033*0620_01 ity evam uktvā sahasā praṇidhāya manasvinī 01,067.033a tato dharmiṣṭhatāṃ vavre rājyāc cāskhalanaṃ tathā 01,067.033c śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantahitakāmyayā 01,067.033d*0621=03 kaṇvaḥ 01,067.033d*0621=05 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.033d*0621_01 evam astv iti tāṃ prāha kaṇvo dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,067.033d*0621_02 pasparśa cāpi pāṇibhyāṃ sutāṃ śrīm iva rūpiṇīm 01,067.033d*0621_03 adya prabhṛti devi tvaṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ 01,067.033d*0621_04 pativratānāṃ yad vṛttis tāṃ vṛttim anupālaya 01,067.033d*0621_05 ity evam uktvā dharmātmā tāṃ viśudhyartham aspṛśat 01,067.033d*0621_06 spṛṣṭamātre śarīre tu paraṃ harṣam avāpa sā 01,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,068.001a pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā 01,068.001b*0622_01 āśrame nyavasat tatra kāśyapasya mahātmanaḥ 01,068.001b*0623_01 garbhaś ca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ 01,068.001b*0623_02 śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt 01,068.001b*0623_03 divārātram anidraiva snānabhojanavarjitā 01,068.001b*0623_04 rājapreṣaṇikā viprāś caturaṅgabalānvitāḥ 01,068.001b*0623_05 adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niścitā 01,068.001b*0623_06 dinān pakṣān ṛtūn māsān ayanāni ca sarvaśaḥ 01,068.001b*0623_07 gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyus trīṇi bhārata 01,068.001b*0623_08 triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣer vacanagauravāt 01,068.001b*0623_09 ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumad vākyam abruvan 01,068.001b*0623_10 śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yad rocate tava 01,068.001b*0623_11 tat kuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ guror vacaḥ 01,068.001b*0623_12 devānāṃ daivataṃ viṣṇur viprāṇām agnir eva ca 01,068.001b*0623_13 nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ 01,068.001b*0623_14 sūtikāle prasūyeti bhagavāṃs te pitābravīt 01,068.001b*0623_15 kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet 01,068.001b*0623_16 patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhv ity acintayat 01,068.001c garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam 01,068.002a triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānalasamadyutim 01,068.002c rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya 01,068.002d*0624_01 jāte tasminn antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha 01,068.002d*0624_02 devadundubhayo nedur nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 01,068.002d*0624_03 gāyadbhir madhuraṃ tatra devaiḥ śakro 'bhyuvāca ha 01,068.002d*0624_04 śakuntale tava sutaś cakravartī bhaviṣyati 01,068.002d*0624_05 balaṃ tejaś ca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kena cit 01,068.002d*0624_06 āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya pauravaḥ 01,068.002d*0624_07 anekair api sāhasrai rājasūyādibhir makhaiḥ 01,068.002d*0624_08 svārthaṃ brāhmaṇasāt kṛtvā dakṣiṇām amitāṃ dadat 01,068.002d*0624_09 devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ 01,068.002d*0624_10 sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ 01,068.002d*0624_11 śakuntalā ca tac chrutvā paraṃ harṣam avāpa sā 01,068.002d*0624_12 dvijān āhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ 01,068.003a jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ 01,068.003c tasyātha kārayām āsa vardhamānasya dhīmataḥ 01,068.003d*0625_01 yathāvidhi yathānyāyaṃ kriyāḥ sarvās tv akārayat 01,068.004a dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhanano yuvā 01,068.004c cakrāṅkitakaraḥ śrīmān mahāmūrdhā mahābalaḥ 01,068.004c*0626_01 . . . . . . . . svayaṃ viṣṇur ivāparaḥ 01,068.004c*0626_02 catuṣkiṣkur mahātejāḥ 01,068.004e kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata 01,068.004f*0627_01 ṛṣer bhayāt tu duḥṣantaḥ smaran naivāhvayat tadā 01,068.004f*0627_02 gate kāle tu mahati na sasmāra tapovanam 01,068.005a ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ prati 01,068.005c vyāghrān siṃhān varāhāṃś ca gajāṃś ca mahiṣāṃs tathā 01,068.005d*0628_01 ṛkṣāṃś cāpi dvipān anyān vyālān āśramapīḍakān 01,068.005d*0628_02 balād bhujābhyāṃ saṃgṛhya balavān saṃniyamya ca 01,068.006a baddhvā vṛkṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ 01,068.006c ārohan damayaṃś caiva krīḍaṃś ca paridhāvati 01,068.006d*0629_01 vanaṃ ca loḍayām āsa siṃhavyāghragaṇair vṛtam 01,068.006d*0629_02 tataś ca rākṣasān sarvān piśācāṃś ca ripūn raṇe 01,068.006d*0629_03 muṣṭiyuddhena tān hatvā ṛṣīn ārādhayat tadā 01,068.006d*0629_04 kaś cid ditisutas taṃ tu hantukāmo mahābalaḥ 01,068.006d*0629_05 vadhyamānāṃs tu daiteyān amarṣī taṃ samabhyayāt 01,068.006d*0629_06 tam āgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca 01,068.006d*0629_07 dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayām āsa taṃ tadā 01,068.006d*0629_08 mardito na śaśākāsmān mocituṃ balavattayā 01,068.006d*0629_09 prākrośad bhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tv asṛk 01,068.006d*0629_10 tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ 01,068.006d*0629_11 susruvuś ca śakṛnmūtram āśramasthāś ca susruvuḥ 01,068.006d*0629_12 nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so 'patat 01,068.006d*0629_13 tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam 01,068.006d*0629_14 nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha 01,068.006d*0629_15 kumārasya bhayād eva naiva jagmus tadāśramam 01,068.007a tato 'sya nāma cakrus te kaṇvāśramanivāsinaḥ 01,068.007b*0630_01 kaṇvena sahitā dṛṣṭvā karma sarve 'timānuṣam 01,068.007c astv ayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayaty ayam 01,068.008a sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata 01,068.008c vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ 01,068.008d*0631_01 apreṣayati duḥṣante mahiṣyās tanayasya ca 01,068.008d*0631_02 pāṇḍubhāvaparītāṅgīṃ cintayā samabhiplutām 01,068.008d*0631_03 lambālakāṃ kṛśāṃ dīnāṃ tathā malinavāsasam 01,068.008d*0631_04 śakuntalāṃ ca saṃprekṣya pradadhyau sa munis tadā 01,068.008d*0631_05 śāstrāṇi sarvavedāś ca dvādaśābdasya cābhavan 01,068.009a taṃ kumāram ṛṣir dṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam 01,068.009c samayo yauvarājyāyety abravīc ca śakuntalām 01,068.009d@046=0002 kaṇvaḥ 01,068.009d@046=0016 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0033 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0039 śakuntalā 01,068.009d@046=0048 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0051 kaṇvaḥ 01,068.009d@046=0057 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046_0001 śakuntalāṃ samāhūya kaṇvo vacanam abravīt 01,068.009d@046_0002 śṛṇu bhadre mama sute mama vākyaṃ śucismite 01,068.009d@046_0003 pativratānāṃ nārīṇāṃ viśiṣṭam iti cocyate 01,068.009d@046_0004 patiśuśrūṣaṇaṃ pūrvaṃ manovākkāyaceṣṭitaiḥ 01,068.009d@046_0005 anujñātā mayā pūrvaṃ pūjayaitad vrataṃ tava 01,068.009d@046_0006 etenaiva ca vṛttena puṇyāṃl lokān avāpya ca 01,068.009d@046_0007 tasyānte mānuṣe loke viśiṣṭāṃ lapsyase śriyam 01,068.009d@046_0008 tasmād bhadre 'dya yātavyaṃ samīpaṃ pauravasya ha 01,068.009d@046_0009 svayaṃ nāyāti matvā te gataṃ kālaṃ śucismite 01,068.009d@046_0010 gatvārādhaya rājānaṃ duḥṣantaṃ hitakāmyayā 01,068.009d@046_0011 dauḥṣantiṃ yauvarājyasthaṃ dṛṣṭvā prītim avāpsyasi 01,068.009d@046_0012 devatānāṃ gurūṇāṃ ca kṣatriyāṇāṃ ca bhāmini 01,068.009d@046_0013 bhartṝṇāṃ ca viśeṣeṇa hitaṃ saṃgamanaṃ satām 01,068.009d@046_0014 tasmāt putri kumāreṇa gantavyaṃ matpriyepsayā 01,068.009d@046_0015 prativākyaṃ na dadyās tvaṃ śāpitā mama pādayoḥ 01,068.009d@046_0016 evam uktvā sutāṃ tatra pautraṃ kaṇvo 'bhyabhāṣata 01,068.009d@046_0017 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya pauravam 01,068.009d@046_0018 somavaṃśodbhavo rājā duḥṣanta iti viśrutaḥ 01,068.009d@046_0019 tasyāgramahiṣī caiṣā tava mātā śucivratā 01,068.009d@046_0020 gantukāmā bhartṛpārśvaṃ tvayā saha sumadhyamā 01,068.009d@046_0021 gatvābhivādya rājānaṃ yauvarājyam avāpsyasi 01,068.009d@046_0022 sa pitā tava rājendras tasya tvaṃ vaśago bhava 01,068.009d@046_0023 pitṛpaitāmahaṃ rājyam ātiṣṭhasva svabhāvataḥ 01,068.009d@046_0024 tasmin kāle svarājyastho mām anusmara paurava 01,068.009d@046_0025 abhivādya muneḥ pādau pauravo vākyam abravīt 01,068.009d@046_0026 tvaṃ pitā mama viprarṣe tvaṃ mātā tvaṃ gatiś ca me 01,068.009d@046_0027 na cānyaṃ pitaraṃ manye tvām ṛte tu mahātapaḥ 01,068.009d@046_0028 tava śuśrūṣaṇaṃ puṇyam iha loke paratra ca 01,068.009d@046_0029 śakuntalā bhartṛkāmā svayaṃ yātu yatheṣṭataḥ 01,068.009d@046_0030 ahaṃ śuśrūṣaṇaparaḥ pādamūle vasāmi vaḥ 01,068.009d@046_0031 krīḍāṃ vyālamṛgaiḥ sārdhaṃ kariṣye na purā yathā 01,068.009d@046_0032 tvac chāsanaparo nityaṃ svādhyāyaṃ ca karomy aham 01,068.009d@046_0033 evam uktvā tu saṃśliṣya pādau kaṇvasya tiṣṭhati 01,068.009d@046_0034 tasya tad vacanaṃ śrutvā praruroda śakuntalā 01,068.009d@046_0035 snehāt pituś ca putrasya harṣaśokasamanvitā 01,068.009d@046_0036 niśāmya rudatīm ārtāṃ dauḥṣantir vākyam abravīt 01,068.009d@046_0037 śrutvā bhagavato vākyaṃ kiṃ rodiṣi śakuntale 01,068.009d@046_0038 gantavyaṃ kālya utthāya bhartṛprītis tavāsti cet 01,068.009d@046_0039 ekas tu kurute pāpaṃ phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ 01,068.009d@046_0040 bhoktāras tatra mucyante kartā doṣeṇa lipyate 01,068.009d@046_0041 mayā nivārito nityaṃ na karoṣi vaco mama 01,068.009d@046_0042 niḥsṛtān kuñjarān nityaṃ bāhubhyāṃ saṃpramathya vai 01,068.009d@046_0043 vanaṃ ca loḍayan nityaṃ siṃhavyāghragaṇair yutam 01,068.009d@046_0044 evaṃvidhāni cānyāni kṛtvā vai purunandana 01,068.009d@046_0045 ruṣito bhagavāṃs tāta tasmād āvāṃ vivāsitau 01,068.009d@046_0046 ahaṃ na gacche duḥṣantaṃ nāsmi putrahitaiṣiṇī 01,068.009d@046_0047 pādamūle vasiṣyāmi maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,068.009d@046_0048 evam uktvā tu rudatī papāta munipādayoḥ 01,068.009d@046_0049 evaṃ vilapatīṃ kaṇvaś cānunīya ca hetubhiḥ 01,068.009d@046_0050 punaḥ provāca bhagavān ānṛśaṃsyād dhitaṃ vacaḥ 01,068.009d@046_0051 śakuntale śṛṇuṣvedaṃ hitaṃ pathyaṃ ca bhāmini 01,068.009d@046_0052 pativratābhāvaguṇān hitvā sādhyaṃ na kiṃcana 01,068.009d@046_0053 pativratānāṃ devā vai tuṣṭāḥ sarvavarapradāḥ 01,068.009d@046_0054 prasādaṃ ca kariṣyanti āpadarthe ca bhāmini 01,068.009d@046_0055 patiprasādāt puṇyagatiṃ prāpnuvanti na cāśubham 01,068.009d@046_0056 tasmād gatvā tu rājānam ārādhaya śucismite 01,068.009d@046_0057 śakuntalāṃ tathoktvā vai śākuntalam athābravīt 01,068.009d@046_0058 dauhitro mama pautras tvam ililasya mahātmanaḥ 01,068.009d@046_0059 śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ prabravīmi tavānagha 01,068.009d@046_0060 manasā bhartṛkāmā vai vāgbhir uktvā pṛthagvidham 01,068.009d@046_0061 gantuṃ necchati kalyāṇī tasmāt tāta vahasva vai 01,068.009d@046_0062 śaktas tvaṃ pratigantuṃ ca munibhiḥ saha paurava 01,068.010a tasya tad balam ājñāya kaṇvaḥ śiṣyān uvāca ha 01,068.010c śakuntalām imāṃ śīghraṃ sahaputrām ito ''śramāt 01,068.010e bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām 01,068.011a nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate 01,068.011c kīrticāritradharmaghnas tasmān nayata māciram 01,068.011d@047=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.011d@047_0001 dharmābhipūjitaṃ putraṃ kāśyapena niśāmya tu 01,068.011d@047_0002 kāśyapāt prāpya cānujñāṃ mumude ca śakuntalā 01,068.011d@047_0003 kaṇvasya vacanaṃ śrutvā pratigaccheti cāsakṛt 01,068.011d@047_0004 tathety uktvā tu kaṇvaṃ ca mātaraṃ pauravo 'bravīt 01,068.011d@047_0005 kiṃ cirāyasi mātas tvaṃ gamiṣyāmo nṛpālayam 01,068.011d@047_0006 evam uktvā tu tāṃ devīṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ 01,068.011d@047_0007 abhivādya muneḥ pādau gantum aicchat sa pauravaḥ 01,068.011d@047_0008 śakuntalā ca pitaram abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,068.011d@047_0009 pradakṣiṇīkṛtya tadā pitaraṃ vākyam abravīt 01,068.011d@047_0010 ajñānān me pitā ceti duruktaṃ vāpi cānṛtam 01,068.011d@047_0011 akāryaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā kṣantum arhati tad bhavān 01,068.011d@047_0012 evam ukto nataśirā munir novāca kiṃ cana 01,068.011d@047_0013 manuṣyabhāvāt kaṇvo 'pi munir aśrūṇy avartayat 01,068.011d@047_0014 abbhakṣān vāyubhakṣāṃś ca śīrṇaparṇāśanān munīn 01,068.011d@047_0015 phalamūlāśino dāntān kṛśān dhamanisaṃtatān 01,068.011d@047_0016 vratino jaṭilān muṇḍān valkalājinasaṃvṛtān 01,068.011d@047_0017 samāhūya muniḥ kaṇvaḥ kāruṇyād idam abravīt 01,068.011d@047_0018 mayā tu lālitā nityaṃ mama putrī yaśasvinī 01,068.011d@047_0019 vane jātā vivṛddhā ca na ca jānāti kiṃ cana 01,068.011d@047_0020 āśrameṇa pathā sarvair nīyatāṃ kṣatriyālayam 01,068.011d@047_0021 dvitīyayojane viprāḥ pratiṣṭhānaṃ pratiṣṭhitam 01,068.011d@047_0022 pratiṣṭhāne pure rājā śākuntalapitāmahaḥ 01,068.011d@047_0023 adhyuvāsa ciraṃ kālam urvaśyā sahitaḥ purā 01,068.011d@047_0024 anūpajāṅgalayutaṃ dhanadhānyasamākulam 01,068.011d@047_0025 pratiṣṭhitaṃ puravaraṃ gaṅgāyāmunasaṅgame 01,068.011d@047_0026 tatra saṃgamam āsādya snātvā hutahutāśanāḥ 01,068.011d@047_0027 śākamūlaphalāhārā nivartadhvaṃ mahātapāḥ 01,068.011d@047_0028 anyathā tu bhaved viprā adhvano gamane śramaḥ 01,068.012a tathety uktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ 01,068.012c śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayam 01,068.013a gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam 01,068.013c ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditād vanāt 01,068.013d@048=0031 ṛṣayaḥ 01,068.013d@048=0034 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048=0041 nāgarāḥ 01,068.013d@048=0043 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048=0065 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048_0001 śakuntalāṃ samādāya munayo dharmavatsalāḥ 01,068.013d@048_0002 te vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca 01,068.013d@048_0003 kandarāṇi nitambāṃś ca rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca 01,068.013d@048_0004 āśramāṇi ca puṇyāni gatvā caiva gataśramāḥ 01,068.013d@048_0005 śanair madhyāhnavelāyāṃ pratiṣṭhānaṃ samāyayuḥ 01,068.013d@048_0006 tāṃ purīṃ puruhūtena ailasyārthe vinirmitām 01,068.013d@048_0007 parighāṭṭālakair mukhyair upatalpaśatair api 01,068.013d@048_0008 śataghnīśatayantraiś ca guptām anyair durāsadām 01,068.013d@048_0009 harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyavibhūṣitām 01,068.013d@048_0010 maṇṭapaiḥ sasabhai ramyaiḥ prapābhiś ca samāvṛtām 01,068.013d@048_0011 rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitām 01,068.013d@048_0012 kailāsaśikharākārair gopuraiḥ samalaṅkṛtām 01,068.013d@048_0013 dvāratoraṇaniryūhair maṅgalair upaśobhitām 01,068.013d@048_0014 udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām 01,068.013d@048_0015 sarvapuṣkariṇībhiś ca udyānaiś ca samāvṛtām 01,068.013d@048_0016 varṇāśramaiḥ svadharmasthair nityotsavasamāhitaiḥ 01,068.013d@048_0017 dhanadhānyasamṛddhaiś ca saṃtuṣṭai ratnapūjitaiḥ 01,068.013d@048_0018 kratuyuktaiś ca vidvadbhir agnihotraparaiḥ sadā 01,068.013d@048_0019 varjitākāryakaraṇair dānaśīlair dayāparaiḥ 01,068.013d@048_0020 adharmabhīrubhiḥ sarvaiḥ svargalokajigīṣubhiḥ 01,068.013d@048_0021 evaṃvidhajanopetam indralokam ivāparam 01,068.013d@048_0022 tasmin nagaramadhye tu rājaveśmapratiṣṭhitam 01,068.013d@048_0023 indrasadmapratīkāśaṃ saṃpūrṇaṃ vittasaṃcayaiḥ 01,068.013d@048_0024 tasya madhye sabhā divyā nānāratnavicitritā 01,068.013d@048_0025 tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ 01,068.013d@048_0026 brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiś cāpi mantribhiś cāpi saṃvṛtaḥ 01,068.013d@048_0027 saṃstūyamāno rājendraḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,068.013d@048_0028 kāryārthibhiḥ samabhyetya kṛtvā kāryaṃ gateṣu saḥ 01,068.013d@048_0029 sukhāsīno 'bhavad rājā tasmin kāle maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0030 śakuntānāṃ svanaṃ śrutvā nimittajñās tv alakṣayan 01,068.013d@048_0031 śakuntale nimittāni śobhanāni bhavanti naḥ 01,068.013d@048_0032 kāryasiddhiṃ vadanty ete dhruvaṃ rājñī bhaviṣyasi 01,068.013d@048_0033 asmiṃs tu divase putro yuvarājo bhaviṣyati 01,068.013d@048_0034 vardhamānapuradvāraṃ tūryaghoṣanināditam 01,068.013d@048_0035 śakuntalāṃ puraskṛtya viviśus te maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0036 praviśantaṃ nṛpasutaṃ praśaśaṃsuś ca prekṣakāḥ 01,068.013d@048_0037 vardhamānapuradvāraṃ praviśann eva pauravaḥ 01,068.013d@048_0038 indralokastham ātmānaṃ mene harṣasamanvitaḥ 01,068.013d@048_0039 tato vai nāgarāḥ sarve samāhūya parasparam 01,068.013d@048_0040 draṣṭukāmā nṛpasutaṃ samapadyanta bhārata 01,068.013d@048_0041 devateva janasyāgre bhrājate śrīr ivāgatā 01,068.013d@048_0042 jayanteneva paulomī indralokād ihāgatā 01,068.013d@048_0043 iti bruvantas te sarve maharṣīn idam abruvan 01,068.013d@048_0044 abhivādayantaḥ sahitā maharṣīn devavarcasaḥ 01,068.013d@048_0045 adya naḥ saphalaṃ janma kṛtārthāś ca tato vayam 01,068.013d@048_0046 evaṃ ye sma prapaśyāmo maharṣīn sūryavarcasaḥ 01,068.013d@048_0047 ity uktvā sahitāḥ ke cid anvagacchanta pauravam 01,068.013d@048_0048 haimavatyāḥ sutam iva kumāraṃ puṣkarekṣaṇam 01,068.013d@048_0049 ye ke cid abruvan mūḍhāḥ śākuntaladidṛkṣavaḥ 01,068.013d@048_0050 kṛṣṇājinena saṃchannān draṣṭuṃ necchanti tāpasān 01,068.013d@048_0051 piśācā iva dṛśyante nāgarāṇāṃ virūpiṇaḥ 01,068.013d@048_0052 vinā saṃdhyāṃ piśācās te praviśanti purottamam 01,068.013d@048_0053 kṣutpipāsārditān dīnān valkalājinavāsasaḥ 01,068.013d@048_0054 tvagasthibhūtān nirmāṃsān dhamanīsaṃtatān api 01,068.013d@048_0055 piṅgalākṣān piṅgajaṭān dīrghadantān nirūdarān 01,068.013d@048_0056 viśīrṣakān ūrdhvahastān dṛṣṭvā hāsyanti nāgarāḥ 01,068.013d@048_0057 evam uktavatāṃ teṣāṃ giraṃ śrutvā maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0058 anyonyaṃ te samāhūya idaṃ vacanam abruvan 01,068.013d@048_0059 uktaṃ bhagavatā vākyaṃ na kṛtaṃ satyavādinā 01,068.013d@048_0060 purapraveśanaṃ nātra kartavyam iti śāsanam 01,068.013d@048_0061 kiṃ kāraṇaṃ pravekṣyāmo nagaraṃ durjanair vṛtam 01,068.013d@048_0062 tyaktasaṃgasya ca muner nagare kiṃ prayojanam 01,068.013d@048_0063 tasmād gamiṣyāma vayaṃ gaṅgāyāmunasaṃgamam 01,068.013d@048_0064 evam uktvā munigaṇāḥ pratijagmur yathāgatam 01,068.013d@048_0065 gatān munigaṇān dṛṣṭvā putraṃ saṃgṛhya pāṇinā 01,068.013d@048_0066 mātāpitṛbhyāṃ virahād yathā śocanti dārakāḥ 01,068.013d@048_0067 tathā śokaparītāṅgī dhṛtim ālambya duḥkhitā 01,068.013d@048_0068 gateṣu teṣu vipreṣu rājamārgeṇa bhāminī 01,068.013d@048_0069 putreṇaiva sahāyena sā jagāma śanaiḥ śanaiḥ 01,068.013d@048_0070 adṛṣṭapūrvān paśyan vai rājamārgeṇa pauravaḥ 01,068.013d@048_0071 harmyaprāsādacaityāṃś ca sabhā divyā vicitritāḥ 01,068.013d@048_0072 kautūhalasamāviṣṭo dṛṣṭvā vismayam āgataḥ 01,068.013d@048_0073 sarve bruvanti tāṃ dṛṣṭvā padmahīnām iva śriyam 01,068.013d@048_0074 gatena haṃsīsadṛśīṃ kokilena svare samām 01,068.013d@048_0075 mukhena candrasadṛśīṃ śriyā padmālayāsamām 01,068.013d@048_0076 smitena kundasadṛśīṃ padmagarbhasamatvacam 01,068.013d@048_0077 padmapatraviśālākṣīṃ taptajāmbūnadaprabhām 01,068.013d@048_0078 karāntamitamadhyāṃ tāṃ sukeśīṃ saṃhatastanīm 01,068.013d@048_0079 jaghanaṃ suviśālaṃ vai ūrū karikaropamau 01,068.013d@048_0080 raktatuṅganakhau pādau dharaṇyāṃ supratiṣṭhitau 01,068.013d@048_0081 evaṃrūpasamāyuktā svargalokād ihāgatā 01,068.013d@048_0082 iti sma sarve 'manyanta duḥṣantanagare janāḥ 01,068.013d@048_0083 punaḥ punar avocaṃs te śākuntalaguṇān api 01,068.013d@048_0084 siṃhekṣaṇaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 01,068.013d@048_0085 siṃhoraskaḥ siṃhabalaḥ siṃhavikrāntagāmy ayam 01,068.013d@048_0086 pṛthvaṃsaḥ pṛthuvakṣāś ca chatrākāraśirā mahān 01,068.013d@048_0087 pāṇipādatale rakto raktāsyo dundubhisvanaḥ 01,068.013d@048_0088 rājalakṣaṇayuktaś ca rājaśrīś cāsya dṛśyate 01,068.013d@048_0089 ākāreṇa ca rūpeṇa śarīreṇāpi tejasā 01,068.013d@048_0090 duḥṣantena samo hy eṣa kasya putro bhaviṣyati 01,068.013d@048_0091 evaṃ bruvantas te sarve praśaśaṃsuḥ sahasraśaḥ 01,068.013d@048_0092 yuktivādān avocanta sarvāḥ prāṇabhṛtaḥ striyaḥ 01,068.013d@048_0093 bāndhavā iva sasnehā anujagmuḥ śakuntalām 01,068.013d@048_0094 paurāṇāṃ tad vacaḥ śrutvā tūṣṇīṃbhūtā śakuntalā 01,068.013d@048_0095 veśmadvāraṃ samāsādya vihvalantī nṛpātmajā 01,068.013d@048_0096 cintayām āsa sahasā kāryagauravakāraṇāt 01,068.013d@048_0097 lajjayā ca parītāṅgī rājan rājasamakṣataḥ 01,068.013d@048_0098 aghṛṇā kiṃ nu vakṣyāmi duḥṣantaṃ mama kāraṇāt 01,068.013d@048_0099 evam uktvā tu kṛpaṇā cintayantī śakuntalā 01,068.014a abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā praveśitā 01,068.014c saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā 01,068.014d*0632_01 nivedayitvā te sarve āśramaṃ punar āgatāḥ 01,068.014d*0633_01 siṃhāsanasthaṃ rājānaṃ mahendrasadṛśadyutim 01,068.014d*0633_02 śakuntalā nataśirāḥ paraṃ harṣam avāpya ca 01,068.015a pūjayitvā yathānyāyam abravīt taṃ śakuntalā 01,068.015b*0634=09 śakuntalā 01,068.015b*0634_01 abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ te dṛḍhavratam 01,068.015b*0634_02 evam uktvā sutaṃ tatra lajjānatamukhī sthitā 01,068.015b*0634_03 stambham āliṅgya rājānaṃ prasīdasvety uvāca sā 01,068.015b*0634_04 śākuntalo 'pi rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,068.015b*0634_05 harṣeṇotphullanayano rājānaṃ cānvavaikṣata 01,068.015b*0634_06 duḥṣanto dharmabuddhyā tu cintayann eva so 'bravīt 01,068.015b*0634_07 kim āgamanakāryaṃ te brūhi tvaṃ varavarṇini 01,068.015b*0634_08 kariṣyāmi na saṃdehaḥ saputrāyā viśeṣataḥ 01,068.015b*0634_09 prasīdasva mahārāja vakṣyāmi puruṣottama 01,068.015c ayaṃ putras tvayā rājan yauvarājye 'bhiṣicyatām 01,068.016a tvayā hy ayaṃ suto rājan mayy utpannaḥ suropamaḥ 01,068.016c yathāsamayam etasmin vartasva puruṣottama 01,068.017a yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayas tvayā 01,068.017c taṃ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ prati 01,068.017d*0635=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.017d*0635_01 tasyopabhogasaktasya strīṣu cānyāsu bhārata 01,068.017d*0635_02 śakuntalā saputrā ca manasy antaradhīyata 01,068.017d*0636_01 sa dhārayan manasy enāṃ saputrāṃ sasmitāṃ tadā 01,068.017d*0636_02 tadopagṛhya manasā ciraṃ sukham avāpa saḥ 01,068.018a so 'tha śrutvaiva tad vākyaṃ tasyā rājā smarann api 01,068.018c abravīn na smarāmīti kasya tvaṃ duṣṭatāpasi 01,068.018d*0637_01 maithunaṃ ca vṛthā nāhaṃ gaccheyam iti me matiḥ 01,068.018d*0637_02 nābhijānāmi kalyāṇi tvayā saha samāgamam 01,068.019a dharmakāmārthasaṃbandhaṃ na smarāmi tvayā saha 01,068.019c gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yad vāpīcchasi tat kuru 01,068.020a saivam uktā varārohā vrīḍiteva manasvinī 01,068.020c visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇur ivācalā 01,068.021a saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā 01,068.021c kaṭākṣair nirdahantīva tiryag rājānam aikṣata 01,068.022a ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā 01,068.022c tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayām āsa vai tadā 01,068.023a sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā 01,068.023c bhartāram abhisaṃprekṣya kruddhā vacanam abravīt 01,068.024a jānann api mahārāja kasmād evaṃ prabhāṣase 01,068.024c na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtas tathā 01,068.025a atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca 01,068.025c kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānam avamanyathāḥ 01,068.026a yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate 01,068.026c kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 01,068.027a eko 'ham asmīti ca manyase tvaṃ; na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam 01,068.027c yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya; tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi 01,068.027d*0638_01 dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam 01,068.027d*0638_02 nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet 01,068.028a manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaś cid vetti mām iti 01,068.028c vidanti cainaṃ devāś ca svaś caivāntarapūruṣaḥ 01,068.029a ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca 01,068.029c ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṃdhye; dharmaś ca jānāti narasya vṛttam 01,068.030a yamo vaivasvatas tasya niryātayati duṣkṛtam 01,068.030c hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati 01,068.031a na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ 01,068.031c taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtam 01,068.032a avamanyātmanātmānam anyathā pratipadyate 01,068.032c devā na tasya śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam 01,068.033a svayaṃ prāpteti mām evaṃ māvamaṃsthāḥ pativratām 01,068.033c arghyārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryām upasthitām 01,068.034a kimarthaṃ māṃ prākṛtavad upaprekṣasi saṃsadi 01,068.034c na khalv aham idaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me 01,068.035a yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi 01,068.035c duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatas te 'dya phaliṣyati 01,068.036a bhāryāṃ patiḥ saṃpraviśya sa yasmāj jāyate punaḥ 01,068.036c jāyāyā iti jāyātvaṃ purāṇāḥ kavayo viduḥ 01,068.037a yad āgamavataḥ puṃsas tad apatyaṃ prajāyate 01,068.037c tat tārayati saṃtatyā pūrvapretān pitāmahān 01,068.038a pun nāmno narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ 01,068.038c tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayambhuvā 01,068.038d*0639_01 putreṇa lokāñ jayati putreṇānantyam aśnute 01,068.038d*0639_02 atha putrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ 01,068.039a sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī 01,068.039c sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā 01,068.040a ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā 01,068.040a*0640_01 . . . . . . . . . śarīraṃ procyate budhaiḥ 01,068.040a*0640_02 bhāryā śreṣṭhatamā loke . . . . . . . . 01,068.040c bhāryā mūlaṃ trivargasya bhāryā mitraṃ mariṣyataḥ 01,068.041a bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ 01,068.041c bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyānvitāḥ 01,068.041d@049_0001 brahmā surāsuraguruḥ so 'pi śaktiṃ purākarot 01,068.041d@049_0002 prakṛtiṃ svāṃ praviśyāśu brahmāṇḍam abhavat tataḥ 01,068.041d@049_0003 bhartavyā rakṣaṇīyā ca bhāryā hi patinā sadā 01,068.041d@049_0004 dharmārthakāmasaṃsiddhau bhāryā bhartuḥ sahāyinī 01,068.041d@049_0005 yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau 01,068.041d@049_0006 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 01,068.041d@049_0007 kathaṃ bhāryām ṛte dharmaḥ kathaṃ vā puruṣaḥ prabho 01,068.041d@049_0008 prāpnoti kāmam arthaṃ vāpy asyāṃ tritayam āhitam 01,068.041d@049_0009 tathaiva bhartāram ṛte bhāryā dharmādisādhane 01,068.041d@049_0010 na samarthā trivargo 'yaṃ daṃpatyoḥ samupāśritaḥ 01,068.041d@049_0011 devatātithibhṛtyānām atithīnāṃ ca pūjanam 01,068.041d@049_0012 na pumbhiḥ śakyate kartum ṛte bhāryāṃ kathaṃ cana 01,068.041d@049_0013 prāpto 'pi cārtho manujair ānīto 'pi nijaṃ gṛham 01,068.041d@049_0014 nāśam eti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃgraheṇa vā 01,068.041d@049_0015 kāmas tu naiva tasyāsti pratyakṣeṇopadṛśyate 01,068.042a sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavanty etāḥ priyaṃvadāḥ 01,068.042c pitaro dharmakāryeṣu bhavanty ārtasya mātaraḥ 01,068.043a kāntāreṣv api viśrāmo narasyādhvanikasya vai 01,068.043c yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyas tasmād dārāḥ parā gatiḥ 01,068.044a saṃsarantam api pretaṃ viṣameṣv ekapātinam 01,068.044c bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā 01,068.045a prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate 01,068.045c pūrvaṃ mṛtaṃ ca bhartāraṃ paścāt sādhvy anugacchati 01,068.046a etasmāt kāraṇād rājan pāṇigrahaṇam iṣyate 01,068.046c yad āpnoti patir bhāryām iha loke paratra ca 01,068.046d*0641_01 poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai 01,068.047a ātmātmanaiva janitaḥ putra ity ucyate budhaiḥ 01,068.047c tasmād bhāryāṃ naraḥ paśyen mātṛvat putramātaram 01,068.047d*0642_01 antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā 01,068.047d*0642_02 gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca 01,068.047d*0642_03 pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca 01,068.047d*0642_04 teṣāṃ śīlaguṇācārāḥ saṃparkāc ca śubhāśubhāt 01,068.048a bhāryāyāṃ janitaṃ putram ādarśe svam ivānanam 01,068.048c hlādate janitā preṣkya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt 01,068.048d*0643_01 pativratārūpadharāḥ parabījasya saṃgrahāt 01,068.048d*0643_02 kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam 01,068.048d*0643_03 pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ 01,068.048d*0643_04 mama putrā iti matās te putrā api śatravaḥ 01,068.048d*0643_05 dviṣanti pratikurvanti na te vacanakāriṇaḥ 01,068.048d*0643_06 dveṣṭi tāṃś ca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa 01,068.048d*0643_07 na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāram athāpi vā 01,068.048d*0643_08 na dveṣṭi janitā putraṃ tasmād ātmā suto bhavet 01,068.049a dahyamānā manoduḥkhair vyādhibhiś cāturā narāḥ 01,068.049c hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣv iva 01,068.049d*0644_01 vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ 01,068.049d*0644_02 te 'pi svadārāṃs tuṣyanti daridrā dhanalābhavat 01,068.050a susaṃrabdho 'pi rāmāṇāṃ na brūyād apriyaṃ budhaḥ 01,068.050c ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tāsv āyattam avekṣya ca 01,068.050d*0645_01 ātmano 'rdham iti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajā 01,068.050d*0645_02 śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargam ṛṣīn pitṝn 01,068.051a ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanam 01,068.051c ṛṣīṇām api kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmām ṛte prajāḥ 01,068.051d*0646_01 devānām api kā śaktiḥ kartuṃ saṃbhavam ātmanaḥ 01,068.051d*0646_02 paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā 01,068.051d*0646_03 ṛṣibhyo ṛṣayaḥ ke cic caṇḍālīṣv api jajñire 01,068.052a paripatya yadā sūnur dharaṇīreṇuguṇṭhitaḥ 01,068.052c pitur āśliṣyate 'ṅgāni kim ivāsty adhikaṃ tataḥ 01,068.053a sa tvaṃ svayam anuprāptaṃ sābhilāṣam imaṃ sutam 01,068.053c prekṣamāṇaṃ ca kākṣeṇa kimartham avamanyase 01,068.054a aṇḍāni bibhrati svāni na bhindanti pipīlikāḥ 01,068.054c na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ dharmajñaḥ san svam ātmajam 01,068.054d*0647_01 mamāṇḍānīti vardhante kokilāṇḍāni vāyasāḥ 01,068.054d*0647_02 kiṃ punas tvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putram īdṛśam 01,068.054d*0647_03 malayāc candanaṃ jātam atiśītaṃ vadanti vai 01,068.054d*0647_04 śiśor āliṅganaṃ tasmāc candanād adhikaṃ bhavet 01,068.055a na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśas tathā sukhaḥ 01,068.055c śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ 01,068.056a brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 01,068.056c gurur garīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ 01,068.057a spṛśatu tvāṃ samāśliṣya putro 'yaṃ priyadarśanaḥ 01,068.057b@050_0001 aputrasya jagac chūnyam aputrasya gṛheṇa kim 01,068.057b@050_0002 putreṇa lokāñ jayati śrutir eṣā sanātanī 01,068.057b@050_0003 nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham 01,068.057b@050_0004 nāsti putrasamā prītiḥ nāsti putrasamā gatiḥ 01,068.057b@050_0005 anṛtaṃ vakti loko 'yaṃ candanaṃ kila śītalam 01,068.057b@050_0006 putragātrapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ 01,068.057c putrasparśāt sukhataraḥ sparśo loke na vidyate 01,068.058a triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajātāham ariṃdama 01,068.058b*0648_01 adyāyaṃ manniyogāt tu tavāhvānaṃ pratīkṣate 01,068.058c imaṃ kumāraṃ rājendra tava śokapraṇāśanam 01,068.059a āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya paurava 01,068.059b*0649_01 rājasūyādikān anyān kratūn amitadakṣiṇān 01,068.059c iti vāg antarikṣe māṃ sūtake 'bhyavadat purā 01,068.060a nanu nāmāṅkam āropya snehād grāmāntaraṃ gatāḥ 01,068.060a*0650_01 . . . . . . . . mūrdhny upāghrāya putrakam 01,068.060a*0650_02 evaṃ hi putreṇānye 'pi . . . . . . . . 01,068.060c mūrdhni putrān upāghrāya pratinandanti mānavāḥ 01,068.061a vedeṣv api vadantīmaṃ mantravādaṃ dvijātayaḥ 01,068.061c jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ tathā 01,068.062a aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase 01,068.062c ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam 01,068.062d*0651_01 upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani 01,068.063a poṣo hi tvadadhīno me saṃtānam api cākṣayam 01,068.063c tasmāt tvaṃ jīva me vatsa susukhī śaradāṃ śatam 01,068.063d*0652_01 eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pradṛśyate 01,068.064a tvadaṅgebhyaḥ prasūto 'yaṃ puruṣāt puruṣo 'paraḥ 01,068.064c sarasīvāmale ''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya me sutam 01,068.064d*0653_01 sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvam ātmani 01,068.065a yathā hy āhavanīyo 'gnir gārhapatyāt praṇīyate 01,068.065c tathā tvattaḥ prasūto 'yaṃ tvam ekaḥ san dvidhā kṛtaḥ 01,068.066a mṛgāpakṛṣṭena hi te mṛgayāṃ paridhāvatā 01,068.066c aham āsāditā rājan kumārī pitur āśrame 01,068.067a urvaśī pūrvacittiś ca sahajanyā ca menakā 01,068.067c viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍ evāpsarasāṃ varāḥ 01,068.068a tāsāṃ māṃ menakā nāma brahmayonir varāpsarāḥ 01,068.068c divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrād ajījanat 01,068.068d*0654_01 śrīmān ṛṣir dharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ 01,068.068d*0654_02 brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ 01,068.068d*0654_03 kuśasya putro balavān kuśanābhaś ca dhārmikaḥ 01,068.068d*0654_04 gādhis tasya suto rājā viśvāmitras tu gādhijaḥ 01,068.068d*0654_05 evaṃvidhaḥ pitā rājan mātā me menakāpsarāḥ 01,068.069a sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ 01,068.069c avakīrya ca māṃ yātā parātmajam ivāsatī 01,068.069d@051_0001 pakṣiṇaḥ puṇyavantas te sahitā dharmatas tadā 01,068.069d@051_0002 pakṣais tair abhiguptā ca tasmād asmi śakuntalā 01,068.069d@051_0003 tato 'ham ṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā 01,068.069d@051_0004 jalārtham agnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ 01,068.069d@051_0005 nyāsabhūtām iva muneḥ pradadur māṃ dayāvataḥ 01,068.069d@051_0006 kaṇvas tv ālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ 01,068.069d@051_0007 sa māraṇim ivādāya svam āśramam upāgamat 01,068.069d@051_0008 sā vai saṃbhāvitā rājann anukrośān maharṣiṇā 01,068.069d@051_0009 tenaiva svasutevāhaṃ rājan vai varavarṇinī 01,068.069d@051_0010 viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa 01,068.069d@051_0011 yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavān asi māṃ nṛpa 01,068.069d@051_0012 āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane vane 01,068.069d@051_0013 dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ 01,068.069d@051_0014 vāgbhis tvaṃ sūnṛtābhir mām apatyārtham acūcudaḥ 01,068.069d@051_0015 akārṣīs tv āśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam 01,068.069d@051_0016 gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇim agrahīḥ 01,068.069d@051_0017 sāhaṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvam ātmanaḥ 01,068.069d@051_0018 svadharmaṃ ca puraskṛtya tvām adya śaraṇaṃ gatā 01,068.069d@051_0019 tasmān nārhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ 01,068.069d@051_0020 svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktum upasthitām 01,068.069d@051_0021 tvannāthāṃ lokanāthas tvaṃ nārhasi tvam anāgasam 01,068.070a kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavaty asmi janmani 01,068.070c yad ahaṃ bāndhavais tyaktā bālye saṃprati ca tvayā 01,068.070d*0655_01 saṃgatā rājaśārdūla pūrvakarmāvasādinī 01,068.071a kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmy aham āśramam 01,068.071c imaṃ tu bālaṃ saṃtyaktuṃ nārhasy ātmajam ātmanā 01,068.072 duḥṣanta uvāca 01,068.072a na putram abhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale 01,068.072c asatyavacanā nāryaḥ kas te śraddhāsyate vacaḥ 01,068.073a menakā niranukrośā bandhakī jananī tava 01,068.073c yayā himavataḥ pṛṣṭhe nirmālyeva praveritā 01,068.074a sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava 01,068.074c viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ 01,068.074d*0656_01 suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrād yatheṣṭataḥ 01,068.074d*0656_02 aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ 01,068.075a menakāpsarasāṃ śreṣṭhā maharṣīṇāṃ ca te pitā 01,068.075c tayor apatyaṃ kasmāt tvaṃ puṃścalīvābhidhāsyasi 01,068.075d*0657_01 jātiś cāpi nikṛṣṭā te kulīneti vijalpase 01,068.075d*0657_02 janayitvā tvam utsṛṣṭā kokileva parair bhṛtā 01,068.075d*0657_03 ariṣṭair iva durbuddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā 01,068.075d*0657_04 aśraddheyam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ jalpasi tāpasi 01,068.075d*0657_05 bruvantī rājasāṃnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi 01,068.075d*0657_06 suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 01,068.075d*0657_07 yad ihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām 01,068.076a aśraddheyam idaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase 01,068.076c viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām 01,068.077a kva maharṣiḥ sadaivograḥ sāpsarā kva ca menakā 01,068.077c kva ca tvam evaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī 01,068.078a atikāyaś ca putras te bālo 'pi balavān ayam 01,068.078c katham alpena kālena śālaskandha ivodgataḥ 01,068.079a sunikṛṣṭā ca yonis te puṃścalī pratibhāsi me 01,068.079c yadṛcchayā kāmarāgāj jātā menakayā hy asi 01,068.080a sarvam etat parokṣaṃ me yat tvaṃ vadasi tāpasi 01,068.080b*0658_01 sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ 01,068.080b*0658_02 sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ 01,068.080b*0658_03 asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktum arhasi 01,068.080c nāhaṃ tvām abhijānāmi yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tvayā 01,069.001 śakuntalovāca 01,069.001a rājan sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi 01,069.001c ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi 01,069.002a menakā tridaśeṣv eva tridaśāś cānu menakām 01,069.002c mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ 01,069.003a kṣitāv aṭasi rājaṃs tvam antarikṣe carāmy aham 01,069.003c āvayor antaraṃ paśya merusarṣapayor iva 01,069.004a mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca 01,069.004c bhavanāny anusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa 01,069.004d*0659_01 purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitas tadā 01,069.004d*0659_02 āyur nāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ 01,069.004d*0659_03 maharṣayaś ca bahavaḥ kṣatriyāś ca paraṃtapa 01,069.004d*0659_04 apsarassu mṛgīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate 01,069.005a satyaś cāpi pravādo 'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te 'nagha 01,069.005c nidarśanārthaṃ na dveṣāt tac chrutvā kṣantum arhasi 01,069.005d*0660_01 pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ 01,069.006a virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham 01,069.006c manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram 01,069.007a yadā tu mukham ādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate 01,069.007c tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam 01,069.008a atīva rūpasaṃpanno na kiṃ cid avamanyate 01,069.008c atīva jalpan durvāco bhavatīha viheṭhakaḥ 01,069.009a mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ 01,069.009c aśubhaṃ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ 01,069.010a prājñas tu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ 01,069.010c guṇavad vākyam ādatte haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ 01,069.010d*0661_01 ātmano duṣṭabhāvatvāj jānan nīco 'prasannadhīḥ 01,069.010d*0661_02 pareṣām api jānāti svakarmasadṛśān guṇān 01,069.010d*0661_03 dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā 01,069.010d*0661_04 aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate 01,069.011a anyān parivadan sādhur yathā hi paritapyate 01,069.011c tathā parivadann anyāṃs tuṣṭo bhavati durjanaḥ 01,069.011d*0662_01 apavādaratā mūrkhā bhavantīha viśeṣataḥ 01,069.011d*0662_02 nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ 01,069.012a abhivādya yathā vṛddhān santo gacchanti nirvṛtim 01,069.012c evaṃ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ 01,069.013a sukhaṃ jīvanty adoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ 01,069.013c yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhus tathāvidhān 01,069.014a ato hāsyataraṃ loke kiṃ cid anyan na vidyate 01,069.014c yatra durjana ity āha durjanaḥ sajjanaṃ svayam 01,069.014d*0663_01 dāruṇāl lokasaṃkleśād duḥkham āpnoty asaṃśayam 01,069.015a satyadharmacyutāt puṃsaḥ kruddhād āśīviṣād iva 01,069.015c anāstiko 'py udvijate janaḥ kiṃ punar āstikaḥ 01,069.016a svayam utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo 'vamanyate 01,069.016c tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokān upāśnute 01,069.016d*0664_01 abhavye 'py anṛte 'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi 01,069.016d*0664_02 durācāre kalir bhūyān na kalir dharmacāriṣu 01,069.017a kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putram abruvan 01,069.017c uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmāt putraṃ na saṃtyajet 01,069.018a svapatnīprabhavān pañca labdhān krītān vivardhitān 01,069.018c kṛtān anyāsu cotpannān putrān vai manur abravīt 01,069.018d*0665_01 tatra ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ 01,069.019a dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ 01,069.019c trāyante narakāj jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn 01,069.020a sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktum arhasi 01,069.020b*0666_01 tasmāt putraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate 01,069.020b*0666_02 ubhayaṃ pālayan hy etan nānṛtaṃ vaktum arhasi 01,069.020c ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate 01,069.020e narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvam ihārhasi 01,069.021a varaṃ kūpaśatād vāpī varaṃ vāpīśatāt kratuḥ 01,069.021b*0667_01 varaṃ saraśatād yajñaḥ varaṃ yajñāt suputrakaḥ 01,069.021c varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatād varam 01,069.022a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 01,069.022c aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 01,069.023a sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 01,069.023c satyaṃ ca vadato rājan samaṃ vā syān na vā samam 01,069.024a nāsti satyāt paro dharmo na satyād vidyate param 01,069.024c na hi tīvrataraṃ kiṃ cid anṛtād iha vidyate 01,069.025a rājan satyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ 01,069.025c mā tyākṣīḥ samayaṃ rājan satyaṃ saṃgatam astu te 01,069.025d*0668_01 yaḥ pāpaṃ na vijānāti karma kṛtvā narādhipa 01,069.025d*0668_02 na hi tādṛk paraṃ pāpam anṛtād iha vidyate 01,069.025d*0668_03 yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca 01,069.025d*0668_04 kalyāṇaṃ sākṣiṇaṃ tasmāt kartum arhasi dharmataḥ 01,069.025d*0668_05 yo na kāmān na ca krodhān na mohād abhivartate 01,069.025d*0668_06 amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa vai uttamapūruṣaḥ 01,069.026a anṛte cet prasaṅgas te śraddadhāsi na cet svayam 01,069.026c ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam 01,069.026d*0669_01 putratve śaṅkamānasya buddhir jñāpakadīpinī 01,069.026d*0669_02 gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ 01,069.026d*0669_03 dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ 01,069.026d*0669_04 samā yasya yadi syus te tasya putro na saṃśayaḥ 01,069.026d*0669_05 sādṛśyenoddhṛtaṃ bimbaṃ tava dehād viśāṃpate 01,069.026d*0669_06 tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājan vṛthā kṛthāḥ 01,069.026d*0669_07 ṛte 'pi gardabhakṣīrāt payaḥ pāsyati me sutaḥ 01,069.027a ṛte 'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām 01,069.027c caturantām imām urvīṃ putro me pālayiṣyati 01,069.027d*0670_01 evam ukto mahendreṇa bhaviṣyati ca nānyathā 01,069.027d*0670_02 sākṣitve bahavo 'py uktā devadūtādayo matāḥ 01,069.027d*0670_03 na bruvanti tathā satyam utāho vānṛtaṃ kila 01,069.027d*0670_04 asākṣiṇī mandabhāgyā gamiṣyāmi yathāgatam 01,069.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,069.028a etāvad uktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā 01,069.028b*0671_01 tasyāḥ krodhasamuttho 'gniḥ sadhūmo mūrdhny adṛśyata 01,069.028b*0671_02 saṃniyamyātmano 'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnim ātmajam 01,069.028b*0671_03 prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam 01,069.028c athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,069.028e ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś cāvṛtaṃ tadā 01,069.029a bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ 01,069.029c bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām 01,069.029c*0672_01 . . . . . . . . satyam āha śakuntalā 01,069.029c*0672_02 sarvebhyo hy aṅgam aṅgebhyaḥ sākṣād utpadyate sutaḥ 01,069.029c*0672_03 ātmā caiva suto nāma tenaiva tava paurava 01,069.029c*0672_04 āhitaṃ hy ātmanātmānaṃ parirakṣa imaṃ sutam 01,069.029c*0672_05 ananyāṃ tvaṃ pratīkṣasva 01,069.029d*0673_01 striyaḥ pavitram atulam etad duḥṣanta dharmataḥ 01,069.029d*0673_02 māsi māsi rajo hy āsāṃ duritāny apakarṣati 01,069.029d*0673_03 tataḥ sarvāṇi bhūtāni vyājahrus taṃ samantataḥ 01,069.029d*0673_04 āhitas tvattanor eṣa 01,069.030a retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt 01,069.030c tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā 01,069.030d*0674_01 patir jāyāṃ praviśati sa tasyāṃ jāyate punaḥ 01,069.030d*0674_02 anyonyaprakṛtir hy eṣā 01,069.031a jāyā janayate putram ātmano 'ṅgaṃ dvidhā kṛtam 01,069.031c tasmād bharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa 01,069.032a abhūtir eṣā kas tyajyāj jīvañ jīvantam ātmajam 01,069.032c śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava 01,069.033a bhartavyo 'yaṃ tvayā yasmād asmākaṃ vacanād api 01,069.033c tasmād bhavatv ayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ 01,069.033d*0675=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,069.033d*0675_01 evam uktvā tato devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,069.033d*0675_02 pativrateti saṃhṛṣṭāḥ puṣpavṛṣṭiṃ vavarṣire 01,069.034a tac chrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasām 01,069.034b*0676_01 siṃhāsanāt samutthāya praṇamya ca divaukasaḥ 01,069.034c purohitam amātyāṃś ca saṃprahṛṣṭo 'bravīd idam 01,069.035a śṛṇvantv etad bhavanto 'sya devadūtasya bhāṣitam 01,069.035b*0677_01 śṛṇvantu devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca bhāṣitam 01,069.035c aham apy evam evainaṃ jānāmi svayam ātmajam 01,069.036a yady ahaṃ vacanād eva gṛhṇīyām imam ātmajam 01,069.036c bhaved dhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhaved ayam 01,069.037a taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata 01,069.037c hṛṣṭaḥ pramuditaś cāpi pratijagrāha taṃ sutam 01,069.037d*0678_01 tatas tasya tadā rājā pitṛkāryāṇi sarvaśaḥ 01,069.037d*0678_02 kārayām āsa muditaḥ prītimān ātmajasya ha 01,069.038a mūrdhni cainam upāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje 01,069.038c sabhājyamāno vipraiś ca stūyamānaś ca bandibhiḥ 01,069.038e sa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ 01,069.039a tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayām āsa dharmataḥ 01,069.039c abravīc caiva tāṃ rājā sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 01,069.040a kṛto lokaparokṣo 'yaṃ saṃbandho vai tvayā saha 01,069.040b*0679_01 lokasyāyaṃ parokṣas tu saṃbandho nau purābhavat 01,069.040b*0679_02 kṛto lokasamakṣo 'dya saṃbandho vai punaḥ kṛtaḥ 01,069.040b*0680_01 tasmād etan mayā tv adya tannimittaṃ prabhāṣitam 01,069.040c tasmād etan mayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam 01,069.040d*0681_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pṛthagvidhāḥ 01,069.040d*0681_02 tvāṃ devi pūjayiṣyanti nirviśaṅkaṃ pativratām 01,069.041a manyate caiva lokas te strībhāvān mayi saṃgatam 01,069.041c putraś cāyaṃ vṛto rājye mayā tasmād vicāritam 01,069.042a yac ca kopitayātyarthaṃ tvayokto 'smy apriyaṃ priye 01,069.042c praṇayinyā viśālākṣi tat kṣāntaṃ te mayā śubhe 01,069.042d*0682_01 anṛtaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā duruktaṃ vāpi duṣkṛtam 01,069.042d*0682_02 tvayāpy evaṃ viśālākṣi kṣantavyaṃ mama durvacaḥ 01,069.042d*0682_03 kṣamyāḥ patikṛtaṃ nāryaḥ pātivratyaṃ vrajanti yāḥ 01,069.043a tām evam uktvā rājarṣir duḥṣanto mahiṣīṃ priyām 01,069.043a*0683_01 . . . . . . . . tām aninditagāminīm 01,069.043a*0683_02 antaḥpuraṃ praveśyaiva . . . . . . . . 01,069.043c vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa bhārata 01,069.043d*0684_01 sa mātaram upasthāya rathantaryām abhāṣata 01,069.043d*0684_02 mama putro vane jātas tava śokapraṇāśanaḥ 01,069.043d*0684_03 ṛṇād adya vimukto 'haṃ tava pautreṇa śobhane 01,069.043d*0684_04 viśvāmitrasutā ceyaṃ kaṇvena ca vivardhitā 01,069.043d*0684_05 snuṣā tava mahābhāge prasīdasva śakuntalām 01,069.043d*0684_06 putrasya vacanaṃ śrutvā pautraṃ sā pariṣasvaje 01,069.043d*0684_07 pādayoḥ patitāṃ tatra rathantaryā śakuntalām 01,069.043d*0684_08 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ harṣād aśrūṇy avartayat 01,069.043d*0684_09 uvāca vacanaṃ satyaṃ lakṣaye lakṣaṇāni ca 01,069.043d*0684_10 tava putro viśālākṣi cakravartī bhaviṣyati 01,069.043d*0684_11 tava bhartā viśālākṣi trailokyavijayī bhavet 01,069.043d*0684_12 divyān bhogān anuprāptā bhava tvaṃ varavarṇini 01,069.043d*0684_13 evam uktā rathantaryā paraṃ harṣam avāpa sā 01,069.043d*0684_14 śakuntalāṃ tato rājā śāstroktenaiva karmaṇā 01,069.043d*0684_15 tato 'gramahiṣīṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitām 01,069.043d*0684_16 brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sainikānāṃ ca bhūpatiḥ 01,069.044a duḥṣantaś ca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā 01,069.044c bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,069.044d*0685_01 tataś cirāya rājyaṃ tat kṛtvā rājany upeyuṣi 01,069.044d*0685_02 kāladharmaṃ sa bharatas tato rājyam avāptavān 01,069.044d*0686_01 bharate bhāram āveśya kṛtakṛtyo 'bhavan nṛpaḥ 01,069.044d*0686_02 tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ rājyaṃ kṛtvā tv asau nṛpaḥ 01,069.044d*0686_03 kṛtvā dānāni duḥṣantaḥ svargalokam upeyivān 01,069.044d*0686_04 dauḥṣantir bharato rājyaṃ yathānyāyam avāpa saḥ 01,069.045a tasya tat prathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ 01,069.045c bhāsvaraṃ divyam ajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat 01,069.046a sa vijitya mahīpālāṃś cakāra vaśavartinaḥ 01,069.046c cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ 01,069.047a sa rājā cakravarty āsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān 01,069.047c īje ca bahubhir yajñair yathā śakro marutpatiḥ 01,069.048a yājayām āsa taṃ kaṇvo dakṣavad bhūridakṣiṇam 01,069.048c śrīmān govitataṃ nāma vājimedham avāpa saḥ 01,069.048e yasmin sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 01,069.049a bharatād bhāratī kīrtir yenedaṃ bhārataṃ kulam 01,069.049c apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ 01,069.050a bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ 01,069.050c babhūvur brahmakalpāś ca bahavo rājasattamāḥ 01,069.051a yeṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ 01,069.051c teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata 01,069.051e mahābhāgān devakalpān satyārjavaparāyaṇān 01,069.051f*0687_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ śākuntalam anuttamam 01,069.051f*0687_02 sa putravān bhaved rājan duḥṣantavad iti dhruvam 01,069.051f*0687_03 tasmāc chrotavyam etad vai śrāvayec ca prayatnataḥ 01,069.051f*0687_04 śrī[ḥ] kīrtir viśadā nṝṇāṃ dvaipāyanavaco yathā 01,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,070.001a prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca 01,070.001c bharatasya kuroḥ pūror ajamīḍhasya cānvaye 01,070.002a yādavānām imaṃ vaṃśaṃ pauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 01,070.002c tathaiva bhāratānāṃ ca puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat 01,070.002e dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha 01,070.003a tejobhir uditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ 01,070.003c daśa pracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ smṛtāḥ 01,070.003e meghajenāgninā ye te pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ 01,070.004a tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣād imāḥ prajāḥ 01,070.004c saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ 01,070.005a vīriṇyā saha saṃgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ 01,070.005c ātmatulyān ajanayat sahasraṃ saṃśitavratān 01,070.006a sahasrasaṃkhyān samitān sutān dakṣasya nāradaḥ 01,070.006c mokṣam adhyāpayām āsa sāṃkhyajñānam anuttamam 01,070.006d*0688_01 nāśārthaṃ yojayām āsa digantajñānakarmasu 01,070.007a tataḥ pañcāśataṃ kanyāḥ putrikā abhisaṃdadhe 01,070.007c prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisṛkṣur janamejaya 01,070.008a dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa 01,070.008c kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatim indave 01,070.009a trayodaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā 01,070.009c mārīcaḥ kaśyapas tasyām ādityān samajījanat 01,070.009e indrādīn vīryasaṃpannān vivasvantam athāpi ca 01,070.010a vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ 01,070.010c mārtaṇḍaś ca yamasyāpi putro rājann ajāyata 01,070.011a mārtaṇḍasya manur dhīmān ajāyata sutaḥ prabhuḥ 01,070.011b*0689_01 yamaś cāpi suto jajñe khyātas tasyānujaḥ prabhuḥ 01,070.011b*0689_02 dharmātmā sa manur dhīmān yatra vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,070.011c manor vaṃśo mānavānāṃ tato 'yaṃ prathito 'bhavat 01,070.011e brahmakṣatrādayas tasmān manor jātās tu mānavāḥ 01,070.012a tatrābhavat tadā rājan brahma kṣatreṇa saṃgatam 01,070.012c brāhmaṇā mānavās teṣāṃ sāṅgaṃ vedam adīdharan 01,070.013a venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākum eva ca 01,070.013c karūṣam atha śaryātiṃ tathaivātrāṣṭamīm ilām 01,070.014a pṛṣadhranavamān āhuḥ kṣatradharmaparāyaṇān 01,070.014c nābhāgāriṣṭadaśamān manoḥ putrān mahābalān 01,070.015a pañcāśataṃ manoḥ putrās tathaivānye 'bhavan kṣitau 01,070.015c anyonyabhedāt te sarve vineśur iti naḥ śrutam 01,070.016a purūravās tato vidvān ilāyāṃ samapadyata 01,070.016c sā vai tasyābhavan mātā pitā ceti hi naḥ śrutam 01,070.017a trayodaśa samudrasya dvīpān aśnan purūravāḥ 01,070.017c amānuṣair vṛtaḥ sattvair mānuṣaḥ san mahāyaśāḥ 01,070.017d*0690_01 tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhād iti ca naḥ śrutam 01,070.018a vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ 01,070.018c jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnāny utkrośatām api 01,070.019a sanatkumāras taṃ rājan brahmalokād upetya ha 01,070.019c anudarśayāṃ tataś cakre pratyagṛhṇān na cāpy asau 01,070.020a tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ śaptaḥ sadyo vyanaśyata 01,070.020c lobhānvito madabalān naṣṭasaṃjño narādhipaḥ 01,070.021a sa hi gandharvalokastha urvaśyā sahito virāṭ 01,070.021c ānināya kriyārthe 'gnīn yathāvad vihitāṃs tridhā 01,070.022a ṣaṭ putrā jajñire 'thailād āyur dhīmān amāvasuḥ 01,070.022c dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śrutāyuś corvaśīsutāḥ 01,070.023a nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ rambham anenasam 01,070.023c svarbhānavīsutān etān āyoḥ putrān pracakṣate 01,070.024a āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmān satyaparākramaḥ 01,070.024c rājyaṃ śaśāsa sumahad dharmeṇa pṛthivīpatiḥ 01,070.025a pitṝn devān ṛṣīn viprān gandharvoragarākṣasān 01,070.025c nahuṣaḥ pālayām āsa brahmakṣatram atho viśaḥ 01,070.026a sa hatvā dasyusaṃghātān ṛṣīn karam adāpayat 01,070.026c paśuvac caiva tān pṛṣṭhe vāhayām āsa vīryavān 01,070.027a kārayām āsa cendratvam abhibhūya divaukasaḥ 01,070.027c tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā 01,070.027d*0691_01 viśiṣṭo nahuṣaḥ śaptaḥ sadyo hy ajagaro 'bhavat 01,070.028a yatiṃ yayātiṃ saṃyātim āyātiṃ pāñcam uddhavam 01,070.028c nahuṣo janayām āsa ṣaṭ putrān priyavāsasi 01,070.028d*0692_01 yatis tu yogam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ 01,070.029a yayātir nāhuṣaḥ samrāḍ āsīt satyaparākramaḥ 01,070.029c sa pālayām āsa mahīm īje ca vividhaiḥ savaiḥ 01,070.030a atiśaktyā pitṝn arcan devāṃś ca prayataḥ sadā 01,070.030c anvagṛhṇāt prajāḥ sarvā yayātir aparājitaḥ 01,070.031a tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,070.031c devayānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire 01,070.032a devayānyām ajāyetāṃ yadus turvasur eva ca 01,070.032c druhyuś cānuś ca pūruś ca śarmiṣṭhāyāṃ prajajñire 01,070.033a sa śāśvatīḥ samā rājan prajā dharmeṇa pālayan 01,070.033c jarām ārchan mahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm 01,070.034a jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanam abravīt 01,070.034c yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca bhārata 01,070.035a yauvanena caran kāmān yuvā yuvatibhiḥ saha 01,070.035c vihartum aham icchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ 01,070.036a taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadur abravīt 01,070.036c kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryam asmābhir yauvanena ca 01,070.037a yayātir abravīt taṃ vai jarā me pratigṛhyatām 01,070.037c yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham 01,070.038a yajato dīrghasatrair me śāpāc cośanaso muneḥ 01,070.038c kāmārthaḥ parihīṇo me tapye 'haṃ tena putrakāḥ 01,070.039a māmakena śarīreṇa rājyam ekaḥ praśāstu vaḥ 01,070.039c ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmān avāpnuyām 01,070.040a na te tasya pratyagṛhṇan yaduprabhṛtayo jarām 01,070.040c tam abravīt tataḥ pūruḥ kanīyān satyavikramaḥ 01,070.041a rājaṃś carābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ 01,070.041c ahaṃ jarāṃ samāsthāya rājye sthāsyāmi te ''jñayā 01,070.042a evam uktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt 01,070.042c saṃcārayām āsa jarāṃ tadā putre mahātmani 01,070.043a pauraveṇātha vayasā rājā yauvanam āsthitaḥ 01,070.043c yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrur akārayat 01,070.044a tato varṣasahasrānte yayātir aparājitaḥ 01,070.044b*0693_01 sthitaḥ sa nṛpaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ 01,070.044b*0693_02 yayātir api patnībhyāṃ dīrghakālaṃ vihṛtya ca 01,070.044b*0693_03 viśvācyā sahito reme punaś caitrarathe vane 01,070.044b*0693_04 nādhyagacchat tadā tṛptiṃ kāmānāṃ sa mahāyaśāḥ 01,070.044b*0693_05 avetya manasā rājann imāṃ gāthāṃ tadā jagau 01,070.044b*0693_06 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 01,070.044b*0693_07 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 01,070.044b*0693_08 pṛthivī ratnasaṃpūrṇā hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 01,070.044b*0693_09 nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet 01,070.044b*0693_10 yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu karhi cit 01,070.044b*0693_11 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 01,070.044b*0693_12 yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 01,070.044b*0693_13 yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 01,070.044b*0693_14 ity avekṣya mahāprājñaḥ kāmānāṃ phalgutāṃ nṛpa 01,070.044b*0693_15 samādhāya mano buddhyā pratyagṛhṇāj jarāṃ sutāt 01,070.044b*0693_16 dattvā ca yauvanaṃ rājā pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca 01,070.044c atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putram uvāca ha 01,070.045a tvayā dāyādavān asmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ 01,070.045c pauravo vaṃśa iti te khyātiṃ loke gamiṣyati 01,070.046a tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca 01,070.046b*0694_01 tapaḥ sucaritaṃ kṛtvā bhṛgutuṅge mahātapāḥ 01,070.046c kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān 01,070.046d*0695_01 pārayitvā tv anaśanaṃ sadāraḥ svargam āptavān 01,071.001 janamejaya uvāca 01,071.001a yayātiḥ pūrvako 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ 01,071.001c kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām 01,071.002a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottama 01,071.002b*0696_01 varṇasaṃkarajo dharmaḥ kathaṃ taṃ nāspṛśat tadā 01,071.002b*0696_02 jarāsaṃcāraṇaṃ cāpi anyadeheṣu naḥ śrutam 01,071.002c ānupūrvyā ca me śaṃsa pūror vaṃśakarān pṛthak 01,071.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.003a yayātir āsīd rājarṣir devarājasamadyutiḥ 01,071.003c taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā 01,071.004a tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchato janamejaya 01,071.004c devayānyāś ca saṃyogaṃ yayāter nāhuṣasya ca 01,071.005a surāṇām asurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ 01,071.005c aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare 01,071.006a jigīṣayā tato devā vavrire ''ṅgirasaṃ munim 01,071.006c paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare 01,071.006e brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaspardhinau bhṛśam 01,071.007a tatra devā nijaghnur yān dānavān yudhi saṃgatān 01,071.007c tān punar jīvayām āsa kāvyo vidyābalāśrayāt 01,071.007e tatas te punar utthāya yodhayāṃ cakrire surān 01,071.008a asurās tu nijaghnur yān surān samaramūrdhani 01,071.008c na tān saṃjīvayām āsa bṛhaspatir udāradhīḥ 01,071.009a na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān 01,071.009c saṃjīvanīṃ tato devā viṣādam agaman param 01,071.010a te tu devā bhayodvignāḥ kāvyād uśanasas tadā 01,071.010c ūcuḥ kacam upāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ 01,071.011a bhajamānān bhajasvāsmān kuru naḥ sāhyam uttamam 01,071.011c yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi 01,071.011e śukre tām āhara kṣipraṃ bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi 01,071.012a vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ 01,071.012c rakṣate dānavāṃs tatra na sa rakṣaty adānavān 01,071.013a tam ārādhayituṃ śakto bhavān pūrvavayāḥ kavim 01,071.013c devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ 01,071.014a tvam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaś cana vidyate 01,071.014c śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca 01,071.014e devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam 01,071.015a tathety uktvā tataḥ prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ 01,071.015c tadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,071.016a sa gatvā tvarito rājan devaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ 01,071.016c asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyam uvāca ha 01,071.017a ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣād bṛhaspateḥ 01,071.017c nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān 01,071.018a brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayy ahaṃ paramaṃ gurau 01,071.018c anumanyasva māṃ brahman sahasraṃ parivatsarān 01,071.019 śukra uvāca 01,071.019a kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ 01,071.019c arcayiṣye 'ham arcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ 01,071.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.020a kacas tu taṃ tathety uktvā pratijagrāha tad vratam 01,071.020c ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam 01,071.021a vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata 01,071.021c ārādhayann upādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata 01,071.022a nityam ārādhayiṣyaṃs tāṃ yuvā yauvanago ''mukhe 01,071.022c gāyan nṛtyan vādayaṃś ca devayānīm atoṣayat 01,071.023a saṃśīlayan devayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām 01,071.023c puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiś ca toṣayām āsa bhārata 01,071.023d*0697_01 tataḥ sahasraṃ gurugāḥ saṃrakṣan vanyam āharat 01,071.024a devayāny api taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam 01,071.024c anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarat tadā 01,071.024d*0698_01 gāyantaṃ caiva śuklaṃ ca dātāraṃ priyavādinam 01,071.024d*0698_02 nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā 01,071.025a pañca varṣaśatāny evaṃ kacasya carato vratam 01,071.025c tatrātīyur atho buddhvā dānavās taṃ tataḥ kacam 01,071.026a gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasy ekam amarṣitāḥ 01,071.026c jaghnur bṛhaspater dveṣād vidyārakṣārtham eva ca 01,071.026e hatvā śālāvṛkebhyaś ca prāyacchaṃs tilaśaḥ kṛtam 01,071.027a tato gāvo nivṛttās tā agopāḥ svaṃ niveśanam 01,071.027c tā dṛṣṭvā rahitā gās tu kacenābhyāgatā vanāt 01,071.027e uvāca vacanaṃ kāle devayāny atha bhārata 01,071.028a ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaś cāstaṃ gataḥ prabho 01,071.028c agopāś cāgatā gāvaḥ kacas tāta na dṛśyate 01,071.029a vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacas tāta bhaviṣyati 01,071.029c taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te 01,071.030 śukra uvāca 01,071.030a ayam ehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmy aham 01,071.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.031a tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayujya kacam āhvayat 01,071.031c āhūtaḥ prādurabhavat kaco 'riṣṭo 'tha vidyayā 01,071.031d*0699a_01 kasmāc cirāyito 'sīti pṛṣṭas tām āha bhārgavīm 01,071.031d*0700_00 kacaḥ 01,071.031d*0700_01 samidhaś ca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini 01,071.031d*0700_02 gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ 01,071.031d*0700_03 gāvaś ca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyām upāśritāḥ 01,071.031d*0700_04 asurās tatra māṃ dṛṣṭvā kas tvam ity abhyacodayan 01,071.031d*0700_05 bṛhaspatisutaś cāhaṃ kaca ity abhiviśrutaḥ 01,071.031d*0700_06 ity uktamātre māṃ hatvā peśīkṛtvā tu dānavāḥ 01,071.031d*0700_07 dattvā śālāvṛkebhyas tu sukhaṃ jagmuḥ svam ālayam 01,071.031d*0700_08 āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā 01,071.031d*0700_09 tvatsamīpam ihāyātaḥ kathaṃ cit samajīvitaḥ 01,071.031e hato 'ham iti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā 01,071.031f*0699_01 bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa viniṣpatat 01,071.032a sa punar devayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā 01,071.032c vanaṃ yayau tato vipro dadṛśur dānavāś ca tam 01,071.032d*0701_01 punas taṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasy amiśrayan 01,071.032d*0701_02 ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ saṃnyavedayat 01,071.032d*0701_03 vipreṇa punar āhūto vidyayā gurudehajaḥ 01,071.032d*0701_04 punar āvṛtya tad vṛttaṃ nyavedayata tat tathā 01,071.032d*0702_01 bhedayitvā śarīrāṇi matsyādīnāṃ sa nirgataḥ 01,071.032d*0703_01 devayānyā punas tatra kadā cid vanyam āhara 01,071.032d*0703_02 ukto 'gacchad vanaṃ taṃ tu dadṛśur dānavāḥ punaḥ 01,071.033a tato dvitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ 01,071.033b*0704_01 saṃgṛhya pūrayitvā ca surayā samaloḍya ca 01,071.033c prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyām asurās tadā 01,071.033d*0705_01 apibat surayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ 01,071.033d*0705_02 sā sāyaṃtanavelāyām agopā gāḥ samāgatāḥ 01,071.034a devayāny atha bhūyo 'pi vākyaṃ pitaram abravīt 01,071.034b*0706=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,071.034b*0706_01 śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavān kacam 01,071.034b*0706_02 jñātvā bahiṣṭham ajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa 01,071.034c puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛt kacas tāta na dṛśyate 01,071.035 śukra uvāca 01,071.035*0707_01 vidyayotthāpyamāno 'pi nābhyeti karavāṇi kim 01,071.035a bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ 01,071.035c vidyayā jīvito 'py evaṃ hanyate karavāṇi kim 01,071.036a maivaṃ śuco mā ruda devayāni; na tvādṛśī martyam anupraśocet 01,071.036b*0708_01 yasyās tava brahma ca brāhmaṇāś ca 01,071.036b*0708_02 sendrā devā vasavo 'thāśvinau ca 01,071.036c surāś ca viśve ca jagac ca sarvam; upasthitāṃ vaikṛtim ānamanti 01,071.036d*0709_01 aśakyo 'sau jīvayituṃ dvijātiḥ 01,071.036d*0709_02 saṃjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ 01,071.037 devayāny uvāca 01,071.037a yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho; bṛhaspatiś cāpi pitā tapodhanaḥ 01,071.037c ṛṣeḥ putraṃ tam atho vāpi pautraṃ; kathaṃ na śoceyam ahaṃ na rudyām 01,071.038a sa brahmacārī ca tapodhanaś ca; sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ 01,071.038c kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye; priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ 01,071.039 śukra uvāca 01,071.039a asaṃśayaṃ mām asurā dviṣanti; ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayanti 01,071.039c abrāhmaṇaṃ kartum icchanti raudrās; te māṃ yathā prastutaṃ dānavair hi 01,071.039e apy asya pāpasya bhaved ihāntaḥ; kaṃ brahmahatyā na dahed apīndram 01,071.040 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.040a saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punar āhvayat 01,071.040c saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam 01,071.040d*0710_01 sa pīḍito devayānyā maharṣiḥ 01,071.040d*0710_02 samārabhat saṃrambhāc caiva kāvyaḥ 01,071.040d*0711_01 kaco 'pi rājan sumahānubhāvo 01,071.040d*0711_02 vidyābalāl labdhamatir mahātmā 01,071.040d*0712=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.040d*0712_01 akārayām āsa tadā devayānyāḥ kṛte vibhuḥ 01,071.041a guror bhīto vidyayā copahūtaḥ; śanair vācaṃ jaṭhare vyājahāra 01,071.041b*0713=00 kacaḥ 01,071.041b*0713_01 prasīda bhagavan mahyaṃ kaco 'ham abhivādaye 01,071.041b*0713_02 yathā bahumataḥ putras tathā manyatu māṃ bhavān 01,071.041c tam abravīt kena pathopanīto; mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra 01,071.041d*0714_01 asmin muhūrte hy asurān vināśya 01,071.041d*0714_02 gacchāmi devān aham adya vipra 01,071.042 kaca uvāca 01,071.042a bhavatprasādān na jahāti māṃ smṛtiḥ; smare ca sarvaṃ yac ca yathā ca vṛttam 01,071.042c na tv evaṃ syāt tapaso vyayo me; tataḥ kleśaṃ ghoram imaṃ sahāmi 01,071.043a asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya 01,071.043c brāhmīṃ māyām āsurī caiva māyā; tvayi sthite katham evātivartet 01,071.044 śukra uvāca 01,071.044a kiṃ te priyaṃ karavāṇy adya vatse; vadhena me jīvitaṃ syāt kacasya 01,071.044c nānyatra kukṣer mama bhedanena; dṛśyet kaco madgato devayāni 01,071.045 devayāny uvāca 01,071.045a dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ; kacasya nāśas tava caivopaghātaḥ 01,071.045c kacasya nāśe mama nāsti śarma; tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā 01,071.046 śukra uvāca 01,071.046a saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta; yat tvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī 01,071.046c vidyām imāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ; na ced indraḥ kacarūpī tvam adya 01,071.047a na nivartet punar jīvan kaś cid anyo mamodarāt 01,071.047c brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmād vidyām avāpnuhi 01,071.048a putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mām; asmād dehād upaniṣkramya tāta 01,071.048c samīkṣethā dharmavatīm avekṣāṃ; guroḥ sakāśāt prāpya vidyāṃ savidyaḥ 01,071.049 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.049a guroḥ sakāśāt samavāpya vidyāṃ; bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ 01,071.049c kaco 'bhirūpo dakṣiṇaṃ brāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyām ivenduḥ 01,071.050a dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśim; utthāpayām āsa mṛtaṃ kaco 'pi 01,071.050c vidyāṃ siddhāṃ tām avāpyābhivādya; tataḥ kacas taṃ gurum ity uvāca 01,071.050d*0715_01 yaḥ śrotrayor amṛtaṃ saṃniṣiñced 01,071.050d*0715_02 vidyām avidyasya yathā mamāyam 01,071.050d*0715_03 taṃ manye 'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca 01,071.050d*0715_04 tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 01,071.051a ṛtasya dātāram anuttamasya; nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānām 01,071.051c ye nādriyante gurum arcanīyaṃ; pāpāṃl lokāṃs te vrajanty apratiṣṭhān 01,071.052 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.052*0716_01 śṛṇvatsu bhūteṣv idam āha kāvyaḥ 01,071.052*0716_02 samutthito brahmarāśiḥ purāṇaḥ 01,071.052a surāpānād vañcanāṃ prāpayitvā; saṃjñānāśaṃ caiva tathātighoram 01,071.052c dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ; pītaṃ tadā surayā mohitena 01,071.053a samanyur utthāya mahānubhāvas; tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ 01,071.053c kāvyaḥ svayaṃ vākyam idaṃ jagāda; surāpānaṃ prati vai jātaśaṅkaḥ 01,071.054a yo brāhmaṇo 'dya prabhṛtīha kaś cin; mohāt surāṃ pāsyati mandabuddhiḥ 01,071.054c apetadharmo brahmahā caiva sa syād; asmiṃl loke garhitaḥ syāt pare ca 01,071.055a mayā cemāṃ vipradharmoktisīmāṃ; maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke 01,071.055c santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ; devā lokāś copaśṛṇvantu sarve 01,071.055d*0717_01 brahmahatyāsamaṃ tasya pāpaṃ syād brāhmaṇasya tu 01,071.055d*0717_02 yaḥ pāsyati surāṃ mohān narakaṃ cāpi yāsyati 01,071.056a itīdam uktvā sa mahānubhāvas; taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ 01,071.056c tān dānavān daivavimūḍhabuddhīn; idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca 01,071.057a ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha; siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe 01,071.057c saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mahārthāṃ; tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ 01,071.057d*0718_01 yo 'kārṣīd duṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇāt kacaḥ 01,071.057d*0718_02 na tatkīrtir jarāṃ gacched yājñīyaś ca bhaviṣyati 01,071.057d*0719_01 etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ 01,071.057d*0719_02 dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam 01,071.058a guror uṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ 01,071.058c anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam 01,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,072.001a samāvṛttavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā 01,072.001c prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayāny abravīd idam 01,072.002a ṛṣer aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca 01,072.002c bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca 01,072.003a ṛṣir yathāṅgirā mānyaḥ pitur mama mahāyaśāḥ 01,072.003c tathā mānyaś ca pūjyaś ca bhūyo mama bṛhaspatiḥ 01,072.004a evaṃ jñātvā vijānīhi yad bravīmi tapodhana 01,072.004c vratasthe niyamopete yathā vartāmy ahaṃ tvayi 01,072.005a sa samāvṛttavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitum arhasi 01,072.005c gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam 01,072.006 kaca uvāca 01,072.006a pūjyo mānyaś ca bhagavān yathā tava pitā mama 01,072.006c tathā tvam anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama 01,072.007a ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ 01,072.007c tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama 01,072.007d*0720_01 guror garīyasī vṛttyā tasmād gurutarā mama 01,072.007d*0720_02 na mām arhasi kalyāṇi vaktum evaṃ śucismite 01,072.008a yathā mama gurur nityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava 01,072.008c devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktum arhasi 01,072.009 devayāny uvāca 01,072.009a guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituḥ 01,072.009c tasmān mānyaś ca pūjyaś ca mamāpi tvaṃ dvijottama 01,072.010a asurair hanyamāne ca kaca tvayi punaḥ punaḥ 01,072.010c tadā prabhṛti yā prītis tāṃ tvam eva smarasva me 01,072.011a sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktim uttamām 01,072.011c na mām arhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktām anāgasam 01,072.012 kaca uvāca 01,072.012a aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate 01,072.012c prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ guror gurutarī śubhe 01,072.013a yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane 01,072.013c tatrāham uṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini 01,072.014a bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane 01,072.014c sukham asmy uṣito bhadre na manyur vidyate mama 01,072.015a āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivam āśaṃsa me pathi 01,072.015c avirodhena dharmasya smartavyo 'smi kathāntare 01,072.015e apramattotthitā nityam ārādhaya guruṃ mama 01,072.016 devayāny uvāca 01,072.016*0721_01 dharmakārye niyuñjānā kanyā saṃprāptayauvanā 01,072.016a yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi coditaḥ 01,072.016c tataḥ kaca na te vidyā siddhim eṣā gamiṣyati 01,072.017 kaca uvāca 01,072.017a guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyācakṣe na doṣataḥ 01,072.017c guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmam evaṃ śapasva mām 01,072.018a ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo 'haṃ devayāni yathā tvayā 01,072.018c śapto nārho 'smi śāpasya kāmato 'dya na dharmataḥ 01,072.019a tasmād bhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati 01,072.019c ṛṣiputro na te kaś cij jātu pāṇiṃ grahīṣyati 01,072.020a phaliṣyati na te vidyā yat tvaṃ mām āttha tat tathā 01,072.020c adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati 01,072.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,072.021a evam uktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacas tadā 01,072.021c tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ 01,072.022a tam āgatam abhiprekṣya devā indrapurogamāḥ 01,072.022c bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacam āhur mudānvitāḥ 01,072.023a yat tvam asmaddhitaṃ karma cakartha paramādbhutam 01,072.023c na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi 01,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.001a kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ 01,073.001c kacād adhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha 01,073.002a sarva eva samāgamya śatakratum athābruvan 01,073.002c kālas te vikramasyādya jahi śatrūn puraṃdara 01,073.003a evam uktas tu sahitais tridaśair maghavāṃs tadā 01,073.003c tathety uktvopacakrāma so 'paśyata vane striyaḥ 01,073.004a krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame 01,073.004c vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇy eva vyamiśrayat 01,073.005a tato jalāt samuttīrya kanyās tāḥ sahitās tadā 01,073.005c vastrāṇi jagṛhus tāni yathāsannāny anekaśaḥ 01,073.006a tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā 01,073.006c vyatimiśram ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.007a tatas tayor mithas tatra virodhaḥ samajāyata 01,073.007c devayānyāś ca rājendra śarmiṣṭhāyāś ca tatkṛte 01,073.008 devayāny uvāca 01,073.008a kasmād gṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri 01,073.008c samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati 01,073.009 śarmiṣṭhovāca 01,073.009a āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama 01,073.009c stauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat 01,073.010a yācatas tvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ 01,073.010c sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ 01,073.010d*0722_01 ādhūnvasva vidhūnvasva druhya kupya ca yācaki 01,073.011a anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki 01,073.011b*0723_01 ādhūnvanyā vidhūnvanyā havyaṃ kavyaṃ ca yācake 01,073.011c lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmy aham 01,073.011d*0724_01 pratikūlaṃ vadasi ced itaḥ prabhṛti yācaki 01,073.011d*0724_02 ākṛṣya mama dāsībhiḥ prasthāsyāmi bahir bahiḥ 01,073.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.012a samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi 01,073.012b*0725_01 hṛtvā tadvyasane divye gṛhītvā jaṭhare ruṣā 01,073.012c śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe tataḥ svapuram āvrajat 01,073.012d*0726_01 tṛṇavīrutsamācchanne svapuraṃ prayayau tadā 01,073.013a hateyam iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā 01,073.013c anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā 01,073.013d*0727_01 praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmam āsuram āsthitā 01,073.014a atha taṃ deśam abhyāgād yayātir nahuṣātmajaḥ 01,073.014c śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ 01,073.015a sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam 01,073.015c dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptām agniśikhām iva 01,073.015d*0728_01 tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 01,073.015d*0728_02 sarvalakṣaṇasaṃpannām apṛcchat sa narādhipaḥ 01,073.016a tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām amaravarṇinīm 01,073.016c sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā 01,073.017a kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā 01,073.017c dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmāc chvasiṣi cāturā 01,073.018a kathaṃ ca patitāsy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte 01,073.018c duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame 01,073.019 devayāny uvāca 01,073.019a yo 'sau devair hatān daityān utthāpayati vidyayā 01,073.019c tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate 01,073.019d*0729=03 yayātiḥ 01,073.019d*0729=05 devayānī 01,073.019d*0729_01 pṛcchase māṃ kas tvam asi rūpavīryabalānvitaḥ 01,073.019d*0729_02 brūhy atrāgamanaṃ kiṃ vā śrotum icchāmi tattvataḥ 01,073.019d*0729_03 yayātir nāhuṣo 'haṃ tu śrānto 'dya mṛgakāṅkṣayā 01,073.019d*0729_04 kva cid atrāgato bhadre dṛṣṭavān asmi tvām iha 01,073.020a eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ 01,073.020c samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnas tvaṃ hi me mataḥ 01,073.021a jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam 01,073.021c tasmān māṃ patitām asmāt kūpād uddhartum arhasi 01,073.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.022a tām atha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ 01,073.022c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt 01,073.023a uddhṛtya caināṃ tarasā tasmāt kūpān narādhipaḥ 01,073.023b*0730=00 yayātiḥ 01,073.023b*0730=09 devayānī 01,073.023b*0730_01 gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava 01,073.023b*0730_02 ity ucyamānā nṛpatiṃ devayānīdam uttaram 01,073.023b*0730_03 uvāca mām upādāya gaccha śīghraṃ priyo 'si me 01,073.023b*0730_04 gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmād bhartā bhaviṣyasi 01,073.023b*0730_05 ity evam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ 01,073.023b*0730_06 tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmān mayā nārhasi saṃgamam 01,073.023b*0730_07 sarvalokaguruḥ kāvyas tvaṃ tasya duhitāsi vai 01,073.023b*0730_08 tasmād api bhayaṃ me 'dya tasmāt kalyāṇi nārhasi 01,073.023b*0730_09 yadi madvacanān nādya māṃ necchasi narādhipa 01,073.023b*0730_10 tvām eva varaye pitrā paścāj jñāsyasi gaccha hi 01,073.023c āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau 01,073.023d*0731_01 gate tu nāhuṣe tasmin devayāny apy aninditā 01,073.023d*0732=07 dhātrī 01,073.023d*0732_01 kva cid ārtā ca rudatī vṛkṣam āśritya tiṣṭhatī 01,073.023d*0732_02 tataś cirāyamāṇāyāṃ duhitary āha bhārgavaḥ 01,073.023d*0732_03 dhātri tvam ānaya kṣipraṃ devayānīṃ śucismitām 01,073.023d*0732_04 ity uktamātre sā dhātrī tvaritānayituṃ gatā 01,073.023d*0732_05 yatra yatra sakhībhiḥ sā gatā padam amārgata 01,073.023d*0732_06 sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām 01,073.023d*0732_07 vṛttaṃ te kim idaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat 01,073.023d*0732_08 evam uktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam 01,073.023d*0733_01 saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ 01,073.023d*0734_01 aśrubhiḥ snāpayantīṃ tāṃ pīnonnatakucāv ubhau 01,073.023d*0734_02 vṛkṣamūlam upāśritya devatām iva tadvane 01,073.023d*0735_01 uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikām āgatāṃ puraḥ 01,073.024 devayāny uvāca 01,073.024a tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvam ācakṣva me pituḥ 01,073.024c nedānīṃ hi pravekyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.025a sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram 01,073.025c dṛṣṭvā kāvyam uvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā 01,073.025d*0736_01 tvaritaṃ ghūrṇikā gatvā praviveśa purottamam 01,073.025d*0736_02 dvijapravaram āsādya vacanaṃ cedam abravīt 01,073.026a ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā 01,073.026c śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.027a śrutvā duhitaraṃ kāvyas tatra śarmiṣṭhayā hatām 01,073.027b*0737_01 tvaramāṇo 'numārgaṃ sa niścakrāma purottamāt 01,073.027c tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane 01,073.028a dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane 01,073.028c bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyam abravīt 01,073.029a ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ 01,073.029c manye duścaritaṃ te 'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā 01,073.030 devayāny uvāca 01,073.030a niṣkṛtir me 'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama 01,073.030c śarmiṣṭhayā yad uktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.030e satyaṃ kilaitat sā prāha daityānām asi gāyanaḥ 01,073.031a evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,073.031b*0738_01 evaṃ mām āha śarmiṣṭhā śiṣyā tava mahāmune 01,073.031c vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam 01,073.032a stuvato duhitā hi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ 01,073.032c sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ 01,073.033a iti mām āha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.033c krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ 01,073.034a yady ahaṃ stuvatas tāta duhitā pratigṛhṇataḥ 01,073.034c prasādayiṣye śarmiṣṭhām ity uktā hi sakhī mayā 01,073.034d*0739_01 uktāpy evaṃ bhṛśaṃ kruddhā māṃ gṛhya vijane vane 01,073.034d*0739_02 kūpe prakṣepayām āsa prakṣipyaiva gṛhaṃ yayau 01,073.034d*0740_01 amṛtāṃ māṃ mṛtāṃ matvā kūpe 'tīva nirūdake 01,073.034d*0740_02 anāvṛttāṃ nirīkṣyaiva hṛṣṭā svabhavanaṃ yayau 01,073.035 śukra uvāca 01,073.035a stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ 01,073.035c astotuḥ stūyamānasya duhitā devayāny asi 01,073.036a vṛṣaparvaiva tad veda śakro rājā ca nāhuṣaḥ 01,073.036c acintyaṃ brahma nirdvandvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama 01,073.036c*0741_01 . . . . . . . . ahaṃ na vedmi na cāpare 01,073.036c*0741_02 gāyan nāhaṃ tad eveha 01,073.036c*0742_01 . . . . . . . . na stotā na ca vanditā 01,073.036c*0742_02 mama vidyā hi nirdvandvā 01,073.036d*0743_01 dainyaṃ śāṭhyaṃ ca jaihmyaṃ ca nāsti me tattvataḥ śubhe 01,073.036d*0744=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.036d*0744_01 yac ca kiṃ cit sarvagataṃ bhūmau vā yadi vā divi 01,073.036d*0744_02 tasyāham īśvaro nityaṃ tuṣṭenoktaḥ svayaṃbhuvā 01,073.036d*0744_03 ahaṃ jalaṃ vimuñcāmi prajānāṃ hitakāmyayā 01,073.036d*0744_04 puṣṇāmy auṣadhayaḥ sarvā iti satyaṃ bravīmi te 01,073.036d*0744_05 evaṃ viṣādam āpannāṃ manyunā saṃprapīḍitām 01,073.036d*0744_06 vacanair madhuraiḥ ślakṣṇaiḥ sāntvayām āsa tāṃ pitā 01,074.001 śukra uvāca 01,074.001a yaḥ pareṣāṃ naro nityam ativādāṃs titikṣati 01,074.001c devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam 01,074.002a yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā 01,074.002c sa yantety ucyate sadbhir na yo raśmiṣu lambate 01,074.003a yaḥ samutpatitaṃ krodham akrodhena nirasyati 01,074.003c devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam 01,074.004a yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati 01,074.004c yathoragas tvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate 01,074.005a yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo 'tivādāṃs titikṣati 01,074.005c yaś ca tapto na tapati dṛḍhaṃ so 'rthasya bhājanam 01,074.006a yo yajed apariśrānto māsi māsi śataṃ samāḥ 01,074.006c na krudhyed yaś ca sarvasya tayor akrodhano 'dhikaḥ 01,074.006d*0745_01 tasmād akrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau na pūjitau 01,074.006d*0745_02 kruddhasya niṣphalāny eva dānayajñatapāṃsi ca 01,074.006d*0745_03 tasmād akrodhane yajñas tapo dānaṃ mahat phalam 01,074.006d*0745_04 na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca dharmakṛt 01,074.006d*0745_05 krodhasya yo vaśaṃ gacchet tasya lokadvayaṃ na ca 01,074.006d*0745_06 putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaś ca satyataḥ 01,074.006d*0745_07 tasyaitāny apayāsyanti krodhaśīlasya niścitam 01,074.007a yat kumārāḥ kumāryaś ca vairaṃ kuryur acetasaḥ 01,074.007c na tat prājño 'nukurvīta vidus te na balābalam 01,074.008 devayāny uvāca 01,074.008a vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yad ihāntaram 01,074.008c akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam 01,074.008d*0746_01 svavṛttim ananuṣṭhāya dharmam utsṛjya tattvataḥ 01,074.009a śiṣyasyāśiṣyavṛtter hi na kṣantavyaṃ bubhūṣatā 01,074.009b*0747_01 śiṣye cācāryavṛttiṃ hi visṛjya vipathaṃ gate 01,074.009c tasmāt saṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate 01,074.009d*0748_01 dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā 01,074.009d*0748_02 aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate 01,074.010a pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca 01,074.010c na teṣu nivaset prājñaḥ śreyorthī pāpabuddhiṣu 01,074.011a ye tv enam abhijānanti vṛttenābhijanena ca 01,074.011c teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate 01,074.011d*0749_01 suyantritā narā nityaṃ vihīnā vā dhanair narāḥ 01,074.011d*0749_02 durvṛttāḥ pāpakarmāṇaś caṇḍālā dhanino 'pi vā 01,074.011d*0749_03 na hi jātyā ca caṇḍālāḥ svakarmavihitair vinā 01,074.011d*0749_04 dhanābhijanavidyāsu saktāś caṇḍāladharmiṇaḥ 01,074.011d*0749_05 akāraṇād vidviṣanti parivādaṃ vadanti ca 01,074.011d*0749_06 na tatrāsya nivāso 'sti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet 01,074.011d*0749_07 sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajjati yo naraḥ 01,074.011d*0749_08 dhruvaṃ ratir bhavet tatra tasmāt teṣāṃ na rocaye 01,074.012a vāg duruktaṃ mahāghoraṃ duhitur vṛṣaparvaṇaḥ 01,074.012c na hy ato duṣkarataraṃ manye lokeṣv api triṣu 01,074.012d*0751_01 niḥsaṃśayo viśeṣeṇa puruṣaṃ marmakṛntanam 01,074.012d*0751_02 suhṛnmitrajanās teṣu sauhṛdaṃ na ca kurvate 01,074.012e yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate 01,074.012f*0750_10 mama mathnāti hṛdayam agnikāma ivāraṇim 01,074.012f*0752_01 maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ 01,074.012f*0753_01 avamānam avāpnoti śanair nīceṣu saṃgataḥ 01,074.012f*0753_02 ativādā vaktrato niḥsaranti 01,074.012f*0753_03 yair āhataḥ śocati rātryahāni 01,074.012f*0753_04 parasya vai marmasu ye patanti 01,074.012f*0753_05 tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 01,074.012f*0753_06 śanair duḥkhaṃ śastraviṣāgnijātaṃ 01,074.012f*0753_07 rohen na saṃrohati vāgvraṇaṃ tu 01,074.012f*0753_08 saṃrohati śanair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam 01,074.012f*0753_09 vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam 01,075.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.001a tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyur upagamya ha 01,075.001b*0754_01 praviśyāntaḥpuraṃ śukro vandito vṛṣaparvaṇā 01,075.001b*0755_01 sa praviśyāsane śukraḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo ruṣā 01,075.001c vṛṣaparvāṇam āsīnam ity uvācāvicārayan 01,075.002a nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva 01,075.002b*0756_01 śanair āvartyamāno hi kartur mūlāni kṛntati 01,075.002c putreṣu vā naptṛṣu vā na ced ātmani paśyati 01,075.002e phalaty eva dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktam ivodare 01,075.002f*0757_01 adhīyānaṃ hi taṃ rājan kṣamāvantaṃ jitendriyam 01,075.003a yad aghātayathā vipraṃ kacam āṅgirasaṃ tadā 01,075.003c apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam 01,075.003d*0758_01 śarmiṣṭhayā devayānī krūram uktā bahu prabho 01,075.003d*0758_02 viprakṛtya ca saṃrambhāt kūpe kṣiptā manasvinī 01,075.003d*0758_03 sā na kalpeta vāsāya tayā hi rahitaḥ katham 01,075.003d*0758_04 vaseyam iha tasmāt te tyajāmi viṣayaṃ nṛpa 01,075.004a vadhād anarhatas tasya vadhāc ca duhitur mama 01,075.004c vṛṣaparvan nibodhedaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam 01,075.004d*0759_01 mā śocīr vṛṣaparvas tvaṃ mā krudhyasva viśāṃ pate 01,075.004e sthātuṃ tvadviṣaye rājan na śakṣyāmi tvayā saha 01,075.004f*0760=02 vṛṣaparvā 01,075.004f*0760_01 asyā gatir gatir mahyaṃ priyam asyāḥ priyaṃ mama 01,075.004f*0760_02 yadi brahman ghātayāmi yadi copadiśāmy aham 01,075.004f*0760_03 śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmy asadgatim 01,075.005a aho mām abhijānāsi daitya mithyāpralāpinam 01,075.005c yathemam ātmano doṣaṃ na niyacchasy upekṣase 01,075.006 vṛṣaparvovāca 01,075.006a nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava 01,075.006c tvayi dharmaś ca satyaṃ ca tat prasīdatu no bhavān 01,075.007a yady asmān apahāya tvam ito gacchasi bhārgava 01,075.007c samudraṃ saṃpravekṣyāmo nānyad asti parāyaṇam 01,075.007c*0761_01 . . . . . . . . pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha 01,075.007c*0761_02 pātālam atha vā cāgniṃ 01,075.007d*0762_01 yady eva devān gacches tvaṃ māṃ ca tyaktvā gṛhādhipa 01,075.007d*0762_02 sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam 01,075.008 śukra uvāca 01,075.008a samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ 01,075.008c duhitur nāpriyaṃ soḍhuṃ śakto 'haṃ dayitā hi me 01,075.009a prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ hy atra me sthitam 01,075.009b*0763_01 prasannā devayānī cet priyaṃ nānyataraṃ mama 01,075.009c yogakṣemakaras te 'ham indrasyeva bṛhaspatiḥ 01,075.010 vṛṣaparvovāca 01,075.010a yat kiṃ cid asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava 01,075.010c bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ 01,075.011 śukra uvāca 01,075.011a yat kiṃ cid asti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura 01,075.011c tasyeśvaro 'smi yadi te devayānī prasādyatām 01,075.011d*0764=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.011d*0764_01 tatas tu tvaritaṃ śukras tena rājñā samaṃ yayau 01,075.011d*0764_02 uvāca caināṃ subhage pratipannaṃ vacas tava 01,075.011d*0765=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.011d*0765_01 evam uktas tathety āha vṛṣaparvā mahākaviḥ 01,075.011d*0765_02 devayānyantikaṃ gatvā tam arthaṃ prāha bhārgavaḥ 01,075.011d*0766=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,075.011d*0766_01 śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ 01,075.011d*0766_02 devayānīṃ prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ 01,075.012 devayāny uvāca 01,075.012a yadi tvam īśvaras tāta rājño vittasya bhārgava 01,075.012c nābhijānāmi tat te 'haṃ rājā tu vadatu svayam 01,075.013 vṛṣaparvovāca 01,075.013*0767_01 stutyo vandyaś ca satataṃ mayā tātaś ca te śubhe 01,075.013a yaṃ kāmam abhikāmāsi devayāni śucismite 01,075.013c tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi yadi ced api durlabham 01,075.014 devayāny uvāca 01,075.014a dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhām abhikāmaye 01,075.014c anu māṃ tatra gacchet sā yatra dāsyati me pitā 01,075.015 vṛṣaparvovāca 01,075.015a uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghram ānaya 01,075.015c yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam 01,075.015d*0768_01 tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet 01,075.015d*0768_02 grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 01,075.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.016a tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyam abravīt 01,075.016c uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukham āvaha 01,075.017a tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyān devayānyā pracoditaḥ 01,075.017c sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryo 'dya tvayānaghe 01,075.018 śarmiṣṭhovāca 01,075.018a sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇy aham adya tam 01,075.018b*0769_01 yady evam āhvayec chukro devayānīkṛte hi mām 01,075.018c mā tv evāpagamac chukro devayānī ca matkṛte 01,075.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.019a tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā 01,075.019c pitur niyogāt tvaritā niścakrāma purottamāt 01,075.020 śarmiṣṭhovāca 01,075.020a ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā 01,075.020b*0770_01 caṇḍāle 'pi niyuṅkṣvādya śirasā dhārayāmi tam 01,075.020b*0770_02 guruṃ vā sparśayāmy adya dāsīnāṃ dharmam uttamam 01,075.020c anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā 01,075.021 devayāny uvāca 01,075.021a stuvato duhitā te 'haṃ bandinaḥ pratigṛhṇataḥ 01,075.021c stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi 01,075.022 śarmiṣṭhovāca 01,075.022a yena kena cid ārtānāṃ jñātīnāṃ sukham āvahet 01,075.022b*0771_01 sarvam āhṛtya kartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,075.022b*0771_02 evaṃ kṛtvā kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi śobhane 01,075.022c atas tvām anuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā 01,075.023 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.023a pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,075.023c devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyam abravīt 01,075.024a praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama 01,075.024c amoghaṃ tava vijñānam asti vidyābalaṃ ca te 01,075.025a evam ukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ 01,075.025c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ 01,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.001a atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama 01,076.001c vanaṃ tad eva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī 01,076.002a tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā 01,076.002c tam eva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā 01,076.002e tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhir muditā bhṛśam 01,076.003a krīḍantyo 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm 01,076.003c khādantyo vividhān bhakṣyān vidaśantyaḥ phalāni ca 01,076.004a punaś ca nāhuṣo rājā mṛgalipsur yadṛcchayā 01,076.004c tam eva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ 01,076.005a dadṛśe devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāś ca yoṣitaḥ 01,076.005c pibantīr lalamānāś ca divyābharaṇabhūṣitāḥ 01,076.005d*0772_01 āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite 01,076.006a upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām 01,076.006c rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām 01,076.006d*0773_01 āsanāc ca tataḥ kiṃ cid vihīnāṃ hemabhūṣitām 01,076.006d*0773_02 asurendrasutāṃ cāpi śarmiṣṭhāṃ cāruhāsinīm 01,076.006e śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ 01,076.006f*0774_01 gāyantyaś caiva nṛtyantyo vādayantyaś ca bhārata 01,076.006f*0774_02 dṛṣṭvā yayātiṃ lalanā lajjayāvanatāḥ sthitāḥ 01,076.007 yayātir uvāca 01,076.007a dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite 01,076.007c gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmi vām aham 01,076.008 devayāny uvāca 01,076.008a ākhyāsyāmy aham ādatsva vacanaṃ me narādhipa 01,076.008c śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām 01,076.009a iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī 01,076.009c duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ 01,076.010 yayātir uvāca 01,076.010a kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī 01,076.010c asurendrasutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me 01,076.010d*0775_01 naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī 01,076.010d*0775_02 evaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale 01,076.010d*0775_03 śrīr ivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhitā 01,076.010d*0776_01 daivenopahatā subhrūr utāho tapasāpi vā 01,076.010d*0776_02 anyathaiṣānavadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati 01,076.010d*0777_01 asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃ cit sadṛśaṃ bhavet 01,076.010d*0777_02 purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavaty aho 01,076.011 devayāny uvāca 01,076.011a sarva eva naravyāghra vidhānam anuvartate 01,076.011c vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ 01,076.012a rājavad rūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca 01,076.012c kiṃnāmā tvaṃ kutaś cāsi kasya putraś ca śaṃsa me 01,076.013 yayātir uvāca 01,076.013a brahmacaryeṇa kṛtsno me vedaḥ śrutipathaṃ gataḥ 01,076.013c rājāhaṃ rājaputraś ca yayātir iti viśrutaḥ 01,076.014 devayāny uvāca 01,076.014a kenāsy arthena nṛpate imaṃ deśam upāgataḥ 01,076.014c jighṛkṣur vārijaṃ kiṃ cid atha vā mṛgalipsayā 01,076.015 yayātir uvāca 01,076.015a mṛgalipsur ahaṃ bhadre pānīyārtham upāgataḥ 01,076.015c bahu cāpy anuyukto 'smi tan mānujñātum arhasi 01,076.016 devayāny uvāca 01,076.016a dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha 01,076.016c tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava 01,076.016d*0778=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,076.016d*0778_01 asurendrasutām īkṣya tasyāṃ saktena cetasā 01,076.016d*0778_02 śarmiṣṭhā mahiṣī mahyam iti matvā vaco 'bravīt 01,076.017 yayātir uvāca 01,076.017a viddhy auśanasi bhadraṃ te na tvām arho 'smi bhāmini 01,076.017c avivāhyā hi rājāno devayāni pitus tava 01,076.017d*0779_01 caturṇām api varṇānāṃ vivāhaṃ brāhmaṇo 'rhati 01,076.017d*0779_02 kṣatriyādyāḥ kramādhastān nottarottarakāriṇaḥ 01,076.017d*0779_03 kāmāt krodhād atho lobhād yat kiṃ cit kurute naraḥ 01,076.017d*0779_04 devayāni vijānīhi sa gacchen narakaṃ dhruvam 01,076.017d*0780_01 parabhāryā svasā jyeṣṭhā sagotrā patitā snuṣā 01,076.017d*0780_02 aparā bhikṣukāsvasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ 01,076.018 devayāny uvāca 01,076.018a saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ ca brahmasaṃhitam 01,076.018b*0781_01 tayor apy anyatā nāsti ekāntaratamau hi tau 01,076.018c ṛṣiś ca ṛṣiputraś ca nāhuṣāṅga vahasva mām 01,076.019 yayātir uvāca 01,076.019a ekadehodbhavā varṇāś catvāro 'pi varāṅgane 01,076.019c pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucās teṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ 01,076.020 devayāny uvāca 01,076.020a pāṇidharmo nāhuṣāyaṃ na pumbhiḥ sevitaḥ purā 01,076.020c taṃ me tvam agrahīr agre vṛṇomi tvām ahaṃ tataḥ 01,076.021a kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇim anyaḥ pumān spṛśet 01,076.021c gṛhītam ṛṣiputreṇa svayaṃ vāpy ṛṣiṇā tvayā 01,076.022 yayātir uvāca 01,076.022a kruddhād āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt 01,076.022c durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā 01,076.023 devayāny uvāca 01,076.023a katham āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt 01,076.023c durādharṣataro vipra ity āttha puruṣarṣabha 01,076.024 yayātir uvāca 01,076.024a ekam āśīviṣo hanti śastreṇaikaś ca vadhyate 01,076.024c hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇy api hi kopitaḥ 01,076.024d*0782_01 kva cid āśīviṣo hanyāc chastram anyaṃ nikṛntati 01,076.024d*0782_02 yadṛcchayāgnir dahati manasā hanti vai dvijaḥ 01,076.025a durādharṣataro vipras tasmād bhīru mato mama 01,076.025c ato 'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmy aham 01,076.026 devayāny uvāca 01,076.026a dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājan vṛto mayā 01,076.026c ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ 01,076.026d*0783_01 tiṣṭha rājan muhūrtaṃ tvaṃ preṣayiṣyāmy ahaṃ pituḥ 01,076.026d*0783_02 gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpam ihānaya 01,076.026d*0783_03 svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam 01,076.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.027a tvaritaṃ devayānyātha preṣitaṃ pitur ātmanaḥ 01,076.027b*0784_01 sarvaṃ nivedayām āsa dhātrī tasmai yathātatham 01,076.027c śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayām āsa bhārgavaḥ 01,076.027d*0785=05 śukraḥ 01,076.027d*0785=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,076.027d*0785_01 tato dhātreyikā gatvā śīghraṃ tūśanasaṃ prati 01,076.027d*0785_02 dṛṣṭvā cainaṃ yathānyāyam abhivādyedam abravīt 01,076.027d*0785_03 devayānyā vṛto bhartā nāhuṣaḥ pṛthivīpatiḥ 01,076.027d*0785_04 tatrānujñāṃ kuruṣvādya brahman satyaparāyaṇa 01,076.027d*0785_05 gaccha gacchāgrato bhadre gacchāmi sahitas tvayā 01,076.027d*0785_06 kariṣyāmi vacas tasyāḥ pṛṣṭvā rājānam acyutam 01,076.027d*0785_07 prādurāsīt tadā śukraḥ prajvalann iva tejasā 01,076.027d*0785_08 brāhmaṇaḥ sarvabhūtāni tejorāśiḥ prakāśayan 01,076.028a dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,076.028c vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,076.029 devayāny uvāca 01,076.029a rājāyaṃ nāhuṣas tāta durge me pāṇim agrahīt 01,076.029b*0786_01 nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāham abhayā kṛtā 01,076.029c namas te dehi mām asmai nānyaṃ loke patiṃ vṛṇe 01,076.030 śukra uvāca 01,076.030*0787_01 anyo dharmaḥ priyas tv anyo vṛtas te nāhuṣaḥ patiḥ 01,076.030*0787_02 kacaśāpāt tvayā pūrvaṃ nānyad bhavitum arhati 01,076.030a vṛto 'nayā patir vīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā 01,076.030b*0788_01 svayaṃgrahe mahān doṣo brāhmaṇyāṃ varṇasaṃkarāt 01,076.030c gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja 01,076.031 yayātir uvāca 01,076.031a adharmo na spṛśed evaṃ mahān mām iha bhārgava 01,076.031c varṇasaṃkarajo brahmann iti tvāṃ pravṛṇomy aham 01,076.032 śukra uvāca 01,076.032a adharmāt tvāṃ vimuñcāmi varayasva yathepṣitam 01,076.032c asmin vivāhe mā glāsīr ahaṃ pāpaṃ nudāmi te 01,076.033a vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām 01,076.033c anayā saha saṃprītim atulāṃ samavāpsyasi 01,076.034a iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,076.034c saṃpūjyā satataṃ rājan mā caināṃ śayane hvayeḥ 01,076.034d*0789_01 iyaṃ kumārī śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,076.034d*0789_02 tāṃ pūjayethā mā caināṃ śayane vai samāhvaya 01,076.034d*0789_03 rahasy enāṃ samāhūya na vader na ca saṃspṛśeḥ 01,076.034d*0789_04 vahasva bhāryāṃ bhadraṃ te yathākāmam avāpsyasi 01,076.035 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.035*0790_01 gāndharveṇa vivāhena devayānī vṛtā tadā 01,076.035a evam ukto yayātis tu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam 01,076.035b*0791_01 śāstroktavidhinā rājan vivāham akaroc chubham 01,076.035b*0791_02 labdhvā śukrān mahad vittaṃ devayānīṃ tathottamām 01,076.035b*0791_03 dvisahasreṇa kanyānāṃ tathā śarmiṣṭhayā saha 01,076.035b*0791_04 saṃpūjitaś ca śukreṇa daityaiś ca nṛpasattamaḥ 01,076.035b*0792_01 vivāhaṃ vidhivat kṛtvā pradakṣiṇam athākarot 01,076.035c jagāma svapuraṃ hṛṣṭo anujñāto mahātmanā 01,077.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,077.001a yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham 01,077.001c praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat 01,077.002a devayānyāś cānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,077.002c aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat 01,077.003a vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhām āsurāyaṇīm 01,077.003c vāsobhir annapānaiś ca saṃvibhajya susatkṛtām 01,077.004a devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ 01,077.004b*0793_01 prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ 01,077.004b*0793_02 aśokavanikābhyāśe devayānī samāgatā 01,077.004b*0793_03 śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame 01,077.004b*0793_04 tatraiva tāṃ tu nirdiśya saha rājñā yayau gṛham 01,077.004b*0793_05 evam eva bahuprītyā mumude bahukālataḥ 01,077.004c vijahāra bahūn abdān devavan mudito bhṛśam 01,077.005a ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā 01,077.005c lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata 01,077.006a gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,077.006c dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat 01,077.006d*0794_01 śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṃkārabhūṣitā 01,077.006d*0794_02 aśokaśākhām ālambya suphullaiḥ stabakair vṛtām 01,077.006d*0794_03 ādarśe mukham udvīkṣya bhartṛdarśanalālasā 01,077.006d*0794_04 śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedam abravīt 01,077.006d*0794_05 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam 01,077.006d*0794_06 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām 01,077.006d*0794_07 evam uktavatī sā tu śarmiṣṭhā punar abravīt 01,077.007a ṛtukālaś ca saṃprāpto na ca me 'sti patir vṛtaḥ 01,077.007c kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhavet 01,077.008a devayānī prajātāsau vṛthāhaṃ prāptayauvanā 01,077.008b*0795_01 devayānī puṇyakṛtā tasyā bhartā hi nāhuṣaḥ 01,077.008c yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam 01,077.009a rājñā putraphalaṃ deyam iti me niścitā matiḥ 01,077.009c apīdānīṃ sa dharmātmā iyān me darśanaṃ rahaḥ 01,077.009d*0796=02 vaiśaṃpāyanaḥ 01,077.009d*0796_01 keśe baddhvā tu rājānaṃ yāce 'haṃ sadṛśaṃ patim 01,077.009d*0796_02 gṛhe mudā devayānīputram īkṣya punaḥ punaḥ 01,077.009d*0796_03 krīḍann antaḥpure tasyāḥ kva cit kṣaṇam avāpa saḥ 01,077.010a atha niṣkramya rājāsau tasmin kāle yadṛcchayā 01,077.010c aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpya viṣṭhitaḥ 01,077.011a tam ekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī 01,077.011c pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyam abravīt 01,077.012a somasyendrasya viṣṇor vā yamasya varuṇasya vā 01,077.012c tava vā nāhuṣa kule kaḥ striyaṃ spraṣṭum arhati 01,077.013a rūpābhijanaśīlair hi tvaṃ rājan vettha māṃ sadā 01,077.013c sā tvāṃ yāce prasādyāham ṛtuṃ dehi narādhipa 01,077.014 yayātir uvāca 01,077.014a vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyām aninditām 01,077.014c rūpe ca te na paśyāmi sūcyagram api ninditam 01,077.014d*0797_01 tadā prabhṛti tvāṃ dṛṣṭvā smarāmy aniśam uttame 01,077.015a abravīd uśanā kāvyo devayānīṃ yadāvaham 01,077.015c neyam āhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī 01,077.015d*0798_01 devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhām api poṣaya 01,077.016 śarmiṣṭhovāca 01,077.016a na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāhakāle 01,077.016c prāṇātyaye sarvadhanāpahāre; pañcānṛtāny āhur apātakāni 01,077.017a pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantam anyathā; vadanti mithyopahitaṃ narendra 01,077.017c ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ; mithyā vadantam anṛtaṃ hinasti 01,077.017d*0799_01 anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ 01,077.017d*0799_02 ātmaprāṇārthaghāteṣu tad evottamatāṃ vrajet 01,077.017d*0800_01 dharmasūkṣmārthatattvajñā evam āhur manīṣiṇaḥ 01,077.018 yayātir uvāca 01,077.018*0801_01 yathā vadasi kalyāṇi mamāpy etad dhi kāṅkṣitam 01,077.018*0801_02 brāhmaṇasya tu tad vākyaṃ hṛdi me parivartate 01,077.018a rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan 01,077.018c arthakṛcchram api prāpya na mithyā kartum utsahe 01,077.019 śarmiṣṭhovāca 01,077.019a samāv etau matau rājan patiḥ sakhyāś ca yaḥ patiḥ 01,077.019c samaṃ vivāham ity āhuḥ sakhyā me 'si patir vṛtaḥ 01,077.020 yayātir uvāca 01,077.020a dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratam āhitam 01,077.020c tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 01,077.020d*0802_01 dhanaṃ vā yadi vā kāmaṃ rājyaṃ vāpi śucismite 01,077.021 śarmiṣṭhovāca 01,077.021a adharmāt trāhi māṃ rājan dharmaṃ ca pratipādaya 01,077.021b*0803_01 nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrāt parataraṃ na ca 01,077.021c tvatto 'patyavatī loke careyaṃ dharmam uttamam 01,077.021d*0804_01 putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 01,077.021d*0804_02 apatiś cāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet 01,077.021d*0804_03 tasyā janma vṛthā loke gatis tasyā na vidyate 01,077.022a traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ 01,077.022c yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 01,077.022d*0805_01 saha dattāsmi kāvyena devayānyā maharṣiṇā 01,077.022d*0805_02 pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartum arhasi 01,077.022d*0805_03 suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 01,077.022d*0805_04 yācatāṃ hi dadāsi tvaṃ gogrāmādīni yāni ca 01,077.022d*0805_05 bāhiraṃ dānam ity uktaṃ na śarīrāśrayaṃ nṛpa 01,077.022d*0805_06 duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram 01,077.022d*0805_07 śarīradānāt tat sarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa 01,077.022d*0805_08 yasya yasya yathākāmaṃ tasya tasya dadāmy aham 01,077.022d*0805_09 ity uktvā nagare rājaṃs trikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā 01,077.022d*0805_10 anṛtaṃ tvayoktaṃ rājendra vṛthā ghoṣitam eva ca 01,077.022d*0805_11 tat satyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇas tathā 01,077.023a devayānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī 01,077.023c sā cāhaṃ ca tvayā rājan bharaṇīye bhajasva mām 01,077.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,077.024a evam uktas tu rājā sa tathyam ity eva jajñivān 01,077.024b*0806_01 kāvyasya devayānyāś ca bhīto dharmabhayād api 01,077.024c pūjayām āsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat 01,077.024d*0807_01 ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś caiva saṃvṛtaḥ 01,077.024d*0807_02 kṛtvā vivāhaṃ vidhivad datvā brāhmaṇadakṣiṇām 01,077.024d*0807_03 puṇye nakṣatrasaṃyoge muhūrte dvijapūjite 01,077.025a samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmam avāpya ca 01,077.025c anyonyam abhisaṃpūjya jagmatus tau yathāgatam 01,077.026a tasmin samāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī 01,077.026c lebhe garbhaṃ prathamatas tasmān nṛpatisattamāt 01,077.027a prajajñe ca tataḥ kāle rājan rājīvalocanā 01,077.027c kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam 01,078.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.001*0808=03 yayātiḥ 01,078.001*0808=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,078.001*0808_01 tasmin nakṣatrasaṃyoge śukle puṇyarkṣagendunā 01,078.001*0808_02 sa rājā mumude samrāṭ tayā śarmiṣṭhayā saha 01,078.001*0808_03 prajānāṃ śrīr ivāgryā me śarmiṣṭhā hy abhavad vadhūḥ 01,078.001*0808_04 pannagīvograrūpā vai devayānī mamāpy abhūt 01,078.001*0808_05 parjanya iva sasyānāṃ devānām amṛtaṃ yathā 01,078.001*0808_06 tadvan mamāpi saṃbhūtā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,078.001*0808_07 ity evaṃ manasā dhyātvā devayānīm avarjayat 01,078.001a śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā 01,078.001c cintayām āsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata 01,078.002a abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayāny abravīd idam 01,078.002c kim idaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā 01,078.003 śarmiṣṭhovāca 01,078.003a ṛṣir abhyāgataḥ kaś cid dharmātmā vedapāragaḥ 01,078.003c sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam 01,078.003d*0809_01 apatyārthe sa tu mayā vṛto vai cāruhāsini 01,078.004a nāham anyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite 01,078.004c tasmād ṛṣer mamāpatyam iti satyaṃ bravīmi te 01,078.005 devayāny uvāca 01,078.005a śobhanaṃ bhīru satyaṃ ced atha sa jñāyate dvijaḥ 01,078.005c gotranāmābhijanato vettum icchāmi taṃ dvijam 01,078.006 śarmiṣṭhovāca 01,078.006a ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā 01,078.006c taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktir nāsīc chucismite 01,078.007 devayāny uvāca 01,078.007a yady etad evaṃ śarmiṣṭhe na manyur vidyate mama 01,078.007c apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhāc chreṣṭhāc ca vai dvijāt 01,078.008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.008a anyonyam evam uktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥ 01,078.008c jagāma bhārgavī veśma tathyam ity eva jajñuṣī 01,078.009a yayātir devayānyāṃ tu putrāv ajanayan nṛpaḥ 01,078.009c yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau 01,078.009d*0810_01 tasmin kāle tu rājarṣir yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,078.009d*0810_02 mādhvīkarasaṃyuktāṃ madirāṃ madavardhinīm 01,078.009d*0810_03 pāyayām āsa śukrasya tanayāṃ raktapiñjarām 01,078.009d*0810_04 pītvā pītvā ca madirāṃ devayānī mumoha sā 01,078.009d*0810_05 rudatī gāyamānā sā nṛtyantī ca muhur muhuḥ 01,078.009d*0810_06 bahu pralapatī devī rājānam idam abravīt 01,078.009d*0810_07 rājavad rūpaveṣau te kimarthaṃ tvam ihāgataḥ 01,078.009d*0810_08 kena kāryeṇa saṃprāpto nirjanaṃ gahanaṃ vanam 01,078.009d*0810_09 dvijaśreṣṭha nṛpaśreṣṭho yayātiś cogradarśanaḥ 01,078.009d*0810_10 tasmād itaḥ palāyasva hitam icchasi ced dvija 01,078.009d*0810_11 ity evaṃ pralapantīṃ tāṃ devayānīṃ tu nāhuṣaḥ 01,078.009d*0810_12 bhartsayām āsa vacanair apāpāṃ pāpavardhinīm 01,078.009d*0810_13 tato varṣavarān mūkān paṅgūn vṛddhān sapaṇḍakān 01,078.009d*0810_14 rakṣaṇe devayānyāḥ sa poṣaṇe ca śaśāsa tān 01,078.009d*0810_15 tatas tu nāhuṣo rājā śarmiṣṭhāṃ prāpya buddhimān 01,078.009d*0810_16 reme ca suciraṃ kālaṃ tayā śarmiṣṭhayā saha 01,078.010a tasmād eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,078.010c druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīn kumārān ajījanat 01,078.010d*0811_01 śarmiṣṭhākāmuko rājā yadāsīt tadratākulaḥ 01,078.010d*0811_02 madirāvivaśāṃ kṛtvā reme śarmiṣṭhayānvaham 01,078.011a tataḥ kāle tu kasmiṃś cid devayānī śucismitā 01,078.011c yayātisahitā rājan nirjagāma mahāvanam 01,078.012a dadarśa ca tadā tatra kumārān devarūpiṇaḥ 01,078.012c krīḍamānān suviśrabdhān vismitā cedam abravīt 01,078.013a kasyaite dārakā rājan devaputropamāḥ śubhāḥ 01,078.013c varcasā rūpataś caiva sadṛśā me matās tava 01,078.014a evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārān paryapṛcchata 01,078.014a*0812_01 . . . . . . . . paśyantam avanītalam 01,078.014a*0812_02 jñātvā tu tatkṛtaṃ śāpaṃ . . . . . . . . 01,078.014b*0813_01 tasmin kāle tu tac chrutvā dhātrī teṣāṃ vaco 'bravīt 01,078.014b*0813_02 kiṃ na brūta kumārā vaḥ pitaraṃ vai dvijarṣabham 01,078.014c kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā 01,078.014d*0814_01 prabrūta tattvataḥ kṣipraṃ kaś cāsau kva ca vartate 01,078.014e vibrūta me yathātathyaṃ śrotum icchāmi taṃ hy aham 01,078.014f*0815_01 evam uktāḥ kumārās te devayānyā sumadhyayā 01,078.015a te 'darśayan pradeśinyā tam eva nṛpasattamam 01,078.015c śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuś ca dārakāḥ 01,078.015d*0816_01 ṛṣiś ca brāhmaṇaś caiva dvijātiś caiva naḥ pitā 01,078.015d*0816_02 śarmiṣṭhā nānṛtaṃ brūyād devayāni kṣamasva vai 01,078.015d*0816_03 tayā rahaḥ pṛcchyamānās tathyam ūcuś ca dārakāḥ 01,078.016a ity uktvā sahitās te tu rājānam upacakramuḥ 01,078.016c nābhyanandata tān rājā devayānyās tadāntike 01,078.016e rudantas te 'tha śarmiṣṭhām abhyayur bālakās tataḥ 01,078.016f*0817_01 nātidūrāc ca rājānam avātiṣṭhad avāṅmukhī 01,078.017a dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati 01,078.017c buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhām idam abravīt 01,078.017d*0818_01 śrutvā tu teṣāṃ bālānāṃ savrīḍa iva pārthivaḥ 01,078.017d*0818_02 prativaktum aśakto 'bhūt tūṣṇīṃbhūto 'bhavan nṛpaḥ 01,078.017d*0818_03 gṛhītvā tu kare roṣāc charmiṣṭhāṃ punar abravīt 01,078.017d*0819=00 devayāny uvāca 01,078.017d*0819_01 abhyāgacchati māṃ kaś cid ṛṣir ity evam abravīt 01,078.017d*0819_02 yayātim eva nūnaṃ tvaṃ protsāhayasi bhāmini 01,078.017d*0819_03 pūrvam eva mayā proktaṃ tvayā tu vṛjinaṃ kṛtam 01,078.018a madadhīnā satī kasmād akārṣīr vipriyaṃ mama 01,078.018c tam evāsuradharmaṃ tvam āsthitā na bibheṣi kim 01,078.019 śarmiṣṭhovāca 01,078.019a yad uktam ṛṣir ity eva tat satyaṃ cāruhāsini 01,078.019c nyāyato dharmataś caiva carantī na bibhemi te 01,078.020a yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā 01,078.020c sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane 01,078.021a pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī 01,078.021c tvatto 'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat 01,078.021d*0820_01 tava pitrā me guruṇā sahadatte ubhe śubhe 01,078.021d*0820_02 tato bhartā ca pūjyaś ca poṣyāṃ poṣayatīha mām 01,078.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.022a śrutvā tasyās tato vākyaṃ devayāny abravīd idam 01,078.022c rājan nādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā 01,078.022d*0821_01 ramasveha yathākāmaṃ devyā śarmiṣṭhayā saha 01,078.022d*0821_02 pratijajvāla kopena devayānī tadā bhṛśam 01,078.022d*0821_03 nirdahantīva savrīḍāṃ śarmiṣṭhāṃ samudīkṣya ca 01,078.022d*0821_04 apavidhya ca sarvāṇi bhūṣaṇāny asitekṣaṇā 01,078.023a sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām 01,078.023c tvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitas tadā 01,078.024a anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayan nṛpaḥ 01,078.024c nyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā 01,078.025a avibruvantī kiṃ cit tu rājānaṃ cārulocanā 01,078.025c acirād iva saṃprāptā kāvyasyośanaso 'ntikam 01,078.026a sā tu dṛṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā 01,078.026c anantaraṃ yayātis tu pūjayām āsa bhārgavam 01,078.027 devayāny uvāca 01,078.027a adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttam adharottaram 01,078.027c śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,078.028a trayo 'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā 01,078.028c durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te 01,078.029a dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha 01,078.029c atikrāntaś ca maryādāṃ kāvyaitat kathayāmi te 01,078.030 śukra uvāca 01,078.030a dharmajñaḥ san mahārāja yo 'dharmam akṛthāḥ priyam 01,078.030c tasmāj jarā tvām acirād dharṣayiṣyati durjayā 01,078.031 yayātir uvāca 01,078.031a ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavan nānyacetasā 01,078.031c duhitur dānavendrasya dharmyam etat kṛtaṃ mayā 01,078.032a ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumān vṛtaḥ 01,078.032c bhrūṇahety ucyate brahman sa iha brahmavādibhiḥ 01,078.033a abhikāmāṃ striyaṃ yas tu gamyāṃ rahasi yācitaḥ 01,078.033c nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahety ucyate budhaiḥ 01,078.033d*0822_01 yad yad yācati māṃ kaś cit tat tad deyam iti vratam 01,078.033d*0822_02 tvayāpi sā ca dattā me nānyaṃ nātham ihecchati 01,078.033d*0822_03 matvaitan mama dharmaṃ tu kṛtaṃ brahman kṣamasva mām 01,078.034a ity etāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha 01,078.034c adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhām upajagmivān 01,078.035 śukra uvāca 01,078.035a nanv ahaṃ pratyavekṣyas te madadhīno 'si pārthiva 01,078.035c mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa 01,078.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.036a kruddhenośanasā śapto yayātir nāhuṣas tadā 01,078.036c pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo 'nvapadyata 01,078.037 yayātir uvāca 01,078.037a atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha 01,078.037c prasādaṃ kuru me brahmañ jareyaṃ mā viśeta mām 01,078.038 śukra uvāca 01,078.038a nāhaṃ mṛṣā bravīmy etaj jarāṃ prāpto 'si bhūmipa 01,078.038c jarāṃ tv etāṃ tvam anyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi 01,078.039 yayātir uvāca 01,078.039a rājyabhāk sa bhaved brahman puṇyabhāk kīrtibhāk tathā 01,078.039c yo me dadyād vayaḥ putras tad bhavān anumanyatām 01,078.040 śukra uvāca 01,078.040*0823_01 putro jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā yo dadāti vayas tava 01,078.040a saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja 01,078.040c mām anudhyāya bhāvena na ca pāpam avāpsyasi 01,078.041a vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati 01,078.041c āyuṣmān kīrtimāṃś caiva bahvapatyas tathaiva ca 01,079.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.001a jarāṃ prāpya yayātis tu svapuraṃ prāpya caiva ha 01,079.001c putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadum ity abravīd vacaḥ 01,079.002a jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ 01,079.002c kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane 01,079.003a tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.003c yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham 01,079.004a pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham 01,079.004c dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.005 yadur uvāca 01,079.005*0824_01 jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ 01,079.005*0824_02 tasmān na grahīṣye rājann iti me rocate manaḥ 01,079.005a sitaśmaśruśirā dīno jarayā śithilīkṛtaḥ 01,079.005c valīsaṃtatagātraś ca durdarśo durbalaḥ kṛśaḥ 01,079.006a aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ 01,079.006c sahopajīvibhiś caiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.006c*0825_01 . . . . . . . . bhāryāputrasuhṛjjanaiḥ 01,079.006c*0825_02 surūpanāśinīṃ ghorāṃ 01,079.006d*0826_01 santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa 01,079.006d*0826_02 jarāṃ grahītuṃ dharmajña tasmād anyaṃ vṛṇīṣva vai 01,079.007 yayātir uvāca 01,079.007a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.007c tasmād arājyabhāk tāta prajā te vai bhaviṣyati 01,079.007d*0827_01 pratyākhyātas tu rājā sa turvaśuṃ pratyabhāṣata 01,079.008a turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.008c yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃs tava putraka 01,079.009a pūrṇe varṣasahasre tu punar dāsyāmi yauvanam 01,079.009c svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.010 turvasur uvāca 01,079.010a na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm 01,079.010c balarūpāntakaraṇīṃ buddhiprāṇavināśinīm 01,079.011 yayātir uvāca 01,079.011a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.011b*0828_01 turvaśo tvaṃ priyaṃ kāmaṃ naitat saṃpatsyate kva cit 01,079.011c tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati 01,079.012a saṃkīrṇācāradharmeṣu pratilomacareṣu ca 01,079.012c piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi 01,079.013a gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu ca 01,079.013c paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi 01,079.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.014a evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutam ātmanaḥ 01,079.014c śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyum idaṃ vacanam abravīt 01,079.015a druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm 01,079.015c jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca 01,079.016a pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam 01,079.016c svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.017 druhyur uvāca 01,079.017a na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam 01,079.017c vāgbhaṅgaś cāsya bhavati taj jarāṃ nābhikāmaye 01,079.018 yayātir uvāca 01,079.018a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.018c tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kva cit 01,079.018d*0829_01 yatrāśvarathamukhyānām aśvānāṃ syād gataṃ na ca 01,079.018d*0829_02 hastināṃ pīṭhakānāṃ ca gardabhānāṃ tathaiva ca 01,079.018d*0829_03 bastānāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca 01,079.019a uḍupaplavasaṃtāro yatra nityaṃ bhaviṣyati 01,079.019c arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ 01,079.020a ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.020c ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te 01,079.021 anur uvāca 01,079.021a jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā 01,079.021c na juhoti ca kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.022 yayātir uvāca 01,079.022a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.022c jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ pratipatsyase 01,079.023a prajāś ca yauvanaprāptā vinaśiṣyanty ano tava 01,079.023c agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi 01,079.023d*0830=00 druhyuḥ 01,079.023d*0830=04 yayātiḥ 01,079.023d*0830=12 anuḥ 01,079.023d*0830=14 yayātiḥ 01,079.023d*0830=20 vaiśaṃpāyanaḥ 01,079.023d*0830_01(cf. 21ab) jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā 01,079.023d*0830_02(21c) na juhoti ca kāle 'gniṃ na budhyati ca kālataḥ 01,079.023d*0830_03(21d) na ca kṛtyaṃ karoty eṣa tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.023d*0830_04(22ab) yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.023d*0830_05(22cd) jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ nābhipadyase 01,079.023d*0830_06(23ab) prajāś ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyanty atas tava 01,079.023d*0830_07(23cd) agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi 01,079.023d*0830_08(20ab) ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.023d*0830_09(20cd) ekaṃ varṣasahasraṃ vai careyaṃ tava rūpadhṛk 01,079.023d*0830_10 pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham 01,079.023d*0830_11 dattvā ca pratipatsye vai pātmānaṃ jarayā saha 01,079.023d*0830_12(17ab) na hastinaṃ naro nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na pīṭhakam 01,079.023d*0830_13(17cd) vāg durbhagāsya bhavati tāṃ jarāṃ naiva kāmaye 01,079.023d*0830_14(18ab) yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.023d*0830_15 {hastyaśvarathayugyānām adhvā na syāt kadā cana 01,079.023d*0830_16(*829) { hastināṃ pīṭhakānāṃ vā gardabhānāṃ tathaiva ca 01,079.023d*0830_17 {uṣṭrāṇāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca 01,079.023d*0830_18 yad vānyad vāhanaṃ kiṃ cid devo hanyāt kva cit kva cit 01,079.023d*0830_19 arājā tava jātaś ca bhaviṣyati ca durmate 01,079.023d*0830_20 pratyākhyātaś caturbhiś ca śaptvā tān yadyadicchayā 01,079.023d*0830_21 pūroḥ sakāśam agamaj jñātvā pūrum alaṅghinam 01,079.023d*0831_01 evaṃ bruvantaṃ śaptvātha yayātiḥ sutam ātmanaḥ 01,079.023d*0831_02 śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ cānum idaṃ vacanam abravīt 01,079.023d*0832_01 anuṃ putram athāhūya rājā vacanam abravīt 01,079.024a pūro tvaṃ me priyaḥ putras tvaṃ varīyān bhaviṣyasi 01,079.024c jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ 01,079.024e kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane 01,079.025a pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.025c kaṃ cit kālaṃ careyaṃ vai viṣayān vayasā tava 01,079.026a pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam 01,079.026c svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.027a evam uktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaram añjasā 01,079.027c yathāttha māṃ mahārāja tat kariṣyāmi te vacaḥ 01,079.027d*0833_01 guror vai vacanaṃ puṇyaṃ svargyam āyuṣkaraṃ nṛṇām 01,079.027d*0833_02 guruprasādāt trailokyam anvaśāsac chatakratuḥ 01,079.027d*0833_03 guror anumataṃ prāpya sarvān kāmān avāpnuyāt 01,079.028a pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.028b*0834_01 yāvad icchasi vā jīvaṃ tāvat tāṃ dhārayāmy aham 01,079.028c gṛhāṇa yauvanaṃ mattaś cara kāmān yathepsitān 01,079.029a jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharas tava 01,079.029c yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām 01,079.030 yayātir uvāca 01,079.030a pūro prīto 'smi te vatsa prītaś cedaṃ dadāmi te 01,079.030c sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati 01,079.030d*0835_01 dharme cārthe ca kāme ca khyātiṃ loke gamiṣyati 01,079.030d*0836_01 evam uktvā yayātis tu kāvyaṃ smṛtvā mahātapāḥ 01,079.030d*0836_02 saṃkrāmayām āsa jarāṃ tadā pūrau mahātmani 01,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,080.001a pauraveṇātha vayasā yayātir nahuṣātmajaḥ 01,080.001b*0837_01 rūpayauvanasaṃpannaḥ kumāra iva so 'bhavat 01,080.001c prītiyukto nṛpaśreṣṭhaś cacāra viṣayān priyān 01,080.002a yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham 01,080.002c dharmāviruddhān rājendro yathārhati sa eva hi 01,080.003a devān atarpayad yajñaiḥ śrāddhais tadvat pitṝn api 01,080.003c dīnān anugrahair iṣṭaiḥ kāmaiś ca dvijasattamān 01,080.004a atithīn annapānaiś ca viśaś ca paripālanaiḥ 01,080.004c ānṛśaṃsyena śūdrāṃś ca dasyūn saṃnigraheṇa ca 01,080.005a dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvad anurañjayan 01,080.005c yayātiḥ pālayām āsa sākṣād indra ivāparaḥ 01,080.006a sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ 01,080.006c avirodhena dharmasya cacāra sukham uttamam 01,080.007a sa saṃprāpya śubhān kāmāṃs tṛptaḥ khinnaś ca pārthivaḥ 01,080.007c kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ 01,080.008a parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāś ca vīryavān 01,080.008b*0838_01 yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān 01,080.008b*0838_02 viśvācyā sahito reme vyabhrājan nandane vane 01,080.008b*0838_03 alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare 01,080.008b*0838_04 yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ 01,080.008c pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putram uvāca ha 01,080.009a yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālam ariṃdama 01,080.009c sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava 01,080.009d*0839_01 tejasā tava satputra pūrṇaṃ yauvanam uttamam 01,080.009d*0840_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 01,080.009d*0840_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 01,080.009d*0840_03 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 01,080.009d*0840_04 ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāt tṛṣṇāṃ parityajet 01,080.009d*0840_05 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 01,080.009d*0840_06 yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 01,080.009d*0840_07 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ 01,080.009d*0840_08 tathāpy anudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣv abhijāyate 01,080.009d*0840_09 tasmād enām ahaṃ tyaktvā brahmaṇy ādhāya mānasam 01,080.009d*0840_10 nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha 01,080.010a pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam 01,080.010c rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛt sutaḥ 01,080.010c*0841_01 . . . . . . . . yāvad icchasi yauvanam 01,080.010c*0841_02 tāvad dīrghāyuṣaṃ bhuṅkṣva 01,080.010c*0842_01 . . . . . . . . mayā dattaṃ tu sānvayam 01,080.010c*0842_02 yāvad icchasi tāvac ca yauvanena samanvitam 01,080.010c*0842_03 bhuṅkṣva rājyaṃ sudīrghāyuḥ 01,080.011a pratipede jarāṃ rājā yayātir nāhuṣas tadā 01,080.011c yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punar ātmanaḥ 01,080.012a abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam 01,080.012c brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanam abruvan 01,080.013a kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho 01,080.013c jyeṣṭhaṃ yadum atikramya rājyaṃ pūroḥ pradāsyasi 01,080.014a yadur jyeṣṭhas tava suto jātas tam anu turvasuḥ 01,080.014c śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyus tato 'nuḥ pūrur eva ca 01,080.015a kathaṃ jyeṣṭhān atikramya kanīyān rājyam arhati 01,080.015c etat saṃbodhayāmas tvāṃ dharmaṃ tvam anupālaya 01,080.015d*0843_01 dharmaṃ collaṅghayan rājā prajānāṃ duḥkham āvahet 01,080.016 yayātir uvāca 01,080.016a brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ 01,080.016c jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃ cana 01,080.017a mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ 01,080.017c pratikūlaḥ pitur yaś ca na sa putraḥ satāṃ mataḥ 01,080.018a mātāpitror vacanakṛd dhitaḥ pathyaś ca yaḥ sutaḥ 01,080.018c sa putraḥ putravad yaś ca vartate pitṛmātṛṣu 01,080.018d*0844_01 aputrī tu naraḥ svargād duḥkhaṃ narakam āviśet 01,080.018d*0845_01 pud iti narakasyākhyā duḥkhaṃ hi narakaṃ viduḥ 01,080.018d*0845_02 putas trāṇāt tataḥ putram ihecchanti paratra ca 01,080.018d*0845_03 ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane 01,080.018d*0845_04 yo bahūnāṃ guṇataraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate 01,080.018d*0845_05 jyeṣṭhāṃśahāro guṇakṛd iha loke paratra ca 01,080.018d*0845_06 śreyān putraguṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā 01,080.018d*0845_07 vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt 01,080.018d*0846_01 mūko 'ndhabadhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati 01,080.018d*0846_02 coraḥ kilbiṣakaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate 01,080.019a yadunāham avajñātas tathā turvasunāpi ca 01,080.019c druhyunā cānunā caiva mayy avajñā kṛtā bhṛśam 01,080.020a pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaś ca viśeṣataḥ 01,080.020c kanīyān mama dāyādo jarā yena dhṛtā mama 01,080.020d*0847_01 vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyam anena hṛdayodbhavam 01,080.020d*0847_02 tasya jātam idaṃ kṛtsnam ātmā putra iti śrutiḥ 01,080.020e mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putrarūpiṇā 01,080.021a śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam 01,080.021c putro yas tvānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ 01,080.021d*0848_01 yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāg bhavet 01,080.021e bhavato 'nunayāmy evaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām 01,080.022 prakṛtaya ūcuḥ 01,080.022a yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitror hitaḥ sadā 01,080.022c sarvam arhati kalyāṇaṃ kanīyān api sa prabho 01,080.022d*0849_01 vedadharmārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā 01,080.023a arhaḥ pūrur idaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛt tava 01,080.023c varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktum uttaram 01,080.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,080.024a paurajānapadais tuṣṭair ity ukto nāhuṣas tadā 01,080.024c abhyaṣiñcat tataḥ pūruṃ rājye sve sutam ātmajam 01,080.024d*0850_01 yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam 01,080.024d*0850_02 anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajān sutān 01,080.025a dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ 01,080.025c purāt sa niryayau rājā brāhmaṇais tāpasaiḥ saha 01,080.025d*0851_01 devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata 01,080.025d*0851_02 akarot sa vane rājā sabhāryas tapa uttamam 01,080.026a yados tu yādavā jātās turvasor yavanāḥ sutāḥ 01,080.026c druhyor api sutā bhojā anos tu mlecchajātayaḥ 01,080.027a pūros tu pauravo vaṃśo yatra jāto 'si pārthiva 01,080.027c idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī 01,081.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,081.001a evaṃ sa nāhuṣo rājā yayātiḥ putram īpsitam 01,081.001c rājye 'bhiṣicya mudito vānaprastho 'bhavan muniḥ 01,081.002a uṣitvā ca vane vāsaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃśritaḥ 01,081.002c phalamūlāśano dānto yathā svargam ito gataḥ 01,081.003a sa gataḥ suravāsaṃ taṃ nivasan muditaḥ sukham 01,081.003c kālasya nātimahataḥ punaḥ śakreṇa pātitaḥ 01,081.003d*0852=02 janamejayaḥ 01,081.003d*0852_01 sādhubhiḥ saṃgatiṃ labdhvā punaḥ svargam upeyivān 01,081.003d*0852_02 svargataś ca punar brahman nivasan devaveśmani 01,081.003d*0852_03 kālena nātimahatā śakreṇa cyāvitaḥ katham 01,081.004a nipatan pracyutaḥ svargād aprāpto medinītalam 01,081.004c sthita āsīd antarikṣe sa tadeti śrutaṃ mayā 01,081.005a tata eva punaś cāpi gataḥ svargam iti śrutiḥ 01,081.005c rājñā vasumatā sārdham aṣṭakena ca vīryavān 01,081.005e pratardanena śibinā sametya kila saṃsadi 01,081.006 janamejaya uvāca 01,081.006a karmaṇā kena sa divaṃ punaḥ prāpto mahīpatiḥ 01,081.006c sarvam etad aśeṣeṇa śrotum icchāmi tattvataḥ 01,081.006e kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau 01,081.007a devarājasamo hy āsīd yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,081.007c vardhanaḥ kuruvaṃśasya vibhāvasusamadyutiḥ 01,081.008a tasya vistīrṇayaśasaḥ satyakīrter mahātmanaḥ 01,081.008c caritaṃ śrotum icchāmi divi ceha ca sarvaśaḥ 01,081.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,081.009a hanta te kathayiṣyāmi yayāter uttarāṃ kathām 01,081.009c divi ceha ca puṇyārthāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 01,081.010a yayātir nāhuṣo rājā pūruṃ putraṃ kanīyasam 01,081.010c rājye 'bhiṣicya muditaḥ pravavrāja vanaṃ tadā 01,081.011a anteṣu sa vinikṣipya putrān yadupurogamān 01,081.011c phalamūlāśano rājā vane saṃnyavasac ciram 01,081.012a saṃśitātmā jitakrodhas tarpayan pitṛdevatāḥ 01,081.012c agnīṃś ca vidhivaj juhvan vānaprasthavidhānataḥ 01,081.013a atithīn pūjayām āsa vanyena haviṣā vibhuḥ 01,081.013c śiloñchavṛttim āsthāya śeṣānnakṛtabhojanaḥ 01,081.014a pūrṇaṃ varṣasahasraṃ sa evaṃvṛttir abhūn nṛpaḥ 01,081.014c abbhakṣaḥ śaradas triṃśad āsīn niyatavāṅmanāḥ 01,081.015a tataś ca vāyubhakṣo 'bhūt saṃvatsaram atandritaḥ 01,081.015c pañcāgnimadhye ca tapas tepe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ 01,081.016a ekapādasthitaś cāsīt ṣaṇ māsān anilāśanaḥ 01,081.016b*0853_01 evam eva tathābdānāṃ paryāyeṇa gataṃ tadā 01,081.016c puṇyakīrtis tataḥ svargaṃ jagāmāvṛtya rodasī 01,082.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,082.001a svargataḥ sa tu rājendro nivasan devasadmani 01,082.001c pūjitas tridaśaiḥ sādhyair marudbhir vasubhis tathā 01,082.002a devalokād brahmalokaṃ saṃcaran puṇyakṛd vaśī 01,082.002b*0854_01 pūjitas tridaśaiḥ sādhyair yayātir atidhārmikaḥ 01,082.002c avasat pṛthivīpālo dīrghakālam iti śrutiḥ 01,082.003a sa kadā cin nṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakram āgamat 01,082.003b*0855_01 kathayitvā kathās tāta śakreṇa saha pauravaḥ 01,082.003c kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ 01,082.004 śakra uvāca 01,082.004a yadā sa pūrus tava rūpeṇa rājañ; jarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau 01,082.004c tadā rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai; tvayā kim uktaḥ kathayeha satyam 01,082.005 yayātir uvāca 01,082.005a gaṅgāyamunayor madhye kṛtsno 'yaṃ viṣayas tava 01,082.005c madhye pṛthivyās tvaṃ rājā bhrātaro 'ntyādhipās tava 01,082.005d*0856=16 indraḥ 01,082.005d*0856_01 na ca kuryān naro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca 01,082.005d*0856_02 jaihmyaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatraitan na kārayet 01,082.005d*0856_03 mātaraṃ pitaraṃ caiva vidvāṃsaṃ ca tapodhanam 01,082.005d*0856_04 kṣamāvantaṃ ca devendra nāvamanyeta buddhimān 01,082.005d*0856_05 śaktas tu kṣamate nityam aśaktaḥ krośate naraḥ 01,082.005d*0856_06 durjanaḥ sajjanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram 01,082.005d*0856_07 rūpavantam arūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ 01,082.005d*0856_08 akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ cāpy adhārmikaḥ 01,082.005d*0856_09 nirguṇo guṇavantaṃ ca śakraitat kalilakṣaṇam 01,082.005d*0856_10 viparītaṃ ca devendra eteṣu kṛtalakṣaṇam 01,082.005d*0856_11 brāhmaṇo vātha rājā vā vaiśyo vā śūdra eva vā 01,082.005d*0856_12 praśasteṣu praśastāraḥ praśasyante yaśasvinaḥ 01,082.005d*0856_13 tasmāt praśaste devendra naraḥ saktamanā bhavet 01,082.005d*0856_14 alokajñā hy apraśastā bhrātaras te hy abuddhayaḥ 01,082.005d*0856_15 antādhipatayaḥ sarve hy abhavan mama śāsanāt 01,082.005d*0856_16 tvaṃ hi vai dharmado rājan kathyase dharmam uttamam 01,082.005d*0856_17 kathayasva punar me 'dya lokavṛttāntam uttamam 01,082.006a akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ 01,082.006c amānuṣebhyo mānuṣāś ca pradhānā; vidvāṃs tathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ 01,082.007a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ 01,082.007c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 01,082.008a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 01,082.008c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 01,082.009a aruṃtudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vākkaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān 01,082.009c vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam 01,082.010a sadbhiḥ purastād abhipūjitaḥ syāt; sadbhis tathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt 01,082.010c sadāsatām ativādāṃs titikṣet; satāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ 01,082.011a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 01,082.011c parasya vā marmasu ye patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 01,082.012a na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate 01,082.012c yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk 01,082.013a tasmāt sāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kva cit 01,082.013c pūjyān saṃpūjayed dadyān na ca yācet kadā cana 01,083.001 indra uvāca 01,083.001a sarvāṇi karmāṇi samāpya rājan; gṛhān parityajya vanaṃ gato 'si 01,083.001c tat tvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra; kenāsi tulyas tapasā yayāte 01,083.002 yayātir uvāca 01,083.002a nāhaṃ devamanuṣyeṣu na gandharvamaharṣiṣu 01,083.002c ātmanas tapasā tulyaṃ kaṃ cit paśyāmi vāsava 01,083.003 indra uvāca 01,083.003a yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca; pāpīyasaś cāviditaprabhāvaḥ 01,083.003c tasmāl lokā antavantas taveme; kṣīṇe puṇye patitāsy adya rājan 01,083.004 yayātir uvāca 01,083.004a surarṣigandharvanarāvamānāt; kṣayaṃ gatā me yadi śakra lokāḥ 01,083.004c iccheyaṃ vai suralokād vihīnaḥ; satāṃ madhye patituṃ devarāja 01,083.005 indra uvāca 01,083.005a satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃś; cyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ 01,083.005c evaṃ viditvā tu punar yayāte; na te 'vamānyāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca 01,083.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,083.006a tataḥ prahāyāmararājajuṣṭān; puṇyāṃl lokān patamānaṃ yayātim 01,083.006c saṃprekṣya rājarṣivaro 'ṣṭakas tam; uvāca saddharmavidhānagoptā 01,083.007a kas tvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ; svatejasā dīpyamāno yathāgniḥ 01,083.007c patasy udīrṇāmbudharāndhakārāt; khāt khecarāṇāṃ pravaro yathārkaḥ 01,083.008a dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathāt patantaṃ; vaiśvānarārkadyutim aprameyam 01,083.008c kiṃ nu svid etat patatīti sarve; vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ 01,083.009a dṛṣṭvā ca tvāṃ viṣṭhitaṃ devamārge; śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam 01,083.009c abhyudgatās tvāṃ vayam adya sarve; tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ 01,083.010a na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭum agre; na ca tvam asmān pṛcchasi ye vayaṃ smaḥ 01,083.010c tat tvāṃ pṛcchāmaḥ spṛhaṇīyarūpaṃ; kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvam āgāḥ 01,083.011a bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau; tyajāśu devendrasamānarūpa 01,083.011c tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe; nālaṃ prasoḍhuṃ balahāpi śakraḥ 01,083.012a santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ; satāṃ sadaivāmararājakalpa 01,083.012c te saṃgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ; pratiṣṭhitas tvaṃ sadṛśeṣu satsu 01,083.013a prabhur agniḥ pratapane bhūmir āvapane prabhuḥ 01,083.013c prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ 01,084.001 yayātir uvāca 01,084.001a ahaṃ yayātir nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt 01,084.001c prabhraṃśitaḥ surasiddharṣilokāt; paricyutaḥ prapatāmy alpapuṇyaḥ 01,084.002a ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhyas; tenābhivādaṃ bhavatāṃ na prayuñje 01,084.002c yo vidyayā tapasā janmanā vā; vṛddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām 01,084.003 aṣṭaka uvāca 01,084.003a avādīś ced vayasā yaḥ sa vṛddha; iti rājan nābhyavadaḥ kathaṃ cit 01,084.003c yo vai vidvān vayasā san sma vṛddhaḥ; sa eva pūjyo bhavati dvijānām 01,084.004 yayātir uvāca 01,084.004a pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpam āhus; tad vartate 'pravaṇe pāpalokyam 01,084.004c santo 'satāṃ nānuvartanti caitad; yathā ātmaiṣām anukūlavādī 01,084.005a abhūd dhanaṃ me vipulaṃ mahad vai; viceṣṭamāno nādhigantā tad asmi 01,084.005c evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo; yo vartate sa vijānāti jīvan 01,084.005d*0857_01 mahādhano yo yajate suyajñair 01,084.005d*0857_02 yaḥ sarvavidyāsu vinītabuddhiḥ 01,084.005d*0857_03 vedān adhītya tapasā yojya dehaṃ 01,084.005d*0857_04 divaṃ samāyāt puruṣo vītamohaḥ 01,084.005d*0857_05 na jātu hṛṣyen mahatā dhanena 01,084.005d*0857_06 vedān adhīyīta nāhaṃkṛtaḥ syāt 01,084.006a nānābhāvā bahavo jīvaloke; daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ 01,084.006c tat tat prāpya na vihanyeta dhīro; diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā 01,084.007a sukhaṃ hi jantur yadi vāpi duḥkhaṃ; daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā 01,084.007c tasmād diṣṭaṃ balavan manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit 01,084.008a duḥkhe na tapyen na sukhena hṛṣyet; samena varteta sadaiva dhīraḥ 01,084.008c diṣṭaṃ balīya iti manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit 01,084.008d*0858_01 dṛṣṭo hi me parataś cāpi lokaḥ 01,084.008d*0858_02 prāptā bhogāḥ sarvato nāsti niṣṭhā 01,084.009a bhaye na muhyāmy aṣṭakāhaṃ kadā cit; saṃtāpo me mānaso nāsti kaś cit 01,084.009c dhātā yathā māṃ vidadhāti loke; dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā 01,084.010a saṃsvedajā aṇḍajā udbhidāś ca; sarīsṛpāḥ kṛmayo 'thāpsu matsyāḥ 01,084.010c tathāśmānas tṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ; diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante 01,084.011a anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā; kasmāt saṃtāpam aṣṭakāhaṃ bhajeyam 01,084.011c kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye; tasmāt saṃtāpaṃ varjayāmy apramattaḥ 01,084.011d*0859=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,084.011d*0859_01 evaṃ bruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayātim 01,084.011d*0859_02 athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchat 01,084.011d*0860_01 mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ 01,084.011d*0860_02 tatra sthitaṃ svargaloke yathāvat 01,084.012 aṣṭaka uvāca 01,084.012a ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānās; tvayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathā ca 01,084.012c tan me rājan brūhi sarvaṃ yathāvat; kṣetrajñavad bhāṣase tvaṃ hi dharmān 01,084.013 yayātir uvāca 01,084.013a rājāham āsam iha sārvabhaumas; tato lokān mahato ajayaṃ vai 01,084.013c tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.014a tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ; sahasradvārāṃ śatayojanāyatām 01,084.014c adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.015a tato divyam ajaraṃ prāpya lokaṃ; prajāpater lokapater durāpam 01,084.015c tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.016a devasya devasya niveśane ca; vijitya lokān avasaṃ yatheṣṭam 01,084.016c saṃpūjyamānas tridaśaiḥ samastais; tulyaprabhāvadyutir īśvarāṇām 01,084.017a tathāvasaṃ nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām 01,084.017c sahāpsarobhir viharan puṇyagandhān; paśyan nagān puṣpitāṃś cārurūpān 01,084.018a tatrasthaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ; kāle 'tīte mahati tato 'timātram 01,084.018c dūto devānām abravīd ugrarūpo; dhvaṃsety uccais triḥ plutena svareṇa 01,084.019a etāvan me viditaṃ rājasiṃha; tato bhraṣṭo 'haṃ nandanāt kṣīṇapuṇyaḥ 01,084.019c vāco 'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇām; anukrośāc chocatāṃ mānavendra 01,084.020a aho kaṣṭaṃ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ; pataty asau puṇyakṛt puṇyakīrtiḥ 01,084.020c tān abruvaṃ patamānas tato 'haṃ; satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu 01,084.021a tair ākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ; samīkṣya caināṃ tvaritam upāgato 'smi 01,084.021c havirgandhaṃ deśikaṃ yajñabhūmer; dhūmāpāṅgaṃ pratigṛhya pratītaḥ 01,085.001 aṣṭaka uvāca 01,085.001a yadāvaso nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām 01,085.001c kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna; hitvā tattvaṃ vasudhām anvapadyaḥ 01,085.002 yayātir uvāca 01,085.002a jñātiḥ suhṛt svajano yo yatheha; kṣīṇe vitte tyajyate mānavair hi 01,085.002c tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ; tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ 01,085.003 aṣṭaka uvāca 01,085.003a kathaṃ tasmin kṣīṇapuṇyā bhavanti; saṃmuhyate me 'tra mano 'timātram 01,085.003c kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti; tad vai brūhi kṣetravit tvaṃ mato me 01,085.004 yayātir uvāca 01,085.004a imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; lālapyamānā naradeva sarve 01,085.004c te kaṅkagomāyubalāśanārthaṃ; kṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā vrajanti 01,085.005a tasmād etad varjanīyaṃ nareṇa; duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma 01,085.005c ākhyātaṃ te pārthiva sarvam etad; bhūyaś cedānīṃ vada kiṃ te vadāmi 01,085.006 aṣṭaka uvāca 01,085.006a yadā tu tān vitudante vayāṃsi; tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ 01,085.006c kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; na bhaumam anyaṃ narakaṃ śṛṇomi 01,085.007 yayātir uvāca 01,085.007a ūrdhvaṃ dehāt karmaṇo jṛmbhamāṇād; vyaktaṃ pṛthivyām anusaṃcaranti 01,085.007c imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; nāvekṣante varṣapūgān anekān 01,085.008a ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni; tathā aśītiṃ parivatsarāṇi 01,085.008c tān vai tudanti prapatataḥ prapātaṃ; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ 01,085.009 aṣṭaka uvāca 01,085.009a yad enasas te patatas tudanti; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ 01,085.009c kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.010 yayātir uvāca 01,085.010a asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktam; anveti tad vai puruṣeṇa sṛṣṭam 01,085.010c sa vai tasyā raja āpadyate vai; sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra 01,085.011a vanaspatīṃś cauṣadhīś cāviśanti; apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam 01,085.011c catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarvam; evaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.012 aṣṭaka uvāca 01,085.012a anyad vapur vidadhātīha garbha; utāho svit svena kāmena yāti 01,085.012c āpadyamāno narayonim etām; ācakṣva me saṃśayāt prabravīmi 01,085.013a śarīradehādisamucchrayaṃ ca; cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām 01,085.013c etat tattvaṃ sarvam ācakṣva pṛṣṭaḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve 01,085.014 yayātir uvāca 01,085.014a vāyuḥ samutkarṣati garbhayonim; ṛtau retaḥ puṣparasānupṛktam 01,085.014c sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ; krameṇa saṃvardhayatīha garbham 01,085.015a sa jāyamāno vigṛhītagātraḥ; ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ 01,085.015c sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ; sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca 01,085.016a ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca; tvacā sparśaṃ manasā veda bhāvam 01,085.016c ity aṣṭakehopacitiṃ ca viddhi; mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre 01,085.017 aṣṭaka uvāca 01,085.017a yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā; nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā 01,085.017c abhāvabhūtaḥ sa vināśam etya; kenātmānaṃ cetayate purastāt 01,085.018 yayātir uvāca 01,085.018a hitvā so 'sūn suptavan niṣṭanitvā; purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca 01,085.018c anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī; hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha 01,085.019a puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti; pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti 01,085.019c kīṭāḥ pataṃgāś ca bhavanti pāpā; na me vivakṣāsti mahānubhāva 01,085.020a catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāś ca; tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.020c ākhyātam etan nikhilena sarvaṃ; bhūyas tu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha 01,085.021 aṣṭaka uvāca 01,085.021a kiṃ svit kṛtvā labhate tāta lokān; martyaḥ śreṣṭhāṃs tapasā vidyayā vā 01,085.021c tan me pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvac; chubhāṃl lokān yena gacchet krameṇa 01,085.022 yayātir uvāca 01,085.022a tapaś ca dānaṃ ca śamo damaś ca; hrīr ārjavaṃ sarvabhūtānukampā 01,085.022b*0861_01 svargasya lokasya vadanti santo 01,085.022b*0861_02 dvārāṇi saptaiva mahānti puṃsām 01,085.022c naśyanti mānena tamo 'bhibhūtāḥ; puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ 01,085.023a adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām 01,085.023c tasyāntavantaś ca bhavanti lokā; na cāsya tad brahma phalaṃ dadāti 01,085.024a catvāri karmāṇy abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni 01,085.024c mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ 01,085.025a na mānyamāno mudam ādadīta; na saṃtāpaṃ prāpnuyāc cāvamānāt 01,085.025c santaḥ sataḥ pūjayantīha loke; nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante 01,085.026a iti dadyād iti yajed ity adhīyīta me vratam 01,085.026c ity asminn abhayāny āhus tāni varjyāni nityaśaḥ 01,085.027a yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ; manīṣiṇo mānasamānabhaktam 01,085.027c tan niḥśreyas taijasaṃ rūpam etya; parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha 01,086.001 aṣṭaka uvāca 01,086.001a caran gṛhasthaḥ katham eti devān; kathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā 01,086.001c vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo; bahūny asmin saṃprati vedayanti 01,086.002 yayātir uvāca 01,086.002a āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ; pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī 01,086.002c mṛdur dānto dhṛtimān apramattaḥ; svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī 01,086.003a dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta; dadyāt sadaivātithīn bhojayec ca 01,086.003c anādadānaś ca parair adattaṃ; saiṣā gṛhasthopaniṣat purāṇī 01,086.004a svavīryajīvī vṛjinān nivṛtto; dātā parebhyo na paropatāpī 01,086.004c tādṛṅ muniḥ siddhim upaiti mukhyāṃ; vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ 01,086.005a aśilpajīvī nagṛhaś ca nityaṃ; jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ 01,086.005c anokasārī laghur alpacāraś; caran deśān ekacaraḥ sa bhikṣuḥ 01,086.006a rātryā yayā cābhijitāś ca lokā; bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāś ca 01,086.006c tām eva rātriṃ prayateta vidvān; araṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā 01,086.007a daśaiva pūrvān daśa cāparāṃs tu; jñātīn sahātmānam athaikaviṃśam 01,086.007c araṇyavāsī sukṛte dadhāti; vimucyāraṇye svaśarīradhātūn 01,086.008 aṣṭaka uvāca 01,086.008a kati svid eva munayo maunāni kati cāpy uta 01,086.008c bhavantīti tad ācakṣva śrotum icchāmahe vayam 01,086.009 yayātir uvāca 01,086.009a araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.009c grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syāj janādhipa 01,086.010 aṣṭaka uvāca 01,086.010a kathaṃ svid vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.010c grāme vā vasato 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.011 yayātir uvāca 01,086.011a na grāmyam upayuñjīta ya āraṇyo munir bhavet 01,086.011c tathāsya vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.012a anagnir aniketaś ca agotracaraṇo muniḥ 01,086.012c kaupīnācchādanaṃ yāvat tāvad icchec ca cīvaram 01,086.013a yāvat prāṇābhisaṃdhānaṃ tāvad icchec ca bhojanam 01,086.013c tathāsya vasato grāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.014a yas tu kāmān parityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ 01,086.014c ātiṣṭheta munir maunaṃ sa loke siddhim āpnuyāt 01,086.015a dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātam alaṃkṛtam 01,086.015c asitaṃ sitakarmasthaṃ kas taṃ nārcitum arhati 01,086.016a tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ 01,086.016c yadā bhavati nirdvandvo munir maunaṃ samāsthitaḥ 01,086.016e atha lokam imaṃ jitvā lokaṃ vijayate param 01,086.017a āsyena tu yadāhāraṃ govan mṛgayate muniḥ 01,086.017c athāsya lokaḥ pūrvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate 01,086.017d*0862=04 aṣṭakaḥ 01,086.017d*0862=06 yayātiḥ 01,086.017d*0862_01 sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodhalobhau druhākṣame 01,086.017d*0862_02 vihāya matsaraṃ stainyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam 01,086.017d*0862_03 krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit 01,086.017d*0862_04 nityasnāyī brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ 01,086.017d*0862_05 nādharmam aśanāt prāpyet kathaṃ brūhīha pṛcchataḥ 01,086.017d*0862_06 aṣṭau grāsā muner bhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ 01,086.017d*0862_07 dvātriṃśataṃ gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ 01,086.017d*0862_08 ity evaṃ kāraṇaṃ jñeyam aṣṭakaitac chubhāśubham 01,087.001 aṣṭaka uvāca 01,087.001a kataras tv etayoḥ pūrvaṃ devānām eti sātmyatām 01,087.001c ubhayor dhāvato rājan sūryācandramasor iva 01,087.002 yayātir uvāca 01,087.002a aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ 01,087.002c grāma eva vasan bhikṣus tayoḥ pūrvataraṃ gataḥ 01,087.003a aprāpya dīrgham āyus tu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret 01,087.003c tapyeta yadi tat kṛtvā caret so 'nyat tatas tapaḥ 01,087.003d*0863_01 pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhiyād yas tu mānavaḥ 01,087.003d*0863_02 sukham apy ācaran nityaṃ so 'tyantaṃ sukham edhate 01,087.004a yad vai nṛśaṃsaṃ tad apathyam āhur; yaḥ sevate dharmam anarthabuddhiḥ 01,087.004c asvo 'py anīśaś ca tathaiva rājaṃs; tadārjavaṃ sa samādhis tadāryam 01,087.005 aṣṭaka uvāca 01,087.005a kenāsi dūtaḥ prahito 'dya rājan; yuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ 01,087.005c kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvam; utāho svit pārthivaṃ sthānam asti 01,087.006 yayātir uvāca 01,087.006a imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ; praveṣṭum urvīṃ gaganād viprakīrṇaḥ 01,087.006b*0864_01 vidvāṃś caivaṃ matimān āryabuddhir 01,087.006b*0864_02 mamābhavat karmalokyaṃ ca sarvam 01,087.006c uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmy anantaraṃ; tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ 01,087.007a satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātas; te saṃgatā guṇavantaś ca sarve 01,087.007c śakrāc ca labdho hi varo mayaiṣa; patiṣyatā bhūmitale narendra 01,087.008 aṣṭaka uvāca 01,087.008a pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ; yadi lokāḥ pārthiva santi me 'tra 01,087.008c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,087.009 yayātir uvāca 01,087.009a yāvat pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ; sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiś ca 01,087.009c tāval lokā divi te saṃsthitā vai; tathā vijānīhi narendrasiṃha 01,087.010 aṣṭaka uvāca 01,087.010a tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokā divi rājendra santi 01,087.010c yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram amitrasāha 01,087.011 yayātir uvāca 01,087.011a nāsmadvidho 'brāhmaṇo brahmavic ca; pratigrahe vartate rājamukhya 01,087.011c yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyas; tathādadaṃ pūrvam ahaṃ narendra 01,087.012a nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīved; yā cāpi syād brāhmaṇī vīrapatnī 01,087.012c so 'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,087.013 pratardana uvāca 01,087.013a pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa; pratardano 'haṃ yadi me santi lokāḥ 01,087.013c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,087.014 yayātir uvāca 01,087.014a santi lokā bahavas te narendra; apy ekaikaḥ sapta saptāpy ahāni 01,087.014c madhucyuto ghṛtapṛktā viśokās; te nāntavantaḥ pratipālayanti 01,087.015 pratardana uvāca 01,087.015a tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu 01,087.015c yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram apetamohaḥ 01,087.016 yayātir uvāca 01,087.016a na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta; yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san 01,087.016c daivādeśād āpadaṃ prāpya vidvāṃś; caren nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā 01,087.017a dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ; kuryān nṛpo dharmam avekṣamāṇaḥ 01,087.017c na madvidho dharmabuddhiḥ prajānan; kuryād evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha 01,087.017d*0865_01 dharmādharmau suviniścitya samyak 01,087.017d*0865_02 kāryākāryeṣv apramattaś cared yaḥ 01,087.017d*0865_03 sa vai dhīmān satyasaṃdhaḥ kṛtātmā 01,087.017d*0865_04 rājā bhavel lokapālo mahimnā 01,087.017d*0865_05 yadā bhavet saṃśayo dharmakārye 01,087.017d*0865_06 kāmārthe vā yatra vindanti samyak 01,087.017d*0865_07 kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ 01,087.017d*0865_08 yan no viruddhyād arthakāmau sa dharmaḥ 01,087.018a kuryām apūrvaṃ na kṛtaṃ yad anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,087.018c bruvāṇam evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ; nṛpottamo vasumanābravīt tam 01,088.001 vasumanā uvāca 01,088.001a pṛcchāmi tvāṃ vasumanā rauśadaśvir; yady asti loko divi mahyaṃ narendra 01,088.001c yady antarikṣe prathito mahātman; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,088.002 yayātir uvāca 01,088.002a yad antarikṣaṃ pṛthivī diśaś ca; yat tejasā tapate bhānumāṃś ca 01,088.002c lokās tāvanto divi saṃsthitā vai; te nāntavantaḥ pratipālayanti 01,088.003 vasumanā uvāca 01,088.003a tāṃs te dadāmi pata mā prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu 01,088.003c krīṇīṣvaināṃs tṛṇakenāpi rājan; pratigrahas te yadi samyak praduṣṭaḥ 01,088.004 yayātir uvāca 01,088.004a na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi; vṛthā gṛhītaṃ śiśukāc chaṅkamānaḥ 01,088.004c kuryāṃ na caivākṛtapūrvam anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,088.005 vasumanā uvāca 01,088.005a tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te 01,088.005c ahaṃ na tān vai pratigantā narendra; sarve lokās tava te vai bhavantu 01,088.006 śibir uvāca 01,088.006a pṛcchāmi tvāṃ śibir auśīnaro 'haṃ; mamāpi lokā yadi santīha tāta 01,088.006c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,088.007 yayātir uvāca 01,088.007a na tvaṃ vācā hṛdayenāpi vidvan; parīpsamānān nāvamaṃsthā narendra 01,088.007c tenānantā divi lokāḥ śritās te; vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ 01,088.008 śibir uvāca 01,088.008a tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te 01,088.008c na cāhaṃ tān pratipatsyeha dattvā; yatra gatvā tvam upāsse ha lokān 01,088.009 yayātir uvāca 01,088.009a yathā tvam indrapratimaprabhāvas; te cāpy anantā naradeva lokāḥ 01,088.009c tathādya loke na rame 'nyadatte; tasmāc chibe nābhinandāmi dāyam 01,088.010 aṣṭaka uvāca 01,088.010a na ced ekaikaśo rājaṃl lokān naḥ pratinandasi 01,088.010c sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam 01,088.011 yayātir uvāca 01,088.011a yad arhāya dadadhvaṃ tat santaḥ satyānṛśaṃsyataḥ 01,088.011c ahaṃ tu nābhidhṛṣṇomi yatkṛtaṃ na mayā purā 01,088.011d*0866_01 alipsamānasya tu me yad uktaṃ 01,088.011d*0866_02 na tat tathāstīha narendrasiṃha 01,088.011d*0866_03 asya pradānasya yad etad uktaṃ 01,088.011d*0866_04 tasyaiva dānasya phalaṃ bhaviṣyati 01,088.012 aṣṭaka uvāca 01,088.012a kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ 01,088.012c uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva 01,088.012d@052=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052=0017 vasumanāḥ 01,088.012d@052=0019 mādhavī 01,088.012d@052=0023 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052=0026 mādhavī 01,088.012d@052=0030 yayātiḥ 01,088.012d@052=0042 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052_0001 aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā 01,088.012d@052_0002 hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam 01,088.012d@052_0003 hotādhvaryur athodgātā brahmaṇā saha bhārata 01,088.012d@052_0004 agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ 01,088.012d@052_0005 dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi 01,088.012d@052_0006 vimuktapāpāḥ pūtās te tatkṣaṇenābhavan narāḥ 01,088.012d@052_0007 etasminn antare caiva mādhavī sā tapodhanā 01,088.012d@052_0008 mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam 01,088.012d@052_0009 mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā 01,088.012d@052_0010 yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā 01,088.012d@052_0011 āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgair eva cacāra sā 01,088.012d@052_0012 yajñavāṭam aṭantī sā putrāṃs tān aparājitān 01,088.012d@052_0013 paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī 01,088.012d@052_0014 asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ tadā 01,088.012d@052_0015 diviṣṭhaṃ prāptam ājñāya vavande pitaraṃ tadā 01,088.012d@052_0016 tadā vasumanāpṛcchan mātaraṃ vai tapasvinīm 01,088.012d@052_0017 bhavatyā yat kṛtam idaṃ vandanaṃ pādayor iha 01,088.012d@052_0018 ko 'yaṃ devopamo rājā yābhivandasi me vada 01,088.012d@052_0019 śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣo 'yaṃ pitā mama 01,088.012d@052_0020 yayātir mama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ 01,088.012d@052_0021 pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ 01,088.012d@052_0022 kena vā kāraṇenaivam iha prāpto mahāyaśāḥ 01,088.012d@052_0023 tasyās tad vacanaṃ śrutvā svargād bhraṣṭeti cābravīt 01,088.012d@052_0024 sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā 01,088.012d@052_0025 mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam 01,088.012d@052_0026 tapasā nirjitāṃl lokān pratigṛhṇīṣva māmakān 01,088.012d@052_0027 putrāṇām iva pautrāṇāṃ dharmād adhigataṃ dhanam 01,088.012d@052_0028 svārtham eva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ 01,088.012d@052_0029 tasmād dānena tapasā cāsmākaṃ divam āvraja 01,088.012d@052_0030 yadi dharmaphalaṃ hy etac chobhanaṃ bhavitā tava 01,088.012d@052_0031 duhitrā caiva dauhitrais tārito 'haṃ mahātmabhiḥ 01,088.012d@052_0032 tasmāt pavitraṃ dauhitram adya prabhṛti paitṛke 01,088.012d@052_0033 trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ 01,088.012d@052_0034 trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām 01,088.012d@052_0035 bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ 01,088.012d@052_0036 divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare 01,088.012d@052_0037 sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattam akṣayam 01,088.012d@052_0038 tilāḥ piśācād rakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt 01,088.012d@052_0039 rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhir bhuktam akṣayam 01,088.012d@052_0040 labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim 01,088.012d@052_0041 sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate 01,088.012d@052_0042 evam uktvā yayātis tu punaḥ provāca buddhimān 01,088.012d@052_0043 sarve hy avabhṛthasnātās tvaradhvaṃ kāryagauravāt 01,088.013 yayātir uvāca 01,088.013a yuṣmān ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ 01,088.013c uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva 01,088.014 aṣṭaka uvāca 01,088.014a ātiṣṭhasva rathaṃ rājan vikramasva vihāyasā 01,088.014c vayam apy anuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati 01,088.015 yayātir uvāca 01,088.015a sarvair idānīṃ gantavyaṃ sahasvargajito vayam 01,088.015c eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ 01,088.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.016a te 'dhiruhya rathān sarve prayātā nṛpasattamāḥ 01,088.016c ākramanto divaṃ bhābhir dharmeṇāvṛtya rodasī 01,088.016d*0867_01 aṣṭakaś ca śibiś caiva kāśeyaś ca pratardanaḥ 01,088.016d*0867_02 aikṣvākavo vasumanāś catvāro bhūmipās tadā 01,088.016d*0867_03 sarve tv avabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha 01,088.017 aṣṭaka uvāca 01,088.017a ahaṃ manye pūrvam eko 'smi gantā; sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā 01,088.017c kasmād evaṃ śibir auśīnaro 'yam; eko 'tyagāt sarvavegena vāhān 01,088.018 yayātir uvāca 01,088.018a adadād devayānāya yāvad vittam avindata 01,088.018c uśīnarasya putro 'yaṃ tasmāc chreṣṭho hi naḥ śibiḥ 01,088.019a dānaṃ tapaḥ satyam athāpi dharmo; hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā 01,088.019c rājann etāny apratimasya rājñaḥ; śibeḥ sthitāny anṛśaṃsasya buddhyā 01,088.019e evaṃvṛtto hrīniṣedhaś ca yasmāt; tasmāc chibir atyagād vai rathena 01,088.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.020a athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchan; mātāmahaṃ kautukād indrakalpam 01,088.020c pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ; kutaś ca kasyāsi sutaś ca kasya 01,088.020e kṛtaṃ tvayā yad dhi na tasya kartā; loke tvad anyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā 01,088.021 yayātir uvāca 01,088.021a yayātir asmi nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sārvabhaumas tv ihāsam 01,088.021c guhyam arthaṃ māmakebhyo bravīmi; mātāmaho 'haṃ bhavatāṃ prakāśaḥ 01,088.022a sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya; prasthe baddhvā hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 01,088.022c medhyān aśvān ekaśaphān surūpāṃs; tadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti 01,088.023a adām ahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ; pūrṇām imām akhilāṃ vāhanasya 01,088.023c gobhiḥ suvarṇena dhanaiś ca mukhyais; tatrāsan gāḥ śatam arbudāni 01,088.024a satyena me dyauś ca vasuṃdharā ca; tathaivāgnir jvalate mānuṣeṣu 01,088.024c na me vṛthā vyāhṛtam eva vākyaṃ; satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti 01,088.024d*0868_01 sādhv aṣṭaka prabravīmīha satyaṃ 01,088.024d*0868_02 pratardanaṃ caupadaśviṃ tathaiva 01,088.024e sarve ca devā munayaś ca lokāḥ; satyena pūjyā iti me manogatam 01,088.025a yo naḥ svargajitaḥ sarvān yathāvṛttaṃ nivedayet 01,088.025c anasūyur dvijāgrebhyaḥ sa labhen naḥ salokatām 01,088.026 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.026a evaṃ rājā sa mahātmā hy atīva; svair dauhitrais tārito 'mitrasāhaḥ 01,088.026c tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā; svargaṃ gataḥ karmabhir vyāpya pṛthvīm 01,088.026d*0869_01 yataḥ sarvaṃ vistarato yathāvad 01,088.026d*0869_02 ākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya 01,088.026d*0869_03 vaṃśo yasya prathitaḥ kauraveyo 01,088.026d*0869_04 yasmiñ jātas tvaṃ manujendrakarmā 01,088.026d*0869_05 etat puṇyatamaṃ rājan yayāteś caritaṃ mahat 01,088.026d*0869_06 yac chrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yātīha mānavaḥ 01,089.001 janamejaya uvāca 01,089.001a bhagavañ śrotum icchāmi pūror vaṃśakarān nṛpān 01,089.001c yadvīryā yādṛśāś caiva yāvanto yatparākramāḥ 01,089.001d*0870_01 putraṃ yayāteḥ prabrūhi pūruṃ dharmabhṛtāṃ varam 01,089.001d*0870_02 ānupūrvyeṇa ye cānye pūror vaṃśavivardhanāḥ 01,089.001d*0870_03 vistareṇa punar brūhi dauḥṣanter janamejayāt 01,089.001d*0870_04 saṃbabhūva yathā rājā bharato dvijasattama 01,089.002a na hy asmiñ śīlahīno vā nirvīryo vā narādhipaḥ 01,089.002c prajāvirahito vāpi bhūtapūrvaḥ kadā cana 01,089.003a teṣāṃ prathitavṛttānāṃ rājñāṃ vijñānaśālinām 01,089.003c caritaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana 01,089.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,089.004a hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,089.004c pūror vaṃśadharān vīrāñ śakrapratimatejasaḥ 01,089.004d*0871_01 pūrur nṛpatiśārdūlo yathaivāsya pitā nṛpaḥ 01,089.004d*0871_02 dharmanityaḥ sthito rājye śakravīryaparākramaḥ 01,089.004d*0872_01 bhūridraviṇavikrāntān sarvalakṣaṇapūjitān 01,089.005a pravīreśvararaudrāśvās trayaḥ putrā mahārathāḥ 01,089.005c pūroḥ pauṣṭyām ajāyanta pravīras tatra vaṃśakṛt 01,089.006a manasyur abhavat tasmāc chūraḥ śyenīsutaḥ prabhuḥ 01,089.006c pṛthivyāś caturantāyā goptā rājīvalocanaḥ 01,089.007a subhrūḥ saṃhanano vāgmī sauvīrītanayās trayaḥ 01,089.007c manasyor abhavan putrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ 01,089.007d*0873_01 anvagbhānuprabhṛtayo miśrakeśyāṃ manasvinaḥ 01,089.007d*0874_01 sunvantaṃ vasunābhaṃ ca garbharamyau yaśasvinau 01,089.007d*0874_02 śūrān abhayadān rājā janayām āsa vīryavān 01,089.007d*0874_03 yavīyān sunvataḥ putro rathaṃtaryām ajāyata 01,089.007d*0874_04 śūraś ca dṛḍhadhanvā ca vapuṣmān sa nṛpottamaḥ 01,089.007d*0874_05 rudrāśvaṃ pṛṣadaśvaṃ ca rathāśvaṃ ca gayaṃ manum 01,089.007d*0874_06 yavīyāñ janayām āsa gandharvyāṃ bhīmavikramān 01,089.008a raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ 01,089.008c yajvāno jajñire śūrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ 01,089.008e sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 01,089.009a ṛcepur atha kakṣepuḥ kṛkaṇepuś ca vīryavān 01,089.009c sthaṇḍilepur vanepuś ca sthalepuś ca mahārathaḥ 01,089.010a tejepur balavān dhīmān satyepuś cendravikramaḥ 01,089.010c dharmepuḥ saṃnatepuś ca daśamo devavikramaḥ 01,089.010d*0875_01 anādhṛṣṭir abhūt teṣāṃ vidvān arcepur ekarāṭ 01,089.010d*0875_02 ṛcepur atha vikrānto devānām iva vāsavaḥ 01,089.010e anādhṛṣṭisutās tāta rājasūyāśvamedhinaḥ 01,089.011a matināras tato rājā vidvāṃś carceputo 'bhavat 01,089.011c matinārasutā rājaṃś catvāro 'mitavikramāḥ 01,089.011e taṃsur mahān atiratho druhyuś cāpratimadyutiḥ 01,089.011f*0876_01 etān vai suṣuve sādhvī antinārād yaśasvinī 01,089.012a teṣāṃ taṃsur mahāvīryaḥ pauravaṃ vaṃśam udvahan 01,089.012c ājahāra yaśo dīptaṃ jigāya ca vasuṃdharām 01,089.013a ilinaṃ tu sutaṃ taṃsur janayām āsa vīryavān 01,089.013c so 'pi kṛtsnām imāṃ bhūmiṃ vijigye jayatāṃ varaḥ 01,089.014a rathaṃtaryāṃ sutān pañca pañcabhūtopamāṃs tataḥ 01,089.014c ilino janayām āsa duḥṣantaprabhṛtīn nṛpa 01,089.015a duḥṣantaṃ śūrabhīmau ca prapūrvaṃ vasum eva ca 01,089.015c teṣāṃ jyeṣṭho 'bhavad rājā duḥṣanto janamejaya 01,089.016a duḥṣantād bharato jajñe vidvāñ śākuntalo nṛpaḥ 01,089.016b*0877_01 duḥṣantāl lakṣmaṇāyāṃ tu jajñe vai janamejayaḥ 01,089.016b*0877_02 śakuntalāyāṃ bharato dauḥṣantir abhavat sutaḥ 01,089.016c tasmād bharatavaṃśasya vipratasthe mahad yaśaḥ 01,089.016d*0878_01 so 'śvamedhaśatair īje yamunām anu tīragaḥ 01,089.016d*0878_02 triṃśatā ca sarasvatyāṃ gaṅgām anu catuḥśataiḥ 01,089.016d*0878_03 dauḥṣantir bharato yajñair īje śākuntalo nṛpaḥ 01,089.017a bharatas tisṛṣu strīṣu nava putrān ajījanat 01,089.017c nābhyanandanta tān rājā nānurūpā mamety uta 01,089.017d*0879_01 tatas tān mātaraḥ kruddhāḥ putrān ninyur yamakṣayam 01,089.018a tato mahadbhiḥ kratubhir ījāno bharatas tadā 01,089.018c lebhe putraṃ bharadvājād bhumanyuṃ nāma bhārata 01,089.018d*0880_01 dharme praṇihitātmānaṃ matvā taṃ puruṣottamam 01,089.019a tataḥ putriṇam ātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ 01,089.019c bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,089.020a tatas tasya mahīndrasya vitathaḥ putrako 'bhavat 01,089.020c tataḥ sa vitatho nāma bhumanyor abhavat sutaḥ 01,089.021a suhotraś ca suhotā ca suhaviḥ suyajus tathā 01,089.021c puṣkariṇyām ṛcīkasya bhumanyor abhavan sutāḥ 01,089.021d*0881_01 catvāro bhārate vaṃśe suhotras tatra vaṃśabhāk 01,089.022a teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotras tu rājyam āpa mahīkṣitām 01,089.022c rājasūyāśvamedhādyaiḥ so 'yajad bahubhiḥ savaiḥ 01,089.023a suhotraḥ pṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje sāgarāmbarām 01,089.023c pūrṇāṃ hastigavāśvasya bahuratnasamākulām 01,089.024a mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā 01,089.024c hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam 01,089.025a suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ 01,089.025c caityayūpāṅkitā cāsīd bhūmiḥ śatasahasraśaḥ 01,089.025e pravṛddhajanasasyā ca sahadevā vyarocata 01,089.026a aikṣvākī janayām āsa suhotrāt pṛthivīpateḥ 01,089.026c ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata 01,089.026d*0882_01 ajamīḍhas tu rājendra dharmanityo yaśassu ca 01,089.027a ajamīḍho varas teṣāṃ tasmin vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,089.027b*0883_01 aikṣvākyāṃ janayad rājñām ajamīḍho yaśasvinaḥ 01,089.027c ṣaṭ putrān so 'py ajanayat tisṛṣu strīṣu bhārata 01,089.028a ṛkṣaṃ dhūminy atho nīlī duḥṣantaparameṣṭhinau 01,089.028c keśiny ajanayaj jahnum ubhau ca janarūpiṇau 01,089.028d*0884_01 viduḥ saṃvaraṇaṃ śūram ṛkṣād rāthaṃtarīsutam 01,089.029a tatheme sarvapāñcālā duḥṣantaparameṣṭhinoḥ 01,089.029c anvayāḥ kuśikā rājañ jahnor amitatejasaḥ 01,089.030a janarūpiṇayor jyeṣṭham ṛkṣam āhur janādhipam 01,089.030c ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe rājan vaṃśakaras tava 01,089.031a ārkṣe saṃvaraṇe rājan praśāsati vasuṃdharām 01,089.031c saṃkṣayaḥ sumahān āsīt prajānām iti śuśrumaḥ 01,089.032a vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayair nānāvidhais tathā 01,089.032c kṣunmṛtyubhyām anāvṛṣṭyā vyādhibhiś ca samāhatam 01,089.032d*0885_01 anvakīryanta bharatāḥ sapatnaiś ca mahābalaiḥ 01,089.032e abhyaghnan bhāratāṃś caiva sapatnānāṃ balāni ca 01,089.033a cālayan vasudhāṃ caiva balena caturaṅgiṇā 01,089.033c abhyayāt taṃ ca pāñcālyo vijitya tarasā mahīm 01,089.033e akṣauhiṇībhir daśabhiḥ sa enaṃ samare 'jayat 01,089.034a tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ 01,089.034c rājā saṃvaraṇas tasmāt palāyata mahābhayāt 01,089.034d*0886_01 te pratīcīṃ parābhūtāḥ prapannā bhāratā diśam 01,089.035a sindhor nadasya mahato nikuñje nyavasat tadā 01,089.035c nadīviṣayaparyante parvatasya samīpataḥ 01,089.035e tatrāvasan bahūn kālān bhāratā durgamāśritāḥ 01,089.036a teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān 01,089.036c athābhyagacchad bharatān vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,089.037a tam āgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca 01,089.037c arghyam abhyāharaṃs tasmai te sarve bhāratās tadā 01,089.037e nivedya sarvam ṛṣaye satkāreṇa suvarcase 01,089.038a taṃ samām aṣṭamīm uṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā 01,089.038c purohito bhavān no 'stu rājyāya prayatāmahe 01,089.038e om ity evaṃ vasiṣṭho 'pi bhāratān pratyapadyata 01,089.039a athābhyaṣiñcat sāmrājye sarvakṣatrasya pauravam 01,089.039c viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyām iti naḥ śrutam 01,089.040a bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so 'dhyatiṣṭhat purottamam 01,089.040c punar balibhṛtaś caiva cakre sarvamahīkṣitaḥ 01,089.041a tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punar īje mahābalaḥ 01,089.041c ājamīḍho mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,089.042a tataḥ saṃvaraṇāt saurī suṣuve tapatī kurum 01,089.042c rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire 01,089.042d*0887_01 mahimnā tasya kuravo lebhire pratyayaṃ bhṛśam 01,089.043a tasya nāmnābhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalam 01,089.043c kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ 01,089.044a aśvavantam abhiṣvantaṃ tathā citrarathaṃ munim 01,089.044c janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃś cāsyānuśuśrumaḥ 01,089.044e pañcaitān vāhinī putrān vyajāyata manasvinī 01,089.045a abhiṣvataḥ parikṣit tu śabalāśvaś ca vīryavān 01,089.045c abhirājo virājaś ca śalmalaś ca mahābalaḥ 01,089.046a uccaiḥśravā bhadrakāro jitāriś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,089.046b*0888_01 śabalāśvādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ 01,089.046c eteṣām anvavāye tu khyātās te karmajair guṇaiḥ 01,089.047a janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ 01,089.047c parikṣito 'bhavan putrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ 01,089.048a kakṣasenograsenau ca citrasenaś ca vīryavān 01,089.048c indrasenaḥ suṣeṇaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ 01,089.048d*0889_01 aśvasenaś ca balavān kīrtitāḥ sapta nāmataḥ 01,089.049a janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ 01,089.049c dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍur bāhlīka eva ca 01,089.050a niṣadhaś ca mahātejās tathā jāmbūnado balī 01,089.050c kuṇḍodaraḥ padātiś ca vasātiś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,089.050e sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtahite ratāḥ 01,089.051a dhṛtarāṣṭro 'tha rājāsīt tasya putro 'tha kuṇḍikaḥ 01,089.051c hastī vitarkaḥ krāthaś ca kuṇḍalaś cāpi pañcamaḥ 01,089.051d*0890_01 bhīmasenān maheṣvāsaḥ pratīpaḥ samapadyata 01,089.051d*0891_01 atirājaś ca nahuṣas tathā śakrapuraṃjayau 01,089.051d*0891_02 tato dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paryaśravasa ucyate 01,089.051d*0891_03 ṛṣiṃ puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaṃ tam eva paramaṃ viduḥ 01,089.051d*0892_01 dhārtarāṣṭrasutān āhus trīn etān prathitān bhuvi 01,089.051d*0892_02 pratīpaṃ dharmanetraṃ ca sunetraṃ caiva bhārata 01,089.051d*0892_03 pratīpaḥ prathitas teṣāṃ babhūvāpratimo bhuvi 01,089.051e haviḥśravās tathendrābhaḥ sumanyuś cāparājitaḥ 01,089.052a pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha 01,089.052c devāpiḥ śaṃtanuś caiva bāhlīkaś ca mahārathaḥ 01,089.053a devāpis tu pravavrāja teṣāṃ dharmaparīpsayā 01,089.053c śaṃtanuś ca mahīṃ lebhe bāhlīkaś ca mahārathaḥ 01,089.054a bharatasyānvaye jātāḥ sattvavanto mahārathāḥ 01,089.054c devarṣikalpā nṛpate bahavo rājasattamāḥ 01,089.055a evaṃvidhāś cāpy apare devakalpā mahārathāḥ 01,089.055c jātā manor anvavāye ailavaṃśavivardhanāḥ 01,089.055d*0893_01 bharatasya mahat karma prathitaṃ sarvarājasu 01,089.055d*0893_02 aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 01,089.055d*0893_03 iṣṭavān sa mahārāja dauḥṣantir bharataḥ purā 01,089.055d*0893_04 cakravartir adīnātmā jetā yuddhe 'jitaḥ paraiḥ 01,089.055d*0894_01 gaṅgātīraṃ samāgamya dīkṣito janamejaya 01,089.055d*0894_02 aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca 01,089.055d*0894_03 punar īje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 01,089.055d*0894_04 agniṣṭomātirātrāṇām ukthānāṃ somavat punaḥ 01,089.055d*0894_05 vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiś ca susaṃbhṛtaiḥ 01,089.055d*0894_06 iṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijān dhanaiḥ 01,089.055d*0894_07 punaḥ sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 01,089.055d*0894_08 jāmbūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ 01,089.055d*0894_09 yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhe 'tha kāñcanāḥ 01,089.055d*0894_10 sahasravyāmam udvṛddhāḥ sendrair devaiḥ samucchritāḥ 01,089.055d*0894_11 svalaṃkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnair manoramaiḥ 01,089.055d*0894_12 hiraṇyaṃ dviradān aśvān mahiṣoṣṭrān ajāvikān 01,089.055d*0894_13 dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ savatsā gāḥ payasvinīḥ 01,089.055d*0894_14 bhūmiṃ yūpasahasrāṅkāṃ kaṇvāya bahudakṣiṇām 01,089.055d*0894_15 bahūnāṃ brahmakalpānāṃ dhanaṃ dattvā kratūn bahūn 01,089.055d*0894_16 grāmān gṛhāṇi kṣetrāṇi koṭiśo 'yutaśas tathā 01,089.055d*0895_01 kṛtvā paitāmahe loke vāsaṃ cakre mahārathaḥ 01,090.001 janamejaya uvāca 01,090.001a śrutas tvatto mayā vipra pūrveṣāṃ saṃbhavo mahān 01,090.001c udārāś cāpi vaṃśe 'smin rājāno me pariśrutāḥ 01,090.002a kiṃ tu laghvarthasaṃyuktaṃ priyākhyānaṃ na mām ati 01,090.002c prīṇāty ato bhavān bhūyo vistareṇa bravītu me 01,090.003a etām eva kathāṃ divyām ā prajāpatito manoḥ 01,090.003c teṣām ājananaṃ puṇyaṃ kasya na prītim āvahet 01,090.004a saddharmaguṇamāhātmyair abhivardhitam uttamam 01,090.004c viṣṭabhya lokāṃs trīn eṣāṃ yaśaḥ sphītam avasthitam 01,090.005a guṇaprabhāvavīryaujaḥsattvotsāhavatām aham 01,090.005c na tṛpyāmi kathāṃ śṛṇvann amṛtāsvādasaṃmitām 01,090.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,090.006a śṛṇu rājan purā samyaṅ mayā dvaipāyanāc chrutam 01,090.006c procyamānam idaṃ kṛtsnaṃ svavaṃśajananaṃ śubham 01,090.006d*0896_01 pūror vaṃśam ahaṃ dhanyaṃ rājñām amitatejasām 01,090.006d*0896_02 pravakṣyāmi pitṝṇāṃ te teṣāṃ nāmāni me śṛṇu 01,090.007*0897_01 avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya (!) avyayaḥ 01,090.007*0897_02 tasmān marīciḥ saṃjajñe dakṣaś caiva prajāpatiḥ 01,090.007*0897_03 marīceḥ kaśyapaḥ putro dakṣasya duhitāditiḥ 01,090.007A dakṣasyāditiḥ 01,090.007B aditer vivasvān 01,090.007C vivasvato manuḥ 01,090.007D manor ilā 01,090.007E ilāyāḥ purūravāḥ 01,090.007F purūravasa āyuḥ 01,090.007G āyuṣo nahuṣaḥ 01,090.007H nahuṣasya yayātiḥ 01,090.007H*0898_01 aṅguṣṭhād dakṣam asṛjac cakṣurbhyāṃ ca marīcinam 01,090.008A yayāter dve bhārye babhūvatuḥ 01,090.008B uśanaso duhitā devayānī vṛṣaparvaṇaś ca duhitā śarmiṣṭhā nāma 01,090.008C atrānuvaṃśo bhavati 01,090.009a yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata 01,090.009c druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,090.010A tatra yador yādavāḥ 01,090.010B pūroḥ pauravāḥ 01,090.011A pūror bhāryā kausalyā nāma 01,090.011B tasyām asya jajñe janamejayo nāma 01,090.011C yas trīn aśvamedhān ājahāra 01,090.011D viśvajitā ceṣṭvā vanaṃ praviveśa 01,090.012A janamejayaḥ khalv anantāṃ nāmopayeme mādhavīm 01,090.012B tasyām asya jajñe prācinvān 01,090.012C yaḥ prācīṃ diśaṃ jigāya yāvat sūryodayāt 01,090.012D tatas tasya prācinvatvam 01,090.013A prācinvān khalv aśmakīm upayeme 01,090.013B tasyām asya jajñe saṃyātiḥ 01,090.014A saṃyātiḥ khalu dṛṣadvato duhitaraṃ varāṅgīṃ nāmopayeme 01,090.014B tasyām asya jajñe ahaṃpātiḥ 01,090.015A ahaṃpātis tu khalu kṛtavīryaduhitaram upayeme bhānumatīṃ nāma 01,090.015B tasyām asya jajñe sārvabhaumaḥ 01,090.016A sārvabhaumaḥ khalu jitvājahāra kaikeyīṃ sunandāṃ nāma 01,090.016B tasyām asya jajñe jayatsenaḥ 01,090.017A jayatsenaḥ khalu vaidarbhīm upayeme suṣuvāṃ nāma 01,090.017B tasyām asya jajñe arācīnaḥ 01,090.018A arācīno 'pi vaidarbhīm evāparām upayeme maryādāṃ nāma 01,090.018B tasyām asya jajñe mahābhaumaḥ 01,090.018B*0899_01 tasyām asya jajñe arihaḥ | arihaḥ khalvāṅgīm upayeme | 01,090.019A mahābhaumaḥ khalu prāsenajitīm upayeme suyajñāṃ nāma 01,090.019B tasyām asya jajñe ayutanāyī 01,090.019C yaḥ puruṣamedhānām ayutam ānayat 01,090.019D tad asyāyutanāyitvam 01,090.020A ayutanāyī khalu pṛthuśravaso duhitaram upayeme bhāsāṃ nāma 01,090.020B tasyām asya jajñe akrodhanaḥ 01,090.021A akrodhanaḥ khalu kāliṅgīṃ karaṇḍuṃ nāmopayeme 01,090.021B tasyām asya jajñe devātithiḥ 01,090.022A devātithiḥ khalu vaidehīm upayeme maryādāṃ nāma 01,090.022B tasyām asya jajñe ṛcaḥ 01,090.023A ṛcaḥ khalv āṅgeyīm upayeme sudevāṃ nāma 01,090.023B tasyāṃ putram ajanayad ṛkṣam 01,090.024A ṛkṣaḥ khalu takṣakaduhitaram upayeme jvālāṃ nāma 01,090.024B tasyāṃ putraṃ matināraṃ nāmotpādayām āsa 01,090.025A matināraḥ khalu sarasvatyāṃ dvādaśavārṣikaṃ satram ājahāra 01,090.026A nivṛtte ca satre sarasvaty abhigamya taṃ bhartāraṃ varayām āsa 01,090.026B tasyāṃ putram ajanayat taṃsuṃ nāma 01,090.027A atrānuvaṃśo bhavati 01,090.028a taṃsuṃ sarasvatī putraṃ matinārād ajījanat 01,090.028c ilinaṃ janayām āsa kālindyāṃ taṃsur ātmajam 01,090.029A ilinas tu rathaṃtaryāṃ duḥṣantādyān pañca putrān ajanayat 01,090.029A*0900_01 janamejayam utpādayām āsa | janamejayas tu khalu lakṣmaṇāṃ 01,090.029A*0900_02 nāma bhāgīrathīm upayeme | tasyāṃ 01,090.029A*0901_01 duḥṣantas tu khalu lakṣaṇāṃ nāma bhāgīrathīm upayeme | 01,090.029A*0901_02 tasyām asya jajñe janamejayaḥ | 01,090.030A duḥṣantaḥ khalu viśvāmitraduhitaraṃ śakuntalāṃ nāmopayeme 01,090.030B tasyām asya jajñe bharataḥ 01,090.030C tatra ślokau bhavataḥ 01,090.031a mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ 01,090.031c bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām 01,090.032a retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt 01,090.032c tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā 01,090.033A tato 'sya bharatatvam 01,090.034A bharataḥ khalu kāśeyīm upayeme sārvasenīṃ sunandāṃ nāma 01,090.034B tasyām asya jajñe bhumanyuḥ 01,090.035A bhumanyuḥ khalu dāśārhīm upayeme jayāṃ nāma 01,090.035B tasyām asya jajñe suhotraḥ 01,090.036A suhotraḥ khalv ikṣvākukanyām upayeme suvarṇāṃ nāma 01,090.036B tasyām asya jajñe hastī 01,090.036C ya idaṃ hāstinapuraṃ māpayām āsa 01,090.036D etad asya hāstinapuratvam 01,090.037A hastī khalu traigartīm upayeme yaśodharāṃ nāma 01,090.037B tasyām asya jajñe vikuṇṭhanaḥ 01,090.038A vikuṇṭhanaḥ khalu dāśārhīm upayeme sudevāṃ nāma 01,090.038B tasyām asya jajñe 'jamīḍhaḥ 01,090.039A ajamīḍhasya caturviṃśaṃ putraśataṃ babhūva kaikeyyāṃ nāgāyāṃ gāndhāryāṃ vimalāyām ṛkṣāyāṃ ceti 01,090.039B pṛthak pṛthag vaṃśakarā nṛpatayaḥ 01,090.039C tatra vaṃśakaraḥ saṃvaraṇaḥ 01,090.040A saṃvaraṇaḥ khalu vaivasvatīṃ tapatīṃ nāmopayeme 01,090.040B tasyām asya jajñe kuruḥ 01,090.041A kuruḥ khalu dāśārhīm upayeme śubhāṅgīṃ nāma 01,090.041B tasyām asya jajñe viḍūrathaḥ 01,090.042A viḍūrathas tu māgadhīm upayeme saṃpriyāṃ nāma 01,090.042B tasyām asya jajñe 'rugvān nāma 01,090.043A arugvān khalu māgadhīm upayeme 'mṛtāṃ nāma 01,090.043B tasyām asya jajñe parikṣit 01,090.044A parikṣit khalu bāhudām upayeme suyaśāṃ nāma 01,090.044B tasyām asya jajñe bhīmasenaḥ 01,090.045A bhīmasenaḥ khalu kaikeyīm upayeme sukumārīṃ nāma 01,090.045B tasyām asya jajñe paryaśravāḥ 01,090.045C yam āhuḥ pratīpaṃ nāma 01,090.046A pratīpaḥ khalu śaibyām upayeme sunandāṃ nāma 01,090.046B tasyāṃ putrān utpādayām āsa devāpiṃ śaṃtanuṃ bāhlīkaṃ ceti 01,090.047A devāpiḥ khalu bāla evāraṇyaṃ praviveśa 01,090.047B śaṃtanus tu mahīpālo 'bhavat 01,090.047C atrānuvaṃśo bhavati 01,090.048a yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ sa sukham aśnute 01,090.048c punar yuvā ca bhavati tasmāt taṃ śaṃtanuṃ viduḥ 01,090.049A tad asya śaṃtanutvam 01,090.050A śaṃtanuḥ khalu gaṅgāṃ bhāgīrathīm upayeme 01,090.050B tasyām asya jajñe devavrataḥ 01,090.050C yam āhur bhīṣma iti 01,090.051A bhīṣmaḥ khalu pituḥ priyacikīrṣayā satyavatīm udavahan mātaram 01,090.051B yām āhur gandhakālīti 01,090.052A tasyāṃ kānīno garbhaḥ parāśarād dvaipāyanaḥ 01,090.052B tasyām eva śaṃtanor dvau putrau babhūvatuḥ 01,090.052C citrāṅgado vicitravīryaś ca 01,090.053A tayor aprāptayauvana eva citrāṅgado gandharveṇa hataḥ 01,090.053B vicitravīryas tu rājā samabhavat 01,090.054A vicitravīryaḥ khalu kausalyātmaje 'mbikāmbālike kāśirājaduhitarāv upayeme 01,090.055A vicitravīryas tv anapatya eva videhatvaṃ prāptaḥ 01,090.056A tataḥ satyavatī cintayām āsa 01,090.056B dauḥṣanto vaṃśa ucchidyate iti 01,090.057A sā dvaipāyanam ṛṣiṃ cintayām āsa 01,090.058A sa tasyāḥ purataḥ sthitaḥ kiṃ karavāṇīti 01,090.059A sā tam uvāca 01,090.059B bhrātā tavānapatya eva svaryāto vicitravīryaḥ 01,090.059C sādhv apatyaṃ tasyotpādayeti 01,090.060A sa param ity uktvā trīn putrān utpādayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ pāṇḍuṃ viduraṃ ceti 01,090.061A tatra dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ putraśataṃ babhūva gāndhāryāṃ varadānād dvaipāyanasya 01,090.062A teṣāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ catvāraḥ pradhānā babhūvur duryodhano duḥśāsano vikarṇaś citrasena iti 01,090.063A pāṇḍos tu dve bhārye babhūvatuḥ kuntī mādrī cety ubhe strīratne 01,090.064A atha pāṇḍur mṛgayāṃ caran maithunagatam ṛṣim apaśyan mṛgyāṃ vartamānam 01,090.064B tathaivāplutam anāsāditakāmarasam atṛptaṃ bāṇenābhijaghāna 01,090.065A sa bāṇaviddha uvāca pāṇḍum 01,090.065B caratā dharmam imaṃ yena tvayābhijñena kāmarasasyāham anavāptakāmaraso 'bhihatas tasmāt tvam apy etām avasthām āsādyānavāptakāmarasaḥ pañcatvam āpsyasi kṣipram eveti 01,090.065B*0902_01 yo 'kṛtārthaṃ hi māṃ krūra bāṇenāhan mṛgavratam 01,090.065B*0902_02 tvām apy etādṛśo bhāvaḥ kṣipram evāgamiṣyati 01,090.066A sa vivarṇarūpaḥ pāṇḍuḥ śāpaṃ pariharamāṇo nopāsarpata bhārye 01,090.067A vākyaṃ covāca 01,090.067B svacāpalyād idaṃ prāptavān aham 01,090.067C śṛṇomi ca nānapatyasya lokā santīti 01,090.068A sā tvaṃ madarthe putrān utpādayeti kuntīm uvāca 01,090.069A sā tatra putrān utpādayām āsa dharmād yudhiṣṭhiraṃ mārutād bhīmasenaṃ śakrād arjunam iti 01,090.070A sa tāṃ hṛṣṭarūpaḥ pāṇḍur uvāca 01,090.070B iyaṃ te sapatnyanapatyā 01,090.070C sādhv asyām apatyam utpādyatām iti 01,090.071A sa evam astv ity uktaḥ kuntyā 01,090.072A tato mādryām aśvibhyāṃ nakulasahadevāv utpāditau 01,090.073A mādrīṃ khalv alaṃkṛtāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur bhāvaṃ cakre 01,090.074A sa tāṃ spṛṣṭvaiva videhatvaṃ prāptaḥ 01,090.075A tatrainaṃ citāsthaṃ mādrī samanvāruroha 01,090.076A uvāca kuntīm 01,090.076B yamayor āryayāpramattayā bhavitavyam iti 01,090.077A tatas te pañca pāṇḍavāḥ kuntyā sahitā hāstinapuram ānīya tāpasair bhīṣmasya vidurasya ca niveditāḥ 01,090.077A*0903_01 sarvavarṇānāṃ ca nivedyāntarhitās tāpasā babhūvuḥ prekṣamāṇānām 01,090.077A*0903_02 eva teṣām | tac ca vākyam upaśrutya bhagavatām antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ 01,090.077A*0903_03 papāta devadundubhayaś ca praṇeduḥ | pratigṛhītāś ca pāṇḍavāḥ 01,090.077A*0903_04 pitur nidhanam āvedayan | tasyaurdhvadehikaṃ nyāyataḥ kṛtavantaḥ | tāṃs tatra 01,090.077A*0903_05 nivasataḥ pāṇḍavān bālyāt prabhṛti duryodhano nāmarṣayat | pāpācāro 01,090.077A*0903_06 rākṣasīṃ buddhim āśrito 'nekair upāyair uddhartuṃ ca vyavasito bhāvitvāc 01,090.077A*0903_07 cārthasya na śakitāḥ samuddhartum | tataś ca dhṛtarāṣṭreṇa vyājena 01,090.077A*0903_08 vāraṇāvatam anu prahitā gamanam arocayan | 01,090.078A tatrāpi jatugṛhe dagdhuṃ samārabdhā na śakitā viduramantritena 01,090.079A tataś ca hiḍimbam antarā hatvā ekacakrāṃ gatāḥ 01,090.080A tasyām apy ekacakrāyāṃ bakaṃ nāma rākṣasaṃ hatvā pāñcālanagaram abhigatāḥ 01,090.081A tasmād draupadīṃ bhāryām avindan svaviṣayaṃ cājagmuḥ kuśalinaḥ 01,090.082A putrāṃś cotpādayām āsuḥ 01,090.082B prativindhyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,090.082C sutasomaṃ vṛkodaraḥ 01,090.082D śrutakīrtim arjunaḥ 01,090.082E śatānīkaṃ nakulaḥ 01,090.082F śrutakarmāṇaṃ sahadeva iti 01,090.083A yudhiṣṭhiras tu govāsanasya śaibyasya devikāṃ nāma kanyāṃ svayaṃvare lebhe 01,090.083B tasyāṃ putraṃ janayām āsa yaudheyaṃ nāma 01,090.084A bhīmaseno 'pi kāśyāṃ baladharāṃ nāmopayeme vīryaśulkām 01,090.084B tasyāṃ putraṃ sarvagaṃ nāmotpādayām āsa 01,090.085A arjunaḥ khalu dvāravatīṃ gatvā bhaginīṃ vāsudevasya subhadrāṃ nāma bhāryām udavahat 01,090.085B tasyāṃ putram abhimanyuṃ nāma janayām āsa 01,090.085B*0904_01 so 'rjunas tu nāgakanyāyām ulūpyām irāvantaṃ nāma putraṃ 01,090.085B*0904_02 janayām āsa | maṇalūrapatikanyāyāṃ citrāṅgadāyām arjunaḥ putram 01,090.085B*0904_03 utpādayām āsa babhruvāhanaṃ nāma | 01,090.086A nakulas tu caidyāṃ kareṇuvatīṃ nāma bhāryām udavahat 01,090.086B tasyāṃ putraṃ niramitraṃ nāmājanayat 01,090.087A sahadevo 'pi mādrīm eva svayaṃvare vijayāṃ nāmopayeme 01,090.087B tasyāṃ putram ajanayat suhotraṃ nāma 01,090.088A bhīmasenas tu pūrvam eva hiḍimbāyāṃ rākṣasyāṃ ghaṭotkacaṃ nāma putraṃ janayām āsa 01,090.089A ity ete ekādaśa pāṇḍavānāṃ putrāḥ 01,090.089A*0905_01 ity eta ekādaśa pāṇḍavānāṃ 01,090.089A*0905_02 putrā mayā te kathitā narendra 01,090.089A*0905_03 teṣām abhūd vaṃśakaro mahātmā 01,090.089A*0905_04 vīraḥ subhadrātanayo 'bhimanyuḥ 01,090.090A virāṭasya duhitaram uttarāṃ nāmābhimanyur upayeme 01,090.090B tasyām asya parāsur garbho 'jāyata 01,090.091A tam utsaṅgena pratijagrāha pṛthā niyogāt puruṣottamasya vāsudevasya 01,090.091B ṣāṇmāsikaṃ garbham aham enaṃ jīvayiṣyāmīti 01,090.091B*0906_01 sa bhagavatā vāsudevenāsaṃjātabalavīryaparākramo 'kālajāto 'strāgninā 01,090.091B*0906_02 dagdhas tejasā svena saṃjīvitaḥ | 01,090.091B*0907_01 vāsudeva uvāca | ahaṃ jīvayāmi kumāram anantavīryam | 01,090.091B*0907_02 jāta evāyam abhimanyoḥ | satyena ceyaṃ pṛthivī dhārayatv iti | 01,090.091B*0907_03 vāsudevasya pādasparśāt sajīvo 'jāyata | 01,090.092A saṃjīvayitvā cainam uvāca 01,090.092B parikṣīṇe kule jāto bhavatv ayaṃ parikṣin nāmeti 01,090.092B*0908_01 parikṣīṇe kule jāta uttarāyāṃ paraṃtapaḥ 01,090.092B*0908_02 parikṣid abhavat tasmāt saubhadrāt tu yaśasvinaḥ 01,090.093A parikṣit tu khalu mādravatīṃ nāmopayeme 01,090.093B tasyām asya janamejayaḥ 01,090.094A janamejayāt tu vapuṣṭamāyāṃ dvau putrau śatānīkaḥ śaṅkuś ca 01,090.095A śatānīkas tu khalu vaidehīm upayeme 01,090.095B tasyām asya jajñe putro 'śvamedhadattaḥ 01,090.096a ity eṣa pūror vaṃśas tu pāṇḍavānāṃ ca kīrtitaḥ 01,090.096c pūror vaṃśam imaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate 01,090.096d*0909_01 itihāsam imaṃ puṇyam aśeṣataḥ śrāvayiṣyanti ye brāhmaṇāḥ 01,090.096d*0909_02 śroṣyanti vā niyatātmāno vimatsarā maitrā devaparās te 'pi 01,090.096d*0909_03 svargajitaḥ puṇyalokā bhavanti satataṃ devabrāhmaṇamanuṣyāṇāṃ 01,090.096d*0909_04 mānyāḥ saṃpūjyāś ca | paraṃ hīdaṃ bhārataṃ bhagavatā vyāsena proktaṃ 01,090.096d*0909_05 pāvanaṃ ye brāhmaṇādayo varṇāḥ śraddadhānā vimatsarā maitrā vedavratasaṃpannāḥ 01,090.096d*0909_06 śroṣyanti te 'pi svargajitaḥ sukṛtino 'śocyāḥ kṛtākṛte 01,090.096d*0909_07 bhavanti | bhavati cātra ślokaḥ 01,090.096d*0909_08 idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,090.096d*0909_09 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ śrotavyaṃ niyatātmabhiḥ 01,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,091.001a ikṣvākuvaṃśaprabhavo rājāsīt pṛthivīpatiḥ 01,091.001c mahābhiṣa iti khyātaḥ satyavāk satyavikramaḥ 01,091.002a so 'śvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca 01,091.002c toṣayām āsa devendraṃ svargaṃ lebhe tataḥ prabhuḥ 01,091.002d*0910_01 yauvanaṃ cānusaṃprāptaṃ kumāraṃ vadatāṃ varam 01,091.002d*0910_02 saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān viditāṃś ca svakarmaṇā 01,091.003a tataḥ kadā cid brahmāṇam upāsāṃ cakrire surāḥ 01,091.003c tatra rājarṣayo āsan sa ca rājā mahābhiṣaḥ 01,091.004a atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyāt pitāmaham 01,091.004c tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham 01,091.005a tato 'bhavan suragaṇāḥ sahasāvāṅmukhās tadā 01,091.005c mahābhiṣas tu rājarṣir aśaṅko dṛṣṭavān nadīm 01,091.006a apadhyāto bhagavatā brahmaṇā sa mahābhiṣaḥ 01,091.006c uktaś ca jāto martyeṣu punar lokān avāpsyasi 01,091.006d*0911_01 manuṣyeṣu ciraṃ sthitvā lokān prāpsyasi śobhanān 01,091.006d*0911_02 yayā hṛtamanāś cāsi gaṅgayā tvaṃ sudurmate 01,091.006d*0911_03 sā te vai mānuṣe loke vipriyāṇy ācariṣyati 01,091.006d*0911_04 yadā te bhavitā manyus tadā śāpād vimokṣyase 01,091.007a sa cintayitvā nṛpatir nṛpān sarvāṃs tapodhanān 01,091.007c pratīpaṃ rocayām āsa pitaraṃ bhūrivarcasam 01,091.008a mahābhiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā nadī dhairyāc cyutaṃ nṛpam 01,091.008c tam eva manasādhyāyam upāvartat saridvarā 01,091.008d*0912_01 bhāvaṃ manasi vai kṛtvā jagāma nṛpatiṃ patim 01,091.009a sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihataujasaḥ 01,091.009c dadarśa pathi gacchantī vasūn devān divaukasaḥ 01,091.010a tathārūpāṃś ca tān dṛṣṭvā papraccha saritāṃ varā 01,091.010c kim idaṃ naṣṭarūpāḥ stha kaccit kṣemaṃ divaukasām 01,091.010d*0913_01 sukhāni na prasannāni vivarṇāni kṛtāni kim 01,091.010d*0914_01 kimarthaṃ manujā bhūmau nipatiṣyanti duḥkhitāḥ 01,091.011a tām ūcur vasavo devāḥ śaptāḥ smo vai mahānadi 01,091.011c alpe 'parādhe saṃrambhād vasiṣṭhena mahātmanā 01,091.012a vimūḍhā hi vayaṃ sarve pracchannam ṛṣisattamam 01,091.012c saṃdhyāṃ vasiṣṭham āsīnaṃ tam atyabhisṛtāḥ purā 01,091.013a tena kopād vayaṃ śaptā yonau saṃbhavateti ha 01,091.013c na śakyam anyathā kartuṃ yad uktaṃ brahmavādinā 01,091.014a tvaṃ tasmān mānuṣī bhūtvā sūṣva putrān vasūn bhuvi 01,091.014c na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ praviśemāśubhaṃ vayam 01,091.015a ity uktā tān vasūn gaṅgā tathety uktvābravīd idam 01,091.015c martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ ko vaḥ kartā bhaviṣyati 01,091.015d*0915_01 ity uktā gaṅgayā te ca tām ūcur vasavas tadā 01,091.016 vasava ūcuḥ 01,091.016a pratīpasya suto rājā śaṃtanur nāma dhārmikaḥ 01,091.016c bhavitā mānuṣe loke sa naḥ kartā bhaviṣyati 01,091.017 gaṅgovāca 01,091.017a mamāpy evaṃ mataṃ devā yathāvadata mānaghāḥ 01,091.017c priyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ caitad īpśitam 01,091.018 vasava ūcuḥ 01,091.018a jātān kumārān svān apsu prakṣeptuṃ vai tvam arhasi 01,091.018c yathā nacirakālaṃ no niṣkṛtiḥ syāt trilokage 01,091.019 gaṅgovāca 01,091.019a evam etat kariṣyāmi putras tasya vidhīyatām 01,091.019c nāsya moghaḥ saṃgamaḥ syāt putrahetor mayā saha 01,091.020 vasava ūcuḥ 01,091.020a turīyārdhaṃ pradāsyāmo vīryasyaikaikaśo vayam 01,091.020c tena vīryeṇa putras te bhavitā tasya cepsitaḥ 01,091.021a na saṃpatsyati martyeṣu punas tasya tu saṃtatiḥ 01,091.021c tasmād aputraḥ putras te bhaviṣyati sa vīryavān 01,091.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,091.022a evaṃ te samayaṃ kṛtvā gaṅgayā vasavaḥ saha 01,091.022c jagmuḥ prahṛṣṭamanaso yathāsaṃkalpam añjasā 01,091.022d*0916_01 sā tu vidhvastavapuṣaṃ kaśmalābhihataṃ nṛpa 01,092.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,092.001a tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ 01,092.001c niṣasāda samā bahvīr gaṅgātīragato japan 01,092.002a tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīr iva rūpiṇī 01,092.002c uttīrya salilāt tasmāl lobhanīyatamākṛtiḥ 01,092.003a adhīyānasya rājarṣer divyarūpā manasvinī 01,092.003c dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśam ūruṃ bheje śubhānanā 01,092.004a pratīpas tu mahīpālas tām uvāca manasvinīm 01,092.004b*0917_01 vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit 01,092.004c karavāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yat te 'bhikāṅkṣitam 01,092.005 stry uvāca 01,092.005a tvām ahaṃ kāmaye rājan kuruśreṣṭha bhajasva mām 01,092.005c tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhir vigarhitaḥ 01,092.006 pratīpa uvāca 01,092.006a nāhaṃ parastriyaṃ kāmād gaccheyaṃ varavarṇini 01,092.006c na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tad viddhi me vratam 01,092.006d*0918_01 yaḥ svadārān parityajya pārakyāṃ sevate svayam 01,092.006d*0918_02 sa saṃsārān na mucyeta yāvad ābhūtasaṃplavam 01,092.007 stry uvāca 01,092.007a nāśreyasy asmi nāgamyā na vaktavyā ca karhi cit 01,092.007c bhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājan kanyāṃ varastriyam 01,092.008 pratīpa uvāca 01,092.008a mayātivṛttam etat te yan māṃ codayasi priyam 01,092.008c anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayed dharmaviplavaḥ 01,092.009a prāpya dakṣiṇam ūruṃ me tvam āśliṣṭā varāṅgane 01,092.009c apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhy etad āsanam 01,092.010a savyataḥ kāminībhāgas tvayā sa ca vivarjitaḥ 01,092.010c tasmād ahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane 01,092.011a snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomy aham 01,092.011c snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvam āgamya samāśritā 01,092.012 stry uvāca 01,092.012a evam apy astu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te 01,092.012c tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam 01,092.013a pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam 01,092.013c guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatair api 01,092.013e kulasya ye vaḥ prasthitās tatsādhutvam anuttamam 01,092.014a sa me nābhijanajñaḥ syād ācareyaṃ ca yad vibho 01,092.014c tat sarvam eva putras te na mīmāṃseta karhi cit 01,092.015a evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmy ahaṃ priyam 01,092.015c putraiḥ puṇyaiḥ priyaiś cāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ 01,092.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,092.016a tathety uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata 01,092.016b*0919_01 adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sābhavat tadā 01,092.016c putrajanma pratīkṣaṃs tu sa rājā tad adhārayat 01,092.017a etasminn eva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ 01,092.017c tapas tepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana 01,092.017d*0920_01 pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmān avardhata 01,092.017d*0920_02 śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī 01,092.017d*0920_03 tatas tu daśame māsi prājāyata raviprabham 01,092.017d*0920_04 kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā 01,092.018a tayoḥ samabhavat putro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ 01,092.018c śāntasya jajñe saṃtānas tasmād āsīt sa śaṃtanuḥ 01,092.018d*0921_01 tasya jātasya kṛtyāni pratīpo 'kārayat prabhuḥ 01,092.018d*0921_02 jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhis tadā 01,092.018d*0921_03 nāmakarma ca viprās tu cakruḥ paramasatkṛtam 01,092.018d*0921_04 śaṃtanor avanīpāla vedoktaiḥ karmabhis tadā 01,092.018d*0921_05 tataḥ saṃvardhito rājā śaṃtanur lokadhārmikaḥ 01,092.018d*0921_06 sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,092.018d*0921_07 dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramāṃ gataḥ 01,092.018d*0921_08 yauvanaṃ cāpi saṃprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ 01,092.018d*0922_01 dṛṣṭvā tu yauvanasthaṃ taṃ tatprītyā rājasattama 01,092.018d*0923_01 yauvarājye 'bhiṣicyainaṃ śaṃtanuṃ rājasattamaḥ 01,092.018d*0924_01 babhūva karmakṛd rājā śaṃtanur bharatarṣabha 01,092.019a saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān vijitān svena karmaṇā 01,092.019b*0925_01 mahābhiṣaḥ sa saṃjajñe kṣetre tasya mahātmanaḥ 01,092.019c puṇyakarmakṛd evāsīc chaṃtanuḥ kurusattama 01,092.020a pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato 'nvaśāt 01,092.020c purā māṃ strī samabhyāgāc chaṃtano bhūtaye tava 01,092.021a tvām āvrajed yadi rahaḥ sā putra varavarṇinī 01,092.021c kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā 01,092.021e sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane 01,092.022a yac ca kuryān na tat kāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānagha 01,092.022c manniyogād bhajantīṃ tāṃ bhajethā ity uvāca tam 01,092.023a evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā 01,092.023c sve ca rājye 'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha 01,092.024a sa rājā śaṃtanur dhīmān khyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ 01,092.024b@053_0001 babhūva sarvalokasya satyavāg iti saṃmataḥ 01,092.024b@053_0002 pīnaskandho mahābāhur mattavāraṇavikramaḥ 01,092.024b@053_0003 anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ 01,092.024b@053_0004 amātyasaṃpadopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit 01,092.024b@053_0005 vaśe cakre mahīm eko vijitya vasudhādhipān 01,092.024b@053_0006 vedān āgamayat kṛtsnān rājadharmāṃś ca sarvaśaḥ 01,092.024b@053_0007 īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,092.024b@053_0008 tarpayām āsa viprāṃś ca vedādhyayanakovidān 01,092.024b@053_0009 ratnair uccāvacair gobhir grāmair aśvair dhanair api 01,092.024b@053_0010 vayorūpeṇa saṃpannaḥ pauruṣeṇa balena ca 01,092.024b@053_0011 aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca 01,092.024b@053_0012 vartamānaṃ ca satyena sarvadharmaviśāradam 01,092.024b@053_0013 taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājam akurvata 01,092.024b@053_0014 vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhanāḥ 01,092.024b@053_0015 śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ 01,092.024b@053_0016 śaṃtanupramukhair guptaṃ rāṣṭrādhipatibhir jagat 01,092.024b@053_0017 niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata 01,092.024b@053_0018 brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ 01,092.024b@053_0019 brahmakṣatrānulomāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ 01,092.024b@053_0020 evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 01,092.024b@053_0021 śaṃtanāv atha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ 01,092.024b@053_0022 asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām 01,092.024b@053_0023 sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānām abhavat pitā 01,092.024b@053_0024 sa hastināmni dharmātmā viharan kurunandanaḥ 01,092.024b@053_0025 tejasā sūryakalpo 'bhūd vāyunā ca samo bale 01,092.024b@053_0026 antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ 01,092.024b@053_0027 babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ 01,092.024b@053_0028 sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca 01,092.024c babhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ 01,092.024d*0926_01 sa vaneṣu vāraṇyeṣu śailapraśravaṇeṣu ca 01,092.025a sa mṛgān mahiṣāṃś caiva vinighnan rājasattamaḥ 01,092.025b*0927_01 nadīm anvacarad rājā śaṃtanuḥ parayā mudā 01,092.025c gaṅgām anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām 01,092.026a sa kadā cin mahārāja dadarśa paramastriyam 01,092.026b*0928_01 sā ca śaṃtanum abhyāgād alakṣmīm apakarṣatī 01,092.026c jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣāt padmām iva śriyam 01,092.027a sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām 01,092.027c sūkṣmāmbaradharām ekāṃ padmodarasamaprabhām 01,092.027d*0929_01 snātamātrām adhovastrāṃ gaṅgātīraruhe vane 01,092.027d*0929_02 prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān 01,092.027d*0930_01 rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavais tathā 01,092.027d*0930_02 hāvabhāvavilāsaiś ca locanāñcalavikriyaiḥ 01,092.027d*0930_03 śroṇībhareṇa madhyena stanābhyām urasā dṛśā 01,092.027d*0930_04 kabarībhareṇa pādābhyām iṅgitena smitena ca 01,092.027d*0930_05 kokilālāpasaṃlāpair nyakkurvantīṃ trilokagām 01,092.027d*0930_06 vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣito 'nyāḥ surāṅganāḥ 01,092.027d*0931_01 snehāt kāṅkṣeṇa rājānaṃ vīkṣamāṇāṃ vilāsinīm 01,092.028a tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūd vismito rūpasaṃpadā 01,092.028b*0932_01 rūpeṇāti ca sā rājan sarvarājanyayoṣitaḥ 01,092.028b*0932_02 adhaś cakāra rūpeṇa sarvarājanyayoṣitaḥ 01,092.028b*0932_03 tām uvāca tato rājā kāminīṃ tu manoramām 01,092.028c pibann iva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ 01,092.029a sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim 01,092.029c snehād āgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī 01,092.029d*0933_01 gaṅgā kāṅkṣeṇa rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī 01,092.029d*0934_01 cañcūryatāgratas tasya kiṃnarīvāpsaropamā 01,092.029d*0934_02 dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo 'bhūd darśanād eva śaṃtanuḥ 01,092.029d*0934_03 rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ 01,092.030a tām uvāca tato rājā sāntvayañ ślakṣṇayā girā 01,092.030c devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ 01,092.031a yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame 01,092.031c yā vā tvaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane 01,092.031d*0935_01 tvadgatā hi mama prāṇā vasu yan me 'sti kiṃ cana 01,092.032a etac chrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca 01,092.032b*0936_01 yaśasvinī ca sāgacchac chaṃtanor bhūtaye tadā 01,092.032b*0936_02 sā ca dṛṣṭvā nṛpaśreṣṭhaṃ carantī tīram āśritam 01,092.032b*0937_01 prajārthinī rājaputraṃ śaṃtanuṃ pṛthivīpatim 01,092.032b*0937_02 pratīpavacanaṃ cāpi saṃsmṛtyaiva svayaṃ nṛpam 01,092.032b*0937_03 kālo 'yam iti matvā sā vasūnāṃ śāpacoditā 01,092.032b*0938_01 abravīc chaṃtanuṃ gaṅgā bhaja māṃ tvaṃ narādhipa 01,092.032c vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā abhyagacchad aninditā 01,092.033a uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girā 01,092.033c bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā 01,092.033d*0939_01 jñāto 'si mahyaṃ pitrā te bhartā me tvaṃ bhava prabho 01,092.033d*0940_01 nanu tvaṃ vā dvitīyo vā jñātum iccheḥ kathaṃ cana 01,092.034a yat tu kuryām ahaṃ rājañ śubhaṃ vā yadi vāśubham 01,092.034c na tad vārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam 01,092.035a evaṃ hi vartamāne 'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva 01,092.035c vāritā vipriyaṃ coktā tyajeyaṃ tvām asaṃśayam 01,092.035d*0941_01 eṣa me samayo rājan bhaja māṃ tvaṃ yathepsitam 01,092.035d*0941_02 anunītāsmi te pitrā bhartā me tvaṃ bhava prabho 01,092.036a tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama 01,092.036c praharṣam atulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam 01,092.036d*0942_01 pratijñāya tu tat tasyās tatheti manujādhipaḥ 01,092.036d*0942_02 ratham āropya tāṃ devīṃ jagāma sa tayā saha 01,092.036d*0942_03 sā ca śaṃtanum abhyāgāt sākṣāl lakṣmīr ivāparā 01,092.037a āsādya śaṃtanus tāṃ ca bubhuje kāmato vaśī 01,092.037a*0943_01 . . . . . . . . gāndharveṇa vidhānataḥ 01,092.037a*0943_02 vivāhitāṃ ca rājñena . . . . . . . . 01,092.037c na praṣṭavyeti manvāno na sa tāṃ kiṃ cid ūcivān 01,092.038a sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena ca 01,092.038c upacāreṇa ca rahas tutoṣa jagatīpatiḥ 01,092.038d*0944_01 sa rājā paramaprītaḥ paramastrīpralālitaḥ 01,092.039a divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadī 01,092.039c mānuṣaṃ vigrahaṃ śrīmat kṛtvā sā varavarṇinī 01,092.040a bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavat 01,092.040c śaṃtano rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ 01,092.041a saṃbhogasnehacāturyair hāvalāsyair manoharaiḥ 01,092.041c rājānaṃ ramayām āsa yathā reme tathaiva saḥ 01,092.042a sa rājā ratisaktatvād uttamastrīguṇair hṛtaḥ 01,092.042c saṃvatsarān ṛtūn māsān na bubodha bahūn gatān 01,092.043a ramamāṇas tayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥ 01,092.043b*0945_01 diviṣṭhān mānuṣāṃś caiva bhogān bhuṅkte sma vai nṛpaḥ 01,092.043b*0945_02 āsādya śaṃtanuḥ śrīmān mumude ca paraṃtapaḥ 01,092.043b*0945_03 ṛtukāle ca sā devī divyaṃ garbham adhārayat 01,092.043c aṣṭāv ajanayat putrāṃs tasyām amaravarṇinaḥ 01,092.044a jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kṣipaty ambhasi bhārata 01,092.044b*0946_01 sūtake kaṇṭham ākramya tān nināya yamakṣayam 01,092.044c prīṇāmi tvāham ity uktvā gaṅgāsrotasy amajjayat 01,092.045a tasya tan na priyaṃ rājñaḥ śaṃtanor abhavat tadā 01,092.045c na ca tāṃ kiṃ canovāca tyāgād bhīto mahīpatiḥ 01,092.045d*0947_01 amīmāṃsyā karmayonir āgamaś ceti śaṃtanuḥ 01,092.045d*0947_02 smaran pitṛvacaś caiva nāpṛcchat putrakilbiṣam 01,092.045d*0947_03 jātaṃ jātaṃ ca vai hanti sā strī sapta varān sutān 01,092.045d*0947_04 śaṃtanur dharmabhaṅgāc ca nāpṛcchat tāṃ kathaṃ cana 01,092.045d*0947_05 aṣṭamaṃ tu jighāṃsantyā cukṣubhe śaṃtanor dhṛtiḥ 01,092.046a atha tām aṣṭame putre jāte prahasitām iva 01,092.046c uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsan putram ātmanaḥ 01,092.046d*0948_01 ārabhantīṃ tadā dṛṣṭvā tāṃ sa kauravanandanaḥ 01,092.046d*0948_02 abravīd bharataśreṣṭho vākyaṃ paramaduḥkhitaḥ 01,092.047a mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutān iti 01,092.047c putraghni sumahat pāpaṃ mā prāpas tiṣṭha garhite 01,092.048 stry uvāca 01,092.048a putrakāma na te hanmi putraṃ putravatāṃ vara 01,092.048c jīrṇas tu mama vāso 'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 01,092.049a ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā 01,092.049c devakāryārthasiddhyartham uṣiṭāhaṃ tvayā saha 01,092.050a aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ 01,092.050c vasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvam upāgatāḥ 01,092.051a teṣāṃ janayitā nānyas tvad ṛte bhuvi vidyate 01,092.051c madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kā cana 01,092.052a tasmāt tajjananīhetor mānuṣatvam upāgatā 01,092.052b*0949_01 vasavas te sutā jātā rājaṃl lokasya kīrtaye 01,092.052c janayitvā vasūn aṣṭau jitā lokās tvayākṣayāḥ 01,092.053a devānāṃ samayas tv eṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā 01,092.053c jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye janmato mānuṣād iti 01,092.054a tat te śāpād vinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ 01,092.054c svasti te 'stu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratam 01,092.054d*0950_01 ayaṃ tava sutas teṣāṃ vīryeṇa kulanandanaḥ 01,092.054d*0950_02 saṃbhūto 'ti janān anyān bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,092.055a eṣa paryāyavāso me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥ 01,092.055c matprasūtaṃ vijānīhi gaṅgādattam imaṃ sutam 01,092.055d*0951_01 tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca vīryavān 01,092.055d*0951_02 dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,092.055d*0951_03 teṣāṃ lokān avāpnoti vasūnāṃ vasudhādhipa 01,093.001 śaṃtanur uvāca 01,093.001a āpavo nāma ko nv eṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtam 01,093.001b*0952_01 śaśāpa yasmāt kalyāṇi sa vasūṃś cārudarśane 01,093.001c yasyābhiśāpāt te sarve mānuṣīṃ tanum āgatāḥ 01,093.002a anena ca kumāreṇa gaṅgādattena kiṃ kṛtam 01,093.002c yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati 01,093.003a īśānāḥ sarvalokasya vasavas te ca vai katham 01,093.003c mānuṣeṣūdapadyanta tan mamācakṣva jāhnavi 01,093.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,093.004a saivam uktā tato gaṅgā rājānam idam abravīt 01,093.004c bhartāraṃ jāhnavī devī śaṃtanuṃ puruṣarṣabham 01,093.005a yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama 01,093.005c vasiṣṭho nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta 01,093.006a tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣigaṇānvitam 01,093.006c meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtam 01,093.007a sa vāruṇis tapas tepe tasmin bharatasattama 01,093.007c vane puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake 01,093.008a dakṣasya duhitā yā tu surabhīty atigarvitā 01,093.008c gāṃ prajātā tu sā devī kaśyapād bharatarṣabha 01,093.009a anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmadughāṃ varām 01,093.009c tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā homadhenuṃ sa vāruṇiḥ 01,093.010a sā tasmiṃs tāpasāraṇye vasantī munisevite 01,093.010c cacāra ramye dharmye ca gaur apetabhayā tadā 01,093.011a atha tad vanam ājagmuḥ kadā cid bharatarṣabha 01,093.011c pṛthvādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitam 01,093.012a te sadārā vanaṃ tac ca vyacaranta samantataḥ 01,093.012c remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca 01,093.013a tatraikasya tu bhāryā vai vasor vāsavavikrama 01,093.013c sā carantī vane tasmin gāṃ dadarśa sumadhyamā 01,093.013e yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhug uttamā 01,093.014a sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṃpadā 01,093.014c dive vai darśayām āsa tāṃ gāṃ govṛṣabhekṣaṇa 01,093.014d*0953_01 ṣaḍunnatāṃ supārśvoruṃ pṛthupañcasamāyatām 01,093.014d*0953_02 aṣṭāyataśirogrīvāṃ pṛthus tāṃ samapadyata 01,093.015a svāpīnāṃ ca sudogdhrīṃ ca suvāladhimukhāṃ śubhām 01,093.015c upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca 01,093.016a evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasunandinī 01,093.016c darśayām āsa rājendra purā pauravanandana 01,093.017a dyaus tadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendravikrama 01,093.017b*0954_01 uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ nṛpottama sumadhyamāṃ 01,093.017c uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇān vadan 01,093.018a eṣā gaur uttamā devi vāruṇer asitekṣaṇe 01,093.018c ṛṣes tasya varārohe yasyedaṃ vanam uttamam 01,093.019a asyāḥ kṣīraṃ piben martyaḥ svādu yo vai sumadhyame 01,093.019c daśa varṣasahasrāṇi sa jīvet sthirayauvanaḥ 01,093.020a etac chrutvā tu sā devī nṛpottama sumadhyamā 01,093.020c tam uvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasam 01,093.021a asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī 01,093.021c nāmnā jinavatī nāma rūpayauvanaśālinī 01,093.022a uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṃdhasya dhīmataḥ 01,093.022c duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṃpadā 01,093.023a tasyā hetor mahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitām 01,093.023c ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṃ puṇyavardhana 01,093.024a yāvad asyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada 01,093.024c mānuṣeṣu bhavatv ekā jarārogavivarjitā 01,093.025a etan mama mahābhāga kartum arhasy anindita 01,093.025c priyaṃ priyataraṃ hy asmān nāsti me 'nyat kathaṃ cana 01,093.026a etac chrutvā vacas tasyā devyāḥ priyacikīrṣayā 01,093.026c pṛthvādyair bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ dyaus tadā tāṃ jahāra gām 01,093.027a tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaus tadā nṛpa 01,093.027c ṛṣes tasya tapas tīvraṃ na śaśāka nirīkṣitum 01,093.027e hṛtā gauḥ sā tadā tena prapātas tu na tarkitaḥ 01,093.028a athāśramapadaṃ prāptaḥ phalāny ādāya vāruṇiḥ 01,093.028c na cāpaśyata gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame 01,093.029a tataḥ sa mṛgayām āsa vane tasmiṃs tapodhanaḥ 01,093.029c nādhyagacchac ca mṛgayaṃs tāṃ gāṃ munir udāradhīḥ 01,093.030a jñātvā tathāpanītāṃ tāṃ vasubhir divyadarśanaḥ 01,093.030c yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃs tadā 01,093.031a yasmān me vasavo jahrur gāṃ vai dogdhrīṃ suvāladhim 01,093.031c tasmāt sarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ 01,093.032a evaṃ śaśāpa bhagavān vasūṃs tān munisattamaḥ 01,093.032c vaśaṃ kopasya saṃprāpta āpavo bharatarṣabha 01,093.033a śaptvā ca tān mahābhāgas tapasy eva mano dadhe 01,093.033c evaṃ sa śaptavān rājan vasūn aṣṭau tapodhanaḥ 01,093.033e mahāprabhāvo brahmarṣir devān roṣasamanvitaḥ 01,093.033f*0955_01 evaṃ śaptās tatas tena muninā yāmunena vai 01,093.033f*0955_02 aṣṭau samastā vasavo mune roṣeṇa sattama 01,093.034a athāśramapadaṃ prāpya taṃ sma bhūyo mahātmanaḥ 01,093.034c śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tam upacakramuḥ 01,093.035a prasādayantas tam ṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha 01,093.035c na lebhire ca tasmāt te prasādam ṛṣisattamāt 01,093.035d*0956_01 cakāra ca na teṣāṃ vai prasādaṃ bhagavān ṛṣiḥ 01,093.035e āpavāt puruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt 01,093.036a uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṃ dharādayaḥ 01,093.036c anu saṃvatsarāc chāpamokṣaṃ vai samavāpsyatha 01,093.037a ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati 01,093.037c dyaus tadā mānuṣe loke dīrghakālaṃ svakarmaṇā 01,093.038a nānṛtaṃ tac cikīrṣāmi yuṣmān kruddho yad abruvam 01,093.038b*0957_01 prajā hy anṛtavākyena hiṃsyām apy ātmanas tathā 01,093.038c na prajāsyati cāpy eṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ 01,093.039a bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ 01,093.039c pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati 01,093.039e evam uktvā vasūn sarvāñ jagāma bhagavān ṛṣiḥ 01,093.040a tato mām upajagmus te samastā vasavas tadā 01,093.040c ayācanta ca māṃ rājan varaṃ sa ca mayā kṛtaḥ 01,093.040e jātāñ jātān prakṣipāsmān svayaṃ gaṅge tvam ambhasi 01,093.041a evaṃ teṣām ahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama 01,093.041c mokṣārthaṃ mānuṣāl lokād yathāvat kṛtavaty aham 01,093.042a ayaṃ śāpād ṛṣes tasya eka eva nṛpottama 01,093.042c dyau rājan mānuṣe loke ciraṃ vatsyati bhārata 01,093.042d*0958_01 ayaṃ kumāraḥ putras te vivṛddhaḥ punar eṣyati 01,093.042d*0958_02 ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa 01,093.043a etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata 01,093.043c ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam 01,093.043d*0959_01 tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca so 'bhavat 01,093.044a sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat 01,093.044c dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,093.045a śaṃtanuś cāpi śokārto jagāma svapuraṃ tataḥ 01,093.045b*0960_01 tasya kīrtiṃ ca vṛttiṃ ca mahato nṛpasadguṇān 01,093.045c tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śaṃtanor amitān guṇān 01,093.046a mahābhāgyaṃ ca nṛpater bhāratasya yaśasvinaḥ 01,093.046c yasyetihāso dyutimān mahābhāratam ucyate 01,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.001a sa evaṃ śaṃtanur dhīmān devarājarṣisatkṛtaḥ 01,094.001c dharmātmā sarvalokeṣu satyavāg iti viśrutaḥ 01,094.001d*0961_01 śaṃtanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvān eva guṇān aham 01,094.002a damo dānaṃ kṣamā buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam 01,094.002c nityāny āsan mahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe 01,094.003a evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ 01,094.003c āsīd bharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca 01,094.004a kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 01,094.004b*0962_01 anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ 01,094.004b*0962_02 tasya kīrtimato vṛttam avekṣya satataṃ narāḥ 01,094.004c dharma eva paraḥ kāmād arthāc ceti vyavasthitaḥ 01,094.005a etāny āsan mahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha 01,094.005c na cāsya sadṛśaḥ kaś cit kṣatriyo dharmato 'bhavat 01,094.006a vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varam 01,094.006c taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye 'bhyaṣecayan 01,094.007a vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ 01,094.007c prati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ 01,094.007d*0963_01 tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā 01,094.007d*0963_02 yajñadānatapaḥśīlāḥ samapadyanta pārthivāḥ 01,094.008a śaṃtanupramukhair gupte loke nṛpatibhis tadā 01,094.008c niyamāt sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata 01,094.009a brahma paryacarat kṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ 01,094.009c brahmakṣatrānuraktāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ 01,094.010a sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane 01,094.010c vasan sāgaraparyantām anvaśād vai vasuṃdharām 01,094.011a sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāg ṛjuḥ 01,094.011c dānadharmatapoyogāc chriyā paramayā yutaḥ 01,094.012a arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ 01,094.012c tejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo jave 01,094.012e antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ 01,094.013a vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 01,094.013c śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa 01,094.014a dharmabrahmottare rājye śaṃtanur vinayātmavān 01,094.014c samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ 01,094.014d*0964_01 cakoranetras tāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatir yuvā 01,094.014d*0964_02 guṇair anupamair yuktaḥ samastair abhikāmikaiḥ 01,094.014d*0964_03 gambhīraḥ sattvasaṃpannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ 01,094.015a devarṣipitṛyajñārtham ārabhyanta tadā kriyāḥ 01,094.015c na cādharmeṇa keṣāṃ cit prāṇinām abhavad vadhaḥ 01,094.016a asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām 01,094.016c sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣām abhavat pitā 01,094.017a tasmin kurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati 01,094.017c śritā vāg abhavat satyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ 01,094.017d*0965_01 yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam 01,094.018a sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro 'ṣṭau tathāparāḥ 01,094.018c ratim aprāpnuvan strīṣu babhūva vanagocaraḥ 01,094.018d*0966_01 tapasā karṣitogreṇa japadhyānarataḥ sadā 01,094.019a tathārūpas tathācāras tathāvṛttas tathāśrutaḥ 01,094.019c gāṅgeyas tasya putro 'bhūn nāmnā devavrato vasuḥ 01,094.020a sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca 01,094.020c mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ 01,094.021a sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā gaṅgām anusaran nadīm 01,094.021c bhāgīrathīm alpajalāṃ śaṃtanur dṛṣṭavān nṛpaḥ 01,094.022a tāṃ dṛṣṭvā cintayām āsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ 01,094.022c syandate kiṃ nv iyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā 01,094.023a tato nimittam anvicchan dadarśa sa mahāmanāḥ 01,094.023c kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam 01,094.024a divyam astraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaram 01,094.024c kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śarais tīkṣṇair avasthitam 01,094.025a tāṃ śarair āvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike 01,094.025c abhavad vismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam 01,094.026a jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanus tadā 01,094.026c nopalebhe smṛtiṃ dhīmān abhijñātuṃ tam ātmajam 01,094.026d*0967_01 na smṛtiḥ śaṃtanor āsīd abhijñātuṃ svam ātmajam 01,094.027a sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayām āsa māyayā 01,094.027c saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata 01,094.028a tad adbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ 01,094.028c śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgām abravīd darśayeti ha 01,094.028d*0968_01 śaṅkamānaḥ sutaṃ prāpya gaṅgā vacanam abravīt 01,094.029a darśayām āsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpam uttamam 01,094.029c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāram alaṃkṛtam 01,094.030a alaṃkṛtām ābharaṇair arajombaradhāriṇīm 01,094.030c dṛṣṭapūrvām api satīṃ nābhyajānāt sa śaṃtanuḥ 01,094.031 gaṅgovāca 01,094.031a yaṃ putram aṣṭamaṃ rājaṃs tvaṃ purā mayy ajāyithāḥ 01,094.031c sa te 'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikam 01,094.031c*0969_01 . . . . . . . . sarvāstravid anuttamaḥ 01,094.031c*0969_02 gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam 01,094.031c*0969_03 ādāya puruṣavyāghra 01,094.032a vedān adhijage sāṅgān vasiṣṭhād eva vīryavān 01,094.032b*0970_01 sa khilān sopaniṣadān sāṅgopāṅgān yathāvidhi 01,094.032c kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi 01,094.033a surāṇāṃ saṃmato nityam asurāṇāṃ ca bhārata 01,094.033c uśanā veda yac chāstram ayaṃ tad veda sarvaśaḥ 01,094.034a tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥ 01,094.034c yad veda śāstraṃ tac cāpi kṛtsnam asmin pratiṣṭhitam 01,094.034e tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani 01,094.035a ṛṣiḥ parair anādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān 01,094.035b*0971_01 sarvaśāstrārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān 01,094.035c yad astraṃ veda rāmaś ca tad apy asmin pratiṣṭhitam 01,094.036a maheṣvāsam imaṃ rājan rājadharmārthakovidam 01,094.036c mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhān naya 01,094.037 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.037a tayaivaṃ samanujñātaḥ putram ādāya śaṃtanuḥ 01,094.037c bhrājamānaṃ yathādityam āyayau svapuraṃ prati 01,094.037d*0972_01 ity uktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata 01,094.038a pauravaḥ svapuraṃ gatvā puraṃdarapuropamam 01,094.038c sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānam ātmanā 01,094.038e pauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,094.038e*0973_01 . . . . . . . . rājyārtham abhayapradam 01,094.038e*0973_02 guṇavantaṃ mahātmānaṃ 01,094.039a pauravāñ śaṃtanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ 01,094.039c rāṣṭraṃ ca rañjayām āsa vṛttena bharatarṣabha 01,094.039d*0974_01 tathāvṛttasamācāras tathādharmas tathāśrutaḥ 01,094.039d*0974_02 putro devavrato nāma śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,094.039d*0974_03 sarvāstreṣv abhyanujñātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca 01,094.039d*0974_04 guṇair viśiṣṭo bahubhiḥ putro devavrato 'bhavat 01,094.040a sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ 01,094.040c vartayām āsa varṣāṇi catvāry amitavikramaḥ 01,094.041a sa kadā cid vanaṃ yāto yamunām abhito nadīm 01,094.041c mahīpatir anirdeśyam ājighrad gandham uttamam 01,094.042a tasya prabhavam anvicchan vicacāra samantataḥ 01,094.042c sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm 01,094.043a tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām asitalocanām 01,094.043c kasya tvam asi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi 01,094.044a sābravīd dāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīm 01,094.044c pitur niyogād bhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ 01,094.045a rūpamādhuryagandhais tāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm 01,094.045c samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayām āsa śaṃtanuḥ 01,094.046a sa gatvā pitaraṃ tasyā varayām āsa tāṃ tadā 01,094.046c paryapṛcchat tatas tasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāt 01,094.046d*0975_01 icchāmi dāśadattāṃ me sutāṃ bhāryām aninditām 01,094.047a sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim 01,094.047c jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī 01,094.047e hṛdi kāmas tu me kaś cit taṃ nibodha janeśvara 01,094.048a yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase 'nagha 01,094.048c satyavāg asi satyena samayaṃ kuru me tataḥ 01,094.049a samayena pradadyāṃ te kanyām aham imāṃ nṛpa 01,094.049c na hi me tvatsamaḥ kaś cid varo jātu bhaviṣyati 01,094.050 śaṃtanur uvāca 01,094.050a śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyam ahaṃ na vā 01,094.050c dātavyaṃ cet pradāsyāmi na tv adeyaṃ kathaṃ cana 01,094.051 dāśa uvāca 01,094.051a asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥ 01,094.051c tvad ūrdhvam abhiṣektavyo nānyaḥ kaś cana pārthiva 01,094.052 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.052a nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥ 01,094.052c śarīrajena tīvreṇa dahyamāno 'pi bhārata 01,094.053a sa cintayann eva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ 01,094.053c pratyayād dhāstinapuraṃ śokopahatacetanaḥ 01,094.054a tataḥ kadā cic chocantaṃ śaṃtanuṃ dhyānam āsthitam 01,094.054c putro devavrato 'bhyetya pitaraṃ vākyam abravīt 01,094.055a sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ 01,094.055b*0976_01 sa kasmād rājaśārdūla śocaṃs tu paridahyase 01,094.055c tat kimartham ihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ 01,094.055e dhyāyann iva ca kiṃ rājan nābhibhāṣasi kiṃ cana 01,094.055f*0977_01 na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 01,094.055f*0977_02 vyādhim icchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai 01,094.055f*0978=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,094.055f*0978_01 sa taṃ kāmam avācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam 01,094.055f*0978_02 vivṛtaṃ nāśakat tasmai pitā putrāya śaṃsitum 01,094.056a evam uktaḥ sa putreṇa śaṃtanuḥ pratyabhāṣata 01,094.056c asaṃśayaṃ dhyānaparaṃ yathā māttha tathāsmy uta 01,094.057a apatyaṃ nas tvam evaikaḥ kule mahati bhārata 01,094.057b*0979_01 śastranityaś ca satataṃ pauruṣe dhury avasthitaḥ 01,094.057c anityatā ca martyānām ataḥ śocāmi putraka 01,094.058a kathaṃ cit tava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam 01,094.058c asaṃśayaṃ tvam evaikaḥ śatād api varaḥ sutaḥ 01,094.059a na cāpy ahaṃ vṛthā bhūyo dārān kartum ihotsahe 01,094.059c saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadram astu te 01,094.059e anapatyataikaputratvam ity āhur dharmavādinaḥ 01,094.059f*0980_01 cakṣur ekaṃ ca putraṃ ca asti nāsti ca bhārata 01,094.059f*0980_02 cakṣurnāśe tanor nāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ 01,094.060a agnihotraṃ trayo vedā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 01,094.060c sarvāṇy etāny apatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 01,094.061a evam eva manuṣyeṣu syāc ca sarvaprajāsv api 01,094.061c yad apatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ 01,094.061d*0981_01 apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ 01,094.061e eṣā trayī purāṇānām uttamānāṃ ca śāśvatī 01,094.061f*0982_01 apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata 01,094.061f*0982_02 yad idaṃ kāraṇaṃ tāta sarvam ākhyātam añjasā 01,094.062a tvaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaś ca bhārata 01,094.062c nānyatra śastrāt tasmāt te nidhanaṃ vidyate 'nagha 01,094.063a so 'smi saṃśayam āpannas tvayi śānte kathaṃ bhavet 01,094.063c iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktam aśeṣataḥ 01,094.064a tatas tat kāraṇaṃ jñātvā kṛtsnaṃ caivam aśeṣataḥ 01,094.064c devavrato mahābuddhiḥ prayayāv anucintayan 01,094.064d@054=0008 sūtaḥ 01,094.064d@054=0014 vaiśaṃpāyanaḥ 01,094.064d@054_0001 apatyaphalasaṃyuktam etac chrutvā pitur vacaḥ 01,094.064d@054_0002 sūtaṃ bhūyo 'pi saṃtapta āhvayām āsa vai pituḥ 01,094.064d@054_0003 sūtas tu kurumukhyasya upayātas tadājñayā 01,094.064d@054_0004 tam uvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ 01,094.064d@054_0005 tvaṃ sārathe pitur mahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ 01,094.064d@054_0006 abhijānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu 01,094.064d@054_0007 etad ācakṣva me pṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā 01,094.064d@054_0008 dāśakanyā naraśreṣṭha tatra bhāvaḥ pitur gataḥ 01,094.064d@054_0009 vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanam abravīt 01,094.064d@054_0010 yo 'syāṃ pumān bhaved garbhaḥ sa rājā tvadanantaram 01,094.064d@054_0011 nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā 01,094.064d@054_0012 sa cāpi niścayas tasya na ca dadyām ato 'nyathā 01,094.064d@054_0013 evaṃ te kathitaṃ vīra kuruṣva yad anantaram 01,094.064d@054_0014 tataḥ sa pitur ājñāya mataṃ samyag avekṣya ca 01,094.064d@054_0015 jñātvā vimanasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati 01,094.065a abhyagacchat tadaivāśu vṛddhāmātyaṃ pitur hitam 01,094.065c tam apṛcchat tadābhyetya pitus tac chokakāraṇam 01,094.066a tasmai sa kurumukhyāya yathāvat paripṛcchate 01,094.066c varaṃ śaśaṃsa kanyāṃ tām uddiśya bharatarṣabha 01,094.067a tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitas tadā 01,094.067c abhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam 01,094.068a taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivat pratipūjya ca 01,094.068c abravīc cainam āsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata 01,094.068d*0983=00 uccaiḥśravāḥ 01,094.068d*0983_01 rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara 01,094.068d*0983_02 apatyaṃ yad bhaved asyāḥ sa rājāstu pituḥ param 01,094.069a tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoḥ puruṣarṣabha 01,094.069c putraḥ putravatāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ 01,094.069d*0984_01 kumārikāyāḥ śulkena kiṃ cid vakṣyāmi bhārata 01,094.070a ko hi saṃbandhakaṃ ślāghyam īpsitaṃ yaunam īdṛśam 01,094.070c atikrāman na tapyeta sākṣād api śatakratuḥ 01,094.071a apatyaṃ caitad āryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ 01,094.071c yasya śukrāt satyavatī prādurbhūtā yaśasvinī 01,094.072a tena me bahuśas tāta pitā te parikīrtitaḥ 01,094.072c arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ sarvarājasu bhārata 01,094.073a asito hy api devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā 01,094.073c satyavatyā bhṛśaṃ hy arthī sa āsīd ṛṣisattamaḥ 01,094.074a kanyāpitṛtvāt kiṃ cit tu vakṣyāmi bharatarṣabha 01,094.074c balavat sapatnatām atra doṣaṃ paśyāmi kevalam 01,094.074d*0985_01 bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taṃ doṣam aparājita 01,094.075a yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā 01,094.075c na sa jātu sukhaṃ jīvet tvayi kruddhe paraṃtapa 01,094.076a etāvān atra doṣo hi nānyaḥ kaś cana pārthiva 01,094.076c etaj jānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa 01,094.077a evam uktas tu gāṅgeyas tadyuktaṃ pratyabhāṣata 01,094.077c śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ pitur arthāya bhārata 01,094.078a idaṃ me matam ādatsva satyaṃ satyavatāṃ vara 01,094.078c naiva jāto na vājāta īdṛśaṃ vaktum utsahet 01,094.079a evam etat kariṣyāmi yathā tvam anubhāṣase 01,094.079c yo 'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati 01,094.080a ity uktaḥ punar evātha taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata 01,094.080c cikīrṣur duṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha 01,094.081a tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanor amitadyuteḥ 01,094.081c kanyāyāś caiva dharmātman prabhur dānāya ceśvaraḥ 01,094.082a idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me 01,094.082c kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmy aham ariṃdama 01,094.083a yat tvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa 01,094.083c rājamadhye pratijñātam anurūpaṃ tavaiva tat 01,094.084a nānyathā tan mahābāho saṃśayo 'tra na kaś cana 01,094.084b*0986_01 nāsti tasyānyathā bhāvas tvatto ripunibarhaṇaḥ 01,094.084b*0986_02 vidyate puruṣavyāghra tvayi satyaṃ mahāvrata 01,094.084c tavāpatyaṃ bhaved yat tu tatra naḥ saṃśayo mahān 01,094.085a tasya tan matam ājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ 01,094.085c pratyajānāt tadā rājan pituḥ priyacikīrṣayā 01,094.086 devavrata uvāca 01,094.086a dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama 01,094.086b*0987_01 ṛṣayo vātha vā devā bhūtāny antarhitāni ca 01,094.086b*0987_02 yāni tānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ 01,094.086b*0987_03 idaṃ vacanam ādhatsva satyena mama jalpataḥ 01,094.086c śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yad bravīmi pituḥ kṛte 01,094.087a rājyaṃ tāvat pūrvam eva mayā tyaktaṃ narādhipa 01,094.087c apatyahetor api ca karomy eṣa viniścayam 01,094.088a adya prabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati 01,094.088c aputrasyāpi me lokā bhaviṣyanty akṣayā divi 01,094.088d*0988_01 na hi janmaprabhṛty uktaṃ mayā kiṃ cid ihānṛtam 01,094.088d*0988_02 yāvat prāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ 01,094.088d*0988_03 tāvan na janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me 01,094.088d*0988_04 parityajāmy ahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ 01,094.088d*0988_05 ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te 01,094.089 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.089a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 01,094.089c dadānīty eva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata 01,094.090a tato 'ntarikṣe 'psaraso devāḥ sarṣigaṇās tathā 01,094.090b*0989_01 taṃ dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuś ca pārthivāḥ 01,094.090c abhyavarṣanta kusumair bhīṣmo 'yam iti cābruvan 01,094.091a tataḥ sa pitur arthāya tām uvāca yaśasvinīm 01,094.091c adhiroha rathaṃ mātar gacchāvaḥ svagṛhān iti 01,094.092a evam uktvā tu bhīṣmas tāṃ ratham āropya bhāminīm 01,094.092c āgamya hāstinapuraṃ śaṃtanoḥ saṃnyavedayat 01,094.093a tasya tad duṣkaraṃ karma praśaśaṃsur narādhipāḥ 01,094.093c sametāś ca pṛthak caiva bhīṣmo 'yam iti cābruvan 01,094.094a tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥ 01,094.094b*0990_01 babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata 01,094.094b*0990_02 sa tena karmaṇā sūnoḥ prītas tasmai varaṃ dadau 01,094.094c svacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam 01,094.094d*0991_01 na te prabhavitā mṛtyur yāvad icchasi jīvitum 01,094.094d*0992_01 tvatto hy anujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitānagha 01,094.094d*0993_01 svena kāmena kartāsi nākāmas tvaṃ kathaṃ cana 01,095.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,095.001*0994_01 cedirājasutāṃ jñātvā dāśarājena poṣitām 01,095.001*0994_02 vivāhaṃ kārayām āsa śāstradṛṣṭena karmaṇā 01,095.001a tato vivāhe nirvṛtte sa rājā śaṃtanur nṛpaḥ 01,095.001c tāṃ kanyāṃ rūpasaṃpannāṃ svagṛhe saṃnyaveśayat 01,095.002a tataḥ śāṃtanavo dhīmān satyavatyām ajāyata 01,095.002c vīraś citrāṅgado nāma vīryeṇa manujān ati 01,095.003a athāparaṃ maheṣvāsaṃ satyavatyāṃ punaḥ prabhuḥ 01,095.003c vicitravīryaṃ rājānaṃ janayām āsa vīryavān 01,095.004a aprāptavati tasmiṃś ca yauvanaṃ bharatarṣabha 01,095.004c sa rājā śaṃtanur dhīmān kāladharmam upeyivān 01,095.005a svargate śaṃtanau bhīṣmaś citrāṅgadam ariṃdamam 01,095.005c sthāpayām āsa vai rājye satyavatyā mate sthitaḥ 01,095.006a sa tu citrāṅgadaḥ śauryāt sarvāṃś cikṣepa pārthivān 01,095.006c manuṣyaṃ na hi mene sa kaṃ cit sadṛśam ātmanaḥ 01,095.007a taṃ kṣipantaṃ surāṃś caiva manuṣyān asurāṃs tathā 01,095.007c gandharvarājo balavāṃs tulyanāmābhyayāt tadā 01,095.007d*0995_01 tvaṃ vai sadṛśanāmāsi yuddhaṃ dehi nṛpātmaja 01,095.007d*0995_02 nāma vānyat pragṛhṇīṣva yadi yuddhaṃ na dāsyasi 01,095.007d*0995_03 tvayāhaṃ yuddham icchāmi tvatsakāśāt tu nāmataḥ 01,095.007d*0995_04 āgato 'smi vṛthābhāṣyo na gacchen nāmato mayā 01,095.007d*0995_05 ity uktvā garjamānau tau hiraṇyātīram āśritau 01,095.007e tenāsya sumahad yuddhaṃ kurukṣetre babhūva ha 01,095.008a tayor balavatos tatra gandharvakurumukhyayoḥ 01,095.008c nadyās tīre hiraṇvatyāḥ samās tisro 'bhavad raṇaḥ 01,095.009a tasmin vimarde tumule śastravṛṣṭisamākule 01,095.009c māyādhiko 'vadhīd vīraṃ gandharvaḥ kurusattamam 01,095.010a citrāṅgadaṃ kuruśreṣṭhaṃ vicitraśarakārmukam 01,095.010c antāya kṛtvā gandharvo divam ācakrame tataḥ 01,095.011a tasmin nṛpatiśārdūle nihate bhūrivarcasi 01,095.011c bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pretakāryāṇy akārayat 01,095.012a vicitravīryaṃ ca tadā bālam aprāptayauvanam 01,095.012c kururājye mahābāhur abhyaṣiñcad anantaram 01,095.013a vicitravīryas tu tadā bhīṣmasya vacane sthitaḥ 01,095.013c anvaśāsan mahārāja pitṛpaitāmahaṃ padam 01,095.014a sa dharmaśāstrakuśalo bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpaḥ 01,095.014c pūjayām āsa dharmeṇa sa cainaṃ pratyapālayat 01,096.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,096.001a hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha 01,096.001c pālayām āsa tad rājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ 01,096.001d*0996_01 tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe 'tule 01,096.002a saṃprāptayauvanaṃ paśyan bhrātaraṃ dhīmatāṃ varam 01,096.002c bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaron matim 01,096.003a atha kāśipater bhīṣmaḥ kanyās tisro 'psaraḥsamāḥ 01,096.003c śuśrāva sahitā rājan vṛṇvatīr vai svayaṃ varam 01,096.004a tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛt 01,096.004c jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati 01,096.005a tatra rājñaḥ samuditān sarvataḥ samupāgatān 01,096.005c dadarśa kanyās tāś caiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ 01,096.005d*0997_01 tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ 01,096.005d*0997_02 vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāś ca te jagmus tāṃ purīṃ prati 01,096.006a kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasv atha sahasraśaḥ 01,096.006b*0998=09 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.006b*0998_01 ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāṃtanunandanam 01,096.006b*0998_02 sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ 01,096.006b*0998_03 apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ity eva cintayā 01,096.006b*0998_04 vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ 01,096.006b*0998_05 kiṃkāraṇam ihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ 01,096.006b*0998_06 mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata 01,096.006b*0998_07 brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi 01,096.006b*0998_08 ity evaṃ prabruvantas te hasanti sma nṛpādhamāḥ 01,096.006b*0998_09 kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaś cukrodha bhārata 01,096.006c bhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājan varayām āsa tāḥ prabhuḥ 01,096.007a uvāca ca mahīpālān rājañ jaladaniḥsvanaḥ 01,096.007c ratham āropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,096.008a āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ 01,096.008c alaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanāny api 01,096.009a prayacchanty apare kanyāṃ mithunena gavām api 01,096.009c vittena kathitenānye balenānye 'numānya ca 01,096.010a pramattām upayānty anye svayam anye ca vindate 01,096.010b*0999_01 ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārān vindanti cāpare 01,096.010c aṣṭamaṃ tam atho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam 01,096.011a svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsanty upayānti ca 01,096.011c pramathya tu hṛtām āhur jyāyasīṃ dharmavādinaḥ 01,096.012a tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balād itaḥ 01,096.012c te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā 01,096.012e sthito 'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 01,096.013a evam uktvā mahīpālān kāśirājaṃ ca vīryavān 01,096.013c sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo ratham āropayat svakam 01,096.013e āmantrya ca sa tān prāyāc chīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ 01,096.014a tatas te pārthivāḥ sarve samutpetur amarṣitāḥ 01,096.014c saṃspṛśantaḥ svakān bāhūn daśanto daśanacchadān 01,096.015a teṣām ābharaṇāny āśu tvaritānāṃ vimuñcatām 01,096.015c āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahān abhūt 01,096.016a tārāṇām iva saṃpāto babhūva janamejaya 01,096.016c bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ 01,096.017a savarmabhir bhūṣaṇais te drāg bhrājadbhir itas tataḥ 01,096.017c sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśas tathā 01,096.018a sūtopakḷptān rucirān sadaśvodyatadhūrgatān 01,096.018c rathān āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ 01,096.018e prayāntam ekaṃ kauravyam anusasrur udāyudhāḥ 01,096.019a tataḥ samabhavad yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata 01,096.019c ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam 01,096.020a te tv iṣūn daśasāhasrāṃs tasmai yugapad ākṣipan 01,096.020c aprāptāṃś caiva tān āśu bhīṣmaḥ sarvāṃs tadācchinat 01,096.020d*1000_01 ācchinac charavarṣeṇa mahatā lomavāhinā 01,096.021a tatas te pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan 01,096.021c vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrim ambudāḥ 01,096.022a sa tad bāṇamayaṃ varṣaṃ śarair āvārya sarvataḥ 01,096.022c tataḥ sarvān mahīpālān pratyavidhyat tribhis tribhiḥ 01,096.022d*1001_01 ekaikas tu tato bhīṣmaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ 01,096.022d*1001_02 sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī 01,096.022d*1001_03 tad yuddham āsīt tumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam 01,096.022d*1001_04 asyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam 01,096.022d*1001_05 sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca 01,096.022d*1001_06 ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,096.023a tasyāti puruṣān anyāṃl lāghavaṃ rathacāriṇaḥ 01,096.023c rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo 'py abhyapūjayan 01,096.023d*1002_01 akṣataḥ kṣapayitvānyān asaṃkhyeyaparākramaḥ 01,096.023d*1002_02 ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ 01,096.024a tān vinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ 01,096.024c kanyābhiḥ sahitaḥ prāyād bhārato bhāratān prati 01,096.025a tatas taṃ pṛṣṭhato rājañ śālvarājo mahārathaḥ 01,096.025c abhyāhanad ameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 01,096.026a vāraṇaṃ jaghane nighnan dantābhyām aparo yathā 01,096.026c vāśitām anusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ 01,096.027a strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmam āha sa pārthivaḥ 01,096.027c śālvarājo mahābāhur amarṣeṇābhicoditaḥ 01,096.028a tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ 01,096.028b*1003_01 sālvarājaṃ susaṃkraddho nyavartata paraṃtapaḥ 01,096.028c tadvākyākulitaḥ krodhād vidhūmo 'gnir iva jvalan 01,096.028d*1004_01 vitateṣu dhanuṣpāṇir vikuñcitalalāṭabhṛt 01,096.028d*1005_01 dahan yathā kṛṣṇagatiḥ kakṣaṃ vāteritaḥ prabhuḥ 01,096.029a kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ 01,096.029c nivartayām āsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ 01,096.030a nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te 01,096.030c prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame 01,096.031a tau vṛṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare 01,096.031c anyonyam abhivartetāṃ balavikramaśālinau 01,096.031d*1006_01 tataḥ kruddhaḥ śāṃtanavo dṛṣṭvā taṃ nṛpam āgatam 01,096.031d*1006_02 sālveśvaraṃ sa rājānaṃ hayān kruddho 'bhyacodayat 01,096.031d*1006_03 saṃspṛśaṃś ca dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kṛtvā nararṣabhaḥ 01,096.031d*1006_04 samavasthāya durdharṣaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,096.031d*1006_05 abhyadravat sālvapatiṃ yuddhāya kurupuṃgavaḥ 01,096.031d*1006_06 kavacī baddhanistriṃśas talabaddhaḥ pratāpavān 01,096.031d*1006_07 tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ sālvaṃ śāṃtanavo 'bravīt 01,096.031d*1006_08 kanyārthaṃ vai tataḥ sālvaṃ prāvartata mahābalaḥ 01,096.031d*1006_09 tatas tu yuddham abhavat tadā rājan svayaṃvare 01,096.031d*1006_10 bhīṣmasya caiva rājarṣeḥ sālvasyāpi tathaiva ca 01,096.031d*1007_01 āyodha naṃ mahāghoram indralekhāriṇor iva 01,096.031d*1007_02 bhīrūṇāṃ bhītijanakaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam 01,096.031d*1007_03 surāṇāṃ vismayakaraṃ duṣṭānāṃ prītivardhanam 01,096.031d*1007_04 adṛṣṭam aśrutaṃ kaiś cit sarvalokabhayaṃkaram 01,096.032a tato bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 01,096.032c śālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākirad āśugaiḥ 01,096.032d*1008_01 vivyādha ca tadā bhīṣmaṃ vāmapārśve stanāntare 01,096.032d*1008_02 tvaramāṇas tvarākāle kṣatriyarṣabhasattamaḥ 01,096.033a pūrvam abhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥ 01,096.033c vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhv iti cābruvan 01,096.034a lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥ 01,096.034c apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ 01,096.035a kṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṃjayaḥ 01,096.035c kruddhaḥ śāṃtanavo bhīṣmas tiṣṭha tiṣṭhety abhāṣata 01,096.036a sārathiṃ cābravīt kruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ 01,096.036c yāvad enaṃ nihanmy adya bhujaṃgam iva pakṣirāṭ 01,096.036d*1009_01 tadvacaḥ sārathiḥ śrutvā yatra śālvas tato yayau 01,096.036d*1010_01 na bhetavyaṃ tvayā sūta tasmāt sālvanṛpātmajāt 01,096.036d*1010_02 paśyatas te vadhiṣyāmi sālveśaṃ paśya me balam 01,096.036d*1010_03 patet tvayi śaraḥ kaś cin nāhaṃ sālvasya śaṃtanuḥ 01,096.037a tato 'straṃ vāruṇaṃ samyag yojayām āsa kauravaḥ 01,096.037c tenāśvāṃś caturo 'mṛdnāc chālvarājño narādhipa 01,096.038a astrair astrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ 01,096.038c bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīt tasya sārathim 01,096.038d*1011_01 ardhacandreṇa bāṇena dhanuś ciccheda jahnujaḥ 01,096.038e astreṇa cāpy athaikena nyavadhīt turagottamān 01,096.038f*1012_01 sālvas tu viratho rājan hatāśvo hatasārathiḥ 01,096.038f*1012_02 nikṣipya ca dhanuḥ śrīmān bhūmau tiṣṭhad avāṅmukhaḥ 01,096.039a kanyāhetor naraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.039c jitvā visarjayām āsa jīvantaṃ nṛpasattamam 01,096.039e tataḥ śālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha 01,096.039f*1013_01 svarājyam anvaśāc caiva dharmeṇa nṛpatis tadā 01,096.040a rājāno ye ca tatrāsan svayaṃvaradidṛkṣavaḥ 01,096.040c svāny eva te 'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya 01,096.040d*1014_01 te vanāni ca ramyāṇi śailāṃś ca saritas tathā 01,096.040d*1014_02 atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ 01,096.040d*1014_03 bhīṣmaḥ svayaṃvare kanyā vijitya kurusattamaḥ 01,096.041a evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,096.041b*1015_01 nihatyājau nṛpān kāṃś cit kaś cid vidrāvya sainikān 01,096.041b*1015_02 yaśaḥ kīrtiṃ balaṃ dhairyaṃ nṛpāṇām apahṛtya ca 01,096.041c prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ 01,096.041c*1016_01 . . . . . . . . bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.041c*1016_02 atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ 01,096.041c*1016_03 kurukṣetraṃ puṇyatamaṃ 01,096.041d*1017_01 vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhām imām 01,096.041d*1017_02 yathā pitāsya kauravyaḥ śaṃtanur nṛpasattamaḥ 01,096.042a so 'cireṇaiva kālena atyakrāman narādhipa 01,096.042c vanāni saritaś caiva śailāṃś ca vividhadrumān 01,096.043a akṣataḥ kṣapayitvārīn saṃkhye 'saṃkhyeyavikramaḥ 01,096.043c ānayām āsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ 01,096.044a snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ 01,096.044c yathā duhitaraś caiva pratigṛhya yayau kurūn 01,096.044d*1018_01 āninye sa mahābāhur bhrātuḥ priyacikīrṣayā 01,096.045a tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase 01,096.045c bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ 01,096.046a satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam 01,096.046c bhrātur vicitravīryasya vivāhāyopacakrame 01,096.046e satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayam ātmavān 01,096.047a vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā 01,096.047c jyeṣṭhā tāsām idaṃ vākyam abravīd dha satī tadā 01,096.048a mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥ 01,096.048c tena cāsmi vṛtā pūrvam eṣa kāmaś ca me pituḥ 01,096.049a mayā varayitavyo 'bhūc chālvas tasmin svayaṃvare 01,096.049c etad vijñāya dharmajña tatas tvaṃ dharmam ācara 01,096.050a evam uktas tayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi 01,096.050c cintām abhyagamad vīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ 01,096.050d*1019_01 anyāsaktā tv iyaṃ kanyā jyeṣṭhā kṣātre mayā jitā 01,096.050d*1019_02 vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā 01,096.050d*1019_03 nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintanī 01,096.050d*1019_04 ity uktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam 01,096.051a sa viniścitya dharmajño brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,096.051c anujajñe tadā jyeṣṭām ambāṃ kāśipateḥ sutām 01,096.052a ambikāmbālike bhārye prādād bhrātre yavīyase 01,096.052c bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,096.053a tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ 01,096.053c vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata 01,096.053e@055=0003 vicitravīryaḥ 01,096.053e@055=0005 bhīṣmaḥ 01,096.053e@055=0014 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0061 ambā 01,096.053e@055=0066 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0072 ambā 01,096.053e@055=0082 yajñasenaḥ 01,096.053e@055=0090 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0094 ambā 01,096.053e@055=0098 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0123 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055_0001 nainām aicchat kathaṃ cana 01,096.053e@055_0002 ambām anyasya kīrtyantīm abravīc cārudarśanām 01,096.053e@055_0003 pratyakṣaphala evaiṣa kāmo 'sādhur nirarthakaḥ 01,096.053e@055_0004 paratantropabhoge mām ārya nāyoktum arhasi 01,096.053e@055_0005 pratiṣṭhitaḥ śaṃtanor vai tāta yasya tvam anvayaḥ 01,096.053e@055_0006 akāmavṛtto dharmātman sādhu manye mataṃ tava 01,096.053e@055_0007 ity uktvāmbāṃ samālokya vidhivad vākyam abravīt 01,096.053e@055_0008 visṛṣṭā hy asi gaccha tvaṃ yathākāmam anindite 01,096.053e@055_0009 nāniyojye samartho 'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam 01,096.053e@055_0010 anyabhāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayed gṛhe 01,096.053e@055_0011 atas tvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām 01,096.053e@055_0012 aham apy ūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi 01,096.053e@055_0013 na saṃbandhas tad āvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃ cana 01,096.053e@055_0014 ity uktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā 01,096.053e@055_0015 nirdiṣṭā hi śanai rājan sālvarājapuraṃ prati 01,096.053e@055_0016 athāmbā sālvam āgamya sābravīn manasā vṛtā 01,096.053e@055_0017 purā nirdiṣṭabhāvā tvām āgatāsmi varānana 01,096.053e@055_0018 devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham 01,096.053e@055_0019 pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivan māṃ samudyatām 01,096.053e@055_0020 tayaivam uktaḥ sālvo 'pi prahasann idam abravīt 01,096.053e@055_0021 nirjitāsīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu 01,096.053e@055_0022 anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt 01,096.053e@055_0023 na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām 01,096.053e@055_0024 ity uktā sā samāgamya bhīṣmaṃ punar athābravīt 01,096.053e@055_0025 ambābravīt tato bhīṣmaṃ tvayāhaṃ sahasā hṛtā 01,096.053e@055_0026 kṣatradharmam avekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ 01,096.053e@055_0027 yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayec chauryasaṃpadā 01,096.053e@055_0028 rājñaḥ sarvān vinirjitya sa tām udvāhayed dhruvam 01,096.053e@055_0029 atas tvam eva bhartā me tvayāhaṃ nirjitā yataḥ 01,096.053e@055_0030 tasmād vahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā 01,096.053e@055_0031 ūrdhvaretā hy aham iti pratyuvāca punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0032 bhīṣmaṃ sā cābravīd ambā yathājaiṣīs tathā kuru 01,096.053e@055_0033 evam anvagamad bhīṣmaṃ ṣaṭ samāḥ puṣkarekṣaṇā 01,096.053e@055_0034 ūrdhvaretās tv ahaṃ bhadre vivāhavimukho 'bhavam 01,096.053e@055_0035 tam eva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ 01,096.053e@055_0036 anyasaktaṃ kimarthaṃ tvam ātmānam avadaḥ purā 01,096.053e@055_0037 anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayet svagṛhe na hi 01,096.053e@055_0038 nāham udvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase 01,096.053e@055_0039 vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatām iti 01,096.053e@055_0040 bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājan gṛhṇīṣva mām iti 01,096.053e@055_0041 nāhaṃ gṛhṇāmy anyajitām iti sālvanirākṛtā 01,096.053e@055_0042 ūrdhvaretās tv aham iti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā 01,096.053e@055_0043 ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0044 gamanāgamanenaivam anaiṣīt ṣaṭ samā nṛpa 01,096.053e@055_0045 aśrubhir bhūmim ukṣantī śocantī sā manasvinī 01,096.053e@055_0046 pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā 01,096.053e@055_0047 śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā 01,096.053e@055_0048 varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā 01,096.053e@055_0049 sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm 01,096.053e@055_0050 pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade 01,096.053e@055_0051 saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā 01,096.053e@055_0052 pādāṅguṣṭhena sātiṣṭhad akampanta tataḥ surāḥ 01,096.053e@055_0053 tasyās tat tu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam 01,096.053e@055_0054 vismitaś caiva hṛṣṭaś ca tasyānugrahabuddhimān 01,096.053e@055_0055 anantaseno bhagavān kumāro varadaḥ prabhuḥ 01,096.053e@055_0056 mānayan rājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam 01,096.053e@055_0057 eṣā puṣkariṇī divyā yathāvat samupasthitā 01,096.053e@055_0058 ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati 01,096.053e@055_0059 etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati 01,096.053e@055_0060 so 'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati 01,096.053e@055_0061 anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ 01,096.053e@055_0062 sāhaṃ dharmāc ca kāmāc ca vihīnā śokadhāriṇī 01,096.053e@055_0063 apatiḥ kṣatriyān sarvān ākrandāmi samantataḥ 01,096.053e@055_0064 iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati 01,096.053e@055_0065 ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati 01,096.053e@055_0066 tasyāś caṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ 01,096.053e@055_0067 nābhavac charaṇaṃ kaś cit kṣatriyo bhīṣmajād bhayāt 01,096.053e@055_0068 agacchat somakaṃ sāmbā pāñcāleṣu yaśasvinam 01,096.053e@055_0069 satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam 01,096.053e@055_0070 sā sabhādvāram āgamya pāñcālair abhirakṣitam 01,096.053e@055_0071 pāñcālarājam ākrandat pragṛhya subhujā bhujau 01,096.053e@055_0072 bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīm iva ca hrade 01,096.053e@055_0073 yajñasenābhidhāveha pāṇim ālambya ceśvara 01,096.053e@055_0074 tena me sarvadharmāś ca ratibhogāś ca kevalāḥ 01,096.053e@055_0075 ubhau ca lokau kīrtiś ca samūlau saphalau hṛtau 01,096.053e@055_0076 krośanty evaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kva cit 01,096.053e@055_0077 kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho 'vasīdati 01,096.053e@055_0078 samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ 01,096.053e@055_0079 ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ 01,096.053e@055_0080 tvatprasādād vivāhe 'smin mā dharmo mā parājayet 01,096.053e@055_0081 prasīda yajñaseneha gatir me bhava somaka 01,096.053e@055_0082 jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ 01,096.053e@055_0083 yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmy aham 01,096.053e@055_0084 anyasmāt pārthivād yat te bhayaṃ syāt pārthivātmaje 01,096.053e@055_0085 tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātum ahaṃ prabhuḥ 01,096.053e@055_0086 na hi śāṃtanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ 01,096.053e@055_0087 īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo 'nuvartate 01,096.053e@055_0088 sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahed balāt 01,096.053e@055_0089 na hi bhīṣmād ahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃ cana 01,096.053e@055_0090 ity uktā srajam āsajya dvāri rājño vyapādravat 01,096.053e@055_0091 vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām 01,096.053e@055_0092 tām anvagacchad drupadaḥ sāntvaṃ jalpan punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0093 srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya 01,096.053e@055_0094 evam eva tvayā kāryam iti sma pratikāṅkṣate 01,096.053e@055_0095 na tu tasyānyathā bhāvo daivam etad amānuṣam 01,096.053e@055_0096 yaś caināṃ srajam ādāya svayaṃ vai pratimokṣate 01,096.053e@055_0097 sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam 01,096.053e@055_0098 tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃ cit kālaṃ rarakṣa saḥ 01,096.053e@055_0099 tato visrambham āsthāya tūṣṇīm etām upaikṣata 01,096.053e@055_0100 tāṃ śikhaṇḍiny abadhnāt tu bālā pitur avajñayā 01,096.053e@055_0101 tāṃ pitā tv atyajac chīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt 01,096.053e@055_0102 iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchat tapasvinam 01,096.053e@055_0103 gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetos tapasvinī 01,096.053e@055_0104 upacārābhituṣṭas tām abravīd ṛṣisattamaḥ 01,096.053e@055_0105 gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirād iva 01,096.053e@055_0106 tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam 01,096.053e@055_0107 ārādhayitum īhasva samyak paricarasva tam 01,096.053e@055_0108 aham apy atra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane 01,096.053e@055_0109 taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati 01,096.053e@055_0110 tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇām avartata 01,096.053e@055_0111 tatra dvāv avaśiṣyetāṃ gandharvāv amitaujasau 01,096.053e@055_0112 tayor ekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣur uvāca ha 01,096.053e@055_0113 idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgam eva te 01,096.053e@055_0114 niyamaṃ cakratus tatra strī pumāṃś caiva tāv ubhau 01,096.053e@055_0115 tataḥ pumān samabhavac chikhaṇḍī paravīrahā 01,096.053e@055_0116 strī bhūtvā hy apacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ 01,096.053e@055_0117 labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenir mahāyaśāḥ 01,096.053e@055_0118 tato budbudakaṃ gatvā punar astrāṇi so 'karot 01,096.053e@055_0119 tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ 01,096.053e@055_0120 svadeśam abhisaṃpede pāñcālaṃ kurunandana 01,096.053e@055_0121 so 'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ 01,096.053e@055_0122 uvāca bhavatā bhīṣmān na bhetavyaṃ kathaṃ cana 01,096.053e@055_0123 ambāyāṃ nirgatāyāṃ tu bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.053e@055_0124 nyāyena kārayām āsa rājño vaivāhikīṃ kriyām 01,096.053e@055_0125 ambikāmbālike caiva pariṇīyāgnisaṃnidhau 01,096.054a te cāpi bṛhatī śyāme nīlakuñcitamūrdhaje 01,096.054c raktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare 01,096.055a ātmanaḥ pratirūpo 'sau labdhaḥ patir iti sthite 01,096.055c vicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayām āsatus tu te 01,096.055d*1020_01 anyonyaṃ prītisakte ca ekabhāvāv iva sthite 01,096.056a sa cāśvirūpasadṛśo devasattvaparākramaḥ 01,096.056c sarvāsām eva nārīṇāṃ cittapramathano 'bhavat 01,096.057a tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharan pṛthivīpatiḥ 01,096.057c vicitravīryas taruṇo yakṣmāṇaṃ samapadyata 01,096.058a suhṛdāṃ yatamānānām āptaiḥ saha cikitsakaiḥ 01,096.058c jagāmāstam ivādityaḥ kauravyo yamasādanam 01,096.058d*1021_01 dharmātmā sa tu gāṅgeyaś cintāśokaparāyaṇaḥ 01,096.059a pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyag akārayat 01,096.059c rājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥ 01,096.059e ṛtvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiś ca kurupuṃgavaiḥ 01,097.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,097.001a tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī 01,097.001c putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata 01,097.001d*1022_01 samāśvāsya snuṣe te ca bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 01,097.001d*1023_01 mātā satyavatī bhīṣmam uvāca vadatāṃ varam 01,097.002a dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī 01,097.002c prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyam abravīt 01,097.002d*1024_01 duḥkhārditā tu śokena majjantīva ca sāgare 01,097.003a śaṃtanor dharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ 01,097.003c tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ ca pratiṣṭhitam 01,097.003d*1025_01 bhrātā vicitravīryas te bhūtānām antam eyivān 01,097.004a yathā karma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam 01,097.004c yathā cāyur dhruvaṃ satye tvayi dharmas tathā dhruvaḥ 01,097.005a vettha dharmāṃś ca dharmajña samāsenetareṇa ca 01,097.005c vividhās tvaṃ śrutīr vettha vettha vedāṃś ca sarvaśaḥ 01,097.006a vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye 01,097.006c pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayor iva 01,097.007a tasmāt subhṛśam āśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara 01,097.007c kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tac chrutvā kartum arhasi 01,097.008a mama putras tava bhrātā vīryavān supriyaś ca te 01,097.008c bāla eva gataḥ svargam aputraḥ puruṣarṣabha 01,097.009a ime mahiṣyau bhrātus te kāśirājasute śubhe 01,097.009c rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata 01,097.009d*1026_01 dharmyam etat paraṃ jñātvā 01,097.010a tayor utpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ 01,097.010a*1027_01 . . . . . . . . saṃtānakulavardhanam 01,097.010c manniyogān mahābhāga dharmaṃ kartum ihārhasi 01,097.011a rājye caivābhiṣicyasva bhāratān anuśādhi ca 01,097.011c dārāṃś ca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān 01,097.011d*1028_01 agnihotraṃ trayo vedāḥ saṃtānam api cākṣayam 01,097.011d*1028_02 eṣā trayī tu saṃproktā svargamokṣaphalapradā 01,097.012a tathocyamāno mātrā ca suhṛdbhiś ca paraṃtapaḥ 01,097.012c pratyuvāca sa dharmātmā dharmyam evottaraṃ vacaḥ 01,097.013a asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātar udāhṛtaḥ 01,097.013c tvam apatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parām 01,097.013d*1029_01 rājyārthe nābhiṣicyeyaṃ nopeyāṃ jātu maithunam 01,097.013d*1029_02 bhavatyā matam ājñāya kṛtam etad vrataṃ mayā 01,097.014a jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetos tvadantare 01,097.014c sa satyavati satyaṃ te pratijānāmy ahaṃ punaḥ 01,097.015a parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ 01,097.015c yad vāpy adhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃ cana 01,097.016a tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam ātmanaḥ 01,097.016c jyotis tathā tyajed rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet 01,097.017a prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketus tathoṣṇatām 01,097.017c tyajec chabdaṃ tathākāśaḥ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet 01,097.018a vikramaṃ vṛtrahā jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ 01,097.018c na tv ahaṃ satyam utsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃ cana 01,097.018d*1030_01 tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye 01,097.018d*1030_02 amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā 01,097.019a evam uktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā 01,097.019c mātā satyavatī bhīṣmam uvāca tadanantaram 01,097.020a jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama 01,097.020c icchan sṛjethās trīṃl lokān anyāṃs tvaṃ svena tejasā 01,097.021a jānāmi caiva satyaṃ tan madarthaṃ yad abhāṣathāḥ 01,097.021c āpaddharmam avekṣasva vaha paitāmahīṃ dhuram 01,097.022a yathā te kulatantuś ca dharmaś ca na parābhavet 01,097.022c suhṛdaś ca prahṛṣyeraṃs tathā kuru paraṃtapa 01,097.022d*1031_01 ātmanaś ca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata 01,097.023a lālapyamānāṃ tām evaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm 01,097.023c dharmād apetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo 'bravīd idam 01,097.024a rājñi dharmān avekṣasva mā naḥ sarvān vyanīnaśaḥ 01,097.024c satyāc cyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate 01,097.025a śaṃtanor api saṃtānaṃ yathā syād akṣayaṃ bhuvi 01,097.025c tat te dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam 01,097.026a śrutvā taṃ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ 01,097.026c āpaddharmārthakuśalair lokatantram avekṣya ca 01,098.001 bhīṣma uvāca 01,098.001a jāmadagnyena rāmeṇa pitur vadham amṛṣyatā 01,098.001b*1032_01 rājā paraśuhastena 01,098.001c kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatir hataḥ 01,098.001c*1033_01 . . . . . . . . hehayasya mahātmanaḥ 01,098.001e śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttāny arjunasya vai 01,098.002a punaś ca dhanur ādāya mahāstrāṇi pramuñcatā 01,098.002c nirdagdhaṃ kṣatram asakṛd rathena jayatā mahīm 01,098.003a evam uccāvacair astrair bhārgaveṇa mahātmanā 01,098.003c triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 01,098.003d*1034_01 evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā 01,098.004a tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ 01,098.004c utpāditāny apatyāni brāhmaṇair niyatātmabhiḥ 01,098.005a pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam 01,098.005c dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃs tāḥ samabhyayuḥ 01,098.005e loke 'py ācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ 01,098.005f*1035_01 tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavat tadā 01,098.005f*1035_02 imaṃ caivātra vakṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 01,098.006a athotathya iti khyāta āsīd dhīmān ṛṣiḥ purā 01,098.006c mamatā nāma tasyāsīd bhāryā paramasaṃmatā 01,098.007a utathyasya yavīyāṃs tu purodhās tridivaukasām 01,098.007c bṛhaspatir bṛhattejā mamatāṃ so 'nvapadyata 01,098.008a uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam 01,098.008c antarvatnī ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatām iti 01,098.009a ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāv eva bṛhaspate 01,098.009c autathyo vedam atraiva ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata 01,098.010a amogharetās tvaṃ cāpi nūnaṃ bhavitum arhasi 01,098.010c tasmād evaṃgate 'dya tvam upāramitum arhasi 01,098.011a evam uktas tayā samyag bṛhattejā bṛhaspatiḥ 01,098.011c kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum 01,098.012a saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdham akāmayā 01,098.012c utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho 'bhyabhāṣata 01,098.013a bhos tāta kanyasa vade dvayor nāsty atra saṃbhavaḥ 01,098.013c amoghaśukraś ca bhavān pūrvaṃ cāham ihāgataḥ 01,098.013d*1036_01 amogharetāś ca bhavān na pīḍāṃ kartum arhati 01,098.013d*1036_02 aśrutvaiva tu tad vākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ 01,098.013d*1036_03 jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām 01,098.013d*1036_04 śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ 01,098.013d*1036_05 padbhyām ārodhayan mārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ 01,098.013d*1036_06 sthānam aprāptam atha tac chukraṃ pratihataṃ tadā 01,098.013d*1036_07 papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ 01,098.014a śaśāpa taṃ tataḥ kruddha evam ukto bṛhaspatiḥ 01,098.014c utathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavān ṛṣiḥ 01,098.015a yasmāt tvam īdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati 01,098.015c evam āttha vacas tasmāt tamo dīrghaṃ pravekṣyasi 01,098.016a sa vai dīrghatamā nāma śāpād ṛṣir ajāyata 01,098.016c bṛhaspater bṛhatkīrter bṛhaspatir ivaujasā 01,098.016d*1037_01 jātyandho vedavit prājñaḥ patnīṃ lebhe svavidyayā 01,098.016d*1037_02 taruṇīṃ rūpasaṃpannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm 01,098.017a sa putrāñ janayām āsa gautamādīn mahāyaśāḥ 01,098.017c ṛṣer utathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye 01,098.017d*1038_01 dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ 01,098.017d*1038_02 godharmaṃ saurabheyāc ca so 'dhītya nikhilaṃ muniḥ 01,098.017d*1038_03 prāvartata tathā kartuṃ śraddhāvāṃs tam aśaṅkayā 01,098.017d*1038_04 tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ 01,098.017d*1038_05 kruddhā mohābhibhūtās te sarve tatrāśramaukasaḥ 01,098.017d*1038_06 aho 'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastum arhati 01,098.017d*1038_07 tasmād enaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe 01,098.017d*1038_08 ity anyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim 01,098.017d@056=0003 patnī 01,098.017d@056=0006 bhīṣmaḥ 01,098.017d@056=0009 patnī 01,098.017d@056=0011 dīrghatamāḥ 01,098.017d@056=0018 bhīṣmaḥ 01,098.017d@056_0001 putralābhāc ca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā 01,098.017d@056_0002 pradviṣantīṃ patir bhāryāṃ kiṃ māṃ dveṣṭīti cābravīt 01,098.017d@056_0003 patir bhāryānubharaṇād bhartā ceti prakīrtyate 01,098.017d@056_0004 ahaṃ tvāṃ bharaṇaṃ kṛtvā jātyandhaṃ sasutā sadā 01,098.017d@056_0005 nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ 01,098.017d@056_0006 tasyās tad vacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ 01,098.017d@056_0007 pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā 01,098.017d@056_0008 nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthī tvaṃ bhaviṣyasi 01,098.017d@056_0009 tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakārakam 01,098.017d@056_0010 yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bhareyaṃ yathā purā 01,098.017d@056_0011 adya prabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā 01,098.017d@056_0012 eka eva patir nāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam 01,098.017d@056_0013 mṛte jīvati vā tasmin nāparaṃ prāpnuyān naram 01,098.017d@056_0014 abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ 01,098.017d@056_0015 apatīnāṃ tu nārīṇām adya prabhṛti pātakam 01,098.017d@056_0016 yady asti ced dhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ 01,098.017d@056_0017 akīrtiḥ parivādaś ca nityakālaṃ bhavantu vai 01,098.017d@056_0018 tasya tad vacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā 01,098.017d@056_0019 gaṅgām ānīyatām eṣa putrā ity evam abravīt 01,098.018a lobhamohābhibhūtās te putrās taṃ gautamādayaḥ 01,098.018c kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan 01,098.019a na syād andhaś ca vṛddhaś ca bhartavyo 'yam iti sma te 01,098.019b*1039_01 karmaṇy atha tataḥ krūre teṣāṃ buddhir ajāyata 01,098.019c cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmur atho gṛhān 01,098.020a so 'nusrotas tadā rājan plavamāna ṛṣis tataḥ 01,098.020c jagāma subahūn deśān andhas tenoḍupena ha 01,098.021a taṃ tu rājā balir nāma sarvadharmaviśāradaḥ 01,098.021c apaśyan majjanagataḥ srotasābhyāśam āgatam 01,098.022a jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ 01,098.022c jñātvā cainaṃ sa vavre 'tha putrārthaṃ manujarṣabha 01,098.022d*1040_01 taṃ pūjayitvā rājarṣir viśrāntaṃ munim abravīt 01,098.023a saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada 01,098.023c putrān dharmārthakuśalān utpādayitum arhasi 01,098.024a evam uktaḥ sa tejasvī taṃ tathety uktavān ṛṣiḥ 01,098.024c tasmai sa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇot tadā 01,098.025a andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha 01,098.025c svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇot tadā 01,098.026a tasyāṃ kākṣīvadādīn sa śūdrayonāv ṛṣir vaśī 01,098.026c janayām āsa dharmātmā putrān ekādaśaiva tu 01,098.027a kākṣīvadādīn putrāṃs tān dṛṣṭvā sarvān adhīyataḥ 01,098.027b*1041_01 mudā ca tān balī rājā dṛṣṭvā kakṣīvadādikān 01,098.027c uvāca tam ṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavān 01,098.028a nety uvāca maharṣis taṃ mamaivaita iti bruvan 01,098.028c śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ 01,098.029a andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava 01,098.029c avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me 01,098.030a tataḥ prasādayām āsa punas tam ṛṣisattamam 01,098.030c baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ prāhiṇot punaḥ 01,098.031a tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīm athābravīt 01,098.031c bhaviṣyati kumāras te tejasvī satyavāg iti 01,098.032a tatrāṅgo nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyām ajāyata 01,098.032b*1042_01 aṅgo vaṅgaḥ kaliṅgaś ca puṇḍraḥ suhmaś ca te sutāḥ 01,098.032b*1042_02 teṣāṃ deśāḥ samākhyātāḥ svanāmakathitā bhuvi 01,098.032b*1042_03 aṅgasyāṅgo 'bhavad deśo vaṅgo vaṅgasya ca smṛtaḥ 01,098.032b*1042_04 kaliṅgaviṣayaś caiva kaliṅgasya ca sa smṛtaḥ 01,098.032b*1042_05 puṇḍrasya puṇḍrāḥ prakhyātāḥ suhmāḥ suhmasya ca smṛtāḥ 01,098.032b*1042_06 evaṃ baleḥ purā vaṃśaḥ prakhyāto vai maharṣijaḥ 01,098.032c evam anye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi 01,098.033a jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ 01,098.033c etac chrutvā tvam apy atra mātaḥ kuru yathepsitam 01,099.001 bhīṣma uvāca 01,099.001a punar bharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye 01,099.001c vakṣyāmi niyataṃ mātas tan me nigadataḥ śṛṇu 01,099.002a brāhmaṇo guṇavān kaś cid dhanenopanimantryatām 01,099.002c vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayet prajāḥ 01,099.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,099.003a tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā 01,099.003c vihasantīva savrīḍam idaṃ vacanam abravīt 01,099.003d@057=0003 satyavatī 01,099.003d@057=0013 bhīṣmaḥ 01,099.003d@057=0027 satyavatī 01,099.003d@057=0031 bhīṣmaḥ 01,099.003d@057=0037 vaiśaṃpāyanaḥ 01,099.003d@057_0001 bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmyaṃ hetvarthasaṃhitam 01,099.003d@057_0002 mātā satyavatī bhīṣmaṃ punar evābhyabhāṣata 01,099.003d@057_0003 aucathyam adhikṛtyedam aṅgaṃ ca yad udāhṛtam 01,099.003d@057_0004 paurāṇī śrutir ity eṣā prāptakālam idaṃ kuru 01,099.003d@057_0005 tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca bhārata 01,099.003d@057_0006 yathā ca te pitur vākyaṃ mama kāryaṃ tavānagha 01,099.003d@057_0007 mama putras tava bhrātā yavīyān supriyaś ca te 01,099.003d@057_0008 bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha 01,099.003d@057_0009 ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe 01,099.003d@057_0010 rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata 01,099.003d@057_0011 dharmam etat paraṃ jñātvā saṃtānāya kulasya ca 01,099.003d@057_0012 ābhyāṃ mama niyogāt tu dharmaṃ caritum arhasi 01,099.003d@057_0013 asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātaḥ prakīrtitaḥ 01,099.003d@057_0014 tvam apy etāṃ pratijñāṃ tu vettha yā paramā mayi 01,099.003d@057_0015 jānīṣe yat tadā vṛttaṃ śulkahetos tvadantare 01,099.003d@057_0016 tat satyavati satyaṃ vai punar eva bravīmi te 01,099.003d@057_0017 tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye 01,099.003d@057_0018 parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ 01,099.003d@057_0019 yad vābhyadhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ parityaje 01,099.003d@057_0020 tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam uttamam 01,099.003d@057_0021 jyotiś ca paramaṃ rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet 01,099.003d@057_0022 tyajec ca ghoṣam ākāśaḥ somaḥ śītatvam utsṛjet 01,099.003d@057_0023 prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketur athoṣṇatām 01,099.003d@057_0024 vṛtrahā vikramaṃ jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ 01,099.003d@057_0025 amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā 01,099.003d@057_0026 utsṛjeyam ahaṃ prāṇān na tu satyaṃ kathaṃ cana 01,099.003d@057_0027 jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyavatāṃ vara 01,099.003d@057_0028 icchaṃs tvam iha lokāṃs trīn sṛjer anyān ariṃdama 01,099.003d@057_0029 yathā tu vaḥ kulaṃ caiva dharmaś ca na parābhavet 01,099.003d@057_0030 suhṛdaś ca suhṛṣṭāḥ syus tathā tvaṃ kartum arhasi 01,099.003d@057_0031 tvam eva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi 01,099.003d@057_0032 sopāyaṃ kulasaṃtāne vaktum arhasi naḥ param 01,099.003d@057_0033 striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti kule kule 01,099.003d@057_0034 puruṣāṃś cāpi māyābhir bahvībhir upagṛhṇate 01,099.003d@057_0035 sā satyavati saṃpaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe 01,099.003d@057_0036 yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdec ca kulaṃ hi naḥ 01,099.004a satyam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 01,099.004c viśvāsāt te pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca 01,099.004d*1043=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,099.004d*1043_01 evam uktvā tato bhīṣmaṃ taṃ mātā pratyabhāṣata 01,099.004d*1043_02 rocate me vacas tubhyaṃ mamāpi vacanaṃ śṛṇu 01,099.004e na te śakyam anākhyātum āpad dhīyaṃ tathāvidhā 01,099.005a tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ 01,099.005b*1044_01 yat tvaṃ vakṣyasi tat kāryam asmābhir iti me matiḥ 01,099.005b*1045_01 yan me bālye purā vṛttaṃ kumāryās tac chṛṇuṣva me 01,099.005c tasmān niśamya vākyaṃ me kuruṣva yad anantaram 01,099.005d*1046_01 śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 01,099.005d*1046_02 na ca visrambhakathitaṃ bhavān sūcitum arhati 01,099.005d*1046_03 yas tu rājā vasur nāma śrutas te bharatarṣabha 01,099.005d*1046_04 tasya śuklād ahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila 01,099.005d*1046_05 mātaraṃ me jalād dhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit 01,099.005d*1046_06 māṃ tu svagṛham ānīya duhitṛtve hy akalpayat 01,099.006a dharmayuktasya dharmātman pitur āsīt tarī mama 01,099.006c sā kadā cid ahaṃ tatra gatā prathamayauvane 01,099.006d*1047_01 atārayaṃ janaṃ tatra pāragāminam añjasā 01,099.007a atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ 01,099.007c ājagāma tarīṃ dhīmāṃs tariṣyan yamunāṃ nadīm 01,099.008a sa tāryamāṇo yamunāṃ mām upetyābravīt tadā 01,099.008c sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu 01,099.008d*1048_01 uktvā janmakulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca 01,099.009a tam ahaṃ śāpabhītā ca pitur bhītā ca bhārata 01,099.009c varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe 01,099.009d*1049_01 prekṣya tāṃs tu mahābhāgān pare pāre ṛṣīn sthitān 01,099.009d*1049_02 yamunātīravinyastān pradīptān iva pāvakān 01,099.009d*1049_03 purastād aruṇaś caiva taruṇaḥ saṃprakāśate 01,099.009d*1049_04 yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā 01,099.009d*1049_05 uktamātro mayā tatra nīhāram asṛjat prabhuḥ 01,099.009d*1049_06 parāśaraḥ satyadhṛtir dvīpe ca yamunāmbhasi 01,099.010a abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśam ānayat 01,099.010c tamasā lokam āvṛtya naugatām eva bhārata 01,099.011a matsyagandho mahān āsīt purā mama jugupsitaḥ 01,099.011c tam apāsya śubhaṃ gandham imaṃ prādāt sa me muniḥ 01,099.011d*1050_01 kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punar vidvāṃs tapodhanaḥ 01,099.011d*1050_02 tasya vīryam ahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ 01,099.011d*1050_03 vismitā vyathitā caiva prādām ātmānam eva ca 01,099.011d*1050_04 vasiṣṭhena samānītā yājñavalkyādayo dvijāḥ 01,099.011d*1050_05 kṛtvā vivāhaṃ me sarve pratijagmur yathāgatam 01,099.011d*1050_06 tatas tadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata 01,099.011d*1050_07 prahṛṣṭo 'janayat putraṃ dvīpa eva parāśaraḥ 01,099.011d*1051_01 himaṃ caivāsṛjad dhīmān dvīpaṃ ca yamunāmbhasi 01,099.011d*1052_01 tataḥ pitā vasuś caiva pitaraś ca tapodhanāḥ 01,099.012a tato mām āha sa munir garbham utsṛjya māmakam 01,099.012c dvīpe 'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi 01,099.012d*1053_01 evam uktvā gataḥ so 'tha ṛṣiḥ paramadharmavit 01,099.012d*1053_02 mamāpi prasavo jātas tatkṣaṇād eva bhārata 01,099.013a pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān ṛṣiḥ 01,099.013c kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ 01,099.014a yo vyasya vedāṃś caturas tapasā bhagavān ṛṣiḥ 01,099.014c loke vyāsatvam āpede kārṣṇyāt kṛṣṇatvam eva ca 01,099.015a satyavādī śamaparas tapasvī dagdhakilbiṣaḥ 01,099.015b*1054_01 sadyotpannaḥ sa tu mahān saha pitrā tato gataḥ 01,099.015c sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute 01,099.015e bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṃ janayiṣyati 01,099.016a sa hi mām uktavāṃs tatra smareḥ kṛtyeṣu mām iti 01,099.016c taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi 01,099.016d*1055_01 tava cānumate kāmam ābhyām utpādayet prajāḥ 01,099.017a tava hy anumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ 01,099.017c vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati 01,099.018*1056_01 ity uktamātre bhīṣmas tu mūrdhny añjalikṛto 'hṛṣat 01,099.018*1057_01 sarvavit sarvakartā ca yady etat tat karoti ca 01,099.018a maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt 01,099.018b*1058_01 deśakālau tu jānāmi kriyatām arthasiddhaye 01,099.018c dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etān yo 'nupaśyati 01,099.019a artham arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam 01,099.019c kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītān pṛthak pṛthak 01,099.019d*1059_01 śubhaṃ śubhānubaṃdhaṃ ca tāṃś caiva trividhān punaḥ 01,099.019e yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati sa buddhimān 01,099.019f*1060_01 punaḥ punar yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati 01,099.019f*1060_02 sa buddhimān manuṣyeṣu sa naraḥ kṛtsnakarmakṛt 01,099.020a tad idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ 01,099.020c uktaṃ bhavatyā yac chreyaḥ paramaṃ rocate mama 01,099.021a tatas tasmin pratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana 01,099.021c kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayām āsa vai munim 01,099.021d*1061_01 tasyāḥ sa cintitaṃ jñātvā satyavatyā mahātapāḥ 01,099.022a sa vedān vibruvan dhīmān mātur vijñāya cintitam 01,099.022c prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana 01,099.023a tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam 01,099.023c pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavair abhiṣicya ca 01,099.023e mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam 01,099.024a tām adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣir abhivādya ca 01,099.024c mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt 01,099.025a bhavatyā yad abhipretaṃ tad ahaṃ kartum āgataḥ 01,099.025c śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava 01,099.026a tasmai pūjāṃ tato 'kārṣīt purodhāḥ paramarṣaye 01,099.026c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivan mantrapūrvakam 01,099.026d*1062_01 pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivat prītim āpa saḥ 01,099.027a tam āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalam avyayam 01,099.027b*1063_01 ācacakṣe krameṇāsmai tadartham abhicintitam 01,099.027c satyavaty abhivīkṣyainam uvācedam anantaram 01,099.028a mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave 01,099.028c teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ 01,099.029a vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ 01,099.029c vicitravīryo brahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ 01,099.030a yathaiva pitṛto bhīṣmas tathā tvam api mātṛtaḥ 01,099.030c bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase 01,099.031a ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayan satyavikramaḥ 01,099.031c buddhiṃ na kurute 'patye tathā rājyānuśāsane 01,099.032a sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya ca 01,099.032c bhīṣmasya cāsya vacanān niyogāc ca mamānagha 01,099.033a anukrośāc ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca 01,099.033c ānṛśaṃsyena yad brūyāṃ tac chrutvā kartum arhasi 01,099.034a yavīyasas tava bhrātur bhārye surasutopame 01,099.034c rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ 01,099.035a tayor utpādayāpatyaṃ samartho hy asi putraka 01,099.035c anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca 01,099.036 vyāsa uvāca 01,099.036a vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparam eva ca 01,099.036c yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ 01,099.037a tasmād ahaṃ tvanniyogād dharmam uddiśya kāraṇam 01,099.037c īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hy etat purātanam 01,099.038a bhrātuḥ putrān pradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān 01,099.038c vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭam iha yan mayā 01,099.039a saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ 01,099.039c na hi mām avratopetā upeyāt kā cid aṅganā 01,099.039d*1064_01 na hi mām arhataḥ prāptum aśuddhe kosalātmaje 01,099.039f*1065_01 evaṃ satyavatī dharmaṃ paramaṃ jñātum arhasi 01,099.040 satyavaty uvāca 01,099.040a yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru 01,099.040c arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭir na devatāḥ 01,099.040c*1066_01 . . . . . . . . prajānāthā vinaśyati 01,099.040c*1066_02 naśyanti ca kriyāḥ sarvāḥ 01,099.041a katham arājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho 01,099.041c tasmād garbhaṃ samādhatsva bhīṣmas taṃ vardhayiṣyati 01,099.042 vyāsa uvāca 01,099.042a yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipram akālikam 01,099.042c virūpatāṃ me sahatām etad asyāḥ paraṃ vratam 01,099.043a yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ 01,099.043c adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām 01,099.043d*1067_01 tasya cāpi śataṃ putrā bhavitāro na saṃśayaḥ 01,099.043d*1067_02 goptāraḥ kuruvaṃśasya bhavatyāḥ śokanāśanāḥ 01,099.044 vaiśaṃpāyana uvāca 01,099.044*1068_01 evam uktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā 01,099.044*1069_01 śayane tv atha kausalyā śucivastrā svalaṃkṛtā 01,099.044a samāgamanam ākāṅkṣann iti so 'ntarhito muniḥ 01,099.044c tato 'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām 01,099.044e dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṃ hitam 01,099.045a kausalye dharmatantraṃ yad bravīmi tvāṃ nibodha me 01,099.045c bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt 01,099.046a vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam 01,099.046c bhīṣmo buddhim adān me 'tra dharmasya ca vivṛddhaye 01,099.046d*1070_01 ahaṃ tvām adya vakṣyāmi buddhyā niścitya bhāmini 01,099.046d*1070_02 śrutvā tu tadvacaḥ subhru kartum arhasi nānyathā 01,099.047a sā ca buddhis tavādhīnā putri jñātaṃ mayeti ha 01,099.047c naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punar eva samuddhara 01,099.047d*1071_01 garbhaṃ dhāraya kalyāṇi devarasya mahātmanaḥ 01,099.048a putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham 01,099.048c sa hi rājyadhuraṃ gurvīm udvakṣyati kulasya naḥ 01,099.048d*1072_01 evam uktvā tu sā devī snuṣāṃ satyavatī tadā 01,099.049a sā dharmato 'nunīyaināṃ kathaṃ cid dharmacāriṇīm 01,099.049c bhojayām āsa viprāṃś ca devarṣīn atithīṃs tathā 01,100.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,100.001a tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātām ṛtau tadā 01,100.001c saṃveśayantī śayane śanakair vākyam abravīt 01,100.002a kausalye devaras te 'sti so 'dya tvānupravekṣyati 01,100.002c apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati 01,100.003a śvaśrvās tad vacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe 01,100.003c sācintayat tadā bhīṣmam anyāṃś ca kurupuṃgavān 01,100.003d*1073_01 tataḥ suptajanaprāye niśīthe bhagavān ṛṣiḥ 01,100.004a tato 'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāg ṛṣiḥ 01,100.004c dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ praviveśa ha 01,100.004d*1074_01 satyavatyā niyuktas tu satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,100.004d*1074_02 jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ 01,100.005a tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane 01,100.005c babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dṛṣṭvā devī nyamīlayat 01,100.005d*1075_01 taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣyam atathocitā 01,100.005d*1075_02 virūpam iti vitrastā saṃkucyāsīn nimīlitā 01,100.005d*1075_03 virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ puruṣaḥ kṛśaḥ 01,100.005d*1075_04 sugandhetaragandhaś ca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ 01,100.006a saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā 01,100.006c bhayāt kāśisutā taṃ tu nāśaknod abhivīkṣitum 01,100.007a tato niṣkrāntam āsādya mātā putram athābravīt 01,100.007c apy asyāṃ guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati 01,100.007d*1076_01 ity uktaḥ so 'bravīn mātaḥ kumāro mātṛdoṣataḥ 01,100.007d*1076_02 andho nāgāyutaprāṇo bhaviṣyaty ambikodarāt 01,100.008a niśamya tad vaco mātur vyāsaḥ paramabuddhimān 01,100.008c provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ 01,100.009a nāgāyutasamaprāṇo vidvān rājarṣisattamaḥ 01,100.009c mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhir bhaviṣyati 01,100.010a tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ 01,100.010c kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyād andha eva bhaviṣyati 01,100.011a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātā putram athābravīt 01,100.011b*1077_01 alabdhalābhaḥ putro 'yaṃ yady andho vai bhaviṣyati 01,100.011b*1077_02 asya vaṃśasya goptāraṃ satāṃ śokavināśanam 01,100.011b*1077_03 tasmād avarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam 01,100.011b*1077_04 bhrātur bhāryāparā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī 01,100.011b*1077_05 asyām utpādayāpatyaṃ manniyogād guṇādhikam 01,100.011c nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatir anurūpas tapodhana 01,100.012a jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam 01,100.012c dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātum arhasi 01,100.013a sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ 01,100.013c sāpi kālena kausalyā suṣuve 'ndhaṃ tam ātmajam 01,100.013d*1078_01 ambālikāṃ samādhāya tasyāṃ satyavatī sutam 01,100.013d*1078_02 bhūyo niyojayām āsa saṃtānāya kulasya vai 01,100.013d*1078_03 viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame 01,100.013d*1078_04 ko nv eṣyatīti dhyāyantī niyatā saṃpratīkṣate 01,100.013d*1079_01 dhṛtarāṣṭra yatas tena dhṛtarāṣṭras tato 'bhavat 01,100.014a punar eva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ 01,100.014c ṛṣim āvāhayat satyā yathāpūrvam aninditā 01,100.015a tatas tenaiva vidhinā maharṣis tām apadyata 01,100.015c ambālikām athābhyāgād ṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tam 01,100.015e viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata 01,100.016a tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya pārthiva 01,100.016c vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanam abravīt 01,100.017a yasmāt pāṇḍutvam āpannā virūpaṃ prekṣya mām api 01,100.017c tasmād eṣa sutas tubhyaṃ pāṇḍur eva bhaviṣyati 01,100.018a nāma cāsya tad eveha bhaviṣyati śubhānane 01,100.018c ity uktvā sa nirākrāmad bhagavān ṛṣisattamaḥ 01,100.019a tato niṣkrāntam ālokya satyā putram abhāṣata 01,100.019b*1080_01 apy asya guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati 01,100.019b*1081_01 kumāro brūhi me putra asty atra bhavitā śubhaḥ 01,100.019c śaśaṃsa sa punar mātre tasya bālasya pāṇḍutām 01,100.019d*1082_01 tam uvāca tato mātā apy atra bhavitā śubhaḥ 01,100.019d*1082_02 kumāro brūhi me tattvam ṛṣis tāṃ pratyuvāca ha 01,100.019d*1083_01 bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ 01,100.019d*1083_02 pāṇḍutvaṃ varṇatas tasya mātṛdoṣād bhaviṣyati 01,100.020a taṃ mātā punar evānyam ekaṃ putram ayācata 01,100.020c tatheti ca maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata 01,100.021a tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālam ajījanat 01,100.021c pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānam iva śriyā 01,100.021e tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ 01,100.021f*1084_01(21ef) tasya putrā maheṣvāsā janiṣyantīha pañca vai 01,100.021f*1084_02 ity uktvā mātaraṃ tatra so 'bhivādya jagāma ha 01,100.021f*1084_03 munau yāte 'mbikā putraṃ mahābhāgam asūyata 01,100.021f*1084_04 dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 01,100.021f*1084_05(21ab) anujāmbālikā tatra putraṃ kāle vyajāyata 01,100.021f*1084_06(21cd) pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānaṃ śriyāvṛtam 01,100.021f*1084_07 tayor janmakriyāḥ sarvā yathāvad anupūrvaśaḥ 01,100.021f*1084_08 kārayām āsa vai bhīṣmo brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,100.021f*1084_09 andhaṃ dṛṣṭvāmbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam 01,100.021f*1084_10(20ab) kausalyārthe samāhūya putram anyam ayācata 01,100.021f*1084_11 andho 'yam anyam icchāmi kausalyātanayaṃ śubham 01,100.021f*1084_12(20cd) evam ukto maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata 01,100.021f*1084_13 niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥ śubhā 01,100.021f*1084_14 bhaviṣyati kumāro 'syāṃ dharmaśāstrārthatattvavit 01,100.021f*1084_15 tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī tadā 01,100.022a ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat 01,100.022c sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya tam 01,100.022e nākarod vacanaṃ devyā bhayāt surasutopamā 01,100.023a tataḥ svair bhūṣaṇair dāsīṃ bhūṣayitvāpsaropamām 01,100.023c preṣayām āsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā 01,100.024a dāsī ṛṣim anuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca 01,100.024c saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha 01,100.024d*1085_01 upacāreṇa śīlena rūpayauvanasaṃpadā 01,100.024d*1086_01 vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca 01,100.025a kāmopabhogena tu sa tasyāṃ tuṣṭim agād ṛṣiḥ 01,100.025c tayā sahoṣito rātriṃ maharṣiḥ prīyamāṇayā 01,100.026a uttiṣṭhann abravīd enām abhujiṣyā bhaviṣyasi 01,100.026c ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śrīmān udaram āgataḥ 01,100.026e dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ 01,100.027a sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ 01,100.027c dhṛtarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoś cāmitabuddhimān 01,100.028a dharmo vidurarūpeṇa śāpāt tasya mahātmanaḥ 01,100.028c māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ 01,100.028d*1087_01 kṛṣṇadvaipāyano 'py etat satyavatyai nyavedayat 01,100.028d*1087_02 pralambham ātmanaś caiva śūdrāyāḥ putrajanma ca 01,100.029a sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punar mātrā sametya ca 01,100.029c tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata 01,100.030a evaṃ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanād api 01,100.030c jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,100.030d*1088_01 teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam 01,100.030d*1088_02 kuravo 'tha kurukṣetraṃ sarvaṃ trayam avardhata 01,100.030d*1088_03 gandhavatyā tathaivokto dharmarūpaṃ sutaṃ prati 01,100.030d*1088_04 nāham asmi punar yoktuṃ śakto mātaḥ sutaṃ prati 01,101.001 janamejaya uvāca 01,101.001a kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpam upeyivān 01,101.001c kasya śāpāc ca brahmarṣe śūdrayonāv ajāyata 01,101.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.002a babhūva brāhmaṇaḥ kaś cin māṇḍavya iti viśrutaḥ 01,101.002c dhṛtimān sarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ 01,101.002d*1089_01 sa tīrthayātrāṃ vicarañ jagāma ca yadṛcchayā 01,101.002d*1089_02 saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kāni cit 01,101.002d*1089_03 tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ 01,101.003a sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ 01,101.003c ūrdhvabāhur mahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ 01,101.004a tasya kālena mahatā tasmiṃs tapasi tiṣṭhataḥ 01,101.004c tam āśramapadaṃ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ 01,101.004e anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhir bharatarṣabha 01,101.004f*1090_01 tām eva vasatiṃ jagmus tadgrāmāl loptrahāriṇaḥ 01,101.005a te tasyāvasathe loptraṃ nidadhuḥ kurusattama 01,101.005c nidhāya ca bhayāl līnās tatraivānvāgate bale 01,101.006a teṣu līneṣv atho śīghraṃ tatas tad rakṣiṇāṃ balam 01,101.006b*1091_01 tataḥ śīghrataraṃ rājaṃs tadā rājabalaṃ mahat 01,101.006b*1091_02 yasminn āvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ 01,101.006c ājagāma tato 'paśyaṃs tam ṛṣiṃ taskarānugāḥ 01,101.007a tam apṛcchaṃs tato rājaṃs tathāvṛttaṃ tapodhanam 01,101.007c katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama 01,101.007e tena gacchāmahe brahman pathā śīghrataraṃ vayam 01,101.008a tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ 01,101.008c na kiṃ cid vacanaṃ rājann avadat sādhv asādhu vā 01,101.009a tatas te rājapuruṣā vicinvānās tadāśramam 01,101.009c dadṛśus tatra saṃlīnāṃs tāṃś corān dravyam eva ca 01,101.010a tataḥ śaṅkā samabhavad rakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati 01,101.010c saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃś caiva nyavedayan 01,101.011a taṃ rājā saha taiś corair anvaśād vadhyatām iti 01,101.011c sa vadhyaghātair ajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ 01,101.012a tatas te śūlam āropya taṃ muniṃ rakṣiṇas tadā 01,101.012c pratijagmur mahīpālaṃ dhanāny ādāya tāny atha 01,101.013a śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ 01,101.013c nirāhāro 'pi viprarṣir maraṇaṃ nābhyupāgamat 01,101.013e dhārayām āsa ca prāṇān ṛṣīṃś ca samupānayat 01,101.014a śūlāgre tapyamānena tapas tena mahātmanā 01,101.014c saṃtāpaṃ paramaṃ jagmur munayo 'tha paraṃtapa 01,101.014d*1092_01 duḥkhitā ṛṣayas tatra āśramasthāś ca taṃ tadā 01,101.015a te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ 01,101.015c darśayanto yathāśakti tam apṛcchan dvijottamam 01,101.015d*1093_01 bhagavan kena doṣeṇa gantāsi dvijasattama 01,101.015e śrotum icchāmahe brahman kiṃ pāpaṃ kṛtavān asi 01,101.015f*1094_01 yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat 01,101.015f*1095_01 tat te dvijavaraśreṣṭha saṃśayaḥ sumahān iha 01,101.015f*1095_02 īdṛśasya dvijaśreṣṭha ugre tapasi vartataḥ 01,101.016a tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān 01,101.016c doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo 'parādhyati 01,101.016d*1096_01 taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇas tatra tathā bahutithe 'hani 01,101.016d*1096_02 nyavedayaṃs tathā rājñe yathā vṛttaṃ narādhipa 01,101.016d*1097_01 śrutvā ca vacanaṃ teṣāṃ śūlastham ṛṣisattamam 01,101.017a rājā ca tam ṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ 01,101.017c prasādayām āsa tadā śūlastham ṛṣisattamam 01,101.018a yan mayāpakṛtaṃ mohād ajñānād ṛṣisattama 01,101.018c prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi 01,101.019a evam uktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ 01,101.019c kṛtaprasādo rājā taṃ tataḥ samavatārayat 01,101.020a avatārya ca śūlāgrāt tac chūlaṃ niścakarṣa ha 01,101.020c aśaknuvaṃś ca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide 01,101.021a sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaran muniḥ 01,101.021b*1098_01 kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munir ācarat 01,101.021b*1098_02 puṣpabhājanadhārī syād iti cintāparo 'bhavat 01,101.021c sa tena tapasā lokān vijigye durlabhān paraiḥ 01,101.021e aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate 01,101.022a sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit 01,101.022c āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhuḥ 01,101.023a kiṃ nu tad duṣkṛtaṃ karma mayā kṛtam ajānatā 01,101.023c yasyeyaṃ phalanirvṛttir īdṛśy āsāditā mayā 01,101.023e śīghram ācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam 01,101.024 dharma uvāca 01,101.024a pataṃgakānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā 01,101.024c karmaṇas tasya te prāptaṃ phalam etat tapodhana 01,101.024d*1099_01 svalpam eva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet 01,101.024d*1099_02 adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ 01,101.024d*1100=00 āṇimāṇḍavyaḥ 01,101.024d*1100_01 kasmin kāle mayā tat tu kṛtaṃ brūhi yathātatham 01,101.024d*1100_02 tenokto dharmarājo 'tha bālabhāve tvayā kṛtam 01,101.025 aṇīmāṇḍavya uvāca 01,101.025a alpe 'parādhe vipulo mama daṇḍas tvayā kṛtaḥ 01,101.025c śūdrayonāv ato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi 01,101.025d*1101_01 bālo hi dvādaśād varṣāj janmano yat kariṣyati 01,101.025d*1101_02 na bhaviṣyaty adharmo 'tra na prajñāsyati vai diśaḥ 01,101.026a maryādāṃ sthāpayāmy adya loke dharmaphalodayām 01,101.026c ā caturdaśamād varṣān na bhaviṣyati pātakam 01,101.026e pareṇa kurvatām evaṃ doṣa eva bhaviṣyati 01,101.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.027a etena tv aparādhena śāpāt tasya mahātmanaḥ 01,101.027c dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāv ajāyata 01,101.028a dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ 01,101.028c dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ 01,101.028d*1102=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.028d*1102_01 sarvato balavān dharmas tato 'pi brāhmaṇo mahān 01,101.028d*1102_02 itīha kathayām āsa bhagavān bādarāyaṇaḥ 01,102.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,102.001*1103_01 dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani 01,102.001a teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam 01,102.001c kuravo 'tha kurukṣetraṃ trayam etad avardhata 01,102.002a ūrdhvasasyābhavad bhūmiḥ sasyāni phalavanti ca 01,102.002c yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ 01,102.003a vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ 01,102.003c gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca 01,102.004a vaṇigbhiś cāvakīryanta nagarāṇy atha śilpibhiḥ 01,102.004c śūrāś ca kṛtavidyāś ca santaś ca sukhino 'bhavan 01,102.005a nābhavan dasyavaḥ ke cin nādharmarucayo janāḥ 01,102.005c pradeśeṣv api rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugam avartata 01,102.006a dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ 01,102.006c anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajās tadā 01,102.007a mānakrodhavihīnāś ca janā lobhavivarjitāḥ 01,102.007c anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata 01,102.008a tan mahodadhivat pūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata 01,102.008c dvāratoraṇaniryūhair yuktam abhracayopamaiḥ 01,102.008e prāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasaṃnibham 01,102.009a nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu 01,102.009c kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrur muditā janāḥ 01,102.010a uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravas tadā 01,102.010c vispardhamānā vyacaraṃs tathā siddharṣicāraṇaiḥ 01,102.010e nābhavat kṛpaṇaḥ kaś cin nābhavan vidhavāḥ striyaḥ 01,102.011a tasmiñ janapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ 01,102.011c kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathās tathā 01,102.011d*1104_01 babhūvuḥ sarvarddhiyutās tasmin rāṣṭre sadotsavāḥ 01,102.011d*1105_01 svāhākāraiḥ svadhābhiś ca saṃnivāsaḥ kurūṣitaḥ 01,102.011e bhīṣmeṇa śāstrato rājan sarvataḥ parirakṣite 01,102.012a babhūva ramaṇīyaś ca caityayūpaśatāṅkitaḥ 01,102.012c sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigṛhyābhivardhitaḥ 01,102.012e bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakram avartata 01,102.013a kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām 01,102.013c paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ 01,102.014a gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa 01,102.014c dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ 01,102.015a dhṛtarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca viduraś ca mahāmatiḥ 01,102.015c janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravat paripālitāḥ 01,102.015d*1106_01 vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ 01,102.015d*1106_02 bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro 'bhiṣecitaḥ 01,102.015d*1106_03(cf.17) dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi 01,102.015d*1106_04(cf.17) tathaiva gajaśikṣāyām astreṣu vividheṣu ca 01,102.015d*1106_05 arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca 01,102.015d*1106_06 gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍus tadā senāpatiḥ kṛtaḥ 01,102.015d*1106_07(23) dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata 01,102.015d*1106_08(23) avaratvāc ca viduraḥ pāṇḍuś cāsīn mahīpatiḥ 01,102.015d*1106_09 amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ 01,102.015d*1106_10 praṇetā sarvadharmāṇāṃ bhīṣmeṇa viduraḥ kṛtaḥ 01,102.015d*1106_11 sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭur yuvā 01,102.015d*1106_12 bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat 01,102.015d*1106_13(21) pranaṣṭaḥ śaṃtanor vaṃśaḥ bhīṣmeṇa punar uddhṛtaḥ 01,102.015d*1106_14(21) tato nirvacanaṃ satsu tad idaṃ paripaṭhyate 01,102.015d*1106_15(22) kausalyā vīrasūḥ strīṇāṃ deśānāṃ kurujāṅgalam 01,102.015d*1106_16(22) bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam 01,102.015d*1106_17 te trayaḥ kālayogena kumārā janamejaya 01,102.015d*1106_18 avardhanta mahātmāno nandayantaḥ suhṛjjanam 01,102.016a saṃskāraiḥ saṃskṛtās te tu vratādhyayanasaṃyutāḥ 01,102.016c śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam 01,102.017a dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi 01,102.017c tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ 01,102.018a itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho 01,102.018c vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ 01,102.019a pāṇḍur dhanuṣi vikrānto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 01,102.019c aty anyān balavān āsīd dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 01,102.020a triṣu lokeṣu na tv āsīt kaś cid vidurasaṃmitaḥ 01,102.020c dharmanityas tato rājan dharme ca paramaṃ gataḥ 01,102.020d*1107_01 atha śuśrāva viprebhyo yādavasya mahīpateḥ 01,102.020d*1107_02 rūpayauvanasaṃpannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ 01,102.020d*1107_03 subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām 01,102.020d*1107_04 sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 01,102.021a pranaṣṭaṃ śaṃtanor vaṃśaṃ samīkṣya punar uddhṛtam 01,102.021c tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣv avartata 01,102.022a vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam 01,102.022c sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam 01,102.023a dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata 01,102.023c karaṇatvāc ca viduraḥ pāṇḍur āsīn mahīpatiḥ 01,102.023d*1108_01 kadā cid atha gāṅgeyaḥ sarvanītiviśāradaḥ 01,102.023d*1108_02 viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyam āha yathocitam 01,102.023d*1109_01 tataḥ kāle bahutithe bhīṣmo viduram abravīt 01,103.001 bhīṣma uvāca 01,103.001a guṇaiḥ samuditaṃ samyag idaṃ naḥ prathitaṃ kulam 01,103.001c aty anyān pṛthivīpālān pṛthivyām adhirājyabhāk 01,103.002a rakṣitaṃ rājabhiḥ pūrvair dharmavidbhir mahātmabhiḥ 01,103.002c notsādam agamac cedaṃ kadā cid iha naḥ kulam 01,103.003a mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā 01,103.003c samavasthāpitaṃ bhūyo yuṣmāsu kulatantuṣu 01,103.004a vardhate tad idaṃ putra kulaṃ sāgaravad yathā 01,103.004c tathā mayā vidhātavyaṃ tvayā caiva viśeṣataḥ 01,103.005a śrūyate yādavī kanyā anurūpā kulasya naḥ 01,103.005c subalasyātmajā caiva tathā madreśvarasya ca 01,103.006a kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca sarvaśaḥ 01,103.006c ucitāś caiva saṃbandhe te 'smākaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 01,103.007a manye varayitavyās tā ity ahaṃ dhīmatāṃ vara 01,103.007c saṃtānārthaṃ kulasyāsya yad vā vidura manyase 01,103.008 vidura uvāca 01,103.008a bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ 01,103.008c tasmāt svayaṃ kulasyāsya vicārya kuru yad dhitam 01,103.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,103.009a atha śuśrāva viprebhyo gāndhārīṃ subalātmajām 01,103.009c ārādhya varadaṃ devaṃ bhaganetraharaṃ haram 01,103.009e gāndhārī kila putrāṇāṃ śataṃ lebhe varaṃ śubhā 01,103.010a iti śrutvā ca tattvena bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 01,103.010c tato gāndhārarājasya preṣayām āsa bhārata 01,103.011a acakṣur iti tatrāsīt subalasya vicāraṇā 01,103.011c kulaṃ khyātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu prasamīkṣya saḥ 01,103.011e dadau tāṃ dhṛtarāṣṭrāya gāndhārīṃ dharmacāriṇīm 01,103.012a gāndhārī tv api śuśrāva dhṛtarāṣṭram acakṣuṣam 01,103.012c ātmānaṃ ditsitaṃ cāsmai pitrā mātrā ca bhārata 01,103.013a tataḥ sā paṭṭam ādāya kṛtvā bahuguṇaṃ śubhā 01,103.013c babandha netre sve rājan pativrataparāyaṇā 01,103.013e nātyaśnīyāṃ patim aham ity evaṃ kṛtaniścayā 01,103.014a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abhyayāt 01,103.014c svasāraṃ parayā lakṣmyā yuktām ādāya kauravān 01,103.014d*1110_01 tāṃ tadā dhṛtarāṣṭrāya dadau paramasatkṛtām 01,103.014d*1110_02 bhīṣmasyānumate caiva vivāhaṃ samakārayat 01,103.014d*1111_01 tato vivāhaṃ cakre 'syā nakṣatre sarvasaṃmate 01,103.014d*1111_02 saubalas tu mahārājā śakuniḥ priyadarśanaḥ 01,103.015a dattvā sa bhaginīṃ vīro yathārhaṃ ca paricchadam 01,103.015c punar āyāt svanagaraṃ bhīṣmeṇa pratipūjitaḥ 01,103.016a gāndhāry api varārohā śīlācāraviceṣṭitaiḥ 01,103.016c tuṣṭiṃ kurūṇāṃ sarveṣāṃ janayām āsa bhārata 01,103.016d*1112_01 gāndhārī sā patiṃ dṛṣṭvā prajñācakṣuṣam īśvaram 01,103.016d*1112_02 aticārād bhṛśaṃ bhītā bhartuḥ sā samacintayat 01,103.016d*1112_03 sā dṛṣṭivinivṛttāpi bhartuś ca samatāṃ yayau 01,103.016d*1112_04 na hi sūkṣme 'py atīcāre bhartuḥ sā vavṛte tadā 01,103.017a vṛttenārādhya tān sarvān pativrataparāyaṇā 01,103.017c vācāpi puruṣān anyān suvratā nānvakīrtayat 01,103.017d*1113_01 tasyāḥ sahodarāḥ kanyāḥ punar eva dadau daśa 01,103.017d*1113_02 gāndhārarājaḥ subalo bhīṣmeṇa varitas tadā 01,103.017d*1113_03 satyavratāṃ satyasenāṃ sudeṣṇāṃ ca susaṃhitām 01,103.017d*1113_04 tejaḥśravāṃ suśravāṃ ca tathaiva nikṛtiṃ śubhām 01,103.017d*1113_05 śaṃbhuvāṃ ca daśārṇāṃ ca gāndhārīr daśa viśrutāḥ 01,103.017d*1113_06 ekāhnā pratijagrāha dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,103.017d*1113_07 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo dhanuṣkrītās tatas tataḥ 01,103.017d*1113_08 adadād dhṛtarāṣṭrāya rājaputrīḥ paraḥ śatam 01,104.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,104.001a śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat 01,104.001c tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,104.002a paitṛṣvaseyāya sa tām anapatyāya vīryavān 01,104.002c agryam agre pratijñāya svasyāpatyasya vīryavān 01,104.003a agrajāteti tāṃ kanyām agryānugrahakāṅkṣiṇe 01,104.003c pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane 01,104.004a sā niyuktā pitur gehe devatātithipūjane 01,104.004c ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,104.005a nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,104.005c tam ugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat 01,104.005d*1114_01 dadhyājyakādibhir nityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā 01,104.005d*1114_02 sahasrasaṃkhyair yogīndraṃ samupācarad uttamā 01,104.005d*1114_03 durvāsā vatsarasyānte dadau mantram anuttamam 01,104.006a tasyai sa pradadau mantram āpaddharmānvavekṣayā 01,104.006c abhicārābhisaṃyuktam abravīc caiva tāṃ muniḥ 01,104.006d*1115_01 abhicārāyutaṃ tasyā ācaṣṭa bhagavān ṛṣiḥ 01,104.007a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,104.007c tasya tasya prasādena putras tava bhaviṣyati 01,104.008a tathoktā sā tu vipreṇa tena kautūhalāt tadā 01,104.008b*1116_01 raves tasya parīkṣārthaṃ kuntī kanyāpi bhāskaram 01,104.008c kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī 01,104.008d*1117_01 tato ghanāntaraṃ kṛtvā svamārgaṃ tapanas tadā 01,104.008d*1117_02 upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām 01,104.008d*1118_01 avatīrya svamārgāc ca divyamūrtidharaḥ svayam 01,104.009a sā dadarśa tam āyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam 01,104.009c vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tan mahad adbhutam 01,104.009d@058=0003 kunty uvāca 01,104.009d@058=0007 sūrya uvāca 01,104.009d@058=0011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,104.009d@058_0001 tāṃ samāsādya devas tu vivasvān idam abravīt 01,104.009d@058_0002 ayam asmy asitāpāṅge brūhi kiṃ karavāṇi te 01,104.009d@058_0003 kaś cin me brahmavit prādād varaṃ vidyāṃ ca śatruhan 01,104.009d@058_0004 yad vijijñāsayāhvānaṃ kṛtavaty asmi te vibho 01,104.009d@058_0005 tad asminn aparādhe tvāṃ śirasābhiprasādaye 01,104.009d@058_0006 yoṣito hi sadā rakṣyāḥ svaparāddhāpi nityadā 01,104.009d@058_0007 vedāhaṃ sarvam evaitad yad durvāsā dadau tava 01,104.009d@058_0008 saṃtyajyobhe mānabhaye kriyatāṃ saṃgamo mayā 01,104.009d@058_0009 amoghaṃ darśanaṃ mahyam āhūtaś cāsmi te śubhe 01,104.009d@058_0010 vṛthāhvānād dhi te bhīru doṣo hi syād asaṃśayam 01,104.009d@058_0011 saivam uktā bahuvidhaṃ sāntvaṃ krūraṃ vivasvatā 01,104.009d@058_0012 sā tu naicchad varārohā kanyāham iti pārthiva 01,104.009d@058_0013 bandhupakṣabhayād bhītā lajjayā ca tapasvinī 01,104.009d@058_0014 tām arkaḥ punar evedam abravīd bharatarṣabha 01,104.009d@058_0015 matprasādān na te rājñi bhavitā doṣa ity uta 01,104.009d@058_0016 evam uktvā tu bhagavān kuntibhojasutāṃ tadā 01,104.009d@059=0002 sūryaḥ 01,104.009d@059=0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.009d@059=0012 sūryaḥ 01,104.009d@059=0016 kuntī 01,104.009d@059=0018 sūryaḥ 01,104.009d@059=0020 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.009d@059_0001 sābravīd bhagavan kas tvaṃ prādurbhūto mamāgrataḥ 01,104.009d@059_0002 āhūtopasthitaṃ bhadre ṛṣimantreṇa coditam 01,104.009d@059_0003 viddhi māṃ putralābhāya devam arkaṃ śucismite 01,104.009d@059_0004 putras te nirmitaḥ subhru śṛṇu yādṛk śubhānane 01,104.009d@059_0005 āditye kuṇḍale bibhrat kavacaṃ caiva māmakam 01,104.009d@059_0006 śastrāstrāṇām abhedyaṃ ca bhaviṣyati śucismite 01,104.009d@059_0007 nāsya kiṃ cid adeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati 01,104.009d@059_0008 codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati 01,104.009d@059_0009 dāsyate sa hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati 01,104.009d@059_0010 evam uktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha 01,104.009d@059_0011 kanyā pitṛvaśā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me 01,104.009d@059_0012 yady evaṃ manyase bhīru kim āhvayasi bhāskaram 01,104.009d@059_0013 yadi mām avajānāsi ṛṣiḥ sa na bhaviṣyati 01,104.009d@059_0014 mantradānena yasya tvam avalepena darpitā 01,104.009d@059_0015 kulaṃ ca te 'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā 01,104.009d@059_0016 prasīda bhagavan mahyam avalepo hi nāsti me 01,104.009d@059_0017 mamaiva parihāryaṃ syāt kanyābhāvasya dūṣaṇam 01,104.009d@059_0018 vyapayātu bhayaṃ te 'dya kumāraṃ prasamīkṣyase 01,104.009d@059_0019 mayā tvaṃ cāpy anujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi 01,104.009d@059_0020 evam uktā tataḥ kuntī saṃprahṛṣṭatanūruhā 01,104.009d@059_0021 saṃgatā ca tataḥ subhrūr ādityena mahātmanā 01,104.010a prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ 01,104.010c ajījanat tato vīraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,104.010e āmuktakavacaḥ śrīmān devagarbhaḥ śriyāvṛtaḥ 01,104.011a sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,104.011c ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ 01,104.011d*1119_01 mañjūṣāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ karṇanāmābhisaṃjñitām 01,104.012a prādāc ca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ 01,104.012c dattvā ca dadatāṃ śreṣṭho divam ācakrame tataḥ 01,104.012d*1120_01 dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā 01,104.012d*1120_02 ekāgrā cintayām āsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet 01,104.013a gūhamānāpacāraṃ taṃ bandhupakṣabhayāt tadā 01,104.013c utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇam 01,104.014a tam utsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ 01,104.014c putratve kalpayām āsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ 01,104.015a nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāv ubhau 01,104.015c vasunā saha jāto 'yaṃ vasuṣeṇo bhavatv iti 01,104.016a sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūdyato 'bhavat 01,104.016b*1121_01 loke caiva hi vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,104.016c ā pṛṣṭhatāpād ādityam upatasthe sa vīryavān 01,104.017a yasmin kāle japann āste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ 01,104.017c nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ 01,104.017d@060=0007 karṇaḥ 01,104.017d@060=0011 sūryaḥ 01,104.017d@060=0013 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.017d@060_0001 tataḥ kāle tu kasmiṃś cit svapnānte karṇam abravīt 01,104.017d@060_0002 ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama 01,104.017d@060_0003 prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvām āgamiṣyati vāsavaḥ 01,104.017d@060_0004 na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati 01,104.017d@060_0005 niścayo 'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā 01,104.017d@060_0006 atas tvāṃ bodhayāmy eṣa smartāsi vacanaṃ mama 01,104.017d@060_0007 śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija 01,104.017d@060_0008 kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmy avabodhitaḥ 01,104.017d@060_0009 viprāḥ pūjyās tu devānāṃ satataṃ priyam icchatām 01,104.017d@060_0010 taṃ devadevaṃ jānan vai na śaknomy avamantraṇe 01,104.017d@060_0011 yady evaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so 'pi dāsyati 01,104.017d@060_0012 śaktiṃ tvam api yācethāḥ sarvaśatruvighātinīm 01,104.017d@060_0013 evam uktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata 01,104.017d@060_0014 karṇaḥ prabuddhas taṃ svapnaṃ cintayāno 'bhavat tadā 01,104.018a tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ 01,104.018c kuṇḍale prārthayām āsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ 01,104.018d*1122_01 evam uktas tadā karṇo brāhmaṇena mahātmanaḥ 01,104.018d*1123_01 karṇaḥ[tu] kuṇḍale bhittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ 01,104.019a utkṛtya vimanāḥ svāṅgāt kavacaṃ rudhirasravam 01,104.019c karṇas tu kuṇḍale chittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ 01,104.019d*1124_01 pratigṛhya tu deveśas tuṣṭas tenāsya karmaṇā 01,104.019d*1125=05 karṇaḥ 01,104.019d*1125_01 aho sāhasam ity āha manasā vāsavo hasan 01,104.019d*1125_02 devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,104.019d*1125_03 na taṃ paśyāmi yo hy etat karma kartā bhaviṣyati 01,104.019d*1125_04 prīto 'smi karmaṇā tena varaṃ vṛṇu yad icchasi 01,104.019d*1125_05 icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm 01,104.019d*1126_01 amoghām apratihatāṃ tvattaḥ suragaṇeśvara 01,104.020a śaktiṃ tasmai dadau śakraḥ vismito vākyam abravīt 01,104.020c devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,104.020e yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ san so 'nayā na bhaviṣyati 01,104.020f*1127_01 hatvaikaṃ samare śatruṃ tato mām āgamiṣyati 01,104.020f*1128_01 ity uktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai 01,104.021a purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇa iti śrutam 01,104.021c tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat 01,105.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,105.001a rūpasattvaguṇopetā dharmārāmā mahāvratā 01,105.001c duhitā kuntibhojasya kṛte pitrā svayaṃvare 01,105.001d*1129_01 tāṃ tu tejasvinīṃ kanyāṃ rūpayauvanaśālinīm 01,105.001d*1129_02 nāvṛṇvan pārthivāḥ ke cid atīva strīguṇair yutām 01,105.001d*1129_03 tataḥ sā kuntibhojena rājñāhūya narādhipān 01,105.001d*1129_04 pitrā svayaṃvare dattā duhitā rājasattama 01,105.001d*1129_05 tataḥ sā raṅgamadhyasthaṃ teṣāṃ rājñāṃ manasvinī 01,105.001d*1129_06 dadarśa rājaśārdūlaṃ pāṇḍuṃ bharatasattamam 01,105.002a siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ mahābalam 01,105.002b*1130_01 patiṃ vavre maheṣvāsaṃ pāṇḍuṃ kuntī yaśasvinī 01,105.002b*1131_01 ādityam iva sarveṣāṃ rājñāṃ pracchādya vai prabhāḥ 01,105.002b*1131_02 tiṣṭhantaṃ rājasamitau puraṃdaram ivāparam 01,105.002b*1131_03 taṃ dṛṣṭvā sānavadyāṅgī kuntibhojasutā śubhā 01,105.002b*1131_04 pāṇḍuṃ naravaraṃ raṅge hṛdayenākulābhavat 01,105.002b*1131_05 tataḥ kāmaparītāṅgī sakṛt pracalamānasā 01,105.002b*1131_06 vrīḍamānā srajaṃ kuntī rājñaḥ skandhe samāsṛjat 01,105.002b*1131_07 taṃ niśamya vṛtaṃ pāṇḍuṃ kuntyā sarve narādhipāḥ 01,105.002b*1131_08 yathāgataṃ samājagmur gajair aśvai rathais tathā 01,105.002b*1131_09 tatas tasyāḥ pitā rājann udvāham akarot prabhuḥ 01,105.002c bhūmipālasahasrāṇāṃ madhye pāṇḍum avindata 01,105.003a sa tayā kuntibhojasya duhitrā kurunandanaḥ 01,105.003c yuyuje 'mitasaubhāgyaḥ paulomyā maghavān iva 01,105.004a yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanam 01,105.004c viśrutā triṣu lokeṣu mādrī madrapateḥ sutā 01,105.005a sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,105.005c pāṇḍor arthe parikrītā dhanena mahatā tadā 01,105.005e vivāhaṃ kārayām āsa bhīṣmaḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,105.006a siṃhoraskaṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ manasvinam 01,105.006c pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vyasmayanta narā bhuvi 01,105.007a kṛtodvāhas tataḥ pāṇḍur balotsāhasamanvitaḥ 01,105.007b*1132_01 goptā bharatavaṃśasya śrīmān sarvāstrakovidaḥ 01,105.007c jigīṣamāṇo vasudhāṃ yayau śatrūn anekaśaḥ 01,105.007d@061=0008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,105.007d@061_0001 kuntyāḥ pāṇḍoś ca rājendra kuntibhojo mahīpatiḥ 01,105.007d@061_0002 kṛtvodvāhaṃ tadā taṃ tu nānāvasubhir arcitam 01,105.007d@061_0003 svapuraṃ preṣayām āsa sa rājā kurusattamam 01,105.007d@061_0004 tato balena mahatā nānādhvajapatākinā 01,105.007d@061_0005 stūyamānaḥ sa cāśībhir brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 01,105.007d@061_0006 saṃprāpya nagaraṃ rājā pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ 01,105.007d@061_0007 nyaveśayata tāṃ bhāryāṃ kuntīṃ svabhavane prabhuḥ 01,105.007d@061_0008 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍor yaśasvinaḥ 01,105.007d@061_0009 vivāhasyāparasyārthe cakāra matimān matim 01,105.007d@061_0010 so 'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 01,105.007d@061_0011 balena caturaṅgena yayau madrapateḥ puram 01,105.007d@061_0012 tam āgatam abhiśrutya bhīṣmaṃ bāhlīkapuṅgavaḥ 01,105.007d@061_0013 pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayan nṛpaḥ 01,105.007d@061_0014 dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyam arghyaṃ tathaiva ca 01,105.007d@061_0015 madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane 'rthitām 01,105.007d@061_0016 taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ 01,105.007d@061_0017 āgataṃ māṃ vijānīhi varārthinam ariṃdama 01,105.007d@061_0018 śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī 01,105.007d@061_0019 tām ahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍor arthe yaśasvinīm 01,105.007d@061_0020 yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājan vayaṃ tava 01,105.007d@061_0021 etat saṃcintya madreśa gṛhāṇāsmān yathāvidhi 01,105.007d@061_0022 tam evaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ 01,105.007d@061_0023 na hi me 'nyo varas tvattaḥ śreyān iti matir mama 01,105.007d@061_0024 pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃ cit kule 'smin nṛpasattamaiḥ 01,105.007d@061_0025 sādhu vā yadi vāsādhu tan nātikrāntum utsahe 01,105.007d@061_0026 vyaktaṃ tad bhavataś cāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ 01,105.007d@061_0027 na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavān dehīti sattama 01,105.007d@061_0028 kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat 01,105.007d@061_0029 tena tvāṃ na bravīmy etad asaṃdigdhaṃ vaco 'rihan 01,105.007d@061_0030 taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ mahāmatiḥ 01,105.007d@061_0031 dharma eṣa paro rājan svayam uktaḥ svayaṃbhuvā 01,105.007d@061_0032 nātra kaś cana doṣo 'sti pūrvair vidhir ayaṃ kṛtaḥ 01,105.007d@061_0033 viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā 01,105.007d@061_0034 ity uktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam 01,105.007d@061_0035 ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādāt sahasraśaḥ 01,105.007d@061_0036 gajān aśvān rathāṃś caiva vāsāṃsy ābharaṇāni ca 01,105.007d@061_0037 maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjac chubham 01,105.007d@061_0038 tat pragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃprītamānasaḥ 01,105.007d@061_0039 dadau tāṃ samalaṃkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe 01,105.007d@061_0040 sa tāṃ mādrīm upādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ 01,105.007d@061_0041 ājagāma puraṃ dhīmān praviṣṭo gajasāhvayam 01,105.007d@061_0042 tata iṣṭe 'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate 01,105.007d@061_0043 jagrāha vidhivat pāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍur narādhipaḥ 01,105.007d@061_0044 tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ 01,105.007d@061_0045 sthāpayām āsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāvinīm 01,105.007d@061_0046 sa tābhyāṃ vyacarat sārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ 01,105.007d@061_0047 kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham 01,105.007d@061_0048 tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ 01,105.007d@061_0049 jigīṣayā mahīṃ pāṇḍur niścakrāma purāt prabho 01,105.007d@061_0050 sa bhīṣmapramukhān vṛddhān abhivādya praṇamya ca 01,105.007d@061_0051 dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyān kurusattamān 01,105.007d@061_0052 āmantrya prayayau rājā taiś caivābhyanumoditaḥ 01,105.007d@061_0053 maṅgalācārayuktābhir āśīrbhiś cābhinanditaḥ 01,105.007d@061_0054 gajavājirathaughena balena mahatāgamat 01,105.007d@061_0055 sa rājā devarājābho vijigīṣur vasuṃdharām 01,105.007d@061_0056 hṛṣṭapuṣṭabalaḥ prāyāt pāṇḍuḥ śatrūn anekaśaḥ 01,105.008a pūrvam āgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ 01,105.008c pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā 01,105.009a tataḥ senām upādāya pāṇḍur nānāvidhadhvajām 01,105.009c prabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulām 01,105.010a āgaskṛt sarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtām 01,105.010c goptā magadharāṣṭrasya dārvo rājagṛhe hataḥ 01,105.011a tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni balāni ca 01,105.011c pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ 01,105.012a tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha 01,105.012c svabāhubalavīryeṇa kurūṇām akarod yaśaḥ 01,105.013a taṃ śaraughamahājvālam astrārciṣam ariṃdamam 01,105.013c pāṇḍupāvakam āsādya vyadahyanta narādhipāḥ 01,105.014a te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ 01,105.014c pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yojitāḥ 01,105.015a tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ 01,105.015c tam ekaṃ menire śūraṃ deveṣv iva puraṃdaram 01,105.016a taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ 01,105.016c upājagmur dhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca 01,105.017a maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā 01,105.017c goratnāny aśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān 01,105.018a kharoṣṭramahiṣāṃś caiva yac ca kiṃ cid ajāvikam 01,105.018c tat sarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ 01,105.019a tad ādāya yayau pāṇḍuḥ punar muditavāhanaḥ 01,105.019c harṣayiṣyan svarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam 01,105.020a śaṃtano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ 01,105.020c pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ 01,105.021a ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca 01,105.021c te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ 01,105.022a ity abhāṣanta rājāno rājāmātyāś ca saṃgatāḥ 01,105.022b*1133_01 abhyanandanta vai pāṇḍum āśīrvādaiḥ pṛthagvidhaiḥ 01,105.022c pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha 01,105.023a pratyudyayus taṃ saṃprāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ 01,105.023c te nadūram ivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ 01,105.023e āvṛtaṃ dadṛśur lokaṃ hṛṣṭā bahuvidhair janaiḥ 01,105.024a nānāyānasamānītai ratnair uccāvacais tathā 01,105.024c hastyaśvaratharatnaiś ca gobhir uṣṭrair athāvikaiḥ 01,105.024e nāntaṃ dadṛśur āsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ 01,105.025a so 'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ 01,105.025c yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api 01,105.026a pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam 01,105.026c putram āsādya bhīṣmas tu harṣād aśrūṇy avartayat 01,105.027a sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 01,105.027c harṣayan sarvaśaḥ paurān viveśa gajasāhvayam 01,106.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,106.001a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam 01,106.001c bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ 01,106.002a vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayām āsa tad dhanam 01,106.002c suhṛdaś cāpi dharmātmā dhanena samatarpayat 01,106.003a tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaḥ kausalyāṃ ca yaśasvinīm 01,106.003c śubhaiḥ pāṇḍujitai ratnais toṣayām āsa bhārata 01,106.004a nananda mātā kausalyā tam apratimatejasam 01,106.004c jayantam iva paulomī pariṣvajya nararṣabham 01,106.005a tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ 01,106.005a*1134_01 . . . . . . . . pāṇḍor bāhuvinirjitaiḥ 01,106.005a*1134_02 asaṃkhyeyair dhanai rājā . . . . . . . . 01,106.005c aśvamedhaśatair īje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ 01,106.006a saṃprayuktaś ca kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha 01,106.006c jitatandrīs tadā pāṇḍur babhūva vanagocaraḥ 01,106.007a hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca 01,106.007c araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ 01,106.008a sa caran dakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato gireḥ 01,106.008c uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca 01,106.009a rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane vasan 01,106.009c kareṇvor iva madhyasthaḥ śrīmān pauraṃdaro gajaḥ 01,106.010a bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam 01,106.010c vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam 01,106.010e devo 'yam ity amanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ 01,106.011a tasya kāmāṃś ca bhogāṃś ca narā nityam atandritāḥ 01,106.011c upajahrur vanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ 01,106.012a atha pāraśavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ 01,106.012c rūpayauvanasaṃpannāṃ sa śuśrāvāpagāsutaḥ 01,106.013a tatas tu varayitvā tām ānāyya puruṣarṣabhaḥ 01,106.013c vivāhaṃ kārayām āsa vidurasya mahāmateḥ 01,106.014a tasyāṃ cotpādayām āsa viduraḥ kurunandanaḥ 01,106.014c putrān vinayasaṃpannān ātmanaḥ sadṛśān guṇaiḥ 01,107.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.001a tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya 01,107.001c dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyām ekaś cāpi śatāt paraḥ 01,107.002a pāṇḍoḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ 01,107.002c devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai 01,107.003 janamejaya uvāca 01,107.003a kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama 01,107.003c kiyatā caiva kālena teṣām āyuś ca kiṃ param 01,107.004a kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat 01,107.004c kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm 01,107.004e ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro 'tyavartata 01,107.005a kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍos tena mahātmanā 01,107.005c samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ 01,107.006a etad vidvan yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana 01,107.006c kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu 01,107.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.007a kṣucchramābhipariglānaṃ dvaipāyanam upasthitam 01,107.007c toṣayām āsa gāndhārī vyāsas tasyai varaṃ dadau 01,107.008a sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatam ātmanaḥ 01,107.008c tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrād athāgrahīt 01,107.008d*1135_01 gāndhāryām āhite garbhe pāṇḍur ambālikāsutaḥ 01,107.008d*1135_02 agacchat paramaṃ duḥkham apatyārtham ariṃdama 01,107.008d*1135_03 garbhiṇyām atha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ 01,107.008d*1135_04 mṛgābhiśāpād ātmānaṃ śocann uparatakriyaḥ 01,107.008d*1135_05 sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi 01,107.008d*1135_06 dehanyāse kṛtamanā idaṃ vacanam abravīt 01,107.009a saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbham āhitam 01,107.009c aprajā dhārayām āsa tatas tāṃ duḥkham āviśat 01,107.010a śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam 01,107.010c udarasyātmanaḥ sthairyam upalabhyānvacintayat 01,107.011a ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ 01,107.011c sodaraṃ pātayām āsa gāndhārī duḥkhamūrcchitā 01,107.012a tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā 01,107.012c dvivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tām utsraṣṭuṃ pracakrame 01,107.013a atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat 01,107.013c tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ 01,107.014a tato 'bravīt saubaleyīṃ kim idaṃ te cikīrṣitam 01,107.014c sā cātmano mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye 01,107.015a jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham 01,107.015c duḥkhena parameṇedam udaraṃ pātitaṃ mayā 01,107.016a śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā 01,107.016c iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai 01,107.017 vyāsa uvāca 01,107.017a evam etat saubaleyi naitaj jātv anyathā bhavet 01,107.017c vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā 01,107.018a ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣipram eva vidhīyatām 01,107.018b*1136_01 svanugupteṣu deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām 01,107.018c śītābhir adbhir aṣṭhīlām imāṃ ca pariṣiñcata 01,107.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.019a sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavac chatadhā tadā 01,107.019c aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthag eva tu 01,107.020a ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃ pate 01,107.020b*1137_01 tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahān ṛṣiḥ 01,107.020c māṃsapeśyās tadā rājan kramaśaḥ kālaparyayāt 01,107.021a tatas tāṃs teṣu kuṇḍeṣu garbhān avadadhe tadā 01,107.021c svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vyadadhāt tataḥ 01,107.021d*1138_01 śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tadā 01,107.022a śaśāsa caiva bhagavān kālenaitāvatā punaḥ 01,107.022c vighaṭṭanīyāny etāni kuṇḍānīti sma saubalīm 01,107.022d*1139_01 ahnottarā kumārās te kuṇḍebhyas tu samutthitāḥ 01,107.023a ity uktvā bhagavān vyāsas tathā pratividhāya ca 01,107.023c jagāma tapase dhīmān himavantaṃ śiloccayam 01,107.023d*1140_01 evaṃ saṃdiśya kauravya kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,107.023d*1140_02 jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ 01,107.024a jajñe krameṇa caitena teṣāṃ duryodhano nṛpaḥ 01,107.024c janmatas tu pramāṇena jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,107.024d*1141_01 tadākhyātaṃ tu bhīṣmāya vidurāya ca dhīmate 01,107.024d*1142_01 yasminn ahani durdharṣo jajñe duryodhanas tadā 01,107.024d*1142_02 tasminn eva mahābāhur jajñe bhīmo 'pi vīryavān 01,107.024d*1142_03 sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa 01,107.024d*1142_04 rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca 01,107.024d*1142_05 taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ 01,107.024d*1142_06 vātāś ca pravavuś cāpi digdāhaś cābhavat tadā 01,107.025a jātamātre sute tasmin dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 01,107.025b*1143_01 duryodhane jātamātre dikṣu sarvāsu bhārata 01,107.025b*1143_02 kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivanisvanāḥ 01,107.025b*1143_03 vavarṣa rudhiraṃ devo bhayam āvedayan mahat 01,107.025b*1143_04 etasminn antare rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,107.025c samānīya bahūn viprān bhīṣmaṃ viduram eva ca 01,107.025d*1144_01 anyāṃś ca suhṛdo rājan kurūn sarvāṃs tathaiva ca 01,107.026a yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ 01,107.026c prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasmin vācyam asti naḥ 01,107.027a ayaṃ tv anantaras tasmād api rājā bhaviṣyati 01,107.027c etad dhi brūta me satyaṃ yad atra bhavitā dhruvam 01,107.027d*1145_01 asmiñ jāte nimittāni śaṃsanti hy aśivaṃ mahat 01,107.027d*1145_02 ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayam āviśat 01,107.028a vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata 01,107.028c kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivaśaṃsinaḥ 01,107.029a lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ 01,107.029c te 'bruvan brāhmaṇā rājan viduraś ca mahāmatiḥ 01,107.029d*1146_01 yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa 01,107.029d*1146_02 utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha 01,107.029d*1147_01 eṣa duryodhano rājā śyāmaḥ piṅgalalocanaḥ 01,107.029d*1147_02 na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati 01,107.030a vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutas tava 01,107.030c tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tv apanayo mahān 01,107.031a śatam ekonam apy astu putrāṇāṃ te mahīpate 01,107.031b*1148_01 tyajainam ekaṃ śāntiṃ cet kulasyecchasi bhārata 01,107.031c ekena kuru vai kṣemaṃ lokasya ca kulasya ca 01,107.032a tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet 01,107.032c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 01,107.033a sa tathā vidureṇoktas taiś ca sarvair dvijottamaiḥ 01,107.033c na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ 01,107.034a tataḥ putraśataṃ sarvaṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva 01,107.034c māsamātreṇa saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā 01,107.035a gāndhāryāṃ kliśyamānāyām udareṇa vivardhatā 01,107.035c dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ vaiśyā paryacarat kila 01,107.036a tasmin saṃvatsare rājan dhṛtarāṣṭrān mahāyaśāḥ 01,107.036c jajñe dhīmāṃs tatas tasyāṃ yuyutsuḥ karaṇo nṛpa 01,107.037a evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,107.037c mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikātha duḥśalā 01,107.037d*1149_01 yuyutsuś ca mahātejā vaiśyāputraḥ pratāpavān 01,107.037d*1150_01 dhṛtarāṣṭrasya rājendra yathā te kathitaṃ mayā 01,107.037d@063=0000 janamejaya uvāca 01,107.037d@063=0011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.037d@063=0031 vyāsa uvāca 01,107.037d@063=0034 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.037d@063_0001 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām āditaḥ kathitaṃ tvayā 01,107.037d@063_0002 ṛṣeḥ prasādāt tu śataṃ na ca kanyā prakīrtitā 01,107.037d@063_0003 vaiśyāputro yuyutsuś ca kanyā caikā śatādhikā 01,107.037d@063_0004 gāndhārarājaduhitā śataputreti cānagha 01,107.037d@063_0005 uktā maharṣiṇā tena vyāsenāmitatejasā 01,107.037d@063_0006 kathaṃ tv idānīṃ bhagavan kanyāṃ jātāṃ bravīṣi me 01,107.037d@063_0007 yadi bhāgaśataṃ peśī kṛtā tena maharṣiṇā 01,107.037d@063_0008 na prajāsyati ced bhūyaḥ saubaleyī kathaṃ cana 01,107.037d@063_0009 kathaṃ tu saṃbhavas tasyā duḥśalāyā vadasva me 01,107.037d@063_0010 yathārham iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam 01,107.037d@063_0011 sādhv ayaṃ praśna uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te 01,107.037d@063_0012 tāṃ māṃsapeśīṃ bhagavān svayam eva mahātapāḥ 01,107.037d@063_0013 śītābhir adbhir āsicya bhāgaṃ bhāgam akalpayat 01,107.037d@063_0014 yo yathā kalpito bhāgas taṃ taṃ dhātryā tadā nṛpa 01,107.037d@063_0015 ghṛtapūrṇeṣu kuṇḍeṣu ekaikaṃ prākṣipat tadā 01,107.037d@063_0016 etasmin nantare sādhvī gāndhārī sudṛḍhavratā 01,107.037d@063_0017 duhitṛsnehasaṃyogam anudhyāya varāṅganā 01,107.037d@063_0018 manasācintayad devī etat putraśataṃ mama 01,107.037d@063_0019 bhaviṣyati na saṃdeho na bravīty anyathā muniḥ 01,107.037d@063_0020 mameyaṃ paramā tuṣṭir duhitā me bhaved yadi 01,107.037d@063_0021 ekā śatādhikā bālā bhaviṣyati kanīyasī 01,107.037d@063_0022 tato dauhitrajāl lokād abāhyo 'sau patir mama 01,107.037d@063_0023 adhikā kila nārīṇāṃ prītir jāmātṛjā bhavet 01,107.037d@063_0024 yadi nāma mamāpi syād duhitaikā śatādhikā 01,107.037d@063_0025 kṛtakṛtyā bhaveyaṃ vai putradauhitrasaṃvṛtā 01,107.037d@063_0026 yadi satyaṃ tapas taptaṃ dattaṃ vāpy athavā hutam 01,107.037d@063_0027 guravas toṣitā vāpi tathāstu duhitā mama 01,107.037d@063_0028 etasminn eva kāle tu kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam 01,107.037d@063_0029 vibhajya tāṃ tadā peśīṃ bhagavān ṛṣisattamaḥ 01,107.037d@063_0030 gaṇayitvā śataṃ pūrṇam aṃśānām āha saubalīm 01,107.037d@063_0031 pūrṇaṃ putraśataṃ tv etan na mithyā vāg udāhṛtā 01,107.037d@063_0032 daivayogād ayaṃ bhāga ekaḥ śiṣṭaḥ śatāt paraḥ 01,107.037d@063_0033 eṣā te subhage kanyā bhaviṣyati yathepsitā 01,107.037d@063_0034 tato 'nyaṃ ghṛtakumbhaṃ tu samānāyya mahātapāḥ 01,107.037d@063_0035 taṃ cāpi prākṣipat tatra kanyābhāgaṃ tapodhanaḥ 01,107.037d@063_0036 etat te kathitaṃ rājan duḥśalājanma bhārata 01,107.037d@063_0037 brūhi rājendra kiṃ bhūyo vartayiṣyāmi te 'nagha 01,108.001 janamejaya uvāca 01,108.001a jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmadheyāni cābhibho 01,108.001c dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya 01,108.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,108.002a duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā 01,108.002c duḥsaho duḥśalaś caiva jalasaṃdhaḥ samaḥ sahaḥ 01,108.003a vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ 01,108.003c durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca 01,108.004a viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,108.004c citropacitrau citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ 01,108.005a durmado duṣpragāhaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 01,108.005c ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau 01,108.006a senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau 01,108.006b*1151_01 citradhvajaś citrarathaś citrabāhur amitrajit 01,108.006c citrabāṇaś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ 01,108.007a ayobāhur mahābāhuś citrāṅgaś citrakuṇḍalaḥ 01,108.007c bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ 01,108.008a ugrāyudho bhīmakarmā kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ 01,108.008b*1152_01 citrāyudho niṣaṅgī ca pāśī vṛndārakas tathā 01,108.008c dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ 01,108.009a dṛḍhasaṃdho jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sadaḥsuvāk 01,108.009c ugraśravā aśvasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ 01,108.010a aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durāvaraḥ 01,108.010b*1153_01 ajitaś ca jayantaś ca jayatseno 'tha durjayaḥ 01,108.010c dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau 01,108.011a ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau 01,108.011c kavacī niṣaṅgī pāśī ca daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ 01,108.012a ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ 01,108.012b*1154_01 bhīmakarmā subāhuś ca bhīmavikrānta eva ca 01,108.012c abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathas trayaḥ 01,108.013a anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ 01,108.013b*1155_01 pramathaś ca pramāthī ca dīrghālātaś ca vīryavān 01,108.013b*1156_01 dīrghadhvajo dīrghabhuja adīrgho dīrgha eva ca 01,108.013c dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ 01,108.013d*1157_01 mahākuṇḍaś ca kuṇḍaś ca kuṇḍajaś citrajas tathā 01,108.014a kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā 01,108.014c etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā 01,108.015a nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janmakramaṃ nṛpa 01,108.015c sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 01,108.016a sarve vedavidaś caiva rājaśāstreṣu kovidāḥ 01,108.016c sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ 01,108.017a sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate 01,108.017c dhṛtarāṣṭreṇa samaye samīkṣya vidhivat tadā 01,108.018a duḥśalāṃ samaye rājā sindhurājāya bhārata 01,108.018c jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā 01,108.018d*1158_01 iti putraśataṃ rājan yuyutsuś ca śatādhikaḥ 01,108.018d*1158_02 kanyakā duḥśalā caiva yathāvat kīrtitaṃ mayā 01,109.001 janamejaya uvāca 01,109.001a kathito dhārtarāṣṭrāṇām ārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ 01,109.001c amānuṣo mānuṣāṇāṃ bhavatā brahmavittama 01,109.002a nāmadheyāni cāpy eṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ 01,109.002c tvattaḥ śrutāni me brahman pāṇḍavānāṃ tu kīrtaya 01,109.003a te hi sarve mahātmāno devarājaparākramāḥ 01,109.003c tvayaivāṃśāvataraṇe devabhāgāḥ prakīrtitāḥ 01,109.004a tasmād icchāmy ahaṃ śrotum atimānuṣakarmaṇām 01,109.004c teṣām ājananaṃ sarvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya 01,109.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,109.005a rājā pāṇḍur mahāraṇye mṛgavyālaniṣevite 01,109.005c vane maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam 01,109.006a tatas tāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ 01,109.006c nirbibheda śarais tīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhir āśugaiḥ 01,109.007a sa ca rājan mahātejā ṛṣiputras tapodhanaḥ 01,109.007c bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ 01,109.007d*1159_01 mṛgo ṛṣir mṛgī bhāryā ubhau tau tapasānvitau 01,109.007d*1159_02 remāte vipine bhūtvā niraṅkuśaratekṣaṇau 01,109.008a saṃsaktas tu tayā mṛgyā mānuṣīm īrayan giram 01,109.008c kṣaṇena patito bhūmau vilalāpākulendriyaḥ 01,109.009 mṛga uvāca 01,109.009a kāmamanyuparītāpi buddhyaṅgarahitāpi ca 01,109.009c varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣv abhiratā narāḥ 01,109.010a na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ 01,109.010c vidhiparyāgatān arthān prajñā na pratipadyate 01,109.011a śaśvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata 01,109.011c kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ 01,109.012 pāṇḍur uvāca 01,109.012a śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā 01,109.012c rājñāṃ mṛga na māṃ mohāt tvaṃ garhayitum arhasi 01,109.013a acchadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate 01,109.013c sa eva dharmo rājñāṃ tu tad vidvān kiṃ nu garhase 01,109.014a agastyaḥ satram āsīnaś cacāra mṛgayām ṛṣiḥ 01,109.014c āraṇyān sarvadaivatyān mṛgān prokṣya mahāvane 01,109.015a pramāṇadṛṣṭadharmeṇa katham asmān vigarhase 01,109.015c agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā 01,109.016 mṛga uvāca 01,109.016a na ripūn vai samuddiśya vimuñcanti purā śarān 01,109.016b*1160_01 na ripūṇāṃ samādhānaṃ parīpsante purātanāḥ 01,109.016c randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate 01,109.017 pāṇḍur uvāca 01,109.017a pramattam apramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā 01,109.017c upāyair iṣubhis tīkṣṇaiḥ kasmān mṛga vigarhase 01,109.017d*1161_01 maithunasthaṃ mahārāja yat tvaṃ hanyā(t) hy akāraṇe 01,109.018 mṛga uvāca 01,109.018a nāhaṃ ghnantaṃ mṛgān rājan vigarhe ātmakāraṇāt 01,109.018c maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me syāt tvayehānṛśaṃsataḥ 01,109.019a sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā 01,109.019c ko hi vidvān mṛgaṃ hanyāc carantaṃ maithunaṃ vane 01,109.019d*1162_01 asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣān maithunam ācaram 01,109.019e puruṣārthaphalaṃ kāntaṃ yat tvayā vitathaṃ kṛtam 01,109.020a pauravāṇām ṛṣīṇāṃ ca teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,109.020c vaṃśe jātasya kauravya nānurūpam idaṃ tava 01,109.021a nṛśaṃsaṃ karma sumahat sarvalokavigarhitam 01,109.021c asvargyam ayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata 01,109.022a strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit 01,109.022c nārhas tvaṃ surasaṃkāśa kartum asvargyam īdṛśam 01,109.023a tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāś ca mānavāḥ 01,109.023c nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ 01,109.024a kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnato mām anāgasam 01,109.024c muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa 01,109.024e vasamānam araṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam 01,109.025a tvayāhaṃ hiṃsito yasmāt tasmāt tvām apy asaṃśayam 01,109.025c dvayor nṛśaṃsakartāram avaśaṃ kāmamohitam 01,109.025e jīvitāntakaro bhāva evam evāgamiṣyati 01,109.026a ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasāpratimo muniḥ 01,109.026c vyapatrapan manuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunam ācaram 01,109.027a mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane 01,109.027b*1163_01 gajāśvamahiṣādīnāṃ lajjā nāsti catuṣpadām 01,109.027b*1163_02 lajjāśaṅkābhītihīnaṃ maithunaṃ paramaṃ sukham 01,109.027b*1163_03 tat sukhaṃ dvipadāṃ nāsti vidyate tac catuṣpadām 01,109.027b*1163_04 nṛpāṇāṃ mṛgayā dharmas tatrāpi na vadhaḥ smṛtaḥ 01,109.027b*1163_05 maithunāsaktacittasya mṛgadvandvasya bhūmipa 01,109.027c na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyaty avijānataḥ 01,109.027e mṛgarūpadharaṃ hatvā mām evaṃ kāmamohitam 01,109.028a asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśam eva hi 01,109.028c priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ 01,109.028e tvam apy asyām avasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi 01,109.029a antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā 01,109.029c pretarājavaśaṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam 01,109.029e bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvām anuyāsyati 01,109.030a vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ prāpitas tvayā 01,109.030c tathā sukhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ duḥkham abhyāgamiṣyati 01,109.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,109.031a evam uktvā suduḥkhārto jīvitāt sa vyayujyata 01,109.031c mṛgaḥ pāṇḍuś ca śokārtaḥ kṣaṇena samapadyata 01,110.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.001a taṃ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam 01,110.001c sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ 01,110.002 pāṇḍur uvāca 01,110.002a satām api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim 01,110.002c prāpnuvanty akṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ 01,110.003a śaśvad dharmātmanā jāto bāla eva pitā mama 01,110.003c jīvitāntam anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam 01,110.004a tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāg ṛṣiḥ 01,110.004c kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād bhagavān mām ajījanat 01,110.005a tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā 01,110.005c tyaktasya devair anayān mṛgayāyāṃ durātmanaḥ 01,110.006a mokṣam eva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat 01,110.006c suvṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām 01,110.006e atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmy asaṃśayam 01,110.007a tasmād eko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau 01,110.007c caran bhaikṣaṃ munir muṇḍaś cariṣyāmi mahīm imām 01,110.008a pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ 01,110.008c vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ 01,110.009a na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ 01,110.009c nirāśīr nirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ 01,110.010a na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit 01,110.010c prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ 01,110.011a jaṅgamājaṅgamaṃ sarvam avihiṃsaṃś caturvidham 01,110.011c svāsu prajāsv iva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati 01,110.012a ekakālaṃ caran bhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca ca 01,110.012c asaṃbhave vā bhaikṣasya carann anaśanāny api 01,110.013a alpam alpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātu cit 01,110.013c nityaṃ nāticaraṃl lābhe alābhe sapta pūrayan 01,110.013d*1164_01 alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ 01,110.014a vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ 01,110.014c nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyann ubhayos tayoḥ 01,110.015a na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran 01,110.015c maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan 01,110.016a yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ 01,110.016c tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣv avasthitaḥ 01,110.017a tāsu sarvāsv avasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ 01,110.017c saṃparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ 01,110.018a nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ 01,110.018c na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ 01,110.019a etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā 01,110.019c dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ 01,110.020a nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocite 01,110.020c svadharmāt satatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ 01,110.021a satkṛto 'saktṛto vāpi yo 'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā 01,110.021c upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi 01,110.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.022a evam uktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ 01,110.022c avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata 01,110.023a kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ 01,110.023c āryā satyavatī bhīṣmas te ca rājapurohitāḥ 01,110.024a brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ 01,110.024c pauravṛddhāś ca ye tatra nivasanty asmadāśrayāḥ 01,110.024e prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam 01,110.025a niśamya vacanaṃ bhartur vanavāse dhṛtātmanaḥ 01,110.025c tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām 01,110.026a anye 'pi hy āśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha 01,110.026b*1165_01 āvābhyāṃ saha saṃvastuṃ dharmam āśritya cintitaḥ 01,110.026c āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahat 01,110.026d*1166_01 śarīrasya vimokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam 01,110.026e tvam eva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ 01,110.027a praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe 01,110.027c tyaktakāmasukhe hy āvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ 01,110.028a yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate 01,110.028c adyaivāvāṃ prahāsyāvo jītivaṃ nātra saṃśayaḥ 01,110.029 pāṇḍur uvāca 01,110.029a yadi vyavasitaṃ hy etad yuvayor dharmasaṃhitam 01,110.029c svavṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām 01,110.030a tyaktagrāmyasukhācāras tapyamāno mahat tapaḥ 01,110.030c valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane 01,110.031a agniṃ juhvann ubhau kālāv ubhau kālāv upaspṛśan 01,110.031c kṛśaḥ parimitāhāraś cīracarmajaṭādharaḥ 01,110.032a śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ 01,110.032c tapasā duścareṇedaṃ śarīram upaśoṣayan 01,110.033a ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan 01,110.033c pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan 01,110.034a vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinām 01,110.034c nāpriyāṇy ācarañ jātu kiṃ punar grāmavāsinām 01,110.035a evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim 01,110.035c kāṅkṣamāṇo 'ham āsiṣye dehasyāsya samāpanāt 01,110.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.036a ity evam uktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥ 01,110.036c tataś cūḍāmaṇiṃ niṣkam aṅgade kuṇḍalāni ca 01,110.036d*1167_01 mukuṭaṃ hārasūtraṃ ca kaṭibandhaṃ tathaiva ca 01,110.036e vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇām ābharaṇāni ca 01,110.036f*1168_01 vāhanāni ca mukhyāni śastrāṇi kavacāni ca 01,110.036f*1168_02 hemabhāṇḍāni divyāni paryaṅkāstaraṇāni ca 01,110.036f*1168_03 maṇimuktāpravālāni vasūni vividhāni ca 01,110.036f*1168_04 āsanāni ca mukhyāni bahūni vividhāni ca 01,110.037a pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punar abhāṣata 01,110.037c gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrajito vanam 01,110.038a arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām 01,110.038c pratasthe sarvam utsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ 01,110.039a tatas tasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ 01,110.039c śrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ 01,110.039e bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ 01,110.040a uṣṇam aśru vimuñcantas taṃ vihāya mahīpatim 01,110.040c yayur nāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvam ādāya tadvacaḥ 01,110.040d*1169_01 te gatvā nagaraṃ rājñe yathāvṛttaṃ mahātmane 01,110.040d*1169_02 kathayāṃ cakrire sarvaṃ dhanaṃ ca vividhaṃ daduḥ 01,110.041a śrutvā ca tebhyas tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane 01,110.041c dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍum evānvaśocata 01,110.041d*1170_01 na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit 01,110.041d*1170_02 bhrātṛśokasamāviṣṭas tam evārthaṃ vicintayan 01,110.042a rājaputras tu kauravyaḥ pāṇḍur mūlaphalāśanaḥ 01,110.042c jagāma saha bhāryābhyāṃ tato nāgasabhaṃ girim 01,110.043a sa caitraratham āsādya vāriṣeṇam atītya ca 01,110.043c himavantam atikramya prayayau gandhamādanam 01,110.044a rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiś ca paramarṣibhiḥ 01,110.044c uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca 01,110.045a indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭam atītya ca 01,110.045c śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata 01,111.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,111.001a tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān 01,111.001c siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva priyadarśanaḥ 01,111.002a śuśrūṣur anahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ 01,111.002c svargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata 01,111.003a keṣāṃ cid abhavad bhrātā keṣāṃ cid abhavat sakhā 01,111.003c ṛṣayas tv apare cainaṃ putravat paryapālayan 01,111.004a sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 01,111.004c brahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍur babhūva bharatarṣabha 01,111.004d*1171=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.004d*1171=05 ṛṣayaḥ 01,111.004d*1171=08 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.004d*1171_01 amāvāsyāṃ tu sahitā ṛṣayaḥ saśitavratāḥ 01,111.004d*1171_02 brahmāṇaṃ draṣṭukāmās te saṃpratasthur maharṣayaḥ 01,111.004d*1171_03 saṃprasthitān ṛṣīn dṛṣṭvā pāṇḍur vacanam abravīt 01,111.004d*1171_04 bhavantaḥ kva gamiṣyanti brūta me vadatāṃ varāḥ 01,111.004d*1171_05 samavāyo mahān adya brahmaloke mahātmanām 01,111.004d*1171_06 devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 01,111.004d*1171_07 vayaṃ tatra gamiṣyāmo draṣṭukāmāḥ svayaṃbhuvam 01,111.004d*1171_08 pāṇḍum utthāya sahasā gantukāmaṃ maharṣibhiḥ 01,111.004d*1172_01 tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍur vacanam abravīt 01,111.004d*1172_02 aham apy āgamiṣyāmi yatra yūyaṃ gamiṣyatha 01,111.005a svargapāraṃ titīrṣan sa śataśṛṅgād udaṅmukhaḥ 01,111.005c pratasthe saha patnībhyām abruvaṃs tatra tāpasāḥ 01,111.005e upary upari gacchantaḥ śailarājam udaṅmukhāḥ 01,111.006a dṛṣṭavanto girer asya durgān deśān bahūn vayam 01,111.006b*1173_01 vimānaśatasaṃbādhāṃ gītasvananināditām 01,111.006b*1174_01 yakṣarākṣasaguptāni gandharvacaritāni ca 01,111.006c ākrīḍabhūtān devānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā 01,111.007a udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca 01,111.007c mahānadīnitambāṃś ca durgāṃś ca girigahvarān 01,111.008a santi nityahimā deśā nirvṛkṣamṛgapakṣiṇaḥ 01,111.008c santi ke cin mahāvarṣā durgāḥ ke cid durāsadāḥ 01,111.009a atikrāmen na pakṣī yān kuta evetare mṛgāḥ 01,111.009c vāyur eko 'tigād yatra siddhāś ca paramarṣayaḥ 01,111.010a gacchantyau śailarāje 'smin rājaputryau kathaṃ tv ime 01,111.010c na sīdetām aduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha 01,111.010d*1175_01 aprajasya mahābhāga na svargaṃ gantum arhasi 01,111.010d*1176_01 aprajātvaṃ manuṣyendra sādhu mā puṣkarekṣaṇa 01,111.011 pāṇḍur uvāca 01,111.011a aprajasya mahābhāgā na dvāraṃ paricakṣate 01,111.011c svarge tenābhitapto 'ham aprajas tad bravīmi vaḥ 01,111.011d*1177_01 so 'ham ugreṇa tapasā sabhāryas tyaktajīvitaḥ 01,111.011d*1177_02 anapatyo 'pi vindeyaṃ svargam ugreṇa karmaṇā 01,111.012a ṛṇaiś caturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi 01,111.012c pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ 01,111.013a etāni tu yathākālaṃ yo na budhyati mānavaḥ 01,111.013c na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam 01,111.014a yajñaiś ca devān prīṇāti svādhyāyatapasā munīn 01,111.014c putraiḥ śrāddhaiḥ pitṝṃś cāpi ānṛśaṃsyena mānavān 01,111.015a ṛṣidevamanuṣyāṇāṃ parimukto 'smi dharmataḥ 01,111.015b*1178_01 trayāṇām itareṣāṃ tu nāśa ātmani naśyati 01,111.015b*1179_01 pitryād ṛṇād anirmukta idānīm asmi tāpasāḥ 01,111.015c pitryād ṛṇād anirmuktas tena tapye tapodhanāḥ 01,111.016a dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitṝṇām eṣa niścayaḥ 01,111.016b*1180_01 pitṝṇām ṛṇanāśād dhi na prajā nāśam ṛcchati 01,111.016c iha tasmāt prajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ 01,111.017a yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭas tena mahātmanā 01,111.017c tathaivāsmin mama kṣetre kathaṃ vai saṃbhavet prajā 01,111.018 tāpasā ūcuḥ 01,111.018a asti vai tava dharmātman vidma devopamaṃ śubham 01,111.018c apatyam anaghaṃ rājan vayaṃ divyena cakṣuṣā 01,111.019a daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehopapādaya 01,111.019c akliṣṭaṃ phalam avyagro vindate buddhimān naraḥ 01,111.020a tasmin dṛṣṭe phale tāta prayatnaṃ kartum arhasi 01,111.020c apatyaṃ guṇasaṃpannaṃ labdhvā prītim avāpsyasi 01,111.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,111.021a tac chrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuś cintāparo 'bhavat 01,111.021c ātmano mṛgaśāpena jānann upahatāṃ kriyām 01,111.021d*1181=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.021d*1181_01 sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabha 01,111.021d*1181_02 ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām 01,111.021d*1181_03 uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi 01,111.021d*1181_04 apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhād icchanti sādhavaḥ 01,111.021d*1181_05 anunīya tu te samyaṅ mahābrāhmaṇasaṃsadi 01,111.021d*1181_06 brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ vai cintayām āsa dharmavit 01,111.022a so 'bravīd vijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm 01,111.022c apatyotpādane yogam āpadi prasamarthayan 01,111.023a apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā 01,111.023c iti kunti vidur dhīrāḥ śāśvataṃ dharmam āditaḥ 01,111.024a iṣṭaṃ dattaṃ tapas taptaṃ niyamaś ca svanuṣṭhitaḥ 01,111.024c sarvam evānapatyasya na pāvanam ihocyate 01,111.025a so 'ham evaṃ viditvaitat prapaśyāmi śucismite 01,111.025c anapatyaḥ śubhāṃl lokān nāvāpsyāmīti cintayan 01,111.026a mṛgābhiśāpān naṣṭaṃ me prajanaṃ hy akṛtātmanaḥ 01,111.026c nṛśaṃsakāriṇo bhīru yathaivopahataṃ tathā 01,111.027a ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane 01,111.027c ṣaḍ evābandhudāyādāḥ putrās tāñ śṛṇu me pṛthe 01,111.028a svayaṃjātaḥ praṇītaś ca parikrītaś ca yaḥ sutaḥ 01,111.028a*1182_01 . . . . . . . . tatsamaṃ putrikāsutaḥ 01,111.028a*1182_02 svayaṃjātaḥ kṣatriyaś ca . . . . . . . . 01,111.028c paunarbhavaś ca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaś ca jāyate 01,111.029a dattaḥ krītaḥ kṛtrimaś ca upagacchet svayaṃ ca yaḥ 01,111.029c sahoḍho jātaretāś ca hīnayonidhṛtaś ca yaḥ 01,111.030a pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam 01,111.030c uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi 01,111.031a apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti sādhavaḥ 01,111.031c ātmaśukrād api pṛthe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt 01,111.032a tasmāt praheṣyāmy adya tvāṃ hīnaḥ prajananāt svayam 01,111.032c sadṛśāc chreyaso vā tvaṃ viddhy apatyaṃ yaśasvini 01,111.032d*1183_01 yā hi te bhaginī sādhvī śrutasenā yaśasvinī 01,111.032d*1183_02 uvāha yāṃ tu kaikeyaḥ śāradaṇḍāyanir mahān 01,111.033a śṛṇu kunti kathāṃ cemāṃ śāradaṇḍāyanīṃ prati 01,111.033c yā vīrapatnī gurubhir niyuktāpatyajanmani 01,111.034a puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe 01,111.034b*1184_01 apatyārthe prajālābhe anvagacchac chubhavratā 01,111.034c varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane 'nalam 01,111.035a karmaṇy avasite tasmin sā tenaiva sahāvasat 01,111.035c tatra trīñ janayām āsa durjayādīn mahārathān 01,111.036a tathā tvam api kalyāṇi brāhmaṇāt tapasādhikāt 01,111.036c manniyogād yata kṣipram apatyotpādanaṃ prati 01,112.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,112.001a evam uktā mahārāja kuntī pāṇḍum abhāṣata 01,112.001c kurūṇām ṛṣabhaṃ vīraṃ tadā bhūmipatiṃ patim 01,112.002a na mām arhasi dharmajña vaktum evaṃ kathaṃ cana 01,112.002c dharmapatnīm abhiratāṃ tvayi rājīvalocana 01,112.003a tvam eva tu mahābāho mayy apatyāni bhārata 01,112.003c vīra vīryopapannāni dharmato janayiṣyasi 01,112.004a svargaṃ manujaśārdūla gaccheyaṃ sahitā tvayā 01,112.004c apatyāya ca māṃ gaccha tvam eva kurunandana 01,112.005a na hy ahaṃ manasāpy anyaṃ gaccheyaṃ tvad ṛte naram 01,112.005c tvattaḥ prativiśiṣṭaś ca ko 'nyo 'sti bhuvi mānavaḥ 01,112.006a imāṃ ca tāvad dharmyāṃ tvaṃ paurāṇīṃ śṛṇu me kathām 01,112.006c pariśrutāṃ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yām aham 01,112.007a vyuṣitāśva iti khyāto babhūva kila pārthivaḥ 01,112.007c purā paramadharmiṣṭhaḥ pūror vaṃśavivardhanaḥ 01,112.008a tasmiṃś ca yajamāne vai dharmātmani mahātmani 01,112.008c upāgamaṃs tato devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ 01,112.009a amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 01,112.009c vyuṣitāśvasya rājarṣes tato yajñe mahātmanaḥ 01,112.009d*1185_01 devā brahmarṣayaś caiva cakruḥ karma svayaṃ tadā 01,112.010a vyuṣitāśvas tato rājann ati martyān vyarocata 01,112.010c sarvabhūtāny ati yathā tapanaḥ śiśirātyaye 01,112.011a sa vijitya gṛhītvā ca nṛpatīn rājasattamaḥ 01,112.011c prācyān udīcyān madhyāṃś ca dakṣiṇātyān akālayat 01,112.012a aśvamedhe mahāyajñe vyuṣitāśvaḥ pratāpavān 01,112.012c babhūva sa hi rājendro daśanāgabalānvitaḥ 01,112.013a apy atra gāthāṃ gāyanti ye purāṇavido janāḥ 01,112.013b*1186_01 vyuṣitāśve yaśovṛddhe manuṣyendre kurūttama 01,112.013b*1187_01 aprameyam aparyantaṃ vyuṣitāśvo dhanaṃ dadau 01,112.013c vyuṣitāśvaḥ samudrāntāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām 01,112.013e apālayat sarvavarṇān pitā putrān ivaurasān 01,112.014a yajamāno mahāyajñair brāhmaṇebhyo dadau dhanam 01,112.014c anantaratnāny ādāya ājahāra mahākratūn 01,112.014e suṣāva ca bahūn somān somasaṃsthās tatāna ca 01,112.015a āsīt kākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṃmatā 01,112.015c bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,112.016a kāmayām āsatus tau tu parasparam iti śrutiḥ 01,112.016c sa tasyāṃ kāmasaṃmatto yakṣmāṇaṃ samapadyata 01,112.017a tenācireṇa kālena jagāmāstam ivāṃśumān 01,112.017c tasmin prete manuṣyendre bhāryāsya bhṛśaduḥkhitā 01,112.018a aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śrutam 01,112.018c bhadrā paramaduḥkhārtā tan nibodha narādhipa 01,112.019a nārī paramadharmajña sarvā putravinākṛtā 01,112.019c patiṃ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā 01,112.020a patiṃ vinā mṛtaṃ śreyo nāryāḥ kṣatriyapuṃgava 01,112.020c tvadgatiṃ gantum icchāmi prasīdasva nayasva mām 01,112.021a tvayā hīnā kṣaṇam api nāhaṃ jīvitum utsahe 01,112.021c prasādaṃ kuru me rājann itas tūrṇaṃ nayasva mām 01,112.022a pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca 01,112.022c tvām ahaṃ naraśārdūla gacchantam anivartinam 01,112.023a chāyevānapagā rājan satataṃ vaśavartinī 01,112.023c bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṃ priyahite ratā 01,112.024a adya prabhṛti māṃ rājan kaṣṭā hṛdayaśoṣaṇāḥ 01,112.024c ādhayo 'bhibhaviṣyanti tvad ṛte puṣkarekṣaṇa 01,112.025a abhāgyayā mayā nūnaṃ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ 01,112.025c saṃyogā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva 01,112.025d*1188_01 tena me viprayogo 'yam upapannas tvayā saha 01,112.025d*1188_02 viprayuktā tu yā patyā muhūrtam api jīvati 01,112.025d*1188_03 duḥkhaṃ jīvati sā pāpā narakastheva pārthiva 01,112.026a tad idaṃ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṃcitam 01,112.026c duḥkhaṃ mām anusaṃprāptaṃ rājaṃs tvadviprayogajam 01,112.027a adya prabhṛty ahaṃ rājan kuśaprastaraśāyinī 01,112.027c bhaviṣyāmy asukhāviṣṭā tvaddarśanaparāyaṇā 01,112.028a darśayasva naravyāghra sādhu mām asukhānvitām 01,112.028c dīnām anāthāṃ kṛpaṇāṃ vilapantīṃ nareśvara 01,112.029a evaṃ bahuvidhaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ punaḥ punaḥ 01,112.029c taṃ śavaṃ saṃpariṣvajya vāk kilāntarhitābravīt 01,112.030a uttiṣṭha bhadre gaccha tvaṃ dadānīha varaṃ tava 01,112.030c janayiṣyāmy apatyāni tvayy ahaṃ cāruhāsini 01,112.031a ātmīye ca varārohe śayanīye caturdaśīm 01,112.031c aṣṭamīṃ vā ṛtusnātā saṃviśethā mayā saha 01,112.032a evam uktā tu sā devī tathā cakre pativratā 01,112.032c yathoktam eva tad vākyaṃ bhadrā putrārthinī tadā 01,112.033a sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa 01,112.033c trīñ śālvāṃś caturo madrān sutān bharatasattama 01,112.034a tathā tvam api mayy eva manasā bharatarṣabha 01,112.034c śakto janayituṃ putrāṃs tapoyogabalānvayāt 01,113.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,113.001a evam uktas tayā rājā tāṃ devīṃ punar abravīt 01,113.001c dharmavid dharmasaṃyuktam idaṃ vacanam uttamam 01,113.002a evam etat purā kunti vyuṣitāśvaś cakāra ha 01,113.002c yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hy āsīd amaropamaḥ 01,113.003a atha tv imaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tv etaṃ nibodha me 01,113.003c purāṇam ṛṣibhir dṛṣṭaṃ dharmavidbhir mahātmabhiḥ 01,113.004a anāvṛtāḥ kila purā striya āsan varānane 01,113.004c kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāś cārulocane 01,113.005a tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārāt subhage patīn 01,113.005c nādharmo 'bhūd varārohe sa hi dharmaḥ purābhavat 01,113.006a taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ 01,113.006c adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ 01,113.006e purāṇadṛṣṭo dharmo 'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ 01,113.007a uttareṣu ca rambhoru kuruṣv adyāpi vartate 01,113.007c strīṇām anugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 01,113.007d*1189_01 nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ 01,113.007d*1189_02 nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ 01,113.007d*1189_03 evaṃ tṛṣṇā tu nārīṇāṃ puruṣaṃ puruṣaṃ prati 01,113.007d*1189_04 agamyāgamanaṃ strīṇāṃ nāsti nityaṃ śucismite 01,113.007d*1189_05 putraṃ vā kila pautraṃ vā kāsāṃ cid bhrātaraṃ tathā 01,113.007d*1189_06 rahasīha naraṃ dṛṣṭvā yonir utklidyate tataḥ 01,113.007d*1189_07 etat svābhāvikaṃ strīṇāṃ na nimittakṛtaṃ śubhe 01,113.008a asmiṃs tu loke nacirān maryādeyaṃ śucismite 01,113.008c sthāpitā yena yasmāc ca tan me vistarataḥ śṛṇu 01,113.009a babhūvoddālako nāma maharṣir iti naḥ śrutam 01,113.009c śvetaketur iti khyātaḥ putras tasyābhavan muniḥ 01,113.010a maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣv iti naḥ śrutam 01,113.010c kopāt kamalapatrākṣi yadarthaṃ tan nibodha me 01,113.010d@064=0015 uddālakaḥ 01,113.010d@064=0021 brāhmaṇaḥ 01,113.010d@064=0025 pāṇḍuḥ 01,113.010d@064_0001 śvetaketoḥ pitā devi tapa ugraṃ samāsthitaḥ 01,113.010d@064_0002 grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsv ākāśago 'bhavat 01,113.010d@064_0003 śiśire salilasthāyī saha patnyā mahātapāḥ 01,113.010d@064_0004 uddālakaṃ tapasyantaṃ niyamena samāhitam 01,113.010d@064_0005 tasya putraḥ śvetaketuḥ paricaryāṃ cakāra ha 01,113.010d@064_0006 abhyāgacchad dvijaḥ kaś cid valīpalitasaṃtataḥ 01,113.010d@064_0007 taṃ dṛṣṭvaiva muniḥ prītaḥ pūjayām āsa śāstrataḥ 01,113.010d@064_0008 svāgatena ca pādyena mṛduvākyaiś ca bhārata 01,113.010d@064_0009 śākamūlaphalādyaiś ca vanyair anyair apūjayat 01,113.010d@064_0010 kṣutpipāsāśramair ārtaḥ pūjitas tu maharṣiṇā 01,113.010d@064_0011 viśrānto munim āsādya paryapṛcchad dvijas tadā 01,113.010d@064_0012 uddālaka maharṣe tvaṃ satyaṃ me brūhi mānṛtam 01,113.010d@064_0013 ṛṣiputraḥ kumāro 'yaṃ darśanīyo viśeṣataḥ 01,113.010d@064_0014 tava putram imaṃ manye kṛtakṛtyo 'si tad vada 01,113.010d@064_0015 mama patnī mahāprājña kuśikasya sutā matā 01,113.010d@064_0016 mām evānugatā patnī mama nityam anuvratā 01,113.010d@064_0017 arundhatīva patnīnāṃ tapasā karśitastanī 01,113.010d@064_0018 tasyāṃ jātaḥ śvetaketur mama putro mahātapāḥ 01,113.010d@064_0019 vedavedāṅgavid vipra macchāsanaparāyaṇaḥ 01,113.010d@064_0020 lokajñaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ satyavāg ghṛṇī 01,113.010d@064_0021 apūrvī bhāryayā cārthī vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ 01,113.010d@064_0022 pitryād ṛṇād anirmuktaḥ pūrvam evākṛtastriyaḥ 01,113.010d@064_0023 prajāraṇī tu patnī te kulaśīlasamādhinī 01,113.010d@064_0024 sadṛśī mama gotreṇa vahāmy enāṃ kṣamasva vai 01,113.010d@064_0025 ity uktvā mṛgaśāvākṣīṃ cīrakṛṣṇājināmbarām 01,113.010d@064_0026 yaṣṭyādhāraḥ srastagātro mandacakṣur abuddhimān 01,113.010d@064_0027 svavyāpārām akṣamāṃ tām acittām ātmani dvijaḥ 01,113.011a śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ 01,113.011c jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt 01,113.012a ṛṣiputras tataḥ kopaṃ cakārāmarṣitas tadā 01,113.012c mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balād iva 01,113.012d@065_0001 tapasā dīptavīryo hi śvetaketur na cakṣame 01,113.012d@065_0002 saṃgṛhya mātaraṃ haste śvetaketur abhāṣata 01,113.012d@065_0003 durbrāhmaṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām 01,113.012d@065_0004 ayaṃ pitā me brahmarṣiḥ kṣamāvān brahmavittamaḥ 01,113.012d@065_0005 śāpānugrahayoḥ śaktas tūṣṇīṃbhūto mahāvrataḥ 01,113.012d@065_0006 tasya patnī damopetā mama mātā viśeṣataḥ 01,113.012d@065_0007 pativratāṃ tapovṛddhāṃ sādhvācārair alaṃkṛtām 01,113.012d@065_0008 apradānena te brahman mātṛbhūtāṃ vimuñca me 01,113.012d@065_0009 evam uktvā tu yācantaṃ vimuñceti muhur muhuḥ 01,113.012d@065_0010 pratyavocad dvijo rājann apragalbham idaṃ vacaḥ 01,113.012d@065_0011 apatyārthī śvetaketo vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ 01,113.012d@065_0012 pitā te ṛṇanirmuktas tvayā putreṇa kāśyapa 01,113.012d@065_0013 ṛṇād aham anirmukto vṛddho 'haṃ vigataspṛhaḥ 01,113.012d@065_0014 mama ko dāsyati sutāṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām 01,113.012d@065_0015 prajāraṇīm imāṃ patnīṃ vimuñca tvaṃ mahātapaḥ 01,113.012d@065_0016 ekayā prajayā pitror mātaraṃ te dadāmy aham 01,113.012d@065_0017 evam uktaḥ śvetaketur lajjayā krodham eyivān 01,113.013a kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketum uvāca ha 01,113.013b*1190_01 saṃgṛhya mātaraṃ haste 01,113.013c mā tāta kopaṃ kārṣīs tvam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,113.014a anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānām aṅganā bhuvi 01,113.014c yathā gāvaḥ sthitās tāta sve sve varṇe tathā prajāḥ 01,113.014d*1191_01 tathaiva ca kuṭumbeṣu na pramādyanti karhi cit 01,113.014d*1191_02 ṛtukāle tu saṃprāpte bhartāraṃ na jahus tadā 01,113.015a ṛṣiputro 'tha taṃ dharmaṃ śvetaketur na cakṣame 01,113.015c cakāra caiva maryādām imāṃ strīpuṃsayor bhuvi 01,113.016a mānuṣeṣu mahābhāge na tv evānyeṣu jantuṣu 01,113.016c tadā prabhṛti maryādā sthiteyam iti naḥ śrutam 01,113.017a vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakam 01,113.017c bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyaty asukhāvaham 01,113.017d*1192_01 adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ 01,113.017d*1192_02 uttareṣu mahābhāge kuruṣv evaṃ yaśasvinī 01,113.018a bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīm 01,113.018c pativratām etad eva bhavitā pātakaṃ bhuvi 01,113.019a patyā niyuktā yā caiva patny apatyārtham eva ca 01,113.019c na kariṣyati tasyāś ca bhaviṣyaty etad eva hi 01,113.020a iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt 01,113.020c uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā 01,113.020d*1193_01 tena bhūyas tato dṛṣṭaṃ yasminn arthe nibodha tat 01,113.020d*1193_02 niyuktā patinā bhāryā yady apatyasya kāraṇāt 01,113.020d*1193_03 na kuryāt tat tadā bhīru sainaḥ sumahad āpnuyāt 01,113.021a saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani 01,113.021c madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭham iti naḥ śrutam 01,113.022a tasmāl lebhe ca sā putram aśmakaṃ nāma bhāminī 01,113.022c bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā 01,113.023a asmākam api te janma viditaṃ kamalekṣaṇe 01,113.023c kṛṣṇadvaipāyanād bhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye 01,113.024a ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai 01,113.024c mamaitad vacanaṃ dharmyaṃ kartum arhasy anindite 01,113.025a ṛtāv ṛtau rājaputri striyā bhartā yatavrate 01,113.025c nātivartavya ity evaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ 01,113.026a śeṣeṣv anyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati 01,113.026c dharmam etaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate 01,113.027a bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyam eva vā 01,113.027c yad brūyāt tat tathā kāryam iti dharmavido viduḥ 01,113.028a viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananāt svayam 01,113.028c yathāham anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ 01,113.029a tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe 01,113.029c prasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasy abhyudyato 'ñjaliḥ 01,113.030a manniyogāt sukeśānte dvijātes tapasādhikāt 01,113.030c putrān guṇasamāyuktān utpādayitum arhasi 01,113.030e tvatkṛte 'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim 01,113.030f*1194_01 tat kuruṣva mahābhāge vacanaṃ dharmasaṃmatam 01,113.031a evam uktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayam 01,113.031c pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā 01,113.031d*1195_01 adharmaḥ sumahān eṣa strīṇāṃ bharatasattama 01,113.031d*1195_02 yat prasādayate bhartā prasādyaḥ kṣatriyarṣabha 01,113.031d*1195_03 śṛṇu cedaṃ mahābāho mama prītikaraṃ vacaḥ 01,113.032a pitṛveśmany ahaṃ bālā niyuktātithipūjane 01,113.032c ugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,113.033a nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,113.033c tam ahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayam 01,113.034a sa me 'bhicārasaṃyuktam ācaṣṭa bhagavān varam 01,113.034c mantragrāmaṃ ca me prādād abravīc caiva mām idam 01,113.035a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,113.035c akāmo vā sakāmo vā sa te vaśam upaiṣyati 01,113.035d*1196_01 tasya tasya prasādāt te rājñi putro bhaviṣyati 01,113.036a ity uktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata 01,113.036c brāhmaṇena vacas tathyaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ 01,113.037a anujñātā tvayā devam āhvayeyam ahaṃ nṛpa 01,113.037c tena mantreṇa rājarṣe yathā syān nau prajā vibho 01,113.037d*1197=03 kuntī 01,113.037d*1197_01 yāṃ me vidyāṃ mahārāja adadāt sa mahāyaśāḥ 01,113.037d*1197_02 tayāhūtaḥ suraḥ putraṃ pradāsyati suropamam 01,113.037d*1197_03 anapatyakṛtaṃ yas te śokaṃ vīra vineṣyati 01,113.037d*1197_04 apatyakāma evaṃ syān mamāpatyaṃ bhaved iti 01,113.037d*1197_05 vipraṃ vā guṇasaṃpannaṃ sarvabhūtahite ratam 01,113.037d*1197_06 anujānīhi bhadraṃ te daivataṃ hi patiḥ striyaḥ 01,113.037d*1197_07 yaṃ tvaṃ vakṣyasi dharmajña devaṃ brāhmaṇam eva ca 01,113.037d*1197_08 yathoddiṣṭaṃ tvayā vīra tat kartāsmi mahābhuja 01,113.037d*1197_09 devāt putraphalaṃ sadyo viprāt kālāntare bhavet 01,113.038a āvāhayāmi kaṃ devaṃ brūhi tattvavidāṃ vara 01,113.038c tvatto 'nujñāpratīkṣāṃ māṃ viddhy asmin karmaṇi sthitām 01,113.038d*1198=00 pāṇḍuḥ 01,113.038d*1198=06 vaiśaṃpāyanaḥ 01,113.038d*1198_01 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi tvaṃ no dhātrī kulasya hi 01,113.038d*1198_02 namo maharṣaye tasmai yena datto varas tava 01,113.038d*1198_03 na cādharmeṇa dharmajñe śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ 01,113.038d*1198_04 tasmāt tvaṃ putralābhāya saṃtānāya mamaiva ca 01,113.038d*1198_05 pravaraṃ sarvadevānāṃ dharmam āvāhayābale 01,113.038d*1198_06 pāṇḍunā samanujñātā bhāratena yaśasvinā 01,113.038d*1198_07 matiṃ cakre mahārāja dharmasyāvāhane tadā 01,113.039 pāṇḍur uvāca 01,113.039a adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi 01,113.039c dharmam āvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk 01,113.040a adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃ cana 01,113.040b@066=0039 bhīṣma uvāca 01,113.040b@066_0001 yathāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu 01,113.040b@066_0002 daṇḍasya nayanāt sā hi daṇḍanītir ihocyate 01,113.040b@066_0003 bhūyaṃ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ 01,113.040b@066_0004 asṛjat sarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ 01,113.040b@066_0005 daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0006 vidyāś catasraḥ kūṭasthās tāsāṃ bhedavikalpanā 01,113.040b@066_0007 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 01,113.040b@066_0008 purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 01,113.040b@066_0009 āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś ceti niścayaḥ 01,113.040b@066_0010 arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tu 01,113.040b@066_0011 daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ 01,113.040b@066_0012 etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ 01,113.040b@066_0013 śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatiḥ 01,113.040b@066_0014 vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ 01,113.040b@066_0015 tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam 01,113.040b@066_0016 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā 01,113.040b@066_0017 tantraṃ brahmalulā nāma tarkavidyā divaukasām 01,113.040b@066_0018 sukhaduḥkhārthajijñāsākārakaś ceti viśrutam 01,113.040b@066_0019 tarkavidyās tathā cāṣṭau saśloko nava vistaraḥ 01,113.040b@066_0020 daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇāṃ yajñasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0021 purāṇasya praṇītāś ca tāvad eveha saṃhitā 01,113.040b@066_0022 dharmaśāstrāṇi tadvācaḥ ekārthā nīti nānyathā 01,113.040b@066_0023 ekārthāni purāṇāni vedāś caikārthasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0024 nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ 01,113.040b@066_0025 provāca bhagavān devaḥ kālajñānāni yāni ca 01,113.040b@066_0026 catuḥṣaṣṭipramāṇānām āyurvedaṃ ca sottaram 01,113.040b@066_0027 aṣṭādaśavikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm 01,113.040b@066_0028 gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān 01,113.040b@066_0029 ity etāḥ śāṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0030 punar bhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ 01,113.040b@066_0031 ṛṣibhir devagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ 01,113.040b@066_0032 śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0033 vidyāś catasraḥ saṃkṣiptāḥ vedavādāś ca te smṛtāḥ 01,113.040b@066_0034 etāsāṃ pārago yaś ca sa cokto vedapāragaḥ 01,113.040b@066_0035 vidānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ 01,113.040b@066_0036 śakraḥ svāyaṃbhuvaś caiva manuḥ paramadharmavit 01,113.040b@066_0037 brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,113.040b@066_0038 sarvasyānugrahaś caiva vyāso vai vedapāragaḥ 01,113.040b@066_0039 ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādān mādhavasya ca 01,113.040b@066_0040 śaṃkarasya prasādāc ca brahmaṇaś ca kurūdvaha 01,113.040b@066_0041 vedapāraga ity ukto yājñavalkyaś ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0042 kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 01,113.040b@066_0043 ṛṣiputrair ṛṣigaṇair bhidyate ''śramikair api 01,113.040b@066_0044 śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ 01,113.040b@066_0045 ādikalpe punaś caiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ 01,113.040b@066_0046 idānīm api vidvadbhiḥ bhidyante ca vikalpakaiḥ 01,113.040b@066_0047 pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī 01,113.040c lokaś cāyaṃ varārohe dharmo 'yam iti maṃsyate 01,113.041a dhārmikaś ca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,113.041c dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ 01,113.041d*1199_01 dharmādikaṃ hi dharmajñe dharmāntaṃ dharmamadhyamam 01,113.041d*1199_02 apatyam iṣṭaṃ lokeṣu yaśaḥkīrtivivardhanam 01,113.042a tasmād dharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite 01,113.042c upacārābhicārābhyāṃ dharmam ārādhayasva vai 01,113.043 vaiśaṃpāyana uvāca 01,113.043a sā tathoktā tathety uktvā tena bhartrā varāṅganā 01,113.043c abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇam avartata 01,114.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,114.001a saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya 01,114.001c āhvayām āsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmam acyutam 01,114.002a sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha 01,114.002b*1200_01 jānatī dharmam agryaṃ vai mantrair vaśam upānayat 01,114.002b*1200_02 āhūto niyamāt kuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ 01,114.002b*1200_03 dadṛśe bhagavān dharmaḥ saṃtānārthāya pāṇḍave 01,114.002b*1200_04 tasmin bahumṛge 'raṇye śataśṛṅge nagottame 01,114.002b*1200_05 pāṇḍor arthe mahābhāgā kuntī dharmam upāgamat 01,114.002b*1200_06 ṛtukāle śucisnātā śuklavastrā yaśasvinī 01,114.002b*1200_07 śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā 01,114.002c jajāpa japyaṃ vidhivad dattaṃ durvāsasā purā 01,114.002d*1201_01 ājagāma tato devo dharmo mantrabalāt tataḥ 01,114.002d*1201_02 vimāne sūryasaṃkāśe kuntī yatra japasthitā 01,114.002d*1201_03 vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmy aham 01,114.002d*1201_04 sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehy abravīd idam 01,114.003a saṃgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai 01,114.003c lebhe putraṃ varārohā sarvaprāṇabhṛtāṃ varam 01,114.004a aindre candrasamāyukte muhūrte 'bhijite 'ṣṭame 01,114.004c divā madhyagate sūrye tithau puṇye 'bhipūjite 01,114.005a samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutam 01,114.005c jātamātre sute tasmin vāg uvācāśarīriṇī 01,114.006a eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,114.006b*1202_01 vikrāntaḥ satyavāk caiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati 01,114.006c yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ 01,114.007a bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ 01,114.007c yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ 01,114.008a dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍus tāṃ punar abravīt 01,114.008c prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu 01,114.008d*1203_01 prāhuḥ putrā bahutarāḥ kartavyāḥ karmaviddvijāḥ 01,114.008d*1204_01 tataḥ kuntīm abhikramya śaśāsātīva bhārata 01,114.008d*1204_02 vāyum āvāhayasveti sa devo balavattaraḥ 01,114.008d*1204_03 aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ 01,114.008d*1204_04 brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaś ca mārutaḥ 01,114.008d*1204_05 mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam 01,114.008d*1204_06 āvāhaya tvaṃ niyamāt putrārthaṃ varavarṇini 01,114.008d*1204_07 sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavān nṛṣu 01,114.008d*1204_08 bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ 01,114.009a tatas tathoktā patyā tu vāyum evājuhāva sā 01,114.009b*1205_01 tatas tām āgato vāyur mṛgārūḍho mahābalaḥ 01,114.009b*1205_02 kiṃ te kunti dadāmy adya brūhi yat te hṛdi sthitam 01,114.009b*1205_03 sā salajjā vihasyāha putraṃ dehi surottama 01,114.009b*1205_04 balavantaṃ mahākāyaṃ sarvadarpaprabhañjanam 01,114.009b*1206_01 dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ 01,114.009b*1206_02 tair eva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmam udairayat 01,114.009b*1206_03 ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt 01,114.009b*1206_04 lajjānvitā tataḥ kuntī putram aicchan mahābalam 01,114.009b*1206_05 tathāstv iti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ 01,114.009c tasmāj jajñe mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,114.010a tam apy atibalaṃ jātaṃ vāg abhyavadad acyutam 01,114.010c sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto 'yam iti bhārata 01,114.010d*1207_01 jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ 01,114.010d*1207_02 mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathitāś ca prapedire 01,114.010d*1207_03 vāhanāni vyaśīryanta vimuñcanty aśrubindavaḥ 01,114.010d*1207_04 yathānilaḥ samuddhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ 01,114.010d*1207_05 tathā manyuparītāṅgo bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,114.011a idam atyadbhutaṃ cāsīj jātamātre vṛkodare 01,114.011c yad aṅkāt patito mātuḥ śilāṃ gātrair acūrṇayat 01,114.011d*1208=00 janamejaya uvāca 01,114.011d*1208=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,114.011d*1208_01 kathaṃ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro nyapatad girau 01,114.011d*1208_02 kathaṃ tu tena patatā śilā gātrair vicūrṇitā 01,114.011d*1208_03 etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama 01,114.011d*1208_04 yathāvad iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam 01,114.011d*1208_05 sādhv ayaṃ praśnam uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te 01,114.011d*1209_01 kuntī tu saha putreṇa yātvā suruciraṃ saraḥ 01,114.011d*1209_02 snātvā tu sutam ādāya daśame 'hani yādavī 01,114.011d*1209_03 daivatāny arcayiṣyantī nirjagāmāśramāt pṛthā 01,114.011d*1209_04 śailābhyāśena gacchantyās tadā bharatasattama 01,114.011d*1209_05 niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsur girigahvarāt 01,114.011d*1209_06 tam āpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanur uttamam 01,114.011d*1209_07 nirbibheda śaraiḥ pāṇḍus tribhis tridaśavikramaḥ 01,114.011d*1209_08 nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girer guhām 01,114.011d*1209_09 dṛṣṭvā śailam upāroḍhum aicchat kuntī bhayāt tadā 01,114.011d*1209_10 trāsāt tasyāḥ sutas tv aṅkāt papāta bharatarṣabha 01,114.011d*1209_11 parvatasyoparisthāyām adhastād apatac chiśuḥ 01,114.011d*1209_12 sa śilāṃ cūrṇayām āsa vajravad vajricoditaḥ 01,114.011d*1209_13 putrasnehāt tataḥ pāṇḍur abhyadhāvad gires taṭam 01,114.012a kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila 01,114.012c nānvabudhyata saṃsuptam utsaṅge sve vṛkodaram 01,114.013a tataḥ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro 'bhyapatad girau 01,114.013c patatā tena śatadhā śilā gātrair vicūrṇitā 01,114.013e tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur vismayam āgamat 01,114.013f*1210_01 sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ mahāsvanam 01,114.013f*1210_02 dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ 01,114.013f*1210_03 dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca 01,114.013f*1210_04 sadā bāṇadhanuṣpāṇir abhavat kurunandanaḥ 01,114.013f*1210_05 maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau 01,114.013f*1210_06 divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśīm 01,114.013f*1210_07 maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam 01,114.014a yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama 01,114.014c duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa 01,114.015a jāte vṛkodare pāṇḍur idaṃ bhūyo 'nvacintayat 01,114.015c kathaṃ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhaved iti 01,114.016a daive puruṣakāre ca loko 'yaṃ hi pratiṣṭhitaḥ 01,114.016c tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate 01,114.017a indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam 01,114.017c aprameyabalotsāho vīryavān amitadyutiḥ 01,114.018a taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam 01,114.018c yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyān bhaviṣyati 01,114.018d*1211_01 amānuṣān mānuṣāṃś ca sa saṃgrāme haniṣyati 01,114.018e karmaṇā manasā vācā tasmāt tapsye mahat tapaḥ 01,114.019a tataḥ pāṇḍur mahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ 01,114.019c dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham 01,114.020a ātmanā ca mahābāhur ekapādasthito 'bhavat 01,114.020c ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā 01,114.021a ārirādhayiṣur devaṃ tridaśānāṃ tam īśvaram 01,114.021c sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata 01,114.022a taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata 01,114.022c putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam 01,114.023a devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakam 01,114.023b*1212_01 durhṛdāṃ śokajananaṃ sarvabāndhavanandanam 01,114.023c sutaṃ te 'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam 01,114.024a ity uktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā 01,114.024b*1213_01 kuntīṃ rājasutāṃ pāṇḍur apatyārthe 'bhyacodayat 01,114.024b*1213_02 dharmaṃ balaṃ ca niścitya yathā syād iti bhārata 01,114.024c uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran 01,114.024d*1214_01 udarkas tava kalyāṇi tuṣṭo devagaṇeśvaraḥ 01,114.024d*1214_02 dātum icchati te putraṃ yathā saṃkalpitaṃ hṛdā 01,114.024d*1214_03 atimānuṣakarmāṇaṃ yaśasvinam ariṃdamam 01,114.025a nītimantaṃ mahātmānam ādityasamatejasam 01,114.025c durādharṣaṃ kriyāvantam atīvādbhutadarśanam 01,114.026a putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām 01,114.026c labdhaḥ prasādo devendrāt tam āhvaya śucismite 01,114.026d*1215=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,114.026d*1215_01 jāteṣu dhṛtarāṣṭrasya kumāreṣu mahātmasu 01,114.027a evam uktā tataḥ śakram ājuhāva yaśasvinī 01,114.027b*1216_01 tataḥ paryacarat tena balinā bhagavān api 01,114.027c athājagāma devendro janayām āsa cārjunam 01,114.027d*1217_01 uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā 01,114.027d*1217_02 jātas tu phālgune māsi tenāsau phalgunaḥ smṛtaḥ 01,114.028a jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī 01,114.028a*1218_01 . . . . . . . . sarvabhūtapraharṣiṇī 01,114.028a*1218_02 sūtake vartamānāṃ tāṃ . . . . . . . . 01,114.028c mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā 01,114.028d*1219_01 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cāśramavāsinām 01,114.028d*1219_02 kuntīm ābhāṣya vispaṣṭam uvācedaṃ śucismitām 01,114.029a kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ 01,114.029b*1220_01 eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ 01,114.029b*1220_02 tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati 01,114.029c eṣa śakra ivājeyo yaśas te prathayiṣyati 01,114.030a adityā viṣṇunā prītir yathābhūd abhivardhitā 01,114.030c tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te 'rjunaḥ 01,114.031a eṣa madrān vaśe kṛtvā kurūṃś ca saha kekayaiḥ 01,114.031c cedikāśikarūṣāṃś ca kurulakṣma sudhāsyati 01,114.031d*1221_01 etasya bhujavīryeṇa trāsitāḥ sarvaśatravaḥ 01,114.031d*1221_02 nivātakavacāḥ sarve prahāsyanti ca jīvitam 01,114.031d*1221_03 hiraṇyapuram ārujya nihaniṣyati saṃyuge 01,114.031d*1221_04 pulomāyās tu tanayān kālakeyāṃś ca sarvaśaḥ 01,114.031d*1221_05 gatvottarāṃ diśaṃ vīro vijitya yudhi pārthivān 01,114.031d*1221_06 dhanaratnaugham amitam ānayiṣyati pāṇḍavaḥ 01,114.032a etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ 01,114.032c medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parām 01,114.033a grāmaṇīś ca mahīpālān eṣa jitvā mahābalaḥ 01,114.033c bhrātṛbhiḥ sahito vīras trīn medhān āhariṣyati 01,114.034a jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ 01,114.034c eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ 01,114.034d*1222_01 eṣa yuddhe mahādevaṃ toṣayiṣyati śaṃkaram 01,114.034d*1222_02 astraṃ pāśupataṃ nāma tasmāt tuṣṭād avāpsyati 01,114.034d*1222_03 nivātakavacā nāma daityā vibudhavidviṣaḥ 01,114.034d*1222_04 śakrājñayā mahābāhus tān vadhiṣyati te sutaḥ 01,114.035a tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati 01,114.035c vipranaṣṭāṃ śriyaṃ cāyam āhartā puruṣarṣabhaḥ 01,114.036a etām atyadbhutāṃ vācaṃ kuntīputrasya sūtake 01,114.036c uktavān vāyur ākāśe kuntī śuśrāva cāsya tām 01,114.037a vācam uccāritām uccais tāṃ niśamya tapasvinām 01,114.037c babhūva paramo harṣaḥ śataśṛṅganivāsinām 01,114.038a tathā devaṛṣīṇāṃ ca sendrāṇāṃ ca divaukasām 01,114.038c ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ 01,114.039a udatiṣṭhan mahāghoṣaḥ puṣpavṛṣṭibhir āvṛtaḥ 01,114.039c samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārtham apūjayan 01,114.040a kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasas tathā 01,114.040c prajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ 01,114.041a bharadvājaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagnir vasiṣṭhaḥ 01,114.041c yaś codito bhāskare 'bhūt pranaṣṭe; so 'py atrātrir bhagavān ājagāma 01,114.042a marīcir aṅgirāś caiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,114.042c dakṣaḥ prajāpatiś caiva gandharvāpsarasas tathā 01,114.043a divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 01,114.043b*1223_01 te ca prakāśā martyeṣu sarvopaskārasaṃbhṛtāḥ 01,114.043c upagāyanti bībhatsum upanṛtyanti cāpsarāḥ 01,114.043d*1224_01 tathā maharṣayaś cāpi jepus tatra samantataḥ 01,114.043d*1225_01 tato gandharvatūryeṣu praṇadatsu vihāyasi 01,114.043e gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmān prāgāyata ca tumburuḥ 01,114.044a bhīmasenograsenau ca ūrṇāyur anaghas tathā 01,114.044c gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ 01,114.045a yugapas tṛṇapaḥ kārṣṇir nandiś citrarathas tathā 01,114.045c trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaś ca caturdaśaḥ 01,114.046a kaliḥ pañcadaśaś cātra nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ 01,114.046c sad vā bṛhad vā bṛhakaḥ karālaś ca mahāyaśāḥ 01,114.047a brahmacārī bahuguṇaḥ suparṇaś ceti viśrutaḥ 01,114.047c viśvāvasur bhumanyuś ca sucandro daśamas tathā 01,114.048a gītamādhuryasaṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū 01,114.048c ity ete devagandharvā jagus tatra nararṣabham 01,114.049a tathaivāpsaraso hṛṣṭāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 01,114.049c nanṛtur vai mahābhāgā jaguś cāyatalocanāḥ 01,114.050a anūnā cānavadyā ca priyamukhyā guṇāvarā 01,114.050c adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā 01,114.051a marīciḥ śicukā caiva vidyutparṇā tilottamā 01,114.051c agnikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā 01,114.051d*1226_01 urvaśī caiva rājendra nanṛtur gītanisvanaiḥ 01,114.052a asitā ca subāhuś ca supriyā suvapus tathā 01,114.052c puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca pramāthinī 01,114.053a kāmyā śāradvatī caiva nanṛtus tatra saṃghaśaḥ 01,114.053c menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā 01,114.054a kratusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacitty api 01,114.054c umlocety abhivikhyātā pramloceti ca tā daśa 01,114.054e urvaśy ekādaśīty etā jagur āyatalocanāḥ 01,114.055a dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśo bhagas tathā 01,114.055c indro vivasvān pūṣā ca tvaṣṭā ca savitā tathā 01,114.056a parjanyaś caiva viṣṇuś ca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ 01,114.056b*1227_01 ity ete dvādaśādityā jvalantaḥ sūryavarcasaḥ 01,114.056c mahimānaṃ pāṇḍavasya vardhayanto 'mbare sthitāḥ 01,114.057a mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ 01,114.057c ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ 01,114.058a dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca viśāṃ pate 01,114.058c sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrās tatrāvatasthire 01,114.059a aśvinau vasavaś cāṣṭau marutaś ca mahābalāḥ 01,114.059b*1228_01 nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti 01,114.059b*1228_02 tau cāśvinau tathā sādhyās tasyāsañ janmani sthitāḥ 01,114.059b*1228_03 kratur dakṣas tapaḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhuris tathā 01,114.059b*1228_04 kurumān madhumāṃś caiva rocamānaś ca tejasā 01,114.059c viśvedevās tathā sādhyās tatrāsan parisaṃsthitāḥ 01,114.060a karkoṭako 'tha śeṣaś ca vāsukiś ca bhujaṃgamaḥ 01,114.060c kacchapaś cāpakuṇḍaś ca takṣakaś ca mahoragaḥ 01,114.061a āyayus tejasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ 01,114.061c ete cānye ca bahavas tatra nāgā vyavasthitāḥ 01,114.061d*1229_01 mahān pitāmahas tv enaṃ vastreṇārajasā tadā 01,114.061d*1229_02 pratijagrāha naptāraṃ rājarṣiparivāritaḥ 01,114.061d*1229_03 sagareṇāmbarīṣeṇa nahuṣeṇa yayātinā 01,114.061d*1229_04 dhīmatā dhundhumāreṇa rājñoparicareṇa ha 01,114.061d*1229_05 mucukundena māndhātrā śibināriṣṭaneminā 01,114.061d*1229_06 bharatena dilīpena sarvaiś ca janamejaya 01,114.061d*1229_07 pūruḥ sārdhaṃ nṛpatibhir jagrāha kurupuṃgavam 01,114.061d*1229_08 anye ca bahavas tatra samāsan rājasattamāḥ 01,114.061d*1229_09 ete cānye ca bahavo naralokādhipās tathā 01,114.061d*1229_10 devalokād ihāgamya praikṣanta bharatarṣabham 01,114.061d*1229_11 vidyotamānaṃ vapuṣā bhāsayantaṃ diśo daśa 01,114.061d*1229_12 lakṣaṇair vyañjitair yuktaṃ sarvair māhātmyasūcakaiḥ 01,114.061d*1230_01 tāṃś ca devagaṇān sarvāṃs tapaḥsiddhā maharṣayaḥ 01,114.061d*1230_02 vimānagiryagragatān dadṛśur netare janāḥ 01,114.062a tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś cāsitadhvajaḥ 01,114.062c aruṇaś cāruṇiś caiva vainateyā vyavasthitāḥ 01,114.063a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā munisattamāḥ 01,114.063c adhikāṃ sma tato vṛttim avartan pāṇḍavān prati 01,114.063d*1231_01 pāṇḍuḥ prītena manasā devatādīn apūjayat 01,114.063d*1231_02 pāṇḍunā pūjitā devāḥ pratyūcur nṛpasattamam 01,114.063d*1231_03 prādurbhūto hy ayaṃ dharmo devatānāṃ prasādajaḥ 01,114.063d*1231_04 mātariśvā hy ayaṃ bhīmo balavān arimardanaḥ 01,114.063d*1231_05 sākṣād indraḥ svayaṃ jātaḥ prasādāc ca śatakratoḥ 01,114.063d*1231_06 pitṛtvād devatānāṃ hi nāsti puṇyataras tvayā 01,114.063d*1231_07 pitṝṇām ṛṇamukto 'si svargaṃ prāpsyasi puṇyabhāk 01,114.063d*1231_08 ity uktvā devatāḥ sarvā viprajagmur yathāgatam 01,114.064a pāṇḍus tu punar evaināṃ putralobhān mahāyaśāḥ 01,114.064c prāhiṇod darśanīyāṅgīṃ kuntī tv enam athābravīt 01,114.065a nātaś caturthaṃ prasavam āpatsv api vadanty uta 01,114.065c ataḥ paraṃ cāriṇī syāt pañcame bandhakī bhavet 01,114.066a sa tvaṃ vidvan dharmam imaṃ buddhigamyaṃ kathaṃ nu mām 01,114.066c apatyārthaṃ samutkramya pramādād iva bhāṣase 01,114.066d*1232=00 pāṇḍuḥ 01,114.066d*1232_01 evam etad dharmaśāstraṃ yathā vadasi tat tathā 01,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,115.001a kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca 01,115.001c madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanam abravīt 01,115.002a na me 'sti tvayi saṃtāpo viguṇe 'pi paraṃtapa 01,115.002b*1233_01 na tāpo yauvanasthāyī parābhavaṃ kathaṃ ca naḥ 01,115.002c nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā 01,115.003a gāndhāryāś caiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā 01,115.003c śrutvā na me tathā duḥkham abhavat kurunandana 01,115.004a idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ tulyatāyām aputratā 01,115.004c diṣṭyā tv idānīṃ bhartur me kuntyām apy asti saṃtatiḥ 01,115.005a yadi tv apatyasaṃtānaṃ kuntirājasutā mayi 01,115.005c kuryād anugraho me syāt tava cāpi hitaṃ bhavet 01,115.006a stambho hi me sapatnītvād vaktuṃ kuntisutāṃ prati 01,115.006c yadi tu tvaṃ prasanno me svayam enāṃ pracodaya 01,115.007 pāṇḍur uvāca 01,115.007a mamāpy eṣa sadā mādri hṛdy arthaḥ parivartate 01,115.007c na tu tvāṃ prasahe vaktum iṣṭāniṣṭavivakṣayā 01,115.008a tava tv idaṃ mataṃ jñātvā prayatiṣyāmy ataḥ param 01,115.008c manye dhruvaṃ mayoktā sā vaco me pratipatsyate 01,115.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,115.009a tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍur vivikta idam abravīt 01,115.009b*1234_01 anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutām api 01,115.009c kulasya mama saṃtānaṃ lokasya ca kuru priyam 01,115.010a mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣām api cātmanaḥ 01,115.010c matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇam uttamam 01,115.010d*1235_01 kulasya piṇḍavṛddhiś ca kulasya kulasaṃtatiḥ 01,115.010d*1235_02 mama ceṣṭasya nirvṛttis tava cāpi paraṃ yaśaḥ 01,115.011a yaśaso 'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram 01,115.011c prāpyādhipatyam indreṇa yajñair iṣṭaṃ yaśorthinā 01,115.012a tathā mantravido viprās tapas taptvā suduṣkaram 01,115.012c gurūn abhyupagacchanti yaśaso 'rthāya bhāmini 01,115.013a tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāś ca tapodhanāḥ 01,115.013c cakrur uccāvacaṃ karma yaśaso 'rthāya duṣkaram 01,115.013d*1236_01 tathā rājarṣayo dhīrā manuvainyādayaḥ pṛthak 01,115.013d*1236_02 yaśo 'rthaṃ dharmayuktāni cakruḥ karmāṇi śobhane 01,115.014a sā tvaṃ mādrīṃ plaveneva tārayemām anindite 01,115.014c apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtim avāpnuhi 01,115.014d*1237_01 dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tat tathā 01,115.014d*1237_02 tasmād anugrahaṃ mādryāḥ kuruṣva varavarṇini 01,115.015a evam uktābravīn mādrīṃ sakṛc cintaya daivatam 01,115.015c tasmāt te bhavitāpatyam anurūpam asaṃśayam 01,115.015d*1238_01 kuntyā mantre kṛte tasmin vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,115.015d*1238_02 tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha 01,115.016a tato mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau 01,115.016c tāv āgamya sutau tasyāṃ janayām āsatur yamau 01,115.017a nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi 01,115.017c tathaiva tāv api yamau vāg uvācāśarīriṇī 01,115.017d*1239_01 karmato bhaktitaś caiva balato 'pi nayais tathā 01,115.018a rūpasattvaguṇopetāv etāv anyāñ janān ati 01,115.018c bhāsatas tejasātyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā 01,115.019a nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ 01,115.019c bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhir viśāṃ pate 01,115.020a jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhirety āhur bhīmaseneti madhyamam 01,115.020c arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrān akalpayan 01,115.021a pūrvajaṃ nakulety evaṃ sahadeveti cāparam 01,115.021c mādrīputrāv akathayaṃs te viprāḥ prītamānasāḥ 01,115.021e anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ 01,115.021f*1240_01 pāṇḍuputrā vyarājanta pañca saṃvatsarā iva 01,115.021f*1241_01 anvavartanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca 01,115.021f*1242_01 mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ 01,115.021f*1242_02 pāṇḍur dṛṣṭvā sutāṃs tāṃs tu devarūpān mahaujasaḥ 01,115.021f*1242_03 mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ 01,115.021f*1242_04 ṛṣīṇām api sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām 01,115.021f*1242_05 priyā babhūvus tāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām 01,115.022a kuntīm atha punaḥ pāṇḍur mādryarthe samacodayat 01,115.022c tam uvāca pṛthā rājan rahasy uktā satī sadā 01,115.023a uktā sakṛd dvandvam eṣā lebhe tenāsmi vañcitā 01,115.023c bibhemy asyāḥ paribhavān nārīṇāṃ gatir īdṛśī 01,115.024a nājñāsiṣam ahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam 01,115.024c tasmān nāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo 'stu varo mama 01,115.025a evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ 01,115.025c saṃbhūtāḥ kīrtimantas te kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,115.025d*1243_01 devaujasaḥ sattvavantaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ 01,115.025d*1243_02 divyasaṃhananāḥ sarve sarve bhāsvaramūrtayaḥ 01,115.026a śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavat priyadarśanāḥ 01,115.026c siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ 01,115.026d*1244_01 siṃhoraskāḥ siṃhasattvāḥ siṃhākṣāḥ siṃhavikramāḥ 01,115.026e siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhur devavikramāḥ 01,115.027a vivardhamānās te tatra puṇye haimavate girau 01,115.027c vismayaṃ janayām āsur maharṣīṇāṃ sameyuṣām 01,115.028a te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,115.028c sarve vavṛdhur alpena kālenāpsv iva nīrajāḥ 01,115.028d@067=0047 vaiśaṃpāyanaḥ 01,115.028d@067_0001 jātamātrān upādāya śataśṛṅganivāsinaḥ 01,115.028d@067_0002 pāṇḍoḥ putrān amanyanta tāpasāḥ svān ivātmajān 01,115.028d@067_0003 tatas tu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ 01,115.028d@067_0004 pāṇḍuḥ śāpabhayād bhītaḥ śataśṛṅgam upeyivān 01,115.028d@067_0005 tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso 'bhūt tapaś caran 01,115.028d@067_0006 śākamūlaphalāhāras tapasvī niyatendriyaḥ 01,115.028d@067_0007 yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ 01,115.028d@067_0008 prabruvanti sma bahavas tac chrutvā śokakarśitāḥ 01,115.028d@067_0009 pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma satkathāḥ 01,115.028d@067_0010 ity evaṃ kathayantas te vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ 01,115.028d@067_0011 pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ 01,115.028d@067_0012 sabhājayantas te 'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco 'bruvan 01,115.028d@067_0013 na bhaveran kriyāhīnāḥ pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ 01,115.028d@067_0014 pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam 01,115.028d@067_0015 vasudevas tathety uktvā visasarja purohitam 01,115.028d@067_0016 yuktāni ca kumārāṇāṃ pāribarhāṇy anekaśaḥ 01,115.028d@067_0017 kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsadāsīparicchadam 01,115.028d@067_0018 gāvo hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca preṣayām āsa bhārata 01,115.028d@067_0019 tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ 01,115.028d@067_0020 tam āgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam 01,115.028d@067_0021 pūjayām āsa vidhivat pāṇḍuḥ parapuraṃjayaḥ 01,115.028d@067_0022 pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām 01,115.028d@067_0023 tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānām akārayat 01,115.028d@067_0024 garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca 01,115.028d@067_0025 kāśyapaḥ kṛtavān sarvam upākarma ca bhārata 01,115.028d@067_0026 caulopanayanād ūrdhvaṃ vṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ 01,115.028d@067_0027 vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ 01,115.028d@067_0028 śaryāteḥ pṛṣataḥ putraḥ śuko nāma paraṃtapaḥ 01,115.028d@067_0029 yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī 01,115.028d@067_0030 aśvamedhaśatair iṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ 01,115.028d@067_0031 ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝn api mahāmatiḥ 01,115.028d@067_0032 śataśṛṅge tapas tepe śākamūlaphalāśanaḥ 01,115.028d@067_0033 tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ 01,115.028d@067_0034 tatprasādād dhanurvede samapadyanta pāragāḥ 01,115.028d@067_0035 gadāyāṃ pārago bhīmas tomareṣu yudhiṣṭhiraḥ 01,115.028d@067_0036 asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau 01,115.028d@067_0037 dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī paraṃtapaḥ 01,115.028d@067_0038 śukena samanujñāto matsamo 'yam iti prabho 01,115.028d@067_0039 anujñāya tato rājā śaktiṃ khaḍgaṃ tathā śarān 01,115.028d@067_0040 dhanuś ca dadatāṃ śreṣṭhas tālamātraṃ mahāprabham 01,115.028d@067_0041 vipāṭhakṣuranārācān gṛdhrapakṣān alaṃkṛtān 01,115.028d@067_0042 dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān 01,115.028d@067_0043 avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ 01,115.028d@067_0044 mene sarvān mahīpālān aparyāptān svatejasā 01,115.028d@067_0045 ekavarṣāntarās tv evaṃ parasparam ariṃdamāḥ 01,115.028d@067_0046 anvavardhanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca 01,115.028d@067_0047 pāṇḍavānāṃ tathāyus tvaṃ śṛṇu kauravanandana 01,115.028d@067_0048 jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ 01,115.028d@067_0049 bhīmasenaḥ pañcadaśe bībhatsur vai caturdaśe 01,115.028d@067_0050 trayodaśābdau ca yamau jagmatur nāgasāhvayam 01,115.028d@067_0051 tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ 01,115.028d@067_0052 ṣaṭ ca māsāñ jatugṛhān muktā jāto ghaṭotkacaḥ 01,115.028d@067_0053 ṣaṇmāsān ekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe 01,115.028d@067_0054 dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata 01,115.028d@067_0055 indraprasthe 'vasaṃs tatra trīṇi varṣāṇi viṃśatim 01,115.028d@067_0056 dvādaśābdān athaikaṃ ca vibhramadyūtanirjitāḥ 01,115.028d@067_0057 bhuṅktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājyaṃ sāgarāntāṃ vasuṃdharām 01,115.028d@067_0058 māsaiḥ ṣaḍbhir mahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ 01,115.028d@067_0059 rājye parikṣitaṃ sthāpya iṣṭāṃ gatim avāpnuvan 01,115.028d@067_0060 evaṃ yudhiṣṭhirasyāpi āyur aṣṭottaraṃ śatam 01,115.028d@067_0061 arjunāt keśavo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābhujaḥ 01,115.028d@067_0062 kṛṣṇāt saṃkarṣaṇo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābalaḥ 01,116.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,116.001a darśanīyāṃs tataḥ putrān pāṇḍuḥ pañca mahāvane 01,116.001c tān paśyan parvate reme svabāhubalapālitān 01,116.002a supuṣpitavane kāle kadā cin madhumādhave 01,116.002b*1245_01 pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ 01,116.002b*1245_02 tadā uttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane 01,116.002b*1245_03 rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane 01,116.002b*1245_04 purohitena saha sā brāhmaṇān paryaveṣayat 01,116.002b*1245_05 tasmin kāle samāhūya mādrīṃ madanamohitaḥ 01,116.002c bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacarad vanam 01,116.003a palāśais tilakaiś cūtaiś campakaiḥ pāribhadrakaiḥ 01,116.003c anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ 01,116.003d*1246_01 karṇikārair aśokaiś ca keśarair atimuktakaiḥ 01,116.003d*1247_01 tadā kurabakaiś caiva mattabhramarakūjitaiḥ 01,116.003d*1247_02 cūtair mañjiribhiś caiva pārijātavanair api 01,116.003d*1248_01 parapuṣṭopasaṃghuṣṭasaṃgītaiḥ ṣaṭpadair api 01,116.003d*1249_01 jambūdumbarasaihuṇḍair vaṭair āmrātakair dhavaiḥ 01,116.003d*1249_02 nīpārjunakadambaiś ca badarair nāgakesaraiḥ 01,116.003d*1249_03 tamālair bilvakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.003d*1249_04 mattabhramarasaṃgītakokilasvanamiśritam 01,116.003d*1250_01 hintālakadalīśālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.003d*1251_01 bakulais tilakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.004a jalasthānaiś ca vividhaiḥ padminībhiś ca śobhitam 01,116.004b*1252_01 nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ parapuṣṭanināditam 01,116.004b*1253_01 samīkṣya ca tatas tatra ramyaṃ kusumitaṃ drumam 01,116.004c pāṇḍor vanaṃ tu saṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ 01,116.004d*1254_01 mattabhramarasaṃgītaṃ kokilasvanamiśritam 01,116.004d*1254_02 gāyamānais tu gandharvaiḥ purā nāgapure yathā 01,116.005a prahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmaram 01,116.005c taṃ mādry anujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham 01,116.006a samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam 01,116.006c tasya kāmaḥ pravavṛdhe gahane 'gnir ivotthitaḥ 01,116.007a rahasy ātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām 01,116.007c na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalātkṛtaḥ 01,116.007d*1255_01 atha so 'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādrīm alaṃkṛtām 01,116.007d*1255_02 ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm 01,116.008a tata enāṃ balād rājā nijagrāha rahogatām 01,116.008c vāryamāṇas tayā devyā visphurantyā yathābalam 01,116.009a sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata 01,116.009c mādrīṃ maithunadharmeṇa gacchamāno balād iva 01,116.010a jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṃ gataḥ 01,116.010c śāpajaṃ bhayam utsṛjya jagāmaiva balāt priyām 01,116.011a tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣāt kālena mohitā 01,116.011c saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā 01,116.012a sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana 01,116.012c pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā 01,116.012d*1256_01 kṣaṇenābhyapatad rājā rājadhānīṃ yamasya vai 01,116.013a tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam 01,116.013c mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punar atīva ha 01,116.013d*1257_01 taṃ śrutvā karuṇaṃ śabdaṃ sahasotpatitaṃ tadā 01,116.014a saha putrais tataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau 01,116.014c ājagmuḥ sahitās tatra yatra rājā tathāgataḥ 01,116.015a tato mādry abravīd rājann ārtā kuntīm idaṃ vacaḥ 01,116.015c ekaiva tvam ihāgaccha tiṣṭhantv atraiva dārakāḥ 01,116.016a tac chrutvā vacanaṃ tasyās tatraivāvārya dārakān 01,116.016c hatāham iti vikruśya sahasopajagāma ha 01,116.017a dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale 01,116.017c kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā 01,116.018a rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatam ātmavān 01,116.018c kathaṃ tvam abhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānan vanaukasaḥ 01,116.019a nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ 01,116.019c sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam 01,116.019d*1258=00 mādrī 01,116.019d*1258_01 vidhinā coditasyāsya māṃ dṛṣṭvā vijane vane 01,116.019d*1258_02 acintayitvā tac chāpaṃ praharṣaḥ samajāyata 01,116.020a kathaṃ dīnasya satataṃ tvām āsādya rahogatām 01,116.020c taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata 01,116.021a dhanyā tvam asi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā 01,116.021c dṛṣṭavaty asi yad vaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ 01,116.022 mādry uvāca 01,116.022a vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt 01,116.022c ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā 01,116.022d@068=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0019 kuntī 01,116.022d@068=0032 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0037 yudhiṣṭhiraḥ 01,116.022d@068=0045 bhīmaḥ 01,116.022d@068=0052 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0053 arjunaḥ 01,116.022d@068=0057 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0058 yamau 01,116.022d@068=0061 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068_0001 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā 01,116.022d@068_0002 papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ 01,116.022d@068_0003 niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā 01,116.022d@068_0004 tasmin kṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam 01,116.022d@068_0005 alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe 01,116.022d@068_0006 kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām 01,116.022d@068_0007 ehy ehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayām āsa kauravam 01,116.022d@068_0008 pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam 01,116.022d@068_0009 raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam 01,116.022d@068_0010 sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm 01,116.022d@068_0011 parirabhya tadā mohād vilalāpākulendriyā 01,116.022d@068_0012 mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā 01,116.022d@068_0013 taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ 01,116.022d@068_0014 abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇy avartayan 01,116.022d@068_0015 astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram 01,116.022d@068_0016 dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ 01,116.022d@068_0017 samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca bubhūvire 01,116.022d@068_0018 te samāśvāsite viprair vilepatur anindite 01,116.022d@068_0019 hā rājan kasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam 01,116.022d@068_0020 hā rājan mama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai 01,116.022d@068_0021 nidhanaṃ prāptavān rājan madbhāgyaparisaṃkṣayāt 01,116.022d@068_0022 yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāv ubhau 01,116.022d@068_0023 kasmāt putrān priyān hitvā prayāto 'si viśāṃ pate 01,116.022d@068_0024 nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata 01,116.022d@068_0025 yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi 01,116.022d@068_0026 āvābhyāṃ sahito rājan gamiṣyasi divaṃ śubham 01,116.022d@068_0027 ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim 01,116.022d@068_0028 nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nas tvayā 01,116.022d@068_0029 pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ 01,116.022d@068_0030 āvābhyāṃ tv eva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate 01,116.022d@068_0031 muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaś citāṃ tava 01,116.022d@068_0032 vilapitvā bhṛśaṃ tv evaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi 01,116.022d@068_0033 yathā viddhe hate mṛgyau lubdhair vanagate tathā 01,116.022d@068_0034 yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ 01,116.022d@068_0035 te 'py āgatya pitur mūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi 01,116.022d@068_0036 pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ 01,116.022d@068_0037 hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe 01,116.022d@068_0038 tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ 01,116.022d@068_0039 lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe 01,116.022d@068_0040 kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā 01,116.022d@068_0041 nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata 01,116.022d@068_0042 tvadvināśāc ca rājendra rājyapraskhalanāt tathā 01,116.022d@068_0043 bāndhavānām athājñānāt prāptāḥ sma vyasanaṃ vayam 01,116.022d@068_0044 kiṃ kariṣyāmahe rājan kartavyaṃ naḥ prasīdatām 01,116.022d@068_0045 hitvā rājyaṃ ca bhogāṃś ca śataśṛṅganivāsinā 01,116.022d@068_0046 tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam 01,116.022d@068_0047 hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam 01,116.022d@068_0048 śākamūlaphalair vanyair bharaṇaṃ vai tvayā kṛtam 01,116.022d@068_0049 putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ 01,116.022d@068_0050 trivargaphalam icchantas tasya kālo 'yam āgataḥ 01,116.022d@068_0051 abhuktvaiva phalaṃ rājan gantuṃ nārhasi bhārata 01,116.022d@068_0052 ity evam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha 01,116.022d@068_0053 praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam 01,116.022d@068_0054 tasmiṃs tapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam 01,116.022d@068_0055 punar nistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ 01,116.022d@068_0056 etac chrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava 01,116.022d@068_0057 ity evam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ 01,116.022d@068_0058 duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha 01,116.022d@068_0059 putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā 01,116.022d@068_0060 na cāvāptaṃ kiṃ cid eva rājyaṃ pitrā yathā purā 01,116.022d@068_0061 evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau 01,116.023 kunty uvāca 01,116.023a ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama 01,116.023c avaśyaṃ bhāvino bhāvān mā māṃ mādri nivartaya 01,116.024a anveṣyāmīha bhartāram ahaṃ pretavaśaṃ gatam 01,116.024c uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainam imān rakṣasva dārakān 01,116.024d*1259=02 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.024d*1259_01 avāpya putrāṃl labdhātmā vīrapatnītvam arthaye 01,116.024d*1259_02 madrarājasutā kuntīm idaṃ vacanam abravīt 01,116.025 mādry uvāca 01,116.025a aham evānuyāsyāmi bhartāram apalāyinam 01,116.025c na hi tṛptāsmi kāmānāṃ taj jyeṣṭhā anumanyatām 01,116.026a māṃ cābhigamya kṣīṇo 'yaṃ kāmād bharatasattamaḥ 01,116.026c tam ucchindyām asya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane 01,116.026d*1260_01 mama hetor gato rājā divaṃ rājarṣisattamaḥ 01,116.026d*1260_02 na caiva tādṛśī buddhir bāndhavāś ca na tādṛśāḥ 01,116.026d*1260_03 na cotsahe dhārayituṃ prāṇān bhartṛvinākṛtā 01,116.026d*1260_04 tasmāt tam anuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam 01,116.027a na cāpy ahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te 01,116.027c vṛttim ārye cariṣyāmi spṛśed enas tathā hi mām 01,116.027d*1261_01 tvaṃ tu matsutayor nityaṃ tvatsuteṣu samā sadā 01,116.028a tasmān me sutayoḥ kunti vartitavyaṃ svaputravat 01,116.028c māṃ hi kāmayamāno 'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ 01,116.028d*1262_01 anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam 01,116.029a rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevaram 01,116.029c dagdhavyaṃ supraticchannam etad ārye priyaṃ kuru 01,116.030a dārakeṣv apramattā ca bhavethāś ca hitā mama 01,116.030c ato 'nyan na prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃ cana 01,116.030d*1263_01 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā 01,116.030d*1263_02 papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ 01,116.030d*1263_03 niśceṣṭā patitā bhūmau mohenaiva cacāla sā 01,116.030d*1263_04 tasmin kṣaṇe kṛtasnānaṃ mahad ambarasaṃvṛtam 01,116.030d*1263_05 alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe 01,116.030d*1263_06 kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām 01,116.030d*1263_07 ehy ehi kunti mā rodīḥ darśayāmi svakautukam 01,116.030d*1263_08 pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam 01,116.030d*1263_09 raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam 01,116.030d@069=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.030d@069=0016 kuntī 01,116.030d@069=0020 mādrī 01,116.030d@069=0028 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.030d@069_0001 ṛṣayas tān samāśvāsya pāṇḍavān satyavikramān 01,116.030d@069_0002 ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ 01,116.030d@069_0003 subhage bālaputre tu na martavyaṃ kathaṃ cana 01,116.030d@069_0004 pāṇḍavāṃś cāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ paraṃtapān 01,116.030d@069_0005 adharmeṣv arthajāteṣu dhṛtarāṣṭraś ca lobhavān 01,116.030d@069_0006 sa kadācin na varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi 01,116.030d@069_0007 kuntyāḥś ca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojas tathaiva ca 01,116.030d@069_0008 mādryāś ca balināṃ śreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ 01,116.030d@069_0009 bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavan nātra saṃśayaḥ 01,116.030d@069_0010 yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitad vadanti dvijapuṃgavāḥ 01,116.030d@069_0011 mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā 01,116.030d@069_0012 yamaiś ca niyamaiḥ śrāntā manovākkāyajaiḥ śubhaiḥ 01,116.030d@069_0013 bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarec chubhā 01,116.030d@069_0014 tāritaś cāpi bhartā syād ātmā putrais tathaiva ca 01,116.030d@069_0015 tasmāj jīvitam evaitad yuvayor vidma śobhanam 01,116.030d@069_0016 yathā pāṇḍos tu nirdeśas tathā vipragaṇasya ca 01,116.030d@069_0017 ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tat tathā 01,116.030d@069_0018 yad āhur bhagavanto hi tan manye śobhanaṃ param 01,116.030d@069_0019 bhartuś ca mama putrāṇāṃ mama caiva na saṃśayaḥ 01,116.030d@069_0020 kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe 01,116.030d@069_0021 assyā hi na samā buddhyā yady api syād arundhatī 01,116.030d@069_0022 kuntyāś ca vṛṣṇayo nāthā kuntibhojas tathaiva ca 01,116.030d@069_0023 nāhaṃ tvam iva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā 01,116.030d@069_0024 sāhaṃ bhartāram anviṣye saṃtṛptā na tv ahaṃ tathā 01,116.030d@069_0025 bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī mām anumanyatām 01,116.030d@069_0026 dharmajñasya kṛtajñasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ 01,116.030d@069_0027 pādau paricariṣyāmi tathāryādyanumanyatām 01,116.030d@069_0028 evam uktvā mahārāja madrarājasutā śubhā 01,116.030d@069_0029 dadau kuntyai yamau mādrī śirasābhipraṇamya ca 01,116.030d@069_0030 abhivādya maharṣīn sā pariṣvajya ca pāṇḍavān 01,116.030d@069_0031 mūrdhny upāghrāya bahuśaḥ pārthān ātmasutau tathā 01,116.030d@069_0032 haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyam abhāṣata 01,116.030d@069_0033 kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ 01,116.030d@069_0034 yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaś caturṇāṃ dharmataḥ sadā 01,116.030d@069_0035 vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 01,116.030d@069_0036 tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam 01,116.030d@069_0037 tasmāt sarve kurudhvaṃ vai guruvṛttim atandritāḥ 01,116.030d@069_0038 ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāś ca namaskṛtya punaḥ punaḥ 01,116.030d@069_0039 āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tataḥ 01,116.030d@069_0040 dhanyā tvam asi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā 01,116.030d@069_0041 vīryaṃ tejaś ca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām 01,116.030d@069_0042 kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānām amitaujasām 01,116.030d@069_0043 ṛṣīṇāṃ saṃnidhau yaiṣā mayā vāg abhyudīritā 01,116.030d@069_0044 didṛkṣamāṇayā svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet 01,116.030d@069_0045 āryā cāpy abhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ 01,116.030d@069_0046 jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ 01,116.030d@069_0047 abhyanujñātum icchāmi tvayā yādavanandini 01,116.030d@069_0048 dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte 'ham avāpnuyām 01,116.030d@069_0049 yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīr vicāraṇām 01,116.030d@069_0050 bāṣpasaṃdigdhayā vācā kunty uvāca yaśasvinī 01,116.030d@069_0051 anujñātāsi kalyāṇi tridive saṃgamo 'stu te 01,116.030d@069_0052 bhartrā saha viśālākṣi kṣipram adyaiva bhāmini 01,116.030d@069_0053 saṃgatā svargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ 01,116.030d@069_0054 tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ 01,116.030d@069_0055 hiraṇyaśakalān ājyaṃ tilān dadhi ca taṇḍulān 01,116.030d@069_0056 udakumbhaṃ saparaśuṃ samanīya tapasvibhiḥ 01,116.030d@069_0057 aśvamedhāgnim āhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ 01,116.030d@069_0058 kāśyapaḥ kārayām āsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām 01,116.030d@069_0059 purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ 01,116.030d@069_0060 tenāgninādahat pāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyās tadā 01,116.030d@069_0061 rudan śokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ 01,116.030d@069_0062 ṛṣīn putrān pṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmajān 01,116.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,116.031a ity uktvā taṃ citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham 01,116.031c madrarājātmajā tūrṇam anvārohad yaśasvinī 01,116.031d*1264_01 āhatāmbarasaṃvīto bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,116.031d*1264_02 udakaṃ kṛtavāṃs tatra purohitamate sthitaḥ 01,116.031d*1264_03 arhatas tasya kṛtyāni śataśṛṅganivāsinaḥ 01,116.031d*1264_04 tāpasā vidhivac cakruś cāraṇā ṛṣibhiḥ saha 01,116.031d*1265_01 tāpasā vidhivat karma kārayām āsur ātmajaiḥ 01,117.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,117.001a pāṇḍor avabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ 01,117.001c tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaḥ 01,117.002a hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ 01,117.002c asmin sthāne tapas taptuṃ tāpasāñ śaraṇaṃ gataḥ 01,117.003a sa jātamātrān putrāṃś ca dārāṃś ca bhavatām iha 01,117.003c pradāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargam ito gataḥ 01,117.003d*1266_01 tasyemān ātmajān dehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ 01,117.003d*1266_02 svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ 01,117.003d*1267_01 tasmāt kṛtyaṃ parīkṣadhvam iti hovāca dharmavit 01,117.003d*1267_02 śukaḥ paramakalyāṇo girā samabhibhāṣata 01,117.004a te parasparam āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ 01,117.004b*1268_01 dharmaṃ caiva puraskṛtya śreṣṭhāṃ matim akurvata 01,117.004b*1268_02 kurukṣetram itaḥ kuntīṃ tāṃ saputrāṃ nayāmahe 01,117.004c pāṇḍoḥ putrān puraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam 01,117.005a udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ 01,117.005c bhīṣmāya pāṇḍavān dātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi 01,117.006a tasminn eva kṣaṇe sarve tān ādāya pratasthire 01,117.006c pāṇḍor dārāṃś ca putrāṃś ca śarīraṃ caiva tāpasāḥ 01,117.006d*1269_01 ādāya prasthitāḥ sarve śataśṛṅgān nagottamāt 01,117.007a sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā 01,117.007c prapannā dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tad amanyata 01,117.008a sā nadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam 01,117.008c vardhamānapuradvāram āsasāda yaśasvinī 01,117.008d*1270_01 dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya 01,117.008d*1270_02 te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ 01,117.009a taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnām āgamaṃ tadā 01,117.009c śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata 01,117.010a muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ 01,117.010c sadārās tāpasān draṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ 01,117.011a strīsaṃghāḥ kṣatrasaṃghāś ca yānasaṃghān samāsthitāḥ 01,117.011c brāhmaṇaiḥ saha nirjagmur brāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ 01,117.012a tathā viṭśūdrasaṃghānāṃ mahān vyatikaro 'bhavat 01,117.012c na kaś cid akarod īrṣyām abhavan dharmabuddhayaḥ 01,117.013a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ 01,117.013c prajñācakṣuś ca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam 01,117.014a sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī 01,117.014c rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau 01,117.015a dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ 01,117.015c bhūṣitā bhūṣaṇaiś citraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ 01,117.016a tān maharṣigaṇān sarvāñ śirobhir abhivādya ca 01,117.016b*1271_01 svāgataṃ vacanaṃ coktvā pāṇḍor bhavanam āviśan 01,117.016c upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ 01,117.017a tathaiva śirasā bhūmāv abhivādya praṇamya ca 01,117.017c upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api 01,117.018a tam akūjam ivājñāya janaughaṃ sarvaśas tadā 01,117.018b*1272_01 pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho 01,117.018c bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat 01,117.019a teṣām atho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī 01,117.019c maharṣimatam ājñāya maharṣir idam abravīt 01,117.020a yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍur nāma narādhipaḥ 01,117.020c kāmabhogān parityajya śataśṛṅgam ito gataḥ 01,117.020d*1273_01 kāmabhogān parityajya tapasvī saṃbabhūva ha 01,117.020d*1273_02 sa yathoktaṃ tapas tepe tatra mūlaphalāśanaḥ 01,117.020d*1273_03 patnībhyāṃ saha dharmātmā kaṃ cit kālam atandritaḥ 01,117.020d*1273_04 tena vṛttasamācārais tapasā ca tapasvinaḥ 01,117.020d*1273_05 toṣitās tāpasās tatra śataśṛṅganivāsinaḥ 01,117.020d*1273_06 svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasā vinivārya tam 01,117.020d*1273_07 udyataṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanam abruvan 01,117.020d*1273_08 anapatyasya rājendra puṇyalokā na santi te 01,117.020d*1273_09 tasmād dharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau 01,117.020d*1273_10 ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ 01,117.020d*1273_11 tṛptāḥ putrān prayacchanti ṛṇamukto bhaviṣyasi 01,117.020d*1273_12 tapasā divyacakṣuṣṭvāt paśyāmas te tathā sutān 01,117.020d*1273_13 asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devān ārādhayat tadā 01,117.020d*1274_01 kuntī saṃpreṣayām āsa devaranyāyadharmataḥ 01,117.020d*1274_02 svānām anyatamair nāryaḥ puṇyair ākhyāyikair api 01,117.020d*1274_03 muner mantraprabhāveṇa śaṃkarāṃśābhiyoginaḥ 01,117.020d*1274_04 āhūya dharmaṃ vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau 01,117.020d*1274_05 asūta putrān kuntī ca mādrī ca dvau sutāv api 01,117.021a brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā 01,117.021c sākṣād dharmād ayaṃ putras tasya jāto yudhiṣṭhiraḥ 01,117.022a tathemaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ 01,117.022c mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam 01,117.023a puruhūtād ayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ 01,117.023c yasya kīritr maheṣvāsān sarvān abhibhaviṣyati 01,117.023d*1275_01 asmiñ jāte maheṣvāse devāḥ sendrās tathābruvan 01,117.023d*1275_02 matprasādād ayaṃ jātaḥ kuntyāṃ satyaparākramaḥ 01,117.023d*1275_03 ajeyo yudhi jetārīn devatādīn na saṃśayaḥ 01,117.023d*1276_01 sa laṅghayitvā hariṇā bhuvo bhārān niyojitaḥ 01,117.023d*1276_02 naro mām āviśat kunti viṣṇor ardhaṃ naraṃ viduḥ 01,117.023d*1276_03 so 'haṃ tvām āviśaṃ bhadre jāto 'haṃ phalgunāhvayaḥ 01,117.023d*1276_04 tasmād ajayyo bhuvane caturdaśabhir apy asau 01,117.023d*1277_01 yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryād avāpsyati 01,117.023d*1277_02 indrasya vacanaṃ śrutvā pāṇḍuḥ prītim avāpa saḥ 01,117.023d*1277_03 eṣa jetā manuṣyāṃś ca sarvān gandharvarākṣasān 01,117.023d*1277_04 eṣa duryodhanaṃ kīrtyā bhāratāṃś ca vijeṣyati 01,117.023d*1277_05 vīrasyaikasya vikrāntair dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,117.023d*1277_06 yakṣyate rājasūyādyair dharma evāparaḥ sadā 01,117.023d*1278_01 vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca karadān prabhuḥ 01,117.023d*1278_02 svayaṃ bhokṣyati dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām 01,117.023d*1279_01 surāsuroragāṃś caiva vīryād ekaratho jayet 01,117.023d*1280_01 ajātaśatrur dharmātmā pṛthvaiśvaryābhipūjitaḥ 01,117.024a yau tu mādrī maheṣvāsāv asūta kurusattamau 01,117.024c aśvibhyāṃ manujavyāghrāv imau tāv api tiṣṭhataḥ 01,117.024d*1281_01 nakulaḥ sahadevaś ca tāv apy amitatejasau 01,117.024d*1281_02 pāṇḍavau naraśārdūlāv imāv apy aparājitau 01,117.025a caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā 01,117.025c eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ 01,117.026a putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca 01,117.026c paśyataḥ satataṃ pāṇḍoḥ śaśvat prītir avardhata 01,117.027a vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābham avāpya ca 01,117.027c pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍur itaḥ saptadaśe 'hani 01,117.028a taṃ citāgatam ājñāya vaiśvānaramukhe hutam 01,117.028c praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitam ātmanaḥ 01,117.029a sā gatā saha tenaiva patilokam anuvratā 01,117.029c tasyās tasya ca yat kāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram 01,117.029d*1282_01 bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ ca mahāmatim 01,117.029d*1283_01 pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃś ca yaśasvinaḥ 01,117.029d*1283_02 yathāvad anugṛhṇantāṃ dharmo hy eṣa sanātanaḥ 01,117.029d*1284_01 eteṣāṃ bharaṇaṃ bhīṣma mahān dharmas tathaiva ca 01,117.029d*1284_02 kṣattuś ca dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś ca viśeṣataḥ 01,117.029d*1285_01 ime śarīre ca tayoḥ pṛthāṃ ca śaraṇāgatām 01,117.029d*1285_02 tasya putrāṃś ca dharmajñān sarvān satkartum arhatha 01,117.030a ime tayoḥ śarīre dve sutāś ceme tayor varāḥ 01,117.030c kriyābhir anugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,117.031a pretakārye ca nirvṛtte pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ 01,117.031c labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ 01,117.032a evam uktvā kurūn sarvān kurūṇām eva paśyatām 01,117.032c kṣaṇenāntarhitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha 01,117.033a gandharvanagarākāraṃ tatraivāntarhitaṃ punaḥ 01,117.033c ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ 01,117.033d*1286_01 kauravāḥ sahasotpatya sādhu sādhv iti vismitāḥ 01,118.000*1287=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,118.000*1287_01 kuravaś ca tadā sarve pāṇḍoḥ śrutvā tathā vidhim 01,118.000*1287_02 bhīṣmaprabhṛtayo mātrā jagṛhus tān sutān saha 01,118.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,118.001a pāṇḍor vidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya 01,118.001c rājavad rājasiṃhasya mādryāś caiva viśeṣataḥ 01,118.002a paśūn vāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca 01,118.002c pāṇḍoḥ prayaccha mādryāś ca yebhyo yāvac ca vāñchitam 01,118.003a yathā ca kuntī satkāraṃ kuryān mādryās tathā kuru 01,118.003c yathā na vāyur nādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām 01,118.004a na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ 01,118.004c yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ 01,118.004d*1288_01 sa pāṇḍuś ca na śocyaḥ syāt pravaraḥ puṇyakarmaṇām 01,118.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,118.005a viduras taṃ tathety uktvā bhīṣmeṇa saha bhārata 01,118.005c pāṇḍuṃ saṃskārayām āsa deśe paramasaṃvṛte 01,118.006a tatas tu nagarāt tūrṇam ājyahomapuraskṛtāḥ 01,118.006c nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ 01,118.006d*1289_01 palāśavṛntakāṣṭhaiś ca kuśamuñjakabalvajaiḥ 01,118.006d*1289_02 sūtroktena vidhānena śarīre cakrur añjasā 01,118.006d*1289_03 atha darbhe tayor bhūpa kṛtvā pratikṛtī tayoḥ 01,118.006d*1289_04 śibikāyām athāropya śobhitāyām alaṃkṛtaiḥ 01,118.007a athainam ārtavair gandhair mālyaiś ca vividhair varaiḥ 01,118.007c śibikāṃ samalaṃcakrur vāsasācchādya sarvaśaḥ 01,118.007d*1290_01 muktāpravālamāṇikyahemasragbhir alaṃkṛtām 01,118.008a tāṃ tathā śobhitāṃ mālyair vāsobhiś ca mahādhanaiḥ 01,118.008b*1291_01 darpaṇāśokapunnāgamallikājāticampakaiḥ 01,118.008b*1291_02 nālikeraphalaiḥ puṣpaiḥ pūgīphalasunārcitaiḥ 01,118.008c amātyā jñātayaś caiva suhṛdaś copatasthire 01,118.009a nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tam 01,118.009c avahan yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam 01,118.010a pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca 01,118.010c sarvavāditranādaiś ca samalaṃcakrire tataḥ 01,118.011a ratnāni cāpy upādāya bahūni śataśo narāḥ 01,118.011c pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍos tatraurdhvadehikam 01,118.012a atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca 01,118.012c ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca 01,118.013a yājakaiḥ śuklavāsobhir hūyamānā hutāśanāḥ 01,118.013c agacchann agratas tasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ 01,118.014a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva sahasraśaḥ 01,118.014c rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmur narādhipam 01,118.014c*1292_01 rudantaś ca tathā striyaḥ 01,118.014c*1292_02 vikīrṇamūrdhajāḥ sarve mūrdhni vinyastapāṇayaḥ 01,118.014c*1292_03 urastāḍaṃ rudantyaś ca striyaḥ sarvā anuvratāḥ 01,118.014c*1292_04 ekavastradharāḥ sarve nirābharaṇabhūṣitāḥ 01,118.014c*1292_05 noṣṇīṣiṇo mahārāja nirānandā bhṛśāturāḥ 01,118.014c*1292_06 puruṣāś ca striyaḥ sarvā 01,118.015a ayam asmān apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate 01,118.015c kṛtvānāthān paro nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ 01,118.015d*1293_01 anidhāya sutān rājye vane jātān yaśasvinaḥ 01,118.015d*1293_02 a . . putrasaṃpattiṃ kva yāsyasi mahīpate 01,118.016a krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca 01,118.016b*1294_01 bāhlīkaḥ somadattaś ca tathā bhūriśravā nṛpaḥ 01,118.016b*1294_02 anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ 01,118.016c ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe 01,118.017a nyāsayām āsur atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ 01,118.017c sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ 01,118.017d*1295_01 āchidya vāsasaṃvītaṃ deśaśuddhiṃ vitenire 01,118.018a tatas tasya śarīraṃ tat sarvagandhaniṣevitam 01,118.018c śucikālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitam 01,118.018e paryaṣiñcaj jalenāśu śātakumbhamayair ghaṭaiḥ 01,118.019a candanena ca mukhyena śuklena samalepayan 01,118.019c kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca 01,118.020a athainaṃ deśajaiḥ śuklair vāsobhiḥ samayojayan 01,118.020c ācchannaḥ sa tu vāsobhir jīvann iva nararṣabhaḥ 01,118.020e śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ 01,118.020f*1296_01 hayamedhāgninā sarve yājakāḥ sapurohitāḥ 01,118.020f*1296_02 vedoktena vidhānena kriyāś cakruḥ samantrakam 01,118.021a yājakair abhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ 01,118.021c ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam 01,118.022a tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā 01,118.022b*1297_01 saralaṃ devadāruṃ ca gugguluṃ lākṣayā saha 01,118.022b*1297_02 raktacandanakāṣṭhaiś ca hariberair uśīrajaiḥ 01,118.022c anyaiś ca vividhair gandhair analpaiḥ samadāhayan 01,118.022d*1298_01 ghṛtāplutais tathā vastraiḥ prāvāraiś ca mahādhanaiḥ 01,118.022d*1298_02 ghṛtapūrṇais tathā kumbhai rājānaṃ samadāhayan 01,118.023a tatas tayoḥ śarīre te dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā 01,118.023c hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi 01,118.024a tāṃ prekṣya patitām ārtāṃ paurajānapado janaḥ 01,118.024c ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ 01,118.025a klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ 01,118.025c mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatāny api 01,118.025d*1299_01 sarvāṇi sahaduḥkhāni ruruduḥ saha tair janaiḥ 01,118.026a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo viduraś ca mahāmatiḥ 01,118.026c sarvaśaḥ kauravāś caiva prāṇadan bhṛśaduḥkhitāḥ 01,118.026d*1300_01 cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve dhṛtarāṣṭraś ca bhārata 01,118.027a tato bhīṣmo 'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ 01,118.027c udakaṃ cakrire tasya sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 01,118.027d*1301_01 cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā 01,118.027d*1301_02 viduro jñātayaś caiva cakruś cāpy udakakriyām 01,118.027d*1302_01 ekakuṇḍe pṛthak caiva piṇḍāṃś caiva pṛthak pṛthak 01,118.027d*1302_02 dadur dharmodakaṃ sarve sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 01,118.028a kṛtodakāṃs tān ādāya pāṇḍavāñ śokakarśitān 01,118.028c sarvāḥ prakṛtayo rājañ śocantyaḥ paryavārayan 01,118.029a yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ 01,118.029c tathaiva nāgarā rājañ śiśyire brāhmaṇādayaḥ 01,118.030a tad anānandam asvastham ākumāram ahṛṣṭavat 01,118.030c babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ 01,119.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.001a tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaś ca saha bandhubhiḥ 01,119.001c daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā 01,119.001d*1303_01 purohitasahāyās te yathānyāyam akurvata 01,119.001d*1304_01 ekapāke pṛthak caiva svaśākhoktavidhānataḥ 01,119.002a kurūṃś ca vipramukhyāṃś ca bhojayitvā sahasraśaḥ 01,119.002c ratnaughān dvijamukhyebhyo dattvā grāmavarān api 01,119.003a kṛtaśaucāṃs tatas tāṃs tu pāṇḍavān bharatarṣabhān 01,119.003c ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayam 01,119.004a satataṃ smānvatapyanta tam eva bharatarṣabham 01,119.004c paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svam iva bāndhavam 01,119.005a śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam 01,119.005c saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaram abravīt 01,119.006a atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ 01,119.006c śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā 01,119.007a bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ 01,119.007c luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati 01,119.007d*1305_01 kurūṇām anayāc cāpi pṛthivī na bhaviṣyati 01,119.007d@070_0001 tataḥ putrāś ca pautrāś ca rājānaḥ sarva eva hi 01,119.007d@070_0002 pāṇḍavāḥ kauravāś caiva rājyaiśvaryamadānvitāḥ 01,119.007d@070_0003 pṛthvīnimittam anyonyaṃ ghātayiṣyanti nirghṛṇāḥ 01,119.007d@070_0004 kurupāṇḍavayor arthaḥ pṛthivīkṣayakāraṇaḥ 01,119.007d@070_0005 anyonyaṃ ghoram āsādya kariṣyanti mahīm imām 01,119.007d@070_0006 rudhiraughanimagnāṃ ca bālavṛddhāvaśeṣitām 01,119.007d@070_0007 ghoram enam adṛṣṭvaiva kālaṃ sarvakṣayāvaham 01,119.007d@070_0008 dṛṣṭvānandasukhaṃ prītyā dṛṣṭyā mātaḥ śṛṇuṣva ha 01,119.008a gaccha tvaṃ tyāgam āsthāya yuktā vasa tapovane 01,119.008c mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayam ātmanaḥ 01,119.009a tatheti samanujñāya sā praviśyābravīt snuṣām 01,119.009c ambike tava putrasya durnayāt kila bhāratāḥ 01,119.009e sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāś caiveti naḥ śrutam 01,119.010a tat kausalyām imām ārtāṃ putraśokābhipīḍitām 01,119.010c vanam ādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase 01,119.011a tathety ukte ambikayā bhīṣmam āmantrya suvratā 01,119.011c vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata 01,119.012a tāḥ sughoraṃ tapaḥ kṛtvā devyo bharatasattama 01,119.012c dehaṃ tyaktvā mahārāja gatim iṣṭāṃ yayus tadā 01,119.013a avāpnuvanta vedoktān saṃskārān pāṇḍavās tadā 01,119.013c avardhanta ca bhogāṃs te bhuñjānāḥ pitṛveśmani 01,119.014a dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ krīḍantaḥ pitṛveśmani 01,119.014c bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan 01,119.015a jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe 01,119.015c dhārtarāṣṭrān bhīmasenaḥ sarvān sa parimardati 01,119.016a harṣād etān krīḍamānān gṛhya kākanilīyane 01,119.016c śiraḥsu ca nigṛhyainān yodhayām āsa pāṇḍavaḥ 01,119.017a śatam ekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām 01,119.017c eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrād vṛkodaraḥ 01,119.018a pādeṣu ca nigṛhyainān vinihatya balād balī 01,119.018c cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśirokṣikān 01,119.019a daśa bālāñ jale krīḍan bhujābhyāṃ parigṛhya saḥ 01,119.019c āste sma salile magnaḥ pramṛtāṃś ca vimuñcati 01,119.020a phalāni vṛkṣam āruhya pracinvanti ca te yadā 01,119.020c tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam 01,119.020d*1306_01 pragṛhya vṛkṣamūlaṃ ca pāṇibhyāṃ kampayan drumam 01,119.020d*1306_02 agraśākhāgrasaṃlīnān pātayām āsa bhūtale 01,119.020d*1306_03 bhagnapādorupṛṣṭhāś ca bhinnamastakapārśvakāḥ 01,119.021a prahāravegābhihatād drumād vyāghūrṇitās tataḥ 01,119.021c saphalāḥ prapatanti sma drutaṃ srastāḥ kumārakāḥ 01,119.021d*1307_01 ke cid bhagnaśiroraskāḥ ke cid bhagnakaṭītaṭāḥ 01,119.021d*1307_02 nipetur bhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ 01,119.022a na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadā cana 01,119.022c kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram 01,119.023a evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ spardhamāno vṛkodaraḥ 01,119.023c apriye 'tiṣṭhad atyantaṃ bālyān na drohacetasā 01,119.024a tato balam atikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,119.024c bhīmasenasya taj jñātvā duṣṭabhāvam adarśayat 01,119.025a tasya dharmād apetasya pāpāni paripaśyataḥ 01,119.025c mohād aiśvaryalobhāc ca pāpā matir ajāyata 01,119.026a ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 01,119.026c madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatām 01,119.026d*1308_01 prāṇavān vikramī caiva śauryeṇa mahatānvitaḥ 01,119.026d*1308_02 spardhate cāpi sahitān asmān eko vṛkodaraḥ 01,119.026d*1308_03 taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe 01,119.027a atha tasmād avarajaṃ jyeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram 01,119.027c prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṃdharām 01,119.028a evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanas tadā 01,119.028c nityam evāntaraprekṣī bhīmasyāsīn mahātmanaḥ 01,119.029a tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata 01,119.029c celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca 01,119.029d*1309_01 sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrayavanti ca 01,119.029d*1310_01 tatra saṃjanayām āsa nānāgārāṇy anekaśaḥ 01,119.029d*1310_02 udakakrīḍanaṃ nāma kārayām āsa bhārata 01,119.030a pramāṇakoṭyām uddeśaṃ sthalaṃ kiṃ cid upetya ca 01,119.030b@071_0001 bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyam athāpi ca 01,119.030b@071_0002 upāhṛtaṃ narais tatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi 01,119.030b@071_0003 nyavedayaṃs tat puruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā 01,119.030b@071_0004 tato duryodhanas tatra pāṇḍavān āha durmatiḥ 01,119.030b@071_0005 gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām 01,119.030b@071_0006 sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ 01,119.030b@071_0007 evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,119.030b@071_0008 te rathair nagarākārair deśajaiś ca gajottamaiḥ 01,119.030b@071_0009 niryayur nagarāc chūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,119.030b@071_0010 udyānavanam āsādya visṛjya ca mahājanam 01,119.030b@071_0011 viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girer guhām 01,119.030b@071_0012 udyānam abhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te 01,119.030b@071_0013 upasthānagṛhaiḥ śubhrair valabhībhiś ca śobhitam 01,119.030b@071_0014 gavākṣakais tathā jālair jalaiḥ sāṃcārikair api 01,119.030b@071_0015 saṃmārjitaṃ saudhakāraiś citrakāraiś ca citritam 01,119.030b@071_0016 dīrghikābhiś ca pūrṇābhis tathā puṣkariṇībhir hi (!) 01,119.030b@071_0017 jalaṃ tac chuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā 01,119.030b@071_0018 upacchannā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ 01,119.030b@071_0019 tatropaviṣṭās te sarve pāṇḍavāḥ kauravāś ca ha 01,119.030b@071_0020 upacchannān bahūn kāmāṃs te bhuñjanti tatas tataḥ 01,119.030b@071_0021 athodyānavare tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te 01,119.030b@071_0022 parasparasya vaktrebhyo dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ 01,119.030b@071_0023 tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam 01,119.030b@071_0024 viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā 01,119.030b@071_0025 svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ 01,119.030b@071_0026 sa vācāmṛtakalpaś ca bhrātṛvac ca suhṛd yathā 01,119.030b@071_0027 svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt 01,119.030b@071_0028 pratīcchitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣam ajānatā 01,119.030b@071_0029 tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva 01,119.030b@071_0030 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ 01,119.030b@071_0031 tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata 01,119.030b@071_0032 pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca tadā muditamānasāḥ 01,119.030c krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṃkṛtāḥ 01,119.030e sarvakāmasamṛddhaṃ tad annaṃ bubhujire śanaiḥ 01,119.031a divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ 01,119.031c vihārāvasatheṣv eva vīrā vāsam arocayan 01,119.032a khinnas tu balavān bhīmo vyāyāmābhyadhikas tadā 01,119.032c vāhayitvā kumārāṃs tāñ jalakrīḍāgatān vibhuḥ 01,119.032e pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam 01,119.033a śītaṃ vāsaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ 01,119.033c niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājan suṣvāpa mṛtakalpavat 01,119.034a tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ 01,119.034b*1311_01 pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ gaṅgāyāṃ balināṃ varam 01,119.034c gambhīraṃ bhīmavegaṃ ca sthalāj jalam apātayat 01,119.034d*1312_01 sa niḥsaṃjño jalasyāntam atha vai pāṇḍavo 'viśat 01,119.034d*1312_02 ākrāman nāgabhavane tadā nāgakumārakān 01,119.034d*1312_03 tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ 01,119.034d*1312_04 adṛśyata bhṛśaṃ bhīmo mahādaṃṣṭrair viṣolbaṇaiḥ 01,119.034d*1312_05 tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam 01,119.034d*1312_06 hataṃ sarpaviṣeṇaiva sthāvaraṃ jaṅgamena tu 01,119.035a tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam 01,119.035c udatiṣṭhaj jalād bhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,119.035d*1313_01 sa vimukto mahātejā nājñāsīt tena tat kṛtam 01,119.035d*1313_02 punar nidrāvaśaṃ prāptas tatraiva prāsvapad balī 01,119.035d*1313_03 atha rātryāṃ vyatītāyām uttasthuḥ kurupāṇḍavāḥ 01,119.035d*1313_04 duryodhanas tu kaunteyaṃ dṛṣṭvā nirvedam abhyagāt 01,119.035d*1314_01 samāsādya tataḥ kāṃś cin mamarda ca śirāṃsi ca 01,119.035d*1314_02 śirobhiḥ śirasā vīraḥ kṛtavān yuddham adbhutam 01,119.035d*1315_01 tathānyadivase suptaṃ sarpair ghorānanaiḥ punaḥ 01,119.035d*1315_02 kupitaiś ca mahākāyais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ 01,119.036a suptaṃ cāpi punaḥ sarpais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ 01,119.036c kupitair daṃśayām āsa sarveṣv evāṅgamarmasu 01,119.037a daṃṣṭrāś ca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasv api nipātitāḥ 01,119.037c tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvāt pṛthuvakṣasaḥ 01,119.038a pratibuddhas tu bhīmas tān sarvān sarpān apothayat 01,119.038b@072=0027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.038b@072=0059 vidura uvāca 01,119.038b@072=0063 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.038b@072_0001 hatāvaśeṣā bhīmena sarpā vāsukim abhyayuḥ 01,119.038b@072_0002 ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam 01,119.038b@072_0003 ayaṃ naro vai nāgendra apsu baddhvā praveśitaḥ 01,119.038b@072_0004 yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati 01,119.038b@072_0005 niśceṣṭo 'smān anuprāptaḥ sa ca daṣṭo 'nvabudhyata 01,119.038b@072_0006 sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ 01,119.038b@072_0007 pothayantaṃ mahābāhuṃ taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi 01,119.038b@072_0008 tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā 01,119.038b@072_0009 paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,119.038b@072_0010 āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca 01,119.038b@072_0011 tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam 01,119.038b@072_0012 suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ 01,119.038b@072_0013 abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatāṃ priyam 01,119.038b@072_0014 dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām 01,119.038b@072_0015 evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata 01,119.038b@072_0016 yadi nāgendra tuṣṭo 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ 01,119.038b@072_0017 rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ 01,119.038b@072_0018 balaṃ nāgasahasrasya tasmin kuṇḍe pratiṣṭhitam 01,119.038b@072_0019 yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām 01,119.038b@072_0020 evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata 01,119.038b@072_0021 tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ 01,119.038b@072_0022 prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0023 ekocchvāsāt tataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ 01,119.038b@072_0024 evam aṣṭau sa kuṇḍāni hy apibat pāṇḍunandanaḥ 01,119.038b@072_0025 tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ 01,119.038b@072_0026 aśeta bhīmasenas tu yathāsukham ariṃdamaḥ 01,119.038b@072_0027 tatas te kauravāḥ sarve vinā bhīmaṃ ca pāṇḍavāḥ 01,119.038b@072_0028 vṛttakrīḍāvihārās tu pratasthur gajasāhvayam 01,119.038b@072_0029 rathair gajais tathā cāśvair yānaiś cānyair anekaśaḥ 01,119.038b@072_0030 bruvanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva naḥ 01,119.038b@072_0031 tato duryodhanaḥ pāpas tatrāpaśyan vṛkodaram 01,119.038b@072_0032 bhrātṛbhiḥ sahito hṛṣṭo nagaraṃ praviveśa ha 01,119.038b@072_0033 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā avindan pāpam ātmani 01,119.038b@072_0034 svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati 01,119.038b@072_0035 so 'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ 01,119.038b@072_0036 abhivādyābravīt kuntīm amba bhīma ihāgataḥ 01,119.038b@072_0037 kva gato bhavitā mātar neha paśyāmi taṃ śubhe 01,119.038b@072_0038 udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ 01,119.038b@072_0039 tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram 01,119.038b@072_0040 manyamānās tataḥ sarve yāto naḥ pūrvam eva saḥ 01,119.038b@072_0041 āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā 01,119.038b@072_0042 ihāgamya kva nu gatas tvayā vā preṣitaḥ kva nu 01,119.038b@072_0043 kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini 01,119.038b@072_0044 na hi me śudhyate bhāvas taṃ vīraṃ prati śobhane 01,119.038b@072_0045 yataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ bhīmaṃ neti hatas tu saḥ 01,119.038b@072_0046 ity uktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā 01,119.038b@072_0047 hā heti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram 01,119.038b@072_0048 na putra bhīmaṃ paśyāmi na mām abhyeti sa prabho 01,119.038b@072_0049 śīghram anveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha 01,119.038b@072_0050 ity uktvā tanayaṃ jyeṣṭhaṃ hṛdayena vidūyatā 01,119.038b@072_0051 kṣattāram ānāyya tadā kuntī vacanam abravīt 01,119.038b@072_0052 kva gato bhagavan kṣattar bhīmaseno na dṛśyate 01,119.038b@072_0053 udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha 01,119.038b@072_0054 tatraikas tu mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha 01,119.038b@072_0055 na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ 01,119.038b@072_0056 krūro 'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho 'napatrapaḥ 01,119.038b@072_0057 nihanyād api taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ 01,119.038b@072_0058 tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca 01,119.038b@072_0059 maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru 01,119.038b@072_0060 pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe 'pi praharet tava 01,119.038b@072_0061 dīrghāyuṣas tava sutā yathovāca mahāmuniḥ 01,119.038b@072_0062 āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati 01,119.038b@072_0063 evam uktvā yayau vidvān viduraḥ svaṃ niveśanam 01,119.038b@072_0064 kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutair gṛhe 01,119.038b@072_0065 tato 'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0066 tasmiṃs tadā rase jīrṇe so 'prameyabalo balī 01,119.038b@072_0067 taṃ dṛṣṭvā pratibuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ te bhujaṃgamāḥ 01,119.038b@072_0068 sāntvayām āsur avyagrā vacanaṃ cedam abruvan 01,119.038b@072_0069 yas te pīto mahābāho raso 'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ 01,119.038b@072_0070 tasmān nāgāyutabalo raṇe 'dhṛṣyo bhaviṣyasi 01,119.038b@072_0071 gacchādya ca tvaṃ svagṛhaṃ snāto divyair imair jalaiḥ 01,119.038b@072_0072 bhrātaras te nu tapyanti tvāṃ vinā kurupuṃgava 01,119.038b@072_0073 tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciḥ śuklāmbarasrajaḥ 01,119.038b@072_0074 tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ 01,119.038b@072_0075 oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir viśeṣataḥ 01,119.038b@072_0076 bhuktavān paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābalaḥ 01,119.038b@072_0077 pūjito bhujagair vīra āśīrbhiś cābhinanditaḥ 01,119.038b@072_0078 divyābharaṇasaṃchanno nāgān āmantrya pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0079 udatiṣṭhat prahṛṣṭātmā nāgalokād ariṃdamaḥ 01,119.038b@072_0080 utkṣiptaḥ sa tu nāgena jalāj jalaruhekṣaṇaḥ 01,119.038b@072_0081 tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ 01,119.038b@072_0082 te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ 01,119.038b@072_0083 tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 01,119.038b@072_0084 ājagāma mahābāhur mātur antikam añjasā 01,119.038b@072_0085 tato 'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram eva ca 01,119.038b@072_0086 kanīyasaḥ samāghrāya śiraḥsv arivimardanaḥ 01,119.038b@072_0087 taiś cāpi saṃpariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ 01,119.038b@072_0088 anyonyagatasauhārdād diṣṭyā diṣṭyeti cābruvan 01,119.038b@072_0089 tatas tat sarvam ācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam 01,119.038b@072_0090 bhrātṝṇāṃ bhīmasenaś ca mahābalaparākramaḥ 01,119.038b@072_0091 nāgaloke ca yad vṛttaṃ guṇadoṣam aśeṣataḥ 01,119.038b@072_0092 tac ca sarvam aśeṣeṇa kathayām āsa pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0093 tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmam āha vaco 'rthavat 01,119.038b@072_0094 tūṣṇīṃ bhava na te jalpyam idaṃ kāryaṃ kathaṃ cana 01,119.038b@072_0095 evam uktvā mahābāhur dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,119.038b@072_0096 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair apramatto 'bhavat tadā 01,119.038c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān 01,119.038d*1316_01 dharmātmā viduras teṣāṃ pārthānāṃ pradadau matim 01,119.038d*1317_01 tāḍitas tena sūto 'pi yayau sa yamasādanam 01,119.038d*1318_01 tathānyadivase rājan hantukāmo 'tyamarṣaṇaḥ 01,119.038d*1318_02 valalena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ 01,119.039a bhojane bhīmasenasya punaḥ prākṣepayad viṣam 01,119.039c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam 01,119.040a vaiśyāputras tadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā 01,119.040c tac cāpi bhuktvājarayad avikāro vṛkodaraḥ 01,119.041a vikāraṃ na hy ajanayat sutīkṣṇam api tad viṣam 01,119.041c bhīmasaṃhanano bhīmas tad apy ajarayat tataḥ 01,119.041d*1319_01 tato 'nyadivase rājan hantukāmo vṛkodaram 01,119.041d*1319_02 saubalena sahāyena dhārtarāṣṭro 'bhyacintayat 01,119.041d*1319_03 cintayan nālabhan nidrāṃ divārātrim atandritaḥ 01,119.042a evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,119.042c anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,119.042d*1320_01 na jajñire tu tad vṛttaṃ pāṇḍavā mandacetasaḥ 01,119.043a pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,119.043c udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,119.043d*1321_01 kumārān krīḍamānāṃs tān dṛṣṭvā rājātidurmadān 01,119.043d*1321_02 guruśikṣārtham anvicchan gautamaṃ tān nyavedayat 01,119.043d*1321_03 śarastambasamudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam 01,119.043d*1322_01 rājñā niveditās tasmai te ca sarve hy adhiṣṭhitāḥ 01,119.043d*1323_01 adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te 01,119.043d@073=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,119.043d@073=0107 viduraḥ 01,119.043d@073=0111 vaiśaṃpāyanaḥ 01,119.043d@073_0001 tatas te mantrayām āsur duryodhanapurogamāḥ 01,119.043d@073_0002 prāṇahā vikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ 01,119.043d@073_0003 spardhate cāpi satatam asmān eko vṛkodaraḥ 01,119.043d@073_0004 taṃ tu suptaṃ purodyāne jalaśūle kṣipāmahe 01,119.043d@073_0005 tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata 01,119.043d@073_0006 celakambalaveśmāni citrāṇi ca śubhāni ca 01,119.043d@073_0007 tatra saṃskārayām āsur nānāgārāṇy anekaśaḥ 01,119.043d@073_0008 udakakrīḍanārthāni kārayām āsa bhārata 01,119.043d@073_0009 pramāṇakoṭyām uddeśe sthale kṛtvā paricchadam 01,119.043d@073_0010 bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca 01,119.043d@073_0011 upārjitaṃ narais tatra tathā sūdakṛtaṃ ca tat 01,119.043d@073_0012 nyavedayanta puruṣā dhārtarāṣṭrasya tat tathā 01,119.043d@073_0013 tato duryodhanas tv āha pāṇḍavāṃs tu sudurmatiḥ 01,119.043d@073_0014 gaṅgāṃ vai mānayāmo 'dya udyānavanaśobhitām 01,119.043d@073_0015 sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ 01,119.043d@073_0016 evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,119.043d@073_0017 te rathair nagarākārair deśajaiś ca hayottamaiḥ 01,119.043d@073_0018 niryayur nagarād vīrāḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,119.043d@073_0019 udyānavanam āsādya saṃprasṛjya ca vāhanam 01,119.043d@073_0020 prāviśaṃs tu mahāvīryāḥ siṃhā iva girer guhām 01,119.043d@073_0021 udyānaṃ smātha paśyanti bhrātaraḥ sarva eva te 01,119.043d@073_0022 upasthānagṛhaiḥ śuddhair valabhībhiś ca śobhitam 01,119.043d@073_0023 gavākṣakais tathā jālair jalasaṃsārakair api 01,119.043d@073_0024 sūpasthitaṃ sudhākāraiś citrakāraiś ca śilpibhiḥ 01,119.043d@073_0025 dīrghikābhiś ca puṇyābhis tathā kāraṇḍakair api 01,119.043d@073_0026 jalaṃ tu śuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā 01,119.043d@073_0027 upakīrṇā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ 01,119.043d@073_0028 upaviṣṭās tadā sarve pāṇḍavāḥ kuravas tathā 01,119.043d@073_0029 upapannān bahūn kāmāṃs te 'tha bhuktvā tatas tataḥ 01,119.043d@073_0030 athodyānavane tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te 01,119.043d@073_0031 parasparasya vaktreṣu dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ 01,119.043d@073_0032 tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam 01,119.043d@073_0033 viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā 01,119.043d@073_0034 svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ 01,119.043d@073_0035 satkṛtya bhrātṛvat tatra vācā cāmṛtakalpayā 01,119.043d@073_0036 prākṣipad vai svayaṃ bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt 01,119.043d@073_0037 prabhakṣitaṃ ca bhīmena hy asya doṣam ajānatā 01,119.043d@073_0038 tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva 01,119.043d@073_0039 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa puruṣādhamaḥ 01,119.043d@073_0040 tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata 01,119.043d@073_0041 divasānte pariśrāntā vihṛtya kurunandanāḥ 01,119.043d@073_0042 vihārāyataneṣv eva vīrā vāsam arocayan 01,119.043d@073_0043 bhīmas tu balavān bhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale 01,119.043d@073_0044 vāhayitvā kumārāṃs tāñ jale krīḍāṃ mahābalaḥ 01,119.043d@073_0045 pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam 01,119.043d@073_0046 sa hi tat sthalam āsādya śrāntaś cāpsu viśeṣataḥ 01,119.043d@073_0047 śrameṇa ca parītāṅgaḥ suṣvāpa mṛtakalpavat 01,119.043d@073_0048 tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ svayam 01,119.043d@073_0049 śūlāny apsu nikhānyāśu sthalāj jalam apātayat 01,119.043d@073_0050 saśeṣatvān na saṃprāpto jale śūlāni pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0051 papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīd yadṛcchayā 01,119.043d@073_0052 sa niḥsaṃjño jalasyāntam avāg vai pāṇḍavo 'viśat 01,119.043d@073_0053 ākramya nāgabhavane tathā nāgakumārakān 01,119.043d@073_0054 tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ 01,119.043d@073_0055 daśyate pāṇḍavas tatra viṣadigdho mahāviṣaiḥ 01,119.043d@073_0056 tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam 01,119.043d@073_0057 hataṃ sarpaviṣeṇāśu sthāvaraṃ jaṅgamena tu 01,119.043d@073_0058 tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sa tat saṃchidya bandhanam 01,119.043d@073_0059 pothayām āsa tān sarvān kāṃś cit prāṇair vyayojayat 01,119.043d@073_0060 te hanyamānāḥ pārthena sarpā vāsukim abhyayuḥ 01,119.043d@073_0061 ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam 01,119.043d@073_0062 ayaṃ naro vai nāgendra hy apsu baddhvā praveśitaḥ 01,119.043d@073_0063 yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati 01,119.043d@073_0064 viniviṣṭo 'ntaraṃ prāptaḥ sa ca daṣṭo hy anekaśaḥ 01,119.043d@073_0065 sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ 01,119.043d@073_0066 pothayāno mahābāhus taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi 01,119.043d@073_0067 tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā 01,119.043d@073_0068 paśyati sma mahānāgo bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,119.043d@073_0069 āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ san pṛthāyāś cāryakeṇa tu 01,119.043d@073_0070 tato dṛṣṭaś ca tenāpi pariṣvaktaś ca pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0071 suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ 01,119.043d@073_0072 abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatām iti 01,119.043d@073_0073 priyaṃ dhanaughaṃ ratnāni yāvad asya pradīyatām 01,119.043d@073_0074 evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata 01,119.043d@073_0075 yadi nāgendra prīto 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ 01,119.043d@073_0076 rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ 01,119.043d@073_0077 balaṃ nāgasahasrasya kuṇḍe cāsmin pratiṣṭhitam 01,119.043d@073_0078 yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām 01,119.043d@073_0079 evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata 01,119.043d@073_0080 tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ 01,119.043d@073_0081 prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0082 ekocchvāsāt tadā kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ 01,119.043d@073_0083 evam aṣṭau tu kuṇḍāni so 'pibat pāṇḍunandanaḥ 01,119.043d@073_0084 tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ 01,119.043d@073_0085 śete sma ca tadā bhīmo divasāny aṣṭa caiva tu 01,119.043d@073_0086 duryodhano 'pi pāpātmā bhīmam āśīviṣahrade 01,119.043d@073_0087 prakṣipya kṛtakṛtyaṃ sma ātmānaṃ manyate tadā 01,119.043d@073_0088 prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu vanāt praviviśuḥ puram 01,119.043d@073_0089 vadanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva saḥ 01,119.043d@073_0090 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā cintayan pāpam ātmani 01,119.043d@073_0091 svenānumānena paraṃ tadā taṃ smānupaśyati 01,119.043d@073_0092 upagamya tataḥ pārthā mātaraṃ mātṛvatsalāḥ 01,119.043d@073_0093 abhivādyābruvaṃs te vai amba bhīma ihāgataḥ 01,119.043d@073_0094 neti smāha tadā kuntī tatas te vyathitābhavan 01,119.043d@073_0095 drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvanti sma pāṇḍavāḥ 01,119.043d@073_0096 bhīma bhīmeti te vācaṃ nityam uccair udīrayan 01,119.043d@073_0097 vicinvanto 'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram 01,119.043d@073_0098 āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idam ūcuḥ pṛthāṃ tadā 01,119.043d@073_0099 na dṛśyate mahābāhur amba bhīmo vane citaḥ 01,119.043d@073_0100 vicitāni ca sarvāṇi udyānāni nadīs tathā 01,119.043d@073_0101 tato viduram ānāyya kuntī sā svaniveśanam 01,119.043d@073_0102 uvāca kṣattar balavān bhīmaseno na dṛśyate 01,119.043d@073_0103 udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha 01,119.043d@073_0104 tatra hy eko mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha 01,119.043d@073_0105 na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya tu 01,119.043d@073_0106 tataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ pāpena nihataṃ sutam 01,119.043d@073_0107 mā maivaṃ vada kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru 01,119.043d@073_0108 pratyādiṣṭo hi pāpātmā śeṣeṣu prahareta ha 01,119.043d@073_0109 dīrghāyuṣaḥ sutās tubhyaṃ tathā hy ṛṣir abhāṣata 01,119.043d@073_0110 āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ te vardhayiṣyati 01,119.043d@073_0111 evam uktā tadā kuntī niḥśvasantī muhur muhuḥ 01,119.043d@073_0112 śayyāparā mahābhāgā putraiḥ parivṛtā tadā 01,119.043d@073_0113 tato 'ṣṭame 'tha divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0114 tasmiṃs tadā rase jīrṇe hy aprameyabalo balī 01,119.043d@073_0115 oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir vibhūṣitaḥ 01,119.043d@073_0116 bhuktvā tu paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābhujaḥ 01,119.043d@073_0117 utkṣipya ca tadā nāgair jalāj jalaruhekṣaṇaḥ 01,119.043d@073_0118 tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ pāṇḍunandanaḥ 01,119.043d@073_0119 antardadhuś ca te nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ 01,119.043d@073_0120 tata utthāya bhīmas tu ājagāma svakaṃ gṛham 01,119.043d@073_0121 abhivādya pariṣvaktaḥ samāghrātaś ca mūrdhani 01,119.043d@073_0122 praṇamya dharmaputrāya sasvaje phalgunaṃ tataḥ 01,119.043d@073_0123 abhivāditaś ca tair vīraiḥ sasvaje ca yamāv api 01,119.043d@073_0124 tac ca sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāti sma vṛkodaraḥ 01,119.043d@073_0125 yadā tv avagamaṃs te vai pāṇḍavās tasya karma tat 01,119.043d@073_0126 na tv eva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe 01,119.043d@073_0127 dharmātmā viduras teṣāṃ pradadau matimān matim 01,119.043d@073_0128 duryodhano 'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punar āgatam 01,119.043d@073_0129 niḥśvasaṃś cintayaṃś caiva ahany ahani tapyate 01,119.043d@073_0130 evaṃ duryodhanaḥ pāpaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,119.043d@073_0131 anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,119.043d@073_0132 pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,119.043d@073_0133 udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,119.043d@073_0134 adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te 01,120.001 janamejaya uvāca 01,120.001a kṛpasyāpi mahābrahman saṃbhavaṃ vaktum arhasi 01,120.001c śarastambhāt kathaṃ jajñe kathaṃ cāstrāṇy avāptavān 01,120.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,120.002a maharṣer gautamasyāsīc charadvān nāma nāmataḥ 01,120.002c putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śarair vibho 01,120.003a na tasya vedādhyayane tathā buddhir ajāyata 01,120.003c yathāsya buddhir abhavad dhanurvede paraṃtapa 01,120.004a adhijagmur yathā vedāṃs tapasā brahmavādinaḥ 01,120.004c tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇy astrāṇy avāpa ha 01,120.005a dhanurvedaparatvāc ca tapasā vipulena ca 01,120.005c bhṛśaṃ saṃtāpayām āsa devarājaṃ sa gautamaḥ 01,120.006a tato jālapadīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ 01,120.006c prāhiṇot tapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava 01,120.007a sābhigamyāśramapadaṃ ramaṇīyaṃ śaradvataḥ 01,120.007c dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayām āsa gautamam 01,120.008a tām ekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo 'psarasaṃ vane 01,120.008c loke 'pratimasaṃsthānām utphullanayano 'bhavat 01,120.009a dhanuś ca hi śarāś cāsya karābhyāṃ prāpatan bhuvi 01,120.009c vepathuś cāsya tāṃ dṛṣṭvā śarīre samajāyata 01,120.010a sa tu jñānagarīyastvāt tapasaś ca samanvayāt 01,120.010c avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha 01,120.011a yas tv asya sahasā rājan vikāraḥ samapadyata 01,120.011c tena susrāva reto 'sya sa ca tan nāvabudhyata 01,120.012a sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ 01,120.012c jagāma retas tat tasya śarastambe papāta ha 01,120.013a śarastambe ca patitaṃ dvidhā tad abhavan nṛpa 01,120.013c tasyātha mithunaṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ 01,120.013d*1324_01 maharṣer gautamasyāsya āśramasya samīpataḥ 01,120.014a mṛgayāṃ carato rājñaḥ śaṃtanos tu yadṛcchayā 01,120.014c kaś cit senācaro 'raṇye mithunaṃ tad apaśyata 01,120.015a dhanuś ca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca 01,120.015c vyavasya brāhmaṇāpatyaṃ dhanurvedāntagasya tat 01,120.015e sa rājñe darśayām āsa mithunaṃ saśaraṃ tadā 01,120.016a sa tad ādāya mithunaṃ rājātha kṛpayānvitaḥ 01,120.016c ājagāma gṛhān eva mama putrāv iti bruvan 01,120.017a tataḥ saṃvardhayām āsa saṃskāraiś cāpy ayojayat 01,120.017b*1325_01 prātipeyo naraśreṣṭho mithunaṃ gautamasya tam 01,120.017c gautamo 'pi tadāpetya dhanurvedaparo 'bhavat 01,120.018a kṛpayā yan mayā bālāv imau saṃvardhitāv iti 01,120.018c tasmāt tayor nāma cakre tad eva sa mahīpatiḥ 01,120.018d*1326_01 tasmāt kṛpa iti khyātaḥ kṛpī kanyā ca sābhavat 01,120.019a nihitau gautamas tatra tapasā tāv avindata 01,120.019c āgamya cāsmai gotrādi sarvam ākhyātavāṃs tadā 01,120.020a caturvidhaṃ dhanurvedam astrāṇi vividhāni ca 01,120.020c nikhilenāsya tat sarvaṃ guhyam ākhyātavāṃs tadā 01,120.020d*1327_01 kṛpaś ca saptarātreṇa dhanurvedaparo 'bhavat 01,120.020e so 'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ 01,120.020f*1328_01 kṛpam āhūya gāṅgeyas tava śiṣyā iti bruvan 01,120.020f*1328_02 pautrān parisamādāya kṛpayārādhayat tadā 01,120.021a tato 'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ 01,120.021c dhṛtarāṣṭrātmajāś caiva pāṇḍavāś ca mahābalāḥ 01,120.021e vṛṣṇayaś ca nṛpāś cānye nānādeśasamāgatāḥ 01,120.021f*1329_01 kṛpam ācāryam āsādya paramāstrajñatāṃ gatāḥ 01,121.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.001a viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā 01,121.001c iṣvastrajñān paryapṛcchad ācāryān vīryasaṃmatān 01,121.002a nālpadhīr nāmahābhāgas tathānānāstrakovidaḥ 01,121.002c nādevasattvo vinayet kurūn astre mahābalān 01,121.002d*1330_01 iti saṃcintya gāṅgeyas tadā bharatasattamaḥ 01,121.002d*1330_02 droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhīmate 01,121.002d*1330_03 pāṇḍavān kauravāṃś caiva dadau śiṣyān nararṣabha 01,121.002d*1330_04 śāstrataḥ pūjitaś caiva samyak tena mahātmanā 01,121.002d*1330_05 sa bhīṣmeṇa mahābhāgas tuṣṭo 'straviduṣāṃ varaḥ 01,121.002d*1330_06 pratijagrāha tān sarvāñ śiṣyatvena mahāyaśāḥ 01,121.002d*1330_07 śikṣayām āsa ca droṇo dhanurvedam aśeṣataḥ 01,121.002d*1330_08 te 'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ 01,121.002d*1330_09 babhūvuḥ kauravā rājan pāṇḍavāś cāmitaujasaḥ 01,121.002d*1331=00 janamejaya uvāca 01,121.002d*1331=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.002d*1331_01 kathaṃ samabhavad droṇaḥ kathaṃ cāstrāṇy avāptavān 01,121.002d*1331_02 kathaṃ cāgāt kurūn brahman kasya putraḥ sa vīryavān 01,121.002d*1331_03 kathaṃ cāsya suto jātaḥ so 'śvatthāmāstravittamaḥ 01,121.002d*1331_04 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya 01,121.002d*1331_05 gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūva bhagavān ṛṣiḥ 01,121.002d*1331_06 bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ 01,121.002d*1331_07 so 'bhiṣektuṃ tato gaṅgāṃ pūrvam evāgaman nadīm 01,121.003a maharṣis tu bharadvājo havirdhāne caran purā 01,121.003c dadarśāpsarasaṃ sākṣād ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ 01,121.003d*1332_01 rūpayauvanasaṃpannāṃ madadṛptāṃ madālasām 01,121.004a tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṃ vyapakarṣata 01,121.004b*1333_01 tad guhyadarśanād asyā rāgo 'jāyata cetasi 01,121.004c tato 'sya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe 01,121.004d*1334_01 vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ 01,121.004d*1334_02 tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ 01,121.004d*1335_01 ramyaguhyasthalāṃ nṛpa 01,121.004d*1335_02 pīnottuṅgakucāṃ dṛṣṭvā 01,121.005a tasmin samabhavad droṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ 01,121.005c adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,121.005d*1336_01 agner astram upādāya yad ṛṣir veda kāśyapaḥ 01,121.005d*1336_02 adhyagacchad bharadvājas tad astraṃ devakāritam 01,121.006a agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān 01,121.006c pratyapādayad āgneyam astraṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,121.007a agniṣṭuj jātaḥ sa munis tato bharatasattama 01,121.007a*1337_01 . . . . . . . . bhrātā bhrātaram antike 01,121.007a*1337_02 agniveśyas tadā droṇaṃ . . . . . . . . 01,121.007c bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat 01,121.007d*1338_01 sa vai yukto gurur iha yadīcchet kṛpaṇaḥ sukham 01,121.007d*1338_02 bhīṣmo 'py alapad evaṃ sa bhāradvājaparīpsayā 01,121.008a bharadvājasakhā cāsīt pṛṣato nāma pārthivaḥ 01,121.008c tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ 01,121.009a sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ 01,121.009c cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ 01,121.010a tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado 'bhavat 01,121.010c pāñcāleṣu mahābāhur uttareṣu nareśvaraḥ 01,121.011a bharadvājo 'pi bhagavān āruroha divaṃ tadā 01,121.011b*1339_01 tatraiva ca vasan droṇas tapas tepe mahātapāḥ 01,121.011b*1339_02 vedavedāṅgavidvān sa tapasā dagdhakilbiṣaḥ 01,121.011c tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhān mahāyaśāḥ 01,121.011e śāradvatīṃ tato droṇaḥ kṛpīṃ bhāryām avindata 01,121.012a agnihotre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā 01,121.012c alabhad gautamī putram aśvatthāmānam eva ca 01,121.013a sa jātamātro vyanadad yathaivoccaiḥśravā hayaḥ 01,121.013c tac chrutvāntarhitaṃ bhūtam antarikṣastham abravīt 01,121.014a aśvasyevāsya yat sthāma nadataḥ pradiśo gatam 01,121.014c aśvatthāmaiva bālo 'yaṃ tasmān nāmnā bhaviṣyati 01,121.015a sutena tena suprīto bhāradvājas tato 'bhavat 01,121.015c tatraiva ca vasan dhīmān dhanurvedaparo 'bhavat 01,121.016a sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam 01,121.016b*1340_01 sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,121.016c brāhmaṇebhyas tadā rājan ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ 01,121.016d*1341_01 sa rāmasya dhanurvedaṃ divyāny astrāṇi caiva ha 01,121.016d*1341_02 śrutvā teṣu manaś cakre nītiśāstre tathaiva ca 01,121.016d*1341_03 tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyais tapoyuktair mahātapāḥ 01,121.016d*1341_04 vṛtaḥ prāyān mahābāhur mahendraṃ parvatottamam 01,121.016d*1341_05 tato mahendram āsādya bhāradvājo mahātapāḥ 01,121.016d*1341_06 kṣāntaṃ dāntam amitraghnam apaśyad bhṛgunandanam 01,121.016d*1341_07 tato droṇo vṛtaḥ śiṣyair upagamya bhṛgūdvaham 01,121.016d*1341_08 ācakhyāv ātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule 01,121.016d*1341_09 nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat 01,121.016d*1341_10 tatas taṃ sarvam utsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā 01,121.016d*1342_01 śastrāstreṣu ca niṣṇātaṃ śrutvā tatra samāgatam 01,121.016d*1343_01 tam abravīn mahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ 01,121.016d*1343_02 svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yad icchasi vadasva me 01,121.016d*1343_03 evam uktas tu rāmeṇa bhāradvājo 'bravīd vacaḥ 01,121.017a vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājas tadābravīt 01,121.017b*1344_01 bharadvājāt samutpannaṃ tathā tvaṃ mām ayonijam 01,121.017c āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabham 01,121.017d*1345_01 rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu 01,121.017d*1345_02 ahaṃ dhanam anantaṃ hi prārthaye vipulavrata 01,121.018 rāma uvāca 01,121.018a hiraṇyaṃ mama yac cānyad vasu kiṃ cana vidyate 01,121.018c brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvam eva tapodhana 01,121.019a tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā 01,121.019c kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī 01,121.020a śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam 01,121.020c astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca 01,121.020d*1346_01 astrāṇi vā śarīraṃ vā varayaitan mayodyatam 01,121.020e vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat 01,121.021 droṇa uvāca 01,121.021a astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava 01,121.021c saprayogarahasyāni dātum arhasy aśeṣataḥ 01,121.021d*1347_01 etad vasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama 01,121.021d@074=0003 rāma uvāca 01,121.021d@074_0001 prayaccha bhagavan mahyaṃ varam etan mayā vṛtam 01,121.021d@074_0002 kṛtārthaṃ ca bhaviṣyāmi varaṃ labdhvā dvijottama 01,121.021d@074_0003 pratigṛhṇīṣva viprendra droṇa matto yadīcchasi 01,121.021d@074_0004 varaṃ tava dadāmy adya yad uktaṃ te dvijottama 01,121.021d@074_0005 gṛhāṇāstrāṇi divyāni dhanurvedaṃ ca māmakam 01,121.021d@074_0006 saputrasya dadāmy etat tava droṇa mahad varam 01,121.021d@074_0007 kṛtārtho gaccha viprendra gaccha caiva yathāgatam 01,121.021d@074_0008 kṛtāstraś caiva śūraś ca sarvaśāstraviśāradaḥ 01,121.021d@074_0009 aśvatthāmeti vikhyāto bhaviṣyati mahārathaḥ 01,121.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.022a tathety uktvā tatas tasmai prādād astrāṇi bhārgavaḥ 01,121.022c sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedam aśeṣataḥ 01,121.023a pratigṛhya tu tat sarvaṃ kṛtāstro dvijasattamaḥ 01,121.023c priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati 01,122.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.001a tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān 01,122.001c abravīt pārṣataṃ rājan sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,122.001d*1348_01 ity evam uktaḥ sakhyā sa prītipūrvaṃ janeśvaraḥ 01,122.001d*1348_02 bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco 'sya tat 01,122.001d*1348_03 sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ 01,122.001d*1348_04 aiśvaryamadasaṃpanno droṇaṃ rājābravīd idam 01,122.002 drupada uvāca 01,122.002a akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī 01,122.002c yan māṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija 01,122.003a na hi rājñām udīrṇānām evaṃ bhūtair naraiḥ kva cit 01,122.003c sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ 01,122.004a sauhṛdāny api jīryante kālena parijīryatām 01,122.004c sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam 01,122.005a na sakhyam ajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhi cit 01,122.005c kāmo vainaṃ viharati krodhaś cainaṃ pravṛścati 01,122.005d*1349_01 kālena saṃviharati kālenaiva praṇaśyati 01,122.006a maivaṃ jīrṇam upāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navam upākuru 01,122.006c āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam 01,122.007a na daridro vasumato nāvidvān viduṣaḥ sakhā 01,122.007c śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.008a yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ kulam 01,122.008c tayoḥ sakhyaṃ vivāhaś ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ 01,122.009a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.009c nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.009d*1350_01 tvadvidhair madvidhānāṃ hi vihīnārthair na jātu cit 01,122.009d*1351_01 sakhyaṃ bhavati mandātman sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.009d*1352_01 evam eva kṛtaprajña na rājñā vipra te kva cit 01,122.009d*1352_02 naiva tīrṇam upātiṣṭha sakhyaṃ navam upākṛdhi 01,122.009d*1352_03 sakhā rājñaḥ kathaṃ vipra tvadvidhaś ca bhaviṣyati 01,122.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.010a drupadenaivam uktas tu bhāradvājaḥ pratāpavān 01,122.010c muhūrtaṃ cintayām āsa manyunābhipariplutaḥ 01,122.011a sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimān 01,122.011b*1353_01 tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā na cirād api 01,122.011b*1354_01 śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmān putreṇānugatas tadā 01,122.011c jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,122.011d*1355_01 droṇaḥ samuditān dṛṣṭvā kurūn vṛttiparīpsayā 01,122.011d*1355_02 ājagāma mahātejā vipro nāgapuraṃ prati 01,122.011d*1355_03 sa tathoktas tadā tena sadāraḥ prādravat kurūn 01,122.011d*1356_01 syālasyaiva gṛhaṃ droṇaḥ sadāraḥ pratyupasthitaḥ 01,122.011d*1356_02 aśvatthāmnā ca putreṇa mahābalavatā saha 01,122.011d*1357_01 sa nāgapuram āgamya gautamasya niveśane 01,122.011d*1357_02 bhāradvājo 'vasat tatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ 01,122.011d*1357_03 tato 'sya tanujaḥ pārthān kṛpasyānantaraṃ prabhuḥ 01,122.011d*1357_04 astrāṇi śikṣayām āsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ 01,122.011d*1357_05 evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃ cit kālam uvāsa ha 01,122.012a kumārās tv atha niṣkramya sametā gajasāhvayāt 01,122.012c krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaran mudā 01,122.012d*1358_01 teṣāṃ saṃkrīḍamānānām udapāne 'ṅgulīyakam 01,122.013a papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadā 01,122.013b*1359_01 tatas te yatnam ātiṣṭhan vīṭām uddhartum ādṛtāḥ 01,122.013b*1360_01 tat tv ambunā praticchannaṃ tārārūpam ivāmbare 01,122.013b*1360_02 dṛṣṭvā te vai kumārāś ca taṃ yatnāt paryavārayan 01,122.013c na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye 01,122.013d*1361_01 tato 'nyonyam avaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ 01,122.013d*1361_02 tasyā yogam avindanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan 01,122.013d*1362_01 te 'paśyan brāhmaṇaṃ śyāmam āpannaṃ palitaṃ kṛśam 01,122.013d*1362_02 kṛtyavantam adūrastham agnihotrapuraskṛtam 01,122.013d*1363_01 te taṃ dṛṣṭvā mahātmānam upagamya kumārakāḥ 01,122.013d*1363_02 bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan 01,122.014a atha droṇaḥ kumārāṃs tān dṛṣṭvā kṛtyavatas tadā 01,122.014c prahasya mandaṃ paiśalyād abhyabhāṣata vīryavān 01,122.014d*1364_01 sa tān kṛtyavato dṛṣṭvā kumārāṃs tu vicetasaḥ 01,122.014d*1364_02 brāhmaṇaḥ prahasan mandaṃ kauśalenābhyabhāṣata 01,122.015a aho nu dhig balaṃ kṣātraṃ dhig etāṃ vaḥ kṛtāstratām 01,122.015c bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata 01,122.015d*1365_01 vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hy aham etad api dvayam 01,122.015d*1365_02 uddhareyam iṣīkābhir bhojanaṃ me pradīyatām 01,122.015d*1365_03 evam uktvā kumārāṃs tān droṇaḥ svāṅguliveṣṭanam 01,122.015d*1365_04 kūpe nirudake tasminn apātayad ariṃdamaḥ 01,122.015d*1365_05 tato 'bravīt tadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,122.015d*1365_06 kṛpasyānumate brahman bhikṣām āpnuhi śāśvatīm 01,122.015d*1365_07 evam uktaḥ pratyuvāca prahasya bharatān idam 01,122.016a eṣa muṣṭir iṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ 01,122.016c asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yad anyasya na vidyate 01,122.017a vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tām iṣīkām athānyayā 01,122.017b*1366_01 tām apīṣīkayā caiva anyām apy anyayā punaḥ 01,122.017c tām anyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama 01,122.017d*1367_01 tato yathoktaṃ droṇena tat sarvaṃ kṛtam añjasā 01,122.018a tad apaśyan kumārās te vismayotphullalocanāḥ 01,122.018c aveṣkya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāram abruvan 01,122.018d*1368_01 mudrikām api viprarṣe śīghram etāṃ samuddhara 01,122.018d*1368_02 tataḥ sa śaram ādāya dhanur droṇo mahāyaśāḥ 01,122.018d*1368_03 śareṇa viddhvā mudrāṃ tām ūrdhvam āvāhayat prabhuḥ 01,122.018d*1368_04 sa śaraṃ samupādāya kūpād aṅguliveṣṭanam 01,122.018d*1368_05 dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānām avismitaḥ 01,122.018d*1368_06 mudrikām uddhṛtāṃ dṛṣṭvā tam āhus te kumārakāḥ 01,122.019a abhivādayāmahe brahman naitad anyeṣu vidyate 01,122.019c ko 'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe 01,122.019d*1369_01 evam uktas tato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān 01,122.020 droṇa uvāca 01,122.020a ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiś ca mām 01,122.020c sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate 01,122.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.021a tathety uktvā tu te sarve bhīṣmam ūcuḥ pitāmaham 01,122.021c brāhmaṇasya vacas tathyaṃ tac ca karmaviśeṣavat 01,122.022a bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata 01,122.022c yuktarūpaḥ sa hi gurur ity evam anucintya ca 01,122.023a athainam ānīya tadā svayam eva susatkṛtam 01,122.023b*1370_01 arhaṇīyena kāmaiś ca yathānyāyam apūjayat 01,122.023c paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,122.023e hetum āgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat 01,122.024a maharṣer agniveśyasya sakāśam aham acyuta 01,122.024c astrārtham agamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā 01,122.025a brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ 01,122.025c avasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā 01,122.026a pāñcālarājaputras tu yajñaseno mahābalaḥ 01,122.026c mayā sahākarod vidyāṃ guroḥ śrāmyan samāhitaḥ 01,122.027a sa me tatra sakhā cāsīd upakārī priyaś ca me 01,122.027c tenāhaṃ saha saṃgamya ratavān suciraṃ bata 01,122.027e bālyāt prabhṛti kauravya sahādhyayanam eva ca 01,122.028a sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥ 01,122.028c abravīd iti māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam 01,122.029a ahaṃ priyatamaḥ putraḥ pitur droṇa mahātmanaḥ 01,122.029c abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā 01,122.029d*1371_01 bhaviṣyati ca te bhojyaṃ sakhyuḥ sakhi dhanaṃ yathā 01,122.030a tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape 01,122.030c mama bhogāś ca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca 01,122.030d*1372_01 mama rājyaṃ mahābhāga tvayā bhoktavyam icchatā 01,122.031a evam uktaḥ pravavrāja kṛtāstro 'haṃ dhanepsayā 01,122.031b@075_0001 tac ca vākyam ahaṃ nityaṃ manasādhārayaṃ tadā 01,122.031b@075_0002 so 'haṃ pitṛniyogena putralobhād yaśasvinīm 01,122.031b@075_0003 nātikeśīṃ mahāprajñām upayeme mahāvratām 01,122.031b@075_0004 agnihotre ca satye ca dame ca satataṃ ratām 01,122.031b@075_0005 alabhad gautamī putram aśvatthāmānam aurasam 01,122.031b@075_0006 bhīmavikramakarmāṇam ādityasamatejasam 01,122.031b@075_0007 putreṇa tena prīto 'haṃ bharadvājo yathā mayā 01,122.031b@075_0008 gokṣīraṃ pibato dṛṣṭvā dhaninas tatra putrakān 01,122.031b@075_0009 aśvatthāmārudad bālas tan me saṃdehayad diśaḥ 01,122.031b@075_0010 na snātako 'vasīdeta vartamānaḥ svakarmasu 01,122.031b@075_0011 iti saṃcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman 01,122.031b@075_0012 viśuddham icchan gāṅgeya dharmopetaṃ pratigraham 01,122.031b@075_0013 antād antaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm 01,122.031b@075_0014 atha piṣṭodakenainaṃ lobhayanti kumārakāḥ 01,122.031b@075_0015 pītvā piṣṭarasaṃ bālaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpi ca 01,122.031b@075_0016 nanartotthāya kauravya hṛṣṭo bālyād vimohitaḥ 01,122.031b@075_0017 taṃ dṛṣṭvā nṛtyamānaṃ tu bālaiḥ parivṛtaṃ sutam 01,122.031b@075_0018 hāsyatām upasaṃprāptaṃ kaśmalaṃ tatra me 'bhavat 01,122.031b@075_0019 droṇaṃ dhig astv adhaninaṃ yo dhanaṃ nādhigacchati 01,122.031b@075_0020 piṣṭodakaṃ suto yasya pītvā kṣīrasya tṛṣṇayā 01,122.031b@075_0021 nṛtyati sma mudāviṣṭaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpy uta 01,122.031b@075_0022 iti saṃbhāṣatāṃ vācaṃ śrutvā me buddhir acyavat 01,122.031b@075_0023 ātmānaṃ cātmanā garhan manasedaṃ vyacintayam 01,122.031b@075_0024 api cāhaṃ purā viprair varjito garhito bhṛśam 01,122.031b@075_0025 paropasevāṃ pāpiṣṭhāṃ na ca kuryāṃ dhanepsayā 01,122.031b@075_0026 iti matvā priyaṃ putraṃ bhīṣmādāya tato hy aham 01,122.031b@075_0027 pūrvasnehānurāgitvāt sadāraḥ saumakiṃ gataḥ 01,122.031c abhiṣiktaṃ ca śrutvainaṃ kṛtārtho 'smīti cintayan 01,122.032a priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ punar āvrajam 01,122.032c saṃsmaran saṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat 01,122.033a tato drupadam āgamya sakhipūrvam ahaṃ prabho 01,122.033c abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,122.034a upasthitaṃ tu drupadaḥ sakhivac cābhisaṃgatam 01,122.034c sa māṃ nirākāram iva prahasann idam abravīt 01,122.035a akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī 01,122.035c yad āttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija 01,122.035d*1373_01(Cf. 4) saṃgatānīha jīryanti kālena parijīryataḥ 01,122.035d*1373_02(Cf. 4) sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam 01,122.035d*1373_03(=9ab) nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.035d*1373_04 sāmyād dhi sakhyaṃ bhavati vaiṣamyān nopapadyate 01,122.035d*1373_05(Cf. 5) na sakhyam ajaraṃ loke vidyate jātu kasya cit 01,122.035d*1373_06(Cf. 5) kālo vainaṃ viharati krodho vainaṃ haraty uta 01,122.035d*1373_07(6) maivaṃ jīrṇam upāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavad upākṛdhi 01,122.035d*1373_08(6) āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam 01,122.035d*1373_09(7) na hy anāḍhyaḥ sakhāḍhyasya nāvidvān viduṣaḥ sakhā 01,122.035d*1373_10(7) na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.035d*1374_01 nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.036a na hi rājñām udīrṇānām evaṃbhūtair naraiḥ kva cit 01,122.036c sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ 01,122.036d*1375_01 ahaṃ tvayā na jānāmi rājyārthe saṃvidaṃ kṛtām 01,122.036d*1375_02 ekarātraṃ tu te brahman kāmaṃ dāsyāmi bhojanam 01,122.036d*1375_03 evam uktas tv ahaṃ tena sadāraḥ prasthitas tadā 01,122.036d*1375_04 tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartāsmy acirād iva 01,122.036d*1376_01 ādatsvainaṃ dvijaśreṣṭha sauhārdaṃ hy arthabandhanam 01,122.037a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.037c nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.038a drupadenaivam ukto 'haṃ manyunābhipariplutaḥ 01,122.038c abhyāgacchaṃ kurūn bhīṣma śiṣyair arthī guṇānvitaiḥ 01,122.038d*1377=03 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.038d*1377=04 bhīṣma uvāca 01,122.038d*1377_01 tato 'haṃ bhavataḥ kāmaṃ saṃvardhayitum āgataḥ 01,122.038d*1377_02 idaṃ nāgapuraṃ ramyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 01,122.038d*1377_03 evam uktas tadā bhīṣmo bhāradvājam abhāṣata 01,122.038d*1377_04 apajyaṃ kriyatāṃ cāpaṃ sādhv astraṃ pratipādaya 01,122.038d*1377_05 bhuṅkṣva bhogān bhṛśaṃ prītaḥ pūjyamānaḥ kurukṣaye 01,122.038d*1377_06 kurūṇām asti yad vittaṃ rājyaṃ cedaṃ sarāṣṭrakam 01,122.038d*1377_07 tvam eva paramo rājā sarve ca kuravas tava 01,122.038d*1377_08 yac ca te prārthitaṃ brahman kṛtaṃ tad iti cintyatām 01,122.038d*1377_09 diṣṭyā prāpto 'si viprarṣe mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ 01,122.038d*1378_01 droṇas tathokto bhīṣmeṇa pūjito vasatiṃ nayan 01,122.038d*1378_02 kurūṇāṃ saphalaṃ karma droṇaprāptau tadābhavat 01,122.038d*1378_03 astraṃ caturvidhaṃ kṛtsnaṃ kumārān pratyapādayat 01,122.038d*1378_04 tatra kṣatrasya loke 'smin rājaputrā mahābalāḥ 01,122.038d*1379=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.038d*1379_01 tataḥ saṃpūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ 01,122.038d*1379_02 viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani 01,122.038d*1379_03 viśrānte 'tha gurau tasmin pautrān ādāya kauravān 01,122.038d*1379_04 śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca 01,122.038d*1379_05 gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam 01,122.038d*1379_06 bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ 01,122.039a pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha 01,122.039c pautrān ādāya tān sarvān vasūni vividhāni ca 01,122.040a śiṣyā iti dadau rājan droṇāya vidhipūrvakam 01,122.040c sa ca śiṣyān maheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān 01,122.040d*1380_01 pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca droṇo muditamānasaḥ 01,122.041a pratigṛhya ca tān sarvān droṇo vacanam abravīt 01,122.041c rahasy ekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃs tadā 01,122.042a kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate 01,122.042c kṛtāstrais tat pradeyaṃ me tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ 01,122.043a tac chrutvā kauraveyās te tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 01,122.043c arjunas tu tataḥ sarvaṃ pratijajñe paraṃtapaḥ 01,122.044a tato 'rjunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ 01,122.044c prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā 01,122.044d*1381_01 aśvatthāmānam āhūya droṇo vacanam abravīt 01,122.044d*1381_02 sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaṃ pragṛhyatām 01,122.044d*1381_03 sādhu sādhv iti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedam abravīt 01,122.044d*1381_04 adya prabhṛti viprendra paravān asmi dharmataḥ 01,122.044d*1381_05 śiṣyo 'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama 01,122.044d*1381_06 ity uktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ 01,122.045a tato droṇaḥ pāṇḍuputrān astrāṇi vividhāni ca 01,122.045c grāhayām āsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān 01,122.046a rājaputrās tathaivānye sametya bharatarṣabha 01,122.046c abhijagmus tato droṇam astrārthe dvijasattamam 01,122.046e vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva nānādeśyāś ca pārthivāḥ 01,122.047a sūtaputraś ca rādheyo guruṃ droṇam iyāt tadā 01,122.047c spardhamānas tu pārthena sūtaputro 'tyamarṣaṇaḥ 01,122.047e duryodhanam upāśritya pāṇḍavān atyamanyata 01,122.047f@076_0001 abhyayāt sa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā 01,122.047f@076_0002 śikṣābhujabalodyogais teṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ 01,122.047f@076_0003 astravidyānurāgāc ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ 01,122.047f@076_0004 tulyeṣv astraprayogeṣu lāghave sauṣṭhaveṣu ca 01,122.047f@076_0005 sarveṣām eva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko 'rjunaḥ 01,122.047f@076_0006 aindrim apratimaṃ droṇa upadeśeṣv amanyata 01,122.047f@076_0007 evaṃ sarvakumārāṇām iṣvastraṃ pratyapādayat 01,122.047f@076_0008 kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchac cirakāraṇāt 01,122.047f@076_0009 putrāya ca dadau kumbham avilambanakāraṇāt 01,122.047f@076_0010 yāvat te nopagacchanti tāvad asmai parāṃ kriyām 01,122.047f@076_0011 droṇa ācaṣṭa putrāya tat karma jiṣṇur auhata 01,122.047f@076_0012 tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum 01,122.047f@076_0013 samam ācāryaputreṇa gurum abhyeti phālgunaḥ 01,122.047f@076_0014 ācāryaputrāt tasmāt tu viśeṣopacaye pṛthak 01,122.047f@076_0015 na vyahīyata medhāvī pārtho 'straviduṣāṃ varaḥ 01,123.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.001a arjunas tu paraṃ yatnam ātasthe gurupūjane 01,123.001c astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat 01,123.001d*1382_01 taṃ dṛṣṭvā nityam udyuktam iṣvastraṃ prati phālgunam 01,123.001d*1383_01 tato droṇo 'bravīd enaṃ rājña eva niveśane 01,123.002a droṇena tu tadāhūya rahasy ukto 'nnasādhakaḥ 01,123.002c andhakāre 'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃ cana 01,123.002d*1384_01 na cākhyeyam idaṃ cāpi madvākyaṃ vijaye tvayā 01,123.003a tataḥ kadā cid bhuñjāne pravavau vāyur arjune 01,123.003c tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno nivāpitaḥ 01,123.004a bhuṅkta evārjuno bhaktaṃ na cāsyāsyād vyamuhyata 01,123.004c hastas tejasvino nityam annagrahaṇakāraṇāt 01,123.004e tad abhyāsakṛtaṃ matvā rātrāv abhyasta pāṇḍavaḥ 01,123.004f*1385_01 yogyāṃ cakre mahābāhur dhanuṣā pāṇḍunandanaḥ 01,123.005a tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata 01,123.005c upetya cainam utthāya pariṣvajyedam abravīt 01,123.006a prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ 01,123.006b@077_0001 astravān nānviyeṣāstraṃ yathā tvaṃ nādya kaś cana 01,123.006b@077_0002 dhanurgrahe 'pi me śiṣyo bhaviṣyasi viśeṣavān 01,123.006b@077_0003 etad hṛdi tadā jiṣṇor vavṛdhe droṇaśāsanam 01,123.006b@077_0004 paramaṃ cākarod yatnaṃ dhanurvede paraṃtapaḥ 01,123.006b@077_0005 arjuno naraśārdūlaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,123.006b@077_0006 sarvakriyābhyanujñānāt tathā śiṣyān samānayat 01,123.006b@077_0007 duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī 01,123.006b@077_0008 arjunaṃ ca samānīya aśvatthāmānam eva ca 01,123.006b@077_0009 śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ 01,123.006b@077_0010 śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ 01,123.006b@077_0011 cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāc charāsanam 01,123.006b@077_0012 śiśukaṃ vidhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ 01,123.006b@077_0013 tatkṣaṇenaiva bībhatsur āvāpair daśabhir vaśī 01,123.006b@077_0014 pañcakair anuvivyādha magnaṃ śiśukam ambhasi 01,123.006b@077_0015 tasya dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo 'manyata pāṇḍavam 01,123.006b@077_0016 viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā 01,123.006b@077_0017 athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham 01,123.006b@077_0018 astraṃ viśiṣṭam anyeṣu yan na vidyeta pāṇḍava 01,123.006b@077_0019 sasaṃhāraprayogaṃ ca tvam adhīṣva vrataṃ cara 01,123.006b@077_0020 astraṃ brahmaśiro nāma dahed yatpṛthivīm api 01,123.006b@077_0021 yāvan mantraprayogo 'pi viniyoge bhaviṣyati 01,123.006b@077_0022 tāvān eva tu saṃhāre kartavya iti cāntataḥ 01,123.006b@077_0023 na mānuṣe prayoktavyaṃ brahmaṇo 'straṃ kathaṃ cana 01,123.006b@077_0024 bādhate mānuṣāñ śatrūn yadā vāmānuṣaḥ kva cit 01,123.006b@077_0025 tasmād etat prayoktavyaṃ brāhmam astraṃ sanātanam 01,123.006b@077_0026 tathetyeva ca bībhatsur uvāca ca kṛtāñjaliḥ 01,123.006b@077_0027 cakāra ca tathā sarvaṃ yathoktaṃ manujarṣabha 01,123.006b@077_0028 avāptāstraṃ tu bībhatsum anujñāya mahāmatiḥ 01,123.006b@077_0029 uvāca paramaprīto matsamo 'sīti pāṇḍavam 01,123.006c tvatsamo bhavitā loke satyam etad bravīmi te 01,123.007a tato droṇo 'rjunaṃ bhūyo ratheṣu ca gajeṣu ca 01,123.007c aśveṣu bhūmāv api ca raṇaśikṣām aśikṣayat 01,123.007d*1386_01 astreṣu samyak cāreṣu droṇaśiṣyo vyacārayat 01,123.008a gadāyuddhe 'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu 01,123.008c droṇaḥ saṃkīrṇayuddheṣu śikṣayām āsa pāṇḍavam 01,123.009a tasya tat kauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ 01,123.009c rājāno rājaputrāś ca samājagmuḥ sahasraśaḥ 01,123.009d*1387_01 tān sarvāñ śikṣayām āsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,123.010a tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ 01,123.010c ekalavyo mahārāja droṇam abhyājagāma ha 01,123.011a na sa taṃ pratijagrāha naiṣādir iti cintayan 01,123.011c śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñas teṣām evānvavekṣayā 01,123.011d*1388_01 śiṣyo 'si mama naiṣāde prayogo balavattaraḥ 01,123.011d*1388_02 nivartasva gṛhān eva anujñāto 'si nityaśaḥ 01,123.012a sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ 01,123.012c araṇyam anusaṃprāptaḥ kṛtvā droṇaṃ mahīmayam 01,123.013a tasminn ācāryavṛttiṃ ca paramām āsthitas tadā 01,123.013c iṣvastre yogam ātasthe paraṃ niyamam āsthitaḥ 01,123.014a parayā śraddhayā yukto yogena parameṇa ca 01,123.014c vimokṣādānasaṃdhāne laghutvaṃ param āpa saḥ 01,123.014d*1389_01 lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirāt pratyapadyata 01,123.015a atha droṇābhyanujñātāḥ kadā cit kurupāṇḍavāḥ 01,123.015c rathair viniryayuḥ sarve mṛgayām arimardanāḥ 01,123.016a tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaś cid yadṛcchayā 01,123.016c rājann anujagāmaikaḥ śvānam ādāya pāṇḍavān 01,123.017a teṣāṃ vicaratāṃ tatra tat tat karma cikīrṣatām 01,123.017c śvā caran sa vane mūḍho naiṣādiṃ prati jagmivān 01,123.017d*1390_01 tasya rorūyamāṇasya naṣṭasya vijane vane 01,123.017d*1390_02 śabdaṃ śuśrāva naiṣādiḥ śunas tasya tu māriṣa 01,123.018a sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane 01,123.018c naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃs tasthau tadantike 01,123.019a tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarān mukhe 01,123.019c lāghavaṃ darśayann astre mumoca yugapad yathā 01,123.019d*1391_01 vegamajjana . . . . . . . . ḷaṃ vanaiḥ 01,123.019d*1391_02 āyāmapariṇāmābhyāṃ babhus te tu śarāṅkurāḥ 01,123.019d*1391_03 samapramāṇibhir jihmā kṣiprair vyābhaṣataḥ śaraiḥ 01,123.019d*1391_04 yathā śailaṃ śilotthābhiḥ saptārcibhir ariṃdamaiḥ 01,123.020a sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavān ājagāma ha 01,123.020c taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 01,123.021a lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tat paramaṃ tadā 01,123.021c prekṣya taṃ vrīḍitāś cāsan praśaśaṃsuś ca sarvaśaḥ 01,123.021d*1392_01 śvānaṃ tu pāṇḍavā dṛṣṭvā vismayotphullalocanāḥ 01,123.022a taṃ tato 'nveṣamāṇās te vane vananivāsinam 01,123.022c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājann asyantam aniśaṃ śarān 01,123.023a na cainam abhyajānaṃs te tadā vikṛtadarśanam 01,123.023c athainaṃ paripapracchuḥ ko bhavān kasya vety uta 01,123.023d*1393_01 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,123.024 ekalavya uvāca 01,123.024a niṣādādhipater vīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam 01,123.024c droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhanurvedakṛtaśramam 01,123.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.025a te tam ājñāya tattvena punar āgamya pāṇḍavāḥ 01,123.025c yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ droṇāyācakhyur adbhutam 01,123.026a kaunteyas tv arjuno rājann ekalavyam anusmaran 01,123.026c raho droṇaṃ samāgamya praṇayād idam abravīt 01,123.027a nanv ahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ 01,123.027c bhavatokto na me śiṣyas tvadviśiṣṭo bhaviṣyati 01,123.028a atha kasmān madviśiṣṭo lokād api ca vīryavān 01,123.028c asty anyo bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ 01,123.029a muhūrtam iva taṃ droṇaś cintayitvā viniścayam 01,123.029c savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivān 01,123.030a dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam 01,123.030c ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarān 01,123.031a ekalavyas tu taṃ dṛṣṭvā droṇam āyāntam antikāt 01,123.031c abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm 01,123.032a pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivat sa niṣādajaḥ 01,123.032c nivedya śiṣyam ātmānaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ 01,123.033a tato droṇo 'bravīd rājann ekalavyam idaṃ vacaḥ 01,123.033c yadi śiṣyo 'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām 01,123.034a ekalavyas tu tac chrutvā prīyamāṇo 'bravīd idam 01,123.034c kiṃ prayacchāmi bhagavann ājñāpayatu māṃ guruḥ 01,123.035a na hi kiṃ cid adeyaṃ me gurave brahmavittama 01,123.035c tam abravīt tvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāṃ mama 01,123.035d*1394_01 yady avaśyaṃ tvayā deyam ekalavya prayaccha me 01,123.035d*1394_02 ekāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇasya hastasyeti mataṃ mama 01,123.035d*1395_01 bāḍham ity eva naiṣādiś chittvāṅguṣṭhau dadau tataḥ 01,123.036a ekalavyas tu tac chrutvā vaco droṇasya dāruṇam 01,123.036c pratijñām ātmano rakṣan satye ca nirataḥ sadā 01,123.037a tathaiva hṛṣṭavadanas tathaivādīnamānasaḥ 01,123.037c chittvāvicārya taṃ prādād droṇāyāṅguṣṭham ātmanaḥ 01,123.037d*1396_01 aviṣaṇṇaś ca tau prādāc chittvā droṇasya vetanam 01,123.037d*1397_01 satyasaṃdhaṃ ca naiṣādiṃ dṛṣṭvā prīto 'bravīd idam 01,123.037d*1398_01 manīṣitaṃ tvayā vīra guror dattaṃ mamojasā 01,123.037d*1399_01 evaṃ kartavyam iti vai ekalavyam abhāṣata 01,123.038a tataḥ paraṃ tu naiṣādir aṅgulībhir vyakarṣata 01,123.038c na tathā sa tu śīghro 'bhūd yathā pūrvaṃ narādhipa 01,123.039a tato 'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ 01,123.039c droṇaś ca satyavāg āsīn nānyo 'bhyabhavad arjunam 01,123.039d*1400_01 evaṃ vṛttaṃ dṛṣṭavān no 'tha karma 01,123.039d*1400_02 prajñānityaṃ khecarāś cocur etau 01,123.039d*1400_03 droṇaṃ pārthaṃ cātra dhī . . . . 01,123.039d*1400_04 . . . tyā gacchatāṃ svaṃ niveśanam 01,123.039d*1401=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,123.039d*1401_01 droṇas tataḥ parāṃ pūjāṃ kuruṣu prāpnuvan dhanam 01,123.039d*1401_02 catuṣpādaṃ kṛtsnam astraṃ kumārān pratyavedayat 01,123.039d*1401_03 pārthivasya tu kṣatrasya rājaputrā mahābalāḥ 01,123.039d*1401_04 anujagmus tato droṇaṃ kuruṣv astracikīrṣayā 01,123.039d*1402_01 yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhas tomareṣv adhiko 'bhavat 01,123.040a droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyāṃ viśeṣataḥ 01,123.040c duryodhanaś ca bhīmaś ca kurūṇām abhyagacchatām 01,123.041a aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣv abhyadhiko 'bhavat 01,123.041c tathāti puruṣān anyān tsārukau yamajāv ubhau 01,123.041c*1403_01 sa rādheyo mahābalaḥ 01,123.041c*1404_01 tomareṣv adhiko 'bhavat 01,123.041c*1404_02 arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ 01,123.041e yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanaṃjayaḥ 01,123.042a prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ 01,123.042c buddhiyogabalotsāhaiḥ sarvāstreṣu ca pāṇḍavaḥ 01,123.043a astre gurvanurāge ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ 01,123.043c tulyeṣv astropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān 01,123.043e ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho 'rjunaḥ 01,123.044a prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,123.044c dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta narādhipa 01,123.045a tāṃs tu sarvān samānīya sarvavidyāsu niṣṭhitān 01,123.045c droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabha 01,123.046a kṛtrimaṃ bhāsam āropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam 01,123.046c avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtam upādiśat 01,123.047 droṇa uvāca 01,123.047a śīghraṃ bhavantaḥ sarve vai dhanūṃṣy ādāya satvarāḥ 01,123.047c bhāsam etaṃ samuddiśya tiṣṭhantāṃ saṃhiteṣavaḥ 01,123.048a madvākyasamakālaṃ ca śiro 'sya vinipātyatām 01,123.048c ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ 01,123.049 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.049a tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvam uvācāṅgirasāṃ varaḥ 01,123.049c saṃdhatsva bāṇaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñca ca 01,123.050a tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanur gṛhya mahāravam 01,123.050c tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ 01,123.051a tato vitatadhanvānaṃ droṇas taṃ kurunandanam 01,123.051c sa muhūrtād uvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha 01,123.052a paśyasy enaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja 01,123.052c paśyāmīty evam ācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,123.053a sa muhūrtād iva punar droṇas taṃ pratyabhāṣata 01,123.053c atha vṛkṣam imaṃ māṃ vā bhrātṝn vāpi prapaśyasi 01,123.054a tam uvāca sa kaunteyaḥ paśyāmy enaṃ vanaspatim 01,123.054c bhavantaṃ ca tathā bhrātṝn bhāsaṃ ceti punaḥ punaḥ 01,123.055a tam uvācāpasarpeti droṇo 'prītamanā iva 01,123.055c naitac chakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyam ity eva kutsayan 01,123.056a tato duryodhanādīṃs tān dhārtarāṣṭrān mahāyaśāḥ 01,123.056c tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata 01,123.057a anyāṃś ca śiṣyān bhīmādīn rājñaś caivānyadeśajān 01,123.057c tathā ca sarve sarvaṃ tat paśyāma iti kutsitāḥ 01,123.058a tato dhanaṃjayaṃ droṇaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 01,123.058c tvayedānīṃ prahartavyam etal lakṣyaṃ niśamyatām 01,123.059a madvākyasamakālaṃ te moktavyo 'tra bhavec charaḥ 01,123.059c vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvan muhūrtakam 01,123.060a evam uktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 01,123.060c tasthau lakṣyaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ 01,123.061a muhūrtād iva taṃ droṇas tathaiva samabhāṣata 01,123.061c paśyasy enaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ mām api vety uta 01,123.062a paśyāmy enaṃ bhāsam iti droṇaṃ pārtho 'bhyabhāṣata 01,123.062c na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata 01,123.063a tataḥ prītamanā droṇo muhūrtād iva taṃ punaḥ 01,123.063c pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ ratharṣabham 01,123.064a bhāsaṃ paśyasi yady enaṃ tathā brūhi punar vacaḥ 01,123.064c śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātram iti so 'bravīt 01,123.065a arjunenaivam uktas tu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ 01,123.065c muñcasvety abravīt pārthaṃ sa mumocāvicārayan 01,123.066a tatas tasya nagasthasya kṣureṇa niśitena ha 01,123.066c śira utkṛtya tarasā pātayām āsa pāṇḍavaḥ 01,123.067a tasmin karmaṇi saṃsiddhe paryaśvajata phalgunam 01,123.067c mene ca drupadaṃ saṃkhye sānubandhaṃ parājitam 01,123.068a kasya cit tv atha kālasya saśiṣyo 'ṅgirasāṃ varaḥ 01,123.068c jagāma gaṅgām abhito majjituṃ bharatarṣabha 01,123.069a avagāḍham atho droṇaṃ salile salilecaraḥ 01,123.069c grāho jagrāha balavāñ jaṅghānte kālacoditaḥ 01,123.070a sa samartho 'pi mokṣāya śiṣyān sarvān acodayat 01,123.070c grāhaṃ hatvā mokṣayadhvaṃ mām iti tvarayann iva 01,123.071a tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ 01,123.071c āvāpaiḥ pañcabhir grāhaṃ magnam ambhasy atāḍayat 01,123.071e itare tu visaṃmūḍhās tatra tatra prapedire 01,123.072a taṃ ca dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo 'manyata pāṇḍavam 01,123.072c viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā 01,123.073a sa pārthabāṇair bahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ 01,123.073c grāhaḥ pañcatvam āpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ 01,123.074a athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham 01,123.074c gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭam atidurdharam 01,123.074e astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam 01,123.075a na ca te mānuṣeṣv etat prayoktavyaṃ kathaṃ cana 01,123.075c jagad vinirdahed etad alpatejasi pātitam 01,123.076a asāmānyam idaṃ tāta lokeṣv astraṃ nigadyate 01,123.076c tad dhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama 01,123.077a bādhetāmānuṣaḥ śatrur yadā tvāṃ vīra kaś cana 01,123.077c tadvadhāya prayuñjīthās tadāstram idam āhave 01,123.078a tatheti tat pratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ 01,123.078c jagrāha paramāstraṃ tad āha cainaṃ punar guruḥ 01,123.078e bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumāṃl loke dhanurdharaḥ 01,124.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,124.001a kṛtāstrān dhārtarāṣṭrāṃś ca pāṇḍuputrāṃś ca bhārata 01,124.001c dṛṣṭvā droṇo 'bravīd rājan dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,124.002a kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ 01,124.002c gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vyāsasya vidurasya ca 01,124.002d*1405_01 trayāṇām iva lokānāṃ prajāpatim iva sthitam 01,124.003a rājan saṃprāptavidyās te kumarāḥ kurusattama 01,124.003c te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājann anumate tava 01,124.004a tato 'bravīn mahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 01,124.004c bhāradvāja mahat karma kṛtaṃ te dvijasattama 01,124.005a yadā tu manyase kālaṃ yasmin deśe yathā yathā 01,124.005c tathā tathā vidhānāya svayam ājñāpayasva mām 01,124.006a spṛhayāmy adya nirvedāt puruṣāṇāṃ sacakṣuṣām 01,124.006c astrahetoḥ parākrāntān ye me drakṣyanti putrakān 01,124.007a kṣattar yad gurur ācāryo bravīti kuru tat tathā 01,124.007c na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala 01,124.008a tato rājānam āmantrya vidurānugato bahiḥ 01,124.008c bhāradvājo mahāprājño māpayām āsa medinīm 01,124.008d*1406_01 prekṣyāgāraṃ suvipulaṃ śāstradṛṣṭyā yathāvidhi 01,124.008e samām avṛkṣāṃ nirgulmām udakpravaṇasaṃsthitām 01,124.009a tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite 01,124.009c avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara 01,124.010a raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi 01,124.010c prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrus tatra ca śilpinaḥ 01,124.010e rājñaḥ sarvāyudhopetaṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha 01,124.010f*1407_01 manasyamañcān vipulān akarod darśanepsayā 01,124.011a mañcāṃś ca kārayām āsus tatra jānapadā janāḥ 01,124.011c vipulān ucchrayopetāñ śibikāś ca mahādhanāḥ 01,124.012a tasmiṃs tato 'hani prāpte rājā sasacivas tadā 01,124.012b*1408_01 sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā 01,124.012c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam 01,124.012d*1409_01 bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca 01,124.012d*1409_02 kurūn anyāṃś ca sacivān ādāya nagarād bahiḥ 01,124.012d*1409_03 raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ 01,124.013a muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūryamaṇibhūṣitam 01,124.013c śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāram upāgamat 01,124.014a gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara 01,124.014c striyaś ca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ 01,124.014e harṣād āruruhur mañcān meruṃ devastriyo yathā 01,124.015a brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purād drutam 01,124.015c darśanepsu samabhyāgāt kumārāṇāṃ kṛtāstratām 01,124.015d*1410_01 kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsu jagāma ha 01,124.016a pravāditaiś ca vāditrair janakautūhalena ca 01,124.016c mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so 'bhavat tadā 01,124.017a tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān 01,124.017c śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ 01,124.018a raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha 01,124.018c nabho jaladharair hīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān 01,124.019a sa yathāsamayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ 01,124.019c brāhmaṇāṃś cātra mantrajñān vācayām āsa maṅgalam 01,124.019d*1411_01 suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca 01,124.019d*1411_02 pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇasya ca kṛpasya ca 01,124.020a atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram 01,124.020c viviśur vividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ 01,124.021a tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ 01,124.021c baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśur bharatarṣabhāḥ 01,124.022a anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ 01,124.022b*1412_01 raṅgamadhye sthitaṃ droṇam abhivādya nararṣabhāḥ 01,124.022b*1412_02 cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca 01,124.022b*1412_03 āśīrbhiś ca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ 01,124.022b*1412_04 abhivādya punaḥ śastrān balipuṣpaiḥ samarcitān 01,124.022b*1412_05 raktacandanasaṃmiśraiḥ svayam arcanta kauravāḥ 01,124.022b*1412_06 raktacandanadigdhāś ca raktamālyānudhāriṇaḥ 01,124.022b*1412_07 sarve raktapatākāś ca sarve raktāntalocanāḥ 01,124.022b*1412_08 droṇena samanujñātāḥ gṛhya śastraṃ paraṃtapāḥ 01,124.022b*1412_09 dhanūṃṣi pūrvaṃ saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ 01,124.022b*1412_10 sajjāni vividhākārāḥ śaraiḥ saṃdhāya kauravāḥ 01,124.022b*1412_11 jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny apūjayan 01,124.022b*1413_01 śastramārgān yathotsṛṣṭāṃś ceruḥ sarve nararṣabhāḥ 01,124.022c cakrur astraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam 01,124.022d*1414_01 keṣāṃ cit tarumūleṣu śarā nipatitā nṛpa 01,124.022d*1414_02 keṣāṃ cit puṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ 01,124.022d*1414_03 ke cil lakṣyāṇi vividhair bāṇair āhatalakṣaṇaiḥ 01,124.022d*1414_04 vivyadhur lāghavotsṛṣṭair gurūṇi ca laghūni ca 01,124.023a ke cic charākṣepabhayāc chirāṃsy avananāmire 01,124.023c manujā dhṛṣṭam apare vīkṣāṃ cakruḥ savismayāḥ 01,124.024a te sma lakṣyāṇi vividhur bāṇair nāmāṅkaśobhitaiḥ 01,124.024c vividhair lāghavotsṛṣṭair uhyanto vājibhir drutam 01,124.025a tat kumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam 01,124.025c gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan 01,124.026a sahasā cukruśus tatra narāḥ śatasahasraśaḥ 01,124.026c vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhv iti bhārata 01,124.027a kṛtvā dhanuṣi te mārgān rathacaryāsu cāsakṛt 01,124.027c gajapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ 01,124.028a gṛhītakhaḍgacarmāṇas tato bhūyaḥ prahāriṇaḥ 01,124.028c tsarumārgān yathoddiṣṭāṃś ceruḥ sarvāsu bhūmiṣu 01,124.029a lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām 01,124.029c dadṛśus tatra sarveṣāṃ prayoge khaḍgacarmaṇām 01,124.030a atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau 01,124.030c avatīrṇau gadāhastāv ekaśṛṅgāv ivācalau 01,124.031a baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau 01,124.031c bṛṃhantau vāśitāhetoḥ samadāv iva kuñjarau 01,124.032a tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau 01,124.032c ceratur nirmalagadau samadāv iva govṛṣau 01,124.033a viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryai pāṇḍavāraṇiḥ 01,124.033c nyavedayetāṃ tat sarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam 01,125.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,125.001a kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare 01,125.001c pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavaj janaḥ 01,125.002a hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām 01,125.002c puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ 01,125.003a tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgam ālokya buddhimān 01,125.003c bhāradvājaḥ priyaṃ putram aśvatthāmānam abravīt 01,125.004a vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāv ubhāv api 01,125.004c mā bhūd raṅgaprakopo 'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ 01,125.004d*1415_01 tata utthāya vegena aśvatthāmā nyavārayat 01,125.004d*1415_02 guror ājñā bhīma iti gāndhāre guruśāsanam 01,125.004d*1415_03 alaṃ yogyākṛtaṃ vegam alaṃ sāhasam ity uta 01,125.005a tatas tāv udyatagadau guruputreṇa vāritau 01,125.005c yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvegāv ivārṇavau 01,125.006a tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanam abravīt 01,125.006c nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam 01,125.007a yo me putrāt priyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ 01,125.007c aindrir indrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatām iti 01,125.008a ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā 01,125.008c baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ 01,125.009a kāñcanaṃ kavacaṃ bibhrat pratyadṛśyata phalgunaḥ 01,125.009c sārkaḥ sendrāyudhataḍit sasaṃdhya iva toyadaḥ 01,125.010a tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo 'bhavan mahān 01,125.010c prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ 01,125.011a eṣa kuntīsutaḥ śrīmān eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ 01,125.011c eṣa putro mahendrasya kurūṇām eṣa rakṣitā 01,125.012a eṣo 'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,125.012c eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ 01,125.012d*1416_01 eṣa kaṃsavimardasya sākṣāt prāṇasamaḥ sakhā 01,125.012d*1416_02 eṣa yat pratijānāti tasya pāraṃ gamiṣyati 01,125.013a ity evam atulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ 01,125.013c kuntyāḥ prasnavasaṃmiśrair asraiḥ klinnam uro 'bhavat 01,125.014a tena śabdena mahatā pūrṇaśrutir athābravīt 01,125.014c dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ 01,125.015a kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kim eṣa sumahāsvanaḥ 01,125.015c sahasaivotthito raṅge bhindann iva nabhastalam 01,125.016 vidura uvāca 01,125.016a eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ 01,125.016c avatīrṇaḥ sakavacas tatraiṣa sumahāsvanaḥ 01,125.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,125.017a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi rakṣito 'smi mahāmate 01,125.017c pṛthāraṇisamudbhūtais tribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ 01,125.018 vaiśaṃpāyana uvāca 01,125.018a tasmin samudite raṅge kathaṃ cit paryavasthite 01,125.018c darśayām āsa bībhatsur ācāryād astralāghavam 01,125.019a āgneyenāsṛjad vahniṃ vāruṇenāsṛjat payaḥ 01,125.019c vāyavyenāsṛjad vāyuṃ pārjanyenāsṛjad ghanān 01,125.020a bhaumena prāviśad bhūmiṃ pārvatenāsṛjad girīn 01,125.020c antardhānena cāstreṇa punar antarhito 'bhavat 01,125.021a kṣaṇāt prāṃśuḥ kṣaṇād dhrasvaḥ kṣaṇāc ca rathadhūrgataḥ 01,125.021c kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatan mahīm 01,125.022a sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ 01,125.022c sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so 'vidhyad vividhaiḥ śaraiḥ 01,125.023a bhramataś ca varāhasya lohasya pramukhe samam 01,125.023c pañca bāṇān asaṃsaktān sa mumocaikabāṇavat 01,125.024a gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite 01,125.024c nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakān ekaviṃśatim 01,125.025a ity evamādi sumahat khaḍge dhanuṣi cābhavat 01,125.025c gadāyāṃ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat 01,125.025d*1417_01 cakratomarapāśānāṃ bhiṇḍipālaparaśvadhām 01,125.025d*1417_02 anyeṣāṃ cāpi śikṣāṇāṃ darśayām āsa lāghavam 01,125.026a tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasmin karmaṇi bhārata 01,125.026c mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane 01,125.027a dvāradeśāt samudbhūto māhātmya balasūcakaḥ 01,125.027c vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ 01,125.027d*1418_01 sa śabdaḥ sumahān āsīt pūrayann iva rodasī 01,125.028a dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃ svid bhūmir vidīryate 01,125.028c kiṃ svid āpūryate vyoma jalabhāraghanair ghanaiḥ 01,125.029a raṅgasyaivaṃ matir abhūt kṣaṇena vasudhādhipa 01,125.029c dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakās tadā 01,125.030a pañcabhir bhrātṛbhiḥ pārthair droṇaḥ parivṛto babhau 01,125.030c pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ 01,125.031a aśvatthāmnā ca sahitaṃ bhrātṝṇāṃ śatam ūrjitam 01,125.031c duryodhanam amitraghnam utthitaṃ paryavārayat 01,125.032a sa tais tadā bhrātṛbhir udyatāyudhair; vṛto gadāpāṇir avasthitaiḥ sthitaḥ 01,125.032c babhau yathā dānavasaṃkṣaye purā; puraṃdaro devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ 01,126.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.001*1419_01 etasminn eva kāle tu tasmiñ janasamāgame 01,126.001a datte 'vakāśe puruṣair vismayotphullalocanaiḥ 01,126.001c viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapuraṃjayaḥ 01,126.002a sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,126.002c sadhanur baddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ 01,126.003a kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ 01,126.003c tīkṣṇāṃśor bhāskarasyāṃśaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ 01,126.004a siṃharṣabhagajendrāṇāṃ tulyavīryaparākramaḥ 01,126.004c dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ 01,126.005a prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā 01,126.005c asaṃkhyeyaguṇaḥ śrīmān bhāskarasyātmasaṃbhavaḥ 01,126.006a sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam 01,126.006c praṇāmaṃ droṇakṛpayor nātyādṛtam ivākarot 01,126.007a sa sāmājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ 01,126.007c ko 'yam ity āgatakṣobhaḥ kautūhalaparo 'bhavat 01,126.008a so 'bravīn meghadhīreṇa svareṇa vadatāṃ varaḥ 01,126.008c bhrātā bhrātaram ajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim 01,126.009a pārtha yat te kṛtaṃ karma viśeṣavad ahaṃ tataḥ 01,126.009c kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mātmanā vismayaṃ gamaḥ 01,126.010a asamāpte tatas tasya vacane vadatāṃ vara 01,126.010c yantrotkṣipta iva kṣipram uttasthau sarvato janaḥ 01,126.011a prītiś ca puruṣavyāghra duryodhanam athāspṛśat 01,126.011c hrīś ca krodhaś ca bībhatsuṃ kṣaṇenānvaviśac ca ha 01,126.012a tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā 01,126.012c yat kṛtaṃ tatra pārthena tac cakāra mahābalaḥ 01,126.013a atha duryodhanas tatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata 01,126.013c karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanam abravīt 01,126.014a svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si mānada 01,126.014c ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭam upabhujyatām 01,126.015 karṇa uvāca 01,126.015a kṛtaṃ sarveṇa me 'nyena sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe 01,126.015c dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartum icchāmi bhārata 01,126.015d*1420_01 evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 01,126.015d*1420_02 karṇaṃ dīrghāñcitabhujaṃ pariṣvajyedam abravīt 01,126.016 duryodhana uvāca 01,126.016a bhuṅkṣva bhogān mayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛd bhava 01,126.016c durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādam ariṃdama 01,126.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.017a tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ matvā pārtho 'bhyabhāṣata 01,126.017c karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye 'calam iva sthitam 01,126.018a anāhūtopasṛptānām anāhūtopajalpinām 01,126.018c ye lokās tān hataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase 01,126.019 karṇa uvāca 01,126.019a raṅgo 'yaṃ sarvasāmānyaḥ kim atra tava phalguna 01,126.019c vīryaśreṣṭhāś ca rājanyā balaṃ dharmo 'nuvartate 01,126.019d*1421_01 vāgvīryā brāhmaṇāḥ proktā vaiśyāś ca dhanavīryataḥ 01,126.019d*1421_02 karmavīryāḥ smṛtāḥ śūdrā brahmaṇā parameṣṭhinā 01,126.020a kiṃ kṣepair durbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata 01,126.020c guroḥ samakṣaṃ yāvat te harāmy adya śiraḥ śaraiḥ 01,126.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.021a tato droṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 01,126.021c bhrātṛbhis tvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam 01,126.022a tato duryodhanenāpi sabhrātrā samarodyataḥ 01,126.022c pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 01,126.023a tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurojavaiḥ 01,126.023c āvṛtaṃ gaganaṃ meghair balākāpaṅktihāsibhiḥ 01,126.024a tataḥ snehād dharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam 01,126.024c bhāskaro 'py anayan nāśaṃ samīpopagatān ghanān 01,126.025a meghacchāyopagūḍhas tu tato 'dṛśyata pāṇḍavaḥ 01,126.025c sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo 'pi samadṛśyata 01,126.026a dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇas tasmin deśe vyavasthitāḥ 01,126.026c bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthas tato 'bhavan 01,126.027a dvidhā raṅgaḥ samabhavat strīṇāṃ dvaidham ajāyata 01,126.027c kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha 01,126.028a tāṃ tathā mohasaṃpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit 01,126.028c kuntīm āśvāsayām āsa prokṣyādbhiś candanokṣitaiḥ 01,126.029a tataḥ pratyāgataprāṇā tāv ubhāv api daṃśitau 01,126.029c putrau dṛṣṭvā susaṃtaptā nānvapadyata kiṃ cana 01,126.030a tāv udyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato 'bravīt 01,126.030c dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit 01,126.031a ayaṃ pṛthāyās tanayaḥ kanīyān pāṇḍunandanaḥ 01,126.031c kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati 01,126.032a tvam apy evaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam 01,126.032c kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulavardhanaḥ 01,126.032e tato viditvā pārthas tvāṃ pratiyotsyati vā na vā 01,126.032f*1422_01 vṛthākulasamācārair na yudhyante nṛpātmajāḥ 01,126.033a evam uktasya karṇasya vrīḍāvanatam ānanam 01,126.033c babhau varṣāmbubhiḥ klinnaṃ padmam āgalitaṃ yathā 01,126.034 duryodhana uvāca 01,126.034a ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye 01,126.034c tatkulīnaś ca śūraś ca senāṃ yaś ca prakarṣati 01,126.034d*1423_01 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 01,126.034d*1423_02 teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 01,126.035a yady ayaṃ phalguno yuddhe nārājñā yoddhum icchati 01,126.035c tasmād eṣo 'ṅgaviṣaye mayā rājye 'bhiṣicyate 01,126.035d*1424_01 tato rājānam āmantrya gāṅgeyaṃ ca pitāmaham 01,126.035d*1424_02 abhiṣekasya saṃbhārān samānīya dvijātibhiḥ 01,126.035d*1424_03 gosahasrāyutaṃ dattvā yuktānāṃ puṇyakarmaṇām 01,126.035d*1424_04 arho 'yam aṅgarājyasya iti vācya dvijātibhiḥ 01,126.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.036a tatas tasmin kṣaṇe karṇaḥ salājakusumair ghaṭaiḥ 01,126.036c kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhir mahārathaḥ 01,126.036e abhiṣikto 'ṅgarājye sa śriyā yukto mahābalaḥ 01,126.036f*1425_01 samaulihārakeyūraiḥ sahastābharaṇāṅgadaiḥ 01,126.036f*1425_02 rājaliṅgais tathānyaiś ca bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ 01,126.037a sacchatravālavyajano jayaśabdāntareṇa ca 01,126.037c uvāca kauravaṃ rājā rājānaṃ taṃ vṛṣas tadā 01,126.037d*1426_01 sabhājyamāno vipraiś ca pradattvā hy amitaṃ vasu 01,126.038a asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te 01,126.038c prabrūhi rājaśārdūla kartā hy asmi tathā nṛpa 01,126.038e atyantaṃ sakhyam icchāmīty āha taṃ sa suyodhanaḥ 01,126.039a evam uktas tataḥ karṇas tatheti pratyabhāṣata 01,126.039b*1427=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,126.039b*1427_01 aṅgarājasya yuktāṃś ca dattvā rājaparicchadān 01,126.039c harṣāc cobhau samāśliṣya parāṃ mudam avāpatuḥ 01,127.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,127.001a tataḥ srastottarapaṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ 01,127.001c viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayann iva 01,127.002a tam ālokya dhanus tyaktvā pitṛgauravayantritaḥ 01,127.002c karṇo 'bhiṣekārdraśirāḥ śirasā samavandata 01,127.003a tataḥ pādāv avacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ 01,127.003c putreti paripūrṇārtham abravīd rathasārathiḥ 01,127.004a pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ 01,127.004c aṅgarājyābhiṣekārdram aśrubhiḥ siṣice punaḥ 01,127.005a taṃ dṛṣṭvā sūtaputro 'yam iti niścitya pāṇḍavaḥ 01,127.005c bhīmasenas tadā vākyam abravīt prahasann iva 01,127.006a na tvam arhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham 01,127.006c kulasya sadṛśas tūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā 01,127.007a aṅgarājyaṃ ca nārhas tvam upabhoktuṃ narādhama 01,127.007c śvā hutāśasamīpasthaṃ puroḍāśam ivādhvare 01,127.008a evam uktas tataḥ karṇaḥ kiṃ cit prasphuritādharaḥ 01,127.008c gaganasthaṃ viniḥśvasya divākaram udaikṣata 01,127.009a tato duryodhanaḥ kopād utpapāta mahābalaḥ 01,127.009c bhrātṛpadmavanāt tasmān madotkaṭa iva dvipaḥ 01,127.010a so 'bravīd bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam avasthitam 01,127.010c vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktum īdṛśam 01,127.011a kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā 01,127.011c śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavā durvidāḥ kila 01,127.012a salilād utthito vahnir yena vyāptaṃ carācaram 01,127.012c dadhīcasyāsthito vajraṃ kṛtaṃ dānavasūdanam 01,127.013a āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ity api 01,127.013c śrūyate bhagavān devaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ 01,127.014a kṣatriyābhyaś ca ye jātā brāhmaṇās te ca viśrutāḥ 01,127.014b*1428_01 viśvāmitraprabhṛtayaḥ prāptā brahmatvam avyayam 01,127.014b*1429_01 jātān āhuḥ kṣatriyāsu brāhmaṇaiḥ kṣatrasaṃkṣaye 01,127.014c ācāryaḥ kalaśāj jātaḥ śarastambād guruḥ kṛpaḥ 01,127.014c*1430_01 droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,127.014c*1430_02 gautamasyānvavāye ca 01,127.014e bhavatāṃ ca yathā janma tad apy āgamitaṃ nṛpaiḥ 01,127.015a sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ divyalakṣaṇalakṣitam 01,127.015c katham ādityasaṃkāśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati 01,127.015c*1431_01 sūto 'muṃ janayiṣyati 01,127.015c*1431_02 evaṃ kṣatraguṇair yuktaṃ śaraṃ samitiśobhanam 01,127.016a pṛthivīrājyam arho 'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ 01,127.016c anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā 01,127.017a yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam 01,127.017c ratham āruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukam 01,127.018a tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahān abhūt 01,127.018c sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaś cāstam upāgamat 01,127.019a tato duryodhanaḥ karṇam ālambyātha kare nṛpa 01,127.019c dīpikāgnikṛtālokas tasmād raṅgād viniryayau 01,127.020a pāṇḍavāś ca sahadroṇāḥ sakṛpāś ca viśāṃ pate 01,127.020c bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 01,127.021a arjuneti janaḥ kaś cit kaś cit karṇeti bhārata 01,127.021c kaś cid duryodhanety evaṃ bruvantaḥ prasthitās tadā 01,127.022a kuntyāś ca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam 01,127.022c putram aṅgeśvaraṃ snehāc channā prītir avardhata 01,127.023a duryodhanasyāpi tadā karṇam āsādya pārthiva 01,127.023c bhayam arjunasāṃjātaṃ kṣipram antaradhīyata 01,127.024a sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ; pareṇa sāmnābhyavadat suyodhanam 01,127.024c yudhiṣṭhirasyāpy abhavat tadā matir; na karṇatulyo 'sti dhanurdharaḥ kṣitau 01,128.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.001*1432_01 tataḥ śiṣyān samānīya droṇaḥ sarvān aśeṣataḥ 01,128.001*1433_01 pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca kṛtāstrān prasamīkṣya saḥ 01,128.001*1433_02 gurvarthaṃ dakṣiṇākāle prāpte 'manyata vai guruḥ 01,128.001*1434_01 kṛtāstrāṃś ca tataḥ śiṣyāṃś codayām āsa vai guruḥ 01,128.001a tataḥ śiṣyān samānīya ācāryārtham acodayat 01,128.001b*1435_01 astraśikṣām anujñātān gaṅgādvāram upāgatān 01,128.001b*1435_02 bhāradvājas tatas tāṃs tu sarvān evābhyabhāṣata 01,128.001b*1435_03 icchāmi dattāṃ sahitair mahyaṃ paramadakṣiṇām 01,128.001b*1435_04 evam uktās tatas te vai śiṣyā droṇam upāgaman 01,128.001b*1435_05 bhagavan kiṃ prayacchāma ājñāpayatu no guruḥ 01,128.001c droṇaḥ sarvān aśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate 01,128.002a pāñcālarājaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani 01,128.002c paryānayata bhadraṃ vaḥ sā syāt paramadakṣiṇā 01,128.003a tathety uktvā tu te sarve rathais tūrṇaṃ prahāriṇaḥ 01,128.003c ācāryadhanadānārthaṃ droṇena sahitā yayuḥ 01,128.004a tato 'bhijagmuḥ pāñcālān nighnantas te nararṣabhāḥ 01,128.004b@078=0116 arjunaḥ 01,128.004b@078=0118 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.004b@078_0001 duryodhanaś ca karṇaś ca yuyutsuś ca mahābalaḥ 01,128.004b@078_0002 duḥśāsano vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,128.004b@078_0003 ete cānye ca bahavaḥ kumārā bahuvikramāḥ 01,128.004b@078_0004 ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity evaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 01,128.004b@078_0005 tato rathapadātyoghāḥ kuñjarāḥ sādibhiḥ saha 01,128.004b@078_0006 praviśya nagaraṃ sarve rājamārgam upāyayuḥ 01,128.004b@078_0007 tasmin kāle tu pāñcālaḥ śrutvā dṛṣṭvā mahad balam 01,128.004b@078_0008 bhrātṛbhiḥ sahito rājā tvarayā niryayau gṛhāt 01,128.004b@078_0009 tatas tu kṛtasaṃnāhā yajñasenasahodarāḥ 01,128.004b@078_0010 śaravarṣāṇi muñcantaḥ praṇeduḥ sarvatodiśam 01,128.004b@078_0011 tato rathena śubhreṇa samāsādya tu kauravān 01,128.004b@078_0012 yajñasenaḥ śarān ghorān vavarṣa yudhi durjayaḥ 01,128.004b@078_0013 pūrvam eva tu saṃmantrya pārtho droṇam athābravīt 01,128.004b@078_0014 darpotsekaḥ kumārāṇām avāryo dvijasattama 01,128.004b@078_0015 eṣāṃ parākramasyānte vayaṃ kuryāma sāhasam 01,128.004b@078_0016 kumārair aśakyaḥ pāñcālo grahītuṃ raṇamūrdhani 01,128.004b@078_0017 evam uktvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,128.004b@078_0018 ardhakrośe tu nagarād atiṣṭhad bahir eva saḥ 01,128.004b@078_0019 drupadaḥ kauravān dṛṣṭvā pradhāvata samantataḥ 01,128.004b@078_0020 śarajālena mahatā mohayan kauravīṃ camūm 01,128.004b@078_0021 tam udyantaṃ rathenaikam āśukāriṇam āhave 01,128.004b@078_0022 anekam iva saṃtrāsān menire sarvakauravāḥ 01,128.004b@078_0023 drupadasya śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam 01,128.004b@078_0024 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś ca sahasraśaḥ 01,128.004b@078_0025 prāvādyanta mahārāja pāñcālānāṃ niveśane 01,128.004b@078_0026 siṃhanādaś ca saṃjajñe pāñcālānāṃ mahātmanām 01,128.004b@078_0027 dhanurjyātalaśabdaś ca saṃspṛśan gaganaṃ mahat 01,128.004b@078_0028 duḥśāsano vikarṇaś ca subāhur dīrghalocanaḥ 01,128.004b@078_0029 duryodhanaś ca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran 01,128.004b@078_0030 so 'tividdho maheṣvāsaḥ pārṣato yudhi durjayaḥ 01,128.004b@078_0031 vyadhamat tāny anīkāni tatkṣaṇād eva bhārata 01,128.004b@078_0032 duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ cāpi mahābalam 01,128.004b@078_0033 nānānṛpasutān vīrān sainyāni vividhāni ca 01,128.004b@078_0034 alātacakravat sarvāṃś caran bāṇair atarpayat 01,128.004b@078_0035 tatas tu nāgarāḥ sarve musalair yaṣṭipāṇayaḥ 01,128.004b@078_0036 abhyavarṣanta kauravyān varṣamāṇā ghanā iva 01,128.004b@078_0037 sabālavṛddhāḥ kāmpilyāḥ kauravān abhyayus tadā 01,128.004b@078_0038 śrutvā tu tumulaṃ yuddhaṃ nāgarāṇāṃ ca bhārata 01,128.004b@078_0039 dravanti sma nadanti sma krośantaḥ pāṇḍavān prati 01,128.004b@078_0040 pāṇḍavās tu svanaṃ śrutvā ārtānāṃ romaharṣaṇam 01,128.004b@078_0041 abhivādya tato droṇaṃ rathān āruhya pāṇḍavāḥ 01,128.004b@078_0042 yudhiṣṭhiraṃ nivāryāśu mā yuddham iti pāṇḍava 01,128.004b@078_0043 mādreyau cakrarakṣau tu phalgunas tu tadākarot 01,128.004b@078_0044 senāgrago bhīmaseno gadāpāṇir nadasthitaḥ 01,128.004b@078_0045 tadā śaṅkhadhvaniṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,128.004b@078_0046 āyāj javena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan 01,128.004b@078_0047 pāñcālānāṃ tataḥ senām uddhūtārṇavaniḥsvanām 01,128.004b@078_0048 bhīmaseno mahābāhur daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 01,128.004b@078_0049 praviveśa mahāsenāṃ sāgaraṃ makaro yathā 01,128.004b@078_0050 svayam abhyadravad bhīmo nāgānīkaṃ gadādharaḥ 01,128.004b@078_0051 suyuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cātulaḥ 01,128.004b@078_0052 ahanat kuñjarānīkaṃ gadayā kālarūpadhṛk 01,128.004b@078_0053 te gajā girisaṃkāśāḥ kṣaranto rudhiraṃ bahu 01,128.004b@078_0054 bhīmasenasya gadayā bhinnamastakapiṇḍakāḥ 01,128.004b@078_0055 patanti dviradā bhūmau vajraghātād ivācalāḥ 01,128.004b@078_0056 gajān aśvān rathāṃś caiva pātayām āsa pāṇḍavaḥ 01,128.004b@078_0057 padātīn nāgarāṃś caiva nāvadhīd arjunāgrajaḥ 01,128.004b@078_0058 gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane 01,128.004b@078_0059 kālayan rathanāgāśvān saṃcacāra vṛkodaraḥ 01,128.004b@078_0060 bhāradvājapriyaṃ kartum udyataḥ phalgunas tadā 01,128.004b@078_0061 pārṣataṃ śarajālena kṣipraṃ pracchādya pāṇḍavaḥ 01,128.004b@078_0062 hayaughāṃś ca gajaughāṃś ca rathaughāṃś ca samantataḥ 01,128.004b@078_0063 pātayan samare rājan yugāntāgnir iva jvalan 01,128.004b@078_0064 tatas te hanyamānā vai pāñcālāḥ sṛñjayās tathā 01,128.004b@078_0065 śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pārthaṃ pracchādya sarvaśaḥ 01,128.004b@078_0066 siṃhanādaravān kṛtvā samayudhyanta pāṇḍavam 01,128.004b@078_0067 tad yuddham abhavad ghoraṃ sumahādbhutadarśanam 01,128.004b@078_0068 siṃhanādasvanaṃ śrutvā nāmṛṣyata dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0069 tataḥ kirīṭī sahasā pāñcālaṃ samabhidravat 01,128.004b@078_0070 chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva 01,128.004b@078_0071 śīghram abhyasyato bāṇān saṃdadhānasya cāniśam 01,128.004b@078_0072 nāntaraṃ dadṛśe kiṃ cit kaunteyasya yaśasvinaḥ 01,128.004b@078_0073 na diśo nāntarikṣaṃ ca tadā naiva ca medinī 01,128.004b@078_0074 nādṛśyata mahārāja tatra kiṃ cana saṃyuge 01,128.004b@078_0075 bāṇāndhakāre balinā kṛte gāṇḍīvadhanvinā 01,128.004b@078_0076 pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhv iti niḥsvanaḥ 01,128.004b@078_0077 tatas tūryaninādaś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaḥ 01,128.004b@078_0078 siṃhanādaś ca saṃjajñe sādhuśabdena miśritaḥ 01,128.004b@078_0079 tataḥ pāñcālarājas tu tathā satyajitā saha 01,128.004b@078_0080 tvaramāṇo 'bhidudrāva mahendraṃ śambaro yathā 01,128.004b@078_0081 mahatā śaravarṣeṇa pārthaḥ pāñcālam āvṛṇot 01,128.004b@078_0082 tato halahalāśabda āsīt pāñcālake bale 01,128.004b@078_0083 jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam 01,128.004b@078_0084 dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyāntaṃ satyajit satyavikramaḥ 01,128.004b@078_0085 pāñcālaṃ vai pariprepsur dhanaṃjayam abhidravat 01,128.004b@078_0086 tatas tv arjunapāñcālau yuddhāya samupāgatau 01,128.004b@078_0087 vyakṣobhayetāṃ tau sene indravairocanāv iva 01,128.004b@078_0088 tataḥ satyajitaṃ pārtho daśabhir marmabhedibhiḥ 01,128.004b@078_0089 vivyādha balavad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 01,128.004b@078_0090 tataḥ śaraśataiḥ pārthaṃ pāñcālaḥ śīghram ardayat 01,128.004b@078_0091 pārthas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ 01,128.004b@078_0092 vegaṃ cakre mahāvego dhanurjyām avamṛjya ca 01,128.004b@078_0093 tataḥ satyajitaś cāpaṃ chittvā rājānam abhyayāt 01,128.004b@078_0094 athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram 01,128.004b@078_0095 sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pārthaṃ vivyādha satvaraḥ 01,128.004b@078_0096 sa taṃ na mamṛṣe pārthaḥ pāñcālenārdito mṛdhe 01,128.004b@078_0097 tatas tasya vināśārthaṃ satvaraṃ vyasṛjac charān 01,128.004b@078_0098 hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau tau pārṣṇisārathī 01,128.004b@078_0099 sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ 01,128.004b@078_0100 hayeṣu vinikṛtteṣu vimukho 'bhavad āhave 01,128.004b@078_0101 sa satyajitam ālokya tathā vimukham āhave 01,128.004b@078_0102 vegena mahatā rājann abhyadhāvata pārṣatam 01,128.004b@078_0103 tadā cakre mahad yuddham arjuno jayatāṃ varaḥ 01,128.004b@078_0104 tasya pārtho dhvajaṃ chatraṃ dhanuś corvyām apātayat 01,128.004b@078_0105 pañcabhis tasya vivyādha hayān sūtaṃ ca sāyakaiḥ 01,128.004b@078_0106 tata utsṛjya tac cāpam ādadānaṃ śarāvaram 01,128.004b@078_0107 khaḍgam udgṛhya kaunteyaḥ siṃhanādam athākarot 01,128.004b@078_0108 pāñcālasya rathasyeṣām āplutya sahasānadat 01,128.004b@078_0109 pāñcālaratham āsthāya avitrasto dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0110 vikṣobhyāmbhonidhiṃ tārkṣyas taṃ nāgam iva so 'grahīt 01,128.004b@078_0111 tatas tu sarve pāñcālā vidravanti diśo daśa 01,128.004b@078_0112 darśayan sarvasainyānāṃ bāhvor balam athātmanaḥ 01,128.004b@078_0113 siṃhanādasvanaṃ kṛtvā nirjagāma dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0114 āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā kumārāḥ sahitās tadā 01,128.004b@078_0115 mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahātmanaḥ 01,128.004b@078_0116 saṃbandhī kuruvīrāṇāṃ drupado rājasattamaḥ 01,128.004b@078_0117 mā vadhīs tad balaṃ bhīma gurudānaṃ pradīyatām 01,128.004b@078_0118 bhīmasenas tadā rājann arjunena nivāritaḥ 01,128.004b@078_0119 atṛpto yuddhadharmeṣu nyavartata mahārathaḥ 01,128.004c mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ 01,128.005a te yajñasenaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani 01,128.005c upājahruḥ sahāmātyaṃ droṇāya bharatarṣabhāḥ 01,128.006a bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ tathā ca vaśam āgatam 01,128.006c sa vairaṃ manasā dhyātvā droṇo drupadam abravīt 01,128.007a pramṛdya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā 01,128.007c prāpya jīvan ripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,128.008a evam uktvā prahasyainaṃ niścitya punar abravīt 01,128.008c mā bhaiḥ prāṇabhayād rājan kṣamiṇo brāhmaṇā vayam 01,128.009a āśrame krīḍitaṃ yat tu tvayā bālye mayā saha 01,128.009c tena saṃvardhitaḥ snehas tvayā me kṣatriyarṣabha 01,128.010a prārthayeyaṃ tvayā sakhyaṃ punar eva nararṣabha 01,128.010c varaṃ dadāmi te rājan rājyasyārdham avāpnuhi 01,128.011a arājā kila no rājñāṃ sakhā bhavitum arhati 01,128.011c ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava 01,128.012a rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare 01,128.012c sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase 01,128.013 drupada uvāca 01,128.013a anāścaryam idaṃ brahman vikrānteṣu mahātmasu 01,128.013c prīye tvayāhaṃ tvattaś ca prītim icchāmi śāśvatīm 01,128.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.014a evam uktas tu taṃ droṇo mokṣayām āsa bhārata 01,128.014c satkṛtya cainaṃ prītātmā rājyārdhaṃ pratyapādayat 01,128.015a mākandīm atha gaṅgāyās tīre janapadāyutām 01,128.015c so 'dhyāvasad dīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca purottamam 01,128.015e dakṣiṇāṃś caiva pāñcālān yāvac carmaṇvatī nadī 01,128.016a droṇena vairaṃ drupadaḥ saṃsmaran na śaśāma ha 01,128.016c kṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyat sa parājayam 01,128.017a hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca 01,128.017c putrajanma parīpsan vai sa rājā tad adhārayat 01,128.017e ahicchatraṃ ca viṣayaṃ droṇaḥ samabhipadyata 01,128.018a evaṃ rājann ahicchatrā purī janapadāyutā 01,128.018c yudhi nirjitya pārthena droṇāya pratipāditā 01,128.018d@079=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0100 pṛṣatī 01,128.018d@079=0102 yājaḥ 01,128.018d@079=0104 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0148 janamejayaḥ 01,128.018d@079=0152 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0191 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079_0001 droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā 01,128.018d@079_0002 kṣātreṇa ca balenāsya nāśaśaṃse parājayam 01,128.018d@079_0003 hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca 01,128.018d@079_0004 drupadas tv amarṣān nṛpatiḥ karmasiddhyai dvijottamam 01,128.018d@079_0005 anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn 01,128.018d@079_0006 nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyaṃ dhig bandhūn iti cābravīt 01,128.018d@079_0007 niśvāsaparamo hy āsīd droṇāpriyacikīrṣayā 01,128.018d@079_0008 na santi mama mitrāṇi loke 'smin nāsti vīryavān 01,128.018d@079_0009 putrajanma parīpsan vai pṛthivīm anviyād imām 01,128.018d@079_0010 prabhāvaśikṣāvinayād droṇasyāstrabalena ca 01,128.018d@079_0011 kartuṃ prayatamāno 'pi na śaśāka parājayam 01,128.018d@079_0012 abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman 01,128.018d@079_0013 brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ 01,128.018d@079_0014 tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avrato dvijaḥ 01,128.018d@079_0015 tathaiva tau mahābhāgau so 'paśyac chaṃsitavratau 01,128.018d@079_0016 yājopayājau brahmarṣī śrāmyantau pṛṣatātmajaḥ 01,128.018d@079_0017 saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau 01,128.018d@079_0018 araṇye yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau 01,128.018d@079_0019 sa upāmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ 01,128.018d@079_0020 buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare 01,128.018d@079_0021 prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam 01,128.018d@079_0022 guruśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyakṛt sarvakāmadaḥ 01,128.018d@079_0023 pādyenāsanadānena tathārghyeṇa phalaiś ca tam 01,128.018d@079_0024 arcayitvā yathānyāyam upayājo 'bravīt tataḥ 01,128.018d@079_0025 kena kāryaviśeṣeṇa tvam asmān abhikāṅkṣase 01,128.018d@079_0026 kutaś cāyaṃ samudyogas tad bravītu bhavān iti 01,128.018d@079_0027 sa buddhvā prītisaṃyuktam ṛṣīṇām uttamaṃ tadā 01,128.018d@079_0028 uvāca chandayan kāmair drupadaḥ sa tapasvinam 01,128.018d@079_0029 yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave 01,128.018d@079_0030 arjunasya tathā bhāryā bhaved yā varavarṇinī 01,128.018d@079_0031 upayāja carasvaitat pradāsyāmy arbudaṃ gavām 01,128.018d@079_0032 evam uktas tu tenarṣiḥ pratyuvāca punaś ca tam 01,128.018d@079_0033 nāhaṃ phalārthī drupada yo 'rthī syāt tatra gamyatām 01,128.018d@079_0034 pratyākhyātas tu tenaivaṃ sa vai sajjanasaṃnidhau 01,128.018d@079_0035 ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat tataḥ 01,128.018d@079_0036 tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ dvijasattamaḥ 01,128.018d@079_0037 upayājo 'bravīd vākyaṃ kāle madhurayā girā 01,128.018d@079_0038 jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare 01,128.018d@079_0039 aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam 01,128.018d@079_0040 tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan 01,128.018d@079_0041 vimarśaṃ ca phalādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana 01,128.018d@079_0042 yo nāpaśyat phalaṃ dṛṣṭvā doṣāṃs tasyānubandhikān 01,128.018d@079_0043 vivinakti na śaucārthaṃ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet 01,128.018d@079_0044 saṃhitādhyayanasyānte pañca yajñān nirūpya ca 01,128.018d@079_0045 bhaikṣam uñchena sahitaṃ bhuñjānas tat tadā tataḥ 01,128.018d@079_0046 kīrtayaty eva rājarṣe bhojanasya rasaṃ punaḥ 01,128.018d@079_0047 saṃhitādhyayanaṃ kurvan vane gurukule vasan 01,128.018d@079_0048 bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte sma satataṃ tadā 01,128.018d@079_0049 kīrtayan guṇam annānām atha prīto muhur muhuḥ 01,128.018d@079_0050 evaṃ phalārthinaṃ tasmān manye 'haṃ tarkacakṣuṣā 01,128.018d@079_0051 taṃ vai gaccheha nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati 01,128.018d@079_0052 jugupsamāno nṛpatiḥ phalānāṃ kaluṣāṃ gatim 01,128.018d@079_0053 upayājavacaḥ śrutvā drupadaḥ sarvadharmavit 01,128.018d@079_0054 bhṛśaṃ saṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha 01,128.018d@079_0055 goyutāni dadāmy aṣṭau yāja yājaya māṃ vibho 01,128.018d@079_0056 droṇavairāntare taptaṃ viṣaṇṇaṃ śaraṇāgatam 01,128.018d@079_0057 brahmabandhupraṇihitaṃ na kṣatraṃ kṣatriyo jayet 01,128.018d@079_0058 tasmād droṇabhayārtaṃ māṃ bhavāṃs trātum ihārhati 01,128.018d@079_0059 bhāradvājāgninā dagdhaṃ saṃhlādayitum arhasi 01,128.018d@079_0060 sa hi brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ kṣatrāstre cāpy anuttamaḥ 01,128.018d@079_0061 tato droṇas tu mā jaiṣīt sakhivigrahakāraṇāt 01,128.018d@079_0062 kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ 01,128.018d@079_0063 bhāratācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ 01,128.018d@079_0064 droṇasya śarajālāni ripudehaharāṇi ca 01,128.018d@079_0065 ṣaḍaratni dhanuś cāsya khaḍgam apratimaṃ mahat 01,128.018d@079_0066 sa hi brāhmaṇavegena kṣatravegam asaṃśayam 01,128.018d@079_0067 pratihatya caraty eva bhāradvājo mahāmanāḥ 01,128.018d@079_0068 kārtavīryasamo hy eṣa khaṭvāṅgapratimo 'pi vā 01,128.018d@079_0069 sahitaṃ kṣatravegena brāhmaṃ vegaṃ hi sāṃpratam 01,128.018d@079_0070 upapannaṃ hi manye 'haṃ bhāradvājaṃ yaśasvinam 01,128.018d@079_0071 kṣatracchedaparāyattaṃ jāmadagnyam ivodyatam 01,128.018d@079_0072 neṣavas taṃ parākuryur na ca prāsā na cāsayaḥ 01,128.018d@079_0073 brāhmaṃ tasya haret tejo mantrāhutihutaṃ yathā 01,128.018d@079_0074 tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ parair bhuvi 01,128.018d@079_0075 śatrūn sametya jayati kṣatradharmapuraskṛtam 01,128.018d@079_0076 brahmakṣatre ca sahite brahmatejo viśiṣyate 01,128.018d@079_0077 so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān 01,128.018d@079_0078 droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam 01,128.018d@079_0079 droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam 01,128.018d@079_0080 droṇamṛtyur yathā me 'dya putro jāyeta vīryavān 01,128.018d@079_0081 tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām 01,128.018d@079_0082 tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārthaṃ vākyam abravīt 01,128.018d@079_0083 mā bhais tvaṃ saṃpradātāsmi karmaṇā bhavataḥ sutam 01,128.018d@079_0084 kṣipram uttiṣṭha cāvyagraḥ saṃbhārāṃś copakalpaya 01,128.018d@079_0085 evam uktvā pratijñāya karma cāsyādade muniḥ 01,128.018d@079_0086 yājo droṇavināśāya yājayām āsa taṃ nṛpam 01,128.018d@079_0087 gurvarthaṃ yājayan karma yājasyāpi samīpagaḥ 01,128.018d@079_0088 tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ 01,128.018d@079_0089 ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai 01,128.018d@079_0090 sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ 01,128.018d@079_0091 iṣyate yadvidho rājan bhavitā sa tathāvidhaḥ 01,128.018d@079_0092 bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ 01,128.018d@079_0093 ājahre taṃ tathā yajñaṃ drupadaḥ karmasiddhaye 01,128.018d@079_0094 brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho juhāva ca yathāvidhi 01,128.018d@079_0095 kaukilīṃ nāma tāṃ tasya cakre vai putragṛddhinaḥ 01,128.018d@079_0096 sautrāmaṇīṃ tu taṃ patnīṃ tataḥ kāle 'bhyayāt tadā 01,128.018d@079_0097 yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā 01,128.018d@079_0098 praihi vai rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam 01,128.018d@079_0099 kumāraś ca kumārī ca pitṛvaṃśavivṛddhaye 01,128.018d@079_0100 nāliptaṃ vai mama mukhaṃ puṇyān gandhān bibharmi ca 01,128.018d@079_0101 na patnī te 'smi sūtyarthaṃ tiṣṭha yāja mama priye 01,128.018d@079_0102 yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam 01,128.018d@079_0103 kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt pṛṣati praihi tiṣṭha vā 01,128.018d@079_0104 evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte 01,128.018d@079_0105 uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃmitaḥ 01,128.018d@079_0106 jvālārūpo ghoravarṇaḥ kirīṭī varma dhārayan 01,128.018d@079_0107 vīraḥ sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ 01,128.018d@079_0108 so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā 01,128.018d@079_0109 jātamātre kumāre ca vāk kilāntarhitābravīt 01,128.018d@079_0110 eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bhāradvājasya jāyate 01,128.018d@079_0111 tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti 01,128.018d@079_0112 bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ 01,128.018d@079_0113 rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya hi 01,128.018d@079_0114 ity avocan mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā 01,128.018d@079_0115 dvitīyāyāṃ ca hotrāyāṃ hute haviṣi mantrite 01,128.018d@079_0116 kumārī caiva pāñcālī vedimadhyāt samutthitā 01,128.018d@079_0117 pratyākhyāte pṛṣatyā ca yājake bharatarṣabha 01,128.018d@079_0118 punaḥ kumārī pāñcālī subhagā vedimadhyamā 01,128.018d@079_0119 antarvedyāṃ samudbhūtā kanyā sā sumanoharā 01,128.018d@079_0120 śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā 01,128.018d@079_0121 mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī 01,128.018d@079_0122 nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,128.018d@079_0123 yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi 01,128.018d@079_0124 devadānavayakṣāṇām īpsitā devavarṇinī 01,128.018d@079_0125 tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,128.018d@079_0126 sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati 01,128.018d@079_0127 surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā 01,128.018d@079_0128 asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam 01,128.018d@079_0129 tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat 01,128.018d@079_0130 na cainān harṣasaṃpūrṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā 01,128.018d@079_0131 tathā tu mithunaṃ jajñe drupadasya mahātmanaḥ 01,128.018d@079_0132 kumāraś ca kumārī ca manojñau bharatarṣabha 01,128.018d@079_0133 śriyā paramayā yuktau kṣātreṇa vapuṣā tadā 01,128.018d@079_0134 tau dṛṣṭvā pṛṣatī rājan prapede sā sutārthinī 01,128.018d@079_0135 na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti 01,128.018d@079_0136 tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā 01,128.018d@079_0137 tayos tu nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ 01,128.018d@079_0138 dhṛṣṭatvād apradhṛṣyatvāt dharmād dyumnabhavād api 01,128.018d@079_0139 dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti 01,128.018d@079_0140 kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ 01,128.018d@079_0141 tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe 01,128.018d@079_0142 vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gatas tadā 01,128.018d@079_0143 dhṛṣṭadyumnaṃ tu pañcālyam ānīya drupadātmajam 01,128.018d@079_0144 upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān 01,128.018d@079_0145 amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvitatvān mahāmatiḥ 01,128.018d@079_0146 tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrtyartharakṣaṇāt 01,128.018d@079_0147 sarvāstrāṇi tu sa kṣipram āptavān dṛṣṭamātrayā 01,128.018d@079_0148 drupadasyāpi brahmarṣe śrotum icchāmi saṃbhavam 01,128.018d@079_0149 kathaṃ cāpi samutpannaḥ katham astrāṇy avāptavān 01,128.018d@079_0150 etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama 01,128.018d@079_0151 kautuhalaṃ janmasu me kathyamāneṣv atīva hi 01,128.018d@079_0152 rājā babhūva pāñcālaḥ putrārthī putrakāraṇāt 01,128.018d@079_0153 vanaṃ gatvā mahārājas tapas tepe sudāruṇam 01,128.018d@079_0154 ārādhayan prayatnena tasyāpatyasya kāraṇāt 01,128.018d@079_0155 tasya saṃtapyamānasya vane mṛgagaṇāyute 01,128.018d@079_0156 kālas tu sumahān rājan pratyayāt sutakāraṇāt 01,128.018d@079_0157 sa tu rājā mahāvīryas tapas tīvraṃ samādade 01,128.018d@079_0158 kiṃ cit kālaṃ vāyubhakṣo nirāhāras tathaiva ca 01,128.018d@079_0159 tasyaivaṃ tu mahābāho vartamānasya bhārata 01,128.018d@079_0160 kālas tatra mahān rājan pratyayān nṛpasattama 01,128.018d@079_0161 tataḥ prāpte mahārāja vasante kāmadīpane 01,128.018d@079_0162 phullāśokavane kāle prāṇināṃ sumanohare 01,128.018d@079_0163 nadyās tīram atho gatvā gaṅgāyāḥ padmalocanaḥ 01,128.018d@079_0164 niyamasthaḥ sa rājāsīt tadā bharatasattama 01,128.018d@079_0165 tato nāticirāt kālād vanaṃ tan manujeśvara 01,128.018d@079_0166 saṃprāptā sahasā rājan menaketi pariśrutā 01,128.018d@079_0167 nadyās tīre carantī vai krīḍantī ca punaḥ punaḥ 01,128.018d@079_0168 puṣpadrumān prabhañjānā rājño darśanam āgamat 01,128.018d@079_0169 na dadarśa tu sā rājaṃs tathā sthānagataṃ nṛpam 01,128.018d@079_0170 dṛṣṭvā cāpsarasaṃ tāṃ tu śuklaṃ rājño 'patad bhuvi 01,128.018d@079_0171 tac ca rājā tu rājendra lajjayā nṛpatiḥ svayam 01,128.018d@079_0172 padbhyām ākramatāyuṣmaṃs tatas tu drupado 'bhavat 01,128.018d@079_0173 tatas tu tasya tapasā rājarṣer bhāvitātmanaḥ 01,128.018d@079_0174 putraḥ samabhavat tv ārdrāt pādāntasyāntareṇa tu 01,128.018d@079_0175 te tasya ṛṣayaḥ sarve samāgamya tapodhanāḥ 01,128.018d@079_0176 nāma cakrar hi vidvāṃso drupado 'stv iti bhūmipa 01,128.018d@079_0177 sa tasyaivāśrame rājan bharadvājasya bhārata 01,128.018d@079_0178 vavṛdhe ca sukhaṃ tatra kāmaiḥ sarvair nṛpottama 01,128.018d@079_0179 pāñcālo 'pi hi rājendra svarājyaṃ gatavān prabhuḥ 01,128.018d@079_0180 bharadvājasya śikṣārthaṃ sutaṃ dattvā mahātmanaḥ 01,128.018d@079_0181 sa kumāras tato rājan droṇena sahito vane 01,128.018d@079_0182 vedāṃś cādhijage sāṅgān dhanurvedaṃ ca bhārata 01,128.018d@079_0183 parayā sa mudā yukto vicacāra vane sukham 01,128.018d@079_0184 tasyaivaṃ vartamānasya vane vanacaraiḥ saha 01,128.018d@079_0185 kālān nāticirād rājan pitā svargam upeyivān 01,128.018d@079_0186 sa samāgamya pāñcālaiḥ pāñcāleṣv abhiṣecitaḥ 01,128.018d@079_0187 prāptaś ca rājyaṃ rājendra suhṛdāṃ prītivardhanaḥ 01,128.018d@079_0188 rājyaṃ rarakṣa dharmeṇa yathā cendras triviṣṭape 01,128.018d@079_0189 etan mayā te rājendra yathāvat parikīrtitam 01,128.018d@079_0190 drupadasya janma rājarṣe dhṛṣṭadyumnasya caiva hi 01,128.018d@079_0191 dhṛtarāṣṭras tu rājendra yadā pauravanandanaḥ 01,128.018d@079_0192 yudhiṣṭhiram ajānād vai samarthaṃ rājyadhāraṇe 01,128.018d@079_0193 yauvarājye 'bhiṣekārtham amantrayata mantribhiḥ 01,128.018d@079_0194 te tu buddhvānvatapyanta dhṛtarāṣṭrātmajās tadā 01,128.018d@080=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@080_0001 tataḥ saṃvatsarasyānte yauvarājyāya pārthiva 01,128.018d@080_0002 sthāpito dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 01,128.018d@080_0003 dhṛtisthairyasahiṣṇutvād ānṛśaṃsyāt tathārjavāt 01,128.018d@080_0004 bhṛtyānām anukampāc ca tathaiva sthirasauhṛdāt 01,128.018d@080_0005 tato 'dīrgheṇa kālena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,128.018d@080_0006 pitur antardadhe kīrtiṃ śīlavṛttasamādhibhiḥ 01,128.018d@080_0007 asiyuddhe gadāyuddhe rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ 01,128.018d@080_0008 saṃkarṣaṇād aśikṣad vai śaśvac chikṣāṃ vṛkodaraḥ 01,128.018d@080_0009 samāptaśikṣo bhīmas tu dyumatsenasamo bale 01,128.018d@080_0010 parākrameṇa saṃpanno bhrātṝṇām acarad vaśe 01,128.018d@080_0011 pragāḍhadṛḍhamuṣṭitve lāghave vedhane tathā 01,128.018d@080_0012 kṣuranārācabhallānāṃ vipāṭhānāṃ ca tattvavit 01,128.018d@080_0013 ṛjuvakraviśālānāṃ prayoktā phālguno 'bhavat 01,128.018d@080_0014 lāghave sauṣṭhave caiva nānyaḥ kaś cana vidyate 01,128.018d@080_0015 bībhatsusadṛśo loke iti droṇo vyavasthitaḥ 01,128.018d@080_0016 tato 'bravīd guḍākeśaṃ droṇaḥ kauravasaṃsadi 01,128.018d@080_0017 agastyasya dhanurvede śiṣyo mama guruḥ purā 01,128.018d@080_0018 agniveśya iti khyātas tasya śiṣyo 'smi bhārata 01,128.018d@080_0019 tīrthāt tīrthaṃ gamayitum aham etat samudyataḥ 01,128.018d@080_0020 tapasā yan mayā prāptam amogham aniśaprabham 01,128.018d@080_0021 astraṃ brahmaśiro nāma yad dahet pṛthivīm api 01,128.018d@080_0022 dadatā guruṇā coktaṃ na manuṣyeṣv idaṃ tvayā 01,128.018d@080_0023 bhāradvāja vimoktavyam alpavīryeṣv api prabho 01,128.018d@080_0024 yat tvayāptam idaṃ vīra divyaṃ nānyo 'rhati tv idam 01,128.018d@080_0025 samayas tu tvayā rakṣyo munisṛṣṭo viśāṃ pate 01,128.018d@080_0026 ācāryadakṣiṇāṃ dehi jñātigrāmasya paśyataḥ 01,128.018d@080_0027 dadānīti pratijñāte phālgunenābravīd guruḥ 01,128.018d@080_0028 yuddhe 'haṃ pratiyoddhavyo yudhyamānas tvayānagha 01,128.018d@080_0029 tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṃgavaḥ 01,128.018d@080_0030 upasaṃgṛhya caraṇau sa prāyād uttarāṃ diśam 01,128.018d@080_0031 svabhāvād agamac chabdo mahīṃ sāgaramekhalām 01,128.018d@080_0032 arjunasya samo loke nāsti kaś cid dhanurdharaḥ 01,128.018d@080_0033 gadāyuddhe 'siyuddhe ca rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ 01,128.018d@080_0034 pāragaś ca dhanuryuddhe babhūvātha dhanaṃjayaḥ 01,128.018d@080_0035 nītimān sakalāṃ nītiṃ vibudhādhipates tadā 01,128.018d@080_0036 avāpya sahadevo 'pi bhrātṝṇāṃ vavṛte vaśe 01,128.018d@080_0037 droṇenaiva vinītaś ca bhrātṝṇāṃ nakulaḥ priyaḥ 01,128.018d@080_0038 citrayodhī samājñāto babhūvātirathoditaḥ 01,128.018d@080_0039 trivarṣakṛtayajñas tu gandharvāṇām upaplave 01,128.018d@080_0040 arjunapramukhaiḥ pārthaiḥ sauvīraḥ samare hataḥ 01,128.018d@080_0041 na śaśāka vaśe kartuṃ yaṃ pāṇḍur api vīryavān 01,128.018d@080_0042 so 'rjunena vaśaṃ nīto rājāsīd yavanādhipaḥ 01,128.018d@080_0043 atīva balasaṃpannaḥ sadā mānī kurūn prati 01,128.018d@080_0044 vittalo nāma sauvīraḥ śastaḥ pārthena dhīmatā 01,128.018d@080_0045 dattamitram iti khyātaṃ saṃgrāmakṛtaniścayam 01,128.018d@080_0046 sumitraṃ nāma sauvīram arjuno 'damayac charaiḥ 01,128.018d@080_0047 bhīmasenasahāyaś ca rathino marudhanvasu 01,128.018d@080_0048 arjunaḥ samare prācyān sarvān ekaratho 'jayat 01,128.018d@080_0049 tathaivaikaratho gatvā dakṣiṇām ajayad diśam 01,128.018d@080_0050 dhanaughaṃ prāpayām āsa kururāṣṭraṃ dhanaṃjayaḥ 01,128.018d@080_0051 evaṃ sarve mahātmānaḥ pāṇḍavā manujottamāḥ 01,128.018d@080_0052 pararāṣṭrāṇi nirjitya svarāṣṭraṃ vavṛdhuḥ purā 01,128.018d@080_0053 tato balam abhikhyātaṃ vijñāya dṛḍhadhanvinām 01,128.018d@080_0054 dūṣitaḥ sahasā bhāvo dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍuṣu 01,128.018d@080_0055 sa cintāparamo rājā na nidrām alabhan niśi 01,128.018d@081=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0005 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,128.018d@081=0008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0009 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0049 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,128.018d@081=0051 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0057 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0062 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0070 vyāghra uvāca 01,128.018d@081=0072 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0076 vyāghra uvāca 01,128.018d@081=0081 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0095 nakula uvāca 01,128.018d@081=0098 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0191 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0193 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0225 janamejaya uvāca 01,128.018d@081=0229 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081_0001 śrutvā pāṇḍusutān vīrān balodriktān mahaujasaḥ 01,128.018d@081_0002 dhṛtarāṣṭro mahīpālaś cintām agamad āturaḥ 01,128.018d@081_0003 tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam 01,128.018d@081_0004 kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīd vacaḥ 01,128.018d@081_0005 utsiktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo 'sūye dvijottama 01,128.018d@081_0006 tatra me niścitatamaṃ saṃdhivigrahakāraṇam 01,128.018d@081_0007 kaṇika matam ācakṣva kariṣye 'haṃ vacas tava 01,128.018d@081_0008 sa prasannamanās tena paripṛṣṭo dvijottamaḥ 01,128.018d@081_0009 uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstranidarśanam 01,128.018d@081_0010 śṛṇu rājann idaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha 01,128.018d@081_0011 na me 'bhyasūyā kartavyā śrutvaitat kurusattama 01,128.018d@081_0012 nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ 01,128.018d@081_0013 acchidraś chidradarśī syāt pareṣāṃ vivarānugaḥ 01,128.018d@081_0014 nityam udyatadaṇḍād dhi bhṛśam udvijate janaḥ 01,128.018d@081_0015 tasmāt sarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet 01,128.018d@081_0016 nāsya cchidraṃ paraḥ paśyec chidreṇa param anviyāt 01,128.018d@081_0017 gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 01,128.018d@081_0018 nāsamyak kṛtakārī syād upakramya kadā cana 01,128.018d@081_0019 kaṇṭako hy api duśchinna āsrāvaṃ janayec ciram 01,128.018d@081_0020 vadham eva praśaṃsanti śatrūṇām apakāriṇām 01,128.018d@081_0021 suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam 01,128.018d@081_0022 āpady āpadi kāle ca kurvīta na vicārayet 01,128.018d@081_0023 nāvajñeyo ripus tāta durbalo 'pi kathaṃ cana 01,128.018d@081_0024 alpo 'py agnir vanaṃ kṛtsnaṃ dahaty āśrayasaṃśrayāt 01,128.018d@081_0025 andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api cāśrayet 01,128.018d@081_0026 kuryāt tṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām 01,128.018d@081_0027 sāntvādibhir upāyais tu hanyāc chatruṃ vaśe sthitam 01,128.018d@081_0028 dayā tasmin na kartavyā śaraṇāgata ity uta 01,128.018d@081_0029 nirudvigno hi bhavati na hatāj jāyate bhayam 01,128.018d@081_0030 hanyād amitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam 01,128.018d@081_0031 hanyāt trīn pañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ 01,128.018d@081_0032 mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya nityaśaḥ 01,128.018d@081_0033 tataḥ sahāyāṃs tatpakṣān sarvāṃś ca tadanantaram 01,128.018d@081_0034 chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ 01,128.018d@081_0035 kathaṃ nu śākhās tiṣṭheraṃś chinnamūle vanaspatau 01,128.018d@081_0036 ekāgraḥ syād avivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ 01,128.018d@081_0037 rājan rājyaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret 01,128.018d@081_0038 agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ 01,128.018d@081_0039 lokān viśvāsayitvā ca tato lumped yathā vṛkaḥ 01,128.018d@081_0040 aṅkuśaṃ śaucam ity āhur arthānām upadhāraṇe 01,128.018d@081_0041 ānāmya phalinīṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet 01,128.018d@081_0042 phalārtho 'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām 01,128.018d@081_0043 vahed amitraṃ skandhena yādat kālasya paryayaḥ 01,128.018d@081_0044 tataḥ paryāgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani 01,128.018d@081_0045 amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahv api bruvan 01,128.018d@081_0046 kṛpā tasmin na kartavyā hanyād evāpakāriṇam 01,128.018d@081_0047 hanyād amitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ 01,128.018d@081_0048 tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet 01,128.018d@081_0049 kathaṃ sāntvena dānena bhedair daṇḍena vā punaḥ 01,128.018d@081_0050 amitraḥ śakyate hantuṃ tan me brūhi yathātatham 01,128.018d@081_0051 śṛṇu rājan yathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā 01,128.018d@081_0052 jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ 01,128.018d@081_0053 atha kaś cit kṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ 01,128.018d@081_0054 sakhibhir nyavasat sārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhṛbhīḥ 01,128.018d@081_0055 te 'paśyan vipine tasmin balinaṃ mṛgayūthapam 01,128.018d@081_0056 aśaktā grahaṇe tasya tato mantram amantrayan 01,128.018d@081_0057 asakṛd yatito hy eṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā 01,128.018d@081_0058 yuvā vai javasaṃpanno buddhiśālī na śakyate 01,128.018d@081_0059 mūṣiko 'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatv ayam 01,128.018d@081_0060 athainaṃ bhakṣitaiḥ pādair vyāghro gṛhṇātu vai tataḥ 01,128.018d@081_0061 tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ 01,128.018d@081_0062 jambukasya tu tad vākyaṃ tathā cakruḥ samāhitāḥ 01,128.018d@081_0063 mūṣikābhakṣitaiḥ pādair mṛgaṃ vyāghro 'vadhīt tadā 01,128.018d@081_0064 dṛṣṭvā viceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram 01,128.018d@081_0065 snātvāgacchata bhadraṃ vo rakṣāmīty āha jambukaḥ 01,128.018d@081_0066 śṛgālavacanāt te 'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ 01,128.018d@081_0067 sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ 01,128.018d@081_0068 athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ 01,128.018d@081_0069 dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam 01,128.018d@081_0070 kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ 01,128.018d@081_0071 aśitvā piśitāny adya vihariṣyāmahe vayam 01,128.018d@081_0072 śṛṇu me tvaṃ mahābāho yad vākyaṃ mūṣiko 'bravīt 01,128.018d@081_0073 dhig balaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ 01,128.018d@081_0074 madbāhubalam āśritya tṛptim adya gamiṣyati 01,128.018d@081_0075 garjamānasya tasyaivam ato bhakṣyaṃ na rocaye 01,128.018d@081_0076 bravīti yadi sa hy evaṃ kāle hy asmin prabodhitaḥ 01,128.018d@081_0077 svabāhubalam āśritya haniṣye 'haṃ vanecarān 01,128.018d@081_0078 khādiṣye tatra māṃsāni ity uktvā prasthito vanam 01,128.018d@081_0079 etasminn eva kāle tu mūṣiko 'pyājagāma ha 01,128.018d@081_0080 tam āgatam abhiprekṣya śṛgālo 'py abravīd vacaḥ 01,128.018d@081_0081 śṛṇu mūṣika bhadraṃ te nakulo yad ihābravīt 01,128.018d@081_0082 mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garam etan na rocate 01,128.018d@081_0083 mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tad bhavān anumanyatām 01,128.018d@081_0084 tac chrutvā mūṣiko vākyaṃ saṃtrastaḥ prādravad bhayāt 01,128.018d@081_0085 tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko nṛpa 01,128.018d@081_0086 tam āgatam idaṃ vākyam abravīj jambukas tadā 01,128.018d@081_0087 mṛgarājo hi saṃkruddho na te sādhu bhaviṣyati 01,128.018d@081_0088 sakalatras tv ihāyāti kuruṣva yad anantaram 01,128.018d@081_0089 evaṃ saṃcoditas tena jambukena tadā vṛkaḥ 01,128.018d@081_0090 vṛkāvalumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ 01,128.018d@081_0091 etasminn eva kāle tu nakulo 'py ājagāma ha 01,128.018d@081_0092 tam uvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane 01,128.018d@081_0093 svabāhubalam āśritya nirjitās te 'nyato gatāḥ 01,128.018d@081_0094 mama dattvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam 01,128.018d@081_0095 mṛgarājo vṛkaś caiva buddhimān api mūṣikaḥ 01,128.018d@081_0096 nirjitā yat tvayā vīrās tasmād vīrataro bhavān 01,128.018d@081_0097 na tvayābhyutsahe yoddhum ity uktvā so 'py upāgamat 01,128.018d@081_0098 evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ 01,128.018d@081_0099 khādati sma tadā māṃsam ekaḥ san mantraniścayāt 01,128.018d@081_0100 evaṃ samācaran nityaṃ sukham edhati bhūmipaḥ 01,128.018d@081_0101 bhayena bhedayed bhīruṃ śūram añjalikarmaṇā 01,128.018d@081_0102 lubdham arthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā 01,128.018d@081_0103 evaṃ te kathitaṃ rājañ śṛṇu cāpy aparaṃ tathā 01,128.018d@081_0104 putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ 01,128.018d@081_0105 ripusthāneṣu vartantaḥ kartavyā bhūtivardhanāḥ 01,128.018d@081_0106 śapathenāpy ariṃ hanyād arthadānena vā punaḥ 01,128.018d@081_0107 viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣeta kathaṃ cana 01,128.018d@081_0108 ubhau cet saṃśayopetau śraddhāvāṃs tatra vardhate 01,128.018d@081_0109 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 01,128.018d@081_0110 utpathapratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam 01,128.018d@081_0111 kruddho 'py akruddharūpaḥ syāt smitapūrvābhibhāṣitā 01,128.018d@081_0112 na cāpy anyam apadhvaṃset kadā cit kopasaṃyutaḥ 01,128.018d@081_0113 prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata 01,128.018d@081_0114 prahṛtya ca kṛpāyīta śoceta ca rudeta ca 01,128.018d@081_0115 āśvāsayec cāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ 01,128.018d@081_0116 athāsya praharet kāle yadā vicalite pathi 01,128.018d@081_0117 api ghorāparādhasya dharmam āśritya tiṣṭhataḥ 01,128.018d@081_0118 sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghair ivāsitaiḥ 01,128.018d@081_0119 yaḥ syād anuprāptavadhas tasyāgāraṃ pradīpayet 01,128.018d@081_0120 adhanān dāmbhikāṃś corān viṣye sve na vāsayet 01,128.018d@081_0121 pratyutthānāsanādyena saṃpradānena kena cit 01,128.018d@081_0122 prativiśrabdhaghātī syāt tīkṣṇadaṃṣṭro nimagnakaḥ 01,128.018d@081_0123 aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaś ca sarvaśaḥ 01,128.018d@081_0124 aśaṅkyād bhayam utpannam api mūlaṃ nikṛntati 01,128.018d@081_0125 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset 01,128.018d@081_0126 viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 01,128.018d@081_0127 cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaś ca parasya ca 01,128.018d@081_0128 pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭreṣu yojayet 01,128.018d@081_0129 udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca 01,128.018d@081_0130 pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpy atha 01,128.018d@081_0131 catvareṣu ca dyūteṣu parvateṣu vaneṣu ca 01,128.018d@081_0132 samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet 01,128.018d@081_0133 vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syād hṛdayena tathā kṣuraḥ 01,128.018d@081_0134 ślakṣṇapūrvābhibhāṣī syāt sṛṣṭo raudreṇa karmaṇā 01,128.018d@081_0135 añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ śirasā pādavandanam 01,128.018d@081_0136 āśākaraṇam ity ekaṃ kartavyaṃ bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0137 supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ 01,128.018d@081_0138 āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca jīryeta karhi cit 01,128.018d@081_0139 trivarge trividhā pīḍā anubandhās tathaiva ca 01,128.018d@081_0140 anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍās tu parivarjayet 01,128.018d@081_0141 dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati 01,128.018d@081_0142 arthaḥ syād arthalubdhasya kāmasyātipravartinaḥ 01,128.018d@081_0143 agarvitātmā yuktaś ca sāntvayukto 'nasūyitā 01,128.018d@081_0144 avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ saha 01,128.018d@081_0145 karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā 01,128.018d@081_0146 uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret 01,128.018d@081_0147 na saṃśayam anārūḍho naro bhadrāṇi paśyati 01,128.018d@081_0148 saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati 01,128.018d@081_0149 yasya buddhiḥ paribhavet tam atītena sāntvayet 01,128.018d@081_0150 anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam 01,128.018d@081_0151 yo 'riṇā saha saṃdhāya śayīta kṛtakṛtyavat 01,128.018d@081_0152 sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate 01,128.018d@081_0153 mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā 01,128.018d@081_0154 ākāraś cātmano rakṣyaś cāreṇāpy anupālitaḥ 01,128.018d@081_0155 nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 01,128.018d@081_0156 nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam 01,128.018d@081_0157 karśitaṃ vyādhitaṃ klinnam apānīyam aghāsakam 01,128.018d@081_0158 pariviśvastamandaṃ ca prahartavyam arer balam 01,128.018d@081_0159 nārthiko 'rthinam abhyeti kṛtārthe nāsti saṃgatam 01,128.018d@081_0160 tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 01,128.018d@081_0161 saṃgrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo 'nasūyatā 01,128.018d@081_0162 utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0163 nāsya kṛtyāni budhyeran mitrāṇi ripavas tathā 01,128.018d@081_0164 ārabdhāny eva paśyeran suparyavasitāni ca 01,128.018d@081_0165 bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam 01,128.018d@081_0166 āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat 01,128.018d@081_0167 daṇḍenopanataṃ śatrum anugṛhṇāti yo naraḥ 01,128.018d@081_0168 sa mṛtyum upagṛhyāste garbham aśvatarī yathā 01,128.018d@081_0169 anāgataṃ hi budhyeta yac ca kāryaṃ puraḥ sthitam 01,128.018d@081_0170 na tu buddhikṣayāt kiṃ cid atikrāmet prayojanam 01,128.018d@081_0171 utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0172 vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayas trayaḥ 01,128.018d@081_0173 naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāv iti sthitiḥ 01,128.018d@081_0174 tālavat kurute mūlaṃ bālaḥ śatrur upekṣitaḥ 01,128.018d@081_0175 gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ saṃjāyate mahān 01,128.018d@081_0176 agniṃ stokam ivātmānaṃ saṃdhukṣayati yo naraḥ 01,128.018d@081_0177 sa vardhamāno grasate mahāntam api saṃcayam 01,128.018d@081_0178 āśāṃ kālavatīṃ kuryāt kālaṃ vighnena yojayet 01,128.018d@081_0179 vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ 01,128.018d@081_0180 kṣuro bhūtvā haret prāṇān niśitaḥ kālasādhanaḥ 01,128.018d@081_0181 praticchanno lomavāhī dviṣatāṃ parikartanaḥ 01,128.018d@081_0182 pāṇḍaveṣu yathānyāyam anyeṣu ca kurūdvaha 01,128.018d@081_0183 vartamāno na majjes tvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara 01,128.018d@081_0184 sarvakalyāṇasaṃpanno viśiṣṭa iti niścayaḥ 01,128.018d@081_0185 tasmāt tvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa 01,128.018d@081_0186 bhrātṛbhyo balino yasmāt pāṇḍuputrā narādhipa 01,128.018d@081_0187 bravīmi tasmād vispaṣṭaṃ yat kartavyam ariṃdama 01,128.018d@081_0188 saputraḥ śṛṇu tad rājañ śrutvā ca bhava yatnavān 01,128.018d@081_0189 yathā bhayaṃ na pāṇḍubhyas tathā kuru narādhipa 01,128.018d@081_0190 paścāttāpo yathā na syāt tathā nītir vidhīyatām 01,128.018d@081_0191 evam uktvā saṃpratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ 01,128.018d@081_0192 dhṛtarāṣṭro 'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata 01,128.018d@081_0193 tataḥ subalaputras tu rājā duryodhanaś ca ha 01,128.018d@081_0194 duḥśāsanaś ca karṇaś ca duṣṭaṃ mantram amantrayan 01,128.018d@081_0195 te kauravyam anujñāpya dhṛtarāṣṭraṃ narādhipam 01,128.018d@081_0196 dahane tu saputrāyāḥ kuntyā buddhim akārayan 01,128.018d@081_0197 teṣām iṅgitabhāvajño viduras tattvadarśivān 01,128.018d@081_0198 ākāreṇaiva taṃ mantraṃ bubudhe duṣṭacetasām 01,128.018d@081_0199 tato viditavedyātmā pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 01,128.018d@081_0200 palāyane matiṃ cakre kuntyāḥ putraiḥ sahānaghaḥ 01,128.018d@081_0201 tato vātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm 01,128.018d@081_0202 ūrmikṣamāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā kuntīm idam uvāca ha 01,128.018d@081_0203 eṣa jātaḥ kulasyāsya kīrtivaṃśapraṇāśanaḥ 01,128.018d@081_0204 dhṛtarāṣṭraḥ parītātmā dharmaṃ tyajati śāśvatam 01,128.018d@081_0205 iyaṃ vāripathe yuktā taraṅgapavanakṣamā 01,128.018d@081_0206 naur yayā mṛtyupāśāt tvaṃ saputrā mokṣyase śubhe 01,128.018d@081_0207 tac chrutvā vyathitā kuntī putraiḥ saha yaśasvinī 01,128.018d@081_0208 nāvam āruhya gaṅgāyāṃ prayayau bharatarṣabha 01,128.018d@081_0209 tato viduravākyena nāvaṃ vikṣipya pāṇḍavāḥ 01,128.018d@081_0210 dhanaṃ cādāya tair dattam ariṣṭaṃ prāviśan vanam 01,128.018d@081_0211 niṣādī pañcaputrā tu jātuṣe tatra veśmani 01,128.018d@081_0212 kāraṇābhyāgatā dagdhā saha putrair anāgasā 01,128.018d@081_0213 sa ca mlecchādhamaḥ pāpo dagdhas tatra purocanaḥ 01,128.018d@081_0214 vañcitāś ca durātmāno dhārtarāṣṭrāḥ sahānugāḥ 01,128.018d@081_0215 avijñātā mahātmāno janānām akṣatās tathā 01,128.018d@081_0216 jananyā saha kaunteyā muktā viduramantritāt 01,128.018d@081_0217 tatas tasmin pure lokā nagare vāraṇāvate 01,128.018d@081_0218 dṛṣṭvā jatugṛhaṃ dagdham anvaśocanta duḥkhitāḥ 01,128.018d@081_0219 preṣayām āsū rājñe ca yathāvṛttaṃ niveditum 01,128.018d@081_0220 saṃvṛttas te mahān kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi 01,128.018d@081_0221 sakāmo bhava kauravya bhuṅkṣva rājyaṃ saputrakaḥ 01,128.018d@081_0222 tac chrutvā dhṛtarāṣṭraś ca saha putreṇa śocayan 01,128.018d@081_0223 pretakāryāṇi ca tathā cakāra saha bāndhavaiḥ 01,128.018d@081_0224 pāṇḍavānāṃ tathā kṣattā bhīṣmaś ca kurusattamaḥ 01,128.018d@081_0225 punar vistaraśaḥ śrotum icchāmi dvijasattama 01,128.018d@081_0226 dāhaṃ jatugṛhasyaivaṃ pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam 01,128.018d@081_0227 sunṛśaṃsam idaṃ karma teṣāṃ krūropasaṃhitam 01,128.018d@081_0228 kīrtayasva yathāvṛttaṃ paraṃ kautūhalaṃ mama 01,128.018d@081_0229 śṛṇu vistaraśo rājan bruvato me paraṃtapa 01,128.018d@081_0230 dāhaṃ jatugṛhasyaitat pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam 01,129.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,129.001a prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,129.001c duryodhano lakṣayitva paryatapyata durmatiḥ 01,129.002a tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,129.002c anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,129.003a pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,129.003c udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,129.004a guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā 01,129.004b*1436_01 kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata 01,129.004b*1436_02 rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā 01,129.004c kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca 01,129.005a prajñācakṣur acakṣuṣṭvād dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,129.005c rājyam aprāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet 01,129.006a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ 01,129.006c pratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati 01,129.006d*1437_01 viduraḥ karaṇatvāc ca pāṇḍavas tv abhiṣicyatām 01,129.007a te vayaṃ pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,129.007c abhiṣiñcāma sādhv adya satyaṃ karuṇavedinam 01,129.007d*1438_01 sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ 01,129.007d*1438_02 satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati 01,129.008a sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit 01,129.008c saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan 01,129.009a teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhāṣatām 01,129.009c yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ 01,129.010a sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame 01,129.010c īrṣyayā cābhisaṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat 01,129.011a tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ 01,129.011c paurānurāgasaṃtaptaḥ paścād idam abhāṣata 01,129.012a śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇām aśivā giraḥ 01,129.012b*1439_01 teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paritapsyāmi bhārata 01,129.012b*1439_02 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paurāṇām aśivāni ca 01,129.012b*1440_01 āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu 01,129.012c tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam 01,129.013a matam etac ca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati 01,129.013c asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ 01,129.014a pitṛtaḥ prāptavān rājyaṃ pāṇḍur ātmaguṇaiḥ purā 01,129.014c tvam apy aguṇasaṃyogāt prāptaṃ rājyaṃ na labdhavān 01,129.015a sa eṣa pāṇḍor dāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ 01,129.015c tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ 01,129.016a te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api 01,129.016c avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate 01,129.017a satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ 01,129.017c na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām 01,129.017d*1441_01 atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi 01,129.018a abhaviṣyaḥ sthiro rājye yadi hi tvaṃ purā nṛpa 01,129.018c dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyam apy avaśe jane 01,129.018d*1442_01 yadi tvaṃ ca mahārāja rājavaṃśāc cariṣyasi 01,129.018d*1442_02 vayaṃ caiva yatiṣyāmo hy agādhe niraye 'śucau 01,129.018d*1443_01 sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam 01,129.018d*1443_02 saṃprāpnuma svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ 01,129.018d@083=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,129.018d@083=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,129.018d@083=0003 dhṛtarāṣṭraḥ 01,129.018d@083=0018 duryodhanaḥ 01,129.018d@083_0001 dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam 01,129.018d@083_0001 prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,129.018d@083_0002 muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt 01,129.018d@083_0002 duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmatiḥ 01,129.018d@083_0003 tathā vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,129.018d@083_0003 dharmavṛttaḥ sadā pāṇḍuḥ suvṛtto mayi gauravāt 01,129.018d@083_0004 sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0004 anekair apy upāyais te jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,129.018d@083_0005 nātra kiṃ cana jānāti bhojanāni cikīrṣati 01,129.018d@083_0005 pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ praticakrur yathābalam 01,129.018d@083_0006 udbhāvanam akurvāṇā vidurasya mate sthitāḥ 01,129.018d@083_0006 nivedayati dharmastho mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,129.018d@083_0007 guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā 01,129.018d@083_0007 tasya putro yathā pāṇḍus tadā dharmaparaḥ sadā 01,129.018d@083_0008 kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata 01,129.018d@083_0008 guṇavāṃl lokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ 01,129.018d@083_0009 sa kathaṃ śakyate 'smābhir apakraṣṭuṃ nararṣabha 01,129.018d@083_0009 rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā 01,129.018d@083_0010 kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca 01,129.018d@083_0010 rājyam eṣa hi naḥ prāptaḥ sasahāyo viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0011 bhrātṛbhiḥ pāṇḍunāmātyaṃ balaṃ ca satataṃ dhṛtam 01,129.018d@083_0011 prajñācakṣur acakṣuṣmān dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,129.018d@083_0012 rājyaṃ ca prāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet 01,129.018d@083_0012 dhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0013 te tathā satkṛtās tāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ 01,129.018d@083_0013 tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 01,129.018d@083_0014 kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān 01,129.018d@083_0014 pratyākhyāya tadā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati 01,129.018d@083_0015 te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,129.018d@083_0015 naite viṣayam iccheyur dharmatyāge viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0016 abhiṣiñcāma sādhv atra satyaṃ karuṇavedinam 01,129.018d@083_0016 te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām 01,129.018d@083_0017 sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca buddhimān 01,129.018d@083_0017 kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā 01,129.018d@083_0018 saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan 01,129.018d@083_0018 madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ 01,129.018d@083_0019 yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ 01,129.018d@083_0019 teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhārata 01,129.018d@083_0020 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ 01,129.018d@083_0020 kṛpaḥ śāradvataś caiva yata eva vayaṃ tataḥ 01,129.018d@083_0021 saṃtapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame 01,129.018d@083_0021 bhāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃ cana 01,129.018d@083_0022 kṣattārthabaddhas tv asmāsu pracchannas tu yataḥ pare 01,129.018d@083_0022 īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat 01,129.018d@083_0023 na tv ekaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe pravādhitum 01,129.018d@083_0023 tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya ca 01,129.018d@083_0024 suvisrabdhān pāṇḍusutān saha mātrā vivāsaya 01,129.018d@083_0024 dṛṣṭvā pāṇḍoḥ purāvṛttaṃ paścād idam uvāca ha 01,129.018d@083_0025 śrutā me jalpatāṃ vācaḥ paurāṇām aśivā giraḥ 01,129.018d@083_0025 vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati 01,129.018d@083_0026 āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu 01,129.018d@083_0026 vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam 01,129.018d@083_0027 śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇā tena nāśaya 01,129.018d@083_0027 tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam 01,129.018d@083_0028 saumye matiś ca bhīṣmasya na ca rājyaṃ bubhūṣati 01,129.018d@083_0029 tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ 01,129.018d@083_0030 te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api 01,129.018d@083_0031 avijñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate 01,129.018d@083_0032 satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ 01,129.018d@083_0033 na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām 01,129.018d@083_0034 atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi 01,129.018d@083_0035 yadi hi tvaṃ purā rājye bhavān āsthāpito nṛpaḥ 01,129.018d@083_0036 dhruvaṃ lapsyāmahe rājyaṃ vayam apy avaśena te 01,129.018d@083_0037 sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam 01,129.018d@083_0038 saṃprāpnumaḥ svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ 01,130.000@082=0022 duryodhanaḥ 01,130.000@082=0036 vaiśaṃpāyanaḥ 01,130.000@082_0001 dhṛtarāṣṭras tu vacanaṃ śrutvā sumahad apriyam 01,130.000@082_0002 uvāca matimān vākyaṃ duryodhanam ariṃdamam 01,130.000@082_0003 jātyandhaś cāpy ahaṃ tāta pāṇḍunā pūjito bhṛśam 01,130.000@082_0004 rājāno yady api śreṣṭhā dharmahetor bhavanti hi 01,130.000@082_0005 prajñācakṣur anetratvād aśakto rāṣṭragopane 01,130.000@082_0006 na cāndhaḥ paracakrāṇi prativyūhati saṃgare 01,130.000@082_0007 arthaśāstraṃ mayādhītaṃ sāṅgā vedāś ca putraka 01,130.000@082_0008 dhārtarāṣṭra svayaṃ rājñā yoddhavyaṃ dharmakāṅkṣiṇā 01,130.000@082_0009 raṇe ca mṛtyuḥ svargāya rājanyasya vidhīyate 01,130.000@082_0010 putrasaṃkrāmitaśrīr vā vāsāya vanam āśrayet 01,130.000@082_0011 jyeṣṭho 'yam iti rājye ca sthāpito vikalo 'pi san 01,130.000@082_0012 nirjitya pararāṣṭrāṇi pāṇḍur mahyaṃ nyavedayat 01,130.000@082_0013 kuladharmasthāpanāya jyeṣṭho 'haṃ jyeṣṭhabhāṅ na ca 01,130.000@082_0014 bahūnāṃ bhrātṛṇāṃ (!) madhye śreṣṭho jyeṣṭho hi śreyasā 01,130.000@082_0015 kanīyān api sa jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ śreyān kulasya vai 01,130.000@082_0016 tasmāj jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca pāṇḍur dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,130.000@082_0017 tasya putrā guṇaiḥ khyātā arthe ca kṛtaniścayāḥ 01,130.000@082_0018 kṛtāstrā labdhalakṣāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ 01,130.000@082_0019 dharme ca nītiśāstre ca tathā ca niratāḥ sadā 01,130.000@082_0020 paurajānapadānāṃ ca prītir eṣu viśeṣataḥ 01,130.000@082_0021 kathaṃ nāmotsahe vatsa nagarāc ca vivāsitum 01,130.000@082_0022 paurajānapadaiḥ sārdhaṃ viprā jalpanti nityaśaḥ 01,130.000@082_0023 prajñācakṣur anetratvād aśakto rājyarakṣaṇe 01,130.000@082_0024 te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,130.000@082_0025 rājānam abhiṣiñcāmaḥ satyaṃ karuṇavedinam 01,130.000@082_0026 sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ 01,130.000@082_0027 satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati 01,130.000@082_0028 pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmataḥ 01,130.000@082_0029 saputraṃ vividhair bhogair vāsayiṣyati mānitaḥ 01,130.000@082_0030 ity evaṃ vilapanti sma vadanti ca janā muhuḥ 01,130.000@082_0031 rājan duḥkhaśatāviṣṭāḥ paurāḥ śatasahasraśaḥ 01,130.000@082_0032 teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paurāṇām aśivāni ca 01,130.000@082_0033 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paritapsyāmi bhārata 01,130.000@082_0034 dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vākyam uvāca ha 01,130.000@082_0035 yathā na vācyatāṃ putra gacchema ca tathā kuru 01,130.000@082_0036 evaṃ tasya vacaḥ śrutvā praviśya ca gṛhaṃ mahat 01,130.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,130.001*1444_01 evaṃ śrutvā tu putrasya prajñācakṣur narādhipaḥ 01,130.001*1444_02 kaṇikasya ca vākyāni tāni śrutvā sa sarvaśaḥ 01,130.001*1444_03 dhṛtarāṣṭro dvidhācittaḥ śokārtaḥ samapadyata 01,130.001*1444_04 duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniḥ saubalas tathā 01,130.001*1444_05 duḥśāsanacaturthās te mantrayām āsur ekataḥ 01,130.001*1444_06 tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭram abhāṣata 01,130.001*1444_07 pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāt tān vivāsayatāṃ bhavān 01,130.001*1444_08 nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,130.001a dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam 01,130.001c muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt 01,130.002a dharmanityaḥ sadā pāṇḍur mamāsīt priyakṛd dhitaḥ 01,130.002c sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tv āsīd viśeṣataḥ 01,130.003a nāsya kiṃ cin na jānāmi bhojanādi cikīrṣitam 01,130.003c nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ 01,130.004a tasya putro yathā pāṇḍus tathā dharmaparāyaṇaḥ 01,130.004c guṇavāṃl lokavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ 01,130.004d*1445_01 sa tathā vartamāno 'sau dharmasūnur yathānujaḥ 01,130.005a sa kathaṃ śakyam asmābhir apakraṣṭuṃ balād itaḥ 01,130.005c pitṛpaitāmahād rājyāt sasahāyo viśeṣataḥ 01,130.006a bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam 01,130.006c bhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ 01,130.007a te purā satkṛtās tāta pāṇḍunā pauravā janāḥ 01,130.007c kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān 01,130.008 duryodhana uvāca 01,130.008a evam etan mayā tāta bhāvitaṃ doṣam ātmani 01,130.008c dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena yojitāḥ 01,130.009a dhruvam asmatsahāyās te bhaviṣyanti pradhānataḥ 01,130.009c arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho 'dya mahīpate 01,130.010a sa bhavān pāṇḍavān āśu vivāsayitum arhati 01,130.010c mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,130.011a yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājan bhaviṣyati 01,130.011c tadā kuntī sahāpatyā punar eṣyati bhārata 01,130.012 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,130.012a duryodhana mamāpy etad dhṛdi saṃparivartate 01,130.012c abhiprāyasya pāpatvān naitat tu vivṛṇomy aham 01,130.013a na ca bhīṣmo na ca droṇo na kṣattā na ca gautamaḥ 01,130.013c vivāsyamānān kaunteyān anumaṃsyanti karhi cit 01,130.014a samā hi kauraveyāṇāṃ vayam ete ca putraka 01,130.014c naite viṣamam iccheyur dharmayuktā manasvinaḥ 01,130.015a te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām 01,130.015c kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā 01,130.016 duryodhana uvāca 01,130.016a madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ 01,130.016c yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra sāṃśayaḥ 01,130.017a kṛpaḥ śāradvataś caiva yata ete trayas tataḥ 01,130.017c droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhi cit 01,130.018a kṣattārthabaddhas tv asmākaṃ pracchannaṃ tu yataḥ pare 01,130.018c na caikaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe prabādhitum 01,130.019a sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrān saha mātrā vivāsaya 01,130.019c vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati 01,130.020a vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam 01,130.020c śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya 01,131.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,131.001a tato duryodhano rājā sarvās tāḥ prakṛtīḥ śanaiḥ 01,131.001c arthamānapradānābhyāṃ saṃjahāra sahānujaḥ 01,131.001d*1446_01 yuyutsum apanīyaikaṃ dhārtarāṣṭrāḥ sahodarāḥ 01,131.002a dhṛtarāṣṭraprayuktās tu ke cit kuśalamantriṇaḥ 01,131.002c kathayāṃ cakrire ramyaṃ nagaraṃ vāraṇāvatam 01,131.003a ayaṃ samājaḥ sumahān ramaṇīyatamo bhuvi 01,131.003c upasthitaḥ paśupater nagare vāraṇāvate 01,131.004a sarvaratnasamākīrṇe puṃsāṃ deśe manorame 01,131.004c ity evaṃ dhṛtarāṣṭrasya vacanāc cakrire kathāḥ 01,131.005a kathyamāne tathā ramye nagare vāraṇāvate 01,131.005c gamane pāṇḍuputrāṇāṃ jajñe tatra matir nṛpa 01,131.006a yadā tv amanyata nṛpo jātakautūhalā iti 01,131.006c uvācainān atha tadā pāṇḍavān ambikāsutaḥ 01,131.006d*1447_01 adhītāni ca śāstrāṇi yuṣmābhir iha kṛtsnaśaḥ 01,131.006d*1447_02 astrāṇi ca tathā droṇād gautamāc ca śaradvataḥ 01,131.006d*1447_03 so 'ham evaṃgate tāta cintayāmi samantataḥ 01,131.006d*1447_04 rakṣaṇe vyavahāre ca rājyasya satataṃ hitāḥ 01,131.007a mameme puruṣā nityaṃ kathayanti punaḥ punaḥ 01,131.007c ramaṇīyataraṃ loke nagaraṃ vāraṇāvatam 01,131.008a te tāta yadi manyadhvam utsavaṃ vāraṇāvate 01,131.008c sagaṇāḥ sānuyātrāś ca viharadhvaṃ yathāmarāḥ 01,131.009a brāhmaṇebhyaś ca ratnāni gāyanebhyaś ca sarvaśaḥ 01,131.009c prayacchadhvaṃ yathākāmaṃ devā iva suvarcasaḥ 01,131.010a kaṃ cit kālaṃ vihṛtyaivam anubhūya parāṃ mudam 01,131.010c idaṃ vai hāstinapuraṃ sukhinaḥ punar eṣyatha 01,131.010d*1448_01 nivasadhvaṃ ca tatraiva saṃrakṣaṇaparāyaṇāḥ 01,131.010d*1448_02 vailakṣaṇyaṃ hi tatraiva bhaviṣyati paraṃtapāḥ 01,131.010d*1449_01 nagaraṃ punar evedam upayāsyatha pāṇḍavāḥ 01,131.011a dhṛtarāṣṭrasya taṃ kāmam anubuddhvā yudhiṣṭhiraḥ 01,131.011c ātmanaś cāsahāyatvaṃ tatheti pratyuvāca tam 01,131.012a tato bhīṣmaṃ mahāprājñaṃ viduraṃ ca mahāmatim 01,131.012c droṇaṃ ca bāhlikaṃ caiva somadattaṃ ca kauravam 01,131.013a kṛpam ācāryaputraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 01,131.013a*1450_01 . . . . . . . . bhūriśravasam eva ca 01,131.013a*1450_02 mānyān anyān amātyāṃś ca brāhmaṇāṃś ca tapodhanān 01,131.013a*1450_03 purohitāṃś ca paurāṃś ca . . . . . . . . 01,131.013b*1451_01 sarvamātṝr upaspṛṣṭvā (sic) vidurasya ca yoṣitaḥ 01,131.013c yudhiṣṭhiraḥ śanair dīnam uvācedaṃ vacas tadā 01,131.014a ramaṇīye janākīrṇe nagare vāraṇāvate 01,131.014c sagaṇās tāta vatsyāmo dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,131.015a prasannamanasaḥ sarve puṇyā vāco vimuñcata 01,131.015c āśīrbhir vardhitān asmān na pāpaṃ prasahiṣyati 01,131.016a evam uktās tu te sarve pāṇḍuputreṇa kauravāḥ 01,131.016c prasannavadanā bhūtvā te 'bhyavartanta pāṇḍavān 01,131.017a svasty astu vaḥ pathi sadā bhūtebhyaś caiva sarvaśaḥ 01,131.017c mā ca vo 'stv aśubhaṃ kiṃ cit sarvataḥ pāṇḍunandanāḥ 01,131.018a tataḥ kṛtasvastyayanā rājyalābhāya pāṇḍavāḥ 01,131.018c kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi prayayur vāraṇāvatam 01,132.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,132.001a evam ukteṣu rājñā tu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,132.001c duryodhanaḥ paraṃ harṣam ājagāma durātmavān 01,132.001d*1452_01 tataḥ subalaputraś ca karṇo duryodhanas tathā 01,132.001d*1452_02 dāhane sahaputrāyāḥ kuntyā matim akurvata 01,132.001d*1452_03 mantrayitvā sa taiḥ sārdhaṃ durātmā dhṛtarāṣṭrajaḥ 01,132.002a sa purocanam ekāntam ānīya bharatarṣabha 01,132.002c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau sacivaṃ vākyam abravīt 01,132.003a mameyaṃ vasusaṃpūrṇā purocana vasuṃdharā 01,132.003c yatheyaṃ mama tadvat te sa tāṃ rakṣitum arhasi 01,132.004a na hi me kaś cid anyo 'sti vaiśvāsikataras tvayā 01,132.004c sahāyo yena saṃdhāya mantrayeyaṃ yathā tvayā 01,132.005a saṃrakṣa tāta mantraṃ ca sapatnāṃś ca mamoddhara 01,132.005c nipuṇenābhyupāyena yad bravīmi tathā kuru 01,132.006a pāṇḍavā dhṛtarāṣṭreṇa preṣitā vāraṇāvatam 01,132.006c utsave vihariṣyanti dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,132.007a sa tvaṃ rāsabhayuktena syandanenāśugāminā 01,132.007c vāraṇāvatam adyaiva yathā yāsi tathā kuru 01,132.008a tatra gatvā catuḥśālaṃ gṛhaṃ paramasaṃvṛtam 01,132.008c āyudhāgāram āśritya kārayethā mahādhanam 01,132.009a śaṇasarjarasādīni yāni dravyāṇi kāni cit 01,132.009c āgneyāny uta santīha tāni sarvāṇi dāpaya 01,132.009d*1453_01 balvajena ca saṃmiśraṃ madhūcchiṣṭena caiva hi 01,132.010a sarpiṣā ca satailena lākṣayā cāpy analpayā 01,132.010c mṛttikāṃ miśrayitvā tvaṃ lepaṃ kuḍyeṣu dāpayeḥ 01,132.010d*1454_01 yathājñaptaṃ nṛpatinā kauraveṇa yaśasvinā 01,132.010d*1454_02 eṣāṃ tu pāṇḍaveyānāṃ gṛhaṃ raudram akārayat 01,132.011a śaṇān vaṃśaṃ ghṛtaṃ dāru yantrāṇi vividhāni ca 01,132.011c tasmin veśmani sarvāṇi nikṣipethāḥ samantataḥ 01,132.012a yathā ca tvāṃ na śaṅkeran parīkṣanto 'pi pāṇḍavāḥ 01,132.012c āgneyam iti tat kāryam iti cānye ca mānavāḥ 01,132.013a veśmany evaṃ kṛte tatra kṛtvā tān paramārcitān 01,132.013c vāsayeḥ pāṇḍaveyāṃś ca kuntīṃ ca sasuhṛjjanām 01,132.014a tatrāsanāni mukhyāni yānāni śayanāni ca 01,132.014c vidhātavyāni pāṇḍūnāṃ yathā tuṣyeta me pitā 01,132.015a yathā rameran viśrabdhā nagare vāraṇāvate 01,132.015c tathā sarvaṃ vidhātavyaṃ yāvat kālasya paryayaḥ 01,132.016a jñātvā tu tān suviśvastāñ śayānān akutobhayān 01,132.016c agnis tatas tvayā deyo dvāratas tasya veśmanaḥ 01,132.017a dagdhān evaṃ svake gehe dagdhā iti tato janāḥ 01,132.017c jñātayo vā vadiṣyanti pāṇḍavārthāya karhi cit 01,132.018a tat tatheti pratijñāya kauravāya purocanaḥ 01,132.018c prāyād rāsabhayuktena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,132.019a sa gatvā tvarito rājan duryodhanamate sthitaḥ 01,132.019c yathoktaṃ rājaputreṇa sarvaṃ cakre purocanaḥ 01,133.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,133.001a pāṇḍavās tu rathān yuktvā sadaśvair anilopamaiḥ 01,133.001c ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat 01,133.002a rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ 01,133.002c anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca 01,133.003a evaṃ sarvān kurūn vṛddhān abhivādya yatavratāḥ 01,133.003c samāliṅgya samānāṃś ca bālaiś cāpy abhivāditāḥ 01,133.004a sarvā mātṝs tathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva pradakṣiṇam 01,133.004a*1455_01 . . . . . . . . yathārham amitaujasaḥ 01,133.004a*1455_02 śocantaḥ pāṇḍavāḥ sarve . . . . . . . . 01,133.004c sarvāḥ prakṛtayaś caiva prayayur vāraṇāvatam 01,133.005a viduraś ca mahāprājñas tathānye kurupuṃgavāḥ 01,133.005c paurāś ca puruṣavyāghrān anvayuḥ śokakarśitāḥ 01,133.006a tatra kec cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā 01,133.006c śocamānāḥ pāṇḍuputrān atīva bharatarṣabha 01,133.007a viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ 01,133.007c dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati 01,133.008a na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ 01,133.008c bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ 01,133.008e kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ 01,133.009a tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 01,133.009c adharmam akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo 'yam anumanyate 01,133.009e vivāsyamānān asthāne kaunteyān bharatarṣabhān 01,133.010a piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā 01,133.010c vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś ca kurunandanaḥ 01,133.011a sa tasmin puruṣavyāghre diṣṭabhāvaṃ gate sati 01,133.011c rājaputrān imān bālān dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 01,133.012a vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt 01,133.012c gṛhān vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ 01,133.013a tāṃs tathāvādinaḥ paurān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ 01,133.013c uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,133.014a pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yad āha pṛthivīpatiḥ 01,133.014c aśaṅkamānais tat kāryam asmābhir iti no vratam 01,133.015a bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 01,133.015c āśīrbhir abhinandyāsmān nivartadhvaṃ yathāgṛham 01,133.016a yadā tu kāryam asmākaṃ bhavadbhir upapatsyate 01,133.016c tadā kariṣyatha mama priyāṇi ca hitāni ca 01,133.017a te tatheti pratijñāya kṛtvā caitān pradakṣiṇam 01,133.017c āśīrbhir abhinandyaināñ jagmur nagaram eva hi 01,133.018a paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit 01,133.018c bodhayan pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt 01,133.018e prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ samyag dharmārthadarśivān 01,133.018f*1456_01 prājñaś ca vipralāpajñaḥ samyag dharmārthatattvavit 01,133.018f*1457_01 prājñaṃ prājñaḥ pralāpajñaḥ pralāpajñaṃ vaco 'bravīt (!) 01,133.018f*1458_01 yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm 01,133.019a vijñāyedaṃ tathā kuryād āpadaṃ nistared yathā 01,133.019c alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanam 01,133.019e yo vetti na tam āghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ 01,133.020a kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ 01,133.020c na dahed iti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati 01,133.021a nācakṣur vetti panthānaṃ nācakṣur vindate diśaḥ 01,133.021c nādhṛtir bhūtim āpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ 01,133.022a anāptair dattam ādatte naraḥ śastram alohajam 01,133.022c śvāvic charaṇam āsādya pramucyeta hutāśanāt 01,133.023a caran mārgān vijānāti nakṣatrair vindate diśaḥ 01,133.023c ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayan nānupīḍyate 01,133.023d*1459_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,133.023d*1459_02 viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātam ity eva pāṇḍavaḥ 01,133.024a anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā cainān pradakṣiṇam 01,133.024b*1460_01 abhivādya tataḥ kuntīṃ rudan pāṇḍum acintayat 01,133.024c pāṇḍavān abhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān 01,133.025a nivṛtte vidure caiva bhīṣme paurajane tathā 01,133.025c ajātaśatrum āmantrya kuntī vacanam abravīt 01,133.026a kṣattā yad abravīd vākyaṃ janamadhye 'bruvann iva 01,133.026c tvayā ca tat tathety ukto jānīmo na ca tad vayam 01,133.027a yadi tac chakyam asmābhiḥ śrotuṃ na ca sadoṣavat 01,133.027c śrotum icchāmi tat sarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca 01,133.028 yudhiṣṭhira uvāca 01,133.028a viṣād agneś ca boddhavyam iti māṃ viduro 'bravīt 01,133.028c panthāś ca vo nāviditaḥ kaś cit syād iti cābravīt 01,133.029a jitendriyaś ca vasudhāṃ prāpsyasīti ca mābravīt 01,133.029c vijñātam iti tat sarvam ity ukto viduro mayā 01,133.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,133.030a aṣṭame 'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phalgunasya te 01,133.030c vāraṇāvatam āsādya dadṛśur nāgaraṃ janam 01,134.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,134.001a tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarād vāraṇāvatāt 01,134.001c sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstram atandritāḥ 01,134.002a śrutvāgatān pāṇḍuputrān nānāyānaiḥ sahasraśaḥ 01,134.002c abhijagmur naraśreṣṭhāñ śrutvaiva parayā mudā 01,134.003a te samāsādya kaunteyān vāraṇāvatakā janāḥ 01,134.003c kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire 01,134.004a tair vṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,134.004c vibabhau devasaṃkāśo vajrapāṇir ivāmaraiḥ 01,134.005a satkṛtās te tu pauraiś ca paurān satkṛtya cānaghāḥ 01,134.005c alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśur vāraṇāvatam 01,134.006a te praviśya puraṃ vīrās tūrṇaṃ jagmur atho gṛhān 01,134.006c brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu 01,134.007a nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā 01,134.007c upatasthur naraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhān api 01,134.008a arcitāś ca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ 01,134.008c jagmur āvasathaṃ paścāt purocanapuraskṛtāḥ 01,134.009a tebhyo bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca 01,134.009c āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ 01,134.010a tatra te satkṛtās tena sumahārhaparicchadāḥ 01,134.010c upāsyamānāḥ puruṣair ūṣuḥ puranivāsibhiḥ 01,134.011a daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ 01,134.011c nivedayām āsa gṛhaṃ śivākhyam aśivaṃ tadā 01,134.012a tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ 01,134.012c purocanasya vacanāt kailāsam iva guhyakāḥ 01,134.013a tat tv agāram abhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ 01,134.013c uvācāgneyam ity evaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,134.013e jighran somya vasāgandhaṃ sarpir jatuvimiśritam 01,134.014a kṛtaṃ hi vyaktam āgneyam idaṃ veśma paraṃtapa 01,134.014b*1461_01 mṛd eṣā vyaktam āgneyair dravyair miśrasya veśmanaḥ 01,134.014c śaṇasarjarasaṃ vyaktam ānītaṃ gṛhakarmaṇi 01,134.014e muñjabalvajavaṃśādi dravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam 01,134.014f*1462_01 śaṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭāny api 01,134.014f*1462_02 āgneyāny atra kṣiptāni parito veśmanas tathā 01,134.015a śilpibhiḥ sukṛtaṃ hy āptair vinītair veśmakarmaṇi 01,134.015c viśvastaṃ mām ayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ 01,134.015d*1463_01 tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ 01,134.016a imāṃ tu tāṃ mahābuddhir viduro dṛṣṭavāṃs tadā 01,134.016c āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavān purā 01,134.016d*1464_01 āgneyaṃ ruciraṃ veśma kāritaṃ dṛśyate śubham 01,134.016d*1465_01 asmākaṃ bhāgadheyena vidureṇa mahātmanā 01,134.017a te vayaṃ bodhitās tena buddhavanto 'śivaṃ gṛham 01,134.017a*1466_01 . . . . . . . . nityam asmaddhitaiṣiṇā 01,134.017a*1466_02 pitrā kanīyasā snehāt . . . . . . . . 01,134.017c ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhair duryodhanavaśānugaiḥ 01,134.018 bhīma uvāca 01,134.018a yad idaṃ gṛham āgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān 01,134.018b*1467_01 purocanam imaṃ dagdhvā gamyate vāraṇāvatān 01,134.018c tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam 01,134.018d@084_0001 darśayitvā pṛthag gantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me 01,134.018d@084_0002 aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi tair vasāma sahaiva tu 01,134.018d@084_0003 adya prabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ 01,134.018d@084_0004 rūḍhamūlo bhaved rājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,134.018d@084_0005 tadīyaṃ ca bhaved rājyaṃ tadīyāḥ syuḥ prajā imāḥ 01,134.018d@084_0006 tasmāt sahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam 01,134.018d@084_0007 asmākaṃ kālam āsādya rājyam ācchidya śatrutaḥ 01,134.018d@084_0008 ardhaṃ paitṛkam asmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam 01,134.018d@084_0009 dhṛtarāṣṭravaco 'smābhiḥ kimartham anumanyate 01,134.018d@084_0010 tebhyo bhītyānyathā gantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa 01,134.018d@084_0011 āpatsu rakṣitāsmākaṃ viduro 'sti mahāmatiḥ 01,134.018d@084_0012 madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ 01,134.018d@084_0013 bāhlikapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā 01,134.018d@084_0014 asmadīyo bhaved droṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ 01,134.018d@084_0015 tasmāt sahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ pṛthaṅ nṛpa 01,134.018d@084_0016 athavāsmāsu te kuryuḥ kim aśaktāḥ parākramaiḥ 01,134.018d@084_0017 kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara 01,134.018d@084_0018 kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ purā viṣam 01,134.018d@084_0019 āśīviṣair mahāghoraiḥ sarpais taiḥ kiṃ na daṃśitaḥ 01,134.018d@084_0020 pramāṇakoṭyāṃ saṃnahya nidrāparavaśe mayi 01,134.018d@084_0021 sarpair dṛṣṭiviṣair ghorair gaṅgāyāṃ śūlasaṃtatau 01,134.018d@084_0022 kiṃ tair na pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavāhanam 01,134.018d@084_0023 āpatsu ca sughorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ 01,134.018d@084_0024 asmān arakṣad yo devo jagad yasya vaśe sthitam 01,134.018d@084_0025 carācarātmakaṃ so 'dya yātaḥ kva nu nṛpottama 01,134.018d@084_0026 yāvat soḍhavyam asmābhis tāvat soḍhāsmi yatnataḥ 01,134.018d@084_0027 yadā na rakṣyate 'smābhis tadā paśyāma no hitam 01,134.018d@084_0028 kiṃ draṣṭavyaṃ tadāsmābhir vigṛhya tarasā balāt 01,134.018d@084_0029 sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe 01,134.018d@084_0030 ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate 01,134.018d@084_0031 tasmāt sahaiva vastavyaṃ tanmanorpitaśalyavat 01,134.018d@084_0032 darśayitvā pṛthag vāpi na gantavyaṃ subhītavat 01,134.019 yudhiṣṭhira uvāca 01,134.019a iha yattair nirākārair vastavyam iti rocaye 01,134.019b*1468_01 iti kiṃ tv ayam etāvān kim ataḥ param āpatat 01,134.019b*1468_02 vicārayanto jāgrantaḥ prāṇibhir hitakāṅkṣibhiḥ 01,134.019b*1468_03 ihaiva vastavyam iti manmano rocate 'nuja 01,134.019c naṣṭair iva vicinvadbhir gatim iṣṭāṃ dhruvām itaḥ 01,134.019d*1469_01 itaḥ paraṃ te kiṃ kuryur jijñāsadbhir abhītavat 01,134.020a yadi vindeta cākāram asmākaṃ hi purocanaḥ 01,134.020c śīghrakārī tato bhūtvā prasahyāpi daheta naḥ 01,134.021a nāyaṃ bibhety upakrośād adharmād vā purocanaḥ 01,134.021c tathā hi vartate mandaḥ suyodhanamate sthitaḥ 01,134.022a api ceha pradagdheṣu bhīṣmo 'smāsu pitāmahaḥ 01,134.022c kopaṃ kuryāt kimarthaṃ vā kauravān kopayeta saḥ 01,134.022d*1470_01 athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 01,134.022e dharma ity eva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ 01,134.022f*1471_01 upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ 01,134.022f*1471_02 kupyeran yadi dharmajñās tathānye kurupuṃgavāḥ 01,134.023a vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravema hi 01,134.023c spaśair no ghātayet sārvān rājyalubdhaḥ suyodhanaḥ 01,134.024a apadasthān pade tiṣṭhann apakṣān pakṣasaṃsthitaḥ 01,134.024c hīnakośān mahākośaḥ prayogair ghātayed dhruvam 01,134.025a tad asmābhir imaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam 01,134.025c vañcayadbhir nivastavyaṃ channavāsaṃ kva cit kva cit 01,134.026a te vayaṃ mṛgayāśīlāś carāma vasudhām imām 01,134.026c tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatām 01,134.027a bhaumaṃ ca bilam adyaiva karavāma susaṃvṛtam 01,134.027c gūḍhocchvasān na nas tatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati 01,134.028a vasato 'tra yathā cāsmān na budhyeta purocanaḥ 01,134.028c pauro vāpi janaḥ kaś cit tathā kāryam atandritaiḥ 01,135.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,135.001a vidurasya suhṛt kaś cit khanakaḥ kuśalaḥ kva cit 01,135.001c vivikte pāṇḍavān rājann idaṃ vacanam abravīt 01,135.002a prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo bhṛśam 01,135.002c pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryam iti kiṃ karavāṇi vaḥ 01,135.003a pracchannaṃ vidureṇoktaḥ śreyas tvam iha pāṇḍavān 01,135.003c pratipādaya viśvāsād iti kiṃ karavāṇi vaḥ 01,135.004a kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāv asya purocanaḥ 01,135.004c bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam 01,135.005a mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,135.005c iti vyavasitaṃ pārtha dhārtarāṣṭrasya me śrutam 01,135.006a kiṃ cic ca vidureṇokto mlecchavācāsi pāṇḍava 01,135.006c tvayā ca tat tathety uktam etad viśvāsakāraṇam 01,135.007a uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,135.007c abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai 01,135.008a śucim āptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam 01,135.008c na vidyate kaveḥ kiṃ cid abhijñānaprayojanam 01,135.009a yathā naḥ sa tathā nas tvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi 01,135.009c bhavataḥ sma yathā tasya pālayāsmān yathā kaviḥ 01,135.010a idaṃ śaraṇam āgneyaṃ madartham iti me matiḥ 01,135.010c purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 01,135.011a sa pāpaḥ kośavāṃś caiva sasahāyaś ca durmatiḥ 01,135.011c asmān api ca duṣṭātmā nityakālaṃ prabādhate 01,135.012a sa bhavān mokṣayatv asmān yatnenāsmād dhutāśanāt 01,135.012c asmāsv iha hi dagdheṣu sakāmaḥ syāt suyodhanaḥ 01,135.013a samṛddham āyudhāgāram idaṃ tasya durātmanaḥ 01,135.013c vaprānte niṣpratīkāram āśliṣyedaṃ kṛtaṃ mahat 01,135.014a idaṃ tad aśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam 01,135.014c prāg eva viduro veda tenāsmān anvabodhayat 01,135.015a seyam āpad anuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavān purā 01,135.015c purocanasyāviditān asmāṃs tvaṃ vipramocaya 01,135.016a sa tatheti pratiśrutya khanako yatnam āsthitaḥ 01,135.016c parikhām utkiran nāma cakāra sumahad bilam 01,135.017a cakre ca veśmanas tasya madhye nātimahan mukham 01,135.017c kapāṭayuktam ajñātaṃ samaṃ bhūmyā ca bhārata 01,135.018a purocanabhayāc caiva vyadadhāt saṃvṛtaṃ mukham 01,135.018b*1472_01 sa vai svargād ihāyātaḥ indrasyātipriyaṃkaraḥ 01,135.018b*1472_02 pāṇḍavānāṃ hitaṃ kartum indreṇa preṣitas tadā 01,135.018b*1472_03 nityamṛdbhakṣaṇaparo dinair daśabhir eva ca 01,135.018b*1472_04 kṛtvā bilaṃ ca sumahat punaḥ svargam ito gataḥ 01,135.018b*1472_05 sarvam indre nivedyātha punaḥ svargāt samāgataḥ 01,135.018c sa tatra ca gṛhadvāri vasaty aśubhadhīḥ sadā 01,135.019a tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa 01,135.019c divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanād vanam 01,135.020a viśvastavad aviśvastā vañcayantaḥ purocanam 01,135.020c atuṣṭās tuṣṭavad rājann ūṣuḥ paramaduḥkhitāḥ 01,135.021a na cainān anvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ 01,135.021c anyatra vidurāmātyāt tasmāt khanakasattamāt 01,136.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.001a tāṃs tu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān 01,136.001c viśvastān iva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ 01,136.001d*1473_01 sa tu saṃcintayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā 01,136.001d*1473_02 prāptakālam idaṃ manye pāṇḍavānāṃ vināśane 01,136.001d*1473_03 tad asyāntargataṃ bhāvaṃ vijñāya kurupuṃgavaḥ 01,136.001d*1473_04 cintayām āsa matimān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,136.002a purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo 'tha yudhiṣṭhiraḥ 01,136.002c bhīmasenārjunau caiva yamau covāca dharmavit 01,136.003a asmān ayaṃ suviśvastān vetti pāpaḥ purocanaḥ 01,136.003c vañcito 'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane 01,136.004a āyudhāgāram ādīpya dagdhvā caiva purocanam 01,136.004c ṣaṭ prāṇino nidhāyeha dravāmo 'nabhilakṣitāḥ 01,136.005a atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam 01,136.005c cakre niśi mahad rājann ājagmus tatra yoṣitaḥ 01,136.006a tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata 01,136.006c jagmur niśi gṛhān eva samanujñāpya mādhavīm 01,136.006d*1474_01 purocanapraṇihitā pṛthāṃ sma kila sevate 01,136.006d*1474_02 niṣādī duṣṭahṛdayā nityam antaracāriṇī 01,136.007a niṣādī pañcaputrā tu tasmin bhojye yadṛcchayā 01,136.007b*1475_01 purābhyāsakṛtasnehā sakhī kuntyāḥ samā sutaiḥ 01,136.007b*1475_02 ānīya madhumūlāni phalāni vividhāni ca 01,136.007c annārthinī samabhyāgāt saputrā kālacoditā 01,136.007d*1476_01 pāpā ca pañcaputrā sā pṛthāyāḥ sakhimāninī 01,136.008a sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā 01,136.008c saha sarvaiḥ sutai rājaṃs tasminn eva niveśane 01,136.008e suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa 01,136.009a atha pravāte tumule niśi supte jane vibho 01,136.009c tad upādīpayad bhīmaḥ śete yatra purocanaḥ 01,136.009d*1477_01 tato jatugṛhadvāraṃ dīpayām āsa pāṇḍavaḥ 01,136.009d*1477_02 samantato dadau paścād agniṃ tatra niveśane 01,136.009d*1477_03 jñātvā tu tad gṛhaṃ sarvam ādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ 01,136.009d*1477_04 suraṅgāṃ (!) viviśus tūrṇaṃ mātrā sārdham ariṃdamāḥ 01,136.009d*1478_01 pūrvam eva bilaṃ śodhya bhīmaseno mahāmatiḥ 01,136.009d*1478_02 pāṇḍavaiḥ sahitāṃ kuntīṃ prāveśayata tad bilam 01,136.009d*1478_03 dattvāgniṃ sahasā bhīmo nirjagāma bilena saḥ 01,136.009d*1479_01 gṛhe tatparitaḥ sudhīḥ 01,136.009d*1479_02 gṛhasthaṃ dravyasaṃjātaṃ 01,136.010a tataḥ pratāpaḥ sumahāñ śabdaś caiva vibhāvasoḥ 01,136.010c prādurāsīt tadā tena bubudhe sa janavrajaḥ 01,136.010d*1480_01 tad avekṣya gṛhaṃ dīptam āhuḥ paurāḥ kṛśānanāḥ 01,136.011 paurā ūcuḥ 01,136.011a duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā 01,136.011c gṛham ātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yat 01,136.011d*1481_01 aho dhik pāṇḍavāḥ sarve dahyanta iti cukruśuḥ 01,136.011d*1481_02 cakruś ca paramaṃ yatnaṃ narās teṣāṃ pramokṣaṇe 01,136.011d*1481_03 tatas te jātuṣaṃ veśma dadṛśū romaharṣaṇam 01,136.011d*1481_04 pāṇḍavānāṃ vināśāya vihitaṃ krūrakarmaṇā 01,136.011d*1482_01 purocanena pāpena duryodhanahitepsayā 01,136.012a aho dhig dhṛtarāṣṭrasya buddhir nātisamañjasī 01,136.012c yaḥ śucīn pāṇḍavān bālān dāhayām āsa mantriṇā 01,136.013a diṣṭyā tv idānīṃ pāpātmā dagdho 'yam atidurmatiḥ 01,136.013c anāgasaḥ suviśvastān yo dadāha narottamān 01,136.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.014a evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ 01,136.014c parivārya gṛhaṃ tac ca tasthū rātrau samantataḥ 01,136.015a pāṇḍavāś cāpi te rājan mātrā saha suduḥkhitāḥ 01,136.015c bilena tena nirgatya jagmur gūḍham alakṣitāḥ 01,136.016a tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ 01,136.016c na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,136.017a bhīmasenas tu rājendra bhīmavegaparākramaḥ 01,136.017c jagāma bhrātṝn ādāya sarvān mātaram eva ca 01,136.018a skandham āropya jananīṃ yamāv aṅkena vīryavān 01,136.018c pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalau 01,136.018d*1483_01 bilena yojanaṃ dūraṃ gatvā siddhapade śubhe 01,136.018d*1483_02 niścerur vaṭamūle te nidrāmudritalocanāḥ 01,136.018d*1483_03 bilān nirgatya sahasā bhrātṝn mātaram eva ca 01,136.018d*1483_04 gaṅgātīravanaṃ prāpya vahan prāyāt sa mārutiḥ 01,136.019a tarasā pādapān bhañjan mahīṃ padbhyāṃ vidārayan 01,136.019c sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ 01,136.019d*1484_01 avyaktavanamārgaḥ san bhañjan gulmalatāgurūn 01,136.019d@085=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.019d@085_0001 etasminn eva kāle tu yathāsaṃpraty ayaṃ kaviḥ 01,136.019d@085_0002 viduraḥ preṣayām āsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim 01,136.019d@085_0003 sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavān dadṛśe vane 01,136.019d@085_0004 jananyā saha kauravya māpayānān nadījalam 01,136.019d@085_0005 viditaṃ tan mahābuddher vidurasya mahātmanaḥ 01,136.019d@085_0006 tatas tasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ 01,136.019d@085_0007 tataḥ saṃpreṣito vidvān vidureṇa naras tadā 01,136.019d@085_0008 pārthānāṃ darśayām āsa manomārutagāminīm 01,136.019d@085_0009 sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm 01,136.019d@085_0010 śive bhāgīrathītīre narair visrambhibhiḥ kṛtām 01,136.019d@085_0011 tataḥ punar athovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam 01,136.019d@085_0012 yudhiṣṭhira nibodhedaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ 01,136.019d@085_0013 kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ 01,136.019d@085_0014 na hantīty evam ātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati 01,136.019d@085_0015 tena māṃ preṣitaṃ viddhi viśvastaṃ saṃjñayānayā 01,136.019d@085_0016 bhūyaś caivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato 'rthavit 01,136.019d@085_0017 karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe 01,136.019d@085_0018 śakuniṃ caiva kaunteya vijetāsi na saṃśayaḥ 01,136.019d@085_0019 iyaṃ vāripathe yuktā naur apsu sukhagāminī 01,136.019d@085_0020 mocayiṣyati vaḥ sarvān asmād deśān na saṃśayaḥ 01,136.019d@085_0021 atha tān vyathitān dṛṣṭvā saha mātrā narottamān 01,136.019d@085_0022 nāvam āropya gaṅgāyāṃ prasthitān abravīt punaḥ 01,136.019d@085_0023 viduro mūrdhny upāghrāya pariṣvajya ca vo muhuḥ 01,136.019d@085_0024 ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānam iti cābravīt 01,136.019d@085_0025 ity uktvā sa tu tān vīrān pumān viduracoditaḥ 01,136.019d@085_0026 tārayām āsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān 01,136.019d@085_0027 tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃś ca sarvaśaḥ 01,136.019d@085_0028 jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatam agād dhi saḥ 01,136.019d@085_0029 pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ pratisaṃdiśya vai kaveḥ 01,136.019d@085_0030 gaṅgām uttīrya vegena jagmur gūḍham alakṣitāḥ 01,137.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,137.001a atha rātryāṃ vyatītāyām aśeṣo nāgaro janaḥ 01,137.001c tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān 01,137.002a nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśus tataḥ 01,137.002c jātuṣaṃ tad gṛhaṃ dagdham amātyaṃ ca purocanam 01,137.003a nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā 01,137.003c pāṇḍavānāṃ vināśāya ity evaṃ cukruṣur janāḥ 01,137.004a vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ 01,137.004c dagdhavān pāṇḍudāyādān na hy enaṃ pratiṣiddhavān 01,137.005a nūnaṃ śāṃtanavo bhīṣmo na dharmam anuvartate 01,137.005c droṇaś ca viduraś caiva kṛpaś cānye ca kauravāḥ 01,137.005d*1485_01 nāvekṣante hataṃ dharmaṃ dharmajñā apy aho vidhe 01,137.005d*1485_02 śrutavanto 'pi vidvāṃso dhanavad vaśagā aho 01,137.005d*1485_03 sādhūn anāthān dharmiṣṭhān satyavrataparāyaṇān 01,137.005d*1485_04 nāvekṣante mahānto 'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam 01,137.006a te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya preṣayāmo durātmanaḥ 01,137.006c saṃvṛttas te paraḥ kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi 01,137.007a tato vyapohamānās te pāṇḍavārthe hutāśanam 01,137.007c niṣādīṃ dadṛśur dagdhāṃ pañcaputrām anāgasam 01,137.007d*1486_01 itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete yaśasvinī 01,137.007d*1486_02 putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hanta paśyata nāgarāḥ 01,137.008a khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam 01,137.008c pāṃsubhiḥ pratyapihitaṃ puruṣais tair alakṣitam 01,137.008d*1487_01 ity eva sarve śocantaḥ pṛthak caiva tathābruvan 01,137.009a tatas te preṣayām āsur dhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ 01,137.009c pāṇḍavān agninā dagdhān amātyaṃ ca purocanam 01,137.010a śrutvā tu dhṛtarāṣṭras tad rājā sumahad apriyam 01,137.010c vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ 01,137.010d*1488_01 antarhṛṣṭamanāś cāsau bahirduḥkhasamākulaḥ 01,137.010d*1488_02 antaḥ śīto bahiś coṣṇo grīṣme 'gādhahrado yathā 01,137.011a adya pāṇḍur mṛto rājā bhrātā mama sudurlabhaḥ 01,137.011c teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ 01,137.012a gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam 01,137.012c satkārayantu tān vīrān kuntirājasutāṃ ca tām 01,137.013a kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca 01,137.013c ye ca tatra mṛtās teṣāṃ suhṛdo 'rcantu tān api 01,137.013d*1489_01 mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ 01,137.014a evaṃgate mayā śakyaṃ yad yat kārayituṃ hitam 01,137.014c pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca tat sarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ 01,137.014d*1490=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.014d*1490_01 sametās tu tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ 01,137.014d*1490_02 dhṛtarāṣṭraḥ saputraś ca gaṅgām abhimukhā yayuḥ 01,137.014d*1490_03 ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanāḥ 01,137.014d*1490_04 udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,137.014d*1491_01 saputrabāndhavāmātyās tyaktamaṅgalavāhanāḥ 01,137.014d*1491_02 acchatrāś cāntarā rājan gaṅgām abhimukhā yayuḥ 01,137.015a evam uktvā tataś cakre jñātibhiḥ parivāritaḥ 01,137.015c udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,137.016a cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 01,137.016b*1492_01 hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare 01,137.016b*1492_02 hā phālguneti cāpy anye hā yamāv iti cāpare 01,137.016b*1492_03 kuntīm ārtāś ca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ 01,137.016b*1492_04 anye paurajanāś caivam anvaśocanta pāṇḍavān 01,137.016b*1493_01 aho rūpaṃ tu lāvaṇyam atha vidyābalaṃ muhuḥ 01,137.016b*1493_02 aucityam athavā prema kiṃ kiṃ śocāmahe vayam 01,137.016b*1493_03 ity evaṃ bahu bhāṣanto rurudur nāgarā bhṛśam 01,137.016c viduras tv alpaśaś cakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ 01,137.016d@086=0040 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.016d@086=0047 bhīṣmaḥ 01,137.016d@086=0051 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.016d@086=0053 viduraḥ 01,137.016d@086_0001 tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutān mṛtān 01,137.016d@086_0002 mātrā saheti tāñ śrutvā vilalāpa ruroda ca 01,137.016d@086_0003 hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanaṃjaya hā yamau 01,137.016d@086_0004 hā pṛthe saha putrais tvam ekarātreṇa svargatā 01,137.016d@086_0005 mātrā saha kumārās te sarve tatraiva saṃsthitāḥ 01,137.016d@086_0006 na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanaṃjayau 01,137.016d@086_0007 tarasā vegitātmānau nirbhettum api mandiram 01,137.016d@086_0008 parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ 01,137.016d@086_0009 sarvathā vikṛtaṃ tat tu yadi te nidhanaṃ gatāḥ 01,137.016d@086_0010 dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprair yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0011 pṛthivyāṃ caratāṃ śreṣṭho bhavitā sa dhanaṃjayaḥ 01,137.016d@086_0012 satyavrato dharmadattaḥ satyavāk śubhalakṣaṇaḥ 01,137.016d@086_0013 kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0014 ātmānam upamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ 01,137.016d@086_0015 saha mātrā tu kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ 01,137.016d@086_0016 paripālitaś ciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ 01,137.016d@086_0017 bhagnaḥ syād vāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0018 yauvarājyābhiṣiktena pitur yenāhṛtaṃ yaśaḥ 01,137.016d@086_0019 ātmanaś ca pituś caiva satyadharmāryavṛttibhiḥ 01,137.016d@086_0020 sa brahmaṇyaḥ paraprekṣī hṛdi śokaṃ nidhāya me 01,137.016d@086_0021 kālena sa hi saṃbhagno dhik kṛtāntam anarthadam 01,137.016d@086_0022 yac ca sā vanavāsena kleśitā duḥkhabhāginī 01,137.016d@086_0023 putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtā tv anu 01,137.016d@086_0024 alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītim avāpa yā 01,137.016d@086_0025 dagdhādya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorathā 01,137.016d@086_0026 etac ca cintayānasya bahudhā vyathitaṃ manaḥ 01,137.016d@086_0027 avadhūya ca me dehaṃ hṛdaye 'gnir na dīryate 01,137.016d@086_0028 pīnaskandhaś cārubāhur merukūṭasamo yuvā 01,137.016d@086_0029 mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me 01,137.016d@086_0030 atityāgī ca yogī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ 01,137.016d@086_0031 pravṛttimāṃl labdhalakṣyo rathayānaviśāradaḥ 01,137.016d@086_0032 dūrapātī tv asaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravit 01,137.016d@086_0033 adīnātmā naravyāghraḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 01,137.016d@086_0034 yena prācyās tu sauvīrā dākṣiṇātyāś ca nirjitāḥ 01,137.016d@086_0035 khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam 01,137.016d@086_0036 yasmiñ jāte viśokābhūt kuntī pāṇḍuś ca vīryavān 01,137.016d@086_0037 puraṃdarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ 01,137.016d@086_0038 kathaṃ tau vṛṣabhaskandhau siṃhavikrāntagāminau 01,137.016d@086_0039 martyadharmam anuprāptau yamāv arinibarhaṇau 01,137.016d@086_0040 tasya vikranditaṃ śrutvā udakaṃ ca prasiñcataḥ 01,137.016d@086_0041 deśakālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata 01,137.016d@086_0042 mā śocas tvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahāvrata 01,137.016d@086_0043 na teṣāṃ vidyate pāpaṃ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā 01,137.016d@086_0044 tac ca tebhyaḥ sa udakaṃ vipraṣiñcatu bhārata 01,137.016d@086_0045 so 'bravīt kiṃ cid uccārya kauravāṇām aśṛṇvatām 01,137.016d@086_0046 kṣattāram anusaṃgṛhya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ 01,137.016d@086_0047 kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahārathāḥ 01,137.016d@086_0048 katham asmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍor na hi nipātitaḥ 01,137.016d@086_0049 kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt 01,137.016d@086_0050 jananī garuḍeneva kumārās te samuddhṛtāḥ 01,137.016d@086_0051 evam uktas tu kauravyaḥ kauravāṇām aśṛṇvatām 01,137.016d@086_0052 ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe 01,137.016d@086_0053 dhṛtarāṣṭrasya śakuneḥ rājño duryodhanasya ca 01,137.016d@086_0054 vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ 01,137.016d@086_0055 tatrāham api ca jñātvā tasya pāpasya niścayam 01,137.016d@086_0056 taṃ jighāṃsur ahaṃ cāpi teṣām anumate sthitaḥ 01,137.016d@086_0057 tato jatugṛhaṃ gatvā dahane 'smin niyojite 01,137.016d@086_0058 pṛthāyāś ca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 01,137.016d@086_0059 tataḥ khanakam āhūya suraṅgāṃ vai bile tadā 01,137.016d@086_0060 saguhāṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutās tadā 01,137.016d@086_0061 niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 01,137.016d@086_0062 tatas tu nāvam āropya sahaputrāṃ pṛthām aham 01,137.016d@086_0063 dattvābhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛham adāhayam 01,137.016d@086_0064 tasmāt te mā sma bhūd duḥkhaṃ muktāḥ pāpāt tu pāṇḍavāḥ 01,137.016d@086_0065 nirgatāḥ pāṇḍavā rājan mātrā saha paraṃtapāḥ 01,137.016d@086_0066 agnidāhān mahāghorān mayā tasmād upāyataḥ 01,137.016d@086_0067 mā sma śokam imaṃ kārṣīr jīvanty eva ca pāṇḍavāḥ 01,137.016d@086_0068 pracchannā vicariṣyanti yāvat kālasya paryayaḥ 01,137.016d@086_0069 tasmin yudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ 01,137.016d@086_0070 vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandram ivoditam 01,137.016d@086_0071 na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanaṃjayaḥ 01,137.016d@086_0072 bhīmasenaś ca durdharṣo mādrīputrau ca bhārata 01,137.017a pāṇḍavāś cāpi nirgatya nagarād vāraṇāvatāt 01,137.017b*1494_01 nadīṃ gaṅgām anuprāptā mātṛṣaṣṭhā mahābalāḥ 01,137.017b*1494_02 dāśānāṃ bhujavegena nadyāḥ srotojavena ca 01,137.017b*1494_03 vāyunā cānukūlena tūrṇaṃ pāram avāpnuvan 01,137.017c javena prayayū rājan dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 01,137.018a vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrair dakṣiṇāmukhāḥ 01,137.018c yatamānā vanaṃ rājan gahanaṃ pratipedire 01,137.019a tataḥ śrāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ 01,137.019c punar ūcur mahāvīryaṃ bhīmasenam idaṃ vacaḥ 01,137.020a itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yad vayaṃ gahane vane 01,137.020c diśaś ca na prajānīmo gantuṃ caiva na śaknumaḥ 01,137.021a taṃ ca pāpaṃ na jānīmo yadi dagdhaḥ purocanaḥ 01,137.021c kathaṃ nu vipramucyema bhayād asmād alakṣitāḥ 01,137.022a punar asmān upādāya tathaiva vraja bhārata 01,137.022c tvaṃ hi no balavān eko yathā satatagas tathā 01,137.023a ity ukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ 01,137.023c ādāya kuntīṃ bhrātṝṃś ca jagāmāśu mahābalaḥ 01,138.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,138.001a tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam 01,138.001b*1495_01 vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitam ivābhavat 01,138.001c pravavāv anilo rājañ śuciśukrāgame yathā 01,138.001d*1496_01 āvarjitalatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ 01,138.002a sa mṛdnan puṣpitāṃś caiva phalitāṃś ca vanaspatīn 01,138.002c ārujan dārugulmāṃś ca pathas tasya samīpajān 01,138.002d*1497_01 sa roṣita iva kruddho vane bhañjan mahādrumān 01,138.002d*1497_02 triḥprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣī mataṅgarāṭ 01,138.003a tathā vṛkṣān bhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ 01,138.003b*1498_01 tasya kakṣadvayodbhūtapavanadhvanir utthitaḥ 01,138.003b*1498_02 gumbhitāśeṣadigbhāgaḥ śuśruve 'tibhayaṃkaraḥ 01,138.003c tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata 01,138.004a asakṛc cāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ 01,138.004b*1499_01 uttatāra nadīṃ gaṅgāṃ vihaṃgāsaṃgavāgminīm 01,138.004b*1500_01 mātaraṃ ca vahan bhrātṝn aśrameṇa samīrajaḥ 01,138.004c pathi pracchannam āsedur dhārtarāṣṭrabhayāt tadā 01,138.005a kṛcchreṇa mātaraṃ tv ekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm 01,138.005c avahat tatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca 01,138.006a āgamaṃs te vanoddeśam alpamūlaphalodakam 01,138.006c krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ 01,138.007a ghorā samabhavat saṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ 01,138.007c aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ 01,138.007d*1501_01 śīrṇaparṇaphalai rājan bahugulmakṣupair drumaiḥ 01,138.007d*1501_02 bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhair nānādrumasamākulaiḥ 01,138.008a te śrameṇa ca kauravyās tṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ 01,138.008c nāśaknuvaṃs tadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā 01,138.008d*1502_01 atīva gahanaṃ ghoraṃ durvijñeyapathaṃ kva cit 01,138.008d*1503_01 nyaviśanta hi te sarve nirāsvāde mahāvane 01,138.008d*1503_02 tatas tṛṣāparikṣāmā kuntī putrān athābravīt 01,138.008d*1503_03 mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā 01,138.008d*1503_04 tṛṣṇayā hi parītāsmi putrān bhṛśam athābravīt 01,138.008d*1503_05 tac chrutvā bhīmasenasya mātṛsnehāt prajalpitam 01,138.008d*1503_06 kāruṇyena manas taptaṃ gamanāyopacakrame 01,138.008d*1504_01 rātryām eva gatās tūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam 01,138.008d*1505_01 itaḥ param ahaṃ śaktā na gantuṃ ca padāt padam 01,138.008d*1505_02 śayiṣye vṛkṣamūle 'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām 01,138.008d*1505_03 śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalāt puraḥ 01,138.008d*1505_04 sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi vṛthā suta 01,138.008d*1506_01 anye 'rayo na me santi bhīmasenād ṛte bhuvi 01,138.008d*1506_02 dhārtarāṣṭrād vṛthā bhīro na māṃ svaptum ihecchasi 01,138.008d*1506_03 bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā 01,138.008d*1506_04 sāśrudhvani rudantī sā nidrāvaśam upāgatā 01,138.009a tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat 01,138.009c nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyam upādravat 01,138.010a tatra nikṣipya tān sarvān uvāca bharatarṣabhaḥ 01,138.010c pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvam iti prabho 01,138.011a ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ 01,138.011c dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matir mama 01,138.012a anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata 01,138.012c jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ 01,138.013a sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha 01,138.013b*1507_01 teṣām arthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ 01,138.013b*1508_01 paṅkajānām anekaiś ca patrair baddhvā jalāśayān 01,138.013c uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nṛpa 01,138.014a gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṃ prati 01,138.014b*1509_01 śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā 01,138.014b*1510_01 bhātṝṃś ca mātaraṃ caiva jalaṃ śītam apāyayat 01,138.014b*1510_02 pītodakās te sarve 'pi pariśramavaśāt punaḥ 01,138.014b*1510_03 nidrāpahṛtadhairyāś ca suṣupur bhṛśavihvalāḥ 01,138.014c sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca vasudhātale 01,138.014d*1511_01 mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale 01,138.014d*1511_02 vikṣiptakarapādāṃś ca dīrghocchvāsamahāravān 01,138.014d*1511_03 ūrdhvavaktrān mahākāyān pañcendrān iva bhūtale 01,138.014d*1511_04 ajñātavṛkṣanilayapretarākṣasasādhvasān 01,138.014e bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ 01,138.014f*1512_01 ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati 01,138.014f*1512_02 yat paśyāmi mahīsuptān bhrātṝn adya sumandabhāk 01,138.015a śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate 01,138.015c nādhijagmus tadā nidrāṃ te 'dya suptā mahītale 01,138.016a svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ 01,138.016c kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām 01,138.017a snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,138.017c prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām 01,138.018a sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām 01,138.018c śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyām atathocitām 01,138.019a dharmād indrāc ca vāyoś ca suṣuve yā sutān imān 01,138.019c seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hy adyātathocitā 01,138.020a kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭum ataḥ param 01,138.020c yo 'ham adya naravyāghrān suptān paśyāmi bhūtale 01,138.021a triṣu lokeṣu yad rājyaṃ dharmavidyo 'rhate nṛpaḥ 01,138.021c so 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavat katham 01,138.022a ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣv apratimo bhuvi 01,138.022c śete prākṛtavad bhūmāv ato duḥkhataraṃ nu kim 01,138.022d*1513_01 imau nīlotpalaśyāmau nareṣv apratimau bhuvi 01,138.023a aśvināv iva devānāṃ yāv imau rūpasaṃpadā 01,138.023c tau prākṛtavad adyemau prasuptau dharaṇītale 01,138.024a jñātayo yasya naiva syur viṣamāḥ kulapāṃsanāḥ 01,138.024c sa jīvet susukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ 01,138.025a eko vṛkṣo hi yo grāme bhavet parṇaphalānvitaḥ 01,138.025c caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ 01,138.026a yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ 01,138.026c te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ 01,138.027a balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ 01,138.027c jīvanty anyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva 01,138.028a vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā 01,138.028b*1514_01 rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena ca 01,138.028b*1514_02 duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā 01,138.028c vivāsitā na dagdhāś ca kathaṃ cit tasya śāsanāt 01,138.029a tasmān muktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ 01,138.029c kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam 01,138.029d*1515_01 sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana 01,138.029d*1515_02 nūnaṃ devāḥ prasannās te nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ 01,138.029d*1515_03 prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate 01,138.029d*1515_04 nanv adya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam 01,138.029d*1515_05 gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam 01,138.029d*1515_06 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat te na krudhyate nṛpaḥ 01,138.029d*1515_07 dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ 01,138.029d*1515_08 evam uktvā mahābāhuḥ krodhasaṃdīptamānasaḥ 01,138.029d*1515_09 karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasan dīnamānasaḥ 01,138.029d*1515_10 punar dīnamanā bhūtvā śāntārcir iva pāvakaḥ 01,138.029d*1515_11 bhrātṝn mahītale suptān avaikṣata vṛkodaraḥ 01,138.029d*1515_12 viśvastān iva saṃviṣṭān pṛthagjanasamān iva 01,138.030a nātidūre ca nagaraṃ vanād asmād dhi lakṣaye 01,138.030c jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṃ svayam 01,138.031a pāsyantīme jalaṃ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ 01,138.031c iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā 01,139.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,139.001a tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ 01,139.001c avidūre vanāt tasmāc chālavṛkṣam upāśritaḥ 01,139.002a krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryo mahābalaḥ 01,139.002b*1516_01 prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ 01,139.002b*1516_02 daṃṣṭrākarālavadanaḥ piśitepsuḥ kṣudhārditaḥ 01,139.002b*1516_03 lambasphig lambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ 01,139.002b*1516_04 mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ 01,139.002b*1516_05 yadṛcchayā tān apaśyat pāṇḍuputrān mahārathān 01,139.002c virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ 01,139.002e piśitepsuḥ kṣudhārtas tān apaśyata yadṛcchayā 01,139.003a ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyan dhunvan rūkṣāñ śiroruhān 01,139.003c jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥ punar avekṣya ca 01,139.004a duṣṭo mānuṣamāṃsādo mahākāyo mahābalaḥ 01,139.004c āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīm idam abravīt 01,139.005a upapannaś cirasyādya bhakṣo mama manaḥpriyaḥ 01,139.005c snehasravān prasravati jihvā paryeti me mukham 01,139.006a aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāś cirasyāpātaduḥsahāḥ 01,139.006c deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca 01,139.007a ākramya mānuṣaṃ kaṇṭham ācchidya dhamanīm api 01,139.007c uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu 01,139.008a gaccha jānīhi ke tv ete śerate vanam āśritāḥ 01,139.008c mānuṣo balavān gandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me 01,139.009a hatvaitān mānuṣān sarvān ānayasva mamāntikam 01,139.009c asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayam asti te 01,139.010a eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ 01,139.010c bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vaco mama 01,139.010d*1517_01 bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ 01,139.010d*1517_02 nṛtyāva sahitāv āvāṃ dattatālāv anekaśaḥ 01,139.010d*1517_03 evam uktā hiḍimbā tu hiḍimbena tadā vane 01,139.010d*1518_01 āplutyāplutya ca tarūn agacchat pāṇḍavān prati 01,139.011a bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇeva rākṣasī 01,139.011c jagāma tatra yatra sma pāṇḍavā bharatarṣabha 01,139.012a dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavān pṛthayā saha 01,139.012c śayānān bhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tv aparājitam 01,139.012d*1519_01 upāsyamānān bhīmena rūpayauvanaśālinā 01,139.012d*1519_02 sukumārāṃś ca pārthāṃś ca vyāyāmena ca karśitān 01,139.012d*1519_03 duḥkhena saṃprayuktāṃś ca sahajyeṣṭhān pramāthinaḥ 01,139.012d*1519_04 raudrī satī rājaputrān darśanīyapradarśanam 01,139.013a dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandham ivodgatam 01,139.013c rākṣasī kāmayām āsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi 01,139.013d*1520_01 antargatena manasā cintayām āsa rākṣasī 01,139.014a ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ 01,139.014c kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhaven mama 01,139.015a nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūropasaṃhitam 01,139.015c patisneho 'tibalavān na tathā bhrātṛsauhṛdam 01,139.016a muhūrtam iva tṛptiś ca bhaved bhrātur mamaiva ca 01,139.016c hatair etair ahatvā tu modiṣye śāśvatiḥ samāḥ 01,139.016d*1521_01 hiḍimbī tu mahāraudrā tadā bharatasattama 01,139.016d*1521_02 utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpam āsthitā 01,139.017a sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣam uttamam 01,139.017c upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ 01,139.017d*1522_01 iṅgitākārakuśalā hy upāsarpac chanaiḥ śanaiḥ 01,139.017d*1522_02 vinamyamāneva latā sarvābharaṇabhūṣitā 01,139.017d*1522_03 śanaiḥ śanaiḥ sa tāṃ bhīmaḥ samīpam upasarpatīm 01,139.017d*1522_04 vīkṣamāṇas tadāpaśyat tanvīṃ pīnapayodharām 01,139.017d*1522_05 candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām 01,139.017d*1522_06 kṛṣṇāṃ supāṇḍurair dantair bimboṣṭhīṃ cārudarśanām 01,139.017d*1522_07 dṛṣṭvā tāṃ rūpasaṃpannāṃ bhīmo vismayam āgataḥ 01,139.017d*1522_08 upacāraguṇair yuktāṃ lālitair hāsyasaṃsthitaiḥ 01,139.017d*1522_09 samīpam upasaṃprāpya bhīmasyātha varānanā 01,139.017d*1522_10 vaco vacanavelāyām idaṃ provāca pāṇḍavam 01,139.018a vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā 01,139.018c smitapūrvam idaṃ vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 01,139.019a kutas tvam asi saṃprāptaḥ kaś cāsi puruṣarṣabha 01,139.019c ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ 01,139.020a keyaṃ ca bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha 01,139.020c śete vanam idaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā 01,139.021a nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam 01,139.021c vasati hy atra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ 01,139.022a tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā 01,139.022c bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākam amaropama 01,139.023a sāhaṃ tvām abhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham 01,139.023c nānyaṃ bhartāram icchāmi satyam etad bravīmi te 01,139.024a etad vijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara 01,139.024c kāmopahatacittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva mām 01,139.025a trāsye 'haṃ tvāṃ mahābāho rākṣasāt puruṣādakāt 01,139.025c vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha 01,139.025d*1523_01 icchāmi vīra bhadraṃ te mā mā prāṇān vihāsiṣuḥ 01,139.025d*1523_02 tvayā hy ahaṃ parityaktā na jīveyam ariṃdama 01,139.026a antarikṣacarā hy asmi kāmato vicarāmi ca 01,139.026c atulām āpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha 01,139.026d*1524_01 eṣa jyeṣṭho mama bhrātā nānyaḥ paramako guruḥ 01,139.026d*1524_02 aniviṣṭaś ca taṃ nāhaṃ parividyāṃ kathaṃ cana 01,139.027 bhīma uvāca 01,139.027a mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhān aparān imān 01,139.027c parityajeta ko nv adya prabhavann iva rākṣasi 01,139.028a ko hi suptān imān bhrātṝn dattvā rākṣasabhojanam 01,139.028c mātaraṃ ca naro gacchet kāmārta iva madvidhaḥ 01,139.028d*1525=00 rākṣasī 01,139.028d*1525=03 bhīmaḥ 01,139.028d*1525_01 ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā paraṃtapa 01,139.028d*1525_02 sodarān utsṛjaitāṃs tvam āroha jaghanaṃ mama 01,139.028d*1525_03 nāhaṃ jīvitum āśaṃse bhrātṝn utsṛjya rākṣasi 01,139.028d*1525_04 yathāgataṃ vrajaikā tvaṃ vipriyaṃ me prabhāṣase 01,139.029 rākṣasy uvāca 01,139.029a yat te priyaṃ tat kariṣye sarvān etān prabodhaya 01,139.029c mokṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasāt puruṣādakāt 01,139.030 bhīma uvāca 01,139.030a sukhasuptān vane bhrātṝn mātaraṃ caiva rākṣasi 01,139.030c na bhayād bodhayiṣyāmi bhrātus tava durātmanaḥ 01,139.031a na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam 01,139.031c na manuṣyā na gandharvā na yakṣāś cārulocane 01,139.032a gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yad vāpīcchasi tat kuru 01,139.032c taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam 01,140.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,140.001a tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ 01,140.001c avatīrya drumāt tasmād ājagāmātha pāṇḍavān 01,140.002a lohitākṣo mahābāhur ūrdhvakeśo mahābalaḥ 01,140.002c meghasaṃghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭrojjvalānanaḥ 01,140.002d*1526_01 talaṃ talena saṃhatya bāhū vikṣipya cāsakṛt 01,140.002d*1526_02 udvṛttanetraḥ saṃkruddho dantān danteṣu niṣpiṣan 01,140.002d*1527_01 na bibheti hiḍimbī ca preṣitā kim anāgatā 01,140.003a tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva tathā vikṛtadarśanam 01,140.003c hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenam idaṃ vacaḥ 01,140.004a āpataty eṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ 01,140.004c tvām ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yad bravīmi tathā kuru 01,140.005a ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā 01,140.005c āruhemāṃ mama śroṇīṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā 01,140.006a prabodhayainān saṃsuptān mātaraṃ ca paraṃtapa 01,140.006c sarvān eva gamiṣyāmi gṛhītvā vo vihāyasā 01,140.007 bhīma uvāca 01,140.007a mā bhais tvaṃ vipulaśroṇi naiṣa kaś cin mayi sthite 01,140.007b*1528_01 hiṃsituṃ śaknuyād rakṣa iti me niścitā matiḥ 01,140.007b*1529_01 etān bādhayituṃ śakto devo vā dānavo 'pi vā 01,140.007c aham enaṃ haniṣyāmi prekṣantyās te sumadhyame 01,140.008a nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama 01,140.008c soḍhuṃ yudhi parispandam athavā sarvarākṣasāḥ 01,140.009a paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāv imau 01,140.009c ūrū parighasaṃkāśau saṃhataṃ cāpy uro mama 01,140.010a vikramaṃ me yathendrasya sādya drakṣyasi śobhane 01,140.010c māvamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā mām iha mānuṣam 01,140.011 hiḍimbovāca 01,140.011a nāvamanye naravyāghra tvām ahaṃ devarūpiṇam 01,140.011c dṛṣṭāpadānas tu mayā mānuṣeṣv eva rākṣasaḥ 01,140.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,140.012a tathā saṃjalpatas tasya bhīmasenasya bhārata 01,140.012c vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 01,140.013a avekṣamāṇas tasyāś ca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ 01,140.013c sragdāmapūritaśikhaṃ samagrendunibhānanam 01,140.014a subhrūnāsākṣikeśāntaṃ sukumāranakhatvacam 01,140.014c sarvābharaṇasaṃyuktaṃ susūkṣmāmbaravāsasam 01,140.015a tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam 01,140.015b*1530_01 sa dadarśāgratas tasya bhīmasya puruṣādakaḥ 01,140.015c puṃskāmāṃ śaṅkamānaś ca cukrodha puruṣādakaḥ 01,140.016a saṃkruddho rākṣasas tasyā bhaginyāḥ kurusattama 01,140.016c utphālya vipule netre tatas tām idam abravīt 01,140.017a ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ 01,140.017c na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopād vipramohitā 01,140.018a dhik tvām asati puṃskāme mama vipriyakāriṇi 01,140.018c pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣām ayaśaskari 01,140.019a yān imān āśritākārṣīr apriyaṃ sumahan mama 01,140.019c eṣa tān adya vai sarvān haniṣyāmi tvayā saha 01,140.020a evam uktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ 01,140.020c vadhāyābhipapātaināṃ dantair dantān upaspṛśan 01,140.020d*1531_01 garjantam evaṃ vijane bhīmaseno 'bhivīkṣya tam 01,140.020d*1531_02 rakṣan prabodhaṃ bhrātṝṇāṃ mātuś ca paravīrahā 01,140.021a tam āpatantaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,140.021c bhartsayām āsa tejasvī tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 01,141.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,141.001a bhīmasenas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasann iva 01,141.001c bhaginīṃ prati saṃkruddham idaṃ vacanam abravīt 01,141.002a kiṃ te hiḍimba etair vā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ 01,141.002c mām āsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana 01,141.003a mayy eva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantum arhasi 01,141.003c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati 01,141.004a na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayaty adya mām iha 01,141.004c coditaiṣā hy anaṅgena śarīrāntaracāriṇā 01,141.004e bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśohara 01,141.005a tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca 01,141.005c kāmayaty adya māṃ bhīrur naiṣā dūṣayate kulam 01,141.006a anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ tvam iha rākṣasa 01,141.006b*1532_01 hantum arhasi durbuddhe śūraś cet saṃhara smaram 01,141.006c mayi tiṣṭhati duṣṭātman na striyaṃ hantum arhasi 01,141.006d*1533_01 madarthaṃ kāmabāṇārtāṃ tvām ahaṃ hanmi rākṣasa 01,141.007a samāgaccha mayā sārdham ekenaiko narāśana 01,141.007c aham eva nayiṣyāmi tvām adya yamasādanam 01,141.008a adya te talaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām 01,141.008b*1534_01 śatadhā bhedam āyāti pūrṇakumbha ivāśmani 01,141.008c kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ 01,141.009a adya gātrāṇi kravyādāḥ śyenā gomāyavaś ca te 01,141.009c karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe 01,141.010a kṣaṇenādya kariṣye 'ham idaṃ vanam akaṇṭakam 01,141.010c purastād dūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān 01,141.011a adya tvāṃ bhaginī pāpa kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi 01,141.011c drakṣaty adripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam 01,141.012a nirābādhās tvayi hate mayā rākṣasapāṃsana 01,141.012c vanam etac cariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ 01,141.013 hiḍimba uvāca 01,141.013a garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa 01,141.013b*1535_01 śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te 01,141.013c kṛtvaitat karmaṇā sarvaṃ katthethā mā ciraṃ kṛthāḥ 01,141.014a balinaṃ manyase yac ca ātmānam aparākramam 01,141.014c jñāsyasy adya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam 01,141.015a na tāvad etān hiṃsiṣye svapantv ete yathāsukham 01,141.015c eṣa tvām eva durbuddhe nihanmy adyāpriyaṃvadam 01,141.016a pītvā tavāsṛg gātrebhyas tataḥ paścād imān api 01,141.016c haniṣyāmi tataḥ paścād imāṃ vipriyakāriṇīm 01,141.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,141.017a evam uktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ 01,141.017c abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam 01,141.018a tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,141.018c vegena prahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasann iva 01,141.019a nigṛhya taṃ balād bhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha 01,141.019c tasmād deśād dhanūṃṣy aṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 01,141.020a tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balād dhṛtaḥ 01,141.020c bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadad bhairavaṃ ravam 01,141.021a punar bhīmo balād enaṃ vicakarṣa mahābalaḥ 01,141.021c mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhaved iti 01,141.021d*1536_01 haste gṛhītvā tad rakṣo dūram anyatra nītavān 01,141.021d*1536_02 pucche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā 01,141.022a anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣatur ojasā 01,141.022c rākṣaso bhīmasenaś ca vikramaṃ cakratuḥ param 01,141.022d*1537_01 bhaṅktvā vṛkṣān mahāśākhāṃs tāḍayām āsatuḥ krudhā 01,141.022d*1537_02 sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān 01,141.022d*1537_03 nyagrodhaplakṣakharjūrapanasān aśmakaṇṭakān 01,141.022d*1537_04 etān anyān mahāvṛkṣān utkhāya tarasākhilān 01,141.022d*1537_05 utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayām āsatū raṇe 01,141.022d*1537_06 yadābhavad vanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṃkulam 01,141.022d*1537_07 tadā śilāś ca kuñjāṃś ca vṛkṣān kaṇṭakinas tathā 01,141.022d*1537_08 tatas tau giriśṛṅgāṇi parvatāṃś cābhralelihān 01,141.022d*1537_09 śailāṃś ca gaṇḍapāṣāṇān utkhāyādāya vairiṇau 01,141.022d*1537_10 cikṣepatur upary ājāv anyonyaṃ vijayeṣiṇau 01,141.022d*1537_11 tad vanaṃ paritaḥ pañca yojanaṃ nirmahīruham 01,141.022d*1537_12 nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakratur bhṛśam 01,141.022d*1537_13 tayor yuddhena rājendra tad vanaṃ bhīmarakṣasoḥ 01,141.022d*1537_14 muhūrtenābhavat kūrmapṛṣṭhavac chlakṣṇam avyayam 01,141.023a babhañjatur mahāvṛkṣāṃl latāś cākarṣatus tataḥ 01,141.023c mattāv iva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau 01,141.023d*1538_01 pādapān uddharantau tāv ūruvegena vegitau 01,141.023d*1538_02 sphoṭayantau latājālāny ūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ 01,141.023d*1538_03 vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ 01,141.023d*1538_04 balena balinau mattāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 01,141.023d*1538_05 bhīmarākṣasayor yuddhaṃ tadāvartata dāruṇam 01,141.023d*1538_06 ūrubāhuparikleśāt karṣantāv itaretaram 01,141.023d*1538_07 utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam 01,141.023d*1538_08 tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam 01,141.023d*1538_09 pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 01,141.023d*1538_10 anyonyaṃ tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam 01,141.023d*1538_11 bāhuyuddham abhūd ghoraṃ balivāsavayor iva 01,141.023d*1538_12 yuddhasaṃrambhanirgacchat phūtkāraravanisvanam 01,141.023d*1539_01 purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva 01,141.024a tayoḥ śabdena mahatā vibuddhās te nararṣabhāḥ 01,141.024c saha mātrā tu dadṛśur hiḍimbām agrataḥ sthitām 01,142.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.001a prabuddhās te hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam 01,142.001c vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha 01,142.002a tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā 01,142.002c uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvam idaṃ śanaiḥ 01,142.003a kasya tvaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini 01,142.003c kena kāryeṇa suśroṇi kutaś cāgamanaṃ tava 01,142.004a yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ 01,142.004c ācakṣva mama tat sarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi 01,142.005 hiḍimbovāca 01,142.005a yad etat paśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahat 01,142.005c nivāso rākṣasasyaitad dhiḍimbasya mamaiva ca 01,142.006a tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini 01,142.006c bhrātrā saṃpreṣitām ārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā 01,142.007a krūrabuddher ahaṃ tasya vacanād āgatā iha 01,142.007c adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasam 01,142.008a tato 'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe 01,142.008c coditā tava putrasya manmathena vaśānugā 01,142.009a tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ 01,142.009c apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā 01,142.010a cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ 01,142.010c svayam evāgato hantum imān sarvāṃs tavātmajān 01,142.011a sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā 01,142.011c balād ito viniṣpiṣya vyapakṛṣṭo mahātmanā 01,142.012a vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam 01,142.012c paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāv etau tau nararākṣasau 01,142.012d*1540_01 yudhyantau vijayākāṅkṣī rākṣaso mandabuddhimān 01,142.012d*1540_02 na vāñche ('haṃ) jīvitaṃ bhrātuḥ kadā ye duṣṭakarmaṇaḥ 01,142.013 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.013a tasyāḥ śrutvaiva vacanam utpapāta yudhiṣṭhiraḥ 01,142.013c arjuno nakulaś caiva sahadevaś ca vīryavān 01,142.014a tau te dadṛśur āsaktau vikarṣantau parasparam 01,142.014c kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāv iva raṇotkaṭau 01,142.015a tāv anyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparam 01,142.015c dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ 01,142.016a vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau 01,142.016c vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau 01,142.016d*1541_01 te paśyanto mahad yuddhaṃ sarve vyathitacetasaḥ 01,142.017a rākṣasena tathā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya tu 01,142.017b*1542_01 ciraprayuddhau tau dṛṣṭvā tvayonyavadhakāṅkṣayā 01,142.017c uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañ śanakair iva 01,142.018a bhīma mā bhair mahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam 01,142.018c sametaṃ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ 01,142.019a sāhāyye 'smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam 01,142.019c nakulaḥ sahadevaś ca mātaraṃ gopayiṣyataḥ 01,142.020 bhīma uvāca 01,142.020a udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramas tvayā 01,142.020c na jātv ayaṃ punar jīven madbāhvantaram āgataḥ 01,142.020d*1543_01 bhujayor antaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ 01,142.020d*1543_02 amuktvā pārtha vīryeṇa mṛto mā bhūd iti dhvaniḥ 01,142.020d*1543_03 ayam asmān na no hanyāj jātu vai pārtha rākṣasaḥ 01,142.020d*1543_04 jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīr bharatarṣabha 01,142.021 arjuna uvāca 01,142.021*1544_01 pūrvarātre prabuddho 'si bhīma krūreṇa rakṣasā 01,142.021*1544_02 kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāpto 'si mahāraṇam 01,142.021a kim anena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā 01,142.021c gantavyaṃ na ciraṃ sthātum iha śakyam ariṃdama 01,142.022a purā saṃrajyate prācī purā saṃdhyā pravartate 01,142.022c raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavanti ca 01,142.023a tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam 01,142.023c purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāram arpaya 01,142.023d*1545_01 māhātmyam ātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā 01,142.023d*1545_02 rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahāvane 01,142.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.024a arjunenaivam uktas tu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ 01,142.024a*1546_01 . . . . . . . . bhīmo roṣāj jvalann iva 01,142.024a*1546_02 balam āhārayām āsa yad vāyor jagataḥ kṣaye 01,142.024a*1546_03 tatas tasyāmbudābhasya . . . . . . . . 01,142.024c utkṣipyābhrāmayad dehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikam 01,142.024d*1547_01 iti covāca saṃkruddho bhrāmayan rākṣasaṃ tu saḥ 01,142.024d*1547_02 bhīmaseno mahābāhur abhigarjan muhur muhuḥ 01,142.025 bhīma uvāca 01,142.025a vṛthāmāṃsair vṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ 01,142.025c vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi 01,142.025d*1548_01 kṣemam adya kariṣyāmi yathā vanam akaṇṭakam 01,142.025d*1548_02 na punar mānuṣān hatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa 01,142.026 arjuna uvāca 01,142.026a atha vā manyase bhāraṃ tvam imaṃ rākṣasaṃ yudhi 01,142.026c karomi tava sāhāyyaṃ śīghram eva nihanyatām 01,142.027a atha vāpy aham evainaṃ haniṣyāmi vṛkodara 01,142.027c kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvad upārama 01,142.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.028a tasya tad vacanaṃ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 01,142.028c niṣpiṣyainaṃ balād bhūmau paśumāram amārayat 01,142.028d*1549_01 athainam ākṣipya balāt paśuvac cāpy amārayat 01,142.029a sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam 01,142.029c pūrayaṃs tad vanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ 01,142.030a bhujābhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavān pāṇḍunandanaḥ 01,142.030b*1550_01 samudbhrāmya śiraś cāsya sagrīvaṃ tad udāvahat 01,142.030b*1550_02 madhye bhittvā śiraś cāsya sugrīvaṃ tad upākṣipat 01,142.030b*1550_03 tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam 01,142.030b*1550_04 praviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau 01,142.030b*1550_05 prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ 01,142.030b*1550_06 kabandhabhūtas tatrāsīd adrir vajrahato yathā 01,142.030c madhye bhaṅktvā sa balavān harṣayām āsa pāṇḍavān 01,142.031a hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭās te tarasvinaḥ 01,142.031b*1551_01 hiḍimbā caiva saṃprekṣya nihataṃ rākṣasaṃ raṇe 01,142.031b*1551_02 adṛśyāś caiva ye svasthāḥ sametā bhūtavādikāḥ 01,142.031b*1551_03 pūjayanti sma saṃhṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti pāṇḍavam 01,142.031b*1551_04 bhrātaraś cāpi saṃhṛṣṭā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 01,142.031c apūjayan naravyāghraṃ bhīmasenam ariṃdamam 01,142.032a abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,142.032c punar evārjuno vākyam uvācedaṃ vṛkodaram 01,142.033a nadūre nagaraṃ manye vanād asmād ahaṃ prabho 01,142.033c śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyāt suyodhanaḥ 01,142.034a tataḥ sarve tathety uktvā saha mātrā paraṃtapāḥ 01,142.034c prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī 01,143.000*1552=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.000*1552_01 sā tato nyapatat tūrṇaṃ bhaginī tasya rakṣasaḥ 01,143.000*1552_02 abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavān prati 01,143.000*1552_03 abhivādya tataḥ kuntīṃ dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 01,143.000*1552_04 abhipūjya ca tān sarvān bhīmasenam abhāṣata 01,143.000*1552_05 ahaṃ te darśanād eva manmathasya vaśaṃ gatā 01,143.000*1552_06 krūraṃ bhrātṛvaco hitvā sā tvām evānurundhatī 01,143.000*1552_07 rākṣase raudrasaṃkāśe tavāpaśyaṃ viceṣṭitam 01,143.000*1552_08 ahaṃ śuśrūṣur iccheyaṃ tava gātraṃ niṣevitum 01,143.001 bhīma uvāca 01,143.001a smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyām āśritya mohinīm 01,143.001c hiḍimbe vraja panthānaṃ tvaṃ vai bhrātṛniṣevitam 01,143.002 yudhiṣṭhira uvāca 01,143.002a kruddho 'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ 01,143.002c śarīraguptyābhyadhikaṃ dharmaṃ gopaya pāṇḍava 01,143.002d*1553_01 śaraṇāgatagūhyā tvaṃ dharmaṃ gopāya pāṇḍava 01,143.003a vadhābhiprāyam āyāntam avadhīs tvaṃ mahābalam 01,143.003c rakṣasas tasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati 01,143.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,143.004a hiḍimbā tu tataḥ kuntīm abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,143.004c yudhiṣṭhiraṃ ca kaunteyam idaṃ vacanam abravīt 01,143.005a ārye jānāsi yad duḥkham iha strīṇām anaṅgajam 01,143.005c tad idaṃ mām anuprāptaṃ bhīmasenakṛtaṃ śubhe 01,143.006a soḍhaṃ tat paramaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā 01,143.006c so 'yam abhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhāya vai 01,143.007a mayā hy utsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā 01,143.007c vṛto 'yaṃ puruṣavyāghras tava putraḥ patiḥ śubhe 01,143.008a vareṇāpi tathānena tvayā cāpi yaśasvini 01,143.008b*1554_01 tad arhasi kṛpāṃ kartuṃ mayi tvaṃ varavarṇini 01,143.008c tathā bruvantī hi tadā pratyākhyātā kriyāṃ prati 01,143.008d*1555_01 bhūmyāṃ duṣkṛtino lokān gamiṣye 'haṃ na saṃśayaḥ 01,143.009a tvaṃ māṃ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā 01,143.009c bhartrānena mahābhāge saṃyojaya sutena te 01,143.010a tam upādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam 01,143.010c punaś caivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe 01,143.010d*1556_01 ahaṃ hi samaye lipse prāg bhrātur apavarjanāt 01,143.010d*1556_02 tataḥ so 'bhyapatad rātrau bhīmasenajighāṃsayā 01,143.010d*1556_03 yathā yathā vikramate yathā ramati tiṣṭhati 01,143.010d*1556_04 tathā tathā samādhāya pāṇḍavaṃ kāmamohitā 01,143.010d*1556_05 na yātudhāny ahaṃ tv ārye na cāsmi rajanīcarī 01,143.010d*1556_06 īśā rakṣaḥsu sādhvy asmi rājñī sālakaṭaṅkaṭī 01,143.010d*1556_07 putreṇa tava saṃyuktā yuvatir devavarṇinī 01,143.010d*1556_08 sarvān vo 'ham upasthāsye puraskṛtya vṛkodaram 01,143.010d*1556_09 apramattā pramatteṣu śuśrūṣur anahaṃvadā 01,143.011a ahaṃ hi manasā dhyātā sarvān neṣyāmi vaḥ sadā 01,143.011c vṛjine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhān 01,143.012a pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi śīghrāṃ gatim abhīpsataḥ 01,143.012c yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām 01,143.012d*1557_01 uvāca sā tadā kuntī hiḍimbāṃ nāma rākṣasīm 01,143.013a āpadas taraṇe prāṇān dhārayed yena yena hi 01,143.013c sarvam ādṛtya kartavyaṃ tad dharmam anuvartatā 01,143.014a āpatsu yo dhārayati dharmaṃ dharmavid uttamaḥ 01,143.014c vyasanaṃ hy eva dharmasya dharmiṇām āpad ucyate 01,143.015a puṇyaṃ prāṇān dhārayati puṇyaṃ prāṇadam ucyate 01,143.015c yena yenācared dharmaṃ tasmin garhā na vidyate 01,143.015d@087=0017 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.015d@087_0001 mahato 'tra striyaṃ kāmād bādhitāṃ trāhi mām api 01,143.015d@087_0002 dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ 01,143.015d@087_0003 taṃ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ 01,143.015d@087_0004 divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham 01,143.015d@087_0005 tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam 01,143.015d@087_0006 adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau 01,143.015d@087_0007 śvaḥ prabhāte mahad bhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim 01,143.015d@087_0008 vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha 01,143.015d@087_0009 dhṛtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṃ vāraṇāvate 01,143.015d@087_0010 trāṇaṃ ca vidurāt tubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā 01,143.015d@087_0011 āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati 01,143.015d@087_0012 varṣavātātapasahaḥ ayaṃ puṇyo vanaspatiḥ 01,143.015d@087_0013 pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ 01,143.015d@087_0014 tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ 01,143.015d@087_0015 kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha 01,143.015d@087_0016 ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam 01,143.015d@087_0017 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī vacanam abravīt 01,143.015d@087_0018 yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam 01,143.015d@087_0019 tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha mayoktaṃ śṛṇu bhārata 01,143.015d@087_0020 rākṣasy eṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai 01,143.015d@087_0021 bhāvena duṣṭā bhīmaṃ sā kiṃ kariṣyati rākṣasī 01,143.015d@087_0022 bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīram apatyārthaṃ yadīcchasi 01,143.016 yudhiṣṭhira uvāca 01,143.016a evam etad yathāttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ 01,143.016c sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame 01,143.016d*1558_01 nityaṃ kṛtāhnikā snātvā kṛtaśaucā surūpiṇī 01,143.017a snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam 01,143.017c bhīmasenaṃ bhajethās tvaṃ prāg astagamanād raveḥ 01,143.018a ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manojavā 01,143.018c ayaṃ tv ānayitavyas te bhīmasenaḥ sadā niśi 01,143.018d@088=0005 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.018d@088_0001 prāk saṃdhyāto vimoktavyo rakṣitavyaś ca nityaśaḥ 01,143.018d@088_0002 evaṃ ramasva bhīmena yāvad garbhasya vedanam 01,143.018d@088_0003 eṣa te samayo bhadre śuśrūṣyaś cāpramattayā 01,143.018d@088_0004 nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā 01,143.018d@088_0005 yudhiṣṭhireṇaivam uktā kuntyā cāṅke 'dhiropitā 01,143.018d@088_0006 bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā 01,143.018d@088_0007 tiryag yudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī 01,143.018d@088_0008 śālihotrasaro ramyam āsedus te jalārthinaḥ 01,143.018d@088_0009 tat tatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā 01,143.018d@088_0010 vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā 01,143.018d@088_0011 pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā 01,143.018d@088_0012 ātmanaś ca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā 01,143.018d@088_0013 pāṇḍavās tu tataḥ snātvā śuddhāḥ saṃdhyām upāsya ca 01,143.018d@088_0014 tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan 01,143.018d@088_0015 śālihotras tadā jñātvā kṣudhārtān pāṇḍavāṃs tadā 01,143.018d@088_0016 manasā cintayām āsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat 01,143.018d@088_0017 tatas te pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha 01,143.018d@088_0018 yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat 01,143.018d@088_0019 kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam 01,143.018d@088_0020 kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 01,143.018d@088_0021 yathā pāṇḍus tathā mānyas tava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ 01,143.018d@088_0022 ahaṃ dharmavidhānena mānyā gurutarī tava 01,143.018d@088_0023 tasmāt pāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru 01,143.018d@088_0024 nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā 01,143.018d@088_0025 duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara 01,143.018d@088_0026 tasmāt katipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati 01,143.018d@088_0027 kṣemaṃ durgam imaṃ vāsaṃ vasiṣyāmo yathāsukham 01,143.018d@088_0028 idam adya mahad duḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara 01,143.018d@088_0029 dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgenābhicoditā 01,143.018d@088_0030 yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayām āsa dharmataḥ 01,143.018d@088_0031 dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati 01,143.018d@088_0032 prativākyaṃ tu necchāmi hy āvābhyāṃ vacanaṃ kuru 01,143.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,143.019a tatheti tat pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā 01,143.019a*1559_01 . . . . . . . . bhīmaseno 'bravīd idam 01,143.019b*1560_01 śāsanaṃ te kariṣyāmi devaśāsanam ity api 01,143.019b*1560_02 samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu bhīmaseno 'bravīd idam 01,143.019b*1561_01 śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmy aham 01,143.019b*1561_02 yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe 01,143.019b*1561_03 tāvatkālaṃ gamiṣyāmi tvayā saha sumadhyame 01,143.019b*1562_01 viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām 01,143.019b*1562_02 uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini 01,143.019b*1563_01 gatāhani niveśeṣu bhojyaṃ rājārham ānayat 01,143.019b*1563_02 sā kadā cid vihārārthaṃ hiḍimbā kāmacāriṇī 01,143.019c bhīmasenam upādāya ūrdhvam ācakrame tataḥ 01,143.020a śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca 01,143.020c mṛgapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā 01,143.021a kṛtvā ca paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā 01,143.021c saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayām āsa pāṇḍavam 01,143.022a tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu 01,143.022c saraḥsu ramaṇīyeṣu padmotpalayuteṣu ca 01,143.023a nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikatāsu ca 01,143.023c sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca 01,143.023d*1564_01 kānaneṣu vicitreṣu puṣpitadrumavalliṣu 01,143.023d*1564_02 himavadgirikuñjeṣu guhāsu vividhāsu ca 01,143.023d*1564_03 praphullaśatapatreṣu saraḥsv amalavāriṣu 01,143.024a sagarasya pradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca 01,143.024c pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca 01,143.025a devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu 01,143.025c guhyakānāṃ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca 01,143.026a sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca 01,143.026c bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayām āsa pāṇḍavam 01,143.026d*1565=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.026d*1565_01 gate bhagavati vyāse pāṇḍavā vigatajvarāḥ 01,143.026d*1565_02 ūṣus tatra ca ṣaṇmāsān vaṭavṛkṣe yathāsukham 01,143.026d*1565_03 śākamūlaphalāhārās tapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ 01,143.026d*1565_04 anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā 01,143.026d@089_0001 yathā ca sukṛtī svarge modate 'psarasā saha 01,143.026d@089_0002 sa tathā paramaprītas tayā reme mahādyutiḥ 01,143.026d@089_0003 śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ suvarṇamaṇimekhalam 01,143.026d@089_0004 na tatarpa mudā mṛdnan bhīmaseno muhur muhuḥ 01,143.026d@089_0005 ramayantī tato bhīmaṃ tatra tatra manojavā 01,143.026d@089_0006 sā reme tena saṃharṣād atṛpyantī muhur muhuḥ 01,143.026d@089_0007 ahaḥsu vicarantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam 01,143.026d@089_0008 ānīya vai svake gehe darśayām āsa mātaram 01,143.026d@089_0009 bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavas tadā 01,143.026d@089_0010 kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśve 'vasan niśām 01,143.026d@089_0011 kāmāṃś ca mukhavāsādīn ānayiṣyati bhojanam 01,143.026d@089_0012 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām ājagāma mahāvrataḥ 01,143.026d@089_0013 pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ 01,143.026d@089_0014 te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 01,143.026d@089_0015 tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī 01,143.027a ramayantī tathā bhīmaṃ tatra tatra manojavā 01,143.027b*1566_01 divyābharaṇavastrāṅgī divyasraganulepanā 01,143.027b*1566_02 evaṃ bhrātṝn sapta māsān hiḍimbāvāsayad vane 01,143.027b*1566_03 pāṇḍavān bhīmasenārthaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī 01,143.027b*1566_04 sukhaṃ sa viharan bhīmas tatkālaṃ paryaṇāmayat 01,143.027b*1566_05 tato 'labhata sā garbhaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī 01,143.027b*1566_06 atṛptā bhīmasenena saptamāsopasaṃgatā 01,143.027c prajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenān mahābalam 01,143.028a virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam 01,143.028c bhīmarūpaṃ sutāmroṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābalam 01,143.029a maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsattvaṃ mahābhujam 01,143.029c mahājavaṃ mahākāyaṃ mahāmāyam ariṃdamam 01,143.029d*1567_01 dīrghaghoṇaṃ mahoraskaṃ vikaṭodbaddhapiṇḍikam 01,143.030a amānuṣaṃ mānuṣajaṃ bhīmavegaṃ mahābalam 01,143.030c yaḥ piśācān atīvānyān babhūvāti sa mānuṣān 01,143.031a bālo 'pi yauvanaṃ prāpto mānuṣeṣu viśāṃ pate 01,143.031c sarvāstreṣu paraṃ vīraḥ prakarṣam agamad balī 01,143.032a sadyo hi garbhaṃ rākṣasyo labhante prasavanti ca 01,143.032c kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpiṇaḥ 01,143.033a praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt sa pitus tadā 01,143.033c mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ 01,143.034a ghaṭabhāsotkaca iti mātaraṃ so 'bhyabhāṣata 01,143.034c abhavat tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha 01,143.035a anuraktaś ca tān āsīt pāṇḍavān sa ghaṭotkacaḥ 01,143.035b*1568_01 vikīrṇakeśo ghaṭate pitror agre yatas tataḥ 01,143.035b*1568_02 purataḥ pāṇḍavānāṃ ca tena cāsau ghaṭotkacaḥ 01,143.035c teṣāṃ ca dayito nityam ātmabhūto babhūva saḥ 01,143.035d*1569=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.035d*1569_01 ghaṭotkaco mahākāyaḥ pāṇḍavān pṛthayā saha 01,143.035d*1569_02 abhivādya yathānyāyam abravīc ca prabhāṣya tān 01,143.035d*1569_03 kiṃ karomy aham āryāṇāṃ niḥśaṅkaṃ vadatānaghāḥ 01,143.035d*1569_04 taṃ bruvantaṃ bhaimaseniṃ kuntī vacanam abravīt 01,143.035d*1569_05 tvaṃ kurūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād bhīmasamo hy asi 01,143.035d*1569_06 jyeṣṭhaḥ putro 'si pañcānāṃ sāhāyyaṃ kuru putraka 01,143.035d*1569_07 pṛthayāpy evam uktas tu praṇamyedaṃ vaco 'bravīt 01,143.035d*1569_08 yathā hi rāvaṇo loke indrajid vā mahābalaḥ 01,143.035d*1569_09 varṣmavīryasamo loke viśiṣṭaś cābhavaṃ nṛṣu 01,143.036a saṃvāsasamayo jīrṇa ity abhāṣata taṃ tataḥ 01,143.036b*1570=02 hiḍimbā 01,143.036b*1570_01 punar drakṣyasi rājyasthān ity abhāṣata tāṃ tadā 01,143.036b*1570_02 yadā me tvaṃ smareḥ kānta riraṃsū rahasi prabho 01,143.036b*1570_03 tadā tava vaśaṃ bhūya āgantāsmy āśu bhārata 01,143.036b*1570_04 ity uktvā sā jagāmāśu bhāvam āsajya pāṇḍave 01,143.036c hiḍimbā samayaṃ kṛtvā svāṃ gatiṃ pratyapadyata 01,143.036d*1571_01 tatas tu pāṇḍavāḥ sarve śālihotrāśrame tadā 01,143.036d*1571_02 pūjitās tena vanyena tam āmantrya mahāmunim 01,143.037a kṛtyakāla upasthāsye pitṝn iti ghaṭotkacaḥ 01,143.037a*1572_01 . . . . . . . . bhavatsmaraṇamātrataḥ 01,143.037a*1572_02 mahatkṛcchre vane durge . . . . . . . . 01,143.037c āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṃ diśam 01,143.038a sa hi sṛṣṭo maghavatā śaktihetor mahātmanā 01,143.038c karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ 01,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,144.001a te vanena vanaṃ vīrā ghnanto mṛgagaṇān bahūn 01,144.001c apakramya yayū rājaṃs tvaramāṇā mahārathāḥ 01,144.002a matsyāṃs trigartān pāñcālān kīcakān antareṇa ca 01,144.002c ramaṇīyān vanoddeśān prekṣamāṇāḥ sarāṃsi ca 01,144.003a jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve valkalājinavāsasaḥ 01,144.003c saha kuntyā mahātmāno bibhratas tāpasaṃ vapuḥ 01,144.004a kva cid vahanto jananīṃ tvaramāṇā mahārathāḥ 01,144.004b*1573_01 nityakarma prakurvanto vanyamūlaphalāśanāḥ 01,144.004c kva cic chandena gacchantas te jagmuḥ prasabhaṃ punaḥ 01,144.004d*1574_01 pathi dvaipāyanaṃ sarve dadṛśuḥ svaṃ pitāmaham 01,144.005a brāhmaṃ vedam adhīyānā vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,144.005c nītiśāstraṃ ca dharmajñā dadṛśus te pitāmaham 01,144.005d*1575_01 śālihotraprasādena labdhvā prītim avāpya ca 01,144.006a te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 01,144.006c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve saha mātrā paraṃtapāḥ 01,144.006d*1576=00 vyāsaḥ 01,144.006d*1576_01 tadāśramān nirgamanaṃ mayā jñātaṃ nararṣabhāḥ 01,144.006d*1576_02 ghaṭotkacasya cotpattiṃ jñātvā prītir avardhata 01,144.007 vyāsa uvāca 01,144.007a mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ 01,144.007c yathā sthitair adharmeṇa dhārtarāṣṭrair vivāsitāḥ 01,144.007d*1577_01 vivāsitāś ca mātrā vai pāpair durmantraṇaiḥ sadā 01,144.008a tad viditvāsmi saṃprāptaś cikīrṣuḥ paramaṃ hitam 01,144.008c na viṣādo 'tra kartavyaḥ sarvam etat sukhāya vaḥ 01,144.008d*1578_01 suhṛdviyogajaṃ karma purā kṛtam ariṃdamāḥ 01,144.008d*1578_02 tasya siddhir iyaṃ prāptā mā śocata paraṃtapāḥ 01,144.008d*1578_03 samāpte duṣkṛte caiva yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ 01,144.008d*1578_04 svarāṣṭre vihariṣyanto bhaviṣyatha sabāndhavāḥ 01,144.009a samās te caiva me sarve yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ 01,144.009c dīnato bālataś caiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ 01,144.010a tasmād abhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama sāṃpratam 01,144.010c snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ vas tan nibodhata 01,144.011a idaṃ nagaram abhyāśe ramaṇīyaṃ nirāmayam 01,144.011c vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ 01,144.011d*1579_01 etad vai śālihotrasya tapasā nirmitaṃ saraḥ 01,144.011d*1579_02 ramaṇīyam idaṃ toyaṃ kṣutpipāsāśramāpaham 01,144.011d*1579_03 kāryārthinas tu ṣaṇmāsaṃ viharadhvaṃ yathāsukham 01,144.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,144.012a evaṃ sa tān samāśvāsya vyāsaḥ pārthān ariṃdamān 01,144.012c ekacakrām abhigataḥ kuntīm āśvāsayat prabhuḥ 01,144.012d*1580_01 snuṣe mā roda mā rodety evaṃ vyāso 'bravīd vacaḥ 01,144.012d*1581_01 punar eva ca dharmātmā idaṃ vacanam abravīt 01,144.012d*1582=00 vyāsaḥ 01,144.012d*1582_01 kuryān na kevalaṃ dharmaṃ duṣkṛtaṃ ca tathā naraḥ 01,144.012d*1582_02 sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ loke na kartā nāsti śobhane 01,144.012d*1582_03 avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ vai puṇyapāpayoḥ 01,144.012d*1582_04 duṣkṛtasya phalenaivaṃ prāptaṃ vyasanam uttamam 01,144.012d*1582_05 tasmān mādhavi mānārhe mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 01,144.013a jīvaputri sutas te 'yaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,144.013c pṛthivyāṃ pārthivān sarvān praśāsiṣyati dharmarāṭ 01,144.014a dharmeṇa jitvā pṛthivīm akhilāṃ dharmavid vaśī 01,144.014b*1583_01 pṛthivīm akhilāṃ jitvā sarvāṃ sāgaramekhalām 01,144.014b*1584_01 sthāpayitvā vaśe sarvāṃ saparvatavanāṃ śubhām 01,144.014c bhīmasenārjunabalād bhokṣyaty ayam asaṃśayaḥ 01,144.015a putrās tava ca mādryāś ca sarva eva mahārathāḥ 01,144.015c svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasas tadā 01,144.016a yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīm imām 01,144.016c rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,144.017a anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca 01,144.017c pitṛpaitāmahaṃ rājyam iha bhokṣyanti te sutāḥ 01,144.017d*1585_01 snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā 01,144.017d*1585_02 vaśavartinī tu bhīmasya putram eṣā janiṣyati 01,144.017d*1585_03 tena putreṇa kṛcchreṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ 01,144.018a evam uktvā niveśyainān brāhmaṇasya niveśane 01,144.018c abravīt pārthivaśreṣṭham ṛṣir dvaipāyanas tadā 01,144.019a iha māṃ saṃpratīkṣadhvam āgamiṣyāmy ahaṃ punaḥ 01,144.019c deśakālau viditvaiva vetsyadhvaṃ paramāṃ mudam 01,144.020a sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvais tathety ukto narādhipa 01,144.020c jagāma bhagavān vyāso yathākāmam ṛṣiḥ prabhuḥ 01,145.001 janamejaya uvāca 01,145.001a ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ 01,145.001c ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kim akurvata pāṇḍavāḥ 01,145.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,145.002a ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ 01,145.002c ūṣur nāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane 01,145.003a ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca 01,145.003c pārthivān api coddeśān saritaś ca sarāṃsi ca 01,145.004a cerur bhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate 01,145.004b*1586_01 yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate 01,145.004b*1586_02 bhaikṣaṃ carantas tu sadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,145.004c babhūvur nāgarāṇāṃ ca svair guṇaiḥ priyadarśanāḥ 01,145.004d*1587=00 nāgarāḥ 01,145.004d*1587_01 darśanīyā dvijāḥ śuddhā devagarbhopamāḥ śubhāḥ 01,145.004d*1587_02 bhaikṣārhā na ca rājyārhāḥ sukumārās tapasvinaḥ 01,145.004d*1587_03 sarvalakṣaṇasaṃpannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ 01,145.004d*1587_04 kāryārthinaś carantīti tarkayanta iti bruvan 01,145.004d*1587_05 bandhūnām āgamān nityam upacintya tu nāgarāḥ 01,145.004d*1587_06 bhojanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyair akārayan 01,145.004d*1587_07 maunavratena saṃyuktā bhaikṣaṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ 01,145.004d*1587_08 mātā ciragatān dṛṣṭvā śocantīti ca pāṇḍavāḥ 01,145.004d*1587_09 tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ 01,145.004d*1588_01 naite yathārthato viprāḥ sukumārās tapasvinaḥ 01,145.004d*1588_02 caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāc cit kāraṇād iha 01,145.004d*1589_01 duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyās te mahītalam 01,145.004d*1589_02 bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaś ca mātaram 01,145.005a nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi 01,145.005b*1590_01 sarvasaṃpūrṇabhaikṣānnaṃ mātrā dattaṃ pṛthak pṛthak 01,145.005c tayā vibhaktān bhāgāṃs te bhuñjate sma pṛthak pṛthak 01,145.006a ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,145.006c ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ 01,145.006d*1591_01 na cāśito 'sau bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā 01,145.006d*1591_02 sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam 01,145.006d*1592_01 ājyabindur yathā vahnau mahati jvalite yathā 01,145.006d*1592_02 tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya nṛpottama 01,145.007a tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājan mahātmanām 01,145.007c aticakrāma sumahān kālo 'tha bharatarṣabha 01,145.007d*1593_01 bhīmo 'pi krīḍayitvā tu mitho brāhmaṇabandhuṣu 01,145.007d*1593_02 kumbhakāreṇa saṃbandhaṃ lebhe pātraṃ bṛhat tadā 01,145.007d*1593_03 sa dadāti mahat pātraṃ bhīmāya prahasann iva 01,145.007d*1593_04 tasyādbhutaṃ karma kṛtvā mahan mṛdbhāram ādade 01,145.007d*1593_05 tasya bhāraḥ śataguṇaḥ kumbhakāram atoṣayat 01,145.007d*1593_06 cakre cakre ca mṛdbhāṇḍān satataṃ bhaikṣam āharan 01,145.007d*1593_07 tad ādāya gataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca 01,145.007d*1593_08 bhakṣyabhojyāni vividhāny ādāya prakṣipanti ca 01,145.007d*1593_09 evam eṣa sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ 01,145.007d*1594_01 kumbhakāro 'dadāt pātraṃ mahat kṛtvā tu pātrakam 01,145.007d*1594_02 prahasan bhīmasenāya vismitas tasya karmaṇā 01,145.007d*1595_01 iti pṛṣṭaḥ sadā pauraiḥ kṣudhitaḥ kila pāṇḍavaḥ 01,145.008a tataḥ kadā cid bhaikṣāya gatās te bharatarṣabhāḥ 01,145.008c saṃgatyā bhīmasenas tu tatrāste pṛthayā saha 01,145.009a athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane 01,145.009c bhṛśam utpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata 01,145.010a rorūyamāṇāṃs tān sarvān paridevayataś ca sā 01,145.010c kāruṇyāt sādhubhāvāc ca devī rājan na cakṣame 01,145.011a mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ 01,145.011c uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitam idaṃ vacaḥ 01,145.012a vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane 01,145.012c ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ 01,145.013a sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nv aham 01,145.013c priyaṃ kuryām iti gṛhe yat kuryur uṣitāḥ sukham 01,145.014a etāvān puruṣas tāta kṛtaṃ yasmin na naśyati 01,145.014c yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād abhyadhikaṃ tataḥ 01,145.015a tad idaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkham āpatitaṃ dhruvam 01,145.015c tatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet 01,145.016 bhīma uvāca 01,145.016a jñāyatām asya yad duḥkhaṃ yataś caiva samutthitam 01,145.016c vidite vyavasiṣyāmi yady api syāt suduṣkaram 01,145.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,145.017a tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam 01,145.017c ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate 01,145.018a antaḥpuraṃ tatas tasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ 01,145.018c viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī 01,145.019a tatas taṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca 01,145.019c duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam 01,145.020 brāhmaṇa uvāca 01,145.020a dhig idaṃ jīvitaṃ loke 'nalasāram anarthakam 01,145.020c duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśam apriyabhāgi ca 01,145.021a jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ 01,145.021c jīvite vartamānasya dvandvānām āgamo dhruvaḥ 01,145.022a ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate 01,145.022c etaiś ca viprayogo 'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam 01,145.023a āhuḥ ke cit paraṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃ cana 01,145.023c arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate 01,145.024a arthepsutā paraṃ duḥkham arthaprāptau tato 'dhikam 01,145.024c jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram 01,145.024d*1596_01 yāvanto yasya saṃyogā dravyair iṣṭair bhavanty uta 01,145.024d*1596_02 tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ 01,145.024d*1596_03 tad idaṃ jīvitaṃ prāpya svalpakālaṃ mahābhayam 01,145.024d*1596_04 tyāgo 'py ayaṃ mahān prāpto bhāryayā sahitena ca 01,145.025a na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyam āpadaḥ 01,145.025c putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyām anāmayam 01,145.026a yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇi 01,145.026c yataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam 01,145.027a iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca 01,145.027c uktavaty asi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt 01,145.028a svargato hi pitā vṛddhas tathā mātā ciraṃ tava 01,145.028c bāndhavā bhūtapūrvāś ca tatra vāse tu kā ratiḥ 01,145.028d*1597_01 na bhojanaṃ viruddhaṃ syān na strī deśo nibandhanam 01,145.028d*1597_02 sudūram api kāryārthe vrajed garuḍahaṃsavat 01,145.029a so 'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama 01,145.029c bandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama 01,145.029d*1598_01 upasthitaṃ tu kalyāṇi yatheṣṭam anubhūyatām 01,145.029d*1599=00 brāhmaṇī 01,145.029d*1599_01 mām eva preṣaya tvaṃ tu bakāya karam adya vai 01,145.029d*1600=00 dvijaḥ 01,145.029d*1600_01 tyāgo 'yaṃ mama saṃprāpto mama vā me sutasya vā 01,145.029d*1600_02 tava vā tava putryāś ca atra vāsasya tat phalam 01,145.029d*1600_03 na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tat phalaṃ bhuṅkṣva bhāmini 01,145.029d*1600_04 athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama 01,145.029d*1600_05 evaṃ tyaktuṃ na śaknomi bhavatīṃ na sutām api 01,145.030a athavā madvināśo 'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃ cana 01,145.030c parityaktum ahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvan nṛśaṃsavat 01,145.031a sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama 01,145.031c sakhāyaṃ vihitāṃ devair nityaṃ paramikāṃ gatim 01,145.032a mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm 01,145.032c varayitvā yathānyāyaṃ mantravat pariṇīya ca 01,145.033a kulīnāṃ śīlasaṃpannām apatyajananīṃ mama 01,145.033c tvām ahaṃ jīvitasyārthe sādhvīm anapakāriṇīm 01,145.033e parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityam anuvratām 01,145.034a kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam 01,145.034c bālām aprāptavayasam ajātavyañjanākṛtim 01,145.034d*1601_01 sutāṃ caināṃ na śakṣyāmi parityaktuṃ kathaṃ cana 01,145.034d*1602_01 prārthaye 'haṃ parāṃ prītiṃ yasmin svargaphalāni ca 01,145.034d*1602_02 dayitaṃ me kathaṃ bālam ahaṃ tyaktum ihotsahe 01,145.034d*1602_03 yasya jātasya pitaro mukhaṃ dṛṣṭvā divaṃ gatāḥ 01,145.034d*1602_04 pitṝṇām ṛṇanirmukto yasya jātasya tejasā 01,145.034d*1602_05 tam ahaṃ jyeṣṭhaputraṃ me kulanistārakaṃ bhuvi 01,145.034d*1602_06 mama piṇḍodakanidhiṃ kathaṃ tyakṣyāmi putrakam 01,145.034d*1603_01 kuta eva parityaktuṃ putrīṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam 01,145.035a bhartur arthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā 01,145.035c yasyāṃ dauhitrajāṃl lokān āśaṃse pitṛbhiḥ saha 01,145.035e svayam utpādya tāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.036a manyante ke cid adhikaṃ snehaṃ putre pitur narāḥ 01,145.036c kanyāyāṃ naiva tu punar mama tulyāv ubhau matau 01,145.037a yasmiṃl lokāḥ prasūtiś ca sthitā nityam atho sukham 01,145.037c apāpāṃ tām ahaṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.037d*1604_01 medhāvinīm adoṣāṃ ca śuśrūṣum anahaṃkṛtām 01,145.037d*1604_02 tām imāṃ me sutāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.037d*1604_03 kāṅkṣamāṇāṃ ratiṃ caiva sukhāni ca bahūny api 01,145.037d*1604_04 utpādayanty apatyāni dharmakāmārthahetave 01,145.038a ātmānam api cotsṛjya tapsye pretavaśaṃ gataḥ 01,145.038b*1605_01 svayaṃ ca na parityaktuṃ śaknomy etān ahaṃ yathā 01,145.038c tyaktā hy ete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum 01,145.039a eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ 01,145.039c ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā 01,145.040a sa kṛcchrām aham āpanno na śaktas tartum āpadam 01,145.040c aho dhik kāṃ gatiṃ tv adya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ 01,145.040e sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na tu me jīvitaṃ kṣamam 01,146.001 brāhmaṇy uvāca 01,146.001a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ prākṛteneva karhi cit 01,146.001c na hi saṃtāpakālo 'yaṃ vaidyasya tava vidyate 01,146.002a avaśyaṃ nidhanaṃ sarvair gantavyam iha mānavaiḥ 01,146.002c avaśyabhāviny arthe vai saṃtāpo neha vidyate 01,146.003a bhāryā putro 'tha duhitā sarvam ātmārtham iṣyate 01,146.003c vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai 01,146.004a etad dhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam 01,146.004c prāṇān api parityajya yad bhartṛhitam ācaret 01,146.005a tac ca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvaham 01,146.005c bhavaty amutra cākṣayyaṃ loke 'smiṃś ca yaśaskaram 01,146.006a eṣa caiva gurur dharmo yaṃ pravakṣāmy ahaṃ tava 01,146.006c arthaś ca tava dharmaś ca bhūyān atra pradṛśyate 01,146.007a yadartham iṣyate bhāryā prāptaḥ so 'rthas tvayā mayi 01,146.007c kanyā caiva kumāraś ca kṛtāham anṛṇā tvayā 01,146.008a samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā 01,146.008c na tv ahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe 01,146.009a mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ 01,146.009c kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tv aham 01,146.010a kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā 01,146.010c mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi 01,146.011a ahaṃkṛtāvaliptaiś ca prārthyamānām imāṃ sutām 01,146.011c ayuktais tava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum 01,146.012a utsṛṣṭam āmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ 01,146.012c prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam 01,146.013a sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ 01,146.013c sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama 01,146.013d*1606_01 strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule 01,146.013d*1606_02 mātāpitror vaśe kanyā ūḍhā bhartṛvaśe tathā 01,146.013d*1606_03 abhāve cānayoḥ putre svatantrā strī vigarhyate 01,146.013d*1606_04 anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat 01,146.013d*1606_05 vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ 01,146.013d*1606_06 dṛṣṭvā tathābalā nātha prārthitaiśvaryagarvitaiḥ 01,146.014a kathaṃ tava kulasyaikām imāṃ bālām asaṃskṛtām 01,146.014c pitṛpaitāmahe mārge niyoktum aham utsahe 01,146.015a kathaṃ śakṣyāmi bāle 'smin guṇān ādhātum īpṣitān 01,146.015c anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān 01,146.015d*1607_01 ādvādaśābdaṃ bālo 'yaṃ duścaritraṃ cacāra ha 01,146.015d*1607_02 mātāpitros tu tat pāpam ity āhur dharmavādinaḥ 01,146.015d*1607_03 śikṣaye tat pitā mātā tat putraś ca caritrataḥ 01,146.016a imām api ca te bālām anāthāṃ paribhūya mām 01,146.016c anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā 01,146.017a tāṃ ced ahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇair upabṛṃhitām 01,146.017c pramathyaināṃ hareyus te havir dhvāṅkṣā ivādhvarāt 01,146.017c*1608_01 ko 'syāḥ kartā bhaved iti 01,146.017c*1608_02 paśyantyā me haranty eva krośantyāś cāpi nistrapāḥ 01,146.017c*1608_03 anāthatvāt sutāṃ vidvan 01,146.018a saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpam ivātmanaḥ 01,146.018c anarhavaśam āpannām imāṃ cāpi sutāṃ tava 01,146.019a avajñātā ca lokasya tathātmānam ajānatī 01,146.019c avaliptair narair brahman mariṣyāmi na saṃśayaḥ 01,146.019c*1609_01 hrīyamāṇām anāgasāḥ 01,146.019c*1609_02 aśaktatvād anāthatvān 01,146.019c*1610_01 mṛte tvayi mayāvaśyaṃ sahāgamanam iṣyate 01,146.019c*1610_02 mṛte bhartari nārīṇāṃ sukhaleśaṃ na vidyate 01,146.020a tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau 01,146.020c vinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāv iva jalakṣaye 01,146.021a tritayaṃ sarvathāpy evaṃ vinaśiṣyaty asaṃśayam 01,146.021c tvayā vihīnaṃ tasmāt tvaṃ māṃ parityaktum arhasi 01,146.022a vyuṣṭir eṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ 01,146.022c na tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum 01,146.022d*1611_01 haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī 01,146.022d*1611_02 maraṇaṃ yāti yā bhartus tad dattajalapāyinī 01,146.022d*1611_03 bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam 01,146.022d*1611_04 girijāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā 01,146.022d*1612_01 mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ 01,146.022d*1612_02 amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati 01,146.023a parityaktaḥ sutaś cāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā 01,146.023c bāndhavāś ca parityaktās tvadarthaṃ jīvitaṃ ca me 01,146.024a yajñais tapobhir niyamair dānaiś ca vividhais tathā 01,146.024c viśiṣyate striyā bhartur nityaṃ priyahite sthitiḥ 01,146.024d*1613_01 āśramāś cāgnisaṃskārā japahomavratāni ca 01,146.024d*1613_02 strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patim aninditam 01,146.024d*1613_03 kṣamā śaucam anāhāram etāvad viditaṃ striyāḥ 01,146.025a tad idaṃ yac cikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatam 01,146.025c iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca 01,146.026a iṣṭāni cāpy apatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ 01,146.026c āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam 01,146.026d*1614_01 āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api 01,146.026d*1614_02 ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api 01,146.026d*1614_03 dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham 01,146.026d*1614_04 sarvam etad vidhātavyaṃ budhānām eṣa niścayaḥ 01,146.027a ekato vā kulaṃ kṛtsnam ātmā vā kulavardhana 01,146.027c na samaṃ sarvam eveti budhānām eṣa niścayaḥ 01,146.027d*1615_01 ubhayoḥ ko 'dhiko vidvānn ātmā caivādhikaḥ kulāt 01,146.027d*1615_02 ātmano vidyamānatvād bhuvanāni caturdaśa 01,146.027d*1615_03 vidyante dvijaśārdūla ātmā rakṣyaḥ sadā tvayā 01,146.027d*1615_04 ātmany avidyamāne cet tasya nāstīha kiṃ cana 01,146.027d*1615_05 etaj jagad idaṃ sarvam ātmanā na samaṃ kila 01,146.028a sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānam ātmanā 01,146.028c anujānīhi mām ārya sutau me parirakṣa ca 01,146.028d*1616_01 kiṃ cānyac chṛṇu me nātha yad vakṣyāmi hitaṃ tava 01,146.028d*1616_02 śrutvāvadhāryatāṃ tan me tatas te tad dhitaṃ kuru 01,146.029a avadhyāḥ striya ity āhur dharmajñā dharmaniścaye 01,146.029c dharmajñān rākṣasān āhur na hanyāt sa ca mām api 01,146.030a niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ 01,146.030c ato mām eva dharmajña prasthāpayitum arhasi 01,146.031a bhuktaṃ priyāṇy avāptāni dharmaś ca carito mayā 01,146.031b*1617_01 tvacchuśrūṣaṇasaṃbhūtā kīrtiś cāpy atulā mama 01,146.031c tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyaty ajīvitam 01,146.032a jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā 01,146.032c samīkṣyaitad ahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomy ataḥ 01,146.033a utsṛjyāpi ca mām ārya vetsyasy anyām api striyam 01,146.033b*1618_01 labhasva kulajāṃ kanyāṃ dharmas te bhavitā punaḥ 01,146.033b*1618_02 anāśramī na tiṣṭheta kṣaṇamātram api dvijaḥ 01,146.033c tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punas tava 01,146.034a na cāpy adharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām 01,146.034c strīṇām adharmaḥ sumahān bhartuḥ pūrvasya laṅghane 01,146.035a etat sarvaṃ samīkṣya tvam ātmatyāgaṃ ca garhitam 01,146.035b*1619_01 kuru vākyaṃ mama vibho nānyathā mānasaṃ kuru 01,146.035c ātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau 01,146.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,146.036a evam uktas tayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata 01,146.036c mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ 01,146.036d*1620_01 tato 'nantaram evāsya duhitā vaktum udyatā 01,146.036d*1621_01 maivaṃ vada sukalyāṇi tiṣṭha gehe sumadhyame 01,146.036d*1621_02 na svāṃ bhāryāṃ tyajet prājñaḥ putrān vāpi kadā cana 01,146.036d*1621_03 viśeṣataḥ striyaṃ rakṣet puruṣo buddhimān iha 01,146.036d*1621_04 tyaktvā tu puruṣo jīven na hātavyān imān sadā 01,146.036d*1621_05 na vetti dharmam arthaṃ ca kāmaṃ mokṣaṃ ca tattvataḥ 01,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,147.001a tayor duḥkhitayor vākyam atimātraṃ niśamya tat 01,147.001c bhṛśaṃ duḥkhaparītāṅgī kanyā tāv abhyabhāṣata 01,147.002a kim idaṃ bhṛśaduḥkhārtau roravītho anāthavat 01,147.002c mamāpi śrūyatāṃ kiṃ cic chrutvā ca kriyatāṃ kṣamam 01,147.003a dharmato 'haṃ parityājyā yuvayor nātra saṃśayaḥ 01,147.003c tyaktavyāṃ māṃ parityajya trātaṃ sarvaṃ mayaikayā 01,147.004a ity artham iṣyate 'patyaṃ tārayiṣyati mām iti 01,147.004c tasminn upasthite kāle tarataṃ plavavan mayā 01,147.005a iha vā tārayed durgād uta vā pretya tārayet 01,147.005c sarvathā tārayet putraḥ putra ity ucyate budhaiḥ 01,147.005d*1622_01 punnāmno narakāt trāṇāt tanayaḥ putra ucyate 01,147.006a ākāṅkṣante ca dauhitrān api nityaṃ pitāmahāḥ 01,147.006c tān svayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ 01,147.007a bhrātā ca mama bālo 'yaṃ gate lokam amuṃ tvayi 01,147.007c acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ 01,147.008a tāte 'pi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje 01,147.008c piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyet tat teṣām apriyaṃ bhavet 01,147.009a pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāham asaṃśayam 01,147.009c duḥkhād duḥkhataraṃ prāpya mriyeyam atathocitā 01,147.010a tvayi tv aroge nirmukte mātā bhrātā ca me śiśuḥ 01,147.010c saṃtānaś caiva piṇḍaś ca pratiṣṭhāsyaty asaṃśayam 01,147.011a ātmā putraḥ sakhā bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila 01,147.011c sa kṛcchrān mocayātmānaṃ māṃ ca dharmeṇa yojaya 01,147.012a anāthā kṛpaṇā bālā yatrakvacanagāminī 01,147.012c bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā bata 01,147.013a athavāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimokṣaṇam 01,147.013c phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram 01,147.014a athavā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama 01,147.014c pīḍitāhaṃ bhaviṣyāmi tad avekṣasva mām api 01,147.015a tad asmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama 01,147.015c ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja 01,147.016a avaśyakaraṇīye 'rthe mā tvāṃ kālo 'tyagād ayam 01,147.016c tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitaṃ ca me 01,147.017a kiṃ nv ataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yad vayaṃ svargate tvayi 01,147.017c yācamānāḥ parād annaṃ paridhāvemahi śvavat 01,147.018a tvayi tv aroge nirmukte kleśād asmāt sabāndhave 01,147.018c amṛte vasatī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā 01,147.018d*1623_01 itaḥ pradāne devāś ca pitaraś ceti naḥ śrutam 01,147.018d*1624_01 ity etad ubhayaṃ tāta niśāmya tava yad dhitam 01,147.018d*1624_02 tad vyavasya tathāmbāyā hitaṃ svasya sutasya ca 01,147.018d*1624_03 mātāpitroḥ punaḥ putrā bhavitāro guṇānvitāḥ 01,147.018d*1624_04 na tu putrasya pitarau punar jātu bhaviṣyataḥ 01,147.019a evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam 01,147.019c pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudus trayaḥ 01,147.020a tataḥ praruditān sarvān niśamyātha sutas tayoḥ 01,147.020c utphullanayano bālaḥ kalam avyaktam abravīt 01,147.021a mā rodīs tāta mā mātar mā svasas tvam iti bruvan 01,147.021c prahasann iva sarvāṃs tān ekaikaṃ so 'pasarpati 01,147.022a tataḥ sa tṛṇam ādāya prahṛṣṭaḥ punar abravīt 01,147.022c anena taṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam 01,147.023a tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat 01,147.023c bālasya vākyam avyaktaṃ harṣaḥ samabhavan mahān 01,147.024a ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān 01,147.024c gatāsūn amṛteneva jīvayantīdam abravīt 01,148.001 kunty uvāca 01,148.001a kutomūlam idaṃ duḥkhaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ 01,148.001c viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ ced apakarṣitum 01,148.002 brāhmaṇa uvāca 01,148.002a upapannaṃ satām etad yad bravīṣi tapodhane 01,148.002c na tu duḥkham idaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum 01,148.002d*1625_01 tathāpi tattvam ākhyāsye etad duḥkhasya saṃbhavam 01,148.002d*1625_02 śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham 01,148.003a samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ 01,148.003b*1626_01 ito gavyūtimātre 'sti yamunāgahvare guhā 01,148.003b*1626_02 tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ 01,148.003b*1626_03 bako nāma sa nāmnā vai duṣṭātmā rākṣasādhamaḥ 01,148.003c īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ 01,148.003d*1627_01 pralambakaḥ kāmarūpī rākṣaso vai mahābalaḥ 01,148.003d*1627_02 tenopasṛṣṭā nagarī varṣam adya trayodaśam 01,148.004a puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ 01,148.004c rakṣaty asurarāṇ nityam imaṃ janapadaṃ balī 01,148.005a nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣobalasamanvitaḥ 01,148.005c tatkṛte paracakrāc ca bhūtebhyaś ca na no bhayam 01,148.005d@091_0001 puruṣādakena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā 01,148.005d@091_0002 anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati 01,148.005d@091_0003 guhāyāṃ vasatas tatra bādhate satataṃ janam 01,148.005d@091_0004 striyo bālāṃś ca vṛddhāṃś ca yūnaś cāpi durātmavān 01,148.005d@091_0005 atra mantraiś ca homaiś ca bhojanaiś ca sa rākṣasaḥ 01,148.005d@091_0006 īḍito dvijamukhyaiś ca pūjitaś ca durātmavān 01,148.005d@091_0007 yadā ca sakalān evaṃ prasūdayati rākṣasaḥ 01,148.005d@091_0008 athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan 01,148.005d@091_0009 māsmān kāmād vadhī rakṣo dāsyāmas te sadā vayam 01,148.005d@091_0010 paryāyeṇa yathākāmam iha māṃsodanaṃ prabho 01,148.005d@091_0011 annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam 01,148.005d@091_0012 sarpiṣā ca samāyukta vyañjanaiś ca vibhūṣitam 01,148.005d@091_0013 srajaś citrās tilān piṇḍāṃl lājāpūpasurāsavān 01,148.005d@091_0014 śṛtāśṛtān pānakumbhān sthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam 01,148.005d@091_0015 sarpiḥkumbhāṃś ca vividhān anyāṃś ca vividhān bahūn 01,148.005d@091_0016 adya siddhaiḥ samāyuktais tilacūrṇaiḥ samākulān 01,148.005d@091_0017 kulāt kulāc ca puruṣaṃ balīvardau ca kālakau 01,148.005d@091_0018 prāpsyasi tvam asaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam 01,148.005d@091_0019 tiṣṭheha samaye 'smākam ity ayācanta taṃ dvijāḥ 01,148.005d@091_0020 bāḍham ity eva tad rakṣas tadvacaḥ pratyagṛhṇata 01,148.005d@091_0021 paracakrān na bibhyaṃś ca rakṣaṇaṃ sa karoti ca 01,148.005d@091_0022 tasmin bhāge vinirdiṣṭe cāsthitaḥ samayaṃ balī 01,148.006a vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhojanam 01,148.006c mahiṣau puruṣaś caiko yas tad ādāya gacchati 01,148.007a ekaikaś caiva puruṣas tat prayacchati bhojanam 01,148.007c sa vāro bahubhir varṣair bhavaty asutaro naraiḥ 01,148.008a tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kva cit 01,148.008c saputradārāṃs tān hatvā tad rakṣo bhakṣayaty uta 01,148.009a vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayam ihāsthitaḥ 01,148.009b*1628_01 upāyaṃ taṃ na kurute yatnād api sa mandadhīḥ 01,148.009c anāmayaṃ janasyāsya yena syād adya śāśvatam 01,148.010a etadarhā vayaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye 01,148.010c viṣaye nityam udvignāḥ kurājānam upāśritāḥ 01,148.010d*1629_01 purātanasya vāsasya gṛhakṣetrādikasya ca 01,148.010d*1629_02 parityāgaṃ necchamānā vasāmo nagare tataḥ 01,148.010d*1629_03 ekacakrāpi vasatiḥ svavāco duṣparityajaḥ 01,148.010d*1629_04 dīyamāne narakare satataṃ bakarākṣase 01,148.011a brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ 01,148.011c guṇair ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā 01,148.012a rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam 01,148.012b*1630_01 rājany asati loke 'smin kuto bhāryā kuto dhanam 01,148.012c trayasya saṃcaye cāsya jñātīn putrāṃś ca dhārayet 01,148.013a viparītaṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvam upārjitam 01,148.013c ta imām āpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayam 01,148.014a so 'yam asmān anuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ 01,148.014c bhojanaṃ puruṣaś caikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā 01,148.015a na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kva cit 01,148.015c suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃ cana 01,148.015e gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmān mokṣāya rakṣasaḥ 01,148.016a so 'haṃ duḥkhārṇave magno mahaty asutare bhṛśam 01,148.016c sahaivaitair gamiṣyāmi bāndhavair adya rākṣasam 01,148.016e tato naḥ sahitan kṣudraḥ sarvān evopabhokṣyati 01,148.016f*1631_01 duḥkhamūlam idaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato 'naghe 01,149.001 kunty uvāca 01,149.001a na viṣādas tvayā kāryo bhayād asmāt kathaṃ cana 01,149.001c upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra tasmān mokṣāya rakṣasaḥ 01,149.001d*1632_01 naiva svayaṃ saputrasya gamanaṃ tatra rocaye 01,149.002a ekas tava suto bālaḥ kanyā caikā tapasvinī 01,149.002c na te tayos tathā patnyā gamanaṃ tatra rocaye 01,149.003a mama pañca sutā brahmaṃs teṣām eko gamiṣyati 01,149.003c tvadarthaṃ balim ādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ 01,149.004 brāhmaṇa uvāca 01,149.004a nāham etat kariṣyāmi jīvitārthī kathaṃ cana 01,149.004c brāhmaṇasyātitheś caiva svārthe prāṇair viyojanam 01,149.005a na tv etad akulīnāsu nādharmiṣṭhāsu vidyate 01,149.005c yad brāhmaṇārthe visṛjed ātmānam api cātmajam 01,149.006a ātmanas tu mayā śreyo boddhavyam iti rocaye 01,149.006c brahmavadhyātmavadhyā vā śreya ātmavadho mama 01,149.006d*1633_01 brahmahatyā paraṃ pāpaṃ śreyān ātmavadho mama 01,149.007a brahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtir nātra vidyate 01,149.007b*1634_01 prayoktā cānumantā ca hantā ceti trayaḥ samāḥ 01,149.007c abuddhipūrvaṃ kṛtvāpi śreya ātmavadho mama 01,149.008a na tv ahaṃ vadham ākāṅkṣe svayam evātmanaḥ śubhe 01,149.008c paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃ cin mayi vidyate 01,149.009a abhisaṃdhikṛte tasmin brāhmaṇasya vadhe mayā 01,149.009c niṣkṛtiṃ na prapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kṣudram eva ca 01,149.010a āgatasya gṛhe tyāgas tathaiva śaraṇārthinaḥ 01,149.010c yācamānasya ca vadho nṛśaṃsaṃ paramaṃ matam 01,149.011a kuryān na ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadā cana 01,149.011c iti pūrve mahātmāna āpaddharmavido viduḥ 01,149.012a śreyāṃs tu sahadārasya vināśo 'dya mama svayam 01,149.012c brāhmaṇasya vadhaṃ nāham anumaṃsye kathaṃ cana 01,149.013 kunty uvāca 01,149.013a mamāpy eṣā matir brahman viprā rakṣyā iti sthirā 01,149.013c na cāpy aniṣṭaḥ putro me yadi putraśataṃ bhavet 01,149.014a na cāsau rākṣasaḥ śakto mama putravināśane 01,149.014c vīryavān mantrasiddhaś ca tejasvī ca suto mama 01,149.015a rākṣasāya ca tat sarvaṃ prāpayiṣyati bhojanam 01,149.015c mokṣayiṣyati cātmānam iti me niścitā matiḥ 01,149.016a samāgatāś ca vīreṇa dṛṣṭapūrvāś ca rākṣasāḥ 01,149.016c balavanto mahākāyā nihatāś cāpy anekaśaḥ 01,149.017a na tv idaṃ keṣu cid brahman vyāhartavyaṃ kathaṃ cana 01,149.017c vidyārthino hi me putrān viprakuryuḥ kutūhalāt 01,149.018a guruṇā cānanujñāto grāhayed yaṃ suto mama 01,149.018c na sa kuryāt tayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matam 01,149.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,149.019a evam uktas tu pṛthayā sa vipro bhāryayā saha 01,149.019c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa tad vākyam amṛtopamam 01,149.020a tataḥ kuntī ca vipraś ca sahitāv anilātmajam 01,149.020c tam abrūtāṃ kuruṣveti sa tathety abravīc ca tau 01,150.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,150.001a kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata 01,150.001c ājagmus te tataḥ sarve bhaikṣam ādāya pāṇḍavāḥ 01,150.001d*1635_01 bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tadā 01,150.001d*1635_02 bubodha dharmarājas tu hṛṣitaṃ bhīmam acyutam 01,150.001d*1635_03 harṣituṃ kāraṇaṃ yat tan manasā cintayan guruḥ 01,150.001d*1635_04 sa samīkṣya tadā rājañ śrotukāmo yudhāṃ patiḥ 01,150.002a ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 01,150.002c rahaḥ samupaviśyaikas tataḥ papraccha mātaram 01,150.003a kiṃ cikīrṣaty ayaṃ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,150.003c bhavaty anumate kaccid ayaṃ kartum ihecchati 01,150.004 kunty uvāca 01,150.004a mamaiva vacanād eṣa kariṣyati paraṃtapaḥ 01,150.004c brāhmaṇārthe mahat kṛtyaṃ moṣkāya nagarasya ca 01,150.004d*1636_01 bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balim uttamam 01,150.004d*1636_02 bhīmo bhunakti saṃpuṣṭam apy ekāhaṃ tapaḥsuta 01,150.005 yudhiṣṭhira uvāca 01,150.005a kim idaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,150.005c parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ 01,150.006a kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktum icchasi 01,150.006c lokavṛttiviruddhaṃ vai putratyāgāt kṛtaṃ tvayā 01,150.007a yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve svapāmahe 01,150.007c rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrair ājihīrṣāmahe punaḥ 01,150.008a yasya duryodhano vīryaṃ cintayann amitaujasaḥ 01,150.008c na śete vasatīḥ sarvā duḥkhāc chakuninā saha 01,150.009a yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhād vayam 01,150.009c anyebhyaś caiva pāpebhyo nihataś ca purocanaḥ 01,150.010a yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasuṃdharām 01,150.010b*1637_01 bhoktum icchāmahe mātaḥ niḥsapatnā mahāmanaḥ 01,150.010c imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān 01,150.010d*1638_01 karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam 01,150.011a tasya vyavasitas tyāgo buddhim āsthāya kāṃ tvayā 01,150.011c kaccin na duḥkhair buddhis te viplutā gatacetasaḥ 01,150.012 kunty uvāca 01,150.012a yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ prati vṛkodaram 01,150.012c na cāyaṃ buddhidaurbalyād vyavasāyaḥ kṛto mayā 01,150.012d*1639_01 na ca śokena buddhir me viplutā gatacetanā 01,150.013a iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ 01,150.013b*1640_01 ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ 01,150.013c tasya pratikriyā tāta mayeyaṃ prasamīkṣitā 01,150.013e etāvān eva puruṣaḥ kṛtaṃ yasmin na naśyati 01,150.013f*1641_01 brāhmaṇārthe mahān dharmo jānatītthaṃ vṛkodare 01,150.013f*1642_01 yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād bahuguṇaṃ tataḥ 01,150.014a dṛṣṭvā bhīṣmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat 01,150.014c hiḍimbasya vadhāc caiva viśvāso me vṛkodare 01,150.015a bāhvor balaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat 01,150.015c yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt 01,150.016a vṛkodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati 01,150.016c yo 'bhyudīyād yudhi śreṣṭham api vajradharaṃ svayam 01,150.017a jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkāt patito girau 01,150.017c śarīragauravāt tasya śilā gātrair vicūrṇitā 01,150.017d*1643_01 tathā hi dṛṣṭaṃ svapnaṃ tu mayā gataniśe mahat 01,150.017d*1643_02 bhuktvā bhīmo bakaṃ hatvā nāgaraiḥ parivāritaḥ 01,150.017d*1643_03 hṛṣṭaḥ punar imaṃ vāsam āyāto 'laṃkṛtaḥ śubhaiḥ 01,150.018a tad ahaṃ prajñayā smṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava 01,150.018c pratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim 01,150.019a nedaṃ lobhān na cājñānān na ca mohād viniścitam 01,150.019c buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā 01,150.020a arthau dvāv api niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ 01,150.020c pratīkāraś ca vāsasya dharmaś ca carito mahān 01,150.021a yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryād artheṣu karhi cit 01,150.021c kṣatriyaḥ sa śubhāṃl lokān prāpnuyād iti me śrutam 01,150.022a kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam 01,150.022c vipulāṃ kīrtim āpnoti loke 'smiṃś ca paratra ca 01,150.023a vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi 01,150.023c sa sarveṣv api lokeṣu prajā rañjayate dhruvam 01,150.024a śūdraṃ tu mokṣayan rājā śaraṇārthinam āgatam 01,150.024c prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkṛte 01,150.025a evaṃ sa bhagavān vyāsaḥ purā kauravanandana 01,150.025c provāca sutarāṃ prājñas tasmād etac cikīrṣitam 01,150.026 yudhiṣṭhira uvāca 01,150.026a upapannam idaṃ mātas tvayā yad buddhipūrvakam 01,150.026c ārtasya brāhmaṇasyaivam anukrośād idaṃ kṛtam 01,150.026e dhruvam eṣyati bhīmo 'yaṃ nihatya puruṣādakam 01,150.026f*1644_01 sarvathā brāhmaṇasyārthe yad anukrośavaty asi 01,150.026f*1645_01 manvādimunibhiḥ proktaṃ vedavidbhir mahātmabhiḥ 01,150.026f*1645_02 gavārthe brāhmaṇasyārthe sadyaḥ prāṇān parityajet 01,150.026f*1645_03 mucyate brahmahatyāyā goptāro brāhmaṇasya ca 01,150.026f*1646_01 āgantā nagaraṃ caiva tasmāt pāpād vimucyate 01,150.027a yathā tv idaṃ na vindeyur narā nagaravāsinaḥ 01,150.027c tathāyaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaś ca yatnataḥ 01,150.027d*1647=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,150.027d*1647_01 yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārtham ariṃdama 01,150.027d*1647_02 kuntī praviśya tān sarvān sāntvayām āsa bhārata 01,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,151.001a tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ 01,151.001c bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ 01,151.001d@092=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.001d@092=0003 bhīmasenaḥ 01,151.001d@092=0009 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.001d@092_0001 atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 01,151.001d@092_0002 brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha 01,151.001d@092_0003 āpadas tvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya 01,151.001d@092_0004 mā bhaiṣī rākṣasāt tasmān māṃ dadātu baliṃ bhavān 01,151.001d@092_0005 iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama 01,151.001d@092_0006 athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase 01,151.001d@092_0007 tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ mā ciraṃ kurutānaghāḥ 01,151.001d@092_0008 vyavasyeyaṃ mama prāṇair yuṣmān rakṣitum adya vai 01,151.001d@092_0009 evam uktas tu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha 01,151.001d@092_0010 suhṛdāṃ tat samākhyāya dadāv annaṃ susaṃskṛtam 01,151.001d@092_0011 piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ 01,151.001d@092_0012 saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpair nānāvidhaiḥ saha 01,151.001d@092_0013 tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca 01,151.001d@092_0014 modakāni ca mukhyāni citrodanacayān bahūn 01,151.001d@092_0015 tato 'pibad dadhighaṭān subahūn droṇasaṃmitān 01,151.001d@092_0016 tasya bhuktavataḥ paurā yathāvat samupārjitam 01,151.001d@092_0017 upajahrur bhūtabhāgaṃ samṛddhamanasas tadā 01,151.001d@092_0018 tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam 01,151.001d@092_0019 samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ 01,151.001d@092_0020 prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiś ca parivāritaḥ 01,151.001d@092_0021 ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati 01,151.001d@092_0022 taruṇo 'pratirūpaś ca dṛḍha audariko yuvā 01,151.001d@092_0023 vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ 01,151.001d@092_0024 cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau 01,151.001d@092_0025 vāditrāṇāṃ praṇādena tatas taṃ puruṣādakam 01,151.001d@092_0026 abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujair vṛtaḥ 01,151.001d@092_0027 saṃprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau 01,151.001d@092_0028 puruṣādabhayād bhītas tatraivāsīj janavrajaḥ 01,151.001d@092_0029 sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam 01,151.001d@092_0030 yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam 01,151.001d@092_0031 keśamajjāsthimedobhir bāhūrucaraṇair api 01,151.001d@092_0032 ārdraiḥ śuṣkaiś ca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim 01,151.001d@092_0033 gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam 01,151.001d@092_0034 ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam 01,151.001d@092_0035 taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayām āsa vīryavān 01,151.001d@092_0036 yāvan na dṛśyate rakṣo bakas tu baladarpitaḥ 01,151.001d@092_0037 ācitaṃ vividhair bhojyair annair girinibhair idam 01,151.001d@092_0038 śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvad drakṣyati rākṣasaḥ 01,151.001d@092_0039 tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punar bhavet 01,151.001d@092_0040 viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā 01,151.001d@092_0041 abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet 01,151.001d@092_0042 sa tv evaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca 01,151.001d@092_0043 upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam 01,151.001d@092_0044 te tataḥ sarvato 'paśyan drumān āruhya nāgarāḥ 01,151.001d@092_0045 nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ 01,151.001d@092_0046 bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan 01,151.001d@092_0047 sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca 01,151.002a āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī 01,151.002c ājuhāva tato nāmnā tadannam upayojayan 01,151.003a tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tad vacaḥ 01,151.003c ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ 01,151.004a mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm 01,151.004b*1648_01 lohitākṣaḥ karālī ca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ 01,151.004b*1648_02 ākarṇād bhinnavaktraś ca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ 01,151.004c triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam 01,151.005a bhuñjānam annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ 01,151.005c vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanam abravīt 01,151.006a ko 'yam annam idaṃ bhuṅkte madartham upakalpitam 01,151.006c paśyato mama durbuddhir yiyāsur yamasādanam 01,151.007a bhīmasenas tu tac chrutvā prahasann iva bhārata 01,151.007c rākṣasaṃ tam anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ 01,151.008a tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāv ubhau 01,151.008c abhyadravad bhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ 01,151.009a tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ 01,151.009c rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā 01,151.010a amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ 01,151.010c jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyām ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ 01,151.011a tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśam āhataḥ 01,151.011c naivāvalokayām āsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ 01,151.011d*1649_01 bhīmodaragatāḥ piṇḍāḥ sāntarālāḥ paraṃ śatam 01,151.011d*1649_02 rakṣaḥpāṇiprahāreṇa saṃśliṣṭā ekapiṇḍavat 01,151.012a tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣam ādāya rākṣasaḥ 01,151.012c tāḍayiṣyaṃs tadā bhīmaṃ punar abhyadravad balī 01,151.013a tato bhīmaḥ śanair bhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ 01,151.013c vāry upaspṛśya saṃhṛṣṭas tasthau yudhi mahābalaḥ 01,151.013d*1650_01 sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ 01,151.013d*1650_02 bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam 01,151.013d*1650_03 dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat 01,151.013d*1651=09 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.013d*1651_01 bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam 01,151.013d*1651_02 kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam 01,151.013d*1651_03 bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama 01,151.013d*1651_04 madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyas tv aśiṣyasi 01,151.013d*1651_05 adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam 01,151.013d*1651_06 adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ 01,151.013d*1651_07 nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā 01,151.013d*1651_08 adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ 01,151.013d*1651_09 mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale 01,151.013d*1651_10 evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā 01,151.013d*1651_11 upadhāvad bakaś cāpi pārthaṃ pārthivasattama 01,151.013d*1651_12 mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm 01,151.013d*1651_13 virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat 01,151.013d*1651_14 triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam 01,151.013d*1651a_01 uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva 01,151.013d*1651b_01 dvipaccatuṣpanmāṃsaiś ca bahubhiś caudanācalaiḥ 01,151.013d*1652_01 śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha 01,151.013d*1652_02 gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam 01,151.013d*1652_03 bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam 01,151.013d*1652_04 pītvā dadhighaṭān pūrṇān ghṛtakumbhāñ śataṃ śatam 01,151.013d*1653_01 tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim 01,151.013d*1653_02 gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram 01,151.013d*1653_03 rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam 01,151.013d*1653_04 darśayan rakṣase dantān prajahāsāśanisvanaḥ 01,151.014a kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān 01,151.014c savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasann iva bhārata 01,151.015a tataḥ sa punar udyamya vṛkṣān bahuvidhān balī 01,151.015c prāhiṇod bhīmasenāya tasmai bhīmaś ca pāṇḍavaḥ 01,151.015d*1654_01 sarvān apohayad vṛkṣān svasya hastasthaśākhinā 01,151.016a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 01,151.016c ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayor mahat 01,151.017a nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam 01,151.017c bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam 01,151.018a bhīmaseno 'pi tad rakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ 01,151.018c visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balād balī 01,151.018d*1655_01 paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ 01,151.018d*1655_02 utsarpaṇāvasarpais tāv anyonyaṃ pratyarundhatām 01,151.018d*1655_03 utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api 01,151.018d@093_0001 jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat 01,151.018d@093_0002 ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan 01,151.018d@093_0003 āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanad vasudhātale 01,151.018d@093_0004 bhīmo vyasarjayac cainaṃ samāśvasihi cety api 01,151.018d@093_0005 āsphoṭayām āsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt 01,151.018d@093_0006 samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram 01,151.018d@093_0007 virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram 01,151.018d@093_0008 ahasad bhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam 01,151.018d@093_0009 bhīmasenas tu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam 01,151.018d@093_0010 bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat 01,151.018d@093_0011 tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmas tasya rakṣasaḥ 01,151.018d@093_0012 svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat 01,151.018d@093_0013 tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ 01,151.018d@093_0014 utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayan balavān bhuvi 01,151.018d@093_0015 taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ 01,151.018d@093_0016 urasy enaṃ samājaghne bhīmas tu patitaṃ bhuvi 01,151.018d@093_0017 sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanad bhṛśam 01,151.018d@093_0018 vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam 01,151.018d@093_0019 tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ 01,151.018d@093_0020 muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ 01,151.018d@093_0021 evaṃ nihanyamānaḥ san rākṣasena balīyasā 01,151.018d@093_0022 roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,151.018d@093_0023 tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam 01,151.018d@093_0024 tāv anyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau 01,151.018d@093_0025 mattāv iva mahānāgāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ 01,151.018d@093_0026 bāhuvikṣepaśabdaiś ca bhīmarākṣasayos tadā 01,151.018d@093_0027 vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata 01,151.018d@093_0028 tayor vegena mahatā tatra bhūmir akampata 01,151.018d@093_0029 pādapān vīrudhaś caiva cūrṇayām āsatuś ca tau 01,151.018d@093_0030 samāgatau ca tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 01,151.018d@093_0031 aśmabhiḥ pādavegaiś ca cūrṇayām āsatus tadā 01,151.018d@093_0032 atha taṃ loḷayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ 01,151.018d@093_0033 agṛhṇāt parirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha 01,151.018d@093_0034 jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt 01,151.018d@093_0035 visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ 01,151.018d@093_0036 vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃś ca yudhi pāṇḍavam 01,151.018d@093_0037 samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ 01,151.019a sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaś ca pāṇḍavam 01,151.019c samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ 01,151.020a tayor vegena mahatā pṛthivī samakampata 01,151.020c pādapāṃś ca mahākāyāṃś cūrṇayām āsatus tadā 01,151.021a hīyamānaṃ tu tad rakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha 01,151.021c niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ 01,151.022a tato 'sya jānunā pṛṣṭham avapīḍya balād iva 01,151.022c bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām 01,151.022d*1656_01 jānuny āropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha 01,151.022d*1656_02 nikṣipya bhūmau pāṇibhyāṃ dharaṇyāṃ niṣpipeṣa ha 01,151.023a savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ 01,151.023c tad rakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavān ravān 01,151.024a tato 'sya rudhiraṃ vaktrāt prādurāsīd viśāṃ pate 01,151.024c bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ 01,151.052d@094=0000 brāhmaṇa uvāca 01,151.052d@094=0015 jñānasāgara uvāca 01,151.052d@094_0001 tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama 01,151.052d@094_0002 krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā 01,151.052d@094_0003 dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ 01,151.052d@094_0004 yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata 01,151.052d@094_0005 arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇot tadā 01,151.052d@094_0006 śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitas tadā 01,151.052d@094_0007 mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata 01,151.052d@094_0008 kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama 01,151.052d@094_0009 dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ 01,151.052d@094_0010 arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām 01,151.052d@094_0011 tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat 01,151.052d@094_0012 vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ 01,151.052d@094_0013 jānāmi śakunād rājan na dagdhās tety abhāṣata 01,151.052d@094_0014 hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyās te kathaṃ dvija 01,151.052d@094_0015 svayaṃvareṇa draṣṭāsi tat kuruṣva narādhipa 01,151.052d@094_0016 tac chrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhv iti cābruvan 01,151.052d@094_0017 tataḥ saṃghoṣayām āsa duhituś ca svayaṃvaram 01,151.052d@094_0018 phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani 01,151.052d@094_0019 mañcāṃś ca kārayām āsa rājayogyān bahūn nṛpa 01,151.052d@094_0020 merumandarasaṃkāśān svarṇaratnaparicchadān 01,151.052d@094_0021 drupadaś ca dhanuś citraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ 01,151.052d@094_0022 kārayām āsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā 01,151.052d@094_0023 matsyayantraṃ ca kṛtavān dūre varṇapariṣkṛtam 01,151.052d@094_0024 anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram 01,151.052d@094_0025 pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati 01,151.052d@094_0026 itas tad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ 01,151.052d@094_0027 rājāno rājaputrāś ca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ 01,151.052d@094_0028 prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ 01,151.052d@094_0029 ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca 01,151.052d@094_0030 bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ 01,151.052d@094_0031 iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam 01,151.052d@095=0000 brāhmaṇaḥ 01,151.052d@095=0074 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.052d@095_0001 śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ 01,151.052d@095_0002 pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan 01,151.052d@095_0003 dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam 01,151.052d@095_0004 pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām 01,151.052d@095_0005 duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ 01,151.052d@095_0006 vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat 01,151.052d@095_0007 tasmin gṛhe suviśvastān pāṇḍavān pṛthayā saha 01,151.052d@095_0008 ardharātre mahārāja dagdhavān sa purocanaḥ 01,151.052d@095_0009 agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat 01,151.052d@095_0010 etac chrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ 01,151.052d@095_0011 śrutvā tu pāṇḍavān dagdhān dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,151.052d@095_0012 alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā 01,151.052d@095_0013 pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām 01,151.052d@095_0014 etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭras tu māriṣaḥ 01,151.052d@095_0015 adya pāṇḍur mṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane 01,151.052d@095_0016 aho vidhivaśād eva gatās te yamasādanam 01,151.052d@095_0017 ity uktvā prārudat tatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ 01,151.052d@095_0018 śrutvā bhīṣmeṇa vidhivat kṛtavān aurdhvadehikam 01,151.052d@095_0019 pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā 01,151.052d@095_0020 evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā 01,151.052d@095_0021 etad vṛttaṃ mahārāja pāṇḍavān prati naḥ śrutam 01,151.052d@095_0022 śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ 01,151.052d@095_0023 yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane 01,151.052d@095_0024 tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane 01,151.052d@095_0025 samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ 01,151.052d@095_0026 kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacas tadā 01,151.052d@095_0027 aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam 01,151.052d@095_0028 cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ 01,151.052d@095_0029 bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane 01,151.052d@095_0030 kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ 01,151.052d@095_0031 mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam 01,151.052d@095_0032 antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam 01,151.052d@095_0033 yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ 01,151.052d@095_0034 bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpy arjunasya vai 01,151.052d@095_0035 lokas tad veda yac caiva tathā yājena naḥ śrutam 01,151.052d@095_0036 yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāv ubhau 01,151.052d@095_0037 dhṛṣṭadyumnaś ca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāv ubhau 01,151.052d@095_0038 kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha 01,151.052d@095_0039 ity evam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ 01,151.052d@095_0040 dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt 01,151.052d@095_0041 purodhāḥ satvasaṃpannaḥ samyag vidyāviśeṣavān 01,151.052d@095_0042 vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 01,151.052d@095_0043 tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam 01,151.052d@095_0044 mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa 01,151.052d@095_0045 brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam 01,151.052d@095_0046 bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam 01,151.052d@095_0047 naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ 01,151.052d@095_0048 upaśrutir mahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā 01,151.052d@095_0049 yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavās te na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0050 mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ 01,151.052d@095_0051 yan nimittam ihāyānti tac chruṇuṣva narādhipa 01,151.052d@095_0052 svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ 01,151.052d@095_0053 svayaṃvaras tu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama 01,151.052d@095_0054 yatra vā nivasantas te pāṇḍavāḥ pṛthayā saha 01,151.052d@095_0055 dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ 01,151.052d@095_0056 śrutvā svayaṃvaraṃ rājan sameṣyanti na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0057 tasmāt svayaṃvaro rājan ghuṣyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 01,151.052d@095_0058 śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃs tadā 01,151.052d@095_0059 ghoṣayām āsa nagare draupadyās tu svayaṃvaram 01,151.052d@095_0060 puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau 01,151.052d@095_0061 divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ 01,151.052d@095_0062 devagandharvayakṣāś ca ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,151.052d@095_0063 svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchanty eva na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0064 tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ 01,151.052d@095_0065 yadṛcchayā tu pāñcālī gacched vā madhyamaṃ patim 01,151.052d@095_0066 ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham 01,151.052d@095_0067 tasmāt saputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate 01,151.052d@095_0068 nityakālaṃ subhikṣās te pāñcālās tu tapodhane 01,151.052d@095_0069 yajñasenas tu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ 01,151.052d@095_0070 brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāś cātithipriyāḥ 01,151.052d@095_0071 nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam 01,151.052d@095_0072 ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ 01,151.052d@095_0073 ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate 01,151.052d@095_0074 etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha 01,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,152.001*1657_01 tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam 01,152.001*1657_02 śailarājapratīkāśo gatāsur abhavad bakaḥ 01,152.001a tena śabdena vitrasto janas tasyātha rakṣasaḥ 01,152.001c niṣpapāta gṛhād rājan sahaiva paricāribhiḥ 01,152.001d*1658_01 tatas tu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam 01,152.001d*1658_02 bākāḥ paramasaṃtrastā bhīmaṃ śaraṇam āyayuḥ 01,152.001d*1659_01 bakasya paricārakāḥ 01,152.001d*1659_02 ārāmodyānacaityasthāḥ kṣudradevālayāśritāḥ 01,152.001d*1659_03 bhīmaṃ dṛṣṭvā śauryarāśiṃ 01,152.002a tān bhītān vigatajñānān bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,152.002c sāntvayām āsa balavān samaye ca nyaveśayat 01,152.003a na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhir iha karhi cit 01,152.003c hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghram evam eva bhaved iti 01,152.004a tasya tad vacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata 01,152.004c evam astv iti taṃ prāhur jagṛhuḥ samayaṃ ca tam 01,152.004d*1660_01 sagaṇas tu bakabhrātā prāṇamat pāṇḍavaṃ tadā 01,152.004d*1661_01 tatpuropavanodyānacaityārāmān visṛjya te 01,152.004d*1661_02 bibhītakakapitthārkaplakṣaśālmalikānanam 01,152.004d*1661_03 prapedire bhayatrastā bhīmasādhvasakātarāḥ 01,152.004d*1662_01 yamunātīram utsṛjya prapede pitṛkānanam 01,152.005a tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata 01,152.005c nagare pratyadṛśyanta narair nagaravāsibhiḥ 01,152.006a tato bhimas tam ādāya gatāsuṃ puruṣādakam 01,152.006b*1663_01 niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt 01,152.006b*1663_02 kurvantaṃ bahudhā ceṣṭāṃ sa narādam akarṣata 01,152.006b*1663_03 sa eva rākṣaso nūnaṃ punar āyāti naḥ purīm 01,152.006b*1663_04 sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ 01,152.006b*1664_01 ācchidya bāhū pādau ca śiraś ca sa vṛkodaraḥ 01,152.006b*1664_02 dvāreṣu caturṣu kṣiptvā punar āgāt sa mārutiḥ 01,152.006c dvāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ 01,152.006d*1665_01 dṛṣṭvā bhīmabaloddhūtaṃ bakaṃ vinihataṃ tadā 01,152.006d*1665_02 jñātayo 'sya bhayodvignāḥ pratijagmus tatas tataḥ 01,152.007a tataḥ sa bhīmas taṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat 01,152.007b*1666_01 balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat 01,152.007b*1667_01 tūṣṇīm antargṛhaṃ gacchety abhidhāya dvijottamam 01,152.007b*1667_02 mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanam etya ca 01,152.007c ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ 01,152.007d*1668_01 aśito 'smy adya janani tṛptir me daśavārṣikī 01,152.008a tato narā viniṣkrāntā nagarāt kālyam eva tu 01,152.008c dadṛśur nihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam 01,152.009a tam adrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvaham 01,152.009b*1669_01 dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvus tatra nāgarāḥ 01,152.009c ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pare 01,152.010a tataḥ sahasraśo rājan narā nagaravāsinaḥ 01,152.010c tatrājagmur bakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ 01,152.010d*1670_01 dadṛśus te bakaṃ sarve viśiraḥpāṇipādakam 01,152.010d*1670_02 niḥśṛṅgavṛkṣaṃ nirgulmaṃ vinikīrṇaṃ giriṃ yathā 01,152.011a tatas te vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣam 01,152.011b*1671_01 vismayotphullanayanās tarjanyāsaktanāsikāḥ 01,152.011c daivatāny arcayāṃ cakruḥ sarva eva viśāṃ pate 01,152.012a tataḥ pragaṇayām āsuḥ kasya vāro 'dya bhojane 01,152.012c jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva tat 01,152.013a evaṃ pṛṣṭas tu bahuśo rakṣamāṇaś ca pāṇḍavān 01,152.013c uvāca nāgarān sarvān idaṃ viprarṣabhas tadā 01,152.014a ājñāpitaṃ mām aśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ 01,152.014c dadarśa brāhmaṇaḥ kaś cin mantrasiddho mahābalaḥ 01,152.014d*1672_01 adya te rākṣaso vāraḥ pūrvedyur jñāpito mama 01,152.014d*1672_02 grāmasādhāraṇenaiva sūcakena puraukasaḥ 01,152.015a paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca 01,152.015c abravīd brāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya prahasann iva 01,152.016a prāpayiṣyāmy ahaṃ tasmai idam annaṃ durātmane 01,152.016c mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryam iti vīryavān 01,152.017a sa tadannam upādāya gato bakavanaṃ prati 01,152.017c tena nūnaṃ bhaved etat karma lokahitaṃ kṛtam 01,152.018a tatas te brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāś ca suvismitāḥ 01,152.018c vaiśyāḥ śūdrāś ca muditāś cakrur brahmamahaṃ tadā 01,152.019a tato jānapadāḥ sarve ājagmur nagaraṃ prati 01,152.019c tad adbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthās tatraiva cāvasan 01,152.019d*1673_01 śrutvā bakavadhaṃ yas tu vācakaṃ pūjayen naraḥ 01,152.019d*1673_02 tasya vaṃśe 'pi rājendra na rākṣasabhayaṃ bhavet 01,152.019d*1673_03 naśyanti śatravas tasya upasargās tathaiva ca 01,152.019d*1673_04 mahat puṇyam avāpnoti śrutvā bhīmaparākramam 01,152.019d*1674_01 vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram 01,152.019d*1674_02 vismayād abhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,152.019d*1674_03 na vai na saṃbhavet sarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu 01,152.019d*1674_04 iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ 01,152.019d*1674_05 ayaṃ trātā hi naḥ sarvān piteva paramārthataḥ 01,152.019d*1674_06 asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe 01,152.019d*1674_07 paśumad dadhimac cānnaṃ paraṃ bhaktam upāharan 01,152.019d*1674_08 tasmin hate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ 01,152.019d*1674_09 tataḥ saṃprādravan pārthāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,152.019d*1674_10 āgacchann ekacakrāṃ te pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 01,152.019d*1674_11 vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,152.019d*1674_12 avasaṃs te ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane 01,152.019d*1674_13 mātrā sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ 01,153.001 janamejaya uvāca 01,153.001a te tathā puruṣavyāghrā nihatya bakarākṣasam 01,153.001c ata ūrdhvaṃ tato brahman kim akurvata pāṇḍavāḥ 01,153.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,153.002a tatraiva nyavasan rājan nihatya bakarākṣasam 01,153.002c adhīyānāḥ paraṃ brahma brāhmaṇasya niveśane 01,153.003a tataḥ katipayāhasya brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 01,153.003c pratiśrayārthaṃ tad veśma brāhmaṇasyājagāma ha 01,153.004a sa samyak pūjayitvā taṃ vidvān viprarṣabhas tadā 01,153.004c dadau pratiśrayaṃ tasmai sadā sarvātithivratī 01,153.005a tatas te pāṇḍavāḥ sarve saha kuntyā nararṣabhāḥ 01,153.005c upāsāṃ cakrire vipraṃ kathayānaṃ kathās tadā 01,153.006a kathayām āsa deśān sa tīrthāni vividhāni ca 01,153.006c rājñāṃ ca vividhāś caryāḥ purāṇi vividhāni ca 01,153.007a sa tatrākathayad vipraḥ kathānte janamejaya 01,153.007c pāñcāleṣv adbhutākāraṃ yājñasenyāḥ svayaṃvaram 01,153.008a dhṛṣṭadyumnasya cotpattim utpattiṃ ca śikhaṇḍinaḥ 01,153.008c ayonijatvaṃ kṛṣṇāyā drupadasya mahāmakhe 01,153.009a tad adbhutatamaṃ śrutvā loke tasya mahātmanaḥ 01,153.009c vistareṇaiva papracchuḥ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabhāḥ 01,153.010a kathaṃ drupadaputrasya dhṛṣṭadyumnasya pāvakāt 01,153.010c vedimadhyāc ca kṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ katham adbhutaḥ 01,153.011a kathaṃ droṇān maheṣvāsāt sarvāṇy astrāṇy aśikṣata 01,153.011b*1675_01 dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ kathaṃ droṇasya mṛtyudaḥ 01,153.011c kathaṃ priyasakhāyau tau bhinnau kasya kṛtena ca 01,153.012a evaṃ taiś codito rājan sa vipraḥ puruṣarṣabhaiḥ 01,153.012c kathayām āsa tat sarvaṃ draupadīsaṃbhavaṃ tadā 01,154.001 brāhmaṇa uvāca 01,154.001a gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ 01,154.001c bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ 01,154.002a so 'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvam evāgatāṃ satīm 01,154.002c dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ 01,154.003a tasyā vāyur nadītīre vasanaṃ vyaharat tadā 01,154.003c apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ 01,154.004a tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,154.004b*1676_01 paśyato yonisaṃsthānam anyāvayavasauṣṭhavam 01,154.004c hṛṣṭasya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe 01,154.005a tataḥ samabhavad droṇaḥ kumāras tasya dhīmataḥ 01,154.005c adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,154.006a bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ 01,154.006c tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ 01,154.007a sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ 01,154.007c cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ 01,154.008a tatas tu pṛṣate 'tīte sa rājā drupado 'bhavat 01,154.008c droṇo 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ 01,154.009a vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto 'bravīt 01,154.009c āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha 01,154.010 rāma uvāca 01,154.010a śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam 01,154.010c astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmann anyataraṃ vṛṇu 01,154.011 droṇa uvāca 01,154.011a astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhāram eva ca 01,154.011c prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātum arhati me bhavān 01,154.012 brāhmaṇa uvāca 01,154.012a tathety uktvā tatas tasmai pradadau bhṛgunandanaḥ 01,154.012c pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā 01,154.013a saṃprahṛṣṭamanāś cāpi rāmāt paramasaṃmatam 01,154.013c brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣv abhyadhiko 'bhavat 01,154.014a tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān 01,154.014c abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,154.015 drupada uvāca 01,154.015a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,154.015c nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,154.015d*1677_01 yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ śrutam 01,154.015d*1677_02 tayor vivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ 01,154.016 brāhmaṇa uvāca 01,154.016a sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān 01,154.016c jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,154.017a tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca 01,154.017c prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate 01,154.018a droṇaḥ śiṣyāṃs tataḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt 01,154.018c samānīya tadā vidvān drupadasyāsukhāya vai 01,154.018d*1678=00 droṇaḥ 01,154.018d*1678_01 guruśuśrūṣaṇaṃ caiva tathaiva gurudakṣiṇām 01,154.019a ācāryavetanaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate 01,154.019c kṛtāstrais tat pradeyaṃ syāt tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ 01,154.019d*1679_01 so 'rjunapramukhair uktas tathāstv iti gurus tadā 01,154.019d*1680_01 tathety uktvā ca taṃ pārthaḥ pādau jagrāha buddhimān 01,154.019d*1681_01 vidyāniṣkrayajaṃ vittaṃ kiṃ deyaṃ brūhi me guro 01,154.020a yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ 01,154.020c tato droṇo 'bravīd bhūyo vetanārtham idaṃ vacaḥ 01,154.021a pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ 01,154.021c tasyāpakṛṣya tad rājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām 01,154.021d*1682_01 dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ pāñcālān pāṇḍavā yayuḥ 01,154.021d*1682_02 yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ 01,154.021d*1682_03 nirjitāḥ saṃnyavartanta tathānye kṣatriyarṣabhāḥ 01,154.022a tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi 01,154.022c droṇāya darśayām āsur baddhvā sasacivaṃ tadā 01,154.022d*1683_01 mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam 01,154.022d*1683_02 mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunas tadā 01,154.022d*1683_03 taṃ dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasyāmitaujasaḥ 01,154.022d*1683_04 vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ 01,154.022d*1683_05 nāsty arjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan 01,154.023 droṇa uvāca 01,154.023a prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punar eva narādhipa 01,154.023c arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati 01,154.024a ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava 01,154.024c rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare 01,154.024d*1684_01 tatheti drupadenokte vacane dvijasattama 01,154.024d*1684_02 saṃpūjya drupadaṃ droṇo preṣayām āsa tattvavit 01,154.024d*1685_01 kanyākubje ca kāmpilye vasethās tvaṃ narottama 01,154.024d*1685_02 brāhmaṇaiḥ sahito rājann ahicchatre vasāmy aham 01,154.025 brāhmaṇa uvāca 01,154.025a asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu 01,154.025c na vyeti hṛdayād rājño durmanāḥ sa kṛśo 'bhavat 01,154.025d*1686_01 evam ukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā 01,154.025d*1686_02 uvācāstravidāṃ śreṣṭho droṇaṃ brāhmaṇasattamam 01,154.025d*1686_03 evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate 01,154.025d*1686_04 sakhyaṃ tad eva bhavatu śaśvad yad abhimanyase 01,154.025d*1686_05 evam anyonyam uktvā tau kṛtvā sakhyam anuttamam 01,154.025d*1686_06 jagmatur droṇapāñcālyau yathāgatam ariṃdamau 01,154.025d*1687_01 niśamya tasya vacanaṃ kṛtvā manasi durmanāḥ 01,155.001 brāhmaṇa uvāca 01,155.001a amarṣī drupado rājā karmasiddhān dvijarṣabhān 01,155.001b*1688_01 droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā 01,155.001c anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn 01,155.002a putrajanma parīpsan vai śokopahatacetanaḥ 01,155.002c nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyam iti nityam acintayat 01,155.003a jātān putrān sa nirvedād dhig bandhūn iti cābravīt 01,155.003c niḥśvāsaparamaś cāsīd droṇaṃ praticikīrṣayā 01,155.004a prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca 01,155.004c kṣātreṇa ca balenāsya cintayan nānvapadyata 01,155.004e pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno 'pi bhārata 01,155.005a abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman 01,155.005c brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ 01,155.006a tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avratī dvijaḥ 01,155.006c tathaiva nāmahābhāgaḥ so 'paśyat saṃśitavratau 01,155.007a yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ 01,155.007c saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau 01,155.008a tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau 01,155.008c sa tāv āmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ 01,155.009a buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare 01,155.009c prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam 01,155.010a pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāk sarvakāmadaḥ 01,155.010c arhayitvā yathānyāyam upayājam uvāca saḥ 01,155.011a yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave 01,155.011b*1689_01 arjunasya tathā bhāryā bhaved vā varavarṇinī 01,155.011c upayāja kṛte tasmin gavāṃ dātāsmi te 'rbudam 01,155.012a yad vā te 'nyad dvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet 01,155.012c sarvaṃ tat te pradātāhaṃ na hi me 'sty atra saṃśayaḥ 01,155.013a ity ukto nāham ity evaṃ tam ṛṣiḥ pratyuvāca ha 01,155.013c ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat punaḥ 01,155.014a tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ 01,155.014c upayājo 'bravīd rājan kāle madhurayā girā 01,155.015a jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare 01,155.015c aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam 01,155.016a tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan 01,155.016c vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana 01,155.017a dṛṣṭvā phalasya nāpaśyad doṣā ye 'syānubandhikāḥ 01,155.017c vivinakti na śaucaṃ yaḥ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet 01,155.018a saṃhitādhyayanaṃ kurvan vasan gurukule ca yaḥ 01,155.018c bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā 01,155.018e kīrtayan guṇam annānām aghṛṇī ca punaḥ punaḥ 01,155.019a tam ahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā 01,155.019c taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati 01,155.020a jugupsamāno nṛpatir manasedaṃ vicintayan 01,155.020c upayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavit 01,155.020e abhisaṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha 01,155.021a ayutāni dadāny aṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho 01,155.021c droṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitum arhasi 01,155.022a sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpy anuttamaḥ 01,155.022c tasmād droṇaḥ parājaiṣīn māṃ vai sa sakhivigrahe 01,155.023a kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ 01,155.023c kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ 01,155.024a droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca 01,155.024c ṣaḍaratni dhanuś cāsya dṛśyate 'pratimaṃ mahat 01,155.025a sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegam asaṃśayam 01,155.025c pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ 01,155.026a kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ 01,155.026c tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ narair bhuvi 01,155.027a brāhmam uccārayaṃs tejo hutāhutir ivānalaḥ 01,155.027c sametya sa dahaty ājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥ 01,155.027e brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate 01,155.028a so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān 01,155.028c droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam 01,155.029a droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam 01,155.029c tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām 01,155.030a tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārtham upakalpayat 01,155.030c gurvartha iti cākāmam upayājam acodayat 01,155.030d*1690_01 yājas tu yajatāṃ śreṣṭho havyavāham atarpayat 01,155.030e yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ 01,155.030f*1691_01 pāṇḍoḥ snuṣārthaṃ kanyā ca bhaved iti matir mama 01,155.030f*1692_01 tathety uktvā tu taṃ rājñaḥ putrakāmīyam ārabhat 01,155.031a tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ 01,155.031c ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai 01,155.031d*1693_01 yathoktaṃ kalpayām āsa rājā vipreṇa taṃ kratum 01,155.032a sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ 01,155.032c iṣyate yadvidho rājan bhavitā te tathāvidhaḥ 01,155.033a bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ 01,155.033c ājahre tat tathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye 01,155.034a yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā 01,155.034c praihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam 01,155.034d*1694_01 kumāraś ca kumārī ca pativaṃśavivṛddhaye 01,155.035 devy uvāca 01,155.035a avaliptaṃ me mukhaṃ brahman puṇyān gandhān bibharmi ca 01,155.035c sutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye 01,155.035d*1695_01 rājñā caivam abhihito yājo rājñīm uvāca ha 01,155.035d*1695_02 tat sarvaṃ sahamānaś ca brahmatejonidhiḥ svayam 01,155.036 yāja uvāca 01,155.036a yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam 01,155.036c kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt sā tvaṃ vipraihi tiṣṭha vā 01,155.037 brāhmaṇa uvāca 01,155.037a evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte 01,155.037c uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃnibhaḥ 01,155.038a jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam 01,155.038c bibhrat sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ 01,155.039a so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā 01,155.039c tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti 01,155.039d*1696_01 harṣāviṣṭāṃs tataś caitān neyaṃ sehe vasuṃdharā 01,155.040a bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ 01,155.040c rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai 01,155.040e ity uvāca mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā 01,155.041a kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyāt samutthitā 01,155.041c subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā 01,155.042a śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā 01,155.042b*1697_01 tāmratuṅganakhī subhrūś cārupīnapayodharā 01,155.042c mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī 01,155.043a nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,155.043c yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi 01,155.043d*1698_01 devadānavayakṣāṇām īpsitā devarūpiṇī 01,155.043d*1699_01 sadṛśī pāṇḍuputrasya arjunasyeti bhārata 01,155.043d*1699_02 ūcuḥ prahṛṣṭamanaso rājabhaktipuraskṛtāḥ 01,155.044a tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,155.044c sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati 01,155.045a surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā 01,155.045c asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam 01,155.046a tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat 01,155.046b*1700_01 pāñcālarājas tāṃ dṛṣṭvā harṣād aśrūṇy avartayat 01,155.046b*1700_02 pariṣvajya sutāṃ kṛṣṇāṃ snuṣāṃ pāṇḍor iti bruvan 01,155.046b*1700_03 aṅkam āropya pāñcālīṃ rājā harṣam avāpa saḥ 01,155.046c na caitān harṣasaṃpūṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā 01,155.047a tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī 01,155.047c na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti 01,155.048a tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā 01,155.048c tayoś ca nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ 01,155.049a dhṛṣṭatvād atidhṛṣṇutvād dharmād dyutsaṃbhavād api 01,155.049c dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti 01,155.050a kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ 01,155.050b*1701_01 niṣaṇṇakarṣaṇād bhūme rasāc ca haviṣo 'bhavat 01,155.050c tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe 01,155.050d*1702_01 kriyāsu caiva sarvāsu kṛtavān drupadena ha 01,155.050d*1702_02 vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gataḥ param 01,155.050d*1703_01 dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālān siṃhanādena nādayan 01,155.050d*1703_02 so 'dhyārohad rathavaraṃ tena saṃprayayau gṛham 01,155.050d*1703_03 kṛṣṇā ca śibikāṃ prāpya praviveśa niveśanam 01,155.051a dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyam ānīya svaṃ viveśanam 01,155.051b*1704_01 droṇaḥ saṃpūjayām āsa sakhyuḥ putram udāradhīḥ 01,155.051b*1705_01 droṇaṃ saṃpūjya vidhivad gurur ity eva dharmataḥ 01,155.051b*1705_02 paridāya tu taṃ śiṣyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ tu somakaḥ 01,155.051b*1705_03 aho rājñaḥ prasīdeti prābruvan priyavādinaḥ 01,155.051b*1705_04 mahāprabhāvo brahmarṣir jñātvā tasya ca saṃbhavam 01,155.051c upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān 01,155.052a amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ 01,155.052c tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrty anurakṣaṇāt 01,155.052d*1706_01 sarvāstrāṇi sa tu kṣipram āptavān dṛṣṭamātrataḥ 01,156.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,156.001a etac chrutvā tu kaunteyāḥ śalyaviddhā ivābhavan 01,156.001a*1707_01 . . . . . . . . pāṇḍavā bharatarṣabha 01,156.001a*1707_02 manasā draupadīṃ jagmur anaṅgaśarapīḍitāḥ 01,156.001a*1707_03 tatas tāṃ rajanīṃ rājan . . . . . . . . 01,156.001c sarve cāsvasthamanaso babhūvus te mahārathāḥ 01,156.002a tataḥ kuntī sutān dṛṣṭvā vibhrāntān gatacetasaḥ 01,156.002c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vacanaṃ satyavādinī 01,156.003a cirarātroṣitāḥ smeha brāhmaṇasya niveśane 01,156.003c ramamāṇāḥ pure ramye labdhabhaikṣā yudhiṣṭhira 01,156.004a yānīha ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 01,156.004c sarvāṇi tāni dṛṣṭāni punaḥ punar ariṃdama 01,156.005a punar dṛṣṭāni tāny eva prīṇayanti na nas tathā 01,156.005c bhaikṣaṃ ca na tathā vīra labhyate kurunandana 01,156.006a te vayaṃ sādhu pāñcālān gacchāma yadi manyase 01,156.006c apūrvadarśanaṃ tāta ramaṇīyaṃ bhaviṣyati 01,156.007a subhikṣāś caiva pāñcālāḥ śrūyante śatrukarśana 01,156.007c yajñasenaś ca rājāsau brahmaṇya iti śuśrumaḥ 01,156.008a ekatra ciravāso hi kṣamo na ca mato mama 01,156.008c te tatra sādhu gacchāmo yadi tvaṃ putra manyase 01,156.009 yudhiṣṭhira uvāca 01,156.009a bhavatyā yan mataṃ kāryaṃ tad asmākaṃ paraṃ hitam 01,156.009c anujāṃs tu na jānāmi gaccheyur neti vā punaḥ 01,156.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,156.010a tataḥ kuntī bhīmasenam arjunaṃ yamajau tathā 01,156.010c uvāca gamanaṃ te ca tathety evābruvaṃs tadā 01,156.011a tata āmantrya taṃ vipraṃ kuntī rājan sutaiḥ saha 01,156.011c pratasthe nagarīṃ ramyāṃ drupadasya mahātmanaḥ 01,157.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,157.001a vasatsu teṣu pracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,157.001c ājagāmātha tān draṣṭuṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 01,157.002a tam āgatam abhiprekṣya pratyudgamya paraṃtapāḥ 01,157.002c praṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ prāñjalayas tadā 01,157.003a samanujñāpya tān sarvān āsīnān munir abravīt 01,157.003c prasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ 01,157.004a api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ 01,157.004c api vipreṣu vaḥ pūjā pūjārheṣu na hīyate 01,157.005a atha dharmārthavad vākyam uktvā sa bhagavān ṛṣiḥ 01,157.005c vicitrāś ca kathās tās tāḥ punar evedam abravīt 01,157.006a āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ 01,157.006c vilagnamadhyā suśroṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā 01,157.007a karmabhiḥ svakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata 01,157.007c nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī 01,157.008a tapas taptum athārebhe patyartham asukhā tataḥ 01,157.008c toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram 01,157.009a tasyāḥ sa bhagavāṃs tuṣṭas tām uvāca tapasvinīm 01,157.009c varaṃ varaya bhadraṃ te varado 'smīti bhāmini 01,157.010a atheśvaram uvācedam ātmanaḥ sā vaco hitam 01,157.010c patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ 01,157.011a tām atha pratyuvācedam īśāno vadatāṃ varaḥ 01,157.011c pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ 01,157.011d*1708_01 evam uktā tataḥ kanyā devaṃ varadam abravīt 01,157.012a pratibruvantīm ekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkaram 01,157.012c punar evābravīd deva idaṃ vacanam uttamam 01,157.013a pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,157.013c deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati 01,157.014a drupadasya kule jātā kanyā sā devarūpiṇī 01,157.014c nirdiṣṭā bhavatāṃ patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā 01,157.015a pāñcālanagaraṃ tasmāt praviśadhvaṃ mahābalāḥ 01,157.015c sukhinas tām anuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ 01,157.015d*1709_01 rājyaṃ caivāgataṃ pārthā indraprasthaṃ praviśya ha 01,157.016a evam uktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ 01,157.016c pārthān āmantrya kuntīṃ ca prātiṣṭhata mahātapāḥ 01,157.016d@096=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,157.016d@096=0005 yudhiṣṭhiraḥ 01,157.016d@096=0009 brāhmaṇāḥ 01,157.016d@096=0039 yudhiṣṭhiraḥ 01,157.016d@096_0001 te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,157.016d@096_0002 brāhmaṇān gacchato 'paśyan pāñcālān sagaṇān bahūn 01,157.016d@096_0003 atha te brāhmaṇā ūcuḥ pāṇḍavān dharmacāriṇaḥ 01,157.016d@096_0004 kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha 01,157.016d@096_0005 prayātān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ 01,157.016d@096_0006 bhavanto no 'bhijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ 01,157.016d@096_0007 gacchato nas tu pāñcālān drupadasya purīṃ prati 01,157.016d@096_0008 icchāmo bhavato jñātuṃ mahat kautūhalaṃ hi naḥ 01,157.016d@096_0009 ekasārthaṃ prayātāḥ sma vayam apy atra gāminaḥ 01,157.016d@096_0010 tatrāpy adbhutasaṃkāśa utsavo bhavitā mahān 01,157.016d@096_0011 tatas tu yajñasenasya drupadasya mahātmanaḥ 01,157.016d@096_0012 yāsāv ayonijā kanyā sthāsyate sā svayaṃvare 01,157.016d@096_0013 darśanīyānavadyāṅgī sukumārī yaśasvinī 01,157.016d@096_0014 dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ 01,157.016d@096_0015 jāto yaḥ pāvakāc chūraḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,157.016d@096_0016 susamiddhān mahābhāgaḥ somakānāṃ mahārathaḥ 01,157.016d@096_0017 tasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī 01,157.016d@096_0018 eṣa mṛtyuś ca śiṣyaś ca bhāradvājasya jāyate 01,157.016d@096_0019 svasā tasya tu vedyāś ca jātā tasmin mahāmakhe 01,157.016d@096_0020 strīratnam asitāpāṅgī śyāmā nīlotpalaṃ yathā 01,157.016d@096_0021 tāṃ yajñasenasya sutāṃ draupadīṃ paramastriyam 01,157.016d@096_0022 gacchāmas tatra vai draṣṭuṃ taṃ caivāsyāḥ svayaṃvaram 01,157.016d@096_0023 rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,157.016d@096_0024 svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno dhṛtavratāḥ 01,157.016d@096_0025 taruṇā darśanīyāś ca balavanto durāsadāḥ 01,157.016d@096_0026 mahārathāḥ kṛtāstrāś ca sameṣyantīha bhūmipāḥ 01,157.016d@096_0027 te tatra vividhaṃ dānaṃ vijayārthe nareśvarāḥ 01,157.016d@096_0028 pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ 01,157.016d@096_0029 pratilabhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ svayaṃvare 01,157.016d@096_0030 yaṃ ca sā kṣatriyaṃ raṅge kumārī varayiṣyati 01,157.016d@096_0031 naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ 01,157.016d@096_0032 niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ 01,157.016d@096_0033 etat kautūhalaṃ tatra dṛṣṭvā vai pratigṛhya ca 01,157.016d@096_0034 sahāsmābhir mahātmāno mātrā saha nivartsyatha 01,157.016d@096_0035 darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān ekarūpān avasthitān 01,157.016d@096_0036 samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ patim 01,157.016d@096_0037 ayam ekaś ca vo bhrātā darśanīyo mahābhujaḥ 01,157.016d@096_0038 niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ mahat 01,157.016d@096_0039 paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ tatra svayaṃvaram 01,157.016d@096_0040 draupadīṃ yajñasenasya kanyāṃ tasyās tathotsavam 01,158.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.001*1710_01 gate bhagavati vyāse pāṇḍavā hṛṣṭamānasāḥ 01,158.001a te pratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ 01,158.001b*1711_01 āmantrya brāhmaṇaṃ pūrvam abhivādyānumānya ca 01,158.001c samair udaṅmukhair mārgair yathoddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ 01,158.002a te gacchantas tv ahorātraṃ tīrthaṃ somaśravāyaṇam 01,158.002a*1712_01 . . . . . . . . pāñcālanagaraṃ prati 01,158.002a*1712_02 abhyājagmur lokanadīṃ gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati 01,158.002a*1712_03 candrāstamayavelāyām ardharātre samāgame 01,158.002a*1712_04 vāri caivānumajjantaḥ . . . . . . . . 01,158.002c āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ 01,158.003a ulmukaṃ tu samudyamya teṣām agre dhanaṃjayaḥ 01,158.003c prakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ 01,158.004a tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayan striyaḥ 01,158.004c īrṣyur gandharvarājaḥ sma jalakrīḍām upāgataḥ 01,158.005a śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatām 01,158.005c tena śabdena cāviṣṭaś cukrodha balavad balī 01,158.006a sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tatra saha mātrā paraṃtapān 01,158.006c visphārayan dhanur ghoram idaṃ vacanam abravīt 01,158.007a saṃdhyā saṃrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā 01,158.007c aśītibhis truṭair hīnaṃ taṃ muhūrtaṃ pracakṣate 01,158.008a vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasām 01,158.008c śeṣam anyan manuṣyāṇāṃ kāmacāram iha smṛtam 01,158.009a lobhāt pracāraṃ caratas tāsu velāsu vai narān 01,158.009c upakrāntā nigṛhṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān 01,158.010a tato rātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ 01,158.010c garhayanti narān sarvān balasthān nṛpatīn api 01,158.011a ārāt tiṣṭhata mā mahyaṃ samīpam upasarpata 01,158.011c kasmān māṃ nābhijānīta prāptaṃ bhāgīrathījalam 01,158.012a aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vitta māṃ svabalāśrayam 01,158.012c ahaṃ hi mānī cerṣyuś ca kuberasya priyaḥ sakhā 01,158.013a aṅgāraparṇam iti ca khyataṃ vanam idaṃ mama 01,158.013c anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmy aham 01,158.014a na kuṇapāḥ śṛṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ 01,158.014c idaṃ samupasarpanti tat kiṃ samupasarpatha 01,158.015 arjuna uvāca 01,158.015a samudre himavatpārśve nadyām asyāṃ ca durmate 01,158.015c rātrāv ahani saṃdhau ca kasya kḷptaḥ parigrahaḥ 01,158.015d*1713_01 bhukto vāpy athavābhukto rātrāv ahani khecara 01,158.015d*1713_02 na kālaniyamo hy asti gaṅgāṃ prāpya saridvarām 01,158.016a vayaṃ ca śaktisaṃpannā akāle tvām adhṛṣṇumaḥ 01,158.016c aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmān arcanti mānavāḥ 01,158.017a purā himavataś caiṣā hemaśṛṅgād viniḥsṛtā 01,158.017c gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate 01,158.017d*1714_01 gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva plakṣajātāṃ sarasvatīm 01,158.017d*1714_02 rathasthāṃ sarayūṃ caiva gomatīṃ gaṇḍakīṃ tathā 01,158.017d*1714_03 aparyuṣitapāpās te nadīḥ sapta pibanti ye 01,158.018a iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucir ākāśagā punaḥ 01,158.018c deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām 01,158.018d*1715_01 vaṅkṣur bhadrā cottaragā himavatpadaniḥsṛtā 01,158.019a tathā pitṝn vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ 01,158.019c gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano 'bravīt 01,158.020a asaṃbādhā devanadī svargasaṃpādanī śubhā 01,158.020c katham icchasi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,158.021a anivāryam asaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam 01,158.021c na spṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathījalam 01,158.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.022a aṅgāraparṇas tac chrutvā kruddha ānamya kārmukam 01,158.022c mumoca sāyakān dīptān ahīn āśīviṣān iva 01,158.023a ulmukaṃ bhrāmayaṃs tūrṇaṃ pāṇḍavaś carma cottamam 01,158.023c vyapovāha śarāṃs tasya sarvān eva dhanaṃjayaḥ 01,158.024 arjuna uvāca 01,158.024a bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate 01,158.024c astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavat pravilīyate 01,158.025a mānuṣān ati gandharvān sarvān gandharva lakṣaye 01,158.025c tasmād astreṇa divyena yotsye 'haṃ na tu māyayā 01,158.026a purāstram idam āgneyaṃ prādāt kila bṛhaspatiḥ 01,158.026c bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ 01,158.027a bharadvājād agniveśyo agniveśyād gurur mama 01,158.027c sa tv idaṃ mahyam adadād droṇo brāhmaṇasattamaḥ 01,158.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.028a ity uktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha 01,158.028c pradīptam astram āgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tat 01,158.029a virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalam 01,158.029c astratejaḥpramūḍhaṃ ca prapatantam avāṅmukham 01,158.030a śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ 01,158.030c bhrātṝn prati cakarṣātha so 'strapātād acetasam 01,158.031a yudhiṣṭhiraṃ tasya bhāryā prapede śaraṇārthinī 01,158.031c nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇam abhīpsatī 01,158.032 gandharvy uvāca 01,158.032a trāhi tvaṃ māṃ mahārāja patiṃ cemaṃ vimuñca me 01,158.032c gandharvīṃ śaraṇaṃ prāptāṃ nāmnā kumbīnasīṃ prabho 01,158.032d*1716_01 dīnaṃ vākyaṃ tu tac chrutvā yudhiṣṭhira uvāca ha 01,158.032d*1717_01 dṛṣṭvovāca mahābāhuḥ phālgunaṃ vai yudhiṣṭhiraḥ 01,158.032d*1718_01 dṛṣṭvānugrahabhāvāc ca pārthaḥ pārtham uvāca ha 01,158.033 yudhiṣṭhira uvāca 01,158.033a yuddhe jitaṃ yaśohīnaṃ strīnātham aparākramam 01,158.033c ko nu hanyād ripuṃ tvādṛṅ muñcemaṃ ripusūdana 01,158.034 arjuna uvāca 01,158.034a aṅgemaṃ pratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ 01,158.034c pradiśaty abhayaṃ te 'dya kururājo yudhiṣṭhiraḥ 01,158.035 gandharva uvāca 01,158.035a jito 'haṃ pūrvakaṃ nāma muñcāmy aṅgāraparṇatām 01,158.035c na ca ślāghe balenādya na nāmnā janasaṃsadi 01,158.036a sādhv imaṃ labdhavāṃl lābhaṃ yo 'haṃ divyāstradhāriṇam 01,158.036c gāndharvyā māyayā yoddhum icchāmi vayasā varam 01,158.037a astrāgninā vicitro 'yaṃ dagdho me ratha uttamaḥ 01,158.037c so 'haṃ citraratho bhūtvā nāmnā dagdharatho 'bhavam 01,158.038a saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā 01,158.038c nivedayiṣye tām adya prāṇadāyā mahātmane 01,158.039a saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇam āgatam 01,158.039c yo 'riṃ saṃyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na so 'rhati 01,158.040a cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥ 01,158.040c dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasur dadau 01,158.041a seyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyati 01,158.041c āgamo 'syā mayā prokto vīryaṃ pratinibodha me 01,158.042a yac cakṣuṣā draṣṭum icchet triṣu lokeṣu kiṃ cana 01,158.042c tat paśyed yādṛśaṃ cecchet tādṛṣaṃ draṣṭum arhati 01,158.043a samānapadye ṣaṇmāsān sthito vidyāṃ labhed imām 01,158.043c anuneṣyāmy ahaṃ vidyāṃ svayaṃ tubhyaṃ vrate kṛte 01,158.044a vidyayā hy anayā rājan vayaṃ nṛbhyo viśeṣitāḥ 01,158.044c aviśiṣṭāś ca devānām anubhāvapravartitāḥ 01,158.045a gandharvajānām aśvānām ahaṃ puruṣasattama 01,158.045c bhrātṛbhyas tava pañcabhyaḥ pṛthag dātā śataṃ śatam 01,158.046a devagandharvavāhās te divyagandhā manogamāḥ 01,158.046c kṣīṇāḥ kṣīṇā bhavanty ete na hīyante ca raṃhasaḥ 01,158.047a purā kṛtaṃ mahendrasya vajraṃ vṛtranibarhaṇe 01,158.047c daśadhā śatadhā caiva tac chīrṇaṃ vṛtramūrdhani 01,158.048a tato bhāgīkṛto devair vajrabhāga upāsyate 01,158.048c loke yat sādhanaṃ kiṃ cit sā vai vajratanuḥ smṛtā 01,158.049a vajrapāṇir brāhmaṇaḥ syāt kṣatraṃ vajrarathaṃ smṛtam 01,158.049c vaiśyā vai dānavajrāś ca karmavajrā yavīyasaḥ 01,158.050a vajraṃ kṣatrasya vājino avadhyā vājinaḥ smṛtāḥ 01,158.050c rathāṅgaṃ vaḍavā sūte sūtāś cāśveṣu ye matāḥ 01,158.051a kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ 01,158.051c ime gandharvajāḥ kāmaṃ pūrayiṣyanti te hayāḥ 01,158.052 arjuna uvāca 01,158.052a yadi prītena vā dattaṃ saṃśaye jīvitasya vā 01,158.052c vidyā vittaṃ śrutaṃ vāpi na tad gandharva kāmaye 01,158.053 gandharva uvāca 01,158.053a saṃyogo vai prītikaraḥ saṃsatsu pratidṛśyate 01,158.053c jīvitasya pradānena prīto vidyāṃ dadāmi te 01,158.054a tvatto hy ahaṃ grahīṣyāmi astram āgneyam uttamam 01,158.054c tathaiva sakhyaṃ bībhatso cirāya bharatarṣabha 01,158.055 arjuna uvāca 01,158.055a tvatto 'streṇa vṛṇomy aśvān saṃyogaḥ śāśvato 'stu nau 01,158.055c sakhe tad brūhi gandharva yuṣmabhyo yad bhayaṃ tyajet 01,159.001 arjuna uvāca 01,159.001a kāraṇaṃ brūhi gandharva kiṃ tad yena sma dharṣitāḥ 01,159.001c yānto brahmavidaḥ santaḥ sarve rātrāv ariṃdama 01,159.002 gandharva uvāca 01,159.002a anagnayo 'nāhutayo na ca viprapuraskṛtāḥ 01,159.002c yūyaṃ tato dharṣitāḥ stha mayā pāṇḍavanandana 01,159.003a yakṣarākṣasagandharvāḥ piśācoragamānavāḥ 01,159.003b*1719_01 dharṣayanti naravyāghra na brāhmaṇapuraskṛtān 01,159.003b*1719_02 jānatā ca mayā tasmāt tejaś cābhijanaṃ ca vaḥ 01,159.003b*1719_03 iyam agnimatāṃ śreṣṭha dharṣituṃ vai kṛtā matiḥ 01,159.003b*1719_04 ko hi vas triṣu lokeṣu na veda bharatarṣabha 01,159.003b*1719_05 svair guṇair vistṛtaṃ śrīmad yaśo 'gryaṃ bhūrivarcasām 01,159.003c vistaraṃ kuruvaṃśasya śrīmataḥ kathayanti te 01,159.004a nāradaprabhṛtīnāṃ ca devarṣīṇāṃ mayā śrutam 01,159.004c guṇān kathayatāṃ vīra pūrveṣāṃ tava dhīmatām 01,159.005a svayaṃ cāpi mayā dṛṣṭaś caratā sāgarāmbarām 01,159.005c imāṃ vasumatīṃ kṛtsnāṃ prabhāvaḥ svakulasya te 01,159.006a vede dhanuṣi cācāryam abhijānāmi te 'rjuna 01,159.006c viśrutaṃ triṣu lokeṣu bhāradvājaṃ yaśasvinam 01,159.006d*1720_01 sarvavedavidāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,159.006d*1720_02 droṇam iṣvastrakuśalaṃ dhanuṣy aṅgirasāṃ varam 01,159.007a dharmaṃ vāyuṃ ca śakraṃ ca vijānāmy aśvinau tathā 01,159.007c pāṇḍuṃ ca kuruśārdūla ṣaḍ etān kulavardhanān 01,159.007e pitṝn etān ahaṃ pārtha devamānuṣasattamān 01,159.008a divyātmāno mahātmānaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ 01,159.008c bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 01,159.009a uttamāṃ tu manobuddhiṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām 01,159.009c jānann api ca vaḥ pārtha kṛtavān iha dharṣaṇām 01,159.010a strīsakāśe ca kauravya na pumān kṣantum arhati 01,159.010c dharṣaṇām ātmanaḥ paśyan bāhudraviṇam āśritaḥ 01,159.011a naktaṃ ca balam asmākaṃ bhūya evābhivardhate 01,159.011c yatas tato māṃ kaunteya sadāraṃ manyur āviśat 01,159.012a so 'haṃ tvayeha vijitaḥ saṃkhye tāpatyavardhana 01,159.012c yena teneha vidhinā kīrtyamānaṃ nibodha me 01,159.013a brahmacaryaṃ paro dharmaḥ sa cāpi niyatas tvayi 01,159.013c yasmāt tasmād ahaṃ pārtha raṇe 'smin vijitas tvayā 01,159.014a yas tu syāt kṣatriyaḥ kaś cit kāmavṛttaḥ paraṃtapa 01,159.014c naktaṃ ca yudhi yudhyeta na sa jīvet kathaṃ cana 01,159.015a yas tu syāt kāmavṛtto 'pi rājā tāpatya saṃgare 01,159.015c jayen naktaṃcarān sarvān sa purohitadhūrgataḥ 01,159.016a tasmāt tāpatya yat kiṃ cin nṛṇāṃ śreya ihepsitam 01,159.016c tasmin karmaṇi yoktavyā dāntātmānaḥ purohitāḥ 01,159.017a vede ṣaḍaṅge niratāḥ śucayaḥ satyavādinaḥ 01,159.017c dharmātmānaḥ kṛtātmānaḥ syur nṛpāṇāṃ purohitāḥ 01,159.018a jayaś ca niyato rājñaḥ svargaś ca syād anantaram 01,159.018c yasya syād dharmavid vāgmī purodhāḥ śīlavāñ śuciḥ 01,159.019a lābhaṃ labdhum alabdhaṃ hi labdhaṃ ca parirakṣitum 01,159.019c purohitaṃ prakurvīta rājā guṇasamanvitam 01,159.020a purohitamate tiṣṭhed ya icchet pṛthivīṃ nṛpaḥ 01,159.020c prāptuṃ meruvarottaṃsāṃ sarvaśaḥ sāgarāmbarām 01,159.021a na hi kevalaśauryeṇa tāpatyābhijanena ca 01,159.021c jayed abrāhmaṇaḥ kaś cid bhūmiṃ bhūmipatiḥ kva cit 01,159.022a tasmād evaṃ vijānīhi kurūṇāṃ vaṃśavardhana 01,159.022c brāhmaṇapramukhaṃ rājyaṃ śakyaṃ pālayituṃ ciram 01,160.001 arjuna uvāca 01,160.001a tāpatya iti yad vākyam uktavān asi mām iha 01,160.001c tad ahaṃ jñātum icchāmi tāpatyārthaviniścayam 01,160.002a tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam 01,160.002c kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvam icchāmi veditum 01,160.002d*1721_01 tat sarvaṃ tvam aśeṣeṇa tad brūhy aṅgāraparṇaka 01,160.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,160.003a evam uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 01,160.003c viśrutāṃ triṣu lokeṣu śrāvayām āsa vai kathām 01,160.004 gandharva uvāca 01,160.004a hanta te kathayiṣyāmi kathām etāṃ manoramām 01,160.004c yathāvad akhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara 01,160.005a uktavān asmi yena tvāṃ tāpatya iti yad vacaḥ 01,160.005c tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mama 01,160.006a ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā 01,160.006c etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā 01,160.007a vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho 01,160.007c viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā 01,160.008a na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī 01,160.008c nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kā cana 01,160.009a suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā 01,160.009c svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī 01,160.010a na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃ cit triṣu lokeṣu bhārata 01,160.010c bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ 01,160.011a saṃprāptayauvanāṃ paśyan deyāṃ duhitaraṃ tu tām 01,160.011b*1722_01 dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ paśyan savitā rūpaśālinīm 01,160.011c nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan 01,160.012a artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇām ṛṣabho balī 01,160.012c sūryam ārādhayām āsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā 01,160.013a arghyamālyopahāraiś ca śaśvac ca nṛpatir yataḥ 01,160.013c niyamair upavāsaiś ca tapobhir vividhair api 01,160.014a śuśrūṣur anahaṃvādī śuciḥ pauravanandanaḥ 01,160.014c aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayām āsa bhaktimān 01,160.015a tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi 01,160.015c tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim 01,160.016a dātum aicchat tataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām 01,160.016c nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai 01,160.017a yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā 01,160.017c tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṃvaraṇo 'bhavat 01,160.018a yathārcayanti cādityam udyantaṃ brahmavādinaḥ 01,160.018c tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ 01,160.019a sa somam ati kāntatvād ādityam ati tejasā 01,160.019c babhūva nṛpatiḥ śrīmān suhṛdāṃ durhṛdām api 01,160.020a evaṃguṇasya nṛpates tathāvṛttasya kaurava 01,160.020c tasmai dātuṃ manaś cakre tapatīṃ tapanaḥ svayam 01,160.021a sa kadā cid atho rājā śrīmān uruyaśā bhuvi 01,160.021c cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila 01,160.022a carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ 01,160.022c mamāra rājñaḥ kaunteya girāv apratimo hayaḥ 01,160.023a sa mṛtāśvaś caran pārtha padbhyām eva girau nṛpaḥ 01,160.023c dadarśāsadṛśīṃ loke kanyām āyatalocanām 01,160.024a sa eka ekām āsādya kanyāṃ tām arimardanaḥ 01,160.024c tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyann avicalekṣaṇaḥ 01,160.025a sa hi tāṃ tarkayām āsa rūpato nṛpatiḥ śriyam 01,160.025c punaḥ saṃtarkayām āsa raver bhraṣṭām iva prabhām 01,160.025d*1723_01 vapuṣā varcasā caiva śikhām iva vibhāvasoḥ 01,160.025d*1723_02 prasannatvena kāntyā ca candrarekhām ivāmalām 01,160.026a giriprasthe tu sā yasmin sthitā svasitalocanā 01,160.026b*1724_01 vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī 01,160.026b*1724_02 tasyā rūpeṇa sa girir veṣeṇa ca viśeṣataḥ 01,160.026c sa savṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat 01,160.026d*1725_01 tāṃ tu dṛṣṭvā sa cārvaṅgīṃ rājā rājīvalocanām 01,160.027a avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ 01,160.027c avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam 01,160.028a janmaprabhṛti yat kiṃ cid dṛṣṭavān sa mahīpatiḥ 01,160.028c rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyās tarkayām āsa kiṃ cana 01,160.029a tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśair guṇamayais tadā 01,160.029c na cacāla tato deśād bubudhe na ca kiṃ cana 01,160.030a asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam 01,160.030c lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpam āviṣkṛtaṃ kṛtam 01,160.031a evaṃ sa tarkayām āsa rūpadraviṇasaṃpadā 01,160.031c kanyām asadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇas tadā 01,160.032a tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ 01,160.032c jagāma manasā cintāṃ kāmamārgaṇapīḍitaḥ 01,160.033a dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatir manmathāgninā 01,160.033c apragalbhāṃ pragalbhaḥ sa tām uvāca yaśasvinīm 01,160.034a kāsi kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi 01,160.034c kathaṃ ca nirjane 'raṇye carasy ekā śucismite 01,160.035a tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā 01,160.035c vibhūṣaṇam ivaiteṣāṃ bhūṣaṇānām abhīpsitam 01,160.036a na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm 01,160.036c na ca bhogavatīṃ manye na gandharvīṃ na mānuṣīm 01,160.037a yā hi dṛṣṭā mayā kāś cic chrutā vāpi varāṅganāḥ 01,160.037c na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvām ahaṃ mattakāśini 01,160.037d*1726_01 dṛṣṭvaiva cāruvadane candrāt kāntataraṃ tava 01,160.037d*1726_02 vadanaṃ padmapatrākṣaṃ māṃ mathnātīva manmathaḥ 01,160.038a evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā 01,160.038c kāmārtaṃ nirjane 'raṇye pratyabhāṣata kiṃ cana 01,160.039a tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā 01,160.039c saudāminīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata 01,160.040a tām anvicchan sa nṛpatiḥ paricakrāma tat tadā 01,160.040c vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramann unmattavat tadā 01,160.041a apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca 01,160.041c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata 01,161.001 gandharva uvāca 01,161.001a atha tasyām adṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamohitaḥ 01,161.001c pātanaḥ śatrusaṃghānāṃ papāta dharaṇītale 01,161.002a tasmin nipatite bhūmāv atha sā cāruhāsinī 01,161.002c punaḥ pīnāyataśroṇī darśayām āsa taṃ nṛpam 01,161.003a athābabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpam 01,161.003c taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihatacetasam 01,161.003d*1727_01 uvāca madhuraṃ vākyaṃ tapatī prahasann iva 01,161.004a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te na tvam arhasy ariṃdama 01,161.004c mohaṃ nṛpatiśārdūla gantum āviṣkṛtaḥ kṣitau 01,161.005a evam ukto 'tha nṛpatir vācā madhurayā tadā 01,161.005c dadarśa vipulaśroṇīṃ tām evābhimukhe sthitām 01,161.006a atha tām asitāpāṅgīm ābabhāṣe narādhipaḥ 01,161.006c manmathāgniparītātmā saṃdigdhākṣarayā girā 01,161.007a sādhu mām asitāpāṅge kāmārtaṃ mattakāśini 01,161.007c bhajasva bhajamānaṃ māṃ prāṇā hi prajahanti mām 01,161.008a tvadarthaṃ hi viśālākṣi mām ayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 01,161.008c kāmaḥ kamalagarbhābhe pratividhyan na śāmyati 01,161.009a grastam evam anākrande bhadre kāmamahāhinā 01,161.009c sā tvaṃ pīnāyataśroṇi paryāpnuhi śubhānane 01,161.010a tvayy adhīnā hi me prāṇāḥ kiṃnarodgītabhāṣiṇi 01,161.010c cārusarvānavadyāṅgi padmendusadṛśānane 01,161.011a na hy ahaṃ tvad ṛte bhīru śakṣye jīvitum ātmanā 01,161.011b*1728_01 kāmaḥ kamalapatrākṣi pratividhyati mām ayam 01,161.011c tasmāt kuru viśālākṣi mayy anukrośam aṅgane 01,161.012a bhaktaṃ mām asitāpāṅge na parityaktum arhasi 01,161.012c tvaṃ hi māṃ prītiyogena trātum arhasi bhāmini 01,161.012d*1729_01 tvaddarśanakṛtasnehaṃ manaś calati me bhṛśam 01,161.012d*1729_02 na tvāṃ dṛṣṭvā punar anyāṃ draṣṭuṃ kalyāṇi rocaye 01,161.012d*1729_03 prasīda vaśago 'haṃ te bhaktaṃ māṃ bhaja bhāvini 01,161.012d*1730_01 dṛṣṭvaiva tvāṃ varārohe manmatho bhṛśam aṅgane 01,161.012d*1730_02 antargataṃ viśālākṣi vidhyati sma patatribhiḥ 01,161.012d*1730_03 manmathāgnisamudbhūtaṃ dāhaṃ kamalalocane 01,161.012d*1730_04 prītisaṃyogayuktābhir adbhiḥ prahlādayasva me 01,161.012d*1730_05 puṣpāyudhaṃ durādharṣaṃ pracaṇḍaśarakārmukam 01,161.012d*1730_06 tvaddarśanasamudbhūtaṃ vidhyantaṃ duḥsahaiḥ śaraiḥ 01,161.012d*1730_07 upaśāmaya kalyāṇi ātmadānena bhāvini 01,161.013a gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari 01,161.013c vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate 01,161.014 tapaty uvāca 01,161.014a nāham īśātmano rājan kanyā pitṛmatī hy aham 01,161.014c mayi ced asti te prītir yācasva pitaraṃ mama 01,161.015a yathā hi te mayā prāṇāḥ saṃgṛhītā nareśvara 01,161.015c darśanād eva bhūyas tvaṃ tathā prāṇān mamāharaḥ 01,161.016a na cāham īśā dehasya tasmān nṛpatisattama 01,161.016c samīpaṃ nopagacchāmi na svatantrā hi yoṣitaḥ 01,161.017a kā hi sarveṣu lokeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpam 01,161.017c kanyā nābhilaṣen nāthaṃ bhartāraṃ bhaktavatsalam 01,161.018a tasmād evaṃgate kāle yācasva pitaraṃ mama 01,161.018c ādityaṃ praṇipātena tapasā niyamena ca 01,161.019a sa cet kāmayate dātuṃ tava mām arimardana 01,161.019c bhaviṣyāmy atha te rājan satataṃ vaśavartinī 01,161.020a ahaṃ hi tapatī nāma sāvitryavarajā sutā 01,161.020c asya lokapradīpasya savituḥ kṣatriyarṣabha 01,162.001 gandharva uvāca 01,162.001a evam uktvā tatas tūrṇaṃ jagāmordhvam aninditā 01,162.001b*1731_01 tapatī tapatīty evaṃ vilalāpāturo nṛpaḥ 01,162.001b*1731_02 prāskhalac cāsakṛd rājā punar utthāya dhāvati 01,162.001b*1731_03 dhāvamānas tu tapatīm adṛṣṭvaiva mahīpatiḥ 01,162.001c sa tu rājā punar bhūmau tatraiva nipapāta ha 01,162.001d*1732_01 anveṣamāṇaḥ sabalas taṃ rājānaṃ nṛpottamam 01,162.002a amātyaḥ sānuyātras tu taṃ dadarśa mahāvane 01,162.002c kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajam ivocchritam 01,162.003a taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kṣitau 01,162.003c babhūva so 'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā 01,162.004a tvarayā copasaṃgamya snehād āgatasaṃbhramaḥ 01,162.004c taṃ samutthāpayām āsa nṛpatiṃ kāmamohitam 01,162.005a bhūtalād bhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam 01,162.005c prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca 01,162.006a amātyas taṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ 01,162.006c uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthitam 01,162.006e mā bhair manujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha 01,162.007a kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayām āsa taṃ nṛpam 01,162.007c patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale 01,162.008a vāriṇātha suśītena śiras tasyābhyaṣecayat 01,162.008c aspṛśan mukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā 01,162.009a tataḥ pratyāgataprāṇas tad balaṃ balavān nṛpaḥ 01,162.009c sarvaṃ visarjayām āsa tam ekaṃ sacivaṃ vinā 01,162.010a tatas tasyājñayā rājño vipratasthe mahad balam 01,162.010c sa tu rājā giriprasthe tasmin punar upāviśat 01,162.010d*1733_01 cintayānas tu tapatīṃ tadrūpākṛṣṭamānasaḥ 01,162.010d*1733_02 unmattaka ivāsaṃjñas tadāsīd bharatarṣabhaḥ 01,162.011a tatas tasmin girivare śucir bhūtvā kṛtāñjaliḥ 01,162.011c ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāv ūrdhvabhujaḥ kṣitau 01,162.011d*1734_01 pūjayāno dinakaraṃ bhaktiyukto mahīpatiḥ 01,162.012a jagāma manasā caiva vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,162.012c purohitam amitraghnas tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ 01,162.013a naktaṃdinam athaikasthe sthite tasmiñ janādhipe 01,162.013c athājagāma viprarṣis tadā dvādaśame 'hani 01,162.014a sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam 01,162.014c divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahān ṛṣiḥ 01,162.015a tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamam 01,162.015c ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā 01,162.015d*1735_01 bhadraṃ te rājaśārdūla tapatī yācate hy aham 01,162.015d*1735_02 vivasvatas tadarthe cety uktvāgād ṛṣisattamaḥ 01,162.016a sa tasya manujendrasya paśyato bhagavān ṛṣiḥ 01,162.016c ūrdhvam ācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ 01,162.016d*1736_01 yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇād gatvā tapodhanaḥ 01,162.017a sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalir upasthitaḥ 01,162.017c vasiṣṭho 'ham iti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat 01,162.018a tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam 01,162.018c maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathecchasi 01,162.018d*1737=00 gandharvaḥ 01,162.018d*1737=03 vasiṣṭhaḥ 01,162.018d*1737=11 sūryaḥ 01,162.018d*1737_01 yojanānāṃ catuḥṣaṣṭiṃ nimeṣāt triṃśataṃ tathā 01,162.018d*1737_02 aśvair gacchati nityaṃ yas tatpārśvastho 'bravīd idam 01,162.018d*1737_03 ajāya lokatrayabhāvanāya 01,162.018d*1737_04 bhūtātmane gopataye vṛṣāya 01,162.018d*1737_05 sūryāya sargapralayālayāya 01,162.018d*1737_06 namo mahākāruṇikottamāya 01,162.018d*1737_07 vivasvate jñānabhṛd antarātmane 01,162.018d*1737_08 jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe 01,162.018d*1737_09 svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe 01,162.018d*1737_10 surottamāyāmitatejase namaḥ 01,162.018d*1737_11 stuto 'smi varadas te 'haṃ varaṃ varaya suvrata 01,162.018d*1737_12 stutis tvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ varado 'smy aham 01,162.018d*1738_01 namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe 01,162.018d*1738_02 jagatprasūtisthitināśahetave 01,162.018d*1738_03 trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe 01,162.018d*1738_04 viriñcinārāyaṇaśaṃkarātmane 01,162.018d*1739_01 yad icchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara 01,162.018d*1739_02 tat te dadyām abhipretaṃ yady api syāt sudurlabham 01,162.018d*1739_03 evam uktaḥ sa tenarṣir vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata 01,162.018d*1739_04 praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantaṃ mahātapāḥ 01,163.001 vasiṣṭha uvāca 01,163.001a yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā 01,163.001c tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso 01,163.002a sa hi rājā bṛhatkīrtir dharmārthavid udāradhīḥ 01,163.002c yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhitus te vihaṃgama 01,163.003 gandharva uvāca 01,163.003a ity uktaḥ savitā tena dadānīty eva niścitaḥ 01,163.003c pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratinandya divākaraḥ 01,163.004a varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvam ṛṣīṇāṃ varo mune 01,163.004c tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kim anyatrāpavarjanāt 01,163.005a tataḥ sarvānavadyāgnīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam 01,163.005c dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane 01,163.005e pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣis tapatīṃ tadā 01,163.006a vasiṣṭho 'tha visṛṣṭaś ca punar evājagāma ha 01,163.006c yatra vikhyatakīrtiḥ sa kurūṇām ṛṣabho 'bhavat 01,163.007a sa rājā manmathāviṣṭas tadgatenāntarātmanā 01,163.007c dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm 01,163.007e vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo 'bhyadhikaṃ babhau 01,163.007f*1740_01 ruruce sādhikaṃ subhrūr āpatantī nabhastalāt 01,163.007f*1740_02 saudāminīva vibhraṣṭā dyotayantī svatejasā 01,163.008a kṛcchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite 01,163.008c ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,163.009a tapasārādhya varadaṃ devaṃ gopatim īśvaram 01,163.009c lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā 01,163.010a tatas tasmin giriśreṣṭhe devagandharvasevite 01,163.010c jagrāha vidhivat pāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ 01,163.011a vasiṣṭhenābhyanujñātas tasminn eva dharādhare 01,163.011c so 'kāmayata rājarṣir vihartuṃ saha bhāryayā 01,163.012a tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca 01,163.012c ādideśa mahīpālas tam eva sacivaṃ tadā 01,163.012d*1741_01 atha dattvā mahīpāle tapatīṃ tāṃ manoramām 01,163.012d*1741_02 tiṣṭha suśroṇi yāsyāmi tvam āśraya patiṃ śubhe 01,163.013a nṛpatiṃ tv abhyanujñāya vasiṣṭho 'thāpacakrame 01,163.013c so 'pi rājā girau tasmin vijahārāmaropamaḥ 01,163.014a tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca 01,163.014c reme tasmin girau rājā tayaiva saha bhāryayā 01,163.015a tasya rājñaḥ pure tasmin samā dvādaśa sarvaśaḥ 01,163.015c na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ 01,163.015d*1742_01 tatas tasyām anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyām ariṃdama 01,163.015d*1742_02 prajāḥ kṣayam upājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ 01,163.015d*1742_03 tasmiṃs tathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe 01,163.015d*1742_04 nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nāruhan 01,163.015d*1742_05 tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ 01,163.015d*1742_06 gṛhāṇi saṃparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ 01,163.015d*1742_07 tatas tasmin pure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ 01,163.015d*1742_08 parasparam amaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ 01,163.016a tat kṣudhārtair nirānandaiḥ śavabhūtais tadā naraiḥ 01,163.016c abhavat pretarājasya puraṃ pretair ivāvṛtam 01,163.016d*1743_01 snāyvasthiśeṣair nirmāṃsair dhamanīsaṃtatair bhṛśam 01,163.017a tatas tat tādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavān ṛṣiḥ 01,163.017c abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam 01,163.018a taṃ ca pārthivaśārdūlam ānayām āsa tat puram 01,163.018c tapatyā sahitaṃ rājann uṣitaṃ dvādaśīḥ samāḥ 01,163.019a tataḥ pravṛṣṭas tatrāsīd yathāpūrvaṃ surārihā 01,163.019c tasmin nṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ 01,163.019d*1744_01 pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayan prabhuḥ 01,163.020a tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tat puraṃ parayā mudā 01,163.020c tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā 01,163.021a tato dvādaśa varṣāṇi punar īje narādhipaḥ 01,163.021c patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ 01,163.022a evam āsīn mahābhāgā tapatī nāma paurvikī 01,163.022c tava vaivasvatī pārtha tāpatyas tvaṃ yayā mataḥ 01,163.023a tasyāṃ saṃjanayām āsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ 01,163.023c tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyas tvaṃ tato 'rjuna 01,163.023d*1745_01 daśa varṣasahasrāṇi vihṛtya sa tayā saha 01,163.023d*1745_02 abhiṣicya kuruṃ rājye tapas taptvā tapodhanaḥ 01,163.023d*1745_03 ādityalokaṃ ca tato jagāma bharatarṣabha 01,163.023d*1746_01 kurūdbhavā yato yūyaṃ kauravāḥ kuravas tathā 01,163.023d*1746_02 pauravā ājamīḍhāś ca bhāratā bharatarṣabha 01,163.023d*1746_03 tāpatyam akhilaṃ proktaṃ vṛttāntaṃ tava pūrvikam 01,163.023d*1746_04 purohitamukhā yūyaṃ bhuṅkṣadhvaṃ pṛthivīm imām 01,164.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,164.001a sa gandharvavacaḥ śrutvā tat tadā bharatarṣabha 01,164.001c arjunaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau 01,164.002a uvāca ca maheṣvāso gandharvaṃ kurusattamaḥ 01,164.002c jātakautūhalo 'tīva vasiṣṭhasya tapobalāt 01,164.003a vasiṣṭha iti yasyaitad ṛṣer nāma tvayeritam 01,164.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ yathāvat tad vadasva me 01,164.004a ya eṣa gandharvapate pūrveṣāṃ naḥ purohitaḥ 01,164.004c āsīd etan mamācakṣva ka eṣa bhagavān ṛṣiḥ 01,164.004d*1747_01 subhikṣaṃ rājyaṃ labdhaṃ vai vasiṣṭhasya tapobalāt 01,164.004d*1748_01 brahmaṇo mānasaḥ putro vasiṣṭho 'rundhatīpatiḥ 01,164.005 gandharva uvāca 01,164.005a tapasā nirjitau śaśvad ajeyāv amarair api 01,164.005c kāmakrodhāv ubhau yasya caraṇau saṃvavāhatuḥ 01,164.005d*1749_01 indriyāṇāṃ vaśakaro vaśiṣṭha iti cocyate 01,164.005d*1750_01 yathā kāmaś ca krodhaś ca nirjitāv ajitau naraiḥ 01,164.005d*1750_02 jitārayo jitā lokāḥ panthānaś ca jitā divaḥ 01,164.006a yas tu nocchedanaṃ cakre kuśikānām udāradhīḥ 01,164.006c viśvāmitrāparādhena dhārayan manyum uttamam 01,164.007a putravyasanasaṃtaptaḥ śaktimān api yaḥ prabhuḥ 01,164.007c viśvāmitravināśāya na mene karma dāruṇam 01,164.008a mṛtāṃś ca punar āhartuṃ yaḥ sa putrān yamakṣayāt 01,164.008c kṛtāntaṃ nāticakrāma velām iva mahodadhiḥ 01,164.009a yaṃ prāpya vijitātmānaṃ mahātmānaṃ narādhipāḥ 01,164.009c ikṣvākavo mahīpālā lebhire pṛthivīm imām 01,164.010a purohitavaraṃ prāpya vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,164.010c ījire kratubhiś cāpi nṛpās te kurunandana 01,164.011a sa hi tān yājayām āsa sarvān nṛpatisattamān 01,164.011c brahmarṣiḥ pāṇḍavaśreṣṭha bṛhaspatir ivāmarān 01,164.011d*1751_01 tathā vasiṣṭhena saha saudāsaḥ saṃgatas tadā 01,164.011d*1751_02 rakṣobhir viprayuktas tu viśvāmitreṇa yojitaiḥ 01,164.011d*1751_03 tathā dvijasahāyād vai na gandharvā na rākṣasāḥ 01,164.011d*1751_04 śaktāḥ prārthayituṃ vīra manasāpi mahābalāḥ 01,164.012a tasmād dharmapradhānātmā vedadharmavid īpsitaḥ 01,164.012c brāhmaṇo guṇavān kaś cit purodhāḥ pravimṛśyatām 01,164.013a kṣatriyeṇa hi jātena pṛthivīṃ jetum icchatā 01,164.013c pūrvaṃ purohitaḥ kāryaḥ pārtha rājyābhivṛddhaye 01,164.014a mahīṃ jigīṣatā rājñā brahma kāryaṃ puraḥsaram 01,164.014c tasmāt purohitaḥ kaś cid guṇavān astu vo dvijaḥ 01,164.014d*1752_01 vidvān bhavatu vo vipro dharmakāmārthatattvavit 01,165.001 arjuna uvāca 01,165.001a kiṃnimittam abhūd vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,165.001c vasator āśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvam eva tat 01,165.002 gandharva uvāca 01,165.002a idaṃ vāsiṣṭham ākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate 01,165.002c pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvat tan nibodha me 01,165.003a kanyakubje mahān āsīt pārthivo bharatarṣabha 01,165.003c gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ 01,165.004a tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ 01,165.004c viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ 01,165.005a sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane 01,165.005c mṛgān vidhyan varāhāṃś ca ramyeṣu marudhanvasu 01,165.006a vyāyāmakarśitaḥ so 'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ 01,165.006c ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati 01,165.007a tam āgatam abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,165.007c viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā 01,165.008a pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata 01,165.008c tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā 01,165.009a tasyātha kāmadhug dhenur vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,165.009c uktā kāmān prayaccheti sā kāmān duduhe tataḥ 01,165.009d*1753_01 bāṣpāḍhyasyaudanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ 01,165.009d*1753_02 niṣṭhānnāni ca sūpāṃś ca dadhikulyās tathaiva ca 01,165.009d*1753_03 kūpāṃś ca ghṛtasaṃpūrṇān bhakṣyāṇāṃ rāśayas tathā 01,165.009d*1753_04 bhojanāni mahārhāṇi tatra tatra sahasraśaḥ 01,165.009d*1753_05 ikṣūn madhu ca lājāṃś ca maireyāṃś ca varāsavān 01,165.009d*1753_06 vastrāṇi ca mahārhāṇi kambalāni sahasraśaḥ 01,165.010a grāmyāraṇyā oṣadhīś ca duduhe paya eva ca 01,165.010c ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanam anuttamam 01,165.011a bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca 01,165.011c lehyāny amṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna 01,165.011d*1754_01 ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca 01,165.012a taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ 01,165.012c sāmātyaḥ sabalaś caiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ 01,165.012d*1755_01 śiro grīvā sakthinī ca sāsnāpucchamahastanāḥ 01,165.012d*1755_02 śubhāny etāni dhenūnām āyatāni pracakṣate 01,165.012d*1755_03 pṛthubhiḥ pañcabhī raṅgaiḥ samāvṛttāṃ ṣaḍāyatām 01,165.012d*1755_04 lalāṭaṃ śravaṇe caiva nayanadvitayaṃ tathā 01,165.012d*1755_05 pṛthūny etāni śasyante dhenūnāṃ pañca sūribhiḥ 01,165.012d*1755_06 maṇḍūkasyaivam ucchūne . . yasyāḥ ṣaḍāyatām 01,165.013a ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañca saṃvṛtām 01,165.013c maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasam aninditām 01,165.014a suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām 01,165.014c puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so 'bhivīkṣya tām 01,165.014c*1756_01 supuṣṭāṅgīṃ suyonikām 01,165.014c*1756_02 saṃbhṛtobhayapārśvorūṃ dīrghavālāṃ pṛthūdarām 01,165.014c*1756_03 dṛṣṭvā gṛṣṭim ṛṣer bhūpo 01,165.015a abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīm 01,165.015c abravīc ca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā 01,165.016a arbudena gavāṃ brahman mama rājyena vā punaḥ 01,165.016c nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune 01,165.017 vasiṣṭha uvāca 01,165.017a devatātithipitrartham ājyārthaṃ ca payasvinī 01,165.017c adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha 01,165.018 viśvāmitra uvāca 01,165.018a kṣatriyo 'haṃ bhavān vipras tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ 01,165.018c brāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu 01,165.018d*1757_01 ratnaṃ hi bhagavann etad ratnahārī ca pārthivaḥ 01,165.019a arbudena gavāṃ yas tvaṃ na dadāsi mamepsitām 01,165.019c svadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām 01,165.019d*1758_01 kṣatriyo 'smi na vipro 'haṃ bāhuvīryo 'smi dharmataḥ 01,165.019d*1758_02 tasmād bhujabalenemāṃ hariṣyāmīha paśyataḥ 01,165.019d*1759_01 atra havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca 01,165.019d*1759_02 āyattam agnihotraṃ ca ātithyaṃ ca na saṃśayaḥ 01,165.019d*1759_03 bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm 01,165.020 vasiṣṭha uvāca 01,165.020a balasthaś cāsi rājā ca bāhuvīryaś ca kṣatriyaḥ 01,165.020c yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya 01,165.020d*1760_01 ratnadvayaṃ brāhmaṇasya nāpahāryaṃ nṛpair bhuvi 01,165.020d*1760_02 agnihotrī ca gauḥ patnī prajāraṇir anuttamā 01,165.021 gandharva uvāca 01,165.021a evam uktas tadā pārtha viśvāmitro balād iva 01,165.021c haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām 01,165.021d*1761_01 sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalair balāt 01,165.022a kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatas tataḥ 01,165.022c hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī 01,165.023a āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī 01,165.023c bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāt tataḥ 01,165.023d*1762_01 balāni teṣāṃ nirdhūya chitvā pāśanibandhanam 01,165.023d*1763_01 āśramān naiva gacchantī humbhārāvair nanāda ca 01,165.024 vasiṣṭha uvāca 01,165.024a śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ 01,165.024c balād dhriyasi me nandi kṣamāvān brāhmaṇo hy aham 01,165.024c*1764_01 viśvāmitreṇa nandini | kiṃ kartavyaṃ mayā tatra 01,165.024d*1765_01 athaināṃ nandinīṃ bhūyo viśvāmitrasya sainikāḥ 01,165.024d*1765_02 sarvataḥ samakālyanta kaśāpāṣāṇapāṇayaḥ 01,165.025 gandharva uvāca 01,165.025a sā tu teṣāṃ balān nandī balānāṃ bharatarṣabha 01,165.025c viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat 01,165.026 gaur uvāca 01,165.026a pāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ mām anāthavat 01,165.026b*1766_01 upekṣase kathaṃ brahman bhaktāṃ pādābjasevinīm 01,165.026c viśvāmitrabalair ghorair bhagavan kim upekṣase 01,165.027 gandharva uvāca 01,165.027a evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ 01,165.027c na cukṣubhe na dhairyāc ca vicacāla dhṛtavrataḥ 01,165.028 vasiṣṭha uvāca 01,165.028a kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam 01,165.028c kṣamā māṃ bhajate tasmād gamyatāṃ yadi rocate 01,165.029 gaur uvāca 01,165.029a kiṃ nu tyaktāsmi bhagavan yad evaṃ māṃ prabhāṣase 01,165.029c atyaktāhaṃ tvayā brahman na śakyā nayituṃ balāt 01,165.030 vasiṣṭha uvāca 01,165.030a na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate 01,165.030c dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsas te hriyate balāt 01,165.030d*1767_01 yena kenāpy upāyena tvayā vatso nivāryatām 01,165.031 gandharva uvāca 01,165.031a sthīyatām iti tac chrutvā vasiṣṭhasya payasvinī 01,165.031c ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā 01,165.032a krodharaktekṣaṇā sā gaur hambhāravaghanasvanā 01,165.032c viśvāmitrasya tat sainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ 01,165.033a kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatas tataḥ 01,165.033c krodhadīptekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādadhe 01,165.034a āditya iva madhyāhne krodhadīptavapur babhau 01,165.034c aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhur vāladhito mahat 01,165.035a asṛjat pahlavān pucchāc chakṛtaḥ śabarāñ śakān 01,165.035b*1768_01 yonideśāc ca yavanāñ chakṛddeśāc chakāṃs tathā 01,165.035c mūtrataś cāsṛjac cāpi yavanān krodhamūrcchitā 01,165.035c*1769_01 barbarāṃś caiva pārśvataḥ 01,165.035c*1769_02 prāṇataḥ prāsṛjac ceyaṃ 01,165.036a puṇḍrān kirātān dramiḍān siṃhalān barbarāṃs tathā 01,165.036b*1770_01 cibukāṃś ca pulindāṃś ca cīnān hūṇān sakeralān 01,165.036c tathaiva daradān mlecchān phenataḥ sā sasarja ha 01,165.037a tair visṛṣṭair mahat sainyaṃ nānāmlecchagaṇais tadā 01,165.037c nānāvaraṇasaṃchannair nānāyudhadharais tathā 01,165.037e avākīryata saṃrabdhair viśvāmitrasya paśyataḥ 01,165.038a ekaikaś ca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhir vṛtaḥ 01,165.038c astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥ 01,165.038e prabhagnaṃ sarvatas trastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ 01,165.038f*1771_01 tasya tac caturaṅgaṃ vai balaṃ paramaduḥsaham 01,165.038f*1771_02 prabhagnaṃ sarvato ghoraṃ payasvinyā vivarjitam 01,165.039a na ca prāṇair viyujyanta ke cit te sainikās tadā 01,165.039c viśvāmitrasya saṃkruddhair vāsiṣṭhair bharatarṣabha 01,165.039d*1772_01 sā gaus tat sakalaṃ sainyaṃ kālayām āsa dūrataḥ 01,165.040a viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ triyojanam 01,165.040c krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata 01,165.040d@097_0001 viśvāmitras tato dṛṣṭvā krodhāviṣṭaḥ sa rodasī 01,165.040d@097_0002 vavarṣa śaravarṣāṇi vasiṣṭhe munisattame 01,165.040d@097_0003 ghorarūpāṃś ca nārācān kṣurān bhallān mahāmuniḥ 01,165.040d@097_0004 viśvāmitraprayuktāṃs tān vaiṇavena vyamocayat 01,165.040d@097_0005 vasiṣṭhasya tadā dṛṣṭvā karmakauśalam āhave 01,165.040d@097_0006 viśvāmitro 'pi kopena bhūyaḥ śatrunipātanaḥ 01,165.040d@097_0007 divyāstravarṣaṃ tasmai sa prāhiṇon munaye ruṣā 01,165.040d@097_0008 āgneyaṃ vāruṇaṃ caindraṃ yāmyaṃ vāyavyam eva ca 01,165.040d@097_0009 visasarja mahābhāge vasiṣṭhe brahmaṇaḥ sute 01,165.040d@097_0010 astrāṇi sarvato jvālā visṛjantaḥ prapedire 01,165.040d@097_0011 yugāntasamaye ghorāḥ pataṃgasyeva raśmayaḥ 01,165.040d@097_0012 vasiṣṭho 'pi mahātejā brahmaśaktiprayuktayā 01,165.040d@097_0013 yaṣṭyā nivārayām āsa sarvāṇy astrāṇi sa smayan 01,165.040d@097_0014 tatas te bhasmasād bhūtāḥ patanti sma mahītale 01,165.040d@097_0015 apohya divyāny astrāṇi vasiṣṭho vākyam abravīt 01,165.040d@097_0016 nirjito 'si mahārāja durātman gādhinandana 01,165.040d@097_0017 yadi te 'sti paraṃ śauryaṃ tad darśaya mayi sthite 01,165.040d@097_0018 viśvāmitras tathā cokto vasiṣṭhena narādhipaḥ 01,165.040d@097_0019 novāca kiṃ cid vrīḍāḍhyo vidrāvitamahābalaḥ 01,165.041a dṛṣṭvā tan mahad āścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā 01,165.041c viśvāmitraḥ kṣatrabhāvān nirviṇṇo vākyam abravīt 01,165.042a dhig balaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam 01,165.042c balābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balam 01,165.043a sa rājyaṃ sphītam utsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam 01,165.043c bhogāṃś ca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasy eva mano dadhe 01,165.044a sa gatvā tapasā siddhiṃ lokān viṣṭabhya tejasā 01,165.044c tatāpa sarvān dīptaujā brāhmaṇatvam avāpa ca 01,165.044e apibac ca sutaṃ somam indreṇa saha kauśikaḥ 01,165.044f*1773_01 evaṃvīryas tu rājarṣir viprarṣiḥ saṃbabhūva ha 01,166.000*1774=00 arjunaḥ 01,166.000*1774_01 ṛṣyos tu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,166.000*1774_02 babhūva gandharvapate brūhi tat sarvam eva ca 01,166.000*1774_03 māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ 01,166.000*1774_04 viśvāmitrasya ca tathā kṣatriyasya mahātmanaḥ 01,166.000*1774_05 na śṛṇvānas tv ahaṃ tṛptim upagacchāmi khecara 01,166.000*1774_06 ākhyāhi gandharvapate vicitrāṇīha bhāṣase 01,166.000*1774_07 māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣase 01,166.001 gandharva uvāca 01,166.001a kalmāṣapāda ity asmiṃl loke rājā babhūva ha 01,166.001c ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi 01,166.001d*1775_01 nāsti tatra mahārāja vaiśvānarasamadyuteḥ 01,166.002a sa kadā cid vanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt 01,166.002c mṛgān vidhyan varāhāṃś ca cacāra ripumardanaḥ 01,166.002d*1776_01 tasmin vane mahāghore khaḍgāṃś ca bahuśo 'hanat 01,166.002d*1776_02 hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ 01,166.002d*1777_01 akāmayat taṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān 01,166.003a sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭham ṛṣisattamam 01,166.003c tṛṣārtaś ca kṣudhārtaś ca ekāyanagataḥ pathi 01,166.004a apaśyad ajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatam 01,166.004c śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanam 01,166.004e jyeṣṭhaṃ putraśatāt putraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,166.005a apagaccha patho 'smākam ity evaṃ pārthivo 'bravīt 01,166.005c tathā ṛṣir uvācainaṃ sāntvayañ ślakṣṇayā girā 01,166.005d*1778_01 mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ 01,166.005d*1778_02 rājñā sarveṣu dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye 01,166.005d*1779_01 evaṃ parasparaṃ tau tu patho 'rthaṃ vākyam ūcatuḥ 01,166.005d*1779_02 apasarpāpasarpeti vāguttaram akurvatām 01,166.006a ṛṣis tu nāpacakrāma tasmin dharmapathe sthitaḥ 01,166.006c nāpi rājā muner mānāt krodhāc cāpi jagāma ha 01,166.007a amuñcantaṃ tu panthānaṃ tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ 01,166.007c jaghāna kaśayā mohāt tadā rākṣasavan munim 01,166.008a kaśāprahārābhihatas tataḥ sa munisattamaḥ 01,166.008c taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ 01,166.009a haṃsi rākṣasavad yasmād rājāpasada tāpasam 01,166.009c tasmāt tvam adya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi 01,166.010a manuṣyapiśite saktaś cariṣyasi mahīm imām 01,166.010c gaccha rājādhamety uktaḥ śaktinā vīryaśaktinā 01,166.011a tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,166.011c vairam āsīt tadā taṃ tu viśvāmitro 'nvapadyata 01,166.012a tayor vivadator evaṃ samīpam upacakrame 01,166.012c ṛṣir ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān 01,166.013a tataḥ sa bubudhe paścāt tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ 01,166.013c ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭham iva tejasā 01,166.014a antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro 'pi bhārata 01,166.014c tāv ubhāv upacakrāma cikīrṣann ātmanaḥ priyam 01,166.015a sa tu śaptas tadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ 01,166.015b*1780_01 tasthau tatra ca rājā tu saviṣādo babhūva ha 01,166.015b*1781_01 śāpānto dvādaśe varṣe tava rājan bhaviṣyati 01,166.015b*1781_02 uktas tu śaktriṇā rājā sa tu tatraiva saṃsthitaḥ 01,166.015c jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitum arhayan 01,166.016a tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana 01,166.016c viśvāmitras tato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati 01,166.017a sa śāpāt tasya viprarṣer viśvāmitrasya cājñayā 01,166.017c rākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā 01,166.018a rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munis tadā 01,166.018c viśvāmitro 'py apakrāmat tasmād deśād ariṃdama 01,166.019a tataḥ sa nṛpatir vidvān rakṣann ātmānam ātmanā 01,166.019c balavat pīḍyamāno 'pi rakṣasāntargatena ha 01,166.020a dadarśa taṃ dvijaḥ kaś cid rājānaṃ prasthitaṃ punaḥ 01,166.020c yayāce kṣudhitaś cainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā 01,166.021a tam uvācātha rājarṣir dvijaṃ mitrasahas tadā 01,166.021c āssva brahmaṃs tvam atraiva muhūrtam iti sāntvayan 01,166.022a nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam 01,166.022c ity uktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ 01,166.023a antargataṃ tu tad rājñas tadā brāhmaṇabhāṣitam 01,166.023c so 'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ 01,166.023d*1782_01 tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham 01,166.023d*1782_02 nivṛtto 'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ 01,166.024a tato 'rdharātra utthāya sūdam ānāyya satvaram 01,166.024c uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam 01,166.025a gacchāmuṣminn asau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate 01,166.025c annārthī tvaṃ tam annena samāṃsenopapādaya 01,166.026a evam uktas tadā sūdaḥ so 'nāsādyāmiṣaṃ kva cit 01,166.026c nivedayām āsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ 01,166.027a rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdam āha gatavyathaḥ 01,166.027c apy enaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ 01,166.028a tathety uktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām 01,166.028c gatvā jahāra tvarito naramāṃsam apetabhīḥ 01,166.029a sa tat saṃskṛtya vidhivad annopahitam āśu vai 01,166.029c tasmai prādād brāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine 01,166.030a sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ 01,166.030c abhojyam idam ity āha krodhaparyākulekṣaṇaḥ 01,166.031a yasmād abhojyam annaṃ me dadāti sa narādhipaḥ 01,166.031c tasmāt tasyaiva mūḍhasya bhaviṣyaty atra lolupā 01,166.032a sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā 01,166.032c udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīm imām 01,166.033a dvir anuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavān abhūt 01,166.033c rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaś cābhavat tadā 01,166.034a tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥ 01,166.034c uvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirād iva bhārata 01,166.035a yasmād asadṛśaḥ śāpaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mayi 01,166.035c tasmāt tvattaḥ pravartiṣye khādituṃ mānuṣān aham 01,166.036a evam uktvā tataḥ sadyas taṃ prāṇair viprayujya saḥ 01,166.036c śaktinaṃ bhakṣayām āsa vyāghraḥ paśum ivepsitam 01,166.037a śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitras tataḥ punaḥ 01,166.037c vasiṣṭhasyaiva putreṣu tad rakṣaḥ saṃdideśa ha 01,166.038a sa tāñ śatāvarān putrān vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,166.038c bhakṣayām āsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 01,166.039a vasiṣṭho ghātitāñ śrutvā viśvāmitreṇa tān sutān 01,166.039c dhārayām āsa taṃ śokaṃ mahādrir iva medinīm 01,166.040a cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ 01,166.040c na tv eva kuśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ 01,166.041a sa merukūṭād ātmānaṃ mumoca bhagavān ṛṣiḥ 01,166.041c śiras tasya śilāyāṃ ca tūlarāśāv ivāpatat 01,166.042a na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava 01,166.042c tadāgnim iddhvā bhagavān saṃviveśa mahāvane 01,166.043a taṃ tadā susamiddho 'pi na dadāha hutāśanaḥ 01,166.043c dīpyamāno 'py amitraghna śīto 'gnir abhavat tataḥ 01,166.044a sa samudram abhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥ 01,166.044c baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadambhasi 01,166.045a sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ 01,166.045b*1783_01 na mamāra tadā vipraḥ kathaṃ cit saṃśitavrataḥ 01,166.045c jagāma sa tataḥ khinnaḥ punar evāśramaṃ prati 01,167.001 gandharva uvāca 01,167.001a tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutair muniḥ 01,167.001c nirjagāma suduḥkhārtaḥ punar evāśramāt tataḥ 01,167.002a so 'paśyat saritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā 01,167.002c vṛkṣān bahuvidhān pārtha vahantīṃ tīrajān bahūn 01,167.003a atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana 01,167.003c ambhasy asyā nimajjeyam iti duḥkhasamanvitaḥ 01,167.004a tataḥ pāśais tadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ 01,167.004c tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ 01,167.005a atha chittvā nadī pāśāṃs tasyāribalamardana 01,167.005c samasthaṃ tam ṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat 01,167.006a uttatāra tataḥ pāśair vimuktaḥ sa mahān ṛṣiḥ 01,167.006c vipāśeti ca nāmāsyā nadyāś cakre mahān ṛṣiḥ 01,167.006d*1784_01 sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata 01,167.006d*1784_02 ṛṣes tasya naravyāghra vacanāt tasya dhīmataḥ 01,167.006d*1784_03 uttīrya ca tato rājan duḥkhito bhagavān ṛṣiḥ 01,167.007a śoke buddhiṃ tataś cakre na caikatra vyatiṣṭhata 01,167.007c so 'gacchat parvatāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca 01,167.008a tataḥ sa punar evarṣir nadīṃ haimavatīṃ tadā 01,167.008c caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ srotasy avāpatat 01,167.008d*1785_01 majjayām āsa śokārto maraṇe kṛtaniścayaḥ 01,167.009a sā tam agnisamaṃ vipram anucintya saridvarā 01,167.009c śatadhā vidrutā yasmāc chatadrur iti viśrutā 01,167.010a tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpy ātmānam ātmanā 01,167.010c martuṃ na śakyam ity uktvā punar evāśramaṃ yayau 01,167.010d*1786_01 sa gatvā vividhāñ śailān deśān bahuvidhāṃs tathā 01,167.011a vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukho vrajan 01,167.011c atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam 01,167.011e pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhir aṅgair alaṃkṛtam 01,167.012a anuvrajati ko nv eṣa mām ity eva ca so 'bravīt 01,167.012c ahaṃ tv adṛśyatī nāmnā taṃ snuṣā pratyabhāṣata 01,167.012e śakter bhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinī 01,167.013 vasiṣṭha uvāca 01,167.013a putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ 01,167.013c purā sāṅgasya vedasya śakter iva mayā śrutaḥ 01,167.014 adṛśyanty uvāca 01,167.014a ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śakter garbhaḥ sutasya te 01,167.014c samā dvādaśa tasyeha vedān abhyasato mune 01,167.015 gandharva uvāca 01,167.015a evam uktas tato hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,167.015c asti saṃtānam ity uktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata 01,167.016a tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha 01,167.016c kalmāṣapādam āsīnaṃ dadarśa vijane vane 01,167.017a sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata 01,167.017c āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sma tam 01,167.018a adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇam agrataḥ 01,167.018c bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭham idam abravīt 01,167.019a asau mṛtyur ivogreṇa daṇḍena bhagavann itaḥ 01,167.019c pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso 'bhyeti bhīṣaṇaḥ 01,167.020a taṃ nivārayituṃ śakto nānyo 'sti bhuvi kaś cana 01,167.020c tvad ṛte 'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara 01,167.021a trāhi māṃ bhagavan pāpād asmād dāruṇadarśanāt 01,167.021c rakṣo attum iha hy āvāṃ nūnam etac cikīrṣati 01,168.001 vasiṣṭha uvāca 01,168.001a mā bhaiḥ putri na bhetavyaṃ rakṣasas te kathaṃ cana 01,168.001c naitad rakṣo bhayaṃ yasmāt paśyasi tvam upasthitam 01,168.002a rājā kalmāṣapādo 'yaṃ vīryavān prathito bhuvi 01,168.002c sa eṣo 'smin vanoddeśe nivasaty atibhīṣaṇaḥ 01,168.003 gandharva uvāca 01,168.003a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,168.003c vārayām āsa tejasvī huṃkareṇaiva bhārata 01,168.004a mantrapūtena ca punaḥ sa tam abhyukṣya vāriṇā 01,168.004c mokṣayām āsa vai ghorād rākṣasād rājasattamam 01,168.005a sa hi dvādaśa varṣāṇi vasiṣṭhasyaiva tejasā 01,168.005c grasta āsīd gṛheṇeva parvakāle divākaraḥ 01,168.006a rakṣasā vipramukto 'tha sa nṛpas tad vanaṃ mahat 01,168.006c tejasā rañjayām āsa saṃdhyābhram iva bhāskaraḥ 01,168.007a pratilabhya tataḥ saṃjñām abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,168.007c uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,168.008a saudāso 'haṃ mahābhāga yājyas te dvijasattama 01,168.008c asmin kāle yad iṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te 01,168.009 vasiṣṭha uvāca 01,168.009a vṛttam etad yathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi tat 01,168.009c brāhmaṇāṃś ca manuṣyendra māvamaṃsthāḥ kadā cana 01,168.010 rājovāca 01,168.010a nāvamaṃsyāmy ahaṃ brahman kadā cid brāhmaṇarṣabhān 01,168.010c tvan nideśe sthitaḥ śaśvat pujayiṣyāmy ahaṃ dvijān 01,168.011a ikṣvākūṇāṃ tu yenāham anṛṇaḥ syāṃ dvijottama 01,168.011c tat tvattaḥ prāptum icchāmi varaṃ vedavidāṃ vara 01,168.012a apatyāyepsitāṃ mahyaṃ mahiṣīṃ gantum arhasi 01,168.012c śīlarūpaguṇopetām ikṣvākukulavṛddhaye 01,168.013 gandharva uvāca 01,168.013a dadānīty eva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha 01,168.013c vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasaṃdho dvijottamaḥ 01,168.014a tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhasahito 'nagha 01,168.014c khyātaṃ puravaraṃ lokeṣv ayodhyāṃ manujeśvaraḥ 01,168.015a taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudyayus tadā 01,168.015c vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram 01,168.016a acirāt sa manuṣyendro nagarīṃ puṇyakarmaṇām 01,168.016c viveśa sahitas tena vasiṣṭhena mahātmanā 01,168.017a dadṛśus taṃ tato rājann ayodhyāvāsino janāḥ 01,168.017c puṣyeṇa sahitaṃ kāle divākaram ivoditam 01,168.018a sa hi tāṃ pūrayām āsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ 01,168.018c ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ 01,168.019a saṃsiktamṛṣṭapanthānaṃ patākocchrayabhūṣitam 01,168.019c manaḥ prahlādayām āsā tasya tat puram uttamam 01,168.020a tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana 01,168.020c aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī 01,168.021a tataḥ praviṣṭe rājendre tasmin rājani tāṃ purīm 01,168.021c tasya rājño ''jñayā devī vasiṣṭham upacakrame 01,168.022a ṛtāv atha maharṣiḥ sa saṃbabhūva tayā saha 01,168.022c devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,168.023a atha tasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ 01,168.023c rājñābhivāditas tena jagāma punar āśramam 01,168.024a dīrghakāladhṛtaṃ garbhaṃ suṣāva na tu taṃ yadā 01,168.024c sātha devy aśmanā kukṣiṃ nirbibheda tadā svakam 01,168.025a dvādaśe 'tha tato varṣe sa jajñe manujarṣabha 01,168.025c aśmako nāma rājarṣiḥ potanaṃ yo nyaveśayat 01,169.001 gandharva uvāca 01,169.001a āśramasthā tataḥ putram adṛśyantī vyajāyata 01,169.001c śakteḥ kulakaraṃ rājan dvitīyam iva śaktinam 01,169.002a jātakarmādikās tasya kriyāḥ sa munipuṃgavaḥ 01,169.002c pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavān svayam 01,169.003a parāsuś ca yatas tena vasiṣṭhaḥ sthāpitas tadā 01,169.003c garbhasthena tato loke parāśara iti smṛtaḥ 01,169.004a amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tadā 01,169.004c janmaprabhṛti tasmiṃś ca pitarīva vyavartata 01,169.005a sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata 01,169.005c mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa 01,169.006a tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tan madhuraṃ vacaḥ 01,169.006c adṛśyanty aśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tam uvāca ha 01,169.007a mā tāta tāta tāteti na te tāto mahāmuniḥ 01,169.007c rakṣasā bhakṣitas tāta tava tāto vanāntare 01,169.008a manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātas tavānagha 01,169.008c āryas tv eṣa pitā tasya pitus tava mahātmanaḥ 01,169.009a sa evam ukto duḥkhārtaḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,169.009c sarvalokavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ 01,169.010a taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ 01,169.010b*1787_01 ṛṣir brahmavidāṃ śreṣṭho maitrāvaruṇir antyadhīḥ 01,169.010c vasiṣṭho vārayām āsa hetunā yena tac chṛṇu 01,169.011 vasiṣṭha uvāca 01,169.011a kṛtavīrya iti khyāto babhūva nṛpatiḥ kṣitau 01,169.011c yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ 01,169.012a sa tān agrabhujas tāta dhānyena ca dhanena ca 01,169.012c somānte tarpayām āsa vipulena viśāṃ patiḥ 01,169.013a tasmin nṛpatiśārdūle svaryāte 'tha kadā cana 01,169.013c babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryam upasthitam 01,169.014a te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha 01,169.014c yāciṣṇavo 'bhijagmus tāṃs tāta bhārgavasattamān 01,169.015a bhūmau tu nidadhuḥ ke cid bhṛgavo dhanam akṣayam 01,169.015c daduḥ ke cid dvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam 01,169.016a bhṛgavas tu daduḥ ke cit teṣāṃ vittaṃ yathepsitam 01,169.016c kṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt 01,169.017a tato mahītalaṃ tāta kṣatriyeṇa yadṛcchayā 01,169.017c khanatādhigataṃ vittaṃ kena cid bhṛguveśmani 01,169.017e tad vittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,169.018a avamanya tataḥ kopād bhṛgūṃs tāñ śaraṇāgatān 01,169.018c nijaghnus te maheṣvāsāḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ 01,169.018e ā garbhād anukṛntantaś ceruś caiva vasuṃdharām 01,169.019a tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣv evaṃ bhayāt tadā 01,169.019c bhṛgupatnyo giriṃ tāta himavantaṃ prapedire 01,169.020a tāsām anyatamā garbhaṃ bhayād dādhāra taijasam 01,169.020c ūruṇaikena vāmorūr bhartuḥ kulavivṛddhaye 01,169.020d*1788_01 tadgarbham upalabhyāśu brāhmaṇī yā bhayārditā 01,169.020d*1788_02 gatvaikā kathayām āsa kṣatriyāṇām upahvare 01,169.020d*1788_03 tatas te kṣatriyā jagmus taṃ garbhaṃ hantum udyatāḥ 01,169.020e dadṛśur brāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ svatejasā 01,169.021a atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha 01,169.021c muṣṇan dṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ 01,169.021e tataś cakṣurviyuktās te giridurgeṣu babhramuḥ 01,169.022a tatas te moghasaṃkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,169.022c brahmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmur dṛṣṭyarthaṃ tām aninditām 01,169.023a ūcuś caināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyās te vicetasaḥ 01,169.023c jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ 01,169.024a bhagavatyāḥ prasādena gacchet kṣatraṃ sacakṣuṣam 01,169.024c upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ 01,169.025a saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartum arhasi 01,169.025c punar dṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātum arhasi 01,170.001 brāhmaṇy uvāca 01,170.001a nāhaṃ gṛhṇāmi vas tāta dṛṣṭīr nāsti ruṣānvitā 01,170.001c ayaṃ tu bhārgavo nūnam ūrujaḥ kupito 'dya vaḥ 01,170.002a tena cakṣūṃṣi vas tāta nūnaṃ kopān mahātmanā 01,170.002c smaratā nihatān bandhūn ādattāni na saṃśayaḥ 01,170.003a garbhān api yadā yūyaṃ bhṛgūṇāṃ ghnata putrakāḥ 01,170.003c tadāyam ūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ 01,170.004a ṣaḍaṅgaś cākhilo veda imaṃ garbhastham eva hi 01,170.004c viveśa bhṛguvaṃśasya bhūyaḥ priyacikīrṣayā 01,170.005a so 'yaṃ pitṛvadhān nūnaṃ krodhād vo hantum icchati 01,170.005c tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ 01,170.006a tam imaṃ tāta yācadhvam aurvaṃ mama sutottamam 01,170.006c ayaṃ vaḥ praṇipātena tuṣṭo dṛṣṭīr vimokṣyati 01,170.007 gandharva uvāca 01,170.007a evam uktās tataḥ sarve rājānas te tam ūrujam 01,170.007c ūcuḥ prasīdeti tadā prasādaṃ ca cakāra saḥ 01,170.008a anenaiva ca vikhyāto nāmnā lokeṣu sattamaḥ 01,170.008c sa aurva iti viprarṣir ūruṃ bhittvā vyajāyata 01,170.009a cakṣūṃṣi pratilabhyātha pratijagmus tato nṛpāḥ 01,170.009c bhārgavas tu munir mene sarvalokaparābhavam 01,170.010a sa cakre tāta lokānāṃ vināśāya mahāmanāḥ 01,170.010c sarveṣām eva kārtsnyena manaḥ pravaṇam ātmanaḥ 01,170.011a icchann apacitiṃ kartuṃ bhṛgūṇāṃ bhṛgusattamaḥ 01,170.011c sarvalokavināśāya tapasā mahataidhitaḥ 01,170.012a tāpayām āsa lokān sa sadevāsuramānuṣān 01,170.012c tapasogreṇa mahatā nandayiṣyan pitāmahān 01,170.013a tatas taṃ pitaras tāta vijñāya bhṛgusattamam 01,170.013c pitṛlokād upāgamya sarva ūcur idaṃ vacaḥ 01,170.014a aurva dṛṣṭaḥ prabhāvas te tapasograsya putraka 01,170.014c prasādaṃ kuru lokānāṃ niyaccha krodham ātmanaḥ 01,170.015a nānīśair hi tadā tāta bhṛgubhir bhāvitātmabhiḥ 01,170.015c vadho 'bhyupekṣitaḥ sarvaiḥ kṣatriyāṇāṃ vihiṃsatām 01,170.016a āyuṣā hi prakṛṣṭena yadā naḥ kheda āviśat 01,170.016c tadāsmābhir vadhas tāta kṣatriyair īpsitaḥ svayam 01,170.017a nikhātaṃ tad dhi vai vittaṃ kena cid bhṛguveśmani 01,170.017c vairāyaiva tadā nyastaṃ kṣatriyān kopayiṣṇubhiḥ 01,170.017e kiṃ hi vittena naḥ kāryaṃ svargepsūnāṃ dvijarṣabha 01,170.017f*1789_01 yad asmākaṃ dhanādhyakṣaḥ prabhūtaṃ dhanam āharat 01,170.018a yadā tu mṛtyur ādātuṃ na naḥ śaknoti sarvaśaḥ 01,170.018c tadāsmābhir ayaṃ dṛṣṭa upāyas tāta saṃmataḥ 01,170.019a ātmahā ca pumāṃs tāta na lokāṃl labhate śubhān 01,170.019c tato 'smābhiḥ samīkṣyaivaṃ nātmanātmā vināśitaḥ 01,170.019d*1790_01 etasya parihārārthaṃ tvaṃ tu dharmaṃ samācara 01,170.020a na caitan naḥ priyaṃ tāta yad idaṃ kartum icchasi 01,170.020c niyacchedaṃ manaḥ pāpāt sarvalokaparābhavāt 01,170.021a na hi naḥ kṣatriyāḥ ke cin na lokāḥ sapta putraka 01,170.021c dūṣayanti tapas tejaḥ krodham utpatitaṃ jahi 01,171.001 aurva uvāca 01,171.001a uktavān asmi yāṃ krodhāt pratijñāṃ pitaras tadā 01,171.001c sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet 01,171.002a vṛthāroṣapratijño hi nāhaṃ jīvitum utsahe 01,171.002c anistīrṇo hi māṃ roṣo dahed agnir ivāraṇim 01,171.003a yo hi kāraṇataḥ krodhaṃ saṃjātaṃ kṣantum arhati 01,171.003c nālaṃ sa manujaḥ samyak trivargaṃ parirakṣitum 01,171.004a aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣatā 01,171.004c sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syān nṛpaiḥ svargajigīṣubhiḥ 01,171.005a aśrauṣam aham ūrustho garbhaśayyāgatas tadā 01,171.005c ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kṣatriyair vadhe 01,171.006a sāmarair hi yadā lokair bhṛgūṇāṃ kṣatriyādhamaiḥ 01,171.006c āgarbhotsādanaṃ kṣāntaṃ tadā māṃ manyur āviṣat 01,171.007a āpūrṇakośāḥ kila me mātaraḥ pitaras tathā 01,171.007c bhayāt sarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam 01,171.008a tān bhṛgūṇāṃ tadā dārān kaś cin nābhyavapadyata 01,171.008c yadā tadā dadhāreyam ūruṇaikena māṃ śubhā 01,171.009a pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate 01,171.009c tadā sarveṣu lokeṣu pāpakṛn nopapadyate 01,171.010a yadā tu pratiṣeddhāraṃ pāpo na labhate kva cit 01,171.010c tiṣṭhanti bahavo loke tadā pāpeṣu karmasu 01,171.011a jānann api ca yaḥ pāpaṃ śaktimān na niyacchati 01,171.011c īśaḥ san so 'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate 01,171.012a rājabhiś ceśvaraiś caiva yadi vai pitaro mama 01,171.012c śaktair na śakitā trātum iṣṭaṃ matveha jīvitam 01,171.013a ata eṣām ahaṃ kruddho lokānām īśvaro 'dya san 01,171.013c bhavatāṃ tu vaco nāham alaṃ samativartitum 01,171.014a mama cāpi bhaved etad īśvarasya sato mahat 01,171.014c upekṣamāṇasya punar lokānāṃ kilbiṣād bhayam 01,171.015a yaś cāyaṃ manyujo me 'gnir lokān ādātum icchati 01,171.015c dahed eṣa ca mām eva nigṛhītaḥ svatejasā 01,171.016a bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām 01,171.016c tasmād vidadhvaṃ yac chreyo lokānāṃ mama ceśvarāḥ 01,171.017 pitara ūcuḥ 01,171.017a ya eṣa manyujas te 'gnir lokān ādātum icchati 01,171.017c apsu taṃ muñca bhadraṃ te lokā hy apsu pratiṣṭhitāḥ 01,171.017d*1791_01 kuru tāta vaco 'smākaṃ mā lokān hiṃsi cādhunā 01,171.018a āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvam āpomayaṃ jagat 01,171.018c tasmād apsu vimuñcemaṃ krodhāgniṃ dvijasattama 01,171.019a ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau 01,171.019c manyujo 'gnir dahann āpo lokā hy āpomayāḥ smṛtāḥ 01,171.020a evaṃ pratijñā satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati 01,171.020c na caiva sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam 01,171.021 vasiṣṭha uvāca 01,171.021a tatas taṃ krodhajaṃ tāta aurvo 'gniṃ varuṇālaye 01,171.021c utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau 01,171.022a mahad dhayaśiro bhūtvā yat tad vedavido viduḥ 01,171.022c tam agnim udgiran vaktrāt pibaty āpo mahodadhau 01,171.023a tasmāt tvam api bhadraṃ te na lokān hantum arhasi 01,171.023c parāśara parān dharmāñ jānañ jñānavatāṃ vara 01,172.001 gandharva uvāca 01,172.001a evam uktaḥ sa viprarṣir vasiṣṭhena mahātmanā 01,172.001c nyayacchad ātmanaḥ kopaṃ sarvalokaparābhavāt 01,172.002a īje ca sa mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ 01,172.002c ṛṣī rākṣasasatreṇa śākteyo 'tha parāśaraḥ 01,172.003a tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca rākṣasān sa mahāmuniḥ 01,172.003c dadāha vitate yajñe śakter vadham anusmaran 01,172.004a na hi taṃ vārayām āsa vasiṣṭho rakṣasāṃ vadhāt 01,172.004c dvitīyām asya mā bhāṅkṣaṃ pratijñām iti niścayāt 01,172.005a trayāṇāṃ pāvakānāṃ sa satre tasmin mahāmuniḥ 01,172.005c āsīt purastād dīptānāṃ caturtha iva pāvakaḥ 01,172.006a tena yajñena śubhreṇa hūyamānena yuktitaḥ 01,172.006c tad vidīpitam ākāśaṃ sūryeṇeva ghanātyaye 01,172.007a taṃ vasiṣṭhādayaḥ sarve munayas tatra menire 01,172.007c tejasā divi dīpyantaṃ dvitīyam iva bhāskaram 01,172.008a tataḥ paramaduṣprāpam anyair ṛṣir udāradhīḥ 01,172.008c samāpipayiṣuḥ satraṃ tam atriḥ samupāgamat 01,172.009a tathā pulastyaḥ pulahaḥ kratuś caiva mahākratum 01,172.009c upājagmur amitraghna rakṣasāṃ jīvitepsayā 01,172.010a pulastyas tu vadhāt teṣāṃ rakṣasāṃ bharatarṣabha 01,172.010c uvācedaṃ vacaḥ pārtha parāśaram ariṃdamam 01,172.011a kaccit tātāpavighnaṃ te kaccin nandasi putraka 01,172.011c ajānatām adoṣāṇāṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ vadhāt 01,172.012a prajocchedam imaṃ mahyaṃ sarvaṃ somapasattama 01,172.012b*1792_01 naiṣa tāta dvijātīnāṃ dharmo dṛṣṭas tapasvinām 01,172.012b*1792_02 śama eva paro dharmas tam ācara parāśara 01,172.012c adharmiṣṭhaṃ variṣṭhaḥ san kuruṣe tvaṃ parāśara 01,172.012d*1793_01 śaktinaṃ cāpi dharmajña nātikrāntum ihārhasi 01,172.012d*1793_02 prajānāṃ ca mamocchedaṃ na caivaṃ kartum arhasi 01,172.012d*1793_03 śāpād dhi śakter vāsiṣṭha tat tāvad upapāditam 01,172.012d*1793_04 ātmajena saroṣeṇa śaktir nīta ito divam 01,172.012d*1793_05 na hi taṃ rākṣasaḥ kaś cic chakto bhakṣayituṃ mune 01,172.012d*1793_06 ātmanaivātmanas tena sṛṣṭo mṛtyus tadābhavat 01,172.012d*1793_07 nimittabhūtas tatrāsīd viśvāmitraḥ parāśara 01,172.012d*1794_01 vāsiṣṭhā bhakṣitāś cāsan kauśikotsṛṣṭarakṣasā 01,172.012d*1794_02 śāpaṃ na kurvanti tadā vākśastrā yat parāyaṇam 01,172.012d*1794_03 kṣamāvanto 'dahan dehaṃ deham anyaṃ vrajanti hi 01,172.012e rājā kalmāṣapādaś ca divam āroḍhum icchati 01,172.013a ye ca śaktyavarāḥ putrā vasiṣṭhasya mahāmuneḥ 01,172.013c te ca sarve mudā yuktā modante sahitāḥ suraiḥ 01,172.013e sarvam etad vasiṣṭhasya viditaṃ vai mahāmune 01,172.014a rakṣasāṃ ca samuccheda eṣa tāta tapasvinām 01,172.014c nimittabhūtas tvaṃ cātra kratau vāsiṣṭhanandana 01,172.014e sa satraṃ muñca bhadraṃ te samāptam idam astu te 01,172.015a evam uktaḥ pulastyena vasiṣṭhena ca dhīmatā 01,172.015c tadā samāpayām āsa satraṃ śāktiḥ parāśaraḥ 01,172.016a sarvarākṣasasatrāya saṃbhṛtaṃ pāvakaṃ muniḥ 01,172.016c uttare himavatpārśve utsasarja mahāvane 01,172.017a sa tatrādyāpi rakṣāṃsi vṛkṣān aśmāna eva ca 01,172.017c bhakṣayan dṛśyate vahniḥ sadā parvaṇi parvaṇi 01,173.000*1795=00 gandharvaḥ 01,173.000*1795_01 punaś caiva mahātejā viśvāmitrajighāṃsayā 01,173.000*1795_02 agniṃ saṃbhṛtavān ghoraṃ śākteyaḥ sumahātapāḥ 01,173.000*1795_03 vāsiṣṭhasaṃbhṛtaś cāgnir viśvāmitrahitaiṣiṇā 01,173.000*1795_04 tejasā vahnitulyena grastaḥ skandena dhīmatā 01,173.001 arjuna uvāca 01,173.001a rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṃ vare 01,173.001c kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyojitā 01,173.002a jānatā ca paraṃ dharmaṃ lokyaṃ tena mahātmanā 01,173.002c agamyāgamanaṃ kasmād vasiṣṭhena mahātmanā 01,173.002d*1796_01 adharmiṣṭhaṃ vasiṣṭhena kṛtaṃ cāpi purā sakhe 01,173.002d*1797_01 tatra me saṃśayo jātaḥ kāryākāryaviniścaye 01,173.002e kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktum arhasi pṛcchataḥ 01,173.003 gandharva uvāca 01,173.003a dhanaṃjaya nibodhedaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,173.003c vasiṣṭhaṃ prati durdharṣaṃ tathāmitrasahaṃ nṛpam 01,173.004a kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ 01,173.004c śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā 01,173.005a sa tu śāpavaśaṃ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 01,173.005c nirjagāma purād rājā sahadāraḥ paraṃtapaḥ 01,173.006a araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame 01,173.006c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāsattvasamākulam 01,173.007a nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtam 01,173.007c araṇyaṃ ghorasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhraman 01,173.008a sa kadā cit kṣudhāviṣṭo mṛgayan bhakṣam ātmanaḥ 01,173.008c dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃś cid vananirjhare 01,173.008e brāhmaṇīṃ brāhmaṇaṃ caiva maithunāyopasaṃgatau 01,173.009a tau samīkṣya tu vitrastāv akṛtārthau pradhāvitau 01,173.009c tayoś ca dravator vipraṃ jagṛhe nṛpatir balāt 01,173.010a dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartāram atha brāhmaṇy abhāṣata 01,173.010c śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrata 01,173.011a ādityavaṃśaprabhavas tvaṃ hi lokapariśrutaḥ 01,173.011c apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ 01,173.011d*1798_01 vaiṣṇavo 'si mahīpāla ravivaṃśavivardhana 01,173.011d*1798_02 yena tvayā purā viṣṇus toṣitaḥ śubhakarmaṇā 01,173.011d*1798_03 ātmanaṃ tṛṇavat kṛtvā jīvitaṃ haraye 'rpitam 01,173.011d*1798_04 tadāsi rakṣitas tvaṃ vai viṣṇunā prabhaviṣṇunā 01,173.012a śāpaṃ prāpto 'si durdharṣa na pāpaṃ kartum arhasi 01,173.012c ṛtukāle tu saṃprāpte bhartrāsmy adya samāgatā 01,173.013a akṛtārthā hy ahaṃ bhartrā prasavārthaś ca me mahān 01,173.013c prasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me 'yaṃ visṛjyatām 01,173.014a evaṃ vikrośamānāyās tasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛt 01,173.014c bhartāraṃ bhakṣayām āsa vyāghro mṛgam ivepsitam 01,173.015a tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yad aśru nyapatad bhuvi 01,173.015c so 'gniḥ samabhavad dīptas taṃ ca deśaṃ vyadīpayat 01,173.016a tataḥ sā śokasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā 01,173.016c kalmāṣapādaṃ rājarṣim aśapad brāhmaṇī ruṣā 01,173.017a yasmān mamākṛtārthāyās tvayā kṣudra nṛśaṃsavat 01,173.017c prekṣantyā bhakṣito me 'dya prabhur bhartā mahāyaśāḥ 01,173.018a tasmāt tvam api durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ 01,173.018c patnīm ṛtāv anuprāpya sadyas tyakṣyasi jīvitam 01,173.018d*1799_01 tena prasādyamānā sā prasādam akarot tadā 01,173.019a yasya carṣer vasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ 01,173.019c tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati 01,173.019e sa te vaṃśakaraḥ putro bhaviṣyati nṛpādhama 01,173.020a evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tam āṅgirasī śubhā 01,173.020c tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ praviveśa hutāśanam 01,173.021a vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sarvam etad apaśyata 01,173.021c jñānayogena mahatā tapasā ca paraṃtapa 01,173.021d*1800_01 na cāpy atra mahābāho adharmaḥ pratipadyate 01,173.021d*1800_02 brāhmaṇo yad apatyaṃ hi prārthitaḥ saṃprayacchati 01,173.021d*1800_03 yadā tu kāmato gacchet paranārīṃ naro nṛpa 01,173.021d*1800_04 tadāsya paradāroktam adharmasya phalaṃ bhavet 01,173.021d*1800_05 apakalkas tu rājendra nistīryaitad dvijottamaḥ 01,173.021d*1800_06 nānyato bharataśreṣṭha sa hi lokagurur yataḥ 01,173.022a muktaśāpaś ca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ 01,173.022c ṛtukāle 'bhipatito madayantyā nivāritaḥ 01,173.023a na hi sasmāra nṛpatis taṃ śāpaṃ śāpamohitaḥ 01,173.023c devyāḥ so 'tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ 01,173.023e taṃ ca śāpam anusmṛtya paryatapyad bhṛśaṃ tadā 01,173.024a etasmāt kāraṇād rājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayojayat 01,173.024c svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ 01,173.024d*1801_01 yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvam avāpa saḥ 01,173.024d*1801_02 tadā vasiṣṭhaḥ kuruṇā yajñārthe saṃvṛto 'bhavat 01,173.024d*1801_03 yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvaṃ visṛṣṭavān 01,173.024d*1801_04 tadā tenaiva rājñā tu vasiṣṭhaḥ saṃvṛto 'bhavat 01,173.024d*1801_05 evaṃ vasiṣṭho yuṣmākaṃ purodhāḥ saṃvṛto 'bhavat 01,174.001 arjuna uvāca 01,174.001a asmākam anurūpo vai yaḥ syād gandharva vedavit 01,174.001c purohitas tam ācakṣva sarvaṃ hi viditaṃ tava 01,174.002 gandharva uvāca 01,174.002a yavīyān devalasyaiṣa vane bhrātā tapasyati 01,174.002c dhaumya utkocake tīrthe taṃ vṛṇudhvaṃ yadīcchatha 01,174.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,174.003a tato 'rjuno 'stram āgneyaṃ pradadau tad yathāvidhi 01,174.003c gandharvāya tadā prīto vacanaṃ cedam abravīt 01,174.004a tvayy eva tāvat tiṣṭhantu hayā gandharvasattama 01,174.004c karmakāle grahīṣyāmi svasti te 'stv iti cābravīt 01,174.005a te 'nyonyam abhisaṃpūjya gandharvaḥ pāṇḍavāś ca ha 01,174.005c ramyād bhāgīrathīkacchād yathākāmaṃ pratasthire 01,174.006a tata utkocakaṃ tīrthaṃ gatvā dhaumyāśramaṃ tu te 01,174.006c taṃ vavruḥ pāṇḍavā dhaumyaṃ paurohityāya bhārata 01,174.007a tān dhaumyaḥ pratijagrāha sarvavedavidāṃ varaḥ 01,174.007c pādyena phalamūlena paurohityena caiva ha 01,174.008a te tadāśaṃsire labdhāṃ śriyaṃ rājyaṃ ca pāṇḍavāḥ 01,174.008c taṃ brāhmaṇaṃ puraskṛtya pāñcālyāś ca svayaṃvaram 01,174.009a mātṛṣaṣṭhās tu te tena guruṇā saṃgatās tadā 01,174.009c nāthavantam ivātmānaṃ menire bharatarṣabhāḥ 01,174.010a sa hi vedārthatattvajñas teṣāṃ gurur udāradhīḥ 01,174.010c tena dharmavidā pārthā yājyāḥ sarvavidā kṛtāḥ 01,174.011a vīrāṃs tu sa hi tān mene prāptarājyān svadharmataḥ 01,174.011c buddhivīryabalotsāhair yuktān devān ivāparān 01,174.012a kṛtasvastyayanās tena tatas te manujādhipāḥ 01,174.012c menire sahitā gantuṃ pāñcālyās taṃ svayaṃvaram 01,174.014b*1802_01 vedavic caiva vāgmī ca dhaumyaḥ śrīmān dvijottamaḥ 01,174.014b*1802_02 tejasā caiva buddhyā ca rūpeṇa yaśasā śriyā 01,174.014b*1802_03 mantraiś ca vividhair dhaumyas tulya āsīd bṛhaspateḥ 01,174.014b*1802_04 sa cāpi vipras tān mene svabhāvābhyadhikān bhuvi 01,175.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,175.001a tatas te naraśārdūlā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 01,175.001b*1803_01 brahmarūpadharāḥ pārthā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,175.001c prayayur draupadīṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam 01,175.002a te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,175.002c brāhmaṇān dadṛśur mārge gacchataḥ sagaṇān bahūn 01,175.003a tān ūcur brāhmaṇā rājan pāṇḍavān brahmacāriṇaḥ 01,175.003c kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha 01,175.004 yudhiṣṭhira uvāca 01,175.004a āgatān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ 01,175.004c bhavanto hi vijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ 01,175.005 brāhmaṇā ūcuḥ 01,175.005a gacchatādyaiva pāñcālān drupadasya niveśanam 01,175.005c svayaṃvaro mahāṃs tatra bhavitā sumahādhanaḥ 01,175.006a ekasārthaṃ prayātāḥ smo vayam apy atra gāminaḥ 01,175.006c tatra hy adbhutasaṃkāśo bhavitā sumahotsavaḥ 01,175.007a yajñasenasya duhitā drupadasya mahātmanaḥ 01,175.007c vedīmadhyāt samutpannā padmapatranibhekṣaṇā 01,175.008a darśanīyānavadyāṅgī sukumārī manasvinī 01,175.008c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ 01,175.009a yo jātaḥ kavacī khaḍgī saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,175.009c susamiddhe mahābāhuḥ pāvake pāvakaprabhaḥ 01,175.009d*1804_01 yasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī 01,175.009d*1804_02 eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bharadvājasya jāyate 01,175.010a svasā tasyānavadyāṅgī draupadī tanumadhyamā 01,175.010c nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,175.011a tāṃ yajñasenasya sutāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām 01,175.011c gacchāmahe vayaṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam 01,175.012a rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,175.012c svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno yatavratāḥ 01,175.013a taruṇā darśanīyāś ca nānādeśasamāgatāḥ 01,175.013c mahārathāḥ kṛtāstrāś ca samupaiṣyanti bhūmipāḥ 01,175.014a te tatra vividhān dāyān vijayārthaṃ nareśvarāḥ 01,175.014c pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ 01,175.015a pratigṛhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā caiva svayaṃvaram 01,175.015c anubhūyotsavaṃ caiva gamiṣyāmo yathepsitam 01,175.016a naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ 01,175.016c niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ 01,175.017a evaṃ kautūhalaṃ kṛtvā dṛṣṭvā ca pratigṛhya ca 01,175.017c sahāsmābhir mahātmānaḥ punaḥ pratinivartsyatha 01,175.018a darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān devarūpān avasthitān 01,175.018c samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ varam 01,175.019a ayaṃ bhrātā tava śrīmān darśanīyo mahābhujaḥ 01,175.019c niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ bahu 01,175.019d*1805_01 āhariṣyann ayaṃ nūnaṃ prītiṃ vo vardhayiṣyati 01,175.020 yudhiṣṭhira uvāca 01,175.020a paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ devamahotsavam 01,175.020c bhavadbhiḥ sahitāḥ sarve kanyāyās taṃ svayaṃvaram 01,176.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,176.001a evam uktāḥ prayātās te pāṇḍavā janamejaya 01,176.001c rājñā dakṣiṇapāñcālān drupadenābhirakṣitān 01,176.002a tatas te taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānam akalmaṣam 01,176.002c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan pathi dvaipāyanaṃ tadā 01,176.003a tasmai yathāvat satkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ 01,176.003c kathānte cābhyanujñātāḥ prayayur drupadakṣayam 01,176.004a paśyanto ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca 01,176.004c tatra tatra vasantaś ca śanair jagmur mahārathāḥ 01,176.005a svādhyāyavantaḥ śucayo madhurāḥ priyavādinaḥ 01,176.005c ānupūrvyeṇa saṃprāptāḥ pāñcālān kurunandanāḥ 01,176.006a te tu dṛṣṭvā puraṃ tac ca skandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ 01,176.006c kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā 01,176.007a tatra bhaikṣaṃ samājahrur brāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ 01,176.007c tāṃś ca prāptāṃs tadā vīrāñ jajñire na narāḥ kva cit 01,176.007d*1806_01 yajñasenas tu pāñcālo bhīṣmadroṇakṛtāgasam 01,176.007d*1806_02 jñātvātmānaṃ tadārebhe trāṇāyātmakriyāṃ kṣamām 01,176.007d*1806_03 avāpya dhṛṣṭadyumnaṃ hi na sa droṇam acintayat 01,176.007d*1806_04 sutavairaprasaṅgāc ca bhīṣmād bhayam acintayat 01,176.007d*1807_01 kanyādānāt tu śaraṇaṃ so 'manyata mahīpatiḥ 01,176.007d*1807_02 jāmātur balasaṃyogān mene ha balavattaram 01,176.008a yajñasenasya kāmas tu pāṇḍavāya kirīṭine 01,176.008c kṛṣṇāṃ dadyām iti sadā na caitad vivṛṇoti saḥ 01,176.009a so 'nveṣamāṇaḥ kaunteyān pāñcālyo janamejaya 01,176.009b*1808_01 śaṃkareṇa varo dattaḥ prītena ca mahātmanā 01,176.009b*1808_02 sa niṣphalaḥ syān na tu me iti prāmāṇyam āgataḥ 01,176.009b*1808_03 mayā kartavyam adhunā duṣkaraṃ lakṣyavedhanam 01,176.009b*1808_04 iti niścitya manasā kāritaṃ lakṣyam uttamam 01,176.009c dṛḍhaṃ dhanur anāyamyaṃ kārayām āsa bhārata 01,176.009d*1809_01 vaiyyāghrapadyasograṃ vai sṛñjayasya mahīpateḥ 01,176.009d*1809_02 tad dhanuḥ kiṃdhuraṃ nāma devadattam upānayat 01,176.009d*1809_03 āyasī tasya jyā cāsīt pratibaddhā mahābalā 01,176.009d*1809_04 na tu jyāṃ prasahed anyāṃ tad dhanuḥpravaraṃ mahat 01,176.010a yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayām āsa kṛtrimam 01,176.010c tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanam 01,176.011 drupada uvāca 01,176.011a idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ 01,176.011c atītya lakṣyaṃ yo veddhā sa labdhā matsutām iti 01,176.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,176.012a iti sa drupado rājā sarvataḥ samaghoṣayat 01,176.012c tac chrutvā pārthivāḥ sarve samīyus tatra bhārata 01,176.013a ṛṣayaś ca mahātmānaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā 01,176.013b*1810_01 yādavā vāsudevena sārdham andhakavṛṣṇayaḥ 01,176.013b*1810_02 rājāno rājaputrāś ca yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 01,176.013b*1810_03 nānājanapadādhīśā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,176.013b*1810_04 manojñarūpalāvaṇyā mahendrasamavikramāḥ 01,176.013b*1810_05 krodhena cāgnisadṛśāḥ kṣamayā pṛthivīsamāḥ 01,176.013b*1810_06 sthairye merusamā dhīrāḥ sūryavaiśvānaropamāḥ 01,176.013b*1810_07 pṛthivyāṃ ye ca rājāna ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,176.013b*1810_08 bālavṛddhān ṛte sarve mahīpālāḥ samāgatāḥ 01,176.013b*1810_09 trayastriṃśat surāḥ sarve vimānair vyomni niṣṭhitāḥ 01,176.013c duryodhanapurogāś ca sakarṇāḥ kuravo nṛpa 01,176.014a brāhmaṇāś ca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgaman 01,176.014c te 'bhyarcitā rājagaṇā drupadena mahātmanā 01,176.014d*1811_01 brāhmaṇair eva sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,176.014d*1811_02 vaitālikā nartakāś ca sūtamāgadhabandinaḥ 01,176.014d*1812_01 upopaviṣṭā mañceṣu draṣṭukāmāḥ svayaṃvaram 01,176.015a tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaroddhūtaniḥsvanāḥ 01,176.015c śiśumārapuraṃ prāpya nyaviśaṃs te ca pārthivāḥ 01,176.016a prāguttareṇa nagarād bhūmibhāge same śubhe 01,176.016c samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvato vṛtaḥ 01,176.017a prākāraparikhopeto dvāratoraṇamaṇḍitaḥ 01,176.017c vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ 01,176.018a tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāgurudhūpitaḥ 01,176.018c candanodakasiktaś ca mālyadāmaiś ca śobhitaḥ 01,176.019a kailāsaśikharaprakhyair nabhastalavilekhibhiḥ 01,176.019c sarvataḥ saṃvṛtair naddhaḥ prāsādaiḥ sukṛtocchritaiḥ 01,176.020a suvarṇajālasaṃvītair maṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ 01,176.020c sukhārohaṇasopānair mahāsanaparicchadaiḥ 01,176.021a agrāmyasamavacchannair agurūttamavāsitaiḥ 01,176.021c haṃsācchavarṇair bahubhir āyojanasugandhibhiḥ 01,176.022a asaṃbādhaśatadvāraiḥ śayanāsanaśobhitaiḥ 01,176.022c bahudhātupinaddhāṅgair himavacchikharair iva 01,176.023a tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu svalaṃkṛtāḥ 01,176.023c spardhamānās tadānyonyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ 01,176.024a tatropaviṣṭān dadṛśur mahāsattvaparākramān 01,176.024c rājasiṃhān mahābhāgān kṛṣṇāguruvibhūṣitān 01,176.025a mahāprasādān brahmaṇyān svarāṣṭraparirakṣiṇaḥ 01,176.025c priyān sarvasya lokasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 01,176.026a mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ 01,176.026c kṛṣṇādarśanatuṣṭyarthaṃ sarvataḥ samupāviśan 01,176.027a brāhmaṇais te ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,176.027c ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantas tām anuttamām 01,176.028a tataḥ samājo vavṛdhe sa rājan divasān bahūn 01,176.028c ratnapradānabahulaḥ śobhito naṭanartakaiḥ 01,176.029a vartamāne samāje tu ramaṇīye 'hni ṣoḍaśe 01,176.029b@098_0001 maitre muhūrte tat tasyā rājadārāḥ purāvidaḥ 01,176.029b@098_0002 putravatyaḥ suvasanāḥ pratikarmopacakramuḥ 01,176.029b@098_0003 svarṇapātraṃ ca kauśeyaṃ dūrvāsiddhyarthasaṃyutam 01,176.029b@098_0004 nidhāya tailaṃ snānārthaṃ ninyur bālā haripriyāḥ 01,176.029b@098_0005 lodhrakalkahṛtābhyaṅgatailaṃ kāleyacandanam 01,176.029b@098_0006 catuṣkābhimukhīṃ ninyur abhiṣekāya yoṣitaḥ 01,176.029b@098_0007 vaiḍūryamaṇipīṭheṣu niviṣṭāṃ draupadīṃ tadā 01,176.029b@098_0008 satūryaṃ snāpayāṃ cakruḥ svarṇakumbhasthitair jalaiḥ 01,176.029b@098_0009 tāṃ nivṛttābhiṣekāṃ ca dukūladvayadhāriṇīm 01,176.029b@098_0010 ninyur maṇistambhayutāṃ vedīṃ vai supariṣkṛtām 01,176.029b@098_0011 niveśya prāṅmukhīṃ hṛṣṭāṃ vismitākṣāḥ prasādhikāḥ 01,176.029b@098_0012 kenānukāraṇenemām ity anyonyaṃ vyalokayan 01,176.029b@098_0013 dhūpoṣmaṇā ca keśānām ārdrabhāvaṃ vyapohayan 01,176.029b@098_0014 babandhur asyā dhammillaṃ mālyaiḥ surabhigandhibhiḥ 01,176.029b@098_0015 dūrvāmadhūkaracitaṃ mālyaṃ tasyā daduḥ kare 01,176.029b@098_0016 cakruś ca kṛṣṇāgaruṇā patrabhaṅgaṃ kucadvaye 01,176.029b@098_0017 reje sā cakravākāṅkā svarṇadīrghasaridvarā 01,176.029b@098_0018 alakaiḥ kuṭilais tasyā mukhaṃ vikasitaṃ babhau 01,176.029b@098_0019 āsaktabhṛṅgaṃ kusumaṃ śaśibimbaṃ jigāya tat 01,176.029b@098_0020 kālāñjanaṃ nayanayor ācārārthaṃ samādadhuḥ 01,176.029b@098_0021 bhūṣaṇai ratnakhacitair alaṃcakrur yathocitam 01,176.029b@098_0022 mātā ca tasyāḥ pṛṣatī haritālamanaḥśilām 01,176.029b@098_0023 aṅgulībhyām upādāya tilakaṃ vidadhe mukhe 01,176.029b@098_0024 alaṃkṛtāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā yoṣito mudam āyayuḥ 01,176.029b@098_0025 mātā na mumude tasyāḥ patiḥ kīdṛg bhaviṣyati 01,176.029b@098_0026 sauvidallāḥ samāgamya drupadasyājñayā tataḥ 01,176.029b@098_0027 enām āropayām āsuḥ kariṇīṃ kuthabhūṣitām 01,176.029b@098_0028 tato 'vādyanta vādyāni maṅgalāni divi spṛśan 01,176.029b@098_0029 vilāsinījanaś cāpi pravaraṃ kariṇīśatam 01,176.029b@098_0030 māṅgalyagītaṃ gāyantyaḥ pārśvayor ubhayor yayuḥ 01,176.029b@098_0031 janāpaharaṇe yattāḥ pratihāryaḥ puro yayuḥ 01,176.029b@098_0032 kolāhalo mahān āsīt tasmin puravare tadā 01,176.029b@098_0033 dhṛṣṭadyumno yayāv agre hayam āruhya bhārata 01,176.029b@098_0034 drupado raṅgadeśe tu balena mahatā yutaḥ 01,176.029b@098_0035 tasthau vyūhya mahānīkaṃ pālitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ 01,176.029b@098_0036 tasyāṃ varāṅgyām āyantyāṃ mañcasthā nṛpasattamāḥ 01,176.029b@098_0037 tāṃ dṛṣṭvā manmathāviṣṭā vilāsān vidadhuḥ kila 01,176.029b@098_0038 kaś cid abhrāmayad bhūyaḥ kamalaṃ sumanoharam 01,176.029b@098_0039 lolapatraṃ calad bhṛṅgaṃ pariveṣṭitakesaram 01,176.029b@098_0040 kaś cid vilāsī galitaṃ lagnam aṅgadakoṭibhiḥ 01,176.029b@098_0041 prālambam akarod aṃse sācīkṛtamukhāmbujam 01,176.029b@098_0042 lilekha pīṭhaṃ pādena haimaṃ tiryaṅ mukhatviṣā 01,176.029b@098_0043 ketakīdalam anyo 'pi priyaṃ karṇavibhūṣaṇam 01,176.029b@098_0044 nakhāgraiḥ pāṭayām āsa kuśālekhaviśāradaiḥ 01,176.029b@098_0045 kaś cit kamalaśoṇena nakhena svastipāṇinā 01,176.029b@098_0046 ratnāṅgulīyaprabhayā vidvān akṣān avāsṛjat 01,176.029b@098_0047 yathābhā tasya vimalā svasthānāc calitā tathā 01,176.029b@098_0048 kaś cid vyāpārayām āsa kararatnāṅgulīyakam 01,176.029b@098_0049 bhūyān evaṃvidhāṃs tatra draupadī kamalekṣaṇā 01,176.029b@098_0050 nīlotpalamayaṃ deśaṃ kurvāṇevāvalokayat 01,176.029c āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā 01,176.030a vīrakāṃsyam upādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtam 01,176.030c avatīrṇā tato raṅgaṃ draupadī bharatarṣabha 01,176.031a purohitaḥ somakānāṃ mantravid brāhmaṇaḥ śuciḥ 01,176.031c paristīrya juhāvāgnim ājyena vidhinā tadā 01,176.032a sa tarpayitvā jvalanaṃ brāhmaṇān svasti vācya ca 01,176.032c vārayām āsa sarvāṇi vāditrāṇi samantataḥ 01,176.033a niḥśabde tu kṛte tasmin dhṛṣṭadyumno viśāṃ pate 01,176.033b*1813_01 kṛṣṇām ādāya vidhivan meghadundubhiniḥsvanaḥ 01,176.033c raṅgamadhyagatas tatra meghagambhīrayā girā 01,176.033e vākyam uccair jagādedaṃ ślakṣṇam arthavad uttamam 01,176.034a idaṃ dhanur lakṣyam ime ca bāṇāḥ; śṛṇvantu me pārthivāḥ sarva eva 01,176.034c yantracchidreṇābhyatikramya lakṣyaṃ; samarpayadhvaṃ khagamair daśārdhaiḥ 01,176.035a etat kartā karma suduṣkaraṃ yaḥ; kulena rūpeṇa balena yuktaḥ 01,176.035c tasyādya bhāryā bhaginī mameyaṃ; kṛṣṇā bhavitrī na mṛṣā bravīmi 01,176.036a tān evam uktvā drupadasya putraḥ; paścād idaṃ draupadīm abhyuvāca 01,176.036c nāmnā ca gotreṇa ca karmaṇā ca; saṃkīrtayaṃs tān nṛpatīn sametān 01,177.001 dhṛṣṭadyumna uvāca 01,177.001a duryodhano durviṣaho durmukho duṣpradharṣaṇaḥ 01,177.001c viviṃśatir vikarṇaś ca saho duḥśāsanaḥ samaḥ 01,177.002a yuyutsur vātavegaś ca bhīmavegadharas tathā 01,177.002c ugrāyudho balākī ca kanakāyur virocanaḥ 01,177.003a sukuṇḍalaś citrasenaḥ suvarcāḥ kanakadhvajaḥ 01,177.003c nandako bāhuśālī ca kuṇḍajo vikaṭas tathā 01,177.003d*1814_01 vindaś cāpy anuvindaś ca sajīvī vikalaḥ karī 01,177.004a ete cānye ca bahavo dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 01,177.004c karṇena sahitā vīrās tvadarthaṃ samupāgatāḥ 01,177.004e śatasaṃkhyā mahātmānaḥ prathitāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,177.005a śakuniś ca balaś caiva vṛṣako 'tha bṛhadbalaḥ 01,177.005c ete gāndhārarājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ 01,177.006a aśvatthāmā ca bhojaś ca sarvaśastrabhṛtāṃ varau 01,177.006c samavetau mahātmānau tvadarthe samalaṃkṛtau 01,177.007a bṛhanto maṇimāṃś caiva daṇḍadhāraś ca vīryavān 01,177.007c sahadevo jayatseno meghasaṃdhiś ca māgadhaḥ 01,177.008a virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca 01,177.008c vārdhakṣemiḥ suvarcāś ca senābinduś ca pārthivaḥ 01,177.009a abhibhūḥ saha putreṇa sudāmnā ca suvarcasā 01,177.009c sumitraḥ sukumāraś ca vṛkaḥ satyadhṛtis tathā 01,177.010a sūryadhvajo rocamāno nīlaś citrāyudhas tathā 01,177.010c aṃśumāṃś cekitānaś ca śreṇimāṃś ca mahābalaḥ 01,177.011a samudrasenaputraś ca candrasenaḥ pratāpavān 01,177.011c jalasaṃdhaḥ pitāputrau sudaṇḍo daṇḍa eva ca 01,177.012a pauṇḍrako vāsudevaś ca bhagadattaś ca vīryavān 01,177.012c kaliṅgas tāmraliptaś ca pattanādhipatis tathā 01,177.013a madrarājas tathā śalyaḥ sahaputro mahārathaḥ 01,177.013c rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca 01,177.014a kauravyaḥ somadattaś ca putrāś cāsya mahārathāḥ 01,177.014c samavetās trayaḥ śūrā bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 01,177.015a sudakṣiṇaś ca kāmbojo dṛḍhadhanvā ca kauravaḥ 01,177.015c bṛhadbalaḥ suṣeṇaś ca śibir auśīnaras tathā 01,177.015d*1815_01 paṭaccaranihantā ca kārūṣādhipatis tathā 01,177.015d*1816_01 pāṇḍyakeralacolendrās trayas tretāgnayo yathā 01,177.015d*1816_02 āsaneṣu virājante āśām āgastyam āśritāḥ 01,177.016a saṃkarṣaṇo vāsudevo raukmiṇeyaś ca vīryavān 01,177.016c sāmbaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇo 'tha gadas tathā 01,177.017a akrūraḥ sātyakiś caiva uddhavaś ca mahābalaḥ 01,177.017c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthur vipṛthur eva ca 01,177.018a viḍūrathaś ca kaṅkaś ca samīkaḥ sāramejayaḥ 01,177.018a*1817_01 . . . . . . . . ye cānye yādavās tathā 01,177.018a*1817_02 āgatās tava hetoś ca kṛṣṇe jānīhi satvaram 01,177.018a*1817_03 kṛtavarmā ca hārdikyaḥ (= 17c) 01,177.018a*1818_01 śaṅkuś ca sagaveṣaṇaḥ 01,177.018a*1818_02 āśāvaho 'niruddhaś ca 01,177.018c vīro vātapatiś caiva jhillī piṇḍārakas tathā 01,177.018e uśīnaraś ca vikrānto vṛṣṇayas te prakīrtitāḥ 01,177.019a bhagīratho bṛhatkṣatraḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 01,177.019c bṛhadratho bāhlikaś ca śrutāyuś ca mahārathaḥ 01,177.020a ulūkaḥ kaitavo rājā citrāṅgadaśubhāṅgadau 01,177.020c vatsarājaś ca dhṛtimān kosalādhipatis tathā 01,177.020d*1819_01 karṇaś ca saha putreṇa vṛṣasenena vīryavān 01,177.020d*1819_02 bṛhadbalaś ca balavān rājā caivātha durjayaḥ 01,177.020d*1819_03 damaghoṣātmajaś caiva śiśupālo mahābalaḥ 01,177.020d*1819_04 cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ 01,177.020d*1820_01 prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāḥ kṣitīśvarāḥ 01,177.020d*1821_01 śiśupālaś ca vikrānto jarāsaṃdhas tathaiva ca 01,177.021a ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ 01,177.021c tvadartham āgatā bhadre kṣatriyāḥ prathitā bhuvi 01,177.022a ete vetsyanti vikrāntās tvadarthaṃ lakṣyam uttamam 01,177.022c vidhyeta ya imaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe 'dya tam 01,178.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,178.001a te 'laṃkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ spardhamānāḥ sametāḥ 01,178.001c astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ; sarve samutpetur ahaṃkṛtena 01,178.002a rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva; dharmeṇa caivāpi ca yauvanena 01,178.002c samṛddhadarpā madavegabhinnā; mattā yathā haimavatā gajendrāḥ 01,178.003a parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ; saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ 01,178.003c kṛṣṇā mamaiṣety abhibhāṣamāṇā; nṛpāsanebhyaḥ sahasopatasthuḥ 01,178.004a te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā; jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām 01,178.004c cakāśire parvatarājakanyām; umāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ 01,178.005a kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāḥ; kṛṣṇāgatais te hṛdayair narendrāḥ 01,178.005c raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ; dveṣyān hi cakruḥ suhṛdo 'pi tatra 01,178.006a athāyayur devagaṇā vimānai; rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca 01,178.006c sādhyāś ca sarve marutas tathaiva; yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca 01,178.007a daityāḥ suparṇāś ca mahoragāś ca; devarṣayo guhyakāś cāraṇāś ca 01,178.007c viśvāvasur nāradaparvatau ca; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ 01,178.008a halāyudhas tatra ca keśavaś ca; vṛṣṇyandhakāś caiva yathā pradhānāḥ 01,178.008c prekṣāṃ sma cakrur yadupuṃgavās te; sthitāś ca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ 01,178.009a dṛṣṭvā hi tān mattagajendrarūpān; pañcābhipadmān iva vāraṇendrān 01,178.009c bhasmāvṛtāṅgān iva havyavāhān; pārthān pradadhyau sa yadupravīraḥ 01,178.010a śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau 01,178.010c śanaiḥ śanais tāṃś ca nirīkṣya rāmo; janārdanaṃ prītamanā dadarśa 01,178.011a anye tu nānānṛpaputrapautrāḥ; kṛṣṇāgatair netramanaḥsvabhāvaiḥ 01,178.011c vyāyacchamānā dadṛśur bhramantīṃ; saṃdaṣṭadantacchadatāmravaktrāḥ 01,178.012a tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavas te; vīrau yamau caiva mahānubhāvau 01,178.012c tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve; kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ 01,178.012d*1822_01 devāś ca sarve sagaṇāḥ sametās 01,178.012d*1822_02 tāṃ draṣṭukāmā vasavo 'śvinau ca 01,178.012d*1822_03 rudrāś ca somo varuṇo yamaś ca 01,178.012d*1822_04 śakraṃ puraskṛtya dhaneśvaraś ca 01,178.012d*1822_05 viśvāvasur nāradaparvatau ca 01,178.012d*1822_06 devarṣayaś cāpsarasāṃ gaṇāś ca 01,178.013a devarṣigandharvasamākulaṃ tat; suparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam 01,178.013c divyena gandhena samākulaṃ ca; divyaiś ca mālyair avakīryamāṇam 01,178.014a mahāsvanair dundubhināditaiś ca; babhūva tat saṃkulam antarikṣam 01,178.014c vimānasaṃbādham abhūt samantāt; saveṇuvīṇāpaṇavānunādam 01,178.014d*1823_01 samājavāṭopari saṃsthitānāṃ 01,178.014d*1823_02 meghaiḥ samantād iva garjamānaiḥ 01,178.015a tatas tu te rājagaṇāḥ krameṇa; kṛṣṇānimittaṃ nṛpa vikramantaḥ 01,178.015b*1824_01 sakarṇaduryodhanaśālvaśalya- 01,178.015b*1824_02 drauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ 01,178.015b*1824_03 kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā 01,178.015b*1824_04 videharājo yavanādhipaś ca 01,178.015b*1824_05 anye ca nānā nṛpaputrapautrā 01,178.015b*1824_06 rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ 01,178.015b*1824_07 kirīṭahārāṅgadacakravālair 01,178.015b*1824_08 vibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavas te 01,178.015b*1824_09 anukramaṃ vikramasattvayuktā 01,178.015b*1824_10 balena vīryeṇa ca nardamānāḥ 01,178.015c tat kārmukaṃ saṃhananopapannaṃ; sajyaṃ na śekus tarasāpi kartum 01,178.016a te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena; niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ 01,178.016c viceṣṭamānā dharaṇītalasthā; dīnā adṛśyanta vibhagnacittāḥ 01,178.016d*1825_01 gataujasaḥ srastakirīṭahārā 01,178.016d*1825_02 viniḥśvasantaḥ śamayāṃ babhūvuḥ 01,178.016d*1826_01 pāñcālarājasya sutā sakhībhiḥ 01,178.016d*1826_02 dṛṣṭvā dhanuḥkṣobham udārarūpā 01,178.016d*1826_03 jahāsa rājñāṃ bahuvīryabhājāṃ 01,178.016d*1826_04 līlāvilāsāñcitalocanāntā 01,178.017a hāhākṛtaṃ tad dhanuṣā dṛḍhena; niṣpiṣṭabhagnāṅgadakuṇḍalaṃ ca 01,178.017c kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ; rājñāṃ tadā maṇḍalam ārtam āsīt 01,178.017d*1827_01 sarvān nṛpāṃs tān prasamīkṣya karṇo 01,178.017d*1827_02 dhanurdharāṇāṃ pravaro jagāma 01,178.017d*1827_03 uddhṛtya tūrṇaṃ dhanur udyataṃ tat 01,178.017d*1827_04 sajyaṃ cakārāśu yuyoja bāṇān 01,178.017d*1827_05 dṛṣṭvā sūtaṃ menire pāṇḍuputrā 01,178.017d*1827_06 bhittvā nītaṃ lakṣyavaraṃ dharāyām 01,178.017d*1827_07 dhanurdharā rāgakṛtapratijñam 01,178.017d*1827_08 atyagnisomārkam athārkaputram 01,178.017d*1827_09 dṛṣṭvā tu taṃ draupadī vākyam uccair 01,178.017d*1827_10 jagāda nāhaṃ varayāmi sūtam 01,178.017d*1827_11 sāmarṣahāsaṃ prasamīkṣya sūryaṃ 01,178.017d*1827_12 tatyāja karṇaḥ sphuritaṃ dhanus tat 01,178.017d*1828_01 evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ 01,178.017d*1828_02 cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ 01,178.017d*1828_03 damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mahāmatiḥ 01,178.017d*1828_04 dhanur ādāyamānas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1828_05 tato rājā mahāvīryo jarāsaṃdho mahābalaḥ 01,178.017d*1828_06 dhanuṣo 'bhyāśam āgatya tasthau girir ivācalaḥ 01,178.017d*1828_07 dhanuṣā pīḍyamānas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1828_08 tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇy abhijagmivān 01,178.017d*1828_09 tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ 01,178.017d*1828_10 tad apy āropyamāṇas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1829_01 tāḍitaḥ sa dhanuṣkoṭyā papātorvyāṃ viyanmukhaḥ 01,178.017d*1829_02 saṃraṃbhāt krośamātre tu rājāno 'nye bhayāturāḥ 01,178.017d*1830_01 tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ 01,178.017d*1830_02 dhanur āropyamāṇaṃ tu romamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1831_01 kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 01,178.017d*1831_02 mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān 01,178.017d*1832_01 dhanur āropyamāṇaṃ tu sarṣamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1833_01 trailokyavijayī karṇaḥ sattve trailokyaviśrutaḥ 01,178.017d*1833_02 dhanuṣā so 'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ 01,178.017d*1833_03 evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣānye nṛpottamāḥ 01,178.017d*1833_04 cakṣurbhir api nāpaśyan vinamramukhapaṅkajāḥ 01,178.017d*1833_05 dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ lokavīrā nṛpottamāḥ 01,178.017d*1833_06 nirāśā dhanuṣoddhāre draupadīsaṃgame 'pi ca 01,178.017d*1833_07 tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ paraṃtapaḥ 01,178.017d*1833_08 mānī dṛḍhāstraḥ saṃpannaḥ sarvaiś ca nṛpalakṣaṇaiḥ 01,178.017d*1833_09 utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ 01,178.017d*1833_10 vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo 'bhyāśam āgamat 01,178.017d*1833_11 sa babhau dhanur ādāya śakraś cāpadharo yathā 01,178.017d*1833_12 sa tadāropayām āsa tilamātre hy atāḍayat 01,178.017d*1833_13 āropyamāṇas tad rājā dhanuṣā balinā tadā 01,178.017d*1833_14 mā sa utthānam apatad aṅgulyagre sa tāḍitaḥ 01,178.017d*1833_15 sa yayau tāḍitas tena vrīḍann iva narādhipaḥ 01,178.017d*1834_01 tam athāropyamāṇaṃ tu mudgamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1834_02 sa papāta mahīṃ raṅgād ardhayojanadūrataḥ 01,178.017d*1834_03 tathaivāgāt svakaṃ rājyaṃ paścād anavalokayan 01,178.017d*1834_04 tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ 01,178.017d*1834_05 dhanur abhyāśam āgamya tolayām āsa tad dhanuḥ 01,178.017d*1834_06 taṃ cāpy āropyamāṇaṃ tad romamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1835_01 tato variṣṭhaḥ suradānavānām 01,178.017d*1835_02 udāradhīr vṛṣṇikulapravīraḥ 01,178.017d*1835_03 jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ 01,178.017d*1835_04 hastaṃ gatāṃ pāṇḍusutasya matvā 01,178.017d*1835_05 na jajñur anye nṛpavīramukhyāḥ 01,178.017d*1835_06 saṃchannarūpān atha pāṇḍuputrān 01,178.017d*1835_07 vinā hi bhīṣmaṃ ca yadupravīrau 01,178.017d*1835_08 dhaumyaṃ ca dharmaṃ sahasodarāṃś ca 01,178.018a tasmiṃs tu saṃbhrāntajane samāje; nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu 01,178.018c kuntīsuto jiṣṇur iyeṣa kartuṃ; sajyaṃ dhanus tat saśaraṃ sa vīraḥ 01,179.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,179.001a yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi 01,179.001b*1836_01 tadā yudhiṣṭhiro rājā saṃjñayārjunam anvaśāt 01,179.001b*1836_02 guror iṅgitam ājñāya dharmarājasya dhīmataḥ 01,179.001c athodatiṣṭhad viprāṇāṃ madhyāj jiṣṇur udāradhīḥ 01,179.001d*1837_01 tato 'vatīrṇaṃ raṅgasya madhyaṃ pāṇḍavamadhyamam 01,179.002a udakrośan vipramukhyā vidhunvanto 'jināni ca 01,179.002c dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārtham indraketusamaprabham 01,179.003a ke cid āsan vimanasaḥ ke cid āsan mudā yutāḥ 01,179.003c āhuḥ parasparaṃ ke cin nipuṇā buddhijīvinaḥ 01,179.004a yat karṇaśalyapramukhaiḥ pārthivair lokaviśrutaiḥ 01,179.004c nānataṃ balavadbhir hi dhanurvedaparāyaṇaiḥ 01,179.005a tat kathaṃ tv akṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā 01,179.005c baṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanur dvijāḥ 01,179.005d*1838_01 sajyaṃ cet kṛtavān eṣa veddhuṃ lakṣyaṃ kathaṃ bhavet 01,179.006a avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu 01,179.006c karmaṇy asminn asaṃsiddhe cāpalād aparīkṣite 01,179.007a yady eṣa darpād dharṣād vā yadi vā brahmacāpalāt 01,179.007c prasthito dhanur āyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat 01,179.008a nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavam āsthitāḥ 01,179.008c na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām 01,179.008d*1839_01 ke cid āhur jayo 'smākaṃ jayo nāsti parājayaḥ 01,179.008d*1839_02 parājayo jayo vā syāt kuryāt sajyaṃ dhanur dvijāḥ 01,179.009a ke cid āhur yuvā śrīmān nāgarājakaropamaḥ 01,179.009c pīnaskandhorubāhuś ca dhairyeṇa himavān iva 01,179.009d*1840_01 siṃhakhelagatiḥ śrīmān mattanāgendravikramaḥ 01,179.010a saṃbhāvyam asmin karmedam utsāhāc cānumīyate 01,179.010c śaktir asya mahotsāhā na hy aśaktaḥ svayaṃ vrajet 01,179.011a na ca tad vidyate kiṃ cit karma lokeṣu yad bhavet 01,179.011c brāhmaṇānām asādhyaṃ ca triṣu saṃsthānacāriṣu 01,179.012a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca phalāhārā dṛḍhavratāḥ 01,179.012c durbalā hi balīyāṃso viprā hi brahmatejasā 01,179.013a brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sad vāsad vā samācaran 01,179.013c sukhaṃ duḥkhaṃ mahad dhrasvaṃ karma yat samupāgatam 01,179.013d*1841_01 jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā bhuvi 01,179.013d*1841_02 pītaḥ samudro 'gastyena agādho brahmatejasā 01,179.013d*1841_03 tasmād bruvantu sarve 'tra baṭur eṣa dhanur mahān 01,179.013d*1841_04 āropayatu śīghraṃ vai tathety ūcur dvijarṣabhāḥ 01,179.013d*1842_01 vandhyavṛddhikṣayakaro vātāpī bhakṣitaḥ purā 01,179.013d*1842_02 sarvabhakṣakṛto vahnir bhṛguṇā ca mahātmanā 01,179.013d*1843_01 dhanurvede ca vede ca yogeṣu vividheṣu ca 01,179.013d*1843_02 na taṃ paśyāmi medinyāṃ brāhmaṇād yo 'dhiko bhavet 01,179.013d*1843_03 mantrayogabalenāpi mahatātmabalena vā 01,179.013d*1843_04 jṛmbhayeyur imaṃ lokam amuṃ vā dvijasattamāḥ 01,179.014a evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ 01,179.014c arjuno dhanuṣo 'bhyāśe tasthau girir ivācalaḥ 01,179.014d*1844_01 samavartata tān sarvāñ śṛṇvan devendranandanaḥ 01,179.014d*1845_01 arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnam athābravīt 01,179.014d*1845_02 etad dhanur brāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartum alaṃ nu kim 01,179.014d*1845_03 tasya tad vacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'bravīd vacaḥ 01,179.014d*1845_04 brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā 01,179.014d*1845_05 eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryād dvijottama 01,179.014d*1845_06 tasmai pradeyā bhaginī satyam uktaṃ mayā vacaḥ 01,179.014d*1845_07 tasya tad vacanaṃ śrutvā prayayau brāhmaṇair vṛtaḥ 01,179.014d*1845_08 tataḥ paścān mahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ 01,179.015a sa tad dhanuḥ parikramya pradakṣiṇam athākarot 01,179.015c praṇamya śirasā hṛṣṭo jagṛhe ca paraṃtapaḥ 01,179.015c*1846_01 īśānaṃ varadaṃ prabhum 01,179.015c*1846_02 kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā 01,179.015d*1847_01 yat pārthivai rukmasunīthavakrai 01,179.015d*1847_02 rādheyaduryodhanaśalyaśālvaiḥ 01,179.015d*1847_03 tadā dhanurvedaparair nṛsiṃhaiḥ 01,179.015d*1847_04 kṛtaṃ na sajyaṃ mahato 'pi yatnāt 01,179.015d*1847_05 tad arjuno vīryavatāṃ sadarpas 01,179.015d*1847_06 tad aindrir indrāvarajaprabhāvaḥ 01,179.016a sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa; śarāṃś ca jagrāha daśārdhasaṃkhyān 01,179.016c vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tac ca; chidreṇa bhūmau sahasātividdham 01,179.017a tato 'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ; samājamadhye ca mahān ninādaḥ 01,179.017c puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ; pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ 01,179.018a celāvedhāṃs tataś cakrur hāhākārāṃś ca sarvaśaḥ 01,179.018b*1848_01 nanandur nanṛtuś cātra dhūnvanto vyajanāni ca 01,179.018b*1849_01 nṛtyanto 'bhimukhā rājñāṃ darśayanto dvijāvalim 01,179.018b*1849_02 kṣveḍantaś ca hasantaś ca vidyutpiṅgajaṭādharāḥ 01,179.018c nyapataṃś cātra nabhasaḥ samantāt puṣpavṛṣṭayaḥ 01,179.019a śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāś cāpy avādayan 01,179.019c sūtamāgadhasaṃghāś ca astuvaṃs tatra susvanāḥ 01,179.020a taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ 01,179.020c sahasainyaś ca pārthasya sāhāyyārtham iyeṣa saḥ 01,179.021a tasmiṃs tu śabde mahati pravṛtte; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,179.021c āvāsam evopajagāma śīghraṃ; sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām 01,179.022a viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā; pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya 01,179.022b*1850_01 cikṣepa kaṇṭhe muditārjunasya 01,179.022b*1850_02 tat paśyato 'nekajanasya devī 01,179.022b*1851_01 svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ 01,179.022b*1851_02 vināpi hāsaṃ hasatīva kāntyā 01,179.022b*1851_03 madād ṛte 'pi skhalatīva bhāvair 01,179.022b*1851_04 vācaṃ vinā vyāharatīva dṛṣṭyā 01,179.022c ādāya śuklaṃ varamālyadāma; jagāma kuntīsutam utsmayantī 01,179.022d*1852_01 tad dāma pauṣpaṃ kṣitipālamadhye 01,179.022d*1852_02 nyastaṃ tayā tasya kaṇṭhe tadānīm 01,179.022d*1853_01 gatvā tu paścāt prasamīkṣya kṛṣṇā 01,179.022d*1853_02 pārthasya vakṣasy aviśaṅkamānā 01,179.022d*1853_03 kṣiptvā tu tat pārthivasaṃghamadhye 01,179.022d*1853_04 varāya vavre dvijavīramadhye 01,179.022d*1853_05 śacīva devendram athāgnidevaṃ 01,179.022d*1853_06 svāheva lakṣmīś ca yathāprameyam 01,179.022d*1853_07 uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva 01,179.022d*1853_08 maheśvaraṃ parvatarājaputrī 01,179.022d*1853_09 rāmaṃ yathā maithilarājaputrī 01,179.022d*1853_10 bhaimī yathā rājavaraṃ nalaṃ hi 01,179.022d*1854_01 sametya tasyopari sotsasarja 01,179.022d*1854_02 samāgatānāṃ purato nṛpāṇām 01,179.022d*1854_03 vinyasya mālāṃ vinayena tasthau 01,179.022d*1854_04 vihāya rājñaḥ sahasā nṛpātmajā 01,179.023a sa tām upādāya vijitya raṅge; dvijātibhis tair abhipūjyamānaḥ 01,179.023c raṅgān nirakrāmad acintyakarmā; patnyā tayā cāpy anugamyamānaḥ 01,180.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,180.001a tasmai ditsati kanyāṃ tu brāhmaṇāya mahātmane 01,180.001c kopa āsīn mahīpānām ālokyānyonyam antikāt 01,180.002a asmān ayam atikramya tṛṇīkṛtya ca saṃgatān 01,180.002c dātum icchati viprāya draupadīṃ yoṣitāṃ varām 01,180.002d*1855_01 avajñāyeha vṛddhatvaṃ kālikā vinipātyate 01,180.002d*1856_01 avaropyeha vṛkṣaṃ tu phalakāle nipātyate 01,180.002d*1857_01 avajñāyeta pṛṣataḥ kāryaṃ tena mahātmanā 01,180.003a nihanmainaṃ durātmānaṃ yo 'yam asmān na manyate 01,180.003c na hy arhaty eṣa satkāraṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ 01,180.004a hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpadviṣam 01,180.004c ayaṃ hi sarvān āhūya satkṛtya ca narādhipān 01,180.004e guṇavad bhojayitvā ca tataḥ paścād vinindati 01,180.005a asmin rājasamāvāye devānām iva saṃnaye 01,180.005c kim ayaṃ sadṛśaṃ kaṃ cin nṛpatiṃ naiva dṛṣṭavān 01,180.006a na ca vipreṣv adhīkāro vidyate varaṇaṃ prati 01,180.006c svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇām itīyaṃ prathitā śrutiḥ 01,180.007a atha vā yadi kanyeyaṃ neha kaṃ cid bubhūṣati 01,180.007c agnāv enāṃ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ 01,180.008a brāhmaṇo yadi vā bālyāl lobhād vā kṛtavān idam 01,180.008c vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃ cana 01,180.009a brāhmaṇārthaṃ hi no rājyaṃ jīvitaṃ ca vasūni ca 01,180.009c putrapautraṃ ca yac cānyad asmākaṃ vidyate dhanam 01,180.010a avamānabhayād etat svadharmasya ca rakṣaṇāt 01,180.010c svayaṃvarāṇāṃ cānyeṣāṃ mā bhūd evaṃvidhā gatiḥ 01,180.011a ity uktvā rājaśārdūlā hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ 01,180.011c drupadaṃ saṃjighṛkṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravan 01,180.012a tān gṛhītaśarāvāpān kruddhān āpatato nṛpān 01,180.012c drupado vīkṣya saṃtrāsād brāhmaṇāñ śaraṇaṃ gataḥ 01,180.012d*1858_01 na bhayān nāpi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt 01,180.012d*1858_02 jagāma drupado viprāñ śamārthī pratyapadyata 01,180.013a vegenāpatatas tāṃs tu prabhinnān iva vāraṇān 01,180.013c pāṇḍuputrau mahāvīryau pratīyatur ariṃdamau 01,180.014a tataḥ samutpetur udāyudhās te; mahīkṣito baddhatalāṅgulitrāḥ 01,180.014c jighāṃsamānāḥ kururājaputrāv; amarṣayanto 'rjunabhīmasenau 01,180.015a tatas tu bhīmo 'dbhutavīryakarmā; mahābalo vajrasamānavīryaḥ 01,180.015c utpāṭya dorbhyāṃ drumam ekavīro; niṣpatrayām āsa yathā gajendraḥ 01,180.016a taṃ vṛkṣam ādāya ripupramāthī; daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugram 01,180.016c tasthau samīpe puruṣarṣabhasya; pārthasya pārthaḥ pṛthudīrghabāhuḥ 01,180.016d*1859=00 bhīma uvāca 01,180.016d*1859_01 re bhūbhujo yadi bhuvollasitaṃ na kiṃ cit 01,180.016d*1859_02 tat kiṃ spṛhājani sutāṃ prati pārṣatasya 01,180.016d*1859_03 jajñe spṛhātha katham āgatam āgataṃ vā 01,180.016d*1859_04 prāṇādhike dhanuṣi tat katham āgraho 'bhūt 01,180.016d*1859_05 kasya droṇo dhanuṣi na guruḥ svasti devavratāya 01,180.016d*1859_06 mandābhyāsaḥ kurupatir ayaṃ śrīsamutthair vilāsaiḥ 01,180.016d*1859_07 re karṇādyāḥ śṛṇuta madhurāṃ brāhmaṇasyāśu vāṇīṃ 01,180.016d*1859_08 rādhā yantraṃ racayatu punar viddham apy astv aviddham 01,180.016d*1860_01 tadantare dharmasuto 'pi gatvā 01,180.016d*1860_02 vijñāya kuntīṃ kuśalāṃ kṣaṇena 01,180.016d*1860_03 āgamya tasthau saha sodarābhyāṃ 01,180.016d*1860_04 puruṣarṣabhābhyāṃ saha vīramukhyaḥ 01,180.016d*1860_05 athābravīj jiṣṇur udārakarmā 01,180.016d*1860_06 mā siṃhanādān kuru pūrvajeha 01,180.016d*1860_07 mā ghoratāṃ darśaya śatrumadhye 01,180.016d*1860_08 sādhāraṇaṃ yodhaya tāvad ārya 01,180.016d*1861_01 tat prekṣya karmātimanuṣyabuddhir 01,180.016d*1861_02 jiṣṇuḥ sa hi bhrātur acintyakarmā 01,180.016d*1861_03 visiṣmiye cāpi bhayaṃ vihāya 01,180.016d*1861_04 tasthau dhanur gṛhya mahendrakarmā 01,180.017a tat prekṣya karmātimanuṣyabuddher; jiṣṇoḥ sahabhrātur acintyakarmā 01,180.017c dāmodaro bhrātaram ugravīryaṃ; halāyudhaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 01,180.018a ya eṣa mattarṣabhatulyagāmī; mahad dhanuḥ karṣati tālamātram 01,180.018c eṣo 'rjuno nātra vicāryam asti; yady asmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ 01,180.019a ya eṣa vṛkṣaṃ tarasāvarujya; rājñāṃ vikāre sahasā nivṛttaḥ 01,180.019c vṛkodaro nānya ihaitad adya; kartuṃ samartho bhuvi martyadharmā 01,180.020a yo 'sau purastāt kamalāyatākṣas; tanur mahāsiṃhagatir vinītaḥ 01,180.020c gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo; viniḥsṛtaḥ so 'cyuta dharmarājaḥ 01,180.021a yau tau kumārāv iva kārttikeyau; dvāv aśvineyāv iti me pratarkaḥ 01,180.021c muktā hi tasmāj jatuveśmadāhān; mayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca 01,180.022a tam abravīn nirmalatoyadābho; halāyudho 'nantarajaṃ pratītaḥ 01,180.022c prīto 'smi diṣṭyā hi pitṛṣvasā naḥ; pṛthā vimuktā saha kauravāgryaiḥ 01,180.022d*1862_01 āse kimarthaṃ puruṣottameha 01,180.022d*1862_02 yoddhuṃ samāgaccha na dharṣayeyuḥ 01,180.022d*1862_03 yathā nṛpāḥ pāṇḍavam ājimadhye 01,180.022d*1862_04 tam abravīc cakradharo halāyudhaḥ 01,180.022d*1862_05 balaṃ vijānan puruṣottamas tadā 01,180.022d*1862_06 na kāryam āryeṇa ca saṃbhramas tvayā 01,180.022d*1862_07 bhīmānujo yodhayituṃ samartha 01,180.022d*1862_08 eko hi pārthaḥ sa surāsurān bahūn 01,180.022d*1862_09 alaṃ vijetuṃ kim u mānuṣān nṛpān 01,180.022d*1862_10 sāhāyyam asmān yadi savyasācī 01,180.022d*1862_11 sa vāñchati sma prayatāma vīra 01,180.022d*1862_12 parābhavaṃ pāṇḍusutā na yānti 01,181.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,181.001a ajināni vidhunvantaḥ karakāṃś ca dvijarṣabhāḥ 01,181.001c ūcus taṃ bhīr na kartavyā vayaṃ yotsyāmahe parān 01,181.002a tān evaṃ vadato viprān arjunaḥ prahasann iva 01,181.002c uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ 01,181.003a aham enān ajihmāgraiḥ śataśo vikirañ śaraiḥ 01,181.003c vārayiṣyāmi saṃkruddhān mantrair āśīviṣān iva 01,181.004a iti tad dhanur ādāya śulkāvāptaṃ mahārathaḥ 01,181.004c bhrātrā bhīmena sahitas tasthau girir ivācalaḥ 01,181.004d*1863_01 tayos tatrābhavad yuddhaṃ vikrāntaiḥ kṣatriyarṣabhaiḥ 01,181.004d*1863_02 daityadānavasaṃghaiś ca viṣṇuvāsavayor iva 01,181.004d*1863_03 vṛkṣapātair bhīmasenaḥ śarajālair dhanaṃjayaḥ 01,181.004d*1863_04 jaghāna naramukhyāṃs tān ye tatra purataḥ sthitāḥ 01,181.004d*1863_05 pāṇinātha gṛhītena dakṣiṇena vṛkodaraḥ 01,181.004d*1863_06 jaghāna vīrān vṛkṣeṇa vāmenādbhutam ācaran 01,181.004d*1863_07 hastinā hastinaṃ jaghne rathena ratham uttamam 01,181.004d*1864_01 aśvenāśvaṃ jaghānātha nareṇa ca tathā naram 01,181.004d*1864_02 tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā sarve te dūrataḥ sthitāḥ 01,181.004d*1864_03 atha śalyo gadāṃ vīkṣya na vṛkṣasadṛśīm iti 01,181.004d*1864_04 niyuddham akarot tena balinā sa mahābalaḥ 01,181.005a tataḥ karṇamukhān kruddhān kṣatriyāṃs tān ruṣotthitān 01,181.005c saṃpetatur abhītau tau gajau pratigajān iva 01,181.006a ūcuś ca vācaḥ paruṣās te rājāno jighāṃsavaḥ 01,181.006c āhave hi dvijasyāpi vadho dṛṣṭo yuyutsataḥ 01,181.006d*1865_01 ity evam uktvā rājānaḥ sahasā dudruvur dvijān 01,181.007a tato vaikartanaḥ karṇo jagāmārjunam ojasā 01,181.007c yuddhārthī vāśitāhetor gajaḥ pratigajaṃ yathā 01,181.008a bhīmasenaṃ yayau śalyo madrāṇām īśvaro balī 01,181.008b*1866_01 duryodhano dharmarājaṃ śakuniṃ nakulo yayau 01,181.008b*1866_02 duḥśāsanaḥ sahadevaṃ devarūpaprahāriṇam 01,181.008b*1866_03 agacchaj jayatāṃ śreṣṭhaṃ bhasmacchannam ivānalam 01,181.008b*1866_04 na kaś cid aśvaṃ na gajaṃ rathaṃ vāpy āruroha vai 01,181.008b*1866_05 padātayaḥ sarva eva pratyayudhyanta te parān 01,181.008b*1866_06 tatra karṇo 'gamat pārtham arjunaṃ gūḍhacāriṇam 01,181.008c duryodhanādayas tv anye brāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ 01,181.008e mṛdupūrvam ayatnena pratyayudhyaṃs tadāhave 01,181.009a tato 'rjunaḥ pratyavidhyad āpatantaṃ tribhiḥ śaraiḥ 01,181.009c karṇaṃ vaikartanaṃ dhīmān vikṛṣya balavad dhanuḥ 01,181.009d*1867_01 balena suvyavacchinnair avāryaṃ tam avārayat 01,181.010a teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasām 01,181.010c vimuhyamāno rādheyo yatnāt tam anudhāvati 01,181.011a tāv ubhāv apy anirdeśyau lāghavāj jayatāṃ varau 01,181.011c ayudhyetāṃ susaṃrabdhāv anyonyavijayaiṣiṇau 01,181.012a kṛte pratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me 01,181.012c iti śūrārthavacanair ābhāṣetāṃ parasparam 01,181.013a tato 'rjunasya bhujayor vīryam apratimaṃ bhuvi 01,181.013c jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayodhayat 01,181.014a arjunena prayuktāṃs tān bāṇān vegavatas tadā 01,181.014c pratihatya nanādoccaiḥ sainyās tam abhipūjayan 01,181.015 karṇa uvāca 01,181.015a tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīryasya saṃyuge 01,181.015c aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca 01,181.016a kiṃ tvaṃ sākṣād dhanurvedo rāmo vā viprasattama 01,181.016c atha sākṣād dharihayaḥ sākṣād vā viṣṇur acyutaḥ 01,181.017a ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryam upāśritaḥ 01,181.017c viprarūpaṃ vidhāyedaṃ tato māṃ pratiyudhyase 01,181.018a na hi mām āhave kruddham anyaḥ sākṣāc chacīpateḥ 01,181.018c pumān yodhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavād vā kirīṭinaḥ 01,181.018d*1868_01 dagdhā jatugṛhe sarve pāṇḍavāḥ sārjunās tadā 01,181.018d*1868_02 kas tvaṃ vadārjuno vipra pinākī svayam eva vā 01,181.018d*1868_03 ahaṃ karṇo dvijaśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,181.018d*1868_04 brāhme cāstre ca vede ca niṣṭhito guruśāsanāt 01,181.018d*1868_05 tvām āsādya mahābāho balaṃ me pratihanyate 01,181.018d*1868_06 ity uktvā cārjunam idaṃ pratyāhantum aśaknuvan 01,181.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,181.019a tam evaṃvādinaṃ tatra phalgunaḥ pratyabhāṣata 01,181.019b*1869_01 nyastahasto dhanuṣkoṭyāṃ mandasmitamukhāmbujaḥ 01,181.019c nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān 01,181.019d*1870_01 nāhaṃ viṣṇur na śakro 'haṃ kaś cid anyo balānvitaḥ 01,181.019e brāhmaṇo 'smi yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,181.019f*1871_01 yoddhuṃ ced yudhyatāṃ vīra no cet pratinivartatām 01,181.020a brāhme pauraṃdare cāstre niṣṭhito guruśāsanāt 01,181.020c sthito 'smy adya raṇe jetuṃ tvāṃ vīrāvicalo bhava 01,181.020d*1872_01 na tvāṃ saṃyodhayed vipro na me jīvan gamiṣyasi 01,181.020d*1872_02 nirjito 'smīti vā brūhi tato vraja yathāsukham 01,181.020d*1872_03 evam uktvā tu karṇasya dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ 01,181.020d*1872_04 tato 'nyad dhanur ādāya saṃyoddhuṃ saṃdadhe śaram 01,181.020d*1872_05 dṛṣṭvā tad api kaunteyaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ 01,181.020d*1872_06 punaḥ punas tu rādheyaś chinnadhanvā mahābalaḥ 01,181.020d*1872_07 śarair atīva viddhāṅgaḥ palāyanam athākarot 01,181.020d*1872_08 punar āyān muhūrtena gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ 01,181.020d*1872_09 vavarṣa śaravarṣeṇa pārthaṃ vaikartanas tadā 01,181.020d*1872_10 chittvāsya śarajālāni kaunteyo 'bhyahanac charaiḥ 01,181.020d*1872_11 jñātvā sarvāñ śarān ghorān karṇo 'thāyād drutaṃ bahiḥ 01,181.020d*1873_01 tataḥ karṇavināśāya saṃdadhe śaram arjunaḥ 01,181.020d*1873_02 jito 'smīty abravīt karṇaḥ saṃjahāra tato 'rjunaḥ 01,181.020d*1874_01 acchinad dhanuṣāṃ pārthaḥ śataṃ karṇasya saṃyuge 01,181.020d*1874_02 chittvā dhanūṃṣi karṇasya karṇamarmasv atāḍayat 01,181.020d*1874_03 sa chinnadhanvā bahuśaś chinneṣudhiniṣaṅgavān 01,181.020d*1875_01 vyadhamad bāṇajālena sarvāṅgaṃ phalgunasya ca 01,181.020d*1875_02 hastāvāpaṃ ca saṃcchidya vinanāda mahāsvanam 01,181.020d*1875_03 kaunteyo 'pi bhṛśaṃ kruddho bhṛśaṃ kārmukam āhave 01,181.020d*1876_01 ardayitvā bhṛśaṃ bāṇair drāvayām āsa pāṇḍavaḥ 01,181.020d*1876_02 matvāsahyān bāṇaghātān dvijasyeva śacīpateḥ 01,181.020d*1876_03 indro 'yaṃ viprarūpeṇa viṣṇur vā śaṃkaro 'pi vā 01,181.020d*1876_04 rāmo dāśarathir vāpi rāmo vā jamadagnijaḥ 01,181.021a evam uktas tu rādheyo yuddhāt karṇo nyavartata 01,181.021c brahmaṃ tejas tadājayyaṃ manyamāno mahārathaḥ 01,181.021d*1877_01 na jayed brāhmaṇaṃ saṃkhye yuddhāt kṣatrakulodbhavaḥ 01,181.021d*1877_02 iti matvā drutaṃ karṇaḥ śibirāya jagāma ha 01,181.022a yuddhaṃ tūpeyatus tatra rājañ śalyavṛkodarau 01,181.022c balinau yugapan mattau spardhayā ca balena ca 01,181.023a anyonyam āhvayantau tau mattāv iva mahāgajau 01,181.023c muṣṭibhir jānubhiś caiva nighnantāv itaretaram 01,181.023d*1878_01 prakarṣaṇākarṣaṇayor abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ 01,181.023d*1878_02 ācakarṣatur anyonyaṃ muṣṭibhiś cābhijaghnatuḥ 01,181.023d*1878_03 tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoro hy abhavat tayoḥ 01,181.023d*1878_04 pāṣāṇasaṃpātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 01,181.023e muhūrtaṃ tau tathānyonyaṃ samare paryakarṣatām 01,181.024a tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyam āhave 01,181.024c nyavadhīd balināṃ śreṣṭho jahasur brāhmaṇās tataḥ 01,181.024d*1879_01 parirabhyotkṣipya bāhubhyāṃ madhye bhāratasattama 01,181.025a tatrāścaryaṃ bhīmasenaś cakāra puruṣarṣabhaḥ 01,181.025c yac chalyaṃ patitaṃ bhūmau nāhanad balinaṃ balī 01,181.025d@099_0001 tato rājasamūhasya paśyato vṛkṣam ārujat 01,181.025d@099_0002 tatas tu bhīmaṃ saṃjñābhir vārayām āsa dharmarāṭ 01,181.025d@099_0003 ākārajñas tato bhrātuḥ pāṇḍavo 'pi nyavartata 01,181.025d@099_0004 dharmarājaś ca kauravyaṃ duryodhanam amarṣaṇam 01,181.025d@099_0005 etasmin nantare 'vidhyad bāṇena nataparvaṇā 01,181.025d@099_0006 duryodhanam amitraghnaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,181.025d@099_0007 tato duryodhanaḥ kruddho daṇḍāhata ivoragaḥ 01,181.025d@099_0008 pratyayudhyata rājānaṃ yatnaṃ paramam āsthitaḥ 01,181.025d@099_0009 chittvā rājā dhanuḥ sajyaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 01,181.025d@099_0010 abhyavarṣac charoghais taṃ sa hitvā prādravad raṇam 01,181.025d@099_0011 duḥśāsanas tu saṃkruddhaḥ sahadevena pārthiva 01,181.025d@099_0012 yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ dhanuṣā sa mahārathaḥ 01,181.025d@099_0013 visṛjya ca dhanuḥ saṃkhye varma cādāya bhāsvaram 01,181.025d@099_0014 asim ākāśasaṃkāśam abhidudrāva pāṇḍavam 01,181.025d@099_0015 vikarṇacitrasenābhyāṃ nigṛhītaś ca kauravaḥ 01,181.025d@099_0016 duḥṣaho nakulāc cāpi apakṛṣṭaś ca kauravaiḥ 01,181.025d@099_0017 nivartantāṃ bhavanto vai kuto vipreṣu vigrahaḥ 01,181.025d@099_0018 na ceme kevalaṃ viprā na caiṣāṃ mānuṣaṃ balam 01,181.025d@099_0019 dvāv atra brāhmaṇau krūrau dvāv indrasadṛśau bale 01,181.025d@099_0020 ye vā ke vā namas tebhyo gacchāmaḥ svapuraṃ vayam 01,181.025d@099_0021 evaṃ saṃbhāṣya te vīrā vinivartanta kauravāḥ 01,181.025d@099_0022 prajahur brāhmaṇās tatra sametaṃ rājamaṇḍalam 01,181.025d@099_0023 prayātās te tatas tatra kṣatriyā raṇamūrdhani 01,181.025d@099_0024 brāhmaṇāś ca jayaṃ prāptāḥ kanyām ādāya niryayuḥ 01,181.026a pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite 01,181.026b*1880_01 duryodhane cāpagate tathā duḥśāsane raṇāt 01,181.026c śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrur vṛkodaram 01,181.027a ūcuś ca sahitās tatra sādhv ime brāhmaṇarṣabhāḥ 01,181.027c vijñāyantāṃ kvajanmānaḥ kvanivāsās tathaiva ca 01,181.028a ko hi rādhāsutaṃ karmaṃ śakto yodhayituṃ raṇe 01,181.028c anyatra rāmād droṇād vā kṛpād vāpi śaradvataḥ 01,181.029a kṛṣṇād vā devakīputrāt phalgunād vā paraṃtapāt 01,181.029c ko vā duryodhanaṃ śaktaḥ pratiyodhayituṃ raṇe 01,181.030a tathaiva madrarājānaṃ śalyaṃ balavatāṃ varam 01,181.030c baladevād ṛte vīrāt pāṇḍavād vā vṛkodarāt 01,181.030d*1881_01 vīrād duryodhanād vānyaḥ śaktaḥ pātayituṃ raṇe 01,181.031a kriyatām avahāro 'smād yuddhād brāhmaṇasaṃyutāt 01,181.031b*1882_01 brāhmaṇā hi sadā rakṣyāḥ sāparādhāpi nityadā 01,181.031c athainān upalabhyeha punar yotsyāmahe vayam 01,181.031d*1883_01 tāṃs tathā vadataḥ sarvān prasamīkṣya kṣitīśvarān 01,181.031d*1883_02 aty anyān puruṣāṃś cāpi kṛtvā tat karma saṃyuge 01,181.032a tat karma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ; kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ 01,181.032c nivārayām āsa mahīpatīṃs tān; dharmeṇa labdhety anunīya sarvān 01,181.033a ta evaṃ saṃnivṛttās tu yuddhād yuddhaviśāradāḥ 01,181.033c yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ 01,181.034a vṛtto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇair vṛtā 01,181.034c iti bruvantaḥ prayayur ye tatrāsan samāgatāḥ 01,181.035a brāhmaṇais tu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ 01,181.035c kṛcchreṇa jagmatus tatra bhīmasenadhanaṃjayau 01,181.036a vimuktau janasaṃbādhāc chatrubhiḥ parivikṣatau 01,181.036c kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ 01,181.036d*1884_01 paurṇamāsyāṃ ghanair muktau candrasūryāv ivoditau 01,181.037a teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayat 01,181.037c anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle 'tigacchati 01,181.038a dhārtarāṣṭrair hatā na syur vijñāya kurupuṃgavāḥ 01,181.038c māyānvitair vā rakṣobhiḥ sughorair dṛḍhavairibhiḥ 01,181.039a viparītaṃ mataṃ jātaṃ vyāsasyāpi mahātmanaḥ 01,181.039c ity evaṃ cintayām āsa sutasnehānvitā pṛthā 01,181.039d*1885_01 tataḥ suptajanaprāye durdine meghasaṃplute 01,181.040a mahaty athāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ 01,181.040c brāhmaṇaiḥ prāviśat tatra jiṣṇur brahmapuraskṛtaḥ 01,181.040d*1886_01 sahitair brāhmaṇais tais tu vedādhyayanapaṇḍitaiḥ 01,181.040d*1886_02 āgatas tu gṛhadvāri yatra tiṣṭhati vai pṛthā 01,182.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,182.001a gatvā tu tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; pārthau pṛthāṃ prāpya mahānubhāvau 01,182.001c tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau; bhikṣety athāvedayatāṃ narāgryau 01,182.001d*1887_01 prāg eva saṃpraviṣṭeṣu bhavanaṃ bhrātṛṣu triṣu 01,182.001d*1887_02 amba bhikṣeyam ānītety āhatur bhīmaphalgunau 01,182.002a kuṭīgatā sā tv anavekṣya putrān; uvāca bhuṅkteti sametya sarve 01,182.002c paścāt tu kuntī prasamīkṣya kanyāṃ; kaṣṭaṃ mayā bhāṣitam ity uvāca 01,182.003a sādharmabhītā hi vilajjamānā; tāṃ yājñasenīṃ paramapratītām 01,182.003c pāṇau gṛhītvopajagāma kuntī; yudhiṣṭhiraṃ vākyam uvāca cedam 01,182.004a iyaṃ hi kanyā drupadasya rājñas; tavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā 01,182.004c yathocitaṃ putra mayāpi coktaṃ; sametya bhuṅkteti nṛpa pramādāt 01,182.005a kathaṃ mayā nānṛtam uktam adya; bhavet kurūṇām ṛṣabha bravīhi 01,182.005c pāñcālarājasya sutām adharmo; na copavarteta nabhūtapūrvaḥ 01,182.006a muhūrtamātraṃ tv anucintya rājā; yudhiṣṭhiro mātaram uttamaujāḥ 01,182.006c kuntīṃ samāśvāsya kurupravīro; dhanaṃjayaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 01,182.007a tvayā jitā pāṇḍava yājñasenī; tvayā ca toṣiṣyati rājaputrī 01,182.007c prajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnir; gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivat tvam asyāḥ 01,182.008 arjuna uvāca 01,182.008a mā māṃ narendra tvam adharmabhājaṃ; kṛthā na dharmo hy ayam īpsito 'nyaiḥ 01,182.008c bhavān niveśyaḥ prathamaṃ tato 'yaṃ; bhīmo mahābāhur acintyakarmā 01,182.009a ahaṃ tato nakulo 'nantaraṃ me; mādrīsutaḥ sahadevo jaghanyaḥ 01,182.009c vṛkodaro 'haṃ ca yamau ca rājann; iyaṃ ca kanyā bhavataḥ sma sarve 01,182.010a evaṃgate yat karaṇīyam atra; dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tat pracintya 01,182.010c pāñcālarājasya ca yat priyaṃ syāt; tad brūhi sarve sma vaśe sthitās te 01,182.011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,182.011*1888_01 jiṣṇor vacanam ājñāya bhaktisnehasamanvitam 01,182.011*1888_02 dṛṣṭiṃ niveśayām āsuḥ pāñcālyāṃ pāṇḍunandanāḥ 01,182.011a te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīm 01,182.011c saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan 01,182.012a teṣāṃ hi draupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣām amitaujasām 01,182.012c saṃpramathyendriyagrāmaṃ prādurāsīn manobhavaḥ 01,182.013a kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ svayam 01,182.013b*1889_01 te manyamānāḥ kaunteyāḥ sarvabhūtamanoharām 01,182.013b*1889_02 cakamuḥ sattvasaṃpannā vidhātrā ca pracoditāḥ 01,182.013c babhūvādhikam anyābhyaḥ sarvabhūtamanoharam 01,182.014a teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,182.014c dvaipāyanavacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmaran vai nararṣabha 01,182.015a abravīt sa hi tān bhrātṝn mithobhedabhayān nṛpaḥ 01,182.015c sarveṣāṃ draupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā 01,182.015d*1890_01 pratyagṛhṇaṃs tato vāṇīṃ bhrātur jyeṣṭhasya pāṇḍavāḥ 01,182.015d*1890_02 anyonyaṃ cānupaghnanto dharmārthaṃ kāmam īpsitam 01,182.015d*1891=00 janamejayaḥ 01,182.015d*1891=05 vaiśaṃpāyanaḥ 01,182.015d*1891_01 satāpi śaktena ca keśavena 01,182.015d*1891_02 sajjaṃ dhanus tan na kṛtaṃ kimartham 01,182.015d*1891_03 viddhaṃ ca lakṣyaṃ na ca kasya hetor 01,182.015d*1891_04 ācakṣva tan me dvipadāṃ variṣṭha 01,182.015d*1891_05 śaktena kṛṣṇena ca kārmukaṃ tan 01,182.015d*1891_06 nāropitaṃ jñātukāmena pārthān 01,182.015d*1891_07 pariśramād eva babhūva loke 01,182.015d*1891_08 jīvanti pārthā iti niścayo 'sya 01,182.015d*1891_09 anyān aśaktān nṛpatīn samīkṣya 01,182.015d*1891_10 svayaṃvare kārmukeṇottamena 01,182.015d*1891_11 dhanaṃjayas tad dhanur ekavīraḥ 01,182.015d*1891_12 sajyaṃ karotīty abhivīkṣya kṛṣṇaḥ 01,182.015d*1891_13 iti svayaṃ vāsudevo vicintya 01,182.015d*1891_14 pārthān vivitsan vividhair upāyaiḥ 01,182.015d*1891_15 na tad dhanuḥ sajyam iyeṣa kartuṃ 01,182.015d*1891_16 babhūvur asyeṣṭatamā hi pārthāḥ 01,183.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,183.001a bhrātur vacas tat prasamīkṣya sarve; jyeṣṭhasya pāṇḍos tanayās tadānīm 01,183.001c tam evārthaṃ dhyāyamānā manobhir; āsāṃ cakrur atha tatrāmitaujāḥ 01,183.002a vṛṣṇipravīras tu kurupravīrān; āśaṅkamānaḥ saharauhiṇeyaḥ 01,183.002c jagāma tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; yatrāsate te puruṣapravīrāḥ 01,183.003a tatropaviṣṭaṃ pṛthudīrghabāhuṃ; dadarśa kṛṣṇaḥ saharauhiṇeyaḥ 01,183.003c ajātaśatruṃ parivārya tāṃś ca; upopaviṣṭāñ jvalanaprakāśān 01,183.004a tato 'bravīd vāsudevo 'bhigamya; kuntīsutaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 01,183.004c kṛṣṇo 'ham asmīti nipīḍya pādau; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 01,183.005a tathaiva tasyāpy anu rauhiṇeyas; tau cāpi hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyanandan 01,183.005c pitṛṣvasuś cāpi yadupravīrāv; agṛhṇatāṃ bhāratamukhya pādau 01,183.006a ajātaśatruś ca kurupravīraḥ; papraccha kṛṣṇaṃ kuśalaṃ nivedya 01,183.006c kathaṃ vayaṃ vāsudeva tvayeha; gūḍhā vasanto viditāḥ sma sarve 01,183.007a tam abravīd vāsudevaḥ prahasya; gūḍho 'py agnir jñāyata eva rājan 01,183.007c taṃ vikramaṃ pāṇḍaveyānatītya; ko 'nyaḥ kartā vidyate mānuṣeṣu 01,183.008a diṣṭyā tasmāt pāvakāt saṃpramuktā; yūyaṃ sarve pāṇḍavāḥ śatrusāhāḥ 01,183.008c diṣṭyā pāpo dhṛtarāṣṭrasya putraḥ; sahāmātyo na sakāmo 'bhaviṣyat 01,183.008d*1892_01 diṣṭyā kṛṣṇā vīryam āśritya labdhā 01,183.008d*1892_02 diṣṭyā bhūyaḥ śaśvad evaṃ kṛtārthāḥ 01,183.009a bhadraṃ vo 'stu nihitaṃ yad guhāyāṃ; vivardhadhvaṃ jvalana ivedhyamānaḥ 01,183.009c mā vo vidyuḥ pārthivāḥ ke caneha; yāsyāvahe śibirāyaiva tāvat 01,183.009e so 'nujñātaḥ pāṇḍavenāvyayaśrīḥ; prāyāc chīghraṃ baladevena sārdham 01,183.009f*1893_01 tatraivāsan pāṇḍavāś cājaghanyā 01,183.009f*1893_02 mātrā sārdhaṃ kṛṣṇayā cāpi vīrāḥ 01,184.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,184.001a dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālyaḥ pṛṣṭhataḥ kurunandanau 01,184.001c anvagacchat tadā yāntau bhārgavasya niveśanam 01,184.002a so 'jñāyamānaḥ puruṣān avadhāya samantataḥ 01,184.002c svayam ārān niviṣṭo 'bhūd bhārgavasya niveśane 01,184.002d*1894_01 jijñāsamānas tu sa tān saṃdideśa nṛpātmajaḥ 01,184.002d*1894_02 puruṣān draupadīhetor jānīdhvaṃ ke tv ime dvijāḥ 01,184.003a sāye 'tha bhīmas tu ripupramāthī; jiṣṇur yamau cāpi mahānubhāvau 01,184.003c bhaikṣaṃ caritvā tu yudhiṣṭhirāya; nivedayāṃ cakrur adīnasattvāḥ 01,184.004a tatas tu kuntī drupadātmajāṃ tām; uvāca kāle vacanaṃ vadānyā 01,184.004c ato 'gram ādāya kuruṣva bhadre; baliṃ ca viprāya ca dehi bhikṣām 01,184.005a ye cānnam icchanti dadasva tebhyaḥ; pariśritā ye parito manuṣyāḥ 01,184.005c tataś ca śeṣaṃ pravibhajya śīghram; ardhaṃ caturṇāṃ mama cātmanaś ca 01,184.006a ardhaṃ ca bhīmāya dadāhi bhadre; ya eṣa mattarṣabhatulyarūpaḥ 01,184.006c śyāmo yuvā saṃhananopapanna; eṣo hi vīro bahubhuk sadaiva 01,184.007a sā hṛṣṭarūpaiva tu rājaputrī; tasyā vacaḥ sādhv aviśaṅkamānā 01,184.007c yathāvad uktaṃ pracakāra sādhvī; te cāpi sarve 'bhyavajahrur annam 01,184.008a kuśais tu bhūmau śayanaṃ cakāra; mādrīsutaḥ sahadevas tarasvī 01,184.008c yathātmīyāny ajināni sarve; saṃstīrya vīrāḥ suṣupur dharaṇyām 01,184.009a agastyaśāstām abhito diśaṃ tu; śirāṃsi teṣāṃ kurusattamānām 01,184.009c kuntī purastāt tu babhūva teṣāṃ; kṛṣṇā tiraś caiva babhūva pattaḥ 01,184.010a aśeta bhūmau saha pāṇḍuputraiḥ; pādopadhāneva kṛtā kuśeṣu 01,184.010c na tatra duḥkhaṃ ca babhūva tasyā; na cāvamene kurupuṃgavāṃs tān 01,184.011a te tatra śūrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ; kathā vicitrāḥ pṛtanādhikārāḥ 01,184.011c astrāṇi divyāni rathāṃś ca nāgān; khaḍgān gadāś cāpi paraśvadhāṃś ca 01,184.012a teṣāṃ kathās tāḥ parikīrtyamānāḥ; pāñcālarājasya sutas tadānīm 01,184.012c śuśrāva kṛṣṇāṃ ca tathā niṣaṇṇāṃ; te cāpi sarve dadṛśur manuṣyāḥ 01,184.013a dhṛṣṭadyumno rājaputras tu sarvaṃ; vṛttaṃ teṣāṃ kathitaṃ caiva rātrau 01,184.013c sarvaṃ rājñe drupadāyākhilena; nivedayiṣyaṃs tvarito jagāma 01,184.014a pāñcālarājas tu viṣaṇṇarūpas; tān pāṇḍavān aprativindamānaḥ 01,184.014c dhṛṣṭadyumnaṃ paryapṛcchan mahātmā; kva sā gatā kena nītā ca kṛṣṇā 01,184.015a kaccin na śūdreṇa na hīnajena; vaiśyena vā karadenopapannā 01,184.015c kaccit padaṃ mūrdhni na me nidigdhaṃ; kaccin mālā patitā na śmaśāne 01,184.016a kaccit savarṇapravaro manuṣya; udriktavarṇo 'py uta veha kaccit 01,184.016c kaccin na vāmo mama mūrdhni pādaḥ; kṛṣṇābhimarśena kṛto 'dya putra 01,184.017a kaccic ca yakṣye paramapratītaḥ; saṃyujya pārthena nararṣabheṇa 01,184.017c bravīhi tattvena mahānubhāvaḥ; ko 'sau vijetā duhitur mamādya 01,184.018a vicitravīryasya tu kaccid adya; kurupravīrasya dharanti putrāḥ 01,184.018b*1895_01 kaccit tu me yajñaphalena putra 01,184.018b*1895_02 bhāgyena tasyāś ca kulaṃ ca vā me 01,184.018c kaccit tu pārthena yavīyasādya; dhanur gṛhītaṃ nihataṃ ca lakṣyam 01,185.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,185.001a tatas tathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ; pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ 01,185.001c dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho; vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā 01,185.002a yo 'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ; kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ 01,185.002c yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavān adhijyaṃ; lakṣyaṃ ca tat pātitavān pṛthivyām 01,185.003a asajjamānaś ca gatas tarasvī; vṛto dvijāgryair abhipūjyamānaḥ 01,185.003c cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu; sarvaiś ca devair ṛṣibhiś ca juṣṭaḥ 01,185.003d*1896_01 śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī 01,185.003d*1896_02 kṛtvā mahat karma suduṣkaraṃ tat 01,185.003d*1897_01 vikṣobhya vidrāvya ca pārthivāṃs tān 01,185.003d*1897_02 svatejasā duṣprativīkṣyarūpau 01,185.004a kṛṣṇā ca gṛhyājinam anvayāt taṃ; nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā 01,185.004b*1898_01 yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ 01,185.004b*1898_02 śaṅke 'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam 01,185.004c amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu; kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu 01,185.005a tato 'paraḥ pārthivarājamadhye; pravṛddham ārujya mahīpraroham 01,185.005c prakālayann eva sa pārthivaughān; kruddho 'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva 01,185.005d*1899_01 taṃ bhīmasenaṃ paritarkayāmi 01,185.005d*1899_02 yaḥ pātayām āsa raṇe tu śalyam 01,185.006a tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra; kṛṣṇām upādāya gatau narāgryau 01,185.006c vibhrājamānāv iva candrasūryau; bāhyāṃ purād bhārgavakarmaśālām 01,185.007a tatropaviṣṭārcir ivānalasya; teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ 01,185.007c tathāvidhair eva narapravīrair; upopaviṣṭais tribhir agnikalpaiḥ 01,185.008a tasyās tatas tāv abhivādya pādāv; uktvā ca kṛṣṇām abhivādayeti 01,185.008c sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ; bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ 01,185.009a teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā; kṛtvā baliṃ brāhmaṇasāc ca kṛtvā 01,185.009c tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃś ca; narapravīrān svayam apy abhuṅkta 01,185.010a suptās tu te pārthiva sarva eva; kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam 01,185.010c āsīt pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ; darbhājināgryāstaraṇopapannam 01,185.011a te nardamānā iva kālameghāḥ; kathā vicitrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ 01,185.011c na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathās tā; na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ 01,185.012a niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavās te; yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan 01,185.012c āśā hi no vyaktam iyaṃ samṛddhā; muktān hi pārthāñ śṛṇumo 'gnidāhāt 01,185.013a yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuś ca; sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya 01,185.013c yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te; channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ 01,185.014a tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ; purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre 01,185.014c vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo; mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit 01,185.015a gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā; gatvā praśaṃsām abhidhāya teṣām 01,185.015c vākyaṃ yathāvan nṛpateḥ samagram; uvāca tān sa kramavit krameṇa 01,185.016a vijñātum icchaty avanīśvaro vaḥ; pāñcālarājo drupado varārhāḥ 01,185.016c lakṣyasya veddhāram imaṃ hi dṛṣṭvā; harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ 01,185.017a tad ācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ; padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam 01,185.017c prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ; pāñcālarājasya sahānugasya 01,185.018a pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ; priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva 01,185.018c tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ; snuṣā yadi syād iti kauravasya 01,185.019a ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño; hṛdi sthito nityam aninditāṅgāḥ 01,185.019c yad arjuno vai pṛthudīrghabāhur; dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti 01,185.019d*1900_01 tad vai śrutvā pāṇḍavāḥ sarva eva 01,185.019d*1900_02 rājñā yad uktaṃ drupadena vākyam 01,185.019d*1900_03 kuntyā sārdhaṃ mānayāṃ cāpi cakruḥ 01,185.019d*1900_04 purohitaṃ te puruṣapravīrāḥ 01,185.019d*1901_01 kṛtaṃ hi tat syāt sukṛtaṃ mamedaṃ 01,185.019d*1901_02 yaśaś ca puṇyaṃ ca hitaṃ tad etat 01,185.020a tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ; sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā 01,185.020c samīpasthaṃ bhīmam idaṃ śaśāsa; pradīyatāṃ pādyam arghyaṃ tathāsmai 01,185.021a mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas; tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā 01,185.021c bhīmas tathā tat kṛtavān narendra; tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā 01,185.022a sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ; yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ity uvāca 01,185.022c pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā; svadharmadṛṣṭena yathānukāmam 01,185.023a pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā; sānena vīreṇa tathānuvṛttā 01,185.023c na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā; na jīvaśilpe na kule na gotre 01,185.024a kṛtena sajyena hi kārmukeṇa; viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā 01,185.024c seyaṃ tathānena mahātmaneha; kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye 01,185.025a naivaṃgate saumakir adya rājā; saṃtāpam arhaty asukhāya kartum 01,185.025c kāmaś ca yo 'sau drupadasya rājñaḥ; sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya 01,185.026a aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyām; imām ahaṃ brāhmaṇa sādhu manye 01,185.026c na tad dhanur mandabalena śakyaṃ; maurvyā samāyojayituṃ tathā hi 01,185.026e na cākṛtāstreṇa na hīnajena; lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam 01,185.027a tasmān na tāpaṃ duhitur nimittaṃ; pāñcālarājo 'rhati kartum adya 01,185.027c na cāpi tat pātanam anyatheha; kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena 01,185.028a evaṃ bruvaty eva yudhiṣṭhire tu; pāñcālarājasya samīpato 'nyaḥ 01,185.028c tatrājagāmāśu naro dvitīyo; nivedayiṣyann iha siddham annam 01,186.001 dūta uvāca 01,186.001a janyārtham annaṃ drupadena rājñā; vivāhahetor upasaṃskṛtaṃ ca 01,186.001c tad āpnuvadhvaṃ kṛtasarvakāryāḥ; kṛṣṇā ca tatraiva ciraṃ na kāryam 01,186.002a ime rathāḥ kāñcanapadmacitrāḥ; sadaśvayuktā vasudhādhipārhāḥ 01,186.002c etān samāruhya paraita sarve; pāñcālarājasya niveśanaṃ tat 01,186.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,186.003a tataḥ prayātāḥ kurupuṃgavās te; purohitaṃ taṃ prathamaṃ prayāpya 01,186.003c āsthāya yānāni mahānti tāni; kuntī ca kṛṣṇā ca sahaiva yāte 01,186.003d*1902_01 susnāpitāḥ sākṣatalājadhānair 01,186.003d*1902_02 varair ghaṭaiś candanavāripūrṇaiḥ 01,186.003d*1902_03 strībhiḥ sugandhāmbaramālyadāmair 01,186.003d*1902_04 vibhūṣitā ābharaṇair vicitraiḥ 01,186.003d*1902_05 māṅgalyagītadhvanivādyaśabdair 01,186.003d*1902_06 manoharaiḥ puṇyavatāṃ pravṛddhaiḥ 01,186.003d*1902_07 saṃgīyamānāḥ prayayuḥ prahṛṣṭā 01,186.003d*1902_08 dīpair jvaladbhiḥ sahitāś ca vipraiḥ 01,186.003d*1903_01 sa vai tathoktas tu yudhiṣṭhireṇa 01,186.003d*1903_02 pāñcālarājasya purohitāgryaḥ 01,186.003d*1903_03sarvaṃ yathoktaṃ kurunandanena 01,186.003d*1903_04 nivedayām āsa nṛpāya gatvā 01,186.004a śrutvā tu vākyāni purohitasya; yāny uktavān bhārata dharmarājaḥ 01,186.004c jijñāsayaivātha kurūttamānāṃ; dravyāṇy anekāny upasaṃjahāra 01,186.005a phalāni mālyāni susaṃskṛtāni; carmāṇi varmāṇi tathāsanāni 01,186.005c gāś caiva rājann atha caiva rajjūr; dravyāṇi cānyāni kṛṣīnimittam 01,186.006a anyeṣu śilpeṣu ca yāny api syuḥ; sarvāṇi kḷptāny akhilena tatra 01,186.006c krīḍānimittāni ca yāni tāni; sarvāṇi tatropajahāra rājā 01,186.007a rathāśvavarmāṇi ca bhānumanti; khaḍgā mahānto 'śvarathāś ca citrāḥ 01,186.007c dhanūṃṣi cāgryāṇi śarāś ca mukhyāḥ; śaktyṛṣṭayaḥ kāñcanabhūṣitāś ca 01,186.008a prāsā bhuśuṇḍyaś ca paraśvadhāś ca; sāṃgrāmikaṃ caiva tathaiva sarvam 01,186.008c śayyāsanāny uttamasaṃskṛtāni; tathaiva cāsan vividhāni tatra 01,186.009a kuntī tu kṛṣṇāṃ parigṛhya sādhvīm; antaḥpuraṃ drupadasyāviveṣa 01,186.009c striyaś ca tāṃ kauravarājapatnīṃ; pratyarcayāṃ cakrur adīnasattvāḥ 01,186.010a tān siṃhavikrāntagatīn avekṣya; maharṣabhākṣān ajinottarīyān 01,186.010c gūḍhottarāṃsān bhujagendrabhoga;pralambabāhūn puruṣapravīrān 01,186.011a rājā ca rājñaḥ sacivāś ca sarve; putrāś ca rājñaḥ suhṛdas tathaiva 01,186.011c preṣyāś ca sarve nikhilena rājan; harṣaṃ samāpetur atīva tatra 01,186.012a te tatra vīrāḥ paramāsaneṣu; sapādapīṭheṣv aviśaṅkamānāḥ 01,186.012c yathānupūrvyā viviśur narāgryās; tadā mahārheṣu na vismayantaḥ 01,186.013a uccāvacaṃ pārthivabhojanīyaṃ; pātrīṣu jāmbūnadarājatīṣu 01,186.013c dāsāś ca dāsyaś ca sumṛṣṭaveṣāḥ; bhojāpakāś cāpy upajahrur annam 01,186.014a te tatra bhuktvā puruṣapravīrā; yathānukāmaṃ subhṛśaṃ pratītāḥ 01,186.014c utkramya sarvāṇi vasūni tatra; sāṃgrāmikāny āviviśur nṛvīrāḥ 01,186.015a tal lakṣayitvā drupadasya putro; rājā ca sarvaiḥ saha mantrimukhyaiḥ 01,186.015c samarcayām āsur upetya hṛṣṭāḥ; kuntīsutān pārthivaputrapautrān 01,187.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.001a tata āhūya pāñcālyo rājaputraṃ yudhiṣṭhiram 01,187.001c parigraheṇa brāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ 01,187.002a paryapṛcchad adīnātmā kuntīputraṃ suvarcasam 01,187.002c kathaṃ jānīma bhavataḥ kṣatriyān brāhmaṇān uta 01,187.003a vaiśyān vā guṇasaṃpannān uta vā śūdrayonijān 01,187.003c māyām āsthāya vā siddhāṃś carataḥ sarvatodiśam 01,187.004a kṛṣṇāhetor anuprāptān divaḥ saṃdarśanārthinaḥ 01,187.004c bravītu no bhavān satyaṃ saṃdeho hy atra no mahān 01,187.005a api naḥ saṃśayasyānte manastuṣṭir ihāviśet 01,187.005c api no bhāgadheyāni śubhāni syuḥ paraṃtapa 01,187.006a kāmayā brūhi satyaṃ tvaṃ satyaṃ rājasu śobhate 01,187.006c iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyam anṛtaṃ na tu 01,187.007a śrutvā hy amarasaṃkāśa tava vākyam ariṃdama 01,187.007c dhruvaṃ vivāhakaraṇam āsthāsyāmi vidhānataḥ 01,187.008 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.008a mā rājan vimanā bhūs tvaṃ pāñcālya prītir astu te 01,187.008c īpsitas te dhruvaḥ kāmaḥ saṃvṛtto 'yam asaṃśayam 01,187.009a vayaṃ hi kṣatriyā rājan pāṇḍoḥ putrā mahātmanaḥ 01,187.009c jyeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāv imau 01,187.009e yābhyāṃ tava sutā rājan nirjitā rājasaṃsadi 01,187.010a yamau tu tatra rājendra yatra kṛṣṇā pratiṣṭhitā 01,187.010c vyetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kṣatriyāḥ smo nararṣabha 01,187.010e padminīva suteyaṃ te hradād anyaṃ hradaṃ gatā 01,187.011a iti tathyaṃ mahārāja sarvam etad bravīmi te 01,187.011c bhavān hi gurur asmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇam 01,187.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.012a tataḥ sa drupado rājā harṣavyākulalocanaḥ 01,187.012c prativaktuṃ tadā yuktaṃ nāśakat taṃ yudhiṣṭhiram 01,187.013a yatnena tu sa taṃ harṣaṃ saṃnigṛhya paraṃtapaḥ 01,187.013c anurūpaṃ tato rājā pratyuvāca yudhiṣṭhiram 01,187.014a papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te pradrutāḥ purā 01,187.014c sa tasmai sarvam ācakhyāv ānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ 01,187.015a tac chrutvā drupado rājā kuntīputrasya bhāṣitam 01,187.015c vigarhayām āsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,187.016a āśvāsayām āsa ca taṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,187.016c pratijajñe ca rājyāya drupado vadatāṃ varaḥ 01,187.017a tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāv api 01,187.017c yamau ca rājñā saṃdiṣṭau viviśur bhavanaṃ mahat 01,187.018a tatra te nyavasan rājan yajñasenena pūjitāḥ 01,187.018c pratyāśvastāṃs tato rājā saha putrair uvāca tān 01,187.019a gṛhṇātu vidhivat pāṇim adyaiva kurunandanaḥ 01,187.019c puṇye 'hani mahābāhur arjunaḥ kurutāṃ kṣaṇam 01,187.020a tatas tam abravīd rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,187.020c mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryas tāvad viśāṃ pate 01,187.020d*1904_01 tasmāt pūrvaṃ mayā kāryaṃ yad bhavān anumanyate 01,187.021 drupada uvāca 01,187.021a bhavān vā vidhivat pāṇiṃ gṛhṇātu duhitur mama 01,187.021c yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇām upādiśa 01,187.022 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.022a sarveṣāṃ draupadī rājan mahiṣī no bhaviṣyati 01,187.022c evaṃ hi vyāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃ pate 01,187.023a ahaṃ cāpy aniviṣṭo vai bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 01,187.023c pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā ca te sutā 01,187.024a eṣa naḥ samayo rājan ratnasya sahabhojanam 01,187.024c na ca taṃ hātum icchāmaḥ samayaṃ rājasattama 01,187.024d*1905_01 akrameṇa niveśe ca dharmalopo mahān bhavet 01,187.024d*1905_02 nirjitā caiva pārthena ratnabhūtā ca te sutā 01,187.025a sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī no bhaviṣyati 01,187.025c ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu jvalane karam 01,187.026 drupada uvāca 01,187.026a ekasya bahvyo vihitā mahiṣyaḥ kurunandana 01,187.026c naikasyā bahavaḥ puṃso vidhīyante kadā cana 01,187.026d*1906_01 so 'yaṃ na loke vede vā jātu dharmaḥ praśasyate 01,187.027a lokavedaviruddhaṃ tvaṃ nādharmaṃ dhārmikaḥ śuciḥ 01,187.027c kartum arhasi kaunteya kasmāt te buddhir īdṛśī 01,187.028 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.028a sūkṣmo dharmo mahārāja nāsya vidmo vayaṃ gatim 01,187.028c pūrveṣām ānupūrvyeṇa yātaṃ vartmānuyāmahe 01,187.028d*1907_01 lokadharmaviruddho 'yaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ vara 01,187.029a na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ 01,187.029c evaṃ caiva vadaty ambā mama caiva manogatam 01,187.029d*1908_01 āśrame rudranirdiṣṭād vyāsād etan mayā śrutam 01,187.030a eṣa dharmo dhruvo rājaṃś carainam avicārayan 01,187.030c mā ca te 'tra viśaṅkā bhūt kathaṃ cid api pārthiva 01,187.031 drupada uvāca 01,187.031a tvaṃ ca kuntī ca kaunteya dhṛṣṭadyumnaś ca me sutaḥ 01,187.031c kathayantv itikartavyaṃ śvaḥ kāle karavāmahe 01,187.032 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.032a te sametya tataḥ sarve kathayanti sma bhārata 01,187.032c atha dvaipāyano rājann abhyāgacchad yadṛcchayā 01,188.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,188.001a tatas te pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaś ca mahāyaśāḥ 01,188.001c pratyutthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyapūjayan 01,188.002a pratinandya sa tān sarvān pṛṣṭvā kuśalam antataḥ 01,188.002c āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmanāḥ 01,188.003a anujñātās tu te sarve kṛṣṇenāmitatejasā 01,188.003c āsaneṣu mahārheṣu niṣedur dvipadāṃ varāḥ 01,188.004a tato muhūrtān madhurāṃ vāṇīm uccārya pārṣataḥ 01,188.004c papraccha taṃ mahātmānaṃ draupadyarthe viśāṃ patiḥ 01,188.005a katham ekā bahūnāṃ syān na ca syād dharmasaṃkaraḥ 01,188.005c etan no bhagavān sarvaṃ prabravītu yathātatham 01,188.006 vyāsa uvāca 01,188.006a asmin dharme vipralambhe lokavedavirodhake 01,188.006c yasya yasya mataṃ yad yac chrotum icchāmi tasya tat 01,188.007 drupada uvāca 01,188.007a adharmo 'yaṃ mama mato viruddho lokavedayoḥ 01,188.007c na hy ekā vidyate patnī bahūnāṃ dvijasattama 01,188.008a na cāpy ācaritaḥ pūrvair ayaṃ dharmo mahātmabhiḥ 01,188.008c na ca dharmo 'py anekasthaś caritavyaḥ sanātanaḥ 01,188.009a ato nāhaṃ karomy evaṃ vyavasāyaṃ kriyāṃ prati 01,188.009c dharmasaṃdehasaṃdigdhaṃ pratibhāti hi mām idam 01,188.010 dhṛṣṭadyumna uvāca 01,188.010a yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jyeṣṭho bhrātā dvijarṣabha 01,188.010c brahman samabhivarteta sadvṛttaḥ saṃs tapodhana 01,188.011a na tu dharmasya sūkṣmatvād gatiṃ vidmaḥ kathaṃ cana 01,188.011c adharmo dharma iti vā vyavasāyo na śakyate 01,188.012a kartum asmadvidhair brahmaṃs tato na vyavasāmy aham 01,188.012c pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatv iti kathaṃ cana 01,188.013 yudhiṣṭhira uvāca 01,188.013a na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ 01,188.013c vartate hi mano me 'tra naiṣo 'dharmaḥ kathaṃ cana 01,188.014a śrūyate hi purāṇe 'pi jaṭilā nāma gautamī 01,188.014b*1909_01 tasya putrī mahāprājñā gautamasya yaśasvinī 01,188.014c ṛṣīn adhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ vara 01,188.014d*1910_01 tathaiva munijā vārkṣī tapobhir bhāvitātmanaḥ 01,188.014d*1910_02 saṃgatābhūd daśa bhrātṝn ekanāmnaḥ pracetasaḥ 01,188.015a guroś ca vacanaṃ prāhur dharmaṃ dharmajñasattama 01,188.015c gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ janitrī paramo guruḥ 01,188.016a sā cāpy uktavatī vācaṃ bhaikṣavad bhujyatām iti 01,188.016c tasmād etad ahaṃ manye dharmaṃ dvijavarottama 01,188.017 kunty uvāca 01,188.017*1911_01 bhujyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham ity arjunam acodayam 01,188.017a evam etad yathāhāyaṃ dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ 01,188.017c anṛtān me bhayaṃ tīvraṃ mucyeyam anṛtāt katham 01,188.018 vyāsa uvāca 01,188.018a anṛtān mokṣyase bhadre dharmaś caiṣa sanātanaḥ 01,188.018c na tu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛṇu me svayam 01,188.019a yathāyaṃ vihito dharmo yataś cāyaṃ sanātanaḥ 01,188.019c yathā ca prāha kaunteyas tathā dharmo na saṃśayaḥ 01,188.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,188.020a tata utthāya bhagavān vyāso dvaipāyanaḥ prabhuḥ 01,188.020c kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśat 01,188.021a pāṇḍavāś cāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 01,188.021c vicetasas te tatraiva pratīkṣante sma tāv ubhau 01,188.022a tato dvaipāyanas tasmai narendrāya mahātmane 01,188.022c ācakhyau tad yathā dharmo bahūnām ekapatnitā 01,188.022d*1912_01 yathā devā daduś caiva rājaputryāḥ purā varam 01,188.022d*1912_02 dharmādyās tapasā tuṣṭāḥ pañcapatnītvam īśvarāḥ 01,188.022d@100=0000 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0017 ṛṣiḥ 01,188.022d@100=0021 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0023 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0026 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0057 drupadaḥ 01,188.022d@100=0059 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0071 indrasenā 01,188.022d@100=0075 ṛṣiḥ 01,188.022d@100=0081 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0091 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0093 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0095 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0105 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0107 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0111 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0117 vyāsaḥ 01,188.022d@100_0001 mā bhūd rājaṃs tava tāpo manaḥsthaḥ; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti 01,188.022d@100_0002 mātur eṣā pārthiva prārthitā syāt; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti 01,188.022d@100_0003 yājopayājau dharmaratau tapobhyāṃ; tau cakratuḥ pañcapatitvam asyāḥ 01,188.022d@100_0004 sā dharmataḥ pāṇḍuputrair avāptā; bhāryā kṛṣṇā modatāṃ vai kulaṃ te 01,188.022d@100_0005 loke nānyo nāthavāṃs tvad viśiṣṭaḥ; sarvārīṇām apradhṛṣyo 'si rājan 01,188.022d@100_0006 bhūyas tu me śṛṇv idaṃ tvaṃ viśoko; yathāgamaṃ pañcapatitvam asyāḥ 01,188.022d@100_0007 eṣā nāḷāyanī pūrvaṃ maudgalyaṃ sthaviraṃ patim 01,188.022d@100_0008 ārādhayām āsa tadā kuṣṭhinaṃ tam aninditā 01,188.022d@100_0009 tvagasthibhūtaṃ kaṭukaṃ lolam īrṣyuṃ sukopanam 01,188.022d@100_0010 sugandhetaragandhāḍhyaṃ valīpalitadhāriṇam 01,188.022d@100_0011 sthaviraṃ vikṛtākāraṃ śīryamāṇanakhatvacam 01,188.022d@100_0012 ucchiṣṭam upabhuñjānā paryupāste mahāvratā 01,188.022d@100_0013 tataḥ kadā cid aṅguṣṭho bhuñjānasya vyaśīryata 01,188.022d@100_0014 annād uddhṛtya tac cānnam upāyuṅktāviśaṅkitā 01,188.022d@100_0015 tena tasyāḥ prasannena kāmavyāhāriṇā tadā 01,188.022d@100_0016 varaṃ vṛṇīṣvety asakṛd uktā vavre varaṃ tadā 01,188.022d@100_0017 nāsmi vṛddho na kaṭuko nerṣyur naivātikopanaḥ 01,188.022d@100_0018 na ca durgandhavadano na kṛśo na ca lolupaḥ 01,188.022d@100_0019 kathaṃ tvāṃ ramayāmīha kathaṃ tvāṃ vāsayāmy aham 01,188.022d@100_0020 vada kalyāṇi bhadraṃ te yathā tvaṃ manasecchasi 01,188.022d@100_0021 sā tam akliṣṭakarmāṇaṃ varadaṃ sarvakāmadam 01,188.022d@100_0022 bhartāram anavadyāṅgī prasannaṃ pratyuvāca ha 01,188.022d@100_0023 pañcabāṇātividdhāhaṃ manmathasya mahāmate 01,188.022d@100_0024 pañcadhā māṃ vibhaktātmā bhagavāṃl lokaviśrutaḥ 01,188.022d@100_0025 ramaya tvam acintyātman punaś caikatvam āsthitaḥ 01,188.022d@100_0026 tāṃ tathety abravīd dhīmān brahmarṣir vai mahātapāḥ 01,188.022d@100_0027 sa pañcadhānubhūtvā tāṃ ramayām āsa sarvaśaḥ 01,188.022d@100_0028 nāḷāyanīṃ sukeśāntāṃ mudgalaś cāruhāsinīm 01,188.022d@100_0029 āśrameṣv adhikaṃ cāpi pūjyamāno maharṣibhiḥ 01,188.022d@100_0030 vicacāra yathākāmaṃ kāmarūpavapuḥ punaḥ 01,188.022d@100_0031 yadā yayau divaṃ cāpi tatra devarṣibhiḥ saha 01,188.022d@100_0032 sudhāmṛtarasāhāraḥ suraloke cacāra ha 01,188.022d@100_0033 pūjyamānas tathā śacyā śakrasya bhavaneṣv api 01,188.022d@100_0034 mahendrasenayā sārdhaṃ paryadhāvad riraṃsayā 01,188.022d@100_0035 sūryasya ca rathaṃ divyam āruhya bhagavān prabhuḥ 01,188.022d@100_0036 paryupetya punar meruṃ merau vāsam arocayat 01,188.022d@100_0037 ākāśagaṅgām āplutya tayā saha taponidhiḥ 01,188.022d@100_0038 aṃśujāleṣu candrasya uvāsa ca yathānilaḥ 01,188.022d@100_0039 girirūpaṃ yadā dadhre sa maharṣis tadā punaḥ 01,188.022d@100_0040 tatprabhāvena sā tasya madhye jajñe mahānadī 01,188.022d@100_0041 yadā puṣpākulaḥ sālaḥ saṃjajñe bhagavān ṛṣiḥ 01,188.022d@100_0042 latātvam atha saṃpede tam evābhyanuveṣṭatī 01,188.022d@100_0043 pupoṣa ca vapur yasya tasyānugaṃ punaḥ 01,188.022d@100_0044 sā pupoṣa samaṃ bhartuḥ skandhenāpi cacāra ha 01,188.022d@100_0045 tatas tasya ca tasyāś ca tulyā prītir avardhata 01,188.022d@100_0046 tathā hi bhagavāṃs tasyāḥ prasādād ṛṣisattamaḥ 01,188.022d@100_0047 vijajñuṣī ca sā tatra daivayogena bhāminī 01,188.022d@100_0048 sa ca tāṃ tapasā devīṃ ramayām āsa yogataḥ 01,188.022d@100_0049 ekapatnī purā bhūtvā sadaivāgre yaśasvinī 01,188.022d@100_0050 arundhatīva sīteva babhūvātipativratā 01,188.022d@100_0051 damayantyāś ca mātuḥ sā viśeṣam adhikaṃ yayau 01,188.022d@100_0052 etat tathyaṃ mahārāja mā te bhūd buddhir anyathā 01,188.022d@100_0053 eṣā nāḷāyanī jajñe daivayogena kena cit 01,188.022d@100_0054 rājaṃs tavātmajā kṛṣṇā vedyāṃ tejasvinī śubhā 01,188.022d@100_0055 tasmiṃs tasyā manaḥ saktaṃ na śaśāka kadā cana 01,188.022d@100_0056 tathā praṇihito hy ātmā tasyās tasmin dvijottame 01,188.022d@100_0057 brūhi tat kāraṇaṃ yena brahmañ jātā tapasvinī 01,188.022d@100_0058 sutā mamādhvare kṛṣṇā sarvavedavidāṃ vara 01,188.022d@100_0059 śṛṇu rājan yathā hy asyā datto rudreṇa vai varaḥ 01,188.022d@100_0060 yadarthaṃ caiva saṃbhūtā tava yajñe yaśasvinī 01,188.022d@100_0061 ahaṃ te kathayiṣyāmi kṛṣṇāyāḥ paurvadehikam 01,188.022d@100_0062 indraseneti vikhyātā purā nāḷāyanī śubhā 01,188.022d@100_0063 maudgalyaṃ patim āsādya cacāra vigatajvarā 01,188.022d@100_0064 maudgalyasya maharṣeś ca ramamāṇasya vai tayā 01,188.022d@100_0065 saṃvatsaragaṇā rājan vyatīyuḥ kṣaṇavat tadā 01,188.022d@100_0066 tataḥ kadā cid dharmātmā tṛptaḥ kāmād vyarajyata 01,188.022d@100_0067 anvicchan paramaṃ brahma tyāgadharmaparo 'bhavat 01,188.022d@100_0068 utsasarja sa tāṃ vipraḥ sā tadā cāpatad bhuvi 01,188.022d@100_0069 maudgalyo rājaśārdūla tapobhir bhāvitaḥ sadā 01,188.022d@100_0070 kāmabhogāturābhyetya vacanaṃ cedam abravīt 01,188.022d@100_0071 prasīda bhagavan mahyaṃ na mām utsraṣṭum arhasi 01,188.022d@100_0072 avitṛptāsmi brahmarṣe kāmānāṃ kāmasevanāt 01,188.022d@100_0073 māro māṃ bādhate 'tyartham anugṛhṇātu māṃ bhavān 01,188.022d@100_0074 tarpayasva mamākṣāṇi guhyaṃ māṃ bādhate 'niśam 01,188.022d@100_0075 yasmāt tvaṃ mayi niḥśaṅkā hy avaktavyaṃ prabhāṣase 01,188.022d@100_0076 ācarantī tapovighnaṃ tasmāc chṛṇu vaco mama 01,188.022d@100_0077 bhaviṣyasi nṛloke tvaṃ rājaputrī yaśasvinī 01,188.022d@100_0078 pāñcālarājasya sutā drupadasya mahātmanaḥ 01,188.022d@100_0079 bhavitāras tu te tatra patayaḥ pañca viśrutāḥ 01,188.022d@100_0080 taiḥ sārdhaṃ madhurākāraiś ciraṃ ratim avāpsyasi 01,188.022d@100_0081 saivaṃ śaptā tu vimanā vanaṃ prāptā yaśasvinī 01,188.022d@100_0082 bhogair atṛptā deveśaṃ tapasārādhayat tadā 01,188.022d@100_0083 nirāśīr mārutāhārā nirāhārā tathaiva ca 01,188.022d@100_0084 anuvartamānā tv ādityaṃ tathā pañcatapābhavat 01,188.022d@100_0085 tīvreṇa tapasā tasyās tuṣṭaḥ paśupatiḥ svayam 01,188.022d@100_0086 varaṃ prādāt tadā rudraḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 01,188.022d@100_0087 bhaviṣyati paraṃ janma mānuṣeṣu varāṅgane 01,188.022d@100_0088 bhaviṣyanti ca te bhadre patayaḥ pañca suvratāḥ 01,188.022d@100_0089 mahendravapuṣaḥ sarve mahendrasamavikramāḥ 01,188.022d@100_0090 tatrasthā ca mahat karma surāṇāṃ tvaṃ kariṣyasi 01,188.022d@100_0091 ekaḥ khalu mayā bhartā vṛtaḥ pañcāpi me katham 01,188.022d@100_0092 bhaviṣyanti mamaikasyāḥ patayas tad bravīhi me 01,188.022d@100_0093 pañcakṛtvas tvayā hy uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,188.022d@100_0094 pañca te patayo bhadre bhaviṣyanti sukhāvahāḥ 01,188.022d@100_0095 dharma ekaḥ patiḥ strīṇāṃ pūrvam eva prakalpitaḥ 01,188.022d@100_0096 bahupatnīkatā puṃsāṃ dharmaś ca pitṛbhiḥ kṛtaḥ 01,188.022d@100_0097 strīdharmaḥ pūrvam evāyaṃ nirmito munibhiḥ purā 01,188.022d@100_0098 sahadharmacarī bhartur ekā ekasya cocyate 01,188.022d@100_0099 eko hi bhartā nārīṇāṃ kaumāra iti laukikaḥ 01,188.022d@100_0100 āpatsu ca niyogena saṃtānārthe paraḥ smṛtaḥ 01,188.022d@100_0101 gaccheta yā tṛtīyaṃ tu tasyā niṣkṛtir ucyate 01,188.022d@100_0102 caturthe patitā dharmāt pañcame vardhakī bhavet 01,188.022d@100_0103 evaṃ gate dharmapathe na vṛṇe bahupuṃskatām 01,188.022d@100_0104 alokācaritāt tasmāt kathaṃ mucyeya saṃkarāt 01,188.022d@100_0105 anāvṛtāḥ purā nāryo hy āsañ śudhyanti cārtave 01,188.022d@100_0106 sakṛd uktaṃ tvayā naitān nādharmas te bhaviṣyati 01,188.022d@100_0107 yadi me patayaḥ pañca varam icchāmi tair mithaḥ 01,188.022d@100_0108 kaumāraṃ ca bhavet sarvaiḥ saṃgame saṃgame ca me 01,188.022d@100_0109 patiśuśrūṣayā caiva siddhiḥ prāptā purā mayā 01,188.022d@100_0110 bhogecchā ca mayā prāptā sa ca bhogaś ca me bhavet 01,188.022d@100_0111 ratiś ca bhadre siddhiś ca na bhajete parasparam 01,188.022d@100_0112 abhogā lapsyase siddhiṃ yogenāpi mahatvatām 01,188.022d@100_0113 anyadehāntare ca tvaṃ rūpabhāgyaguṇānvitā 01,188.022d@100_0114 pañcabhiḥ prāpya kaumāraṃ mahābhāgā bhaviṣyasi 01,188.022d@100_0115 gaccha gaṅgājalasthā ca naraṃ paśyasi yaṃ śubhe 01,188.022d@100_0116 tam ānaya mamābhyāśaṃ surarājaṃ śucismite 01,188.022d@100_0117 ity uktā viśvarūpeṇa rudraṃ kṛtvā pradakṣiṇam 01,188.022d@100_0118 jagāma gaṅgām uddiśya puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm 01,189.001 vyāsa uvāca 01,189.001a purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satram upāsate 01,189.001c tatra vaivasvato rājañ śāmitram akarot tadā 01,189.002a tato yamo dīkṣitas tatra rājan; nāmārayat kiṃ cid api prajābhyaḥ 01,189.002c tataḥ prajās tā bahulā babhūvuḥ; kālātipātān maraṇāt prahīṇāḥ 01,189.002d*1913_01 sa tatra dīkṣitas tāta yamo nāmārayat prajāḥ 01,189.002d*1913_02 prāṇino 'tha na mṛtāś ca . . . . . . . . 01,189.003a tatas tu śakro varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaś cāśvinau ca 01,189.003c praṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ; samājagmus tatra devās tathānye 01,189.004a tato 'bruvaṃl lokaguruṃ sametā; bhayaṃ nas tīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā 01,189.004c tasmād bhayād udvijantaḥ sukhepsavaḥ; prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam 01,189.005 brahmovāca 01,189.005a kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥ 01,189.005c mā vo martyasakāśād vai bhayaṃ bhavatu karhi cit 01,189.006 devā ūcuḥ 01,189.006a martyā hy amartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo 'sti kaś cana 01,189.006c aviśeṣād udvijanto viśeṣārtham ihāgatāḥ 01,189.007 brahmovāca 01,189.007a vaivasvato vyāpṛtaḥ satrahetos; tena tv ime na mriyante manuṣyāḥ 01,189.007c tasminn ekāgre kṛtasarvakārye; tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ 01,189.008a vaivasvatasyāpi tanur vibhūtā; vīryeṇa yuṣmākam uta prayuktā 01,189.008c saiṣām anto bhavitā hy antakāle; tanur hi vīryaṃ bhavitā nareṣu 01,189.009 vyāsa uvāca 01,189.009a tatas tu te pūrvajadevavākyaṃ; śrutvā devā yatra devā yajante 01,189.009c samāsīnās te sametā mahābalā; bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam 01,189.010a dṛṣṭvā ca tad vismitās te babhūvus; teṣām indras tatra śūro jagāma 01,189.010c so 'paśyad yoṣām atha pāvakaprabhāṃ; yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā 01,189.011a sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhat 01,189.011c tasyāśrubinduḥ patito jale vai; tat padmam āsīd atha tatra kāñcanam 01,189.012a tad adbhutaṃ prekṣya vajrī tadānīm; apṛcchat tāṃ yoṣitam antikād vai 01,189.012c kā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya hetor; vākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi 01,189.013 stry uvāca 01,189.013a tvaṃ vetsyase mām iha yāsmi śakra; yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā 01,189.013c āgaccha rājan purato 'haṃ gamiṣye; draṣṭāsi tad rodimi yatkṛte 'ham 01,189.014 vyāsa uvāca 01,189.014a tāṃ gacchantīm anvagacchat tadānīṃ; so 'paśyad ārāt taruṇaṃ darśanīyam 01,189.014c siṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ; krīḍantam akṣair girirājamūrdhni 01,189.015a tam abravīd devarājo mamedaṃ; tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitam 01,189.015c īśo 'ham asmīti samanyur abravīd; dṛṣṭvā tam akṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam 01,189.016a kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo; jahāsa śakraṃ ca śanair udaikṣata 01,189.016c saṃstambhito 'bhūd atha devarājas; tenekṣitaḥ sthāṇur ivāvatasthe 01,189.017a yadā tu paryāptam ihāsya krīḍayā; tadā devīṃ rudatīṃ tām uvāca 01,189.017c ānīyatām eṣa yato 'ham ārān; mainaṃ darpaḥ punar apy āviśeta 01,189.018a tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātras tayā tu; srastair aṅgaiḥ patito 'bhūd dharaṇyām 01,189.018c tam abravīd bhagavān ugratejā; maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃ cit 01,189.019a vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ; balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam 01,189.019c vivṛtya caivāviśa madhyam asya; yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ 01,189.020a sa tad vivṛtya śikharaṃ mahāgires; tulyadyutīṃś caturo 'nyān dadarśa 01,189.020c sa tān abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaccin nāhaṃ bhavitā vai yatheme 01,189.021a tato devo giriśo vajrapāṇiṃ; vivṛtya netre kupito 'bhyuvāca 01,189.021c darīm etāṃ praviśa tvaṃ śatakrato; yan māṃ bālyād avamaṃsthāḥ purastāt 01,189.022a uktas tv evaṃ vibhunā devarājaḥ; pravepamāno bhṛśam evābhiṣaṅgāt 01,189.022c srastair aṅgair anileneva nunnam; aśvatthapatraṃ girirājamūrdhni 01,189.023a sa prāñjalir vinatenānanena; pravepamānaḥ sahasaivam uktaḥ 01,189.023c uvāca cedaṃ bahurūpam ugraṃ; draṣṭā śeṣasya bhagavaṃs tvaṃ bhavādya 01,189.024a tam abravīd ugradhanvā prahasya; naivaṃśīlāḥ śeṣam ihāpnuvanti 01,189.024c ete 'py evaṃ bhavitāraḥ purastāt; tasmād etāṃ darim āviśya śedhvam 01,189.025a śeṣo 'py evaṃ bhavitā vo na saṃśayo; yoniṃ sarve mānuṣīm āviśadhvam 01,189.025c tatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ; bahūn anyān nidhanaṃ prāpayitvā 01,189.025d*1914_01 śastrair divyair mānuṣān yodhayitvā 01,189.025d*1914_02 śūrān sarvān āhave tān vijitya 01,189.026a āgantāraḥ punar evendralokaṃ; svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārham 01,189.026c sarvaṃ mayā bhāṣitam etad evaṃ; kartavyam anyad vividhārthavac ca 01,189.027 pūrvendrā ūcuḥ 01,189.027a gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokād; durādharo vihito yatra mokṣaḥ 01,189.027c devās tv asmān ādadhīrañ jananyāṃ; dharmo vāyur maghavān aśvinau ca 01,189.027d*1915_01 astrair divyair mānuṣān yodhayitvā 01,189.027d*1915_02 āgantāraḥ punar evendralokam 01,189.028 vyāsa uvāca 01,189.028a etac chrutvā vajrapāṇir vacas tu; devaśreṣṭhaṃ punar evedam āha 01,189.028c vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetor; dadyām eṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam 01,189.028d*1916_01 viśvabhug ṛtadhāmā ca śibir indraḥ pratāpavān 01,189.028d*1916_02 śāntiś caturthas teṣāṃ vai tejasvī pañcamaḥ smṛtaḥ 01,189.029a teṣāṃ kāmaṃ bhagavān ugradhanvā; prādād iṣṭaṃ sannisargād yathoktam 01,189.029c tāṃ cāpy eṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ; śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhān mānuṣeṣu 01,189.030a tair eva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo; jagāma nārāyaṇam aprameyam 01,189.030b*1917_01 anantam avyaktam ajaṃ purāṇaṃ 01,189.030b*1917_02 sanātanaṃ viśvam anantarūpam 01,189.030c sa cāpi tad vyadadhāt sarvam eva; tataḥ sarve saṃbabhūvur dharaṇyām 01,189.030d*1918_01 naraṃ tu devaṃ vibudhapradhānam 01,189.030d*1918_02 indro jiṣṇuṃ pañcamaṃ kalpayitvā 01,189.031a sa cāpi keśau harir udbabarha; śuklam ekam aparaṃ cāpi kṛṣṇam 01,189.031c tau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ; kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ ca 01,189.031c*1919_01 yo 'sau śvetas tasya devasya keśaḥ 01,189.031e tayor eko baladevo babhūva; kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva 01,189.031f*1920_01 keśo yo 'sau varṇataḥ kṛṣṇa uktaḥ 01,189.032a ye te pūrvaṃ śakrarūpā niruddhās; tasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasya 01,189.032c ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī 01,189.033a evam ete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvur; ye te rājan pūrvam indrā babhūvuḥ 01,189.033c lakṣmīś caiṣāṃ pūrvam evopadiṣṭā; bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā 01,189.034a kathaṃ hi strī karmaṇo 'nte mahītalāt; samuttiṣṭhed anyato daivayogāt 01,189.034c yasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ; gandhaś cāgryaḥ krośamātrāt pravāti 01,189.035a idaṃ cānyat prītipūrvaṃ narendra; dadāmi te varam atyadbhutaṃ ca 01,189.035c divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃs tvaṃ; puṇyair divyaiḥ pūrvadehair upetān 01,189.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,189.036a tato vyāsaḥ paramodārakarmā; śucir vipras tapasā tasya rājñaḥ 01,189.036c cakṣur divyaṃ pradadau tān sa sarvān; rājāpaśyat pūrvadehair yathāvat 01,189.037a tato divyān hemakirīṭamālinaḥ; śakraprakhyān pāvakādityavarṇān 01,189.037c baddhāpīḍāṃś cārurūpāṃś ca yūno; vyūḍhoraskāṃs tālamātrān dadarśa 01,189.038a divyair vastrair arajobhiḥ suvarṇair; mālyaiś cāgryaiḥ śobhamānān atīva 01,189.038c sākṣāt tryakṣān vasavo vātha divyān; ādityān vā sarvaguṇopapannān 01,189.038e tān pūrvendrān evam īkṣyābhirūpān; prīto rājā drupado vismitaś ca 01,189.038e*1921_01 śakrātmajaṃ cendrarūpaṃ niśamya 01,189.039a divyāṃ māyāṃ tām avāpyāprameyāṃ; tāṃ caivāgryāṃ śriyam iva rūpiṇīṃ ca 01,189.039b*1922_01 divyāṃ sākṣāt somavahniprakāśāṃ 01,189.039c yogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ; patnīm ṛddhāṃ dṛṣṭavān pārthivendraḥ 01,189.040a sa tad dṛṣṭvā mahad āścaryarūpaṃ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya 01,189.040c naitac citraṃ paramarṣe tvayīti; prasannacetāḥ sa uvāca cainam 01,189.041 vyāsa uvāca 01,189.041a āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ 01,189.041c nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī 01,189.042a toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram 01,189.042c tām uvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmam iti svayam 01,189.043a saivam uktābravīt kanyā devaṃ varadam īśvaram 01,189.043c patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ 01,189.044a dadau tasyai sa deveśas taṃ varaṃ prītimāṃs tadā 01,189.044c pañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ 01,189.045a sā prasādayatī devam idaṃ bhūyo 'bhyabhāṣata 01,189.045c ekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto 'rhāmīti vai tadā 01,189.045e tāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ 01,189.046a pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,189.046c tat tathā bhavitā bhadre tava tad bhadram astu te 01,189.046e deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati 01,189.046f@102_0001 saiva nāḷāyanī bhūtvā rūpeṇāpratimā bhuvi 01,189.046f@102_0002 maudgalyaṃ patim āsādya śivād varam avāpya ca 01,189.046f@102_0003 śṛṇu guhyaṃ mahīpāla vadataḥ sāvadhānataḥ 01,189.046f@102_0004 saṃśraddhatsva vaco mahyaṃ tataḥ paśyasi pāṇḍavān 01,189.046f@102_0005 hatvā vṛtraṃ surapatis tvāṣṭraṃ svargāt sa ha cyutaḥ 01,189.046f@102_0006 brahmahatyām avāpyātha dharmādirahitas tadā 01,189.046f@102_0007 aindro dharmo yamam agād balaṃ vāyum athāviśat 01,189.046f@102_0008 vīryaṃ varaṃ jñānarūpe nāsatyāv abhijagmatuḥ 01,189.046f@102_0009 hrīś ca lakṣmīś ca kīrtiś ca saṃnatir matir eva ca 01,189.046f@102_0010 etā vinirgatā indrād vāgdevīṃ tāḥ samāśritāḥ 01,189.046f@102_0011 pūrvendravaradānāc ca maheśasyājñayā nṛpa 01,189.046f@102_0012 dharmādīn pāṇḍavān viddhi hriyād yā draupadīṃ tathā 01,189.046f@102_0013 tad ime pāṇḍavā rājan indra eko na saṃśayaḥ 01,189.046f@102_0014 ekaiva draupadī rājan paulomī te na saṃśayaḥ 01,189.046f@102_0015 śṛṇu guhyatamaṃ cānyad rahasyaṃ devanirmitam 01,189.046f@102_0016 yac chrutvā saṃśayas te 'dya śatadhā viphaliṣyati 01,189.046f@102_0017 sadyojātamukhādīni mukhāni ca maheśituḥ 01,189.046f@102_0018 pāṇḍavāḥ pañca yāni syuḥ pārvatī draupadī tv iyam 01,189.046f@102_0019 idam anyad rahasyaṃ te devaguhyaṃ sanātanam 01,189.046f@102_0020 bhavataḥ pratyayārthaṃ ca niḥsaṃśayakaraṃ mahat 01,189.046f@102_0021 catvāraś ca bhujā viṣṇoḥ śaṅkhacakrādilāñchitāḥ 01,189.046f@102_0022 dharmarājaś ca bhīmaś ca yamau ca nṛpasattama 01,189.046f@102_0023 arjunas tu svayaṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalāvatī 01,189.046f@102_0024 catasro mūrtayo viṣṇoḥ svayaṃ viṣṇuś ca sindhujā 01,189.046f@102_0025 caturaḥ pāṇḍavāñ jiṣṇuṃ kṛṣṇāṃ viddhi mahīśvara 01,189.046f@102_0026 caturmūrtiś caturvyūho vāsudevādibhiḥ saha 01,189.046f@102_0027 avatīrṇo mahīṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalā svayam 01,189.046f@102_0028 pañcāyatanasaṃjñaś ca pañcamūrtiḥ sadāśivaḥ 01,189.046f@102_0029 nivṛttādilayān pañca pāñcālīṃ viddhi bhūmipa 01,189.046f@102_0030 tasmāt te saṃśayo mā bhūt pāṇḍavebhyaḥ pradīyatām 01,189.046f@102_0031 kṛṣṇā tava sutā rājan pañcabhiḥ pūrvasaṃbhavāt 01,189.046f@102_0032 pañcāgnayaḥ pāṇḍavāḥ syuḥ svāhā kṛṣṇā prakīrtitā 01,189.047a drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī 01,189.047c pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā 01,189.048a svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe 01,189.048c seha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā 01,189.049a saiṣā devī rucirā devajuṣṭā; pañcānām ekā svakṛtena karmaṇā 01,189.049c sṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayambhuvā; śrutvā rājan drupadeṣṭaṃ kuruṣva 01,189.049d@101=0000 vyāsaḥ 01,189.049d@101_0001 idaṃ cāpi purāvṛttaṃ tan nibodha ca bhūmipa 01,189.049d@101_0002 kīrtyamānaṃ nṛparṣīṇāṃ pūrveṣāṃ dārakarmaṇi 01,189.049d@101_0003 nitantur nāma rājarṣir babhūva bhuvi viśrutaḥ 01,189.049d@101_0004 tasya putrā maheṣvāsā babhūvuḥ pañca bhūmipāḥ 01,189.049d@101_0005 sālveyaḥ śūrasenaś ca śrutasenaś ca vīryavān 01,189.049d@101_0006 tindusāro 'tisāraś ca kṣatriyāḥ kratuyājinaḥ 01,189.049d@101_0007 nāticakramur anyonyam anyonyasya priyaṃvadāḥ 01,189.049d@101_0008 etān naitantavān pañca śaibyā cātra svayaṃvare 01,189.049d@101_0009 avāpa sā patīn vīrān bhaumāśvī manujādhipān 01,189.049d@101_0010 vīṇeva madhurārāvā gāndhārasvaramūrcchitā 01,189.049d@101_0011 uttamā sarvanārīṇāṃ bhaumāśvī hy abhavat tadā 01,189.049d@101_0012 yasyā naitantavāḥ pañca patayaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,189.049d@101_0013 babhūvuḥ pṛthivīpālāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,189.049d@101_0014 teṣām ekābhavad bhāryā rājñām auśīnarī nṛpa 01,189.049d@101_0015 bhaumāśvī nāma bhadraṃ te tadā rūpaguṇānvitā 01,189.049d@101_0016 pañcabhyaḥ pañcadhā pañca dāyādān sā vyajāyata 01,189.049d@101_0017 tebhyo naitantavebhyas tu rājaśārdūla vai tadā 01,189.049d@101_0018 pṛthag ākhyābhavat teṣāṃ matsyānāṃ pañcadhā bhuvi 01,189.049d@101_0019 yathāvat kīrtyamānāṃs tāñ śṛṇu me rājasattama 01,189.049d@101_0020 sālveyāḥ śūrasenāś ca śrutasenāś ca pārthivāḥ 01,189.049d@101_0021 tindusārātisārāś ca vaṃśā eṣāṃ nṛpottama 01,189.049d@101_0022 evam ekābhavad bhāryā bhaumāśvī bhuvi viśrutā 01,190.001 drupada uvāca 01,190.001a aśrutvaivaṃ vacanaṃ te maharṣe; mayā pūrvaṃ yatitaṃ kāryam etat 01,190.001b*1923_01 śrutvā vacas tathyam idaṃ mahārthaṃ 01,190.001b*1923_02 naṣṭapramoho 'smi mahānubhāva 01,190.001c na vai śakyaṃ vihitasyāpayātuṃ; tad evedam upapannaṃ vidhānam 01,190.002a diṣṭasya granthir anivartanīyaḥ; svakarmaṇā vihitaṃ neha kiṃ cit 01,190.002c kṛtaṃ nimittaṃ hi varaikahetos; tad evedam upapannaṃ bahūnām 01,190.003a yathaiva kṛṣṇoktavatī purastān; naikān patīn me bhagavān dadātu 01,190.003c sa cāpy evaṃ varam ity abravīt tāṃ; devo hi veda paramaṃ yad atra 01,190.004a yadi vāyaṃ vihitaḥ śaṃkareṇa; dharmo 'dharmo vā nātra mamāparādhaḥ 01,190.004c gṛhṇantv ime vidhivat pāṇim asyā; yathopajoṣaṃ vihitaiṣāṃ hi kṛṣṇā 01,190.004d*1924_01 nāyaṃ vidhir mānuṣāṇāṃ vivāhe 01,190.004d*1924_02 devā hy ete draupadī cāpi lakṣmīḥ 01,190.004d*1924_03 prāk karmaṇaḥ svakṛtāt pañca bhartṝn 01,190.004d*1924_04 avāpy eṣā devadevaprasādāt 01,190.004d*1924_05 naiṣām evāyaṃ vihitaḥ sadvivāho 01,190.004d*1924_06 yad bhāryaiṣā draupadī pāṇḍavānām 01,190.004d*1925_01 anye 'py evaṃ syur manuṣyāḥ striyaś ca 01,190.004d*1925_02 na dharmaḥ syān mānavokto narendra 01,190.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,190.005a tato 'bravīd bhagavān dharmarājam; adya puṇyāham uta pāṇḍaveya 01,190.005c adya pauṣyaṃ yogam upaiti candramāḥ; pāṇiṃ kṛṣṇāyās tvaṃ gṛhāṇādya pūrvam 01,190.005d*1926_01 pāṇiṃ gṛhāṇa prathamaṃ tvam asyāḥ 01,190.005d*1926_02 pāñcālarājasya narendra putryāḥ 01,190.005d*1927_01 tata ājagmatus tatra tau kṛṣṇadrupadāv ubhau 01,190.005d*1927_02 kuntī saputrā yatrāste dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 01,190.005d*1927_03 tato dvaipāyanaḥ kṛṣṇo yudhiṣṭhiram athābravīt 01,190.005d*1927_04 adya puṇyamahaś candro rohiṇyā ca sameṣyati 01,190.005d*1927_05 krameṇa manujavyāghrāḥ pāṇiṃ gṛhṇantu pāṇḍavāḥ 01,190.005d*1927_06 draupadyā dharmataḥ sarve dṛṣṭam etat purānagha 01,190.006a tato rājā yajñasenaḥ saputro; janyārtha yuktaṃ bahu tat tadagryam 01,190.006c samānayām āsa sutāṃ ca kṛṣṇām; āplāvya ratnair bahubhir vibhūṣya 01,190.007a tataḥ sarve suhṛdas tatra tasya; samājagmuḥ sacivā mantriṇaś ca 01,190.007c draṣṭuṃ vivāhaṃ paramapratītā; dvijāś ca paurāś ca yathāpradhānāḥ 01,190.008a tat tasya veśmārthijanopaśobhitaṃ; vikīrṇapadmotpalabhūṣitājiram 01,190.008c mahārharatnaughavicitram ābabhau; divaṃ yathā nirmalatārakācitam 01,190.009a tatas tu te kauravarājaputrā; vibhūṣitāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ 01,190.009c mahārhavastrā varacandanokṣitāḥ; kṛtābhiṣekāḥ kṛtamaṅgalakriyāḥ 01,190.010a purohitenāgnisamānavarcasā; sahaiva dhaumyena yathāvidhi prabho 01,190.010c krameṇa sarve viviśuś ca tat sado; maharṣabhā goṣṭham ivābhinandinaḥ 01,190.011a tataḥ samādhāya sa vedapārago; juhāva mantrair jvalitaṃ hutāśanam 01,190.011c yudhiṣṭhiraṃ cāpy upanīya mantravin; niyojayām āsa sahaiva kṛṣṇayā 01,190.012a pradakṣiṇaṃ tau pragṛhītapāṇī; samānayām āsa sa vedapāragaḥ 01,190.012b*1928_01 viprāṃs tu saṃtarpya yudhiṣṭhiro 'nnair 01,190.012b*1928_02 gobhiś ca ratnair vividhair apūrvaiḥ 01,190.012b*1928_03 jagrāha pāṇiṃ naradevaputryā 01,190.012b*1928_04 dhaumyena mantrair vidhivad dhute 'gnau 01,190.012b*1928_05 tato 'ntarikṣāt kusumāni petur 01,190.012b*1928_06 vavau ca vāyuḥ sumanojñagandhaḥ 01,190.012c tato 'bhyanujñāya tam ājiśobhinaṃ; purohito rājagṛhād viniryayau 01,190.013a krameṇa cānena narādhipātmajā; varastriyās te jagṛhus tadā karam 01,190.013c ahany ahany uttamarūpadhāriṇo; mahārathāḥ kauravavaṃśavardhanāḥ 01,190.014a idaṃ ca tatrādbhutarūpam uttamaṃ; jagāda viprarṣir atītamānuṣam 01,190.014c mahānubhāvā kila sā sumadhyamā; babhūva kanyaiva gate gate 'hani 01,190.014d*1929_01 patiśvaśuratā jyeṣṭhe patidevaratānuje 01,190.014d*1929_02 madhyameṣu ca pāñcālyāḥ tritayaṃ tritayaṃ triṣu 01,190.015a kṛte vivāhe drupado dhanaṃ dadau; mahārathebhyo bahurūpam uttamam 01,190.015c śataṃ rathānāṃ varahemabhūṣiṇāṃ; caturyujāṃ hemakhalīnamālinām 01,190.016a śataṃ gajānām abhipadmināṃ tathā; śataṃ girīṇām iva hemaśṛṅgiṇām 01,190.016b*1930_01 śataṃ daśāśvān maṇihemabhūṣaṇān 01,190.016b*1930_02 manojavān dvādaśavārṣikān yathā 01,190.016c tathaiva dāsīśatam agryayauvanaṃ; mahārhaveṣābharaṇāmbarasrajam 01,190.016d*1931_01 haimāni śayyāsanabhājanāni 01,190.016d*1931_02 dravyāṇi cānyāni mahāsanāni 01,190.017a pṛthak pṛthak caiva daśāyutānvitaṃ; dhanaṃ dadau saumakir agnisākṣikam 01,190.017c tathaiva vastrāṇi ca bhūṣaṇāni; prabhāvayuktāni mahādhanāni 01,190.018a kṛte vivāhe ca tataḥ sma pāṇḍavāḥ; prabhūtaratnām upalabhya tāṃ śriyam 01,190.018c vijahrur indrapratimā mahābalāḥ; pure tu pāñcālanṛpasya tasya ha 01,190.018d*1932_01 sarve 'py atuṣyan nṛpa pāṇḍaveyās 01,190.018d*1932_02 tasyāḥ śubhaiḥ śīlasamādhivṛttaiḥ 01,190.018d*1932_03 sā cāpy eṣāṃ yājñasenī tadānīṃ 01,190.018d*1932_04 vivardhayām āsa mudaṃ svavṛttaiḥ 01,191.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,191.001a pāṇḍavaiḥ saha saṃyogaṃ gatasya drupadasya tu 01,191.001c na babhūva bhayaṃ kiṃ cid devebhyo 'pi kathaṃ cana 01,191.001d*1933_01 evaṃ vivāhaṃ kṛtvā te vīrā drupadaveśmani 01,191.001d*1933_02 ūṣuḥ sarve yathā puṇyaṃ kṛtavanto 'ntarikṣagāḥ 01,191.002a kuntīm āsādya tā nāryo drupadasya mahātmanaḥ 01,191.002c nāma saṃkīrtayantyas tāḥ pādau jagmuḥ svamūrdhabhiḥ 01,191.003a kṛṣṇā ca kṣaumasaṃvītā kṛtakautukamaṅgalā 01,191.003c kṛtābhivādanā śvaśrvās tasthau prahvā kṛtāñjaliḥ 01,191.004a rūpalakṣaṇasaṃpannāṃ śīlācārasamanvitām 01,191.004c draupadīm avadat premṇā pṛthāśīrvacanaṃ snuṣām 01,191.005a yathendrāṇī harihaye svāhā caiva vibhāvasau 01,191.005c rohiṇī ca yathā some damayantī yathā nale 01,191.006a yathā vaiśravaṇe bhadrā vasiṣṭhe cāpy arundhatī 01,191.006b*1934_01 yathā dāśarathau sītā yathā rudre nagātmajā 01,191.006b*1935_01 lopāmudrā yathāgastye yathā rāme ca jānakī 01,191.006c yathā nārāyaṇe lakṣmīs tathā tvaṃ bhava bhartṛṣu 01,191.006c*1936_01 vāgdevī caturānane 01,191.006c*1936_02 girijā giriśe yadvad uṣā bhānau yathā sthirā 01,191.006c*1936_03 sthirā ca vallabhā ca tvaṃ 01,191.007a jīvasūr vīrasūr bhadre bahusaukhyasamanvitā 01,191.007c subhagā bhogasaṃpannā yajñapatnī svanuvratā 01,191.008a atithīn āgatān sādhūn bālān vṛddhān gurūṃs tathā 01,191.008c pūjayantyā yathānyāyaṃ śaśvad gacchantu te samāḥ 01,191.009a kurujāṅgalamukhyeṣu rāṣṭreṣu nagareṣu ca 01,191.009c anu tvam abhiṣicyasva nṛpatiṃ dharmavatsalam 01,191.010a patibhir nirjitām urvīṃ vikrameṇa mahābalaiḥ 01,191.010c kuru brāhmaṇasāt sarvām aśvamedhe mahākratau 01,191.011a pṛthivyāṃ yāni ratnāni guṇavanti gunānvite 01,191.011c tāny āpnuhi tvaṃ kalyāṇi sukhinī śaradāṃ śatam 01,191.012a yathā ca tvābhinandāmi vadhv adya kṣaumasaṃvṛtām 01,191.012c tathā bhūyo 'bhinandiṣye sūtaputrāṃ guṇānvitām 01,191.013a tatas tu kṛtadārebhyaḥ pāṇḍubhyaḥ prāhiṇod dhariḥ 01,191.013c muktāvaiḍūryacitrāṇi haimāny ābharaṇāni ca 01,191.014a vāsāṃsi ca mahārhāṇi nānādeśyāni mādhavaḥ 01,191.014c kambalājinaratnāni sparśavanti śubhāni ca 01,191.015a śayanāsanayānāni vividhāni mahānti ca 01,191.015c vaiḍūryavajracitrāṇi śataśo bhājanāni ca 01,191.016a rūpayauvanadākṣiṇyair upetāś ca svalaṃkṛtāḥ 01,191.016b*1937_01 rākāśaśāṅkavadanāḥ padminījātisaṃbhavāḥ 01,191.016b*1937_02 padmagandhāḥ padmamukhāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ 01,191.016b*1937_03 muktāyuktasukarṇāś ca saptabindulalāṭikāḥ 01,191.016b*1937_04 pīvarastanabhārārtāḥ śaṅkhakaṇṭhyaḥ sunāsikāḥ 01,191.016b*1937_05 kṛṣṇadīrghasukeśinyo muṣṭigrāhyasumadhyamāḥ 01,191.016b*1937_06 bhṛṅgāliromalatikā hy āvartanibhanābhikāḥ 01,191.016b*1937_07 vipulaśroṇiphalakā rambhāstambhoruyugmakāḥ 01,191.016c preṣyāḥ saṃpradadau kṛṣṇo nānādeśyāḥ sahasraśaḥ 01,191.017a gajān vinītān bhadrāṃś ca sadaśvāṃś ca svalaṃkṛtān 01,191.017c rathāṃś ca dāntān sauvarṇaiḥ śubhaiḥ paṭṭair alaṃkṛtān 01,191.018a koṭiśaś ca suvarṇaṃ sa teṣām akṛtakaṃ tathā 01,191.018c vītīkṛtam ameyātmā prāhiṇon madhusūdanaḥ 01,191.019a tat sarvaṃ pratijagrāha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,191.019c mudā paramayā yukto govindapriyakāmyayā 01,192.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,192.001a tato rājñāṃ carair āptaiś cāraḥ samupanīyata 01,192.001c pāṇḍavair upasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā 01,192.002a yena tad dhanur āyamya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā 01,192.002c so 'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ 01,192.003a yaḥ śalyaṃ madrarājānam utkṣipyābhrāmayad balī 01,192.003c trāsayaṃś cāpi saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣān raṇe 01,192.004a na cāpi saṃbhramaḥ kaś cid āsīt tatra mahātmanaḥ 01,192.004c sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ 01,192.004d*1938_01 yo 'sāv atyakramīd yuddhe yudhyan duryodhanaṃ tadā 01,192.004d*1938_02 sa rājā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg buddhivardhanaḥ 01,192.004d*1938_03 duryodhanād avarajair yau yudhyetāṃ pratītavat 01,192.004d*1938_04 tau yamau vṛttasaṃpannau saṃpannabalavikramau 01,192.004d*1938_05 cāraiḥ praṇihite cāre rājāno vigatajvarāḥ 01,192.005a brahmarūpadharāñ śrutvā pāṇḍurājasutāṃs tadā 01,192.005c kaunteyān manujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata 01,192.006a saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā 01,192.006b*1939_01 sarvabhūmipatīnāṃ ca rāṣṭrāṇāṃ ca yaśasvinām 01,192.006c punarjātān iti smaitān manyante sarvapārthivāḥ 01,192.007a dhik kurvantas tadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam 01,192.007c karmaṇā sunṛśaṃsena purocanakṛtena vai 01,192.007d@103=0003 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103=0005 śakuniḥ 01,192.007d@103=0027 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103=0072 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103_0001 dhārmikān vṛttasaṃpannān mātuḥ priyahite ratān 01,192.007d@103_0002 yadā tān īdṛśān pārthān utsādayitum arhati 01,192.007d@103_0003 tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāḥ sma bhārata 01,192.007d@103_0004 mantrayante tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ 01,192.007d@103_0005 kaś cic chatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyas tathā paraḥ 01,192.007d@103_0006 utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarve kṣatrasya me matāḥ 01,192.007d@103_0007 evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha 01,192.007d@103_0008 akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit tad vas tapsyaty asaṃśayam 01,192.007d@103_0009 ayaṃ deśaś ca kālaś ca pāṇḍavoddharaṇāya naḥ 01,192.007d@103_0010 na ced evaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha 01,192.007d@103_0011 yam ete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam 01,192.007d@103_0012 so 'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama 01,192.007d@103_0013 yāvad etān na jānanti jīvato vṛṣṇipuṃgavāḥ 01,192.007d@103_0014 caidyaś ca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān 01,192.007d@103_0015 ekībhāvaṃ gatā rājñā drupadena mahātmanā 01,192.007d@103_0016 durādharṣatarā rājan bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 01,192.007d@103_0017 yāvat tv acalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ 01,192.007d@103_0018 tāvad eva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati 01,192.007d@103_0019 muktā jatugṛhād bhīmād āśīviṣamukhād iva 01,192.007d@103_0020 punar yad iha mucyante mahan no bhayam āviśet 01,192.007d@103_0021 teṣām ihopayātānām eṣāṃ ca puravāsinām 01,192.007d@103_0022 antare duṣkaraṃ sthātuṃ meṣayor mahator iva 01,192.007d@103_0023 haladhṛkpragṛhītāni balāni balināṃ svayam 01,192.007d@103_0024 yāvan na kurusenāyāṃ patanti patagā iva 01,192.007d@103_0025 tāvat sarvābhisāreṇa puram etad vināśyatām 01,192.007d@103_0026 etad atra paraṃ manye prāptakālaṃ nararṣabhāḥ 01,192.007d@103_0027 śakuner vacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ 01,192.007d@103_0028 saumadattir idaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ 01,192.007d@103_0029 prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaś ca parasya ca 01,192.007d@103_0030 tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhāṃś ca nayed guṇān 01,192.007d@103_0031 sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam 01,192.007d@103_0032 samīkṣyāthābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam 01,192.007d@103_0033 tato 'haṃ pāṇḍavān manye mitrakośasamanvitān 01,192.007d@103_0034 balasthān vikramasthāṃś ca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān 01,192.007d@103_0035 vapuṣā bhuvi bhūtānāṃ netrāṇi ca manāṃsi ca 01,192.007d@103_0036 śrotraṃ madhurayā vācā ramayaty arjuno nṛṇām 01,192.007d@103_0037 na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire 01,192.007d@103_0038 yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat 01,192.007d@103_0039 na hy ayuktaṃ na cāsaktaṃ nāmṛtaṃ na ca vipriyam 01,192.007d@103_0040 bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī 01,192.007d@103_0041 tān evaṃ guṇasaṃpannān saṃpannān rājalakṣaṇaiḥ 01,192.007d@103_0042 na tān paśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathābalāt 01,192.007d@103_0043 prabhāvaśaktir vipulā mantraśaktiś ca puṣkalā 01,192.007d@103_0044 tathaivotsāhaśaktiś ca pārtheṣv abhyadhikā sadā 01,192.007d@103_0045 maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭhiraḥ 01,192.007d@103_0046 sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ 01,192.007d@103_0047 amitraṃ yatate jetuṃ na roṣeṇeti me matiḥ 01,192.007d@103_0048 parikrīya dhanaiḥ śatrūn mitrāṇi ca dhanāni ca 01,192.007d@103_0049 mūlaṃ ca sudṛḍhaṃ kṛtvā hanty arīn pāṇḍavas tataḥ 01,192.007d@103_0050 aśakyān pāṇḍavān manye devair api savāsavaiḥ 01,192.007d@103_0051 eṣām arthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau 01,192.007d@103_0052 śreyaś ca yadi manyadhvaṃ manmataṃ yadi vo matam 01,192.007d@103_0053 saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kṛtvā yāma yathāgatam 01,192.007d@103_0054 gopurāṭṭālakair uccair upatalpaśatair api 01,192.007d@103_0055 guptaṃ puravaraṃ śreṣṭham etad adbhiś ca saṃvṛtam 01,192.007d@103_0056 tṛṇadhānyendhanarasais tathā yantrāyudhauṣadhaiḥ 01,192.007d@103_0057 yuktaṃ hy urukavāṭaiś ca dravyāgāratuṣādikaiḥ 01,192.007d@103_0058 bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam 01,192.007d@103_0059 dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnījālasaṃvṛtam 01,192.007d@103_0060 aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaś ceti yaḥ smṛtaḥ 01,192.007d@103_0061 prākārakartṛbhir vīrair nṛgarbhas tatra pūjitaḥ 01,192.007d@103_0062 tad etan naragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate 01,192.007d@103_0063 sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram 01,192.007d@103_0064 anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ 01,192.007d@103_0065 dānamānārcitāḥ sarve bāhyāś cābhyantarāś ca ye 01,192.007d@103_0066 pratiruddhān imāñ jñātvā rājabhir bhīmavikramaiḥ 01,192.007d@103_0067 upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ 01,192.007d@103_0068 tasmāt saṃdhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ 01,192.007d@103_0069 svarāṣṭram eva gacchāmo yady āptaṃ vacanaṃ mama 01,192.007d@103_0070 etan mama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate 01,192.007d@103_0071 etac ca sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahīkṣitām 01,192.007d@103_0072 saumadatter vacaḥ śrutvā karṇo vaikartano vṛṣā 01,192.007d@103_0073 uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvakarmaṇām 01,192.007d@103_0074 nītipūrvam idaṃ sarvam uktaṃ vacanam arthavat 01,192.007d@103_0075 vacanaṃ nābhyasūyāmi śrūyatāṃ madvacaḥsthitiḥ 01,192.007d@103_0076 dvaidhībhāvo na gantavyaḥ sarvakarmasu mānavaiḥ 01,192.007d@103_0077 dvidhābhūtena manasā hy anyat karma na sidhyati 01,192.007d@103_0078 saṃprayāṇāsanābhyāṃ tu karśanena tathaiva ca 01,192.007d@103_0079 naitac chakyaṃ puraṃ hantum ākrando 'syāpy aśobhanaḥ 01,192.007d@103_0080 avamardanakālo 'tra mataś cintayato mama 01,192.007d@103_0081 yāvan no vṛṣṇayaḥ pārṣṇīṃ na gṛhṇanti raṇapriyāḥ 01,192.007d@103_0082 prabhavanto hṛṣṭatuṣṭāḥ svabāhubalaśālinaḥ 01,192.007d@103_0083 prākāram avamṛdnantu parighāḥ pūrayantv api 01,192.007d@103_0084 prasrāvayantu salilaṃ kriyatāṃ viṣamaṃ samam 01,192.007d@103_0085 tṛṇakāṣṭhena mahatā khātam asya prapūryatām 01,192.007d@103_0086 ghuṣyatāṃ rājasainyeṣu pareṣāṃ yo haniṣyati 01,192.007d@103_0087 nāgam aśvaṃ padātiṃ vā dānamānaṃ sa lapsyate 01,192.007d@103_0088 nāge daśa sahasrāṇi pañca cāśvapadātiṣu 01,192.007d@103_0089 rathe vai dviguṇaṃ nāgād vasu dāsyanti pārthivāḥ 01,192.007d@103_0090 yaś ca kāmasukhe sakto bālaś ca sthaviraś ca yaḥ 01,192.007d@103_0091 ayuddhamanaso ye ca te tu tiṣṭhantu bhīravaḥ 01,192.007d@103_0092 pradaraś ca na dātavyo na gantavyam acoditaiḥ 01,192.007d@103_0093 yaśo rakṣata bhadraṃ vo jeṣyāmo vai vayaṃ puram 01,192.007d@103_0094 anulomāś ca no vātāḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0095 agnayaś ca virājante śastrāṇi kavacāni ca 01,192.007d@103_0096 tataḥ karṇavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0097 niryayuḥ pṛthivīpālāś cālayantaḥ parān raṇe 01,192.007d@103_0098 na hi teṣāṃ manaḥsaktir indriyārtheṣu sarvaśaḥ 01,192.007d@103_0099 yathā punar arighnānāṃ prasavo yuddha eva ca 01,192.007d@103_0100 vaikartanapurovātaḥ saindhavormimahāsvanaḥ 01,192.007d@103_0101 duḥśāsanamahāmatsyo duryodhanamahāgrahaḥ 01,192.007d@103_0102 sa rājasāgaro bhīmo bhīmaghoṣapradarśanaḥ 01,192.007d@103_0103 abhidudrāva vegena puraṃ tad apasavyataḥ 01,192.007d@103_0104 tad anīkam anādhṛṣyaṃ śastrāgnivyāladīpitam 01,192.007d@103_0105 samutkūlitam ājñāya cukruśur drupadātmajāḥ 01,192.007d@103_0106 te meghasamanirghoṣair balinaḥ syandanottamaiḥ 01,192.007d@103_0107 niryayur nagaradvārāt trāsayantaḥ parān raṇe 01,192.007d@103_0108 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sumitraḥ priyadarśanaḥ 01,192.007d@103_0109 citraketuḥ suketuś ca dhvajasenaś ca vīryavān 01,192.007d@103_0110 putrā drupadarājasya balavanto jayaiṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0111 drupadaś ca mahāvīryaḥ pāṇḍaroṣṇīṣaketanaḥ 01,192.007d@103_0112 pāṇḍaravyajanacchatraḥ pāṇḍaradhvajavāhanaḥ 01,192.007d@103_0113 saputragaṇamadhyasthaḥ śuśubhe rājasattamaḥ 01,192.007d@103_0114 candramā jyotiṣāṃ madhye paurṇamāsyām ivoditaḥ 01,192.007d@103_0115 athoddhūtapatākāgram ajihmagatim avyayam 01,192.007d@103_0116 drupadānīkam āyāntaṃ kurusainyam abhidravat 01,192.007d@103_0117 tayor ubhayato jajñe bhairavas tumulaḥ svanaḥ 01,192.007d@103_0118 balayoḥ saṃpraharatoḥ sravantyoḥ saritor iva 01,192.007d@103_0119 prakīrṇarathanāgāśvais tāny anīkāni sarvaśaḥ 01,192.007d@103_0120 jyotīṃṣi viprakīrṇāni sarvataḥ pracakāśire 01,192.007d@103_0121 utkṛṣṭabherīninade saṃpravṛtte mahārave 01,192.007d@103_0122 amarṣitā mahātmānaḥ pāṇḍavā niryayus tataḥ 01,192.007d@103_0123 rathān vai meghanirghoṣān yuktān paramavājibhiḥ 01,192.007d@103_0124 dhanvino dhvajinaḥ śubhrān āsthāya bharatarṣabhāḥ 01,192.007d@103_0125 tataḥ pāṇḍusutān dṛṣṭvā rathasthān āttakārmukān 01,192.007d@103_0126 nṛpāṇām abhavat kampo vepathur hṛdayeṣu ca 01,192.007d@103_0127 niryāteṣv atha pārtheṣu draupadaṃ tad balaṃ raṇe 01,192.007d@103_0128 āviśat paramo harṣaḥ pramodaś ca jayaṃ prati 01,192.007d@103_0129 sa muhūrtaṃ vyatikaraḥ sainyānām abhavad bhṛśam 01,192.007d@103_0130 tato dvandvam ayudhyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 01,192.007d@103_0131 jaghnatuḥ samare tasmin sumitrapriyadarśanau 01,192.007d@103_0132 jayadrathaś ca karṇaś ca paśyataḥ savyasācinaḥ 01,192.007d@103_0133 arjunaḥ prekṣya nihatau sumitrapriyadarśanau 01,192.007d@103_0134 jayadrathasutaṃ tatra jaghāna pitur antike 01,192.007d@103_0135 vṛṣasenād avarajaṃ subāhuṃ vai dhanaṃjayaḥ 01,192.007d@103_0136 karṇaputraṃ mahāvīryaṃ rathanīḍād apātayat 01,192.007d@103_0137 tau sutau nihatau dṛṣṭvā rājasiṃhau tarasvinau 01,192.007d@103_0138 nāmṛṣyetāṃ mahābāhū prahāram iva sadgajau 01,192.007d@103_0139 tau jagmatur asaṃbhrāntau phalgunasya rathaṃ prati 01,192.007d@103_0140 pratimuktatalatrāṇau trāyamāṇau parasparam 01,192.007d@103_0141 saṃnipātas tayor āsīt phalgunena mahāmṛdhe 01,192.007d@103_0142 vṛtraśambarayoḥ saṃkhye vajriṇeva mahāraṇe 01,192.007d@103_0143 trīn hayāñ jaghnatus tatra phalgunasya nararṣabhau 01,192.007d@103_0144 tataḥ kilikilāśabdaḥ kurūṇām abhavat tadā 01,192.007d@103_0145 tān hayān nihatān dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān 01,192.007d@103_0146 nimeṣāntaramātreṇa ratham aśvair ayojayat 01,192.007d@103_0147 upayātaṃ rathaṃ dṛṣṭvā duryodhanapuraḥsarau 01,192.007d@103_0148 saubalaḥ saumadattiś ca sameyātāṃ paraṃtapau 01,192.007d@103_0149 taiḥ pañcabhir adīnātmā bhīmaseno mahābalaḥ 01,192.007d@103_0150 ayudhyata balair vīrair indriyārthair iveśvaraḥ 01,192.007d@103_0151 tair niruddho na saṃtrāsaṃ jagāma samitiṃjayaḥ 01,192.007d@103_0152 pañcabhir dviradair mattair niruddha iva kesarī 01,192.007d@103_0153 tasya te yugapat pañca pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 01,192.007d@103_0154 sārathiṃ vājinaś caiva ninyur vaivasvatakṣayam 01,192.007d@103_0155 hatāśvāt syandanaśreṣṭhād avaruhya mahārathaḥ 01,192.007d@103_0156 cacāra vividhān mārgān asim udyamya pāṇḍavaḥ 01,192.007d@103_0157 aśvaskandheṣu cakreṣu yugeṣv īṣāsu caiva ha 01,192.007d@103_0158 vyacarat pātayañ śatrūn suparṇa iva bhoginaḥ 01,192.007d@103_0159 vidhanuṣkaṃ vikavacaṃ virathaṃ ca samīkṣya tam 01,192.007d@103_0160 abhipetur naravyāghram arjunapramukhā rathāḥ 01,192.007d@103_0161 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yamau ca yudhi durjayau 01,192.007d@103_0162 tasmin dāśarathe yuddhe pravṛtte śaravṛṣṭibhiḥ 01,192.007d@103_0163 rathā dhvajāḥ patākāś ca sarvam antaradhīyata 01,192.007d@103_0164 tat pravṛttaṃ ciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samam ivābhavat 01,192.007d@103_0165 rathenātha mahābāhur arjuno 'bhyapatat punaḥ 01,192.007d@103_0166 tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva mahābāhur dhanurdharaḥ 01,192.007d@103_0167 karṇo 'straviduṣāṃ śreṣṭho vārayām āsa sāyakaiḥ 01,192.007d@103_0168 sa tenābhihataḥ pārtho vāsavir vajrasaṃnibhān 01,192.007d@103_0169 trīñ śarān saṃdadhe kruddho vadhe karṇasya pāṇḍavaḥ 01,192.007d@103_0170 taiḥ śarair āhataṃ karṇaṃ dhvajayaṣṭim upāśritam 01,192.007d@103_0171 apovāha rathenāśu sūtaḥ parapuraṃjayam 01,192.007d@103_0172 tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrān mahad bhayam 01,192.007d@103_0173 viveśa samudagrāṃś ca pāñcālān prasamīkṣya ca 01,192.007d@103_0174 tat prakampitam atyarthaṃ dṛṣṭvā vai saubalo balam 01,192.007d@103_0175 girā gambhīrayā vīraḥ samāśvāsayatāsakṛt 01,192.007d@103_0176 dhārtarāṣṭrais tataḥ sarvair duryodhanapuraḥsaraiḥ 01,192.007d@103_0177 dhṛtaṃ tat punar evāsīd balaṃ pārthaprakampitam 01,192.007d@103_0178 tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,192.007d@103_0179 akrudhyat sa mahābāhur agāraṃ jātuṣaṃ smaran 01,192.007d@103_0180 tataḥ saṃgrāmaśirasi dadarśa vipuladrumam 01,192.007d@103_0181 āyāmabhūtaṃ tiṣṭhantaṃ skandhapañcāśad unnatam 01,192.007d@103_0182 mahāskandhaṃ mahotsedhaṃ śakradhvajam ivocchritam 01,192.007d@103_0183 citramālyāmbaradharaṃ patākāśataśobhitam 01,192.007d@103_0184 sālam udyamya pāṇibhyām uddhṛtya ca raṇe balī 01,192.007d@103_0185 abhipede parān saṃkhye vajrapāṇir ivāsurān 01,192.007d@103_0186 bhīmasenabhayārtāni phalgunābhihatāni ca 01,192.007d@103_0187 na śekus tāny anīkāni dhārtarāṣṭrābhirakṣitum 01,192.007d@103_0188 tāni saṃbhrāntayodhāni śrāntavājigajāni ca 01,192.007d@103_0189 diśaḥ prākālayad bhīmo divīvābhrāṇi mārutaḥ 01,192.007d@103_0190 tān nivṛttān nirānandān hatavāraṇavājinaḥ 01,192.007d@103_0191 nānusasrur na cājaghnur nocuḥ kiṃ cic ca dāruṇam 01,192.007d@103_0192 svam eva śibiraṃ jagmuḥ kṣatriyāḥ śaravikṣatāḥ 01,192.007d@103_0193 pare 'py abhiyayur hṛṣṭāḥ puraṃ paurasukhāvahāḥ 01,192.007d@103_0194 muhūrtam abhavad vairaṃ teṣāṃ vai pāṇḍavaiḥ saha 01,192.007d@103_0195 yāvat tad yuddham abhavan mahad devāsuropamam 01,192.007d@103_0196 suvṛttaṃ cakrire sarve suprāptām abruvan vadhūm 01,192.007d@103_0197 kṛtārthaṃ drupadaṃ cocur dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 01,192.007d@103_0198 śakuniḥ sindhurājaś ca karṇaduryodhanāv api 01,192.007d@103_0199 teṣāṃ tad abhavad duḥkhaṃ hṛdi vācā tu nābruvan 01,192.007d@103_0200 tataḥ prayātā rājānaḥ sarva eva yathāgatam 01,192.007d@103_0201 dhārtarāṣṭrā hi te sarve gatā nāgapuraṃ tadā 01,192.007d@103_0202 prāg eva purarodhāt tu pāṇḍavair aśvasādinaḥ 01,192.007d@103_0203 preṣitā gacchatāriṣṭān asmān ākhyāta śauraye 01,192.007d@103_0204 te tv adīrgheṇa kālena gatvā dvāravatīṃ purīm 01,192.007d@103_0205 ūcuḥ saṃkarṣaṇopendrau vacanaṃ vacanakṣamau 01,192.007d@103_0206 kuśalaṃ pāṇḍavāḥ sarvān āhuḥ smāndhakavṛṣṇayaḥ 01,192.007d@103_0207 ātmanaś cākṣatān āhur vimuktāñ jātuṣād gṛhāt 01,192.007d@103_0208 samāje draupadīṃ smāhur labdhāṃ rājīvalocanām 01,192.007d@103_0209 ātmanaḥ sadṛśīṃ sarve śīlavṛttasamādhibhiḥ 01,192.007d@103_0210 tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇas tān uvācottaraṃ vacaḥ 01,192.007d@103_0211 sarvam etad ahaṃ jāne vadhāt tasya tu rakṣasaḥ 01,192.007d@103_0212 tata udyojayām āsa keśavaś caturaṅgiṇīm 01,192.007d@103_0213 sevāṃ samupayāt tūrṇaṃ pāñcālanagaraṃ prati 01,192.007d@103_0214 tataḥ saṃkarṣaṇaś caiva keśavaś ca mahābalaḥ 01,192.007d@103_0215 yādavaiḥ saha sarvaiś ca pāṇḍavān abhijagmatuḥ 01,192.007d@103_0216 pitṛṣvasāraṃ saṃpūjya drupadaṃ ca yathāvidhi 01,192.007d@103_0217 draupadīṃ bhūṣaṇaiḥ śubhrair bhūṣayitvā mahādhanaiḥ 01,192.007d@103_0218 nyāyataḥ pūjitā rājñā drupadena mahātmanā 01,192.007d@103_0219 remire pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pāñcālanagare tadā 01,192.008a vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te 01,192.008c yathāgataṃ viprajagmur viditvā pāṇḍavān vṛtān 01,192.009a atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha 01,192.009c aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca 01,192.010a vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam 01,192.010c taṃ tu duḥśāsano vrīḍan mandaṃ mandam ivābravīt 01,192.010d*1940_01 khidyacchuṣyanmukho rājā dūyamānena cetasā 01,192.011a yady asau brāhmaṇo na syād vindeta draupadīṃ na saḥ 01,192.011c na hi taṃ tattvato rājan veda kaś cid dhanaṃjayam 01,192.012a daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 01,192.012c dhig asmatpauruṣaṃ tāta yad dharantīha pāṇḍavāḥ 01,192.012d*1941_01 baddhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām 01,192.012d*1941_02 udvāhya rājñāṃ tair nyastaṃ pādaṃ vāmaṃ pṛthāsutaiḥ 01,192.012d*1941_03 vimuktāḥ katham etena jatuveśmahavirbhujā 01,192.012d*1941_04 asmākaṃ pauruṣaṃ sattvaṃ buddhiś cāpi gatā kutaḥ 01,192.012d*1941_05 vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam 01,192.012d*1941_06 adagdhvā pāṇḍavān dagdhvā svayaṃ dagdho hutāśane 01,192.012d*1941_07 matto mātula manye 'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ 01,192.012d*1941_08 teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyor muktānāṃ jatuveśmanaḥ 01,192.013a evaṃ saṃbhāṣamāṇās te nindantaś ca purocanam 01,192.013b*1942_01 pañcaputrāṃ kirātīṃ ca viduraṃ ca mahāmatim 01,192.013c viviśur hāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ 01,192.014a trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthān mahaujasaḥ 01,192.014c muktān havyavahāc cainān saṃyuktān drupadena ca 01,192.015a dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam 01,192.015c drupadasyātmajāṃś cānyān sarvayuddhaviśāradān 01,192.015d*1943_01 mukhāni dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā kṣattā mudānvitaḥ 01,192.015d*1943_02 vikasaddhṛnmukhāmbhojaḥ padmaṃ dṛṣṭveva bhāskaram 01,192.016a viduras tv atha tāñ śrutvā draupadyā pāṇḍavān vṛtān 01,192.016b*1944_01 sarvāṃs tu balino vīrān saṃyuktān drupadena ca 01,192.016c vrīḍitān dhārtarāṣṭrāṃś ca bhagnadarpān upāgatān 01,192.017a tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃ pate 01,192.017c uvāca diṣṭyā kuravo vardhanta iti vismitaḥ 01,192.017d*1945=03 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.017d*1945_01 sarvāpadbhyo vimuktāś ca vimuktā rājasaṃgarāt 01,192.017d*1945_02 kṛṣṇayā saṃvṛtāś caiva vīralakṣmyā tathaiva ca 01,192.017d*1945_03 viduroktaṃ vacaḥ śrutvā sāmānyāt kauravā iti 01,192.017d*1945_04 ullalāsa sa harṣeṇa saṃtoṣabharito nṛpaḥ 01,192.017d*1945_05 praharṣaharito rājā stambhībhūta iva kṣaṇam 01,192.018a vaicitravīryas tu nṛpo niśamya vidurasya tat 01,192.018c abravīt paramaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata 01,192.019a manyate hi vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā 01,192.019c duryodhanam avijñānāt prajñācakṣur nareśvaraḥ 01,192.020a atha tv ājñāpayām āsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu 01,192.020b*1946_01 putrāṇāṃ ca tathā sarvaṃ vicitrābharaṇaṃ varam 01,192.020c ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā 01,192.021a athāsya paścād vidura ācakhyau pāṇḍavān vṛtān 01,192.021b*1947_01 putrābhivṛddhisaṃtoṣaśravaṇānandanirbharam 01,192.021b*1947_02 kauravā iti sāmānyān na manyethās tavātmajān 01,192.021b*1947_03 vardhitā iti madvākyād vardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ 01,192.021b*1947_04 kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṃgarāt 01,192.021c sarvān kuśalino vīrān pūjitān drupadena ca 01,192.021d*1948_01 saṃkarṣaṇena kṛṣṇena satkṛtān pāṇḍunandanān 01,192.021d*1949_01 etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ 01,192.021d*1949_02 ākāracchādanārthaṃ tu diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt 01,192.021d*1949_03 evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ 01,192.021d*1949_04 sādhvācārā tathā kuntī saṃbandho drupadena ca 01,192.021d*1949_05 anvavāye vasor jātaḥ pravaro mātsyake kule 01,192.021d*1949_06 vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ dhuraṃdharaḥ 01,192.021d*1949_07 putrāś cāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ 01,192.021d*1950_01 na mamau me tanau prītis tvadvākyāmṛtasaṃbhavā 01,192.021d*1950_02 āliṅgasveti māṃ kṣattaḥ punaḥ punar abhāṣata 01,192.021d*1950_03 durbhāvagopanārthāya bāhū vistārya dūrataḥ 01,192.021d*1950_04 ehy ehi vidura prājña mām āliṅgitum arhasi 01,192.021d*1950_05 ity uktvākṛṣya viduraṃ jñātvāntarbhāvam ātmanaḥ 01,192.021d*1950_06 āliliṅge dṛḍhaṃ dorbhyāṃ nirucchvāsaṃ durātmavān 01,192.021e teṣāṃ saṃbandhinaś cānyān bahūn balasamanvitān 01,192.021f*1951_01 samāgatān pāṇḍaveyais tasminn eva svayaṃvare 01,192.022 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,192.022a yathaiva pāṇḍoḥ putrās te tathaivābhyadhikā mama 01,192.022c seyam abhyadhikā prītir vṛddhir vidura me matā 01,192.022d*1952_01 yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sānyatra mamābhibho 01,192.022d*1952_02 nityo 'yaṃ niścitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena te śape 01,192.022d*1953_01 teṣāṃ saṃbandhinaś cānye bahavaḥ sumahābalāḥ 01,192.022d*1954_01 tan me putrā durātmāno vinaṣṭā iti me matiḥ 01,192.022e yat te kuśalino vīrā mitravantaś ca pāṇḍavāḥ 01,192.022f*1955_01 mitravanto 'bhavan putrā duryodhanamukhāḥ sadā 01,192.022f*1955_02 mayā śrutā yadā vahner dagdhāḥ pāṇḍusutā iti 01,192.022f*1955_03 tadādahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca 01,192.022f*1955_04 asahāyāś ca me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ 01,192.022f*1955_05 tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama 01,192.022f*1955_06 adya me sthirasāmrājyam ācandrārkaṃ mamābhavat 01,192.023a ko hi drupadam āsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam 01,192.023c na bubhūṣed bhavenārthī gataśrīr api pārthivaḥ 01,192.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,192.024a taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata 01,192.024b*1956_01 buddhir eṣā mahārāja rūḍhamūlā ca te hṛdi 01,192.024b*1956_02 karmaṇā manasā vācā sthirā yadi janeśvara 01,192.024c nityaṃ bhavatu te buddhir eṣā rājañ śataṃ samāḥ 01,192.024d*1957_01 ity uktvā prayayau rājan viduraḥ svaṃ niveśanam 01,192.024d*1958_01 ity uktvā niragāt kṣattā svagṛhāya mahāmate 01,192.025a tato duryodhanaś caiva rādheyaś ca viśāṃ pate 01,192.025c dhṛtarāṣṭram upāgamya vaco 'brūtām idaṃ tadā 01,192.026a saṃnidhau vidurasya tvāṃ vaktuṃ nṛpa na śaknuvaḥ 01,192.026c viviktam iti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam 01,192.027a sapatnavṛddhiṃ yat tāta manyase vṛddhim ātmanaḥ 01,192.027c abhiṣṭauṣi ca yat kṣattuḥ samīpe dvipadāṃ vara 01,192.028a anyasmin nṛpa kartavye tvam anyat kuruṣe 'nagha 01,192.028c teṣāṃ balavighāto hi kartavyas tāta nityaśaḥ 01,192.029a te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe 01,192.029c yathā no na graseyus te saputrabalabāndhavān 01,193.000*1959=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,193.000*1959_01 duryodhanenaivam uktaḥ karṇena ca viśāṃ pate 01,193.000*1959_02 putraṃ ca sūtaputraṃ ca dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 01,193.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,193.001a aham apy evam evaitac cintayāmi yathā yuvām 01,193.001c vivektuṃ nāham icchāmi tv ākāraṃ viduraṃ prati 01,193.002a atas teṣāṃ guṇān eva kīrtayāmi viśeṣataḥ 01,193.002c nāvabudhyeta viduro mamābhiprāyam iṅgitaiḥ 01,193.003a yac ca tvaṃ manyase prāptaṃ tad brūhi tvaṃ suyodhana 01,193.003c rādheya manyase tvaṃ ca yat prāptaṃ tad bravīhi me 01,193.004 duryodhana uvāca 01,193.004a adya tān kuśalair vipraiḥ sukṛtair āptakāribhiḥ 01,193.004c kuntīputrān bhedayāmo mādrīputrau ca pāṇḍavau 01,193.005a atha vā drupado rājā mahadbhir vittasaṃcayaiḥ 01,193.005c putrāś cāsya pralobhyantām amātyāś caiva sarvaśaḥ 01,193.006a parityajadhvaṃ rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,193.006c atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ rocayantu te 01,193.007a ihaiṣāṃ doṣavad vāsaṃ varṇayantu pṛthak pṛthak 01,193.007c te bhidyamānās tatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ 01,193.008a athavā kuśalāḥ ke cid upāyanipuṇā narāḥ 01,193.008c itaretarataḥ pārthān bhedayantv anurāgataḥ 01,193.009a vyutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvāt sukaraṃ hi tat 01,193.009c athavā pāṇḍavāṃs tasyāṃ bhedayantu tataś ca tām 01,193.010a bhīmasenasya vā rājann upāyakuśalair naraiḥ 01,193.010c mṛtyur vidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ 01,193.010d*1960_01 tam āśritya hi kaunteyaḥ purā cāsmān na manyate 01,193.010d*1960_02 sa hi tīkṣṇaś ca śūraś ca teṣāṃ caiva parāyaṇam 01,193.011a tasmiṃs tu nihate rājan hatotsāhā hataujasaḥ 01,193.011c yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vyapāśrayaḥ 01,193.012a ajeyo hy arjunaḥ saṃkhye pṛṣṭhagope vṛkodare 01,193.012c tam ṛte phalguno yuddhe rādheyasya na pādabhāk 01,193.013a te jānamānā daurbalyaṃ bhīmasenam ṛte mahat 01,193.013c asmān balavato jñātvā naśiṣyanty abalīyasaḥ 01,193.014a ihāgateṣu pārtheṣu nideśavaśavartiṣu 01,193.014c pravartiṣyāmahe rājan yathāśraddhaṃ nibarhaṇe 01,193.014d*1961_01 darpaṃ vidadhatāṃ teṣāṃ ke cid atra manasvinaḥ 01,193.014d*1961_02 drupadasyātmajā rājaṃs te bhindyantāṃ tataḥ paraiḥ 01,193.015a athavā darśanīyābhiḥ pramadābhir vilobhyatām 01,193.015c ekaikas tatra kaunteyas tataḥ kṛṣṇā virajyatām 01,193.016a preṣyatāṃ vāpi rādheyas teṣām āgamanāya vai 01,193.016c te loptrahāraiḥ saṃdhāya vadhyantām āptakāribhiḥ 01,193.017a eteṣām abhyupāyānāṃ yas te nirdoṣavān mataḥ 01,193.017c tasya prayogam ātiṣṭha purā kālo 'tivartate 01,193.018a yāvac cākṛtaviśvāsā drupade pārthivarṣabhe 01,193.018c tāvad evādya te śakyā na śakyās tu tataḥ param 01,193.019a eṣā mama matis tāta nigrahāya pravartate 01,193.019c sādhu vā yadi vāsādhu kiṃ vā rādheya manyase 01,194.001 karṇa uvāca 01,194.001a duryodhana tava prajñā na samyag iti me matiḥ 01,194.001c na hy upāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana 01,194.002a pūrvam eva hi te sūkṣmair upāyair yatitās tvayā 01,194.002c nigrahītuṃ yadā vīra śakitā na tadā tvayā 01,194.003a ihaiva vartamānās te samīpe tava pārthiva 01,194.003c ajātapakṣāḥ śiśavaḥ śakitā naiva bādhitum 01,194.004a jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśo 'dya te 01,194.004c nopāyasādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matir acyuta 01,194.005a na ca te vyasanair yoktuṃ śakyā diṣṭakṛtā hi te 01,194.005c śaṅkitāś cepsavaś caiva pitṛpaitāmahaṃ padam 01,194.006a paraspareṇa bhedaś ca nādhātuṃ teṣu śakyate 01,194.006c ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparam 01,194.007a na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyo bhedayituṃ paraiḥ 01,194.007c paridyūnān vṛtavatī kim utādya mṛjāvataḥ 01,194.008a īpsitaś ca guṇaḥ strīṇām ekasyā bahubhartṛtā 01,194.008c taṃ ca prāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukham 01,194.009a āryavṛttaś ca pāñcālyo na sa rājā dhanapriyaḥ 01,194.009c na saṃtyakṣyati kaunteyān rājyadānair api dhruvam 01,194.010a tathāsya putro guṇavān anuraktaś ca pāṇḍavān 01,194.010c tasmān nopāyasādhyāṃs tān ahaṃ manye kathaṃ cana 01,194.010d*1962_01 pāṇḍavān bharataśreṣṭha vikramas tatra rocatām 01,194.011a idaṃ tv adya kṣamaṃ kartum asmākaṃ puruṣarṣabha 01,194.011c yāvan na kṛtamūlās te pāṇḍaveyā viśāṃ pate 01,194.011e tāvat praharaṇīyās te rocatāṃ tava vikramaḥ 01,194.012a asmatpakṣo mahān yāvad yāvat pāñcālako laghuḥ 01,194.012c tāvat praharaṇaṃ teṣāṃ kriyatāṃ mā vicāraya 01,194.013a vāhanāni prabhūtāni mitrāṇi bahulāni ca 01,194.013c yāvan na teṣāṃ gāndhāre tāvad evāśu vikrama 01,194.014a yāvac ca rājā pāñcālyo nodyame kurute manaḥ 01,194.014c saha putrair mahāvīryais tāvad evāśu vikrama 01,194.014d*1963_01 sadā ca vairī drupadaḥ satataṃ nikṛtas tvayā 01,194.014d*1963_02 yāvan na vardhate mitrai rocatāṃ tatra vikramaḥ 01,194.015a yāvann āyāti vārṣṇeyaḥ karṣan yādavavāhinīm 01,194.015c rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvad evāśu vikrama 01,194.016a vasūni vividhān bhogān rājyam eva ca kevalam 01,194.016c nātyājyam asti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate 01,194.017a vikrameṇa mahī prāptā bharatena mahātmanā 01,194.017c vikrameṇa ca lokāṃs trīñ jitavān pākaśāsanaḥ 01,194.018a vikramaṃ ca praśaṃsanti kṣatriyasya viśāṃ pate 01,194.018c svako hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha 01,194.019a te balena vayaṃ rājan mahatā caturaṅgiṇā 01,194.019c pramathya drupadaṃ śīghram ānayāmeha pāṇḍavān 01,194.020a na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ 01,194.020c śakyāḥ sādhayituṃ tasmād vikrameṇaiva tāñ jahi 01,194.021a tān vikrameṇa jitvemām akhilāṃ bhuṅkṣva medinīm 01,194.021c nānyam atra prapaśyāmi kāryopāyaṃ janādhipa 01,194.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,194.022a śrutvā tu rādheyavaco dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,194.022c abhipūjya tataḥ paścād idaṃ vacanam abravīt 01,194.023a upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane 01,194.023c tvayi vikramasaṃpannam idaṃ vacanam īdṛśam 01,194.024a bhūya eva tu bhīṣmaś ca droṇo vidura eva ca 01,194.024c yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhaved yā naḥ sukhodayā 01,194.025a tata ānāyya tān sarvān mantriṇaḥ sumahāyaśāḥ 01,194.025c dhṛtarāṣṭro mahārāja mantrayām āsa vai tadā 01,195.001 bhīṣma uvāca 01,195.001a na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃ cana 01,195.001c yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍur asaṃśayam 01,195.002a gāndhāryāś ca yathā putrās tathā kuntīsutā matāḥ 01,195.002c yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava 01,195.003a yathā ca mama rājñaś ca tathā duryodhanasya te 01,195.003c tathā kurūṇāṃ sarveṣām anyeṣām api bhārata 01,195.004a evaṃ gate vigrahaṃ tair na rocaye; saṃdhāya vīrair dīyatām adya bhūmiḥ 01,195.004c teṣām apīdaṃ prapitāmahānāṃ; rājyaṃ pituś caiva kurūttamānām 01,195.005a duryodhana yathā rājyaṃ tvam idaṃ tāta paśyasi 01,195.005c mama paitṛkam ity evaṃ te 'pi paśyanti pāṇḍavāḥ 01,195.006a yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyās tapasvinaḥ 01,195.006c kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasya ca kasya cit 01,195.007a atha dharmeṇa rājyaṃ tvaṃ prāptavān bharatarṣabha 01,195.007c te 'pi rājyam anuprāptāḥ pūrvam eveti me matiḥ 01,195.008a madhureṇaiva rājyasya teṣām ardhaṃ pradīyatām 01,195.008c etad dhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca 01,195.009a ato 'nyathā cet kriyate na hitaṃ no bhaviṣyati 01,195.009c tavāpy akīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,195.010a kīrtirakṣaṇam ātiṣṭha kīrtir hi paramaṃ balam 01,195.010a*1964_01 . . . . . . . . dharmaṃ kuru kulocitam (= 12b) 01,195.010a*1964_02 kīrtis tu paramaṃ tejo . . . . . . . . 01,195.010c naṣṭakīrter manuṣyasya jīvitaṃ hy aphalaṃ smṛtam 01,195.011a yāvat kīrtir manuṣyasya na praṇaśyati kaurava 01,195.011c tāvaj jīvati gāndhāre naṣṭakīrtis tu naśyati 01,195.012a tam imaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam 01,195.012c anurūpaṃ mahābāho pūrveṣām ātmanaḥ kuru 01,195.013a diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pṛthā 01,195.013c diṣṭyā purocanaḥ pāpo nasakāmo 'tyayaṃ gataḥ 01,195.013d*1965_01 yadā prabhṛti dagdhās te kuntibhojasutāsutāḥ 01,195.014a tadā prabhṛti gāndhāre na śaknomy abhivīkṣitum 01,195.014b*1966_01 adāhayo yadā pārthān sa tv agnau jatuveśmani 01,195.014c loke prāṇabhṛtāṃ kaṃ cic chrutvā kuntīṃ tathāgatām 01,195.014d*1967_01 duḥkhaṃ na jāyate rājan bhavān sarvasya kāraṇam 01,195.015a na cāpi doṣeṇa tathā loko vaiti purocanam 01,195.015c yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati 01,195.016a tad idaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kalmaṣanāśanam 01,195.016c saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam 01,195.017a na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana 01,195.017c pitryo 'ṃśaḥ śakya ādātum api vajrabhṛtā svayam 01,195.018a te hi sarve sthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ 01,195.018c adharmeṇa nirastāś ca tulye rājye viśeṣataḥ 01,195.019a yadi dharmas tvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me 01,195.019c kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣām ardhaṃ pradīyatām 01,196.001 droṇa uvāca 01,196.001a mantrāya samupānītair dhṛtarāṣṭrahitair nṛpa 01,196.001c dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyam ity anuśuśrumaḥ 01,196.002a mamāpy eṣā matis tāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ 01,196.002c saṃvibhajyās tu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ 01,196.003a preṣyatāṃ drupadāyāśu naraḥ kaś cit priyaṃvadaḥ 01,196.003c bahulaṃ ratnam ādāya teṣām arthāya bhārata 01,196.004a mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu 01,196.004c vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāt tatsaṃyogodbhavāṃ tathā 01,196.005a saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyād rājan dūryodhanaṃ tathā 01,196.005c asakṛd drupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata 01,196.006a ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet 01,196.006c punaḥ punaś ca kaunteyān mādrīputrau ca sāntvayan 01,196.007a hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūny ābharaṇāni ca 01,196.007c vacanāt tava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu 01,196.008a tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha 01,196.008c pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca 01,196.008d*1968_01 dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavān saṃpraharṣaya 01,196.009a evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha 01,196.009c uktvāthānantaraṃ brūyāt teṣām āgamanaṃ prati 01,196.009d*1969_01 saṃdhīyatāṃ yathābuddhis tattvavettṛvidāṃ varaḥ 01,196.010a anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam 01,196.010c duḥśāsano vikarṇaś ca pāṇḍavān ānayantv iha 01,196.011a tatas te pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā 01,196.011c prakṛtīnām anumate pade sthāsyanti paitṛke 01,196.012a evaṃ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha 01,196.012c vṛttam aupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata 01,196.013 karṇa uvāca 01,196.013a yojitāv arthamānābhyāṃ sarvakāryeṣv anantarau 01,196.013c na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kim adbhutataraṃ tataḥ 01,196.014a duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā 01,196.014c brūyān niḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryāt satāṃ matam 01,196.015a na mitrāṇy arthakṛcchreṣu śreyase vetarāya vā 01,196.015c vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham 01,196.016a kṛtaprajño 'kṛtaprajño bālo vṛddhaś ca mānavaḥ 01,196.016c sasahāyo 'sahāyaś ca sarvaṃ sarvatra vindati 01,196.017a śrūyate hi purā kaś cid ambuvīca iti śrutaḥ 01,196.017c āsīd rājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām 01,196.018a sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamo nṛpaḥ 01,196.018c amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣv evābhavat tadā 01,196.018d*1970_01 tasyāmātyā babhūvus te anyonyasahitās tadā 01,196.019a tasyāmātyo mahākarṇir babhūvaikeśvaraḥ purā 01,196.019c sa labdhabalam ātmānaṃ manyamāno 'vamanyate 01,196.020a sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca 01,196.020c ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā 01,196.021a tad ādāya ca lubdhasya lābhāl lobho vyavardhata 01,196.021c tathā hi sarvam ādāya rājyam asya jihīrṣati 01,196.022a hīnasya karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamasya ca 01,196.022c yatamāno 'pi tad rājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutam 01,196.023a kim anyad vihitān nūnaṃ tasya sā puruṣendratā 01,196.023b*1971_01 yat tasya rājyaṃ sāmātyo na śaknoty abhivardhitum 01,196.023c yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate 01,196.024a miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi tad dhruvam 01,196.024c ato 'nyathā ced vihitaṃ yatamāno na lapsyase 01,196.025a evaṃ vidvann upādatsva mantriṇāṃ sādhv asādhutām 01,196.025c duṣṭānāṃ caiva boddhavyam aduṣṭānāṃ ca bhāṣitam 01,196.026 droṇa uvāca 01,196.026a vidma te bhāvadoṣeṇa yadartham idam ucyate 01,196.026c duṣṭaḥ pāṇḍavahetos tvaṃ doṣaṃ khyāpayase hi naḥ 01,196.027a hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kuruvardhanam 01,196.027c atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yat paramaṃ hitam 01,196.028a ato 'nyathā cet kriyate yad bravīmi paraṃ hitam 01,196.028c kuravo vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ 01,197.001 vidura uvāca 01,197.001a rājan niḥsaṃśayaṃ śreyo vācyas tvam asi bāndhavaiḥ 01,197.001c na tv aśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ saṃpratitiṣṭhati 01,197.002a hitaṃ hi tava tad vākyam uktavān kurusattamaḥ 01,197.002c bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pratigṛhṇāsi tan na ca 01,197.003a tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitam uttamam 01,197.003c tac ca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava 01,197.004a cintayaṃś ca na paśyāmi rājaṃs tava suhṛttamam 01,197.004c ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syāt prajñayādhikaḥ 01,197.005a imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca 01,197.005c samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca 01,197.006a dharme cānavamau rājan satyatāyāṃ ca bhārata 01,197.006c rāmād dāśaratheś caiva gayāc caiva na saṃśayaḥ 01,197.007a na coktavantāv aśreyaḥ purastād api kiṃ cana 01,197.007c na cāpy apakṛtaṃ kiṃ cid anayor lakṣyate tvayi 01,197.008a tāv imau puruṣavyāghrāv anāgasi nṛpa tvayi 01,197.008c na mantrayetāṃ tvac chreyaḥ kathaṃ satyaparākramau 01,197.009a prajñāvantau naraśreṣṭhāv asmiṃl loke narādhipa 01,197.009c tvannimittam ato nemau kiṃ cij jihmaṃ vadiṣyataḥ 01,197.009d*1972_01 etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī 01,197.009e iti me naiṣṭhikī buddhir vartate kurunandana 01,197.010a na cārthahetor dharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam 01,197.010c etad dhi paramaṃ śreyo menāte tava bhārata 01,197.011a duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājan yathā tava 01,197.011c tathaiva pāṇḍaveyās te putrā rājan na saṃśayaḥ 01,197.012a teṣu ced ahitaṃ kiṃ cin mantrayeyur abuddhitaḥ 01,197.012c mantriṇas te na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ 01,197.013a atha te hṛdaye rājan viśeṣas teṣu vartate 01,197.013c antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryur na te dhruvam 01,197.014a etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī 01,197.014c nocatur vivṛtaṃ kiṃ cin na hy eṣa tava niścayaḥ 01,197.015a yac cāpy aśakyatāṃ teṣām āhatuḥ puruṣarṣabhau 01,197.015c tat tathā puruṣavyāghra tava tad bhadram astu te 01,197.016a kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmān savyasācī paraṃtapaḥ 01,197.016c śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājan maghavatā api 01,197.017a bhīmaseno mahābāhur nāgāyutabalo mahān 01,197.017c kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetum amarair api 01,197.017d*1973_01 rākṣasāṇāṃ kṣayakaro bāhuśālī mahābalaḥ 01,197.017d*1973_02 hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata 01,197.017d*1973_03 yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ 01,197.017d*1973_04 sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,197.017d*1973_05 udyogaṃ tvatkṛtaṃ śrutvā yuddhārthaṃ pāṇḍavaiḥ saha 01,197.017d*1973_06 āgamiṣyanti sarve vai yādavāḥ śalabhā iva 01,197.018a tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāv iva 01,197.018c kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvitum icchatā 01,197.019a yasmin dhṛtir anukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ 01,197.019c nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe 01,197.020a yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ 01,197.020c kiṃ nu tair ajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ 01,197.021a drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ śyālāś ca pārṣatāḥ 01,197.021c dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ 01,197.021d*1974_01 caidyaś ca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ 01,197.022a so 'śakyatāṃ ca vijñāya teṣām agreṇa bhārata 01,197.022c dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyak teṣu samācara 01,197.023a idaṃ nirdigdham ayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat 01,197.023c teṣām anugraheṇādya rājan prakṣālayātmanaḥ 01,197.023d*1975_01 teṣām anugrahaś cāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule 01,197.023d*1975_02 jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam 01,197.024a drupado 'pi mahān rājā kṛtavairaś ca naḥ purā 01,197.024c tasya saṃgrahaṇaṃ rājan svapakṣasya vivardhanam 01,197.025a balavantaś ca dāśārhā bahavaś ca viśāṃ pate 01,197.025c yataḥ kṛṣṇas tatas te syur yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 01,197.026a yac ca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa 01,197.026c ko daivaśaptas tat kārtuṃ vigraheṇa samācaret 01,197.027a śrutvā ca jīvataḥ pārthān paurajānapado janaḥ 01,197.027c balavad darśane gṛdhnus teṣāṃ rājan kuru priyam 01,197.028a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 01,197.028c adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ 01,197.029a uktam etan mayā rājan purā guṇavatas tava 01,197.029c duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati 01,197.029d@104=0027 dhṛtarāṣṭraḥ 01,197.029d@104_0001 ajayyāḥ pāṇḍavā yuddhe hareṇa hariṇāpi vā 01,197.029d@104_0002 trailokyenāpi bhūpāla kim u taiḥ khalu mānavaiḥ 01,197.029d@104_0003 daivānukūlāḥ kaunteyā daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam 01,197.029d@104_0004 pratyakṣam etat sarveṣāṃ muktā jatugṛhānalāt 01,197.029d@104_0005 jitvā gandharvarājānaṃ dhaumyaṃ prāpya purohitam 01,197.029d@104_0006 pāñcālanagaraṃ prāpya hatvā lakṣam amānuṣam 01,197.029d@104_0007 anamyaṃ dhanur ānāmya śirobhiḥ saha bhūbhṛtām 01,197.029d@104_0008 caidyamāgadhakarṇādyaiḥ kiṃ kṛtaṃ tatra bhūmipaiḥ 01,197.029d@104_0009 ārūḍhamūlāḥ pārthāś ca daridrā nirdhanā iti 01,197.029d@104_0010 jetuṃ śakyā na manyethā ajayyāḥ pāṇḍavāḥ suraiḥ 01,197.029d@104_0011 yāvat tiṣṭhati loke 'smin kṛṣṇo yādavavaṃśajaḥ 01,197.029d@104_0012 murāriḥ keśihantā ca līlāmānuṣavigrahaḥ 01,197.029d@104_0013 praṇatārtiharo yogī keśavaḥ kleśanāśanaḥ 01,197.029d@104_0014 bhaktānuvatsalo bhaktasvāntaveśmagṛhī tathā 01,197.029d@104_0015 catuḥsāgaraparyantāṃ kevalaṃ pṛthivīṃ na hi 01,197.029d@104_0016 dharmātmajo mahārāja tāvat trailokyam arhati 01,197.029d@104_0017 alaṃ karṇānayā buddhyā notsāhaya suyodhanam 01,197.029d@104_0018 śakune gaccha mā gādhaṃ nirayaṃ kauravaiḥ saha 01,197.029d@104_0019 pāṇḍavāś ca vayaṃ sarve bhūmipālāḥ sabāndhavāḥ 01,197.029d@104_0020 vṛṣṇyandhakapurogāś ca yādavāḥ sahakeśavāḥ 01,197.029d@104_0021 sarve saṃbhūya jīvāma saputrapaśubāndhavāḥ 01,197.029d@104_0022 bodhayadhvaṃ tathā yūyaṃ tathaiva śaradāṃ śatam 01,197.029d@104_0023 mā putravaśago bhūpa tava putraḥ sudurmatiḥ 01,197.029d@104_0024 ānīya pāṇḍavān sādhūn putrāṃś ca saha sarvaśaḥ 01,197.029d@104_0025 abhedena nirīkṣasva na bhedaṃ cakṣuṣoḥ kuru 01,197.029d@104_0026 manasā snehapūrṇena nirbhedo nakhamāṃsavat 01,197.029d@104_0027 pārthivārthe priyaṃ brūhi nāpriyaṃ sūtanandana 01,197.029d@104_0028 putra tvaṃ ca na me brūhi pārthānām ahitaṃ kva cit 01,197.029d@104_0029 duryodhanam asanmārgān nivartaya mahāmate 01,198.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,198.001a bhīṣmaḥ śāṃtanavo vidvān droṇaś ca bhagavān ṛṣiḥ 01,198.001c hitaṃ paramakaṃ vākyaṃ tvaṃ ca satyaṃ bravīṣi mām 01,198.002a yathaiva pāṇḍos te vīrāḥ kuntīputrā mahārathāḥ 01,198.002c tathaiva dharmataḥ sarve mama putrā na saṃśayaḥ 01,198.003a yathaiva mama putrāṇām idaṃ rājyaṃ vidhīyate 01,198.003c tathaiva pāṇḍuputrāṇām idaṃ rājyaṃ na saṃśayaḥ 01,198.004a kṣattar ānaya gacchaitān saha mātrā susatkṛtān 01,198.004c tayā ca devarūpiṇyā kṛṣṇayā saha bhārata 01,198.005a diṣṭyā jīvanti te pārthā diṣṭyā jīvati sā pṛthā 01,198.005c diṣṭyā drupadakanyāṃ ca labdhavanto mahārathāḥ 01,198.006a diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyā śāntaḥ purocanaḥ 01,198.006c diṣṭyā mama paraṃ duḥkham apanītaṃ mahādyute 01,198.006d*1976_01 tvam eva gatvā vidura tān ihānaya mācirāt 01,198.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,198.007*1977_01 evam uktas tataḥ kṣattā ratham āruhya śīghragam 01,198.007*1977_02 agāt katipayāhobhiḥ pāñcālān rājadharmavit 01,198.007a tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,198.007c sakāśaṃ yajñasenasya pāṇḍavānāṃ ca bhārata 01,198.007d*1978_01 samupādāya ratnāni vasūni vividhāni ca 01,198.007d*1978_02 draupadyāḥ pāṇḍavānāṃ ca yajñasenasya caiva hi 01,198.007d*1979_01 āgataṃ viduraṃ śrutvā drupado rājasattamaḥ 01,198.007d*1979_02 svaputraiḥ saha dharmātmā pūjayām āsa dharmataḥ 01,198.008a tatra gatvā sa dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 01,198.008c drupadaṃ nyāyato rājan saṃyuktam upatasthivān 01,198.009a sa cāpi pratijagrāha dharmeṇa viduraṃ tataḥ 01,198.009b*1980_01 cakre pūjāṃ yathānyāyaṃ vidurasya mahātmanaḥ 01,198.009c cakratuś ca yathānyāyaṃ kuśalapraśnasaṃvidam 01,198.010a dadarśa pāṇḍavāṃs tatra vāsudevaṃ ca bhārata 01,198.010c snehāt pariṣvajya sa tān papracchānāmayaṃ tataḥ 01,198.011a taiś cāpy amitabuddhiḥ sa pūjito 'tha yathākramam 01,198.011c vacanād dhṛtarāṣṭrasya snehayuktaṃ punaḥ punaḥ 01,198.011d*1981_01 pāṇḍavā vinayopetā natvāliṅgya viśāṃ pate 01,198.011d*1981_02 dṛṣṭvā muhur muhū rājan harṣād aśrūṇy avartayan 01,198.012a papracchānāmayaṃ rājaṃs tatas tān pāṇḍunandanān 01,198.012c pradadau cāpi ratnāni vividhāni vasūni ca 01,198.013a pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca draupadyāś ca viśāṃ pate 01,198.013c drupadasya ca putrāṇāṃ yathā dattāni kauravaiḥ 01,198.013d*1982_01 saṃkarṣaṇaṃ vāsudevaṃ praṇamya viduras tataḥ 01,198.013d*1982_02 āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmatiḥ 01,198.013d*1982_03 kṛtvā mithas tu saṃlāpaṃ mudā punar abhāṣata 01,198.013d*1982_04 bhīṣmadroṇājamīḍhaiś ca yad uktaṃ pāṇḍavān prati 01,198.013d*1982_05 avadat tatra tat sarvaṃ sarveṣām anuśṛṇvatām 01,198.014a provāca cāmitamatiḥ praśritaṃ vinayānvitaḥ 01,198.014c drupadaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃnidhau keśavasya ca 01,198.015a rājañ śṛṇu sahāmātyaḥ saputraś ca vaco mama 01,198.015c dhṛtarāṣṭraḥ saputras tvāṃ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ 01,198.016a abravīt kuśalaṃ rājan prīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ 01,198.016c prītimāṃs te dṛḍhaṃ cāpi saṃbandhena narādhipa 01,198.017a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kauravaiḥ saha sarvaśaḥ 01,198.017c kuśalaṃ tvāṃ mahāprājñaḥ sarvataḥ paripṛcchati 01,198.018a bhāradvājo maheṣvāso droṇaḥ priyasakhas tava 01,198.018c samāśleṣam upetya tvāṃ kuśalaṃ paripṛcchati 01,198.019a dhṛtarāṣṭraś ca pāñcālya tvayā saṃbandham īyivān 01,198.019c kṛtārthaṃ manyate ''tmānaṃ tathā sarve 'pi kauravāḥ 01,198.019d*1983_01 tridaśaiḥ saha saṃbandho na tathā prītikṛttamaḥ 01,198.020a na tathā rājyasaṃprāptis teṣāṃ prītikarī matā 01,198.020c yathā saṃbandhakaṃ prāpya yajñasena tvayā saha 01,198.021a etad viditvā tu bhavān prasthāpayatu pāṇḍavān 01,198.021c draṣṭuṃ hi pāṇḍudāyādāṃs tvarante kuravo bhṛśam 01,198.022a viproṣitā dīrghakālam ime cāpi nararṣabhāḥ 01,198.022c utsukā nagaraṃ draṣṭuṃ bhaviṣyanti pṛthā tathā 01,198.023a kṛṣṇām api ca pāñcālīṃ sarvāḥ kuruvarastriyaḥ 01,198.023c draṣṭukāmāḥ pratīkṣante puraṃ ca viṣayaṃ ca naḥ 01,198.024a sa bhavān pāṇḍuputrāṇām ājñāpayatu māciram 01,198.024c gamanaṃ sahadārāṇām etad āgamanaṃ mama 01,198.025a visṛṣṭeṣu tvayā rājan pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,198.025c tato 'haṃ preṣayiṣyāmi dhṛtarāṣṭrasya śīghragān 01,198.025e āgamiṣyanti kaunteyāḥ kuntī ca saha kṛṣṇayā 01,199.001 drupada uvāca 01,199.001a evam etan mahāprājña yathāttha vidurādya mām 01,199.001c mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe 'smin kṛte vibho 01,199.002a gamanaṃ cāpi yuktaṃ syād gṛham eṣāṃ mahātmanām 01,199.002c na tu tāvan mayā yuktam etad vaktuṃ svayaṃ girā 01,199.003a yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.003c bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau 01,199.004a rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ 01,199.004c etau hi puruṣavyāghrāv eṣāṃ priyahite ratau 01,199.005 yudhiṣṭhira uvāca 01,199.005a paravanto vayaṃ rājaṃs tvayi sarve sahānugāḥ 01,199.005c yathā vakṣyasi naḥ prītyā kariṣyāmas tathā vayam 01,199.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.006a tato 'bravīd vāsudevo gamanaṃ mama rocate 01,199.006c yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit 01,199.007 drupada uvāca 01,199.007a yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ 01,199.007c prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhir niścitā mama 01,199.008a yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam 01,199.008c tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ 01,199.009a na tad dhyāyati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.009c yad eṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ 01,199.009d@105=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.009d@105=0004 kuntī 01,199.009d@105=0013 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.009d@105=0015 viduraḥ 01,199.009d@105_0001 pṛthāyās tu tathā veśma praviveśa mahādyutiḥ 01,199.009d@105_0002 pādau spṛṣṭvā pṛthāyās tu śirasā ca mahīṃ gataḥ 01,199.009d@105_0003 dṛṣṭvā tu devaraṃ kuntī śuśoca ca muhur muhuḥ 01,199.009d@105_0004 vaicitravīrya te putrāḥ kathaṃ cij jīvitās tvayā 01,199.009d@105_0005 tvatprasādāj jatugṛhe trātāḥ pratyāgatās tava 01,199.009d@105_0006 kūrmaś cintayate putrān yatra vā tatra vā gataḥ 01,199.009d@105_0007 cintayā vardhayet putrān yathā kuśalinas tathā 01,199.009d@105_0008 tava putrās tu jīvanti tvaṃ trātā bharatarṣabha 01,199.009d@105_0009 yathā parabhṛtaḥ putrān ariṣṭā vardhayet sadā 01,199.009d@105_0010 tathaiva tava putrās tu mayā tāta surakṣitāḥ 01,199.009d@105_0011 duḥkhās tu bahavaḥ prāptās tathā prāṇāntikā mayā 01,199.009d@105_0012 ataḥ paraṃ na jānāmi kartavyaṃ jñātum arhasi 01,199.009d@105_0013 ity evam uktvā duḥkhārtā śuśoca paramāturā 01,199.009d@105_0014 praṇipatyābravīt kṣattā mā śoca iti bhārata 01,199.009d@105_0015 na vinaśyanti lokeṣu tava putrā mahābalāḥ 01,199.009d@105_0016 acireṇaiva kālena svarājyasthā bhavanti te 01,199.009d@105_0017 bāndhavaiḥ sahitāḥ sarvair mā śokaṃ kuru mādhavi 01,199.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.010a tatas te samanujñātā drupadena mahātmanā 01,199.010c pāṇḍavāś caiva kṛṣṇaś ca viduraś ca mahāmatiḥ 01,199.011a ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm 01,199.011c savihāraṃ sukhaṃ jagmur nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.011d@106_0001 suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān 01,199.011d@106_0002 jāmbūnadapariṣkārān prabhinnakaraṭāmukhān 01,199.011d@106_0003 adhiṣṭhitān mahāmātraiḥ sarvaśastrasamanvitān 01,199.011d@106_0004 sahasraṃ pradadau rājā gajānāṃ varavarmiṇām 01,199.011d@106_0005 rathānāṃ ca sahasraṃ vai suvarṇamaṇicitritam 01,199.011d@106_0006 caturyujāṃ bhānumac ca pāñcālaḥ pradadau tadā 01,199.011d@106_0007 suvarṇaparibarhāṇāṃ varacāmaramālinām 01,199.011d@106_0008 jātyaśvānāṃ ca pañcāśat sahasraṃ pradadau nṛpaḥ 01,199.011d@106_0009 dāsīnām ayutaṃ rājā pradadau varabhūṣaṇam 01,199.011d@106_0010 tataḥ sahasraṃ dāsānāṃ pradadau varadhanvinām 01,199.011d@106_0011 haimāni śayyāsanabhājanāni; dravyāṇi cānyāni ca godhanāni 01,199.011d@106_0012 pṛthak pṛthak caiva dadau sa koṭiṃ; pāñcālarājaḥ paramaprahṛṣṭaḥ 01,199.011d@106_0013 śibikānāṃ śataṃ pūrṇaṃ vāhān pañcaśataṃ varān 01,199.011d@106_0014 evam etāni pāñcālo janyārthe pradadau dhanam 01,199.011d@106_0015 haraṇaṃ tatra pāñcālyā jñātideyaṃ tu saumakiḥ 01,199.011d@106_0016 dhṛṣṭadyumno yayau tatra bhaginīṃ gṛhya bhārata 01,199.011d@106_0017 nānadyamāno bahubhis tūryaśabdaiḥ sahasraśaḥ 01,199.012a śrutvā copasthitān vīrān dhṛtarāṣṭro 'pi kauravaḥ 01,199.012c pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayām āsa kauravān 01,199.013a vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata 01,199.013c droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpam eva ca 01,199.014a tais te parivṛtā vīrāḥ śobhamānā mahārathāḥ 01,199.014c nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśus tadā 01,199.014d*1984_01 pāṇḍavān āgatāñ śrutvā nāgarās tu kutūhalāt 01,199.014d*1984_02 maṇḍayāṃ cakrire tatra nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.014d*1984_03 muktapuṣpāvakīrṇaṃ tu jalasiktaṃ tu sarvaśaḥ 01,199.014d*1984_04 dhūpitaṃ divyadhūpena maṅgalaiś cābhisaṃvṛtam 01,199.014d*1984_05 patākocchritamālyaṃ ca puram apratimaṃ babhau 01,199.014d*1984_06 śaṅkhabherīninādaiś ca nānāvāditranisvanaiḥ 01,199.015a kautūhalena nagaraṃ dīryamāṇam ivābhavat 01,199.015c yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhavināśanāḥ 01,199.016a tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ priyacikīrṣubhiḥ 01,199.016c udīritā aśṛṇvaṃs te pāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ 01,199.017a ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punar āyāti dharmavit 01,199.017c yo naḥ svān iva dāyādān dharmeṇa parirakṣati 01,199.018a adya pāṇḍur mahārājo vanād iva vanapriyaḥ 01,199.018c āgataḥ priyam asmākaṃ cikīrṣur nātra saṃśayaḥ 01,199.019a kiṃ nu nādya kṛtaṃ tāvat sarveṣāṃ naḥ paraṃ priyam 01,199.019c yan naḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ 01,199.020a yadi dattaṃ yadi hutaṃ vidyate yadi nas tapaḥ 01,199.020c tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam 01,199.021a tatas te dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ 01,199.021c anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam 01,199.022a kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te 01,199.022c samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,199.022d@107=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.022d@107_0001 duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā 01,199.022d@107_0002 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā 01,199.022d@107_0003 pāñcālīṃ pratijagrāha draupadīṃ śrīm ivāparām 01,199.022d@107_0004 pūjayām āsa pūjārhāṃ śacīṃ devīm ivāgatām 01,199.022d@107_0005 vavande tatra gāndhārīṃ mādhavī kṛṣṇayā saha 01,199.022d@107_0006 āśiṣaś ca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje 01,199.022d@107_0007 pariṣvajya ca gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām 01,199.022d@107_0008 putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyur evety amanyata 01,199.022d@107_0009 sā cintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā 01,199.022d@107_0010 kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām 01,199.022d@107_0011 pāṇḍor niveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate 01,199.022d@107_0012 karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa tithau śubhe 01,199.022d@107_0013 yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ 01,199.022d@107_0014 tathety eva tadā kṣattā kārayām āsa tat tadā 01,199.022d@107_0015 pūjayām āsur atyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃs tadā 01,199.022d@107_0016 nāgarāḥ śreṇimukhyāś ca pūjayanti sma pāṇḍavān 01,199.022d@107_0017 bhīṣmadroṇau tathā karṇo bāhlīkaḥ sasutas tadā 01,199.022d@107_0018 śāsanād dhṛtarāṣṭrasya akurvann atithikriyām 01,199.022d@107_0019 evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,199.022d@107_0020 netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt 01,199.023a viśrāntās te mahātmānaḥ kaṃ cit kālaṃ mahābalāḥ 01,199.023c āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca 01,199.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,199.024a bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama 01,199.024b*1985_01 pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat 01,199.024b*1985_02 śāsanān mama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ 01,199.024b*1985_03 kṛtavān duṣkaraṃ karma nityam eva viśāṃ pate 01,199.024b*1985_04 tasmāt tvam api kaunteya śāsanaṃ kuru māciram 01,199.024b*1985_05 mama putrā durātmānaḥ sarve 'haṃkārasaṃyutāḥ 01,199.024b*1985_06 śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira 01,199.024b*1985_07 svakāryaniratair nityam avaliptair durātmabhiḥ 01,199.024c punar vo vigraho mā bhūt khāṇḍavaprastham āviśa 01,199.025a na ca vo vasatas tatra kaś cic chaktaḥ prabādhitum 01,199.025c saṃrakṣyamāṇān pārthena tridaśān iva vajriṇā 01,199.025e ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśa 01,199.025f@108=0002 dhṛtarāṣṭraḥ 01,199.025f@108=0021 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108=0022 śrīvāsudevaḥ 01,199.025f@108=0024 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108=0059 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108_0000 keśavo yadi manyeta tat kartavyam asaṃśayam 01,199.025f@108_0001 vāsudevena saṃmantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,199.025f@108_0002 abhiṣekasya saṃbhārān kṣattar ānaya māciram 01,199.025f@108_0003 abhiṣiktaṃ kariṣyāmi adyaiva kurunandanam 01,199.025f@108_0004 brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇimukhyāś ca sarvaśaḥ 01,199.025f@108_0005 āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāś ca viśeṣataḥ 01,199.025f@108_0006 puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ tu dīyatām 01,199.025f@108_0007 grāmamukhyāś ca viprebhyo dīyantāṃ sahadakṣiṇāḥ 01,199.025f@108_0008 aṅgade mukuṭaṃ kṣattar hastābharaṇam eva ca 01,199.025f@108_0009 muktāvalīṃ ca hāraṃ ca niṣkādīn kuṇḍalāni ca 01,199.025f@108_0010 kaṭibandhaṃ ca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam 01,199.025f@108_0011 aṣṭottarasahasraṃ ca brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ 01,199.025f@108_0012 jāhnavīsalilaṃ śīghram ānayantāṃ purohitāḥ 01,199.025f@108_0013 abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam 01,199.025f@108_0014 aupavāhyoparigataṃ divyacāmaravījitam 01,199.025f@108_0015 suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam 01,199.025f@108_0016 jayeti dvijavākyena stūyamānaṃ nṛpais tathā 01,199.025f@108_0017 dṛṣṭvā kuntīsutaṃ śreṣṭham ājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram 01,199.025f@108_0018 prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pure janāḥ 01,199.025f@108_0019 pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ dattvā mamaiva ca 01,199.025f@108_0020 pratikriyā kṛtam idaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,199.025f@108_0021 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhu sādhv ity abhāṣata 01,199.025f@108_0022 yuktam etan mahārāja kauravāṇāṃ yaśaskaram 01,199.025f@108_0023 śīghram adyaiva rājendra yathoktaṃ kartum arhasi 01,199.025f@108_0024 ity evam uktvā vārṣṇeyas tvarayām āsa taṃ tadā 01,199.025f@108_0025 yathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayām āsa kaurava 01,199.025f@108_0026 tasmin kṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,199.025f@108_0027 āgamya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ 01,199.025f@108_0028 mūrdhāvasiktaiḥ sahito brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.025f@108_0029 kārayām āsa vidhivat keśavānumate tadā 01,199.025f@108_0030 kṛpo droṇaś ca bhīṣmaś ca dhaumyaś ca vyāsakeśavau 01,199.025f@108_0031 bāhlīkaḥ somadattaś ca cāturvedyapuraskṛtāḥ 01,199.025f@108_0032 abhiṣekaṃ tadā cakrur bhadrapīṭhe susaṃyatam 01,199.025f@108_0033 jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nararṣabhān 01,199.025f@108_0034 rājasūyādibhir yajñaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,199.025f@108_0035 snātvā hy avabhṛthasnānaṃ modantāṃ bāndhavaiḥ saha 01,199.025f@108_0036 evam uktvā tu te sarve āśīrbhiḥ pratyapūjayan 01,199.025f@108_0037 mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 01,199.025f@108_0038 jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanam akṣayam 01,199.025f@108_0039 sarvamūrdhāvasiktaiś ca pūjitaḥ kurunandanaḥ 01,199.025f@108_0040 aupavāhyam athāruhya divyacchatreṇa śobhitaḥ 01,199.025f@108_0041 rājñām anugato rājā mahendra iva daivataiḥ 01,199.025f@108_0042 tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.025f@108_0043 praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito bhṛśam 01,199.025f@108_0044 mūrdhāvasiktaṃ pāṇḍusutam abhyanandanta pāṇḍavāḥ 01,199.025f@108_0045 gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ 01,199.025f@108_0046 jñātvā śokaṃ tu putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīn nṛpam 01,199.025f@108_0047 samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ 01,199.025f@108_0048 abhiṣekaṃ tvayā prāptaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 01,199.025f@108_0049 gaccha tvam adyaiva nṛpa kṛtakṛtyo 'si kaurava 01,199.025f@108_0050 āyuḥ purūravā rājan nahuṣaś ca yayātinā 01,199.025f@108_0051 tatraiva nivasanti sma khāṇḍavākhye nṛpottama 01,199.025f@108_0052 rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja 01,199.025f@108_0053 vināśitaṃ munigaṇair lobhān munisutasya tu 01,199.025f@108_0054 tasmāt tvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya 01,199.025f@108_0055 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtaniścayāḥ 01,199.025f@108_0056 tvadbhaktyā jantavaś cānye bhajanty eva puraṃ śubham 01,199.025f@108_0057 puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyaiḥ samāvṛtam 01,199.025f@108_0058 tasmād gacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 01,199.025f@108_0059 rathair nāgair hayaiś cāpi sahitās tu padātibhiḥ 01,199.026 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.026a pratigṛhya tu tad vākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca 01,199.026c pratasthire tato ghoraṃ vanaṃ tan manujarṣabhāḥ 01,199.026d*1986_01 pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti sa nāgarān 01,199.026d*1986_02 ghoṣayām āsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ 01,199.026e ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśan 01,199.027a tatas te pāṇḍavās tatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ 01,199.027c maṇḍayāṃ cakrire tad vai puraṃ svargavad acyutāḥ 01,199.027d*1987_01 vāsudevo jagannāthaś cintayām āsa vāsavam 01,199.027d*1987_02 mahendraś cintito rājan viśvakarmāṇam ādiśat 01,199.027d*1987_03 viśvakarman mahāprājña adya prabhṛti tat puram 01,199.027d*1987_04 indraprastham iti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati 01,199.027d*1987_05 mahendraśāsanād gatvā viśvakarmā tu keśavam 01,199.027d*1987_06 praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomīty abhāṣata 01,199.027d*1987_07 vāsudevas tu tac chrutvā viśvakarmāṇam avyayaḥ 01,199.027d*1987_08 kuruṣva kururājasya mahendrapurasaṃnibham 01,199.027d*1987_09 indreṇa kṛtanāmānam idraprasthaṃ mahāpuram 01,199.028a tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ 01,199.028b*1988_01 svasti vācya yathānyāyam indraprasthaṃ bhavatv iti 01,199.028c nagaraṃ māpayām āsur dvaipāyanapurogamāḥ 01,199.028d*1989_01 tatas tu viśvakarmā tu cakāra puram uttamam 01,199.029a sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhir alaṃkṛtam 01,199.029c prākāreṇa ca saṃpannaṃ divam āvṛtya tiṣṭhatā 01,199.030a pāṇḍurābhraprakāśena himarāśinibhena ca 01,199.030c śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā 01,199.031a dvipakṣagaruḍaprakhyair dvārair ghorapradarśanaiḥ 01,199.031c guptam abhracayaprakhyair gopurair mandaropamaiḥ 01,199.032a vividhair atinirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ 01,199.032c śaktibhiś cāvṛtaṃ tad dhi dvijihvair iva pannagaiḥ 01,199.032e talpaiś cābhyāsikair yuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam 01,199.033a tīkṣṇāṅkuśaśataghnībhir yantrajālaiś ca śobhitam 01,199.033c āyasaiś ca mahācakraiḥ śuśubhe tat purottamam 01,199.034a suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam 01,199.034c virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurair bhavanottamaiḥ 01,199.034d*1990_01 harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāpaṇyavibhūṣitam 01,199.034d*1990_02 vispardhayeva prāsādā anyonyasyocchritābhavan 01,199.034d*1990_03 maṇḍapāś ca sabhāḥ śālāḥ prapāś caiva samantataḥ 01,199.035a tat triviṣṭapasaṃkāśam indraprasthaṃ vyarocata 01,199.035b@109_0001 purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā 01,199.035b@109_0002 pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.035b@109_0003 kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.035b@109_0004 dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ 01,199.035b@109_0005 bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ 01,199.035b@109_0006 toraṇadvārasumukhāṃ dvātriṃśad dvārasaṃyutām 01,199.035b@109_0007 vardhamānapuradvārāṃ praviveśa mahādyutiḥ 01,199.035b@109_0008 śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam 01,199.035b@109_0009 jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ 01,199.035b@109_0010 saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,199.035b@109_0011 aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca 01,199.035b@109_0012 kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam 01,199.035b@109_0013 praviśya bhavanaṃ rājā satkārair abhipūjitaḥ 01,199.035b@109_0014 pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam 01,199.035b@109_0015 tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇāyutam 01,199.035b@109_0016 godhanaiś ca samākīrṇaṃ sasyavṛddhis tadābhavat 01,199.035c meghavṛndam ivākāśe vṛddhaṃ vidyutsamāvṛtam 01,199.036a tatra ramye śubhe deśe kauravyasya niveśanam 01,199.036c śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam 01,199.036d*1991_01 pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.036d*1991_02 kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.036d*1991_03 dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ 01,199.036d*1991_04 bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ 01,199.036d*1991_05 jayeti brahmaṇāṃ vācaḥ śrūyante ca sahasraśaḥ 01,199.036d*1991_06 saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,199.036d*1991_07 aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca 01,199.036d*1991_08 kṛtamaṅgalasaṃskāraṃ praviveśa gṛhottamam 01,199.036d*1991_09 praviśya bhavanaṃ rājā nāgarair abhipūjitaḥ 01,199.036d*1991_10 pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam 01,199.036d*1991_11 tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇair vṛtam 01,199.037a tatrāgacchan dvijā rājan sarvavedavidāṃ varāḥ 01,199.037c nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidas tathā 01,199.038a vaṇijaś cābhyayus tatra deśe digbhyo dhanārthinaḥ 01,199.038c sarvaśilpavidaś caiva vāsāyābhyāgamaṃs tadā 01,199.039a udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ 01,199.039c āmrair āmrātakair nīpair aśokaiś campakais tathā 01,199.039d*1992_01 nālikeraiś ca likucaiḥ kadalībhiḥ samāvṛtāḥ 01,199.039d*1992_02 aśokais tilakair lodhrair nīlāśokaiś ca campakaiḥ 01,199.040a puṃnāgair nāgapuṣpaiś ca lakucaiḥ panasais tathā 01,199.040c śālatālakadambaiś ca bakulaiś ca saketakaiḥ 01,199.041a manoharaiḥ puṣpitaiś ca phalabhārāvanāmitaiḥ 01,199.041c prācīnāmalakair lodhrair aṅkolaiś ca supuṣpitaiḥ 01,199.042a jambūbhiḥ pāṭalābhiś ca kubjakair atimuktakaiḥ 01,199.042c karavīraiḥ pārijātair anyaiś ca vividhair drumaiḥ 01,199.043a nityapuṣpaphalopetair nānādvijagaṇāyutam 01,199.043c mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ kokilaiś ca sadāmadaiḥ 01,199.044a gṛhair ādarśavimalair vividhaiś ca latāgṛhaiḥ 01,199.044c manoharaiś citragṛhais tathā jagatiparvataiḥ 01,199.044e vāpībhir vividhābhiś ca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā 01,199.045a sarobhir atiramyaiś ca padmotpalasugandhibhiḥ 01,199.045c haṃsakāraṇḍavayutaiś cakravākopaśobhitaiḥ 01,199.046a ramyāś ca vividhās tatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ 01,199.046b*1993_01 veśmamadhye śivaṃ divyam indravāsagṛhopamam 01,199.046b*1993_02 rājño vāsagṛhaṃ ramyaṃ viśvakarmā tv akārayat 01,199.046b*1993_03 suvarṇamaṇisopānaṃ sarvaratnavicitritam 01,199.046b*1993_04 vihārabhūmyo vividhāḥ kāritāḥ syur manoharāḥ 01,199.046b*1994_01 tathā prāsādamālāś ca śobhante sma sahasraśaḥ 01,199.046b*1994_02 nirantarā rājamārgāḥ strīratnaiḥ śobhitāḥ sitāḥ 01,199.046c taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti ca mahānti ca 01,199.046d*1995_01 nadī ca nandinī nāma sā purīm upagūhate 01,199.046d*1995_02 cāturvarṇyasamākīrṇaṃ mālyaiḥ śilpibhir āvṛtam 01,199.046d*1995_03 upabhogasamarthaiś ca sarvair dravyaiḥ samāvṛtam 01,199.046d*1995_04 nityam āryajanopetaṃ naranārīgaṇāyutam 01,199.046d*1995_05 mattavāraṇasaṃpūrṇaṃ gobhir uṣṭraiḥ kharair ajaiḥ 01,199.046d*1995_06 sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā 01,199.047a teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭram āvasatāṃ mahat 01,199.047c pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvat prītir avardhata 01,199.047d*1996_01 saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca 01,199.048a tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kṛte 01,199.048c pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ 01,199.049a pañcabhis tair maheṣvāsair indrakalpaiḥ samanvitam 01,199.049c śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā 01,199.049d@110=0010 śrīvāsudevaḥ 01,199.049d@110=0017 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.049d@110=0019 kuntī 01,199.049d@110=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.049d@110_0001 tatas tu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca 01,199.049d@110_0002 dvaipāyanaṃ ca saṃpūjya visṛjya ca narādhipa 01,199.049d@110_0003 vārṣṇeyam abravīd rājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam 01,199.049d@110_0004 tava prasādād vārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayānagha 01,199.049d@110_0005 prasādād eva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam 01,199.049d@110_0006 tavaiva tatprasādena rājyasthās tu bhavāmahe 01,199.049d@110_0007 gatis tvam antakāle ca pāṇḍavānāṃ tu mādhava 01,199.049d@110_0008 mātāsmākaṃ pitā devo na pāṇḍuṃ vidmahe vayam 01,199.049d@110_0009 jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayānagha 01,199.049d@110_0010 tvatprabhāvān mahābhāga rājyaṃ prāptaṃ svadharmataḥ 01,199.049d@110_0011 pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāt tava prabho 01,199.049d@110_0012 dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān 01,199.049d@110_0013 yatheṣṭaṃ pālaya mahīṃ sadā dharmadhuraṃ vaha 01,199.049d@110_0014 dharmopadeśaḥ saṃkṣepād brāhmaṇān bhara kaurava 01,199.049d@110_0015 adyaiva nāradaḥ śrīmān āgamiṣyati satvaraḥ 01,199.049d@110_0016 ādṛtya tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai 01,199.049d@110_0017 evam uktvā tataḥ kuntīm abhivādya janārdanaḥ 01,199.049d@110_0018 uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namo 'stu te 01,199.049d@110_0019 jātuṣaṃ gṛham āsādya mayā prāptaṃ ca keśava 01,199.049d@110_0020 āryeṇāpi tava jñātaṃ kuntibhojena cānagha 01,199.049d@110_0021 tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ prāptaṃ mahattaram 01,199.049d@110_0022 kiṃ punas tvam anāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ 01,199.049d@110_0023 sarvaduḥkhāni śāmyanti tava saṃdarśanān mama 01,199.049d@110_0024 smarasvaitān mahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ 01,199.049d@110_0025 kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām 01,199.049d@110_0026 gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ 01,199.050a tān niveśya tato vīro rāmeṇa saha keśavaḥ 01,199.050c yayau dvāravatīṃ rājan pāṇḍavānumate tadā 01,200.001 janamejaya uvāca 01,200.001a evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tad indraprasthe tapodhana 01,200.001c ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ 01,200.002a sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ 01,200.002c draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tān anvavartata 01,200.003a kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyām ekasyāṃ te narādhipāḥ 01,200.003c vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam 01,200.004a śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana 01,200.004c teṣāṃ ceṣṭitam anyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā 01,200.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,200.005a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 01,200.005c remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ 01,200.006a prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ 01,200.006c pālayām āsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha 01,200.007a jitārayo mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 01,200.007c mudaṃ paramikāṃ prāptās tatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ 01,200.008a kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ 01,200.008c āsāṃ cakrur mahārheṣu pārthiveṣv āsaneṣu ca 01,200.009a atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva mahātmasu 01,200.009b@111_0001 āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo 'tha nāradaḥ 01,200.009b@111_0002 tathā nakṣatrajuṣṭena suparṇacaritena ca 01,200.009b@111_0003 candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ 01,200.009b@111_0004 nabhaḥsthalena divyena durlabhenātapasvinām 01,200.009b@111_0005 bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭraṃ nagaramālinīm 01,200.009b@111_0006 avekṣamāṇo dyutimān ājagāma mahātapāḥ 01,200.009b@111_0007 sarvavedāntago vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ 01,200.009b@111_0008 pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ 01,200.009b@111_0009 naye nītau ca niyato viśrutaś ca mahāmuniḥ 01,200.009b@111_0010 parāt parataraṃ prāpto dharmāt samabhijagmivān 01,200.009b@111_0011 bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛduṛjur dvijaḥ 01,200.009b@111_0012 dharmeṇābhigataḥ sarvair devadānavamānavaiḥ 01,200.009b@111_0013 kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0014 sarvathā kṛtamaryādo deveṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0015 śataśaḥ somapā yajñe puṇyakarmakṛd agnicit 01,200.009b@111_0016 ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyavṛttāntakovidaḥ 01,200.009b@111_0017 ṛjur ārohavāñ śuklo bhūyiṣṭhapathiko 'naghaḥ 01,200.009b@111_0018 ślakṣṇayā śikhayopetaḥ saṃpannaḥ paramatviṣā 01,200.009b@111_0019 avadāte ca sūkṣme ca divye ca rucire śubhe 01,200.009b@111_0020 mahendradatte mahatī bibhrat paramavāsasī 01,200.009b@111_0021 jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhena vai 01,200.009b@111_0022 agnyarkasadṛśe divye dhārayan kuṇḍale śubhe 01,200.009b@111_0023 rājatacchatram ucchritya citraṃ paramavarcasam 01,200.009b@111_0024 prāpya duṣprāpam anyena brahmavarcasam uttamam 01,200.009b@111_0025 bhavane bhūmipālasya bṛhaspatir ivāplutaḥ 01,200.009b@111_0026 saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca 01,200.009b@111_0027 dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ 01,200.009b@111_0028 gāthāsāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām 01,200.009b@111_0029 ātmanā sarvamokṣibhyaḥ kṛtimān kṛtyavit tathā 01,200.009b@111_0030 yoktā dharme bahuvidhe mano matimatāṃ varaḥ 01,200.009b@111_0031 viditārthaḥ svasamayacchettā nigamasaṃśayān 01,200.009b@111_0032 arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchid asaṃśayaḥ 01,200.009b@111_0033 prakṛtyā dharmakuśalo nānādharmaviśāradaḥ 01,200.009b@111_0034 lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu 01,200.009b@111_0035 ekaśabdāṃś ca nānārthān ekārthāṃś ca pṛthak śrutīn 01,200.009b@111_0036 pṛthag arthābhidhānaṃ ca prayogāṇām avekṣitā 01,200.009b@111_0037 pramāṇabhūto lokasya sarvādhikaraṇeṣu ca 01,200.009b@111_0038 sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ sakalapūjitaḥ 01,200.009b@111_0039 svare svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0040 samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu 01,200.009b@111_0041 uddeśyānāṃ samākhyātā sarvam ākhyātam uddiśan 01,200.009b@111_0042 abhisaṃdhiṣu tattvajñaḥ padāny aṅgāny anusmaran 01,200.009b@111_0043 kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan 01,200.009b@111_0044 cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam 01,200.009b@111_0045 vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam 01,200.009b@111_0046 ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavān 01,200.009b@111_0047 eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanasvarān 01,200.009b@111_0048 vijñātā uktavākyānāṃ ekatāṃ bahutāṃ tathā 01,200.009b@111_0049 boddhā ca paramārthāṃś ca vividhāṃś ca vyatikramān 01,200.009b@111_0050 abhedataś ca bahuśo bahuśaś cāpi bhedataḥ 01,200.009b@111_0051 vacanānāṃ ca vividhān ādeśāṃś ca samīkṣitā 01,200.009b@111_0052 nānārthakuśalas tatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ 01,200.009b@111_0053 paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato 'rthataḥ 01,200.009b@111_0054 pratyayāṃś ca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam 01,200.009b@111_0055 pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca 01,200.009c nāradas tv atha devarṣir ājagāma yadṛcchayā 01,200.009d*1997_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca 01,200.009e āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,200.009f*1998_01 kṛṣṇājinottare tasminn upaviṣṭo mahān ṛṣiḥ 01,200.010a devarṣer upaviṣṭasya svayam arghyaṃ yathāvidhi 01,200.010c prādād yudhiṣṭhiro dhīmān rājyaṃ cāsmai nyavedayat 01,200.011a pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣiḥ prītamanābhavat 01,200.011c āśīrbhir vardhayitvā tu tam uvācāsyatām iti 01,200.012a niṣasādābhyanujñātas tato rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,200.012c preṣayām āsa kṛṣṇāyai bhagavantam upasthitam 01,200.013a śrutvaiva draupadī cāpi śucir bhūtvā samāhitā 01,200.013c jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,200.014a tasyābhivādya caraṇau devarṣer dharmacāriṇī 01,200.014c kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā 01,200.015a tasyāś cāpi sa dharmātmā satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,200.015c āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryās tu nāradaḥ 01,200.015e gamyatām iti hovāca bhagavāṃs tām aninditām 01,200.016a gatāyām atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān 01,200.016c vivikte pāṇḍavān sarvān uvāca bhagavān ṛṣiḥ 01,200.017a pāñcālī bhavatām ekā dharmapatnī yaśasvinī 01,200.017c yathā vo nātra bhedaḥ syāt tathā nītir vidhīyatām 01,200.018a sundopasundāv asurau bhrātarau sahitāv ubhau 01,200.018c āstām avadhyāv anyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau 01,200.019a ekarājyāv ekagṛhāv ekaśayyāsanāśanau 01,200.019c tilottamāyās tau hetor anyonyam abhijaghnatuḥ 01,200.020a rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmād anyonyapratibhāvikam 01,200.020c yathā vo nātra bhedaḥ syāt tat kuruṣva yudhiṣṭhira 01,200.020d*1999_01 yathā ca sarveṣu samaṃ tat kuruṣva mahārathāḥ 01,200.021 yudhiṣṭhira uvāca 01,200.021a sundopasundāv asurau kasya putrau mahāmune 01,200.021c utpannaś ca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyam aghnatām 01,200.022a apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilottamā 01,200.022c yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatus tau parasparam 01,200.023a etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana 01,200.023c śrotum icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 01,201.001 nārada uvāca 01,201.001a śṛṇu me vistareṇemam itihāsaṃ purātanam 01,201.001c bhrātṛbhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira 01,201.002a mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā 01,201.002c nikumbho nāma daityendras tejasvī balavān abhūt 01,201.003a tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau 01,201.003b*2000_01 sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau 01,201.003b*2000_02 tāv ekaniścayau daityāv ekakāryārthasaṃgatau 01,201.003b*2000_03 nirantaram avartetāṃ samaduḥkhasukhāv ubhau 01,201.003c sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṃ na gacchataḥ 01,201.004a anyonyasya priyakarāv anyonyasya priyaṃvadau 01,201.004c ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṃ yathā kṛtau 01,201.005a tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣv apy ekaniścayau 01,201.005c trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam 01,201.006a kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrograṃ tepatus tapaḥ 01,201.006c tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ 01,201.007a kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau 01,201.007c malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ 01,201.007d*2001_01 grīṣme pañcāgnisaṃyuktāv ekī utthātapāratau (sic) 01,201.007d*2001_02 śayānau toyamadhye tu varṣākāle yudhiṣṭhira 01,201.008a ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau 01,201.008c ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau 01,201.009a tayos tapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ 01,201.009c dhūmaṃ pramumuce vindhyas tad adbhutam ivābhavat 01,201.010a tato devābhavan bhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayos tapaḥ 01,201.010c tapovighātārtham atho devā vighnāni cakrire 01,201.011a ratnaiḥ pralobhayām āsuḥ strībhiś cobhau punaḥ punaḥ 01,201.011c na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau 01,201.012a atha māyāṃ punar devās tayoś cakrur mahātmanoḥ 01,201.012c bhaginyo mātaro bhāryās tayoḥ parijanas tathā 01,201.013a paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā 01,201.013c srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ 01,201.014a abhidhāvya tataḥ sarvās tau trāhīti vicukruśuḥ 01,201.014c na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau 01,201.015a yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtim anyataras tayoḥ 01,201.015c tataḥ striyas tā bhūtaṃ ca sarvam antaradhīyata 01,201.016a tataḥ pitāmahaḥ sākṣād abhigamya mahāsurau 01,201.016c vareṇa chandayām āsa sarvalokapitāmahaḥ 01,201.017a tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau 01,201.017c dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā 01,201.018a ūcatuś ca prabhuṃ devaṃ tatas tau sahitau tadā 01,201.018c āvayos tapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ 01,201.019a māyāvidāv astravidau balinau kāmarūpiṇau 01,201.019c ubhāv apy amarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ 01,201.020 pitāmaha uvāca 01,201.020a ṛte 'maratvam anyad vāṃ sarvam uktaṃ bhaviṣyati 01,201.020c anyad vṛṇītāṃ mṛtyoś ca vidhānam amaraiḥ samam 01,201.021a kariṣyāvedam iti yan mahad abhyutthitaṃ tapaḥ 01,201.021c yuvayor hetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate 01,201.022a trailokyavijayārthāya bhavadbhyām āsthitaṃ tapaḥ 01,201.022c hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomy aham 01,201.023 sundopasundāv ūcatuḥ 01,201.023a triṣu lokeṣu yad bhūtaṃ kiṃ cit sthāvarajaṅgamam 01,201.023c sarvasmān nau bhayaṃ na syād ṛte 'nyonyaṃ pitāmaha 01,201.024 pitāmaha uvāca 01,201.024a yat prārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmam etad dadāni vām 01,201.024c mṛtyor vidhānam etac ca yathāvad vāṃ bhaviṣyati 01,201.025 nārada uvāca 01,201.025a tataḥ pitāmaho dattvā varam etat tadā tayoḥ 01,201.025c nivartya tapasas tau ca brahmalokaṃ jagāma ha 01,201.026a labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāv api tāv ubhau 01,201.026c avadhyau sarvalokasya svam eva bhavanaṃ gatau 01,201.027a tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau 01,201.027c sarvaḥ suhṛjjanas tābhyāṃ pramodam upajagmivān 01,201.028a tatas tau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ 01,201.028c mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau 01,201.029a akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm 01,201.029c daityendrau paramaprītau tayoś caiva suhṛjjanaḥ 01,201.030a bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatām iti 01,201.030c pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsan gṛhe gṛhe 01,201.030d*2002_01 iti vācaḥ prahṛṣṭānāṃ tatra tatra mahātmanām 01,201.031a tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ 01,201.031c hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānām abhavat puram 01,201.032a tais tair vihārair bahubhir daityānāṃ kāmarūpiṇām 01,201.032c samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣām ahar ekam ivābhavat 01,202.001 nārada uvāca 01,202.001a utsave vṛttamātre tu trailokyākāṅkṣiṇāv ubhau 01,202.001c mantrayitvā tataḥ senāṃ tāv ājñāpayatāṃ tadā 01,202.002a suhṛdbhir abhyanujñātau daityavṛddhaiś ca mantribhiḥ 01,202.002c kṛtvā prāsthānikaṃ rātrau maghāsu yayatus tadā 01,202.003a gadāpaṭṭiśadhāriṇyā śūlamudgarahastayā 01,202.003c prasthitau sahadharmiṇyā mahatyā daityasenayā 01,202.004a maṅgalaiḥ stutibhiś cāpi vijayapratisaṃhitaiḥ 01,202.004c cāraṇaiḥ stūyamānau tu jagmatuḥ parayā mudā 01,202.005a tāv antarikṣam utpatya daityau kāmagamāv ubhau 01,202.005c devānām eva bhavanaṃ jagmatur yuddhadurmadau 01,202.006a tayor āgamanaṃ jñātvā varadānaṃ ca tat prabhoḥ 01,202.006c hitvā triviṣṭapaṃ jagmur brahmalokaṃ tataḥ surāḥ 01,202.007a tāv indralokaṃ nirjitya yakṣarakṣogaṇāṃs tathā 01,202.007c khecarāṇy api bhūtāni jigyatus tīvravikramau 01,202.008a antarbhūmigatān nāgāñ jitvā tau ca mahāsurau 01,202.008c samudravāsinaḥ sarvān mlecchajātīn vijigyatuḥ 01,202.009a tataḥ sarvāṃ mahīṃ jetum ārabdhāv ugraśāsanau 01,202.009c sainikāṃś ca samāhūya sutīkṣṇāṃ vācam ūcatuḥ 01,202.010a rājarṣayo mahāyajñair havyakavyair dvijātayaḥ 01,202.010c tejo balaṃ ca devānāṃ vardhayanti śriyaṃ tathā 01,202.011a teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ sarveṣām asuradviṣām 01,202.011c saṃbhūya sarvair asmābhiḥ kāryaḥ sarvātmanā vadhaḥ 01,202.012a evaṃ sarvān samādiśya pūrvatīre mahodadheḥ 01,202.012c krūrāṃ matiṃ samāsthāya jagmatuḥ sarvatomukham 01,202.013a yajñair yajante ye ke cid yājayanti ca ye dvijāḥ 01,202.013c tān sarvān prasabhaṃ dṛṣṭvā balinau jaghnatus tadā 01,202.014a āśrameṣv agnihotrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 01,202.014c gṛhītvā prakṣipanty apsu viśrabdhāḥ sainikās tayoḥ 01,202.015a tapodhanaiś ca ye śāpāḥ kruddhair uktā mahātmabhiḥ 01,202.015c nākrāmanti tayos te 'pi varadānena jṛmbhatoḥ 01,202.016a nākrāmanti yadā śāpā bāṇā muktāḥ śilāsv iva 01,202.016c niyamāṃs tadā parityajya vyadravanta dvijātayaḥ 01,202.017a pṛthivyāṃ ye tapaḥsiddhā dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ 01,202.017c tayor bhayād dudruvus te vainateyād ivoragāḥ 01,202.018a mathitair āśramair bhagnair vikīrṇakalaśasruvaiḥ 01,202.018c śūnyam āsīj jagat sarvaṃ kāleneva hataṃ yathā 01,202.019a rājarṣibhir adṛśyadbhir ṛṣibhiś ca mahāsurau 01,202.019c ubhau viniścayaṃ kṛtvā vikurvāte vadhaiṣiṇau 01,202.020a prabhinnakaraṭau mattau bhūtvā kuñjararūpiṇau 01,202.020c saṃlīnān api durgeṣu ninyatur yamasādanam 01,202.021a siṃhau bhūtvā punar vyāghrau punaś cāntarhitāv ubhau 01,202.021c tais tair upāyais tau krūrāv ṛṣīn dṛṣṭvā nijaghnatuḥ 01,202.022a nivṛttayajñasvādhyāyā praṇaṣṭanṛpatidvijā 01,202.022c utsannotsavayajñā ca babhūva vasudhā tadā 01,202.023a hāhābhūtā bhayārtā ca nivṛttavipaṇāpaṇā 01,202.023c nivṛttadevakāryā ca puṇyodvāhavivarjitā 01,202.024a nivṛttakṛṣigorakṣā vidhvastanagarāśramā 01,202.024c asthikaṅkālasaṃkīrṇā bhūr babhūvogradarśanā 01,202.025a nivṛttapitṛkāryaṃ ca nirvaṣaṭkāramaṅgalam 01,202.025c jagat pratibhayākāraṃ duṣprekṣyam abhavat tadā 01,202.026a candrādityau grahās tārā nakṣatrāṇi divaukasaḥ 01,202.026c jagmur viṣādaṃ tat karma dṛṣṭvā sundopasundayoḥ 01,202.027a evaṃ sarvā diśo daityau jitvā krūreṇa karmaṇā 01,202.027c niḥsapatnau kurukṣetre niveśam abhicakratuḥ 01,203.001 nārada uvāca 01,203.001a tato devarṣayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ 01,203.001c jagmus tadā parām ārtiṃ dṛṣṭvā tat kadanaṃ mahat 01,203.002a te 'bhijagmur jitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ 01,203.002c pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā 01,203.003a tato dadṛśur āsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham 01,203.003c siddhair brahmarṣibhiś caiva samantāt parivāritam 01,203.004a tatra devo mahādevas tatrāgnir vāyunā saha 01,203.004c candrādityau ca dharmaś ca parameṣṭhī tathā budhaḥ 01,203.005a vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ 01,203.005c ajāś caivāvimūḍhāś ca tejogarbhās tapasvinaḥ 01,203.005e ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmaham upāsate 01,203.006a tato 'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ 01,203.006c sundopasundayoḥ karma sarvam eva śaśaṃsire 01,203.007a yathākṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca 01,203.007c nyavedayaṃs tataḥ sarvam akhilena pitāmahe 01,203.008a tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ 01,203.008c tam evārthaṃ puraskṛtya pitāmaham acodayan 01,203.009a tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tad vacas tadā 01,203.009c muhūrtam iva saṃcintya kartavyasya viniścayam 01,203.010a tayor vadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇam āhvayat 01,203.010c dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ 01,203.010e sṛjyatāṃ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ 01,203.011a pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyam abhinandya ca 01,203.011c nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā prayatnataḥ 01,203.012a triṣu lokeṣu yat kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 01,203.012c samānayad darśanīyaṃ tat tad yatnāt tatas tataḥ 01,203.013a koṭiśaś cāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat 01,203.013c tāṃ ratnasaṃghātamayīm asṛjad devarūpiṇīm 01,203.014a sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā 01,203.014c triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat 01,203.015a na tasyāḥ sūkṣmam apy asti yad gātre rūpasaṃpadā 01,203.015c na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭir na sajjati nirīkṣatām 01,203.016a sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī 01,203.016b*2003_01 pitāmaham upātiṣṭhat kiṃ karomīti cābravīt 01,203.016b*2003_02 prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai dadau varam 01,203.016b*2003_03 kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ svaśriyānupamaṃ vapuḥ 01,203.016b*2003_04 sā tena varadānena kartuś ca kriyayā tadā 01,203.016c jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 01,203.017a tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yad vinirmitā 01,203.017c tilottamety atas tasyā nāma cakre pitāmahaḥ 01,203.017d*2004_01 brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalir vākyam abravīt 01,203.017d*2004_02 kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmy adyeha nirmitā 01,203.017d*2005=00 nārada uvāca 01,203.017d*2005_01 tatas tāṃ cārusarvāṅgīṃ manaḥprahlādinīṃ śubhām 01,203.017d*2005_02 uvāca bhagavān devaḥ kāryam etat prasādhyatām 01,203.018 pitāmaha uvāca 01,203.018a gaccha sundopasundābhyām asurābhyāṃ tilottame 01,203.018c prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam 01,203.019a tvatkṛte darśanād eva rūpasaṃpatkṛtena vai 01,203.019c virodhaḥ syād yathā tābhyām anyonyena tathā kuru 01,203.020 nārada uvāca 01,203.020a sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham 01,203.020c cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam 01,203.021a prāṅmukho bhagavān āste dakṣiṇena maheśvaraḥ 01,203.021c devāś caivottareṇāsan sarvatas tv ṛṣayo 'bhavan 01,203.022a kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tat pradakṣiṇam 01,203.022b*2006_01 brahmā viṣṇuś ca bhagavān tṛṇīkṛtyāvatiṣṭhatām 01,203.022c indraḥ sthāṇuś ca bhagavān dhairyeṇa pratyavasthitau 01,203.023a draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatas tadā 01,203.023c anyad añcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.024a pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.024c gatāyāś cottaraṃ pārśvam uttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.025a mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ 01,203.025c raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato 'bhavat 01,203.026a evaṃ caturmukhaḥ sthāṇur mahādevo 'bhavat purā 01,203.026c tathā sahasranetraś ca babhūva balasūdanaḥ 01,203.027a tathā devanikāyānām ṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ 01,203.027c mukhāny abhipravartante yena yāti tilottamā 01,203.028a tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām 01,203.028c sarveṣām eva bhūyiṣṭham ṛte devaṃ pitāmaham 01,203.029a gacchantyās tu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ 01,203.029c kṛtam ity eva tat kāryaṃ menire rūpasaṃpadā 01,203.030a tilottamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lokabhāvanaḥ 01,203.030c sarvān visarjayām āsa devān ṛṣigaṇāṃś ca tān 01,203.030d*2007_01 kṛtaṃ kāryam iti śrīmān abravīc ca pitāmahaḥ 01,204.001 nārada uvāca 01,204.001a jitvā tu pṛthivīṃ daityau niḥsapatnau gatavyathau 01,204.001c kṛtvā trailokyam avyagraṃ kṛtakṛtyau babhūvatuḥ 01,204.002a devagandharvayakṣāṇāṃ nāgapārthivarakṣasām 01,204.002c ādāya sarvaratnāni parāṃ tuṣṭim upāgatau 01,204.003a yadā na pratiṣeddhāras tayoḥ santīha ke cana 01,204.003c nirudyogau tadā bhūtvā vijahrāte 'marāv iva 01,204.004a strībhir mālyaiś ca gandhaiś ca bhakṣair bhojyaiś ca puṣkalaiḥ 01,204.004c pānaiś ca vividhair hṛdyaiḥ parāṃ prītim avāpatuḥ 01,204.005a antaḥpure vanodyāne parvatopavaneṣu ca 01,204.005c yathepsiteṣu deśeṣu vijahrāte 'marāv iva 01,204.006a tataḥ kadā cid vindhyasya pṛṣṭhe samaśilātale 01,204.006c puṣpitāgreṣu śāleṣu vihāram abhijagmatuḥ 01,204.007a divyeṣu sarvakāmeṣu samānīteṣu tatra tau 01,204.007c varāsaneṣu saṃhṛṣṭau saha strībhir niṣedatuḥ 01,204.008a tato vāditranṛttābhyām upātiṣṭhanta tau striyaḥ 01,204.008c gītaiś ca stutisaṃyuktaiḥ prītyartham upajagmire 01,204.008d*2008_01 nāmāpi tasyāḥ saṃhāraṃ vikāraṃ ca karoti vai 01,204.008d*2008_02 kiṃ punar darśanaṃ tasyā vilāsollāsitaṃ prabho 01,204.008d*2008_03 rahaḥpracārakuśalā mṛdugadgadabhāṣiṇī 01,204.008d*2008_04 kiṃ nu nārī chalayati suraktā tu sulocanā 01,204.008d*2008_05 muner api mano vaśyaṃ sarāgaṃ kurute 'ṅganā 01,204.008d*2008_06 prasannaṃ kāntijananaṃ saṃdhyeva śaśimaṇḍalam 01,204.008d*2008_07 manaḥ prahlāyantībhir mardayantībhir apy alam 01,204.008d*2008_08 mahānto 'pi hi bhidyante strībhir adbhir ivācalāḥ 01,204.009a tatas tilottamā tatra vane puṣpāṇi cinvatī 01,204.009c veṣam ākṣiptam ādhāya raktenaikena vāsasā 01,204.010a nadītīreṣu jātān sā karṇikārān vicinvatī 01,204.010c śanair jagāma taṃ deśaṃ yatrāstāṃ tau mahāsurau 01,204.011a tau tu pītvā varaṃ pānaṃ madaraktāntalocanau 01,204.011c dṛṣṭvaiva tāṃ varārohāṃ vyathitau saṃbabhūvatuḥ 01,204.012a tāv utpatyāsanaṃ hitvā jagmatur yatra sā sthitā 01,204.012c ubhau ca kāmasaṃmattāv ubhau prārthayataś ca tām 01,204.013a dakṣiṇe tāṃ kare subhrūṃ sundo jagrāha pāṇinā 01,204.013c upasundo 'pi jagrāha vāme pāṇau tilottamām 01,204.014a varapradānamattau tāv aurasena balena ca 01,204.014c dhanaratnamadābhyāṃ ca surāpānamadena ca 01,204.014d*2009_01 tau kaṭākṣeṇa daityendrāv ākarṣantī muhur muhuḥ 01,204.014d*2009_02 dakṣiṇena kaṭākṣeṇa sundaṃ jagrāha bhāminī 01,204.014d*2009_03 vāmenaiva kaṭākṣeṇa upasundaṃ jighūkṣatī 01,204.014d*2009_04 gandhābharaṇarūpais tau vyāmoham upajagmatuḥ 01,204.015a sarvair etair madair mattāv anyonyaṃ bhrukuṭīkṛtau 01,204.015c madakāmasamāviṣṭau parasparam athocatuḥ 01,204.016a mama bhāryā tava gurur iti sundo 'bhyabhāṣata 01,204.016c mama bhāryā tava vadhūr upasundo 'bhyabhāṣata 01,204.017a naiṣā tava mamaiṣeti tatra tau manyur āviśat 01,204.017b*2010_01 tasyā rūpeṇa saṃmattau vigatasnehasauhṛdau 01,204.017c tasyā hetor gade bhīme tāv ubhāv apy agṛhṇatām 01,204.018a tau pragṛhya gade bhīme tasyāḥ kāmena mohitau 01,204.018c ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity anyonyaṃ nijaghnatuḥ 01,204.019a tau gadābhihatau bhīmau petatur dharaṇītale 01,204.019c rudhireṇāvaliptāṅgau dvāv ivārkau nabhaścyutau 01,204.020a tatas tā vidrutā nāryaḥ sa ca daityagaṇas tadā 01,204.020c pātālam agamat sarvo viṣādabhayakampitaḥ 01,204.021a tataḥ pitāmahas tatra saha devair maharṣibhiḥ 01,204.021c ājagāma viśuddhātmā pūjayiṣyaṃs tilottamām 01,204.022a vareṇa chanditā sā tu brahmaṇā prītim eva ha 01,204.022c varayām āsa tatraināṃ prītaḥ prāha pitāmahaḥ 01,204.023a ādityacaritāṃl lokān vicariṣyasi bhāmini 01,204.023c tejasā ca sudṛṣṭāṃ tvāṃ na kariṣyati kaś cana 01,204.024a evaṃ tasyai varaṃ dattvā sarvalokapitāmahaḥ 01,204.024c indre trailokyam ādhāya brahmalokaṃ gataḥ prabhuḥ 01,204.025a evaṃ tau sahitau bhūtvā sarvārtheṣv ekaniścayau 01,204.025c tilottamārthe saṃkruddhāv anyonyam abhijaghnatuḥ 01,204.026a tasmād bravīmi vaḥ snehāt sarvān bharatasattamān 01,204.026c yathā vo nātra bhedaḥ syāt sarveṣāṃ draupadīkṛte 01,204.026e tathā kuruta bhadraṃ vo mama cet priyam icchatha 01,204.026f*2011_01 yathā sundopasundābhyāṃ tathā na syād yudhiṣṭhira 01,204.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,204.027a evam uktā mahātmāno nāradena maharṣiṇā 01,204.027c samayaṃ cakrire rājaṃs te 'nyonyena samāgatāḥ 01,204.027e samakṣaṃ tasya devarṣer nāradasyāmitaujasaḥ 01,204.027f*2012_01 ekaikasya gṛhe kṛṣṇā vased varṣam akalmaṣā 01,204.028a draupadyā naḥ sahāsīnam anyo 'nyaṃ yo 'bhidarśayet 01,204.028c sa no dvādaśa varṣāṇi brahmacārī vane vaset 01,204.029a kṛte tu samaye tasmin pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 01,204.029b*2013_01 tataḥ sa bhagavāṃs tatra pāṇḍavair arcitaḥ prabhuḥ 01,204.029c nārado 'py agamat prīta iṣṭaṃ deśaṃ mahāmuniḥ 01,204.030a evaṃ taiḥ samayaḥ pūrvaṃ kṛto naradacoditaiḥ 01,204.030c na cābhidyanta te sārve tadānyonyena bhārata 01,204.030d*2014_01 etad vistarataḥ sarvam ākhyātaṃ te nareśvara 01,204.030d*2014_02 kāle ca tasmin saṃpannaṃ yathāvaj janamejaya 01,205.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,205.001a evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃs tatra pāṇḍavāḥ 01,205.001c vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ 01,205.002a teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānām amitaujasām 01,205.002c babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī 01,205.003a te tayā taiś ca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ 01,205.003c babhūva paramaprītā nāgair iva sarasvatī 01,205.004a vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,205.004c vyavardhan kuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ 01,205.005a atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃ pate 01,205.005c kasya cit taskarāḥ ke cij jahrur gā nṛpasattama 01,205.006a hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ 01,205.006c āgamya khāṇḍavaprastham udakrośata pāṇḍavān 01,205.007a hriyate godhanaṃ kṣudrair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ 01,205.007c prasahya vo 'smād viṣayād abhidhāvata pāṇḍavāḥ 01,205.008a brāhmaṇasya pramattasya havir dhvāṅkṣair vilupyate 01,205.008c śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati 01,205.008d*2015_01 arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam 01,205.008d*2015_02 tam āhuḥ sarvalokasya samagraṃ pāpacāriṇam 01,205.009a brāhmaṇasve hṛte corair dharmārthe ca vilopite 01,205.009c rorūyamāṇe ca mayi kriyatām astradhāraṇam 01,205.010a rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ 01,205.010c tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,205.011a śrutvā caiva mahābāhur mā bhair ity āha taṃ dvijam 01,205.011c āyudhāni ca yatrāsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,205.011e kṛṣṇayā saha tatrāsīd dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,205.012a sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ 01,205.012c tasya cārtasya tair vākyaiś codyamānaḥ punaḥ punaḥ 01,205.012e ākrande tatra kaunteyaś cintayām āsa duḥkhitaḥ 01,205.013a hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇasya tapasvinaḥ 01,205.013c aśrupramārjanaṃ tasya kartavyam iti niścitaḥ 01,205.014a upaprekṣaṇajo 'dharmaḥ sumahān syān mahīpateḥ 01,205.014c yady asya rudato dvāri na karomy adya rakṣaṇam 01,205.015a anāstikyaṃ ca sarveṣām asmākam api rakṣaṇe 01,205.015c pratitiṣṭheta loke 'sminn adharmaś caiva no bhavet 01,205.016a anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ 01,205.016c ajātaśatror nṛpater mama caivāpriyaṃ bhavet 01,205.017a anupraveśe rājñas tu vanavāso bhaven mama 01,205.017b*2016_01 sarvam anyat parihṛtaṃ dharṣaṇāt tu mahīpateḥ 01,205.017c adharmo vā mahān astu vane vā maraṇaṃ mama 01,205.017e śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate 01,205.018a evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,205.018b*2017_01 mukham ācchādya nibiḍam uttarīyeṇa vāsasā 01,205.018c anupraviśya rājānam āpṛcchya ca viśāṃ pate 01,205.019a dhanur ādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata 01,205.019c brāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvat paradhanaiṣiṇaḥ 01,205.020a na dūre te gatāḥ kṣudrās tāvad gacchāmahe saha 01,205.020c yāvad āvartayāmy adya corahastād dhanaṃ tava 01,205.021a so 'nusṛtya mahābāhur dhanvī varmī rathī dhvajī 01,205.021c śarair vidhvaṃsitāṃś corān avajitya ca tad dhanam 01,205.022a brāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ 01,205.022b*2018_01 tatas tad godhanaṃ pārtho dattvā tasmai dvijātaye 01,205.022c ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ 01,205.023a so 'bhivādya gurūn sarvāṃs taiś cāpi pratinanditaḥ 01,205.023c dharmarājam uvācedaṃ vratam ādiśyatāṃ mama 01,205.024a samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśanān mayā 01,205.024c vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hy eṣa naḥ kṛtaḥ 01,205.025a ity ukto dharmarājas tu sahasā vākyam apriyam 01,205.025c katham ity abravīd vācā śokārtaḥ sajjamānayā 01,205.025e yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaram acyutam 01,205.025f*2019_01 uvāca dīno rājā ca dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 01,205.026a pramāṇam asmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco 'nagha 01,205.026c anupraveśe yad vīra kṛtavāṃs tvaṃ mamāpriyam 01,205.026e sarvaṃ tad anujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi 01,205.027a guror anupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ 01,205.027c yavīyaso 'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ 01,205.028a nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama 01,205.028c na hi te dharmalopo 'sti na ca me dharṣaṇā kṛtā 01,205.029 arjuna uvāca 01,205.029a na vyājena cared dharmam iti me bhavataḥ śrutam 01,205.029c na satyād vicaliṣyāmi satyenāyudham ālabhe 01,205.029d*2020_01 kriyate svīkṛte rājan na hi ced ātmanā vratam 01,205.029d*2020_02 bhidyeta setuś cādharmo 'py ayaśaḥ prāpnuyāṃ mahat 01,205.029d*2021_01 ājñā tu mama dātavyā bhavatā kīrtivardhana 01,205.029d*2021_02 bhavadājñām ṛte kiṃ cin na kāryam iti niścayaḥ 01,205.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,205.030a so 'bhyanujñāpya rājānaṃ brahmacaryāya dīkṣitaḥ 01,205.030c vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha 01,206.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,206.001a taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaskaram 01,206.001c anujagmur mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ 01,206.002a vedavedāṅgavidvāṃsas tathaivādhyātmacintakāḥ 01,206.002c caukṣāś ca bhagavadbhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāś ca ye 01,206.003a kathakāś cāpare rājañ śramaṇāś ca vanaukasaḥ 01,206.003c divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ dvijāḥ 01,206.004a etaiś cānyaiś ca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ 01,206.004c vṛtaḥ ślakṣṇakathaiḥ prāyān marudbhir iva vāsavaḥ 01,206.005a ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca 01,206.005c saritaḥ sāgarāṃś caiva deśān api ca bhārata 01,206.006a puṇyāni caiva tīrthāni dadarśa bharatarṣabha 01,206.006c sa gaṅgādvāram āsādya niveśam akarot prabhuḥ 01,206.007a tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu me janamejaya 01,206.007c kṛtavān yad viśuddhātmā pāṇḍūnāṃ pravaro rathī 01,206.008a niviṣṭe tatra kaunteye brāhmaṇeṣu ca bhārata 01,206.008c agnihotrāṇi viprās te prāduścakrur anekaśaḥ 01,206.009a teṣu prabodhyamāneṣu jvaliteṣu huteṣu ca 01,206.009c kṛtapuṣpopahāreṣu tīrāntaragateṣu ca 01,206.010a kṛtābhiṣekair vidvadbhir niyataiḥ satpathi sthitaiḥ 01,206.010c śuśubhe 'tīva tad rājan gaṅgādvāraṃ mahātmabhiḥ 01,206.011a tathā paryākule tasmin niveśe pāṇḍunandanaḥ 01,206.011c abhiṣekāya kaunteyo gaṅgām avatatāra ha 01,206.012a tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahān 01,206.012c uttitīrṣur jalād rājann agnikāryacikīrṣayā 01,206.013a apakṛṣṭo mahābāhur nāgarājasya kanyayā 01,206.013c antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā 01,206.013d*2022_01 gṛhītvā svapitur veśma nīto 'yaṃ pāṇḍunandanaḥ 01,206.014a dadarśa pāṇḍavas tatra pāvakaṃ susamāhitam 01,206.014c kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite 01,206.015a tatrāgnikāryaṃ kṛtavān kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,206.015c aśaṅkamānena hutas tenātuṣyad dhutāśanaḥ 01,206.016a agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā 01,206.016c prahasann iva kaunteya idaṃ vacanam abravīt 01,206.017a kim idaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavaty asi bhāmini 01,206.017c kaś cāyaṃ subhago deśaḥ kā ca tvaṃ kasya cātmajā 01,206.018 ulūpy uvāca 01,206.018a airāvatakule jātaḥ kauravyo nāma pannagaḥ 01,206.018c tasyāsmi duhitā pārtha ulūpī nāma pannagī 01,206.019a sāhaṃ tvām abhiṣekārtham avatīrṇaṃ samudragām 01,206.019c dṛṣṭavaty eva kaunteya kandarpeṇāsmi mūrcchitā 01,206.020a tāṃ mām anaṅgamathitāṃ tvatkṛte kurunandana 01,206.020c ananyāṃ nandayasvādya pradānenātmano rahaḥ 01,206.021 arjuna uvāca 01,206.021a brahmacaryam idaṃ bhadre mama dvādaśavārṣikam 01,206.021c dharmarājena cādiṣṭaṃ nāham asmi svayaṃvaśaḥ 01,206.022a tava cāpi priyaṃ kartum icchāmi jalacāriṇi 01,206.022c anṛtaṃ noktapūrvaṃ ca mayā kiṃ cana karhi cit 01,206.023a kathaṃ ca nānṛtaṃ tat syāt tava cāpi priyaṃ bhavet 01,206.023c na ca pīḍyeta me dharmas tathā kuryāṃ bhujaṃgame 01,206.024 ulūpy uvāca 01,206.024a jānāmy ahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīm 01,206.024c yathā ca te brahmacaryam idam ādiṣṭavān guruḥ 01,206.025a parasparaṃ vartamānān drupadasyātmajāṃ prati 01,206.025c yo no 'nupraviśen mohāt sa no dvādaśavārṣikam 01,206.025e vane cared brahmacaryam iti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ 01,206.026a tad idaṃ draupadīhetor anyonyasya pravāsanam 01,206.026b*2023_01 nāradasyājñayā tatra kṛtaṃ dharmariraṃsayā 01,206.026b*2023_02 ekaḥ saṃvatsaraḥ pūrṇaḥ pañcadhā śakalīkṛtaḥ 01,206.026b*2023_03 draupadyām eva kaunteya nāradasyābhyanujñayā 01,206.026c kṛtaṃ vas tatra dharmārtham atra dharmo na duṣyati 01,206.026d*2024_01 tvayā kāmapracārāya preritaṃ na hi yan manaḥ 01,206.026d*2024_02 tasmāt tava pratyavāyo yujyate na hi kutra cit 01,206.027a paritrāṇaṃ ca kartavyam ārtānāṃ pṛthulocana 01,206.027c kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmo na lupyate 01,206.028a yadi vāpy asya dharmasya sūkṣmo 'pi syād vyatikramaḥ 01,206.028c sa ca te dharma eva syād dāttvā prāṇān mamārjuna 01,206.029a bhaktāṃ bhajasva māṃ pārtha satām etan mataṃ prabho 01,206.029c na kariṣyasi ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya 01,206.030a prāṇadānān mahābāho cara dharmam anuttamam 01,206.030c śaraṇaṃ ca prapannāsmi tvām adya puruṣottama 01,206.031a dīnān anāthān kaunteya parirakṣasi nityaśaḥ 01,206.031c sāhaṃ śaraṇam abhyemi roravīmi ca duḥkhitā 01,206.032a yāce tvām abhikāmāhaṃ tasmāt kuru mama priyam 01,206.032c sa tvam ātmapradānena sakāmāṃ kartum arhasi 01,206.033 vaiśaṃpāyana uvāca 01,206.033a evam uktas tu kaunteyaḥ pannageśvarakanyayā 01,206.033c kṛtavāṃs tat tathā sarvaṃ dharmam uddiśya kāraṇam 01,206.034a sa nāgabhavane rātriṃ tām uṣitvā pratāpavān 01,206.034b*2025_01 putram utpādayām āsa tasyāṃ sa sumanoharam 01,206.034b*2025_02 irāvantaṃ mahābhāgaṃ mahābalaparākramam 01,206.034b*2026_01 prabhāte 'bhyuṣitolūpyā prāpitaḥ svaṃ niveśanam 01,206.034c udite 'bhyutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāt 01,206.034d*2027_01 ājagāmārjuno dhīmān gaṅgādvārāśramaṃ prati 01,206.034d*2028_01 niścakrāma tadā pārthaḥ svam eva bhavanaṃ śubham 01,206.034d*2029_01 āgatas tu punas tatra gaṅgādvāraṃ tayā saha 01,206.034d*2029_02 parityajya gatā sādhvī ulūpī nijamandiram 01,206.034d*2029_03 dattvā varam ajeyatvaṃ jale sarvatra bhārata 01,206.034d*2029_04 sādhyā jalacarāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 01,207.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,207.001a kathayitvā tu tat sarvaṃ brāhmaṇebhyaḥ sa bhārata 01,207.001c prayayau himavatpārśvaṃ tato vajradharātmajaḥ 01,207.002a agastyavaṭam āsādya vasiṣṭhasya ca parvatam 01,207.002c bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāñ śaucam ātmanaḥ 01,207.003a pradadau gosahasrāṇi tīrtheṣv āyataneṣu ca 01,207.003c niveśāṃś ca dvijātibhyaḥ so 'dadat kurusattamaḥ 01,207.004a hiraṇyabindos tīrthe ca snātvā puruṣasattamaḥ 01,207.004c dṛṣṭavān parvataśreṣṭhaṃ puṇyāny āyatanāni ca 01,207.005a avatīrya naraśreṣṭho brāhmaṇaiḥ saha bhārata 01,207.005c prācīṃ diśam abhiprepsur jagāma bharatarṣabhaḥ 01,207.006a ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavān kurusattamaḥ 01,207.006c nadīṃ cotpalinīṃ ramyām araṇyaṃ naimiṣaṃ prati 01,207.007a nandām aparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīm 01,207.007c mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgām api ca bhārata 01,207.008a evaṃ sarvāṇi tīrthāni paśyamānas tathāśramān 01,207.008c ātmanaḥ pāvanaṃ kurvan brāhmaṇebhyo dadau vasu 01,207.009a aṅgavaṅgakaliṅgeṣu yāni puṇyāni kāni cit 01,207.009c jagāma tāni sarvāṇi tīrthāny āyatanāni ca 01,207.009e dṛṣṭvā ca vidhivat tāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ 01,207.010a kaliṅgarāṣṭradvāreṣu brāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ 01,207.010c abhyanujñāya kaunteyam upāvartanta bhārata 01,207.011a sa tu tair abhyanujñātaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,207.011c sahāyair alpakaiḥ śūraḥ prayayau yena sāgaram 01,207.012a sa kaliṅgān atikramya deśān āyatanāni ca 01,207.012c dharmyāṇi ramaṇīyāni prekṣamāṇo yayau prabhuḥ 01,207.012d*2030_01 śūrpākāram athāplutya sāgarānūpam āśritaḥ 01,207.013a mahendraparvataṃ dṛṣṭvā tāpasair upaśobhitam 01,207.013b*2031_01 godāvaryāṃ tataḥ snātvā tām atītya mahābalaḥ 01,207.013b*2031_02 kāverīṃ tāṃ samāsādya saṃgame sāgarasya ha 01,207.013b*2031_03 snātvā saṃpūjya devāṃś ca pitṝṃś ca ṛṣibhiḥ saha 01,207.013c samudratīreṇa śanair maṇalūraṃ jagāma ha 01,207.014a tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 01,207.014b*2032_01 atha trayodaśe māse maṇalūreśvaraṃ prabhum 01,207.014c abhigamya mahābāhur abhyagacchan mahīpatim 01,207.014e maṇalūreśvaraṃ rājan dharmajñaṃ citravāhanam 01,207.014f*2033_01 sarvaśāstreṣu netāraṃ sarvāstrajñam akalmaṣam 01,207.014f*2033_02 dharme satye dame śauce śaurye caiva viśeṣataḥ 01,207.014f*2033_03 dvijarājaṛṣīṇāṃ ca dhārmikāṇāṃ mahītale 01,207.014f*2033_04 kīrtane copamābhūtaṃ kṣatradharmavid uttamam 01,207.014f*2034_01 sa ca taṃ pratijagrāha vidhipūrveṇa pāṇḍavam 01,207.015a tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā 01,207.015c tāṃ dadarśa pure tasmin vicarantīṃ yadṛcchayā 01,207.016a dṛṣṭvā ca tāṃ varārohāṃ cakame caitravāhinīm 01,207.016c abhigamya ca rājānaṃ jñāpayat svaṃ prayojanam 01,207.016d*2035_01 dehi me khalv imāṃ rājan kṣatriyāya mahātmane 01,207.016d*2035_02 tac chrutvā tv abravīd rājā kasya putro 'si nāma kim 01,207.016d*2035_03 uvāca taṃ pāṇḍavo 'haṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,207.016e tam uvācātha rājā sa sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 01,207.017a rājā prabhaṃkaro nāma kule asmin babhūva ha 01,207.017c aputraḥ prasavenārthī tapas tepe sa uttamam 01,207.018a ugreṇa tapasā tena praṇipātena śaṃkaraḥ 01,207.018c īśvaras toṣitas tena mahādeva umāpatiḥ 01,207.019a sa tasmai bhagavān prādād ekaikaṃ prasavaṃ kule 01,207.019c ekaikaḥ prasavas tasmād bhavaty asmin kule sadā 01,207.020a teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire 01,207.020c kanyā tu mama jāteyaṃ kulasyotpādanī dhruvam 01,207.021a putro mameyam iti me bhāvanā puruṣottama 01,207.021c putrikā hetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha 01,207.021d*2036_01 tasmād ekaḥ suto yo 'syāṃ jāyate bhārata tvayā 01,207.022a etac chulkaṃ bhavatv asyāḥ kulakṛj jāyatām iha 01,207.022c etena samayenemāṃ pratigṛhṇīṣva pāṇḍava 01,207.023a sa tatheti pratijñāya kanyāṃ tāṃ pratigṛhya ca 01,207.023b*2037_01 māse trayodaśe pārthaḥ kṛtvā vaivāhikīṃ kriyām 01,207.023c uvāsa nagare tasmin kaunteyas trihimāḥ samāḥ 01,207.023d*2038_01 tasyāṃ sute samutpanne pariṣvajya varāṅganām 01,207.023d*2038_02 āmantrya nṛpatiṃ taṃ tu jagāma parivartitum 01,208.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,208.001a tataḥ samudre tīrthāni dakṣiṇe bharatarṣabhaḥ 01,208.001c abhyagacchat supuṇyāni śobhitāni tapasvibhiḥ 01,208.002a varjayanti sma tīrthāni pañca tatra tu tāpasāḥ 01,208.002c ācīrṇāni tu yāny āsan purastāt tu tapasvibhiḥ 01,208.003a agastyatīrthaṃ saubhadraṃ paulomaṃ ca supāvanam 01,208.003c kāraṃdhamaṃ prasannaṃ ca hayamedhaphalaṃ ca yat 01,208.003e bhāradvājasya tīrthaṃ ca pāpapraśamanaṃ mahat 01,208.003f*2039_01 etāni pañca tīrthāni dadarśa kurusattamaḥ 01,208.004a viviktāny upalakṣyātha tāni tīrthāni pāṇḍavaḥ 01,208.004c dṛṣṭvā ca varjyamānāni munibhir dharmabuddhibhiḥ 01,208.005a tapasvinas tato 'pṛcchat prājñaliḥ kurunandanaḥ 01,208.005c tīrthānīmāni varjyante kimarthaṃ brahmavādibhiḥ 01,208.006 tāpasā ūcuḥ 01,208.006a grāhāḥ pañca vasanty eṣu haranti ca tapodhanān 01,208.006c ata etāni varjyante tīrthāni kurunandana 01,208.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,208.007a teṣāṃ śrutvā mahābāhur vāryamāṇas tapodhanaiḥ 01,208.007c jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ puruṣasattamaḥ 01,208.008a tataḥ saubhadram āsādya maharṣes tīrtham uttamam 01,208.008c vigāhya tarasā śūraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ 01,208.009a atha taṃ puruṣavyāghram antarjalacaro mahān 01,208.009c nijagrāha jale grāhaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 01,208.010a sa tam ādāya kaunteyo visphurantaṃ jalecaram 01,208.010c udatiṣṭhan mahābāhur balena balināṃ varaḥ 01,208.011a utkṛṣṭa eva tu grāhaḥ so 'rjunena yaśasvinā 01,208.011c babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā 01,208.011e dīpyamānā śriyā rājan divyarūpā manoramā 01,208.012a tad adbhutaṃ mahad dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,208.012c tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanam abravīt 01,208.013a kā vai tvam asi kalyāṇi kuto vāsi jalecarī 01,208.013c kimarthaṃ ca mahat pāpam idaṃ kṛtavatī purā 01,208.014 nāry uvāca 01,208.014a apsarāsmi mahābāho devāraṇyavicāriṇī 01,208.014c iṣṭā dhanapater nityaṃ vargā nāma mahābala 01,208.015a mama sakhyaś catasro 'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ 01,208.015c tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi lokapālaniveśanam 01,208.016a tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,208.016c rūpavantam adhīyānam ekam ekāntacāriṇam 01,208.017a tasya vai tapasā rājaṃs tad vanaṃ tejasāvṛtam 01,208.017c āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnaṃ sa vyavabhāsayat 01,208.018a tasya dṛṣṭvā tapas tādṛg rūpaṃ cādbhutadarśanam 01,208.018c avatīrṇāḥ sma taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā 01,208.019a ahaṃ ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā 01,208.019c yaugapadyena taṃ vipram abhyagacchāma bhārata 01,208.020a gāyantyo vai hasantyaś ca lobhayantyaś ca taṃ dvijam 01,208.020b*2040_01 prekṣaṇāni ca kurvantyo vivṛtaṃ kārayanti ca 01,208.020b*2040_02 anicchantya ivāṅgāni hāsabhāvavilāsitaiḥ 01,208.020b*2040_03 bāhūrumūladantānāṃ darśanaṃ vai varāṅganāḥ 01,208.020b*2040_04 kurvantyo lobhayantyaś ca taṃ dvijaṃ paritaḥ sthitāḥ 01,208.020c sa ca nāsmāsu kṛtavān mano vīra kathaṃ cana 01,208.020e nākampata mahātejāḥ sthitas tapasi nirmale 01,208.021a so 'śapat kupito 'smāṃs tu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha 01,208.021c grāhabhūtā jale yūyaṃ cariṣyadhvaṃ śataṃ samāḥ 01,209.001 vargovāca 01,209.001a tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama 01,209.001c āyāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapodhanam acyutam 01,209.002a rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ 01,209.002c ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantum arhasi no dvija 01,209.003a eṣa eva vadho 'smākaṃ suparyāptas tapodhana 01,209.003c yad vayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvām ihāgatāḥ 01,209.004a avadhyās tu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ 01,209.004c tasmād dharmeṇa dharmajña nāsmān hiṃsitum arhasi 01,209.005a sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate 01,209.005c satyo bhavatu kalyāṇa eṣa vādo manīṣiṇām 01,209.006a śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam 01,209.006c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāt tvaṃ kṣantum arhasi 01,209.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,209.007a evam uktas tu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt 01,209.007c prasādaṃ kṛtavān vīra ravisomasamaprabhaḥ 01,209.008 brāhmaṇa uvāca 01,209.008a śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvam akṣayavācakam 01,209.008c parimāṇaṃ śataṃ tv etan naitad akṣayavācakam 01,209.009a yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñ jale 01,209.009c utkarṣati jalāt kaś cit sthalaṃ puruṣasattamaḥ 01,209.010a tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svarūpaṃ pratipatsyatha 01,209.010c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadā cana 01,209.011a tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ prabhṛti caiva ha 01,209.011c nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ 01,209.011e puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇām 01,209.012 vargovāca 01,209.012a tato 'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam 01,209.012c acintayāmopasṛtya tasmād deśāt suduḥkhitāḥ 01,209.013a kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram 01,209.013c samāgacchema yo nas tad rūpam āpādayet punaḥ 01,209.014a tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtād iva bhārata 01,209.014c dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣim uta nāradam 01,209.015a sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣim amitadyutim 01,209.015c abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vyathitānanāḥ 01,209.016a sa no 'pṛcchad duḥkhamūlam uktavatyo vayaṃ ca tat 01,209.016b*2041_01 kva gacchāmo vayaṃ sarvā yatra lapsyāmahe punaḥ 01,209.016c śrutvā tac ca yathāvṛttam idaṃ vacanam abravīt 01,209.017a dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai 01,209.017c puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata māciram 01,209.018a tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavo vo dhanaṃjayaḥ 01,209.018c mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhād asmān na saṃśayaḥ 01,209.018d*2042_01 ity uktvā nāradaḥ sarvās tatraivāntaradhīyata 01,209.019a tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyam ihāgatāḥ 01,209.019c tad idaṃ satyam evādya mokṣitāhaṃ tvayānagha 01,209.020a etās tu mama vai sakhyaś catasro 'nyā jale sthitāḥ 01,209.020c kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya 01,209.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,209.021a tatas tāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate 01,209.021c tasmāc chāpād adīnātmā mokṣayām āsa vīryavān 01,209.022a utthāya ca jalāt tasmāt pratilabhya vapuḥ svakam 01,209.022c tās tadāpsaraso rājann adṛśyanta yathā purā 01,209.023a tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ 01,209.023c citrāṅgadāṃ punar draṣṭuṃ maṇalūrapuraṃ yayau 01,209.024a tasyām ajanayat putraṃ rājānaṃ babhruvāhanam 01,209.024c taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājan gokarṇam abhito 'gamat 01,209.024c@112_0001 citravāhanam abravīt 01,209.024c@112_0002 citrāṅgadāyāḥ śulkaṃ ca gṛhṇemaṃ babhruvāhanam 01,209.024c@112_0003 anena tu bhaviṣyāmi ṛṇān mukto janādhipa 01,209.024c@112_0004 citrāṅgadāṃ punar vākyam abravīt pākaśāsaniḥ 01,209.024c@112_0005 ihaiva bhava bhadre tvaṃ babhruvāhanavardhanā 01,209.024c@112_0006 indraprasthanivāsaṃ me āgatā tatra raṃsyase 01,209.024c@112_0007 kuntīṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmaṃ bhrātarau me kanīyasau 01,209.024c@112_0008 āgatā tatra paśyethā anyān api ca bāndhavān 01,209.024c@112_0009 bāndhavaiḥ sahitā bhadre nandase tvam anindite 01,209.024c@112_0010 dharme sthitaḥ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,209.024c@112_0011 jitvā tu pṛthivīṃ sarvāṃ rājasūyaṃ kariṣyati 01,209.024c@112_0012 tatrāgacchanti rājānaḥ pṛthivyāṃ nṛpasaṃjñitāḥ 01,209.024c@112_0013 bahūni ratnāny ādāya āgamiṣyati te pitā 01,209.024c@112_0014 ekasārthaṃ prayātāsi citravāhanasenayā 01,209.024c@112_0015 drakṣyāmi rājasūye tvāṃ putraṃ pālaya mā śucaḥ 01,209.024c@112_0016 babhruvāhananāmā tu mama prāṇo bahiścaraḥ 01,209.024c@112_0017 tasmād bharasva putraṃ vai pūruvaṃśavivardhanam 01,209.024c@112_0018 citravāhanadāyādaṃ dharmāt pauravanandanam 01,209.024c@112_0019 pāṇḍavānāṃ priyaṃ putraṃ tasmāt pālaya sarvadā 01,209.024c@112_0020 viprayogena saṃtāpaṃ mā kṛthās tvam anindite 01,209.024c@112_0021 citrāṅgadām evam uktvā 01,209.024d*2043_01 ādyaṃ paśupateḥ sthānaṃ darśanād eva muktidam 01,209.024d*2043_02 yatra pāpo 'pi manujaḥ prāpnoty abhayadaṃ padam 01,210.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,210.001a so 'parānteṣu tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 01,210.001c sarvāṇy evānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ 01,210.002a samudre paścime yāni tīrthāny āyatanāni ca 01,210.002c tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsam upajagmivān 01,210.002d@113=0020 satyabhāmā 01,210.002d@113=0024 śrībhagavān 01,210.002d@113=0036 vaiśaṃpāyanaḥ 01,210.002d@113_0001 cintayām āsa rātrau tu gadena kathitāṃ kathām 01,210.002d@113_0002 subhadrāyāś ca mādhuryaṃ rūpasaṃpadguṇāni ca 01,210.002d@113_0003 prāptuṃ tāṃ cintayām āsa ka upāyo bhaved iti 01,210.002d@113_0004 veṣavaikṛtam āpannaḥ parivrājakarūpadhṛk 01,210.002d@113_0005 kukurāndhakavṛṣṇīnām ajñāto veṣadhāraṇāt 01,210.002d@113_0006 bhramamāṇaś caran bhaikṣaṃ parivrājakaveṣavān 01,210.002d@113_0007 yena kenāpy upāyena praviśya ca gṛhaṃ mahat 01,210.002d@113_0008 dṛṣṭvā subhadrāṃ kṛṣṇasya bhaginīm ekasundarīm 01,210.002d@113_0009 vāsudevamataṃ jñātvā kariṣyāmi hitaṃ śubham 01,210.002d@113_0010 evaṃ viniścayaṃ kṛtvā dīkṣitas tu tadābhavat 01,210.002d@113_0011 tridaṇḍī muṇḍitaḥ kuṇḍī akṣamālāṅgulīyakaḥ 01,210.002d@113_0012 yogabhāraṃ vahan pārtho vaṭavṛkṣasya koṭaram 01,210.002d@113_0013 praviśann eva bībhatsur vṛṣṭiṃ varṣati vāsave 01,210.002d@113_0014 cintayām āsa deveśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam 01,210.002d@113_0015 praṇatārtiharaṃ śaṃbhuṃ māyārūpeṇa vañcakam 01,210.002d@113_0016 keśavaś cintitaṃ jñātvā divyajñānena dṛṣṭavān 01,210.002d@113_0017 śayānaḥ śayane dhanye satyabhāmāsahāyavān 01,210.002d@113_0018 keśavaḥ sahasā rājañ jahāsa ca nananda ca 01,210.002d@113_0019 punaḥ punaḥ satyabhāmā cābravīt puruṣottamam 01,210.002d@113_0020 bhagavaṃś cintayāviṣṭaḥ śayane śayitaḥ sukham 01,210.002d@113_0021 bhavān bahuprakāreṇa jahāsa ca punaḥ punaḥ 01,210.002d@113_0022 śrotavyaṃ yadi vā kṛṣṇa prasādo yadi cen mayi 01,210.002d@113_0023 vaktum arhasi lokeśa tac chrotuṃ kāmaye hy aham 01,210.002d@113_0024 pitṛṣvasāyāḥ putro me bhīmasenānujo 'rjunaḥ 01,210.002d@113_0025 tīrthayātrāṃ gataḥ pārthaḥ kāraṇāt samayāt tadā 01,210.002d@113_0026 tīrthayātrāsamāptau tu nivṛtto niśi bhārataḥ 01,210.002d@113_0027 subhadrāṃ cintayānas tu tadarthe cāpi māṃ punaḥ 01,210.002d@113_0028 cintayann eva tāṃ bhadrāṃ yatirūpadharo 'bhavat 01,210.002d@113_0029 yatirūpapraticchanno dvārakāṃ prāpya mādhavīm 01,210.002d@113_0030 yena kenāpy upāyena dṛṣṭvā tu varavarṇinīm 01,210.002d@113_0031 vāsudevamataṃ jñātvā prayatiṣye manoratham 01,210.002d@113_0032 evaṃ vyavasitaḥ pārtho yatiliṅgena pāṇḍavaḥ 01,210.002d@113_0033 chāyāyāṃ vaṭavṛkṣasya vṛṣṭiṃ varṣati vāsave 01,210.002d@113_0034 yogabhāraṃ vahann eva mānasaṃ duḥkham āptavān 01,210.002d@113_0035 īdṛśaṃ māṃ vijānāti mādhavo yadi māṃ smaran 01,210.002d@113_0036 bhrātaraṃ tava paśyeti satyabhāmām adarśayat 01,210.002d@113_0037 tata utthāya śayanāt prasthito madhusūdanaḥ 01,210.003a prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsum aparājitam 01,210.003c tīrthāny anucarantaṃ ca śuśrāva madhusūdanaḥ 01,210.003d*2044_01 cāraṇānāṃ tu vacanād ekākī sa janārdanaḥ 01,210.004a tato 'bhyagacchat kaunteyam ajñāto nāma mādhavaḥ 01,210.004c dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau 01,210.005a tāv anyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane 01,210.005c āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāv ṛṣī 01,210.006a tato 'rjunaṃ vāsudevas tāṃ caryāṃ paryapṛcchata 01,210.006c kimarthaṃ pāṇḍavemāni tīrthāny anucarasy uta 01,210.007a tato 'rjuno yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavāṃs tadā 01,210.007c śrutvovāca ca vārṣṇeya evam etad iti prabhuḥ 01,210.008a tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau 01,210.008c mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ 01,210.009a pūrvam eva tu kṛṣṇasya vacanāt taṃ mahīdharam 01,210.009c puruṣāḥ samalaṃcakrur upajahruś ca bhojanam 01,210.010a pratigṛhyārjunaḥ sarvam upabhujya ca pāṇḍavaḥ 01,210.010c sahaiva vāsudevena dṛṣṭavān naṭanartakān 01,210.011a abhyanujñāpya tān sarvān arcayitvā ca pāṇḍavaḥ 01,210.011c satkṛtaṃ śayanaṃ divyam abhyagacchan mahādyutiḥ 01,210.011d*2045_01 tatas tatra mahābāhuḥ śayānaḥ śayane śubhe 01,210.012a tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata 01,210.012c āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa sātvate 01,210.013a sa kathāḥ kathayann eva nidrayā janamejaya 01,210.013c kaunteyo 'pahṛtas tasmiñ śayane svargasaṃmite 01,210.014a madhureṇa sa gītena vīṇāśabdena cānagha 01,210.014c prabodhyamāno bubudhe stutibhir maṅgalais tathā 01,210.015a sa kṛtvāvaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ 01,210.015b*2046_01 vārṣṇeyaṃ samanujñāya tato vāsam arocayat 01,210.015b*2046_02 tathety uktvā vāsudevo bhojanaṃ vai śaśāsa ha 01,210.015b*2046_03 yatirūpadharaṃ pārthaṃ visṛjya sahasā hariḥ 01,210.015c rathena kāñcanāṅgena dvārakām abhijagmivān 01,210.016a alaṃkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya 01,210.016c kuntīsutasya pūjārtham api niṣkuṭakeṣv api 01,210.017a didṛkṣavaś ca kaunteyaṃ dvārakāvāsino janāḥ 01,210.017c narendramārgam ājagmus tūrṇaṃ śatasahasraśaḥ 01,210.017d*2047_01 kṣaṇārdham api vārṣṇeyā govindavirahākṣamāḥ 01,210.017d*2047_02 kautūhalasamāviṣṭā bhṛśam utprekṣya saṃsthitāḥ 01,210.018a avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca 01,210.018c bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahān abhūt 01,210.019a sa tathā satkṛtaḥ sarvair bhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ 01,210.019c abhivādyābhivādyāṃś ca sarvaiś ca pratinanditaḥ 01,210.020a kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhivāditaḥ 01,210.020c samānavayasaḥ sarvān āśliṣya sa punaḥ punaḥ 01,210.021a kṛṣṇasya bhavane ramye ratnabhojyasamāvṛte 01,210.021c uvāsa saha kṛṣṇena bahulās tatra śarvarīḥ 01,210.021d*2048_01 kṛṣṇaḥ svabhavanaṃ ramyaṃ praviveśa mahādyutiḥ 01,210.021d*2048_02 pravāsād āgataṃ sarvā devyaḥ kṛṣṇam apūjayan 01,211.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,211.001a tataḥ katipayāhasya tasmin raivatake girau 01,211.001c vṛṣṇyandhakānām abhavat sumahān utsavo nṛpa 01,211.002a tatra dānaṃ dadur vīrā brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ 01,211.002c bhojavṛṣṇyandhakāś caiva mahe tasya gires tadā 01,211.003a prāsādai ratnacitraiś ca gires tasya samantataḥ 01,211.003c sa deśaḥ śobhito rājan dīpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ 01,211.004a vāditrāṇi ca tatra sma vādakāḥ samavādayan 01,211.004c nanṛtur nartakāś caiva jagur gānāni gāyanāḥ 01,211.005a alaṃkṛtāḥ kumārāś ca vṛṣṇīnāṃ sumahaujasaḥ 01,211.005c yānair hāṭakacitrāṅgaiś cañcūryante sma sarvaśaḥ 01,211.006a paurāś ca pādacāreṇa yānair uccāvacais tathā 01,211.006c sadārāḥ sānuyātrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,211.007a tato haladharaḥ kṣībo revatīsahitaḥ prabhuḥ 01,211.007c anugamyamāno gandharvair acarat tatra bhārata 01,211.008a tathaiva rājā vṛṣṇīnām ugrasenaḥ pratāpavān 01,211.008c upagīyamāno gandharvaiḥ strīsahasrasahāyavān 01,211.009a raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca kṣībau samaradurmadau 01,211.009c divyamālyāmbaradharau vijahrāte 'marāv iva 01,211.010a akrūraḥ sāraṇaś caiva gado bhānur viḍūrathaḥ 01,211.010c niśaṭhaś cārudeṣṇaś ca pṛthur vipṛthur eva ca 01,211.011a satyakaḥ sātyakiś caiva bhaṅgakārasahācarau 01,211.011c hārdikyaḥ kṛtavarmā ca ye cānye nānukīrtitāḥ 01,211.012a ete parivṛtāḥ strībhir gandharvaiś ca pṛthak pṛthak 01,211.012c tam utsavaṃ raivatake śobhayāṃ cakrire tadā 01,211.012d*2049_01 vāsudevo yayau tatra saha strībhir guṇānvitaḥ 01,211.012d*2049_02 dattvā dānaṃ dvijātibhyaḥ parivrājam apaśyata 01,211.013a tadā kolāhale tasmin vartamāne mahāśubhe 01,211.013c vāsudevaś ca pārthaś ca sahitau parijagmatuḥ 01,211.014a tatra caṅkramyamāṇau tau vāsudevasutāṃ śubhām 01,211.014c alaṃkṛtāṃ sakhīmadhye bhadrāṃ dadṛśatus tadā 01,211.015a dṛṣṭvaiva tām arjunasya kandarpaḥ samajāyata 01,211.015c taṃ tathaikāgramanasaṃ kṛṣṇaḥ pārtham alakṣayat 01,211.016a athābravīt puṣkarākṣaḥ prahasann iva bhārata 01,211.016c vanecarasya kim idaṃ kāmenāloḍyate manaḥ 01,211.017a mamaiṣā bhaginī pārtha sāraṇasya sahodarā 01,211.017b*2050_01 subhadrā nāma bhadraṃ te pitur me dayitā sutā 01,211.017c yadi te vartate buddhir vakṣyāmi pitaraṃ svayam 01,211.017d*2051_01 abravīt puṇḍarīkākṣaṃ prahasann iva bhārata 01,211.018 arjuna uvāca 01,211.018a duhitā vasudevasya vāsudevasya ca svasā 01,211.018c rūpeṇa caiva saṃpannā kam ivaiṣā na mohayet 01,211.019a kṛtam eva tu kalyāṇaṃ sarvaṃ mama bhaved dhruvam 01,211.019c yadi syān mama vārṣṇeyī mahiṣīyaṃ svasā tava 01,211.019d*2052_01 devavṛndaḥ sadā tvāṃ tu smṛtvā vijayate 'surān 01,211.019d*2052_02 tava saṃdarśanāt svāminn aprāpyaṃ na hi tat kim u 01,211.020a prāptau tu ka upāyaḥ syāt tad bravīhi janārdana 01,211.020c āsthāsyāmi tathā sarvaṃ yadi śakyaṃ nareṇa tat 01,211.021 vāsudeva uvāca 01,211.021a svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ vivāhaḥ puruṣarṣabha 01,211.021c sa ca saṃśayitaḥ pārtha svabhāvasyānimittataḥ 01,211.022a prasahya haraṇaṃ cāpi kṣatriyāṇāṃ praśasyate 01,211.022c vivāhahetoḥ śūrāṇām iti dharmavido viduḥ 01,211.023a sa tvam arjuna kalyāṇīṃ prasahya bhaginīṃ mama 01,211.023c hara svayaṃvare hy asyāḥ ko vai veda cikīrṣitam 01,211.023d*2053_01 yatirūpadharas tvaṃ tu yadā kālavipākatā 01,211.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,211.024a tato 'rjunaś ca kṛṣṇaś ca viniścityetikṛtyatām 01,211.024c śīghragān puruṣān rājan preṣayām āsatus tadā 01,211.025a dharmarājāya tat sarvam indraprasthagatāya vai 01,211.025c śrutvaiva ca mahābāhur anujajñe sa pāṇḍavaḥ 01,211.025d*2054_01 bhīmasenas tu tac chrutvā kṛtakṛtyaṃ sma manyate 01,211.025d*2054_02 ity evaṃ manujaiḥ sārdham uktvā prītim upeyivān 01,212.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,212.001a tataḥ saṃvādite tasminn anujñāto dhanaṃjayaḥ 01,212.001c gatāṃ raivatake kanyāṃ viditvā janamejaya 01,212.001d@114=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0039 śrībhagavān 01,212.001d@114=0041 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0047 vāsudevaḥ 01,212.001d@114=0052 baladevaḥ 01,212.001d@114=0058 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0172 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0205 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0222 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0260 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0312 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0323 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0335 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0371 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0396 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0459 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114_0001 cintayānas tato bhadrām upaviṣṭaḥ śilātale 01,212.001d@114_0002 ramaṇīye vanoddeśe bahupādapasaṃvṛte 01,212.001d@114_0003 sālatālāśvakarṇaiś ca bakulair arjunais tathā 01,212.001d@114_0004 campakāśokapuṃnāgaiḥ ketakaiḥ pāṭalais tathā 01,212.001d@114_0005 karṇikārair aśokaiś ca aṅkolair atimuktakaiḥ 01,212.001d@114_0006 evamādibhir anyaiś ca saṃvṛte sa śilātale 01,212.001d@114_0007 punaḥ punaś cintayānaḥ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 01,212.001d@114_0008 yadṛcchayā copapannān vṛṣṇivīrān dadarśa ha 01,212.001d@114_0009 baladevaṃ ca hārdikyaṃ sāmbaṃ sāraṇam eva ca 01,212.001d@114_0010 pradyumnaṃ ca gadaṃ caiva cārudeṣṇaṃ viḍūratham 01,212.001d@114_0011 bhānuṃ ca niśaṭhaṃ caiva pṛthuṃ vipṛthum eva ca 01,212.001d@114_0012 tathānyāṃś ca bahūn paśyan hṛdi śokam adhārayat 01,212.001d@114_0013 tatas te sahitāḥ sarve yatiṃ dṛṣṭvā samutsukāḥ 01,212.001d@114_0014 vṛṣṇayo vinayopetāḥ parivāryopatasthire 01,212.001d@114_0015 tato 'rjunaḥ prītamanāḥ svāgataṃ vyājahāra saḥ 01,212.001d@114_0016 āsyatām āsyatāṃ sarvai ramaṇīye śilātale 01,212.001d@114_0017 ity evam uktā yatinā prītās te yādavarṣabhāḥ 01,212.001d@114_0018 upopaviviśuḥ sarve susvāgatam iti bruvan 01,212.001d@114_0019 tatas teṣu niviṣṭeṣu vṛṣṇivīreṣu pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0020 ākāraṃ gūhamānas tu kuśalapraśnam abravīt 01,212.001d@114_0021 sarvatra kuśalaṃ coktvā baladevo 'bravīd idam 01,212.001d@114_0022 prasādaṃ kuru me vipra kutas tvaṃ cāgato hy asi 01,212.001d@114_0023 tvayā dṛṣṭāni puṇyāni vadasva vadatāṃ vara 01,212.001d@114_0024 parvatāṃś caiva tīrthāni vanāny āyatanāni ca 01,212.001d@114_0025 tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata 01,212.001d@114_0026 āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa yādave 01,212.001d@114_0027 tāḥ kathāḥ kathayann eva kathānte janamejaya 01,212.001d@114_0028 kathāṃ dharmasamāyuktāṃ vṛṣṇivīre nyavedayat 01,212.001d@114_0029 śrutvā dharmakathāṃ puṇyāṃ vṛṣṇivīro 'bhyapūjayat 01,212.001d@114_0030 tatas tu yādavāḥ sarve mantrayanti sma bhārata 01,212.001d@114_0031 ayaṃ deśātithiḥ śrīmān yatiliṅgadharo dvijaḥ 01,212.001d@114_0032 āvāsaṃ kam upāśritya vaseta nirupadravaḥ 01,212.001d@114_0033 ity evam abruvaṃs te vai rauhiṇeyaṃ tu yādavāḥ 01,212.001d@114_0034 dadṛśuḥ kṛṣṇam āyāntaṃ sarve yādavanandanam 01,212.001d@114_0035 ehi keśava tāteti rauhiṇeyo 'bravīd vacaḥ 01,212.001d@114_0036 yatiliṅgadharo vidvān deśātithir ayaṃ dvijaḥ 01,212.001d@114_0037 varṣarātranivāsārtham āgato naḥ puraṃ prati 01,212.001d@114_0038 sthāne yasmin nivasati tan me brūhi janārdana 01,212.001d@114_0039 tvayi sthite mahābhāga paravān asmi dharmataḥ 01,212.001d@114_0040 svayaṃ tu rucire sthāne vasatām iti māṃ vada 01,212.001d@114_0041 suprītas tena vākyena pariṣvajya janārdanam 01,212.001d@114_0042 baladevo 'bravīd vākyaṃ cintayitvā mahābalaḥ 01,212.001d@114_0043 ārāme tu vased dhīmāṃś caturo varṣamāsakān 01,212.001d@114_0044 kanyāpure subhadrāyā bhuktvā bhojanam iṣṭataḥ 01,212.001d@114_0045 latāgṛheṣu vasatām iti me dhīyate matiḥ 01,212.001d@114_0046 labdhānujñās tvayā tatra manyante sarvayādavāḥ 01,212.001d@114_0047 balavān darśanīyaś ca vāgvic chrīmān bahuśrutaḥ 01,212.001d@114_0048 kanyāpurasamīpe tu na yuktam iti me matiḥ 01,212.001d@114_0049 guruḥ śāstā ca netā ca śāstrajño dharmavittamaḥ 01,212.001d@114_0050 tvayoktaṃ na virudhye 'haṃ kariṣyāmi vacas tava 01,212.001d@114_0051 śubhāśubhasya vijñāne nānyo 'sti bhuvi kaś cana 01,212.001d@114_0052 ayaṃ deśātithiḥ śrīmān sarvadharmaviśāradaḥ 01,212.001d@114_0053 dhṛtimān vinayopetaḥ satyavāg vijitendriyaḥ 01,212.001d@114_0054 yatiliṅgadharo hy eṣa ko vijānāti mānasam 01,212.001d@114_0055 tvam imaṃ puṇḍarīkākṣa nītvā kanyāpuraṃ śubham 01,212.001d@114_0056 nivedaya subhadrāyai madvākyaparicoditaḥ 01,212.001d@114_0057 bhakṣyair bhojyaiś ca pānaiś ca anyair iṣṭaiś ca pūjaya 01,212.001d@114_0058 sa tatheti pratijñāya sahito yatinā hariḥ 01,212.001d@114_0059 kṛtvā tu saṃvidaṃ tena prahṛṣṭaḥ keśavo 'bhavat 01,212.001d@114_0060 parvate tau vihṛtyaiva yatheṣṭaṃ kṛṣṇapāṇḍavau 01,212.001d@114_0061 tāṃ purīṃ praviveśātha gṛhya haste ca pāṇḍavam 01,212.001d@114_0062 praviśya ca gṛhaṃ ramyaṃ sarvabhogasamanvitam 01,212.001d@114_0063 pārtham āvedayām āsa rukmiṇīsatyabhāmayoḥ 01,212.001d@114_0064 hṛṣīkeśavacaḥ śrutvā te ubhe ūcatur bhṛśam 01,212.001d@114_0065 manoratho mahān eṣa hṛdi naḥ parivartate 01,212.001d@114_0066 kadā drakṣyāma bībhatsuṃ pāṇḍavaṃ gṛham āgatam 01,212.001d@114_0067 iti cintayamānānāṃ pārtho duḥkham apānudat 01,212.001d@114_0068 prāptam ajñātapūjābhir uttamābhir apūjayat 01,212.001d@114_0069 sa taṃ priyātithiśreṣṭhaṃ samīkṣya yatim āgatam 01,212.001d@114_0070 sodaryāṃ bhaginīṃ kṛṣṇaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0071 ayaṃ deśātithir bhadre saṃyato vratavān ṛṣiḥ 01,212.001d@114_0072 prāpnotu satataṃ pūjāṃ tava kanyāpure vasan 01,212.001d@114_0073 āryeṇa ca parijñātaḥ pūjanīyo yatiḥ sadā 01,212.001d@114_0074 tasmād bharasva vārṣṇeyi bhakṣyair bhojyair yatiṃ sadā 01,212.001d@114_0075 eṣa yad yad ṛṣir brūyāt kāryam eva na saṃśayaḥ 01,212.001d@114_0076 sakhībhiḥ sahitā bhadre bhavāsya vaśavartinī 01,212.001d@114_0077 purāpi yatayo bhadre ye bhaikṣārtham anuvratāḥ 01,212.001d@114_0078 te babhūvur daśārhāṇāṃ kanyāpuranivāsinaḥ 01,212.001d@114_0079 tebhyo bhojyāni bhakṣyāṇi yathākālam atandritāḥ 01,212.001d@114_0080 kanyāpuragatāḥ kanyāḥ prayacchanti yaśasvini 01,212.001d@114_0081 sā tathety abravīt kṛṣṇaṃ kariṣyāmi yathāttha mām 01,212.001d@114_0082 toṣayiṣyāmi vṛttena karmaṇā ca dvijarṣabham 01,212.001d@114_0083 evam etena rūpeṇa kaṃ cit kālaṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0084 uvāsa bhakṣyair bhojyaiś ca bhadrayā paramārcitaḥ 01,212.001d@114_0085 tasya sarvaguṇopetāṃ vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0086 paśyataḥ satataṃ bhadrāṃ prādur āsīn manobhavaḥ 01,212.001d@114_0087 gūhayann iva cākāram ālokya varavarṇinīm 01,212.001d@114_0088 dīrgham uṣṇaṃ niśaśvāsa pārthaḥ kāmavaśaṃ gataḥ 01,212.001d@114_0089 na kṛṣṇāṃ rūpato mene vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0090 prāptāṃ hṛdīndrasenāṃ vā sākṣād vā varuṇātmajām 01,212.001d@114_0091 atītasamaye kāle sodaryāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0092 na sasmāra subhadrāyāḥ kāmāṅkuśanivāritaḥ 01,212.001d@114_0093 krīḍāratiparāṃ bhadrāṃ sakhījanaśatair vṛtām 01,212.001d@114_0094 prīyate smārjunaḥ paśyan svāhām iva hutāśanaḥ 01,212.001d@114_0095 pāṇḍavasya subhadrāyāḥ sakāśe tu yaśasvinaḥ 01,212.001d@114_0096 samutpattiḥ prabhāvaś ca gadena kathitaḥ purā 01,212.001d@114_0097 śrutvā cāśaninirghoṣaṃ keśavenāpi dhīmatā 01,212.001d@114_0098 upamām arjunaṃ kṛtvā vistaraḥ kathitaḥ purā 01,212.001d@114_0099 kruddhamattapralāpaś ca vṛṣṇīnām arjunaṃ prati 01,212.001d@114_0100 pauruṣāṇy upamāṃ kṛtvā prāvardhanta dhanuṣmatām 01,212.001d@114_0101 anyonyakalahe cāpi vivāde cāpi vṛṣṇayaḥ 01,212.001d@114_0102 arjuno 'pi na me tulyaḥ kutas tvam iti te 'bruvan 01,212.001d@114_0103 jātāṃś ca putrān gṛhṇanta āśiṣo vṛṣṇayo 'bruvan 01,212.001d@114_0104 arjunasya samo vīrye bhava tāta dhanurdharaḥ 01,212.001d@114_0105 tasmāt subhadrā cakame pauruṣād bharatarṣabham 01,212.001d@114_0106 satyasaṃdhasya rūpeṇa cāturyeṇa ca mohitā 01,212.001d@114_0107 cāraṇātithisaṃghānāṃ gadasya ca niśamya sā 01,212.001d@114_0108 adṛṣṭe kṛtabhāvābhūt subhadrā bharatarṣabhe 01,212.001d@114_0109 kīrtayan dadṛśe yo yaḥ kathaṃ cit kurujāṅgalam 01,212.001d@114_0110 taṃ tam eva sadā bhadrā bībhatsuṃ smābhipṛcchati 01,212.001d@114_0111 abhīkṣṇaśaḥ paripraśnād abhīkṣṇaśravaṇāt tathā 01,212.001d@114_0112 pratyakṣa iva bhadrāyāḥ pāṇḍavaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0113 bhujau bhujagasaṃkāśau jyāghātena kiṇīkṛtau 01,212.001d@114_0114 pārtho 'yam iti paśyantyā niḥsaṃśayam ajāyata 01,212.001d@114_0115 yathārūpaṃ hi śuśrāva subhadrā bharatarṣabham 01,212.001d@114_0116 tathārūpam avekṣyainaṃ parāṃ prītim avāpa sā 01,212.001d@114_0117 sā kadā cid upāsīnaṃ papraccha kurunandanam 01,212.001d@114_0118 kathaṃ deśāḥ kathaṃ śailā nānājanapadāḥ katham 01,212.001d@114_0119 sarāṃsi saritaś caiva vanāni ca kathaṃ yate 01,212.001d@114_0120 diśaḥ kāś ca kathaṃ prāptāś caratā bhavatā sadā 01,212.001d@114_0121 sa tathoktas tadā bhadrāṃ bahunarmānṛtaṃ bruvan 01,212.001d@114_0122 uvāca paramaprītas tasyā bahu tathā kathāḥ 01,212.001d@114_0123 niśamya vividhaṃ tasya loke caritam ātmanaḥ 01,212.001d@114_0124 kathāparigato bhāvaḥ kanyāyāḥ samapadyata 01,212.001d@114_0125 parvasaṃdhau ca kasmiṃś cit subhadrā bharatarṣabham 01,212.001d@114_0126 rahasy ekāntam āsādya hṛṣyamāṇābhyabhāṣata 01,212.001d@114_0127 yatinā caratā lokān khāṇḍavaprasthavāsinī 01,212.001d@114_0128 kaccid bhagavatā dṛṣṭā pṛthāsmākaṃ pitṛṣvasā 01,212.001d@114_0129 bhrātṛbhiḥ prayataiḥ sarvaiḥ kaccid āryo yudhiṣṭhiraḥ 01,212.001d@114_0130 kaccid dharmaparo bhīmo dharmarājasya dhīmataḥ 01,212.001d@114_0131 nivṛttasamayaḥ kaccid aparādhād dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0132 niyame kāmabhogānāṃ vartamānaḥ priyetare 01,212.001d@114_0133 kva nu pārthaś caraty adya bahvīr durvasatīr vasan 01,212.001d@114_0134 sukhocito hy aduḥkhārho dīrghabāhur ariṃdamaḥ 01,212.001d@114_0135 kaccic chruto vā dṛṣṭo vā pārtho bhagavatārjunaḥ 01,212.001d@114_0136 niśamya vacanaṃ tasyās tām uvāca hasann iva 01,212.001d@114_0137 ārye pṛthā ca kuśalā saputrā ca sahasnuṣā 01,212.001d@114_0138 prīyate paśyatī putrān kurukṣetraṃ ca paśyatī 01,212.001d@114_0139 anujñātas tu mātrā ca sodaryais tu dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0140 dvārakām āvasaty eko yatiliṅgena pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0141 paśyantī satataṃ kasmān nābhijānāsi mādhavi 01,212.001d@114_0142 niśamya vacanaṃ tasya vāsudevasahodarā 01,212.001d@114_0143 niḥśvāsabahulā tasthau kṣitiṃ vilikhatī tadā 01,212.001d@114_0144 tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0145 arjuno 'ham iti prītas tām uvāca dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0146 yathā tava gato bhāvaḥ śravaṇān mayi bhāmini 01,212.001d@114_0147 tvadgataḥ satataṃ bhāvas tathā śataguṇo mama 01,212.001d@114_0148 praśaste 'hani dharmeṇa bhadre svayam ahaṃ vṛtaḥ 01,212.001d@114_0149 satyavān iva sāvitryā bhaviṣyāmi patis tava 01,212.001d@114_0150 evam uktvā tataḥ pārthaḥ praviveśa latāgṛham 01,212.001d@114_0151 tataḥ subhadrā lalitā lajjābhāvasamanvitā 01,212.001d@114_0152 mumoha śayane divye śayānā natathocitā 01,212.001d@114_0153 kanyāpure ca saṃvṛttaṃ jñātvā divyena cakṣuṣā 01,212.001d@114_0154 śaśāsa rukmiṇīṃ kṛṣṇo bhojanādikam arjune 01,212.001d@114_0155 tadā prabhṛti tāṃ bhadrāṃ cintayan vai dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0156 āste sma sa tadārāme kāryeṇaiva sahābhibhūḥ 01,212.001d@114_0157 subhadrāpi na ca svasthā pārthaṃ prati babhūva sā 01,212.001d@114_0158 kṛśā vivarṇavadanā cintāśokaparāyaṇā 01,212.001d@114_0159 niḥśvāsaparamā bhadrā mānasena manasvinī 01,212.001d@114_0160 na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati kena cit 01,212.001d@114_0161 na naktaṃ na divā śete babhūvonmattadarśanā 01,212.001d@114_0162 evaṃ śokaparāṃ bhadrāṃ devakī vākyam abravīt 01,212.001d@114_0163 mā śokaṃ kuru vārṣṇeyi dhṛtim ālamba śobhane 01,212.001d@114_0164 nivedayiṣye tvāṃ rāme kṛṣṇe caiva nararṣabhe 01,212.001d@114_0165 paścāj jānāmi te vārtāṃ mā śokaṃ kuru mādhavi 01,212.001d@114_0166 evam uktvā ca sā mātā bhadrāyāḥ priyakāminī 01,212.001d@114_0167 nivedayām āsa tadā bhadrām ānakadundubheḥ 01,212.001d@114_0168 rahasy ekāsanā tatra bhadrāsvastheti cābravīt 01,212.001d@114_0169 ārāme tu yatiḥ śrīmān arjunaḥ so 'tha naḥ śrutaḥ 01,212.001d@114_0170 akrūrāya ca kṛṣṇāya āhukāya ca sātyake 01,212.001d@114_0171 nivedyatāṃ mahāprājña śrotavyaṃ yadi bāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0172 vasudevas tu tac chrutvā akrūrāhukayos tadā 01,212.001d@114_0173 nivedayitvā kṛṣṇāya mantrayām āsa naikadhā 01,212.001d@114_0174 idaṃ kāryam idaṃ kṛtyam idam evaṃ viniścitam 01,212.001d@114_0175 akrūraś cograsenaś ca satyakaś ca gadena ca 01,212.001d@114_0176 pṛthuśravāś ca kṛṣṇaś ca sahitāḥ śininā saha 01,212.001d@114_0177 rukmiṇī satyabhāmā ca devakī rohiṇī tathā 01,212.001d@114_0178 vāsudevena sahitāḥ purohitamate sthitāḥ 01,212.001d@114_0179 vivāhaṃ mantrayām āsur dvādaśe 'hani bhārata 01,212.001d@114_0180 ajñātaṃ rauhiṇeyasya uddhavasya ca bhārata 01,212.001d@114_0181 vivāhaṃ tu subhadrāyāḥ kartukāmo gadāgrajaḥ 01,212.001d@114_0182 mahādevasya pūjārthaṃ mahotsavam iti bruvan 01,212.001d@114_0183 catustriṃśad ahorātraṃ subhadrārtipraśāntaye 01,212.001d@114_0184 nagare ghoṣayām āsa hitārthaṃ savyasācinaḥ 01,212.001d@114_0185 itaś caturthe tv ahani antardvīpaṃ tu gamyatām 01,212.001d@114_0186 sadāraiḥ sānuyātraiś ca saputraiś ca sabāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0187 gantavyaṃ sarvavarṇaiś ca gantavyaṃ sarvayādavaiḥ 01,212.001d@114_0188 evam uktās tu te sarve tathā cakruś ca sarvaśaḥ 01,212.001d@114_0189 tataḥ sarvadaśārhāṇām antardvīpe tu bhārata 01,212.001d@114_0190 catustriṃśad ahorātraṃ babhūva paramotsavaḥ 01,212.001d@114_0191 kṛṣṇarāmāhukākrūrapradyumnaśinisatyakāḥ 01,212.001d@114_0192 samudraṃ prayayur hṛṣṭāḥ kukurāndhakavṛṣṇayaḥ 01,212.001d@114_0193 yuktayantrapatākābhir vṛṣṇayo brāhmaṇaiḥ saha 01,212.001d@114_0194 samudraṃ prayayur naubhiḥ sarve puranivāsinaḥ 01,212.001d@114_0195 tatas tvaritam āgamya dāśārhagaṇapūjitam 01,212.001d@114_0196 subhadrā puṇḍarīkākṣam abravīd yatiśāsanāt 01,212.001d@114_0197 kṛtyavān dvādaśāhāni sthātā sa bhagavān iha 01,212.001d@114_0198 tiṣṭhatas tasya kaḥ kuryād upasthānavidhiṃ prati 01,212.001d@114_0199 tām uvāca hṛṣīkeśaḥ kas tvad anyo viśeṣataḥ 01,212.001d@114_0200 tam ṛṣiṃ pratyupasthātum ito nārhati mānavaḥ 01,212.001d@114_0201 tvam evāsmanmatenāsya maharṣer vaśavartinī 01,212.001d@114_0202 kuru sarvāṇi kāryāṇi kīrtiṃ dharmam avekṣya ca 01,212.001d@114_0203 tasya cātithimukhyasya sarveṣāṃ ca tapasvinām 01,212.001d@114_0204 saṃvidhānaparā bhadre bhava tvaṃ vaśavartinī 01,212.001d@114_0205 evam ādiśya bhadrāṃ ca rakṣāṃ ca madhusūdanaḥ 01,212.001d@114_0206 yayau śaṅkhapraṇādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 01,212.001d@114_0207 tatas tad dvīpam āsādya dānadharmaparāyaṇāḥ 01,212.001d@114_0208 ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ 01,212.001d@114_0209 saptayojanavistāra āyato daśayojanam 01,212.001d@114_0210 babhūva sa mahādvīpaḥ saparvatamahāvanaḥ 01,212.001d@114_0211 setupuṣkariṇījālair ākrīḍaḥ sarvasātvatām 01,212.001d@114_0212 vāpīpalvalasaṃghaiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ 01,212.001d@114_0213 vāsudevasamair dvīpaḥ sa sarvaiḥ kukurāndhakaiḥ 01,212.001d@114_0214 babhūva paramopetas triviṣṭapa ivāmaraiḥ 01,212.001d@114_0215 catustriṃśad ahorātraṃ dānadharmaparāyaṇāḥ 01,212.001d@114_0216 ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ 01,212.001d@114_0217 vicitramālyābharaṇāś citrarūpānulepanāḥ 01,212.001d@114_0218 vihārābhimukhāḥ sarve yādavāḥ pānasaṃyutāḥ 01,212.001d@114_0219 sunṛttagītavāditrai ramamāṇās tato 'bhavan 01,212.001d@114_0220 tatra yāte daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani 01,212.001d@114_0221 subhadrodvāhanaṃ pārthaḥ prāptakālam amanyata 01,212.001d@114_0222 vṛṣṇyandhakapurāt tasmād apayānaṃ ca pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0223 viniścitya tataḥ pārthaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0224 śṛṇu bhadre yathāśāstraṃ yathārtham ṛṣibhiḥ kṛtam 01,212.001d@114_0225 kanyāyās tu pitā bhrātā mātā mātula eva ca 01,212.001d@114_0226 pitṛbhrātā guruś cāpi dāne tu prabhutāṃ gataḥ 01,212.001d@114_0227 mahotsavaṃ paśupater draṣṭukāmaḥ pitāhukaḥ 01,212.001d@114_0228 antardvīpaṃ gato bhadre putraiḥ pautraiḥ sabāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0229 mama caiva viśālākṣi videśasthās tu bāndhavāḥ 01,212.001d@114_0230 tasmāt subhadre gāndharvo vivāhaḥ pañcamo bhavet 01,212.001d@114_0231 samāgame tu kanyāyāḥ kriyāḥ proktāś caturvidhāḥ 01,212.001d@114_0232 teṣāṃ pravṛttiṃ sādhūnāṃ śṛṇu mādhavi tad yathā 01,212.001d@114_0233 varam āhūya vidhinā pitṛdattā yathārthine 01,212.001d@114_0234 sā patnī tu budhair uktā sā tu vaśyā pativratā 01,212.001d@114_0235 bhṛtyānāṃ bharaṇārthāya ātmanaḥ poṣaṇāya ca 01,212.001d@114_0236 dāre sthite gṛhītā sā bhāryā ceti budhair matā 01,212.001d@114_0237 dharmato varayitvā tu ānīya svaṃ niveśanam 01,212.001d@114_0238 nyāyena dattā tāruṇye dārāḥ pitṛkṛtā bhavet 01,212.001d@114_0239 janayed yā tu bhartāraṃ jāyā ity eva nāmataḥ 01,212.001d@114_0240 dārāḥ patnī ca bhāryā ca jāyā ceti caturvidhāḥ 01,212.001d@114_0241 catasra evāgnisākṣyāḥ kriyāyuktās tu dharmataḥ 01,212.001d@114_0242 gāndharveṇa vivāhena rāgāt putrārthakāraṇāt 01,212.001d@114_0243 ātmanānugṛhītā yā sā tu vaśyā prajāvatī 01,212.001d@114_0244 gāndharvas tu kriyāhīno rāgād eva pravartate 01,212.001d@114_0245 sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ 01,212.001d@114_0246 mayoktam akriyaṃ cāpi kartavyaṃ mādhavi tvayā 01,212.001d@114_0247 ayanaṃ caiva māsaś ca ṛkṣaṃ pakṣas tathā tithiḥ 01,212.001d@114_0248 karaṇaṃ ca muhūrtaṃ ca lagnasaṃpad yathādya vai 01,212.001d@114_0249 vivāhasya viśālākṣi praśastaṃ cottarāyaṇam 01,212.001d@114_0250 vaiśākhaś caiva māsānāṃ pakṣāṇāṃ śubhra eva ca 01,212.001d@114_0251 nakṣatrāṇāṃ tathā hastas tṛtīyā ca tithiṣv api 01,212.001d@114_0252 lagno hi makaraḥ śreṣṭhaḥ karaṇānāṃ bavas tathā 01,212.001d@114_0253 maitro muhūrto vaivāhya āvayoḥ śubhakarmaṇi 01,212.001d@114_0254 sarvasaṃpad iyaṃ bhadre adya rātrau bhaviṣyati 01,212.001d@114_0255 bhagavān astam abhyeti tapanas tapatāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0256 nārāyaṇo hi sarvajño nānubudhyeta viśvakṛt 01,212.001d@114_0257 dharmasaṃkaṭam āpanne kiṃ nu kṛtvā śubhaṃ bhavet 01,212.001d@114_0258 manobhavena kāmena mohitaṃ mā pralāpinam 01,212.001d@114_0259 prativākyaṃ tu me dehi kiṃ na vakṣyasi mādhavi 01,212.001d@114_0260 arjunasya vacaḥ śrutvā cintayantī janārdanam 01,212.001d@114_0261 novāca kiṃ cid vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā 01,212.001d@114_0262 rāgonmādapralāpī syād arjuno jayatāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0263 cintayām āsa pitaraṃ praviśya ca latāgṛham 01,212.001d@114_0264 cintayānaṃ tu kaunteyaṃ jñātvā śacyā śacīpatiḥ 01,212.001d@114_0265 sahito nāradādyais tu munisiddhāpsarogaṇaiḥ 01,212.001d@114_0266 arundhatyā vasiṣṭhena ājagāma kuśasthalīm 01,212.001d@114_0267 cintitaṃ ca subhadrāyāś cintayitvā janārdanaḥ 01,212.001d@114_0268 nidrayāpahṛtajñānaṃ rauhiṇeyaṃ vinā tadā 01,212.001d@114_0269 sahākrūreṇa śininā satyakena gadena ca 01,212.001d@114_0270 vasudevena devakyā āhukena ca dhīmatā 01,212.001d@114_0271 ājagāma purīṃ rātrau dvārakāṃ svajanair vṛtaḥ 01,212.001d@114_0272 pūjayitvā tu deveśaṃ nāradādyair maharṣibhiḥ 01,212.001d@114_0273 kuśalapraśnam uktvā tu devendreṇābhiyācitaḥ 01,212.001d@114_0274 vaivāhikakriyāṃ kṛṣṇas tathety evam uvāca ha 01,212.001d@114_0275 āhuko vasudevaś ca sahākrūraḥ sasātyakiḥ 01,212.001d@114_0276 abhipraṇamya śirasā pākaśāsanam abruvan 01,212.001d@114_0277 devadeva namas te 'stu lokanātha jagatpate 01,212.001d@114_0278 vayaṃ dhanyāḥ sma lokeṣu bāndhavaiḥ sahitā vibho 01,212.001d@114_0279 kṛtaprasādās tu vayaṃ tava vākyena viśvajit 01,212.001d@114_0280 evam uktvā prasādyainaṃ pūjayitvā prayatnataḥ 01,212.001d@114_0281 mahendraśāsanāt sarve sahitāś ca maharṣibhiḥ 01,212.001d@114_0282 vivāhaṃ kārayām āsuḥ śakraputrasya śāstrataḥ 01,212.001d@114_0283 arundhatī śacī devī rukmiṇī devakī tathā 01,212.001d@114_0284 divyastrībhiś ca sahitāḥ kriyāṃ bhadrāṃ prayojayan 01,212.001d@114_0285 maharṣiḥ kāśyapo hotā sadasyā nāradādayaḥ 01,212.001d@114_0286 puṇyāśiṣaḥ prayoktāraḥ sarve hy āsaṃs tadārjune 01,212.001d@114_0287 abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā mahendraḥ pākaśāsanim 01,212.001d@114_0288 lokapālais tu sahitaḥ sarvair devair abhiṣṭutaḥ 01,212.001d@114_0289 kirīṭāṅgadahārādyair hastābharaṇakuṇḍalaiḥ 01,212.001d@114_0290 bhūṣayitvā tu taṃ pārthaṃ dvitīyam iva vāsavam 01,212.001d@114_0291 putraṃ pariṣvajya tadā prītim āpa puraṃdaraḥ 01,212.001d@114_0292 śacī devī tathā bhadrām arundhatyādibhis tadā 01,212.001d@114_0293 kārayām āsa vaivāhyaṃ maṅgalyaṃ yādavastriyaḥ 01,212.001d@114_0294 sahāpsarobhir muditā bhūṣaṇaiś cābhyapūjayan 01,212.001d@114_0295 paulomīm iva manyante subhadrāṃ devayoṣitaḥ 01,212.001d@114_0296 tato vivāho vavṛdhe kṛtaḥ sarvaguṇānvitaḥ 01,212.001d@114_0297 tasyāḥ pāṇiṃ gṛhītvā tu mantrahomapuraskṛtam 01,212.001d@114_0298 yathā tasyaiva hi pitā śacyā iva śatakratuḥ 01,212.001d@114_0299 sā jiṣṇum adhikaṃ bheje subhadrā cārudarśanā 01,212.001d@114_0300 pārthasya sadṛśī bhadrā rūpeṇa vayasā tathā 01,212.001d@114_0301 subhadrāyāś ca pārtho 'pi sadṛśo rūpalakṣaṇaiḥ 01,212.001d@114_0302 ity ūcuś ca tadā devāḥ prītāḥ sendrapurogamāḥ 01,212.001d@114_0303 evaṃ niveśya devās tu gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ 01,212.001d@114_0304 āmantrya yādavān sarve viprajagmur yathāgatam 01,212.001d@114_0305 yādavāḥ pārtham āmantrya antardvīpaṃ gatās tadā 01,212.001d@114_0306 vāsudevas tadā pārtham uvāca yadunandanaḥ 01,212.001d@114_0307 dvāviṃśad divasān pārtha ihoṣya bharatarṣabha 01,212.001d@114_0308 māmakaṃ ratham āruhya sainyasugrīvayojitam 01,212.001d@114_0309 subhadrayā sukhaṃ pārtha khāṇḍavaprastham āviśa 01,212.001d@114_0310 yādavaiḥ sahitaḥ paścād āgamiṣyāmi bhārata 01,212.001d@114_0311 yativeṣeṇa nirato vasa tvaṃ rukmiṇīgṛhe 01,212.001d@114_0312 evam uktvā pracakrāma antardvīpaṃ janārdanaḥ 01,212.001d@114_0313 kṛtodvāhas tadā pārthaḥ kṛtakāryo 'bhavat tadā 01,212.001d@114_0314 tasyāṃ copagato bhāvaḥ pārthasya sahasāgataḥ 01,212.001d@114_0315 sa tayā yuyuje vīro bhadrayā bharatarṣabhaḥ 01,212.001d@114_0316 abhiniṣpannayā rāmaḥ sītayeva samanvitaḥ 01,212.001d@114_0317 sa hi jiṣṇur vijajñe tāṃ hrīṃ śriyaṃ saṃnatikriyām 01,212.001d@114_0318 dvādaśānāṃ varastrīṇāṃ rūpeṇāsadṛśīṃ satīm 01,212.001d@114_0319 sa prakṛtyā śriyā dīptaḥ saṃdidīpe tayādhikam 01,212.001d@114_0320 udyatsahasradīptāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ 01,212.001d@114_0321 sā tu taṃ manujavyāghram anuraktā manasvinī 01,212.001d@114_0322 kanyāpuragatā bhūtvā tatparā samapadyata 01,212.001d@114_0323 vṛṣṇyandhakapurāt tatra apayānaṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0324 viniścitya tayā pārthaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0325 dvijānāṃ gaṇamukhyānāṃ yathārhaṃ pratipādaya 01,212.001d@114_0326 bhakṣyair bhojyaiś ca kāmaiś ca prayaccha pratiyāsyatām 01,212.001d@114_0327 ātmanaś ca samuddiśya mahāvratasamāpanam 01,212.001d@114_0328 gaccha bhadre svayaṃ tūrṇaṃ mahārājaniveśanam 01,212.001d@114_0329 tejobalajavopetai ratnair hayavarottamaiḥ 01,212.001d@114_0330 sainyasugrīvasaṃyuktaṃ rathaṃ tūrṇam ihānaya 01,212.001d@114_0331 krīḍārtham iti bhāṣitvā sakhībhiḥ subhage saha 01,212.001d@114_0332 kṣipram ādāya paryehi rathaṃ sarvāyudhāni ca 01,212.001d@114_0333 anukarṣān patākāś ca tūṇīrāṃś ca dhanūṃṣi ca 01,212.001d@114_0334 sarvān rathavare kuryāḥ sotsedhāś ca mahāgadāḥ 01,212.001d@114_0335 arjunenaivam uktā tu subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0336 jagāma nṛpater veśma sakhībhis tvaritā saha 01,212.001d@114_0337 krīḍārtham iva tatrasthān rakṣiṇo vākyam abravīt 01,212.001d@114_0338 rathenānena yāsyāmi mahāvratasamāpanam 01,212.001d@114_0339 sainyasugrīvayuktena sāyudhena ca śārṅgiṇaḥ 01,212.001d@114_0340 subhadrayaivam ukte tu janāḥ prāñjalayo 'bruvan 01,212.001d@114_0341 rathenānena bhadre tvaṃ yatheṣṭaṃ kriyatām iti 01,212.001d@114_0342 yojayitvā rathavaraṃ kalyāṇair abhibhāṣya tām 01,212.001d@114_0343 yathoktaṃ sarvam āropya sakhībhiḥ saha bhāminī 01,212.001d@114_0344 kṣipram ādāya kalyāṇī subhadrārjunam abravīt 01,212.001d@114_0345 ratho 'yaṃ rathināṃ śreṣṭha ānītas tava śāsanāt 01,212.001d@114_0346 svasti yāhi yathākāmaṃ kurūn kauravanandana 01,212.001d@114_0347 nivedya taṃ rathaṃ bhartuḥ subhadrā bhadrasaṃmatā 01,212.001d@114_0348 brāhmaṇebhyo dadau hṛṣṭā tadā sā vividhaṃ vasu 01,212.001d@114_0349 snehavanti ca bhojyāni pradadāv īpsitāni ca 01,212.001d@114_0350 yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vastrāṇi vividhāni ca 01,212.001d@114_0351 tarpitā vividhair bhakṣyais tāny avāpya vasūni ca 01,212.001d@114_0352 brāhmaṇāḥ svagṛhaṃ jagmuḥ prayujya paramāśiṣaḥ 01,212.001d@114_0353 subhadrayā tu vijñaptaḥ pūrvam eva dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0354 raśmipragrahaṇe pārtha na me 'sti sadṛśo bhuvi 01,212.001d@114_0355 tasmāt sā pūrvam āruhya raśmīñ jagrāha mādhavī 01,212.001d@114_0356 sodarā vāsudevasya kṛtasvastyayanā hayān 01,212.001d@114_0357 varjayitvā tu tal liṅgaṃ samucchritamahādhanuḥ 01,212.001d@114_0358 āruroha rathaśreṣṭhaṃ śuklavāsā dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0359 mahendradattamukuṭaṃ tathā hy ābharaṇāni ca 01,212.001d@114_0360 alaṃkṛtya tu kaunteyaḥ prayātum upacakrame 01,212.001d@114_0361 tataḥ kanyāpure ghoṣas tumulaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0362 dṛṣṭvā rathagataṃ pārthaṃ khaḍgapāṇiṃ dhanurdharam 01,212.001d@114_0363 abhīśuhastāṃ suśroṇīṃ arjunena rathe sthitām 01,212.001d@114_0364 ūcuḥ kanyāpure kanyā vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0365 sarve kāmāḥ samṛddhās te subhadre bhadrabhāṣiṇi 01,212.001d@114_0366 vāsudevapriyaṃ labdhvā bhartāraṃ vīram arjunam 01,212.001d@114_0367 sarvasīmantinīnāṃ tvaṃ śreṣṭhā kṛṣṇasahodare 01,212.001d@114_0368 yasmāt sarvamanuṣyāṇāṃ śreṣṭho bhartā tavārjunaḥ 01,212.001d@114_0369 upapannas tvayā vīraḥ sarvalokamahārathaḥ 01,212.001d@114_0370 svasti yāhi gṛhaṃ bhadre suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te 01,212.001d@114_0371 evam uktā prahṛṣṭābhiḥ sakhībhiḥ parinanditā 01,212.001d@114_0372 bhadrā bhadrajavopetān punar aśvān acodayat 01,212.001d@114_0373 tataś cāmarahastā sā sakhī kubjāṅganābhavat 01,212.001d@114_0374 tataḥ kanyāpuradvārāt saghoṣam abhiniḥsṛtam 01,212.001d@114_0375 dadṛśus taṃ rathaśreṣṭhaṃ janā jīmūtaniḥsvanam 01,212.001d@114_0376 subhadrāsaṃgṛhītasya rathasya mahato ravam 01,212.001d@114_0377 meghasvanam ivākāśe śuśruvuḥ puravāsinaḥ 01,212.001d@114_0378 subhadrayā ca saṃpanne tiṣṭhan rathavare 'rjunaḥ 01,212.001d@114_0379 prababhau parayopetaḥ kailāsa iva gaṅgayā 01,212.001d@114_0380 pārthaḥ subhadrāsahito virarāja mahārathaḥ 01,212.001d@114_0381 pārthasyeva pitā śakro yathā śacyā samanvitaḥ 01,212.001d@114_0382 subhadrāṃ prekṣya dharmeṇa hriyamāṇāṃ yaśasvinīm 01,212.001d@114_0383 cakruḥ kilakilāśabdam āsādya bahavo janāḥ 01,212.001d@114_0384 dāśārhāṇāṃ kulasya śrīḥ subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0385 abhikāmā sakāmena pārthena saha gacchati 01,212.001d@114_0386 athāpare hi saṃkruddhā gṛhṇīta ghnata māciram 01,212.001d@114_0387 iti saṃvāryamāṇānāṃ sa nādaḥ sumahān abhūt 01,212.001d@114_0388 sa tena janaghoṣeṇa vīro gaja ivārditaḥ 01,212.001d@114_0389 vavarṣa śaravarṣāṇi na tu kaṃ cana roṣayat 01,212.001d@114_0390 mumoca niśitān bāṇān dīpyamānān svatejasā 01,212.001d@114_0391 prāsādavarasaṃgheṣu harmyeṣu bhavaneṣu ca 01,212.001d@114_0392 prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca 01,212.001d@114_0393 mumoca niśitān bāṇān na ca kaṃ cana roṣayat 01,212.001d@114_0394 kṣobhayitvā puraśreṣṭhaṃ garutmān iva sāgaram 01,212.001d@114_0395 prekṣan raivatakadvāraṃ niryayau bharatarṣabhaḥ 01,212.001d@114_0396 śāsanāt puruṣendrasya balena mahatā balī 01,212.001d@114_0397 girau raivatake nityaṃ babhūva vipṛthuśravāḥ 01,212.001d@114_0398 pravāse vāsudevasya tasmin haladharopamaḥ 01,212.001d@114_0399 saṃbabhūva tadā goptā purasya puravardhanaḥ 01,212.001d@114_0400 prāpya pāṇḍavaniryāṇaṃ niryayau vipṛthuśravāḥ 01,212.001d@114_0401 niśamya puranirghoṣaṃ svam anīkam acodayat 01,212.001d@114_0402 so 'bhipatya tadādhvānaṃ dadarśa puruṣarṣabham 01,212.001d@114_0403 niḥsṛtaṃ dvārakādvārād aṃśumantam ivāmbudāt 01,212.001d@114_0404 savidyutam ivāmbhodaṃ prekṣya bāṇadhanurdharam 01,212.001d@114_0405 pārtham āsādya yodhānāṃ vismayaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0406 udīrṇarathanāgāśvam anīkam abhivīkṣya tat 01,212.001d@114_0407 uvāca paramaprītā subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0408 saṃgrahītum abhiprāyo dīrghakālakṛto mama 01,212.001d@114_0409 yudhyamānasya saṃgrāme rathaṃ tava nararṣabha 01,212.001d@114_0410 ojastejodyutibalair ācitasya mahātmanaḥ 01,212.001d@114_0411 pārthasya vai sārathitve bhavethā ity aśikṣayan 01,212.001d@114_0412 evam uktaḥ priyāṃ prītaḥ pratyuvāca nararṣabhaḥ 01,212.001d@114_0413 codayāśvān asaṃsaktān viśantu vipṛthor balam 01,212.001d@114_0414 bahubhir yudhyamānasya tāvakānāṃ jighāṃsataḥ 01,212.001d@114_0415 paśya bāhubalaṃ bhadre śarān vikṣipato mama 01,212.001d@114_0416 evam uktā tato bhadrā pārthena bharatarṣabha 01,212.001d@114_0417 cucoda cāśvān visrabdhā tatas te viviśur balam 01,212.001d@114_0418 tadāhatamahāvādyaṃ samudagradhvajāyutam 01,212.001d@114_0419 anīkaṃ vipṛthor hṛṣṭaṃ pārtham evānvavartata 01,212.001d@114_0420 rathair bahuvidhair hṛṣṭāḥ sadaśvaiś ca mahājavaiḥ 01,212.001d@114_0421 kirantaḥ śaravarṣāṇi parivavrur dhanaṃjayam 01,212.001d@114_0422 teṣām astrāṇi saṃvārya divyair astrair mahāstravit 01,212.001d@114_0423 āvṛṇon mahad ākāśaṃ śaraiḥ parapuraṃjayaḥ 01,212.001d@114_0424 teṣāṃ bāṇān mahābāhur makuṭāny aṅgadāny api 01,212.001d@114_0425 ciccheda niśitair bāṇaiḥ śarāṃś caiva dhanūṃṣi ca 01,212.001d@114_0426 yugānīṣā varūthāni yantrāṇi vividhāni ca 01,212.001d@114_0427 ajighāṃsan parān pārthaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 01,212.001d@114_0428 nirdhanuṣkān vikavacān virathāṃś ca mahārathān 01,212.001d@114_0429 kṛtvā pārthaḥ priyāṃ prītaḥ prekṣyatām ity adarśayat 01,212.001d@114_0430 sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ subhadrā pārtham abravīt 01,212.001d@114_0431 avāptārthāsmi bhadraṃ te yāhi pārtha yathāsukham 01,212.001d@114_0432 saṃsaktaṃ pāṇḍuputreṇa samīkṣya vipṛthur balam 01,212.001d@114_0433 tvaramāṇo 'bhisaṃkramya sthīyatām ity abhāṣata 01,212.001d@114_0434 tat tu senāpater vākyaṃ nātyavartanta yādavāḥ 01,212.001d@114_0435 sāgare mārutoddhūtā velām iva mahormayaḥ 01,212.001d@114_0436 tato rathavarāt tūrṇam avaruhya nararṣabhaḥ 01,212.001d@114_0437 abhigamya naravyāghraṃ prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje 01,212.001d@114_0438 so 'bravīt pārtham āsādya dīrghakālam idaṃ tava 01,212.001d@114_0439 nivāsam abhijānāmi śaṅkhacakragadādharāt 01,212.001d@114_0440 na me 'sty aviditaṃ kiṃ cid yad yad ācaritaṃ tvayā 01,212.001d@114_0441 subhadrāsaṃprayogena prītas tava janārdanaḥ 01,212.001d@114_0442 prāptasya yatiliṅgena dvārakāṃ tu dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0443 visṛṣṭā sarvavṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca sodarā 01,212.001d@114_0444 tvam imāṃ vīra dāśārhāṃ śacīm iva śacīpatiḥ 01,212.001d@114_0445 bhaktāṃ guṇavatīṃ bhadrāṃ sadā satkartum arhasi 01,212.001d@114_0446 bandhur bhava subhadrāyā gatiś ca tvaṃ dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0447 bandhumān asi rāmeṇa mahendrāvarajena ca 01,212.001d@114_0448 mām eva hi sadākārṣīn mantriṇaṃ madhusūdanaḥ 01,212.001d@114_0449 antareṇa subhadrāṃ ca tvāṃ ca tāta dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0450 imaṃ rathavaraṃ divyaṃ sarvaśastrasamanvitam 01,212.001d@114_0451 idam evānuyātraṃ ca nirdiśya gadapūrvajaḥ 01,212.001d@114_0452 antardvīpaṃ tadā vīra yāto vṛṣṇisukhāvahaḥ 01,212.001d@114_0453 dīrghakālāvaruddhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ priyayā saha 01,212.001d@114_0454 paśyantu bhrātaras tatra vajrapāṇim ivāmarāḥ 01,212.001d@114_0455 āgate tu daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani 01,212.001d@114_0456 bhadrām anugamiṣyanti ratnāni ca vasūni ca 01,212.001d@114_0457 ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ sukhī bhava dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0458 naṣṭaśokair viśokasya suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te 01,212.001d@114_0459 tato vipṛthum āmantrya pārthaḥ prīto 'bhivādya ca 01,212.001d@114_0460 kṛṣṇasya matam āsthāya kṛṣṇasya ratham āsthitaḥ 01,212.001d@114_0461 pūrvam eva tu pārthāya kṛṣṇena viniyojitam 01,212.001d@114_0462 sarvaratnasusaṃpūrṇaṃ sarvabhogasamanvitam 01,212.002a vāsudevābhyanujñātaḥ kathayitvetikṛtyatām 01,212.002c kṛṣṇasya matam ājñāya prayayau bharatarṣabhaḥ 01,212.002d*2055_01 vṛttaiḥ sahotsavair evaṃ vṛṣṇayo 'py agaman purīm 01,212.003a rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi 01,212.003c sainyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā 01,212.004a sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā 01,212.004c jvalitāgniprakāśena dviṣatāṃ harṣaghātinā 01,212.005a saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān 01,212.005b*2056_01 yuktaḥ senānuyātreṇa ratham āropya mādhavīm 01,212.005c mṛgayāvyapadeśena yaugapadyena bhārata 01,212.006a subhadrā tv atha śailendram abhyarcya saha raivatam 01,212.006c daivatāni ca sarvāṇi brāhmaṇān svasti vācya ca 01,212.007a pradakṣiṇaṃ giriṃ kṛtvā prayayau dvārakāṃ prati 01,212.007b*2057_01 subhadrāṃ kṛṣṇabhaginīṃ strībhiḥ parivṛtāṃ tadā 01,212.007c tām abhidrutya kaunteyaḥ prasahyāropayad ratham 01,212.007d*2058_01 subhadrāṃ cārusarvāṅgīṃ kāmabāṇaprapīḍitaḥ 01,212.008a tataḥ sa puruṣavyāghras tām ādāya śucismitām 01,212.008c rathenākāśagenaiva prayayau svapuraṃ prati 01,212.009a hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainiko janaḥ 01,212.009c vikrośan prādravat sarvo dvārakām abhitaḥ purīm 01,212.010a te samāsādya sahitāḥ sudharmām abhitaḥ sabhām 01,212.010c sabhāpālasya tat sarvam ācakhyuḥ pārthavikramam 01,212.011a teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sāṃnāhikīṃ tataḥ 01,212.011c samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām 01,212.012a kṣubdhās tenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakās tadā 01,212.012b*2059_01 antardvīpāt samutpetuḥ sahasā sahitās tadā 01,212.012c annapānam apāsyātha samāpetuḥ sabhāṃ tataḥ 01,212.013a tato jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca 01,212.013c maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca 01,212.014a bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 01,212.014c siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ 01,212.015a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānām iva saṃnaye 01,212.015c ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ 01,212.016a tac chrutvā vṛṣṇivīrās te madaraktāntalocanāḥ 01,212.016c amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpetur ahaṃkṛtāḥ 01,212.017a yojayadhvaṃ rathān āśu prāsān āharateti ca 01,212.017a*2060_01 . . . . . . . . nāgān aśvāṃs tathaiva ca 01,212.017a*2060_02 kavacān āhara kṣipraṃ . . . . . . . . 01,212.017c dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca 01,212.018a sūtān uccukruśuḥ kec cid rathān yojayateti ca 01,212.018c svayaṃ ca turagān ke cin ninyur hemavibhūṣitān 01,212.019a ratheṣv ānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca 01,212.019c abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīt saṃkulaṃ mahat 01,212.020a vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ 01,212.020c nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanam abravīt 01,212.021a kim idaṃ kuruthāprajñās tūṣṇīṃ bhūte janārdane 01,212.021c asya bhāvam avijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ 01,212.022a eṣa tāvad abhiprāyam ākhyātu svaṃ mahāmatiḥ 01,212.022c yad asya rucitaṃ kartuṃ tat kurudhvam atandritāḥ 01,212.023a tatas te tad vacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt 01,212.023c tūṣṇīṃ bhūtās tataḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan 01,212.024a samaṃ vaco niśamyeti baladevasya dhīmataḥ 01,212.024c punar eva sabhāmadhye sarve tu samupāviśan 01,212.025a tato 'bravīt kāmapālo vāsudevaṃ paraṃtapam 01,212.025b*2061_01 trailokyanātha he kṛṣṇa bhūtabhavyabhaviṣyakṛt 01,212.025c kim avāg upaviṣṭo 'si prekṣamāṇo janārdana 01,212.026a satkṛtas tvatkṛte pārthaḥ sarvair asmābhir acyuta 01,212.026c na ca so 'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ 01,212.027a ko hi tatraiva bhuktvānnaṃ bhājanaṃ bhettum arhati 01,212.027c manyamānaḥ kule jātam ātmānaṃ puruṣaḥ kva cit 01,212.028a īpsamānaś ca saṃbandhaṃ kṛtapūrvaṃ ca mānayan 01,212.028c ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret 01,212.029a so 'vamanya ca nāmāsmān anādṛtya ca keśavam 01,212.029c prasahya hṛtavān adya subhadrāṃ mṛtyum ātmanaḥ 01,212.030a kathaṃ hi śiraso madhye padaṃ tena kṛtaṃ mama 01,212.030b*2062_01 tvayā cen nābhyanujñāto dharṣayiṣyati mādhava 01,212.030c marṣayiṣyāmi govinda pādasparśam ivoragaḥ 01,212.031a adya niṣkauravām ekaḥ kariṣyāmi vasuṃdharām 01,212.031c na hi me marṣaṇīyo 'yam arjunasya vyatikramaḥ 01,212.031d*2063_01 tam ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ nihanmi kulapāṃsanam 01,212.032a taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam 01,212.032c anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakās tadā 01,213.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,213.001a uktavanto yadā vākyam asakṛt sarvavṛṣṇayaḥ 01,213.001c tato 'bravīd vāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃhitam 01,213.001d*2064_01 mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ 01,213.001d*2064_02 atikrāntam atikrāntaṃ na nivartati karhi cit 01,213.001d*2064_03 śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam 01,213.002a nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān 01,213.002c saṃmāno 'bhyadhikas tena prayukto 'yam asaṃśayam 01,213.003a arthalubdhān na vaḥ pārtho manyate sātvatān sadā 01,213.003c svayaṃvaram anādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ 01,213.004a pradānam api kanyāyāḥ paśuvat ko 'numaṃsyate 01,213.004c vikrayaṃ cāpy apatyasya kaḥ kuryāt puruṣo bhuvi 01,213.005a etān doṣāṃś ca kaunteyo dṛṣṭavān iti me matiḥ 01,213.005c ataḥ prasahya hṛtavān kanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ 01,213.006a ucitaś caiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī 01,213.006c eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavān iti 01,213.007a bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanoś ca mahātmanaḥ 01,213.007c kuntibhojātmajāputraṃ ko bubhūṣeta nārjunam 01,213.008a na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayet 01,213.008b*2065_01 varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram 01,213.008c api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa 01,213.009a sa ca nāma rathas tādṛṅ madīyās te ca vājinaḥ 01,213.009b*2066_01 mama śastrāṇy aśeṣeṇa tūṇī cākṣayasāyakau 01,213.009c yoddhā pārthaś ca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet 01,213.010a tam anudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayam 01,213.010c nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ 01,213.011a yadi nirjitya vaḥ pārtho balād gacchet svakaṃ puram 01,213.011c praṇaśyed vo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ 01,213.011d*2067_01 pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām 01,213.012a tac chrutvā vāsudevasya tathā cakrur janādhipa 01,213.012b@115=0046 vaiśaṃpāyanaḥ 01,213.012b@115_0001 udyogaṃ kṛtavantas te bherīṃ saṃnādya yādavāḥ 01,213.012b@115_0002 arjunas tu tadā śrutvā bherīsaṃnādanaṃ mahat 01,213.012b@115_0003 kaunteyas tvaramāṇas tu subhadrām abhyabhāṣata 01,213.012b@115_0004 āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ 01,213.012b@115_0005 tvadarthaṃ yoddhukāmās te madaraktāntalocanāḥ 01,213.012b@115_0006 pramattān aśucīn mūḍhān surāmattān narādhamān 01,213.012b@115_0007 vāmino vāśinādīṃs tu kariṣyāmi śarottamaiḥ 01,213.012b@115_0008 utāho vā madonmattān nayiṣyāmi yamakṣayam 01,213.012b@115_0009 evam uktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ 01,213.012b@115_0010 nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā 01,213.012b@115_0011 evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā 01,213.012b@115_0012 subhadrā nu kalir jātā vṛṣṇīnāṃ nidhanāya ca 01,213.012b@115_0013 evaṃ bruvantaḥ paurās te janavādaṃ janāḥ prabho 01,213.012b@115_0014 mama śokaṃ vivardhanti tasmāt pāpaṃ na cintaya 01,213.012b@115_0015 parivādabhayān muktā tvatprasādād bhavāmy aham 01,213.012b@115_0016 evam uktas tataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā 01,213.012b@115_0017 gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ 01,213.012b@115_0018 smitapūrvaṃ tadābhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā 01,213.012b@115_0019 utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti so 'bravīt 01,213.012b@115_0020 tataḥ subhadrā tvaritā raśmīn saṃgṛhya pāṇinā 01,213.012b@115_0021 codayām āsa javanāñ śīghram aśvān kṛtatvarā 01,213.012b@115_0022 tatas tu kṛtasaṃnāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ 01,213.012b@115_0023 pratyānayārthaṃ pārthasya javanais turagottamaiḥ 01,213.012b@115_0024 rājamārgam anuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam 01,213.012b@115_0025 prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca 01,213.012b@115_0026 arjunasya śarān dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 01,213.012b@115_0027 keśavasya vacas tathyaṃ manyamānās tu yādavāḥ 01,213.012b@115_0028 atītya śailaṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthor vacaḥ 01,213.012b@115_0029 arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmās tu vṛṣṇayaḥ 01,213.012b@115_0030 śrutvā dūraṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta narādhipāḥ 01,213.012b@115_0031 purodyānāny atikramya viśālaṃ ca girivrajam 01,213.012b@115_0032 sānuṃ muñjāvataṃ caiva vanāny upavanāni ca 01,213.012b@115_0033 puṇyeṣv ānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca 01,213.012b@115_0034 prāpya dhenumatītīrtham aśvarodhasaraḥ prati 01,213.012b@115_0035 prekṣyāvartaṃ tataḥ śailam arbudaṃ ca nagottamam 01,213.012b@115_0036 ārāc chṛṅgam upasthāya tīrtvā kāravatīṃ nadīm 01,213.012b@115_0037 prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhān abhyatītya ca 01,213.012b@115_0038 devāpṛthupuraṃ paśyan sarvataḥ susamāhitaḥ 01,213.012b@115_0039 tam atītya mahābāhur devāraṇyam apaśyata 01,213.012b@115_0040 pūjayām āsur āyāntaṃ devāraṇyamaharṣayaḥ 01,213.012b@115_0041 sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca 01,213.012b@115_0042 atītya ca tathā pārthaḥ subhadrāsārathis tadā 01,213.012b@115_0043 kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśaṅkaḥ samapadyata 01,213.012b@115_0044 sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayam ivāśayam 01,213.012b@115_0045 dūrād upavanopetāṃ dāśārhapratimāṃ purīm 01,213.012b@115_0046 krośamātre purasyāsīd goṣṭhaḥ pārthasya śobhanaḥ 01,213.012b@115_0047 tatrābhīyāt sa bībhatsur niviṣṭo yadukanyayā 01,213.012b@115_0048 tataḥ subhadrāṃ satkṛtya pārtho vacanam abravīt 01,213.012b@115_0049 gopālikānāṃ veṣeṇa gaccha tvaṃ vṛjinaṃ puram 01,213.012b@115_0050 kāmavyāhāriṇī kṛṣṇā rocatāṃ te vaco mama 01,213.012b@115_0051 dṛṣṭvā tu paruṣaṃ brūyāt saha tatra mayā gatām 01,213.012b@115_0052 anyaveṣeṇa tu gatāṃ dṛṣṭvā sā tvāṃ priyaṃ vadet 01,213.012b@115_0053 yat tu sā prathamaṃ brūyān na tasyāsti nivartanam 01,213.012b@115_0054 tasmān mānaṃ ca darpaṃ ca vyapanīya svayaṃ vraja 01,213.012b@115_0055 tasya tad vacanaṃ śrutvā subhadrā pratyabhāṣata 01,213.012b@115_0056 evam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ pārtha bhāṣase 01,213.012b@115_0057 subhadrāyā vacaḥ śrutvā suprītaḥ pākaśāsaniḥ 01,213.012b@115_0058 gopālān sa samānīya tvarito vākyam abravīt 01,213.012b@115_0059 taruṇyaḥ santi yāvantyas tāḥ sarvā vrajayoṣitaḥ 01,213.012b@115_0060 āgacchantu gamiṣyantyā bhadrayā saha saṃgatāḥ 01,213.012b@115_0061 indraprasthaṃ puravaraṃ kṛṣṇāṃ draṣṭuṃ yaśasvinīm 01,213.012b@115_0062 etac chrutvā tu gopālair ānītā vrajayoṣitaḥ 01,213.012b@115_0063 tatas tābhiḥ parivṛtāṃ vrajastrībhir aninditām 01,213.012c nivṛttaś cārjunas tatra vivāhaṃ kṛtavāṃs tataḥ 01,213.013a uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kṣapāḥ 01,213.013b*2068_01 vihṛtya ca yathākāmaṃ pūjito vṛṣṇinandanaiḥ 01,213.013c puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavān prabhuḥ 01,213.013e pūrṇe tu dvādaśe varṣe khāṇḍavaprastham āviśat 01,213.014a abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ 01,213.014c abhyarcya brāhmaṇān pārtho draupadīm abhijagmivān 01,213.015a taṃ draupadī pratyuvāca praṇayāt kurunandanam 01,213.015c tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā 01,213.015e subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ ślathāyate 01,213.016a tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ 01,213.016c sāntvayām āsa bhūyaś ca kṣamayām āsa cāsakṛt 01,213.017a subhadrāṃ tvaramāṇaś ca raktakauśeyavāsasam 01,213.017c pārthaḥ prasthāpayām āsa kṛtvā gopālikāvapuḥ 01,213.018a sādhikaṃ tena rūpeṇa śobhamānā yaśasvinī 01,213.018b*2069_01 gopālikāmadhyagatā prayayau vrajinaṃ puram 01,213.018b*2069_02 tataḥ puravaraśreṣṭham indraprasthaṃ yaśasvinī 01,213.018b*2069_03 tvaritā khāṇḍavaprastham āsasāda viveśa ca 01,213.018c bhavanaṃ śreṣṭham āsādya vīrapatnī varāṅganā 01,213.018e vavande pṛthutāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī 01,213.018f*2070_01 tāṃ kuntī cārusarvāṅgīm upājighrata mūrdhani 01,213.018f*2070_02 prītyā paramayā yuktā āśīrbhir yuñjatātulām 01,213.019a tato 'bhigamya tvaritā pūrṇendusadṛśānanā 01,213.019c vavande draupadīṃ bhadrā preṣyāham iti cābravīt 01,213.020a pratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā svasāraṃ mādhavasya tām 01,213.020c sasvaje cāvadat prītā niḥsapatno 'stu te patiḥ 01,213.020d*2071_01 vīrasūr bhava bhadre tvaṃ bhava bhartṛpriyā tathā 01,213.020d*2072_01 ojasā nibhṛtā bahvīr uvāca paramāśiṣaḥ 01,213.020e tathaiva muditā bhadrā tām uvācaivam astv iti 01,213.020f@116_0001 tataḥ subhadrāṃ vārṣṇeyīṃ pariṣvajya śubhānanām 01,213.020f@116_0002 aṅke niveśya muditā vāsudevaṃ praśasya tu 01,213.020f@116_0003 tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata 01,213.020f@116_0004 harṣād ānartayodhānām āsādya vṛjinaṃ puram 01,213.020f@116_0005 devaputraprakāśās te jāmbūnadamayadhvajāḥ 01,213.020f@116_0006 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ pārthaṃ puruhūtam ivāmarāḥ 01,213.020f@116_0007 gobhir uṣṭraiḥ sadaśvaiś ca yuktāni bahulā janāḥ 01,213.020f@116_0008 dadṛśur yānamukhyāni dāśārhapuravāsinām 01,213.020f@116_0009 tataḥ puravare yūnāṃ praharṣaḥ samajāyata 01,213.020f@116_0010 prabhāsād āgataṃ pārthaṃ dṛṣṭvā svam iva bāndhavam 01,213.020f@116_0011 so 'bhiyāya puraśreṣṭhaṃ dāśārhagaṇasaṃvṛtaḥ 01,213.020f@116_0012 pauraiḥ puravaraiḥ prītyā parayā cābhinanditaḥ 01,213.020f@116_0013 prāpya cāntaḥpuradvāram avaruhya dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0014 vavande dhaumyam āsādya mātaraṃ ca dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0015 spṛṣṭvā ca caraṇau rājño bhīmasya ca dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0016 yamābhyāṃ vandito hṛṣṭaḥ sasvaje 'bhinananda ca 01,213.020f@116_0017 brāhmaṇapramukhān sarvān bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ 01,213.020f@116_0018 yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api 01,213.020f@116_0019 tatrasthāny anuyātrāṇi pradāya gurave vadhūm 01,213.020f@116_0020 pūjayāṃ cakrur āsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,213.020f@116_0021 purastād eva teṣāṃ tu sa mahātmā mahāyaśāḥ 01,213.020f@116_0022 pūjanārho 'bhavad rājā yathaiva gadapūrvajaḥ 01,213.020f@116_0023 pāṇḍavena yathārhaṃ te pūjārheṇa supūjitāḥ 01,213.020f@116_0024 nyaviśantābhyanujñātā rājñā tuṣṭā yaśasvinā 01,213.020f@116_0025 tām adīnām adīnārhāṃ subhadrāṃ prītivardhinīm 01,213.020f@116_0026 sākṣāc chriyam amanyanta pārthāḥ kṛṣṇasahodarām 01,213.020f@116_0027 gurūṇāṃ śvaśurāṇāṃ ca devarāṇāṃ tathaiva ca 01,213.020f@116_0028 subhadrā svena vṛttena babhūva paramapriyā 01,213.021a tatas te hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ 01,213.021c kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya 01,213.021d*2073_01 yudhiṣṭhiramukhāḥ prītā babhūvur janamejaya 01,213.021d*2073_02 kuntī ca paramaprītā kṛṣṇā ca satataṃ tathā 01,213.021d*2074=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,213.021d*2074_01 atha śuśrāva nirvṛtte vṛṣṇīnāṃ paramotsave 01,213.021d*2074_02 arjunena hṛtāṃ bhadrāṃ śaṅkhacakragadādharaḥ 01,213.021d*2074_03 purastād eva paurāṇāṃ saṃśayaḥ samajāyata 01,213.021d*2074_04 jānatā vāsudevena vāsito bharatarṣabhaḥ 01,213.021d*2074_05 lokasya viditaṃ hy adya pūrvaṃ vipṛthunā yathā 01,213.021d*2074_06 sāntvayitvābhyanujñāto bhadrayā saha saṃgataḥ 01,213.021d*2074_07 ditsatā sodarāṃ tasmai patatrivaraketunā 01,213.021d*2074_08 arhate puruṣendrāya pārthāyāyatalocanām 01,213.021d*2074_09 satkṛtya pāṇḍavaśreṣṭhaṃ preṣayām āsa cārjunam 01,213.021d*2074_10 bhadrayā saha bībhatsuḥ prāpito vrajiṇaḥ puram 01,213.022a śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ svapurottamam 01,213.022c arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭham indraprasthagataṃ tadā 01,213.022d*2075_01 yiyāsuḥ khāṇḍavaprastham āmantrayata keśavaḥ 01,213.022d*2075_02 pūrvaṃ satkṛtya rājānam āhukaṃ madhusūdanaḥ 01,213.022d*2075_03 rājā vipṛthur akrūraḥ saṃkarṣaṇaviḍūrathau 01,213.022d*2075_04 pitrā ca puruṣendreṇa purastād abhimānitaḥ 01,213.022d*2075_05 saṃprītaḥ prīyamāṇena vṛṣṇirājñā janārdanaḥ 01,213.022d*2075_06 abhimantryābhyanujñāto yojayām āsa vāhinīm 01,213.022d*2075_07 tatas tu yānāny āsādya dāśārhapuravāsinām 01,213.022d*2075_08 siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samapadyata 01,213.022d*2075_09 yojayantaḥ sadaśvāṃś ca yānayugyaṃ rathāṃs tathā 01,213.022d*2075_10 gajāṃś ca paramaprītāḥ samapadyanta vṛṣṇayaḥ 01,213.023a ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ 01,213.023c vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrair mahārathaiḥ 01,213.024a bhrātṛbhiś ca kumāraiś ca yodhaiś ca śataśo vṛtaḥ 01,213.024c sainyena mahatā śaurir abhiguptaḥ paraṃtapaḥ 01,213.025a tatra dānapatir dhīmān ājagāma mahāyaśāḥ 01,213.025c akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatir ariṃdamaḥ 01,213.026a anādhṛṣṭir mahātejā uddhavaś ca mahāyaśāḥ 01,213.026c sākṣād bṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhir mahāyaśāḥ 01,213.027a satyakaḥ sātyakiś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 01,213.027c pradyumnaś caiva sāmbaś ca niśaṭhaḥ śaṅkur eva ca 01,213.028a cārudeṣṇaś ca vikrānto jhillī vipṛthur eva ca 01,213.028c sāraṇaś ca mahābāhur gadaś ca viduṣāṃ varaḥ 01,213.029a ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakās tathā 01,213.029c ājagmuḥ khāṇḍavaprastham ādāya haraṇaṃ bahu 01,213.029d*2076_01 anvāhāraṃ samādāya pṛthag vṛṣṇipurogamāḥ 01,213.029d*2076_02 prayayuḥ siṃhanādena subhadrām avalokakāḥ 01,213.029d*2076_03 te tv adīrgheṇa kālena kṛṣṇena saha yādavāḥ 01,213.029d*2076_04 puram āsādya pārthānāṃ parāṃ prītim avāpnuvan 01,213.030a tato yudhiṣṭhiro rājā śrutvā mādhavam āgatam 01,213.030c pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayat tadā 01,213.031a tābhyāṃ pratigṛhītaṃ tad vṛṣṇicakraṃ samṛddhimat 01,213.031c viveśa khāṇḍavaprasthaṃ patākādhvajaśobhitam 01,213.032a siktasaṃmṛṣṭapanthānaṃ puṣpaprakaraśobhitam 01,213.032c candanasya rasaiḥ śītaiḥ puṇyagandhair niṣevitam 01,213.033a dahyatāguruṇā caiva deśe deśe sugandhinā 01,213.033b*2077_01 gandhoddāmam ivākāśaṃ babhūva janamejaya 01,213.033c susaṃmṛṣṭajanākīrṇaṃ vaṇigbhir upaśobhitam 01,213.034a pratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ 01,213.034c vṛṣṇyandhakamahābhojaiḥ saṃvṛtaḥ puruṣottamaḥ 01,213.035a saṃpūjyamānaḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 01,213.035c viveśa bhavanaṃ rājñaḥ puraṃdaragṛhopamam 01,213.036a yudhiṣṭhiras tu rāmeṇa samāgacchad yathāvidhi 01,213.036c mūrdhni keśavam āghrāya paryaṣvajata bāhunā 01,213.037a taṃ prīyamāṇaṃ kṛṣṇas tu vinayenābhyapūjayat 01,213.037c bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivat pratyapūjayat 01,213.038a tāṃś ca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,213.038c pratijagrāha satkārair yathāvidhi yathopagam 01,213.039a guruvat pūjayām āsa kāṃś cit kāṃś cid vayasyavat 01,213.039c kāṃś cid abhyavadat premṇā kaiś cid apy abhivāditaḥ 01,213.039d*2078_01 tataḥ pṛthā ca pārthāś ca muditāḥ kṛṣṇayā saha 01,213.039d*2078_02 puṇḍarīkākṣam āsādya babhūvur muditendriyāḥ 01,213.039d*2078_03 harṣād abhigatau dṛṣṭvā saṃkarṣaṇajanārdanau 01,213.039d*2078_04 bandhumantaṃ pṛthā pārthaṃ yudhiṣṭhiram amanyata 01,213.039d*2078_05 tataḥ saṃkarṣaṇākrūrāv aprameyāv adīnavat 01,213.039d*2078_06 bhadravatyai subhadrāyai dhanaugham upajahratuḥ 01,213.039d*2078_07 pravālāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni sahasraśaḥ 01,213.039d*2078_08 kuthāstaraparistomān vyāghrājinapuraskṛtān 01,213.039d*2078_09 vividhaiś caiva ratnaughair dīptaprabham ajāyata 01,213.039d*2078_10 śayanāsanayānaiś ca yudhiṣṭhiraniveśanam 01,213.039d*2078_11 tataḥ prītikaro yūnāṃ vivāhaparamotsavaḥ 01,213.039d*2078_12 bhadravatyai subhadrāyai saptarātram avartata 01,213.040a tato dadau vāsudevo janyārthe dhanam uttamam 01,213.040c haraṇaṃ vai subhadrāyā jñātideyaṃ mahāyaśāḥ 01,213.041a rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālinām 01,213.041c caturyujām upetānāṃ sūtaiḥ kuśalasaṃmataiḥ 01,213.041d*2079_01 bāhlīkasindhujātānāṃ kāmbojānāṃ śataṃ śatam 01,213.041d*2079_02 haraṇārthaṃ dadau kṛṣṇas turagāṇāṃ janeśvara 01,213.041e sahasraṃ pradadau kṛṣṇo gavām ayutam eva ca 01,213.042a śrīmān māthuradeśyānāṃ dogdhrīṇāṃ puṇyavarcasām 01,213.042b*2080_01 dadau pārthāya śuddhātmā sahasrāṇy ekaviṃśatim 01,213.042c vaḍavānāṃ ca śubhrāṇāṃ candrāṃśusamavarcasām 01,213.042e dadau janārdanaḥ prītyā sahasraṃ hemabhūṣaṇam 01,213.042f*2081_01 gajānāṃ nityamattānāṃ sādibhiḥ samadhiṣṭhitām 01,213.042f*2081_02 meghābhānāṃ dadau kṛṣṇaḥ sahasram asitekṣaṇaḥ 01,213.042f*2082_01 kāmbojāraṭṭabāhlīkasindhujātāṃś ca bhārata 01,213.042f*2082_02 suvarṇakṛtasaṃnāhān ghaṇṭānādavināditān 01,213.042f*2082_03 śvetacāmarasaṃchannān sarvaśastrair alaṃkṛtān 01,213.042f*2082_04 jātyaśvānāṃ sahasrāṇi pañcāśat pradadau tadā 01,213.042f*2083_01 hayānāṃ candrasaṃkāśaṃ śyāmakarṇān dadau śatam 01,213.043a tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasām 01,213.043c śatāny añjanakeśīnāṃ śvetānāṃ pañca pañca ca 01,213.043d*2084_01 śibikānāṃ sahasraṃ ca pradadau madhusūdanaḥ 01,213.043d*2085_01 prācyānāṃ ca pratīcyānāṃ bāhlīkānāṃ janārdanaḥ 01,213.043d*2085_02 dadau śatasahasraṃ vai kanyādhanam anuttamam 01,213.044a snāpanotsādane caiva suyuktaṃ vayasānvitam 01,213.044a*2086_01 . . . . . . . . bhojane pācane tathā 01,213.044a*2086_02 ādhānodvāsane caiva preraṇe yatra yatra ca 01,213.044a*2086_03 anulepe ca gandhānāṃ peṣaṇe ca vicakṣaṇam 01,213.044a*2086_04 sarvakarmaṇi niṣṇātaṃ . . . . . . . . 01,213.044c strīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasām 01,213.045a suvarṇaśatakaṇṭhīnām arogāṇāṃ suvāsasām 01,213.045c paricaryāsu dakṣāṇāṃ pradadau puṣkarekṣaṇaḥ 01,213.045d*2087_01 pṛṣṭhyānām api cāśvānāṃ bāhlijānāṃ janārdanaḥ 01,213.045d*2087_02 dadau śatasahasrākhyaṃ kanyādhanam anuttamam 01,213.046a kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ 01,213.046c manuṣyabhārān dāśārho dadau daśa janārdanaḥ 01,213.046d*2088_01 bhūṣaṇānāṃ tu mukhyānāṃ śatabhāraṃ dadau dhanam 01,213.046d*2088_02 muktāhārāṇi śubhrāṇi śatasaṃkhyāni keśavaḥ 01,213.046d*2088_03 pravālānāṃ sahasraṃ ca tathānyān api bhārata 01,213.046d*2088_04 suvarṇapādapīṭhānāṃ mahārhāstaraṇāṃs tathā 01,213.046d*2088_05 paryaṅkāṇāṃ sahasraṃ ca dadau kanyādhanaṃ tadā 01,213.047a gajānāṃ tu prabhinnānāṃ tridhā prasravatāṃ madam 01,213.047c girikūṭanikāśānāṃ samareṣv anivartinām 01,213.047d*2089_01 suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān 01,213.048a kḷptānāṃ paṭughaṇṭānāṃ varāṇāṃ hemamālinām 01,213.048c hastyārohair upetānāṃ sahasraṃ sāhasapriyaḥ 01,213.048d*2090_01 sthitānāṃ baddhaghaṇṭānāṃ gatānāṃ gocaraṃ bhuvaḥ 01,213.048d*2090_02 mahiṣīṇām adād bhūripayasām ayutadvayam 01,213.048d*2091_01 pradadau vāsudevas tu vasudevājñayā tadā 01,213.049a rāmaḥ pādagrāhaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī 01,213.049c prīyamāṇo haladharaḥ saṃbandhaprītim āvahan 01,213.050a sa mahādhanaratnaugho vastrakambalaphenavān 01,213.050c mahāgajamahāgrāhaḥ patākāśaivalākulaḥ 01,213.051a pāṇḍusāgaram āviddhaḥ praviveśa mahānadaḥ 01,213.051c pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣac chokāvaho 'bhavat 01,213.052a pratijagrāha tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,213.052a*2092_01 . . . . . . . . baladevas tato madhu 01,213.052a*2092_02 divārātraṃ ca satataṃ sānujair adhikaṃ madhu 01,213.052a*2092_03 drākṣāprabhavam atyantaṃ kāpiśāyanam eva ca 01,213.052a*2092_04 divyamākṣikasaṃmiśram āsavaṃ ca manoramam 01,213.052a*2092_05 padmarāgendranīlādibhājaneṣu vyavasthitam 01,213.052a*2092_06 raupyasauvarṇamukhyeṣu caṣakeṣu papuḥ surām 01,213.052a*2092_07 pāṇḍavo 'pi ca dharmātmā . . . . . . . . 01,213.052c pūjayām āsa tāṃś caiva vṛṣṇyandhakamahārathān 01,213.053a te sametā mahātmānaḥ kuruvṛṣṇyandhakottamāḥ 01,213.053c vijahrur amarāvāse narāḥ sukṛtino yathā 01,213.054a tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ 01,213.054a*2093_01 . . . . . . . . āsavaiś ca mahādhanaiḥ 01,213.054a*2093_02 pītvā pītvā tu maireyān . . . . . . . . 01,213.054c yathāyogaṃ yathāprīti vijahruḥ kuruvṛṣṇayaḥ 01,213.055a evam uttamavīryās te vihṛtya divasān bahūn 01,213.055b*2094_01 pūjya pārthān pṛthāṃ caiva bhadrāṃ ca yadupuṃgavāḥ 01,213.055b*2094_02 keśavenābhyanujñātā gantukāmāḥ purīṃ prati 01,213.055c pūjitāḥ kurubhir jagmuḥ punar dvāravatīṃ purīm 01,213.056a rāmaṃ puraskṛtya yayur vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 01,213.056b*2095_01 rāmaḥ subhadrāṃ saṃpūjya pariṣvajya svasāṃ tadā 01,213.056b*2095_02 nyāseti draupadīm uktvā paridāya mahābalaḥ 01,213.056b*2095_03 pitṛṣvasāyāś caraṇāv abhivādya yayau tadā 01,213.056b*2095_04 tasmin kāle pṛthā prītā pūjayām āsa taṃ tadā 01,213.056b*2095_05 vṛṣṇipravīrāḥ pārthaiś ca pauraiś ca paramārcitāḥ 01,213.056c ratnāny ādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ 01,213.057a vāsudevas tu pārthena tatraiva saha bhārata 01,213.057b*2096_01 caturviṃśad ahorātraṃ ramamāṇo mahābalaḥ 01,213.057c uvāsa nagare ramye śakraprasthe mahāmanāḥ 01,213.057e vyacarad yamunākūle pārthena saha bhārata 01,213.057f*2097_01 mṛgān vidhyan varāhāṃś ca reme sārdhaṃ kirīṭinā 01,213.058a tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya priyā svasā 01,213.058c jayantam iva paulomī dyutimantam ajījanat 01,213.059a dīrghabāhuṃ mahāsattvam ṛṣabhākṣam ariṃdamam 01,213.059c subhadrā suṣuve vīram abhimanyuṃ nararṣabham 01,213.060a abhīś ca manyumāṃś caiva tatas tam arimardanam 01,213.060c abhimanyum iti prāhur ārjuniṃ puruṣarṣabham 01,213.061a sa sātvatyām atirathaḥ saṃbabhūva dhanaṃjayāt 01,213.061c makhe nirmathyamānād vā śamīgarbhād dhutāśanaḥ 01,213.062a yasmiñ jāte mahābāhuḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,213.062c ayutaṃ gā dvijātibhyaḥ prādān niṣkāṃś ca tāvataḥ 01,213.063a dayito vāsudevasya bālyāt prabhṛti cābhavat 01,213.063c pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ prajānām iva candramāḥ 01,213.064a janmaprabhṛti kṛṣṇaś ca cakre tasya kriyāḥ śubhāḥ 01,213.064c sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī 01,213.065a catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedam ariṃdamaḥ 01,213.065c arjunād veda vedajñāt sakalaṃ divyamānuṣam 01,213.066a vijñāneṣv api cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ 01,213.066c kriyāsv api ca sarvāsu viśeṣān abhyaśikṣayat 01,213.067a āgame ca prayoge ca cakre tulyam ivātmanaḥ 01,213.067c tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanaṃjayaḥ 01,213.068a sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam 01,213.068c durdharṣam ṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanam ivoragam 01,213.069a siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam 01,213.069c meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam 01,213.070a kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau 01,213.070c dadarśa putraṃ bībhatsur maghavān iva taṃ yathā 01,213.071a pāñcāly api ca pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā 01,213.071c lebhe pañca sutān vīrāñ śubhān pañcācalān iva 01,213.072a yudhiṣṭhirāt prativindhyaṃ sutasomaṃ vṛkodarāt 01,213.072c arjunāc chrutakarmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulim 01,213.073a sahadevāc chrutasenam etān pañca mahārathān 01,213.073c pāñcālī suṣuve vīrān ādityān aditir yathā 01,213.074a śāstrataḥ prativindhyaṃ tam ūcur viprā yudhiṣṭhiram 01,213.074c parapraharaṇajñāne prativindhyo bhavatv ayam 01,213.075a sute somasahasre tu somārkasamatejasam 01,213.075c sutasomaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ 01,213.076a śrutaṃ karma mahat kṛtvā nivṛttena kirīṭinā 01,213.076c jātaḥ putras tavety evaṃ śrutakarmā tato 'bhavat 01,213.077a śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyaḥ kurunandanaḥ 01,213.077c cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanam 01,213.078a tatas tv ajījanat kṛṣṇā nakṣatre vahnidaivate 01,213.078c sahadevāt sutaṃ tasmāc chrutaseneti taṃ viduḥ 01,213.079a ekavarṣāntarās tv eva draupadeyā yaśasvinaḥ 01,213.079c anvajāyanta rājendra parasparahite ratāḥ 01,213.080a jātakarmāṇy ānupūrvyāc cūḍopanayanāni ca 01,213.080c cakāra vidhivad dhaumyas teṣāṃ bharatasattama 01,213.081a kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ 01,213.081c jagṛhuḥ sarvam iṣvastram arjunād divyamānuṣam 01,213.082a devagarbhopamaiḥ putrair vyūḍhoraskair mahābalaiḥ 01,213.082c anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudam āpnuvan 01,214.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,214.001a indraprasthe vasantas te jaghnur anyān narādhipān 01,214.001c śāsanād dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca 01,214.002a āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko 'vasat sukham 01,214.002c puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadeham iva dehinaḥ 01,214.003a sa samaṃ dharmakāmārthān siṣeve bharatarṣabhaḥ 01,214.003c trīn ivātmasamān bandhūn bandhumān iva mānayan 01,214.004a teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatām iva 01,214.004c babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ 01,214.005a adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ prayoktāraṃ mahādhvarāḥ 01,214.005c rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipam 01,214.005d*2098_01 catvāra iva te varṇā remire taṃ janādhipāḥ 01,214.006a adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ 01,214.006c bandhumān akhilo dharmas tenāsīt pṛthivīkṣitā 01,214.007a bhrātṛbhiḥ sahito rājā caturbhir adhikaṃ babhau 01,214.007c prayujyamānair vitato vedair iva mahādhvaraḥ 01,214.008a taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire 01,214.008c bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatim ivāmarāḥ 01,214.009a dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale 01,214.009c prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca 01,214.009d*2099_01 rañjayām āsa vai prītyā prītidānair anuttamaiḥ 01,214.010a na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire 01,214.010c yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat 01,214.011a na hy ayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam 01,214.011c bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ 01,214.012a sa hi sarvasya lokasya hitam ātmana eva ca 01,214.012b*2100_01 rājate sakalā pṛthvī pāṇḍavena balīyasā 01,214.012b*2100_02 puṣpitāni vanānīva dhānyalakṣmyā ca bhārata 01,214.012c cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ 01,214.013a tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ 01,214.013c avasan pṛthivīpālāṃs trāsayantaḥ svatejasā 01,214.014a tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇam abravīt 01,214.014c uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmo yamunāṃ prati 01,214.015a suhṛjjanavṛtās tatra vihṛtya madhusūdana 01,214.015c sāyāhne punar eṣyāmo rocatāṃ te janārdana 01,214.016 vāsudeva uvāca 01,214.016a kuntīmātar mamāpy etad rocate yad vayaṃ jale 01,214.016c suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham 01,214.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,214.017a āmantrya dharmarājānam anujñāpya ca bhārata 01,214.017c jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ 01,214.017d@117_0001 viharan khāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ 01,214.017d@117_0002 puṣpitopavanāṃ ramyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm 01,214.017d@117_0003 ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt 01,214.017d@117_0004 dadarśa sa tu taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā 01,214.017d@117_0005 ṛkṣagomāyusaṃghuṣṭaṃ haṃsasārasanāditam 01,214.017d@117_0006 śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ niketaṃ sarvarakṣasām 01,214.017d@117_0007 dvīpigomāyusiṃharkṣavarāharuruvāraṇaiḥ 01,214.017d@117_0008 nānāmṛgasahasraiś ca pakṣibhiś ca samāvṛtam 01,214.017d@117_0009 mānanārhaṃ ca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām 01,214.017d@117_0010 ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ 01,214.017d@117_0011 veṇuśālmalimālyāṅgair upetaṃ vetrasaṃvṛtam 01,214.017d@117_0012 śākapadmakatālaiś ca śataśākhaiś ca rohiṇaiḥ 01,214.017d@117_0013 niruddeśatamaprakhyam āvṛtaṃ gajasaṃsthitaiḥ 01,214.017d@117_0014 gulmaiḥ kīcakaveṇūnām āśīviṣaniṣevitam 01,214.017d@117_0015 vigatārkamahābhogavratatidrumasaṃkaṭam 01,214.017d@117_0016 snuhivetrakuliṅgākṣair hintālaiś ca samāvṛtam 01,214.017d@117_0017 vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ 01,214.017d@117_0018 rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam 01,214.017d@117_0019 bhūtānāṃ sarvadeveśaḥ sarvalokavibhāgavit 01,214.017d@117_0020 pītāmbaradharo devas tad vanaṃ bahudhā caran 01,214.017d@117_0021 sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ 01,214.017d@117_0022 khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ 01,214.018a vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumavad uttamam 01,214.018c gṛhair uccāvacair yuktaṃ puraṃdaragṛhopamam 01,214.019a bhakṣyair bhojyaiś ca peyaiś ca rasavadbhir mahādhanaiḥ 01,214.019c mālyaiś ca vividhair yuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeyapārthayoḥ 01,214.020a āviveśatur āpūrṇaṃ ratnair uccāvacaiḥ śubhaiḥ 01,214.020c yathopajoṣaṃ sarvaś ca janaś cikrīḍa bhārata 01,214.020d*2101_01 striyaś ca vipulaśroṇyaś cārupīnapayodharāḥ 01,214.020d*2101_02 madaskhalitagāminyaś cikrīḍur vāmalocanāḥ 01,214.021a vane kāś cij jale kāś cit kāś cid veśmasu cāṅganāḥ 01,214.021c yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ kṛṣṇapārthayoḥ 01,214.021d*2102_01 vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī 01,214.022a draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 01,214.022c prayacchetāṃ mahārhāṇi strīṇāṃ te sma madotkaṭe 01,214.023a kāś cit prahṛṣṭā nanṛtuś cukruśuś ca tathāparāḥ 01,214.023c jahasuś cāparā nāryaḥ papuś cānyā varāsavam 01,214.024a ruruduś cāparās tatra prajaghnuś ca parasparam 01,214.024c mantrayām āsur anyāś ca rahasyāni parasparam 01,214.024d*2103_01 kāś cin mālyāni cinvanti kāś cin mālyāni dadhrire 01,214.025a veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ 01,214.025c śabdenāpūryate ha sma tad vanaṃ susamṛddhimat 01,214.026a tasmiṃs tathā vartamāne kurudāśārhanandanau 01,214.026c samīpe jagmatuḥ kaṃ cid uddeśaṃ sumanoharam 01,214.027a tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau 01,214.027c mahārhāsanayo rājaṃs tatas tau saṃniṣīdatuḥ 01,214.028a tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca 01,214.028c bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau 01,214.029a tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe 'śvināv iva 01,214.029c abhyagacchat tadā vipro vāsudevadhanaṃjayau 01,214.029d*2104_01 siṃhāsanasamīpe tau vāsudevadhanaṃjayau 01,214.030a bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ 01,214.030c haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ 01,214.031a taruṇādityasaṃkāśaḥ kṛṣṇavāsā jaṭādharaḥ 01,214.031c padmapatrānanaḥ piṅgas tejasā prajvalann iva 01,214.031d*2105_01 jagāma tau kṛṣṇapārthau didhakṣan khāṇḍavaṃ vanam 01,214.032a upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇau bhrājamānaṃ dvijottamam 01,214.032b*2106_01 dṛṣṭvā jagāma manasā pāvako 'yam iti prabhuḥ 01,214.032c arjuno vāsudevaś ca tūrṇam utpatya tasthatuḥ 01,215.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.001a so 'bravīd arjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam 01,215.001c lokapravīrau tiṣṭhantau khāṇḍavasya samīpataḥ 01,215.002a brāhmaṇo bahubhoktāsmi bhuñje 'parimitaṃ sadā 01,215.002c bhikṣe vārṣṇeyapārthau vām ekāṃ tṛptiṃ prayacchatām 01,215.003a evam uktau tam abrūtāṃ tatas tau kṛṣṇapāṇḍavau 01,215.003c kenānnena bhavāṃs tṛpyet tasyānnasya yatāvahe 01,215.004a evam uktaḥ sa bhagavān abravīt tāv ubhau tataḥ 01,215.004c bhāṣamāṇau tadā vīrau kim annaṃ kriyatām iti 01,215.005a nāham annaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam 01,215.005c yadannam anurūpaṃ me tad yuvāṃ saṃprayacchatam 01,215.006a idam indraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati 01,215.006c taṃ na śaknomy ahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā 01,215.007a vasaty atra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā 01,215.007c sagaṇas tatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt 01,215.008a tatra bhūtāny anekāni rakṣyante sma prasaṅgataḥ 01,215.008b*2107_01 bahūni ghorarūpāṇi ugravīryāṇi caiva hi 01,215.008c taṃ didhakṣur na śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā 01,215.009a sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati 01,215.009c tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣur dāvam īpsitam 01,215.010a sa yuvābhyāṃ sahāyābhyām astravidbhyāṃ samāgataḥ 01,215.010c daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvam etad annaṃ vṛtaṃ mayā 01,215.011a yuvāṃ hy udakadhārās tā bhūtāni ca samantataḥ 01,215.011c uttamāstravido samyak sarvato vārayiṣyathaḥ 01,215.011d@118=0000 janamejaya uvāca 01,215.011d@118=0007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118=0062 rudra uvāca 01,215.011d@118=0065 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118=0124 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118_0001 kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati 01,215.011d@118_0002 rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsattvasamāyutam 01,215.011d@118_0003 na hy etat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ saṃpratibhāti me 01,215.011d@118_0004 yad dadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0005 etad vistaraśo brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ 01,215.011d@118_0006 khāṇḍavasya yathā dāhaḥ purā samabhavan mune 01,215.011d@118_0007 hanta te kathayiṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam 01,215.011d@118_0008 kathām imāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm 01,215.011d@118_0009 paurāṇaḥ śrūyate tāta rājā harihayopamaḥ 01,215.011d@118_0010 śvetakir nāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ 01,215.011d@118_0011 yajvā dānapatir dhīmān yathā nānyo 'sti kaś cana 01,215.011d@118_0012 īje sa ca mahāsatraiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ 01,215.011d@118_0013 tasya nānyābhavad buddhir divase divase nṛpa 01,215.011d@118_0014 satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca 01,215.011d@118_0015 tasyaivaṃ vartamānasya kadā cit kālaparyaye 01,215.011d@118_0016 satram āhartukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila 01,215.011d@118_0017 ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0018 sa tu rājākarod yatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ 01,215.011d@118_0019 praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ 01,215.011d@118_0020 ṛtvijo 'nunayām āsa bhūyo bhūyas tv atandritaḥ 01,215.011d@118_0021 te cāsya tam abhiprāyaṃ na cakrur amitaujasaḥ 01,215.011d@118_0022 sa cāśramasthān rājarṣis tān uvāca ruṣānvitaḥ 01,215.011d@118_0023 yady ahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ 01,215.011d@118_0024 āśu tyājyo 'smi yuṣmābhir brāhmaṇaiś ca jugupsitaḥ 01,215.011d@118_0025 tan nārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitum uttamām 01,215.011d@118_0026 asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ 01,215.011d@118_0027 prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartum arhatha 01,215.011d@118_0028 sāntvadānādibhir vākyais tattvataḥ kāryavattayā 01,215.011d@118_0029 prasādayitvā vakṣyāmi yan naḥ kāryaṃ dvijottamāḥ 01,215.011d@118_0030 athavāhaṃ parityakto bhavadbhir dveṣakāraṇāt 01,215.011d@118_0031 ṛtvijo 'nyān gamiṣyāmi yājanārthaṃ tapodhanāḥ 01,215.011d@118_0032 etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ 01,215.011d@118_0033 yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ paraṃtapa 01,215.011d@118_0034 tatas te yājakāḥ kruddhās tam ūcur nṛpasattamam 01,215.011d@118_0035 tava karmāṇy ajasraṃ vai vartante pārthivottama 01,215.011d@118_0036 tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ 01,215.011d@118_0037 śramād asmāt pariśrāntān sa tvaṃ nas tyaktum arhasi 01,215.011d@118_0038 buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito 'nagha 01,215.011d@118_0039 gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sa hi tvāṃ yājayiṣyati 01,215.011d@118_0040 sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakir nṛpaḥ 01,215.011d@118_0041 kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ 01,215.011d@118_0042 ārādhayan mahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ 01,215.011d@118_0043 upavāsaparo rājā dīrghakālam atiṣṭhata 01,215.011d@118_0044 kadā cid dvādaśe kāle kadā cid api ṣoḍaśe 01,215.011d@118_0045 āhāram akarod rājā mūlāni ca phalāni ca 01,215.011d@118_0046 ūrdhvabāhus tv animiṣas tiṣṭhan sthāṇur ivācalaḥ 01,215.011d@118_0047 ṣaṇmāsān abhavad rājā śvetakiḥ susamāhitaḥ 01,215.011d@118_0048 taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahat tapaḥ 01,215.011d@118_0049 śaṃkaraḥ parayā prītyā darśayām āsa bhārata 01,215.011d@118_0050 uvāca cainaṃ bhagavān snigdhagambhīrayā girā 01,215.011d@118_0051 prīto 'smi rājaśārdūla tapasā te paraṃtapa 01,215.011d@118_0052 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvam icchasi pārthiva 01,215.011d@118_0053 etac chrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ 01,215.011d@118_0054 praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata 01,215.011d@118_0055 yadi me bhagavān prītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 01,215.011d@118_0056 svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara 01,215.011d@118_0057 etac chrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam 01,215.011d@118_0058 uvāca bhagavān prītaḥ smitapūrvam idaṃ vacaḥ 01,215.011d@118_0059 nāsmākam etadviṣaye vartate yājanaṃ prati 01,215.011d@118_0060 tvayā ca sumahat taptaṃ tapo rājan varārthinā 01,215.011d@118_0061 yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ samayena paraṃtapa 01,215.011d@118_0062 samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ 01,215.011d@118_0063 satataṃ tv ājyadhārābhir yadi tarpayase 'nalam 01,215.011d@118_0064 kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa 01,215.011d@118_0065 evam uktas tu rudreṇa śvetakir manujādhipaḥ 01,215.011d@118_0066 tathā cakāra tat sarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā 01,215.011d@118_0067 pūrṇe tu dvādaśe varṣe punar āyān maheśvaram 01,215.011d@118_0068 dṛṣṭvaiva ca sa rājānaṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ 01,215.011d@118_0069 uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam 01,215.011d@118_0070 toṣito 'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayeha svena karmaṇā 01,215.011d@118_0071 yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ paraṃtapa 01,215.011d@118_0072 ato 'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi paraṃtapa 01,215.011d@118_0073 mamāṃśas tu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ 01,215.011d@118_0074 durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati 01,215.011d@118_0075 manniyogān mahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te 01,215.011d@118_0076 etac chrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam 01,215.011d@118_0077 svapuraṃ punar āgamya saṃbhārān punar ārjayat 01,215.011d@118_0078 tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudram upāgamat 01,215.011d@118_0079 saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca 01,215.011d@118_0080 tvatprasādān mahādeva śvo me dīkṣā bhaved iti 01,215.011d@118_0081 etac chrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0082 durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanam abravīt 01,215.011d@118_0083 eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakir dvijasattama 01,215.011d@118_0084 enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam 01,215.011d@118_0085 bāḍham ity eva vacanaṃ rudram ṛṣir uvāca ha 01,215.011d@118_0086 tataḥ satraṃ samabhavat tasya rājño mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0087 yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam 01,215.011d@118_0088 tasmin parisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0089 durvāsasābhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ 01,215.011d@118_0090 ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāś ca mahaujasaḥ 01,215.011d@118_0091 so 'pi rājā mahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśat tadā 01,215.011d@118_0092 tato bhagavato vahner vikāraḥ samajāyata 01,215.011d@118_0093 tejasā viprahīṇaś ca glāniś cainaṃ samāviśat 01,215.011d@118_0094 sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ 01,215.011d@118_0095 jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam 01,215.011d@118_0096 tatra brāhmaṇam āsīnam idaṃ vacanam abravīt 01,215.011d@118_0097 tejasā viprahīṇo 'smi balena ca jagatpate 01,215.011d@118_0098 iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām 01,215.011d@118_0099 etac chrutvā tu vacanaṃ bhagavān sarvalokakṛt 01,215.011d@118_0100 havyavāham idaṃ vākyam uvāca prahasann iva 01,215.011d@118_0101 tvayā dvādaśa varṣāṇi vasor dhārāhutaṃ haviḥ 01,215.011d@118_0102 upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānir āviśat 01,215.011d@118_0103 tejasā viprahīṇatvāt sahasā havyavāhana 01,215.011d@118_0104 mā gamas tvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi 01,215.011d@118_0105 purā devaniyogena yat tvayā bhasmasāt kṛtam 01,215.011d@118_0106 ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam 01,215.011d@118_0107 tatra sarvāṇi sattvāni nivasanti vibhāvaso 01,215.011d@118_0108 teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi 01,215.011d@118_0109 gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilbiṣāt 01,215.011d@118_0110 etac chrutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāc cyutam 01,215.011d@118_0111 uttamaṃ javam āsthāya pradudrāva hutāśanaḥ 01,215.011d@118_0112 āgamya khāṇḍavaṃ dāvam uttamaṃ javam āsthitaḥ 01,215.011d@118_0113 sahasā prajvalaty agniḥ kruddho vāyusamīritaḥ 01,215.011d@118_0114 pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye sma tatra nivāsinaḥ 01,215.011d@118_0115 paramaṃ yatnam ātiṣṭhan pāvakasya praśāntaye 01,215.011d@118_0116 karais tu kariṇaḥ śīghraṃ jalam ādāya satvarāḥ 01,215.011d@118_0117 siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,215.011d@118_0118 bahuśīrṣās tathā nāgāḥ śirobhir jalavṛṣṭayaḥ 01,215.011d@118_0119 mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ 01,215.011d@118_0120 tathaivānyāni sattvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ 01,215.011d@118_0121 vilayaṃ pāvakaṃ śīghram anayan bharatottama 01,215.011d@118_0122 anena tu prakāreṇa bhūyo bhūyaś ca prajvalan 01,215.011d@118_0123 saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0124 sa tu nairāśyam āpannaḥ sadā glānisamanvitaḥ 01,215.011d@118_0125 pitāmaham upāgacchat saṃkruddho havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0126 tac ca sarvaṃ yathāvṛttaṃ brahmaṇe saṃnyavedayat 01,215.011d@118_0127 uvāca cainaṃ bhagavān muhūrtaṃ sa vicintya tu 01,215.011d@118_0128 upāyaḥ paridṛṣṭo me yathā tvaṃ dhakṣyase 'nala 01,215.011d@118_0129 khāṇḍavaṃ dāvam adyaiva miṣato 'sya śatakratoḥ 01,215.011d@118_0130 naranārāyaṇau yau tau pūrvadevau vibhāvaso 01,215.011d@118_0131 saṃprāptau mānuṣaṃ lokaṃ kāryārthaṃ hi divaukasām 01,215.011d@118_0132 arjunaṃ vāsudevaṃ ca yau tau loko 'bhimanyate 01,215.011d@118_0133 tāv etau sahitau vahne khāṇḍavasya samīpataḥ 01,215.011d@118_0134 tau tvaṃ yācasva sāhāyye dāhārthaṃ khāṇḍavasya ca 01,215.011d@118_0135 tato dhakṣyasi taṃ dāvaṃ rakṣitaṃ tridaśair api 01,215.011d@118_0136 tau tu sattvāni sarvāṇi yatnato vārayiṣyataḥ 01,215.011d@118_0137 devarājaṃ ca sahitau tatra me nāsti saṃśayaḥ 01,215.011d@118_0138 etac chrutvā tu vacanaṃ tvarito havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0139 kṛṣṇapārthāv upāgamya yam arthaṃ tv abhyabhāṣata 01,215.011d@118_0140 taṃ te kathitavān asmi pūrvam eva nṛpottama 01,215.012a evam ukte pratyuvāca bībhatsur jātavedasam 01,215.012b*2108_01 abravīn nṛpaśārdūla tatkālasadṛśaṃ vacaḥ 01,215.012c didhakṣuṃ khāṇḍavaṃ dāvam akāmasya śatakratoḥ 01,215.013a uttamāstrāṇi me santi divyāni ca bahūni ca 01,215.013c yair ahaṃ śaknuyāṃ yoddhum api vajradharān bahūn 01,215.014a dhanur me nāsti bhagavan bāhuvīryeṇa saṃmitam 01,215.014c kurvataḥ samare yatnaṃ vegaṃ yad viṣaheta me 01,215.015a śaraiś ca me 'rtho bahubhir akṣayaiḥ kṣipram asyataḥ 01,215.015b*2109_01 upāsaṃgau ca me na staḥ pratiyoddhuṃ puraṃdaram 01,215.015c na hi voḍhuṃ rathaḥ śaktaḥ śarān mama yathepsitān 01,215.016a aśvāṃś ca divyān iccheyaṃ pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 01,215.016c rathaṃ ca meghanirghoṣaṃ sūryapratimatejasam 01,215.017a tathā kṛṣṇasya vīryeṇa nāyudhaṃ vidyate samam 01,215.017c yena nāgān piśācāṃś ca nihanyān mādhavo raṇe 01,215.018a upāyaṃ karmaṇaḥ siddhau bhagavan vaktum arhasi 01,215.018c nivārayeyaṃ yenendraṃ varṣamāṇaṃ mahāvane 01,215.019a pauruṣeṇa tu yat kāryaṃ tat kartārau sva pāvaka 01,215.019c karaṇāni samarthāni bhagavan dātum arhasi 01,216.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,216.001a evam uktas tu bhagavān dhūmaketur hutāśanaḥ 01,216.001c cintayām āsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā 01,216.001e ādityam udake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram 01,216.002a sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa pāvakam 01,216.002c tam abravīd dhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram 01,216.002e caturthaṃ lokapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvaram 01,216.002f*2110_01 sa khyātamātro varuṇaḥ samāyāto mahādyutiḥ 01,216.002f*2110_02 athemaṃ nṛpaśārdūla vahnir vacanam abravīt 01,216.003a somena rājñā yad dattaṃ dhanuś caiveṣudhī ca te 01,216.003c tat prayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam 01,216.003c*2111_01 tvam asmai savyasācine 01,216.003c*2111_02 divyair aśvaiḥ samāyuktaṃ 01,216.004a kāryaṃ hi sumahat pārtho gāṇḍīvena kariṣyati 01,216.004c cakreṇa vāsudevaś ca tan madarthe pradīyatām 01,216.004e dadānīty eva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata 01,216.005a tato 'dbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam 01,216.005c sarvaśastrair anādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca 01,216.005e sarvāyudhamahāmātraṃ parasenāpradharṣaṇam 01,216.006a ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam 01,216.006c citram uccāvacair varṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇam avraṇam 01,216.007a devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ 01,216.007b*2112_01 tad divyaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā 01,216.007c prādād vai dhanuratnaṃ tad akṣayyau ca maheṣudhī 01,216.008a rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam 01,216.008c upetaṃ rājatair aśvair gāndharvair hemamālibhiḥ 01,216.008e pāṇḍurābhrapratīkāśair manovāyusamair jave 01,216.009a sarvopakaraṇair yuktam ajayyaṃ devadānavaiḥ 01,216.009c bhānumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvabhūtamanoharam 01,216.010a sasarja yat svatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ 01,216.010c prajāpatir anirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raver iva 01,216.011a yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavān ajayat prabhuḥ 01,216.011c nagameghapratīkāśaṃ jvalantam iva ca śriyā 01,216.011d*2113_01 surāriyoṣitsauvarṇaśrutitāṭaṅkanāśanam 01,216.012a āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā 01,216.012c tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭir anuttamā 01,216.013a tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ 01,216.013b*2114_01 hanūmān nāma tejasvī kāmarūpī samīrajaḥ 01,216.013b*2114_02 nādena ca mahāraudro bhūtakoṭisamāvṛtaḥ 01,216.013b*2115_01 yaḥ purā vāyusaṃbhūto rakṣogaṇavināśanaḥ 01,216.013c vinardann iva tatrasthaḥ saṃsthito mūrdhny aśobhata 01,216.014a dhvaje bhūtāni tatrāsan vividhāni mahānti ca 01,216.014c nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati 01,216.015a sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ ratham uttamam 01,216.015c pradakṣiṇam upāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca 01,216.016a saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān 01,216.016b*2116_01 viṣṇor ājñāṃ gṛhītvā tu phalgunaḥ paravīrahā 01,216.016c āruroha rathaṃ pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā 01,216.017a tac ca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā 01,216.017c gāṇḍīvam upasaṃgṛhya babhūva mudito 'rjunaḥ 01,216.018a hutāśanaṃ namaskṛtya tatas tad api vīryavān 01,216.018c jagrāha balam āsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ 01,216.019a maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha 01,216.019c ye 'śṛṇvan kūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ 01,216.020a labdhvā rathaṃ dhanuś caiva tathākṣayyau maheṣudhī 01,216.020c babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi 01,216.021a vajranābhaṃ tataś cakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ 01,216.021c āgneyam astraṃ dayitaṃ sa ca kalyo 'bhavat tadā 01,216.022a abravīt pāvakaś cainam etena madhusūdana 01,216.022c amānuṣān api raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ 01,216.023a anena tvaṃ manuṣyāṇāṃ devānām api cāhave 01,216.023c rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā 01,216.023e bhaviṣyasi na saṃdehaḥ pravarārinibarhaṇe 01,216.023f*2117_01 tavaitac cakram astraṃ yan nāmataś ca sudarśanam 01,216.023f*2117_02 tac cāsminn arpaya vibho daityaghāte yathā purā 01,216.023f*2118_01 cakreṇa bhasmasāt sarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān 01,216.024a kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitat tvayā mādhava śatruṣu 01,216.024c hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇim eṣyati te punaḥ 01,216.025a varuṇaś ca dadau tasmai gadām aśaniniḥsvanām 01,216.025c daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ hareḥ 01,216.025d@119_0001 tadāgner anumodāya sakhā sakhyuḥ priyaṃkaraḥ 01,216.025d@119_0002 uvāca pārthaṃ vārṣṇeyaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 01,216.025d@119_0003 ajitas tvam ajeyaś ca jetā tvam asi pāṇḍava 01,216.025d@119_0004 ajitaḥ phālgunety uktvā raśmīn ādāya vīryavān 01,216.025d@119_0005 jitam ity eva bībhatsuṃ pratyuvāca janārdanaḥ 01,216.025d@119_0006 pradakṣiṇaṃ parikramya kareṇa ratham aspṛśat 01,216.025d@119_0007 prīyamāṇo rathe tasminn abhavat kṛṣṇasārathiḥ 01,216.025d@119_0008 pāvakāya namaskṛtya vavande gāṇḍivaṃ dhanuḥ 01,216.025d@119_0009 ratham āsthāya bībhatsuś cakre 'dhijyaṃ mahad dhanuḥ 01,216.025d@119_0010 maurvī kṛṣṇasya bāhubhyāṃ visṛjad bhṛśadāruṇam 01,216.025d@119_0011 kūjantī sāpatat tūrṇaṃ siṃhīva mṛgagṛddhinī 01,216.026a tataḥ pāvakam abrūtāṃ prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 01,216.026c kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināv api 01,216.027a kalyau svo bhagavan yoddhum api sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,216.027c kiṃ punar vajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā 01,216.028 arjuna uvāca 01,216.028a cakram astraṃ ca vārṣṇeyo visṛjan yudhi vīryavān 01,216.028c triṣu lokeṣu tan nāsti yan na jīyāj janārdanaḥ 01,216.029a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 01,216.029c aham apy utsahe lokān vijetuṃ yudhi pāvaka 01,216.029c*2119_01 sa surāsuramānavān 01,216.029c*2119_02 kiṃ punar vajriṇaikaṃ tu 01,216.030a sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā prabho 01,216.030c kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi 01,216.030d*2120_01 yadi khāṇḍavam eṣyati pramādāt 01,216.030d*2120_02 sagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ 01,216.030d*2120_03 śaratāḍitakhaṇḍakuṇḍalānāṃ 01,216.030d*2120_04 kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām 01,216.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,216.031a evam uktaḥ sa bhagavān dāśārheṇārjunena ca 01,216.031c taijasaṃ rūpam āsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame 01,216.032a sarvataḥ parivāryātha saptārcir jvalanas tadā 01,216.032c dadāha khāṇḍavaṃ kruddho yugāntam iva darśayan 01,216.033a parigṛhya samāviṣṭas tad vanaṃ bharatarṣabha 01,216.033c meghastanitanirghoṣaṃ sarvabhūtāni nirdahan 01,216.034a dahyatas tasya vibabhau rūpaṃ dāvasya bhārata 01,216.034c meror iva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ 01,217.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,217.001a tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau 01,217.001c dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat 01,217.001d@120=0000 janamejayaḥ 01,217.001d@120=0003 vaiśaṃpāyanaḥ 01,217.001d@120_0001 kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati 01,217.001d@120_0002 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vada brāhmaṇasattama 01,217.001d@120_0003 śveto nāma mahārāja āsīd ikṣvākuvaṃśajaḥ 01,217.001d@120_0004 yajatas tasya rājñas tu satraṃ dvādaśavārṣikam 01,217.001d@120_0005 nirantarājyadhāraughair hūyamāno vibhāvasuḥ 01,217.001d@120_0006 tatra pāṇḍucchavir abhūt pāṇḍurogeṇa dhiṣṭhitaḥ 01,217.001d@120_0007 nānyasya havir ādātuṃ śakto 'bhūd dhavyavāhanaḥ 01,217.001d@120_0008 śrāntaḥ śrāntatanur nityaṃ tato brahmāṇam āgamat 01,217.001d@120_0009 gatvā pitāmahaṃ devaṃ namaskṛtvā ca pāvakaḥ 01,217.001d@120_0010 vijñāpayām āsa tadā svaśarīrasya vedanām 01,217.001d@120_0011 brahmovāca tadā jñātvā dagdhvā khāṇḍavasatrakam 01,217.001d@120_0012 arogaḥ siddhatejāś ca bhaviṣyasi na saṃśayaḥ 01,217.001d@120_0013 uktamātre tadā tena brahmaṇā parameṣṭhinā 01,217.001d@120_0014 khāṇḍavaṃ dagdhukāmaḥ san gatvā dagdhuṃ pracakrame 01,217.001d@120_0015 vanapālais tadā devaiḥ śamito vāriṇāgamat 01,217.001d@120_0016 saptakṛtvo vighātaṃ ca vahan khāṇḍavadāhakam 01,217.001d@120_0017 tato brahmāṇam agamat punar jñāpitavān prabhum 01,217.001d@120_0018 tenāpi ca samādiṣṭas tad dhi pāṇḍaravigrahaḥ 01,217.001d@120_0019 naranārāyaṇau yau tu dvāpare kṛṣṇaphalgunau 01,217.001d@120_0020 bhaviṣyantau mahātmānau khāṇḍavasya samīpataḥ 01,217.001d@120_0021 tau prārthaya mahāśūrau sāhāyyaṃ te kariṣyataḥ 01,217.002a yatra yatra hi dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ 01,217.002c palāyantas tatra tatra tau vīrau paryadhāvatām 01,217.003a chidraṃ hi na prapaśyanti rathayor āśuvikramāt 01,217.003c āviddhāv iva dṛśyete rathinau tau rathottamau 01,217.004a khāṇḍave dahyamāne tu bhūtāny atha sahasraśaḥ 01,217.004c utpetur bhairavān nādān vinadanto diśo daśa 01,217.005a dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāś ca tathāpare 01,217.005c sphuṭitākṣā viśīrṇāś ca viplutāś ca vicetasaḥ 01,217.006a samāliṅgya sutān anye pitṝn mātṝṃs tathāpare 01,217.006c tyaktuṃ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ 01,217.007a vikṛtair darśanair anye samutpetuḥ sahasraśaḥ 01,217.007c tatra tatra vighūrṇantaḥ punar agnau prapedire 01,217.008a dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale 01,217.008c tatra tatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ 01,217.009a jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata 01,217.009c gatasattvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ 01,217.010a śarīraiḥ saṃpradīptaiś ca dehavanta ivāgnayaḥ 01,217.010c adṛśyanta vane tasmin prāṇinaḥ prāṇasaṃkṣaye 01,217.011a tāṃs tathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ 01,217.011c dīpyamāne tataḥ prāsyat prahasan kṛṣṇavartmani 01,217.012a te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān 01,217.012c ūrdhvam utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ 01,217.013a śarair abhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasām 01,217.013c virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ 01,217.013d*2121_01 upalabhya samutpetuḥ samutpetur mahīdharāt 01,217.014a vahneś cāpi prahṛṣṭasya kham utpetur mahārciṣaḥ 01,217.014c janayām āsur udvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām 01,217.014d*2122_01 tenārciṣā susaṃtaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ 01,217.015a tato jagmur mahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ 01,217.015c śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram 01,217.016 devā ūcuḥ 01,217.016a kiṃ nv ime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā 01,217.016c kaccin na saṃkṣayaḥ prāpto lokānām amareśvara 01,217.016d*2123_01 ity ākrośam akurvaṃs te lokāḥ sarve bhayānvitāḥ 01,217.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,217.017a tac chrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayam evānvavekṣya ca 01,217.017c khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ 01,217.018a mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛt 01,217.018c ākāśaṃ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ 01,217.019a tato 'kṣamātrā visṛjan dhārāḥ śatasahasraśaḥ 01,217.019c abhyavarṣat sahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ prati 01,217.020a asaṃprāptās tu tā dhārās tejasā jātavedasaḥ 01,217.020c kha eva samaśuṣyanta na kāś cit pāvakaṃ gatāḥ 01,217.021a tato namucihā kruddho bhṛśam arciṣmatas tadā 01,217.021c punar evābhyavarṣat tam ambhaḥ pravisṛjan bahu 01,217.022a arcir dhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam 01,217.022c babhūva tad vanaṃ ghoraṃ stanayitnusaghoṣavat 01,218.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,218.001a tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat 01,218.001c śaravarṣeṇa bībhatsur uttamāstrāṇi darśayan 01,218.002a śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥ 01,218.002c chādayām āsa tad varṣam apakṛṣya tato vanāt 01,218.003a na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ 01,218.003b*2124_01 tad dṛṣṭvā vāritaṃ toyaṃ nārācaiḥ savyasācinā 01,218.003b*2124_02 āścaryam agaman devā munayaś ca divi sthitāḥ 01,218.003c saṃchādyamāne khagamair asyatā savyasācinā 01,218.004a takṣakas tu na tatrāsīt sarparājo mahābalaḥ 01,218.004c dahyamāne vane tasmin kurukṣetre 'bhavat tadā 01,218.005a aśvasenas tu tatrāsīt takṣakasya suto balī 01,218.005c sa yatnam akarot tīvraṃ mokṣārthaṃ havyavāhanāt 01,218.006a na śaśāka vinirgantuṃ kaunteyaśarapīḍitaḥ 01,218.006c mokṣayām āsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā 01,218.007a tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ puccham asya nigīryate 01,218.007c ūrdhvam ācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī 01,218.008a tasyās tīkṣṇena bhallena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ 01,218.008c śiraś ciccheda gacchantyās tām apaśyat sureśvaraḥ 01,218.009a taṃ mumocayiṣur vajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam 01,218.009c mohayām āsa tatkālam aśvasenas tv amucyata 01,218.010a tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ 01,218.010c dvidhā tridhā ca ciccheda khagatān eva bhārata 01,218.011a śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsur jihmagāminam 01,218.011c pāvako vāsudevaś ca apratiṣṭho bhaved iti 01,218.012a tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ 01,218.012c yodhayām āsa saṃkruddho vañcanāṃ tām anusmaran 01,218.013a devarāḍ api taṃ dṛṣṭvā saṃrabdham iva phalgunam 01,218.013c svam astram asṛjad dīptaṃ yat tatānākhilaṃ nabhaḥ 01,218.013d*2125_01 subhadrajavam ādīptaṃ tadā vāyuṃ visarja ha 01,218.014a tato vāyur mahāghoṣaḥ kṣobhayan sarvasāgarān 01,218.014c viyatstho 'janayan meghāñ jaladhārāmuco ''kulān 01,218.014d*2126_01 tato 'śanimuco ghorāṃs taḍitstanitaniḥsvanān 01,218.015a tadvighātārtham asṛjad arjuno 'py astram uttamam 01,218.015c vāyavyam evābhimantrya pratipattiviśāradaḥ 01,218.016a tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujas tadvināśitam 01,218.016c jaladhārāś ca tāḥ śoṣaṃ jagmur neśuś ca vidyutaḥ 01,218.017a kṣaṇena cābhavad vyoma saṃpraśāntarajastamaḥ 01,218.017c sukhaśītānilaguṇaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam 01,218.018a niṣpratīkārahṛṣṭaś ca hutabhug vividhākṛtiḥ 01,218.018b*2127_01 sicyamāno vasaughais taiḥ prāṇināṃ dehaniḥsṛtaiḥ 01,218.018c prajajvālātulārciṣmān svanādaiḥ pūrayañ jagat 01,218.019a kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvam ahaṃkṛtāḥ 01,218.019c samutpetur athākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ 01,218.020a garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhais tathā 01,218.020c prahartukāmāḥ saṃpetur ākāśāt kṛṣṇapāṇḍavau 01,218.021a tathaivoragasaṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ 01,218.021c utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ niścerur jvalitānanāḥ 01,218.021d*2128_01 tāṃś cārkasadṛśair astraiḥ parapakṣasamāśritān 01,218.022a tāṃś cakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣān dṛśya khecarān 01,218.022c vivaśāś cāpatan dīptaṃ dehābhāvāya pāvakam 01,218.023a tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 01,218.023c utpetur nādam atulam utsṛjanto raṇārthiṇaḥ 01,218.024a ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ 01,218.024c kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ 01,218.025a teṣām abhivyāharatāṃ śastravarṣaṃ ca muñcatām 01,218.025c pramamāthottamāṅgāni bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ 01,218.026a kṛṣṇaś ca sumahātejāś cakreṇārinihā tadā 01,218.026c daityadānavasaṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat 01,218.027a athāpare śarair viddhāś cakravegeritās tadā 01,218.027c velām iva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ 01,218.027d*2129_01 śerate rudhiraklinnā indragopakasaṃnibhāḥ 01,218.028a tataḥ śakro 'bhisaṃkruddhas tridaśānāṃ maheśvaraḥ 01,218.028c pāṇḍuraṃ gajam āsthāya tāv ubhau samabhidravat 01,218.029a aśaniṃ gṛhya tarasā vajram astram avāsṛjat 01,218.029c hatāv etāv iti prāha surān asurasūdanaḥ 01,218.030a tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim 01,218.030c jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surās tadā 01,218.031a kāladaṇḍaṃ yamo rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥ 01,218.031c pāśaṃ ca varuṇas tatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ 01,218.031d*2130_01 skandaḥ śaktiṃ samādāya tasthau merur ivācalaḥ 01,218.031d*2131_01 śaktiṃ khaḍgaṃ yāturājaḥ samīro 'ṅkuśam eva ca 01,218.032a oṣadhīr dīpyamānāś ca jagṛhāte 'śvināv api 01,218.032c jagṛhe ca dhanur dhātā musalaṃ ca jayas tathā 01,218.033a parvataṃ cāpi jagrāha kruddhas tvaṣṭā mahābalaḥ 01,218.033c aṃśas tu śaktiṃ jagrāha mṛtyur devaḥ paraśvadham 01,218.034a pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api 01,218.034c mitraś ca kṣuraparyantaṃ cakraṃ gṛhya vyatiṣṭhata 01,218.035a pūṣā bhagaś ca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pate 01,218.035c āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇapārthāv abhidrutāḥ 01,218.036a rudrāś ca vasavaś caiva marutaś ca mahābalāḥ 01,218.036c viśvedevās tathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā 01,218.037a ete cānye ca bahavo devās tau puruṣottamau 01,218.037c kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyur vividhāyudhāḥ 01,218.038a tatrādbhutāny adṛśyanta nimittāni mahāhave 01,218.038c yugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata 01,218.039a tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau 01,218.039c abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau 01,218.040a āgatāṃś caiva tān dṛṣṭvā devān ekaikaśas tataḥ 01,218.040c nyavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇair vajropamais tadā 01,218.041a asakṛd bhagnasaṃkalpāḥ surāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 01,218.041c bhayād raṇaṃ parityajya śakram evābhiśiśriyuḥ 01,218.042a dṛṣṭvā nivāritān devān mādhavenārjunena ca 01,218.042c āścaryam agamaṃs tatra munayo divi viṣṭhitāḥ 01,218.043a śakraś cāpi tayor vīryam upalabhyāsakṛd raṇe 01,218.043c babhūva paramaprīto bhūyaś caitāv ayodhayat 01,218.044a tato 'śmavarṣaṃ sumahad vyasṛjat pākaśāsanaḥ 01,218.044c bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ 01,218.044e tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ 01,218.045a viphalaṃ kriyamāṇaṃ tat saṃprekṣya ca śatakratuḥ 01,218.045c bhūyaḥ saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ atha 01,218.046a so 'śmavarṣaṃ mahāvegair iṣubhiḥ pākaśāsaniḥ 01,218.046c vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pitaraṃ tadā 01,218.047a samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarāc chikharaṃ mahat 01,218.047c sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 01,218.048a tato 'rjuno vegavadbhir jvalitāgrair ajihmagaiḥ 01,218.048c bāṇair vidhvaṃsayām āsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā 01,218.049a girer viśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau 01,218.049c sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ 01,218.050a tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhṛśam 01,218.050c bhūya eva hatās tatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ 01,219.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,219.001a tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ 01,219.001c dānavā rākṣasā nāgās tarakṣvṛkṣavanaukasaḥ 01,219.001e dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇas tathā 01,219.002a mṛgāś ca mahiṣāś caiva śataśaḥ pakṣiṇas tathā 01,219.002c samudvignā visasṛpus tathānyā bhūtajātayaḥ 01,219.003a taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau 01,219.003c utpātanādaśabdena saṃtrāsita ivābhavan 01,219.003d*2132_01 te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānam anekadhā 01,219.003d*2132_02 kṛṣṇam abhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucur ulbaṇam 01,219.003d*2132_03 tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ 01,219.003d*2132_04 rarāsa gaganaṃ kṛtsnam utpātajaladair iva 01,219.003d*2132_05 tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejo bhāsvaraṃ mahat 01,219.004a svatejobhāsvaraṃ cakram utsasarja janārdanaḥ 01,219.004c tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ 01,219.004e nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipetur analaṃ kṣaṇāt 01,219.005a adṛśyan rākṣasās tatra kṛṣṇacakravidāritāḥ 01,219.005c vasārudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyām iva toyadāḥ 01,219.006a piśācān pakṣiṇo nāgān paśūṃś cāpi sahasraśaḥ 01,219.006c nighnaṃś carati vārṣṇeyaḥ kālavat tatra bhārata 01,219.007a kṣiptaṃ kṣiptaṃ hi tac cakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ 01,219.007c hatvānekāni sattvāni pāṇim eti punaḥ punaḥ 01,219.008a tathā tu nighnatas tasya sarvasattvāni bhārata 01,219.008c babhūva rūpam atyugraṃ sarvabhūtātmanas tadā 01,219.009a sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ 01,219.009c vijetā nābhavat kaś cit kṛṣṇapāṇḍavayor mṛdhe 01,219.010a tayor balāt paritrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ 01,219.010c nāśaknuvañ śamayituṃ tadābhūvan parāṅmukhāḥ 01,219.011a śatakratuś ca saṃprekṣya vimukhān devatāgaṇān 01,219.011c babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṃsan kṛṣṇapāṇḍavau 01,219.012a nivṛtteṣu tu deveṣu vāg uvācāśarīriṇī 01,219.012c śatakratum abhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā 01,219.013a na te sakhā saṃnihitas takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,219.013c dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hy asau 01,219.014a na ca śakyau tvayā jetuṃ yuddhe 'smin samavasthitau 01,219.014c vāsudevārjunau śakra nibodhedaṃ vaco mama 01,219.015a naranārāyaṇau devau tāv etau viśrutau divi 01,219.015c bhavān apy abhijānāti yadvīryau yatparākramau 01,219.016a naitau śakyau durādharṣau vijetum ajitau yudhi 01,219.016c api sarveṣu lokeṣu purāṇāv ṛṣisattamau 01,219.017a pūjanīyatamāv etāv api sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,219.017c sayakṣarakṣogandharvanarakiṃnarapannagaiḥ 01,219.018a tasmād itaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantum arhasi vāsava 01,219.018c diṣṭaṃ cāpy anupaśyaitat khāṇḍavasya vināśanam 01,219.019a iti vācam abhiśrutya tathyam ity amareśvaraḥ 01,219.019c kopāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā 01,219.020a taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ 01,219.020c tvaritāḥ sahitā rājann anujagmuḥ śatakratum 01,219.021a devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devair udīkṣya tu 01,219.021c vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ 01,219.022a devarāje gate rājan prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 01,219.022c nirviśaṅkaṃ punar dāvaṃ dāhayām āsatus tadā 01,219.023a sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān 01,219.023c vyadhamac charasaṃpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān 01,219.024a na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ 01,219.024c saṃchidyamānam iṣubhir asyatā savyasācinā 01,219.025a nāśakaṃs tatra bhūtāni mahānty api raṇe 'rjunam 01,219.025c nirīkṣitum amogheṣuṃ kariṣyanti kuto raṇam 01,219.026a śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena patriṇā 01,219.026c vyasavas te 'patann agnau sākṣāt kālahatā iva 01,219.027a na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca 01,219.027c pitṛdevanivāseṣu saṃtāpaś cāpy ajāyata 01,219.028a bhūtasaṃghasahasrāś ca dīnāś cakrur mahāsvanam 01,219.028c ruruvur vāraṇāś caiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ 01,219.028e tena śabdena vitresur gaṅgodadhicarā jhaṣāḥ 01,219.028f*2133_01 apsu na vyacaraṃś caiva tathānye mṛgapakṣiṇaḥ 01,219.028f*2134_01 vidyādharagaṇāś caiva ye ca tatra vanaukasaḥ 01,219.029a na hy arjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalam 01,219.029c nirīkṣituṃ vai śaknoti kaś cid yoddhuṃ kutaḥ punaḥ 01,219.030a ekāyanagatā ye 'pi niṣpatanty atra ke cana 01,219.030c rākṣasān dānavān nāgāñ jaghne cakreṇa tān hariḥ 01,219.031a te vibhinnaśirodehāś cakravegād gatāsavaḥ 01,219.031c petur āsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ 01,219.032a sa māṃsarudhiraughaiś ca medaughaiś ca samīritaḥ 01,219.032c upary ākāśago vahnir vidhūmaḥ samadṛśyata 01,219.033a dīptākṣo dīptajihvaś ca dīptavyāttamahānanaḥ 01,219.033c dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ piban prāṇabhṛtāṃ vasām 01,219.034a tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ 01,219.034c babhūva muditas tṛptaḥ parāṃ nirvṛtim āgataḥ 01,219.035a athāsuraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt 01,219.035c vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ 01,219.036a tam agniḥ prārthayām āsa didhakṣur vātasārathiḥ 01,219.036c dehavān vai jaṭī bhūtvā nadaṃś ca jalado yathā 01,219.036d*2135_01 jñātvā taṃ dānavendrāṇāṃ mayaṃ vai śilpināṃ varam 01,219.036e jighāṃsur vāsudevaś ca cakram udyamya viṣṭhitaḥ 01,219.036f*2136_01 jihvayā lelihāno 'gnir mayaṃ dagdhuṃ tam anvagāt 01,219.037a sa cakram udyataṃ dṛṣṭvā didhakṣuṃ ca hutāśanam 01,219.037c abhidhāvārjunety evaṃ mayaś cukrośa bhārata 01,219.038a tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhair iti dhanaṃjayaḥ 01,219.038c pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayann iva bhārata 01,219.038d*2137_01 taṃ na bhetavyam ity āha mayaṃ pārtho dayāparaḥ 01,219.039a taṃ pārthenābhaye datte namucer bhrātaraṃ mayam 01,219.039c na hantum aicchad dāśārhaḥ pāvako na dadāha ca 01,219.039d*2138=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,219.039d*2138_01 tad vanaṃ pāvako dhīmān dināni daśa pañca ca 01,219.039d*2138_02 dadāha kṛṣṇapārthābhyāṃ rakṣitaḥ pākaśāsanāt 01,219.040a tasmin vane dahyamāne ṣaḍ agnir na dadāha ca 01,219.040c aśvasenaṃ mayaṃ cāpi caturaḥ śārṅgakān iti 01,220.001 janamejaya uvāca 01,220.001a kimarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate 01,220.001c tasmin vane dahyamāne brahmann etad vadāśu me 01,220.002a adāhe hy aśvasenasya dānavasya mayasya ca 01,220.002c kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañ śārṅgakānāṃ na kīrtitam 01,220.003a tad etad adbhutaṃ brahmañ śārṅgānām avināśanam 01,220.003c kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ 01,220.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.004a yadarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate 01,220.004b*2139_01 tasmin vane dahyamāne sarvabhūtabhayaṃkaraḥ 01,220.004c tat te sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata 01,220.005a dharmajñānāṃ mukhyatamas tapasvī saṃśitavrataḥ 01,220.005c āsīn maharṣiḥ śrutavān mandapāla iti śrutaḥ 01,220.006a sa mārgam āsthito rājann ṛṣīṇām ūrdhvaretasām 01,220.006c svādhyāyavān dharmaratas tapasvī vijitendriyaḥ 01,220.007a sa gatvā tapasaḥ pāraṃ deham utsṛjya bhārata 01,220.007c jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tat phalam 01,220.008a sa lokān aphalān dṛṣṭvā tapasā nirjitān api 01,220.008c papraccha dharmarājasya samīpasthān divaukasaḥ 01,220.009a kimartham āvṛtā lokā mamaite tapasārjitāḥ 01,220.009c kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 01,220.010a tatrāhaṃ tat kariṣyāmi yadartham idam āvṛtam 01,220.010b*2140_01 āpnomi saphalāṃl lokāṃs tat karma brūta māciram 01,220.010c phalam etasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ 01,220.011 devā ūcuḥ 01,220.011a ṛṇino mānavā brahmañ jāyante yena tac chṛṇu 01,220.011c kriyābhir brahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ 01,220.012a tad apākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ 01,220.012c tapasvī yajñakṛc cāsi na tu te vidyate prajā 01,220.013a ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ 01,220.013c prajāyasva tato lokān upabhoktāsi śāśvatān 01,220.014a punnāmno narakāt putras trātīti pitaraṃ mune 01,220.014c tasmād apatyasaṃtāne yatasva dvijasattama 01,220.015 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.015a tac chrutvā mandapālas tu teṣāṃ vākyaṃ divaukasām 01,220.015c kva nu śīghram apatyaṃ syād bahulaṃ cety acintayat 01,220.016a sa cintayann abhyagacchad bahulaprasavān khagān 01,220.016c śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān 01,220.017a tasyāṃ putrān ajanayac caturo brahmavādinaḥ 01,220.017c tān apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati 01,220.017e bālān sutān aṇḍagatān mātrā saha munir vane 01,220.018a tasmin gate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata 01,220.018c apatyasnehasaṃvignā jaritā bahv acintayat 01,220.019a tena tyaktān asaṃtyājyān ṛṣīn aṇḍagatān vane 01,220.019c nājahat putrakān ārtā jaritā khāṇḍave nṛpa 01,220.019e babhāra caitān saṃjātān svavṛttyā snehaviklavā 01,220.020a tato 'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhum āyāntaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ 01,220.020c mandapālaś caraṃs tasmin vane lapitayā saha 01,220.021a taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jñātvā putrāṃś ca bālakān 01,220.021b*2141_01 maharṣir mandapālo 'sau vadhāt stotuṃ pracakrame 01,220.021c so 'bhituṣṭāva viprarṣir brāhmaṇo jātavedasam 01,220.021e putrān paridadad bhīto lokapālaṃ mahaujasam 01,220.022 mandapāla uvāca 01,220.022a tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ 01,220.022c tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi pāvaka 01,220.023a tvām ekam āhuḥ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ 01,220.023c tvām aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāham akalpayan 01,220.024a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ 01,220.024c tvad ṛte hi jagat kṛtsnaṃ sadyo na syād dhutāśana 01,220.025a tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim 01,220.025c gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm 01,220.026a tvām agne jaladān āhuḥ khe viṣaktān savidyutaḥ 01,220.026c dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ 01,220.027a jātavedas tavaiveyaṃ viśvasṛṣṭir mahādyute 01,220.027c tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram 01,220.028a tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat 01,220.028c tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvat saṃpratiṣṭhitam 01,220.029a agne tvam eva jvalanas tvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ 01,220.029c tvam aśvinau yamau mitraḥ somas tvam asi cānilaḥ 01,220.029d*2142_01 brahmā bhavān samuttasthau sthitihetur janārdanaḥ 01,220.029d*2142_02 pralaye caiva kālāgnī rudrarūpī vibhāvasuḥ 01,220.029d*2142_03 jarāyuṇāvṛtaṃ garbhaṃ pāsi deva jagatpate 01,220.029d*2142_04 tvam ātmā jagataḥ stutyo devadeva namo 'stu te 01,220.029d*2143_01 mama putrāṃś ca pautrāṃś ca patnīṃ rakṣa hutāśana 01,220.029d*2143_02 gṛhaṃ kṣetraṃ paśūn rakṣa rakṣa māṃ sarva sarvadā 01,220.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.030a evaṃ stutas tatas tena mandapālena pāvakaḥ 01,220.030c tutoṣa tasya nṛpate muner amitatejasaḥ 01,220.030e uvāca cainaṃ prītātmā kim iṣṭaṃ karavāṇi te 01,220.031a tam abravīn mandapālaḥ prāñjalir havyavāhanam 01,220.031c pradahan khāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrān visarjaya 01,220.031d*2144_01 bhāryāṃ rakṣa gṛhaṃ rakṣa paśuṃ me rakṣa sarvadā 01,220.031d*2144_02 patantu hetayaḥ sarve svanyad asmat tavābhibho 01,220.031d*2144_03 sarvatra sarvadāsmākaṃ śivo bhava hutāśana 01,220.032a tatheti tat pratiśrutya bhagavān havyavāhanaḥ 01,220.032c khāṇḍave tena kālena prajajvāla didhakṣayā 01,221.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,221.001a tataḥ prajvalite śukre śārṅgakās te suduḥkhitāḥ 01,221.001c vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam 01,221.002a niśāmya putrakān bālān mātā teṣāṃ tapasvinī 01,221.002c jaritā duḥkhasaṃtaptā vilalāpa nareśvara 01,221.003a ayam agnir dahan kakṣam ita āyāti bhīṣaṇaḥ 01,221.003c jagat saṃdīpayan bhīmo mama duḥkhavivardhanaḥ 01,221.004a ime ca māṃ karṣayanti śiśavo mandacetasaḥ 01,221.004c abarhāś caraṇair hīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇam 01,221.004e trāsayaṃś cāyam āyāti lelihāno mahīruhān 01,221.005a aśaktimattvāc ca sutā na śaktāḥ saraṇe mama 01,221.005c ādāya ca na śaktāsmi putrān saritum anyataḥ 01,221.006a na ca tyaktum ahaṃ śaktā hṛdayaṃ dūyatīva me 01,221.006b*2145_01 kathaṃ pradīptāj jvalanād vimucyeran sutā mama 01,221.006b*2145_02 mandabhāgyā saputrāhaṃ kiṃ kariṣyāmi śocatī 01,221.006c kaṃ nu jahyām ahaṃ putraṃ kam ādāya vrajāmy aham 01,221.007a kiṃ nu me syāt kṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ katham 01,221.007c cintayānā vimokṣaṃ vo nādhigacchāmi kiṃ cana 01,221.007e chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha 01,221.008a jaritārau kulaṃ hīdaṃ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam 01,221.008c sārisṛkvaḥ prajāyeta pitṝṇāṃ kulavardhanaḥ 01,221.009a stambamitras tapaḥ kuryād droṇo brahmavid uttamaḥ 01,221.009c ity evam uktvā prayayau pitā vo nirghṛṇaḥ purā 01,221.009d*2146_01 sahaiva carituṃ bālair na śaknomi tapovane 01,221.010a kam upādāya śakyeta gantuṃ kasyāpad uttamā 01,221.010c kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti ca vihvalā 01,221.011a nāpaśyat svadhiyā mokṣaṃ svasutānāṃ tadānalāt 01,221.011c evaṃ bruvantīṃ śārṅgās te pratyūcur atha mātaram 01,221.012a sneham utsṛjya mātas tvaṃ pata yatra na havyavāṭ 01,221.012c asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutās tava 01,221.012e tvayi mātar vinaṣṭāyāṃ na naḥ syāt kulasaṃtatiḥ 01,221.013a anvavekṣyaitad ubhayaṃ kṣamaṃ syād yat kulasya naḥ 01,221.013c tad vai kartuṃ paraḥ kālo mātar eṣa bhavet tava 01,221.014a mā vai kulavināśāya snehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ 01,221.014c na hīdaṃ karma moghaṃ syāl lokakāmasya naḥ pituḥ 01,221.015 jaritovāca 01,221.015a idam ākhor bilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ 01,221.015c tad āviśadhvaṃ tvaritā vahner atra na vo bhayam 01,221.016a tato 'haṃ pāṃsunā chidram apidhāsyāmi putrakāḥ 01,221.016c evaṃ pratikṛtaṃ manye jvalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ 01,221.017a tata eṣyāmy atīte 'gnau vihartuṃ pāṃsusaṃcayam 01,221.017c rocatām eṣa vopāyo vimokṣāya hutāśanāt 01,221.018 śārṅgakā ūcuḥ 01,221.018a abarhān māṃsabhūtān naḥ kravyādākhur vināśayet 01,221.018c paśyamānā bhayam idaṃ na śakṣyāmo niṣevitum 01,221.019a katham agnir na no dahyāt katham ākhur na bhakṣayet 01,221.019c kathaṃ na syāt pitā moghaḥ kathaṃ mātā dhriyeta naḥ 01,221.020a bila ākhor vināśaḥ syād agner ākāśacāriṇām 01,221.020c anvavekṣyaitad ubhayaṃ śreyān dāho na bhakṣaṇam 01,221.021a garhitaṃ maraṇaṃ naḥ syād ākhunā khādatā bile 01,221.021c śiṣṭād iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt 01,221.021d*2147_01 agnidāhe tu niyataṃ brahmaloke dhruvā gatiḥ 01,222.001 jaritovāca 01,222.001a asmād bilān niṣpatitaṃ śyena ākhuṃ jahāra tam 01,222.001c kṣudraṃ gṛhītvā pādābhyāṃ bhayaṃ na bhavitā tataḥ 01,222.002 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.002a na hṛtaṃ taṃ vayaṃ vidmaḥ śyenenākhuṃ kathaṃ cana 01,222.002c anye 'pi bhavitāro 'tra tebhyo 'pi bhayam eva naḥ 01,222.003a saṃśayo hy agnir āgacched dṛṣṭaṃ vāyor nivartanam 01,222.003c mṛtyur no bilavāsibhyo bhaven mātar asaṃśayam 01,222.004a niḥsaṃśayāt saṃśayito mṛtyur mātar viśiṣyate 01,222.004c cara khe tvaṃ yathānyāyaṃ putrān vetsyasi śobhanān 01,222.005 jaritovāca 01,222.005a ahaṃ vai śyenam āyāntam adrākṣaṃ bilam antikāt 01,222.005c saṃcarantaṃ samādāya jahārākhuṃ bilād balī 01,222.006a taṃ patantam ahaṃ śyenaṃ tvaritā pṛṣṭhato 'nvagām 01,222.006c āśiṣo 'sya prayuñjānā harato mūṣakaṃ bilāt 01,222.006d*2148_01 namo 'stu te śyenarāja rakṣitā rājavat tvayā 01,222.007a yo no dveṣṭāram ādāya śyenarāja pradhāvasi 01,222.007c bhava tvaṃ divam āsthāya niramitro hiraṇmayaḥ 01,222.008a yadā sa bhakṣitas tena kṣudhitena patatriṇā 01,222.008c tadāhaṃ tam anujñāpya pratyupāyāṃ gṛhān prati 01,222.009a praviśadhvaṃ bilaṃ putrā viśrabdhā nāsti vo bhayam 01,222.009c śyenena mama paśyantyā hṛta ākhur na saṃśayaḥ 01,222.010 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.010a na vidma vai vayaṃ mātar hṛtam ākhum itaḥ purā 01,222.010c avijñāya na śakṣyāmo bilam āviśatuṃ vayam 01,222.011 jaritovāca 01,222.011a ahaṃ hi taṃ prajānāmi hṛtaṃ śyenena mūṣakam 01,222.011c ata eva bhayaṃ nāsti kriyatāṃ vacanaṃ mama 01,222.012 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.012a na tvaṃ mithyopacāreṇa mokṣayethā bhayaṃ mahat 01,222.012c samākuleṣu jñāneṣu na buddhikṛtam eva tat 01,222.013a na copakṛtam asmābhir na cāsmān vettha ye vayam 01,222.013c pīḍyamānā bharasy asmān kā satī ke vayaṃ tava 01,222.014a taruṇī darśanīyāsi samarthā bhartur eṣaṇe 01,222.014c anugaccha svabhartāraṃ putrān āpsyasi śobhanān 01,222.015a vayam apy agnim āviśya lokān prāpsyāmahe śubhān 01,222.015c athāsmān na dahed agnir āyās tvaṃ punar eva naḥ 01,222.015d*2149_01 samāgamaś ca bhavitā tvaṃ vai śokaṃ ca mā kṛthāḥ 01,222.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,222.016a evam uktā tataḥ śārṅgī putrān utsṛjya khāṇḍave 01,222.016c jagāma tvaritā deśaṃ kṣemam agner anāśrayam 01,222.017a tatas tīkṣṇārcir abhyāgāj jvalito havyavāhanaḥ 01,222.017c yatra śārṅgā babhūvus te mandapālasya putrakāḥ 01,222.018a te śārṅgā jvalanaṃ dṛṣṭvā jvalitaṃ svena tejasā 01,222.018b*2150_01 vyathitāḥ karuṇā vācaḥ śrāvayām āsur antikāt 01,222.018c jaritāris tato vācaṃ śrāvayām āsa pāvakam 01,223.001 jaritārir uvāca 01,223.001a purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ 01,223.001c sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhi cit 01,223.001d*2151_01 kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite (sic) 01,223.002a yas tu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate 01,223.002c sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃ cana 01,223.003 sārisṛkva uvāca 01,223.003a dhīras tvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ 01,223.003c śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavaty eko na saṃśayaḥ 01,223.004 stambamitra uvāca 01,223.004a jyeṣṭhas trātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ 01,223.004c jyeṣṭhaś cen na prajānāti kanīyān kiṃ kariṣyati 01,223.005 droṇa uvāca 01,223.005a hiraṇyaretās tvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam 01,223.005c saptajihvo 'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati 01,223.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.006a evam ukto bhrātṛbhis tu jaritārir vibhāvasum 01,223.006c tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tac chṛṇu pārthiva 01,223.007 jaritārir uvāca 01,223.007a ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām 01,223.007c yonir āpaś ca te śukra yonis tvam asi cāmbhasaḥ 01,223.008a ūrdhvaṃ cādhaś ca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ 01,223.008c arciṣas te mahāvīrya raśmayaḥ savitur yathā 01,223.009 sārisṛkva uvāca 01,223.009a mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ; pakṣāś ca no na prajātābjaketo 01,223.009c na nas trātā vidyate 'gne tvad anyas; tasmād dhi naḥ parirakṣaikavīra 01,223.010a yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ 01,223.010c tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 01,223.011a tvam evaikas tapase jātavedo; nānyas taptā vidyate goṣu deva 01,223.011c ṛṣīn asmān bālakān pālayasva; pareṇāsmān praihi vai havyavāha 01,223.012 stambamitra uvāca 01,223.012a sarvam agne tvam evaikas tvayi sarvam idaṃ jagat 01,223.012c tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca 01,223.013a tvam agnir havyavāhas tvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ 01,223.013c manīṣiṇas tvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca 01,223.014a sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ 01,223.014c sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā 01,223.015a tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate 01,223.015c nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 01,223.016 droṇa uvāca 01,223.016a sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo; bhūmer ambho bhūmijātān rasāṃś ca 01,223.016c viśvān ādāya punar utsargakāle; sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra 01,223.017a tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ 01,223.017c jāyante puṣkariṇyaś ca samudraś ca mahodadhiḥ 01,223.018a idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam 01,223.018c śivas trātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya 01,223.019a piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana 01,223.019c pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gṛhān iva 01,223.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.020a evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā 01,223.020c droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā 01,223.021a ṛṣir droṇas tvam asi vai brahmaitad vyāhṛtaṃ tvayā 01,223.021c īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam 01,223.022a mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ 01,223.022c varjayeḥ putrakān mahyaṃ dahan dāvam iti sma ha 01,223.023a yac ca tad vacanaṃ tasya tvayā yac ceha bhāṣitam 01,223.023c ubhayaṃ me garīyas tad brūhi kiṃ karavāṇi te 01,223.023e bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahman stotreṇa te vibho 01,223.024 droṇa uvāca 01,223.024*2152_01 tvadbhaktān sarvadeveśa jātavedo mahāyaśāḥ 01,223.024a ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ 01,223.024c etān kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān 01,223.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.025a tathā tat kṛtavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān 01,223.025c dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya 01,224.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.001a mandapālo 'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃs tadā 01,224.001c uktavān apy aśītāṃśuṃ naiva sa sma na tapyate 01,224.002a sa tapyamānaḥ putrārthe lapitām idam abravīt 01,224.002c kathaṃ nv aśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ 01,224.003a vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ pravāyati 01,224.003c asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ 01,224.004a kathaṃ nv aśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī 01,224.004c bhaviṣyaty asukhāviṣṭā putratrāṇam apaśyatī 01,224.005a kathaṃ nu saraṇe 'śaktān patane ca mamātmajān 01,224.005c saṃtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī 01,224.006a jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkvaḥ kathaṃ ca me 01,224.006c stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī 01,224.007a lālapyamānaṃ tam ṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane 01,224.007c lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyam iva bhārata 01,224.008a na te suteṣv avekṣāsti tān ṛṣīn uktavān asi 01,224.008c tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanād bhayam 01,224.009a tathāgnau te parīttāś ca tvayā hi mama saṃnidhau 01,224.009c pratiśrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā 01,224.010a lokapālo 'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃ cana 01,224.010c samarthās te ca vaktāro na te teṣv asti mānasam 01,224.011a tām eva tu mamāmitrīṃ cintayan paritapyase 01,224.011c dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tasyāṃ purābhavat 01,224.012a na hi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane 01,224.012c pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃ cana 01,224.013a gaccha tvaṃ jaritām eva yadarthaṃ paritapyase 01,224.013c cariṣyāmy aham apy ekā yathā kāpuruṣe tathā 01,224.014 mandapāla uvāca 01,224.014a nāham evaṃ care loke yathā tvam abhimanyase 01,224.014c apatyahetor vicare tac ca kṛcchragataṃ mama 01,224.015a bhūtaṃ hitvā bhaviṣye 'rthe yo 'valambeta mandadhīḥ 01,224.015c avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru 01,224.016a eṣa hi jvalamāno 'gnir lelihāno mahīruhān 01,224.016c dveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayaty aśivaṃ mama 01,224.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.017a tasmād deśād atikrānte jvalane jaritā tataḥ 01,224.017c jagāma putrakān eva tvaritā putragṛddhinī 01,224.018a sā tān kuśalinaḥ sarvān nirmuktāñ jātavedasaḥ 01,224.018c rorūyamāṇā kṛpaṇā sutān dṛṣṭavatī vane 01,224.019a aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ 01,224.019c ekaikaśaś ca tān putrān krośamānānvapadyata 01,224.019d*2153_01 jaritā tu pariṣvajya putrasnehād acumbata 01,224.020a tato 'bhyagacchat sahasā mandapālo 'pi bhārata 01,224.020c atha te sarva evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ 01,224.020d*2154_01 gurutvān mandapālasya tapasaś ca viśeṣataḥ 01,224.020d*2154_02 abhivādayāmahe sarve jātapakṣāḥ prasādataḥ 01,224.020d*2154_03 evam uktavatāṃ teṣāṃ pratinandya mahātapāḥ 01,224.020d*2154_04 pariṣvajya ca tān putrān mūrdhny upāghrāya bālakān 01,224.020d*2154_05 putrasparśāt tu yā prītis tām avāpa sa gautamaḥ 01,224.020d*2155_01 gurutvān mandapālasya iti pādāntikaṃ gatāḥ 01,224.021a lālapyamānam ekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ 01,224.021c nocus te vacanaṃ kiṃ cit tam ṛṣiṃ sādhv asādhu vā 01,224.022 mandapāla uvāca 01,224.022a jyeṣṭhaḥ sutas te katamaḥ katamas tadanantaraḥ 01,224.022c madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaś ca te 01,224.023a evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 01,224.023c kṛtavān asmi havyāśe naiva śāntim ito labhe 01,224.023d*2156_01 evam uktvā tu tāṃ patnīṃ mandapālas tathāspṛśat 01,224.024 jaritovāca 01,224.024a kiṃ te jyeṣṭhe sute kāryaṃ kim anantarajena vā 01,224.024c kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini 01,224.025a yas tvaṃ māṃ sarvaśo hīnām utsṛjyāsi gataḥ purā 01,224.025c tām eva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm 01,224.026 mandapāla uvāca 01,224.026a na strīṇāṃ vidyate kiṃ cid anyatra puruṣāntarāt 01,224.026c sāpatnakam ṛte loke bhavitavyaṃ hi tat tathā 01,224.026d*2157_01 vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśam udvegakāri ca 01,224.026d*2158_01 strīṇāṃ sadā hi sāpatnyaṃ bhavitavyaṃ hi tat tathā 01,224.027a suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā 01,224.027c arundhatī paryaśaṅkad vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,224.028a viśuddhabhāvam atyantaṃ sadā priyahite ratam 01,224.028c saptarṣimadhyagaṃ vīram avamene ca taṃ munim 01,224.029a apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā 01,224.029c lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittam iva lakṣyate 01,224.030a apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvam api mām iha 01,224.030c iṣṭam evaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase 01,224.031a naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃ cana 01,224.031c na hi kāryam anudhyāti bhāryā putravatī satī 01,224.032 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.032a tatas te sarva evainaṃ putrāḥ samyag upāsire 01,224.032c sa ca tān ātmajān rājann āśvāsayitum ārabhat 01,225.001 mandapāla uvāca 01,225.001a yuṣmākaṃ parirakṣārthaṃ vijñapto jvalano mayā 01,225.001c agninā ca tathety evaṃ pūrvam eva pratiśrutam 01,225.002a agner vacanam ājñāya mātur dharmajñatāṃ ca vaḥ 01,225.002c yuṣmākaṃ ca paraṃ vīryaṃ nāhaṃ pūrvam ihāgataḥ 01,225.003a na saṃtāpo hi vaḥ kāryaḥ putrakā maraṇaṃ prati 01,225.003c ṛṣīn veda hutāśo 'pi brahma tad viditaṃ ca vaḥ 01,225.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,225.004a evam āśvāsya putrān sa bhāryāṃ cādāya bhārata 01,225.004c mandapālas tato deśād anyaṃ deśaṃ jagāma ha 01,225.005a bhagavān api tigmāṃśuḥ samiddhaṃ khāṇḍavaṃ vanam 01,225.005c dadāha saha kṛṣṇābhyāṃ janayañ jagato 'bhayam 01,225.006a vasāmedovahāḥ kulyās tatra pītvā ca pāvakaḥ 01,225.006c agacchat paramāṃ tṛptiṃ darśayām āsa cārjunam 01,225.007a tato 'ntarikṣād bhagavān avatīrya sureśvaraḥ 01,225.007c marudgaṇavṛtaḥ pārthaṃ mādhavaṃ cābravīd idam 01,225.008a kṛtaṃ yuvābhyāṃ karmedam amarair api duṣkaram 01,225.008c varān vṛṇītaṃ tuṣṭo 'smi durlabhān apy amānuṣān 01,225.009a pārthas tu varayām āsa śakrād astrāṇi sarvaśaḥ 01,225.009b*2159=00 arjuna uvāca 01,225.009b*2159=03 devarāja uvāca 01,225.009b*2159_01 astraṃ pāśupataṃ deva vṛṇomi vadatāṃ vara 01,225.009b*2159_02 divyāny astrāṇi cānyāni dadasva harivāhana 01,225.009b*2159_03 aindrādīn gṛhyatāṃ pārtha astrāṇi vidhipūrvakam 01,225.009b*2159_04 astraṃ pāśupataṃ divyaṃ tryambakas te pradāsyati 01,225.009c grahītuṃ tac ca śakro 'sya tadā kālaṃ cakāra ha 01,225.010a yadā prasanno bhagavān mahādevo bhaviṣyati 01,225.010c tubhyaṃ tadā pradāsyāmi pāṇḍavāstrāṇi sarvaśaḥ 01,225.011a aham eva ca taṃ kālaṃ vetsyāmi kurunandana 01,225.011c tapasā mahatā cāpi dāsyāmi tava tāny aham 01,225.012a āgneyāni ca sarvāṇi vāyavyāni tathaiva ca 01,225.012c madīyāni ca sarvāṇi grahīṣyasi dhanaṃjaya 01,225.013a vāsudevo 'pi jagrāha prītiṃ pārthena śāśvatīm 01,225.013c dadau ca tasmai devendras taṃ varaṃ prītimāṃs tadā 01,225.014a dattvā tābhyāṃ varaṃ prītaḥ saha devair marutpatiḥ 01,225.014c hutāśanam anujñāpya jagāma tridivaṃ punaḥ 01,225.015a pāvakaś cāpi taṃ dāvaṃ dagdhvā samṛgapakṣiṇam 01,225.015c ahāni pañca caikaṃ ca virarāma sutarpitaḥ 01,225.016a jagdhvā māṃsāni pītvā ca medāṃsi rudhirāṇi ca 01,225.016c yuktaḥ paramayā prītyā tāv uvāca viśāṃ pate 01,225.017a yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tarpito 'smi yathāsukham 01,225.017c anujānāmi vāṃ vīrau carataṃ yatra vāñchitam 01,225.017d*2160_01 gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyam akṣayyau ca maheṣudhī 01,225.017d*2160_02 kapidhvajo rathaś cāyaṃ tava dattau mahāratha 01,225.017d*2160_03 anena dhanuṣā caiva rathenānena bhārata 01,225.017d*2160_04 vijeṣyasi raṇe śatrūn sasurāsuramānuṣān 01,225.018a evaṃ tau samanujñātau pāvakena mahātmanā 01,225.018c arjuno vāsudevaś ca dānavaś ca mayas tathā 01,225.019a parikramya tataḥ sarve trayo 'pi bharatarṣabha 01,225.019c ramaṇīye nadīkūle sahitāḥ samupāviśan 01,225.019d*2161_01 tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau 01,225.019d*2161_02 prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ 01,225.019d@121=0000 janamejaya uvāca 01,225.019d@121=0005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,225.019d@121_0001 dadāha bhagavān vahniḥ kimarthaṃ khāṇḍavaṃ ca tat 01,225.019d@121_0002 kasya vā vipriyaṃ kurvan kasya vā priyakāmyayā 01,225.019d@121_0003 na hy alpe kāraṇe vahnir nirbandhaṃ kartum arhati 01,225.019d@121_0004 dahanaṃ prati viprendra khāṇḍavasyeti me matiḥ 01,225.019d@121_0005 śṛṇu me bhāvito rājan sarvam eva yathātatham 01,225.019d@121_0006 yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate 01,225.019d@121_0007 babhūva rājā rājendra śvetaketur iti śrutaḥ 01,225.019d@121_0008 ikṣvākūṇām atiratho yajvā vipuladakṣiṇaḥ 01,225.019d@121_0009 jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpas tadā varṣasahasrakīm 01,225.019d@121_0010 ṛtvigbhiḥ sahito dhīmān ayajaj janamejaya 01,225.019d@121_0011 tasya satre tadā tasmin samāgacchan maharṣayaḥ 01,225.019d@121_0012 vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāś ca sahasraśaḥ 01,225.019d@121_0013 tatas tu ṛtvijas tasya dhūmavyākulalocanāḥ 01,225.019d@121_0014 kālena mahatā khinnās tatyajus te narādhipam 01,225.019d@121_0015 tataḥ prasādayām āsa ṛtvijaḥ sa mahīpatiḥ 01,225.019d@121_0016 cakṣur vikalatāṃ prāptā na prasīduś ca tasya te 01,225.019d@121_0017 tatas teṣām anumate vighnitas tu narādhipaḥ 01,225.019d@121_0018 satraṃ samāpayām āsa ṛtvigbhir aparaiḥ saha 01,225.019d@121_0019 satreṇa mahatā cāpi yayau svargam abhiṣṭutaḥ 01,225.019d@121_0020 ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sasadasyaiḥ samanvitaḥ 01,225.019d@121_0021 satre papau havyavāhaḥ sahasraṃ parivatsarān 01,225.019d@121_0022 sa tena haviṣā vahniḥ parāṃ tṛptim agacchata 01,225.019d@121_0023 na caicchad agnir ādātuṃ havir anyasya kasya cit 01,225.019d@121_0024 aruciś cāviśat tasya tato 'gāt sa pitāmaham 01,225.019d@121_0025 sa pitāmaham āsādya etadarthaṃ nyavedayat 01,225.019d@121_0026 bhagavan paramā tṛptiḥ kṛtā vai śvetaketunā 01,225.019d@121_0027 aruciś cāviśat tīvrā tāṃ na śaknomy apohitum 01,225.019d@121_0028 tam abravīt tadā vahniṃ sarvabhūtapitāmahaḥ 01,225.019d@121_0029 aruciṃ nāśayiṣye te samayaṃ pratipadyase 01,225.019d@121_0030 bravītu tam uvācātha brahmāṇaṃ havyavāhanaḥ 01,225.019d@121_0031 abravīt taṃ tato brahmā khāṇḍavaṃ tvaṃ daher yadi 01,225.019d@121_0032 tatra hy aneke ripavaḥ surāṇāṃ nivasanty uta 01,225.019d@121_0033 matprasādād ruciḥ samyak tava vahne bhaviṣyati 01,225.019d@121_0034 kālaṃ ca kaṃ cit kṣamatāṃ tatas tad dhakṣyate bhavān 01,225.019d@121_0035 mānuṣye 'pi ca saṃbhūtau naranārāyaṇāv ṛṣī 01,225.019d@121_0036 tābhyāṃ tvaṃ sahito dāvaṃ dhakṣyase havyavāhana 01,225.019d@121_0037 evam astv iti taṃ vahnir brahmāṇaṃ pratyabhāṣata 01,225.019d@121_0038 saṃbhūtau tau viditvā tu naranārāyaṇāv ṛṣī 01,225.019d@121_0039 tadasya mahato rājaṃs tac ca vākyaṃ svayaṃbhuvaḥ 01,225.019d@121_0040 anusmṛtya jagāmātha dāvaṃ dagdhuṃ ca havyavāṭ 01,225.019d@121_0041 etat te kathitaṃ rājan yathaitad abhavat purā 01,225.019d@121_0042 dahanād yatra mukto 'sau mayo nāgo 'tha śārṅgakāḥ 02,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 02,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 02,000.000*0002_01 oṃ namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 02,000.000*0002_02 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathāṃ śubhām 02,000.000*0003_01 * * * * * * * * * * * * * * * * 02,000.000*0003_02 tato 'jñānatamondhasya kāvasthā jagato bhavet 02,000.000*0004_00 janamejaya uvāca 02,000.000*0004_01 mayasya tu kathāṃ divyāṃ śrotum icchāmi sattama 02,000.000*0004_02 sabhāṃ caiva kṛtāṃ tena dharmarājasya dhīmataḥ 02,000.000*0005_00 janamejaya uvāca 02,000.000*0005_01 rakṣitaḥ pāṇḍavā * * mayo nāma mahāsuraḥ 02,000.000*0005_02 kṛṣṇāc ca pāvakāc caiva pārthenāmitatejasā 02,000.000*0005_03 sa cakāra yad ūrdhvaṃ vai karma pratyayakārakam 02,000.000*0005_04 tad brūhi bhagavan sarvaṃ prāṇadāya kirīṭine 02,000.000*0006_00 janamejayaḥ 02,000.000*0006_01 arjuno jayatāṃ śreṣṭho mokṣayitvā mayaṃ tadā 02,000.000*0006_02 kiṃ cakāra mahātejās tan me brūhi dvijottama 02,001.000*0007_01 śṛṇu rājann avahitaś caritaṃ pūrvakasya te 02,001.000*0007_02 mokṣayitvā mayaṃ tatra pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,001.000*0007_03 gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau 02,001.000*0007_04 divyāny astrāṇi rājendra durlabhāni nṛpair bhuvi 02,001.000*0007_05 rathadhvajaṃ patākāś ca śvetāśvaiḥ saha vīryavān 02,001.000*0007_06 etāni pāvakāt prāpya mudā paramayā yutaḥ 02,001.000*0007_07 tasthau pārtho mahāvīryas tadā saha mayena saḥ 02,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,001.001a tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau 02,001.001b*0008_01 pāṇḍavena paritrātas tatkṛtaṃ pratyanusmaran 02,001.001c prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ 02,001.002a asmāc ca kṛṣṇāt saṃkruddhāt pāvakāc ca didhakṣataḥ 02,001.002c tvayā trāto 'smi kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te 02,001.002d*0009_01 ahaṃ hi viśvakarmā vai asurāṇāṃ paraṃtapa 02,001.002d*0009_02 tasmāt te vismayaṃ kiṃ cit kuryām anyaiḥ suduṣkaram 02,001.002d*0009_03 evam ukto mahāvīryaḥ pārtho māyāvidaṃ mayam 02,001.002d*0009_04 dhyātvā muhūrtaṃ kaunteyaḥ prahasan vākyam abravīt 02,001.003 arjuna uvāca 02,001.003a kṛtam eva tvayā sarvaṃ svasti gaccha mahāsura 02,001.003c prītimān bhava me nityaṃ prītimanto vayaṃ ca te 02,001.003d*0010_01 prāptopakārād arthaṃ hi nāharāmīti me vratam 02,001.004 maya uvāca 02,001.004a yuktam etat tvayi vibho yathāttha puruṣarṣabha 02,001.004c prītipūrvam ahaṃ kiṃ cit kartum icchāmi bhārata 02,001.005a ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ 02,001.005c so 'haṃ vai tvatkṛte kiṃ cit kartum icchāmi pāṇḍava 02,001.005d*0011_01 dānavānāṃ purā pārtha prāsādā hi mayā kṛtāḥ 02,001.005d*0011_02 ramyāṇi sukhadarśāni bhogāḍhyāni sahasraśaḥ 02,001.005d*0011_03 udyānāni ca ramyāṇi sarāṃsi vividhāni ca 02,001.005d*0011_04 vicitrāṇi ca śastrāṇi rathāḥ kāmagamās tathā 02,001.005d*0011_05 nagarāṇi viśālāni sāṭṭaprākāratoraṇaiḥ 02,001.005d*0011_06 vāhanāni ca mukhyāni vicitrāṇi sahasraśaḥ 02,001.005d*0011_07 bilāni ramaṇīyāni sukhayuktāni vai bhṛśam 02,001.005d*0011_08 ete kṛtā mayā sarve tasmād icchāmi phalguna 02,001.006 arjuna uvāca 02,001.006a prāṇakṛcchrād vimuktaṃ tvam ātmānaṃ manyase mayā 02,001.006c evaṃ gate na śakṣyāmi kiṃ cit kārayituṃ tvayā 02,001.007a na cāpi tava saṃkalpaṃ mogham icchāmi dānava 02,001.007c kṛṣṇasya kriyatāṃ kiṃ cit tathā pratikṛtaṃ mayi 02,001.007d*0012_00 mayaḥ 02,001.007d*0012_01 vāsudeva mayā kartuṃ kim icchasi śubhānana 02,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,001.008a codito vāsudevas tu mayena bharatarṣabha 02,001.008c muhūrtam iva saṃdadhyau kim ayaṃ codyatām iti 02,001.008d*0013_01 naipuṇaṃ divi śilpasya saṃcintya mayam abravīt 02,001.008d*0014_01 tato vicintya manasā lokanāthaḥ prajāpatiḥ 02,001.009a codayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kriyatām iti 02,001.009b*0015_01 yadi tvaṃ kartukāmo 'si priyaṃ śilpavatāṃ vara 02,001.009c dharmarājasya daiteya yādṛśīm iha manyase 02,001.009d*0016_01 anavāpyāṃ manuṣyeṇa tādṛśīṃ kuru vai sabhām 02,001.009d*0016_02 asurān mānuṣān devān gandharvān rākṣasān api 02,001.010a yāṃ kṛtāṃ nānukuryus te mānavāḥ prekṣya vismitāḥ 02,001.010c manuṣyaloke kṛtsne 'smiṃs tādṛśīṃ kuru vai sabhām 02,001.011a yatra divyān abhiprāyān paśyema vihitāṃs tvayā 02,001.011c āsurān mānuṣāṃś caiva tāṃ sabhāṃ kuru vai maya 02,001.012a pratigṛhya tu tad vākyaṃ saṃprahṛṣṭo mayas tadā 02,001.012c vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya sabhāṃ mudā 02,001.013a tataḥ kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarāje yudhiṣṭhire 02,001.013c sarvam etad yathāvedya darśayām āsatur mayam 02,001.014a tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārham akarot tadā 02,001.014b*0017_01 āsanaṃ kalpayām āsa pūjayām āsa ca prabhuḥ 02,001.014c sa tu tāṃ pratijagrāha mayaḥ satkṛtya satkṛtaḥ 02,001.015a sa pūrvadevacaritaṃ tatra tatra viśāṃ pate 02,001.015b*0018_01 saṃprahṛṣṭo mayo rājan pāṇḍavasya ca tattvataḥ 02,001.015c kathayām āsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata 02,001.016a sa kālaṃ kaṃ cid āśvasya viśvakarmā pracintya ca 02,001.016c sabhāṃ pracakrame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 02,001.017a abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ 02,001.017c puṇye 'hani mahātejāḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ 02,001.018a tarpayitvā dvijaśreṣṭhān pāyasena sahasraśaḥ 02,001.018c dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavān 02,001.018d*0019_01 iti sarvavidhiṃ kṛtvā pradakṣiṇam avartata 02,001.019a sarvartuguṇasaṃpannāṃ divyarūpāṃ manoramām 02,001.019b*0020_01 janaughasya rathaughasya yānayugyasya caiva hi 02,001.019c daśakiṣkusahasrāṃ tāṃ māpayām āsa sarvataḥ 02,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,002.001a uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ 02,002.001c pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho 'bhipūjitaḥ 02,002.002a gamanāya matiṃ cakre pitur darśanalālasaḥ 02,002.002c dharmarājam athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ 02,002.003a vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ 02,002.003c sa tayā mūrdhny upāghrātaḥ pariṣvaktaś ca keśavaḥ 02,002.004a dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ 02,002.004c tām upetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ 02,002.005a arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktam anuttamam 02,002.005c uvāca bhagavān bhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 02,002.006a tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ 02,002.006c saṃpūjitaś cāpy asakṛc chirasā cābhivāditaḥ 02,002.007a tām anujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm 02,002.007c dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ 02,002.008a vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ 02,002.008c draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ 02,002.009a bhrātṝn abhyagamad dhīmān pārthena sahito balī 02,002.009c bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ 02,002.009d*0021_01 yātrākālasya yogyāni karmāṇi garuḍadhvajaḥ 02,002.009d*0021_02 kartukāmaḥ śucir bhūtvā snātavān samalaṃkṛtaḥ 02,002.009d*0022_01 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇaḥ pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ 02,002.009d*0022_02 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ ca puruṣottamaḥ 02,002.010a arcayām āsa devāṃś ca dvijāṃś ca yadupuṃgavaḥ 02,002.010c mālyajapyanamaskārair gandhair uccāvacair api 02,002.010e sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ 02,002.010f*0023_01 upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣāṃ vinirgataḥ 02,002.011a svasti vācyārhato viprān dadhipātraphalākṣataiḥ 02,002.011c vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇam avartata 02,002.011d*0024_01 tatas tu kṛtamāṅgalyo brāhmaṇair vedapāragaiḥ 02,002.012a kāñcanaṃ ratham āsthāya tārkṣyaketanam āśugam 02,002.012c gadācakrāsiśārṅgādyair āyudhaiś ca samanvitam 02,002.013a tithāv atha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite 02,002.013c prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ 02,002.014a anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,002.014c apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam 02,002.014e abhīṣūn saṃprajagrāha svayaṃ kurupatis tadā 02,002.015a upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ sitam 02,002.015c rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam 02,002.016a tathaiva bhīmaseno 'pi yamābhyāṃ sahito vaśī 02,002.016a*0025_01 **** **** ratham āruhya vīryavān 02,002.016a*0025_02 chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam 02,002.016a*0025_03 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam 02,002.016a*0025_04 dadhāra tarasā bhīmaś chatraṃ tac chārṅgadhanvane 02,002.016a*0025_05 upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site 02,002.016a*0025_06 nakulaḥ sahadevaś ca dhūyamānau janārdanam 02,002.016a*0025_07 bhīmasenārjunau cāpi 02,002.016c pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik paurajanair vṛtaḥ 02,002.017a sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā 02,002.017c anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyair iva guruḥ priyaiḥ 02,002.017d*0026_01 abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtas tadā 02,002.017d*0026_02 ratham āropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṃgavaḥ 02,002.017d*0026_03 indraprastham atikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ 02,002.018a pārtham āmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam 02,002.018c yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā 02,002.019a pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyām abhivāditaḥ 02,002.019c tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ 02,002.019d*0027_01 yojanārdham atho gatvā kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ 02,002.019d*0027_02 yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata 02,002.019d*0027_03 tato 'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit 02,002.019d*0027_04 utthāpya dharmarājas tu mūrdhny upāghrāya keśavam 02,002.019d*0027_05 pāṇḍavo yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam 02,002.019d*0027_06 gamyatām ity anujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,002.020a nivartayitvā ca tadā pāṇḍavān sapadānugān 02,002.020c svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ 02,002.021a locanair anujagmus te tam ā dṛṣṭipathāt tadā 02,002.021b*0028_01 pāṇḍavā yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam 02,002.021c manobhir anujagmus te kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt 02,002.022a atṛptamanasām eva teṣāṃ keśavadarśane 02,002.022c kṣipram antardadhe śauriś cakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ 02,002.023a akāmā iva pārthās te govindagatamānasāḥ 02,002.023c nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ 02,002.023e syandanenātha kṛṣṇo 'pi samaye dvārakām agāt 02,002.023f@001_0001 sātvatena ca vīreṇa pṛṣṭhato yāyinā tadā 02,002.023f@001_0002 dārukeṇa ca sūtena sahito devakīsutaḥ 02,002.023f@001_0003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,002.023f@001_0003 sa gato dvārakāṃ viṣṇur garutmān iva vegavān 02,002.023f@001_0004 nivṛtya dharmarājas tu saha bhrātṛbhir acyutaḥ 02,002.023f@001_0005 suhṛtparivṛto rājā praviveśa purottamam 02,002.023f@001_0006 visṛjya suhṛdaḥ sarvān bhrātṝn putrāṃś ca dharmarāṭ 02,002.023f@001_0007 mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa 02,002.023f@001_0008 keśavo 'pi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam 02,002.023f@001_0009 pūjyamāno yaduśreṣṭhair ugrasenamukhais tathā 02,002.023f@001_0010 āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm 02,002.023f@001_0011 abhivādya balaṃ caiva sthitaḥ kamalalocanaḥ 02,002.023f@001_0012 pradyumnasāmbaniśaṭhāṃś cārudeṣṇaṃ gadaṃ tathā 02,002.023f@001_0013 aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ 02,002.023f@001_0014 sa vṛddhair abhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau 02,002.023f@001_0015 mayo 'pi sa mahābhāgaḥ sarvaratnavibhūṣitām 02,002.023f@001_0016 vidhivat kalpayām āsa sabhāṃ dharmasutāya vai 02,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,003.001a athābravīn mayaḥ pārtham arjunaṃ jayatāṃ varam 02,003.001c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi kṣipram eṣyāmi cāpy aham 02,003.002a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 02,003.002c yakṣyamāṇeṣu sarveṣu dānaveṣu tadā mayā 02,003.002e kṛtaṃ maṇimayaṃ bhāṇḍaṃ ramyaṃ bindusaraḥ prati 02,003.003a sabhāyāṃ satyasaṃdhasya yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 02,003.003c āgamiṣyāmi tad gṛhya yadi tiṣṭhati bhārata 02,003.003d*0029_01 viśrutāṃ triṣu lokeṣu pārtha divyāṃ sabhāṃ tava 02,003.003d*0029_02 prāṇināṃ vismayakarīṃ tava prītivivardhinīm 02,003.003d*0029_03 pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kariṣyāmi dhanaṃjaya 02,003.004a tataḥ sabhāṃ kariṣyāmi pāṇḍavāya yaśasvine 02,003.004c manaḥprahlādinīṃ citrāṃ sarvaratnavibhūṣitām 02,003.005a asti bindusarasy eva gadā śreṣṭhā kurūdvaha 02,003.005c nihitā yauvanāśvena rājñā hatvā raṇe ripūn 02,003.005e suvarṇabindubhiś citrā gurvī bhārasahā dṛḍhā 02,003.005f*0030_01 svarṇabhārasahasreṇa nirmitā śatrughātinī 02,003.006a sā vai śatasahasrasya saṃmitā sarvaghātinī 02,003.006c anurūpā ca bhīmasya gāṇḍīvaṃ bhavato yathā 02,003.007a vāruṇaś ca mahāśaṅkho devadattaḥ sughoṣavān 02,003.007c sarvam etat pradāsyāmi bhavate nātra saṃśayaḥ 02,003.007e ity uktvā so 'suraḥ pārthaṃ prāgudīcīm agād diśam 02,003.008a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 02,003.008c hiraṇyaśṛṅgo bhagavān mahāmaṇimayo giriḥ 02,003.009a ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ 02,003.009c dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ 02,003.010a yatreṣṭvā sarvabhūtānām īśvareṇa mahātmanā 02,003.010c āhṛtāḥ kratavo mukhyāḥ śataṃ bharatasattama 02,003.011a yatra yūpā maṇimayāś cityāś cāpi hiraṇmayāḥ 02,003.011c śobhārthaṃ vihitās tatra na tu dṛṣṭāntataḥ kṛtāḥ 02,003.012a yatreṣṭvā sa gataḥ siddhiṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ 02,003.012c yatra bhūtapatiḥ sṛṣṭvā sarvalokān sanātanaḥ 02,003.012e upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ sahasraśaḥ 02,003.012f*0031_01 yatreṣṭaṃ munibhiḥ sarvair nāradādyair mumukṣubhiḥ 02,003.013a naranārāyaṇau brahmā yamaḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ 02,003.013c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye 02,003.014a yatreṣṭaṃ vāsudevena satrair varṣasahasrakaiḥ 02,003.014c śraddadhānena satataṃ śiṣṭasaṃpratipattaye 02,003.015a suvarṇamālino yūpāś cityāś cāpy atibhāsvarāḥ 02,003.015c dadau yatra sahasrāṇi prayutāni ca keśavaḥ 02,003.016a tatra gatvā sa jagrāha gadāṃ śaṅkhaṃ ca bhārata 02,003.016b*0032_01 tasmād girer upādāya śilāḥ surucirāḥ śubhāḥ 02,003.016c sphāṭikaṃ ca sabhādravyaṃ yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 02,003.016e kiṃkaraiḥ saha rakṣobhir agṛhṇāt sarvam eva tat 02,003.016f*0033_01 tad agṛhṇān mayas tatra gatvā sarvaṃ mahāsuraḥ 02,003.017a tad āhṛtya tu tāṃ cakre so 'suro 'pratimāṃ sabhām 02,003.017c viśrutāṃ triṣu lokeṣu divyāṃ maṇimayīṃ śubhām 02,003.018a gadāṃ ca bhīmasenāya pravarāṃ pradadau tadā 02,003.018c devadattaṃ ca pārthāya dadau śaṅkham anuttamam 02,003.018d*0034_01 yasya śaṅkhasya nādena bhūtāni pracakampire 02,003.019a sabhā tu sā mahārāja śātakumbhamayadrumā 02,003.019c daśa kiṣkusahasrāṇi samantād āyatābhavat 02,003.020a yathā vahner yathārkasya somasya ca yathaiva sā 02,003.020c bhrājamānā tathā divyā babhāra paramaṃ vapuḥ 02,003.021a pratighnatīva prabhayā prabhām arkasya bhāsvarām 02,003.021c prababhau jvalamāneva divyā divyena varcasā 02,003.022a nagameghapratīkāśā divam āvṛtya viṣṭhitā 02,003.022c āyatā vipulā ślakṣṇā vipāpmā vigataklamā 02,003.023a uttamadravyasaṃpannā maṇiprākāramālinī 02,003.023c bahuratnā bahudhanā sukṛtā viśvakarmaṇā 02,003.024a na dāśārhī sudharmā vā brahmaṇo vāpi tādṛśī 02,003.024c āsīd rūpeṇa saṃpannā yāṃ cakre 'pratimāṃ mayaḥ 02,003.024c*0035_01 **** **** śaṃbhor vātha mahātmanaḥ 02,003.024c*0035_02 atīva rūpasaṃpannāṃ 02,003.025a tāṃ sma tatra mayenoktā rakṣanti ca vahanti ca 02,003.025c sabhām aṣṭau sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,003.026a antarikṣacarā ghorā mahākāyā mahābalāḥ 02,003.026c raktākṣāḥ piṅgalākṣāś ca śuktikarṇāḥ prahāriṇaḥ 02,003.027a tasyāṃ sabhāyāṃ nalinīṃ cakārāpratimāṃ mayaḥ 02,003.027c vaiḍūryapatravitatāṃ maṇinālamayāmbujām 02,003.028a padmasaugandhikavatīṃ nānādvijagaṇāyutām 02,003.028c puṣpitaiḥ paṅkajaiś citrāṃ kūrmamatsyaiś ca śobhitām 02,003.029a sūpatīrthām akaluṣāṃ sarvartusalilāṃ śubhām 02,003.029c mārutenaiva coddhūtair muktābindubhir ācitām 02,003.029d*0036_01 mahāmaṇiśilāpaṭṭabaddhaparyantavedikām 02,003.030a maṇiratnacitāṃ tāṃ tu ke cid abhyetya pārthivāḥ 02,003.030c dṛṣṭvāpi nābhyajānanta te 'jñānāt prapatanty uta 02,003.031a tāṃ sabhām abhito nityaṃ puṣpavanto mahādrumāḥ 02,003.031c āsan nānāvidhā nīlāḥ śītacchāyā manoramāḥ 02,003.032a kānanāni sugandhīni puṣkariṇyaś ca sarvaśaḥ 02,003.032c haṃsakāraṇḍavayutāś cakravākopaśobhitāḥ 02,003.033a jalajānāṃ ca mālyānāṃ sthalajānāṃ ca sarvaśaḥ 02,003.033c māruto gandham ādāya pāṇḍavān sma niṣevate 02,003.033d*0037_01 aṣṭau tāni sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,003.033d*0037_02 ayasmayapraharaṇāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ 02,003.033d*0037_03 upagūḍhāḥ pranṛtyanti ramayanti sma pāṇḍavān 02,003.033d*0037_04 prākāreṇa parikṣiptāṃ ratnajālavibhūṣitām 02,003.034a īdṛśīṃ tāṃ sabhāṃ kṛtvā māsaiḥ paricaturdaśaiḥ 02,003.034c niṣṭhitāṃ dharmarājāya mayo rājñe nyavedayat 02,004.000*0038_01 tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaś cārjunam abravīt 02,004.000*0038_02 bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṃkaro gaṇaḥ 02,004.000*0038_03 tava viṣphāraghoṣeṇa meghavan ninadiṣyati 02,004.000*0038_04 ayaṃ hi sūryasaṃkāśo jvalanasya rathottamaḥ 02,004.000*0038_05 ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ 02,004.000*0038_06 māyāmayaḥ kṛto hy eṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ 02,004.000*0038_07 asajyamāno vṛkṣeṣu dhūmaketur ivocchritaḥ 02,004.000*0038_08 bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam 02,004.000*0038_09 dhvajotkaṭaṃ hy anavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam 02,004.000*0038_10 ity uktvāliṅgya bībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ 02,004.000*0039_01 eṣā sabhā savyasācin dhvajo 'gryas te bhaviṣyati 02,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,004.001a tataḥ praveśanaṃ cakre tasyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,004.001c ayutaṃ bhojayām āsa brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ 02,004.002a ghṛtapāyasena madhunā bhakṣyair mūlaphalais tathā 02,004.002c ahataiś caiva vāsobhir mālyair uccāvacair api 02,004.003a dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ prabhuḥ 02,004.003c puṇyāhaghoṣas tatrāsīd divaspṛg iva bhārata 02,004.004a vāditrair vividhair gītair gandhair uccāvacair api 02,004.004b*0040_01 bhakṣyair mūlaiḥ phalaiś caiva māṃsair vārāhahāriṇaiḥ 02,004.004b*0041_01 kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ 02,004.004b*0041_02 māṃsaprakārair vividhaiḥ khādyaiś cāpi tathā nṛpa 02,004.004b*0041_03 coṣyaiś ca vividhai rājan peyaiś ca bahuvistaraiḥ 02,004.004c pūjayitvā kuruśreṣṭho daivatāni niveśya ca 02,004.004d*0042_01 tarpayām āsa viprendrān nānādigbhyaḥ samāgatān 02,004.005a tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikās tathā 02,004.005c upatasthur mahātmānaṃ saptarātraṃ yudhiṣṭhiram 02,004.006a tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,004.006c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi 02,004.007a sabhāyām ṛṣayas tasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate 02,004.007c āsāṃ cakrur narendrāś ca nānādeśasamāgatāḥ 02,004.008a asito devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ 02,004.008c arvāvasuḥ sumitraś ca maitreyaḥ śunako baliḥ 02,004.008d*0043_01 ātreyaḥ kaṇvajaṭharau maudgalyo hastikāśyapau 02,004.009a bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ 02,004.009c sumantur jaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyās tathā vayam 02,004.010a tittirir yājñavalkyaś ca sasuto lomaharṣaṇaḥ 02,004.010b*0044_01 satyāṣāḍhaś ca durvāsā bhāradvājas tathaiva ca 02,004.010b*0044_02 śunaḥśepho vasiṣṭhaś ca kaṇḍur uddālakas tathā 02,004.010b*0044_03 śvetaketuḥ sahaś caiva kapardī cāśvalāyanaḥ 02,004.010b*0044_04 bodhāyano bharadvāja āpastambas tathaiva ca 02,004.010c apsuhomyaś ca dhaumyaś ca āṇīmāṇḍavyakauśikau 02,004.011a dāmoṣṇīṣas traivaṇiś ca parṇādo ghaṭajānukaḥ 02,004.011c mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaś ca sārikau 02,004.012a balavākaḥ śinīvākaḥ sutyapālaḥ kṛtaśramaḥ 02,004.012c jātūkarṇaḥ śikhāvāṃś ca subalaḥ pārijātakaḥ 02,004.013a parvataś ca mahābhāgo mārkaṇḍeyas tathā muniḥ 02,004.013c pavitrapāṇiḥ sāvarṇir bhālukir gālavas tathā 02,004.014a jaṅghābandhuś ca raibhyaś ca kopavegaśravā bhṛguḥ 02,004.014c haribabhruś ca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ 02,004.015a kakṣīvān auśijaś caiva nāciketo 'tha gautamaḥ 02,004.015c paiṅgo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaś ca mahātapāḥ 02,004.015e karkaro veṇujaṅghaś ca kalāpaḥ kaṭha eva ca 02,004.015f*0045_01 śārṅgaras tailakupyaś ca parṇavalkas tathaiva ca 02,004.016a munayo dharmasahitā dhṛtātmāno jitendriyāḥ 02,004.016c ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ 02,004.017a upāsate mahātmānaṃ sabhāyām ṛṣisattamāḥ 02,004.017c kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo 'malāḥ 02,004.018a tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājam upāsate 02,004.018c śrīmān mahātmā dharmātmā muñjaketur vivardhanaḥ 02,004.019a saṃgrāmajid durmukhaś ca ugrasenaś ca vīryavān 02,004.019c kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaś cāparājitaḥ 02,004.019e kāmbojarājaḥ kamalaḥ kampanaś ca mahābalaḥ 02,004.020a satataṃ kampayām āsa yavanān eka eva yaḥ 02,004.020b*0046_01 balapauruṣasaṃpannān kṛtāstrān amitaujasaḥ 02,004.020c yathāsurān kālakeyān devo vajradharas tathā 02,004.021a jaṭāsuro madrakāntaś ca rājā; kuntiḥ kuṇindaś ca kirātarājaḥ 02,004.021c tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa; pāṇḍyoḍrarājau saha cāndhrakeṇa 02,004.021d*0047_01 jaṭāsuro madrakaś ca rājā kuntiḥ pulindakaḥ 02,004.021d*0047_02 kirātarājaś ca tathā vaṅgeśaḥ sahapuṇḍrakaḥ 02,004.021d*0047_03 pāṇḍyaś ca rājā sumahān andhrakeṇa mahātmanā 02,004.021d*0048_01 aṅgo vaṅgaḥ sumitraś ca śaibyaś cāmitrakarśanaḥ 02,004.022a kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatis tathā 02,004.022b*0049_01 pāñcālaś ca virāṭaś ca drumaśalyaḥ pṛthuśravāḥ 02,004.022c cāṇūro devarātaś ca bhojo bhīmarathaś ca yaḥ 02,004.023a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca māgadhaḥ 02,004.023c suśarmā cekitānaś ca suratho 'mitrakarṣaṇaḥ 02,004.024a ketumān vasudānaś ca vaideho 'tha kṛtakṣaṇaḥ 02,004.024c sudharmā cāniruddhaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ 02,004.025a anūparājo durdharṣaḥ kṣemajic ca sudakṣiṇaḥ 02,004.025c śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatis tathā 02,004.025d*0050_01 pāntyāndhrarājau sahitādaṃ * * na mahātmanām 02,004.026a vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ 02,004.026c āhuko vipṛthuś caiva gadaḥ sāraṇa eva ca 02,004.027a akrūraḥ kṛtavarmā ca sātyakiś ca śineḥ sutaḥ 02,004.027c bhīṣmako 'thāhṛtiś caiva dyumatsenaś ca vīryavān 02,004.027e kekayāś ca maheṣvāsā yajñasenaś ca saumakiḥ 02,004.027f*0051_01 ketumān vasumāṃś caiva kṛtāstraś ca mahābalaḥ 02,004.027f*0052_01 ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ 02,004.027f*0052_02 upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,004.028a arjunaṃ cāpi saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ 02,004.028c aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ 02,004.029a tatraiva śikṣitā rājan kumārā vṛṣṇinandanāḥ 02,004.029c raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca yuyudhānaś ca sātyakiḥ 02,004.029d*0053_01 sudharmā cāniruddhaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ 02,004.030a ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate 02,004.030b*0054_01 dhanaṃjayam upātiṣṭhan dhanurvedacikīrṣavaḥ 02,004.030c dhanaṃjayasakhā cātra nityam āste sma tumburuḥ 02,004.030d*0055_01 upāsate mahātmānam āsīnaṃ saptaviṃśatiḥ 02,004.031a citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasas tathā 02,004.031b*0056_01 tasyāṃ sabhāyām āste sma bahubhiḥ parivāritaḥ 02,004.031c gītavāditrakuśalāḥ śamyātālaviśāradāḥ 02,004.032a pramāṇe 'tha layasthāne kiṃnarāḥ kṛtaniśramāḥ 02,004.032c saṃcoditās tumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ 02,004.033a gāyanti divyatānais te yathānyāyaṃ manasvinaḥ 02,004.033b*0057_01 devatāṃś ca munīṃś caiva pārthivāṃś caiva toṣayan 02,004.033b*0058_01 śamyātāleṣu kuśalāḥ kuśalā gītavādane 02,004.033c pāṇḍuputrān ṛṣīṃś caiva ramayanta upāsate 02,004.033d*0059_01 hāhāhūhūḥ parvataś ca nāradaś ca pṛthuśravāḥ 02,004.033d*0059_02 gāyanti ca pranṛtyanti urvaśyādyapsarogaṇaiḥ 02,004.034a tasyāṃ sabhāyām āsīnāḥ suvratāḥ satyasaṃgarāḥ 02,004.034c divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiram upāsate 02,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.001a tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 02,005.001c mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata 02,005.001d@002_0001 vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ 02,005.001d@002_0002 itihāsapurāṇajñaḥ purākalpaviśeṣavit 02,005.001d@002_0003 nyāyavid dharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavid anuttamaḥ 02,005.001d@002_0004 aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ 02,005.001d@002_0005 vaktā pragalbho medhāvī smṛtimān nayavit kaviḥ 02,005.001d@002_0006 parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ 02,005.001d@002_0007 pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit 02,005.001d@002_0008 uttarottaravaktā ca vadato 'pi bṛhaspateḥ 02,005.001d@002_0009 dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvat kṛtaniścayaḥ 02,005.001d@002_0010 tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ 02,005.001d@002_0011 pratyakṣadarśī lokasya tiryag ūrdhvam adhas tathā 02,005.001d@002_0012 sāṃkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān 02,005.001d@002_0013 saṃdhivigrahatattvajñas tv anumānavibhāgavit 02,005.001d@002_0014 ṣāḍguṇyavidhiyuktaś ca sarvaśāstraviśāradaḥ 02,005.001d@002_0015 yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighas tathā 02,005.001d@002_0016 etaiś cānyaiś ca bahubhir yukto guṇagaṇair muniḥ 02,005.002a lokān anucaran sarvān āgamat tāṃ sabhām ṛṣiḥ 02,005.002c nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitas tadā 02,005.003a pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā 02,005.003c sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ 02,005.003e sabhāsthān pāṇḍavān draṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ 02,005.003f*0060_01 jayāśīrbhiḥ stutaṃ vipro dharmarājānam ārcayat 02,005.004a tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit 02,005.004c sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha 02,005.004e abhyavādayata prītyā vinayāvanatas tadā 02,005.005a tadarham āsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi 02,005.005b*0061_01 gāṃ caiva madhuparkaṃ ca saṃpradāyārdhyam eva ca 02,005.005c arcayām āsa ratnaiś ca sarvakāmaiś ca dharmavit 02,005.005d*0062_01 tutoṣa ca yathāvac ca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt 02,005.006a so 'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvair maharṣir vedapāragaḥ 02,005.006c dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram 02,005.007 nārada uvāca 02,005.007a kaccid arthāś ca kalpante dharme ca ramate manaḥ 02,005.007c sukhāni cānubhūyante manaś ca na vihanyate 02,005.008a kaccid ācaritāṃ pūrvair naradeva pitāmahaiḥ 02,005.008c vartase vṛttim akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu 02,005.009a kaccid arthena vā dharmaṃ dharmeṇārtham athāpi vā 02,005.009c ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase 02,005.010a kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara 02,005.010c vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase 02,005.011a kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃs tathānagha 02,005.011c balābalaṃ tathā samyak caturdaśa parīkṣase 02,005.012a kaccid ātmānam anvīkṣya parāṃś ca jayatāṃ vara 02,005.012c tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase 02,005.013a kaccit prakṛtayaḥ ṣaṭ te na luptā bharatarṣabha 02,005.013c āḍhyās tathāvyasaninaḥ svanuraktāś ca sarvaśaḥ 02,005.014a kaccin na tarkair dūtair vā ye cāpy apariśaṅkitāḥ 02,005.014c tvatto vā tava vāmātyair bhidyate jātu mantritam 02,005.014d*0063_01 mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccid vetsi cikīrṣitam 02,005.015a kaccit saṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase 02,005.015c kaccid vṛttim udāsīne madhyame cānuvartase 02,005.016a kaccid ātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ 02,005.016c kulīnāś cānuraktāś ca kṛtās te vīra mantriṇaḥ 02,005.017a vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata 02,005.017c susaṃvṛto mantradhanair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ 02,005.017d*0064_01 rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhir na vilupyate 02,005.018a kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase 02,005.018c kaccic cāpararātreṣu cintayasy artham arthavit 02,005.019a kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha 02,005.019c kaccit te mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati 02,005.020a kaccid arthān viniścitya laghumūlān mahodayān 02,005.020c kṣipram ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān 02,005.021a kaccin na sarve karmāntāḥ parokṣās te viśaṅkitāḥ 02,005.021b*0065_01 parokṣā vā mahārāja madhyaṃ hy atra praśasyate 02,005.021b*0066_01 āptair alubdhaiḥ kramikais te ca kaccid anuṣṭhitāḥ 02,005.021c sarve vā punar utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hy atra kāraṇam 02,005.022a kaccid rājan kṛtāny eva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ 02,005.022c vidus te vīra karmāṇi nānavāptāni kāni cit 02,005.023a kaccit kāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ 02,005.023c kārayanti kumārāṃś ca yodhamukhyāṃś ca sarvaśaḥ 02,005.024a kaccit sahasrair mūrkhāṇām ekaṃ krīṇāsi paṇḍitam 02,005.024c paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ param 02,005.025a kaccid durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ 02,005.025c yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ 02,005.026a eko 'py amātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ 02,005.026c rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam 02,005.027a kaccid aṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca 02,005.027c tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ 02,005.028a kaccid dviṣām aviditaḥ pratiyattaś ca sarvadā 02,005.028c nityayukto ripūn sarvān vīkṣase ripusūdana 02,005.029a kaccid vinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ 02,005.029c anasūyur anupraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ 02,005.030a kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ 02,005.030c hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā 02,005.031a kaccid aṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥ 02,005.031c utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalas tava 02,005.032a kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ 02,005.032c jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ 02,005.033a amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn 02,005.033c śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu 02,005.034a kaccin nogreṇa daṇḍena bhṛśam udvejitaprajāḥ 02,005.034c rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha 02,005.035a kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā 02,005.035c ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ 02,005.035d*0067_01 kaccin na vidyate rāṣṭre tava kīrtivināśakāḥ 02,005.036a kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca matimān dhṛtimāñ śuciḥ 02,005.036c kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatis tava 02,005.037a kaccid balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 02,005.037c dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ 02,005.038a kaccid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam 02,005.038c saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi 02,005.039a kālātikramaṇād dhy ete bhaktavetanayor bhṛtāḥ 02,005.039c bhartuḥ kupyanti daurgatyāt so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ 02,005.039d*0068_01 kaccit sarve mahīpālās tvadājñā mūrdhni dhāritāḥ 02,005.039d*0068_02 kaccit suhṛhayāḥ sarve hy arcayanti bhavatkṛte 02,005.039d*0068_03 kaccid antapurā devā kāle saṃsevitās tvayā 02,005.039d*0068_04 kaccid rājapurandhrībhiḥ prasūyante kulocitāḥ 02,005.039d*0068_05 kumārā dhārmikāḥ śūrā rājadharmaviśāradāḥ 02,005.039d*0068_06 kaccit teṣāṃ ca putrāṇāṃ vivāhaḥ kriyate tvayā 02,005.039d*0068_07 saṃtānārthaṃ tu vaṃśasya doṣaṃ tasya mahīyasaḥ 02,005.039d*0068_08 kaccid āśvāsi*rājaṃs tvayā śaraṇam āgatān 02,005.039d*0068_09 devādīn bhayasaṃtrastān akārpaṇyadhiyā bhṛśam 02,005.040a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ 02,005.040c kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi 02,005.041a kaccin naiko bahūn arthān sarvaśaḥ sāṃparāyikān 02,005.041c anuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ 02,005.042a kaccit puruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan 02,005.042c labhate mānam adhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam 02,005.043a kaccid vidyāvinītāṃś ca narāñ jñānaviśāradān 02,005.043c yathārhaṃ guṇataś caiva dānenābhyavapadyase 02,005.044a kaccid dārān manuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyum eyuṣām 02,005.044c vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha 02,005.045a kaccid bhayād upanataṃ klībaṃ vā ripum āgatam 02,005.045c yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravat parirakṣasi 02,005.046a kaccit tvam eva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate 02,005.046c samaś ca nābhiśaṅkyaś ca yathā mātā yathā pitā 02,005.047a kaccid vyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha 02,005.047c abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam 02,005.047d*0069_01 yātrām ārabhase diṣṭyā prāptakālam ariṃdama 02,005.048a pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam 02,005.048c balasya ca mahārāja dattvā vetanam agrataḥ 02,005.049a kaccic ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa 02,005.049c upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ 02,005.050a kaccid ātmānam evāgre vijitya vijitendriyaḥ 02,005.050c parāñ jigīṣase pārtha pramattān ajitendriyān 02,005.051a kaccit te yāsyataḥ śatrūn pūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ 02,005.051c sāma dānaṃ ca bhedaś ca daṇḍaś ca vidhivad guṇāḥ 02,005.052a kaccin mūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ pate 02,005.052c tāṃś ca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi 02,005.053a kaccid aṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ 02,005.053c balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī 02,005.054a kaccil lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa 02,005.054c avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn 02,005.055a kaccit svapararāṣṭreṣu bahavo 'dhikṛtās tava 02,005.055c arthān samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam 02,005.056a kaccid abhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni ca 02,005.056c ghreyāṇi ca mahārāja rakṣanty anumatās tava 02,005.057a kaccit kośaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāram āyudham 02,005.057c āyaś ca kṛtakalyāṇais tava bhaktair anuṣṭhitaḥ 02,005.058a kaccid ābhyantarebhyaś ca bāhyebhyaś ca viśāṃ pate 02,005.058c rakṣasy ātmānam evāgre tāṃś ca svebhyo mithaś ca tān 02,005.059a kaccin na pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca 02,005.059c pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava 02,005.060a kaccid āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ 02,005.060c pādabhāgais tribhir vāpi vyayaḥ saṃśodhyate tava 02,005.061a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān vaṇijaḥ śilpinaḥ śritān 02,005.061c abhīkṣṇam anugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān 02,005.062a kaccid āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ 02,005.062c anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityam āyavyayaṃ tava 02,005.063a kaccid artheṣu saṃprauḍhān hitakāmān anupriyān 02,005.063c nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvam aprāpya kilbiṣam 02,005.064a kaccid viditvā puruṣān uttamādhamamadhyamān 02,005.064c tvaṃ karmasv anurūpeṣu niyojayasi bhārata 02,005.065a kaccin na lubdhāś caurā vā vairiṇo vā viśāṃ pate 02,005.065c aprāptavyavahārā vā tava karmasv anuṣṭhitāḥ 02,005.066a kaccin na lubdhaiś caurair vā kumāraiḥ strībalena vā 02,005.066c tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccit puṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ 02,005.067a kaccid rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca 02,005.067c bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣir devamātṛkā 02,005.068a kaccid bījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate 02,005.068c pratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsy ṛṇam anugraham 02,005.068d*0070_01 kacit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ 02,005.069a kaccit svanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhir janaiḥ 02,005.069c vārttāyāṃ saṃśritas tāta loko 'yaṃ sukham edhate 02,005.070a kaccic chucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ 02,005.070c kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañ janapade tava 02,005.071a kaccin nagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravat kṛtāḥ 02,005.071c grāmavac ca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ 02,005.072a kaccid balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca 02,005.072c purāṇacaurāḥ sādhyakṣāś caranti viṣaye tava 02,005.073a kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ 02,005.073c kaccin na śraddadhāsy āsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase 02,005.074a kaccic cārān niśi śrutvā tat kāryam anucintya ca 02,005.074c priyāṇy anubhavañ śeṣe viditvābhyantaraṃ janam 02,005.075a kaccid dvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ pate 02,005.075c saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime 02,005.076a kaccid darśayase nityaṃ manuṣyān samalaṃkṛtān 02,005.076c utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ 02,005.077a kaccid raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥ 02,005.077c abhitas tvām upāsante rakṣaṇārtham ariṃdama 02,005.078a kaccid daṇḍyeṣu yamavat pūjyeṣu ca viśāṃ pate 02,005.078c parīkṣya vartase samyag apriyeṣu priyeṣu ca 02,005.079a kaccic chārīram ābādham auṣadhair niyamena vā 02,005.079c mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi 02,005.080a kaccid vaidyāś cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ 02,005.080c suhṛdaś cānuraktāś ca śarīre te hitāḥ sadā 02,005.081a kaccin na mānān mohād vā kāmād vāpi viśāṃ pate 02,005.081c arthipratyarthinaḥ prāptān apāsyasi kathaṃ cana 02,005.082a kaccin na lobhān mohād vā viśrambhāt praṇayena vā 02,005.082c āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca 02,005.082d*0071_01 kaccid artheṣu saṃprauḍhān arthakarmavicakṣaṇān 02,005.082d*0071_02 nāpakarṣasi karmabhyo hy arthayuktā itīva hi 02,005.083a kaccit paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ 02,005.083c tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃ cana 02,005.084a kaccit te durbalaḥ śatrur balenopanipīḍitaḥ 02,005.084c mantreṇa balavān kaś cid ubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira 02,005.085a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ 02,005.085c kaccit prāṇāṃs tvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ 02,005.086a kaccit te sarvavidyāsu guṇato 'rcā pravartate 02,005.086c brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā 02,005.086d*0072_01 dakṣiṇās tvaṃ dadāsy eṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ 02,005.087a kaccid dharme trayīmūle pūrvair ācarite janaiḥ 02,005.087c vartamānas tathā kartuṃ tasmin karmaṇi vartase 02,005.088a kaccit tava gṛhe 'nnāni svādūny aśnanti vai dvijāḥ 02,005.088c guṇavanti guṇopetās tavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam 02,005.089a kaccit kratūn ekacitto vājapeyāṃś ca sarvaśaḥ 02,005.089c puṇḍarīkāṃś ca kārtsnyena yatase kartum ātmavān 02,005.090a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān daivatāṃs tāpasān api 02,005.090c caityāṃś ca vṛkṣān kalyāṇān brāhmaṇāṃś ca namasyasi 02,005.090d*0073_01 kaccic choko na manyur vā tvayā protpādyate 'nagha 02,005.090d*0073_02 api maṅgalahastaś ca janaḥ pārśve 'nutiṣṭhati 02,005.091a kaccid eṣā ca te buddhir vṛttir eṣā ca te 'nagha 02,005.091c āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī 02,005.092a etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati 02,005.092c vijitya ca mahīṃ rājā so 'tyantaṃ sukham edhate 02,005.093a kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś caurakarmaṇi 02,005.093c adṛṣṭaśāstrakuśalair na lobhād vadhyate śuciḥ 02,005.094a pṛṣṭo gṛhītas tatkārī tajjñair dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ 02,005.094c kaccin na mucyate steno dravyalobhān nararṣabha 02,005.095a vyutpanne kaccid āḍhyasya daridrasya ca bhārata 02,005.095c arthān na mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ 02,005.096a nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām 02,005.096c adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ kṣiptacittatām 02,005.097a ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca cintanam 02,005.097c niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam 02,005.098a maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu ca 02,005.098c kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa 02,005.098d*0074_01 prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivāḥ 02,005.099a kaccit te saphalā vedāḥ kaccit te saphalaṃ dhanam 02,005.099c kaccit te saphalā dārāḥ kaccit te saphalaṃ śrutam 02,005.100 yudhiṣṭhira uvāca 02,005.100a kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam 02,005.100c kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam 02,005.100d*0075_01 ity evaṃ bhāṣito rājñā sarvaśāstrārthatattvavit 02,005.100d*0075_02 dharmarājaṃ mahātmānaṃ punar āha ca tattvataḥ 02,005.101 nārada uvāca 02,005.101a agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam 02,005.101c ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam 02,005.102 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.102a etad ākhyāya sa munir nāradaḥ sumahātapāḥ 02,005.102c papracchānantaram idaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 02,005.103 nārada uvāca 02,005.103a kaccid abhyāgatā dūrād vaṇijo lābhakāraṇāt 02,005.103c yathoktam avahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ 02,005.104a kaccit te puruṣā rājan pure rāṣṭre ca mānitāḥ 02,005.104c upānayanti paṇyāni upadhābhir avañcitāḥ 02,005.105a kaccic chṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ 02,005.105c nityam arthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśinām 02,005.106a kaccit te kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca 02,005.106b*0076_01 niyuktāḥ kuśalās teṣu vibhāgajñāḥ kulocitāḥ 02,005.106c dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī 02,005.107a dravyopakaraṇaṃ kaccit sarvadā sarvaśilpinām 02,005.107c cāturmāsyāvaraṃ samyaṅ niyataṃ saṃprayacchasi 02,005.108a kaccit kṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi 02,005.108c satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan 02,005.109a kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha 02,005.109c hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho 02,005.110a kaccid abhyasyate śaśvad gṛhe te bharatarṣabha 02,005.110c dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram 02,005.111a kaccid astrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaś ca te 'nagha 02,005.111c viṣayogāś ca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ 02,005.112a kaccid agnibhayāc caiva sarpavyālabhayāt tathā 02,005.112c rogarakṣobhayāc caiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi 02,005.113a kaccid andhāṃś ca mūkāṃś ca paṅgūn vyaṅgān abāndhavān 02,005.113c piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitān api 02,005.113d*0077_01 ṣaḍanarthā mahārāja kaccit te pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ 02,005.113d*0077_02 nidrālasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā 02,005.114 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.114a etāḥ kurūṇām ṛṣabho mahātmā; śrutvā giro brāhmaṇasattamasya 02,005.114c praṇamya pādāv abhivādya hṛṣṭo; rājābravīn nāradaṃ devarūpam 02,005.115a evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ; prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā 02,005.115c uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca 02,005.116 nārada uvāca 02,005.116a evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe 02,005.116c sa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salokatām 02,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,006.001a saṃpūjyāthābhyanujñāto maharṣer vacanāt param 02,006.001c pratyuvācānupūrvyeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,006.002a bhagavan nyāyyam āhaitaṃ yathāvad dharmaniścayam 02,006.002c yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā 02,006.003a rājabhir yad yathā kāryaṃ purā tat tan na saṃśayaḥ 02,006.003c yathānyāyopanītārthaṃ kṛtaṃ hetumad arthavat 02,006.004a vayaṃ tu satpathaṃ teṣāṃ yātum icchāmahe prabho 02,006.004c na tu śakyaṃ tathā gantuṃ yathā tair niyatātmabhiḥ 02,006.004d*0078_01 taṃ tu viśrāntam āsīnaṃ devarṣim amitadyutim 02,006.005a evam uktvā sa dharmātmā vākyaṃ tad abhipūjya ca 02,006.005c muhūrtāt prāptakālaṃ ca dṛṣṭvā lokacaraṃ munim 02,006.006a nāradaṃ svastham āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ 02,006.006c apṛcchat pāṇḍavas tatra rājamadhye mahāmatiḥ 02,006.007a bhavān saṃcarate lokān sadā nānāvidhān bahūn 02,006.007c brahmaṇā nirmitān pūrvaṃ prekṣamāṇo manojavaḥ 02,006.008a īdṛśī bhavatā kā cid dṛṣṭapūrvā sabhā kva cit 02,006.008c ito vā śreyasī brahmaṃs tan mamācakṣva pṛcchataḥ 02,006.009a tac chrutvā nāradas tasya dharmarājasya bhāṣitam 02,006.009c pāṇḍavaṃ pratyuvācedaṃ smayan madhurayā girā 02,006.010a mānuṣeṣu na me tāta dṛṣṭapūrvā na ca śrutā 02,006.010c sabhā maṇimayī rājan yatheyaṃ tava bhārata 02,006.011a sabhāṃ tu pitṛrājasya varuṇasya ca dhīmataḥ 02,006.011c kathayiṣye tathendrasya kailāsanilayasya ca 02,006.012a brahmaṇaś ca sabhāṃ divyāṃ kathayiṣye gataklamām 02,006.012b*0079_01 divyāṃ divyair abhiprāyair upetāṃ viśvarūpiṇīm 02,006.012b*0079_02 devaiḥ pitṛgaṇaiḥ sādhyair yajvabhir niyatātmabhiḥ 02,006.012b*0079_03 juṣṭāṃ munigaṇaiḥ śāntair vedayajñaiḥ sadakṣiṇaiḥ 02,006.012c yadi te śravaṇe buddhir vartate bharatarṣabha 02,006.013a nāradenaivam uktas tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,006.013c prāñjalir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ taiś ca sarvair nṛpair vṛtaḥ 02,006.014a nāradaṃ pratyuvācedaṃ dharmarājo mahāmanāḥ 02,006.014c sabhāḥ kathaya tāḥ sarvāḥ śrotum icchāmahe vayam 02,006.015a kiṃdravyās tāḥ sabhā brahman kiṃvistārāḥ kimāyatāḥ 02,006.015c pitāmahaṃ ca ke tasyāṃ sabhāyāṃ paryupāsate 02,006.016a vāsavaṃ devarājaṃ ca yamaṃ vaivasvataṃ ca ke 02,006.016c varuṇaṃ ca kuberaṃ ca sabhāyāṃ paryupāsate 02,006.017a etat sarvaṃ yathātattvaṃ devarṣe vadatas tava 02,006.017c śrotum icchāma sahitāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 02,006.018a evam uktaḥ pāṇḍavena nāradaḥ pratyuvāca tam 02,006.018c krameṇa rājan divyās tāḥ śrūyantām iha naḥ sabhāḥ 02,007.001 nārada uvāca 02,007.001a śakrasya tu sabhā divyā bhāsvarā karmabhir jitā 02,007.001c svayaṃ śakreṇa kauravya nirmitārkasamaprabhā 02,007.002a vistīrṇā yojanaśataṃ śatam adhyardham āyatā 02,007.002c vaihāyasī kāmagamā pañcayojanam ucchritā 02,007.003a jarāśokaklamāpetā nirātaṅkā śivā śubhā 02,007.003c veśmāsanavatī ramyā divyapādapaśobhitā 02,007.004a tasyāṃ deveśvaraḥ pārtha sabhāyāṃ paramāsane 02,007.004c āste śacyā mahendrāṇyā śriyā lakṣmyā ca bhārata 02,007.005a bibhrad vapur anirdeśyaṃ kirīṭī lohitāṅgadaḥ 02,007.005c virajombaraś citramālyo hrīkīrtidyutibhiḥ saha 02,007.006a tasyām upāsate nityaṃ mahātmānaṃ śatakratum 02,007.006c marutaḥ sarvato rājan sarve ca gṛhamedhinaḥ 02,007.006e siddhā devarṣayaś caiva sādhyā devagaṇās tathā 02,007.006f*0080_01 marutvantaś ca sahitā bhāsvanto hemamālinaḥ 02,007.007a ete sānucarāḥ sarve divyarūpāḥ svalaṃkṛtāḥ 02,007.007c upāsate mahātmānaṃ devarājam ariṃdamam 02,007.008a tathā devarṣayaḥ sarve pārtha śakram upāsate 02,007.008c amalā dhūtapāpmāno dīpyamānā ivāgnayaḥ 02,007.008e tejasvinaḥ somayujo vipāpā vigataklamāḥ 02,007.009a parāśaraḥ parvataś ca tathā sāvarṇigālavau 02,007.009b*0081_01 ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva mahāmuniḥ 02,007.009c śaṅkhaś ca likhitaś caiva tathā gauraśirā muniḥ 02,007.010a durvāsāś ca dīrghatapā yājñavalkyo 'tha bhālukiḥ 02,007.010a*0082_01 **** **** tathā dīrghatamā muniḥ 02,007.010a*0082_02 pavitrapāṇiḥ sāvarṇiḥ 02,007.010c uddālakaḥ śvetaketus tathā śāṭyāyanaḥ prabhuḥ 02,007.011a haviṣmāṃś ca gaviṣṭhaś ca hariścandraś ca pārthivaḥ 02,007.011c hṛdyaś codaraśāṇḍilyaḥ pārāśaryaḥ kṛṣīvalaḥ 02,007.011d*0082a_01 jābālir vāmadevaś ca śaktir gārgyasuvāmanau 02,007.012a vātaskandho viśākhaś ca vidhātā kāla eva ca 02,007.012c anantadantas tvaṣṭā ca viśvakarmā ca tumburuḥ 02,007.013a ayonijā yonijāś ca vāyubhakṣā hutāśinaḥ 02,007.013c īśānaṃ sarvalokasya vajriṇaṃ samupāsate 02,007.014a sahadevaḥ sunīthaś ca vālmīkiś ca mahātapāḥ 02,007.014c samīkaḥ satyavāṃś caiva pracetāḥ satyasaṃgaraḥ 02,007.015a medhātithir vāmadevaḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 02,007.015c maruttaś ca marīciś ca sthāṇuś cātrir mahātapāḥ 02,007.016a kakṣīvān gautamas tārkṣyas tathā vaiśvānaro muniḥ 02,007.016b*0083_01 ṣaḍartuḥ kavaṣo dhūmro raibhyo nalaparāvasū 02,007.016b*0083_02 svastyātreyo jaratkāruḥ kahoḷaḥ kāśyapas tathā 02,007.016b*0083_03 vibhaṇḍako ṛṣyaśṛṅga unmukho vimukhas tathā 02,007.016c muniḥ kālakavṛkṣīya āśrāvyo 'tha hiraṇyadaḥ 02,007.016e saṃvarto devahavyaś ca viṣvaksenaś ca vīryavān 02,007.016f*0084_01 kaṇvaḥ kātyāyano rājan gārgyaḥ kauśika eva tu 02,007.017a divyā āpas tathauṣadhyaḥ śraddhā medhā sarasvatī 02,007.017c artho dharmaś ca kāmaś ca vidyutaś cāpi pāṇḍava 02,007.018a jalavāhās tathā meghā vāyavaḥ stanayitnavaḥ 02,007.018c prācī dig yajñavāhāś ca pāvakāḥ saptaviṃśatiḥ 02,007.019a agnīṣomau tathendrāgnī mitro 'tha savitāryamā 02,007.019c bhago viśve ca sādhyāś ca śukro manthī ca bhārata 02,007.019d*0085_01 sarveṣāṃ marutāṃ mānyā guruḥ śukras tathaiva ca 02,007.019d*0086_01 viśvāvasuś citrasenaḥ sumanas taruṇas tathā 02,007.020a yajñāś ca dakṣiṇāś caiva grahāḥ stobhāś ca sarvaśaḥ 02,007.020c yajñavāhāś ca ye mantrāḥ sarve tatra samāsate 02,007.021a tathaivāpsaraso rājan gandharvāś ca manoramāḥ 02,007.021a*0087_01 **** **** rambhorvaśy atha menakā 02,007.021a*0087_02 ghṛtācī pañcacūḍā ca vipracittipurogamāḥ 02,007.021a*0087_03 viśvāvasuś citrasenaḥ parvatas tumburus tathā 02,007.021a*0087_04 vidyādharās tu rājendra 02,007.021c nṛtyavāditragītaiś ca hāsyaiś ca vividhair api 02,007.021e ramayanti sma nṛpate devarājaṃ śatakratum 02,007.022a stutibhir maṅgalaiś caiva stuvantaḥ karmabhis tathā 02,007.022c vikramaiś ca mahātmānaṃ balavṛtraniṣūdanam 02,007.023a brahmarājarṣayaḥ sarve sarve devarṣayas tathā 02,007.023c vimānair vividhair divyair bhrājamānair ivāgnibhiḥ 02,007.024a sragviṇo bhūṣitāś cānye yānti cāyānti cāpare 02,007.024c bṛhaspatiś ca śukraś ca tasyām āyayatuḥ saha 02,007.025a ete cānye ca bahavo yatātmāno yatavratāḥ 02,007.025c vimānaiś candrasaṃkāśaiḥ somavat priyadarśanāḥ 02,007.025e brahmaṇo vacanād rājan bhṛguḥ saptarṣayas tathā 02,007.026a eṣā sabhā mayā rājan dṛṣṭā puṣkaramālinī 02,007.026c śatakrator mahārāja yāmyāṃ śṛṇu mamānagha 02,008.001 nārada uvāca 02,008.001a kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām 02,008.001c vaivasvatasya yām arthe viśvakarmā cakāra ha 02,008.002a taijasī sā sabhā rājan babhūva śatayojanā 02,008.002c vistārāyāmasaṃpannā bhūyasī cāpi pāṇḍava 02,008.003a arkaprakāśā bhrājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmacāriṇī 02,008.003c naivātiśītā nātyuṣṇā manasaś ca praharṣiṇī 02,008.004a na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam 02,008.004c na ca dainyaṃ klamo vāpi pratikūlaṃ na cāpy uta 02,008.005a sarve kāmāḥ sthitās tasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ 02,008.005c rasavac ca prabhūtaṃ ca bhakṣyabhojyam ariṃdama 02,008.005d*0088_01 lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ ca hṛdyaṃ svādu manoharam 02,008.006a puṇyagandhāḥ srajas tatra nityapuṣpaphaladrumāḥ 02,008.006c rasavanti ca toyāni śītāny uṣṇāni caiva ha 02,008.006d*0089_01 vṛkṣāś ca vividhās tatra nityapuṣpā manoramāḥ 02,008.006d*0089_02 śītalāni ca ramyāṇi sukhoṣṇāni ca bhārata 02,008.007a tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyās tathā brahmarṣayo 'malāḥ 02,008.007c yamaṃ vaivasvataṃ tāta prahṛṣṭāḥ paryupāsate 02,008.008a yayātir nahuṣaḥ pūrur māndhātā somako nṛgaḥ 02,008.008c trasadasyuś ca turayaḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ 02,008.009a aripraṇut susiṃhaś ca kṛtavegaḥ kṛtir nimiḥ 02,008.009c pratardanaḥ śibir matsyaḥ pṛthvakṣo 'tha bṛhadrathaḥ 02,008.010a aiḍo maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtir bhavaḥ 02,008.010c caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaś ca pārthivaḥ 02,008.011a bharatas tathā surathaḥ sunītho naiṣadho nalaḥ 02,008.011b*0090_01 bharataḥ surathaś caiva tathā rājā taporathaḥ 02,008.011b*0090_02 sunītho niśaṭho rājā nalo vai niṣadhādhipaḥ 02,008.011c divodāso 'tha sumanā ambarīṣo bhagīrathaḥ 02,008.011d*0091_01 lomapādo 'naraṇyaś ca lohitaḥ pūrur udvahaḥ 02,008.012a vyaśvaḥ sadaśvo vadhryaśvaḥ pañcahastaḥ pṛthuśravāḥ 02,008.012c ruṣadgur vṛṣasenaś ca kṣupaś ca sumahābalaḥ 02,008.013a ruṣadaśvo vasumanāḥ purukutso dhvajī rathī 02,008.013c ārṣṭiṣeṇo dilīpaś ca mahātmā cāpy uśīnaraḥ 02,008.014a auśīnaraḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ 02,008.014c aṅgo 'riṣṭaś ca venaś ca duḥṣantaḥ saṃjayo jayaḥ 02,008.015a bhāṅgāsvariḥ sunīthaś ca niṣadho 'tha tviṣīrathaḥ 02,008.015c karaṃdhamo bāhlikaś ca sudyumno balavān madhuḥ 02,008.015d*0092_01 ailo maruttaś ca tathā balavān pṛthivīpatiḥ 02,008.016a kapotaromā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā 02,008.016b*0093_01 vyaśvaḥ sāśvaḥ kṛśāśvaś ca śaśabinduś ca pārthivaḥ 02,008.016b*0094_01 rājā daśarathaś caiva kakutstho 'tha pravardhanaḥ 02,008.016c rāmo dāśarathiś caiva lakṣmaṇo 'tha pratardanaḥ 02,008.017a alarkaḥ kakṣasenaś ca gayo gaurāśva eva ca 02,008.017c jāmadagnyo 'tha rāmo 'tra nābhāgasagarau tathā 02,008.018a bhūridyumno mahāśvaś ca pṛthvaśvo janakas tathā 02,008.018c vainyo rājā vāriṣeṇaḥ purujo janamejayaḥ 02,008.019a brahmadattas trigartaś ca rājoparicaras tathā 02,008.019c indradyumno bhīmajānur gayaḥ pṛṣṭho nayo 'naghaḥ 02,008.020a padmo 'tha mucukundaś ca bhūridyumnaḥ prasenajit 02,008.020c ariṣṭanemiḥ pradyumnaḥ pṛthagaśvo 'jakas tathā 02,008.021a śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ 02,008.021c dhṛtarāṣṭrāś caikaśatam aśītir janamejayāḥ 02,008.022a śataṃ ca brahmadattānām īriṇāṃ vairiṇāṃ śatam 02,008.022b*0095_01 bhīṣmāṇāṃ dve śate 'py atra bhīmānāṃ tu tathā śatam 02,008.022b*0095_02 śataṃ ca prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ śataṃ hayāḥ 02,008.022b*0095_03 palāśānāṃ śataṃ jñeyaṃ śataṃ kāśakuśādayaḥ 02,008.022c śaṃtanuś caiva rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva pitā tava 02,008.023a uśadgavaḥ śataratho devarājo jayadrathaḥ 02,008.023c vṛṣādarbhiś ca rājarṣir dhāmnā saha samantriṇā 02,008.024a athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ 02,008.024c iṣṭvāśvamedhair bahubhir mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ 02,008.025a ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ 02,008.025c tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatam upāsate 02,008.026a agastyo 'tha mataṅgaś ca kālo mṛtyus tathaiva ca 02,008.026c yajvānaś caiva siddhāś ca ye ca yogaśarīriṇaḥ 02,008.027a agniṣvāttāś ca pitaraḥ phenapāś coṣmapāś ca ye 02,008.027c svadhāvanto barhiṣado mūrtimantas tathāpare 02,008.028a kālacakraṃ ca sākṣāc ca bhagavān havyavāhanaḥ 02,008.028c narā duṣkṛtakarmāṇo dakṣiṇāyanamṛtyavaḥ 02,008.029a kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāś ca ye 02,008.029c tasyāṃ śiṃśapapālāśās tathā kāśakuśādayaḥ 02,008.029e upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto nirāmayāḥ 02,008.030a ete cānye ca bahavaḥ pitṛrājasabhāsadaḥ 02,008.030c aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhis tathā 02,008.031a asaṃbādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā 02,008.031c dīrghakālaṃ tapas taptvā nirmitā viśvakarmaṇā 02,008.032a prabhāsantī jvalantīva tejasā svena bhārata 02,008.032c tām ugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ 02,008.033a śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā 02,008.033c sarve bhāsvaradehāś ca sarve ca virajombarāḥ 02,008.034a citrāṅgadāś citramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ 02,008.034c sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhair vibhūṣitāḥ 02,008.035a gandharvāś ca mahātmānaḥ śataśaś cāpsarogaṇāḥ 02,008.035c vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ 02,008.036a puṇyāś ca gandhāḥ śabdāś ca tasyāṃ pārtha samantataḥ 02,008.036c divyāni mālyāni ca tām upatiṣṭhanti sarvaśaḥ 02,008.037a śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram 02,008.037c upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ 02,008.038a īdṛśī sā sabhā rājan pitṛrājño mahātmanaḥ 02,008.038c varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm 02,008.038d*0096_01 tvam ekāgramanā rājann avadhāraya pārthiva 02,009.001 nārada uvāca 02,009.001a yudhiṣṭhira sabhā divyā varuṇasya sitaprabhā 02,009.001c pramāṇena yathā yāmyā śubhaprākāratoraṇā 02,009.002a antaḥsalilam āsthāya vihitā viśvakarmaṇā 02,009.002c divyaratnamayair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutā 02,009.003a nīlapītāsitaśyāmaiḥ sitair lohitakair api 02,009.003c avatānais tathā gulmaiḥ puṣpamañjaridhāribhiḥ 02,009.004a tathā śakunayas tasyāṃ nānārūpā mṛdusvarāḥ 02,009.004c anirdeśyā vapuṣmantaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,009.005a sā sabhā sukhasaṃsparśā na śītā na ca gharmadā 02,009.005c veśmāsanavatī ramyā sitā varuṇapālitā 02,009.006a yasyām āste sa varuṇo vāruṇyā saha bhārata 02,009.006c divyaratnāmbaradharo bhūṣaṇair upaśobhitaḥ 02,009.006d*0097_01 dvitīyena tu nāmnā yā gaurīti bhuvi viśrutā 02,009.006d*0097_02 patnyā sa varuṇo devaḥ pramodati sukhī sukham 02,009.006d*0098_01 divyamālyāmbaradharā divyālaṃkārabhūṣitā 02,009.007a sragviṇo bhūṣitāś cāpi divyamālyānukarṣiṇaḥ 02,009.007c ādityās tatra varuṇaṃ jaleśvaram upāsate 02,009.008a vāsukis takṣakaś caiva nāgaś cairāvatas tathā 02,009.008c kṛṣṇaś ca lohitaś caiva padmaś citraś ca vīryavān 02,009.009a kambalāśvatarau nāgau dhṛtarāṣṭrabalāhakau 02,009.009b*0099_01 maṇiś ca maṇināgaś ca nāgaḥ śaṅkhanakhas tathā 02,009.009b*0099_02 kauravyaḥ svastikaś caiva elāputraḥ suvāmanaḥ 02,009.009b*0099_03 aparājitaś ca doṣaś ca nandakaḥ pūraṇas tathā 02,009.009b*0099_04 abhīkaḥ śibhikaḥ śveto bhadro bhadreśvaras tathā 02,009.009c maṇimān kuṇḍaladharaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 02,009.009d*0100_01 pāṇimān kuṇḍadhāraś ca balavān pṛthivīpate 02,009.010a prahlādo mūṣikādaś ca tathaiva janamejayaḥ 02,009.010c patākino maṇḍalinaḥ phaṇavantaś ca sarvaśaḥ 02,009.010d*0101_01 artho dharmaś ca kāmaś ca vasuḥ kapila eva ca 02,009.010d*0101_02 anantaś ca mahānāgo yaṃ sa dṛṣṭvā jaleśvaraḥ 02,009.010d*0101_03 abhyarcayati satkārair āsanena ca taṃ vibhum 02,009.010d*0101_04 vāsukipramukhāś caiva sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 02,009.010d*0101_05 anujñātāś ca śeṣeṇa yathārham upaviśya ca 02,009.011a ete cānye ca bahavaḥ sarpās tasyāṃ yudhiṣṭhira 02,009.011b*0102_01 vainateyaś ca garuḍo ye cānye paricāriṇaḥ 02,009.011c upāsate mahātmānaṃ varuṇaṃ vigataklamāḥ 02,009.012a balir vairocano rājā narakaḥ pṛthivīṃjayaḥ 02,009.012c prahlādo vipracittiś ca kālakhañjāś ca sarvaśaḥ 02,009.013a suhanur durmukhaḥ śaṅkhaḥ sumanāḥ sumatiḥ svanaḥ 02,009.013c ghaṭodaro mahāpārśvaḥ krathanaḥ piṭharas tathā 02,009.014a viśvarūpaḥ surūpaś ca virūpo 'tha mahāśirāḥ 02,009.014c daśagrīvaś ca vālī ca meghavāsā daśāvaraḥ 02,009.015a kaiṭabho viṭaṭūtaś ca saṃhrādaś cendratāpanaḥ 02,009.015c daityadānavasaṃghāś ca sarve rucirakuṇḍalāḥ 02,009.016a sragviṇo maulinaḥ sarve tathā divyaparicchadāḥ 02,009.016c sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ 02,009.017a te tasyāṃ varuṇaṃ devaṃ dharmapāśasthitāḥ sadā 02,009.017c upāsate mahātmānaṃ sarve sucaritavratāḥ 02,009.018a tathā samudrāś catvāro nadī bhāgīrathī ca yā 02,009.018c kālindī vidiśā veṇṇā narmadā vegavāhinī 02,009.019a vipāśā ca śatadruś ca candrabhāgā sarasvatī 02,009.019c irāvatī vitastā ca sindhur devanadas tathā 02,009.020a godāvarī kṛṣṇaveṇṇā kāverī ca saridvarā 02,009.020c etāś cānyāś ca saritas tīrthāni ca sarāṃsi ca 02,009.020d*0103_01 kiṃpunā ca viśalyā ca tathā vaitaraṇī nadī 02,009.020d*0103_02 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś cāpi mahānadaḥ 02,009.020d*0103_03 carmaṇvatī tathā caiva parṇāśā ca mahānadī 02,009.020d*0103_04 sarayūr vāravatyātha lāṅgalī ca saridvarā 02,009.020d*0104_01 karatoyā tathātreyī lauhityaś ca mahānadaḥ 02,009.020d*0104_02 laṅghanī gomatī caiva saṃdhyā trisrotasā tathā 02,009.020d*0105_01 kambudā ca viśalyā ca kauśikī gomatī tathā 02,009.020d*0105_02 devikā ca vipaṅkā ca tathā vaitaraṇī nadī 02,009.020d*0105_03 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś caiva mahānadaḥ 02,009.020d*0105_04 carmaṇvatī śvetanadī phalgunā ca mahānadī 02,009.020d*0105_05 sarayūś cīravalkelā kuliś ca saritas tathā 02,009.020d*0106_01 sutīrthā lokaviśrutāḥ 02,009.020d*0106_02 saritaḥ sarvataś cānyās 02,009.020d*0107_01 hradāś ca varuṇaṃ devaṃ sabhāyāṃ paryupāsate 02,009.021a kūpāś ca saprasravaṇā dehavanto yudhiṣṭhira 02,009.021c palvalāni taḍāgāni dehavanty atha bhārata 02,009.022a diśas tathā mahī caiva tathā sarve mahīdharāḥ 02,009.022c upāsate mahātmānaṃ sarve jalacarās tathā 02,009.023a gītavāditravantaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,009.023c stuvanto varuṇaṃ tasyāṃ sarva eva samāsate 02,009.024a mahīdharā ratnavanto rasā yeṣu pratiṣṭhitāḥ 02,009.024c sarve vigrahavantas te tam īśvaram upāsate 02,009.024d*0108_01 kathayantaḥ sumadhurāḥ kathās tatra samāsate 02,009.024d*0108_02 vāruṇaś ca tathā mantrī sunābhaḥ paryupāsate 02,009.024d*0108_03 putrapautraiḥ parivṛto gonāmnā puṣkareṇa ca 02,009.025a eṣā mayā saṃpatatā vāruṇī bharatarṣabha 02,009.025c dṛṣṭapūrvā sabhā ramyā kuberasya sabhāṃ śṛṇu 02,010.001 nārada uvāca 02,010.001a sabhā vaiśravaṇī rājañ śatayojanam āyatā 02,010.001c vistīrṇā saptatiś caiva yojanāni sitaprabhā 02,010.002a tapasā nirmitā rājan svayaṃ vaiśravaṇena sā 02,010.002c śaśiprabhā khecarīṇāṃ kailāsaśikharopamā 02,010.003a guhyakair uhyamānā sā khe viṣakteva dṛśyate 02,010.003c divyā hemamayair uccaiḥ pādapair upaśobhitā 02,010.004a raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhā manoramā 02,010.004c sitābhraśikharākārā plavamāneva dṛśyate 02,010.004d*0109_01 divyā hemamayair aṅgair vidyudbhir iva citritā 02,010.005a tasyāṃ vaiśravaṇo rājā vicitrābharaṇāmbaraḥ 02,010.005c strīsahasrāvṛtaḥ śrīmān āste jvalitakuṇḍalaḥ 02,010.005d*0110_01 saha patnyā mahārāja ṛddhyā saha virājate 02,010.005d*0110_02 sarvābharaṇabhūṣiṇyā puṣpavatyā dhaneśvaraḥ 02,010.006a divākaranibhe puṇye divyāstaraṇasaṃvṛte 02,010.006c divyapādopadhāne ca niṣaṇṇaḥ paramāsane 02,010.007a mandārāṇām udārāṇāṃ vanāni surabhīṇi ca 02,010.007c saugandhikānāṃ cādāya gandhān gandhavahaḥ śuciḥ 02,010.008a nalinyāś cālakākhyāyāś candanānāṃ vanasya ca 02,010.008c manohṛdayasaṃhlādī vāyus tam upasevate 02,010.009a tatra devāḥ sagandharvā gaṇair apsarasāṃ vṛtāḥ 02,010.009c divyatānena gītāni gānti divyāni bhārata 02,010.010a miśrakeśī ca rambhā ca citrasenā śucismitā 02,010.010c cārunetrā ghṛtācī ca menakā puñjikasthalā 02,010.011a viśvācī sahajanyā ca pramlocā urvaśī irā 02,010.011b*0111_01 pramlocāpy urvaśī caiva iḍā citrā vibhāvarī 02,010.011c vargā ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā 02,010.011c*0112_01 **** **** devī rambhā manoramā 02,010.011c*0112_02 gopālī pañcacūḍā ca vidyudvarṇā sulocanā 02,010.011c*0112_03 citradevī ca nīlā ca 02,010.012a etāḥ sahasraśaś cānyā nṛttagītaviśāradāḥ 02,010.012c upatiṣṭhanti dhanadaṃ pāṇḍavāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,010.013a aniśaṃ divyavāditrair nṛttair gītaiś ca sā sabhā 02,010.013c aśūnyā rucirā bhāti gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 02,010.014a kiṃnarā nāma gandharvā narā nāma tathāpare 02,010.014b*0113_01 ete gāyanti nṛtyanti dhanadaṃ hlādayanti ca 02,010.014c maṇibhadro 'tha dhanadaḥ śvetabhadraś ca guhyakaḥ 02,010.014d*0114_01 sthūṇaś ca sūryabhānuś ca tathā śoṇakatindukau 02,010.015a kaśerako gaṇḍakaṇḍuḥ pradyotaś ca mahābalaḥ 02,010.015c kustumburuḥ piśācaś ca gajakarṇo viśālakaḥ 02,010.016a varāhakarṇaḥ sāndroṣṭhaḥ phalabhakṣaḥ phalodakaḥ 02,010.016b*0115_01 mudgaś camūhilaḥ puṣpo hemanetrapraṇālukaḥ 02,010.016c aṅgacūḍaḥ śikhāvarto hemanetro vibhīṣaṇaḥ 02,010.017a puṣpānanaḥ piṅgalakaḥ śoṇitodaḥ pravālakaḥ 02,010.017c vṛkṣavāsyaniketaś ca cīravāsāś ca bhārata 02,010.018a ete cānye ca bahavo yakṣāḥ śatasahasraśaḥ 02,010.018c sadā bhagavatī ca śrīs tathaiva nalakūbaraḥ 02,010.019a ahaṃ ca bahuśas tasyāṃ bhavanty anye ca madvidhāḥ 02,010.019c ācāryāś cābhavaṃs tatra tathā devarṣayo 'pare 02,010.019d*0116_01 kravyādāś ca tathaivānye gandharvāś ca mahābalāḥ 02,010.019d*0116_02 upāsate mahātmānaṃ tasyāṃ dhanadam īśvaram 02,010.020a bhagavān bhūtasaṃghaiś ca vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 02,010.020c umāpatiḥ paśupatiḥ śūladhṛg bhaganetrahā 02,010.021a tryambako rājaśārdūla devī ca vigataklamā 02,010.021c vāmanair vikaṭaiḥ kubjaiḥ kṣatajākṣair manojavaiḥ 02,010.022a māṃsamedovasāhārair ugraśravaṇadarśanaiḥ 02,010.022c nānāpraharaṇair ghorair vātair iva mahājavaiḥ 02,010.022e vṛtaḥ sakhāyam anvāste sadaiva dhanadaṃ nṛpa 02,010.022f@003_0001 prahṛṣṭāḥ śataśaś cānye bahuśaḥ saparicchadāḥ 02,010.022f@003_0002 gandharvāṇāṃ ca patayo viśvāvasur hahāhuhūḥ 02,010.022f@003_0003 tumburuḥ parvataś caiva śailūṣas tv atha nāradaḥ 02,010.022f@003_0004 citrasenaś ca gītajñas tathā citraratho 'pi ca 02,010.022f@003_0005 ete cānye ca gandharvā dhaneśvaram upāsate 02,010.022f@003_0006 vidyādharādhipaś caiva candrāpīḍaḥ sahānujaiḥ 02,010.022f@003_0007 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0008 kiṃnarāḥ śataśas tatra dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0009 āsate cāpi rājāno bhagadattapurogamāḥ 02,010.022f@003_0010 drumaḥ kiṃpuruṣeśaś ca upāste dhanadeśvaram 02,010.022f@003_0011 rākṣasānāṃ patiś caiva mahendro gandhamādanaḥ 02,010.022f@003_0012 saha yakṣaiḥ sagandharvaiḥ saha sarvair niśācaraiḥ 02,010.022f@003_0013 vibhīṣaṇaś ca dharmiṣṭha upāste bhrātaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0014 himavān pāriyātraś ca vindhyakailāsamandarāḥ 02,010.022f@003_0015 malayo darduraś caiva mahendro gandhamādanaḥ 02,010.022f@003_0016 indranīlaḥ sunābhaś ca tathā divyau ca parvatau 02,010.022f@003_0017 ete cānye ca bahavaḥ sarve merupurogamāḥ 02,010.022f@003_0018 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0019 nandīśvaraś ca bhagavān mahākālas tathaiva ca 02,010.022f@003_0020 śaṅkukarṇamukhāḥ sarve divyāḥ pāriṣadās tathā 02,010.022f@003_0021 kāṣṭhakūṭaḥ somanandī vijayaś ca tapodhikaḥ 02,010.022f@003_0022 śvetaś ca vṛṣabhas tatra nanarda sumahāravaḥ 02,010.022f@003_0023 dhanadaṃ rākṣasāś cānye gandharvāś ca samāsate 02,010.022f@003_0024 pariṣadgaṇaiḥ parivṛtam upayātaṃ maheśvaram 02,010.022f@003_0025 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ śivaṃ trailokyabhāvanam 02,010.022f@003_0026 praṇamya mūrdhnā paulastyo bahurūpam umāpatim 02,010.022f@003_0027 tato 'bhyanujñāṃ saṃprāpya mahādevād dhaneśvaraḥ 02,010.022f@003_0028 āste kadācid bhagavān bhavo dhanapateḥ sakhā 02,010.022f@003_0029 nidhīnāṃ pravarau mukhyau śaṅkhapadmau dhaneśvarau 02,010.022f@003_0030 sarvān nidhīn pragṛhyātha upāstāṃ vai dhaneśvaram 02,010.023a sā sabhā tādṛśī rājan mayā dṛṣṭāntarikṣagā 02,010.023c pitāmahasabhāṃ rājan kathayiṣye gataklamām 02,011.001 nārada uvāca 02,011.001a purā devayuge rājann ādityo bhagavān divaḥ 02,011.001c āgacchan mānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣur vigataklamaḥ 02,011.001d*0117_01 pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me 02,011.001d*0117_02 śakyate yā na nirdeṣṭum evaṃrūpeti bhārata 02,011.002a caran mānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥ 02,011.002c sabhām akathayan mahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava 02,011.003a aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha 02,011.003c anirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām 02,011.004a śrutvā guṇān ahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana 02,011.004c darśanepsus tathā rājann ādityam aham abruvam 02,011.005a bhagavan draṣṭum icchāmi pitāmahasabhām aham 02,011.005c yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate 02,011.006a auṣadhair vā tathā yuktair uta vā māyayā yayā 02,011.006c tan mamācakṣva bhagavan paśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham 02,011.006d*0118_01 sa tan mama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśur divākaraḥ 02,011.006d*0118_02 provāca bharataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrikam 02,011.006d*0118_03 brahmavratam upāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā 02,011.006d*0118_04 tato 'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdho mahāvratam 02,011.007a tataḥ sa bhagavān sūryo mām upādāya vīryavān 02,011.007c agacchat tāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām 02,011.008a evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa 02,011.008c kṣaṇena hi bibharty anyad anirdeśyaṃ vapus tathā 02,011.009a na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata 02,011.009c na ca rūpaṃ mayā tādṛg dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana 02,011.010a susukhā sā sabhā rājan na śītā na ca gharmadā 02,011.010c na kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvanty uta 02,011.011a nānārūpair iva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ 02,011.011c stambhair na ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā 02,011.011d*0119_01 divyair nānāvidhair bhāvair bhāsadbhir amitaprabhaiḥ 02,011.012a ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā 02,011.012c dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram 02,011.013a tasyāṃ sa bhagavān āste vidadhad devamāyayā 02,011.013c svayam eko 'niśaṃ rājaṃl lokāṃl lokapitāmahaḥ 02,011.014a upatiṣṭhanti cāpy enaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum 02,011.014c dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapas tathā 02,011.014d*0120_01 ādityāś ca tathā rājan rudrāś ca vasavo 'śvinau 02,011.015a bhṛgur atrir vasiṣṭhaś ca gautamaś ca tathāṅgirāḥ 02,011.015b*0121_01 pulastyaś ca kratuś caiva prahrādaḥ kardamas tathā 02,011.015b*0122_01 atharvāṅgirasaś caiva vālakhilyā marīcipāḥ 02,011.015b*0123_01 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pitāmaham upāsate 02,011.015c mano 'ntarikṣaṃ vidyāś ca vāyus tejo jalaṃ mahī 02,011.016a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca bhārata 02,011.016c prakṛtiś ca vikāraś ca yac cānyat kāraṇaṃ bhuvaḥ 02,011.016d*0124_01 kṣamā dhṛtiḥ śuciś caiva prajñā buddhiḥ smṛtir yaśaḥ 02,011.016d*0124_02 bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti ca bhārata 02,011.016d*0125_01 agastyaś ca mahātejā mārkaṇḍeyaś ca vīryavān 02,011.016d*0125_02 jamadagnir bharadvājaḥ saṃvartaś cyavanas tathā 02,011.016d*0125_03 durvāsāś ca mahābhāga ṛṣyaśṛṅgaś ca dhārmikaḥ 02,011.016d*0125_04 sanatkumāro bhagavān yogācāryo mahātapāḥ 02,011.016d*0125_05 asito devalaś caiva jaigīṣavyaś ca tattvavit 02,011.016d*0125_06 ṛṣabho jitaśatruś ca mahāvīryas tathā maṇiḥ 02,011.016d*0125_07 āyurvedas tathāṣṭāṅgo dehavāṃs tatra bhārata 02,011.016d*0126_01 kṛṣṇadvaipāyanaś caiva saha śiṣyair mahāmuniḥ 02,011.017a candramāḥ saha nakṣatrair ādityaś ca gabhastimān 02,011.017c vāyavaḥ kratavaś caiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca 02,011.017d*0127_01 mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ 02,011.018a ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ 02,011.018c artho dharmaś ca kāmaś ca harṣo dveṣas tapo damaḥ 02,011.019a āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasas tathā 02,011.019b*0128_01 kālikā surabhī devī saramā caiva gautamī 02,011.019b*0128_02 prapā kadrūś ca tā devīs tatra devāḥ samātaraḥ 02,011.019c viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāś ca sarvaśaḥ 02,011.020a śukro bṛhaspatiś caiva budho 'ṅgāraka eva ca 02,011.020c śanaiścaraś ca rāhuś ca grahāḥ sarve tathaiva ca 02,011.021a mantro rathaṃtaraś caiva harimān vasumān api 02,011.021c ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvair udāhṛtāḥ 02,011.022a maruto viśvakarmā ca vasavaś caiva bhārata 02,011.022b*0129_01 sarve ca kāmapracurāḥ sabhāyāṃ tatra nityaśaḥ 02,011.022c tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣy atha 02,011.023a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedaś ca pāṇḍava 02,011.023c atharvavedaś ca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate 02,011.024a itihāsopavedāś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 02,011.024c grahā yajñāś ca somaś ca daivatāni ca sarvaśaḥ 02,011.025a sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā 02,011.025c medhā dhṛtiḥ śrutiś caiva prajñā buddhir yaśaḥ kṣamā 02,011.026a sāmāni stutiśastrāṇi gāthāś ca vividhās tathā 02,011.026c bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate 02,011.026d*0130_01 nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikakārikāḥ 02,011.026d*0130_02 tatra tiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ 02,011.027a kṣaṇā lavā muhūrtāś ca divā rātris tathaiva ca 02,011.027c ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtavaḥ ṣaṭ ca bhārata 02,011.028a saṃvatsarāḥ pañcayugam ahorātrāś caturvidhāḥ 02,011.028c kālacakraṃ ca yad divyaṃ nityam akṣayam avyayam 02,011.028d*0131_01 dharmacakraṃ tathā cāpi nityam āste yudhiṣṭhira 02,011.029a aditir ditir danuś caiva surasā vinatā irā 02,011.029c kālakā surabhir devī saramā cātha gautamī 02,011.029d*0132_01 prādhā kadrūś ca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ 02,011.029d*0132_02 rudrāṇī śrīś ca lakṣmīś ca bhadrā ṣaṣṭhī tathāparā 02,011.029d*0132_03 pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtir eva ca 02,011.029d*0132_04 surā devī śacī caiva tathā puṣṭir arundhatī 02,011.029d*0132_05 saṃvṛttir āśā niyatiḥ sṛṣṭir devī ratis tathā 02,011.029d*0132_06 etāś cānyāś ca vai devya upatasthuḥ prajāpatim 02,011.030a ādityā vasavo rudrā marutaś cāśvināv api 02,011.030c viśvedevāś ca sādhyāś ca pitaraś ca manojavāḥ 02,011.030d*0133_01 pitṝṇāṃ ca gaṇān viddhi saptaiva puruṣarṣabha 02,011.030d*0133_02 catvāro mūrtimanto vai trayaś cāpy aśarīriṇaḥ 02,011.030d*0133_03 vairājāś ca mahābhāgā agniṣvuāttāś ca bhārata 02,011.030d*0133_04 gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ 02,011.030d*0133_05 somapā ekaśṛṅgāś ca caturvedāḥ kalās tathā 02,011.030d*0133_06 ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa 02,011.030d*0133_07 etair āpyāyitaiḥ pūrvaṃ somaś cāpyāyyate punaḥ 02,011.030d*0133_08 ta ete pitaraḥ sarve prajāpatim upasthitāḥ 02,011.030d*0133_09 upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇam amitaujasam 02,011.031a rākṣasāś ca piśācāś ca dānavā guhyakās tathā 02,011.031c suparṇanāgapaśavaḥ pitāmaham upāsate 02,011.031d*0134_01 sthāvarā jaṅgamāś caiva mahābhūtās tathāpare 02,011.031d*0134_02 puraṃdaraś ca devendro varuṇo dhanado yamaḥ 02,011.031d*0134_03 mahādevaḥ sahomo 'tra sadāgacchati sarvaśaḥ 02,011.031d*0134_04 mahāsenaś ca rājendra sadopāste pitāmaham 02,011.032a devo nārāyaṇas tasyāṃ tathā devarṣayaś ca ye 02,011.032c ṛṣayo vālakhilyāś ca yonijāyonijās tathā 02,011.033a yac ca kiṃ cit triloke 'smin dṛśyate sthāṇujaṅgamam 02,011.033c sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tad viddhi manujādhipa 02,011.034a aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām 02,011.034c prajāvatāṃ ca pañcāśad ṛṣīṇām api pāṇḍava 02,011.035a te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ 02,011.035c praṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam 02,011.036a atithīn āgatān devān daityān nāgān munīṃs tathā 02,011.036c yakṣān suparṇān kāleyān gandharvāpsarasas tathā 02,011.037a mahābhāgān amitadhīr brahmā lokapitāmahaḥ 02,011.037c dayāvān sarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate 02,011.038a pratigṛhya ca viśvātmā svayaṃbhūr amitaprabhaḥ 02,011.038b*0135_01 madhureṇa sāmnā bhagavān pratigṛhṇāti nityaśaḥ 02,011.038c sāntvamānārthasaṃbhogair yunakti manujādhipa 02,011.039a tathā tair upayātaiś ca pratiyātaiś ca bhārata 02,011.039c ākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā 02,011.040a sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā 02,011.040c brāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā 02,011.041a sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā sarvalokeṣu durlabhā 02,011.041c sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava 02,011.042a etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava 02,011.042c taveyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā 02,011.043 yudhiṣṭhira uvāca 02,011.043a prāyaśo rājalokas te kathito vadatāṃ vara 02,011.043c vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai prabho 02,011.044a varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgās te kathitā vibho 02,011.044c daityendrāś caiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarās tathā 02,011.045a tathā dhanapater yakṣā guhyakā rākṣasās tathā 02,011.045c gandharvāpsarasaś caiva bhagavāṃś ca vṛṣadhvajaḥ 02,011.046a pitāmahasabhāyāṃ tu kathitās te maharṣayaḥ 02,011.046c sarvadevanikāyāś ca sarvaśāstrāṇi caiva hi 02,011.047a śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā mune 02,011.047c uddeśataś ca gandharvā vividhāś ca maharṣayaḥ 02,011.048a eka eva tu rājarṣir hariścandro mahāmune 02,011.048c kathitas te sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ 02,011.048d*0136_01 kena karmavipākena hariścandro dvijarṣabha 02,011.048d*0136_02 teṣu rājasahasreṣu prabhayāpy atirocate 02,011.049a kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavratam 02,011.049b*0137_01 kiṃ cid dattaṃ hutaṃ tena iṣṭaṃ vāpi mahāmune 02,011.049c yenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ 02,011.050a pitṛlokagataś cāpi tvayā vipra pitā mama 02,011.050c dṛṣṭaḥ pāṇḍur mahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ 02,011.051a kim uktavāṃś ca bhagavann etad icchāmi veditum 02,011.051b*0138_01 anāgatam atikrāntaṃ tat sarvaṃ tvayi niṣṭhitam 02,011.051c tvattaḥ śrotum ahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 02,011.052 nārada uvāca 02,011.052a yan māṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho 02,011.052c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ 02,011.052d*0139_01 ikṣvākūṇāṃ kule jātas triśaṅkur nāma pārthivaḥ 02,011.052d*0139_02 ayodhyādhipatir vīro viśvāmitreṇa saṃsthitaḥ 02,011.052d*0139_03 tasya satyavatī nāma patnī kekayavaṃśajā 02,011.052d*0139_04 tasyāṃ garbhaḥ samabhavad dharmeṇa kurunandana 02,011.052d*0139_05 sā ca kāle mahābhāgā janmamāsaṃ praviśya vai 02,011.052d*0139_06 kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam 02,011.052d*0139_07 sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ 02,011.053a sa rājā balavān āsīt samrāṭ sarvamahīkṣitām 02,011.053c tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ 02,011.054a tenaikaṃ ratham āsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam 02,011.054c śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara 02,011.055a sa vijitya mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām 02,011.055c ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum 02,011.056a tasya sarve mahīpālā dhanāny ājahrur ājñayā 02,011.056c dvijānāṃ pariveṣṭāras tasmin yajñe ca te 'bhavan 02,011.057a prādāc ca draviṇaṃ prītyā yājakānāṃ nareśvaraḥ 02,011.057c yathoktaṃ tatra tais tasmiṃs tataḥ pañcaguṇādhikam 02,011.058a atarpayac ca vividhair vasubhir brāhmaṇāṃs tathā 02,011.058c prāsarpakāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān 02,011.059a bhakṣyair bhojyaiś ca vividhair yathākāmapuraskṛtaiḥ 02,011.059c ratnaughatarpitais tuṣṭair dvijaiś ca samudāhṛtam 02,011.059e tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 02,011.060a etasmāt kāraṇāt pārtha hariścandro virājate 02,011.060c tebhyo rājasahasrebhyas tad viddhi bharatarṣabha 02,011.061a samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān 02,011.061c abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa 02,011.061d*0140_01 rājasūye 'bhiṣiktas tu samāptavaradakṣiṇe 02,011.062a ye cānye 'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum 02,011.062c yajante te mahendreṇa modante saha bhārata 02,011.063a ye cāpi nidhanaṃ prāptāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 02,011.063c te tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha 02,011.064a tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram 02,011.064c te 'pi tat sthānam āsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ 02,011.065a pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ 02,011.065c hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ 02,011.065d*0141_01 vijñāya mānuṣaṃ lokam āyāntaṃ māṃ narādhipa 02,011.065d*0141_02 provāca praṇato bhūtvā vadethās tvaṃ yudhiṣṭhiram 02,011.066a samartho 'si mahīṃ jetuṃ bhrātaras te vaśe sthitāḥ 02,011.066c rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āharasveti bhārata 02,011.066d*0142_01 tvayīṣṭavati putre 'haṃ hariścandravad āśu vai 02,011.066d*0142_02 modiṣye bahulāḥ śaśvat samāḥ śakrasya saṃsadi 02,011.066d*0142_03 evaṃ bhavatu vakṣye 'haṃ tava putraṃ narādhipam 02,011.066d*0142_04 bhūrlokaṃ yadi gaccheyam iti pāṇḍum athābruvam 02,011.067a tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍava 02,011.067b*0143_01 gantāras te mahendrasya pūrve sarve pitāmahāḥ 02,011.067b*0143_02 salokatāṃ surendrasya trailokyādhipater nṛpa 02,011.067c gantāras te mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām 02,011.068a bahuvighnaś ca nṛpate kratur eṣa smṛto mahān 02,011.068c chidrāṇy atra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ 02,011.069a yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivīkṣayakārakam 02,011.069c kiṃ cid eva nimittaṃ ca bhavaty atra kṣayāvaham 02,011.069d*0144_01 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ karavāṇi te 02,011.070a etat saṃcintya rājendra yat kṣamaṃ tat samācara 02,011.070c apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe 02,011.070e bhava edhasva modasva dānais tarpaya ca dvijān 02,011.071a etat te vistareṇoktaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 02,011.071c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati 02,011.072 vaiśaṃpāyana uvāca 02,011.072a evam ākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya 02,011.072c jagāma tair vṛto rājann ṛṣibhir yaiḥ samāgataḥ 02,011.073a gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kaurava 02,011.073c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa bhārata 02,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,012.001a ṛṣes tad vacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ 02,012.001c cintayan rājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata 02,012.002a rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām 02,012.002c yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyair lokaprāptiṃ samīkṣya ca 02,012.003a hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥ 02,012.003c yajvānaṃ yajñam āhartuṃ rājasūyam iyeṣa saḥ 02,012.004a yudhiṣṭhiras tataḥ sarvān arcayitvā sabhāsadaḥ 02,012.004c pratyarcitaś ca taiḥ sarvair yajñāyaiva mano dadhe 02,012.005a sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum 02,012.005c āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so 'sakṛt 02,012.006a bhūyaś cādbhutavīryaujā dharmam evānupālayan 02,012.006c kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhaved iti mano dadhe 02,012.007a anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ 02,012.007c aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 02,012.007d*0145_01 sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇan kopamadāv ubhau 02,012.007d*0145_02 sādhu dharmeti dharmeti nānyac chrūyeta bhāṣitam 02,012.008a evaṃ gate tatas tasmin pitarīvāśvasañ janāḥ 02,012.008c na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā 02,012.008d@004_0001 parigrahān narendrasya bhīmasya paripālanāt 02,012.008d@004_0002 śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ 02,012.008d@004_0003 dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇām anuśāsanāt 02,012.008d@004_0004 avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā 02,012.008d@004_0005 nikāmavarṣāḥ sphītāś ca āsañ janapadās tathā 02,012.008d@004_0006 vārdhuṣī yajñasattvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik 02,012.008d@004_0007 viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇā 02,012.008d@004_0008 anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam 02,012.008d@004_0009 sarvam eva na tatrāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire 02,012.008d@004_0010 dasyubhyo vañcakebhyaś ca rājñaḥ prati parasparam 02,012.008d@004_0011 rājavallabhataś caiva nāśrūyata mṛṣākṛtam 02,012.008d@004_0012 priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svakarmajam 02,012.008d@004_0013 abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭsu pṛthak jātyaiś ca naigamaiḥ 02,012.008d@004_0014 vavṛdhe viṣayas tatra dharmanitye yudhiṣṭhire 02,012.008d@004_0015 kāmato 'py upayuñjānai rājasair lobhajair janaiḥ 02,012.008d@004_0016 sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ 02,012.008d@004_0017 yasminn adhikṛtaḥ samrāḍ bhrājamāno mahāyaśāḥ 02,012.008d@004_0018 yatra rājan daśa diśaḥ pitṛto mātṛtas tathā 02,012.008d@004_0019 anuraktāḥ prajā āsann āgopālā dvijātayaḥ 02,012.009a sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃś ca vadatāṃ varaḥ 02,012.009c rājasūyaṃ prati tadā punaḥ punar apṛcchata 02,012.010a te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco 'rthyaṃ mantriṇas tadā 02,012.010c yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣum idam abruvan 02,012.011a yenābhiṣikto nṛpatir vāruṇaṃ guṇam ṛcchati 02,012.011c tena rājāpi san kṛtsnaṃ samrāḍguṇam abhīpsati 02,012.012a tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana 02,012.012c rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdas tava 02,012.013a tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadā 02,012.013c sāmnā ṣaḍ agnayo yasmiṃś cīyante saṃśitavrataiḥ 02,012.014a darvīhomān upādāya sarvān yaḥ prāpnute kratūn 02,012.014c abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajit tena cocyate 02,012.015a samartho 'si mahābāho sarve te vaśagā vayam 02,012.015b*0146_01 acirāt tvaṃ mahārāja rājasūyam avāpsyasi 02,012.015c avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru 02,012.016a ity evaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthak ca saha cābruvan 02,012.016c sa dharmyaṃ pāṇḍavas teṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ pate 02,012.016e dhṛṣṭam iṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā 02,012.017a śrutvā suhṛdvacas tac ca jānaṃś cāpy ātmanaḥ kṣamam 02,012.017b*0147_01 vaiśaṃpāyanaḥ 02,012.017b*0147_01 saṃpraśastaḥ kṣamārambhaḥ parīkṣām upacakrame 02,012.017b*0147_02 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahitair hitam 02,012.017b*0147_03 evam uktas tadā pārtho dharma eva mano dadhe 02,012.017b*0147_04 sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum 02,012.017b*0147_05 jagāma manasā sadya āhariṣyan yudhiṣṭhiraḥ 02,012.017b*0147_06 bhūyas tv adbhutavīryaujā dharmam evānupālayan 02,012.017c punaḥ punar mano dadhre rājasūyāya bhārata 02,012.018a sa bhrātṛbhiḥ punar dhīmān ṛtvigbhiś ca mahātmabhiḥ 02,012.018b*0148_01 mantribhiś cāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,012.018c dhaumyadvaipāyanādyaiś ca mantrayām āsa mantribhiḥ 02,012.018d*0149_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ pārṣatena ca dhīmatā 02,012.018d*0150_01 virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā 02,012.018d*0150_02 yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā 02,012.018d*0150_03 draupadeyaiḥ paraṃ śūrair mantrayām āsa saṃvṛtaḥ 02,012.019 yudhiṣṭhira uvāca 02,012.019a iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ 02,012.019c śraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet 02,012.020 vaiśaṃpāyana uvāca 02,012.020a evam uktās tu te tena rājñā rājīvalocana 02,012.020c idam ūcur vacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 02,012.020e arhas tvam asi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum 02,012.021a athaivam ukte nṛpatāv ṛtvigbhir ṛṣibhis tathā 02,012.021c mantriṇo bhrātaraś cāsya tad vacaḥ pratyapūjayan 02,012.022a sa tu rājā mahāprājñaḥ punar evātmanātmavān 02,012.022c bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā 02,012.023a sāmarthyayogaṃ saṃprekṣya deśakālau vyayāgamau 02,012.023c vimṛśya samyak ca dhiyā kurvan prājño na sīdati 02,012.023d*0151_01 sarvais tair niścitamatiḥ kāla ity eva bhārata 02,012.024a na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye 02,012.024c bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryam udvahan 02,012.025a sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇam eva janārdanam 02,012.025c sarvalokāt paraṃ matvā jagāma manasā harim 02,012.026a aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāj jātam ajaṃ nṛṣu 02,012.026c pāṇḍavas tarkayām āsa karmabhir devasaṃmitaiḥ 02,012.027a nāsya kiṃ cid avijñātaṃ nāsya kiṃ cid akarmajam 02,012.027c na sa kiṃ cin na viṣahed iti kṛṣṇam amanyata 02,012.028a sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ 02,012.028c guruvad bhūtagurave prāhiṇod dūtam añjasā 02,012.029a śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān 02,012.029c dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat 02,012.029d*0152_01 dūtaḥ 02,012.029d*0152_01 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam 02,012.029d*0152_02 dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha 02,012.029d*0152_03 pāñcālamātsyasahitair bhrātṛbhiś caiva sarvaśaḥ 02,012.029d*0152_04 tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ 02,012.029d*0152_05 indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī 02,012.030a darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ 02,012.030b*0153_01 āmantrya vasudevaṃ ca baladevaṃ ca mādhavaḥ 02,012.030c indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā 02,012.031a vyatītya vividhān deśāṃs tvarāvān kṣipravāhanaḥ 02,012.031c indraprasthagataṃ pārtham abhyagacchaj janārdanaḥ 02,012.032a sa gṛhe bhrātṛvad bhrātrā dharmarājena pūjitaḥ 02,012.032c bhīmena ca tato 'paśyat svasāraṃ prītimān pituḥ 02,012.033a prītaḥ priyeṇa suhṛdā reme sa sahitas tadā 02,012.033c arjunena yamābhyāṃ ca guruvat paryupasthitaḥ 02,012.034a taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalyam acyutam 02,012.034c dharmarājaḥ samāgamya jñāpayat svaṃ prayojanam 02,012.035 yudhiṣṭhira uvāca 02,012.035a prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā 02,012.035c prāpyate yena tat te ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ 02,012.036a yasmin sarvaṃ saṃbhavati yaś ca sarvatra pūjyate 02,012.036c yaś ca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati 02,012.037a taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryam āhuḥ sametya me 02,012.037c tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet 02,012.038a ke cid dhi sauhṛdād eva doṣaṃ na paricakṣate 02,012.038c arthahetos tathaivānye priyam eva vadanty uta 02,012.039a priyam eva parīpsante ke cid ātmani yad dhitam 02,012.039c evaṃprāyāś ca dṛśyante janavādāḥ prayojane 02,012.040a tvaṃ tu hetūn atītyaitān kāmakrodhau vyatītya ca 02,012.040c paramaṃ naḥ kṣamaṃ loke yathāvad vaktum arhasi 02,013.001 śrīkṛṣṇa uvāca 02,013.001a sarvair guṇair mahārāja rājasūyaṃ tvam arhasi 02,013.001c jānatas tv eva te sarvaṃ kiṃ cid vakṣyāmi bhārata 02,013.002a jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṃ yad avaśeṣitam 02,013.002c tasmād avarajaṃ loke yad idaṃ kṣatrasaṃjñitam 02,013.003a kṛto 'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kṣatriyair vasudhādhipa 02,013.003c nideśavāgbhis tat te ha viditaṃ bharatarṣabha 02,013.004a ailasyekṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate 02,013.004c rājānaḥ śreṇibaddhāś ca tato 'nye kṣatriyā bhuvi 02,013.005a ailavaṃśyās tu ye rājaṃs tathaivekṣvākavo nṛpāḥ 02,013.005c tāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha 02,013.006a yayātes tv eva bhojānāṃ vistaro 'tiguṇo mahān 02,013.006c bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam 02,013.007a teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatram upāsate 02,013.007b*0154_01 idānīm eva vai rājañ jarāsaṃdho mahīpatiḥ 02,013.007b*0154_02 abhibhūya śriyaṃ teṣāṃ kulānām abhiṣecitaḥ 02,013.007b*0154_03 sthito mūrdhni narendrāṇām ojasākramya sarvaśaḥ 02,013.007c so 'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithobhedeṣv amanyata 02,013.008a caturyus tv aparo rājā yasminn ekaśato 'bhavat 02,013.008c sa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ 02,013.009a taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥ 02,013.009c rājan senāpatir jātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān 02,013.010a tam eva ca mahārāja śiṣyavat samupasthitaḥ 02,013.010c vakraḥ karūṣādhipatir māyāyodhī mahābalaḥ 02,013.011a aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau 02,013.011c jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāv ubhau 02,013.012a dantavakraḥ karūṣaś ca kalabho meghavāhanaḥ 02,013.012c mūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhrad yaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ 02,013.013a muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yo yavanādhipau 02,013.013c aparyantabalo rājā pratīcyāṃ varuṇo yathā 02,013.014a bhagadatto mahārāja vṛddhas tava pituḥ sakhā 02,013.014c sa vācā praṇatas tasya karmaṇā caiva bhārata 02,013.015a snehabaddhas tu pitṛvan manasā bhaktimāṃs tvayi 02,013.015c pratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yo nṛpaḥ 02,013.015d*0155_01 te cāpi praṇatās tasya mahātmāno bhayārditāḥ 02,013.016a mātulo bhavataḥ śūraḥ purujit kuntivardhanaḥ 02,013.016c sa te saṃnatimān ekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ 02,013.017a jarāsaṃdhaṃ gatas tv evaṃ purā yo na mayā hataḥ 02,013.017c puruṣottamavijñāto yo 'sau cediṣu durmatiḥ 02,013.018a ātmānaṃ pratijānāti loke 'smin puruṣottamam 02,013.018c ādatte satataṃ mohād yaḥ sa cihnaṃ ca māmakam 02,013.019a vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥ 02,013.019c pauṇḍrako vāsudeveti yo 'sau lokeṣu viśrutaḥ 02,013.020a caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balī 02,013.020c vidyābalād yo vyajayat pāṇḍyakrathakakaiśikān 02,013.021a bhrātā yasyāhṛtiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhi 02,013.021c sa bhakto māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā 02,013.022a priyāṇy ācarataḥ prahvān sadā saṃbandhinaḥ sataḥ 02,013.022c bhajato na bhajaty asmān apriyeṣu vyavasthitaḥ 02,013.023a na kulaṃ na balaṃ rājann abhijānaṃs tathātmanaḥ 02,013.023c paśyamāno yaśo dīptaṃ jarāsaṃdham upāśritaḥ 02,013.024a udīcyabhojāś ca tathā kulāny aṣṭādaśābhibho 02,013.024c jarāsaṃdhabhayād eva pratīcīṃ diśam āśritāḥ 02,013.025a śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥ 02,013.025c sustharāś ca sukuṭṭāś ca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha 02,013.026a śālveyānāṃ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ saha 02,013.026c dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ 02,013.027a tathottarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥ 02,013.027c matsyāḥ saṃnyastapādāś ca dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 02,013.028a tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdhabhayārditāḥ 02,013.028c svarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam 02,013.028d*0156_01 agrato hy asya pāñcālās tatrānīke mahātmanaḥ 02,013.028d*0156_02 anirgate sārabale māgadhebhyo girivrajāt 02,013.029a kasya cit tv atha kālasya kaṃso nirmathya bāndhavān 02,013.029c bārhadrathasute devyāv upāgacchad vṛthāmatiḥ 02,013.030a astiḥ prāptiś ca nāmnā te sahadevānuje 'bale 02,013.030c balena tena sa jñātīn abhibhūya vṛthāmatiḥ 02,013.031a śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ sa tasyāsīd atīvāpanayo mahān 02,013.031c bhojarājanyavṛddhais tu pīḍyamānair durātmanā 02,013.032a jñātitrāṇam abhīpsadbhir asmatsaṃbhāvanā kṛtā 02,013.032c dattvākrūrāya sutanuṃ tām āhukasutāṃ tadā 02,013.033a saṃkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṃ mayā kṛtam 02,013.033c hatau kaṃsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpy uta 02,013.033d*0157_01 hatvā kaṃsaṃ tathaivājau jarāsaṃdhasya bibhyatā 02,013.033d*0157_02 mayā rāmeṇa cānyatra jñātayaḥ paripālitāḥ 02,013.034a bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyate 02,013.034c mantro 'yaṃ mantrito rājan kulair aṣṭādaśāvaraiḥ 02,013.035a anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥ 02,013.035c na hanyāma vayaṃ tasya tribhir varṣaśatair balam 02,013.036a tasya hy amarasaṃkāśau balena balināṃ varau 02,013.036c nāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāv ity āstāṃ yodhasattamau 02,013.037a tāv ubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaś ca vīryavān 02,013.037c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 02,013.038a na hi kevalam asmākaṃ yāvanto 'nye ca pārthivāḥ 02,013.038c tathaiva teṣām āsīc ca buddhir buddhimatāṃ vara 02,013.038d*0158_01 aṣṭādaśa mayā tasya saṃgrāmā romaharṣaṇaḥ 02,013.038d*0158_02 dattā na ca hato rājañ jarāsaṃdho mahābalaḥ 02,013.039a atha haṃsa iti khyātaḥ kaś cid āsīn mahān nṛpaḥ 02,013.039c sa cānyaiḥ sahito rājan saṃgrāme 'ṣṭādaśāvaraiḥ 02,013.040a hato haṃsa iti proktam atha kenāpi bhārata 02,013.040c tac chrutvā ḍibhako rājan yamunāmbhasy amajjata 02,013.041a vinā haṃsena loke 'smin nāhaṃ jīvitum utsahe 02,013.041c ity etāṃ matim āsthāya ḍibhako nidhanaṃ gataḥ 02,013.042a tathā tu ḍibhakaṃ śrutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥ 02,013.042c prapede yamunām eva so 'pi tasyāṃ nyamajjata 02,013.043a tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṃ gatau 02,013.043c svapuraṃ śūrasenānāṃ prayayau bharatarṣabha 02,013.044a tato vayam amitraghna tasmin pratigate nṛpe 02,013.044c punar ānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe 02,013.045a yadā tv abhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalocanā 02,013.045c kaṃsabhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpam 02,013.046a codayaty eva rājendra pativyasanaduḥkhitā 02,013.046c patighnaṃ me jahīty evaṃ punaḥ punar ariṃdama 02,013.047a tato vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritam 02,013.047c saṃsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa 02,013.048a pṛthaktvena drutā rājan saṃkṣipya mahatīṃ śriyam 02,013.048c prapatāmo bhayāt tasya sadhanajñātibāndhavāḥ 02,013.049a iti saṃcintya sarve sma pratīcīṃ diśam āśritāḥ 02,013.049c kuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām 02,013.050a punar niveśanaṃ tasyāṃ kṛtavanto vayaṃ nṛpa 02,013.050c tathaiva durgasaṃskāraṃ devair api durāsadam 02,013.051a striyo 'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇipuṃgavāḥ 02,013.051c tasyāṃ vayam amitraghna nivasāmo 'kutobhayāḥ 02,013.052a ālokya girimukhyaṃ taṃ mādhavītīrtham eva ca 02,013.052c mādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudam avāpnuvan 02,013.053a evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhād āditaḥ kṛtakilbiṣāḥ 02,013.053c sāmarthyavantaḥ saṃbandhād bhavantaṃ samupāśritāḥ 02,013.054a triyojanāyataṃ sadma triskandhaṃ yojanād adhi 02,013.054c yojanānte śatadvāraṃ vikramakramatoraṇam 02,013.054e aṣṭādaśāvarair naddhaṃ kṣatriyair yuddhadurmadaiḥ 02,013.055a aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṃ santi naḥ kule 02,013.055c āhukasya śataṃ putrā ekaikas triśatāvaraḥ 02,013.056a cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo 'tha sātyakiḥ 02,013.056c ahaṃ ca rauhiṇeyaś ca sāmbaḥ śaurisamo yudhi 02,013.057a evam ete rathāḥ sapta rājann anyān nibodha me 02,013.057c kṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ 02,013.058a kahvaḥ śaṅkur nidāntaś ca saptaivaite mahārathāḥ 02,013.058b*0159_01 pradyumnaś cāniruddhaś ca bhānur akrūrasāraṇau 02,013.058b*0159_02 niśaṭhaś ca gadaś caiva sapta caite mahārathāḥ 02,013.058b*0159_03 vitadrur jhallibabhrū ca uddhavo 'tha viḍūrathaḥ 02,013.058b*0159_04 vasudevograsenau ca saptaite mantripuṃgavāḥ 02,013.058b*0159_05 prasenajic ca yamalo rājarājaguṇānvitaḥ 02,013.058b*0159_06 syamantako maṇir yasya rukmaṃ nisravate bahu 02,013.058c putrau cāndhakabhojasya vṛddho rājā ca te daśa 02,013.059a lokasaṃhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥ 02,013.059c smaranto madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ 02,013.059d*0160_00 śrībhagavān 02,013.059d*0160_01 pāṇḍavaiś cāpi satataṃ nāthavanto vayaṃ nṛpa 02,013.060a sa tvaṃ samrāḍguṇair yuktaḥ sadā bharatasattama 02,013.060c kṣatre samrājam ātmānaṃ kartum arhasi bhārata 02,013.060d*0161_01 duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ droṇaṃ droṇāyaniṃ kṛpam 02,013.060d*0161_02 karṇaṃ ca śiśupālaṃ ca rukmiṇaṃ ca dhanurdharam 02,013.060d*0161_03 ekalavyaṃ drumaṃ śvetaṃ śalyaṃ śakunim eva ca 02,013.060d*0161_04 etān ajitvā saṃgrāme kathaṃ śaknoṣi taṃ kratum 02,013.060d*0161_05 athaite gauraveṇaiva na yotsyanti narādhipāḥ 02,013.060d*0161_06 ekas tatra balonmattaḥ karṇo vaikartano vṛṣā 02,013.060d*0161_07 yotsyate sa balāmarṣī divyāstrabalagarvitaḥ 02,013.061a na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābale 02,013.061c rājasūyas tvayā prāptum eṣā rājan matir mama 02,013.062a tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje 02,013.062c kandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ 02,013.063a so 'pi rājā jarāsaṃdho yiyakṣur vasudhādhipaiḥ 02,013.063b*0162_01 mahādevaṃ mahātmānam umāpatim ariṃdama 02,013.063b*0163_01 abhiṣiktaiś ca rājanyaiḥ sahasrair uta cāṣṭabhiḥ 02,013.063c ārādhya hi mahādevaṃ nirjitās tena pārthivāḥ 02,013.063d*0164_01 pratijñāyāś ca pāraṃ sa gataḥ kṣatriyapuṃgavaḥ 02,013.064a sa hi nirjitya nirjitya pārthivān pṛtanāgatān 02,013.064c puram ānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam 02,013.065a vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdhabhayāt tadā 02,013.065c mathurāṃ saṃparityajya gatā dvāravatīṃ purīm 02,013.065d*0165_01 nivasāma tathādyāpi sadhanajñātibāndhavāḥ 02,013.065d*0165_02 kaṃsahetor hi yad vairaṃ māgadhasya mayā saha 02,013.065d*0165_03 pāraṃ gatvā sa tasyājau yiyakṣur devam uttamam 02,013.066a yadi tv enaṃ mahārāja yajñaṃ prāptum ihecchasi 02,013.066c yatasva teṣāṃ mokṣāya jarāsaṃdhavadhāya ca 02,013.067a samārambho hi śakyo 'yaṃ nānyathā kurunandana 02,013.067c rājasūyasya kārtsnyena kartuṃ matimatāṃ vara 02,013.067d*0166_01 jarāsaṃdhavadhopāyaś cintyatāṃ bharatarṣabha 02,013.067d*0166_02 tasmiñ jite jitaṃ sarvaṃ sakalaṃ pārthivaṃ balam 02,013.068a ity eṣā me matī rājan yathā vā manyase 'nagha 02,013.068c evaṃ gate mamācakṣva svayaṃ niścitya hetubhiḥ 02,014.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,014.001a uktaṃ tvayā buddhimatā yan nānyo vaktum arhati 02,014.001c saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvan nānyo vidyate bhuvi 02,014.002a gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ 02,014.002c na ca sāmrājyam āptās te samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk 02,014.003a kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitum arhati 02,014.003c pareṇa samavetas tu yaḥ praśastaḥ sa pūjyate 02,014.004a viśālā bahulā bhūmir bahuratnasamācitā 02,014.004c dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha 02,014.005a śamam eva paraṃ manye na tu mokṣād bhavec chamaḥ 02,014.005c ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyam iti me matiḥ 02,014.006a evam evābhijānanti kule jātā manasvinaḥ 02,014.006c kaś cit kadā cid eteṣāṃ bhavec chreṣṭho janārdana 02,014.006d*0167_01 vayaṃ caiva mahābhāga jarāsaṃdhabhayāt tadā 02,014.006d*0167_02 śaṅkitāḥ sma mahābhāga daurātmyāt tasya cānagha 02,014.006d*0167_03 ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho 02,014.006d*0167_04 nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmād viśaṅkite 02,014.006d*0167_05 tvatsakāśāc ca rāmāc ca bhīmasenāc ca mādhava 02,014.006d*0167_06 arjunād vā mahābāho hantuṃ śakyo na veti vai 02,014.006d*0167_07 evaṃ jānan hi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ 02,014.006d*0167_08 tvaṃ me pramāṇabhūto 'si sarvakāryeṣu keśava 02,014.006d*0167_09 tac chrutvā cābravīd bhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,014.007 bhīma uvāca 02,014.007a anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati 02,014.007c durbalaś cānupāyena balinaṃ yo 'dhitiṣṭhati 02,014.008a atandritas tu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum 02,014.008c jayet samyaṅ nayo rājan nītyārthān ātmano hitān 02,014.009a kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye 02,014.009c māgadhaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ traya ivāgnayaḥ 02,014.009d*0168_01 tvadbuddhibalam āśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ 02,014.009d*0168_02 jayo 'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavān sadā 02,014.010 kṛṣṇa uvāca 02,014.010a ādatte 'rthaparo bālo nānubandham avekṣate 02,014.010c tasmād ariṃ na mṛṣyanti bālam arthaparāyaṇam 02,014.010d*0169_01 sarvān vaṃśyān anumṛśann ekam eva satāṃ yuge 02,014.011a hitvā karān yauvanāśvaḥ pālanāc ca bhagīrathaḥ 02,014.011c kārtavīryas tapoyogād balāt tu bharato vibhuḥ 02,014.011e ṛddhyā maruttas tān pañca samrāja iti śuśrumaḥ 02,014.011f*0170_01 sāmrājyam icchatas te tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira 02,014.011f*0171_01 sarvān vaṃśān anumṛśan naite santi yuge yuge 02,014.012a nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ 02,014.012c bārhadratho jarāsaṃdhas tad viddhi bharatarṣabha 02,014.013a na cainam anurudhyante kulāny ekaśataṃ nṛpāḥ 02,014.013c tasmād etad balād eva sāmrājyaṃ kurute 'dya saḥ 02,014.014a ratnabhājo hi rājāno jarāsaṃdham upāsate 02,014.014c na ca tuṣyati tenāpi bālyād anayam āsthitaḥ 02,014.015a mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt 02,014.015c ādatte na ca no dṛṣṭo 'bhāgaḥ puruṣataḥ kva cit 02,014.016a evaṃ sarvān vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān 02,014.016c taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati 02,014.016d*0172_01 taṇḍulaprasthake rājā kapardinam upāsta saḥ 02,014.016d*0173_01 kathaṃ jitvā punar yūyam asmān saṃpratiyāsyatha 02,014.017a prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupater gṛhe 02,014.017c paśūnām iva kā prītir jīvite bharatarṣabha 02,014.018a kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ 02,014.018c nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yad vayam 02,014.019a ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃś caturdaśa 02,014.019c jarāsaṃdhena rājānas tataḥ krūraṃ prapatsyate 02,014.020a prāpnuyāt sa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnam ācaret 02,014.020c jayed yaś ca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇ niyataṃ bhavet 02,015.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,015.001a samrāḍguṇam abhīpsan vai yuṣmān svārthaparāyaṇaḥ 02,015.001c kathaṃ prahiṇuyāṃ bhīmaṃ balāt kevalasāhasāt 02,015.002a bhīmārjunāv ubhau netre mano manye janārdanam 02,015.002c manaścakṣurvihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhavet 02,015.003a jarāsaṃdhabalaṃ prāpya duṣpāraṃ bhīmavikramam 02,015.003c śramo hi vaḥ parājayyāt kim u tatra viceṣṭitam 02,015.004a asminn arthāntare yuktam anarthaḥ pratipadyate 02,015.004c yathāhaṃ vimṛśāmy ekas tat tāvac chrūyatāṃ mama 02,015.004d*0174_01 tasmān na pratipattis tu kāryā yuktā matā mama 02,015.005a saṃnyāsaṃ rocaye sādhu kāryasyāsya janārdana 02,015.005c pratihanti mano me 'dya rājasūyo durāsadaḥ 02,015.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,015.006a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī 02,015.006c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,015.007a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam 02,015.007c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam 02,015.008a kule janma praśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ 02,015.008c balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama rocate 02,015.009a kṛtavīryakule jāto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati 02,015.009b*0175_01 nirvīrye tu kule jāto vīryavāṃs tu viśiṣyate 02,015.009c kṣatriyaḥ sarvaśo rājan yasya vṛttiḥ parājaye 02,015.010a sarvair api guṇair hīno vīryavān hi tared ripūn 02,015.010c sarvair api guṇair yukto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati 02,015.011a dravyabhūtā guṇāḥ sarve tiṣṭhanti hi parākrame 02,015.011c jayasya hetuḥ siddhir hi karma daivaṃ ca saṃśritam 02,015.012a saṃyukto hi balaiḥ kaś cit pramādān nopayujyate 02,015.012c tena dvāreṇa śatrubhyaḥ kṣīyate sabalo ripuḥ 02,015.013a dainyaṃ yathābalavati tathā moho balānvite 02,015.013c tāv ubhau nāśakau hetū rājñā tyājyau jayārthinā 02,015.014a jarāsaṃdhavināśaṃ ca rājñāṃ ca parimokṣaṇam 02,015.014c yadi kuryāma yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhavet 02,015.015a anārambhe tu niyato bhaved aguṇaniścayaḥ 02,015.015c guṇān niḥsaṃśayād rājan nairguṇyaṃ manyase katham 02,015.016a kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścān munīnāṃ śamam icchatām 02,015.016c sāmrājyaṃ tu tavecchanto vayaṃ yotsyāmahe paraiḥ 02,016.001 vāsudeva uvāca 02,016.001a jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca 02,016.001c yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā 02,016.002a na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā 02,016.002c na cāpi kaṃ cid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ 02,016.003a etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam 02,016.003c nayena vidhidṛṣṭena yad upakramate parān 02,016.004a sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ 02,016.004c saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaved dvayoḥ 02,016.005a te vayaṃ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ 02,016.005c katham antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ 02,016.005e pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ 02,016.006a vyūḍhānīkair anubalair nopeyād balavattaram 02,016.006c iti buddhimatāṃ nītis tan mamāpīha rocate 02,016.007a anavadyā hy asaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat 02,016.007c śatrudeham upākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe 02,016.008a eko hy eva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha 02,016.008c antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ 02,016.008d*0176_01 catuḥkikku (sic) caturdaṃṣṭro dviśukto daśapadmavān 02,016.008d*0176_02 ṣaḍ unnatair daśa bṛhat tribhir vyāptoti pārthivaḥ 02,016.009a atha cet taṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ 02,016.009c prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ 02,016.010 yudhiṣṭhira uvāca 02,016.010a kṛṣṇa ko 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ 02,016.010c yas tvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā 02,016.011 kṛṣṇa uvāca 02,016.011a śṛṇu rājañ jarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ 02,016.011c yathā copekṣito 'smābhir bahuśaḥ kṛtavipriyaḥ 02,016.012a akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇām āsīt samaradarpitaḥ 02,016.012c rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ 02,016.013a rūpavān vīryasaṃpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ 02,016.013b*0177_01 svarājyaṃ kārayām āsa magadheṣu girivraje 02,016.013c nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakratur ivāparaḥ 02,016.014a tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ 02,016.014c yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ 02,016.015a tasyābhijanasaṃyuktair guṇair bharatasattama 02,016.015c vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ 02,016.016a sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha 02,016.016c upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate 02,016.017a tayoś cakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ 02,016.017c nātivartiṣya ity evaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā 02,016.018a sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa 02,016.018c priyābhyām anurūpābhyāṃ kareṇubhyām iva dvipaḥ 02,016.019a tayor madhyagataś cāpi rarāja vasudhādhipaḥ 02,016.019c gaṅgāyamunayor madhye mūrtimān iva sāgaraḥ 02,016.020a viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt 02,016.020c na ca vaṃśakaraḥ putras tasyājāyata kaś cana 02,016.021a maṅgalair bahubhir homaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ 02,016.021c nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam 02,016.021d*0178_01 sa bhāryābhyāṃ saha tadā nirvedam agamad bhṛśam 02,016.021d*0178_02 rājyaṃ cāpi parityajya tapovanam athāśrayat 02,016.021d*0178_03 vāryamāṇaḥ prakṛtibhir nṛpabhaktyā viśāṃ pate 02,016.022a atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ 02,016.022c śuśrāva tapasi śrāntam udāraṃ caṇḍakauśikam 02,016.023a yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlam upāśritam 02,016.023c patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat 02,016.023d*0179_01 bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣir yathāvat pratyanandata 02,016.023d*0179_02 upaviṣṭaś ca tenātha anujñāto mahātmanā 02,016.023d*0179_03 tam apṛcchat tadā vipraḥ kim āgamanam ity atha 02,016.023d*0179_04 paurair anugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca 02,016.023d*0179_05 sa uvāca muniṃ rājā bhagavan nāsti me sutaḥ 02,016.023d*0179_06 aputrasya vṛthā janma ity āhur munisattamāḥ 02,016.023d*0179_07 tādṛśasya hi rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam 02,016.023d*0179_08 so 'haṃ tapaś cariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane 02,016.023d*0179_09 nāprajasya mune kīrtiḥ svargaś caivākṣayo bhavet 02,016.023d*0179_10 evam uktasya rājñā tu muneḥ kāruṇyam āgatam 02,016.024a tam abravīt satyadhṛtiḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ 02,016.024c parituṣṭo 'smi te rājan varaṃ varaya suvrata 02,016.025a tataḥ sabhāryaḥ praṇatas tam uvāca bṛhadrathaḥ 02,016.025c putradarśananairāśyād bāṣpagadgadayā girā 02,016.026 bṛhadratha uvāca 02,016.026a bhagavan rājyam utsṛjya prasthitasya tapovanam 02,016.026c kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me 02,016.027 kṛṣṇa uvāca 02,016.027a etac chrutvā munir dhyānam agamat kṣubhitendriyaḥ 02,016.027c tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat 02,016.028a tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha 02,016.028c avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṃ kila 02,016.029a tat pragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca 02,016.029c rājñe dadāv apratimaṃ putrasaṃprāptikārakam 02,016.030a uvāca ca mahāprājñas taṃ rājānaṃ mahāmuniḥ 02,016.030c gaccha rājan kṛtārtho 'si nivarta manujādhipa 02,016.030d*0180_01 eṣa te tanayo rājan mā tapsīs tvaṃ tapo vane 02,016.030d*0180_02 prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām 02,016.030d*0180_03 yajasva vividhair yajñair indraṃ tarpaya cendunā 02,016.030d*0180_04 putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramam āvraja 02,016.030d*0180_05 aṣṭau varān prayacchāmi tava putrasya pārthiva 02,016.030d*0180_06 brahmaṇyatām ajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim 02,016.030d*0180_07 priyātitheyatāṃ caiva dīnānām anvavekṣaṇam 02,016.030d*0180_08 tathā balaṃ ca sumahal loke kīrtiṃ ca śāśvatīm 02,016.030d*0180_09 anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ 02,016.030d*0180_10 gaccha rājan kṛtārtho 'si nivartasva janādhipa 02,016.030d*0180_11 anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ 02,016.030d*0180_12 paurair anugataś cāpi viveśa svapuraṃ punaḥ 02,016.030d*0181_01 etac chrutvā muner vākyaṃ śirasā praṇipatya ca 02,016.030d*0181_02 muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ 02,016.031a yathāsamayam ājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ 02,016.031c dvābhyām ekaṃ phalaṃ prādāt patnībhyāṃ bharatarṣabha 02,016.031d*0182_01 muneś ca bahumānena kālasya ca viparyayāt 02,016.032a te tad āmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayām āsatuḥ śubhe 02,016.032c bhāvitvād api cārthasya satyavākyāt tathā muneḥ 02,016.033a tayoḥ samabhavad garbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥ 02,016.033c te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudam avāpa ha 02,016.034a atha kāle mahāprājña yathāsamayam āgate 02,016.034c prajāyetām ubhe rājañ śarīraśakale tadā 02,016.035a ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije 02,016.035c dṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam 02,016.036a udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale 02,016.036c sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite 02,016.037a tayor dhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave 02,016.037c nirgamyāntaḥpuradvārāt samutsṛjyāśu jagmatuḥ 02,016.037d*0183_01 dukūlābhyāṃ susaṃchanne pāṇḍarābhyām ubhe tadā 02,016.037d*0183_02 ajñāte kasya cit te tu jahatus te catuṣpathe 02,016.037d*0183_03 tato viviśatur dhātryau punar antaḥpuraṃ tadā 02,016.037d*0183_04 kathayām āsatur ubhe devībhyāṃ tu pṛthak pṛthak 02,016.038a te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī 02,016.038c jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā 02,016.039a kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī 02,016.039c saṃghaṭṭayām āsa tadā vidhānabalacoditā 02,016.040a te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha 02,016.040c ekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata 02,016.041a tataḥ sā rākṣasī rājan vismayotphullalocanā 02,016.041c na śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum 02,016.042a bālas tāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ 02,016.042c prākrośad atisaṃrambhāt satoya iva toyadaḥ 02,016.043a tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ 02,016.043c nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa 02,016.044a te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare 02,016.044c nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām 02,016.045a atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim 02,016.045c taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayām āsa rākṣasī 02,016.046a nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ 02,016.046b*0184_01 bālaṃ putram imaṃ hantuṃ dhārmikasya mahātmanaḥ 02,016.046c bālaṃ putram upādātuṃ meghalekheva bhāskaram 02,016.047a sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpam uvāca manujādhipam 02,016.047c bṛhadratha sutas te 'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām 02,016.048a tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt 02,016.048c dhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ 02,016.049a tatas te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe 02,016.049c taṃ bālam abhipatyāśu prasnavair abhiṣiñcatām 02,016.050a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tad upalabhya ca 02,016.050c apṛcchan navahemābhāṃ rākṣasīṃ tām arākṣasīm 02,016.051a kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī 02,016.051c kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me 02,017.001 rākṣasy uvāca 02,017.001a jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī 02,017.001c tava veśmani rājendra pūjitā nyavasaṃ sukham 02,017.001d*0185_01 gṛhe gṛhe manuṣyāṇāṃ nityaṃ tiṣṭhati rākṣasī 02,017.001d*0185_02 gṛhadevīti nāmnā vai purā sṛṣṭā svayaṃbhuvā 02,017.001d*0185_03 dānavānāṃ vināśāya sthāpitā divyarūpiṇī 02,017.001d*0185_04 yo māṃ bhaktyā likhet kuḍye saputrāṃ yauvanānvitām 02,017.001d*0185_05 gṛhe tasya bhaved vṛddhir anyathā kṣayam āpnuyāt 02,017.001d*0185_06 tvadgṛhe tiṣṭhamānā tu pūjitāhaṃ sadā vibho 02,017.001d*0185_07 likhitā caiva kuḍyeṣu putrair bahubhir āvṛtā 02,017.001d*0185_08 gandhapuṣpais tathā dhūpair bhakṣyair bhojyaiḥ supūjitā 02,017.002a sāhaṃ pratyupakārārthaṃ cintayanty aniśaṃ nṛpa 02,017.002c taveme putraśakale dṛṣṭavaty asmi dhārmika 02,017.003a saṃśleṣite mayā daivāt kumāraḥ samapadyata 02,017.003c tava bhāgyair mahārāja hetumātram ahaṃ tv iha 02,017.003d*0186_01 meruṃ vā khādituṃ śaktā kiṃ punas tava bālakam 02,017.003d*0186_02 gṛhasaṃpūjanāt tuṣṭyā mayā pratyarpitas tava 02,017.003d*0187_01 tasya bālasya yat kṛtyaṃ tat kuruṣva narādhipa 02,017.003d*0188_01 mama nāmnā ca loke 'smin khyāta eva bhaviṣyati 02,017.004 kṛṣṇa uvāca 02,017.004a evam uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata 02,017.004c sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ prāviśat svagṛhaṃ nṛpaḥ 02,017.005a tasya bālasya yat kṛtyaṃ tac cakāra nṛpas tadā 02,017.005c ājñāpayac ca rākṣasyā māgadheṣu mahotsavam 02,017.006a tasya nāmākarot tatra prajāpatisamaḥ pitā 02,017.006c jarayā saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tato 'bhavat 02,017.007a so 'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ 02,017.007c pramāṇabalasaṃpanno hutāhutir ivānalaḥ 02,017.007d*0189_01 māgadho balasaṃpanno * * hutīr ivānalaḥ 02,017.007d*0190_01 mātāpitror nandikaraḥ śuklapakṣe yathā śaśī 02,017.007d*0191_01 evaṃ sa vavṛdhe rājan kumāraḥ puṣkarekṣaṇaḥ 02,017.007d*0191_02 kālena mahatā cāpi yauvanastho babhūva ha 02,017.008a kasya cit tv atha kālasya punar eva mahātapāḥ 02,017.008c magadhān upacakrāma bhagavāṃś caṇḍakauśikaḥ 02,017.009a tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ 02,017.009c sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ 02,017.010a pādyārghyācamanīyais tam arcayām āsa bhārata 02,017.010c sa nṛpo rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nyavedayat 02,017.011a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivād bhagavān ṛṣiḥ 02,017.011c uvāca māgadhaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā 02,017.012a sarvam etan mayā rājan vijñātaṃ jñānacakṣuṣā 02,017.012c putras tu śṛṇu rājendra yādṛśo 'yaṃ bhaviṣyati 02,017.012d*0192_01 asya rūpaṃ ca sattvaṃ ca balam ūrjitam eva ca 02,017.012d*0192_02 eṣa śriyā samuditaḥ putras tava na saṃśayaḥ 02,017.012d*0192_03 prāpayiṣyati tat sarvaṃ vikrameṇa samanvitaḥ 02,017.013a asya vīryavato vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ 02,017.013b*0193_01 patato vainateyasya gatim anye yathā khagāḥ 02,017.013b*0194_01 vināśam upayāsyanti ye cāsya paripanthinaḥ 02,017.013c devair api visṛṣṭāni śastrāṇy asya mahīpate 02,017.013e na rujaṃ janayiṣyanti girer iva nadīrayāḥ 02,017.014a sarvamūrdhābhiṣiktānām eṣa mūrdhni jvaliṣyati 02,017.014c sarveṣāṃ niṣprabhakaro jyotiṣām iva bhāskaraḥ 02,017.015a enam āsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ 02,017.015c vināśam upayāsyanti śalabhā iva pāvakam 02,017.016a eṣa śriyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ grahīṣyati 02,017.016c varṣāsv ivoddhatajalā nadīr nadanadīpatiḥ 02,017.017a eṣa dhārayitā samyak cāturvarṇyaṃ mahābalaḥ 02,017.017c śubhāśubham iva sphītā sarvasasyadharā dharā 02,017.017d*0195_01 śriyaṃ samuditāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ 02,017.018a asyājñāvaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ 02,017.018c sarvabhūtātmabhūtasya vāyor iva śarīriṇaḥ 02,017.019a eṣa rudraṃ mahādevaṃ tripurāntakaraṃ haram 02,017.019c sarvalokeṣv atibalaḥ svayaṃ drakṣyati māgadhaḥ 02,017.020a evaṃ bruvann eva muniḥ svakāryārthaṃ vicintayan 02,017.020c visarjayām āsa nṛpaṃ bṛhadratham athārihan 02,017.021a praviśya nagaraṃ caiva jñātisaṃbandhibhir vṛtaḥ 02,017.021c abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatis tadā 02,017.021e bṛhadratho narapatiḥ parāṃ nirvṛtim āyayau 02,017.022a abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ 02,017.022c patnīdvayenānugatas tapovanarato 'bhavat 02,017.023a tapovanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata 02,017.023c jarāsaṃdhaḥ svavīryeṇa pārthivān akarod vaśe 02,017.024a atha dīrghasya kālasya tapovanagato nṛpaḥ 02,017.024c sabhāryaḥ svargam agamat tapas taptvā bṛhadrathaḥ 02,017.024d*0196_01 jarāsaṃdho 'pi nṛpatir yathoktaṃ kauśikena tat 02,017.024d*0196_02 varapradānam akhilaṃ prāpya rājyam apālayat 02,017.024d*0197_01 nihate vāsudevena tadā kaṃse mahīpatau 02,017.024d*0197_02 jāto vai vairanirbandhaḥ kṛṣṇena saha tasya vai 02,017.024d*0197_03 bhrāmayitvā śataguṇam ekonaṃ yena bhārata 02,017.024d*0197_04 gadā kṣiptā balavatā māgadhena girivrajāt 02,017.024d*0197_05 tiṣṭhato mathurāyāṃ vai kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ 02,017.024d*0197_06 ekonayojanaśate sā papāta gadā śubhā 02,017.024d*0197_07 dṛṣṭvā paurais tadā samyag gadā caiva niveditā 02,017.024d*0198_01 gadāvasānaṃ tat khyātaṃ mathurāyāṃ samīpataḥ 02,017.025a tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāv aśastranidhanāv ubhau 02,017.025c mantre matimatāṃ śreṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau 02,017.025d*0199_01 hate caiva mayā kaṃse sahaṃsaḍibhake tadā 02,017.025d*0199_02 jarāsaṃdhasya duhitā rodate pārśvataḥ pituḥ 02,017.025d*0199_03 tato vairaṃ vinirbaddhaṃ mayā tasya ca bhārata 02,017.026a yau tau mayā te kathitau pūrvam eva mahābalau 02,017.026c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 02,017.027a evam eṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ 02,017.027c vṛṣṇibhiś ca mahārāja nītihetor upekṣitaḥ 02,018.001 vāsudeva uvāca 02,018.001a patitau haṃsaḍibhakau kaṃsāmātyau nipātitau 02,018.001c jarāsaṃdhasya nidhane kālo 'yaṃ samupāgataḥ 02,018.002a na sa śakyo raṇe jetuṃ sarvair api surāsuraiḥ 02,018.002c prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ity upalabhāmahe 02,018.003a mayi nītir balaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjunaḥ 02,018.003c sādhayiṣyāma taṃ rājan vayaṃ traya ivāgnayaḥ 02,018.004a tribhir āsādito 'smābhir vijane sa narādhipaḥ 02,018.004c na saṃdeho yathā yuddham ekenābhyupayāsyati 02,018.005a avamānāc ca lokasya vyāyatatvāc ca dharṣitaḥ 02,018.005c bhīmasenena yuddhāya dhruvam abhyupayāsyati 02,018.006a alaṃ tasya mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 02,018.006c lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā 02,018.007a yadi te hṛdayaṃ vetti yadi te pratyayo mayi 02,018.007c bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me 02,018.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,018.008a evam ukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 02,018.008c bhīmapārthau samālokya saṃprahṛṣṭamukhau sthitau 02,018.009a acyutācyuta mā maivaṃ vyāharāmitrakarṣaṇa 02,018.009c pāṇḍavānāṃ bhavān nātho bhavantaṃ cāśritā vayam 02,018.010a yathā vadasi govinda sarvaṃ tad upapadyate 02,018.010c na hi tvam agratas teṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī 02,018.010d*0200_01 yeṣām abhimukhī lakṣmīs teṣāṃ kṛṣṇa tvam agrataḥ 02,018.011a nihataś ca jarāsaṃdho mokṣitāś ca mahīkṣitaḥ 02,018.011c rājasūyaś ca me labdho nideśe tava tiṣṭhataḥ 02,018.012a kṣiprakārin yathā tv etat kāryaṃ samupapadyate 02,018.012c mama kāryaṃ jagatkāryaṃ tathā kuru narottama 02,018.013a tribhir bhavadbhir hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe 02,018.013c dharmakāmārtharahito rogārta iva durgataḥ 02,018.014a na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā 02,018.014c nājeyo 'sty anayor loke kṛṣṇayor iti me matiḥ 02,018.015a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmān api vṛkodaraḥ 02,018.015c yuvābhyāṃ sahito vīraḥ kiṃ na kuryān mahāyaśāḥ 02,018.016a supraṇīto balaugho hi kurute kāryam uttamam 02,018.016c andhaṃ jaḍaṃ balaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ 02,018.017a yato hi nimnaṃ bhavati nayantīha tato jalam 02,018.017c yataś chidraṃ tataś cāpi nayante dhīdhanā balam 02,018.018a tasmān nayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam 02,018.018c vayam āśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye 02,018.019a evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam 02,018.019c puraskurvīta kāryeṣu kṛṣṇa kāryārthasiddhaye 02,018.020a evam eva yaduśreṣṭhaṃ pārthaḥ kāryārthasiddhaye 02,018.020c arjunaḥ kṛṣṇam anvetu bhīmo 'nvetu dhanaṃjayam 02,018.020e nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhim eṣyati 02,018.021a evam uktās tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ 02,018.021c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ prati 02,018.022a varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadān 02,018.022c ācchādya suhṛdāṃ vākyair manojñair abhinanditāḥ 02,018.022d*0201_01 mādhavaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur vratadhāriṇaḥ 02,018.023a amarṣād abhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyavāsasām 02,018.023c ravisomāgnivapuṣāṃ bhīmam āsīt tadā vapuḥ 02,018.024a hataṃ mene jarāsaṃdhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau 02,018.024c ekakāryasamudyuktau kṛṣṇau yuddhe 'parājitau 02,018.025a īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane 02,018.025c dharmārthakāmakāryāṇāṃ kāryāṇām iva nigrahe 02,018.026a kurubhyaḥ prasthitās te tu madhyena kurujāṅgalam 02,018.026c ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūṭam atītya ca 02,018.027a gaṇḍakīyāṃ tathā śoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca 02,018.027c ekaparvatake nadyaḥ krameṇaitya vrajanti te 02,018.028a saṃtīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃś ca kosalān 02,018.028c atītya jagmur mithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm 02,018.029a uttīrya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca sarve te prāṅmukhās trayaḥ 02,018.029c kuravoraśchadaṃ jagmur māgadhaṃ kṣetram acyutāḥ 02,018.030a te śaśvad godhanākīrṇam ambumantaṃ śubhadrumam 02,018.030c gorathaṃ girim āsādya dadṛśur māgadhaṃ puram 02,019.001 vāsudeva uvāca 02,019.001a eṣa pārtha mahān svāduḥ paśumān nityam ambumān 02,019.001c nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ 02,019.001d*0202_01 puṣpauṣadhiphalopeto dhanadhānyasamṛddhimān 02,019.002a vaihāro vipulaḥ śailo varāho vṛṣabhas tathā 02,019.002c tathaivarṣigiris tāta śubhāś caityakapañcamāḥ 02,019.003a ete pañca mahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ 02,019.003c rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam 02,019.004a puṣpaveṣṭitaśākhāgrair gandhavadbhir manoramaiḥ 02,019.004c nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ 02,019.004d*0203_01 yatra dīrghatamā nāma ṛṣiḥ paramayantritaḥ 02,019.005a śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ 02,019.005c auśīnaryām ajanayat kākṣīvādīn sutān ṛṣiḥ 02,019.006a gautamaḥ kṣayaṇād asmād athāsau tatra veśmani 02,019.006c bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇām anugrahāt 02,019.007a aṅgavaṅgādayaś caiva rājānaḥ sumahābalāḥ 02,019.007c gautamakṣayam abhyetya ramante sma purārjuna 02,019.008a vanarājīs tu paśyemāḥ priyālānāṃ manoramāḥ 02,019.008c lodhrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥsamīpajāḥ 02,019.008c*0204_01 **** **** rājan rājīvalocana 02,019.008c*0204_02 puṃnāgānāṃ nagānāṃ ca 02,019.009a arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau 02,019.009c svastikasyālayaś cātra maṇināgasya cottamaḥ 02,019.010a aparihāryā meghānāṃ māgadheyaṃ maṇeḥ kṛte 02,019.010c kauśiko maṇimāṃś caiva vavṛdhāte hy anugraham 02,019.010d*0205_01 evaṃ prāpya puraṃ ramyaṃ durādharṣaṃ samantataḥ 02,019.010d*0206_01 pāṇḍare vipule caiva tathā vārāhake 'pi ca 02,019.010d*0206_02 caityake ca giriśreṣṭhe mātaṅge ca śiloccaye 02,019.010d*0206_03 eteṣu parvatendreṣu sarvasiddhisamālayāḥ 02,019.010d*0206_04 yatīnām āśramāś caiva munīnāṃ ca mahātmanām 02,019.010d*0206_05 vṛṣabhasya tamālasya mahāvīryasya vai tathā 02,019.010d*0206_06 gandharvarakṣasāṃ caiva nāgānāṃ ca tathālayāḥ 02,019.010d*0206_07 kakṣīvatas tapovīryāt tapodā iti viśrutāḥ 02,019.010d*0206_08 puṇyatīrthāś ca te sarve siddhānāṃ caiva kīrtitāḥ 02,019.010d*0206_09 maṇeś ca darśanād eva bhadraṃ hi śivam āpnuyāt 02,019.011a arthasiddhiṃ tv anapagāṃ jarāsaṃdho 'bhimanyate 02,019.011c vayam āsādane tasya darpam adya nihanma hi 02,019.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,019.012a evam uktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ 02,019.012c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ puram 02,019.013a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyajanākulam 02,019.013c sphītotsavam anādhṛṣyam āseduś ca girivrajam 02,019.013d*0207_01 puradvāram apāsya tvam advāreṇa praviśya te 02,019.014a te 'tha dvāram anāsādya purasya girim ucchritam 02,019.014c bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ 02,019.015a yatra māṣādam ṛṣabham āsasāda bṛhadrathaḥ 02,019.015c taṃ hatvā māṣanālāś ca tisro bherīr akārayat 02,019.016a ānahya carmaṇā tena sthāpayām āsa sve pure 02,019.016c yatra tāḥ prāṇadan bheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ 02,019.016d*0208_01 bhaṅktvā bherītrayaṃ te 'pi caityaprākāram ādravan 02,019.016d*0208_02 dvārato 'bhimukhāḥ sarve yayur nānāyudhās tadā 02,019.016d*0209_01 ghoranādaṃ nadanty ete paracakrāgame sadā 02,019.016d*0209_02 śrutvā nādaṃ mahāghoraṃ girivrajanivāsinaḥ 02,019.017a māgadhānāṃ suruciraṃ caityakāntaṃ samādravan 02,019.017c śirasīva jighāṃsanto jarāsaṃdhajighāṃsavaḥ 02,019.018a sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahāntaṃ purātanam 02,019.018c arcitaṃ mālyadāmaiś ca satataṃ supratiṣṭhitam 02,019.019a vipulair bāhubhir vīrās te 'bhihatyābhyapātayan 02,019.019c tatas te māgadhaṃ dṛṣṭvā puraṃ praviviśus tadā 02,019.019d*0210_01 dṛṣṭvā tu durnimittaṃ tad brāhmaṇā vedapāragāḥ 02,019.019d*0211_01 śāntidānajapair homair devān aprīṇayaṃs tadā 02,019.020a etasminn eva kāle tu jarāsaṃdhaṃ samarcayan 02,019.020c paryagni kurvaṃś ca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ 02,019.020d*0212_01 tatas tacchāntaye rājā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,019.020d*0213_01 dīkṣito niyamastho 'sāv upavāsaparo 'bhavat 02,019.020d*0214_01 nīrājayanti dīpais taṃ kālamṛtyuharair japaiḥ 02,019.020d*0214_02 etasminn eva kāle tu kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,019.021a snātakavratinas te tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ 02,019.021b*0215_01 paśyantaḥ purasaubhāgyam ūrjitāṃ ca puraśriyam 02,019.021c yuyutsavaḥ praviviśur jarāsaṃdhena bhārata 02,019.022a bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyam uttamām 02,019.022a*0216_01 **** **** vipaṇiṃ ratnavāsasām 02,019.022a*0216_02 divyanānāpaṇānāṃ ca 02,019.022c sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinīm 02,019.023a tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ 02,019.023c rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,019.024a balād gṛhītvā mālyāni mālākārān mahābalāḥ 02,019.024b*0217_01 karpūraśṛṅgaṃ koṣṭaṃ ca saphalaṃ cāntarāpaṇe 02,019.024b*0217_02 vaiśyād balād gṛhītvā te vihṛtya ca mahārathāḥ 02,019.024c virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,019.025a niveśanam athājagmur jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,019.025c govāsam iva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā 02,019.026a śailastambhanibhās teṣāṃ candanāgurubhūṣitāḥ 02,019.026c aśobhanta mahārāja bāhavo bāhuśālinām 02,019.027a tān dṛṣṭvā dviradaprakhyāñ śālaskandhān ivodgatān 02,019.027c vyūḍhoraskān māgadhānāṃ vismayaḥ samajāyata 02,019.027d*0218_01 advāreṇābhyavaskandya viviśur māgadhālayam 02,019.028a te tv atītya janākīrṇās tisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ 02,019.028c ahaṃkāreṇa rājānam upatasthur mahābalāḥ 02,019.028d*0219_01 bhośabdenaiva rājānam ūcus te tu mahārathāḥ 02,019.028d*0220_01 āyuṣmān bhava saumyeti vaded viprābhivādane 02,019.028d*0220_02 vijayaṃ bāhujaṃ brūyād vaiśye naṣṭa itīrayet 02,019.028d*0220_03 ārogyaṃ pādaje brūyāc chatrau nośabdam īrayet 02,019.028d*0220_04 rājadatteṣv anarghyeṣu na niṣedus tadāsane 02,019.028d*0220_05 pādenāsanam ākṛṣya tasminn upaviśed ripuḥ 02,019.028d*0220_06 bhūtale vāpy anāstīrṇe śatruveśmany ayaṃ kramaḥ 02,019.029a tān pādyamadhuparkārhān mānārhān satkṛtiṃ gatān 02,019.029c pratyutthāya jarāsaṃdha upatasthe yathāvidhi 02,019.030a uvāca caitān rājāsau svāgataṃ vo 'stv iti prabhuḥ 02,019.030b*0221_01 maunam āsīt tadā pārthabhīmayor janamejaya 02,019.030b*0221_02 teṣāṃ madhye mahābuddhiḥ kṛṣṇo vacanam abravīt 02,019.030b*0221_03 vaktuṃ nāyāti rājendra etayor niyamasthayoḥ 02,019.030b*0221_04 arvāṅ niśīthāt paratas tvayā sārdhaṃ vadiṣyataḥ 02,019.030b*0221_05 yajñāgāre sthāpayitvā rājā rājagṛhaṃ gataḥ 02,019.030b*0221_06 tato 'rdharātre saṃprāpte yāto yatra sthitā dvijāḥ 02,019.030c tasya hy etad vrataṃ rājan babhūva bhuvi viśrutam 02,019.030d*0222_01 bārhadratho vai rājendro mahābalaparākramaḥ 02,019.031a snātakān brāhmaṇān prāptāñ śrutvā sa samitiṃjayaḥ 02,019.031c apy ardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata 02,019.031c*0223_01 **** **** yoṣitsaṃghagato 'pi vā 02,019.031c*0223_02 śrutvā samāgatān viprān 02,019.032a tāṃs tv apūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ 02,019.032c upatasthe jarāsaṃdho vismitaś cābhavat tadā 02,019.033a te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsaṃdhaṃ nararṣabhāḥ 02,019.033b*0224_01 satvaṃ tejo balaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam iva mūrtimān 02,019.033c idam ūcur amitraghnāḥ sarve bharatasattama 02,019.033d*0225_01 rājan viddhy atithīn asmān arthino dūram āgatān 02,019.033d*0225_02 tan naḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe 02,019.033d*0225_03 kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kim akāryam asādhubhiḥ 02,019.033d*0225_04 kim adeyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ samadarśinām 02,019.033d*0225_05 yo 'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam 02,019.033d*0225_06 nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ 02,019.033d*0225_07 hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibir baliḥ 02,019.033d*0225_08 vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ 02,019.034a svasty astu kuśalaṃ rājann iti sarve vyavasthitāḥ 02,019.034c taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla vipraikṣanta parasparam 02,019.035a tān abravīj jarāsaṃdhas tadā yādavapāṇḍavān 02,019.035c āsyatām iti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān 02,019.036a athopaviviśuḥ sarve trayas te puruṣarṣabhāḥ 02,019.036c saṃpradīptās trayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ 02,019.036d*0226_01 svarair ākṛtibhis tāṃs tu prakoṣṭhair jyāhatair api 02,019.036d*0226_02 rājanyabandhūn vijñāya dṛṣṭapūrvān acintayat 02,019.036d*0226_03 rājanyabandhavo hy ete brahmaliṅgāni bibhrati 02,019.036d*0226_04 dadāmi bhikṣitaṃ tebhya ātmānam api dustyajam 02,019.036d*0226_05 baler na śrūyate kīrtir vitatā dikṣu sarvataḥ 02,019.036d*0226_06 aiśvaryād bhraṃśitaś cāpi vipravyājena viṣṇunā 02,019.036d*0226_07 śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvijarūpiṇe 02,019.036d*0226_08 jānann api mahīṃ prādād vāryamāṇo 'pi daityarāṭ 02,019.036d*0226_09 vijitā brāhmaṇārthāya ko nv arthaḥ kṣatrabandhunā 02,019.036d*0226_10 dehena tapamānena neheta vipulaṃ yaśaḥ 02,019.036d*0226_11 ity udāramatiḥ prāha kṛṣṇārjunavṛkodarān 02,019.036d*0226_12 he viprā vrīyatāṃ kāmo dadāmy ātmā śiro 'pi ca 02,019.037a tān uvāca jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdho narādhipaḥ 02,019.037b*0227_01 harim indraṃ samīraṃ ca līlāmānuṣavigrahān 02,019.037c vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāt 02,019.038a na snātakavratā viprā bahirmālyānulepanāḥ 02,019.038c bhavantīti nṛloke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ 02,019.039a te yūyaṃ puṣpavantaś ca bhujair jyāghātalakṣaṇaiḥ 02,019.039b*0228_01 kṛtaśmaśrumukhā raktā raktatīkṣṇanakhāṅkurāḥ 02,019.039b*0228_02 raktoṣṇīṣadharā raktadantapaṅktivirājitāḥ 02,019.039c bibhrataḥ kṣātram ojaś ca brāhmaṇyaṃ pratijānatha 02,019.040a evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ 02,019.040b*0229_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditā mama sarvaśaḥ 02,019.040c satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate 02,019.040d*0230_01 iyaṃ vasumatī satyaṃ satyarūpā mahīkṣitaḥ 02,019.040d*0230_02 satye sthito vadet satyam anyathā vinaśiṣyati 02,019.041a caityakaṃ ca gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kim iva sadma naḥ 02,019.041c advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilbiṣāt 02,019.041c*0231_01 **** **** praveṣṭavyaṃ ripor gṛham 02,019.041c*0231_02 so 'haṃ na bhavatāṃ śatrur brāhmaṇā mama devatāḥ 02,019.041c*0231_03 atāḍayata kiṃ bherīr yuddhasaṃnāhalakṣaṇāḥ 02,019.041c*0231_04 yūyaṃ mayā na yoddhavyā 02,019.042a karma caitad viliṅgasya kiṃ vādya prasamīkṣitam 02,019.042c vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ 02,019.043a evaṃ ca mām upasthāya kasmāc ca vidhinārhaṇām 02,019.043c praṇītāṃ no na gṛhṇīta kāryaṃ kiṃ cāsmadāgame 02,019.044a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ 02,019.044c snigdhagambhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,019.045a snātakavratino rājan brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ 02,019.045c viśeṣaniyamāś caiṣām aviśeṣāś ca santy uta 02,019.045d*0232_01 snātakān brāhmaṇān rājan viddhy asmāṃs tvaṃ narādhipa 02,019.046a viśeṣavāṃś ca satataṃ kṣatriyaḥ śriyam archati 02,019.046c puṣpavatsu dhruvā śrīś ca puṣpavantas tato vayam 02,019.047a kṣatriyo bāhuvīryas tu na tathā vākyavīryavān 02,019.047c apragalbhaṃ vacas tasya tasmād bārhadrathe smṛtam 02,019.048a svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ ca bāhvor dhātā nyaveśayat 02,019.048c tad didṛkṣasi ced rājan draṣṭāsy adya na saṃśayaḥ 02,019.049a advāreṇa ripor gehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛham 02,019.049c praviśanti sadā santo dvāraṃ no varjitaṃ tataḥ 02,019.050a kāryavanto gṛhān etya śatruto nārhaṇāṃ vayam 02,019.050c pratigṛhṇīma tad viddhi etan naḥ śāśvataṃ vratam 02,020.001 jarāsaṃdha uvāca 02,020.001a na smareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir ity uta 02,020.001c cintayaṃś ca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam 02,020.001d*0233_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.001d*0233_01 evam ukto bhagavatā bṛhadrathasuto balī 02,020.001d*0233_02 ātmany autsukam ālokya kṛṣṇam āha nṛpottamāḥ 02,020.002a vaikṛte cāsati kathaṃ manyadhvaṃ mām anāgasam 02,020.002c ariṃ vibrūta tad viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi 02,020.003a atha dharmopaghātād dhi manaḥ samupatapyate 02,020.003c yo 'nāgasi prasṛjati kṣatriyo 'pi na saṃśayaḥ 02,020.003d*0234_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ 02,020.004a ato 'nyathācaraṃl loke dharmajñaḥ san mahāvrataḥ 02,020.004c vṛjināṃ gatim āpnoti śreyaso 'py upahanti ca 02,020.005a trailokye kṣatradharmād dhi śreyāṃsaṃ sādhucāriṇām 02,020.005b*0235_01 nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti ye ca dharmavido janāḥ 02,020.005b*0235_02 tasya me 'dya sthitasyeha svadharme niyatātmanaḥ 02,020.005c anāgasaṃ prajānānāḥ pramādād iva jalpatha 02,020.006 vāsudeva uvāca 02,020.006a kulakāryaṃ mahārāja kaś cid ekaḥ kulodvahaḥ 02,020.006c vahate tanniyogād vai vayam abhyutthitās trayaḥ 02,020.007a tvayā copahṛtā rājan kṣatriyā lokavāsinaḥ 02,020.007c tad āgaḥ krūram utpādya manyase kiṃ tv anāgasam 02,020.008a rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūn hiṃsyān nṛpatisattama 02,020.008c tad rājñaḥ saṃnigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi 02,020.009a asmāṃs tad eno gaccheta tvayā bārhadrathe kṛtam 02,020.009c vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ 02,020.009d*0236_01 tasmād adyopagacchāmas tava bārhadrathe 'ntikam 02,020.010a manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadā cana 02,020.010c sa kathaṃ mānuṣair devaṃ yaṣṭum icchasi śaṃkaram 02,020.011a savarṇo hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati 02,020.011c ko 'nya evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsaṃdha vṛthāmatiḥ 02,020.011d*0237_01 yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yad yat karma karoti yaḥ 02,020.011d*0237_02 tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat phalaṃ samavāpnuyāt 02,020.012a te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ vayam ārtānusāriṇaḥ 02,020.012c jñātivṛddhinimittārthaṃ viniyantum ihāgatāḥ 02,020.013a nāsti loke pumān anyaḥ kṣatriyeṣv iti caiva yat 02,020.013c manyase sa ca te rājan sumahān buddhiviplavaḥ 02,020.014a ko hi jānann abhijanam ātmanaḥ kṣatriyo nṛpa 02,020.014c nāviśet svargam atulaṃ raṇānantaram avyayam 02,020.015a svargaṃ hy eva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ 02,020.015c yajante kṣatriyā lokāṃs tad viddhi magadhādhipa 02,020.016a svargayonir jayo rājan svargayonir mahad yaśaḥ 02,020.016c svargayonis tapo yuddhe mārgaḥ so 'vyabhicāravān 02,020.017a eṣa hy aindro vaijayanto guṇo nityaṃ samāhitaḥ 02,020.017c yenāsurān parājitya jagat pāti śatakratuḥ 02,020.017d*0238_01 yena sarvān parājitya vijayas tv abhipāditaḥ 02,020.018a svargam āsthāya kasya syād vigrahitvaṃ yathā tava 02,020.018c māgadhair vipulaiḥ sainyair bāhulyabaladarpitaiḥ 02,020.019a māvamaṃsthāḥ parān rājan nāsti vīryaṃ nare nare 02,020.019c samaṃ tejas tvayā caiva kevalaṃ manujeśvara 02,020.020a yāvad eva na saṃbuddhaṃ tāvad eva bhavet tava 02,020.020c viṣahyam etad asmākam ato rājan bravīmi te 02,020.021a jahi tvaṃ sadṛśeṣv eva mānaṃ darpaṃ ca māgadha 02,020.021c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca yamakṣayam 02,020.022a dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraś ca bṛhadrathaḥ 02,020.022c śreyaso hy avamanyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ 02,020.023a mumukṣamāṇās tvattaś ca na vayaṃ brāhmaṇabruvāḥ 02,020.023c śaurir asmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāv imau 02,020.023d*0239_01 anayor mātuleyaṃ ca kṛṣṇaṃ māṃ viddhi te ripum 02,020.024a tvām āhvayāmahe rājan sthiro yudhyasva māgadha 02,020.024c muñca vā nṛpatīn sarvān mā gamas tvaṃ yamakṣayam 02,020.024d@005_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.024d@005_0001 jarāsaṃdhaḥ 02,020.024d@005_0001 etac chrutvā jarāsaṃdhaḥ kruddho vacanam abravīt 02,020.024d@005_0002 nāhaṃ kaṃsaḥ pralambo vā na bāṇo na ca muṣṭikaḥ 02,020.024d@005_0003 narako nendratapano na keśī na ca pūtanā 02,020.024d@005_0004 na kālayavano vāpi ye tvayā nihatā yudhi 02,020.024d@005_0005 tvaṃ tu gopakulotpanno jātiṃ vai pūrvikāṃ smara 02,020.024d@005_0006 yo 'smadbhayād apakramya sāgarānūpam āśritaḥ 02,020.024d@005_0007 janmabhūmiṃ parityajya madhurāṃ prākṛto yathā 02,020.024d@005_0008 so 'dhunā katthase śaure śaradīva yathā ghanaḥ 02,020.024d@005_0009 adyānṛṇyaṃ kariṣyāmi bhojarājasya dhīmataḥ 02,020.024d@005_0010 jāmātur augrasenasya tvāṃ nihatyādya mādhava 02,020.024d@005_0011 cirakāṅkṣito me saṃgrāmas tvāṃ hantuṃ sasuhṛdgaṇam 02,020.024d@005_0012 diṣṭyā me saphalo yatnaḥ kṛto devaiḥ savāsavaiḥ 02,020.024d@005_0013 klībāv imau ca govinda bhīmasenārjunāv ubhau 02,020.024d@005_0014 hiṃsyāmi yudhi vikramya siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 02,020.024d@005_0014 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.024d@005_0015 tasya roṣābhibhūtasya jarāsaṃdhasya garjataḥ 02,020.024d@005_0016 śrībhagavān 02,020.024d@005_0016 sarvabhūtāni vitresur ye tatrāsan samāgatāḥ 02,020.024d@005_0017 kiṃ garjasi jarāsaṃdha karmaṇā tān samācara 02,020.024d@005_0018 mama nirdeśakartṛbhyāṃ pāṇḍavābhyāṃ nṛpādhama 02,020.024d@005_0019 sāmātyaṃ sasutaṃ cādya ghātayiṣyāmy ahaṃ raṇe 02,020.024d@005_0020 na kathaṃ cana jīvan vai pravekṣyasi purottamam 02,020.025 jarāsaṃdha uvāca 02,020.025a nājitān vai narapatīn aham ādadmi kāṃś cana 02,020.025c jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko 'tra yo na mayā jitaḥ 02,020.026a kṣatriyasyaitad evāhur dharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam 02,020.026c vikramya vaśam ānīya kāmato yat samācaret 02,020.027a devatārtham upākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt 02,020.027c aham adya vimuñceyaṃ kṣātraṃ vratam anusmaran 02,020.028a sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ 02,020.028c dvābhyāṃ tribhir vā yotsye 'haṃ yugapat pṛthag eva vā 02,020.029 vaiśaṃpāyana uvāca 02,020.029a evam uktvā jarāsaṃdhaḥ sahadevābhiṣecanam 02,020.029c ājñāpayat tadā rājā yuyutsur bhīmakarmabhiḥ 02,020.030a sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha 02,020.030c kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasmin yuddha upasthite 02,020.031a yayos te nāmanī loke haṃseti ḍibhaketi ca 02,020.031c pūrvaṃ saṃkathite pumbhir nṛloke lokasatkṛte 02,020.031d*0240_01 niśaśvāsa jarāsaṃdho diṣṭaṃ saṃcintayaṃs tadā 02,020.032a taṃ tu rājan vibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam 02,020.032c smṛtvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramam 02,020.033a satyasaṃdho jarāsaṃdhaṃ bhuvi bhīmaparākramam 02,020.033c bhāgam anyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛd acyutaḥ 02,020.034a nātmanātmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ 02,020.034c brahmaṇo ''jñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ 02,020.034d@006_0000 janamejayaḥ 02,020.034d@006_0001 kimarthaṃ vairiṇāv āstām ubhau tau kṛṣṇamāgadhau 02,020.034d@006_0002 kathaṃ ca nirjitaḥ saṃkhye jarāsaṃdhena mādhavaḥ 02,020.034d@006_0003 kaś ca kaṃso māgadhasya yasya hetoḥ sa vairavān 02,020.034d@006_0004 etad ācakṣva me sarvaṃ vaiśaṃpāyana tattvataḥ 02,020.034d@006_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.034d@006_0005 yādavānām anvavāye vasudevo mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0006 udapadyata vārṣṇeyo hy ugrasenasya mantrabhṛt 02,020.034d@006_0007 ugrasenasya kaṃsas tu babhūva balavān sutaḥ 02,020.034d@006_0008 jyeṣṭho bahūnāṃ kauravya sarvaśastraviśāradaḥ 02,020.034d@006_0009 jarāsaṃdhasya duhitā tasya bhāryātiviśrutā 02,020.034d@006_0010 rājyaśulkena dattā sā jarāsaṃdhena dhīmatā 02,020.034d@006_0011 tadartham ugrasenasya madhurāyāṃ sutas tadā 02,020.034d@006_0012 abhiṣiktas tadāmātyaiḥ sa vai tīvraparākramaḥ 02,020.034d@006_0013 aiśvaryabalamattas tu sa tadā balamohitaḥ 02,020.034d@006_0014 nigṛhya pitaraṃ bhuṅkte tad rājyaṃ mantribhiḥ saha 02,020.034d@006_0015 vasudevasya tat kṛtyaṃ na śṛṇoti sa mandadhīḥ 02,020.034d@006_0016 sa tena saha tad rājyaṃ dharmataḥ paryapālayat 02,020.034d@006_0017 prītimān sa tu daityendro vasudevasya devakīm 02,020.034d@006_0018 uvāha bhāryāṃ sa tadā duhitā devakasya yā 02,020.034d@006_0019 tasyām udvāhyamānāyāṃ rathena janamejaya 02,020.034d@006_0020 upāruroha vārṣṇeyaṃ kaṃso bhūmipatis tadā 02,020.034d@006_0021 tato 'ntarikṣe vāg āsīd devadūtasya kasya cit 02,020.034d@006_0022 vasudevaś ca śuśrāva tāṃ vācaṃ pārthivaś ca saḥ 02,020.034d@006_0023 yām etāṃ vahamāno 'dya kaṃsodvahasi devakīm 02,020.034d@006_0024 asyā yaś cāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyur bhaviṣyati 02,020.034d@006_0025 so 'vatīrya tato rājā khaḍgam uddhṛtya nirmalam 02,020.034d@006_0026 iyeṣa tasyā mūrdhānaṃ chettuṃ paramadurmatiḥ 02,020.034d@006_0027 sa sāntvayaṃs tadā kaṃsaṃ hasan krodhavaśānugam 02,020.034d@006_0028 rājann anunayām āsa vasudevo mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0029 ahiṃsyāṃ pramadām āhuḥ sarvadharmeṣu pārthiva 02,020.034d@006_0030 akasmād abalāṃ nārīṃ hantāsīmām anāgasīm 02,020.034d@006_0031 yac ca te 'tra bhayaṃ rājañ śakyate bādhituṃ tvayā 02,020.034d@006_0032 iyaṃ ca śakyā pālayituṃ samayaś caiva rakṣitum 02,020.034d@006_0033 asyās tvam aṣṭamaṃ garbhaṃ jātamātraṃ mahīpate 02,020.034d@006_0034 vidhvaṃsaya tadā prāptam evaṃ parihṛtaṃ bhavet 02,020.034d@006_0035 evaṃ sa rājā kathito vasudevena bhārata 02,020.034d@006_0036 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.034d@006_0036 tasya tad vacanaṃ cakre śūrasenādhipas tadā 02,020.034d@006_0037 tatas tasyāṃ saṃbabhūvuḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ 02,020.034d@006_0038 jātāñ jātāṃs tu tān sarvāñ jaghāna madhureśvaraḥ 02,020.034d@006_0039 atha tasyāṃ samabhavad baladevas tu saptamaḥ 02,020.034d@006_0040 yāmyayā māyayā taṃ tu yamo rājā viśāṃ pate 02,020.034d@006_0041 devakyā garbham atulaṃ rohiṇyā jaṭhare 'kṣipat 02,020.034d@006_0042 ākṛṣya karṣaṇāt samyak saṃkarṣaṇa iti smṛtaḥ 02,020.034d@006_0043 balaśreṣṭhatayā tasya baladeva iti smṛtaḥ 02,020.034d@006_0044 punas tasyāṃ samabhavad aṣṭamo madhusūdanaḥ 02,020.034d@006_0045 tasya garbhasya rakṣāṃ tu cakre so 'bhyadhikaṃ nṛpaḥ 02,020.034d@006_0046 tataḥ kāle rakṣaṇārthaṃ vasudevasya sātvataḥ 02,020.034d@006_0047 ugraḥ prayuktaḥ kaṃsena sacivaḥ krūrakarmakṛt 02,020.034d@006_0048 vimūḍheṣu prabhāvena bālasyottīrya tatra vai 02,020.034d@006_0049 upāgamya sa ghoṣe tu jagāma samahādyutiḥ 02,020.034d@006_0050 jātamātraṃ vāsudevam athākṛṣya pitā tataḥ 02,020.034d@006_0051 upajahre parikrītāṃ sutāṃ gopasya kasya cit 02,020.034d@006_0052 mumukṣamāṇas taṃ śabdaṃ devadūtasya pārthiva 02,020.034d@006_0053 jaghāna kaṃsas tāṃ kanyāṃ prahasantī jagāma sā 02,020.034d@006_0054 āryeti vāśatī śabdaṃ tasmād āryeti kīrtitā 02,020.034d@006_0055 evaṃ taṃ vañcayitvā ca rājānaṃ sa mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0056 vāsudevaṃ mahātmānaṃ vardhayām āsa gokule 02,020.034d@006_0057 vāsudevo 'pi gopeṣu vavṛdhe 'bjam ivāmbhasi 02,020.034d@006_0058 ajñāyamānaḥ kaṃsena gūḍho 'gnir iva dāruṣu 02,020.034d@006_0059 vipracakre 'tha tān sarvān ballavān madhureśvaraḥ 02,020.034d@006_0060 vardhamāno mahābāhus tejobalasamanvitaḥ 02,020.034d@006_0061 tatas te kliśyamānās tu puṇḍarīkākṣam acyutam 02,020.034d@006_0062 bhayena kāmād apare gaṇaśaḥ paryavārayan 02,020.034d@006_0063 sa tu labdhvā balaṃ rājann ugrasenasya saṃmataḥ 02,020.034d@006_0064 vasudevātmajaḥ sarvabhrātṛbhiḥ sahitaṃ punaḥ 02,020.034d@006_0065 nirjitya yudhi bhojendraṃ hatvā kaṃsaṃ mahābalaḥ 02,020.034d@006_0066 abhyaṣiñcat tato rājya ugrasenaṃ viśāṃ pate 02,020.034d@006_0067 tataḥ śrutvā jarāsaṃdho mādhavena hataṃ yudhi 02,020.034d@006_0068 śūrasenādhipaṃ cakre kaṃsaputraṃ tadā nṛpa 02,020.034d@006_0069 sa sainyaṃ mahad utthāpya vāsudevaṃ prasahya ca 02,020.034d@006_0070 abhyaṣiñcat sutaṃ tatra sutāyā janamejaya 02,020.034d@006_0071 ugrasenaṃ ca vṛṣṇīṃś ca mahābalasamanvitaḥ 02,020.034d@006_0072 sa tatra viprakurute jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,020.034d@006_0073 etad vairaṃ kauraveya jarāsaṃdhasya mādhave 02,020.034d@006_0074 āśāsitārtho rājendra saṃrurodha vinirjitān 02,020.034d@006_0075 pārthivais tair nṛpatibhir yakṣyamāṇaḥ samṛddhimān 02,020.034d@006_0076 devaśreṣṭhaṃ mahādevaṃ kṛttivāsaṃ triyambakam 02,020.034d@006_0077 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathitaṃ bharatarṣabha 02,020.034d@006_0078 yathā tu sa hato rājā bhīmasenena tac chṛṇu 02,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,021.001a tatas taṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ 02,021.001c uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsaṃdham adhokṣajaḥ 02,021.002a trayāṇāṃ kena te rājan yoddhuṃ vitarate manaḥ 02,021.002c asmad anyatameneha sajjībhavatu ko yudhi 02,021.002d*0241_01 tvayā māyāvinā kṛṣṇa na yotsye 'haṃ kadā cana 02,021.002d*0241_02 bhayena me yojitānāṃ yadūnāṃ ca palāyataḥ 02,021.002d*0241_03 arjuno na bhaved yoddhā na ca tulyabalo mama 02,021.002d*0241_04 bhīmaḥ kṣaṇaṃ kṣaṇārdhaṃ vā kṣamaḥ syād iti me puraḥ 02,021.003a evam uktaḥ sa kṛṣṇena yuddhaṃ vavre mahādyutiḥ 02,021.003c jarāsaṃdhas tato rājan bhīmasenena māgadhaḥ 02,021.003d*0242_01 na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklavacetasā 02,021.003d*0242_02 mathurāṃ svapurīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ 02,021.003d*0242_03 ayaṃ tu vayasātulyo nātisattvo na me samaḥ 02,021.003d*0242_04 arjuno no bhaved yoddhā bhīmas tulyabalo mama 02,021.003d*0242_05 ity uktvā bhīmasenāya pradāya mahatīṃ gadām 02,021.003d*0242_06 dvitīyāṃ svayam ādāya nirjagāma purād bahiḥ 02,021.003d*0243_01 ādāya rocanāṃ mālāṃ māṅgalyāny aparāṇi ca 02,021.004a dhārayann agadān mukhyān nirvṛtīr vedanāni ca 02,021.004c upatasthe jarāsaṃdhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ 02,021.004d*0244_01 arjunaṃ vāsudevaṃ ca varjayām āsa māgadhaḥ 02,021.004d*0244_02 matvā devaṃ gopa iti bālo 'rjunam iti sma ha 02,021.005a kṛtasvastyayano vidvān brāhmaṇena yaśasvinā 02,021.005c samanahyaj jarāsaṃdhaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 02,021.006a avamucya kirīṭaṃ sa keśān samanumṛjya ca 02,021.006c udatiṣṭhaj jarāsaṃdho velātiga ivārṇavaḥ 02,021.007a uvāca matimān rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam 02,021.007c bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam 02,021.007d*0245_01 kṣetrodaye tataḥ kṛṣṇa bālo 'yam anujo 'rjunaḥ 02,021.008a evam uktvā jarāsaṃdho bhīmasenam ariṃdamaḥ 02,021.008c pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ balir ivāsuraḥ 02,021.009a tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī 02,021.009c bhīmaseno jarāsaṃdham āsasāda yuyutsayā 02,021.010a tatas tau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ 02,021.010c vīrau paramasaṃhṛṣṭāv anyonyajayakāṅkṣiṇau 02,021.010d@007_0001 karagrahaṇapūrvaṃ tu kṛtvā pādābhivandanam 02,021.010d@007_0002 kakṣaiḥ kakṣāṃ vidhunvānāv āsphoṭaṃ tatra cakratuḥ 02,021.010d@007_0003 skandhe dorbhyāṃ samāhatya nihatya ca muhur muhuḥ 02,021.010d@007_0004 aṅgam aṅgaiḥ samāśliṣya punar āsphālanaṃ vibho 02,021.010d@007_0005 citrahastādikaṃ kṛtvā kakṣābandhaṃ ca cakratuḥ 02,021.010d@007_0006 galagaṇḍābhighātena sasphuliṅgena cāśanim 02,021.010d@007_0007 bāhupāśādikaṃ kṛtvā pādāhataśirāv ubhau 02,021.010d@007_0008 urohastaṃ tataś cakre pūrṇakumbhau prayujya tau 02,021.010d@007_0009 karasaṃpīḍanaṃ kṛtvā garjantau vāraṇāv iva 02,021.010d@007_0010 nardantau meghasaṃkāśau bāhupraharaṇāv ubhau 02,021.010d@007_0011 talenāhanyamānau tu anyonyaṃ kṛtavīkṣaṇau 02,021.010d@007_0012 siṃhāv iva susaṃskruddhāv ākṛṣyākṛṣya yudhyatām 02,021.010d@007_0013 aṅgenāṅgaṃ samāpīḍya bāhubhyām ubhayor api 02,021.010d@007_0014 āvṛtya bāhubhiś cāpi udaraṃ ca pracakratuḥ 02,021.010d@007_0015 ubhau kaṭyāṃ supārśve tu takṣavantau ca śikṣitau 02,021.010d@007_0016 adhohastaṃ svakaṇṭhe tūdarasyorasi cākṣipat 02,021.010d@007_0017 sarvātikrāntamaryādaṃ pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ 02,021.010d@007_0018 saṃpūrṇamūrchāṃ bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ 02,021.010d@007_0019 tṛṇapīḍaṃ yathākāmaṃ pūrṇayogaṃ samuṣṭikam 02,021.010d@007_0020 evamādīni yuddhāni prakurvantau parasparam 02,021.010d@007_0021 tayor yuddhaṃ tato draṣṭuṃ sametāḥ puravāsinaḥ 02,021.010d@007_0022 brāhmaṇā vaṇijaś caiva kṣatriyāś ca sahasraśaḥ 02,021.010d@007_0023 śūdrāś ca naraśārdūla striyo vṛddhāś ca sarvaśaḥ 02,021.010d@007_0024 nirantaram abhūt tatra janaughair abhisaṃvṛtam 02,021.011a tayor atha bhujāghātān nigrahapragrahāt tathā 02,021.011c āsīt subhīmasaṃhrādo vajraparvatayor iva 02,021.012a ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāv ubhau 02,021.012b*0246_01 anyonyaṃ tau karatalair yodhayām āsatur bhṛśam 02,021.012c anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau 02,021.012d*0247_01 śirobhir iva tau meṣau vṛkṣair iva niśācarau 02,021.012d*0247_02 padair iva śubhāv aśvau tuṇḍābhyāṃ tittirāv iva 02,021.013a tad bhīmam utsārya janaṃ yuddham āsīd upahvare 02,021.013c balinoḥ saṃyuge rājan vṛtravāsavayor iva 02,021.014a prakarṣaṇākarṣaṇābhyām abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ 02,021.014c ākarṣetāṃ tathānyonyaṃ jānubhiś cābhijaghnatuḥ 02,021.015a tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam 02,021.015c pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 02,021.015d*0248_01 tato bhīmaṃ jarāsaṃdho jaghānorasi muṣṭinā 02,021.015d*0248_02 bhīmo 'pi taṃ jarāsaṃdhaṃ vakṣasy abhijaghāna ha 02,021.016a vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau 02,021.016c bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva 02,021.017a kārttikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame 'hani 02,021.017b*0249_01 tadā tad yuddham abhavad dināni daśa pañca ca 02,021.017c anārataṃ divārātram aviśrāntam avartata 02,021.017d*0250_01 ghoraṃ vismāpanakaram abhūt pañcadaśe 'hani 02,021.018a tad vṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ 02,021.018b*0251_01 gātraṃ gātreṇa saṃpīḍya viśrāmam agamad dvayoḥ 02,021.018b*0251_02 vāyunā hy amṛtaśvāsād āpyāyata vṛkodaraḥ 02,021.018c caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt 02,021.019a taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañ janārdanaḥ 02,021.019c uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ saṃbodhayann iva 02,021.019d*0252_01 samayuddhe nṛṇāṃ madhyāt pāṭayan bodhayann iva 02,021.019d*0253_01 śatror janmamṛtī vidvāñ jīvitaṃ ca jarākṛtam 02,021.019d*0253_02 pārtham āpyāyayan svena tejasācintayad dhariḥ 02,021.019d*0253_03 saṃcintyārivadhopāyaṃ bhīmasyāmoghadarśanaḥ 02,021.019d*0253_04 darśayām āsa viṭapaṃ pāṭayann iva saṃjñayā 02,021.020a klāntaḥ śatrur na kaunteya labhyaḥ pīḍayituṃ raṇe 02,021.020c pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyāj jīvitam ātmanaḥ 02,021.021a tasmāt te naiva kaunteya pīḍanīyo narādhipaḥ 02,021.021c samam etena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha 02,021.022a evam uktaḥ sa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā 02,021.022c jarāsaṃdhasya tad randhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe 02,021.023a tatas tam ajitaṃ jetuṃ jarāsaṃdhaṃ vṛkodaraḥ 02,021.023c saṃrabhya balināṃ mukhyo jagrāha kurunandanaḥ 02,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,022.001a bhīmasenas tataḥ kṛṣṇam uvāca yadunandanam 02,022.001c buddhim āsthāya vipulāṃ jarāsaṃdhajighāṃsayā 02,022.002a nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syād anurodhitum 02,022.002c prāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā 02,022.003a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaram 02,022.003c tvarayan puruṣavyāghro jarāsaṃdhavadhepsayā 02,022.004a yat te daivaṃ paraṃ sattvaṃ yac ca te mātariśvanaḥ 02,022.004c balaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tad adya naḥ 02,022.004d*0254_01 bale tubhyaṃ mahābāho tam imaṃ jahi māgadham 02,022.004d*0255_01 tavaiṣa vadhyo durbuddhir jarāsaṃdho mahārathaḥ 02,022.004d*0255_02 ity antarikṣe tv aśrauṣaṃ yadā vāyur apohyate 02,022.004d*0255_03 gomante parvataśreṣṭhe yenaiṣa parimokṣitaḥ 02,022.004d*0255_04 baladevabhujaṃ prāpya ko 'nyo jīveta māgadhāt 02,022.004d*0255_05 tad asya mṛtyur vihitas tvad ṛte na mahābala 02,022.004d*0255_06 vāyuṃ cintya mahābāho jahi tvaṃ magadhādhipam 02,022.004d*0255_07 evam uktas tadā bhīmo manasā cintya mārutam 02,022.004d*0255_08 janārdanaṃ namasyaiva pariṣvajya ca phalgunam 02,022.005a evam uktas tadā bhīmo jarāsaṃdham ariṃdamaḥ 02,022.005c utkṣipya bhrāmayad rājan balavantaṃ mahābalaḥ 02,022.006a bhrāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabha 02,022.006c babhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca 02,022.006d*0256_01 kare gṛhītvā caraṇaṃ dvedhā cakre mahābalaḥ 02,022.007a tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ 02,022.007c abhavat tumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ 02,022.007d*0257_01 sa vāmapādaṃ saṃkṛṣya gṛhītvā dakṣiṇe mahe 02,022.007d*0257_02 dvidhā cakāra taṃ pārtho jarāsaṃdhaṃ mahābalam 02,022.008a vitresur māgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāś ca susruvuḥ 02,022.008c bhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha 02,022.009a kiṃ nu svid dhimavān bhinnaḥ kiṃ nu svid dīryate mahī 02,022.009c iti sma māgadhā jajñur bhīmasenasya nisvanāt 02,022.009d*0258_01 gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayām āsa bhūtale 02,022.009d*0258_02 ekaṃ pādaṃ padākramya dorbhyām anyaṃ pragṛhya ca 02,022.009d*0258_03 gudataḥ pāṭayām āsa śākhām iva mahāgajaḥ 02,022.009d*0258_04 ekapādoruvṛṣaṇakaṭihṛtpṛṣṭhanāsike 02,022.009d*0258_05 ekabāhvakṣibhrūkarṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ 02,022.009d@008_0001 vīkṣya bhīmaṃ tataḥ kṛṣṇo naḷaṃ jagrāha pāṇinā 02,022.009d@008_0002 dvidhā vyatilikhat taṃ tu jarāsaṃdhavadhaṃ prati 02,022.009d@008_0003 tatas tv ājñāya tasyai * * * * * * * * * 02,022.009d@008_0004 * * * * * * * * traṃ prākṣipad vinanāda ca 02,022.009d@008_0005 punaḥ saṃdhāya tu tadā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,022.009d@008_0006 bhīmena saha saṃgamya bāhuyuddhaṃ cakāra ha 02,022.009d@008_0007 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 02,022.009d@008_0008 sarvalokakṣayakaraṃ sarva * * * * * * 02,022.009d@008_0009 * * * * * * * * * * * * dya mādhavaḥ 02,022.009d@008_0010 vyatyasya prākṣipat tat tu jarāsaṃdhavadhepsayā 02,022.009d@008_0011 bhīmasenas tadājñātvā nirbibheda ca māgadham 02,022.009d@008_0012 dvidhā vyatyasya pādena prākṣipac ca nanāda ha 02,022.009d@008_0013 śuṣkamāṃsāsthimedosṛg bhinnamastakapiṇḍakaḥ 02,022.009d@008_0014 śavabhūtas tadā rājan piṇḍīkṛta ivābabhau 02,022.010a tato rājakuladvāri prasuptam iva taṃ nṛpam 02,022.010c rātrau parāsum utsṛjya niścakramur ariṃdamāḥ 02,022.011a jarāsaṃdharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinam 02,022.011c āropya bhrātarau caiva mokṣayām āsa bāndhavān 02,022.012a te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ 02,022.012c rājānaś cakrur āsādya mokṣitā mahato bhayāt 02,022.013a akṣataḥ śastrasaṃpanno jitāriḥ saha rājabhiḥ 02,022.013c ratham āsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt 02,022.013d*0259_01 uṣṭrāṇāṃ śatasāhasraṃ vāhayitvā dhanaṃ bahu 02,022.013d*0259_02 mahārhāṇi ca ratnāni rajataṃ kāñcanaṃ tathā 02,022.013d*0259_03 sahadevaṃ pratiṣṭhāpya svādhīnaṃ ca girivraje 02,022.013d*0259_04 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ nirjagāma girivrajāt 02,022.014a yaḥ sa sodaryavān nāma dviyodhaḥ kṛṣṇasārathiḥ 02,022.014c abhyāsaghātī saṃdṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ 02,022.015a bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyām āsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ 02,022.015c śuśubhe rathavaryo 'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ 02,022.016a śakraviṣṇū hi saṃgrāme ceratus tārakāmaye 02,022.016c rathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā 02,022.016d*0260_01 evam etau mahābāhū tadā duṣkarakāriṇau 02,022.016d*0260_02 kṛṣṇapraṇītau loke 'smin rathe ko draṣṭum arhati 02,022.016d*0260_03 ity avocan vrajantaṃ taṃ jarāsaṃdhapurālayāḥ 02,022.016d*0260_04 vāsudevaṃ naraśreṣṭhaṃ yuktaṃ vātajavair hayaiḥ 02,022.017a taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā 02,022.017c meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā 02,022.018a yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīr nava 02,022.018c taṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ 02,022.019a tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā 02,022.019c rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ 02,022.020a hayair divyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave 02,022.020c adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata 02,022.021a asaṅgī devavihitas tasmin rathavare dhvajaḥ 02,022.021c yojanād dadṛśe śrīmān indrāyudhasamaprabhaḥ 02,022.022a cintayām āsa kṛṣṇo 'tha garutmantaṃ sa cābhyayāt 02,022.022c kṣaṇe tasmin sa tenāsīc caityayūpa ivocchritaḥ 02,022.023a vyāditāsyair mahānādaiḥ saha bhūtair dhvajālayaiḥ 02,022.023c tasthau rathavare tasmin garutmān pannagāśanaḥ 02,022.024a durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhau 02,022.024c āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ 02,022.025a na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiś cāpi na riṣyate 02,022.025c divyo dhvajavaro rājan dṛśyate devamānuṣaiḥ 02,022.026a tam āsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanam 02,022.026c niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ 02,022.027a yaṃ lebhe vāsavād rājā vasus tasmād bṛhadrathaḥ 02,022.027c bṛhadrathāt krameṇaiva prāpto bārhadrathaṃ nṛpam 02,022.028a sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇas tataḥ 02,022.028c girivrajād bahis tasthau same deśe mahāyaśāḥ 02,022.029a tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayus tadā 02,022.029c brāhmaṇapramukhā rājan vidhidṛṣṭena karmaṇā 02,022.030a bandhanād vipramuktāś ca rājāno madhusūdanam 02,022.030c pūjayām āsur ūcuś ca sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,022.031a naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana 02,022.031c bhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam 02,022.032a jarāsaṃdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām 02,022.032c rājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yad idaṃ kṛtam adya te 02,022.033a viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe 02,022.033c diṣṭyā mokṣād yaśo dīptam āptaṃ te puruṣottama 02,022.034a kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabha 02,022.034c kṛtam ity eva taj jñeyaṃ nṛpair yady api duṣkaram 02,022.035a tān uvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ 02,022.035c yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratum āhartum icchati 02,022.036a tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ 02,022.036c sarvair bhavadbhir yajñārthe sāhāyyaṃ dīyatām iti 02,022.037a tataḥ pratītamanasas te nṛpā bharatarṣabha 02,022.037c tathety evābruvan sarve pratijajñuś ca tāṃ giram 02,022.038a ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakrus te pṛthivīśvarāḥ 02,022.038c kṛcchrāj jagrāha govindas teṣāṃ tadanukampayā 02,022.039a jarāsaṃdhātmajaś caiva sahadevo mahārathaḥ 02,022.039c niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam 02,022.040a sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥ 02,022.040c sahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevam upasthitaḥ 02,022.040d@009_0000 sahadevaḥ 02,022.040d@009_0001 yat kṛtaṃ puruṣavyāghra mama pitrā janārdana 02,022.040d@009_0002 tat te hṛdi mahābāho na kāryaṃ puruṣottama 02,022.040d@009_0003 tvāṃ prapanno 'smi govinda prasādaṃ kuru me prabho 02,022.040d@009_0004 pitur icchāmi saṃskāraṃ kartuṃ devakinandana 02,022.040d@009_0005 tvatto 'bhyanujñāṃ saṃprāpya bhīmasenāt tathārjunāt 02,022.040d@009_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 02,022.040d@009_0006 nirbhayo vicariṣyāmi yathākāmaṃ yathāsukham 02,022.040d@009_0007 evaṃ vijñāpyamānasya sahadevasya māriṣa 02,022.040d@009_0008 prahṛṣṭo devakīputraḥ pāṇḍavau ca mahārathau 02,022.040d@009_0009 kriyatāṃ saṃskriyā rājan pitus ta iti cābruvan 02,022.040d@009_0010 tac chrutvā vāsudevasya pārthayoś ca māgadhaḥ 02,022.040d@009_0011 praviśya nagaraṃ tūrṇaṃ saha mantribhir apy uta 02,022.040d@009_0012 citāṃ candanakāṣṭhaiś ca kāleyasaralais tathā 02,022.040d@009_0013 kālāgurusugandhaiś ca tailaiś ca vividhair api 02,022.040d@009_0014 ghṛtadhārākṣataiś caiva sumanobhiś ca māgadham 02,022.040d@009_0015 samantād avakīryanta dahyantaṃ magadhādhipam 02,022.040d@009_0016 udakaṃ tasya cakre 'tha sahadevaḥ sahānujaḥ 02,022.040d@009_0017 kṛtvā pituḥ svargagatiṃ niryayau yatra keśavaḥ 02,022.040d@009_0018 pāṇḍavau ca mahābhāgau bhīmasenārjunāv ubhau 02,022.040d@009_0019 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam 02,022.040d@009_0020 ime ratnāni bhūrīṇi gojāvimahiṣādayaḥ 02,022.040d@009_0021 hastino 'śvāś ca govinda vāsāṃsi vividhāni ca 02,022.040d@009_0022 dīyatāṃ dharmarājāya yathā vā manyate bhavān 02,022.041a bhayārtāya tatas tasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadā 02,022.041b*0261_01 ādade 'sya mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ 02,022.041b*0262_01 **** **** sahadevaṃ janārdanaḥ 02,022.041b*0262_02 magadhānāṃ mahīpālaṃ 02,022.041c abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā 02,022.042a gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥ 02,022.042c viveśa rājā matimān punar bārhadrathaṃ puram 02,022.042d*0263_01 abhiṣikto mahābāhur jārāsaṃdhir mahātmabhiḥ 02,022.042d*0264_01 pārthābhyāṃ sahitaḥ kṛṣṇaḥ sarvaiś ca vasudhādhipaiḥ 02,022.042d*0264_02 yathāvayaḥ samāgamya visasarja narādhipān 02,022.042d*0264_03 visṛjya sarvān nṛpatīn rājasūye mahātmabhiḥ 02,022.042d*0264_04 āgantavyaṃ bhavadbhis tu dharmarājapriyepsubhiḥ 02,022.042d*0264_05 evam uktvā mādhavena sarve te vasudhādhipāḥ 02,022.042d*0264_06 evam astv iti cāpy uktvā sametāḥ parayā mudā 02,022.042d*0264_07 bhīmārjunahṛṣīkeśāḥ prahṛṣṭāḥ prayayuḥ saha 02,022.042d*0264_08 ratnāny ādāya bhūrīṇi jvalanto ripusūdanāḥ 02,022.043a kṛṣṇas tu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā jvalan 02,022.043c ratnāny ādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ 02,022.044a indraprastham upāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ 02,022.044c sametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo 'bhyabhāṣata 02,022.045a diṣṭyā bhīmena balavāñ jarāsaṃdho nipātitaḥ 02,022.045c rājāno mokṣitāś ceme bandhanān nṛpasattama 02,022.046a diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayau 02,022.046c punaḥ svanagaraṃ prāptāv akṣatāv iti bhārata 02,022.047a tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ 02,022.047c bhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje 02,022.048a tataḥ kṣīṇe jarāsaṃdhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayam 02,022.048c ajātaśatrur āsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha 02,022.048d@010_0001 hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyaṃ janārdanam abhāṣata 02,022.048d@010_0002 tvāṃ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ 02,022.048d@010_0003 māgadho 'sau balonmatto jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,022.048d@010_0004 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ prāpsyāmi vigatajvaraḥ 02,022.048d@010_0005 tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana 02,022.048d@010_0006 pītaṃ pṛthivyāṃ kruddhena yaśas te puruṣottama 02,022.048d@010_0007 jarāsaṃdhavadhenaiva prāptās te vipulāḥ śriyaḥ 02,022.048d@010_0008 evaṃ saṃbhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṃ prabho 02,022.048d@010_0009 pratigṛhya tu govindo jarāsaṃdhasya taṃ ratham 02,022.048d@010_0010 prahṛṣṭas tasya mumude phalgunena janārdanaḥ 02,022.048d@010_0011 prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ 02,022.049a yathāvayaḥ samāgamya rājabhis taiś ca pāṇḍavaḥ 02,022.049c satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān 02,022.050a yudhiṣṭhirābhyanujñātās te nṛpā hṛṣṭamānasāḥ 02,022.050c jagmuḥ svadeśāṃs tvaritā yānair uccāvacais tataḥ 02,022.051a evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhir janārdanaḥ 02,022.051c pāṇḍavair ghātayām āsa jarāsaṃdham ariṃ tadā 02,022.052a ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvam ariṃdamaḥ 02,022.052c dharmarājam anujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata 02,022.053a subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phalgunaṃ yamajau tathā 02,022.053c dhaumyam āmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati 02,022.053d*0265_01 pāṇḍavair anudhāvadbhir yudhiṣṭhirapurogamaiḥ 02,022.053d*0265_02 harṣeṇa mahatā yuktaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ 02,022.053d*0265_03 jagāma hṛṣṭaḥ kṛṣṇas tu punar dvāravatīṃ purīm 02,022.054a tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā 02,022.054c dharmarājavisṛṣṭena divyenānādayan diśaḥ 02,022.055a tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha 02,022.055c pradakṣiṇam akurvanta kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 02,022.056a tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane 02,022.056c jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñām abhayadās tadā 02,022.057a saṃvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata 02,022.057c draupadyāḥ pāṇḍavā rājan parāṃ prītim avardhayan 02,022.058a tasmin kāle tu yad yuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitam 02,022.058c tad rājā dharmataś cakre rājyapālanakīrtimān 02,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,023.001a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī 02,023.001c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,023.001d*0266_01 ṛṣes tad vacanaṃ cintya niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ 02,023.001d*0266_02 dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kartum icchan paraṃtapaḥ 02,023.001d*0266_03 tasyeṅgitajño bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 02,023.001d*0266_04 saṃvivartayiṣuḥ kāmaṃ pāvakāt pākaśāsaniḥ 02,023.002a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam 02,023.002c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam 02,023.002d@011_0001 etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājaḥ sahānujaḥ 02,023.002d@011_0002 prahṛṣṭo mantribhiś caiva vyāsadhaumyādibhiḥ saha 02,023.002d@011_0003 tato vyāso mahābuddhir uvācedaṃ vaco 'rjunam 02,023.002d@011_0004 sādhu sādhv iti kaunteya diṣṭyā te buddhir īdṛśī 02,023.002d@011_0005 pṛthivīm akhilāṃ jetum eko vyavasito bhavān 02,023.002d@011_0006 dhanyaḥ pāṇḍur mahīpālo yasya putras tvam īdṛśaḥ 02,023.002d@011_0007 sarvaṃ prāpsyati rājendro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.002d@011_0008 tvadvīryeṇa sa dharmātmā sārvabhaumatvam eṣyati 02,023.002d@011_0009 tvadbāhubalam āśritya rājasūyam avāpsyati 02,023.002d@011_0010 sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca 02,023.002d@011_0011 yamayoś caiva vīryeṇa sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ 02,023.002d@011_0012 tasmād diśaṃ devaguptām udīcīṃ gaccha phalguna 02,023.002d@011_0013 śakto bhavān surāñ jitvā ratnāny āhartum ojasā 02,023.002d@011_0014 prācīṃ bhīmo balaślāghī prayātu bharatarṣabha 02,023.002d@011_0015 yāmyāṃ tatra diśaṃ yātu sahadevo mahārathaḥ 02,023.002d@011_0016 pratīcīṃ nakulo gantā varuṇenābhipālitām 02,023.002d@011_0017 eṣā me naiṣṭhikī buddhiḥ kriyatāṃ bharatarṣabhāḥ 02,023.002d@011_0018 śrutvā vyāsavaco hṛṣṭās tam ūcuḥ pāṇḍunandanāḥ 02,023.002d@011_0019 evam astu muniśreṣṭha yathājñāpayasi prabho 02,023.002d@011_0020 te 'py anujñāpya rājānaṃ sainyena mahatā vṛtāḥ 02,023.003a tatra kṛtyam ahaṃ manye kośasyāsya vivardhanam 02,023.003c karam āhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvān nṛpottama 02,023.004a vijayāya prayāsyāmi diśaṃ dhanadarakṣitām 02,023.004b*0267_01 sarve vāyupravegāś ca sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 02,023.004c tithāv atha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive 02,023.005a dhanaṃjayavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,023.005c snigdhagambhīranādinyā taṃ girā pratyabhāṣata 02,023.006a svasti vācyārhato viprān prayāhi bharatarṣabha 02,023.006c durhṛdām apraharṣāya suhṛdāṃ nandanāya ca 02,023.006e vijayas te dhruvaṃ pārtha priyaṃ kāmam avāpnuhi 02,023.007a ity uktaḥ prayayau pārthaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 02,023.007c agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā 02,023.008a tathaiva bhīmaseno 'pi yamau ca puruṣarṣabhau 02,023.008c sasainyāḥ prayayuḥ sarve dharmarājābhipūjitāḥ 02,023.009a diśaṃ dhanapater iṣṭām ajayat pākaśāsaniḥ 02,023.009c bhīmasenas tathā prācīṃ sahadevas tu dakṣiṇām 02,023.010a pratīcīṃ nakulo rājan diśaṃ vyajayad astravit 02,023.010c khāṇḍavaprastham adhyāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,023.010d*0268_01 āsīt paramayā lakṣmyā suhṛdgaṇavṛtaḥ prabhuḥ 02,023.011 janamejaya uvāca 02,023.011a diśām abhijayaṃ brahman vistareṇānukīrtaya 02,023.011c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 02,023.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,023.012a dhanaṃjayasya vakṣyāmi vijayaṃ pūrvam eva te 02,023.012c yaugapadyena pārthair hi vijiteyaṃ vasuṃdharā 02,023.012d*0269_01 avāpya rājā rājyārdhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.012d*0269_02 mahattve rājaśabdasya manaś cakre mahāmanāḥ 02,023.012d*0269_03 tadā kṣatraṃ viditvāsya pṛthivīvijayaṃ prati 02,023.012d*0269_04 amarṣāt pārthivendrās te taṃ sameyur yuyutsavaḥ 02,023.012d*0269_05 tat sametya bhuvaḥ kṣatraṃ rathanāgāśvapattimat 02,023.012d*0269_06 abhyayāt pārthivaṃ jiṣṇuṃ moghīkartuṃ janādhipa 02,023.012d*0269_07 tat pārthaḥ pārthivaṃ kṣatraṃ yuyutsuḥ paramāhave 02,023.012d*0269_08 pratyudyayau mahābāhus tarasā pākaśāsaniḥ 02,023.012d*0269_09 tad bhagnaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ pārthenākliṣṭakarmaṇā 02,023.012d*0269_10 vāyuneva ghanānīkaṃ moghībhūtaṃ yayau diśaḥ 02,023.012d*0269_11 taj jitvā pārthivaṃ kṣatraṃ samare paravīrahā 02,023.012d*0269_12 yayau tadā vaśe kartum udīcīṃ pāṇḍunandanaḥ 02,023.013a pūrvaṃ kuṇindaviṣaye vaśe cakre mahīpatīn 02,023.013c dhanaṃjayo mahābāhur nātitīvreṇa karmaṇā 02,023.013d*0270_01 tenaiva sahitaḥ prāyāj jiṣṇuḥ sālvapuraṃ prati 02,023.013d*0270_02 sa sālvapuram āsādya sālvarājaṃ dhanaṃjayaḥ 02,023.013d*0270_03 vikrameṇogradhanvānaṃ vaśe cakre mahāmanāḥ 02,023.013d*0270_04 taṃ pārthaḥ sahasā jitvā dyumatsenaṃ dhaneśvaram 02,023.013d*0270_05 kṛtvānusainikaṃ prāyāt kaṭadeśam ariṃdamaḥ 02,023.013d*0270_06 tatra pāpajitaṃ jiṣṇuḥ sunābhaṃ vasudhādhipam 02,023.013d*0270_07 vikrameṇa vaśe kṛtvā kṛtavān anusainikam 02,023.014a ānartān kālakūṭāṃś ca kuṇindāṃś ca vijitya saḥ 02,023.014c sumaṇḍalaṃ pāpajitaṃ kṛtavān anusainikam 02,023.015a sa tena sahito rājan savyasācī paraṃtapaḥ 02,023.015c vijigye sakalaṃ dvīpaṃ prativindhyaṃ ca pārthivam 02,023.016a sakaladvīpavāsāṃś ca saptadvīpe ca ye nṛpāḥ 02,023.016b*0271_01 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā 02,023.016c arjunasya ca sainyānāṃ vigrahas tumulo 'bhavat 02,023.017a sa tān api maheṣvāso vijitya bharatarṣabha 02,023.017c tair eva sahitaḥ sarvaiḥ prāgjyotiṣam upādravat 02,023.018a tatra rājā mahān āsīd bhagadatto viśāṃ pate 02,023.018c tenāsīt sumahad yuddhaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,023.019a sa kirātaiś ca cīnaiś ca vṛtaḥ prāgjyotiṣo 'bhavat 02,023.019c anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ 02,023.020a tataḥ sa divasān aṣṭau yodhayitvā dhanaṃjayam 02,023.020b*0272_01 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ bhagadattaḥ parājitaḥ 02,023.020b*0272_02 pārthasāyakanunnas tu vihvalāṅgo bhṛśāturaḥ 02,023.020c prahasann abravīd rājā saṃgrāme vigataklamaḥ 02,023.021a upapannaṃ mahābāho tvayi pāṇḍavanandana 02,023.021c pākaśāsanadāyāde vīryam āhavaśobhini 02,023.022a ahaṃ sakhā surendrasya śakrād anavamo raṇe 02,023.022c na ca śaknomi te tāta sthātuṃ pramukhato yudhi 02,023.023a kim īpsitaṃ pāṇḍaveya brūhi kiṃ karavāṇi te 02,023.023c yad vakṣyasi mahābāho tat kariṣyāmi putraka 02,023.024 arjuna uvāca 02,023.024a kurūṇām ṛṣabho rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.024b*0273_01 dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ 02,023.024c tasya pārthivatām īpse karas tasmai pradīyatām 02,023.025a bhavān pitṛsakhā caiva prīyamāṇo mayāpi ca 02,023.025c tato nājñāpayāmi tvāṃ prītipūrvaṃ pradīyatām 02,023.026 bhagadatta uvāca 02,023.026a kuntīmātar yathā me tvaṃ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,023.026b*0274_01 sa tatra satkṛtas tena māsam uṣya dhanaṃjayaḥ 02,023.026b*0274_02 udakprācyāṃ vinirjitya prāyād rāmagiriṃ prati 02,023.026b*0274_03 tato rāmagiriṃ jitvā tathā bhuvanaparvatam 02,023.026b*0274_04 anyān api vaśe cakre tarasā pākaśāsaniḥ 02,023.026c sarvam etat kariṣyāmi kiṃ cānyat karavāṇi te 02,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,024.001a taṃ vijitya mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 02,024.001c prayayāv uttarāṃ tasmād diśaṃ dhanadapālitām 02,024.001d*0275_01 evam uktaḥ pratyuvāca bhagadattaṃ dhanaṃjayaḥ 02,024.001d*0275_02 anenaiva kṛtaṃ sarvaṃ bhaviṣyaty anujānatā 02,024.002a antargiriṃ ca kaunteyas tathaiva ca bahirgirim 02,024.002c tathoparigiriṃ caiva vijigye puruṣarṣabhaḥ 02,024.003a vijitya parvatān sarvān ye ca tatra narādhipāḥ 02,024.003c tān vaśe sthāpayitvā sa ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,024.004a tair eva sahitaḥ sarvair anurajya ca tān nṛpān 02,024.004c kulūtavāsinaṃ rājan bṛhantam upajagmivān 02,024.005a mṛdaṅgavaranādena rathanemisvanena ca 02,024.005c hastināṃ ca ninādena kampayan vasudhām imām 02,024.006a tato bṛhantas taruṇo balena caturaṅgiṇā 02,024.006c niṣkramya nagarāt tasmād yodhayām āsa pāṇḍavam 02,024.007a sumahān saṃnipāto 'bhūd dhanaṃjayabṛhantayoḥ 02,024.007c na śaśāka bṛhantas tu soḍhuṃ pāṇḍavavikramam 02,024.008a so 'viṣahyatamaṃ jñātvā kaunteyaṃ parvateśvaraḥ 02,024.008c upāvartata durmedhā ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,024.008d*0276_01 upacāracchalenāsau pradadau saṃcitān vasūn 02,024.008d*0276_02 arbudaṃ kuñjarāṇāṃ ca nyarbudaṃ vājināṃ tathā 02,024.008d*0276_03 tatas tenaiva sahitaḥ kaulūtena dhanaṃjayaḥ 02,024.009a sa tad rājyam avasthāpya kulūtasahito yayau 02,024.009c senābindum atho rājan rājyād āśu samākṣipat 02,024.010a modāpuraṃ vāmadevaṃ sudāmānaṃ susaṃkulam 02,024.010c kulūtān uttarāṃś caiva tāṃś ca rājñaḥ samānayat 02,024.011a tatrasthaḥ puruṣair eva dharmarājasya śāsanāt 02,024.011c vyajayad dhanaṃjayo rājan deśān pañca pramāṇataḥ 02,024.012a sa divaḥprastham āsādya senābindoḥ puraṃ mahat 02,024.012c balena caturaṅgeṇa niveśam akarot prabhuḥ 02,024.013a sa taiḥ parivṛtaḥ sarvair viṣvagaśvaṃ narādhipam 02,024.013c abhyagacchan mahātejāḥ pauravaṃ puruṣarṣabhaḥ 02,024.014a vijitya cāhave śūrān pārvatīyān mahārathān 02,024.014c dhvajinyā vyajayad rājan puraṃ pauravarakṣitam 02,024.014d*0277_01 mahatā tatra sainyena pramathyat kurunandanaḥ 02,024.014d*0277_02 urasāvalinaṃ caiva romāṇaṃ ca raṇe 'kṣipat 02,024.015a pauravaṃ tu vinirjitya dasyūn parvatavāsinaḥ 02,024.015a*0278_01 **** **** senābinduṃ ca tatpure 02,024.015a*0278_02 nyadhāpayad ameyātmā 02,024.015c gaṇān utsavasaṃketān ajayat sapta pāṇḍavaḥ 02,024.016a tataḥ kāśmīrakān vīrān kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 02,024.016c vyajayal lohitaṃ caiva maṇḍalair daśabhiḥ saha 02,024.017a tatas trigartān kaunteyo dārvān kokanadāś ca ye 02,024.017c kṣatriyā bahavo rājann upāvartanta sarvaśaḥ 02,024.018a abhisārīṃ tato ramyāṃ vijigye kurunandanaḥ 02,024.018c uraśāvāsinaṃ caiva rocamānaṃ raṇe 'jayat 02,024.019a tataḥ siṃhapuraṃ ramyaṃ citrāyudhasurakṣitam 02,024.019c prāmathad balam āsthāya pākaśāsanir āhave 02,024.020a tataḥ suhmāṃś ca colāṃś ca kirīṭī pāṇḍavarṣabhaḥ 02,024.020c sahitaḥ sarvasainyena prāmathat kurunandanaḥ 02,024.021a tataḥ paramavikrānto bāhlīkān kurunandanaḥ 02,024.021c mahatā parimardena vaśe cakre durāsadān 02,024.022a gṛhītvā tu balaṃ sāraṃ phalgu cotsṛjya pāṇḍavaḥ 02,024.022c daradān saha kāmbojair ajayat pākaśāsaniḥ 02,024.022d*0279_01 yavanāṃś ca mahārāja śakāṃś ca vyajayad yudhi 02,024.022d*0279_02 kirātān sabhayān kharvān khalān kācān bahuvṛtān 02,024.022d*0279_03 nīrān utpāsikāṃś caiva mlecchāṃś cānyān sahasraśaḥ 02,024.022d*0279_04 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā 02,024.023a prāguttarāṃ diśaṃ ye ca vasanty āśritya dasyavaḥ 02,024.023c nivasanti vane ye ca tān sarvān ajayat prabhuḥ 02,024.024a lohān paramakāmbojān ṛṣikān uttarān api 02,024.024c sahitāṃs tān mahārāja vyajayat pākaśāsaniḥ 02,024.025a ṛṣikeṣu tu saṃgrāmo babhūvātibhayaṃkaraḥ 02,024.025c tārakāmayasaṃkāśaḥ paramarṣikapārthayoḥ 02,024.026a sa vijitya tato rājann ṛṣikān raṇamūrdhani 02,024.026c śukodarasamaprakhyān hayān aṣṭau samānayat 02,024.026e mayūrasadṛśān anyān ubhayān eva cāparān 02,024.026f*0280_01 javanān āśugāṃś caiva karārthaṃ samupānayat 02,024.026f*0281_01 tataḥ sa jitvā bībhatsur bhārataṃ varṣakaṃ tadā 02,024.026f*0281_02 janamejayaḥ 02,024.026f*0281_02 anyān vai divyavarṣāṃś ca jitavān kulaparvatān 02,024.026f*0281_03 kathaṃ sa jitavān pārtho divyān varṣān saparvatān 02,024.026f*0281_04 ānupūrvyāc ca me śaṃsa nāmabhiḥ saha vai dvija 02,024.026f*0281_04 vaiśaṃpāyanaḥ 02,024.026f*0281_05 sa jitvā bhārataṃ varṣaṃ balād rājā dhanaṃjayaḥ 02,024.026f*0281_06 dasyūṃś cāpy ajayat sarvān kukṣau himavato balāt 02,024.027a sa vinirjitya saṃgrāme himavantaṃ saniṣkuṭam 02,024.027c śvetaparvatam āsādya nyavasat puruṣarṣabhaḥ 02,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,025.001a sa śvetaparvataṃ vīraḥ samatikramya bhārata 02,025.001c deśaṃ kiṃpuruṣāvāsaṃ drumaputreṇa rakṣitam 02,025.002a mahatā saṃnipātena kṣatriyāntakareṇa ha 02,025.002c vyajayat pāṇḍavaśreṣṭhaḥ kare caiva nyaveśayat 02,025.003a taṃ jitvā hāṭakaṃ nāma deśaṃ guhyakarakṣitam 02,025.003c pākaśāsanir avyagraḥ sahasainyaḥ samāsadat 02,025.004a tāṃs tu sāntvena nirjitya mānasaṃ sara uttamam 02,025.004c ṛṣikulyāś ca tāḥ sarvā dadarśa kurunandanaḥ 02,025.005a saro mānasam āsādya hāṭakān abhitaḥ prabhuḥ 02,025.005c gandharvarakṣitaṃ deśaṃ vyajayat pāṇḍavas tataḥ 02,025.006a tatra tittirikalmāṣān maṇḍūkākṣān hayottamān 02,025.006c lebhe sa karam atyantaṃ gandharvanagarāt tadā 02,025.006d@012_0001 hemakūṭam athāsādya nyaviśat phalgunas tadā 02,025.006d@012_0002 taṃ hemakūṭaṃ rājendra samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0003 harivarṣaṃ viveśātha sainyena mahatā vṛtaḥ 02,025.006d@012_0004 tatra pārtho dadarśātha bahūṃś caiva manoramān 02,025.006d@012_0005 nagarāṃś ca vanāṃś caiva nadīś ca vimalodakāḥ 02,025.006d@012_0006 puruṣān devakalpāṃś ca nārīś ca priyadarśanāḥ 02,025.006d@012_0007 tān sarvāṃs tatra dṛṣṭvātha mudā yukto dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0008 vaśe cakre ca ratnāni lebhe ca subahūni ca 02,025.006d@012_0009 tato niṣadham āsādya giristhān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0010 atha rājann atikramya niṣadhaṃ śailam āyatam 02,025.006d@012_0011 viveśa madhyamaṃ varṣaṃ pārtho divyam ilāvṛtam 02,025.006d@012_0012 tatra devopamān divyān puruṣān devadarśanān 02,025.006d@012_0013 adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0014 sadanāni ca śubhrāṇi nārīś cāpsarasaṃnibhāḥ 02,025.006d@012_0015 dṛṣṭvā tān ajayad ramyān sa taiś ca dadṛśe tadā 02,025.006d@012_0016 jitvā ca tān mahābhāgān kare ca viniveśya saḥ 02,025.006d@012_0017 ratnāny ādāya divyāni bhūṣaṇair vasanaiḥ saha 02,025.006d@012_0018 udīcīm atha rājendra yayau pārtho mudānvitaḥ 02,025.006d@012_0019 sa dadarśa tato meruṃ śikharāṇāṃ prabhuṃ mahat 02,025.006d@012_0020 taṃ kāñcanamayaṃ divyaṃ caturvarṇaṃ durāsadam 02,025.006d@012_0021 āyataṃ śatasāhasraṃ yojanānāṃ tu susthitam 02,025.006d@012_0022 jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam 02,025.006d@012_0023 ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 02,025.006d@012_0024 kāñcanābharaṇaṃ divyaṃ devagandharvasevitam 02,025.006d@012_0025 nityapuṣpaphalopetaṃ siddhacāraṇasevitam 02,025.006d@012_0026 aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ 02,025.006d@012_0027 vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam 02,025.006d@012_0028 svargam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim 02,025.006d@012_0029 agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam 02,025.006d@012_0030 nānāvihagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ 02,025.006d@012_0031 taṃ dṛṣṭvā phalguno meruṃ prītimān abhavat tadā 02,025.006d@012_0032 meror ilāvṛtaṃ varṣaṃ sarvataḥ parimaṇḍalam 02,025.006d@012_0033 meros tu dakṣiṇe pārśve jambūr nāma vanaspatiḥ 02,025.006d@012_0034 nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 02,025.006d@012_0035 āsvargam ucchritā rājaṃs tasya śākhā vanaspateḥ 02,025.006d@012_0036 yasya nāmnā tv idaṃ dvīpaṃ jambūdvīpam iti śrutam 02,025.006d@012_0037 tāṃ ca jambūṃ dadarśātha savyasācī paraṃtapaḥ 02,025.006d@012_0038 tau dṛṣṭvāpratimau loke jambūṃ meruṃ ca saṃsthitau 02,025.006d@012_0039 prītimān abhavad rājan sarvataḥ sa vilokayan 02,025.006d@012_0040 tatra lebhe tato jiṣṇuḥ siddhair divyaiś ca cāraṇaiḥ 02,025.006d@012_0041 ratnāni bahusāhasraṃ vastrāṇy ābharaṇāni ca 02,025.006d@012_0042 anyāni ca mahārhāṇi tatra labdhvārjunas tadā 02,025.006d@012_0043 āmantrayitvā tān sarvān yajñam uddiśya vai guroḥ 02,025.006d@012_0044 athādāya bahūn ratnān gamanāyopacakrame 02,025.006d@012_0045 meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā parvatapravaraṃ prabhuḥ 02,025.006d@012_0046 yayau jambūnadītīre nadīṃ śreṣṭhāṃ vilokayan 02,025.006d@012_0047 sa tāṃ manoramāṃ divyāṃ jambūsvādurasāvahām 02,025.006d@012_0048 haimapakṣigaṇair juṣṭāṃ sauvarṇajalajākulām 02,025.006d@012_0049 haimapaṅkāṃ haimajalāṃ śubhāṃ sauvarṇavālukām 02,025.006d@012_0050 kva cit sauvarṇapadmaiś ca saṃkulāṃ haimapuṣpakaiḥ 02,025.006d@012_0051 kva cit supuṣpitaiḥ kīrṇāṃ suvarṇakumudotpalaiḥ 02,025.006d@012_0052 kva cit tīraruhaiḥ kīrṇāṃ haimavṛkṣaiḥ supuṣpitaiḥ 02,025.006d@012_0053 tīrthaiś ca rukmasopānaiḥ sarvataḥ saṃkulāṃ śubhām 02,025.006d@012_0054 vimalair maṇijālaiś ca nṛttagītaravair yutām 02,025.006d@012_0055 dīptair hemavitānaś ca samantāc chobhitāṃ śubhām 02,025.006d@012_0056 tathāvidhāṃ nadīṃ dṛṣṭvā pārthas tāṃ praśaśaṃsa ha 02,025.006d@012_0057 adṛṣṭapūrvāṃ rājendra dṛṣṭvā harṣam avāpa ca 02,025.006d@012_0058 darśanīyān nadītīre puruṣān sumanoharān 02,025.006d@012_0059 tān nadīsalilāhārān sadārān amaropamān 02,025.006d@012_0060 nityaṃ sukhamudā yuktān sarvālaṃkāraśobhitān 02,025.006d@012_0061 tebhyo bahūni ratnāni tadā lebhe dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0062 divyajāmbūnadaṃ haimaṃ bhūṣaṇāni ca peśalam 02,025.006d@012_0063 labdhvā tān durlabhān pārthaḥ pratīcīṃ prayayau diśam 02,025.006d@012_0064 nāgānāṃ rakṣitaṃ deśam ajayac cārjunas tataḥ 02,025.006d@012_0065 tato gatvā mahārāja vāruṇīṃ pākaśāsaniḥ 02,025.006d@012_0066 gandhamādanam āsādya tatrasthān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0067 taṃ gandhamādanaṃ rājann atikramya tato 'rjunaḥ 02,025.006d@012_0068 ketumālaṃ viveśātha varṣaṃ ratnasamanvitam 02,025.006d@012_0069 sevitaṃ devakalpaiś ca nārībhiḥ priyadarśanaiḥ 02,025.006d@012_0070 taṃ jitvā cārjuno rājan kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0071 āhṛtya tatra ratnāni durlabhāni tathārjunaḥ 02,025.006d@012_0072 punaś ca parivṛtyātha madhyaṃ deśam ilāvṛtam 02,025.006d@012_0073 gatvā prācīṃ diśaṃ rājan savyasācī paraṃtapaḥ 02,025.006d@012_0074 merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm 02,025.006d@012_0075 ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate 02,025.006d@012_0076 khaṣāñ jhaṣāṃś ca nadyotān praghasān dīrghaveṇikān 02,025.006d@012_0077 paśupāṃś ca kuṇindāṃś ca ṭaṅkaṇān paraṭaṅkaṇān 02,025.006d@012_0078 etān samastāñ jitvā ca kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0079 ratnāny ādāya sarvebhyo mālyavantaṃ tato yayau 02,025.006d@012_0080 taṃ mālyavantaṃ śailendraṃ samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0081 bhadrāśvaṃ praviveśātha varṣaṃ svargopamaṃ śubham 02,025.006d@012_0082 tatrāmaropamān ramyān puruṣān sukhasaṃyutān 02,025.006d@012_0083 jitvā tān svavaśe kṛtvā kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0084 āhṛtya sarvaratnāni asaṃkhyāni tatas tataḥ 02,025.006d@012_0085 nīlaṃ nāma giriṃ gatvā tatrasthān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0086 tato jiṣṇur atikramya parvataṃ nīlam āyatam 02,025.006d@012_0087 viveśa ramyakaṃ varṣaṃ saṃkīrṇaṃ mithunaiḥ śubhaiḥ 02,025.006d@012_0088 taṃ deśam atha jitvā sa kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0089 ajayac cāpi bībhatsur deśaṃ guhyakarakṣitam 02,025.006d@012_0090 tatra lebhe ca rājendra sauvarṇān mṛgapakṣiṇaḥ 02,025.006d@012_0091 agṛhṇad yajñabhūtyarthaṃ ramaṇīyān manoramān 02,025.006d@012_0092 anyāni labdhvā ratnāni pāṇḍavo 'tha mahābalaḥ 02,025.006d@012_0093 gandharvarakṣitaṃ deśam ajayat sagaṇaṃ tadā 02,025.006d@012_0094 tatra ratnāni divyāni labdhvā rājann athārjunaḥ 02,025.006d@012_0095 śvetaparvatam āsādya jitvā parvatavāsinaḥ 02,025.006d@012_0096 sa śvetaṃ parvataṃ rājan samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0097 varṣaṃ hiraṇyakaṃ nāma viveśātha mahīpate 02,025.006d@012_0098 sa tu deśeṣu ramyeṣu gantuṃ tatropacakrame 02,025.006d@012_0099 madhye prāsādavṛndeṣu nakṣatrāṇāṃ śaśī yathā 02,025.006d@012_0100 mahāpatheṣu rājendra sarvato yāntam arjunam 02,025.006d@012_0101 prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā vīryaśobhayā 02,025.006d@012_0102 dadṛśus tāḥ striyaḥ sarvāḥ pārtham ātmayaśaskaram 02,025.006d@012_0103 taṃ kalāpadharaṃ śūraṃ sarathaṃ sānugaṃ prabhum 02,025.006d@012_0104 savarmaṃ sakirīṭaṃ vai saṃnaddhaṃ saparicchadam 02,025.006d@012_0105 sukumāraṃ mahāsattvaṃ tejorāśim anuttamam 02,025.006d@012_0106 śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam 02,025.006d@012_0107 paśyantaḥ strīgaṇās tatra śaktipāṇiṃ sma menire 02,025.006d@012_0108 ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ 02,025.006d@012_0109 asya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ 02,025.006d@012_0110 iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā dhanaṃjayam 02,025.006d@012_0111 tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca sasṛjus tasya mūrdhani 02,025.006d@012_0112 dṛṣṭvā te tu mudā yuktāḥ kautūhalasamanvitāḥ 02,025.006d@012_0113 ratnair vibhūṣaṇaiś caiva abhyavarṣanta pāṇḍavam 02,025.006d@012_0114 atha jitvā samastāṃs tān kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0115 maṇihemapravālāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 02,025.006d@012_0116 vaiśaṃpāyanaḥ 02,025.006d@012_0116 etāni labdhvā pārtho 'pi śṛṅgavantaṃ giriṃ yayau 02,025.006d@012_0117 śṛṅgavantaṃ ca kaunteyaḥ samatikramya phalgunaḥ 02,025.007a uttaraṃ harivarṣaṃ tu samāsādya sa pāṇḍavaḥ 02,025.007b*0282_01 vidyādharagaṇāṃś caiva yakṣendrāṃś ca vinirjayan 02,025.007b*0282_02 tatra lebhe mahātmā vai vāso divyam anuttamam 02,025.007b*0282_03 kiṃnaradrumapatrāṃś ca tatra kṛṣṇājinān bahūn 02,025.007b*0282_04 yājñīyāṃs tāṃs tadā divyāṃs tatra lebhe dhanaṃjayaḥ 02,025.007c iyeṣa jetuṃ taṃ deśaṃ pākaśāsananandanaḥ 02,025.008a tata enaṃ mahākāyā mahāvīryā mahābalāḥ 02,025.008c dvārapālāḥ samāsādya hṛṣṭā vacanam abruvan 02,025.009a pārtha nedaṃ tvayā śakyaṃ puraṃ jetuṃ kathaṃ cana 02,025.009c upāvartasva kalyāṇa paryāptam idam acyuta 02,025.010a idaṃ puraṃ yaḥ praviśed dhruvaṃ sa na bhaven naraḥ 02,025.010c prīyāmahe tvayā vīra paryāpto vijayas tava 02,025.011a na cāpi kiṃ cij jetavyam arjunātra pradṛśyate 02,025.011c uttarāḥ kuravo hy ete nātra yuddhaṃ pravartate 02,025.012a praviṣṭaś cāpi kaunteya neha drakṣyasi kiṃ cana 02,025.012c na hi mānuṣadehena śakyam atrābhivīkṣitum 02,025.013a atheha puruṣavyāghra kiṃ cid anyac cikīrṣasi 02,025.013c tad bravīhi kariṣyāmo vacanāt tava bhārata 02,025.014a tatas tān abravīd rājann arjunaḥ pākaśāsaniḥ 02,025.014c pārthivatvaṃ cikīrṣāmi dharmarājasya dhīmataḥ 02,025.014d*0283_01 kṛṣṇasya śāsanāc caiva pārthivatvaṃ cikīrṣati 02,025.015a na pravekṣyāmi vo deśaṃ bādhyatvaṃ yadi mānuṣaiḥ 02,025.015c yudhiṣṭhirāya yat kiṃ cit karavan naḥ pradīyatām 02,025.015d*0284_01 no cet kṛṣṇena sahito yodhayiṣyāmi pālakāḥ 02,025.016a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 02,025.016c mokājināni divyāni tasmai te pradaduḥ karam 02,025.017a evaṃ sa puruṣavyāghro vijigye diśam uttarām 02,025.017b*0285_01 sudarśanadvīpam idaṃ kārtsnyena bharatarṣabhaḥ 02,025.017c saṃgrāmān subahūn kṛtvā kṣatriyair dasyubhis tathā 02,025.018a sa vinirjitya rājñas tān kare ca viniveśya ha 02,025.018c dhanāny ādāya sarvebhyo ratnāni vividhāni ca 02,025.019a hayāṃs tittirikalmāṣāñ śukapatranibhān api 02,025.019c mayūrasadṛśāṃś cānyān sarvān anilaraṃhasaḥ 02,025.020a vṛtaḥ sumahatā rājan balena caturaṅgiṇā 02,025.020c ājagāma punar vīraḥ śakraprasthaṃ purottamam 02,025.020d*0285_01 dharmarājāya tat pārtho dhanaṃ sarvaṃ savāhanam 02,025.020d*0285_02 nyavedayad anujñātas tena rājñā gṛhān yayau 02,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,026.001a etasminn eva kāle tu bhīmaseno 'pi vīryavān 02,026.001c dharmarājam anujñāpya yayau prācīṃ diśaṃ prati 02,026.002a mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā 02,026.002b*0286_01 hastyaśvarathapūrṇena daṃśitena pratāpavān 02,026.002c vṛto bharataśārdūlo dviṣacchokavivardhanaḥ 02,026.003a sa gatvā rājaśārdūlaḥ pāñcālānāṃ puraṃ mahat 02,026.003c pāñcālān vividhopāyaiḥ sāntvayām āsa pāṇḍavaḥ 02,026.003d*0287_01 kiṃ cit karaṃ samādāya videhānāṃ puraṃ yayau 02,026.004a tataḥ sa gaṇḍakīṃ śūro videhāṃś ca nararṣabhaḥ 02,026.004c vijityālpena kālena daśārṇān agamat prabhuḥ 02,026.005a tatra dāśārṇako rājā sudharmā lomaharṣaṇam 02,026.005c kṛtavān karma bhīmena mahad yuddhaṃ nirāyudham 02,026.006a bhīmasenas tu tad dṛṣṭvā tasya karma paraṃtapaḥ 02,026.006b*0288_01 balaṃ sarvam avaṣṭabhya paricakrāma maṇḍalam 02,026.006b*0288_02 pothayitvā puraṃ sarvaṃ suvarmāṇaṃ tato 'jayat 02,026.006c adhisenāpatiṃ cakre sudharmāṇaṃ mahābalam 02,026.007a tataḥ prācīṃ diśaṃ bhīmo yayau bhīmaparākramaḥ 02,026.007c sainyena mahatā rājan kampayann iva medinīm 02,026.008a so 'śvamedheśvaraṃ rājan rocamānaṃ sahānujam 02,026.008c jigāya samare vīro balena balināṃ varaḥ 02,026.009a sa taṃ nirjitya kaunteyo nātitīvreṇa karmaṇā 02,026.009c pūrvadeśaṃ mahāvīryo vijigye kurunandanaḥ 02,026.010a tato dakṣiṇam āgamya pulindanagaraṃ mahat 02,026.010c sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam 02,026.011a tatas tu dharmarājasya śāsanād bharatarṣabhaḥ 02,026.011c śiśupālaṃ mahāvīryam abhyayāj janamejaya 02,026.012a cedirājo 'pi tac chrutvā pāṇḍavasya cikīrṣitam 02,026.012c upaniṣkramya nagarāt pratyagṛhṇāt paraṃtapaḥ 02,026.013a tau sametya mahārāja kurucedivṛṣau tadā 02,026.013c ubhayor ātmakulayoḥ kauśalyaṃ paryapṛcchatām 02,026.014a tato nivedya tad rāṣṭraṃ cedirājo viśāṃ pate 02,026.014c uvāca bhīmaṃ prahasan kim idaṃ kuruṣe 'nagha 02,026.015a tasya bhīmas tadācakhyau dharmarājacikīrṣitam 02,026.015c sa ca tat pratigṛhyaiva tathā cakre narādhipaḥ 02,026.016a tato bhīmas tatra rājann uṣitvā tridaśāḥ kṣapāḥ 02,026.016c satkṛtaḥ śiśupālena yayau sabalavāhanaḥ 02,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,027.001a tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantam athājayat 02,027.001c kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalam ariṃdamaḥ 02,027.002a ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghaprajñaṃ mahābalam 02,027.002c ajayat pāṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.003a tato gopālakacchaṃ ca sottamān api cottarān 02,027.003c mallānām adhipaṃ caiva pārthivaṃ vyajayat prabhuḥ 02,027.004a tato himavataḥ pārśve samabhyetya jaradgavam 02,027.004c sarvam alpena kālena deśaṃ cakre vaśe balī 02,027.005a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya puruṣarṣabhaḥ 02,027.005c unnāṭam abhito jigye kukṣimantaṃ ca parvatam 02,027.005e pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ 02,027.006a sa kāśirājaṃ samare subandhum anivartinam 02,027.006c vaśe cakre mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 02,027.007a tataḥ supārśvam abhitas tathā rājapatiṃ kratham 02,027.007c yudhyamānaṃ balāt saṃkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ 02,027.008a tato matsyān mahātejā malayāṃś ca mahābalān 02,027.008c anavadyān gayāṃś caiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ 02,027.009a nivṛtya ca mahābāhur madarvīkaṃ mahīdharam 02,027.009c sopadeśaṃ vinirjitya prayayāv uttarāmukhaḥ 02,027.009e vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavān balāt 02,027.010a bhargāṇām adhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā 02,027.010c vijigye bhūmipālāṃś ca maṇimatpramukhān bahūn 02,027.011a tato dakṣiṇamallāṃś ca bhogavantaṃ ca pāṇḍavaḥ 02,027.011c tarasaivājayad bhīmo nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.012a śarmakān varmakāṃś caiva sāntvenaivājayat prabhuḥ 02,027.012c vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim 02,027.012e vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.012f*0289_01 śakāṃś ca barbarāṃś caiva ajayac chadmapūrvakam 02,027.013a vaidehasthas tu kaunteya indraparvatam antikāt 02,027.013c kirātānām adhipatīn vyajayat sapta pāṇḍavaḥ 02,027.014a tataḥ suhmān prācyasuhmān samakṣāṃś caiva vīryavān 02,027.014c vijitya yudhi kaunteyo māgadhān upayād balī 02,027.015a daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn 02,027.015c tair eva sahitaḥ sarvair girivrajam upādravat 02,027.016a jārāsaṃdhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha 02,027.016c tair eva sahito rājan karṇam abhyadravad balī 02,027.017a sa kampayann iva mahīṃ balena caturaṅgiṇā 02,027.017c yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā 02,027.017d*0290_01 tair eva sahitaḥ sarvaiḥ karṇaṃ cāpy ajayat prabhuḥ 02,027.017d*0291_01 śiśupālena sahitas taṃ vinirjitya pāṇḍavaḥ 02,027.018a sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata 02,027.018c tato vijigye balavān rājñaḥ parvatavāsinaḥ 02,027.019a atha modāgiriṃ caiva rājānaṃ balavattaram 02,027.019c pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe 02,027.020a tataḥ pauṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ mahābalam 02,027.020b*0292_01 idānīṃ vṛṣṇivīryeṇa na yotsyāmīti pauṇḍrakaḥ 02,027.020b*0292_02 kṛṣṇasya bhujasaṃtrāsāt karam āśu dadau nṛpaḥ 02,027.020c kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam 02,027.021a ubhau balavṛtau vīrāv ubhau tīvraparākramau 02,027.021c nirjityājau mahārāja vaṅgarājam upādravat 02,027.022a samudrasenaṃ nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam 02,027.022c tāmraliptaṃ ca rājānaṃ kācaṃ vaṅgādhipaṃ tathā 02,027.022d*0293_01 aṅgānām adhipaṃ caiva kāliṅgānām atheśvaram 02,027.023a suhmānām adhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ 02,027.023c sarvān mlecchagaṇāṃś caiva vijigye bharatarṣabhaḥ 02,027.023d*0294_01 kirātān puruṣādāṃś ca karṇapravaraṇān api 02,027.023d*0294_02 ye ca kākamukhā nāma nararākṣasayonayaḥ 02,027.023d*0294_03 kirātāṃs tṛṇamūlāṃś ca kirātān oṣṭhakarṇikān 02,027.024a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya pavanātmajaḥ 02,027.024c vasu tebhya upādāya lauhityam agamad balī 02,027.025a sa sarvān mlecchanṛpatīn sāgaradvīpavāsinaḥ 02,027.025c karam āhārayām āsa ratnāni vividhāni ca 02,027.026a candanāguruvastrāṇi maṇimuktam anuttamam 02,027.026c kāñcanaṃ rajataṃ vajraṃ vidrumaṃ ca mahādhanam 02,027.027a sa koṭiśatasaṃkhyena dhanena mahatā tadā 02,027.027c abhyavarṣad ameyātmā dhanavarṣeṇa pāṇḍavam 02,027.028a indraprastham athāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ 02,027.028c nivedayām āsa tadā dharmarājāya tad dhanam 02,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.001a tathaiva sahadevo 'pi dharmarājena pūjitaḥ 02,028.001c mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam 02,028.002a sa śūrasenān kārtsnyena pūrvam evājayat prabhuḥ 02,028.002c matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balād balī 02,028.003a adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave 02,028.003c jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat 02,028.004a sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam 02,028.004c tathaivāparamatsyāṃś ca vyajayat sa paṭaccarān 02,028.004c*0295_01 śreṇim antam atho jitvā gośṛṅge 'tha paṭaccarān 02,028.005a niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā 02,028.005c tarasā vyajayad dhīmāñ śreṇimantaṃ ca pārthivam 02,028.006a navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojam upādravat 02,028.006c prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam 02,028.007a tataś carmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam 02,028.007c dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā 02,028.008a cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata 02,028.008c sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau 02,028.008d*0296_01 bhagadattaṃ mahābāhuḥ kṣatriyaṃ narakātmajam 02,028.008d*0296_02 arjunāya karaṃ dattaṃ śrutvā tatra nyavartata 02,028.008d*0297_01 sekān aparasekāṃś ca vyajayat sumahābalaḥ 02,028.009a karāṃs tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca 02,028.009c tatas tair eva sahito narmadām abhito yayau 02,028.010a vindānuvindāv āvantyau sainyena mahatā vṛtau 02,028.010c jigāya samare vīrāv āśvineyaḥ pratāpavān 02,028.010d@013_0001 tato ratnāny upādāya puraṃ bhojakaṭaṃ yayau 02,028.010d@013_0002 tatra yuddham abhūd rājan divasadvayam acyuta 02,028.010d@013_0003 sa vijitya durādharṣaṃ bhīṣmakaṃ mādrinandanaḥ 02,028.010d@013_0004 kośalādhipatiṃ caiva tathā veṇātaṭādhipam 02,028.010d@013_0005 kāntārakāṃś ca samare tathā prākoṭakān nṛpān 02,028.010d@013_0006 nāṭakeyāṃś ca samare tathā herambakān yudhi 02,028.010d@013_0007 mārudhaṃ ca vinirjitya ramyagrāmam atho balāt 02,028.010d@013_0008 nācīnān arbukāṃś caiva rājānaś ca sahasraśaḥ 02,028.010d@013_0009 tāṃs tān āṭavikān sarvān ajayat pāṇḍunandanaḥ 02,028.010d@013_0010 vātādhipaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahābalaḥ 02,028.010d@013_0011 pulindāṃś ca raṇe jitvā yayau dakṣiṇataḥ punaḥ 02,028.010d@013_0012 yuyudhe pāṇḍyarājena divasaṃ nakulānujaḥ 02,028.010d@013_0013 taṃ jitvā sa mahābāhuḥ prayayau dakṣiṇāpatham 02,028.010d@013_0014 guhām āsādayām āsa kiṣkindhāṃ lokaviśrutām 02,028.010d@013_0015 tatra vānararājābhyāṃ maindena dvividena ca 02,028.010d@013_0016 yuyudhe divasān sapta na ca tau vikṛtiṃ gatau 02,028.010d@013_0017 tatas tuṣṭau mahātmānau sahadevāya vānarau 02,028.010d@013_0018 ūcatuś caiva saṃhṛṣṭau prītipūrvam idaṃ vacaḥ 02,028.010d@013_0019 gaccha pāṇḍavaśārdūla ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,028.010d@013_0020 avighnam astu kāryāya dharmarājāya dhīmate 02,028.011a tato ratnāny upādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau 02,028.011c tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ 02,028.012a pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān 02,028.012c tato 'sya sumahad yuddham āsīd bhīrubhayaṃkaram 02,028.013a sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca 02,028.013c cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.013d*0298_01 cakre bhārataśārdūla bahurūpatvam āsthitaḥ 02,028.014a tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca 02,028.014c pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā 02,028.015a tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ 02,028.015c nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto 'bhūj janamejaya 02,028.016 janamejaya uvāca 02,028.016a kimarthaṃ bhagavān agniḥ pratyamitro 'bhavad yudhi 02,028.016c sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija 02,028.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.017a tatra māhiṣmatīvāsī bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.017c śrūyate nigṛhīto vai purastāt pāradārikaḥ 02,028.017d*0299_01 nīlasya rājño duhitā babhūvātīva śobhanā 02,028.017d*0299_02 sāgnihotram upātiṣṭhad bodhanāya pituḥ sadā 02,028.017d*0299_03 vyajanair dhūyamāno 'pi tāvat prajvalate na saḥ 02,028.017d*0299_04 yāvac cārupuṭauṣṭhena vāyunā na vidhūyate 02,028.017d*0299_05 tataḥ sa bhagavān agniś cakame tāṃ sudarśanām 02,028.018a nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaś ca so 'bhavat 02,028.018c tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā 02,028.018d*0300_01 cakame tāṃ varārohāṃ kanyām utpalalocanām 02,028.019a taṃ tu rājā yathāśāstram anvaśād dhārmikas tadā 02,028.019c prajajvāla tataḥ kopād bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.020a taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim 02,028.020b*0301_01 tataḥ kālena tāṃ kanyāṃ tathaiva hi tadā nṛpaḥ 02,028.020b*0301_02 pradadau viprarūpāya vahnaye śirasā nataḥ 02,028.020b*0301_03 pratigṛhya ca tāṃ subhrūṃ nīlarājñaḥ sutāṃ tadā 02,028.020c cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ 02,028.021a vareṇa chandayām āsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ 02,028.021c abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ 02,028.022a tataḥ prabhṛti ye ke cid ajñānāt tāṃ purīṃ nṛpāḥ 02,028.022c jigīṣanti balād rājaṃs te dahyantīha vahninā 02,028.023a tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha 02,028.023c babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaś chandataḥ kila 02,028.024a evam agnir varaṃ prādāt strīṇām aprativāraṇe 02,028.024c svairiṇyas tatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracaranty uta 02,028.025a varjayanti ca rājānas tad rāṣṭraṃ puruṣottama 02,028.025c bhayād agner mahārāja tadā prabhṛti sarvadā 02,028.026a sahadevas tu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam 02,028.026c parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ 02,028.027a upaspṛśya śucir bhūtvā so 'bravīt pāvakaṃ tataḥ 02,028.027c tvadartho 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartman namo 'stu te 02,028.028a mukhaṃ tvam asi devānāṃ yajñas tvam asi pāvaka 02,028.028c pāvanāt pāvakaś cāsi vahanād dhavyavāhanaḥ 02,028.029a vedās tvadarthaṃ jātāś ca jātavedās tato hy asi 02,028.029b*0302_01 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvasuḥ 02,028.029b*0302_02 agnir duḥsparśanaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī 02,028.029b*0302_03 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśa bhūritejāḥ plavaṃgamaḥ 02,028.029b*0302_04 kumārasūnur bhagavān rukmagarbho hiraṇyakṛt 02,028.029b@014_0001 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvaso 02,028.029b@014_0002 svargadvāraspṛśaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī 02,028.029b@014_0003 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśaḥ plavaṃgo bhūritejasaḥ 02,028.029b@014_0004 kumārasūs tvaṃ bhagavān rudradharmo hiraṇyakṛt 02,028.029b@014_0005 agnir dadātu me tejo vāyuḥ prāṇaṃ dadātu me 02,028.029b@014_0006 pṛthivī balam ādadhyāc chivaṃ cāpo diśantu me 02,028.029b@014_0007 apāṃ garbha mahāsattva jātavedaḥ sureśvara 02,028.029b@014_0008 devānāṃ mukham agne tvaṃ satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0009 ṛṣibhir brāhmaṇaiś caiva daivatair asurair api 02,028.029b@014_0010 nityaṃ suhuta yajñeṣu satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0011 dhūmaketuḥ śikhī ca tvaṃ pāpahānilasaṃbhavaḥ 02,028.029b@014_0012 sarvaprāṇiṣu nityasthaḥ satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0013 evaṃ stuto 'si bhagavan prītena śucinā mayā 02,028.029b@014_0014 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.029b@014_0014 tuṣṭiṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ caiva prītiṃ cāgne prayaccha me 02,028.029b@014_0015 ity evaṃ mantram āgneyaṃ paṭhan yo juhuyād vibhum 02,028.029b@014_0016 ṛddhimān satataṃ dāntaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 02,028.029c yajñavighnam imaṃ kartuṃ nārhas tvaṃ havyavāhana 02,028.030a evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm 02,028.030c vidhivat puruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat 02,028.031a pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata 02,028.031c na cainam atyagād vahnir velām iva mahodadhiḥ 02,028.032a tam abhyetya śanair vahnir uvāca kurunandanam 02,028.032c sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,028.033a uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā 02,028.033b*0303_01 devadevasya kṛṣṇasya viṣṇor amitatejasaḥ 02,028.033b*0303_02 bhujam āśritya yajñaṃ taṃ cikīrṣuṃ pāṇḍunandanam 02,028.033b*0303_03 jānāmi sahadevādya kṛtārtho yāhi sāṃpratam 02,028.033c vedmi sarvam abhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca 02,028.034a mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama 02,028.034c yāvad rājño 'sya nīlasya kulavaṃśadharā iti 02,028.034e īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasas tava pāṇḍava 02,028.035a tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ 02,028.035c pūjayām āsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ 02,028.036a pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāt tadā 02,028.036b*0304_01 pāvakasyājñayā cainam arcayām āsa pārthivaḥ 02,028.036c satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim 02,028.037a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tam 02,028.037c mādrīsutas tataḥ prāyād vijayī dakṣiṇāṃ diśam 02,028.038a traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānam amitaujasam 02,028.038c nijagrāha mahābāhus tarasā potaneśvaram 02,028.039a āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ 02,028.039c vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā 02,028.040a surāṣṭraviṣayasthaś ca preṣayām āsa rukmiṇe 02,028.040c rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate 02,028.041a bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣād indrasakhāya vai 02,028.041c sa cāsya sasuto rājan pratijagrāha śāsanam 02,028.042a prītipūrvaṃ mahābāhur vāsudevam avekṣya ca 02,028.042c tataḥ sa ratnāny ādāya punaḥ prāyād yudhāṃ patiḥ 02,028.043a tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayam 02,028.043c vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃś ca mahābalaḥ 02,028.044a sāgaradvīpavāsāṃś ca nṛpatīn mlecchayonijān 02,028.044c niṣādān puruṣādāṃś ca karṇaprāvaraṇān api 02,028.044d*0305_01 niṣādān ajayat tatra sāgaramlecchayonijān 02,028.045a ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ 02,028.045b*0306_01 ye caikapādā manujā vṛkṣakoṭaraśāyinaḥ 02,028.045c kṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā 02,028.046a dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā 02,028.046c timiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ 02,028.047a ekapādāṃś ca puruṣān kevalān vanavāsinaḥ 02,028.047c nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakam 02,028.047e dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,028.047f*0307_01 bhṛgukacchaṃ gato dhīmān daṇḍenāmitrakarśanaḥ 02,028.047f*0307_02 barbarān pāraśān anyān dvīpavāsān vaśe vaśī 02,028.047f*0307_03 tūlakān daradāṃś cānyān sindhurān vanavāsinaḥ 02,028.047f*0307_04 aśmakān mūlakāṃś caiva vidarbhāṃś ca mahābalān 02,028.047f*0307_05 dūtair eva vaśe cakre kare ca viniveśya saḥ 02,028.047f*0308_01 tataḥ kusṛtivītajñān dakṣiṇāpathavāsinaḥ 02,028.047f*0308_02 ajayat saṃyuge tatra dharmamārgeṇa pāṇḍavaḥ 02,028.048a pāṇḍyāṃś ca draviḍāṃś caiva sahitāṃś coḍrakeralaiḥ 02,028.048b*0309_01 siṃhaladvīpakān anyān dūtaiś cakre vaśe balāt 02,028.048b*0309_02 ghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ rākṣasaṃ ghoradarśanam 02,028.048b*0309_03 āgamyatām iti prāha dharmarājasya śāsanāt 02,028.048b*0309_04 sarvasvaṃ karam ādāya tair eva sahito nṛpaḥ 02,028.048b*0309_05 uttaraṃ tīram āsādya sāgarasyormimālinaḥ 02,028.048b*0310_01 sa rākṣasaparīvāras taṃ praṇamyāśu saṃsthitaḥ 02,028.048c andhrāṃs talavanāṃś caiva kaliṅgān oṣṭrakarṇikān 02,028.049a antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā 02,028.049c dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,028.049d*0311_01 kānanadvīpakāṃś caiva tarasātītya cāhave 02,028.049d*0311_02 tāmraparṇīṃ tato gatvā kanyātīrtham atītya ca 02,028.049d*0311_03 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ sarvāṃ vijitya kurunandana 02,028.049d*0311_04 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha tatra vai 02,028.049d*0311_05 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ 02,028.049d*0311_06 cintayām āsa kauravyo bhrātṛputraṃ ghaṭotkacam 02,028.049d*0311_07 tataś cintitamātras tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata 02,028.049d*0311_08 atidīrgho mahābāhuḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,028.049d*0311_09 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.049d*0311_10 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt 02,028.049d*0311_11 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ 02,028.050a bharukacchaṃ gato dhīmān dūtān mādravatīsutaḥ 02,028.050c preṣayām āsa rājendra paulastyāya mahātmane 02,028.050e vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvam ariṃdamaḥ 02,028.051a sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam 02,028.051c tac ca kālakṛtaṃ dhīmān anvamanyata sa prabhuḥ 02,028.051d*0312_01 bibhīṣaṇo mahātman yad īpsitaṃ karavāṇy aham 02,028.052a tataḥ saṃpreṣayām āsa ratnāni vividhāni ca 02,028.052c candanāgurumukhyāni divyāny ābharaṇāni ca 02,028.053a vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃś caiva mahādhanān 02,028.053b*0313_01 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0000 janamejayaḥ 02,028.053b@015_0001 icchāmy āgamanaṃ śrotuṃ haiḍimbasya dvijottama 02,028.053b@015_0002 laṅkāyāṃ ca gatiṃ brahman paulastyasya ca darśanam 02,028.053b@015_0003 kāverīdarśanaṃ caiva rājānaḥ sarva eva tān 02,028.053b@015_0004 ānupūrvyāc ca me śaṃsa sarvaṃ brāhmaṇapuṃgava 02,028.053b@015_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0005 śṛṇu rājan purā vṛttaṃ sahadevasya sāhasam 02,028.053b@015_0006 kānanadvīpakāṃś caiva tarasā jitya cāhave 02,028.053b@015_0007 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ jitvā colasya viṣayaṃ yayau 02,028.053b@015_0008 dadarśa puṇyatoyāṃ vai kāverīṃ saritāṃ varām 02,028.053b@015_0009 nānāpakṣigaṇair juṣṭāṃ tāpasair upaśobhitām 02,028.053b@015_0010 sālalodhrārjunair bilvair jambūśalmalikiṃśukaiḥ 02,028.053b@015_0011 kadambaiḥ saptaparṇaiś ca kāśmaryāmalakair vṛtām 02,028.053b@015_0012 nyagrodhaiś ca mahāśākhaiḥ plakṣair audumbarair api 02,028.053b@015_0013 śamīpalāśavṛkṣaiś ca aśvatthaiḥ khadirair vṛtām 02,028.053b@015_0014 badarībhiś ca saṃpannām aśvakarṇaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0015 karañjatintriṇīkaiś ca tālavrātair alaṃkṛtām 02,028.053b@015_0016 śirīṣaiḥ kuṭajair nimbair madhūkaiḥ kṣīrakair vṛtām 02,028.053b@015_0017 puṃnāgair bakulaiḥ kundaiś campakaiḥ sarvato vṛtām 02,028.053b@015_0018 priyaṅgvaśokatilakair atimuktaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0019 asanaiḥ karṇikāraiś ca nāgavṛkṣair alaṃkṛtām 02,028.053b@015_0020 ketakībhiḥ kurabakair jātiyūthikakundalaiḥ 02,028.053b@015_0021 aṅkolaiḥ karavīraiś ca puṃnāgaiḥ pāṭalair vṛtām 02,028.053b@015_0022 kramukair nālikeraiś ca panasāmraiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0023 cūtaiḥ puṇḍrakapatraiś ca kadalyāḍhakasaṃvṛtām 02,028.053b@015_0024 nīpaiś ca vetasaiḥ kīrṇāṃ nālakundakuśair vṛtām 02,028.053b@015_0025 evaṃ bahuvidhair vṛkṣair divyair anyaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0026 haṃsakāraṇḍavaiḥ kīrṇāṃ kuraraiḥ sārasaiḥ śukaiḥ 02,028.053b@015_0027 cakravākagaṇair juṣṭāṃ plavaiś ca jalavāyasaiḥ 02,028.053b@015_0028 samudrakākaiḥ krauñcaiś ca nāditāṃ jalakukkuṭaiḥ 02,028.053b@015_0029 evaṃ khagaiś ca bahubhiḥ saṃghuṣṭāṃ jalacāribhiḥ 02,028.053b@015_0030 āśramair bahubhir yuktāṃ caityavṛkṣaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0031 sevitāṃ brāhmaṇaiḥ śubhrair vedavedāṅgapāragaiḥ 02,028.053b@015_0032 kva cit tīraruhair vṛkṣair mālābhir iva śobhitām 02,028.053b@015_0033 puṣpagulmalatopetām aṅganām iva bhūṣaṇaiḥ 02,028.053b@015_0034 kva cit patracitaiḥ padmaiḥ kva cit saugandhikotpalaiḥ 02,028.053b@015_0035 kahlārakumudaiḥ phullaiḥ kamalair upaśobhitām 02,028.053b@015_0036 nānāpuṣparajodhvastāṃ pramadām iva bhūṣitām 02,028.053b@015_0037 ramaṇīyāṃ tathā hṛdyāṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ 02,028.053b@015_0038 mṛṣṭatīrthām akaluṣāṃ prāṇināṃ jīvanīṃ śubhām 02,028.053b@015_0039 apārāṃ svādutoyāṃ vai pulinadvīpaśobhitām 02,028.053b@015_0040 kāverīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā prītimān pāṇḍavo 'bravīt 02,028.053b@015_0041 asmadrāṣṭre yathā gaṅgā kāverī ca tathā iha 02,028.053b@015_0042 sahadevas tu tāṃ tīrtvā nadīm anucaraiḥ saha 02,028.053b@015_0043 dakṣiṇaṃ tīram āsādya gamanāyopacakrame 02,028.053b@015_0044 āgataṃ pāṇḍavaṃ tatra śrutvā viṣayavāsinaḥ 02,028.053b@015_0045 darśanārthaṃ yayus te tu kautūhalasamanvitāḥ 02,028.053b@015_0046 dramiḷāḥ puruṣā rājan striyaś ca priyadarśanāḥ 02,028.053b@015_0047 gatvā pāṇḍusutaṃ tatra dadṛśus te mudānvitāḥ 02,028.053b@015_0048 sukumāraṃ viśālākṣaṃ vrajantaṃ tridaśopamam 02,028.053b@015_0049 darśanīyatamaṃ loke netrair animiṣair iva 02,028.053b@015_0050 āścaryabhūtaṃ dadṛśur dramiḷās te samāhitāḥ 02,028.053b@015_0051 mahāsenopamaṃ dṛṣṭvā pūjāṃ cakruś ca tasya vai 02,028.053b@015_0052 ratnaiś ca vividhair iṣṭair bhogair anyaiś ca saṃmataiḥ 02,028.053b@015_0053 gītamaṅgalayuktābhiḥ stuvanto nakulānujam 02,028.053b@015_0054 sahadevas tu tān dṛṣṭvā dramilān āgatāṃs tadā 02,028.053b@015_0055 visṛjya tān mahārāja prasthito dakṣiṇāṃ diśam 02,028.053b@015_0056 dūtena tarasā colaṃ vijitya dramiḷeśvaram 02,028.053b@015_0057 tato ratnāny upādāya pāṇḍyasya viṣayaṃ yayau 02,028.053b@015_0058 darśane sahadevasya na ca tṛptā narāḥ pare 02,028.053b@015_0059 gacchantam anugacchantaḥ prītyā kautūhalānvitāḥ 02,028.053b@015_0060 tato mādrīsuto rājan mṛgavrātān vyalokayat 02,028.053b@015_0061 gajān vanacarān anyān vyāghrān kṛṣṇamṛgān bahūn 02,028.053b@015_0062 śukān mayūrān dṛṣṭvā tu gṛdhrān āraṇyakukkuṭān 02,028.053b@015_0063 tato deśaṃ samāsādya śvaśurasya mahīpateḥ 02,028.053b@015_0064 preṣayām āsa mādreyo dūtān pāṇḍyāya vai tadā 02,028.053b@015_0065 pratijagrāha tasyājñāṃ saṃprītyā malayadhvajaḥ 02,028.053b@015_0066 bhāryā rūpavatī jiṣṇoḥ pāṇḍyasya tanayā śubhā 02,028.053b@015_0067 citrāṅgadeti vikhyātā dramilā yoṣitāṃ varā 02,028.053b@015_0068 āgataṃ sahadevaṃ tu sā śrutvāntaḥpure pituḥ 02,028.053b@015_0069 preṣayām āsa saṃprītyā pūjāṃ ratnāni vai bahu 02,028.053b@015_0070 pāṇḍyo 'pi bahuratnāni dūtaiḥ saha mumoca ha 02,028.053b@015_0071 maṇimuktāpravālāṃś ca śaṅkhaśuktiyutān bahūn 02,028.053b@015_0072 tāṃ dṛṣṭvā prītimān pūjāṃ pāṇḍavo 'tha mudā nṛpa 02,028.053b@015_0073 bhrātuḥ putre bahūn ratnān adadād babhruvāhane 02,028.053b@015_0074 pāṇḍyaṃ dramiḷarājānaṃ śvaśuraṃ malayadhvajam 02,028.053b@015_0075 sa dūtais taṃ vaśe kṛtvā maṇalūreśvaraṃ tadā 02,028.053b@015_0076 tato ratnāny upādāya dramiḷair āvṛto yayau 02,028.053b@015_0077 agastyasyālayaṃ divyaṃ devalokasamaṃ girim 02,028.053b@015_0078 sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā malayaṃ bharatarṣabha 02,028.053b@015_0079 laṅghayitvā tu mādreyas tāmraparṇīṃ nadīṃ śubhām 02,028.053b@015_0080 prasannasalilāṃ divyāṃ suśītāṃ candanodvahām 02,028.053b@015_0081 samudratīram āsādya nyaviśat pāṇḍunandanaḥ 02,028.053b@015_0081 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0082 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha bhārata 02,028.053b@015_0083 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ 02,028.053b@015_0084 anumānya sa tāṃ rājan sahadevas tvarānvitaḥ 02,028.053b@015_0085 cintayām āsa rājendra bhrātuḥ putraṃ ghaṭotkacam 02,028.053b@015_0086 tataś cintitamātre tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata 02,028.053b@015_0087 atidīrgho mahākāyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,028.053b@015_0088 nīlajīmūtasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ 02,028.053b@015_0089 vicitrahārakeyūraḥ kiṅkiṇīmaṇibhūṣitaḥ 02,028.053b@015_0090 hemamālī mahādaṃṣṭraḥ kirīṭī kukṣibandhanaḥ 02,028.053b@015_0091 tāmrakeśo hariśmaśrur bhīmākṣaḥ kanakāṅgadaḥ 02,028.053b@015_0092 raktacandanadigdhāṅgaḥ sūkṣmāmbaradharo balī 02,028.053b@015_0093 javena sa yayau tatra cālayann iva medinīm 02,028.053b@015_0094 tato dṛṣṭvā janā rājann āyāntaṃ parvatopamam 02,028.053b@015_0095 bhayād dhi dudruvuḥ sarve siṃhāt kṣudramṛgā yathā 02,028.053b@015_0096 āsasāda ca mādreyaṃ pulastyaṃ rāvaṇo yathā 02,028.053b@015_0097 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0098 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt 02,028.053b@015_0099 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ 02,028.053b@015_0100 taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya cāsakṛt 02,028.053b@015_0101 sahadevaḥ 02,028.053b@015_0101 pūjayitvā sahāmātyaḥ prīto vākyam uvāca ha 02,028.053b@015_0102 gaccha laṅkāṃ purīṃ vatsa karārthaṃ mama śāsanāt 02,028.053b@015_0103 tatra dṛṣṭvā mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 02,028.053b@015_0104 ratnāni rājasūyārthaṃ vividhāni bahūni ca 02,028.053b@015_0105 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0105 upādāya ca sarvāṇi pratyāgaccha mahābala 02,028.053b@015_0106 pāṇḍavenaivam uktas tu mudā yukto ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0107 tathety uktvā mahārāja pratasthe dakṣiṇāṃ diśam 02,028.053b@015_0108 yayau pradakṣiṇaṃ kṛtvā sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0109 laṅkām abhimukho rājan samudram avalokayat 02,028.053b@015_0110 kūrmagrāhajhaṣākīrṇaṃ mīnair nakrais tathākulam 02,028.053b@015_0111 śuktivrātaiḥ samākīrṇaṃ śaṅkhānāṃ nicayākulam 02,028.053b@015_0112 sa dṛṣṭvā rāmasetuṃ ca cintayan rāmavikramam 02,028.053b@015_0113 praṇamya tam atikramya yāmyāṃ velām alokayat 02,028.053b@015_0114 gatvā pāraṃ samudrasya dakṣiṇaṃ sa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0115 dadarśa laṅkāṃ rājendra nākapṛṣṭhopamāṃ śubhām 02,028.053b@015_0116 prākāreṇāvṛtāṃ ramyāṃ śubhadvāraiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0117 prāsādair bahusāhasraiḥ śvetaraktaiś ca saṃkulām 02,028.053b@015_0118 tāpanīyagavākṣeṇa muktājālāntarāṇi ca 02,028.053b@015_0119 haimarājatajālena dāntajālaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0120 harmyagopurasaṃbādhāṃ rukmatoraṇasaṃkulām 02,028.053b@015_0121 divyadundubhinirhrādām udyānavanaśobhitām 02,028.053b@015_0122 sarvakālaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitām 02,028.053b@015_0123 puṣpagandhaiś ca saṃkīrṇāṃ ramaṇīyamahāpathām 02,028.053b@015_0124 nānāratnaiś ca saṃpūrṇām indrasyevāmarāvatīm 02,028.053b@015_0125 viveśa sa purīṃ laṅkāṃ rākṣasaiś ca niṣevitām 02,028.053b@015_0126 dadarśa rākṣasavrātāñ śūlaprāsadharān bahūn 02,028.053b@015_0127 nānāveṣadharān dakṣān nārīś ca priyadarśanāḥ 02,028.053b@015_0128 divyamālyāmbaradharā divyabhūṣaṇabhūṣitāḥ 02,028.053b@015_0129 madaraktāntanayanāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ 02,028.053b@015_0130 bhaimaseniṃ tato dṛṣṭvā hṛṣṭās te vismayaṃ gatāḥ 02,028.053b@015_0131 āsasāda gṛhaṃ rājña indrasya sadanopamam 02,028.053b@015_0132 ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0132 sa dvārapālam āsādya vākyam etad uvāca ha 02,028.053b@015_0133 kurūṇām ṛṣabho rājā pāṇḍur nāma mahābalaḥ 02,028.053b@015_0134 kanīyāṃs tasya dāyādaḥ sahadeva iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0135 kṛṣṇamitrasya tu guro rājasūyārtham udyataḥ 02,028.053b@015_0136 tenāhaṃ preṣito dūtaḥ karārthaṃ kauravasya ca 02,028.053b@015_0137 draṣṭum icchāmi rājendraṃ tvaṃ kṣipraṃ māṃ nivedaya 02,028.053b@015_0137 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0138 tasya tad vacanaṃ śrutvā dvārapālo mahīpateḥ 02,028.053b@015_0139 tathety uktvā viveśātha bhavanaṃ sa nivedakaḥ 02,028.053b@015_0140 sāñjaliḥ sa samācaṣṭa sarvāṃ dūtagiraṃ tadā 02,028.053b@015_0141 dvārapālavacaḥ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0142 uvāca vākyaṃ dharmātmā samīpaṃ me praveśyatām 02,028.053b@015_0143 evam uktas tu rājendra dharmajñena mahātmanā 02,028.053b@015_0144 atha niṣkramya saṃbhrānto dvāḥstho haiḍimbam abravīt 02,028.053b@015_0145 ehi dūta nṛpaṃ draṣṭuṃ kṣipraṃ praviśa ca svayam 02,028.053b@015_0146 dvārapālavacaḥ śrutvā praviveśa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0147 sa praviśya dadarśātha rākṣasendrasya mandiram 02,028.053b@015_0148 tataḥ kailāsasaṃkāśaṃ taptakāñcanatoraṇam 02,028.053b@015_0149 prākāreṇa parikṣiptaṃ gopuraiś cāpi śobhitam 02,028.053b@015_0150 harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāratnasamanvitam 02,028.053b@015_0151 kāñcanais tāpanīyaiś ca sphāṭikai rājatair api 02,028.053b@015_0152 vajravaiḍūryagarbhaiś ca stambhair dṛṣṭimanoharaiḥ 02,028.053b@015_0153 nānādhvajapatākābhir yuktaṃ maṇivicitritam 02,028.053b@015_0154 citramālyāvṛtaṃ ramyaṃ taptakāñcanavedikam 02,028.053b@015_0155 tān dṛṣṭvā tatra sarvān sa bhaimasenir manoramān 02,028.053b@015_0156 praviśann eva haiḍimbaḥ śuśrāva muravasvanam 02,028.053b@015_0157 tantrīgītasamākīrṇaṃ samatālamitākṣaram 02,028.053b@015_0158 divyadundubhinirhrādaṃ vāditraśatasaṃkulam 02,028.053b@015_0159 sa śrutvā madhuraṃ śabdaṃ prītimān abhavat tadā 02,028.053b@015_0160 tato vigāhya haiḍimbo bahukakṣyāṃ manoramām 02,028.053b@015_0161 sa dadarśa mahātmānaṃ dvāḥsthena saha bhārata 02,028.053b@015_0162 taṃ vibhīṣaṇam āsīnaṃ kāñcane paramāsane 02,028.053b@015_0163 divye bhāskarasaṃkāśe muktāmaṇivibhūṣite 02,028.053b@015_0164 divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpadharaṃ vibhum 02,028.053b@015_0165 divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhokṣitaṃ śubham 02,028.053b@015_0166 vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham 02,028.053b@015_0167 upopaviṣṭaṃ sacivair devair iva śatakratum 02,028.053b@015_0168 yakṣair mahārathair divyair nārībhiḥ priyadarśanaiḥ 02,028.053b@015_0169 gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ pūjyamānaṃ yathāvidhi 02,028.053b@015_0170 cāmare vyajane cāgrye hemadaṇḍe mahādhane 02,028.053b@015_0171 gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani 02,028.053b@015_0172 arciṣmantaṃ śriyā juṣṭaṃ kuberavaruṇopamam 02,028.053b@015_0173 dharme caiva sthitaṃ nityam adbhutaṃ rākṣaseśvaram 02,028.053b@015_0174 dṛṣṭvā ghaṭotkaco rājan vavande taṃ kṛtāñjaliḥ 02,028.053b@015_0175 prahvas tasthau mahāvīryaḥ śakraṃ citraratho yathā 02,028.053b@015_0176 taṃ dūtam āgataṃ dṛṣṭvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0177 vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0177 pūjayitvā yathānyāyaṃ sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt 02,028.053b@015_0178 kasya vaṃśe nu saṃjātaḥ karam icchan mahīpatiḥ 02,028.053b@015_0179 tasyānujān samastāṃś ca puraṃ deśaṃ ca tasya vai 02,028.053b@015_0180 tvāṃ ca kāryaṃ ca tat sarvaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 02,028.053b@015_0181 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0181 vistareṇa mama brūhi sarvān etān pṛthak pṛthak 02,028.053b@015_0182 evam uktas tu haiḍimbaḥ paulastyena mahātmanā 02,028.053b@015_0183 ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0183 kṛtāñjalir uvācātha sāntvayan rākṣasādhipam 02,028.053b@015_0184 somasya vaṃśe rājāsīt pāṇḍur nāma mahābalaḥ 02,028.053b@015_0185 pāṇḍoḥ putrāś ca pañcāsañ śakratulyaparākramāḥ 02,028.053b@015_0186 teṣāṃ jyeṣṭhas tu nāmnābhūd dharmaputra iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0187 ajātaśatrur dharmātmā dharmo vigrahavān iva 02,028.053b@015_0188 tato yudhiṣṭhiro rājā prāpya rājyam akārayat 02,028.053b@015_0189 gaṅgāyā dakṣiṇe tīre nagare nāgasāhvaye 02,028.053b@015_0190 tad datvā dhṛtarāṣṭrāya śakraprasthaṃ yayau tataḥ 02,028.053b@015_0191 bhrātṛbhiḥ saha rājendra śakraprasthe pramodate 02,028.053b@015_0192 gaṅgāyamunayor madhye tāv ubhau nagarottamau 02,028.053b@015_0193 nityaṃ dharme sthito rājā śakraprasthe praśāsati 02,028.053b@015_0194 tasyānujo mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 02,028.053b@015_0195 mahātejā mahāvīryaḥ siṃhatulyaḥ sa pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0196 daśanāgasahasrāṇāṃ bale tulyaḥ sa pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0197 tasyānujo 'rjuno nāma mahāvīryaparākramaḥ 02,028.053b@015_0198 sukumāro mahāsattvo loke vīryeṇa viśrutaḥ 02,028.053b@015_0199 kārtavīryasamo vīrye sāgarapratimo bale 02,028.053b@015_0200 jāmadagnyasamo hy astre saṃkhye rāmasamo 'rjunaḥ 02,028.053b@015_0201 rūpe śakrasamaḥ pārthas tejasā bhāskaropamaḥ 02,028.053b@015_0202 devadānavagandharvaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ 02,028.053b@015_0203 mānuṣaiś ca samastaiś ca ajeyaḥ phalguno raṇe 02,028.053b@015_0204 tena tat khāṇḍavaṃ dāvaṃ tarpitaṃ jātavedase 02,028.053b@015_0205 tarasā tarpayitvā taṃ śakraṃ devagaṇaiḥ saha 02,028.053b@015_0206 labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam 02,028.053b@015_0207 tena labdhā mahārāja durlabhā daivatair api 02,028.053b@015_0208 vāsudevasya bhaginī subhadrā nāma viśrutā 02,028.053b@015_0209 arjunasyānujo rājan nakulaś ceti viśrutaḥ 02,028.053b@015_0210 darśanīyatamo loke mūrtimān iva manmathaḥ 02,028.053b@015_0211 tasyānujo mahātejāḥ sahadeva iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0212 tenāhaṃ preṣito rājan sahadevena māriṣa 02,028.053b@015_0213 ahaṃ ghaṭotkaco nāma bhīmasenasuto balī 02,028.053b@015_0214 mama mātā mahābhāgā hiḍimbā nāma rākṣasī 02,028.053b@015_0215 pārthānām upakārārthaṃ carāmi pṛthivīm imām 02,028.053b@015_0216 āsīt pṛthivyāḥ sarvasyā mahīpālo yudhiṣṭhiraḥ 02,028.053b@015_0217 rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame 02,028.053b@015_0218 saṃdideśa ca sa bhrātṝn karārthaṃ sarvatodiśam 02,028.053b@015_0219 udīcīm arjunas tūrṇaṃ karārthaṃ samupāyayau 02,028.053b@015_0220 gatvā śatasahasrāṇi yojanāni mahābalaḥ 02,028.053b@015_0221 jitvā sarvān nṛpān yuddhe hatvā ca tarasā vaśī 02,028.053b@015_0222 svargadvāram upāgamya ratnāny ādāya vai bhṛśam 02,028.053b@015_0223 aśvāṃś ca vividhān divyān sarvān ādāya phalgunaḥ 02,028.053b@015_0224 dhanaṃ bahuvidhaṃ rājan dharmaputrāya vai dadau 02,028.053b@015_0225 bhīmaseno hi rājendra jitvā prācīṃ diśaṃ balāt 02,028.053b@015_0226 vaśe kṛtvā mahīpālān pāṇḍavāya dhanaṃ dadau 02,028.053b@015_0227 diśaṃ pratīcīṃ nakulaḥ karārthaṃ prayayau tathā 02,028.053b@015_0228 sahadevo diśaṃ yāmyāṃ jitvā sarvān mahīkṣitaḥ 02,028.053b@015_0229 māṃ saṃdideśa rājendra karārtham iha satkṛtaḥ 02,028.053b@015_0230 pārthānāṃ caritaṃ tubhyaṃ saṃkṣepāt samudāhṛtam 02,028.053b@015_0231 tam avekṣya mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,028.053b@015_0232 pāvakaṃ rājasūyaṃ ca bhagavantaṃ hariṃ prabhum 02,028.053b@015_0233 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0233 etān avekṣya dharmajña karaṃ tvaṃ dātum arhasi 02,028.053b@015_0234 tena tad bhāṣitaṃ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0235 prītimān abhavad rājan dharmātmā sacivaiḥ saha 02,028.053b@015_0236 sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam 02,028.053b@015_0237 tac ca kālakṛtaṃ dhīmān ity amanyata sa prabhuḥ 02,028.053b@015_0238 tato dadau vicitrāṇi kambalāni kuthāni ca 02,028.053b@015_0239 dāntakāñcanaparyaṅkān maṇihemavicitritān 02,028.053b@015_0240 bhūṣaṇāni vicitrāṇi mahārhāṇi bahūni ca 02,028.053b@015_0241 pravālāni ca śubhrāṇi maṇīṃś ca vividhān bahūn 02,028.053b@015_0242 kāñcanāni ca bhāṇḍāni kalaśāni ghaṭāni ca 02,028.053b@015_0243 rājatāni ca bhāṇḍāni citrāṇi ca bahūni ca 02,028.053b@015_0244 śastrāṇi rukmacitrāṇi maṇimuktair vicitritān 02,028.053b@015_0245 yajñasya toraṇe yuktān dadau tālāṃś caturdaśa 02,028.053b@015_0246 rukmapaṅkajapuṣpāṇi śibikā maṇibhūṣitāḥ 02,028.053b@015_0247 mukuṭāni mahārhāṇi hemavarṇāṃś ca kuṇḍalān 02,028.053b@015_0248 hemapuṣpāṇi vividhān rukmamālyāni cāparān 02,028.053b@015_0249 śaṅkhāṃś ca candrasaṃkāśāñ śatāvartān vicitriṇaḥ 02,028.053b@015_0250 candanāni ca mukhyāni rukmaratnāny anekaśaḥ 02,028.053b@015_0251 vāsāṃsi ca mahārhāṇi kambalāni bahūny api 02,028.053b@015_0252 anyāṃś ca vividhān rājan ratnāni ca bahūni ca 02,028.053b@015_0253 sa dadau sahadevāya tadā rājā vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0254 vibhīṣaṇaṃ ca rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ 02,028.053b@015_0255 pradakṣiṇaṃ parītyaiva nirjagāma ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0256 tāni sarvāṇi ratnāni aṣṭāśītir niśācarāḥ 02,028.053b@015_0257 ājahruḥ samudā rājan haiḍimbena tadā saha 02,028.053b@015_0258 ratnāny ādāya sarvāṇi pratasthe sa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0259 tato ratnāny upādāya haiḍimbo rākṣasaiḥ saha 02,028.053b@015_0260 jagāma tūrṇaṃ laṅkāyāḥ sahadevapadaṃ prati 02,028.053b@015_0261 āseduḥ pāṇḍavaṃ sarve laṅghayitvā mahodadhim 02,028.053b@015_0262 sahadevo dadarśātha ratnāhārān niśācarān 02,028.053b@015_0263 āgatān bhīmasaṃkāśān haiḍimbaṃ ca tathā nṛpa 02,028.053b@015_0264 dramilā nairṛtān dṛṣṭvā dudruvus te bhayārditāḥ 02,028.053b@015_0265 bhaimasenis tato gatvā mādreyaṃ prāñjaliḥ sthitaḥ 02,028.053b@015_0266 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0267 visṛjya dramilān sarvān gamanāyopacakrame 02,028.053c nyavartata tato dhīmān sahadevaḥ pratāpavān 02,028.054a evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca 02,028.054c karadān pārthivān kṛtvā pratyāgacchad ariṃdamaḥ 02,028.054d*0314_01 ratnasāram upādāya yayau saha niśācaraiḥ 02,028.054d*0314_02 indraprasthaṃ viveśātha kampayann iva medinīm 02,028.054d*0314_03 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājan sahadevaḥ kṛtāñjaliḥ 02,028.054d*0314_04 prahvo 'bhivādya tasthau sa pūjitaś caiva tena vai 02,028.054d*0314_05 laṅkāprāptān dhanaughāṃś ca dṛṣṭvā tān durlabhān bahūn 02,028.054d*0314_06 prītimān abhavad rājā vismayaṃ paramaṃ yayau 02,028.055a dharmarājāya tat sarvaṃ nivedya bharatarṣabha 02,028.055b*0315_01 koṭīsahasram adhikaṃ hiraṇyasya mahātmanaḥ 02,028.055b*0315_02 vicitrāṃs tu maṇīn ratnān gojāvimahiṣāṃs tathā 02,028.055c kṛtakarmā sukhaṃ rājann uvāsa janamejaya 02,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,029.001a nakulasya tu vakṣyāmi karmāṇi vijayaṃ tathā 02,029.001c vāsudevajitām āśāṃ yathāsau vyajayat prabhuḥ 02,029.002a niryāya khāṇḍavaprasthāt pratīcīm abhito diśam 02,029.002c uddiśya matimān prāyān mahatyā senayā saha 02,029.003a siṃhanādena mahatā yodhānāṃ garjitena ca 02,029.003c rathanemininādaiś ca kampayan vasudhām imām 02,029.004a tato bahudhanaṃ ramyaṃ gavāśvadhanadhānyavat 02,029.004c kārttikeyasya dayitaṃ rohītakam upādravat 02,029.005a tatra yuddhaṃ mahad vṛttaṃ śūrair mattamayūrakaiḥ 02,029.005c marubhūmiṃ ca kārtsnyena tathaiva bahudhānyakam 02,029.006a śairīṣakaṃ mahecchaṃ ca vaśe cakre mahādyutiḥ 02,029.006b*0316_01 ākrośaṃ caiva rājarṣiṃ tena yuddham abhūn mahat 02,029.006b*0316_02 tān daśārṇān sa jitvā ca pratasthe pāṇḍunandanaḥ 02,029.006b*0317_01 liliṭān pāṭanāṃś caiva dūtair eva jigāya tān 02,029.006c śibīṃs trigartān ambaṣṭhān mālavān pañcakarpaṭān 02,029.007a tathā madhyamikāyāṃś ca vāṭadhānān dvijān atha 02,029.007c punaś ca parivṛtyātha puṣkarāraṇyavāsinaḥ 02,029.008a gaṇān utsavasaṃketān vyajayat puruṣarṣabhaḥ 02,029.008c sindhukūlāśritā ye ca grāmaṇeyā mahābalāḥ 02,029.009a śūdrābhīragaṇāś caiva ye cāśritya sarasvatīm 02,029.009c vartayanti ca ye matsyair ye ca parvatavāsinaḥ 02,029.010a kṛtsnaṃ pañcanadaṃ caiva tathaivāparaparyaṭam 02,029.010b*0318_01 ratnākaram amitraghnaṃ tathā vellātaṭaṃ punaḥ 02,029.010b*0319_01 tathā siṃhanadaṃ caiva tathaivāparapattanān 02,029.010b*0319_02 dūtair eva vaśe cakre nakulaḥ kulanandanaḥ 02,029.010c uttarajyotikaṃ caiva tathā vṛndāṭakaṃ puram 02,029.010e dvārapālaṃ ca tarasā vaśe cakre mahādyutiḥ 02,029.011a ramaṭhān hārahūṇāṃś ca pratīcyāś caiva ye nṛpāḥ 02,029.011c tān sarvān sa vaśe cakre śāsanād eva pāṇḍavaḥ 02,029.011d*0320_01 araṇaṃ caiva romaṃ ca yavanānāṃ purāṇi ca 02,029.011d*0320_02 lambānudeśajāṃś caiva bandhakāṃś ca narottama 02,029.011d*0320_03 dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,029.012a tatrasthaḥ preṣayām āsa vāsudevāya cābhibhuḥ 02,029.012b*0321_01 dūtaṃ dharmavidaṃ śāntaṃ vāgminaṃ śucim uttamam 02,029.012b*0322_01 sa cāpi yojayām āsa vāsudevāya bhārata 02,029.012c sa cāsya daśabhī rājyaiḥ pratijagrāha śāsanam 02,029.013a tataḥ śākalam abhyetya madrāṇāṃ puṭabhedanam 02,029.013c mātulaṃ prītipūrveṇa śalyaṃ cakre vaśe balī 02,029.014a sa tasmin satkṛto rājñā satkārārho viśāṃ pate 02,029.014c ratnāni bhūrīṇy ādāya saṃpratasthe yudhāṃ patiḥ 02,029.015a tataḥ sāgarakukṣisthān mlecchān paramadāruṇān 02,029.015c pahlavān barbarāṃś caiva tān sarvān anayad vaśam 02,029.016a tato ratnāny upādāya vaśe kṛtvā ca pārthivān 02,029.016c nyavartata naraśreṣṭho nakulaś citramārgavit 02,029.017a karabhāṇāṃ sahasrāṇi kośaṃ tasya mahātmanaḥ 02,029.017c ūhur daśa mahārāja kṛcchrād iva mahādhanam 02,029.018a indraprasthagataṃ vīram abhyetya sa yudhiṣṭhiram 02,029.018c tato mādrīsutaḥ śrīmān dhanaṃ tasmai nyavedayat 02,029.019a evaṃ pratīcīṃ nakulo diśaṃ varuṇapālitām 02,029.019c vijigye vāsudevena nirjitāṃ bharatarṣabhaḥ 02,030.000@016_0001 evaṃ nirjitya pṛthivīṃ bhrātaraḥ kurunandana 02,030.000@016_0002 vartamānāḥ svadharmeṇa śaśāsuḥ pṛthivīm imām 02,030.000@016_0003 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahito nṛpaḥ 02,030.000@016_0004 anugṛhya prajāḥ sarvāḥ sarvavarṇān agopayat 02,030.000@016_0005 avirodhena sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 02,030.000@016_0006 krīyatāṃ dīyatāṃ sarvaṃ muktvā kopaṃ balaṃ vinā 02,030.000@016_0007 sādhudharmeti pārthasya nānyac chrūyata bhāṣitam 02,030.000@016_0008 evaṃ vṛtte jagat tasmin pitarīvānvarajyata 02,030.000@016_0009 na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā 02,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.001a rakṣaṇād dharmarājasya satyasya paripālanāt 02,030.001c śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva svakarmaniratāḥ prajāḥ 02,030.002a balīnāṃ samyag ādānād dharmataś cānuśāsanāt 02,030.002c nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado 'bhavat 02,030.003a sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik 02,030.003a*0323_01 **** **** nīrujā nirupadravāḥ 02,030.003a*0323_02 svādusasyā ca pṛthivī bahupuṣpaphaladrumā 02,030.003a*0323_03 brāhmaṇā yajñasaṃtānāḥ 02,030.003c viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇaḥ 02,030.004a dasyubhyo vañcakebhyo vā rājan prati parasparam 02,030.004c rājavallabhataś caiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ 02,030.005a avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam 02,030.005c sarvam etat tadā nāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire 02,030.005d*0324_01 manastuṣṭiṃ kathaṃ gacched ity evamanaso narāḥ 02,030.005d*0324_02 sarvātmanā priyāṇy eva kartuṃ samupacakramuḥ 02,030.006a priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svabhāvajam 02,030.006c abhihartuṃ nṛpā jagmur nānyaiḥ kāryaiḥ pṛthak pṛthak 02,030.007a dharmyair dhanāgamais tasya vavṛdhe nicayo mahān 02,030.007c kartuṃ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatair api 02,030.007d*0325_01 sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ śreṣṭhaḥ sa ca mahīpatiḥ 02,030.008a svakośasya parīmāṇaṃ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ 02,030.008c vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe 02,030.009a suhṛdaś caiva taṃ sarve pṛthak ca saha cābruvan 02,030.009c yajñakālas tava vibho kriyatām atra sāṃpratam 02,030.010a athaivaṃ bruvatām eva teṣām abhyāyayau hariḥ 02,030.010c ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaś cāpi vijānatām 02,030.011a jagatas tasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaś cāpyayaś ca ha 02,030.011c bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ 02,030.011d*0326_01 pradhānaḥ sarvalokānāṃ bhojavṛṣṇyandhakāgraṇīḥ 02,030.012a prākāraḥ sarvavṛṣṇīnām āpatsv abhayado 'rihā 02,030.012c balādhikāre nikṣipya saṃhatyānakadundubhim 02,030.013a uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ 02,030.013c dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ 02,030.014a taṃ dhanaugham aparyantaṃ ratnasāgaram akṣayam 02,030.014c nādayan rathaghoṣeṇa praviveśa purottamam 02,030.014d*0327_01 pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣacchokāvaho 'bhavat 02,030.015a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,030.015b*0328_01 atha sarve samutthāya kāñcanāsanam ādaduḥ 02,030.015c kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram 02,030.016a taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi 02,030.016c saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ 02,030.017a dhaumyadvaipāyanamukhair ṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ 02,030.017c bhīmārjunayamaiś cāpi sahitaḥ kṛṣṇam abravīt 02,030.018a tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate 02,030.018c dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādād upārjitam 02,030.019a so 'ham icchāmi tat sarvaṃ vidhivad devakīsuta 02,030.019c upayoktuṃ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava 02,030.020a tad ahaṃ yaṣṭum icchāmi dāśārha sahitas tvayā 02,030.020c anujaiś ca mahābāho tan mānujñātum arhasi 02,030.021a sa dīkṣāpaya govinda tvam ātmānaṃ mahābhuja 02,030.021c tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hy aham 02,030.022a māṃ vāpy abhyanujānīhi sahaibhir anujair vibho 02,030.022c anujñātas tvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratum uttamam 02,030.023a taṃ kṛṣṇaḥ pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram 02,030.023c tvam eva rājaśārdūla samrāḍ arho mahākratum 02,030.023e saṃprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyās tato vayam 02,030.024a yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasy avasthite 02,030.024c niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ 02,030.025 yudhiṣṭhira uvāca 02,030.025a saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiś ca niyatā mama 02,030.025c yasya me tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitam upasthitaḥ 02,030.025d@017_0001 āgatān pṛthivīpālān saṃprekṣyāha yudhiṣṭhiraḥ 02,030.025d@017_0002 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ sarvataḥ kāryasādhakam 02,030.025d@017_0003 pādāvanejanaṃ deyaṃ rājasūye mahākratau 02,030.025d@017_0004 na tādṛg dṛśyate mahyaṃ na ca bhūpaiḥ samāhṛtam 02,030.025d@017_0005 kṛṣṇa uvāca 02,030.025d@017_0005 kuto labhyaṃ mahābāho etasya ca dhanāgamam 02,030.025d@017_0006 mā viṣīdasva rājendra dhanasyārthe kathaṃ cana 02,030.025d@017_0007 haiḍimbaṃ preṣayiṣyāmi vibhīṣaṇam ariṃdamam 02,030.025d@017_0008 ānetuṃ rakṣasāṃ nāthaṃ dhanaughaparipūrtaye 02,030.025d@017_0009 tata āhūya haiḍimbaṃ bahumānapuraḥsaram 02,030.025d@017_0010 uvāca ślakṣṇayā vācā pūjayann iva mādhavaḥ 02,030.025d@017_0011 gaccha haiḍimba bhadraṃ te laṅkāyāṃ rakṣasāṃ patim 02,030.025d@017_0012 nivedayasva madvācā yad uktaṃ rākṣasaṃ prati 02,030.025d@017_0013 tat smṛtvā tvaṃ samāgaccha prasādaṃ mama ca smara 02,030.025d@017_0014 tato bhīmasutaḥ kṛtvā praṇāmaṃ kṛṣṇapādayoḥ 02,030.025d@017_0015 jagāma tvarito lokān draṣṭuṃ paulastyam añjasā 02,030.025d@017_0016 tataḥ sāgaram āsādya baddhaṃ rāmeṇa pādapam 02,030.025d@017_0017 tatra rāmeśvaraṃ devaṃ saṃpūjya vidhivat tadā 02,030.025d@017_0018 haiḍimbas tvarito lokān praviveśa nṛpājñayā 02,030.025d@017_0019 sa gato vāyuvegena laṅkāṃ dvāram upāsthitaḥ 02,030.025d@017_0020 sa pṛṣṭo dvārapālais tu kas tvaṃ ṣaṇḍākṛtiḥ kutaḥ 02,030.025d@017_0021 dvāḥsthān kāṃś cit samutkṣipya karṇābhyāṃ prāhasat tadā 02,030.025d@017_0022 durdṛśā rākṣasās tatra jāyante kurujāṅgale 02,030.025d@017_0023 bhaimasenis tadovāca dvārasthān krodhasaṃyutaḥ 02,030.025d@017_0024 kṛṣṇājñayāgataṃ māṃ ca nivedayata rākṣasāḥ 02,030.025d@017_0025 vibhīṣaṇāya vai śīghraṃ kāryārthaṃ rākṣasottamāḥ 02,030.025d@017_0026 tad uktam ākarṇya ca te paulastyāya nyavedayan 02,030.025d@017_0027 āhūya tam uvācedaṃ kiṃ kāryaṃ tan niśāmaya 02,030.025d@017_0028 sa sarvaṃ kathayām āsa kṛṣṇaproktaṃ tadāgrataḥ 02,030.025d@017_0029 vibhīṣaṇaś ca dharmātmā kṛṣṇājñāṃ śirasā dadhat 02,030.025d@017_0030 saṃsmṛtya rāmavacanaṃ kṛṣṇājñāṃ pālayat tadā 02,030.025d@017_0031 mandodaryai nivedyātha kṛṣṇarāmaprasādajam 02,030.025d@017_0032 kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi ājñāpaya nṛpātmaje 02,030.025d@017_0033 jagatsāraṃ ratnajātaṃ daśagrīvena rakṣitam 02,030.025d@017_0034 ānītaṃ vibudhādīṃś ca jitvā tac ca samṛddhimat 02,030.025d@017_0035 preṣayiṣyāmi tat sarvaṃ kṛṣṇaprītyai nṛpātmaje 02,030.025d@017_0036 paśyatobhayataḥ pādau ratnajaiḥ pūritair dhanaiḥ 02,030.025d@017_0037 indraprasthaṃ gata uta kṛṣṇaś cāsau mahāyaśāḥ 02,030.025d@017_0038 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.025d@017_0038 rākṣasā yādavendraṃ taṃ draṣṭuṃ gacchāma māciram 02,030.025d@017_0039 iti śrutvā vacas tasya vismitā vākyam abravīt 02,030.025d@017_0040 vibhīṣaṇa uvāca 02,030.025d@017_0040 mānuṣebhyaḥ kathaṃ rājan karaṃ datse vadasva me 02,030.025d@017_0041 śubhe kāraṇato dadmi na bibhemi kuto 'smy aham 02,030.025d@017_0042 purā rāmeṇa kathitaṃ mamāgre mayanandini 02,030.025d@017_0043 janma me yādave vaṃśe dvāpare samupasthite 02,030.025d@017_0044 sāhāyyaṃ pāṇḍavasyārthe kariṣyāmi tadā vraja 02,030.025d@017_0045 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.025d@017_0045 indraprasthe mahābāho darśanaṃ te karomy aham 02,030.025d@017_0046 ity uktvā sa yayau tatra yatra kṛṣṇaḥ surārihā 02,030.025d@017_0047 saṃpūjya kṛṣṇaṃ saṃśuddhaṃ paulastyaḥ paramo mahān 02,030.025d@017_0048 saṃpūjya rākṣasaṃ viṣṇur ity uvāca vibhīṣaṇam 02,030.025d@017_0049 vibhīṣaṇa uvāca 02,030.025d@017_0049 svāgataṃ te mahābāho kuśalaṃ te ca sarvadā 02,030.025d@017_0050 tava darśanato viṣṇo aśubhaṃ nāsti me kva cit 02,030.025d@017_0051 adya me svāgataṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam 02,030.025d@017_0052 idaṃ svarṇaṃ mayānītaṃ koṭiśo yadunandana 02,030.025d@017_0053 yajñārthaṃ dharmarājasya tavājñāṃ vacasāṃ dadhṛk 02,030.025d@017_0054 iti śrutvā vacas tasya tataḥ sphuritalocanaḥ 02,030.025d@017_0055 gantum ājñāṃ dadau laṅkāṃ paulastyāya mahātmane 02,030.025d@017_0056 vraja laṅkāṃ mahāvīra tulyaṃ balir ihāsura 02,030.025d@017_0057 iti śrutvā tato laṅkām agamad rāvaṇānujaḥ 02,030.025d@017_0058 pūjyamāno mahāvīrai rākṣaso bharatarṣabha 02,030.026 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.026a anujñātas tu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha 02,030.026c īhituṃ rājasūyāya sādhanāny upacakrame 02,030.027a tata ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ 02,030.027c sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ 02,030.028a asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ 02,030.028c tathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ 02,030.029a adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān kṣipram eva hi 02,030.029c samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam 02,030.030a indraseno viśokaś ca pūruś cārjunasārathiḥ 02,030.030b*0329_01 sūtāś ca sahitāḥ sarve śucayo mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,030.030b*0330_01 samīko dhvajasenaś ca pañca sārathipuṃgavāḥ 02,030.030c annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā 02,030.030d*0331_01 upasthitān sarvakāmān sugandhikanakaprabhān 02,030.031a sarvakāmāś ca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ 02,030.031c manoharāḥ prītikarā dvijānāṃ kurusattama 02,030.032a tad vākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvam avedayat 02,030.032c sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarāje mahātmani 02,030.033a tato dvaipāyano rājann ṛtvijaḥ samupānayat 02,030.033c vedān iva mahābhāgān sākṣān mūrtimato dvijān 02,030.034a svayaṃ brahmatvam akarot tasya satyavatīsutaḥ 02,030.034b*0332_01 mūrtimān sāmavedo 'tha vedavedāṅgapāragaḥ 02,030.034c dhanaṃjayānām ṛṣabhaḥ susāmā sāmago 'bhavat 02,030.035a yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho 'dhvaryusattamaḥ 02,030.035c pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito 'bhavat 02,030.036a eteṣāṃ śiṣyavargāś ca putrāś ca bharatarṣabha 02,030.036c babhūvur hotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ 02,030.036d*0333_01 svayaṃ ca bhagavāṃs tatra śiṣyaiḥ sarvaiḥ puraskṛtaḥ 02,030.036d*0333_02 kṛṣṇadvaipāyano rājan sadasyam akarot prabhuḥ 02,030.037a te vācayitvā puṇyāham īhayitvā ca taṃ vidhim 02,030.037c śāstroktaṃ yojayām āsus tad devayajanaṃ mahat 02,030.038a tatra cakrur anujñātāḥ śaraṇāny uta śilpinaḥ 02,030.038c ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām 02,030.039a tata ājñāpayām āsa sa rājā rājasattamaḥ 02,030.039c sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ kurusattamaḥ 02,030.039d*0334_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,030.039d*0334_01 sahadevaṃ tadā prāha mantriṇaṃ kurusattamaḥ 02,030.039d*0334_02 uvāca rājā kaunteyo vacanaṃ vacanakṣamam 02,030.040a āmantraṇārthaṃ dūtāṃs tvaṃ preṣayasvāśugān drutam 02,030.040c upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtān prāhiṇot tadā 02,030.041a āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇān bhūmipān api 02,030.041c viśaś ca mānyāñ śūdrāṃś ca sarvān ānayateti ca 02,030.042a te sarvān pṛthivīpālān pāṇḍaveyasya śāsanāt 02,030.042c āmantrayāṃ babhūvuś ca preṣayām āsa cāparān 02,030.042d*0335_01 tathāparān api narān ātmanaḥ śīghragāminaḥ 02,030.042d*0336_01 dūtās te vāhanair jagmū rāṣṭrāṇi subahūni ca 02,030.043a tatas te tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,030.043c dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata 02,030.043d*0337_01 jyeṣṭhāmūle amāvasyāṃ mahājanasamāvṛtaḥ 02,030.043d*0337_02 rauravājinasaṃvīto navanītāktadehavān 02,030.044a dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,030.044c jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ 02,030.045a bhrātṛbhir jñātibhiś caiva suhṛdbhiḥ sacivais tathā 02,030.045c kṣatriyaiś ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ 02,030.045e amātyaiś ca nṛpaśreṣṭho dharmo vigrahavān iva 02,030.046a ājagmur brāhmaṇās tatra viṣayebhyas tatas tataḥ 02,030.046c sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ 02,030.047a teṣām āvasathāṃś cakrur dharmarājasya śāsanāt 02,030.047c bahvannāñ śayanair yuktān sagaṇānāṃ pṛthak pṛthak 02,030.047e sarvartuguṇasaṃpannāñ śilpino 'tha sahasraśaḥ 02,030.048a teṣu te nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ 02,030.048c kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān 02,030.049a bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ 02,030.049c aniśaṃ śrūyate smātra muditānāṃ mahātmanām 02,030.050a dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti 02,030.050c evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ 02,030.051a gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata 02,030.051c rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthag dadau 02,030.052a prāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,030.052c pṛthivyām ekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape 02,030.053a tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayām āsa pāṇḍavam 02,030.053c nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha 02,030.053d*0338_01 bāhlīkāya saputrāya bhūriśravasabhīṣmayoḥ 02,030.054a droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca 02,030.054c bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye 'nuraktā yudhiṣṭhire 02,031.000*0339_01 tata āmantritā rājan rājānaḥ satkṛtās tadā 02,031.000*0339_02 purebhyaḥ prayayuḥ svebhyo vimānebhya ivāmarāḥ 02,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,031.001a sa gatvā hāstinapuraṃ nakulaḥ samitiṃjayaḥ 02,031.001b*0340_01 prayataḥ prāñjalir bhūtvā bhāratān ānayat tadā 02,031.001c bhīṣmam āmantrayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍavaḥ 02,031.002a prayayuḥ prītamanaso yajñaṃ brahmapuraḥsarāḥ 02,031.002c saṃśrutya dharmarājasya yajñaṃ yajñavidas tadā 02,031.003a anye ca śataśas tuṣṭair manobhir manujarṣabha 02,031.003b*0341_01 bahu vittaṃ samādāya vividhāḥ pārthivā yayuḥ 02,031.003c draṣṭukāmāḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 02,031.004a digbhyaḥ sarve samāpetuḥ pārthivās tatra bhārata 02,031.004c samupādāya ratnāni vividhāni mahānti ca 02,031.005a dhṛtarāṣṭraś ca bhīṣmaś ca viduraś ca mahāmatiḥ 02,031.005c duryodhanapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te 02,031.006a satkṛtyāmantritāḥ sarve ācāryapramukhā nṛpāḥ 02,031.006c gāndhārarājaḥ subalaḥ śakuniś ca mahābalaḥ 02,031.007a acalo vṛṣakaś caiva karṇaś ca rathināṃ varaḥ 02,031.007c ṛtaḥ śalyo madrarājo bāhlikaś ca mahārathaḥ 02,031.008a somadatto 'tha kauravyo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 02,031.008c aśvatthāmā kṛpo droṇaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 02,031.009a yajñasenaḥ saputraś ca śālvaś ca vasudhādhipaḥ 02,031.009c prāgjyotiṣaś ca nṛpatir bhagadatto mahāyaśāḥ 02,031.010a saha sarvais tathā mlecchaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ 02,031.010c pārvatīyāś ca rājāno rājā caiva bṛhadbalaḥ 02,031.011a pauṇḍrako vāsudevaś ca vaṅgaḥ kāliṅgakas tathā 02,031.011c ākarṣaḥ kuntalaś caiva vānavāsyāndhrakās tathā 02,031.012a draviḍāḥ siṃhalāś caiva rājā kāśmīrakas tathā 02,031.012c kuntibhojo mahātejāḥ suhmaś ca sumahābalaḥ 02,031.013a bāhlikāś cāpare śūrā rājānaḥ sarva eva te 02,031.013c virāṭaḥ saha putraiś ca mācellaś ca mahārathaḥ 02,031.013e rājāno rājaputrāś ca nānājanapadeśvarāḥ 02,031.014a śiśupālo mahāvīryaḥ saha putreṇa bhārata 02,031.014c āgacchat pāṇḍaveyasya yajñaṃ saṃgrāmadurmadaḥ 02,031.015a rāmaś caivāniruddhaś ca babhruś ca sahasāraṇaḥ 02,031.015c gadapradyumnasāmbāś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān 02,031.016a ulmuko niśaṭhaś caiva vīraḥ prādyumnir eva ca 02,031.016c vṛṣṇayo nikhilenānye samājagmur mahārathāḥ 02,031.017a ete cānye ca bahavo rājāno madhyadeśajāḥ 02,031.017c ājagmuḥ pāṇḍuputrasya rājasūyaṃ mahākratum 02,031.018a dadus teṣām āvasathān dharmarājasya śāsanāt 02,031.018c bahukakṣyānvitān rājan dīrghikāvṛkṣaśobhitān 02,031.019a tathā dharmātmajas teṣāṃ cakre pūjām anuttamām 02,031.019c satkṛtāś ca yathoddiṣṭāñ jagmur āvasathān nṛpāḥ 02,031.020a kailāsaśikharaprakhyān manojñān dravyabhūṣitān 02,031.020c sarvataḥ saṃvṛtān uccaiḥ prākāraiḥ sukṛtaiḥ sitaiḥ 02,031.021a suvarṇajālasaṃvītān maṇikuṭṭimaśobhitān 02,031.021c sukhārohaṇasopānān mahāsanaparicchadān 02,031.022a sragdāmasamavacchannān uttamāgurugandhinaḥ 02,031.022c haṃsāṃśuvarṇasadṛśān āyojanasudarśanān 02,031.023a asaṃbādhān samadvārān yutān uccāvacair guṇaiḥ 02,031.023c bahudhātupinaddhāṅgān himavacchikharān iva 02,031.024a viśrāntās te tato 'paśyan bhūmipā bhūridakṣiṇam 02,031.024c vṛtaṃ sadasyair bahubhir dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,031.025a tat sadaḥ pārthivaiḥ kīrṇaṃ brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 02,031.025c bhrājate sma tadā rājan nākapṛṣṭham ivāmaraiḥ 02,032.000*0342_01 tatas tv ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ 02,032.000*0342_02 sahadevaṃ kuruśreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ 02,032.000*0342_03 asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ 02,032.000*0342_04 adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān bharatarṣabha 02,032.000*0342_05 sarvam ānaya naḥ kṣipraṃ sahadeva yathātatham 02,032.000*0342_06 indraseno viśokaś ca rukmaś cārjunasārathiḥ 02,032.000*0342_07 annādye vyāpṛtāḥ santu sahadeva tavājñayā 02,032.000*0342_08 upārjitān sarvakāmān sugandharasamiśritān 02,032.000*0342_09 manoharān prītikarān annādye 'rthe susaṃskṛtān 02,032.000*0343_01 samīko dhvajasenaś ca pañcasārathipuṃgavāḥ 02,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,032.001a pitāmahaṃ guruṃ caiva pratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ 02,032.001c abhivādya tato rājann idaṃ vacanam abravīt 02,032.001e bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ drauṇiṃ duryodhanaviviṃśatī 02,032.002a asmin yajñe bhavanto mām anugṛhṇantu sarvaśaḥ 02,032.002c idaṃ vaḥ svam ahaṃ caiva yad ihāsti dhanaṃ mama 02,032.002e prīṇayantu bhavanto māṃ yatheṣṭam aniyantritāḥ 02,032.003a evam uktvā sa tān sarvān dīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ 02,032.003c yuyoja ha yathāyogam adhikāreṣv anantaram 02,032.004a bhakṣyabhojyādhikāreṣu duḥśāsanam ayojayat 02,032.004a*0344_01 **** **** yuyutsuṃ samayojayat 02,032.004a*0344_02 paṅktyāropaṇakārye tu ucchiṣṭāpanaye punaḥ 02,032.004a*0344_03 bhojanāvekṣaṇe caiva 02,032.004c parigrahe brāhmaṇānām aśvatthāmānam uktavān 02,032.005a rājñāṃ tu pratipūjārthaṃ saṃjayaṃ saṃnyayojayat 02,032.005c kṛtākṛtaparijñāne bhīṣmadroṇau mahāmatī 02,032.005d*0345_01 tatrānvatiṣṭhatāṃ rājā vṛddhau paramasaṃmatau 02,032.006a hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe 02,032.006c dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nyayojayat 02,032.006e tathānyān puruṣavyāghrāṃs tasmiṃs tasmin nyayojayat 02,032.007a bāhliko dhṛtarāṣṭraś ca somadatto jayadrathaḥ 02,032.007c nakulena samānītāḥ svāmivat tatra remire 02,032.008a kṣattā vyayakaras tv āsīd viduraḥ sarvadharmavit 02,032.008c duryodhanas tv arhaṇāni pratijagrāha sarvaśaḥ 02,032.008d*0346_01 kuntī mādrī ca gāndhārī strīṇāṃ kurvantu cārcanam 02,032.008d*0346_02 anyāḥ sarvāḥ snuṣās tāsāṃ saṃdeśaṃ yāntu mā ciram 02,032.008d*0346_03 tiṣṭhet kṛṣṇāntike so 'yam arjunaḥ kāryasiddhaye 02,032.008d*0347_01 caraṇakṣālane kṛṣṇo brāhmaṇānāṃ svayaṃ hy abhūt 02,032.008d*0348_01 karṇaḥ kośagṛhādhīśaś cāyavyayasamīkṣakaḥ 02,032.009a sarvalokaḥ samāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalam uttamam 02,032.009c draṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 02,032.010a na kaś cid āharat tatra sahasrāvaram arhaṇam 02,032.010c ratnaiś ca bahubhis tatra dharmarājam avardhayan 02,032.011a kathaṃ nu mama kauravyo ratnadānaiḥ samāpnuyāt 02,032.011c yajñam ity eva rājānaḥ spardhamānā dadur dhanam 02,032.012a bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sodarkair balasaṃvṛtaiḥ 02,032.012c lokarājavimānaiś ca brāhmaṇāvasathaiḥ saha 02,032.013a kṛtair āvasathair divyair vimānapratimais tathā 02,032.013c vicitrai ratnavadbhiś ca ṛddhyā paramayā yutaiḥ 02,032.014a rājabhiś ca samāvṛttair atīvaśrīsamṛddhibhiḥ 02,032.014c aśobhata sado rājan kaunteyasya mahātmanaḥ 02,032.015a ṛddhyā ca varuṇaṃ devaṃ spardhamāno yudhiṣṭhiraḥ 02,032.015c ṣaḍagninātha yajñena so 'yajad dakṣiṇāvatā 02,032.015e sarvāñ janān sarvakāmaiḥ samṛddhaiḥ samatarpayat 02,032.016a annavān bahubhakṣyaś ca bhuktavajjanasaṃvṛtaḥ 02,032.016c ratnopahārakarmaṇyo babhūva sa samāgamaḥ 02,032.017a iḍājyahomāhutibhir mantraśikṣāsamanvitaiḥ 02,032.017c tasmin hi tatṛpur devās tate yajñe maharṣibhiḥ 02,032.018a yathā devās tathā viprā dakṣiṇānnamahādhanaiḥ 02,032.018c tatṛpuḥ sarvavarṇāś ca tasmin yajñe mudānvitāḥ 02,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,033.001a tato 'bhiṣecanīye 'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha 02,033.001c antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ 02,033.002a nāradapramukhās tasyām antarvedyāṃ mahātmanaḥ 02,033.002c samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhis tadā 02,033.003a sametā brahmabhavane devā devarṣayo yathā 02,033.003c karmāntaram upāsanto jajalpur amitaujasaḥ 02,033.004a idam evaṃ na cāpy evam evam etan na cānyathā 02,033.004c ity ūcur bahavas tatra vitaṇḍānāḥ parasparam 02,033.005a kṛśān arthāṃs tathā ke cid akṛśāṃs tatra kurvate 02,033.005c akṛśāṃś ca kṛśāṃś cakrur hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ 02,033.006a tatra medhāvinaḥ ke cid artham anyaiḥ prapūritam 02,033.006c vicikṣipur yathā śyenā nabhogatam ivāmiṣam 02,033.007a ke cid dharmārthasaṃyuktāḥ kathās tatra mahāvratāḥ 02,033.007c remire kathayantaś ca sarvavedavidāṃ varāḥ 02,033.008a sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ 02,033.008c ābabhāse samākīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,033.009a na tasyāṃ saṃnidhau śūdraḥ kaś cid āsīn na cāvrataḥ 02,033.009c antarvedyāṃ tadā rājan yudhiṣṭhiraniveśane 02,033.010a tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām 02,033.010c tutoṣa nāradaḥ paśyan dharmarājasya dhīmataḥ 02,033.011a atha cintāṃ samāpede sa munir manujādhipa 02,033.011c nāradas taṃ tadā paśyan sarvakṣatrasamāgamam 02,033.012a sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha 02,033.012c aṃśāvataraṇe yāsau brahmaṇo bhavane 'bhavat 02,033.013a devānāṃ saṃgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana 02,033.013c nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim 02,033.014a sākṣāt sa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ 02,033.014c pratijñāṃ pālayan dhīmāñ jātaḥ parapuraṃjayaḥ 02,033.015a saṃdideśa purā yo 'sau vibudhān bhūtakṛt svayam 02,033.015c anyonyam abhinighnantaḥ punar lokān avāpsyatha 02,033.016a iti nārāyaṇaḥ śaṃbhur bhagavāñ jagataḥ prabhuḥ 02,033.016c ādiśya vibudhān sarvān ajāyata yadukṣaye 02,033.017a kṣitāv andhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ 02,033.017c parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇām ivoḍurāṭ 02,033.018a yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate 02,033.018c so 'yaṃ mānuṣavan nāma harir āste 'rimardanaḥ 02,033.019a aho bata mahad bhūtaṃ svayaṃbhūr yad idaṃ svayam 02,033.019c ādāsyati punaḥ kṣatram evaṃ balasamanvitam 02,033.020a ity etāṃ nāradaś cintāṃ cintayām āsa dharmavit 02,033.020c hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñair īḍyaṃ tam īśvaram 02,033.021a tasmin dharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ 02,033.021c mahādhvare mahābuddhis tasthau sa bahumānataḥ 02,033.021d@018_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,033.021d@018_0001 tataḥ samuditā mukhyair guṇair guṇavatāṃ varāḥ 02,033.021d@018_0002 bahavo bhāvitātmānaḥ pṛthak pṛthag ariṃdamāḥ 02,033.021d@018_0003 ātmakṛtyam iti jñātvā pāñcālās tatra sarvaśaḥ 02,033.021d@018_0004 samīyur vṛṣṇayaś caiva tadānīkāgrahāriṇaḥ 02,033.021d@018_0005 sadārāḥ sajanāmātyā vahanto ratnasaṃcayān 02,033.021d@018_0006 vikṛṣṭatvāc ca deśasya gurubhāratayā ca te 02,033.021d@018_0007 yayuḥ pramuditāḥ paścād rājabhir na samaṃ yayuḥ 02,033.021d@018_0008 balaśeṣaṃ samuditaṃ parigṛhya samantataḥ 02,033.021d@018_0009 rājñāṃ cakrāyudhaḥ śaurir amitragaṇamardanaḥ 02,033.021d@018_0010 balādhikāre nikṣiptaṃ saṃmānyānakadundubhim 02,033.021d@018_0011 saṃprāyād yādavaśreṣṭho yajamāne yudhiṣṭhire 02,033.021d@018_0012 uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ 02,033.021d@018_0013 dhanaughaṃ purataḥ kṛtvā khāṇḍavaprastham āyayau 02,033.021d@018_0014 tatra yajñāgatān sarvāṃś caidyavakrapurogamān 02,033.021d@018_0015 bhūmipālagaṇān sarvān saprabhān iva toyadān 02,033.021d@018_0016 meghakāyān niḥśvasato yūthapān iva yūthapaḥ 02,033.021d@018_0017 balinaḥ siṃhasaṃkāśān mahīm āvṛtya tiṣṭhataḥ 02,033.021d@018_0018 tato janaughasaṃbādhaṃ rājasāgaram avyayam 02,033.021d@018_0019 nādayan rathaghoṣeṇābhyupāyān madhusūdanaḥ 02,033.021d@018_0020 asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,033.021d@018_0021 kṛṣṇena samupetena jaharṣe bhārataṃ puram 02,033.021d@018_0022 brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ hi pūjārthaṃ sarvadharmavit 02,033.021d@018_0023 sahadevo viśeṣajño mādrīputraḥ kṛto 'bhavat 02,033.021d@018_0024 prabhavantaṃ tu bhūtānāṃ bhāsvantam iva tejasā 02,033.021d@018_0025 praviśantaṃ yajñabhūmiṃ sitasyāvarajaṃ vibhum 02,033.021d@018_0026 tejorāśim ṛṣiṃ vipram adṛśyam avijānatām 02,033.021d@018_0027 vayodhikānāṃ vṛddhānāṃ mārgam ātmani tiṣṭhatām 02,033.021d@018_0028 jagatas tasthuṣaś caiva prabhavāpyayam acyutam 02,033.021d@018_0029 anantam antaṃ śatrūṇām amitragaṇamardanam 02,033.021d@018_0030 prabhavaṃ sarvabhūtānām āpatsv abhayam acyutam 02,033.021d@018_0031 bhaviṣyaṃ bhāvanaṃ bhūtaṃ dvāravatyām ariṃdamam 02,033.021d@018_0032 sa dṛṣṭvā kṛṣṇam āyāntaṃ pratipūjyāmitaujasam 02,033.021d@018_0033 yathārhaṃ keśave vṛttiṃ pratyapadyata pāṇḍavaḥ 02,033.021d@018_0034 jyaiṣṭhyakāniṣṭhyasaṃyogaṃ saṃpradhārya guṇāguṇaiḥ 02,033.021d@018_0035 ārirādhayiṣur dharmaḥ pūjayitvā dvijottamān 02,033.021d@018_0036 mahad ādityasaṃkāśam āsanaṃ ca jagatpateḥ 02,033.021d@018_0037 dadau nāsāditaṃ kaiś cit tasminn upaviveśa saḥ 02,033.022a tato bhīṣmo 'bravīd rājan dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,033.022c kriyatām arhaṇaṃ rājñāṃ yathārham iti bhārata 02,033.023a ācāryam ṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira 02,033.023c snātakaṃ ca priyaṃ cāhuḥ ṣaḍ arghyārhān nṛpaṃ tathā 02,033.024a etān arhān abhigatān āhuḥ saṃvatsaroṣitān 02,033.024c ta ime kālapūgasya mahato 'smān upāgatāḥ 02,033.025a eṣām ekaikaśo rājann arghyam ānīyatām iti 02,033.025c atha caiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām 02,033.026 yudhiṣṭhira uvāca 02,033.026a kasmai bhavān manyate 'rgham ekasmai kurunandana 02,033.026c upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tan me brūhi pitāmaha 02,033.027 vaiśaṃpāyana uvāca 02,033.027a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo buddhyā niścitya bhārata 02,033.027c vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇam arhaṇīyatamaṃ bhuvi 02,033.028a eṣa hy eṣāṃ sametānāṃ tejobalaparākramaiḥ 02,033.028c madhye tapann ivābhāti jyotiṣām iva bhāskaraḥ 02,033.029a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,033.029c bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ 02,033.030a tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān 02,033.030c upajahre 'tha vidhivad vārṣṇeyāyārghyam uttamam 02,033.030d*0349_01 gām arghyaṃ madhuparkaṃ cāpy ānīyāpāharat tadā 02,033.030d*0349_02 caraṇāv aspṛśac chaureḥ sahadevo viśāṃ pate 02,033.030d*0349_03 keśavaś cāpy upāghrāya mūrdhni śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,033.030d*0349_04 sahadevam athovāca kaccid vaḥ kuśalaṃ gṛhe 02,033.030d*0350_01 so 'pi taṃ tu tathety āha sarvaṃ nanu tavājñayā 02,033.030d*0350_02 etasminn antare rājann idam āsīd athādbhutam 02,033.030d*0351_01 tāṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ sarve pūjāṃ kṛṣṇasya bhūyasīm 02,033.030d*0351_02 saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan 02,033.031a pratijagrāha tat kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā 02,033.031c śiśupālas tu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame 02,033.032a sa upālabhya bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi 02,033.032c apākṣipad vāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ 02,033.032d*0352_01 teṣām ākārabhāvajñaḥ sahadevo na cakṣame 02,033.032d*0352_02 mānināṃ balināṃ rājñāṃ puraḥ saṃdarśite pade 02,033.032d*0352_03 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani 02,033.032d*0352_04 janmaprabhṛti vṛṣṇīnāṃ sunīthaḥ śatrur abravīt 02,033.032d*0352_05 praṣṭā viyonijo rājā prativaktā nadīsutaḥ 02,033.032d*0352_06 pratigrahītā gopālaḥ pradātā ca viyonijaḥ 02,033.032d*0352_07 sadasyā mūkavat sarve āsate 'tra kim ucyate 02,033.032d*0352_08 ity uktvā sa vihasyāśu pāṇḍavaṃ punar abravīt 02,033.032d*0352_09 atipaśyasi vā sarvān na vā paśyasi pāṇḍava 02,033.032d*0352_10 tiṣṭhatsv anyeṣu pūjyeṣu gopam arcitavān asi 02,033.032d*0352_11 ete caivobhaye tāta kāryasya tu vināśake 02,033.032d*0352_12 atidṛṣṭir adṛṣṭir vā tayoḥ kiṃ tvaṃ samāsthitaḥ 02,034.001 śiśupāla uvāca 02,034.001a nāyam arhati vārṣṇeyas tiṣṭhatsv iha mahātmasu 02,034.001c mahīpatiṣu kauravya rājavat pārthivārhaṇam 02,034.002a nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu 02,034.002c yat kāmāt puṇḍarīkākṣaṃ pāṇḍavārcitavān asi 02,034.003a bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ 02,034.003c ayaṃ tatrābhyatikrānta āpageyo 'lpadarśanaḥ 02,034.004a tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā 02,034.004c bhavaty abhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣv avamataḥ satām 02,034.005a kathaṃ hy arājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām 02,034.005c arhaṇām arhati tathā yathā yuṣmābhir arcitaḥ 02,034.006a atha vā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ bharatarṣabha 02,034.006c vasudeve sthite vṛddhe katham arhati tatsutaḥ 02,034.007a atha vā vāsudevo 'pi priyakāmo 'nuvṛttavān 02,034.007c drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo 'rhati pūjanam 02,034.008a ācāryaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurupuṃgava 02,034.008c droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmād arcitavān asi 02,034.009a ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurunandana 02,034.009c dvaipāyane sthite vipre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame 02,034.009d@019_0002 svacchandamṛtyuke rājan kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0003 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśāstraviśārade 02,034.009d@019_0004 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcitaḥ kurunandana 02,034.009d@019_0005 duryodhane ca rājendre sthite puruṣasattame 02,034.009d@019_0006 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@019_0007 drumaṃ kiṃpuruṣācāryam atikramya tathārcitaḥ 02,034.009d@019_0008 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtalakṣaṇe 02,034.009d@019_0009 nṛpe ca rukmiṇi śreṣṭhe ekalavye tathaiva ca 02,034.009d@019_0010 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0011 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ 02,034.009d@019_0012 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata 02,034.009d@019_0013 yenātmabalam āśritya rājāno yudhi nirjitāḥ 02,034.009d@019_0014 taṃ ca karṇam atikramya kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame 02,034.009d@020_0002 svacchandamṛtyuke tasmin kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0003 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0004 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśastraviśārade 02,034.009d@020_0005 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcito yadunandanaḥ 02,034.009d@020_0006 drume kiṃpuruṣācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0007 ayaṃ pārthād anavamo dhanurvede parākrame 02,034.009d@020_0008 ekalavye sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0009 bhagadatte mahāvīrye jayatsene ca māgadhe 02,034.009d@020_0010 kāliṅge ca sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0011 pūrvadeśādhipe vīre kausalendre bṛhadbale 02,034.009d@020_0012 virāṭe ca sthite vīre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0013 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtadhanvani 02,034.009d@020_0014 nṛpe rukmiṇi ca śreṣṭhe dantavakre ca pārthive 02,034.009d@020_0015 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0016 surāṣṭrādhipatau vīre mālave ca sthite nṛpe 02,034.009d@020_0017 kṛtakṣaṇe ca vaidehe kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0018 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ 02,034.009d@020_0019 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata 02,034.009d@020_0020 yenātmabalam āśritya jarāsaṃdho yudhā jitaḥ 02,034.009d@020_0021 taṃ karṇaṃ samatikramya kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0022 vindānuvindāv āvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam 02,034.009d@020_0023 sthite sālve ca rājendre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0024 asmin pārthasakhe rājan gandharvāṇāṃ mahīpatau 02,034.009d@020_0025 sthite citrarathe vīre kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0026 bāhlīkaṃ sthaviraṃ vīraṃ kauravāṇāṃ mahāratham 02,034.009d@020_0027 saumadattiṃ mahāvīryaṃ somadattaṃ mahāratham 02,034.009d@020_0028 śakuniṃ saubalaṃ caiva sindhurājaṃ mahābalam 02,034.009d@020_0029 etān avamatān kṛtvā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.010a naiva ṛtviṅ na cācāryo na rājā madhusūdanaḥ 02,034.010b*0353_01 na snātako na jāmātā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.010c arcitaś ca kuruśreṣṭha kim anyat priyakāmyayā 02,034.011a atha vāpy arcanīyo 'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ 02,034.011c kiṃ rājabhir ihānītair avamānāya bhārata 02,034.012a vayaṃ tu na bhayād asya kaunteyasya mahātmanaḥ 02,034.012c prayacchāmaḥ karān sarve na lobhān na ca sāntvanāt 02,034.013a asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ 02,034.013c karān asmai prayacchāmaḥ so 'yam asmān na manyate 02,034.014a kim anyad avamānād dhi yad imaṃ rājasaṃsadi 02,034.014c aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇam arghyeṇārcitavān asi 02,034.015a akasmād dharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam 02,034.015c ko hi dharmacyute pūjām evaṃ yuktāṃ prayojayet 02,034.015e yo 'yaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavān purā 02,034.015f*0354_01 jarāsaṃdhaṃ mahātmānam anyāyena durātmavān 02,034.016a adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt 02,034.016c kṛpaṇatvaṃ niviṣṭaṃ ca kṛṣṇe 'rghyasya nivedanāt 02,034.017a yadi bhītāś ca kaunteyāḥ kṛpaṇāś ca tapasvinaḥ 02,034.017b*0355_01 rājñāṃ tu madhye pūjāṃ te kṛtavanto garīyasīm 02,034.017c nanu tvayāpi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavo 'rhati 02,034.018a atha vā kṛpaṇair etām upanītāṃ janārdana 02,034.018c pūjām anarhaḥ kasmāt tvam abhyanujñātavān asi 02,034.019a ayuktām ātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punar bahu manyase 02,034.019c haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśituṃ śveva nirjane 02,034.020a na tv ayaṃ pārthivendrāṇām avamānaḥ prayujyate 02,034.020c tvām eva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana 02,034.021a klībe dārakriyā yādṛg andhe vā rūpadarśanam 02,034.021c arājño rājavat pūjā tathā te madhusūdana 02,034.022a dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaś ca yādṛśaḥ 02,034.022c vāsudevo 'py ayaṃ dṛṣṭaḥ sarvam etad yathātatham 02,034.023a ity uktvā śiśupālas tān utthāya paramāsanāt 02,034.023c niryayau sadasas tasmāt sahito rājabhis tadā 02,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,035.001a tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālam upādravat 02,035.001c uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,035.002a nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvam uktavān 02,035.002c adharmaś ca paro rājan pāruṣyaṃ ca nirarthakam 02,035.003a na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva 02,035.003c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tv enaṃ māvamaṃsthā ato 'nyathā 02,035.004a paśya cemān mahīpālāṃs tvatto vṛddhatamān bahūn 02,035.004c mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvat tvaṃ kṣantum arhasi 02,035.005a veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaś cedipate bhṛśam 02,035.005c na hy enaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ 02,035.006 bhīṣma uvāca 02,035.006a nāsmā anunayo deyo nāyam arhati sāntvanam 02,035.006c lokavṛddhatame kṛṣṇe yo 'rhaṇāṃ nānumanyate 02,035.007a kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ 02,035.007c yo muñcati vaśe kṛtvā gurur bhavati tasya saḥ 02,035.008a asyāṃ ca samitau rājñām ekam apy ajitaṃ yudhi 02,035.008c na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā 02,035.009a na hi kevalam asmākam ayam arcyatamo 'cyutaḥ 02,035.009c trayāṇām api lokānām arcanīyo janārdanaḥ 02,035.010a kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 02,035.010c jagat sarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam 02,035.011a tasmāt satsv api vṛddheṣu kṛṣṇam arcāma netarān 02,035.011c evaṃ vaktuṃ na cārhas tvaṃ mā bhūt te buddhir īdṛśī 02,035.012a jñānavṛddhā mayā rājan bahavaḥ paryupāsitāḥ 02,035.012b*0356_01 yasya rājan prabhāvajñāḥ purā sarve ca rakṣitāḥ 02,035.012c teṣāṃ kathayatāṃ śaurer ahaṃ guṇavato guṇān 02,035.012e samāgatānām aśrauṣaṃ bahūn bahumatān satām 02,035.013a karmāṇy api ca yāny asya janmaprabhṛti dhīmataḥ 02,035.013c bahuśaḥ kathyamānāni narair bhūyaḥ śrutāni me 02,035.014a na kevalaṃ vayaṃ kāmāc cedirāja janārdanam 02,035.014c na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃ cana 02,035.015a arcāmahe 'rcitaṃ sadbhir bhuvi bhaumasukhāvaham 02,035.015c yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe 02,035.016a na hi kaś cid ihāsmābhiḥ subālo 'py aparīkṣitaḥ 02,035.016c guṇair vṛddhān atikramya harir arcyatamo mataḥ 02,035.017a jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ 02,035.017b*0357_01 vaiśyānāṃ dhānyadhanavāñ śūdrāṇām eva janmataḥ 02,035.017c pūjye tāv iha govinde hetū dvāv api saṃsthitau 02,035.018a vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpy amitaṃ tathā 02,035.018c nṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavād ṛte 02,035.019a dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtir buddhir uttamā 02,035.019c saṃnatiḥ śrīr dhṛtis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca niyatācyute 02,035.020a tam imaṃ sarvasaṃpannam ācāryaṃ pitaraṃ gurum 02,035.020c arcyam arcitam arcārhaṃ sarve saṃmantum arhatha 02,035.021a ṛtvig gurur vivāhyaś ca snātako nṛpatiḥ priyaḥ 02,035.021c sarvam etad dhṛṣīkeśe tasmād abhyarcito 'cyutaḥ 02,035.022a kṛṣṇa eva hi lokānām utpattir api cāpyayaḥ 02,035.022c kṛṣṇasya hi kṛte bhūtam idaṃ viśvaṃ samarpitam 02,035.023a eṣa prakṛtir avyaktā kartā caiva sanātanaḥ 02,035.023c paraś ca sarvabhūtebhyas tasmād vṛddhatamo 'cyutaḥ 02,035.024a buddhir mano mahān vāyus tejo 'mbhaḥ khaṃ mahī ca yā 02,035.024c caturvidhaṃ ca yad bhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam 02,035.025a ādityaś candramāś caiva nakṣatrāṇi grahāś ca ye 02,035.025c diśaś copadiśaś caiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam 02,035.025d*0358_01 agnihotramukhā vedā gāyatrī chandasāṃ mukham 02,035.025d*0358_02 rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham 02,035.025d*0358_03 nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityas tejasāṃ mukham 02,035.025d*0358_04 parvatānāṃ mukhaṃ merur garuḍaḥ patatāṃ mukham 02,035.025d*0358_05 ūrdhvaṃ tiryag adhaś caiva yāvatī jagato gatiḥ 02,035.025d*0358_06 sadevakeṣu lokeṣu bhagavān keśavo mukham 02,035.025d*0359_01 eṣa rudraś ca sarvātmā brahmā caiṣa sanātanaḥ 02,035.025d*0359_02 akṣaraḥ kṣararūpeṇa mānuṣatvam upāgataḥ 02,035.026a ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate 02,035.026c sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmād evaṃ prabhāṣate 02,035.027a yo hi dharmaṃ vicinuyād utkṛṣṭaṃ matimān naraḥ 02,035.027c sa vai paśyed yathādharmaṃ na tathā cedirāḍ ayam 02,035.028a savṛddhabāleṣv atha vā pārthiveṣu mahātmasu 02,035.028c ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpy enaṃ na pūjayet 02,035.029a athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati 02,035.029c duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartum arhati 02,035.029d@021_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0001 evam ukte tu gāṅgeye śiśupālaś cukopa ha 02,035.029d@021_0002 sahadevaḥ 02,035.029d@021_0002 kruddhaṃ sunīthaṃ dṛṣṭvātha sahadevo 'bravīt tadā 02,035.029d@021_0003 nītipūrvam idaṃ sarvaṃ cedirāja mayā kṛtam 02,035.029d@021_0004 na me vimatir astīha kāraṇaṃ cātra me śṛṇu 02,035.029d@021_0005 sa pārthivānāṃ sarveṣāṃ guruḥ kṛṣṇo balena vai 02,035.029d@021_0006 tasmād abhyarcito 'rghyārhaḥ sarve saṃmantum arhatha 02,035.029d@021_0007 yo vā na sahate rājñāṃ kaś cit sabalavāhanaḥ 02,035.029d@021_0008 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi 02,035.029d@021_0009 tasya mūrdhni susaṃnyastaṃ rājñaḥ savyaṃ padaṃ mayā 02,035.029d@021_0010 evam ukto mayā hetur uttaraṃ prabravītu me 02,035.029d@021_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0011 tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām 02,035.029d@021_0012 mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade 02,035.029d@021_0013 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani 02,035.029d@021_0014 evam ukte sunīthasya sahadevena keśave 02,035.029d@021_0015 svabhāvarakte nayane bhūyo rakte babhūvatuḥ 02,035.029d@021_0016 tasya kopaṃ samudbhūtaṃ jñātvā bhīṣmaḥ pratāpavān 02,035.029d@021_0017 ācacakṣe punas tasmai kṛṣṇasyaivottamān guṇān 02,035.029d@021_0018 sa sunīthaṃ samāmantrya tāṃś ca sarvān mahīkṣitaḥ 02,035.029d@021_0019 uvāca vadatāṃ śreṣṭha idaṃ matimatāṃ varaḥ 02,035.029d@021_0020 sahadevena rājāno yad uktaṃ keśavaṃ prati 02,035.029d@021_0021 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0021 tat tatheti vijānīdhvaṃ bhūyaś cātra nibodhata 02,035.029d@021_0022 tato bhīṣmasya tac chrutvā vacaḥ kāle yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0023 uvāca matimān bhīṣmaṃ tataḥ kauravanandanaḥ 02,035.029d@021_0024 vistareṇāsya devasya karmāṇīcchāmi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_0025 śrotuṃ bhagavatas tāni prabravīhi pitāmaha 02,035.029d@021_0026 karmaṇām ānupūrvyaṃ ca prādurbhāvāṃś ca me vibhoḥ 02,035.029d@021_0027 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0027 yathā ca prakṛtiḥ kṛṣṇe tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0028 evam uktas tadā bhīṣmaḥ provāca puruṣarṣabham 02,035.029d@021_0029 yudhiṣṭhiram amitraghnaṃ tasmin kṣatrasamāgame 02,035.029d@021_0030 samakṣaṃ vāsudevasya devasyeva śatakratoḥ 02,035.029d@021_0031 karmāṇy asukarāṇy anyair ācacakṣe janādhipa 02,035.029d@021_0032 śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ ca dharmarājasya cāntike 02,035.029d@021_0033 idaṃ matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaṃ prati viśāṃ pate 02,035.029d@021_0034 sāmnaivāmantrya rājendraṃ cedirājam ariṃdamam 02,035.029d@021_0035 bhīmakarmā tato bhīṣmo bhūyaḥ sa idam abravīt 02,035.029d@021_0036 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0036 kurūṇāṃ cāpi rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha 02,035.029d@021_0037 vartamānām atītāṃ ca śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0038 īśvarasyottamasyaināṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim 02,035.029d@021_0039 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ 02,035.029d@021_0040 purā nārāyaṇo devaḥ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0041 sahasraśīrṣaḥ puruṣo dhruvo 'vyaktaḥ sanātanaḥ 02,035.029d@021_0042 sahasrākṣaḥ sahasrāsyaḥ sahasracaraṇo vibhuḥ 02,035.029d@021_0043 sahasrabāhuḥ sāhasro devo nāmasahasravān 02,035.029d@021_0044 sahasramukuṭo devo viśvarūpo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0045 anekavarṇo devādir avyaktād vai pare sthitaḥ 02,035.029d@021_0046 asṛjat salilaṃ pūrvaṃ sa ca nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0047 tatas tu bhagavāṃs toye brahmāṇam asṛjat svayam 02,035.029d@021_0048 brahmā caturmukho lokān sarvāṃs tān asṛjat svayam 02,035.029d@021_0049 ādikāle purā hy evaṃ sarvalokasya codbhavaḥ 02,035.029d@021_0050 purātha pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame 02,035.029d@021_0051 brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare 02,035.029d@021_0052 ābhūtasaṃplave prāpte pralīne prakṛtau mahān 02,035.029d@021_0053 ekas tiṣṭhati sarvātmā sa tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0054 nārāyaṇasya cāṅgāni sarvadaivāni bhārata 02,035.029d@021_0055 śiras tasya divaṃ rājan nābhiḥ khaṃ caraṇau mahī 02,035.029d@021_0056 aśvinau karṇayor devau cakṣuṣī śaśibhāskarau 02,035.029d@021_0057 indravaiśvānarau devau mukhaṃ tasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0058 anyāni sarvadaivāni tasyāṅgāni mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0059 sarvaṃ vyāpya haris tasthau sūtraṃ maṇigaṇān iva 02,035.029d@021_0060 ābhūtasaṃplavānte 'tha dṛṣṭvā sarvaṃ tamonvitam 02,035.029d@021_0061 nārāyaṇo mahāyogī sarvajñaḥ paramātmavān 02,035.029d@021_0062 brahmabhūtas tadātmānaṃ brahmāṇam asṛjat svayam 02,035.029d@021_0063 so 'dhyakṣaḥ sarvabhūtānāṃ prabhūtaḥ prabhavo 'cyutaḥ 02,035.029d@021_0064 sanatkumāraṃ rudraṃ ca manuṃ caiva tapodhanān 02,035.029d@021_0065 sarvam evāsṛjad brahmā tato lokān prajās tathā 02,035.029d@021_0066 tena tad vyasṛjat tatra prāpte kāle yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0067 tebhyo 'bhavan mahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam 02,035.029d@021_0068 kalpānāṃ bahukoṭyaś ca samatītā hi bhārata 02,035.029d@021_0069 ābhūtasaṃplavāś caiva bahukoṭyo 'ticakramuḥ 02,035.029d@021_0070 manvantarayuge 'jasraṃ saṃkalpā bhūtasaṃplavāḥ 02,035.029d@021_0071 cakravat parivartante sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat 02,035.029d@021_0072 sṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0073 sa lokānāṃ hitārthāya kṣīrode vasati prabhuḥ 02,035.029d@021_0074 brahmā tu sarvabhūtānāṃ lokasya ca pitāmahaḥ 02,035.029d@021_0075 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0075 tato nārāyaṇo devaḥ sarvasya prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0076 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ 02,035.029d@021_0077 nārāyaṇo jagac cakre prabhavāpyayasaṃhitaḥ 02,035.029d@021_0078 eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīd yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0079 brahmāṇaṃ śaśisūryau ca dharmaṃ caivāsṛjat svayam 02,035.029d@021_0080 bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ 02,035.029d@021_0081 prādurbhāvāṃs tu vakṣyāmi divyān devagaṇair yutān 02,035.029d@021_0082 suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān 02,035.029d@021_0083 pūrṇe yugasahasre 'tha devadevo jagatpatiḥ 02,035.029d@021_0084 brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva parameṣṭhiṃ tathaiva ca 02,035.029d@021_0085 devān saptaṛṣīṃś caiva śaṃkaraṃ ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0086 sanatkumāraṃ bhagavān manuṃ caiva prajāpatim 02,035.029d@021_0087 purā cakre 'tha devādiḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ 02,035.029d@021_0088 yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṅgame 02,035.029d@021_0089 naṣṭadevāsuranare praṇaṣṭoragarākṣase 02,035.029d@021_0090 yoddhukāmau sudurdharṣau bhrātarau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0091 hatau prabhavatā tena tayor dattvā vṛtaṃ varam 02,035.029d@021_0092 bhūmiṃ baddhvā kṛtau pūrvaṃ mṛnmayau dvau mahāsurau 02,035.029d@021_0093 karṇasrotodbhavau tau tu viṣṇos tasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0094 mahārṇave prasvapataḥ śailarājasamau sthitau 02,035.029d@021_0095 tau viveśa svayaṃ vāyur brahmaṇā sādhu coditaḥ 02,035.029d@021_0096 tau divaṃ chādayitvā tu vavṛdhāte mahāsurau 02,035.029d@021_0097 vāyuprāṇau tu tau dṛṣṭvā brahmā paryāmṛśac chanaiḥ 02,035.029d@021_0098 ekaṃ mṛdutaraṃ viddhi kaṭhinaṃ viddhi cāparam 02,035.029d@021_0099 nāmanī tu tayoś cakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ 02,035.029d@021_0100 mṛdus tv ayaṃ madhur nāma kaṭhinaḥ kaiṭabhaḥ svayam 02,035.029d@021_0101 tau daityau kṛtanāmānau ceratur balagarvitau 02,035.029d@021_0102 tau purātha divaṃ sarvāṃ prāptau rājan mahāsurau 02,035.029d@021_0103 pracchādyātha divaṃ sarvāṃ ceratur madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0104 sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sunirbhayau 02,035.029d@021_0105 tau gatāv asurau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0106 ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata 02,035.029d@021_0107 sa padme padmanābhasya nābhideśāt samutthite 02,035.029d@021_0108 āsīd ādau svayaṃ janma tat paṅkajam apaṅkajam 02,035.029d@021_0109 pūjayām āsa vasatiṃ brahmā lokapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0110 tāv ubhau jalagarbhasthau nārāyaṇacaturmukhau 02,035.029d@021_0111 bahūn varṣāyutān apsu śayānau na cakampatuḥ 02,035.029d@021_0112 atha dīrghasya kālasya tāv ubhau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0113 ājagmatus tam uddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ 02,035.029d@021_0114 tau dṛṣṭvā lokanāthas tu kopāt saṃraktalocanaḥ 02,035.029d@021_0115 utpapātātha śayanāt padmanābho mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0116 tad yuddham abhavad ghoraṃ tayos tasya ca vai tadā 02,035.029d@021_0117 ekārṇave tadā ghore trailokye jalatāṃ gate 02,035.029d@021_0118 tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṃghān sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0119 na ca tāv asurau yuddhe tadā śramam avāpatuḥ 02,035.029d@021_0120 atha dīrghasya kālasya tau daityau yuddhadurmadau 02,035.029d@021_0121 ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0122 prītau svas tava yuddhena ślāghyas tvaṃ mṛtyur āvayoḥ 02,035.029d@021_0123 āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā 02,035.029d@021_0124 hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāva surottama 02,035.029d@021_0125 yo hy āvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau 02,035.029d@021_0126 tayoḥ sa vacanaṃ śrutvā tadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0127 tau pragṛhya mṛdhe daityau dorbhyāṃ tau samapīḍayat 02,035.029d@021_0128 ūrubhyāṃ nidhanaṃ cakre tāv ubhau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0129 tau hatau cāplutau toye vapurbhyām ekatāṃ gatau 02,035.029d@021_0130 medo mumucatur daityau mathyamānau jalormibhiḥ 02,035.029d@021_0131 medasā taj jalaṃ vyāptaṃ tābhyām antardadhe tadā 02,035.029d@021_0132 nārāyaṇaś ca bhagavān asṛjad vividhāḥ prajāḥ 02,035.029d@021_0133 daityayor medasā channā sarvā rājan vasuṃdharā 02,035.029d@021_0134 tadā prabhṛti kaunteya medinīti smṛtā mahī 02,035.029d@021_0135 prabhāvāt padmanābhasya śāśvatī ca kṛtā nṛṇām 02,035.029d@021_0135 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0136 prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ 02,035.029d@021_0137 yathāśakti tu vakṣyāmi śṛṇu tān kurunandana 02,035.029d@021_0138 purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi 02,035.029d@021_0139 puṣkare yatra saṃbhūtā devā ṛṣigaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_0140 eṣa pauṣkariko nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ 02,035.029d@021_0141 purāṇaḥ kathyate yatra vedaśrutisamāhitaḥ 02,035.029d@021_0142 vārāhas tu śrutimukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0143 yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 02,035.029d@021_0144 ujjahāra mahīṃ toyāt saśailavanakānanām 02,035.029d@021_0145 vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ 02,035.029d@021_0146 agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ 02,035.029d@021_0147 ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0148 ājyanāsaḥ snuvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān 02,035.029d@021_0149 dharmasatyamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ 02,035.029d@021_0150 prāyaścittamayo dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ 02,035.029d@021_0151 udgātṛhomaliṅgo 'sau paśubījamahauṣadhiḥ 02,035.029d@021_0152 bāhyāntarātmā mantrāsthivikṛtaḥ saumyadarśanaḥ 02,035.029d@021_0153 vedaskandho havirgandho havyakavyādivegavān 02,035.029d@021_0154 prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ 02,035.029d@021_0155 dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān 02,035.029d@021_0156 upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0157 chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ 02,035.029d@021_0158 evaṃ yajñavarāho vai bhūtvā viṣṇuḥ sanātanaḥ 02,035.029d@021_0159 mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām 02,035.029d@021_0160 ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0161 majjitāṃ salile tasmin svadevīṃ pṛthivīṃ tadā 02,035.029d@021_0162 ujjahāra viṣāṇena mārkaṇḍeyasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0163 śṛṅgeṇemāṃ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0164 sahasraśīrṣo deveśo nirmame jagatīṃ prabhuḥ 02,035.029d@021_0165 evaṃ yajñavarāheṇa bhūtabhavyabhavātmanā 02,035.029d@021_0166 uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā 02,035.029d@021_0167 nihatā dānavāḥ sarve devadevena viṣṇunā 02,035.029d@021_0168 vārāhaḥ kathito hy eṣa nārasiṃham atho śṛṇu 02,035.029d@021_0169 yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ 02,035.029d@021_0169 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0170 daityendro balavān rājan surārir balagarvitaḥ 02,035.029d@021_0171 hiraṇyakaśipur nāma āsīt trailokyakaṇṭakaḥ 02,035.029d@021_0172 daityānām ādipuruṣo vīryavān dhṛtimān balī 02,035.029d@021_0173 sa praviśya vanaṃ rājaṃś cakāra tapa uttamam 02,035.029d@021_0174 daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca 02,035.029d@021_0175 japopavāsas tasyāsīt sthāṇur maunavrato dṛḍhaḥ 02,035.029d@021_0176 tato damaśamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha 02,035.029d@021_0177 brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca 02,035.029d@021_0178 tataḥ svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate 02,035.029d@021_0179 vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā 02,035.029d@021_0180 ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha 02,035.029d@021_0181 radrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ 02,035.029d@021_0182 diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā 02,035.029d@021_0183 nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś cāparair grahaiḥ 02,035.029d@021_0184 devarṣibhis tapoyuktaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā 02,035.029d@021_0185 rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ 02,035.029d@021_0186 carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvasurais tathā 02,035.029d@021_0187 brahmā 02,035.029d@021_0187 brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityam āgamya cābravīt 02,035.029d@021_0188 prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata 02,035.029d@021_0189 varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi 02,035.029d@021_0189 hiraṇyakaśipuḥ 02,035.029d@021_0190 na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ 02,035.029d@021_0191 na mānuṣāḥ piśācāś ca hanyur māṃ devasattama 02,035.029d@021_0192 ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha 02,035.029d@021_0193 śapeyus tapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā 02,035.029d@021_0194 na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena ca 02,035.029d@021_0195 na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ 02,035.029d@021_0196 nākāśe vā na bhūmau vā rātrau vā divase 'pi vā 02,035.029d@021_0197 nāntar vā na bahir vāpi syād vadho me pitāmaha 02,035.029d@021_0198 paśubhir vā mṛgair na syāt pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ 02,035.029d@021_0199 brahmā 02,035.029d@021_0199 dadāsi ced varān etān devadeva vṛṇomy aham 02,035.029d@021_0200 ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ 02,035.029d@021_0201 sarvakāmān varāṃs tāta prāpsyase tvaṃ na saṃśayaḥ 02,035.029d@021_0202 evam uktvā sa bhagavān ākāśena jagāma ha 02,035.029d@021_0203 rarāja brahmaloke sa brahmarṣigaṇasevitaḥ 02,035.029d@021_0204 tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā 02,035.029d@021_0205 varapradānaṃ śrutvā te brahmāṇam upatasthire 02,035.029d@021_0205 devāḥ 02,035.029d@021_0206 vareṇānena bhagavan bādhiṣyati sa no 'suraḥ 02,035.029d@021_0207 tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām 02,035.029d@021_0208 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ 02,035.029d@021_0209 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0209 sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaprakṛtir dhruvaḥ 02,035.029d@021_0210 tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ 02,035.029d@021_0211 provāca bhagavān vākyaṃ sarvadevagaṇāṃs tadā 02,035.029d@021_0212 avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam 02,035.029d@021_0213 tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ kṛṣṇaḥ kariṣyati 02,035.029d@021_0214 etac chrutvā surāḥ sarve brahmaṇā tasya vai vadham 02,035.029d@021_0215 svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudānvitāḥ 02,035.029d@021_0216 labdhamātre vare cāpi sarvās tā bādhate prajāḥ 02,035.029d@021_0217 hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ 02,035.029d@021_0218 rājyaṃ cakāra daityendro daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ 02,035.029d@021_0219 sapta dvīpān vaśe cakre lokālokāntaraṃ balāt 02,035.029d@021_0220 divyalokān samastān vai bhogān divyān avāpa saḥ 02,035.029d@021_0221 devāṃs tribhuvanasthāṃs tān parājitya mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0222 trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ 02,035.029d@021_0223 yadā varamadonmatto nyavasad dānavo divi 02,035.029d@021_0224 atha lokān samastāṃś ca vijitya sa mahābalaḥ 02,035.029d@021_0225 bhaveyam aham evendraḥ somo 'gnir māruto raviḥ 02,035.029d@021_0226 salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa 02,035.029d@021_0227 ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ 02,035.029d@021_0228 dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ 02,035.029d@021_0229 ete bhaveyam ity uktvā svayaṃ bhūtvā balāt sa ca 02,035.029d@021_0230 teṣāṃ gṛhītvā sthānāni teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ 02,035.029d@021_0231 īḍyaś cāsmin makhavarair devakiṃnarasattamaiḥ 02,035.029d@021_0232 narakasthān samānīya svargasthāṃs tāṃś cakāra saḥ 02,035.029d@021_0233 evamādīni karmāṇi kṛtvā daityapatir balī 02,035.029d@021_0234 āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān 02,035.029d@021_0235 satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃś ca saḥ 02,035.029d@021_0236 yajñīyān kṛtavān daityān ayajñīyāś ca devatāḥ 02,035.029d@021_0237 yatra yatra surā jagmus tatra tatra vrajanty uta 02,035.029d@021_0238 sthānāni devatānāṃ tu hṛtvā rājyam apālayat 02,035.029d@021_0239 pañca koṭyaś ca varṣāṇi niyutāny ekaṣaṣṭi ca 02,035.029d@021_0240 ṣaṣṭiś caiva sahasrāṇāṃ jagmus tasya durātmanaḥ 02,035.029d@021_0241 etad varṣaṃ sa daityendro bhogaiśvaryam avāpa saḥ 02,035.029d@021_0242 tenāti bādhyamānās te daityendreṇa balīyasā 02,035.029d@021_0243 brahmalokaṃ surā jagmuḥ sarve śakrapurogamāḥ 02,035.029d@021_0244 devāḥ 02,035.029d@021_0244 pitāmahaṃ samāsādya khinnāḥ prāñjalayo 'bruvan 02,035.029d@021_0245 bhagavan bhūtabhavyeśa nas trāyasva ihāgatān 02,035.029d@021_0246 bhayaṃ ditisutād ghoraṃ bhavaty adya divāniśam 02,035.029d@021_0247 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ 02,035.029d@021_0248 brahmā 02,035.029d@021_0248 sraṣṭā tvaṃ havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ 02,035.029d@021_0249 śrūyatām āpad evaṃ hi durvijñeyaṃ mayāpi ca 02,035.029d@021_0250 nārāyaṇas tu puruṣo viśvarūpo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0251 avyaktaḥ sarvabhūtānām acintyo vibhur avyayaḥ 02,035.029d@021_0252 mamāpi sa tu yuṣmākaṃ vyasane paramā gatiḥ 02,035.029d@021_0253 nārāyaṇaḥ paro 'vyaktād aham avyaktasaṃbhavaḥ 02,035.029d@021_0254 matto jajñuḥ prajā lokāḥ sarvadevāsurāś ca te 02,035.029d@021_0255 devā yathāhaṃ yuṣmākaṃ tathā nārāyaṇo mama 02,035.029d@021_0256 pitāmaho 'haṃ sarvasya sa viṣṇuḥ prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0257 niścitaṃ vibudhā daityaṃ sa viṣṇus taṃ haniṣyati 02,035.029d@021_0258 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0258 tasya nāsti hy aśakyaṃ ca tasmād vrajata māciram 02,035.029d@021_0259 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve te bharatarṣabha 02,035.029d@021_0260 vibudhā brahmaṇā sārdhaṃ jagmuḥ kṣīrodadhiṃ prati 02,035.029d@021_0261 ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutas tathā 02,035.029d@021_0262 rudrā maharṣayaś caiva aśvinau ca surūpiṇau 02,035.029d@021_0263 anye ca divyā ye rājaṃs te sarve sagaṇāḥ surāḥ 02,035.029d@021_0264 caturmukhaṃ puraskṛtya śvetadvīpam upasthitāḥ 02,035.029d@021_0265 gatvā kṣīrasamudre taṃ śāśvatīṃ paramāṃ gatim 02,035.029d@021_0266 anantaśayanaṃ devam anantaṃ dīptatejasam 02,035.029d@021_0267 śaraṇyaṃ tridaśā viṣṇum upatasthuḥ sanātanam 02,035.029d@021_0268 devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0269 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca prabhuṃ lokanamaskṛtam 02,035.029d@021_0270 devāḥ 02,035.029d@021_0270 nārāyaṇaṃ vibhuṃ devaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 02,035.029d@021_0271 trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt 02,035.029d@021_0272 tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama 02,035.029d@021_0273 utphullāmalapatrākṣa śatrupakṣabhayaṃkara 02,035.029d@021_0274 kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi 02,035.029d@021_0274 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0275 devānāṃ vacanaṃ śrutvā tadā viṣṇuḥ śuciśravāḥ 02,035.029d@021_0276 viṣṇuḥ 02,035.029d@021_0276 adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ vaktum evopacakrame 02,035.029d@021_0277 bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham 02,035.029d@021_0278 tad evaṃ tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram 02,035.029d@021_0279 eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam 02,035.029d@021_0280 brahmā 02,035.029d@021_0280 avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmy aham 02,035.029d@021_0281 bhagavan bhūtabhavyeśa khinnā hy ete bhṛśaṃ surāḥ 02,035.029d@021_0282 viṣṇuḥ 02,035.029d@021_0282 tasmāt tvaṃ jahi daityendraṃ kṣipraṃ kālo 'sya mā ciram 02,035.029d@021_0283 kṣipraṃ devāḥ kariṣyāmi tvarayā daityanāśanam 02,035.029d@021_0284 tasmāt tvaṃ vibudhāś caiva pratipadyata vai divam 02,035.029d@021_0284 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0285 evam uktvā tu bhagavān visṛjya tridiveśvarān 02,035.029d@021_0286 narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā 02,035.029d@021_0287 nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ niṣpiṣya pāṇinā 02,035.029d@021_0288 bhīmarūpo mahātejā vyāditāsya ivāntakaḥ 02,035.029d@021_0289 hiraṇyakaśipuṃ rājañ jagāma harir īśvaraḥ 02,035.029d@021_0290 daityās tam āgataṃ dṛṣṭvā nārasiṃhaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0291 vavarṣuḥ śastravarṣais te susaṃkruddhās tadā harim 02,035.029d@021_0292 tair visṛṣṭāni śastrāṇi bhakṣayām āsa vai hariḥ 02,035.029d@021_0293 jaghāna ca raṇe daityān sahasrāṇi bahūny api 02,035.029d@021_0294 tān nihatya ca daityendrān sarvān kruddhān mahābalān 02,035.029d@021_0295 abhyadhāvat susaṃkruddho daityendraṃ balagarvitam 02,035.029d@021_0296 jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ 02,035.029d@021_0297 jīmūta iva dīptaujā jīmūta iva vegavān 02,035.029d@021_0298 devārir ditijo duṣṭo nṛsiṃhaṃ samupādravat 02,035.029d@021_0299 daityaṃ so 'tibalaṃ dṛṣṭvā kruddhaśārdūlavikramam 02,035.029d@021_0300 dṛptair daityagaṇair guptaṃ kharair nakhamukhair uta 02,035.029d@021_0301 tataḥ kṛtvā tu yuddhaṃ vai tena daityena vai hariḥ 02,035.029d@021_0302 saṃdhyākāle mahātejā bhavanānte tvarānvitaḥ 02,035.029d@021_0303 ūrau nidhāya daityendraṃ nirbibheda nakhair hi tam 02,035.029d@021_0304 mahābalaṃ mahāvīryaṃ varadānena darpitam 02,035.029d@021_0305 daityaśreṣṭhaṃ suraśreṣṭho jaghāna tarasā hariḥ 02,035.029d@021_0306 hiraṇyakaśipuṃ hatvā sarvān daityāṃś ca vai tadā 02,035.029d@021_0307 vibudhānāṃ prajānāṃ ca hitaṃ kṛtvā mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0308 pramumoda harir devaḥ prāpya dharmaṃ tadā bhuvi 02,035.029d@021_0309 eṣa te nārasiṃho 'tra kathitaḥ pāṇḍunandana 02,035.029d@021_0310 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0310 śṛṇu tvaṃ vāmanaṃ nāma prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0311 purā tretāyuge rājan balir vairocano 'bhavat 02,035.029d@021_0312 daityānāṃ pārthivo vīro balenāpratimo balī 02,035.029d@021_0313 tadā balir mahārāja daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ 02,035.029d@021_0314 vijitya tarasā śakram indrasthānam avāpa saḥ 02,035.029d@021_0315 tena vitrāsitā devā balinākhaṇḍalādayaḥ 02,035.029d@021_0316 brahmāṇaṃ vai puraskṛtya gatvā kṣīrodadhiṃ tadā 02,035.029d@021_0317 tuṣṭuvuḥ sahitāḥ sarve devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0318 teṣāṃ prasādaṃ cakre 'tha vibudhānāṃ haris tadā 02,035.029d@021_0319 prasādajaṃ tasya vibhor adityāṃ janma ucyate 02,035.029d@021_0320 aditer api putratvam etya yādavanandanaḥ 02,035.029d@021_0321 eṣa viṣṇur iti khyāta indrasyāvarajo 'bhavat 02,035.029d@021_0322 tasminn eva tu kāle tu daityendro vīryavān balī 02,035.029d@021_0323 aśvamedhaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame 02,035.029d@021_0324 vartamāne tadā yajñe daityendrasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0325 sa viṣṇur vāmano bhūtvā pracchanno brahmaveṣadhṛk 02,035.029d@021_0326 muṇḍo yajñopavītī ca kṛṣṇājinadharaḥ śikhī 02,035.029d@021_0327 palāśadaṇḍaṃ saṃgṛhya vāmano 'dbhutadarśanaḥ 02,035.029d@021_0328 praviśya sa baler yajñe vartamāne tu dakṣiṇām 02,035.029d@021_0329 dehīty uvāca daityendraṃ vikramāṃs trīn mamaiva ha 02,035.029d@021_0330 dīyatāṃ tripadīmātram ity avocan mahāsuram 02,035.029d@021_0331 sa tatheti pratiśrutya pradadau viṣṇave tadā 02,035.029d@021_0332 tena labdhvā harir bhūmiṃ jṛmbhayām āsa vai bhṛśam 02,035.029d@021_0333 sa śiśuḥ sadivaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca viśāṃ pate 02,035.029d@021_0334 tribhir vikramaṇair etat sarvam ākramatābhibhūḥ 02,035.029d@021_0335 baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā 02,035.029d@021_0336 vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ 02,035.029d@021_0337 vipracittimukhāḥ kruddhā daityasaṃghā mahābalāḥ 02,035.029d@021_0338 nānāvaktrā mahākāyā nānāveṣadharā nṛpa 02,035.029d@021_0339 nānāpraharaṇā raudrā nānāmālyānulepanāḥ 02,035.029d@021_0340 svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptā iva tejasā 02,035.029d@021_0341 kramamāṇaṃ hariṃ tatra upāvartanta bhārata 02,035.029d@021_0342 pramathya sarvān daiteyān pādahastatalais tu tān 02,035.029d@021_0343 rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm 02,035.029d@021_0344 saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ 02,035.029d@021_0345 atyarocata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā 02,035.029d@021_0346 prakāśayan diśaḥ sarvāḥ pradiśaś ca mahābalaḥ 02,035.029d@021_0347 śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokān prakāśayan 02,035.029d@021_0348 tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare 02,035.029d@021_0349 nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila tadā sthitau 02,035.029d@021_0350 param ākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau 02,035.029d@021_0351 viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0352 athāsādya kapālaṃ sa aṇḍasya tu yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0353 tacchidrāt syandinī tasya pādād bhraṣṭātha nimnagā 02,035.029d@021_0354 sasāra sāgaraṃ sāśu pāvanī sāgaraṃgamā 02,035.029d@021_0355 jahāra medinīṃ sarvāṃ hatvā dānavapuṃgavān 02,035.029d@021_0356 āsurīṃ śriyam āhṛtya trīṃl lokān sa janārdanaḥ 02,035.029d@021_0357 saputradārān asurān pātāle vinyapātayat 02,035.029d@021_0358 namuciḥ śambaraś caiva prahlādaś ca mahāmanāḥ 02,035.029d@021_0359 pādapātābhinirdhūtāḥ pātāle vinipātitāḥ 02,035.029d@021_0360 mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi vai hariḥ 02,035.029d@021_0361 kālaṃ ca sakalaṃ rājan gātrabhūtāny adarśayat 02,035.029d@021_0362 tasya gātre jagat sarvam ānītam iva dṛśyate 02,035.029d@021_0363 na kiṃ cid asti lokeṣu yad anāptaṃ mahātmanā 02,035.029d@021_0364 tad dhi rūpam upendrasya devadānavamānavāḥ 02,035.029d@021_0365 dṛṣṭvā taṃ mumuhuḥ sarve viṣṇutejobhipīḍitāḥ 02,035.029d@021_0366 balir baddho 'bhimānī ca yajñavāṭe mahātmanā 02,035.029d@021_0367 virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle vinipātitam 02,035.029d@021_0368 evaṃvidhāni karmāṇi kṛtvā garuḍavāhanaḥ 02,035.029d@021_0369 na vismayam upāgacchat pārameṣṭhyena tejasā 02,035.029d@021_0370 sa sarvam amaraiśvaryaṃ saṃpradāya śacīpateḥ 02,035.029d@021_0371 trailokyaṃ ca dadau śakre viṣṇur dānavasūdanaḥ 02,035.029d@021_0372 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0373 vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ 02,035.029d@021_0374 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0374 mānuṣeṣu yathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ tathā śṛṇu 02,035.029d@021_0375 viṣṇoḥ punar mahārāja prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0376 dattātreya iti khyāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0377 tena naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca 02,035.029d@021_0378 cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate 02,035.029d@021_0379 abhivardhati cādharme satye naṣṭe sthite 'nṛte 02,035.029d@021_0380 prajāsu kṣīyamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate 02,035.029d@021_0381 sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītāś ca tena vai 02,035.029d@021_0382 cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā 02,035.029d@021_0383 sa eṣa vai yadā prādād dhehayādhipater varam 02,035.029d@021_0384 taṃ hehayānām adhipas tv arjuno 'bhiprasādayan 02,035.029d@021_0385 vane paryacarat samyak śuśrūṣur anasūyakaḥ 02,035.029d@021_0386 nirmamo nirahaṃkāro dīrghakālam atoṣayat 02,035.029d@021_0387 ārādhya dattātreyaṃ hi agṛhṇāt sa varān imān 02,035.029d@021_0388 āptād āptatarād viprād vidvān vidvanniṣevitān 02,035.029d@021_0389 ṛte 'maratvād vipreṇa dattātreyeṇa dhīmatā 02,035.029d@021_0390 varaiś caturbhiḥ pravṛta imāṃs tatrābhyanandata 02,035.029d@021_0391 śrīmān manasvī balavān satyavāg anasūyakaḥ 02,035.029d@021_0392 sahasrabāhur bhūyāsam eṣa me prathamo varaḥ 02,035.029d@021_0393 jarāyujāṇḍajaṃ sarvaṃ sarvaṃ caiva carācaram 02,035.029d@021_0394 prāśāstum icche dharmeṇa dvitīyas tv eṣa me varaḥ 02,035.029d@021_0395 pitṝn devān ṛṣīn viprān yajeyaṃ vipulair makhaiḥ 02,035.029d@021_0396 amitrān niśitair bāṇair ghātayeyaṃ raṇājire 02,035.029d@021_0397 dattātreyeha bhagavaṃs tṛtīyo vara eṣa me 02,035.029d@021_0398 yasya nāsīn na bhavitā na cāsti sadṛśaḥ pumān 02,035.029d@021_0399 iha vā divi vā loke sa me hantā bhaved iti 02,035.029d@021_0400 so 'rjunaḥ kṛtavīryasya varaḥ putro 'bhavad yudhi 02,035.029d@021_0401 sa sahasraṃ sahasrāṇāṃ māhiṣmatyām avardhata 02,035.029d@021_0402 sa bhūmim akhilāṃ jitvā dvīpāṃś cāpi samudriṇaḥ 02,035.029d@021_0403 nabhasīva jvalan sūryaḥ puṇyaiḥ karmabhir arjunaḥ 02,035.029d@021_0404 indradvīpaṃ kaśeruṃ ca tāmradvīpaṃ gabhastimat 02,035.029d@021_0405 gāndharvaṃ vāruṇaṃ dvīpaṃ saumyārṣam iti ca prabhuḥ 02,035.029d@021_0406 pūrvair ajitapūrvāṃś ca dvīpān ajayad arjunaḥ 02,035.029d@021_0407 sauvarṇaṃ sarvam apy āsīd vimānavaram uttamam 02,035.029d@021_0408 caturdhā vyabhajad rāṣṭraṃ tad vibhajyānvapālayat 02,035.029d@021_0409 ekāṃśenāharat senām ekāṃśenāvasad gṛhān 02,035.029d@021_0410 yas tu tasya tṛtīyāṃśo rājāsīj janasaṃgrahe 02,035.029d@021_0411 āptaḥ paramakalyāṇas tena yajñān akalpayat 02,035.029d@021_0412 ye dasyavo grāmacarā araṇye ca vasanti ye 02,035.029d@021_0413 caturthena ca so 'ṃśena tān sarvān pratyaṣedhayat 02,035.029d@021_0414 sarvebhyaś cāntavāsibhyaḥ kārtavīryo 'harad balim 02,035.029d@021_0415 āhṛtaṃ svabalair yat tad arjunasyāvamanyate 02,035.029d@021_0416 kāko vā mūṣiko vāpi taṃ tam eva nyabarhayat 02,035.029d@021_0417 dvārāṇi nāpidhīyante rāṣṭreṣu nagareṣu ca 02,035.029d@021_0418 sa eva rāṣṭrapālo 'bhūt strīpālo 'bhavad arjunaḥ 02,035.029d@021_0419 sa evāsīd ajāpālaḥ sa gopālo viśāṃ pate 02,035.029d@021_0420 sarvāṇy eva manuṣyāṇāṃ rājā kṣetrāṇi rakṣati 02,035.029d@021_0421 idaṃ tu kārtavīryasya babhūvāsadṛśaṃ janaiḥ 02,035.029d@021_0422 na pūrve nāpare tasya gamiṣyanti gatiṃ nṛpāḥ 02,035.029d@021_0423 yad arṇave prayātasya vastraṃ na pariṣicyate 02,035.029d@021_0424 śataṃ varṣasahasrāṇām anuśiṣyārjuno mahīm 02,035.029d@021_0425 dattātreyaprasādena evaṃ rājyaṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0426 evaṃ bahūni karmāṇi cakre lokahitāya saḥ 02,035.029d@021_0427 dattātreya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ 02,035.029d@021_0428 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0428 kathito bharataśreṣṭha śṛṇu bhūyo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0429 yadā bhṛgukule janma yadarthaṃ ca mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0430 jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ 02,035.029d@021_0431 jamadagneḥ suto rājan rāmo nāma sa vīryavān 02,035.029d@021_0432 hehayāntakaro rājan sa rāmo balināṃ varaḥ 02,035.029d@021_0433 kārtavīryo mahāvīryo balenāpratimas tathā 02,035.029d@021_0434 rāmeṇa jāmadagnyena hato viṣamam ācaran 02,035.029d@021_0435 taṃ kārtavīryaṃ rājānaṃ hehayānām ariṃdamam 02,035.029d@021_0436 rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvāvadhīd raṇe 02,035.029d@021_0437 jambhasya yajñahantā sa ṛtvijaṃ caiva saṃstare 02,035.029d@021_0438 jambhasya mūrdhni bhettā ca hantā ca śatadundubheḥ 02,035.029d@021_0439 sa eṣa kṛṣṇo govindo jāto bhṛguṣu vīryavān 02,035.029d@021_0440 sahasrabāhum uddhartuṃ sahasrajitam āhave 02,035.029d@021_0441 kṣatriyāṇāṃ catuḥṣaṣṭim ayutāni mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0442 sarasvatyāṃ sametāni eṣa vai dhanuṣājayat 02,035.029d@021_0443 brahmadviṣāṃ vadhe tasmin sahasrāṇi caturdaśa 02,035.029d@021_0444 punar jagrāha śūrāṇām antaṃ cakre nararṣabhaḥ 02,035.029d@021_0445 tato daśasahasrasya bhaṅktvā pūrvam ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_0446 sahasraṃ musalenāghnan sahasram udakṛntata 02,035.029d@021_0447 caturdaśa sahasrāṇi kaṇadhūmam apāyayat 02,035.029d@021_0448 śiṣṭān brahmadviṣo jitvā tato 'snāyata bhārgavaḥ 02,035.029d@021_0449 rāma rāmety abhikruṣṭo brāhmaṇaiḥ kṣatriyārditaiḥ 02,035.029d@021_0450 nyaghnad daśa sahasrāṇi rāmaḥ paraśunābhibhūḥ 02,035.029d@021_0451 na hy amṛṣyata tāṃ vācam ārtair bhṛśam udīritām 02,035.029d@021_0452 bhṛgo rāmābhidhāveti yadākrandan dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0453 kāśmīrān daradān kuntīn kṣudrakān mālavāñ śakān 02,035.029d@021_0454 cedikāśikarūśāṃś ca ṛṣīkān krathakaiśikān 02,035.029d@021_0455 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān 02,035.029d@021_0456 rātrāyaṇān vītihotrān kirātān mārttikāvatān 02,035.029d@021_0457 etān anyāṃś ca rājendrān deśe deśe sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0458 nikṛtya niśitair bāṇaiḥ saṃpradāya vivasvate 02,035.029d@021_0459 kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā 02,035.029d@021_0460 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā 02,035.029d@021_0461 kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0462 indragopakavarṇasya jīvaṃjīvanibhasya ca 02,035.029d@021_0463 pūrayām āsa saritaḥ kṣatajasya sarāṃsi ca 02,035.029d@021_0464 cakāra tarpaṇaṃ vīraḥ pitṝṇāṃ tāsu teṣu ca 02,035.029d@021_0465 sarvān aṣṭādaśa dvīpān vaśam ānīya bhārgavaḥ 02,035.029d@021_0466 so 'śvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca 02,035.029d@021_0467 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau 02,035.029d@021_0468 tasyāgreṇānuparyeti bhūmiṃ kṛtvā vipāṃsulām 02,035.029d@021_0469 tataḥ kālakṛtāṃ satyāṃ bhārgavāya mahātmane 02,035.029d@021_0470 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,035.029d@021_0471 vedim aṣṭādaśotsedhāṃ hiraṇyasyātipauruṣīm 02,035.029d@021_0472 rāmasya jāmadagnyasya pratijagrāha kāśyapaḥ 02,035.029d@021_0473 evam iṣṭvā mahābāhuḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 02,035.029d@021_0474 anyad varṣaśataṃ rāmaḥ saubhe sālvam ayodhayat 02,035.029d@021_0475 tataḥ sa bhṛguśārdūlas taṃ saubhaṃ yodhayan prabhuḥ 02,035.029d@021_0476 subandhuraṃ rathaṃ rājann āsthāya bharatarṣabha 02,035.029d@021_0477 nagnikānāṃ kumārīṇāṃ gāyantīnām upāśṛṇot 02,035.029d@021_0478 rāma rāma mahābāho bhṛgūṇāṃ kīrtivardhana 02,035.029d@021_0479 tyaja śastrāṇi sarvāṇi na tvaṃ saubhaṃ vadhiṣyasi 02,035.029d@021_0480 cakrahasto gadāpāṇir bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,035.029d@021_0481 yudhi pradyumnasāmbābhyāṃ kṛṣṇaḥ saubhaṃ vadhiṣyati 02,035.029d@021_0482 tac chrutvā puruṣavyāghras tata eva vanaṃ yayau 02,035.029d@021_0483 nyasya sarvāṇi śastrāṇi kālakāṅkṣī mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0484 rathaṃ varmāyudhaṃ caiva śarān paraśum eva ca 02,035.029d@021_0485 dhanūṃṣy apsu pratiṣṭhāpya rāmas tepe paraṃ tapaḥ 02,035.029d@021_0486 hriyaṃ prajñāṃ śriyaṃ kīrtiṃ lakṣmīṃ cāmitrakarśanaḥ 02,035.029d@021_0487 pañcādhiṣṭhāya dharmātmā taṃ rathaṃ visasarja ha 02,035.029d@021_0488 ādikāle pravṛttaṃ hi vibhajan kālam īśvaraḥ 02,035.029d@021_0489 nāhanac chraddhayā saubhaṃ na hy aśakto mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0490 jāmadagnya iti khyāto yas tv asau bhagavān ṛṣiḥ 02,035.029d@021_0491 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0491 so 'sya bhāgas tapas tepe bhārgavo lokaviśrutaḥ 02,035.029d@021_0492 śṛṇu rājaṃs tathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0493 caturviṃśe yuge cāpi mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ 02,035.029d@021_0494 tithau nāvamike jajñe tathā daśarathād api 02,035.029d@021_0495 kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā viṣṇur avyayaḥ 02,035.029d@021_0496 loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ 02,035.029d@021_0497 prasādhanārthaṃ lokasya viṣṇus tasya sanātanaḥ 02,035.029d@021_0498 dharmārtham eva kaunteya jajñe tatra mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0499 tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum 02,035.029d@021_0500 yajñavighnaṃ tadā kṛtvā viśvāmitrasya bhārata 02,035.029d@021_0501 subāhur nihatahas tena mārīcas tāḍito bhṛśam 02,035.029d@021_0502 tasmai dattāni śastrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā 02,035.029d@021_0503 vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durvārāṇi surair api 02,035.029d@021_0504 vartamāne tadā yajñe janakasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0505 bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā param 02,035.029d@021_0506 tato vivāhaṃ sītāyāḥ kṛtvā sa raghuvallabhaḥ 02,035.029d@021_0507 nagarīṃ punar āsādya mumude tatra sītayā 02,035.029d@021_0508 kasya cit tv atha kālasya pitrā tatrābhicoditaḥ 02,035.029d@021_0509 kaikeyyāḥ priyam anvicchan vanam abhyavapadyata 02,035.029d@021_0510 yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane vasan 02,035.029d@021_0511 lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ 02,035.029d@021_0512 caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi bhārata 02,035.029d@021_0513 rūpiṇī yasya pārśvasthā sītety abhihitā janaiḥ 02,035.029d@021_0514 pūrvocitatvāt sā lakṣmīr bhartāram anugacchati 02,035.029d@021_0515 janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0516 mārīcaṃ dūṣaṇaṃ hatvā kharaṃ triśirasaṃ tathā 02,035.029d@021_0517 caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ ghorakarmaṇām 02,035.029d@021_0518 jaghāna rāmo dharmātmā prajānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0519 virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau krūrakarmiṇau 02,035.029d@021_0520 jaghāna ca tadā rāmo gandharvau śāpavikṣatau 02,035.029d@021_0521 sa rāvaṇasya bhaginīnāsācchedaṃ ca kārayat 02,035.029d@021_0522 bhāryāviyogaṃ taṃ prāpya mṛgayan vyacarad vanam 02,035.029d@021_0523 tatas tam ṛśyamūkaṃ sa gatvā pampām atītya ca 02,035.029d@021_0524 sugrīvaṃ mārutiṃ dṛṣṭvā cakre maitrīṃ tayoḥ sa vai 02,035.029d@021_0525 atha gatvā sa kiṣkindhāṃ sugrīveṇa tadā saha 02,035.029d@021_0526 nihatya vālinaṃ yuddhe vānarendraṃ mahābalam 02,035.029d@021_0527 abhyaṣiñcat tadā rāmaḥ sugrīvaṃ vānareśvaram 02,035.029d@021_0528 tataḥ sa vīryavān rājaṃs tvarayan vai samutsukaḥ 02,035.029d@021_0529 vicitya vāyuputreṇa laṅkādeśaṃ niveditam 02,035.029d@021_0530 setuṃ baddhvā samudrasya vānaraiḥ sahitas tadā 02,035.029d@021_0531 sītāyāḥ padam anvicchan rāmo laṅkāṃ viveśa ha 02,035.029d@021_0532 devoragagaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām 02,035.029d@021_0533 tatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam 02,035.029d@021_0534 yuktaṃ rākṣasakoṭībhir bhinnāñjanacayopamam 02,035.029d@021_0535 durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam 02,035.029d@021_0536 jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sānvayaṃ rāvaṇaṃ raṇe 02,035.029d@021_0537 trailokyakaṇṭakaṃ vīraṃ mahākāyaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0538 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā rāmo bhūtapatiḥ purā 02,035.029d@021_0539 laṅkāyāṃ taṃ mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 02,035.029d@021_0540 abhiṣicya ca tatraiva amaratvaṃ dadau tadā 02,035.029d@021_0541 āruhya puṣpakaṃ rāmaḥ sītām ādāya pāṇḍava 02,035.029d@021_0542 sabalaḥ svapuraṃ gatvā dharmarājyam apālayat 02,035.029d@021_0543 dānavo lavaṇo nāma madhoḥ putro mahābalaḥ 02,035.029d@021_0544 śatrughnena hato rājaṃs tato rāmasya śāsanāt 02,035.029d@021_0545 evaṃ bahūni karmāṇi kṛtvā lokahitāya saḥ 02,035.029d@021_0546 rājyaṃ cakāra vidhivad rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 02,035.029d@021_0547 daśāśvamedhān ājahre jyotirukthyān ahargaṇān 02,035.029d@021_0548 nāśrūyantāśubhā vāco nātyayaḥ prāṇināṃ tadā 02,035.029d@021_0549 na vittajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0550 prāṇināṃ ca bhayaṃ nāsīj jalānalavidhānajam 02,035.029d@021_0551 paryadevan na vidhavā nānāthāḥ kāś canābhavan 02,035.029d@021_0552 sarvam āsīt tadā tṛptaṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0553 na saṃkarakarā varṇā na kṛṣṭakarakṛj janaḥ 02,035.029d@021_0554 na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate 02,035.029d@021_0555 viśaḥ paryacaran kṣatraṃ kṣatraṃ nāpīḍayad viśaḥ 02,035.029d@021_0556 narā nātyacaran bhāryā bhāryā nātyacaran patīn 02,035.029d@021_0557 nāsīd alpakṛṣir loke rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0558 āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ 02,035.029d@021_0559 arogāḥ prāṇino 'py āsan rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0560 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ tathaiva ca 02,035.029d@021_0561 pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0562 sarve hy āsaṃs tṛptarūpās tadā tasmin viśāṃ pate 02,035.029d@021_0563 dharmeṇa pṛthivīṃ sarvām anuśāsati bhūmipe 02,035.029d@021_0564 tapasy evābhavan sarve sarve dharmam anuvratāḥ 02,035.029d@021_0565 pṛthivyāṃ dhārmike tasmin rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0566 nādharmiṣṭho naraḥ kaś cid babhūva prāṇināṃ kva cit 02,035.029d@021_0567 prāṇāpānau samāv āstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0568 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,035.029d@021_0569 śyāmo yuvā lohitākṣo mātaṅgānām ivarṣabhaḥ 02,035.029d@021_0570 ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ 02,035.029d@021_0571 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 02,035.029d@021_0572 rājyaṃ bhogaṃ ca saṃprāpya śaśāsa pṛthivīm imām 02,035.029d@021_0573 rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavan kathāḥ 02,035.029d@021_0574 rāmabhūtaṃ jagad idaṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0575 ṛgyajuḥsāmahīnāś ca na tadāsan dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0576 uṣitvā daṇḍake kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0577 pūrvāpakāriṇaṃ saṃkhye paulastyaṃ manujarṣabhaḥ 02,035.029d@021_0578 devagandharvanāgānām ariṃ sa nijaghāna ha 02,035.029d@021_0579 sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā 02,035.029d@021_0580 evam eva mahābāhur ikṣvākukulavardhanaḥ 02,035.029d@021_0581 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ākramatābhibhūḥ 02,035.029d@021_0582 iti dāśaratheḥ khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0583 tataḥ kṛṣṇo mahābāhur bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,035.029d@021_0584 aṣṭāviṃśe yuge rājañ jajñe śrīvatsalakṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0585 peśalaś ca vadānyaś ca loke bahumato nṛṣu 02,035.029d@021_0586 smṛtimān deśakālajñaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_0587 vāsudeva iti khyāto lokānāṃ hitakṛt sadā 02,035.029d@021_0588 vṛṣṇīnāṃ ca kule jāto bhūmeḥ priyacikīrṣayā 02,035.029d@021_0589 sa nṛṇām abhayaṃ dātā madhuheti sa viśrutaḥ 02,035.029d@021_0590 sa śakrārjunarāmāṇāṃ kila sthānāny asūdayat 02,035.029d@021_0591 kaṃsādīn nijaghānājau daityān mānuṣavigrahān 02,035.029d@021_0592 ayaṃ lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0593 kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaś cotpatsyate hariḥ 02,035.029d@021_0594 kaler yugānte saṃprāpte dharme śithilatāṃ gate 02,035.029d@021_0595 pāṣaṇḍināṃ gaṇānāṃ hi vadhārthaṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_0596 dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ viprāṇāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0597 ete cānye ca bahavo divyā devagaṇair yutāḥ 02,035.029d@021_0598 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0598 prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ 02,035.029d@021_0599 evam ukto 'tha kaunteyas tataḥ pauravanandanaḥ 02,035.029d@021_0600 yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0600 ābabhāṣe punar bhīṣmaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0601 bhūya eva manuṣyendra upendrasya yaśasvinaḥ 02,035.029d@021_0602 janma vṛṣṇiṣu vijñātum icchāmi vadatāṃ vara 02,035.029d@021_0603 yathaiva bhagavāñ jātaḥ kṣitāv iha janārdanaḥ 02,035.029d@021_0604 mādhaveṣu mahābuddhis tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0605 yadarthaṃ ca mahātejā gās tu govṛṣabhekṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0606 rarakṣa kaṃsasya vadhāl lokānām abhirakṣitā 02,035.029d@021_0607 krīḍatā caiva yad bālye govindena viceṣṭitam 02,035.029d@021_0608 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0608 tadā matimatāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0609 evam uktas tato bhīṣmaḥ keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0610 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0610 mādhaveṣu tadā janma kathayām āsa vīryavān 02,035.029d@021_0611 hanta te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathātatham 02,035.029d@021_0612 yato nārāyaṇasyeha janma vṛṣṇiṣu kaurava 02,035.029d@021_0613 purā loke mahārāja vartamāne kṛte yuge 02,035.029d@021_0614 āsīt trailokyavikhyātaḥ saṃgrāmas tārakāmayaḥ 02,035.029d@021_0615 virocano mayas tāro varāhaḥ śveta eva ca 02,035.029d@021_0616 lambaḥ kiśoraḥ svarbhānur ariṣṭo 'tha kṣaraś ca vai 02,035.029d@021_0617 vipracittiḥ pralambaś ca vṛtrajambhabalādayaḥ 02,035.029d@021_0618 namuciḥ kālanemiś ca prahlāda iti viśrutaḥ 02,035.029d@021_0619 ete cānye ca bahavo daityasaṃghāḥ sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0620 nānāśastradharā rājan nānābhūṣaṇavāhanāḥ 02,035.029d@021_0621 devatānām abhimukhās tasthur daiteyadānavāḥ 02,035.029d@021_0622 devās tu yudhyamānās te dānavān abhyayū raṇe 02,035.029d@021_0623 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ 02,035.029d@021_0624 indro yamaś ca candraś ca varuṇo 'tha dhaneśvaraḥ 02,035.029d@021_0625 aśvinau ca mahāvīryau ye cānye devatāgaṇāḥ 02,035.029d@021_0626 cakrur yuddhaṃ mahāghoraṃ dānavaiś ca yathākramam 02,035.029d@021_0627 yudhyamānāḥ sameyuś ca devā daiteyadānavaiḥ 02,035.029d@021_0628 tad yuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam 02,035.029d@021_0629 tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahas tadā 02,035.029d@021_0630 tīkṣṇaiḥ śastraiḥ kiranto 'tha abhyayur devadānavāḥ 02,035.029d@021_0631 aghnan devān sagandharvān sayakṣoragacāraṇān 02,035.029d@021_0632 te vadhyamānā daiteyair devasaṃghās tadā raṇe 02,035.029d@021_0633 dudruvuḥ saṃpariśrāntāḥ kṣīṇapraharaṇā raṇe 02,035.029d@021_0634 trātāraṃ manasā jagmur devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0635 etasminn antare tatra jagāma harir īśvaraḥ 02,035.029d@021_0636 dīpayañ jyotiṣā bhūmiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ 02,035.029d@021_0637 tam āgataṃ suparṇasthaṃ viṣṇuṃ lokanamaskṛtam 02,035.029d@021_0638 dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve bhayaṃ tyaktvā raṇe surāḥ 02,035.029d@021_0639 cakrur yuddhaṃ punaḥ sarve devā daiteyadānavaiḥ 02,035.029d@021_0640 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_0641 jaghnur daityān raṇe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 02,035.029d@021_0642 te vadhyamānā vibudhair dudruvur daityadānavāḥ 02,035.029d@021_0643 vidrutān dānavān dṛṣṭvā tadā bhārata saṃyuge 02,035.029d@021_0644 kālanemir iti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata 02,035.029d@021_0645 śatapraharaṇo ghoraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ 02,035.029d@021_0646 śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ śataśṛṅga ivācalaḥ 02,035.029d@021_0647 bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ 02,035.029d@021_0648 dhūmrakeśo hariśmaśrur nirdaṣṭhoṣṭhapuṭānanaḥ 02,035.029d@021_0649 trailokyāntaravistāraṃ dhārayan vipulaṃ vapuḥ 02,035.029d@021_0650 tarjayan vai raṇe devāñ chādayan sa diśo daśa 02,035.029d@021_0651 abhyadhāvat susaṃkruddho vyāditāsya ivāntakaḥ 02,035.029d@021_0652 tataḥ śastraprapātaiś ca devān dharṣitavān raṇe 02,035.029d@021_0653 athābhyayuḥ surān sarvān punas te daityadānavāḥ 02,035.029d@021_0654 āpīḍayan raṇe kruddhās tato devān yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0655 te vadhyamānā vibudhāḥ samare kālaneminā 02,035.029d@021_0656 daityaiś caiva mahārāja dudruvuḥ sahitā diśaḥ 02,035.029d@021_0657 vidrutān vibudhān dṛṣṭvā kālanemir mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0658 indraṃ yamāgnivaruṇān vāyuṃ ca dhanadaṃ ravim 02,035.029d@021_0659 etāṃś cānyān balāj jitvā teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ 02,035.029d@021_0660 tān sarvāṃs tarasā jitvā kālanemir mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0661 dadarśa gagane viṣṇuṃ suparṇasthaṃ mahādyutim 02,035.029d@021_0662 taṃ dṛṣṭvā krodhatāmrākṣas tarjayann abhyayāt tadā 02,035.029d@021_0663 sa bāhuśatam udyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe 02,035.029d@021_0664 roṣād bhārata daityendro viṣṇor urasi pātayat 02,035.029d@021_0665 daityāś ca dānavāś caiva sarve mayapurogamāḥ 02,035.029d@021_0666 svāny āyudhāni saṃgṛhya sarve viṣṇum atāḍayan 02,035.029d@021_0667 sa tāḍyamāno 'tibalair daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ 02,035.029d@021_0668 na cacāla harir yuddhe 'kampyamāna ivācalaḥ 02,035.029d@021_0669 punar udyamya saṃkruddhaḥ kālanemir dṛḍhāṃ gadām 02,035.029d@021_0670 jaghāna saṃyuge rājan sa viṣṇuṃ garuḍaṃ ca vai 02,035.029d@021_0671 sa dṛṣṭvā garuḍaṃ śrāntaṃ cakram udyamya vai hariḥ 02,035.029d@021_0672 śataṃ śirāṃsi bāhūṃś ca so 'cchinat kālaneminaḥ 02,035.029d@021_0673 jaghānānyāṃś ca tān sarvān samare daityadānavān 02,035.029d@021_0674 tasmin rājan raṇe daityās traya eva viniḥsṛtāḥ 02,035.029d@021_0675 virocano mayaś caiva svarbhānuś ca mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0676 sarvān aśeṣān hatvā tu viṣṇur vai daityadānavān 02,035.029d@021_0677 vibudhānām ṛṣīṇāṃ ca svāni sthānāni vai dadau 02,035.029d@021_0678 dattvā surāṇāṃ suprītiṃ prāpya sarvāṇi bhārata 02,035.029d@021_0679 jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā hariḥ 02,035.029d@021_0680 brahmalokaṃ praviśyātha tatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0681 paurāṇāṃ guhyasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam 02,035.029d@021_0682 saṃpraviśya tadā devaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 02,035.029d@021_0683 sahasraśīrṣo bhūtvātha śayanāyopacakrame 02,035.029d@021_0684 ādidevaḥ purāṇātmā nidrāvaśam upāgataḥ 02,035.029d@021_0685 śete sukhaṃ sadā viṣṇur mohayañ jagad avyayaḥ 02,035.029d@021_0686 jagmus tasyātha varṣāṇi śayānasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0687 ṣaṭtriṃśacchatasāhasraṃ mānuṣeṇeha saṃkhyayā 02,035.029d@021_0688 tataḥ kṛtayugatretādvāparānte bubodha saḥ 02,035.029d@021_0689 brahmādibhiḥ suraiś cāpi stūyamāno maharṣibhiḥ 02,035.029d@021_0690 utplutya śayanād viṣṇur brahmaṇā vibudhaiḥ saha 02,035.029d@021_0691 devānāṃ ca hitārthāya yayau devasabhāṃ prati 02,035.029d@021_0692 meroḥ śikharavinyastāṃ jvalantīṃ tāṃ śubhāṃ sabhām 02,035.029d@021_0693 viviśus tāṃ surāḥ sarve brahmaṇā saha bhārata 02,035.029d@021_0694 jagmus tatra niṣedus te sā niḥśabdam abhūt tadā 02,035.029d@021_0695 bhūmiḥ 02,035.029d@021_0695 tatra bhūmir uvācātha khedāt karuṇabhāṣiṇī 02,035.029d@021_0696 rājñāṃ balair balavatāṃ khinnāsmi bhṛśapīḍitā 02,035.029d@021_0697 nityaṃ bhārapariśrāntā duḥkhāj jīvāmi vai surāḥ 02,035.029d@021_0698 pure pure ca nṛpatiḥ koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ 02,035.029d@021_0699 rāṣṭre rāṣṭre ca śataśo grāmāḥ kulasahasriṇaḥ 02,035.029d@021_0700 bhūmipānāṃ sahasraiś ca teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ 02,035.029d@021_0701 grāmāyutaiś ca rāṣṭraiś ca ahaṃ nirvivarīkṛtā 02,035.029d@021_0702 ke cid daityeṣu cotpannā ke cid rākṣasayonayaḥ 02,035.029d@021_0703 tasmād dhārayituṃ śaktā na śakṣyāmi janān aham 02,035.029d@021_0704 daityeśair bādhyamānās tāḥ prajā nityaṃ durātmabhiḥ 02,035.029d@021_0704 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0705 bhūmes tad vacanaṃ śrutvā devo nārāyaṇas tadā 02,035.029d@021_0706 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0706 vyādiśya tān surān sarvān kṣitau vastuṃ mano dadhe 02,035.029d@021_0707 yac cakre bhagavān viṣṇur vasudevakulodbhavaḥ 02,035.029d@021_0708 tat te 'haṃ nṛpa vakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 02,035.029d@021_0709 vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ 02,035.029d@021_0710 hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ hi hitāya ca 02,035.029d@021_0711 yadā divi vibhus tāta na reme bhagavān asau 02,035.029d@021_0712 tato vyādiśya bhūtāni bhuvi bhaumasukhāvahaḥ 02,035.029d@021_0713 nigrahārthāya daityānāṃ codayām āsa vai tadā 02,035.029d@021_0714 marutaś ca vasūṃś caiva sūryācandramasāv ubhau 02,035.029d@021_0715 gandharvāpsarasaś caiva rudrādityāṃs tathāśvinau 02,035.029d@021_0716 jāyadhvaṃ mānuṣe loke sarvabhūtamaheśvarāḥ 02,035.029d@021_0717 jaṅgamāni viśālākṣo hy ātmānaṃ hy ātmanāsṛjat 02,035.029d@021_0718 jāyatām iti govindas tiryagyonigatair api 02,035.029d@021_0719 tāni sarvāṇi sarvajñaḥ sasurāṇi sureśvaraḥ 02,035.029d@021_0720 ta evam uktāḥ kṛṣṇena sarva eva divaukasaḥ 02,035.029d@021_0721 daityadānavahantāraḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ 02,035.029d@021_0722 yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ 02,035.029d@021_0723 kule puṇyayaśaḥkarmā bheje nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0724 ājñāpayitvā ratyartham ajāyata yadoḥ kule 02,035.029d@021_0725 ātmānam ātmanā tāta kṛtvā bahuvidhaṃ hariḥ 02,035.029d@021_0726 ratyartham eva gāvas tā rarakṣa puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0727 ajātaśatro jātas tu yathaiṣa bhuvi bhūmipa 02,035.029d@021_0728 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0728 kīrtyamānaṃ mayā tāta nibodha bharatarṣabha 02,035.029d@021_0729 sāgarāḥ samakampanta mudā celuś ca parvatāḥ 02,035.029d@021_0730 jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane 02,035.029d@021_0731 śivāḥ saṃpravavur vātāḥ praśāntam abhavad rajaḥ 02,035.029d@021_0732 jyotīṃṣi saṃprakāśante jāyamāne janārdane 02,035.029d@021_0733 devadundubhayaś cāpi sasvanur bhṛśam ambare 02,035.029d@021_0734 abhyavarṣat tadāgamya nāradaḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ 02,035.029d@021_0735 gīrbhir maṅgalayuktābhir astuvan madhusūdanam 02,035.029d@021_0736 upatasthus tadā prītāḥ prādurbhāve maharṣayaḥ 02,035.029d@021_0737 tatas tān abhisaṃprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn 02,035.029d@021_0738 upānṛtyann upajagur gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,035.029d@021_0739 upatasthe ca govindaṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ 02,035.029d@021_0740 abhyabhāṣata tejasvī maharṣīn pūjayaṃs tadā 02,035.029d@021_0741 kṛtyāni devakāryāṇi kṛtvā lokahitāya ca 02,035.029d@021_0742 svaṃ lokaṃ lokakṛd devaḥ punar gacchati tejasā 02,035.029d@021_0743 ity uktvā munibhiḥ sārdhaṃ jagāma tridiveśvaraḥ 02,035.029d@021_0744 abhyanujñāya tān sarvāñ chādayan prakṛtiṃ parām 02,035.029d@021_0745 nandagopakule kṛṣṇa uṣitvā bahulāḥ samāḥ 02,035.029d@021_0746 vasudevas tato jātaṃ bālam ādityasaṃnibham 02,035.029d@021_0747 nandagopakule rājan bhayāt pracchādayad dharim 02,035.029d@021_0748 tataḥ kadācit suptaṃ taṃ śakaṭasya tv adhaḥ śiśum 02,035.029d@021_0749 yaśodā saṃparityajya jagāma yamunāṃ nadīm 02,035.029d@021_0750 śiśulīlāṃ tataḥ kurvan svahastacaraṇau kṣipan 02,035.029d@021_0751 ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāv ūrdhvaṃ prasārayan 02,035.029d@021_0752 pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ dhārayann atha keśavaḥ 02,035.029d@021_0753 tatrāthaikena pādena pātayitvā tadā śiśuḥ 02,035.029d@021_0754 nyubjaṃ payodharākāṅkṣī cakāra ca ruroda ca 02,035.029d@021_0755 pātitaṃ śakaṭaṃ dṛṣṭvā bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam 02,035.029d@021_0756 janās te śiśunā tena vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,035.029d@021_0757 pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ dṛśyate mahad adbhutam 02,035.029d@021_0758 śayānena hataḥ pakṣī śiśunā tigmatejasā 02,035.029d@021_0759 pūtanā cāpi nihatā mahākāyā mahāstanī 02,035.029d@021_0760 paśyatāṃ sarvadevānāṃ vāsudevena bhārata 02,035.029d@021_0761 tataḥ kāle mahārāja saṃsaktau rāmakeśavau 02,035.029d@021_0762 kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś cobhau riṅkhiṇau samapadyatām 02,035.029d@021_0763 anyonyakiraṇagrastau candrasūryāv ivāmbare 02,035.029d@021_0764 visarpayetāṃ sarvatra sarpabhogabhujau tadā 02,035.029d@021_0765 rejatuḥ pāṃsudigdhāṅgau rāmakṛṣṇau tadā nṛpa 02,035.029d@021_0766 kva cic ca jānubhiḥ spṛṣṭau krīḍamānau kva cid vane 02,035.029d@021_0767 pibantau dadhikulyāś ca mathyamāne ca bhārata 02,035.029d@021_0768 tataḥ sa bālo govindo navanītaṃ tadākṣayam 02,035.029d@021_0769 grasamānas tu tatrātha gopībhir dadṛśe 'tha vai 02,035.029d@021_0770 dāmnātholūkhale kṛṣṇo gopastrībhiś ca bandhitaḥ 02,035.029d@021_0771 tadātha śiśunā tena rājaṃs tāv arjunāv ubhau 02,035.029d@021_0772 samūlaviṭapau bhagnau tad adbhutam ivābhavat 02,035.029d@021_0773 tatas tau bālyam uttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau 02,035.029d@021_0774 tasminn eva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ 02,035.029d@021_0775 nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau 02,035.029d@021_0776 babhūvatur vatsapālau kākapakṣadharāv ubhau 02,035.029d@021_0777 parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau 02,035.029d@021_0778 śuśubhāte vanagatāv udīrṇāv iva pannagau 02,035.029d@021_0779 mayūrāṅgajakarṇau tau pallavāpīḍadhāriṇau 02,035.029d@021_0780 vanamālāparikṣiptau sālapotāv ivodgatau 02,035.029d@021_0781 aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau 02,035.029d@021_0782 śikyatumbadharau vīrau gopaveṇupravādakau 02,035.029d@021_0783 kva cid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau kva cid vane 02,035.029d@021_0784 parṇaśayyāsu saṃsuptau kva cin nidrāntaraiṣiṇau 02,035.029d@021_0785 tau vatsān pālayantau hi śobhayantau mahad vanam 02,035.029d@021_0786 cañcūryantau ramantau sma rājann evaṃ tadā śubhau 02,035.029d@021_0787 tato vṛndāvanaṃ gatvā vasudevasutāv ubhau 02,035.029d@021_0788 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0788 govrajaṃ tatra kaunteya cārayantau vijahratuḥ 02,035.029d@021_0789 tataḥ kadā cid govindo jyeṣṭhaṃ saṃkarṣaṇaṃ vinā 02,035.029d@021_0790 cacāra tad vanaṃ ramyaṃ ramyarūpo varānanaḥ 02,035.029d@021_0791 kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0792 śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā 02,035.029d@021_0793 rajjuyajñopavītī sa pītāmbaradharo yuvā 02,035.029d@021_0794 śvetagandhena liptāṅgo nīlakuñcitamūrdhajaḥ 02,035.029d@021_0795 rājatā barhipatreṇa mandamārutakampinā 02,035.029d@021_0796 kva cid gāyan kva cit krīḍan kva cin nṛtyan kva cid dhasan 02,035.029d@021_0797 gopaveṇuṃ sa madhuraṃ kāmaṃ tad api vādayan 02,035.029d@021_0798 prahlādanārthaṃ tu gavāṃ kva cid vanagato yuvā 02,035.029d@021_0799 gokule meghakāle tu cacāra dyutimān prabhuḥ 02,035.029d@021_0800 bahuramyeṣu deśeṣu vanasya vanarājiṣu 02,035.029d@021_0801 tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe krīḍayā bharatarṣabha 02,035.029d@021_0802 sa kadā cid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan 02,035.029d@021_0803 bhāṇḍīraṃ nāma dṛṣṭvātha nyagrodhaṃ keśavo mahān 02,035.029d@021_0804 tasya chāyānivāsāya matiṃ cakre tadā prabhuḥ 02,035.029d@021_0805 sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānagha 02,035.029d@021_0806 reme sa divasān kṛṣṇaḥ purā svargapure yathā 02,035.029d@021_0807 taṃ krīḍamānaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinaḥ 02,035.029d@021_0808 ramayanti sma bahavo mānyaiḥ krīḍanakais tadā 02,035.029d@021_0809 anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ 02,035.029d@021_0810 gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma vanapriyāḥ 02,035.029d@021_0811 teṣāṃ sa gāyatām eva vādayām āsa keśavaḥ 02,035.029d@021_0812 parṇavādyāntare veṇuṃ tumbavīṇāṃ ca tatra vai 02,035.029d@021_0813 evaṃ krīḍāntaraiḥ kṛṣṇo gopālair vijahāra saḥ 02,035.029d@021_0814 tena bālena kaunteya kṛtaṃ lokahitaṃ tadā 02,035.029d@021_0815 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ vāsudevena bhārata 02,035.029d@021_0816 hrade nīpavane tatra krīḍitaṃ nāgamūrdhani 02,035.029d@021_0817 śāsayitvā tu kālīyaṃ sarvalokasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0818 vijahāra tataḥ kṛṣṇo baladevasahāyavān 02,035.029d@021_0819 dhenuko dāruṇo daityo rājan rāsabhavigrahaḥ 02,035.029d@021_0820 tadā tālavane rājan baladevena vai hataḥ 02,035.029d@021_0821 tataḥ kadā cit kaunteya rāmakṛṣṇau vanaṃ gatau 02,035.029d@021_0822 cārayantau pravṛddhāni godhanāni śubhānanau 02,035.029d@021_0823 viharantau mudā yuktau vīkṣamāṇau vanāni vai 02,035.029d@021_0824 kṣvelayantau pragāyantau vicinvantau ca pādapān 02,035.029d@021_0825 nāmabhir vyāharantau ca vatsān gāś ca paraṃtapau 02,035.029d@021_0826 ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir aparājitau 02,035.029d@021_0827 tau devau mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau 02,035.029d@021_0828 tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam 02,035.029d@021_0829 tataḥ kṛṣṇo mahātejās tadā gatvā tu govrajam 02,035.029d@021_0830 giriyajñaṃ tam evaiṣa prakṛtaṃ gopadārakaiḥ 02,035.029d@021_0831 bubhuje pāyasaṃ śaurir īśvaraḥ sarvabhūtakṛt 02,035.029d@021_0832 taṃ dṛṣṭvā gopakāḥ sarve kṛṣṇam eva samarcayan 02,035.029d@021_0833 pūjyamānas tato gopair divyaṃ vapur adhārayat 02,035.029d@021_0834 dhṛto govardhano nāma saptāhaṃ parvatas tadā 02,035.029d@021_0835 śiśunā vāsudevena gavārtham arimardana 02,035.029d@021_0836 krīḍamānas tadā kṛṣṇaḥ kṛtavān karma duṣkaram 02,035.029d@021_0837 tad adbhutam ivātrāsīt sarvalokasya bhārata 02,035.029d@021_0838 devadevaḥ kṣitiṃ gatvā kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā mudānvitaḥ 02,035.029d@021_0839 govinda iti taṃ hy uktvā hy abhyaṣiñcat puraṃdaraḥ 02,035.029d@021_0840 ity uktvāśliṣya govindaṃ puruhūto 'bhyayād divam 02,035.029d@021_0841 athāriṣṭa iti khyātaṃ daityaṃ vṛṣabhavigraham 02,035.029d@021_0842 jaghāna tarasā kṛṣṇaḥ paśūnāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0843 keśinaṃ nāma daiteyaṃ rājan vai hayavigraham 02,035.029d@021_0844 tathā vanagataṃ pārtha gajāyutabalaṃ hayam 02,035.029d@021_0845 pragṛhya bhojaputrasya jaghāna puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0846 āndhraṃ mallaṃ ca cāṇūraṃ nijaghāna mahāsuram 02,035.029d@021_0847 sunāmānam amitraghnaḥ sarvasainyapuraskṛtam 02,035.029d@021_0848 mṛgarūpeṇa govindaṃ trāsayām āsa bhārata 02,035.029d@021_0849 baladevena cāyatnāt samāje muṣṭiko hataḥ 02,035.029d@021_0850 trāsitaś ca tadā kaṃsaḥ sa hi kṛṣṇena bhārata 02,035.029d@021_0851 airāvataṃ yuyutsantaṃ mātaṅgānām ivarṣabham 02,035.029d@021_0852 kṛṣṇaḥ kuvalayāpīḍaṃ hatavāṃs tasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0853 hatvā kaṃsam amitraghnaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā 02,035.029d@021_0854 abhiṣicyograsenaṃ taṃ pitroḥ pādam avandata 02,035.029d@021_0855 evamādīni karmāṇi kṛtavān vai janārdanaḥ 02,035.029d@021_0856 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0856 evaṃ bālye 'pi gopālaiḥ krīḍābhis tau vijahratuḥ 02,035.029d@021_0857 tatas tau jagmatus tāta guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ 02,035.029d@021_0858 guruśuśrūṣayā yuktau dharmajñau dharmacāriṇau 02,035.029d@021_0859 vratam ugraṃ mahātmānau vicarantāv avantiṣu 02,035.029d@021_0860 ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā ṣaḍaṅgaṃ vedam āpatuḥ 02,035.029d@021_0861 lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau 02,035.029d@021_0862 gāndharvavedaṃ citraṃ ca sakalaṃ samavāpatuḥ 02,035.029d@021_0863 hastiśikṣāśvaśikṣāṃ ca dvādaśāhena cāpatuḥ 02,035.029d@021_0864 tāv ubhau jagmatur vīrau guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ 02,035.029d@021_0865 dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau 02,035.029d@021_0866 tāv iṣvastravarācāryam abhigamya praṇamya ca 02,035.029d@021_0867 tena tau satkṛtau rājan vicarantāv avantiṣu 02,035.029d@021_0868 pañcāśadbhir ahorātrair daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam 02,035.029d@021_0869 sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāv avāpatuḥ 02,035.029d@021_0870 dṛṣṭvā kṛtārthau viprendro gurvarthe tāv acodayat 02,035.029d@021_0871 ayācatārthaṃ govindaṃ tataḥ sāndīpanir vibhuḥ 02,035.029d@021_0872 mama putraḥ samudre 'smiṃs timinā cāpavāhitaḥ 02,035.029d@021_0873 putram ānaya bhadraṃ te bhakṣitaṃ timinā mama 02,035.029d@021_0874 ārtāya gurave tatra pratiśuśrāva duṣkaram 02,035.029d@021_0875 aśakyaṃ triṣu lokeṣu kartum anyena kena cit 02,035.029d@021_0876 yaś ca sāndīpaneḥ putraṃ jaghāna bharatarṣabha 02,035.029d@021_0877 so 'suraḥ samare tābhyāṃ samudre vinipātitaḥ 02,035.029d@021_0878 tataḥ sāndīpaneḥ putraḥ prasādād amitaujasaḥ 02,035.029d@021_0879 dīrghakālaṃ gataḥ pretaḥ punar āsīc charīravān 02,035.029d@021_0880 tad aśakyam acintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahad adbhutam 02,035.029d@021_0881 sarveṣām eva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata 02,035.029d@021_0882 aiśvaryāṇi ca sarvāṇi gavāśvaṃ ca dhanāni ca 02,035.029d@021_0883 sarvaṃ tad upajahrāte gurave rāmakeśavau 02,035.029d@021_0884 gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca keśavaḥ 02,035.029d@021_0885 paramāṃ mukhyatāṃ prāptaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ 02,035.029d@021_0886 kaś ca nārāyaṇād anyaḥ sarvaratnavibhūṣitam 02,035.029d@021_0887 ratham ādityasaṃkāśam ātiṣṭheta śacīpateḥ 02,035.029d@021_0888 tasya cāpratimo yantā vajrapāṇeḥ priyaḥ sakhā 02,035.029d@021_0889 mātaliḥ saṃgṛhītā syād anyatra puruṣottamāt 02,035.029d@021_0890 bhojarājatanūjo 'pi kaṃsas tāta yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0891 astrajñāne bale vīrye kārtavīryasamo 'bhavat 02,035.029d@021_0892 tasya bhojapateḥ putrād bhojarājanyavardhanāt 02,035.029d@021_0893 udvijante sma rājānaḥ suparṇād iva pannagāḥ 02,035.029d@021_0894 citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinaḥ 02,035.029d@021_0895 śataṃ śatasahasrāṇi pādātās tasya bhārata 02,035.029d@021_0896 aṣṭau śatasahasrāṇi śūrāṇām anivartinām 02,035.029d@021_0897 abhavan bhojarājasya jāmbūnadamayadhvajāḥ 02,035.029d@021_0898 rukmakāñcanakakṣyās tu gajās tasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0899 tāvanty eva sahasrāṇi gajānām anivartinām 02,035.029d@021_0900 te ca parvatasaṃkāśāś citradhvajapatākinaḥ 02,035.029d@021_0901 babhūvur bhojarājasya nityaṃ pramuditā gajāḥ 02,035.029d@021_0902 svalaṃkṛtānāṃ śīghrāṇāṃ kareṇūnāṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0903 abhavad bhojarājasya dvis tāvad dhi mahad balam 02,035.029d@021_0904 ṣoḍaśāśvasahasrāṇi kiṃśukābhāni tasya vai 02,035.029d@021_0905 aparas tu mahāvyūhaḥ kiśorāṇāṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0906 ārohavarasaṃpanno durdharṣaḥ kena cid balāt 02,035.029d@021_0907 sa ca ṣoḍaśasāhasraḥ kaṃsabhrātṛpuraḥsaraḥ 02,035.029d@021_0908 sunāmā sarvatas tv enaṃ sa kaṃsaṃ paryapālayat 02,035.029d@021_0909 ya āsan sarvavarṇās tu hayās tasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0910 sa gaṇo miśrako nāma ṣaṣṭisāhasra ucyate 02,035.029d@021_0911 kaṃsaroṣamahāvegāṃ dhvajānūpamahādrumām 02,035.029d@021_0912 mattadvipamahāgrāhāṃ vaivasvatavaśānugām 02,035.029d@021_0913 śastrajālamahāphenāṃ sādivegamahājalām 02,035.029d@021_0914 gadāparighapāṭhīnāṃ nānākavacaśaivalām 02,035.029d@021_0915 rathanāgamahāvartāṃ nānārudhirakardamām 02,035.029d@021_0916 citrakārmukanistriṃśāṃ rathāśvakalilahradām 02,035.029d@021_0917 mahāmṛdhanadīṃ ghorāṃ yudhāvartananisvanām 02,035.029d@021_0918 ko vā nārāyaṇād ekaḥ kaṃsahantā yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0919 eṣa śakrarathe tiṣṭhaṃs tāny anīkāni bhārata 02,035.029d@021_0920 vyadhamad bhojaputrasya mahābhrāṇīva mārutaḥ 02,035.029d@021_0921 taṃ sabhāsthaṃ sahāmātyaṃ hatvā kaṃsaṃ sahānvayam 02,035.029d@021_0922 mānayām āsa mānārhāṃ devakīṃ sasuhṛdgaṇām 02,035.029d@021_0923 yaśodāṃ rohiṇīṃ caiva abhivādya punaḥ punaḥ 02,035.029d@021_0924 ugrasenaṃ ca rājānam abhiṣicya janārdanaḥ 02,035.029d@021_0925 arcito yadumukhyais tu bhagavān vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_0926 tataḥ pārthivam āyāntaṃ sahitaṃ sarvarājabhiḥ 02,035.029d@021_0927 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0927 sarasvatyāṃ jarāsaṃdham ajayat puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0928 śūrasenapuraṃ tyaktvā sarvayādavanandanaḥ 02,035.029d@021_0929 dvārakāṃ bhagavān kṛṣṇaḥ pratyapadyata keśavaḥ 02,035.029d@021_0930 pratyapadyata yānāni ratnāni ca bahūni ca 02,035.029d@021_0931 yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtān pratyapadyata 02,035.029d@021_0932 tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ saha dānavaiḥ 02,035.029d@021_0933 tāñ jaghāna mahābāhur varadattān mahāsurān 02,035.029d@021_0934 sa vighnam akarot tatra narako nāma nairṛtaḥ 02,035.029d@021_0935 trāsanaḥ surasaṃghānāṃ vidito vaḥ prabhāvataḥ 02,035.029d@021_0936 sa bhūmyāṃ mūrtiliṅgasthaḥ sarvadevāsurāntakaḥ 02,035.029d@021_0937 mānuṣāṇām ṛṣīṇāṃ ca pratīpam akarot tadā 02,035.029d@021_0938 tvaṣṭur duhitaraṃ bhaumaḥ kaśerum agamat tadā 02,035.029d@021_0939 gajarūpeṇa jagrāha rucirāṅgīṃ caturdaśīm 02,035.029d@021_0940 pramathya ca jahāraināṃ hṛtvā ca narako 'bravīt 02,035.029d@021_0941 narakaḥ 02,035.029d@021_0941 naṣṭaśokabhayābādhaḥ prāgjyotiṣapatis tadā 02,035.029d@021_0942 yāni devamanuṣyeṣu ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_0943 bibharti ca mahī kṛtsnā sāgareṣu ca yad vasu 02,035.029d@021_0944 adyaprabhṛti tad devi sahitāḥ sarvanairṛtāḥ 02,035.029d@021_0945 tavaivopahariṣyanti daityāś ca saha dānavaiḥ 02,035.029d@021_0946 evam uttamaratnāni bahūni vividhāni ca 02,035.029d@021_0947 sa jahāra tadā bhaumaḥ strīratnāni ca bhārata 02,035.029d@021_0948 gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā jahāra narako balāt 02,035.029d@021_0949 yāś ca devamanuṣyāṇāṃ sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,035.029d@021_0950 caturdaśasahasrāṇām ekaviṃśacchatāni ca 02,035.029d@021_0951 ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ satāṃ mārgam anuvratāḥ 02,035.029d@021_0952 tāsām antaḥpuraṃ bhaumo 'kārayan maṇiparvate 02,035.029d@021_0953 audakāyām adīnātmā murasya viṣayaṃ prati 02,035.029d@021_0954 tāś ca prāgjyotiṣo rājā murasya daśa cātmajāḥ 02,035.029d@021_0955 nairṛtāś ca yathā mukhyāḥ pālayanta upāsate 02,035.029d@021_0956 sa eṣa tapasaḥ pāre varadatto mahīsutaḥ 02,035.029d@021_0957 aditiṃ dharṣayām āsa kuṇḍalārthaṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0958 na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tat purā 02,035.029d@021_0959 kṛtapūrvaṃ mahāghoraṃ yad akārṣīn mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0960 yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram 02,035.029d@021_0961 viṣayāntapālāś catvāro yasyāsan yuddhadurmadāḥ 02,035.029d@021_0962 ādevayānam āvṛtya panthānaṃ paryavasthitāḥ 02,035.029d@021_0963 trāsanāḥ surasaṃghānāṃ virūpai rākṣasaiḥ saha 02,035.029d@021_0964 hayagrīvo nisumbhaś ca ghoraḥ pañcajanas tathā 02,035.029d@021_0965 muraḥ putrasahasraiś ca varadatto mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0966 tadvadhārthaṃ mahābāhur eṣa cakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_0967 jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vāsudevo janārdanaḥ 02,035.029d@021_0968 tasyāsya puruṣendrasya lokaprathitatejasaḥ 02,035.029d@021_0969 nivāso dvārakā tāta vidito vaḥ pradhānataḥ 02,035.029d@021_0970 atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt 02,035.029d@021_0971 ati vai rājate pṛthvyāṃ pratyakṣaṃ te yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0972 tasmin devapuraprakhye sā sabhā vṛṣṇyupāśrayā 02,035.029d@021_0973 yā dāśārhīti vikhyātā yojanāyatavistṛtā 02,035.029d@021_0974 tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ 02,035.029d@021_0975 lokayātrām imāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate 02,035.029d@021_0976 tatrāsīneṣu sarveṣu kadā cid bharatarṣabha 02,035.029d@021_0977 divyagandhā vavur vātāḥ kusumānāṃ ca vṛṣṭayaḥ 02,035.029d@021_0978 tataḥ sūryasahasrābhas tejorāśir mahādbhutaḥ 02,035.029d@021_0979 muhūrtam antarikṣe 'bhūt tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ 02,035.029d@021_0980 madhye tu tejasas tasya pāṇḍaraṃ gajam āsthitaḥ 02,035.029d@021_0981 vṛto devagaṇaiḥ sarvair vāsavaḥ pratyadṛśyata 02,035.029d@021_0982 rāmakṛṣṇau ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_0983 utpatya sahasā tasmai namaskāram akurvata 02,035.029d@021_0984 so 'vatīrya gajāt tūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam 02,035.029d@021_0985 sasvaje baladevaṃ ca rājānaṃ ca tam āhukam 02,035.029d@021_0986 uddhavaṃ vasudevaṃ ca vikadruṃ ca mahāmatim 02,035.029d@021_0987 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ sasātyakim 02,035.029d@021_0988 gadaṃ sāraṇam akrūraṃ bhānujhilliviḍūrathān 02,035.029d@021_0989 kṛtavarmācārudeṣṇau dāśārhāṇāṃ purogamān 02,035.029d@021_0990 pariṣvajya ca dṛṣṭvā ca bhagavān bhūtabhāvanaḥ 02,035.029d@021_0991 vṛṣṇyandhakamahāmātrān pariṣvajyātha vāsavaḥ 02,035.029d@021_0992 pragṛhya pūjāṃ tair dattāṃ bhagavān pākaśāsanaḥ 02,035.029d@021_0993 so 'diter vacanāt tāta kuṇḍalārthe janārdana 02,035.029d@021_0994 uvāca paramaprīto jahi bhaumam iti prabho 02,035.029d@021_0994 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0995 tam uvāca mahābāhuḥ priyamāṇo janārdanaḥ 02,035.029d@021_0996 nihatya narakaṃ bhaumam āhariṣyāmi kuṇḍale 02,035.029d@021_0997 evam uktvā tu govindo rāmam evābhyabhāṣata 02,035.029d@021_0998 pradyumnam aniruddhaṃ ca sāmbaṃ cāpratimaṃ bale 02,035.029d@021_0999 etāṃś coktvā tadā tatra vāsudevo mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1000 athāruhya suparṇaṃ vai śaṅkhacakragadāsidhṛt 02,035.029d@021_1001 yayau tadā hṛṣīkeśo devānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_1002 taṃ prayāntam amitraghnaṃ devāḥ sahapuraṃdarāḥ 02,035.029d@021_1003 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ stuvanto viṣṇum acyutam 02,035.029d@021_1004 ugrān rakṣogaṇān hatvā narakasya mahāsurān 02,035.029d@021_1005 kṣurāntān mauravān pāśān ṣaṭsahasraṃ dadarśa saḥ 02,035.029d@021_1006 saṃchidya pāśāñ śastreṇa muraṃ hatvā sahānvayam 02,035.029d@021_1007 śilāsaṃghān atikramya niśumbham avapothayat 02,035.029d@021_1008 yaḥ sahasrasamas tv ekaḥ sarvān devān ayodhayat 02,035.029d@021_1009 taṃ jaghāna mahāvīryaṃ hayagrīvaṃ mahābalam 02,035.029d@021_1010 apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ 02,035.029d@021_1011 madhye lohitagaṅgāyāṃ bhagavān devakīsutaḥ 02,035.029d@021_1012 audakāyāṃ virūpākṣaṃ jaghāna madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1013 pañca pañcajanān ghorān narakasya mahāsurān 02,035.029d@021_1014 tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānam iva śriyā 02,035.029d@021_1015 puram āsādayām āsa tatra yuddham avartata 02,035.029d@021_1016 mahad devāsuraṃ yuddhaṃ yad vṛttaṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1017 yuddhaṃ na syāt samaṃ tena lokavismayakārakam 02,035.029d@021_1018 cakralāṅgalasaṃchinnāḥ śaktikhaḍgahatās tadā 02,035.029d@021_1019 nipetur dānavās tatra samāsādya janārdanam 02,035.029d@021_1020 aṣṭau śatasahasrāṇi dānavānāṃ paraṃtapa 02,035.029d@021_1021 nihatya puruṣavyāghraḥ pātālavivaraṃ yayau 02,035.029d@021_1022 trāsanaṃ surasaṃghānāṃ narakaṃ puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1023 yodhayaty atitejasvī madhuvan madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1024 tad yuddham abhavad ghoraṃ tena bhaumena bhārata 02,035.029d@021_1025 kuṇḍalārthe sureśasya narakeṇa mahātmanā 02,035.029d@021_1026 muhūrtaṃ lālayitvātha narakaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1027 pravṛttacakraṃ cakreṇa pramamātha balād balī 02,035.029d@021_1028 cakrapramathitaṃ tasya papāta sahasā bhuvi 02,035.029d@021_1029 uttamāṅgaṃ hatāṅgasya vṛtre vajrahate yathā 02,035.029d@021_1030 bhūmis tu patitaṃ dṛṣṭvā te vai prādāc ca kuṇḍale 02,035.029d@021_1031 pradāya ca mahābāhum idaṃ vacanam abravīt 02,035.029d@021_1032 sṛṣṭas tvayaiva madhuhaṃs tvayaiva nihataḥ prabho 02,035.029d@021_1033 yathecchasi tathā krīḍan prajās tasyānupālaya 02,035.029d@021_1033 vāsudevaḥ 02,035.029d@021_1034 devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 02,035.029d@021_1035 udvejanīyo bhūtānāṃ brahmadviṭ puruṣādhamaḥ 02,035.029d@021_1036 lokadviṣṭaḥ sutas tubhyaṃ devārir lokakaṇṭakaḥ 02,035.029d@021_1037 sarvalokanamaskāryām aditiṃ bādhate balī 02,035.029d@021_1038 kuṇḍale darpasaṃpūrṇas tato me nihato 'suraḥ 02,035.029d@021_1039 naiva manyus tvayā kāryo yat kṛtaṃ mayi bhāmini 02,035.029d@021_1040 matprabhāvāc ca te putro labdhavān gatim uttamām 02,035.029d@021_1041 tasmād gaccha mahābhāge bhārāvataraṇaṃ kṛtam 02,035.029d@021_1041 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1042 nihatya narakaṃ bhaumaṃ satyabhāmāsahāyavān 02,035.029d@021_1043 sahito lokapālaiś ca dadarśa narakālayam 02,035.029d@021_1044 athāsya gṛham āsādya narakasya yaśasvinaḥ 02,035.029d@021_1045 dadarśa dhanam akṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1046 maṇimuktāpravālāni vaiḍūryavikṛtāni ca 02,035.029d@021_1047 aśmasārān arkamaṇīn vimalān sphāṭikān api 02,035.029d@021_1048 jāmbūnadamayāny eva śātakumbhamayāni ca 02,035.029d@021_1049 pradīptajvalanābhāni śītaraśmiprabhāṇi ca 02,035.029d@021_1050 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śvetam abhyantaraṃ gṛham 02,035.029d@021_1051 yat tad arthaṃ gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu 02,035.029d@021_1052 na hi rājñaḥ kuberasya tāvad dhanasamucchrayaḥ 02,035.029d@021_1053 dṛṣṭapūrvaḥ purā sākṣān mahendrasadaneṣv api 02,035.029d@021_1054 hate bhaume nisumbhe ca vāsavaḥ sagaṇo 'bravīt 02,035.029d@021_1055 dāśārhapatim āsīnam āhṛtya maṇikuṇḍale 02,035.029d@021_1056 imāni maṇiratnāni vividhāni vasūni ca 02,035.029d@021_1057 hemasūtrā mahākakṣyās tomarair vīryaśālinaḥ 02,035.029d@021_1058 bhīmarūpāś ca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāḥ kuthāḥ 02,035.029d@021_1059 vimalāni patākāni vāsāṃsi vividhāni ca 02,035.029d@021_1060 te ca viṃśatisāhasrā dvis tāvatyaḥ kareṇavaḥ 02,035.029d@021_1061 aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāś cottamā hayāḥ 02,035.029d@021_1062 gobhiś cāvikṛtair yānaiḥ kāmaṃ tava janārdana 02,035.029d@021_1063 etat te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama 02,035.029d@021_1064 āvikāni ca sūkṣmāṇi śayanāny āsanāni ca 02,035.029d@021_1065 kāmavyāhāriṇaś cāpi pakṣiṇaḥ priyadarśanāḥ 02,035.029d@021_1066 candanāgarumiśrāṇi yānāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1067 tac ca te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama 02,035.029d@021_1068 vasu yat triṣu lokeṣu dharmeṇaivārjitaṃ tvayā 02,035.029d@021_1069 devagandharvaratnāni daiteyāsurajāni ca 02,035.029d@021_1070 yāni santīha ratnāni narakasya niveśane 02,035.029d@021_1071 etat tu garuḍe sarvaṃ kṣipram āropya vāsavaḥ 02,035.029d@021_1072 dāśārhapatinā sārdham upāyān maṇiparvatam 02,035.029d@021_1073 tatra puṇyā vavur vātāḥ prabhāś citrāḥ samujjvalāḥ 02,035.029d@021_1074 prekṣatāṃ surasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata 02,035.029d@021_1075 tridaśā ṛṣayaś caiva candrādityau tathā divi 02,035.029d@021_1076 prabhayā tasya śailasya nirviśeṣam ivābhavat 02,035.029d@021_1077 anujñātas tu rāmeṇa vāsavena ca keśavaḥ 02,035.029d@021_1078 prīyamāṇo mahābāhur viveśa maṇiparvatam 02,035.029d@021_1079 tatra vaiḍūryavarṇāni dadarśa madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1080 satoraṇapatākāni dvārāṇi śaraṇāni ca 02,035.029d@021_1081 citragrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ 02,035.029d@021_1082 hemacitrapatākaiś ca prāsādair upaśobhitaḥ 02,035.029d@021_1083 harmyāṇi ca viśālāni maṇisopānavanti ca 02,035.029d@021_1084 tatrasthā varavarṇābhā dadarśa madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1085 gandharvāsuramukhyānāṃ priyā duhitaras tadā 02,035.029d@021_1086 triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantam aparājitam 02,035.029d@021_1087 parivavrur mahābāhum ekaveṇīdharāḥ striyaḥ 02,035.029d@021_1088 sarvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāś ca niyatendriyāḥ 02,035.029d@021_1089 vratasaṃtāpajaḥ śoko nātra kāś cid apīḍayat 02,035.029d@021_1090 arajāṃsi ca vāsāṃsi bibhratyaḥ kauśikāny api 02,035.029d@021_1091 sametya yadusiṃhasya cakrur asyāñjaliṃ striyaḥ 02,035.029d@021_1092 ūcuś cainaṃ hṛṣīkeśaṃ sarvās tāḥ kamalekṣaṇāḥ 02,035.029d@021_1093 nāradena samākhyātam asmākaṃ puruṣottama 02,035.029d@021_1094 āgamiṣyati govindaḥ surakāryārthasiddhaye 02,035.029d@021_1095 so 'suraṃ narakaṃ hatvā nisumbhaṃ muram eva ca 02,035.029d@021_1096 bhaumaṃ ca saparīvāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavam 02,035.029d@021_1097 tathā pañcajanaṃ caiva prāpsyate dhanam akṣayam 02,035.029d@021_1098 so 'cireṇaiva kālena yuṣmadbhartā bhaviṣyati 02,035.029d@021_1099 evam uktvāgamad dhīmān devarṣir nāradas tadā 02,035.029d@021_1100 tvāṃ cintayānāḥ satataṃ tapo ghoram upāsmahe 02,035.029d@021_1101 kāle 'tīte mahābāhuṃ kadā drakṣyāma mādhavam 02,035.029d@021_1102 ity evaṃ hṛdi saṃkalpaṃ kṛtvā puruṣasattama 02,035.029d@021_1103 tapaś carāma satataṃ rakṣyamāṇā hi dānavaiḥ 02,035.029d@021_1104 gāndharveṇa vivāhena vivāhaṃ kuru naḥ priyam 02,035.029d@021_1105 tato 'smatpriyakāmārthaṃ bhagavān mārutaḥ svayam 02,035.029d@021_1106 yathoktaṃ nāradenātha nacirāt tad bhaviṣyati 02,035.029d@021_1107 tāsāṃ paramanārīṇām ṛṣabhākṣaṃ puraskṛtam 02,035.029d@021_1108 dadṛśur devagandharvā gṛṣṭīnām iva gopatim 02,035.029d@021_1109 tasya candropamaṃ vaktram udīkṣya muditendriyāḥ 02,035.029d@021_1110 saṃprahṛṣṭā mahābāhum idaṃ vacanam abruvan 02,035.029d@021_1111 satyaṃ bata purā vāyur idam asmān ihābravīt 02,035.029d@021_1112 sarvabhūtakṛtajñaś ca maharṣir api nāradaḥ 02,035.029d@021_1113 viṣṇur nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_1114 sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā vo bhavitā hi saḥ 02,035.029d@021_1115 diṣṭyā tasyarṣimukhyasya nāradasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1116 vacanaṃ darśanād eva satyaṃ bhavitum arhati 02,035.029d@021_1117 yat priyaṃ bata paśyāma vaktraṃ candropamaṃ tu te 02,035.029d@021_1118 darśanena kṛtārthāḥ sma vayam adya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1119 uvāca sa yaduśreṣṭhaḥ sarvās tā jātamanmathāḥ 02,035.029d@021_1120 yathā brūta viśālākṣyas tat sarvaṃ vo bhaviṣyati 02,035.029d@021_1121 tāni sarvāṇi ratnāni gamayitvātha kiṃkaraiḥ 02,035.029d@021_1122 striyaś ca gamayitvātha devarṣinṛpakanyakāḥ 02,035.029d@021_1123 vainateyabhuje kṛṣṇo maṇiparvatam uttamam 02,035.029d@021_1124 kṣipram āropayāṃ cakre bhagavān devakīsutaḥ 02,035.029d@021_1125 sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam 02,035.029d@021_1126 śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ saprastaraśilātalam 02,035.029d@021_1127 nyaṅkubhiś ca varāhaiś ca rurubhiś ca niṣevitam 02,035.029d@021_1128 saprapātamahāsānuṃ vicitraśikhisaṃkulam 02,035.029d@021_1129 taṃ mahendrānujaḥ śauriś cakāra garuḍopari 02,035.029d@021_1130 paśyatāṃ sarvabhūtānām utpāṭya maṇiparvatam 02,035.029d@021_1131 upendraṃ baladevaṃ ca vāsavaṃ ca mahābalam 02,035.029d@021_1132 taṃ ca ratnaugham atulaṃ parvataṃ ca mahābalaḥ 02,035.029d@021_1133 varuṇasyāmṛtaṃ divyaṃ chatraṃ candropamaṃ śubham 02,035.029d@021_1134 svapakṣabalavikṣepair mahādriśikharopamaḥ 02,035.029d@021_1135 dikṣu sarvāsu saṃrāvaṃ sa cakre garuḍo vahan 02,035.029d@021_1136 ārujan parvatāgrāṇi pādapāṃś ca samutkṣipan 02,035.029d@021_1137 saṃjahāra mahābhrāṇi vaiśvānarapathaṃ gataḥ 02,035.029d@021_1138 grahanakṣatratārāṇāṃ saptarṣigaṇatejasām 02,035.029d@021_1139 prabhājālam atikramya candrasūryapathaṃ yayau 02,035.029d@021_1140 meroḥ śikharam āsādya madhyamaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1141 devasthānāni sarvāṇi dadarśa bharatarṣabha 02,035.029d@021_1142 viśveṣāṃ marutāṃ caiva sādhyānāṃ ca yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1143 bhrājamānāny atikramya aśvinoś ca paraṃtapa 02,035.029d@021_1144 prāpya puṇyatamaṃ sthānaṃ devalokam ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1145 śakrasadma samāsādya avaruhya janārdanaḥ 02,035.029d@021_1146 so 'bhivādya diteḥ pādāv arcitaḥ sarvadaivataiḥ 02,035.029d@021_1147 brahmadakṣapurogaiś ca prajāpatibhir eva ca 02,035.029d@021_1148 aditeḥ kuṇḍale divye dadāvātha tadā vibhuḥ 02,035.029d@021_1149 ratnāni ca parārdhyāṇi rāmeṇa saha keśavaḥ 02,035.029d@021_1150 pratigṛhya ca tat sarvam aditir vāsavānujam 02,035.029d@021_1151 pūjayām āsa dāśārhaṃ rāmaṃ ca vigatajvarā 02,035.029d@021_1152 śacī mahendramahiṣī kṛṣṇasya mahiṣīṃ tadā 02,035.029d@021_1153 satyabhāmāṃ tu saṃgṛhya adityai vai nyavedayat 02,035.029d@021_1154 sā tasyāḥ satyabhāmāyāḥ kṛṣṇapriyacikīrṣayā 02,035.029d@021_1155 aditiḥ 02,035.029d@021_1155 varaṃ prādād devamātā satyāyai vigatajvarā 02,035.029d@021_1156 jarāṃ na yāsyasi śubhe yāvad vai kṛṣṇamānuṣam 02,035.029d@021_1157 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1157 sarvagandhaguṇopetā bhaviṣyasi varānane 02,035.029d@021_1158 vihṛtya satyabhāmā vai saha śacyā sumadhyamā 02,035.029d@021_1159 śacyāpi samanujñātā yayau kṛṣṇaniveśanam 02,035.029d@021_1160 saṃpūjyamānas tridaśair maharṣigaṇasevitaḥ 02,035.029d@021_1161 dvārakāṃ prayayau kṛṣṇo devalokād ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1162 so 'tipatya mahābāhur dīrgham adhvānam acyutaḥ 02,035.029d@021_1163 vardhamānapuradvāram āsasāda purottamam 02,035.029d@021_1163 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1164 tāṃ purīṃ dvārakāṃ dṛṣṭvā vibhur nārāyaṇo hariḥ 02,035.029d@021_1165 hṛṣṭaḥ sarvārthasaṃpannāṃ praveṣṭum upacakrame 02,035.029d@021_1166 so 'paśyad vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ramyān ārāmajān bahūn 02,035.029d@021_1167 samantato dvāravatyāṃ nānāpuṣpaphalānvitān 02,035.029d@021_1168 arkacandrapratīkāśair merukūṭanibhair gṛhaiḥ 02,035.029d@021_1169 dvārakā racitā ramyaiḥ sukṛtā viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1170 padmaṣaṇḍākulābhiś ca haṃsasevitavāribhiḥ 02,035.029d@021_1171 gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ parighābhir alaṃkṛtā 02,035.029d@021_1172 prākāreṇārkavarṇena pāṇḍareṇa virājatā 02,035.029d@021_1173 viyanmūrdhni niviṣṭena dyaur ivābhraparicchadā 02,035.029d@021_1174 nandanapratimaiś cāpi miśrakapratimair vanaiḥ 02,035.029d@021_1175 bhāti caitrarathaṃ divyaṃ pitāmahavanaṃ yathā 02,035.029d@021_1176 vaibhrājapratimaiś caiva sarvartukusumotkaṭaiḥ 02,035.029d@021_1177 bhāti tārāparikṣiptā dvārakā dyaur ivāmbare 02,035.029d@021_1178 bhāti raivatakaḥ śailo ramyasānur mahājiraḥ 02,035.029d@021_1179 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ dvārakāyāṃ vibhūṣaṇam 02,035.029d@021_1180 dakṣiṇasyāṃ latāveṣṭaḥ pañcavarṇo virājate 02,035.029d@021_1181 indraketupratīkāśaḥ paścimāṃ diśam āśritaḥ 02,035.029d@021_1182 sukakṣo rājataḥ śailaś citrapuṣpamahāvanaḥ 02,035.029d@021_1183 uttarasyāṃ diśi tathā veṇumanto virājate 02,035.029d@021_1184 mandarādripratīkāśaḥ pāṇḍaraḥ pāṇḍavarṣabha 02,035.029d@021_1185 citrakambalavarṇābhaṃ pāñcajanyavanaṃ tathā 02,035.029d@021_1186 sarvartukavanaṃ caiva bhāti raivatakaṃ prati 02,035.029d@021_1187 latāveṣṭaṃ samantāt tu meruprabhavanaṃ mahat 02,035.029d@021_1188 bhāti tālavanaṃ caiva puṣpakaṃ puṇḍarīki ca 02,035.029d@021_1189 sukakṣaṃ parivāryainaṃ citrapuṣpaṃ mahāvanam 02,035.029d@021_1190 śatapatravanaṃ caiva karavīrakusumbhi ca 02,035.029d@021_1191 bhāti caitrarathaṃ caiva nandanaṃ ca mahāvanam 02,035.029d@021_1192 ramaṇaṃ bhāvanaṃ caiva veṇumantaṃ samantataḥ 02,035.029d@021_1193 bhāti puṣkariṇī ramyā pūrvasyāṃ diśi bhārata 02,035.029d@021_1194 dhanuḥśataparīṇāhā keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1195 mahāpurīṃ dvāravatīṃ pañcāśadbhir mukhair yutām 02,035.029d@021_1196 praviṣṭo dvārakāṃ ramyāṃ bhāsayantīṃ samantataḥ 02,035.029d@021_1197 aprameyāṃ mahotsedhāṃ mahāgādhapariplavām 02,035.029d@021_1198 prāsādavarasaṃpannāṃ śvetaprāsādaśālinīm 02,035.029d@021_1199 tīkṣṇayantraśataghnībhir yantrajālaiḥ samanvitām 02,035.029d@021_1200 āyasaiś ca mahācakrair dadarśa dvārakāṃ purīm 02,035.029d@021_1201 aṣṭau rathasahasrāṇi prākāre kiṅkiṇīkinaḥ 02,035.029d@021_1202 samucchritapatākāni yathā devapure tathā 02,035.029d@021_1203 aṣṭayojanavistīrṇām acalāṃ dvādaśāyatām 02,035.029d@021_1204 dviguṇopaniveśāṃ ca dadarśa dvārakāṃ purīm 02,035.029d@021_1205 aṣṭamārgāṃ mahākakṣyāṃ mahāṣoḍaśacatvarām 02,035.029d@021_1206 evaṃ mārgaparikṣiptāṃ sākṣād uśanasā kṛtām 02,035.029d@021_1207 vyūhānām antarā mārgāḥ sapta caiva mahāpathāḥ 02,035.029d@021_1208 tatra sā vihitā sākṣān nagarī viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1209 kāñcanair maṇisopānair upetā janaharṣiṇī 02,035.029d@021_1210 gītaghoṣamahāghoṣaiḥ prāsādapravaraiḥ śubhā 02,035.029d@021_1211 tasmin puravaraśreṣṭhe dāśārhāṇāṃ yaśasvinām 02,035.029d@021_1212 veśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ 02,035.029d@021_1213 samucchritapatākāni pāriplavanibhāni ca 02,035.029d@021_1214 kāñcanāgrāṇi bhāsvanti merukūṭanibhāni ca 02,035.029d@021_1215 sudhāpāṇḍaraśṛṅgaiś ca śātakumbhaparicchadaiḥ 02,035.029d@021_1216 ratnasānuguhāśṛṅgaiḥ sarvaratnavibhūṣitaiḥ 02,035.029d@021_1217 saharmyaiḥ sārdhacandraiś ca saniryūhaiḥ sapañjaraiḥ 02,035.029d@021_1218 sayantragṛhasaṃbādhaiḥ sadhātubhir ivādribhiḥ 02,035.029d@021_1219 maṇikāñcanabhaumaiś ca sudhāmṛṣṭatalais tathā 02,035.029d@021_1220 jāmbūnadamayair dvārair vaiḍūryavikṛtārgalaiḥ 02,035.029d@021_1221 sarvartusukhasaṃsparśair mahādhanaparicchadaiḥ 02,035.029d@021_1222 ramyasānuguhāśṛṅgair vicitrair iva parvataiḥ 02,035.029d@021_1223 pañcavarṇasuvarṇaiś ca puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ 02,035.029d@021_1224 tulyaiḥ parjanyanirghoṣair nānāvarṇair ivāmbudaiḥ 02,035.029d@021_1225 mahendraśikharaprakhyair vihitair viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1226 ālikhadbhir ivākāśam aticandrārkabhāsvaraiḥ 02,035.029d@021_1227 tair dāśārhamahānāgair babhāse bhavanahradaiḥ 02,035.029d@021_1228 caṇḍanāgākulair ghorair hradair bhogavatī yathā 02,035.029d@021_1229 kṛṣṇadhvajopavāhyaiś ca dāśārhāyudharohitaiḥ 02,035.029d@021_1230 vṛṣṇimattamayūraiś ca strīsahasraprajākulaiḥ 02,035.029d@021_1231 vāsudevendraparjanyair gṛhameghair alaṃkṛtā 02,035.029d@021_1232 dadṛśe dvārakātīva meghair dyaur iva saṃvṛtā 02,035.029d@021_1233 sākṣād bhagavato veśma vihitaṃ viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1234 dadṛśur devadevasya caturyojanam āyatam 02,035.029d@021_1235 tāvad eva ca vistīrṇam aprameyaṃ mahādhanaiḥ 02,035.029d@021_1236 prāsādavarasaṃpannaṃ yuktaṃ jagatiparvataiḥ 02,035.029d@021_1237 yaṃ cakāra mahābāhus tvaṣṭā vāsavacoditaḥ 02,035.029d@021_1238 prāsādaṃ padmanābhasya sarvato yojanāyatam 02,035.029d@021_1239 meror iva gireḥ śṛṅgam ucchritaṃ kāñcanāyutam 02,035.029d@021_1240 rukmiṇyāḥ pravaro vāso vihitaḥ sa mahātmanā 02,035.029d@021_1241 satyabhāmā punar veśma sadā vasati pāṇḍaram 02,035.029d@021_1242 vicitramaṇisopānaṃ yaṃ viduḥ śītavān iti 02,035.029d@021_1243 vimalādityavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 02,035.029d@021_1244 vyaktabaddhaṃ vanoddeśaiś caturdiśi mahādhvajam 02,035.029d@021_1245 sa ca prāsādamukhyo 'tra jāmbavatyā vibhūṣitaḥ 02,035.029d@021_1246 prabhayā bhūṣaṇaiś citrais trailokyam iva bhāsayan 02,035.029d@021_1247 yas tu pāṇḍaravarṇābhas tayor antaram āśritaḥ 02,035.029d@021_1248 viśvakarmākarod enaṃ kailāsaśikharopamam 02,035.029d@021_1249 jāmbūnadapradīptāgraḥ pradīptajvalanopamaḥ 02,035.029d@021_1250 sāgarapratimo 'tiṣṭhan merur ity abhiviśrutaḥ 02,035.029d@021_1251 tasmin gāndhārarājasya duhitā kulaśālinī 02,035.029d@021_1252 sukeśī nāma vikhyātā keśavena niveśitā 02,035.029d@021_1253 padmakūṭa iti khyātaḥ padmavarṇo mahāprabhaḥ 02,035.029d@021_1254 suprabhāyā mahābāho nivāsaḥ paramārcitaḥ 02,035.029d@021_1255 yas tu sūryaprabho nāma prāsādavara ucyate 02,035.029d@021_1256 lakṣmaṇāyāḥ kuruśreṣṭha sa dattaḥ śārṅgadhanvanā 02,035.029d@021_1257 vaiḍūryavaravarṇābhaḥ prāsādo haritaprabhaḥ 02,035.029d@021_1258 setujālāni yatraiva tatraiva ca niveśitaḥ 02,035.029d@021_1259 yaṃ viduḥ sarvabhūtāni harir ity eva bhārata 02,035.029d@021_1260 sa mitravindayā vāso devarṣigaṇapūjitaḥ 02,035.029d@021_1261 mahiṣyā vāsudevasya bhūṣaṇaṃ sarvaveśmanām 02,035.029d@021_1262 yas tu prāsādamukhyo 'tra vihitaḥ sarvaśilpibhiḥ 02,035.029d@021_1263 atīva ramyaḥ so 'py atra prahasann iva tiṣṭhati 02,035.029d@021_1264 sudattāyāḥ suvāsas tu pūjitaḥ sarvaśilpibhiḥ 02,035.029d@021_1265 mahiṣyā vāsudevasya ketumān iti viśrutaḥ 02,035.029d@021_1266 prāsādo virajo nāma virajasko mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1267 upasthānagṛhaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1268 yas tu prāsādamukhyo 'tra yaṃ tvaṣṭā vyadadhāt svayam 02,035.029d@021_1269 yojanāyataviṣkambhaṃ sarvaratnamayaṃ vibhoḥ 02,035.029d@021_1270 teṣāṃ tu vihitāḥ sarve rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ 02,035.029d@021_1271 sadane vāsudevasya mārgasaṃjananā dhvajāḥ 02,035.029d@021_1272 ghaṇṭājālāni tatraiva sarveṣāṃ ca niveśane 02,035.029d@021_1273 āhṛtya yadusiṃhena vaijayanty acalo mahān 02,035.029d@021_1274 haṃsakūṭasya yac chṛṅgam indradyumnasaro mahat 02,035.029d@021_1275 ṣaṣṭitālasamutsedham ardhayojanavistṛtam 02,035.029d@021_1276 sakiṃnaramahānādaṃ tad apy amitatejasaḥ 02,035.029d@021_1277 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ triṣu lokeṣu viśrutam 02,035.029d@021_1278 ādityapathagaṃ yat tan meroḥ śikharam uttamam 02,035.029d@021_1279 jāmbūnadamayaṃ divyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 02,035.029d@021_1280 tad apy utpāṭya kṛṣṇena svaṃ niveśanam āhṛtam 02,035.029d@021_1281 bhrājamānaṃ purā tatra sarvauṣadhivibhūṣitam 02,035.029d@021_1282 yam indrabhavanāc chaurir ājahāra paraṃtapaḥ 02,035.029d@021_1283 pārijātaḥ sa tatraiva keśavena niveśitaḥ 02,035.029d@021_1284 lepahastaśatair juṣṭo vimānaiś ca hiraṇmayaiḥ 02,035.029d@021_1285 vihitā vāsudevena brahmasthalamahādrumāḥ 02,035.029d@021_1286 padmākulajalopetā ratnasaugandhikotpalāḥ 02,035.029d@021_1287 maṇimauktikavālūkāḥ puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca 02,035.029d@021_1288 tāsāṃ paramakūlāni śobhayanti mahādrumāḥ 02,035.029d@021_1289 sālatālāśvakarṇāś ca śataśākhāś ca rohiṇaḥ 02,035.029d@021_1290 bhallātakāḥ kapitthāś ca candravṛkṣāś ca campakāḥ 02,035.029d@021_1291 kharjūrāḥ ketakāś caiva samantāt pariropitāḥ 02,035.029d@021_1292 ye ca haimavatā vṛkṣā ye ca nandanajās tathā 02,035.029d@021_1293 āhṛtya yadusiṃhena te 'pi tatra niveśitāḥ 02,035.029d@021_1294 raktapītāruṇaprakhyāḥ sitapuṣpāś ca pādapāḥ 02,035.029d@021_1295 sarvartuphalapūrṇās te teṣu kānanasaṃdhiṣu 02,035.029d@021_1296 sahasrapatrapadmāś ca mandārāś ca sahasraśaḥ 02,035.029d@021_1297 aśokāḥ karṇikārāś ca tilakā nāgamallikāḥ 02,035.029d@021_1298 kuravā nāgapuṣpāś ca campakās tṛṇagulmakāḥ 02,035.029d@021_1299 saptaparṇāḥ kadambāś ca nīpāḥ kuravakās tathā 02,035.029d@021_1300 ketakyaḥ kesarāś caiva hintālatalatāṭakāḥ 02,035.029d@021_1301 tālāḥ priyaṅguvakulāḥ piṇḍikā bījapūrakāḥ 02,035.029d@021_1302 drākṣāmalakakharjūrā mṛdvīkā jambukās tathā 02,035.029d@021_1303 āmrāḥ panasavṛkṣāś ca aṅkolās tilatindukāḥ 02,035.029d@021_1304 likucāmrātakāś caiva kṣīrikā kaṇṭakīs tathā 02,035.029d@021_1305 nālikereṅgudāś caiva utkrośakavanāni ca 02,035.029d@021_1306 vanāni ca kadalyāś ca jātimallikapāṭalāḥ 02,035.029d@021_1307 kumudotpalapūrṇāś ca vāpyaḥ kūpāḥ sahasraśaḥ 02,035.029d@021_1308 bhallātakakapitthāś ca taitabhā bandhujīvakāḥ 02,035.029d@021_1309 priyaṅgvaśokakāśmaryaḥ prācīnāś cāpi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_1310 priyaṅgubadarībhiś ca yavaiḥ spandanacandanaiḥ 02,035.029d@021_1311 śamībilvapalāśaiś ca pālāśavaṭapippalaiḥ 02,035.029d@021_1312 udumbaraiś ca bilvaiś ca pālāśaiḥ pāribhadrakaiḥ 02,035.029d@021_1313 indravṛkṣārjunaiś caiva aśvatthaiś ciribilvakaiḥ 02,035.029d@021_1314 saubhañjanakavṛkṣaiś ca bhallaṭair aśvasāhvayaiḥ 02,035.029d@021_1315 sarjais tāmbūlavallībhir lavaṅgaiḥ kramukais tathā 02,035.029d@021_1316 vaṃśaiś ca vividhais tatra samantāt pariropitaiḥ 02,035.029d@021_1317 ye ca nandanajā vṛkṣā ye ca caitrarathe vane 02,035.029d@021_1318 sarve te yadunāthena samantāt pariropitāḥ 02,035.029d@021_1319 samākulā mahāvāpyaḥ pītā lohitavālukāḥ 02,035.029d@021_1320 tasmin gṛhavare nadyaḥ prasannasalilā hradāḥ 02,035.029d@021_1321 phullotpalajalopetā nānādrumasamākulāḥ 02,035.029d@021_1322 tasmin gṛhavare nadyo maṇiśarkaravālukāḥ 02,035.029d@021_1323 mattabarhiṇasaṃghāś ca kokilāś ca madodvahāḥ 02,035.029d@021_1324 babhūvuḥ paramopetāḥ sarve jagatiparvatāḥ 02,035.029d@021_1325 tatraiva gajayūthāni tatra gomahiṣās tathā 02,035.029d@021_1326 nivāsāś ca kṛtās tatra varāhamṛgapakṣiṇām 02,035.029d@021_1327 viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ prākāras tasya veśmanaḥ 02,035.029d@021_1328 vyaktaṃ kiṣkuśatodyāmaḥ sudhākarasamaprabhaḥ 02,035.029d@021_1329 tena te ca mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca 02,035.029d@021_1330 parikṣiptāni harmyasya vanāny upavanāni ca 02,035.029d@021_1330 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1331 evam ālokayāṃ cakrur dvārakām ṛṣabhās trayaḥ 02,035.029d@021_1332 upendrabaladevau ca vāsavaś ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1333 tatas taṃ pāṇḍaraṃ śaurir mūrdhni tiṣṭhan garutmataḥ 02,035.029d@021_1334 prītaḥ śaṅkham upādadhmau vidviṣāṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_1335 tasya śaṅkhasya śabdena sāgaraś cukṣubhe bhṛśam 02,035.029d@021_1336 rarāsa ca nabhaḥ sarvaṃ tac citram abhavat tadā 02,035.029d@021_1337 pāñcajanyasya nirghoṣaṃ niśamya kukurāndhakāḥ 02,035.029d@021_1338 viśokāḥ samapadyanta garuḍasya ca darśanāt 02,035.029d@021_1339 śaṅkhacakragadāpāṇiṃ suparṇaśirasi sthitam 02,035.029d@021_1340 dṛṣṭvā jahṛṣire kṛṣṇaṃ bhāskarodayatejasam 02,035.029d@021_1341 tatas tūryapraṇādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ 02,035.029d@021_1342 siṃhanādaś ca saṃjajñe sarveṣāṃ puravāsinām 02,035.029d@021_1343 tatas te sarvadāśārhāḥ sarve ca kukurāndhakāḥ 02,035.029d@021_1344 prīyamāṇāḥ samājagmur ālokya madhusūdanam 02,035.029d@021_1345 vāsudevaṃ puraskṛtya veṇuśaṅkharavaiḥ saha 02,035.029d@021_1346 ugraseno yayau rājā vāsudevaniveśanam 02,035.029d@021_1347 ānandituṃ paryacaran sveṣu veśmasu devakī 02,035.029d@021_1348 rohiṇī ca yathoddeśam āhukasya ca yā striyaḥ 02,035.029d@021_1349 hatā brahmadviṣaḥ sarve jayanty andhakavṛṣṇayaḥ 02,035.029d@021_1350 evam uktaḥ saha strībhir akṣatair madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1351 tataḥ śauriḥ suparṇena svaṃ niveśanam abhyayāt 02,035.029d@021_1352 cakārātha yathoddeśam īśvaro maṇiparvatam 02,035.029d@021_1353 tato dhanāni ratnāni sabhāyāṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1354 nidhāya puṇḍarīkākṣaḥ pitur darśanalālasaḥ 02,035.029d@021_1355 tataḥ sāndīpiniṃ pūrvam upaspṛṣṭvā mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1356 vavande pṛthutāmrākṣaḥ prīyamāṇo mahābhujaḥ 02,035.029d@021_1357 tathāśruparipūrṇākṣam ānandagatacetasam 02,035.029d@021_1358 vavande saha rāmeṇa pitaraṃ vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_1359 tābhyāṃ ca mūrdhny upāghrātaḥ keśavaḥ paravīrahā 02,035.029d@021_1360 yathāśreṣṭham upāgamya sātvatān yadunandanaḥ 02,035.029d@021_1361 sarveṣāṃ nāma jagrāha dāśārhāṇām adhokṣajaḥ 02,035.029d@021_1362 tataḥ sarvāṇi vittāni sarvaratnamayāni ca 02,035.029d@021_1363 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1363 vyabhajat tāni tebhyo 'tha sarvebhyo yadunandanaḥ 02,035.029d@021_1364 sā keśavamahāmātrair mahendrapramukhaiḥ saha 02,035.029d@021_1365 śuśubhe vṛṣṇiśārdūlaiḥ siṃhair iva girer guhā 02,035.029d@021_1366 athāsanagatān sarvān uvāca vibudhādhipaḥ 02,035.029d@021_1367 śubhayā harṣayan vācā mahendras tān mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1368 kukurāndhakamukhyāṃś ca taṃ ca rājānam āhukam 02,035.029d@021_1369 yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1370 yat kṛtaṃ vāsudevena tad vakṣyāmi samāsataḥ 02,035.029d@021_1371 ayaṃ śatasahasrāṇi dānavānām ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1372 nihatya puṇḍarīkākṣaḥ pātālavivaraṃ yayau 02,035.029d@021_1373 yac ca nādhigataṃ pūrvaiḥ prahlādabaliśambaraiḥ 02,035.029d@021_1374 tad idaṃ śauriṇā vittaṃ prāpitaṃ bhavatām iha 02,035.029d@021_1375 sapāśaṃ muram ākramya pāñcajanyaṃ ca dhīmatā 02,035.029d@021_1376 śilāsaṃghān atikramya nisumbhaḥ sagaṇo hataḥ 02,035.029d@021_1377 hayagrīvaś ca vikrānto dānavo nihato balī 02,035.029d@021_1378 mathitaś ca mṛdhe bhaumaḥ kuṇḍale cāhṛte punaḥ 02,035.029d@021_1379 prāptaṃ ca divi deveṣu keśavena mahad yaśaḥ 02,035.029d@021_1380 vītaśokabhayābādhāḥ kṛṣṇabāhubalāśrayāḥ 02,035.029d@021_1381 yajanto vividhaiḥ somair makhair andhakavṛṣṇayaḥ 02,035.029d@021_1382 punar bāṇavadhe śaurim ādityā vasubhiḥ saha 02,035.029d@021_1383 manmukhābhigamiṣyanti sādhyāś ca madhusūdanam 02,035.029d@021_1384 evam uktvā tataḥ sarvān āmantrya kukurāndhakān 02,035.029d@021_1385 sasvaje rāmakṛṣṇau ca vasudevaṃ ca vāsavaḥ 02,035.029d@021_1386 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ ca sāraṇam 02,035.029d@021_1387 babhruṃ jhilliṃ gadaṃ bhānuṃ cārudeṣṇaṃ ca vṛtrahā 02,035.029d@021_1388 satkṛtya sāraṇākrūrau punar ābhāṣya sātyakim 02,035.029d@021_1389 sasvaje vṛṣṇirājānam āhukaṃ kukurādhipam 02,035.029d@021_1390 bhojaṃ ca kṛtavarmāṇam anyāṃś cāndhakavṛṣṇiṣu 02,035.029d@021_1391 āmantrya devapravaro vāsavo vāsavānujam 02,035.029d@021_1392 tataḥ śvetācalaprakhyaṃ gajam airāvataṃ prabhuḥ 02,035.029d@021_1393 paśyatāṃ sarvabhūtānām āruroha śacīpatiḥ 02,035.029d@021_1394 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca varavāraṇam 02,035.029d@021_1395 mukhāḍambaranirghoṣaiḥ pūrayantam ivāsakṛt 02,035.029d@021_1396 haimayantramahākakṣyaṃ hiraṇmayaviṣāṇinam 02,035.029d@021_1397 manoharakuthāstīrṇaṃ sarvaratnavibhūṣitam 02,035.029d@021_1398 anekaśataratnābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 02,035.029d@021_1399 nityasrutamadāsrāvaṃ kṣarantam iva toyadam 02,035.029d@021_1400 diśāgajaṃ mahāmātraṃ kāñcanasrajam āsthitaḥ 02,035.029d@021_1401 prababhau mandarāgrasthaḥ pratapan bhānumān iva 02,035.029d@021_1402 tato vajramayaṃ bhīmaṃ pragṛhya paramāṅkuśam 02,035.029d@021_1403 yayau balavatā sārdhaṃ pāvakena śacīpatiḥ 02,035.029d@021_1404 taṃ kareṇugajavrātair vimānaiś ca marudgaṇāḥ 02,035.029d@021_1405 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ kuberavaruṇagrahāḥ 02,035.029d@021_1406 sa vāyupatham āsthāya vaiśvānarapathaṃ gataḥ 02,035.029d@021_1407 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1407 prāpya sūryapathaṃ devas tatraivāntaradhīyata 02,035.029d@021_1408 tataḥ sarvadaśārhāṇām āhukasya ca yāḥ striyaḥ 02,035.029d@021_1409 nandagopasya mahiṣī yaśodā lokaviśrutā 02,035.029d@021_1410 revatī ca mahābhāgā rukmiṇī ca pativratā 02,035.029d@021_1411 satyā jāmbavatī cobhe gāndhārī śiṃśumāpi ca 02,035.029d@021_1412 viśokā lakṣmaṇā sādhvī sumitrā ketumā tathā 02,035.029d@021_1413 vāsudevamahiṣyo 'nyāḥ śriyā sārdhaṃ yayus tadā 02,035.029d@021_1414 vibhūtiṃ draṣṭumanasaḥ keśavasya varāṅganāḥ 02,035.029d@021_1415 prīyamāṇāḥ sabhāṃ jagmur ālokayitum acyutam 02,035.029d@021_1416 devakī sarvadevīnāṃ rohiṇī ca puraskṛtā 02,035.029d@021_1417 dadṛśur devam āsīnaṃ kṛṣṇaṃ halabhṛtā saha 02,035.029d@021_1418 tau tu pūrvam upakramya rohiṇīm abhivādya ca 02,035.029d@021_1419 abhyavādayatāṃ devau devakīṃ rāmakeśavau 02,035.029d@021_1420 devakīṃ saptadevīnāṃ yathāśreṣṭhaṃ ca mātaraḥ 02,035.029d@021_1421 vavande saha rāmeṇa bhagavān vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_1422 athāsanavaraṃ prāpya vṛṣṇidārapuraskṛtā 02,035.029d@021_1423 ubhāv aṅkagatau cakre devakī rāmakeśavau 02,035.029d@021_1424 sā tābhyām ṛṣabhākṣābhyāṃ putrābhyāṃ śuśubhe tadā 02,035.029d@021_1425 devakī devamāteva mitreṇa varuṇena ca 02,035.029d@021_1426 tataḥ prāptā yaśodāyā duhitā vai kṣaṇena hi 02,035.029d@021_1427 jājvalyamānā vapuṣā prabhayātīva bhārata 02,035.029d@021_1428 ekānaṅgeti yām āhuḥ kanyāṃ tāṃ kāmarūpiṇīm 02,035.029d@021_1429 yatkṛte sagaṇaṃ kaṃsaṃ jaghāna puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1430 tataḥ sa bhagavān rāmas tām upākramya bhāminīm 02,035.029d@021_1431 mūrdhny upāghrāya savyena parijagrāha pāṇinā 02,035.029d@021_1432 tāṃ ca tatropasaṃgṛhya priyām iva sakhīṃ samām 02,035.029d@021_1433 dakṣiṇena karāgreṇa parijagrāha mādhavaḥ 02,035.029d@021_1434 dadṛśus tāṃ sabhāmadhye bhaginīṃ rāmakṛṣṇayoḥ 02,035.029d@021_1435 rukmapadmaśayāṃ padmāṃ śrīm ivottamanāgayoḥ 02,035.029d@021_1436 athākṣatamahāvṛṣṭyā lājapuṣpaghṛtair api 02,035.029d@021_1437 vṛṣṇayo 'vākiran prītāḥ saṃkarṣaṇajanārdanau 02,035.029d@021_1438 sabālāḥ sahavṛddhāś ca sajñātikulabāndhavāḥ 02,035.029d@021_1439 upopaviviśuḥ prītā vṛṣṇayo madhusūdanam 02,035.029d@021_1440 pūjyamāno mahābāhuḥ paurāṇāṃ rativardhanaḥ 02,035.029d@021_1441 viveśa puruṣavyāghraḥ svaveśma madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1442 rukmiṇyā sahito devyā pramumoda sukhī sukham 02,035.029d@021_1443 tadanantaraṃ ca satyāyā jāmbavatyāś ca bhārata 02,035.029d@021_1444 sarvāsāṃ ca yaduśreṣṭhaḥ sarvakālavihāravān 02,035.029d@021_1445 jagāma ca hṛṣīkeśo rukmiṇyāḥ sa niveśanam 02,035.029d@021_1446 eṣa tāta mahābāho vijayaḥ śārṅgadhanvanaḥ 02,035.029d@021_1447 etadarthaṃ ca janmāhur mānuṣeṣu mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1447 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1448 dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaḥ svadāreṣu divāniśam 02,035.029d@021_1449 sukhaṃ labdhvā mahārāja pramumoda mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1450 pautrasya kāraṇāc cakre vibudhānāṃ hitaṃ tadā 02,035.029d@021_1451 savāsavaiḥ suraiḥ sarvair dustaraṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1452 bāṇo nāmābhavad rājā baler jyeṣṭhasuto balī 02,035.029d@021_1453 vīryavān bharataśreṣṭha sa ca bāhusahasravān 02,035.029d@021_1454 tataś cakre tapas tīvraṃ satyena manasā nṛpa 02,035.029d@021_1455 rudram ārādhayām āsa sa ca bāṇaḥ samā bahu 02,035.029d@021_1456 tasmai bahuvarā dattāḥ śaṃkareṇa mahātmanā 02,035.029d@021_1457 tasmāl labdhvā varān bāṇo durlabhān asurair bhuvi 02,035.029d@021_1458 sa śoṇitapure rājyaṃ cakārāpratimo bale 02,035.029d@021_1459 trāsitāś ca surāḥ sarve tena bāṇena pāṇḍava 02,035.029d@021_1460 vijitya vibudhān sarvān sendrān bāṇaḥ samā bahu 02,035.029d@021_1461 aśāsata mahad rājyaṃ kubera iva bhārata 02,035.029d@021_1462 ṛddhyarthaṃ kurute yatnaṃ tasya caivośanā kaviḥ 02,035.029d@021_1463 tato rājann uṣā nāma bāṇasya duhitā tathā 02,035.029d@021_1464 rūpeṇāpratimā loke menakāyāḥ sutā yathā 02,035.029d@021_1465 athopāyena kaunteya aniruddho mahādyutiḥ 02,035.029d@021_1466 prādyumnis tām uṣāṃ prāpya pracchannaḥ pramumoda ha 02,035.029d@021_1467 atha bāṇo mahātejās tadā tatra yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1468 taṃ guhyanilayaṃ jñātvā prādyumniṃ sutayā saha 02,035.029d@021_1469 gṛhītvā kārayām āsa vastuṃ kārāgṛhe balāt 02,035.029d@021_1470 sukumāraḥ sukhārho 'tha tadā duḥkham avāpa saḥ 02,035.029d@021_1471 bāṇena khedito rājann aniruddho mumoha ca 02,035.029d@021_1472 etasminn eva kāle tu nārado munipuṅgavaḥ 02,035.029d@021_1473 dvārakāṃ prāpya kaunteya kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā vaco 'bravīt 02,035.029d@021_1474 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ kīrtivardhana 02,035.029d@021_1475 tvatpautro bādhyamāno 'tha bāṇenāmitatejasā 02,035.029d@021_1476 kṛcchraṃ prāpto 'niruddho vai śete kanyāgṛhe sadā 02,035.029d@021_1477 evam uktvā surarṣir vai bāṇasyātha puraṃ yayau 02,035.029d@021_1478 nāradasya vacaḥ śrutvā tato rājañ janārdanaḥ 02,035.029d@021_1479 āhūya baladevaṃ vai pradyumnaṃ ca mahādyutim 02,035.029d@021_1480 āruroha garutmantaṃ tābhyāṃ saha janārdanaḥ 02,035.029d@021_1481 tataḥ suparṇam āruhya trayas te puruṣarṣabhāḥ 02,035.029d@021_1482 jagmuḥ kruddhā mahāvīryā bāṇasya nagaraṃ prati 02,035.029d@021_1483 athāsādya mahārāja tat puraṃ dadṛśuś ca te 02,035.029d@021_1484 tāmraprākārasaṃvītāṃ rūpyadvāraiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1485 hemaprāsādasaṃbādhāṃ muktāmaṇivicitritām 02,035.029d@021_1486 udyānavanasaṃpannāṃ nṛttagītaiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1487 toraṇaiḥ pakṣibhiḥ kīrṇāṃ puṣkariṇyaiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1488 tāṃ purīṃ svargasaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām 02,035.029d@021_1489 dṛṣṭvā mudā yutāṃ haimāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,035.029d@021_1490 tasya bāṇapurasyāsan dvārasthā devatāḥ sadā 02,035.029d@021_1491 maheśvaro guhaś caiva bhadrakālī ca pāvakaḥ 02,035.029d@021_1492 etā vai devatā rājan rarakṣus tāṃ purīṃ sadā 02,035.029d@021_1493 atha kṛṣṇo balāj jitvā dvārapālān yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1494 susaṃkruddho mahātejāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1495 āsasādottaradvāraṃ śaṃkareṇābhipālitam 02,035.029d@021_1496 tatra tasthau mahātejāḥ śūlapāṇir maheśvaraḥ 02,035.029d@021_1497 pinākaṃ saśaraṃ gṛhya bāṇasya hitakāmyayā 02,035.029d@021_1498 jñātvā tam āgataṃ kṛṣṇaṃ vyāditāsyam ivāntakam 02,035.029d@021_1499 tatas tau cakratur yuddhaṃ vāsudevamaheśvarau 02,035.029d@021_1500 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_1501 anyonyaṃ tau tatakṣetām anyonyajayakāṅkṣiṇau 02,035.029d@021_1502 divyāstrāṇi ca tau devau kruddhau mumucatuś ca tau 02,035.029d@021_1503 tataḥ kṛṣṇo raṇaṃ kṛtvā muhūrtaṃ śūlapāṇinā 02,035.029d@021_1504 vijitya taṃ mahādevaṃ tato yuddhe janārdanaḥ 02,035.029d@021_1505 anyāṃś ca jitvā dvārasthān praviveśa purottamam 02,035.029d@021_1506 praviśya bāṇam āsādya sa tatrātha janārdanaḥ 02,035.029d@021_1507 cakre yuddhaṃ mahat kruddhas tena bāṇena pāṇḍava 02,035.029d@021_1508 bāṇo 'pi sarvaśastrāṇi śitāni bharatarṣabha 02,035.029d@021_1509 susaṃkruddhas tadā yuddhe pātayām āsa keśave 02,035.029d@021_1510 punar udyamya śastrāṇāṃ sahasraṃ sarvabāhubhiḥ 02,035.029d@021_1511 mumoca bāṇaḥ saṃkruddhaḥ kṛṣṇaṃ prati raṇājire 02,035.029d@021_1512 tataḥ kṛṣṇas tadā chitvā sarvaśastrāṇi bhārata 02,035.029d@021_1513 kṛtvā muhūrtaṃ bāṇena yuddhaṃ rājann adhokṣajaḥ 02,035.029d@021_1514 cakram udyamya rājan vai divyaṃ śastrottamaṃ tataḥ 02,035.029d@021_1515 sahasrabāhūṃś ciccheda bāṇasyāmitatejasaḥ 02,035.029d@021_1516 tato bāṇo mahārāja kṛṣṇena bhṛśapīḍitaḥ 02,035.029d@021_1517 chinnabāhuḥ papātāśu viśākha iva pādapaḥ 02,035.029d@021_1518 sa pātayitvā bāleyaṃ bāṇaṃ kṛṣṇas tvarānvitaḥ 02,035.029d@021_1519 prādyumniṃ mokṣayām āsa kṣiptaṃ rājagṛhe tadā 02,035.029d@021_1520 mokṣayitvātha govindaḥ prādyumniṃ saha bhāryayā 02,035.029d@021_1521 bāṇasya sarvaratnāni asaṃkhyāni jahāra saḥ 02,035.029d@021_1522 godhanāny atha sarvasvaṃ sa bāṇasyālaye balāt 02,035.029d@021_1523 jahāra ca hṛṣīkeśo yadūnāṃ kīrtivardhanaḥ 02,035.029d@021_1524 tataḥ sa sarvaratnāni cāhṛtya madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1525 kṣipram āropayāṃ cakre sarvasvaṃ garuḍopari 02,035.029d@021_1526 tvarayātha sa kaunteya baladevaṃ mahābalam 02,035.029d@021_1527 pradyumnaṃ ca mahāvīryam aniruddhaṃ mahādyutim 02,035.029d@021_1528 uṣāṃ ca sundarīṃ rājan bhṛtyadāsīgaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_1529 sarvān etān samāropya ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1530 mudā yukto mahātejāḥ pītāmbaradharo balī 02,035.029d@021_1531 divyābharaṇacitrāṅgaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_1532 āruroha garutmantam udayaṃ bhāskaro yathā 02,035.029d@021_1533 athāruhya suparṇaṃ sa prayayau dvārakāṃ prati 02,035.029d@021_1534 praviśya svapuraṃ kṛṣṇo yādavaiḥ sahitas tadā 02,035.029d@021_1535 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1535 pramumoda tadā rājan svargastho vāsavo yathā 02,035.029d@021_1536 sūditā mauravāḥ pāśā niśumbhanarakau hatau 02,035.029d@021_1537 kṛtakṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati 02,035.029d@021_1538 śauriṇā pṛthivīpālās trāsitā bharatarṣabha 02,035.029d@021_1539 dhanuṣaś ca praṇādena pāñcajanyasvanena ca 02,035.029d@021_1540 meghaprakhyair anīkaiś ca dākṣiṇātyābhisaṃvṛtam 02,035.029d@021_1541 rukmiṇaṃ trāsayām āsa keśavo bharatarṣabha 02,035.029d@021_1542 tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 02,035.029d@021_1543 uvāha mahiṣīṃ bhojyām eṣa cakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1544 jārūthyām āhṛtiḥ krāthaḥ śiśupālaś ca nirjitaḥ 02,035.029d@021_1545 vakraś ca saha śaibyena śatadhanvā ca kṣatriyaḥ 02,035.029d@021_1546 indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān 02,035.029d@021_1547 hataḥ saubhapatiḥ sālvaḥ sahaiva krathadhanvanā 02,035.029d@021_1548 parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1549 vibhidya puṇḍarīkākṣo dyumatsenam ayodhayat 02,035.029d@021_1550 mahendraśikhare caiva nimeṣāntaracāriṇau 02,035.029d@021_1551 jagrāha bharataśreṣṭha varuṇasyābhitaś carau 02,035.029d@021_1552 irāvatyām ubhau caitāv agnisūryasamau bale 02,035.029d@021_1553 gopatis tālaketuś ca nihatau śārṅgadhanvanā 02,035.029d@021_1554 akṣaprapatane caiva nemihaṃsapatheṣu ca 02,035.029d@021_1555 ubhau tāv api kṛṣṇena surāṣṭrau vinipātitau 02,035.029d@021_1556 dagdhā vārāṇasī tāta keśavena mahātmanā 02,035.029d@021_1557 sānubandhaḥ sarāṣṭraś ca kāśīnām ṛṣabho hataḥ 02,035.029d@021_1558 prāgjyotiṣaṃ puraśreṣṭham asurair bahubhir vṛtam 02,035.029d@021_1559 prāpya lohitakūṭāni kṛṣṇena varuṇo jitaḥ 02,035.029d@021_1560 ajeyo duṣpradharṣaś ca lokapālo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_1561 indradvīpo mahendreṇa gupto maghavatā svayam 02,035.029d@021_1562 pārijāto hṛtaḥ pārtha keśavena balīyasā 02,035.029d@021_1563 pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca mātsyaṃ ca kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ 02,035.029d@021_1564 jaghāna sahitān sarvān aṅgarājaṃ ca mādhavaḥ 02,035.029d@021_1565 eṣa caikaśataṃ hatvā rathena kṣatrapuṃgavān 02,035.029d@021_1566 gāndhārīm avahat kṛṣṇo mahiṣīṃ yādavarṣabhaḥ 02,035.029d@021_1567 atha gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍārthaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1568 jigāya bharataśreṣṭha kuntyāś ca pramukhe vibhuḥ 02,035.029d@021_1569 droṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ bhīmasenaṃ suyodhanam 02,035.029d@021_1570 vakrānuyāne sahitāñ jigāya bharatarṣabha 02,035.029d@021_1571 babhroś ca priyam anvicchann eṣa cakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1572 veṇudārivṛtāṃ bhāryām unmamātha yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1573 paryāptāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām 02,035.029d@021_1574 veṇudārivaśe yuktāṃ jigāya madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1575 avāpya tapasā vīryaṃ balam ojaś ca bhārata 02,035.029d@021_1576 trāsitāḥ sagaṇāḥ sarve bāṇena vibudhādhipāḥ 02,035.029d@021_1577 vajrāśanigadāpāśais trāsayadbhir anekaśaḥ 02,035.029d@021_1578 tasya nāsīd raṇe mṛtyur devair api savāsavaiḥ 02,035.029d@021_1579 so 'bhibhūtaś ca kṛṣṇena nihataś ca mahātmanā 02,035.029d@021_1580 chittvā bāhusahasraṃ tad govindena mahātmanā 02,035.029d@021_1581 eṣa pīṭhaṃ mahābāhuḥ kaṃsaṃ ca madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1582 paiṭhakaṃ cātilomānaṃ nijaghāna janārdanaḥ 02,035.029d@021_1583 jambham airāvataṃ caiva virūpaṃ ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1584 jaghāna bharataśreṣṭha śambaraṃ cārimardanam 02,035.029d@021_1585 eṣa bhogavatīṃ gatvā vāsukiṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1586 nirjitya puṇḍarīkākṣo rauhiṇeyam amocayat 02,035.029d@021_1587 evaṃ bahūni karmāṇi śiśur eva janārdanaḥ 02,035.029d@021_1588 kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ saṃkarṣaṇasahāyavān 02,035.029d@021_1589 evam eṣo 'surāṇāṃ ca surāṇāṃ cāpi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_1590 bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_1591 evam eṣa mahābāhuḥ śāstā sarvadurātmanām 02,035.029d@021_1592 kṛtvā devārtham amitaṃ svasthānaṃ pratipatsyate 02,035.029d@021_1593 eṣa bhogavatīṃ ramyām ṛṣīkāntāṃ mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1594 dvārakām ātmasāt kṛtvā sāgaraṃ gamayiṣyati 02,035.029d@021_1595 bahupuṇyavatīṃ ramyāṃ caityayūpavatīṃ śubhām 02,035.029d@021_1596 dvārakāṃ varuṇāvāsaṃ pravekṣyati sakānanām 02,035.029d@021_1597 tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ manojñāṃ śārṅgadhanvanaḥ 02,035.029d@021_1598 visṛṣṭāṃ vāsudevena sāgaraḥ plāvayiṣyati 02,035.029d@021_1599 surāsuramanuṣyeṣu nāsīn na bhavitā kva cit 02,035.029d@021_1600 yas tām adhyavasad rājā anyatra madhusūdanāt 02,035.029d@021_1601 bhrājamānās tu śiśavo vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 02,035.029d@021_1602 taj juṣṭaṃ pratipatsyante nākapṛṣṭhaṃ gatāsavaḥ 02,035.029d@021_1603 evam eṣa daśārhāṇāṃ vidhāya vidhinā vidhim 02,035.029d@021_1604 viṣṇur nārāyaṇaḥ somaḥ sūryaś ca bhavitā svayam 02,035.029d@021_1605 aprameyo 'niyojyaś ca yatrakāmagamo vaśī 02,035.029d@021_1606 modate bhagavān bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva 02,035.029d@021_1607 naiṣa garbhatvam āpede na yonyām āvasat prabhuḥ 02,035.029d@021_1608 ātmanas tejasā kṛṣṇaḥ sarveṣāṃ kurute gatim 02,035.029d@021_1609 yathā budbuda utthāya tatraiva tu nilīyate 02,035.029d@021_1610 carācarāṇi bhūtāni tathā nārāyaṇe sadā 02,035.029d@021_1611 na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo bhārata keśavaḥ 02,035.029d@021_1612 paraṃ hy aparam etad viśvarūpān na vidyate 02,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,036.001a evam uktvā tato bhīṣmo virarāma mahāyaśāḥ 02,036.001c vyājahārottaraṃ tatra sahadevo 'rthavad vacaḥ 02,036.002a keśavaṃ keśihantāram aprameyaparākramam 02,036.002b*0360_01 sarvalokeśvaraṃ kṛṣṇaṃ vijñāya puruṣottamam 02,036.002c pūjyamānaṃ mayā yo vaḥ kṛṣṇaṃ na sahate nṛpāḥ 02,036.002d*0361_01 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi 02,036.003a sarveṣāṃ balināṃ mūrdhni mayedaṃ nihitaṃ padam 02,036.003c evam ukte mayā samyag uttaraṃ prabravītu saḥ 02,036.003d*0362_01 sa eva hi mayā vadhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ 02,036.004a matimantas tu ye ke cid ācāryaṃ pitaraṃ gurum 02,036.004c arcyam arcitam arcārham anujānantu te nṛpāḥ 02,036.005a tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām 02,036.005c mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade 02,036.006a tato 'patat puṣpavṛṣṭiḥ sahadevasya mūrdhani 02,036.006c adṛśyarūpā vācaś cāpy abruvan sādhu sādhv iti 02,036.007a āvidhyad ajinaṃ kṛṣṇaṃ bhaviṣyadbhūtajalpakaḥ 02,036.007c sarvasaṃśayanirmoktā nāradaḥ sarvalokavit 02,036.007d*0363_01 uvācākhilabhūtānāṃ madhye spaṣṭataraṃ vacaḥ 02,036.007d*0363_02 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ nārcayiṣyanti ye narāḥ 02,036.007d*0363_03 vaiśaṃpāyana uvāca 02,036.007d*0363_03 jīvanmṛtās tu te jñeyā na saṃbhāṣyāḥ kadā cana 02,036.008a tatrāhūtāgatāḥ sarve sunīthapramukhā gaṇāḥ 02,036.008c saṃprādṛśyanta saṃkruddhā vivarṇavadanās tathā 02,036.009a yudhiṣṭhirābhiṣekaṃ ca vāsudevasya cārhaṇam 02,036.009b*0364_01 na syād yathā tathā kāryam evaṃ sarve tadābruvan 02,036.009b*0364_02 niṣkarṣān niścayāt sarve rājānaḥ krodhamūrchitāḥ 02,036.009c abruvaṃs tatra rājāno nirvedād ātmaniścayāt 02,036.010a suhṛdbhir vāryamāṇānāṃ teṣāṃ hi vapur ābabhau 02,036.010c āmiṣād apakṛṣṭānāṃ siṃhānām iva garjatām 02,036.011a taṃ balaugham aparyantaṃ rājasāgaram akṣayam 02,036.011c kurvāṇaṃ samayaṃ kṛṣṇo yuddhāya bubudhe tadā 02,036.012a pūjayitvā tu pūjārhaṃ brahmakṣatraṃ viśeṣataḥ 02,036.012c sahadevo nṛṇāṃ devaḥ samāpayata karma tat 02,036.013a tasminn abhyarcite kṛṣṇe sunīthaḥ śatrukarṣaṇaḥ 02,036.013c atitāmrekṣaṇaḥ kopād uvāca manujādhipān 02,036.014a sthitaḥ senāpatir vo 'haṃ manyadhvaṃ kiṃ nu sāṃpratam 02,036.014c yudhi tiṣṭhāma saṃnahya sametān vṛṣṇipāṇḍavān 02,036.015a iti sarvān samutsāhya rājñas tāṃś cedipuṃgavaḥ 02,036.015c yajñopaghātāya tataḥ so 'mantrayata rājabhiḥ 02,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,037.001a tataḥ sāgarasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpatisāgaram 02,037.001b*0365_01 saṃvartavātābhihataṃ bhīmaṃ kṣubdham ivārṇavam 02,037.001c roṣāt pracalitaṃ sarvam idam āha yudhiṣṭhiraḥ 02,037.002a bhīṣmaṃ matimatāṃ śreṣṭhaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 02,037.002c bṛhaspatiṃ bṛhattejāḥ puruhūta ivārihā 02,037.003a asau roṣāt pracalito mahān nṛpatisāgaraḥ 02,037.003c atra yat pratipattavyaṃ tan me brūhi pitāmaha 02,037.004a yajñasya ca na vighnaḥ syāt prajānāṃ ca śivaṃ bhavet 02,037.004c yathā sarvatra tat sarvaṃ brūhi me 'dya pitāmaha 02,037.005a ity uktavati dharmajñe dharmarāje yudhiṣṭhire 02,037.005c uvācedaṃ vaco bhīṣmas tataḥ kurupitāmahaḥ 02,037.006a mā bhais tvaṃ kuruśārdūla śvā siṃhaṃ hantum arhati 02,037.006c śivaḥ panthāḥ sunīto 'tra mayā pūrvataraṃ vṛtaḥ 02,037.007a prasupte hi yathā siṃhe śvānas tatra samāgatāḥ 02,037.007c bhaṣeyuḥ sahitāḥ sarve tatheme vasudhādhipāḥ 02,037.008a vṛṣṇisiṃhasya suptasya tatheme pramukhe sthitāḥ 02,037.008c bhaṣante tāta saṃkruddhāḥ śvānaḥ siṃhasya saṃnidhau 02,037.009a na hi saṃbudhyate tāvat suptaḥ siṃha ivācyutaḥ 02,037.009b*0366_01 tad idaṃ jñātapūrvaṃ hi tava saṃstotum icchataḥ 02,037.009c tena siṃhīkaroty etān nṛsiṃhaś cedipuṃgavaḥ 02,037.010a pārthivān pārthivaśreṣṭha śiśupālo 'lpacetanaḥ 02,037.010c sarvān sarvātmanā tāta netukāmo yamakṣayam 02,037.011a nūnam etat samādātuṃ punar icchaty adhokṣajaḥ 02,037.011c yad asya śiśupālasthaṃ tejas tiṣṭhati bhārata 02,037.012a viplutā cāsya bhadraṃ te buddhir buddhimatāṃ vara 02,037.012c cedirājasya kaunteya sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 02,037.013a ādātuṃ hi naravyāghro yaṃ yam icchaty ayaṃ yadā 02,037.013c tasya viplavate buddhir evaṃ cedipater yathā 02,037.014a caturvidhānāṃ bhūtānāṃ triṣu lokeṣu mādhavaḥ 02,037.014c prabhavaś caiva sarveṣāṃ nidhanaṃ ca yudhiṣṭhira 02,037.015a iti tasya vacaḥ śrutvā tataś cedipatir nṛpaḥ 02,037.015c bhīṣmaṃ rūkṣākṣarā vācaḥ śrāvayām āsa bhārata 02,038.001 śiśupāla uvāca 02,038.001a vibhīṣikābhir bahvībhir bhīṣayan sarvapārthivān 02,038.001c na vyapatrapase kasmād vṛddhaḥ san kulapāṃsanaḥ 02,038.002a yuktam etat tṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā 02,038.002c vaktuṃ dharmād apetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ 02,038.003a nāvi naur iva saṃbaddhā yathāndho vāndham anviyāt 02,038.003c tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvam agraṇīḥ 02,038.004a pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇy asya viśeṣataḥ 02,038.004c tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ 02,038.005a avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotum icchataḥ 02,038.005c kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate 02,038.006a yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarair naraiḥ 02,038.006c tam imaṃ jñānavṛddhaḥ san gopaṃ saṃstotum icchasi 02,038.007a yady anena hatā bālye śakuniś citram atra kim 02,038.007c tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau 02,038.008a cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yady anena nipātitam 02,038.008c pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtam adbhutam 02,038.008d*0367_01 arkapramāṇau tau vṛkṣau yady anena nipātitau 02,038.008d*0367_02 nāgaś ca pātito yena tatra kiṃ vismayaṃ kṛtam 02,038.009a valmīkamātraḥ saptāhaṃ yady anena dhṛto 'calaḥ 02,038.009c tadā govardhano bhīṣma na tac citraṃ mataṃ mama 02,038.010a bhuktam etena bahv annaṃ krīḍatā nagamūrdhani 02,038.010c iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ 02,038.010d*0368_01 matimanto na śaṃsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā 02,038.011a yasya cānena dharmajña bhuktam annaṃ balīyasaḥ 02,038.011c sa cānena hataḥ kaṃsa ity etan na mahādbhutam 02,038.011d*0369_01 kāgahā bagahā vatsasarpahā kharahā tathā 02,038.011d*0369_02 agnipo māyika iva kathaṃ nārho 'grapūjane 02,038.012a na te śrutam idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām 02,038.012c yad vakṣye tvām adharmajña vākyaṃ kurukulādhama 02,038.013a strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayed brāhmaṇeṣu ca 02,038.013c yasya cānnāni bhuñjīta yaś ca syāc charaṇāgataḥ 02,038.014a iti santo 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā 02,038.014c bhīṣma loke hi tat sarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate 02,038.015a jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama 02,038.015c ajānata ivākhyāsi saṃstuvan kurusattama 02,038.015e goghnaḥ strīghnaś ca san bhīṣma kathaṃ saṃstavam arhati 02,038.015e*0370_01 **** **** tvadvākyād yadi pūjyate 02,038.015e*0370_02 evaṃbhūtaś ca yo bhīṣma 02,038.016a asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ 02,038.016c saṃbhāvayati yady evaṃ tvadvākyāc ca janārdanaḥ 02,038.016e evam etat sarvam iti sarvaṃ tad vitathaṃ dhruvam 02,038.017a na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ced api gāyati 02,038.017c prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunir yathā 02,038.018a nūnaṃ prakṛtir eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ 02,038.018b*0371_01 nadīsutatvāt te cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam 02,038.018c ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānām apīṣyate 02,038.019a yeṣām arcyatamaḥ kṛṣṇas tvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ 02,038.019c dharmavāk tvam adharmajñaḥ satāṃ mārgād avaplutaḥ 02,038.020a ko hi dharmiṇam ātmānaṃ jānañ jñānavatāṃ varaḥ 02,038.020c kuryād yathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmam avekṣatā 02,038.020d*0372_01 cet tvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matis tava 02,038.021a anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā 02,038.021b*0373_01 gṛhītā pāṇidharmeṇa rājñā sālvena dhīmatā 02,038.021c ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā 02,038.022a yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavān nṛpaḥ 02,038.022c bhrātā vicitravīryas te satāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ 02,038.023a dārayor yasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ 02,038.023c tava jātāny apatyāni sajjanācarite pathi 02,038.024a na hi dharmo 'sti te bhīṣma brahmacaryam idaṃ vṛthā 02,038.024c yad dhārayasi mohād vā klībatvād vā na saṃśayaḥ 02,038.025a na tv ahaṃ tava dharmajña paśyāmy upacayaṃ kva cit 02,038.025c na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmam abruvan 02,038.026a iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ 02,038.026c sarvam etad apatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm 02,038.027a vratopavāsair bahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat 02,038.027c sarvaṃ tad anapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt 02,038.028a so 'napatyaś ca vṛddhaś ca mithyādharmānuśāsanāt 02,038.028c haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham 02,038.029a evaṃ hi kathayanty anye narā jñānavidaḥ purā 02,038.029c bhīṣma yat tad ahaṃ samyag vakṣyāmi tava śṛṇvataḥ 02,038.030a vṛddhaḥ kila samudrānte kaś cid dhaṃso 'bhavat purā 02,038.030c dharmavāg anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so 'nuśāsti ha 02,038.031a dharmaṃ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila 02,038.031b*0374_01 ghorāṃ māyāṃ praviṣṭāḥ stha tasmāj jāgrata jāgrata 02,038.031b*0374_02 ahiṃsā paramo dharma iti tasya vacaḥ kila 02,038.031c pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ 02,038.031d@022_0001 haṃsasya tad vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0002 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0002 ūcuś cainaṃ khagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ 02,038.031d@022_0003 kathayasva bhavān dharmaṃ pakṣiṇāṃ tat samāsataḥ 02,038.031d@022_0004 ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharmam uttamam 02,038.031d@022_0004 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0005 prajāsv ahiṃsā dharmo vai hiṃsādharmaḥ khagavrajāḥ 02,038.031d@022_0006 etad evānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ 02,038.031d@022_0007 vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇas te susaṃhitāḥ 02,038.031d@022_0008 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0008 ūcuś ca dharmalubdhās te smayamānā ivāṇḍajāḥ 02,038.031d@022_0009 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro 'ṇḍajaḥ 02,038.031d@022_0010 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0010 sa yatra gacched dharmātmā tan no brūhīha tattvataḥ 02,038.031d@022_0011 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke sadvṛttim āsthitaḥ 02,038.031d@022_0012 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0012 sa gacchet sarvalokān vai tathā vai niyataṃ khagāḥ 02,038.031d@022_0013 jñātvā hi dharmādharmaṃ ca nityaṃ loke dvijottama 02,038.031d@022_0014 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0014 durlabhaṃ svargalokaṃ tu taṃ kasmāt tvaṃ na gacchasi 02,038.031d@022_0015 bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṃgamāḥ 02,038.031d@022_0016 dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā 02,038.031d@022_0017 sa cāyuṣo 'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ tu gacchati 02,038.031d@022_0018 sa cāham api ca tyaktvā kāle deham imaṃ dvijāḥ 02,038.031d@022_0019 śiśupālaḥ 02,038.031d@022_0019 svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ 02,038.031d@022_0020 evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam 02,038.031d@022_0021 pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmam eva te 02,038.032a athāsya bhakṣyam ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ 02,038.032c aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārtham iti śuśruma 02,038.033a tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ 02,038.033c samudrāmbhasy amodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ 02,038.034a teṣām aṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayām āsa pāpakṛt 02,038.034c sa haṃsaḥ saṃpramattānām apramattaḥ svakarmaṇi 02,038.035a tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣv aṇḍeṣv aṇḍajo 'paraḥ 02,038.035c aśaṅkata mahāprājñas taṃ kadā cid dadarśa ha 02,038.035c*0375_01 **** **** karmāsyedaṃ bhaved iti 02,038.035c*0375_02 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu carituṃ tadā 02,038.035c*0375_03 sthita ātmānam āvṛtya 02,038.035d*0376_01 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu caritaṃ tadā 02,038.035d*0376_02 sthita ātmānam āvṛtya taṃ kadā cid dadarśa ha 02,038.036a tataḥ sa kathayām āsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam 02,038.036c teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām 02,038.037a tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇas te samāgatāḥ 02,038.037c nijaghnus taṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha 02,038.037d*0377_01 haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyo vadham āpnuyāḥ 02,038.037d*0378_01 vṛddhahaṃso hatas tatra mithyāvṛtto durātmavān 02,038.038a te tvāṃ haṃsasadharmāṇam apīme vasudhādhipāḥ 02,038.038c nihanyur bhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇas tam ivāṇḍajam 02,038.039a gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,038.039c bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyak kathayiṣyāmi bhārata 02,038.040a antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitatham 02,038.040c aṇḍabhakṣaṇam aśuci te; karma vācam atiśayate 02,039.001 śiśupāla uvāca 02,039.001a sa me bahumato rājā jarāsaṃdho mahābalaḥ 02,039.001c yo 'nena yuddhaṃ neyeṣa dāso 'yam iti saṃyuge 02,039.002a keśavena kṛtaṃ yat tu jarāsaṃdhavadhe tadā 02,039.002c bhīmasenārjunābhyāṃ ca kas tat sādhv iti manyate 02,039.003a advāreṇa praviṣṭena chadmanā brahmavādinā 02,039.003c dṛṣṭaḥ prabhāvaḥ kṛṣṇena jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,039.004a yena dharmātmanātmānaṃ brahmaṇyam abhijānatā 02,039.004c naiṣitaṃ pādyam asmai tad dātum agre durātmane 02,039.005a bhujyatām iti tenoktāḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,039.005c jarāsaṃdhena kauravya kṛṣṇena vikṛtaṃ kṛtam 02,039.006a yady ayaṃ jagataḥ kartā yathainaṃ mūrkha manyase 02,039.006c kasmān na brāhmaṇaṃ samyag ātmānam avagacchati 02,039.007a idaṃ tv āścaryabhūtaṃ me yad ime pāṇḍavās tvayā 02,039.007c apakṛṣṭāḥ satāṃ mārgān manyante tac ca sādhv iti 02,039.008a atha vā naitad āścaryaṃ yeṣāṃ tvam asi bhārata 02,039.008c strīsadharmā ca vṛddhaś ca sarvārthānāṃ pradarśakaḥ 02,039.009 vaiśaṃpāyana uvāca 02,039.009a tasya tad vacanaṃ śrutvā rūkṣaṃ rūkṣākṣaraṃ bahu 02,039.009c cukopa balināṃ śreṣṭho bhīmasenaḥ pratāpavān 02,039.010a tasya padmapratīkāśe svabhāvāyatavistṛte 02,039.010c bhūyaḥ krodhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ 02,039.011a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ cāsya dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,039.011c lalāṭasthāṃ trikūṭasthāṃ gaṅgāṃ tripathagām iva 02,039.012a dantān saṃdaśatas tasya kopād dadṛśur ānanam 02,039.012c yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ 02,039.013a utpatantaṃ tu vegena jagrāhainaṃ manasvinam 02,039.013c bhīṣma eva mahābāhur mahāsenam iveśvaraḥ 02,039.014a tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata 02,039.014c guruṇā vividhair vākyaiḥ krodhaḥ praśamam āgataḥ 02,039.015a nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyam ariṃdamaḥ 02,039.015c samuddhūto ghanāpāye velām iva mahodadhiḥ 02,039.016a śiśupālas tu saṃkruddhe bhīmasene narādhipa 02,039.016c nākampata tadā vīraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ 02,039.017a utpatantaṃ tu vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ 02,039.017c na sa taṃ cintayām āsa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 02,039.018a prahasaṃś cābravīd vākyaṃ cedirājaḥ pratāpavān 02,039.018c bhīmasenam atikruddhaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam 02,039.019a muñcainaṃ bhīṣma paśyantu yāvad enaṃ narādhipāḥ 02,039.019c matpratāpāgninirdagdhaṃ pataṃgam iva vahninā 02,039.020a tataś cedipater vākyaṃ tac chrutvā kurusattamaḥ 02,039.020c bhīmasenam uvācedaṃ bhīṣmo matimatāṃ varaḥ 02,039.020d*0379_01 naiṣā cedipater buddhir yayā tv āhvayate 'cyutam 02,039.020d*0379_02 bhīmasena mahābāho kṛṣṇe 'sya vadhaniścayaḥ 02,040.001 bhīṣma uvāca 02,040.001a cedirājakule jātas tryakṣa eṣa caturbhujaḥ 02,040.001c rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca 02,040.002a tenāsya mātāpitarau tresatus tau sabāndhavau 02,040.002c vaikṛtaṃ tac ca tau dṛṣṭvā tyāgāya kurutāṃ matim 02,040.003a tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapurohitam 02,040.003c cintāsaṃmūḍhahṛdayaṃ vāg uvācāśarīriṇī 02,040.004a eṣa te nṛpate putraḥ śrīmāñ jāto mahābalaḥ 02,040.004c tasmād asmān na bhetavyam avyagraḥ pāhi vai śiśum 02,040.005a na caivaitasya mṛtyus tvaṃ na kālaḥ pratyupasthitaḥ 02,040.005c mṛtyur hantāsya śastreṇa sa cotpanno narādhipa 02,040.006a saṃśrutyodāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtam antarhitaṃ tataḥ 02,040.006c putrasnehābhisaṃtaptā jananī vākyam abravīt 02,040.007a yenedam īritaṃ vākyaṃ mamaiva tanayaṃ prati 02,040.007c prāñjalis taṃ namasyāmi bravītu sa punar vacaḥ 02,040.007d*0380_01 yāthātathyena bhagavān devo vā yadi vetaraḥ 02,040.007d*0381_01 mahad balaṃ mahad bhūtam ity uktvā punar uttaram 02,040.008a śrotum icchāmi putrasya ko 'sya mṛtyur bhaviṣyati 02,040.008c antarhitaṃ tato bhūtam uvācedaṃ punar vacaḥ 02,040.009a yenotsaṅge gṛhītasya bhujāv abhyadhikāv ubhau 02,040.009c patiṣyataḥ kṣititale pañcaśīrṣāv ivoragau 02,040.010a tṛtīyam etad bālasya lalāṭasthaṃ ca locanam 02,040.010c nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā so 'sya mṛtyur bhaviṣyati 02,040.011a tryakṣaṃ caturbhujaṃ śrutvā tathā ca samudāhṛtam 02,040.011c dharaṇyāṃ pārthivāḥ sarve abhyagacchan didṛkṣavaḥ 02,040.012a tān pūjayitvā saṃprāptān yathārhaṃ sa mahīpatiḥ 02,040.012c ekaikasya nṛpasyāṅke putram āropayat tadā 02,040.013a evaṃ rājasahasrāṇāṃ pṛthaktvena yathākramam 02,040.013c śiśur aṅke samārūḍho na tat prāpa nidarśanam 02,040.013d*0382_01 etad eva tu saṃśrutya dvāravatyāṃ mahābalau 02,040.014a tataś cedipuraṃ prāptau saṃkarṣaṇajanārdanau 02,040.014c yādavau yādavīṃ draṣṭuṃ svasāraṃ tāṃ pitus tadā 02,040.014d*0383_01 pitṛsvasāraṃ tāṃ dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujau 02,040.014d*0384_01 tau dāmaghoṣaṃ rājānam abhivādya yathākramam 02,040.015a abhivādya yathānyāyaṃ yathājyeṣṭhaṃ nṛpāṃś ca tān 02,040.015c kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāmakeśavau 02,040.016a abhyarcitau tadā vīrau prītyā cābhyadhikaṃ tataḥ 02,040.016c putraṃ dāmodarotsaṅge devī saṃnyadadhāt svayam 02,040.017a nyastamātrasya tasyāṅke bhujāv abhyadhikāv ubhau 02,040.017c petatus tac ca nayanaṃ nimamajja lalāṭajam 02,040.018a tad dṛṣṭvā vyathitā trastā varaṃ kṛṣṇam ayācata 02,040.018c dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāyā mahābhuja 02,040.019a tvaṃ hy ārtānāṃ samāśvāso bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,040.019b*0385_01 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ provāca yadunandanaḥ 02,040.019b*0386_01 sa taṃ dvyakṣaṃ tato dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujaḥ 02,040.019b*0387_01 śrutvā pitṛṣvasur vākyaṃ bhaktānām abhayapradaḥ 02,040.019c pitṛṣvasāraṃ mā bhaiṣīr ity uvāca janārdanaḥ 02,040.020a dadāni kaṃ varaṃ kiṃ vā karavāṇi pitṛṣvasaḥ 02,040.020c śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ kariṣyāmi vacas tava 02,040.021a evam uktā tataḥ kṛṣṇam abravīd yadunandanam 02,040.021c śiśupālasyāparādhān kṣamethās tvaṃ mahābala 02,040.021d*0388_01 matkṛte yaduśārdūla viddhy enaṃ me varaṃ prabho 02,040.021d*0389_01 ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pratyuvāca mahābalaḥ 02,040.022 kṛṣṇa uvāca 02,040.022a aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ mayā hy asya pitṛṣvasaḥ 02,040.022c putrasya te vadhārhāṇāṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 02,040.022d*0390_01 evam etat purāvṛttaṃ śiśāv asmin vṛkodara 02,040.022d*0391_01 sa jānann ātmano mṛtyuṃ kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham 02,040.023 bhīṣma uvāca 02,040.023a evam eṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupālaḥ sumandadhīḥ 02,040.023c tvāṃ samāhvayate vīra govindavaradarpitaḥ 02,041.001 bhīṣma uvāca 02,041.001a naiṣā cedipater buddhir yayā tvāhvayate 'cyutam 02,041.001c nūnam eṣa jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ 02,041.002a ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāv arhati pārthivaḥ 02,041.002c kṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ 02,041.003a eṣa hy asya mahābāho tejoṃśaś ca harer dhruvam 02,041.003c tam eva punar ādātum icchat pṛthuyaśā hariḥ 02,041.004a yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ 02,041.004c garjaty atīva durbuddhiḥ sarvān asmān acintayan 02,041.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,041.005a tato na mamṛṣe caidyas tad bhīṣmavacanaṃ tadā 02,041.005c uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punar bhīṣmam athottaram 02,041.006 śiśupāla uvāca 02,041.006a dviṣatāṃ no 'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ 02,041.006c yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivat satatotthitaḥ 02,041.007a saṃstavāya mano bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā 02,041.007c yadi saṃstauṣi rājñas tvam imaṃ hitvā janārdanam 02,041.008a daradaṃ stuhi bāhlīkam imaṃ pārthivasattamam 02,041.008c jāyamānena yeneyam abhavad dāritā mahī 02,041.009a vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale 02,041.009c stuhi karṇam imaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam 02,041.009d*0392_01 yasyeme kuṇḍale divye sahaje devanirmite 02,041.009d*0392_02 kavacaṃ ca mahābāho bālārkasadṛśaprabham 02,041.009d*0392_03 vāsavapratimo yena jarāsaṃdho 'tidurjayaḥ 02,041.009d*0392_04 vijito bāhuyuddhena dehabhedaṃ ca lambhitaḥ 02,041.009d*0393_01 stuhi bhīṣmabāhūru vīrau ca bhuvi [vi]śrutau 02,041.010a droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau 02,041.010c stuhi stutyāv imau bhīṣma satataṃ dvijasattamau 02,041.011a yayor anyataro bhīṣma saṃkruddhaḥ sacarācarām 02,041.011c imāṃ vasumatīṃ kuryād aśeṣām iti me matiḥ 02,041.012a droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam 02,041.012c aśvatthāmnas tathā bhīṣma na caitau stotum icchasi 02,041.013a śalyādīn api kasmāt tvaṃ na stauṣi vasudhādhipān 02,041.013c stavāya yadi te buddhir vartate bhīṣma sarvadā 02,041.014a kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yad vṛddhānāṃ tvayā nṛpa 02,041.014c purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām 02,041.015a ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ 02,041.015c anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etac caturvidham 02,041.016a yad astavyam imaṃ śaśvan mohāt saṃstauṣi bhaktitaḥ 02,041.016c keśavaṃ tac ca te bhīṣma na kaś cid anumanyate 02,041.017a kathaṃ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani 02,041.017c samāveśayase sarvaṃ jagat kevalakāmyayā 02,041.018a atha vaiṣā na te bhaktiḥ pakṛtiṃ yāti bhārata 02,041.018c mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakunir yathā 02,041.019a bhūliṅgaśakunir nāma pārśve himavataḥ pare 02,041.019c bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante 'rthavigarhitāḥ 02,041.020a mā sāhasam itīdaṃ sā satataṃ vāśate kila 02,041.020c sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate 02,041.021a sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhāt siṃhasya khādataḥ 02,041.021c dantāntaravilagnaṃ yat tad ādatte 'lpacetanā 02,041.022a icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvaty asaṃśayam 02,041.022c tadvat tvam apy adharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase 02,041.023a icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasy asaṃśayam 02,041.023c lokavidviṣṭakarmā hi nānyo 'sti bhavatā samaḥ 02,041.024 vaiśaṃpāyana uvāca 02,041.024a tataś cedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ 02,041.024c uvācedaṃ vaco rājaṃś cedirājasya śṛṇvataḥ 02,041.025a icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmy eṣāṃ mahīkṣitām 02,041.025c yo 'haṃ na gaṇayāmy etāṃs tṛṇānīva narādhipān 02,041.026a evam ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhur nṛpāḥ 02,041.026c ke cij jahṛṣire tatra ke cid bhīṣmaṃ jagarhire 02,041.027a ke cid ūcur maheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tad vacaḥ 02,041.027c pāpo 'valipto vṛddhaś ca nāyaṃ bhīṣmo 'rhati kṣamām 02,041.028a hanyatāṃ durmatir bhīṣmaḥ paśuvat sādhv ayaṃ nṛpaiḥ 02,041.028c sarvaiḥ sametya saṃrabdhair dahyatāṃ vā kaṭāgninā 02,041.029a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ 02,041.029c uvāca matimān bhīṣmas tān eva vasudhādhipān 02,041.030a uktasyoktasya nehāntam ahaṃ samupalakṣaye 02,041.030c yat tu vakṣyāmi tat sarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ 02,041.031a paśuvad ghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā 02,041.031b*0394_01 etac chrutvā tato bhīṣmas teṣāṃ pārthivasaṃsadi 02,041.031b*0394_02 uvāca vākyaṃ dharmātmā bhīṣmas tān kṣatriyāṃs tataḥ 02,041.031c kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam 02,041.032a eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito 'smābhir acyutaḥ 02,041.032c yasya vas tvarate buddhir maraṇāya sa mādhavam 02,041.033a kṛṣṇam āhvayatām adya yuddhe śārṅgagadādharam 02,041.033c yāvad asyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ 02,041.042d@023_0001 pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yo vai pratisamo bhavet 02,041.042d@023_0002 duryodhanaṃ ca rājendram atikramya mahābhujam 02,041.042d@023_0003 jayadrathaṃ ca rājānaṃ kṛtāsraṃ dṛḍhavikramam 02,041.042d@023_0004 drumaṃ kiṃpuruṣācāryaṃ loke prathitavikramam 02,041.042d@023_0005 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0006 vṛddhaṃ ca bhāratācāryaṃ tathā śāradvataṃ kṛpam 02,041.042d@023_0007 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0008 dhanurdharāṇāṃ pravaraṃ rukmiṇaṃ puruṣottamam 02,041.042d@023_0009 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0010 bhīṣmakaṃ ca mahāvīryaṃ dantavakraṃ ca bhūmipam 02,041.042d@023_0011 bhagadattaṃ yūpaketuṃ jayatsenaṃ ca māgadham 02,041.042d@023_0012 virāṭadrupadau cobhau śakuniṃ ca bṛhadbalam 02,041.042d@023_0013 vindānuvindāv āvantyau pāṇḍyaṃ śvetam athottamam 02,041.042d@023_0014 śaṅkhaṃ ca sumahābhāgaṃ vṛṣasenaṃ ca māninam 02,041.042d@023_0015 ekalavyaṃ ca vikrāntaṃ kāliṅgaṃ ca mahāratham 02,041.042d@023_0016 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.001a tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍ uruvikramaḥ 02,042.001c yuyutsur vāsudevena vāsudevam uvāca ha 02,042.002a āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana 02,042.002c yāvad adya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ 02,042.003a saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathā 02,042.003c nṛpatīn samatikramya yair arājā tvam arcitaḥ 02,042.004a ye tvāṃ dāsam arājānaṃ bālyād arcanti durmatim 02,042.004c anarham arhavat kṛṣṇa vadhyās ta iti me matiḥ 02,042.004e ity uktvā rājaśārdūlas tasthau garjann amarṣaṇaḥ 02,042.004f@024_0001 paśyatāṃ bhūmipālānāṃ śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.004f@024_0002 sa raṇāyaiva saṃkruddhaḥ saṃnaddhaḥ sarvarājabhiḥ 02,042.004f@024_0003 sunīthaḥ prayayau kṣipraṃ pārthayajñajighāṃsayā 02,042.004f@024_0004 tataś cakragadāpāṇiḥ keśavaḥ keśihā hariḥ 02,042.004f@024_0005 sadhvajaṃ ratham āsthāya dārukeṇa susatkṛtam 02,042.004f@024_0006 bhīṣmeṇa dattahasto 'sau yuddhāya samupasthitaḥ 02,042.004f@024_0007 tena pāpasvabhāvena kopitān sarvapārthivān 02,042.004f@024_0008 āsasāda tadā kṛṣṇaḥ sajjitaikarathe sthitaḥ 02,042.004f@024_0009 tataḥ puṣkarapatrākṣaṃ garuḍadhvajam acyutam 02,042.004f@024_0010 divākaram ivodyantaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,042.004f@024_0011 dṛṣṭvā kṛṣṇam athāyāntaṃ pratapantam ivaujasā 02,042.004f@024_0012 sthitaṃ puṣparathe divye puṣpaketum ivāparam 02,042.004f@024_0013 yathārhaṃ keśave vṛttim avaśāḥ pratipedire 02,042.004f@024_0014 tān uvāca mahābāhur mahāsuranibarhaṇaḥ 02,042.004f@024_0015 vṛṣṇivīras tadā rājan sāntvayan paravīrahā 02,042.004f@024_0016 apeta sabalāḥ sarva āśvastā mama śāsanāt 02,042.004f@024_0017 mā duṣṭān dūṣayet pāpa eṣa vai sarvapārthivān 02,042.005a evam ukte tataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvam idaṃ vacaḥ 02,042.005c uvāca pārthivān sarvāṃs tatsamakṣaṃ ca pāṇḍavān 02,042.006a eṣa naḥ śatrur atyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ 02,042.006c sātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hito 'napakāriṇām 02,042.007a prāgjyotiṣapuraṃ yātān asmāñ jñātvā nṛśaṃsakṛt 02,042.007b@025_0001 babhror bhāryām athādatte mamāpaśyanta yādavāḥ 02,042.007b@025_0002 tadānīṃ hantum ārabdho na bhajyenam athānyatā 02,042.007b@025_0003 tasyarthe va bhavo vadhdmā (sic) tadāsan saṃvṛtaṃ nṛpān 02,042.007b@025_0004 atiprasaṃgadoṣeṇa tām ādāya ca kevalam 02,042.007b@025_0005 babhrave dattavān pūrvaṃ yuṣmākaṃ paśyatāṃ mithaḥ 02,042.007b@025_0006 gomante parvate pūrvaṃ nihate māgadhe 'pi ca 02,042.007b@025_0007 anena ca sṛgālena na vai pādidaṃ (sic) kila 02,042.007b@025_0008 tataḥ kuṇḍinayātrāyāṃ kṛtavān vipriyāṇi me 02,042.007b@025_0009 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ 02,042.007b@025_0010 kākatālīyanyāyena sarvaṃ me ripunāśanam 02,042.007b@025_0011 etasmin kalahe bhūpāḥ koṭiśas tu mayā hatāḥ 02,042.007b@025_0012 kṣamā lālajjayāmy adya (sic) duṣṭastrīharaṇaṃ yathā 02,042.007b@025_0013 pitṛṣvasre priyaṃ bhūpāḥ kariṣye 'nyaṃ mahattaram 02,042.007c adahad dvārakām eṣa svasrīyaḥ san narādhipāḥ 02,042.008a krīḍato bhojarājanyān eṣa raivatake girau 02,042.008c hatvā baddhvā ca tān sarvān upāyāt svapuraṃ purā 02,042.009a aśvamedhe hayaṃ medhyam utsṛṣṭaṃ rakṣibhir vṛtam 02,042.009c pitur me yajñavighnārtham aharat pāpaniścayaḥ 02,042.010a sauvīrān pratipattau ca babhror eṣa yaśasvinaḥ 02,042.010c bhāryām abhyaharan mohād akāmāṃ tām ito gatām 02,042.011a eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīm 02,042.011c jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt 02,042.011d@026_0001 viśālarājño duhitāṃ mama pitrā vṛtāṃ satīm 02,042.011d@026_0002 anena kṛtvā saṃdhānaṃ karūśena jihīrṣayā 02,042.011d@026_0003 vṛṣṇidārān vilupyaiṣa hatvā ca kukurāndhakān 02,042.011d@026_0004 pāpabuddhir upātiṣṭhat saṃpraviśya sasaṃbhramam 02,042.011d@026_0005 jarāsaṃdhaṃ samāśritya kṛtavān vipriyāṇi me 02,042.011d@026_0006 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ 02,042.011d@026_0007 evam etad aparyantam eṣa vṛṣṇiṣu kilbiṣī 02,042.011d@026_0008 asmākam ayam ārambhāc cakāra paramānṛjuḥ 02,042.011d@026_0009 śataṃ kṣantavyam asmābhir vadhārhāṇāṃ kilāgasām 02,042.011d@026_0010 baddho 'smi samayair ghorair māturasyaiva saṃgare 02,042.011d@026_0011 tat tathā śatam asmākaṃ kṣāntaṃ kṣayakaraṃ mayā 02,042.011d@026_0012 dvau tu me vadhakāle 'smin na kṣantavyau kathaṃ cana 02,042.011d@026_0013 yajñavighnakaraṃ hanyāṃ pāṇḍavānāṃ ca durhṛdam 02,042.011d@026_0014 iti me vartate bhāvas tam atīyāṃ kathaṃ nv aham 02,042.012a pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahan marṣayāmy aham 02,042.012c diṣṭyā tv idaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāv adya vartate 02,042.013a paśyanti hi bhavanto 'dya mayy atīva vyatikramam 02,042.013c kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata 02,042.014a imaṃ tv asya na śakṣyāmi kṣantum adya vyatikramam 02,042.014b@027_0001 ākālikaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.014b@027_0002 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā 02,042.014b@027_0003 yadā bhajyeta vātena bhidyate namito 'pi vā 02,042.014b@027_0004 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vāpi vinaśyati 02,042.014b@027_0005 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ 02,042.014b@027_0006 bhidyamāno yadā vṛkṣo ninadec cāpi pātitaḥ 02,042.014b@027_0007 saha rāṣṭraṃ ca patitaṃ na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet 02,042.014b@027_0008 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatiḥ 02,042.014b@027_0009 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva naśiṣyati 02,042.014b@027_0010 devatānāṃ ca patanaṃ maṇṭapānāṃ ca pātanam 02,042.014b@027_0011 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam 02,042.014b@027_0012 arcā yatra pranṛtyanti nadanti ca hasanti ca 02,042.014b@027_0013 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.014b@027_0014 śilā yadi prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān 02,042.014b@027_0015 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam 02,042.014b@027_0016 mriyante vā mahāmātrā rājā saparivārakaḥ 02,042.014b@027_0017 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramāḥ 02,042.014b@027_0018 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani 02,042.014b@027_0019 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu 02,042.014b@027_0020 sarvaṃ tadā bhavet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā 02,042.014b@027_0021 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet 02,042.014b@027_0022 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam 02,042.014b@027_0023 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgād vā vṛṣabhas tathā 02,042.014b@027_0024 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ 02,042.014b@027_0025 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet 02,042.014b@027_0026 chatraṃ narapater yatra nipatet pṛthivītale 02,042.014b@027_0027 sarāṣṭro nṛpatī rājan kṣipram eva vinaśyati 02,042.014b@027_0028 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani 02,042.014b@027_0029 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ 02,042.014b@027_0030 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā 02,042.014b@027_0031 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoram atidurbhikṣam ādiśet 02,042.014c avalepād vadhārhasya samagre rājamaṇḍale 02,042.015a rukmiṇyām asya mūḍhasya prārthanāsīn mumūrṣataḥ 02,042.015c na ca tāṃ prāptavān mūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṃ yathā 02,042.016a evamādi tataḥ sarve sahitās te narādhipāḥ 02,042.016b*0395_01 garhaṇāṃ śiśupālasya vāsudevena śrāvitāḥ 02,042.016b*0396_01 rathopasthe dhanuṣmantaṃ śarān saṃdadhataṃ ruṣā 02,042.016c vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan 02,042.016d@028_0001 vihāya paramodvignāś cedirājaṃ camūmukhe 02,042.016d@028_0002 tāṃs tu vipradrutān sarvān sāśvapattirathadvipān 02,042.016d@028_0003 dāritān vṛṣṇivīreṇa trāsitān uruvikramān 02,042.016d@028_0004 kṛṣṇatejohatān sarvān samīkṣya vasudhādhipān 02,042.016d@028_0005 śiśupālo rathenaikaḥ pratyupāyāt sa keśavam 02,042.016d@028_0006 ruṣā tāmrekṣaṇo rājañ śalabhaḥ pāvakaṃ yathā 02,042.016d@028_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0007 tato yuddhāya saṃnaddhaṃ cedirājaṃ yudhiṣṭhiraḥ 02,042.016d@028_0008 yudhiṣṭhiraḥ 02,042.016d@028_0008 dṛṣṭvā matimatāṃ śreṣṭho nāradaṃ samuvāca ha 02,042.016d@028_0009 antarikṣe ca bhūmau ca na te 'sty aviditaṃ kva cit 02,042.016d@028_0010 yāni rājavināśāya bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0011 nimittānīha jāyante utpātāś ca pṛthagvidhāḥ 02,042.016d@028_0012 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0012 etad icchāmi kārtsnyena śrotuṃ tvatto mahāmune 02,042.016d@028_0013 ity evaṃ matimān vipraḥ kururājasya dhīmataḥ 02,042.016d@028_0014 nāradaḥ 02,042.016d@028_0014 pṛcchataḥ sarvam avyagram ācacakṣe mahāyaśāḥ 02,042.016d@028_0015 parākramaṃ ca mārgaṃ ca saṃnipātaṃ samucchrayam 02,042.016d@028_0016 ārohaṇaṃ kuruśreṣṭha anyonyaṃ prati sarpaṇam 02,042.016d@028_0017 raśmīnāṃ vyatisaṃsargaṃ vyāyāmaṃ vṛttipīḍanam 02,042.016d@028_0018 darśanādarśanaṃ caiva adṛśyānāṃ ca darśanam 02,042.016d@028_0019 hāniṃ vṛddhiṃ ca hrāsaṃ ca varṇasthānaṃ balābalam 02,042.016d@028_0020 sarvam etat parīkṣeta grahāṇāṃ grahakovidaḥ 02,042.016d@028_0021 bhaumāḥ pūrvaṃ pravartante khecarāś ca tataḥ param 02,042.016d@028_0022 utpadyante ca loke 'sminn utpātā devanirmitāḥ 02,042.016d@028_0023 yadā tu sarvabhūtānāṃ chāyā na parivartate 02,042.016d@028_0024 apareṇa gate sūrye tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0025 acchāye vimalacchāyā praticchāyeva lakṣyate 02,042.016d@028_0026 yatra caityakavṛkṣāṇāṃ tatra vidyān mahad bhayam 02,042.016d@028_0027 śīrṇaparṇapravālāś ca śuṣkaparṇāś ca caityakāḥ 02,042.016d@028_0028 apabhraṣṭapravālāś ca tatrābhāvaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0029 snigdhapatrapravālāś ca dṛśyante yatra caityakāḥ 02,042.016d@028_0030 īhamānāś ca dṛṣṭāś ca bhāvas tatra na saṃśayaḥ 02,042.016d@028_0031 puṣpe puṣpaṃ prajāyeta phale vā phalam āśritam 02,042.016d@028_0032 rājā vā rājamātro vā maraṇāyopapadyate 02,042.016d@028_0033 prāvṛṭ charadi hemante vasante vāpi sarvaśaḥ 02,042.016d@028_0034 akālajaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0035 nadīnāṃ srotaso 'kāle dyotayanti mahābhayam 02,042.016d@028_0036 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā 02,042.016d@028_0037 yadā bhajyeta vātena bhidyate namate 'pi vā 02,042.016d@028_0038 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vātra vinaśyati 02,042.016d@028_0039 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ 02,042.016d@028_0040 chidyamāno yadā vṛkṣo vinadec cāpi pātitaḥ 02,042.016d@028_0041 saha rāṣṭraṃ ca nadati na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet 02,042.016d@028_0042 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatim 02,042.016d@028_0043 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva vinaśyati 02,042.016d@028_0044 devatānāṃ ca patanaṃ maṇḍapānāṃ ca ghuṣṭanam 02,042.016d@028_0045 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0046 niśi cendradhanur dṛṣṭaṃ tato 'pi ca mahad bhayam 02,042.016d@028_0047 tad draṣṭur eva bhītiḥ syān nānyeṣāṃ bharatarṣabha 02,042.016d@028_0048 rātrāv indradhanur dṛṣṭvā tad rāṣṭraṃ parivarjayet 02,042.016d@028_0049 devatā yatra nṛtyanti nadanti ca hasanti ca 02,042.016d@028_0050 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0051 śilā yatra prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān 02,042.016d@028_0052 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam 02,042.016d@028_0053 mriyate vā mahāmātro rājā saparivārakaḥ 02,042.016d@028_0054 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramaḥ 02,042.016d@028_0055 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani 02,042.016d@028_0056 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu 02,042.016d@028_0057 sarvaṃ tad dāhayet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā 02,042.016d@028_0058 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet 02,042.016d@028_0059 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam 02,042.016d@028_0060 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgāgrād vṛṣabhas tathā 02,042.016d@028_0061 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ 02,042.016d@028_0062 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet 02,042.016d@028_0063 chatraṃ narapater yasya nipatet pṛthivītale 02,042.016d@028_0064 sa sarāṣṭro narapatiḥ kṣipram eva vinaśyati 02,042.016d@028_0065 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani 02,042.016d@028_0066 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ 02,042.016d@028_0067 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā 02,042.016d@028_0068 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ durbhikṣam iti nirdiśet 02,042.016d@028_0069 bāhubhaṅge tu devānāṃ grahasthānāṃ bhayaṃ bhavet 02,042.016d@028_0070 bhagne praharaṇe vidyāt senāpativināśanam 02,042.016d@028_0071 āgantukā ca pratimā sthānaṃ yatra na vindati 02,042.016d@028_0072 abhyantareṇa ṣaṇmāsād rājā tyajati tat puram 02,042.016d@028_0073 pradīryate mahī yatra vinadaty api pātyate 02,042.016d@028_0074 mriyate tatra rājā ca tac ca rāṣṭraṃ vinaśyati 02,042.016d@028_0075 eṇīpadān vā sarpān vā ḍuṇḍubhān atha dīpyakān 02,042.016d@028_0076 maṇḍūko grasate yatra tatra rājā vinaśyati 02,042.016d@028_0077 abhinnaṃ vāpy apakvaṃ vā yatrānnam upacīyate 02,042.016d@028_0078 jīryante vā mriyante vā tad annaṃ nopabhujyate 02,042.016d@028_0079 udapāne ca yatrāpo vivardhante yudhiṣṭhira 02,042.016d@028_0080 sthāvareṣu pravartante nirgacchec ca punas tataḥ 02,042.016d@028_0081 apādaṃ vā tripādaṃ vā dviśīrṣaṃ vā caturbhujam 02,042.016d@028_0082 striyo yatra prasūyante brūyāt tatra parābhavam 02,042.016d@028_0083 hastinī mahiṣī gaur vā kharoṣṭram atha sūkaram 02,042.016d@028_0084 īdṛśāni prajāyante vidyāt tatra parābhavam 02,042.016d@028_0085 ajaiḍakāḥ striyo gāvo 'vayaś cānye 'pi yonayaḥ 02,042.016d@028_0086 vikṛtāni prajāyante tatra tatra parābhavaḥ 02,042.016d@028_0087 nadī yatra pratisrotam āvahet kaluṣodakam 02,042.016d@028_0088 nāradaḥ 02,042.016d@028_0088 diśaś ca na prakāśante tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0089 etāni tu nimittāni yāni cānyāni bhārata 02,042.016d@028_0090 keśavād eva jāyante bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0091 candrādityau grahāś caiva nakṣatrāṇi ca bhārata 02,042.016d@028_0092 vāyur agnis tathaivāpaḥ pṛthivī ca janārdanāt 02,042.016d@028_0093 yasya deśasya hāniṃ vā vṛddhiṃ vā kartum icchati 02,042.016d@028_0094 tasmin deśe nimittāni tāni tāni karoty ayam 02,042.016d@028_0095 yo 'sau cedipates tāta vināśaḥ samupasthitaḥ 02,042.016d@028_0096 nivedayati govindaḥ svair upāyair na saṃśayaḥ 02,042.016d@028_0097 iyaṃ pracalitā bhūmir aśivaṃ vānti mārutāḥ 02,042.016d@028_0098 rāhuś cāpy apatat somam aparvaṇi viśāṃ pate 02,042.016d@028_0099 sanirghātāḥ patanty ulkās tamaḥ saṃjāyate bhṛśam 02,042.016d@028_0100 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0100 cedirājavināśāya harir eṣa vijṛmbhate 02,042.016d@028_0101 evam uktvā tu bhagavān nārado virarāma ha 02,042.016d@028_0102 tābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ tasmin yuddha upasthite 02,042.016d@028_0103 dadṛśur bhūmipālās te ghorān autpātikān bahūn 02,042.016d@028_0104 tatra tair dṛśyamānānāṃ dikṣu sarvāsu bhārata 02,042.016d@028_0105 aśrūyanta tadā rājañ śivānām aśivā giraḥ 02,042.016d@028_0106 rarāsa ca mahī kṛtsnā savṛkṣapuraparvatā 02,042.016d@028_0107 aparvaṇi ca madhyāhne sūryaṃ svarbhānur agrasat 02,042.016d@028_0108 dhvajāgre cedirājasya sarvaratnapariṣkṛte 02,042.016d@028_0109 apatat khāc cyuto gṛdhras tīkṣṇatuṇḍaḥ paraṃtapa 02,042.016d@028_0110 āraṇyaiḥ saha saṃhṛṣṭā grāmyāś ca mṛgapakṣiṇaḥ 02,042.016d@028_0111 cakruśur bhairavaṃ tatra tasmin yuddha upasthite 02,042.016d@028_0112 evamādīni ghorāṇi bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0113 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0113 autpātikāny adṛśyanta saṃkruddhe śārṅgadhanvini 02,042.016d@028_0114 mahad viṣphārayan rājā tataś cedipatir dhanuḥ 02,042.016d@028_0115 abhiyāsyan hṛṣīkeśam uvāca madhusūdanam 02,042.016d@028_0116 ekas tvam asi me śatrus tat tvāṃ hatvādya mādhava 02,042.016d@028_0117 tataḥ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyāmi medinīm 02,042.016d@028_0118 dvairathaṃ kāṅkṣitaṃ yan me tad idaṃ paryupasthitam 02,042.016d@028_0119 cirasya bata me diṣṭyā vāsudeva saha tvayā 02,042.016d@028_0120 adya tvāṃ nihaniṣye 'haṃ bhīṣmaṃ ca saha pāṇḍavaiḥ 02,042.016d@028_0121 evam uktvā sa taṃ bāṇair niśitair āptatejanaiḥ 02,042.016d@028_0122 vivyādha yudhi tīkṣṇāgraiś cedirāḍ yadupuṅgavam 02,042.016d@028_0123 kaṅkapatracchadā bāṇāś cedirājadhanuścyutāḥ 02,042.016d@028_0124 viviśus te tadā kṛṣṇaṃ bhujaṅgā iva parvatam 02,042.016d@028_0125 nādadānasya caidyasya śarān atyasyato 'pi vā 02,042.016d@028_0126 dadṛśus te 'ntaraṃ ke cid gatiṃ vāyor ivāmbare 02,042.016d@028_0127 cedirājamahāmeghaḥ śarajālāmbumāṃs tadā 02,042.016d@028_0128 abhyavarṣad dhṛṣīkeśaṃ payoda iva parvatam 02,042.016d@028_0129 tataḥ śārṅgam amitraghnaṃ kṛtvā saśaram acyutaḥ 02,042.016d@028_0130 ābabhāṣe mahābāhuḥ sunīthaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0131 ayaṃ tvāṃ māmakas tīkṣṇaś cedirāja mahāśaraḥ 02,042.016d@028_0132 bhettum arhati vegena mahāśanir ivācalam 02,042.016d@028_0133 evaṃ bruvati govinde tataś cedipatiḥ punaḥ 02,042.016d@028_0134 mumoca niśitān anyān kṛṣṇaṃ prati śarān bahūn 02,042.016d@028_0135 atha bāṇārditaḥ kṛṣṇaḥ śārṅgam āyamya dīptimān 02,042.016d@028_0136 mumoca niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,042.016d@028_0137 tāñ śarāṃs tu sa ciccheda śaravarṣaiś ca cedirāṭ 02,042.016d@028_0138 ṣaḍbhiś cānyair jaghānāśu keśavaṃ cedipuṅgavaḥ 02,042.016d@028_0139 tato 'straṃ sahasā kṛṣṇaḥ pramumoca jagatpatiḥ 02,042.016d@028_0140 astreṇaiva mahābāhur nāśayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0141 tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām 02,042.016d@028_0142 sarvataḥ samavākīrya śauriṃ dāmodaraṃ tadā 02,042.016d@028_0143 nanāda balavān kruddhaḥ śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.016d@028_0144 idaṃ covāca saṃkruddhaḥ keśavaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0145 adyāṅgaṃ māmakā bāṇā bhetsyanti tava saṃyuge 02,042.016d@028_0146 hatvā tvāṃ sasutāmātyān pāṇḍavāṃś ca tarasvinaḥ 02,042.016d@028_0147 ānṛṇyam adya yāsyāmi jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,042.016d@028_0148 kaṃsasya keśinaś caiva narakasya tathaiva ca 02,042.016d@028_0149 ity uktvā krodhatāmrākṣaḥ śiśupālo janārdanam 02,042.016d@028_0150 adṛśyaḥ śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat 02,042.016d@028_0151 tato 'streṇaiva bhagavān akṛntata śarān bahūn 02,042.016d@028_0152 nikṛtya ca śarān sarvān antardhātuṃ pracakrame 02,042.016d@028_0153 antardhānagatau vīrau śuśubhāte mahābalau 02,042.016d@028_0154 sādhu sādhv iti bhūtāni pūjayām āsur ambare 02,042.016d@028_0155 na dṛṣṭapūrvam asmābhir yuddham īdṛśakaṃ purā 02,042.016d@028_0156 tataḥ kṛṣṇaṃ jaghānāśu śiśupālas tribhiḥ śaraiḥ 02,042.016d@028_0157 kṛṣṇo 'pi bāṇair vivyādha sunīthaṃ pañcabhir yudhi 02,042.016d@028_0158 tataḥ sunīthaḥ saptatyā nārācair ardayad balī 02,042.016d@028_0159 tato 'tividdhaḥ kṛṣṇena sunīthaḥ krodhamūrchitaḥ 02,042.016d@028_0160 vivyādha niśitair bāṇair vāsudevaṃ stanāntare 02,042.016d@028_0161 punaḥ kṛṣṇaṃ tribhir viddhvā nanādāvasare nṛpaḥ 02,042.016d@028_0162 tato 'tidāruṇaṃ yuddhaṃ sahasā cakratuḥ śaraiḥ 02,042.016d@028_0163 tau nakhair iva śārdūlau dantair iva gajottamau 02,042.016d@028_0164 daṃṣṭrābhir iva pañcāsyau tuṇḍakair iva kukkuṭau 02,042.016d@028_0165 dārayetāṃ śarais tīkṣṇair anyonyaṃ yudhi tāv ubhau 02,042.016d@028_0166 tato mumucatuḥ kruddhau śaravarṣam anuttamam 02,042.016d@028_0167 śarair eva śarāñ chittvā tāv ubhau puruṣarṣabhau 02,042.016d@028_0168 cakrāte 'stramayaṃ yuddhaṃ ghoraṃ tad atimānuṣam 02,042.016d@028_0169 āgneyam astraṃ mumuce śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.016d@028_0170 vāruṇenāstrayogena nāśayām āsa keśavaḥ 02,042.016d@028_0171 kauberam astraṃ sahasā cedirāṭ pramumoca ha 02,042.016d@028_0172 kaubereṇaiva sahasānāśayaj jagataḥ prabhuḥ 02,042.016d@028_0173 yāmyam astraṃ tataḥ kruddho mumuce kālamohitaḥ 02,042.016d@028_0174 yāmyenaivāstrayogena yāmyam astraṃ vyanāśayat 02,042.016d@028_0175 gāndharveṇa ca gāndharvaṃ mānavaṃ mānavena ca 02,042.016d@028_0176 vāyavyena ca vāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa cābhibhūḥ 02,042.016d@028_0177 aindram aindreṇa bhagavān vaiṣṇavena ca vaiṣṇavam 02,042.016d@028_0178 evam astrāṇi kurvāṇau yuyudhāte mahābalau 02,042.016d@028_0179 tato māyāṃ vikurvāṇo damaghoṣasuto balī 02,042.016d@028_0180 gadāmusalavarṣaṃ tac chaktitomarasāyakān 02,042.016d@028_0181 paraśvathamusuṇṭhīnāṃ pātayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0182 amoghāstreṇa bhagavān vyanāśayata keśavaḥ 02,042.016d@028_0183 śilāvarṣaṃ mahāghoraṃ pātayām āsa keśave 02,042.016d@028_0184 vajrāstreṇābhisaṃkruddhaś cūrṇam evākarot prabhuḥ 02,042.016d@028_0185 jalavarṣaṃ tato ghoraṃ vyasṛjac cedipuṃgavaḥ 02,042.016d@028_0186 vāyavyāstreṇa bhagavān vyākṣipac chataśo hariḥ 02,042.016d@028_0187 nihatya sarvamāyāṃ vai sunīthasya janārdanaḥ 02,042.016d@028_0188 sa muhūrtaṃ cakārāśu dvaṃdvayuddhaṃ mahārathaḥ 02,042.016d@028_0189 sa bāṇayuddhaṃ kurvāṇo bhartsayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0190 damaghoṣasuto dhṛṣṭam uvāca yadunandanam 02,042.016d@028_0191 adya kṛṣṇam akṛṣṇaṃ tu kurvantu mama sāyakāḥ 02,042.016d@028_0192 ity evam uktvā duṣṭātmā śaravarṣaṃ janārdane 02,042.016d@028_0193 mumoca puruṣavyāghro ghoram āsthāya tadvapuḥ 02,042.016d@028_0194 śarasaṃkṛttagātras tu kṣaṇena yadunandanaḥ 02,042.016d@028_0195 rudhiraṃ parisusrāva so 'tīva puruṣottamaḥ 02,042.016d@028_0196 na yantā na ratho vāpi na cāśvāḥ parvatopamāḥ 02,042.016d@028_0197 dṛśyante śarasaṃchannā āvignam abhavaj jagat 02,042.016d@028_0198 keśavaṃ tadavasthaṃ tu dṛṣṭvā bhūtāni cukruśuḥ 02,042.016d@028_0199 dārukas tu tadā prāha keśavaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0200 nedṛśo dṛṣṭapūrvo hi saṃgrāmo yādṛśo mayā 02,042.016d@028_0201 sthātavyam iti tiṣṭhāmi tvatprabhāveṇa mādhava 02,042.016d@028_0202 anyathā na ca me prāṇā dhārayeyur janārdana 02,042.016d@028_0203 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0203 iti saṃcintya govinda kṣipram eva vadhaṃ kuru 02,042.016d@028_0204 evam uktas tu sūtena keśavo vākyam abravīt 02,042.016d@028_0205 eṣa hy atibalo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā 02,042.016d@028_0206 ripuḥ surāṇāṃ daityendro varadānena garvitaḥ 02,042.016d@028_0207 athāsīd rāvaṇo nāma rākṣasendro 'tivīryavān 02,042.016d@028_0208 tenaiva balavīryeṇa balaṃ nāgaṇayan mama 02,042.016d@028_0209 ahaṃ mṛtyuś ca bhavitā kāle kāle durātmanaḥ 02,042.016d@028_0210 na bhetavyaṃ tvayā sūta naiṣa kaś cin mayi sthite 02,042.016d@028_0211 ity evam uktvā bhagavān nanarda garuḍadhvajaḥ 02,042.016d@028_0212 pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayām āsa keśavaḥ 02,042.016d@028_0213 saṃmohayitvā bhagavāṃś cakraṃ divyaṃ samādade 02,042.016d@028_0214 ciccheda ca sunīthasya śiraś cakreṇa saṃyuge 02,042.017a tatas tad vacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.017c jahāsa svanavad dhāsaṃ prahasyedam uvāca ha 02,042.018a matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan 02,042.018c viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham 02,042.019a manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet 02,042.019c anyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvad anyo madhusūdana 02,042.020a kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama 02,042.020c kruddhād vāpi prasannād vā kiṃ me tvatto bhaviṣyati 02,042.021a tathā bruvata evāsya bhagavān madhusūdanaḥ 02,042.021b*0397_01 āgacchantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śiśupālaṃ sa durmatim 02,042.021b*0397_02 pārśvasthaṃ cakram ādāya preṣayan sa durātmani 02,042.021b*0398_01 aparādhaśataṃ tasya kṣamitvālokya sarvaśaḥ 02,042.021b*0398_02 udapātram upālabhya cakrārthaṃ ca tadānagha 02,042.021b*0399_01 taptacāmīkarābhāsaṃ kṣiptaṃ tasyaiva durmateḥ 02,042.021b*0400_01 cakraṃ ca tat kṛṣṇakaraprabhāsaṃ 02,042.021b*0400_02 jahāra tasyāṅgam anuttamaṃ tathā 02,042.021b*0400_03 babhau pṛthivyāṃ patitaṃ sakuṇḍalaṃ 02,042.021b*0400_04 hā heti śabdaḥ samabhūt sabhāyām 02,042.021b*0401_01 manasācintayac cakraṃ daityavarganiṣūdanam 02,042.021b*0401_02 etasminn eva kāle tu cakre hastagate sati 02,042.021b*0401_03 uvāca bhagavān uccair vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,042.021b*0401_04 śṛṇvantu me mahīpālā yenaitat kṣamitaṃ mayā 02,042.021b*0401_05 aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ māturasyaiva yācataḥ 02,042.021b*0401_06 dattaṃ mayā yācitaṃ ca tad vai pūrṇaṃ hi pārthivāḥ 02,042.021b*0401_07 adhunā mārayiṣyāmi paśyatāṃ vo mahīkṣitām 02,042.021b*0401_08 evam uktvā yaduśreṣṭhaś cedirājasya tatkṣaṇāt 02,042.021c vyapāharac chiraḥ kruddhaś cakreṇāmitrakarṣaṇaḥ 02,042.021e sa papāta mahābāhur vajrāhata ivācalaḥ 02,042.022a tataś cedipater dehāt tejo 'gryaṃ dadṛśur nṛpāḥ 02,042.022c utpatantaṃ mahārāja gaganād iva bhāskaram 02,042.023a tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam 02,042.023b*0402_01 stutyaṃ trailokyavandyaṃ tam astotāram ajaṃ vibhum 02,042.023c vavande tat tadā tejo viveśa ca narādhipa 02,042.024a tad adbhutam amanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ 02,042.024c yad viveśa mahābāhuṃ tat tejaḥ puruṣottamam 02,042.025a anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ 02,042.025c kṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā 02,042.026a tataḥ ke cin mahīpālā nābruvaṃs tatra kiṃ cana 02,042.026c atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam 02,042.027a hastair hastāgram apare pratyapīṣann amarṣitāḥ 02,042.027c apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ 02,042.028a rahas tu ke cid vārṣṇeyaṃ praśaśaṃsur narādhipāḥ 02,042.028c ke cid eva tu saṃrabdhā madhyasthās tv apare 'bhavan 02,042.028d*0403_01 ye devagandharvagaṇā rājāno bhuvi viśrutāḥ 02,042.028d*0403_02 te praṇāmaṃ hṛṣīkeśe prakurvanti mahātmani 02,042.028d*0403_03 ye tv āsuragaṇāt pakṣāt saṃbhūtāḥ kṣatriyā iha 02,042.028d*0403_04 te nindanti hṛṣīkeśaṃ durātmāno gatāyuṣaḥ 02,042.028d*0403_05 prājāpatyagaṇā ye tu madhyasthāś ca mahātmani 02,042.028d*0403_06 brahmarṣayaś ca siddhāś ca gandharvoragacāraṇāḥ 02,042.028d*0403_07 te vai stuvanti govindaṃ divyair maṅgaḷasaṃyutaiḥ 02,042.028d*0403_08 parasparaṃ ca nṛtyanti gītena vividhena ca 02,042.028d*0403_09 upatiṣṭhanti govindaṃ prītiyuktā mahātmani 02,042.029a prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ 02,042.029c brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ 02,042.029d*0404_01 śaśaṃsur nirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam 02,042.030a pāṇḍavas tv abravīd bhrātṝn satkāreṇa mahīpatim 02,042.030c damaghoṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mā ciram 02,042.030d*0405_01 kururājavacaḥ śrutvā bhrātaras te tvarānvitāḥ 02,042.030e tathā ca kṛtavantas te bhrātur vai śāsanaṃ tadā 02,042.031a cedīnām ādhipatye ca putram asya mahīpatim 02,042.031c abhyaṣiñcat tadā pārthaḥ saha tair vasudhādhipaiḥ 02,042.031d@029_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.031d@029_0001 tataḥ pravavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0002 śāntavighnārhaṇakṣobho maharṣigaṇasaṃkulaḥ 02,042.031d@029_0003 tasmin yajñe pravṛtte tu vāgvido hetuvādinaḥ 02,042.031d@029_0004 hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ 02,042.031d@029_0005 dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam 02,042.031d@029_0006 upendrasyeva vihitaṃ sahadevena bhārata 02,042.031d@029_0007 dadṛśus toraṇāny atra hematālamayāni ca 02,042.031d@029_0008 dīptabhāskaratulyāni pradīptānīva tejasā 02,042.031d@029_0009 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau 02,042.031d@029_0010 śayyāsanavihārāṃś ca subahūn vittasaṃbhṛtān 02,042.031d@029_0011 ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśāni samantataḥ 02,042.031d@029_0012 na te kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ 02,042.031d@029_0013 tadyajñe nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ 02,042.031d@029_0014 kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān 02,042.031d@029_0015 bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ svādu bhojyaṃ pṛthagvidham 02,042.031d@029_0016 aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahāsvanaḥ 02,042.031d@029_0017 dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti 02,042.031d@029_0018 evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ 02,042.031d@029_0019 odanānāṃ vikārāṇi svādūni vividhāni ca 02,042.031d@029_0020 subahūni ca bhakṣyāṇi peyāni madhurāṇi ca 02,042.031d@029_0021 dadur dvijānāṃ satataṃ rājapreṣyā mahādhvare 02,042.031d@029_0022 pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ tadā 02,042.031d@029_0023 sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho 'dhmāyata nityaśaḥ 02,042.031d@029_0024 muhur muhuḥ praṇādas tu tasya śaṅkhasya bhārata 02,042.031d@029_0025 uttamaṃ śaṅkhaśabdaṃ taṃ śrutvā vismayam āgatāḥ 02,042.031d@029_0026 evaṃ pravṛtte yajñe tu tuṣṭapuṣṭajanāyute 02,042.031d@029_0027 annasya bahavo rājann utsedhāḥ parvatopamāḥ 02,042.031d@029_0028 dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣāṃ ca hradāñ janāḥ 02,042.031d@029_0029 jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ 02,042.031d@029_0030 rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau 02,042.031d@029_0031 tatra rājasahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ 02,042.031d@029_0032 gṛhītvā dhanam ājagmus tasya rājño mahākratau 02,042.031d@029_0033 rājānaḥ sragviṇas tatra sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 02,042.031d@029_0034 tān paryaviviṣur viprāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,042.031d@029_0035 vividhāny annapānāni lehyāni vividhāni ca 02,042.031d@029_0036 teṣāṃ nṛpopabhogyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te 02,042.031d@029_0037 nānāvidhāni bhakṣyāṇi svādupuṣpaphalāni ca 02,042.031d@029_0038 gulāni svādukṣaudrāṇi dadus te brāhmaṇeṣv iha 02,042.031d@029_0039 etāni satataṃ bhuktvā tasmin yajñe dvijādayaḥ 02,042.031d@029_0040 parāṃ prītiṃ yayuḥ sarve modamānās tadā bhṛśam 02,042.031d@029_0041 evaṃ samuditaṃ sarvaṃ bahugodhanadhānyavat 02,042.031d@029_0042 yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,042.031d@029_0043 ṛtvijaś ca yathāśāstraṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,042.031d@029_0044 pāṇḍavasya yathākālaṃ juhuvuḥ sarvayājakāḥ 02,042.031d@029_0045 nirākrāmaṃś ca śāstrajñā vidhivat sarvaśikṣitāḥ 02,042.031d@029_0046 vyāsadhaumyādayaḥ sarve vidhivat ṣoḍaśartvijaḥ 02,042.031d@029_0047 svasvakarmāṇi cakrus te pāṇḍavasya mahākratau 02,042.031d@029_0048 nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyo nābahuśrutaḥ 02,042.031d@029_0049 nāvrato nānupādhyāyo na pāpo nākṣamo dvijaḥ 02,042.031d@029_0050 na tatra kṛpaṇaḥ kaś cid daridro na babhūva ha 02,042.031d@029_0051 kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānuṣaḥ 02,042.031d@029_0052 bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa sarvadā 02,042.031d@029_0053 sahadevo mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt 02,042.031d@029_0054 saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ 02,042.031d@029_0055 divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ 02,042.031d@029_0056 brāhmaṇā vedaśāstrajñāḥ kathāś cakruś ca sarvadā 02,042.031d@029_0057 remire ca kathānte tu sarve tasmin mahākratau 02,042.031d@029_0058 sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ 02,042.031d@029_0059 ābabhāse tadā kīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,042.031d@029_0060 tato vai hemayūpāṃś ca sarvaratnasamācitān 02,042.031d@029_0061 śobhārthaṃ kārayām āsa sahadevo mahādyutiḥ 02,042.031d@029_0062 dadṛśus toraṇān yatra hematālamayāni ca 02,042.031d@029_0063 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau 02,042.031d@029_0064 tālānāṃ toraṇair haimair dantair iva diśāgajaiḥ 02,042.031d@029_0065 dikṣu sarvāsu vinyastais tejobhir bhāskarair yathā 02,042.031d@029_0066 sakirīṭair nṛpaiś caiva śuśubhe tat sadas tadā 02,042.031d@029_0067 daivair anyaiś ca yakṣaiś ca uragair divyamānuṣaiḥ 02,042.031d@029_0068 vidyādharagaṇaiḥ kīrṇaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,042.031d@029_0069 sa rājasūyaḥ śuśubhe dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0070 gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ 02,042.031d@029_0071 sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ 02,042.031d@029_0072 nāradaś ca jagau tatra tumburuś ca mahādyutiḥ 02,042.031d@029_0073 viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ 02,042.031d@029_0074 ramayanti sma tān sarvān yajñakarmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0075 tatra cāpsarasaḥ sarvāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ 02,042.031d@029_0076 nanṛtuś ca jaguś cātra nityaṃ karmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0077 itihāsapurāṇāni ākhyānāni ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0078 ūcur vai śabdaśāstrajñā nityaṃ karmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0079 bheryaś ca murajāś caiva ḍuṇḍukā gomukhāś ca ye 02,042.031d@029_0080 śṛṅgavaṃśāmbujāś caiva śrūyante sma sahasraśaḥ 02,042.031d@029_0081 loke 'smin sarvaviprāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0082 sarve mlecchāḥ sarvavarṇāḥ sādimadhyāntajās tathā 02,042.031d@029_0083 nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ 02,042.031d@029_0084 paryāpta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,042.031d@029_0085 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaḥ sasuyodhanāḥ 02,042.031d@029_0086 vṛṣṇayaś ca samagrāś ca pāñcālāś cāpi sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0087 yathārhaṃ sarvakarmāṇi cakrur dāsā iva kratau 02,042.031d@029_0088 evaṃ pravṛtto yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0089 śuśubhe ca mahābāho somasyeva kratur yathā 02,042.031d@029_0090 vastrāṇi kambalāṃś caiva prāvārāṃś caiva sarvadā 02,042.031d@029_0091 niṣkahemajabhāṇḍāni bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0092 pradadau tatra satataṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.031d@029_0093 yāni tatra mahīpebhyo labdhavān dhanam uttamam 02,042.031d@029_0094 tāni ratnāni sarvāṇi viprāṇāṃ pradadau tadā 02,042.032a tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamṛddhimān 02,042.032c yūnāṃ prītikaro rājan saṃbabhau vipulaujasaḥ 02,042.033a śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān 02,042.033c annavān bahubhakṣyaś ca keśavena surakṣitaḥ 02,042.034a samāpayām āsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,042.034c taṃ tu yajñaṃ mahābāhur ā samāpter janārdanaḥ 02,042.034e rarakṣa bhagavāñ śauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ 02,042.034f*0406_01 kotīsahasraṃ pradadau brāhmaṇānāṃ mahātmanām 02,042.034f*0406_02 na kariṣyati tal loke kaś cid anyo mahīpatiḥ 02,042.034f*0406_03 yājakāḥ sarvakāmaiś ca satataṃ tatṛpur dhanaiḥ 02,042.034f*0406_04 tataś cāvabhṛthaḥ snātaḥ sa rājā pāṇḍunandanaḥ 02,042.034f*0406_05 vyāsaṃ dhaumyaṃ ca prayato nāradaṃ ca mahāmatim 02,042.034f*0406_06 sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 02,042.034f*0406_07 yājñavalkyaṃ kaṭhaṃ caiva kalāpaṃ ca mahaujasam 02,042.034f*0406_08 sarvāṃś ca viprapravarān pūjayām āsa satkṛtān 02,042.034f*0406_09 yuṣmatprabhāvāt prāpto 'yaṃ rājasūyo mahākratuḥ 02,042.034f*0406_10 janārdanaprabhāvāc ca saṃpūrṇo me manorathaḥ 02,042.034f*0406_11 atha yajñaṃ samāpyānte pūjayām āsa mādhavam 02,042.034f*0406_12 baladevaṃ ca deveśaṃ bhīṣmādyāṃś ca kurūttamān 02,042.035a tatas tv avabhṛthasnātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,042.035c samastaṃ pārthivaṃ kṣatram abhigamyedam abravīt 02,042.036a diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavān vibho 02,042.036c ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā 02,042.036e karmaṇaitena rājendra dharmaś ca sumahān kṛtaḥ 02,042.037a āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ 02,042.037c svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmas tad anujñātum arhasi 02,042.038a śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.038c yathārhaṃ pūjya nṛpatīn bhrātṝn sarvān uvāca ha 02,042.039a rājānaḥ sarva evaite prītyāsmān samupāgatāḥ 02,042.039c prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi mām āpṛcchya paraṃtapāḥ 02,042.039e te 'nuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān 02,042.040a bhrātur vacanam ājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 02,042.040c yathārhaṃ nṛpamukhyāṃs tān ekaikaṃ samanuvrajan 02,042.041a virāṭam anvayāt tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 02,042.041c dhanaṃjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ 02,042.042a bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ 02,042.042a*0407_01 **** **** viduraṃ ca mahāmatim 02,042.042a*0407_02 saṃjayaṃ ca mahātmānaṃ 02,042.042b*0408_01 droṇaṃ droṇāyaniṃ caiva sāmātyaṃ sasuhṛdgaṇam 02,042.042c droṇaṃ ca sasutaṃ vīraṃ sahadevo mahārathaḥ 02,042.043a nakulaḥ subalaṃ rājan sahaputraṃ samanvayāt 02,042.043b*0409_01 śalyaṃ tu sasutaṃ vīraṃ satyakaḥ paravīrahā 02,042.043b*0409_02 bhagadattaṃ ca rājānaṃ kausalyaṃ ca bṛhadbalam 02,042.043b*0410_01 bhīṣmakaṃ saha putreṇa mātulaṃ ca mahāmatim 02,042.043b*0410_02 dākṣiṇātyāṃś ca sarvāṃś ca haiḍimbaḥ samanuvrajat 02,042.043c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyān mahīpatīn 02,042.044a anvagacchaṃs tathaivānyān kṣatriyān kṣatriyarṣabhāḥ 02,042.044c evaṃ saṃpūjitās te vai jagmur viprāś ca sarvaśaḥ 02,042.045a gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha 02,042.045c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān 02,042.045d*0411_01 kṛtārthaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā siṃhāsanagataṃ nṛpam 02,042.045d*0411_02 rocamānaṃ mahendrābhaṃ vāsudevo 'bravīd balī 02,042.046a āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana 02,042.046c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavān asi 02,042.047a tam uvācaivam uktas tu dharmarāṇ madhusūdanam 02,042.047c tava prasādād govinda prāptavān asmi vai kratum 02,042.048a samastaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ tvatprasādād vaśānugam 02,042.048c upādāya baliṃ mukhyaṃ mām eva samupasthitam 02,042.048d*0412_01 kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitarate 'nagha 02,042.049a na vayaṃ tvām ṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃ cana 02,042.049c avaśyaṃ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī 02,042.050a evam uktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān 02,042.050c abhigamyābravīt prītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ 02,042.051a sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrās te 'dya pitṛṣvasaḥ 02,042.051c siddhārthā vasumantaś ca sā tvaṃ prītim avāpnuhi 02,042.052a anujñātas tvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantum utsahe 02,042.052b*0413_01 evam uktvā tataḥ śaurir bhaginīṃ vai pitus tadā 02,042.052c subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ 02,042.053a niṣkramyāntaḥpurāc caiva yudhiṣṭhirasahāyavān 02,042.053c snātaś ca kṛtajapyaś ca brāhmaṇān svasti vācya ca 02,042.054a tato meghavaraprakhyaṃ syandanaṃ vai sukalpitam 02,042.054c yojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ 02,042.055a upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam 02,042.055b*0414_01 yudhiṣṭhirakirīṭibhyāṃ dattahasto yayau rathe 02,042.055c pradakṣiṇam upāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ 02,042.055e prayayau puṇḍarīkākṣas tato dvāravatīṃ purīm 02,042.055f*0415_01 sātyakiḥ kṛtavarmā ca ratham āruhya satvarau 02,042.055f*0415_02 vījayām āsatus tatra cāmarābhyāṃ hariṃ tadā 02,042.055f*0415_03 baladevaś ca deveśo yādavāś ca sahasraśaḥ 02,042.055f*0415_04 prayayū rājavat sarve dharmaputreṇa pūjitāḥ 02,042.055f*0415_05 tataḥ sa saṃmataṃ rājā hitvā sauvarṇam āsanam 02,042.056a taṃ padbhyām anuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.056c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān vāsudevaṃ mahābalam 02,042.056d*0416_01 kāryamānuṣarūpaṃ vai viṣṇuṃ sarvaguruṃ prabhum 02,042.056d*0417_01 vāyor dūtanaraprakhyagatiṃ kurvāṇam agrataḥ 02,042.057a tato muhūrtaṃ saṃgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ 02,042.057c abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,042.058a apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāṃ pate 02,042.058c parjanyam iva bhūtāni mahādrumam ivāṇḍajāḥ 02,042.058e bāndhavās tvopajīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ 02,042.059a kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavau 02,042.059c anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhān prati 02,042.060a gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa 02,042.060b*0418_01 yudhiṣṭhiro mahārājaḥ praviveśa puraṃ tataḥ 02,042.060c eko duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 02,042.060d*0419_01 sūtaputraś ca rādheyaḥ saha duḥśāsanādibhiḥ 02,042.060d*0419_02 sarvakāmaguṇopetair arcyamānās tu bhārata 02,042.060e tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyām ūṣatus tau nararṣabhau 02,042.060f@030_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0001 samāpte rājasūye tu kratuśreṣṭhe sudurlabhe 02,042.060f@030_0002 śiṣyaiḥ parivṛto vyāsaḥ purastāt samapadyata 02,042.060f@030_0003 so 'bhyayād āsanāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,042.060f@030_0004 pādyenāsanadānena pitāmaham apūjayat 02,042.060f@030_0005 athopaviśya bhagavān kāñcane paramāsane 02,042.060f@030_0006 āsyatām iti covāca dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,042.060f@030_0007 athopaviṣṭaṃ rājānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 02,042.060f@030_0008 uvāca bhagavān vyāsas tattadvākyaviśāradaḥ 02,042.060f@030_0009 diṣṭyā vardhasi kaunteya sāmrājyaṃ prāpya durlabham 02,042.060f@030_0010 vardhitāḥ kuravaḥ sarve tvayā kurukulodvaha 02,042.060f@030_0011 āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi pūjito 'smi viśāṃ pate 02,042.060f@030_0012 evam uktaḥ sa kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0013 abhivādyopasaṃgṛhya pitāmaham athābravīt 02,042.060f@030_0013 yudhiṣṭhira uvāca 02,042.060f@030_0014 saṃśayo dvipadāṃ śreṣṭha mamotpannaḥ sudurlabhaḥ 02,042.060f@030_0015 tasya nānyo 'sti vaktā vai tvām ṛte dvijapuṃgava 02,042.060f@030_0016 utpātāṃs trividhān prāha nārado bhagavān ṛṣiḥ 02,042.060f@030_0017 divyāṃś caivāntarikṣāṃś ca pārthivāṃś ca pitāmaha 02,042.060f@030_0018 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0018 api caidyasya patanāc channam autpātikaṃ mahat 02,042.060f@030_0019 rājñas tu vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ 02,042.060f@030_0020 kṛṣṇadvaipāyano vyāsa idaṃ vacanam abravīt 02,042.060f@030_0021 trayodaśa samā rājann utpātānāṃ phalaṃ mahat 02,042.060f@030_0022 sarvakṣatravināśāya bhaviṣyati viśāṃ pate 02,042.060f@030_0023 tvām ekaṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālena bharatarṣabha 02,042.060f@030_0024 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ yāsyati bhārata 02,042.060f@030_0025 duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 02,042.060f@030_0026 svapne drakṣyasi rājendra kṣapānte tvaṃ vṛṣadhvajam 02,042.060f@030_0027 nīlakaṇṭhaṃ bhavaṃ sthāṇuṃ kāpāliṃ tripurāntakam 02,042.060f@030_0028 ugraṃ rudraṃ paśupatiṃ mahādevam umāpatim 02,042.060f@030_0029 haraṃ śarvaṃ vṛṣaṃ śūliṃ pinākiṃ kṛttivāsasam 02,042.060f@030_0030 kailāsakūṭapratime vṛṣabhe 'vasthitaṃ śivam 02,042.060f@030_0031 nirīkṣamāṇaṃ satataṃ pitṛrājāśritāṃ diśam 02,042.060f@030_0032 evam īdṛśakaṃ svapnaṃ drakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate 02,042.060f@030_0033 mā tatkṛte hy anudhyāhi kālo hi duratikramaḥ 02,042.060f@030_0034 svasti te 'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ parvataṃ prati 02,042.060f@030_0035 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0035 apramattaḥ sthito dāntaḥ pṛthivīṃ paripālaya 02,042.060f@030_0036 evam uktvā sa bhagavān kailāsaṃ parvataṃ yayau 02,042.060f@030_0037 kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ saha śiṣyaiḥ śrutānugaiḥ 02,042.060f@030_0038 gate pitāmahe rājā cintāśokasamanvitaḥ 02,042.060f@030_0039 niḥśvasann uṣṇam asakṛt tam evārthaṃ vicintayan 02,042.060f@030_0040 kathaṃ tu daivaṃ śakyeta pauruṣeṇa prabādhitum 02,042.060f@030_0041 avaśyam eva bhavitā yad uktaṃ paramarṣiṇā 02,042.060f@030_0042 tato 'bravīn mahātejāḥ sarvān bhrātṝn yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0043 śrutaṃ vai puruṣavyāghrā yan māṃ dvaipāyano 'bravīt 02,042.060f@030_0044 tadā tadvacanaṃ śrutvā maraṇe niścitā matiḥ 02,042.060f@030_0045 sarvakṣatrasya nidhane yady ahaṃ hetur īpsitaḥ 02,042.060f@030_0046 kālena nirmitas tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ 02,042.060f@030_0047 evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ phālgunaḥ pratyabhāṣata 02,042.060f@030_0048 mā rājan kaśmalaṃ ghoraṃ prāviśo buddhināśanam 02,042.060f@030_0049 saṃpradhārya mahārāja yat kṣamaṃ tat samācara 02,042.060f@030_0050 tato 'bravīt satyadhṛtir bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0051 dvaipāyanasya vacanaṃ tatraiva samacintayan 02,042.060f@030_0052 adya prabhṛti bhadraṃ vaḥ pratijñāṃ me nibodhata 02,042.060f@030_0053 trayodaśa samās tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ 02,042.060f@030_0054 na pravakṣyāmi paruṣaṃ bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān 02,042.060f@030_0055 sthito nideśe jñātīnāṃ yokṣye tat samudāharan 02,042.060f@030_0056 evaṃ me vartamānasya svasuteṣv itareṣu ca 02,042.060f@030_0057 bhedo na bhavitā loke bhedamūlo hi vigrahaḥ 02,042.060f@030_0058 vigrahaṃ dūrato rakṣan priyāṇy eva samācaran 02,042.060f@030_0059 vācyatāṃ na gamiṣyāmi lokeṣu manujarṣabhāḥ 02,042.060f@030_0060 bhrātur jyeṣṭhasya vacanaṃ pāṇḍavāḥ saṃniśamya tat 02,042.060f@030_0061 tam eva samavartanta dharmarājahite ratāḥ 02,042.060f@030_0062 saṃsatsu samayaṃ kṛtvā dharmarāḍ bhrātṛbhiḥ saha 02,042.060f@030_0063 pitṝṃs tarpya yathānyāyaṃ devatāś ca viśāṃ pate 02,042.060f@030_0064 kṛtamaṅgalakalyāṇo bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,042.060f@030_0065 gateṣu kṣatriyendreṣu sarveṣu bharatarṣabha 02,042.060f@030_0066 yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyaḥ praviveśa purottamam 02,042.060f@030_0067 duryodhano mahārāja śakuniś cāpi saubalaḥ 02,042.060f@030_0068 sabhāyāṃ ramaṇīyāyāṃ tatraivāste narādhipa 02,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,043.001a vasan duryodhanas tasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabha 02,043.001c śanair dadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha 02,043.002a tasyāṃ divyān abhiprāyān dadarśa kurunandanaḥ 02,043.002c na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye 02,043.003a sa kadā cit sabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 02,043.003c sphāṭikaṃ talam āsādya jalam ity abhiśaṅkayā 02,043.004a svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavān buddhimohitaḥ 02,043.004b*0420_01 tatrāpy enaṃ jano dṛṣṭvā jahasuḥ pāṇḍavās tadā 02,043.004c durmanā vimukhaś caiva paricakrāma tāṃ sabhām 02,043.004d*0421_01 tataḥ sthale nipatito durmanā vrīḍito nṛpaḥ 02,043.005a tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitām 02,043.005c vāpīṃ matvā sthalam iti savāsāḥ prāpataj jale 02,043.006a jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃkarā jahasur bhṛśam 02,043.006c vāsāṃsi ca śubhāny asmai pradadū rājaśāsanāt 02,043.006d*0422_01 jahāsa jahasuś caiva kiṃkarāś ca suyodhanam 02,043.007a tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ 02,043.007c arjunaś ca yamau cobhau sarve te prāhasaṃs tadā 02,043.007d*0423_01 tato 'nyasmin sabhoddeśe punar duryodhano nṛpaḥ 02,043.008a nāmarṣayat tatas teṣām avahāsam amarṣaṇaḥ 02,043.008c ākāraṃ rakṣamāṇas tu na sa tān samudaikṣata 02,043.009a punar vasanam utkṣipya pratariṣyann iva sthalam 02,043.009c āruroha tataḥ sarve jahasus te punar janāḥ 02,043.009d*0424_01 dvāraṃ tu pihitākāraṃ sphāṭikaṃ prekṣya bhūmipaḥ 02,043.009d*0424_02 praviśann āhato mūrdhni vyāghūrṇita iva sthitaḥ 02,043.009d*0424_03 tādṛkṣam aparaṃ dvāraṃ sphāṭikorukapāṭakam 02,043.009d*0424_04 vighaṭṭayan karābhyāṃ tu niṣkramyāgre papāta ha 02,043.010a dvāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanat 02,043.010c saṃvṛtaṃ ceti manvāno dvāradeśād upāramat 02,043.011a evaṃ pralambhān vividhān prāpya tatra viśāṃ pate 02,043.011c pāṇḍaveyābhyanujñātas tato duryodhano nṛpaḥ 02,043.012a aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau 02,043.012c prekṣya tām adbhutām ṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam 02,043.013a pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥ 02,043.013c duryodhanasya nṛpateḥ pāpā matir ajāyata 02,043.013d*0425_01 natuṣṭo dharmarājasya yajñam āsādya taṃ tadā 02,043.013d*0425_02 jagāma svagṛhaṃ tv anyān ṛte duryodhano nṛpaḥ 02,043.013d*0425_03 dṛṣṭvā yajñavibhūtiṃ tāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām 02,043.013d*0425_04 paśyato duḥkhadīnasya pāpā matir ajāyata 02,043.014a pārthān sumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃś ca vaśānugān 02,043.014c kṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokam ākumāraṃ kurūdvaha 02,043.015a mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanām 02,043.015c duryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata 02,043.016a sa tu gacchann anekāgraḥ sabhām evānucintayan 02,043.016c śriyaṃ ca tām anupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ 02,043.017a pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanas tadā 02,043.017c nābhyabhāṣat subalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ 02,043.018a anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata 02,043.018c duryodhana kutomūlaṃ niḥśvasann iva gacchasi 02,043.019 duryodhana uvāca 02,043.019a dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugām 02,043.019b*0426_01 devarṣiyakṣagandharvās tatrāgacchanti nityaśaḥ 02,043.019b*0426_02 kṛṣṇas tu durmanās teṣāṃ vivardhayati saṃpadaḥ 02,043.019b*0426_03 āturās tatra nīyante vyavahāravacodhikāḥ 02,043.019b*0426_04 gandhānāṃ nātra gacchanti vikretāro mahāprabhāḥ 02,043.019b*0426_05 kharoṣṭrāśvājakhaḍgānāṃ vikretāras tathā nṛpāḥ 02,043.019b*0426_06 loke 'smin kauravaḥ śabdas tatraiva parivartate 02,043.019b*0426_07 hariprasthapuradvāraṃ sadā tu nibiḍīkṛtam 02,043.019b*0426_08 rathahastyaśvayānānāṃ rohaṇena sadā nṛṇām 02,043.019c jitām astrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ 02,043.020a taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula 02,043.020c yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyute 02,043.021a amarṣeṇa susaṃpūrṇo dahyamāno divāniśam 02,043.021c śuciśukrāgame kāle śuṣye toyam ivālpakam 02,043.022a paśya sātvatamukhyena śiśupālaṃ nipātitam 02,043.022c na ca tatra pumān āsīt kaś cit tasya padānugaḥ 02,043.023a dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā 02,043.023c kṣāntavanto 'parādhaṃ taṃ ko hi taṃ kṣantum arhati 02,043.024a vāsudevena tat karma tathāyuktaṃ mahat kṛtam 02,043.024c siddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ pratāpena mahātmanām 02,043.025a tathā hi ratnāny ādāya vividhāni nṛpā nṛpam 02,043.025c upatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ 02,043.026a śriyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā jvalantīm iva pāṇḍave 02,043.026c amarṣavaśam āpanno dahye 'ham atathocitaḥ 02,043.026d*0427_01 evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā tato vacanam abravīt 02,043.026d*0427_02 punar gāndhāranṛpatiṃ dahyamāna ivāgninā 02,043.027a vahnim eva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam 02,043.027c apo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum 02,043.028a ko hi nāma pumāṃl loke marṣayiṣyati sattvavān 02,043.028c sapatnān ṛdhyato dṛṣṭvā hānim ātmana eva ca 02,043.029a so 'haṃ na strī na cāpy astrī na pumān nāpumān api 02,043.029c yo 'haṃ tāṃ marṣayāmy adya tādṛśīṃ śriyam āgatām 02,043.030a īśvaratvaṃ pṛthivyāś ca vasumattāṃ ca tādṛśīm 02,043.030c yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃjvaret 02,043.031a aśaktaś caika evāhaṃ tām āhartuṃ nṛpaśriyam 02,043.031c sahāyāṃś ca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye 02,043.032a daivam eva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 02,043.032c dṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śriyaṃ tām āhṛtāṃ tathā 02,043.033a kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala 02,043.033c tac ca sarvam atikramya sa vṛddho 'psv iva paṅkajam 02,043.034a tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 02,043.034c dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ 02,043.035a so 'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhām 02,043.035c rakṣibhiś cāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā 02,043.036a sa mām abhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitam 02,043.036c amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya 02,044.001 śakunir uvāca 02,044.001a duryodhana na te 'marṣaḥ kāryaḥ prati yudhiṣṭhiram 02,044.001c bhāgadheyāni hi svāni pāṇḍavā bhuñjate sadā 02,044.001d*0428_01 vidhānaṃ vividhākāraṃ paraṃ teṣāṃ vidhānataḥ 02,044.002a anekair abhyupāyaiś ca tvayārabdhāḥ purāsakṛt 02,044.002b*0429_01 ārabdhāpi mahārāja punaḥ punar ariṃdama 02,044.002b*0430_01 utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu 02,044.002c vimuktāś ca naravyāghrā bhāgadheyapuraskṛtāḥ 02,044.003a tair labdhā draupadī bhāryā drupadaś ca sutaiḥ saha 02,044.003c sahāyaḥ pṛthivīlābhe vāsudevaś ca vīryavān 02,044.003d*0431_01 ajitaḥ so 'pi sarvair hi sadevāsuramānuṣaiḥ 02,044.003d*0431_02 tattejasā pravṛddho 'sau tatra kā paridevanā 02,044.004a labdhaś ca nābhibhūto 'rthaḥ pitryo 'ṃśaḥ pṛthivīpate 02,044.004c vivṛddhas tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā 02,044.005a dhanaṃjayena gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī 02,044.005c labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam 02,044.006a tena kārmukamukhyena bāhuvīryeṇa cātmanaḥ 02,044.006c kṛtā vaśe mahīpālās tatra kā paridevanā 02,044.007a agnidāhān mayaṃ cāpi mokṣayitvā sa dānavam 02,044.007c sabhāṃ tāṃ kārayām āsa savyasācī paraṃtapaḥ 02,044.008a tena caiva mayenoktāḥ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,044.008c vahanti tāṃ sabhāṃ bhīmās tatra kā paridevanā 02,044.009a yac cāsahāyatāṃ rājann uktavān asi bhārata 02,044.009c tan mithyā bhrātaro hīme sahāyās te mahārathāḥ 02,044.010a droṇas tava maheṣvāsaḥ saha putreṇa dhīmatā 02,044.010c sūtaputraś ca rādheyo gautamaś ca mahārathaḥ 02,044.010d*0432_01 sa ekaḥ samare sarvān pāṇḍavān sahasomakān 02,044.010d*0432_02 vijeṣyati mahābāhuḥ kiṃ sahāyaiḥ kariṣyasi 02,044.010d*0432_03 bhīṣmaś ca puruṣavyāghro gautamaś ca mahārathaḥ 02,044.010d*0432_04 jayadrathaś ca balavān kṛtāstro dṛḍhadhanvakaḥ 02,044.011a ahaṃ ca saha sodaryaiḥ saumadattiś ca vīryavān 02,044.011c etais tvaṃ sahitaḥ sarvair jaya kṛtsnāṃ vasuṃdharām 02,044.012 duryodhana uvāca 02,044.012a tvayā ca sahito rājann etaiś cānyair mahārathaiḥ 02,044.012c etān eva vijeṣyāmi yadi tvam anumanyase 02,044.013a eteṣu vijiteṣv adya bhaviṣyati mahī mama 02,044.013c sarve ca pṛthivīpālāḥ sabhā sā ca mahādhanā 02,044.014 śakunir uvāca 02,044.014a dhanaṃjayo vāsudevo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ 02,044.014c nakulaḥ sahadevaś ca drupadaś ca sahātmajaiḥ 02,044.015a naite yudhi balāj jetuṃ śakyāḥ suragaṇair api 02,044.015c mahārathā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 02,044.016a ahaṃ tu tad vijānāmi vijetuṃ yena śakyate 02,044.016c yudhiṣṭhiraṃ svayaṃ rājaṃs tan nibodha juṣasva ca 02,044.016d*0433_01 śakuner vacanaṃ śrutvā kururājas tam abravīt 02,044.017 duryodhana uvāca 02,044.017a apramādena suhṛdām anyeṣāṃ ca mahātmanām 02,044.017c yadi śakyā vijetuṃ te tan mamācakṣva mātula 02,044.018 śakunir uvāca 02,044.018a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum 02,044.018c samāhūtaś ca rājendro na śakṣyati nivartitum 02,044.018d*0434_01 kapaṭe vijayaṃ śakyam anyathā jetum akṣamaḥ 02,044.019a devane kuśalaś cāhaṃ na me 'sti sadṛśo bhuvi 02,044.019c triṣu lokeṣu kaunteyaṃ taṃ tvaṃ dyūte samāhvaya 02,044.020a tasyākṣakuśalo rājann ādāsye 'ham asaṃśayam 02,044.020c rājyaṃ śriyaṃ ca tāṃ dīptāṃ tvadarthaṃ puruṣarṣabha 02,044.021a idaṃ tu sarvaṃ tvaṃ rājñe duryodhana nivedaya 02,044.021c anujñātas tu te pitrā vijeṣye taṃ na saṃśayaḥ 02,044.022 duryodhana uvāca 02,044.022a tvam eva kurumukhyāya dhṛtarāṣṭrāya saubala 02,044.022c nivedaya yathānyāyaṃ nāhaṃ śakṣye niśaṃsitum 02,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.001a anubhūya tu rājñas taṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,045.001c yudhiṣṭhirasya nṛpater gāndhārīputrasaṃyutaḥ 02,045.001d*0435_01 viveśa hastinapuraṃ duryodhanamatena saḥ 02,045.001d*0435_02 bāḍham ity eva śakunir dṛḍhaṃ hṛdi cakāra ha 02,045.001d*0435_03 asvasthatāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrasya pāpakṛt 02,045.001d*0435_04 pāpaḥ pāpātmanā tena sametya pṛthivīkṣitām 02,045.001d*0435_05 bhāratānāṃ ca duṣṭātmā kṣayāya hi nṛpakṣayam 02,045.002a priyakṛn matam ājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat 02,045.002b*0436_01 vaiśasaṃ sarvalokasya hṛdi kṛtvā sudurmatiḥ 02,045.002b*0436_02 daivena vidhinā caiva coditaḥ krūrakarmakṛt 02,045.002c prajñācakṣuṣam āsīnaṃ śakuniḥ saubalas tadā 02,045.003a duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 02,045.003c upagamya mahāprājñaṃ śakunir vākyam abravīt 02,045.004a duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.004c dīnaś cintāparaś caiva tad viddhi bharatarṣabha 02,045.005a na vai parīkṣase samyag asahyaṃ śatrusaṃbhavam 02,045.005c jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase 02,045.005d*0437_01 evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 02,045.005d*0437_02 duryodhanaṃ samāhūya idaṃ vacanam abravīt 02,045.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.006a duryodhana kutomūlaṃ bhṛśam ārto 'si putraka 02,045.006c śrotavyaś cen mayā so 'rtho brūhi me kurunandana 02,045.007a ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam 02,045.007c cintayaṃś ca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam 02,045.008a aiśvaryaṃ hi mahat putra tvayi sarvaṃ samarpitam 02,045.008c bhrātaraḥ suhṛdaś caiva nācaranti tavāpriyam 02,045.008d*0438_01 tvaddattaṃ caiva bhuñjāmo gāndhārī cāham eva ca 02,045.009a ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam 02,045.009c ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.010a śayanāni mahārhāṇi yoṣitaś ca manoramāḥ 02,045.010c guṇavanti ca veśmāni vihārāś ca yathāsukham 02,045.011a devānām iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ 02,045.011c sa dīna iva durdharṣaḥ kasmāc chocasi putraka 02,045.011d@031_0001 mātrā pitrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam 02,045.011d@031_0002 prāptas tvam asi tat tāta nikhilāṃ naḥ kulaśriyam 02,045.011d@031_0003 upasthitaḥ sarvakāmais tridive vāsavo yathā 02,045.011d@031_0004 vividhair annapānaiś ca pravaraiḥ kiṃ nu śocasi 02,045.011d@031_0005 adhītavān kṛtavidyaḥ priyo me lāḷito gṛhe 02,045.011d@031_0006 niruktaṃ nigamaṃ chandaḥ saṣaḍaṅgārthaśāstravān 02,045.011d@031_0007 adhītaḥ kṛtavidyas tvam aṣṭavyākaraṇaiḥ kṛpāt 02,045.011d@031_0008 halāyudhāt kṛpād droṇād astravidyāṃ tv adhītavān 02,045.011d@031_0009 bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye kiṃ nu śocasi putraka 02,045.011d@031_0010 pṛthagjanair atulyaṃ yad aśanācchādanaṃ bahu 02,045.011d@031_0011 prabhus tvaṃ bhuñjase putra saṃstutaḥ sūtamāgadhaiḥ 02,045.011d@031_0012 tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham 02,045.011d@031_0013 loke 'smiñ jyeṣṭhabhāgyo 'nyas tan mamācakṣva putraka 02,045.011d@031_0013 vaiśaṃpāyanaḥ 02,045.011d@031_0014 tasya tad vacanaṃ śrutvā mandaḥ krodhavaśānugaḥ 02,045.011d@031_0015 pitaraṃ pratyuvācedaṃ svāṃ matiṃ saṃprakāśayan 02,045.012 duryodhana uvāca 02,045.012a aśnāmy ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣas tathā 02,045.012c amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣan kālaparyayam 02,045.013a amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ 02,045.013c kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate 02,045.014a saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaś ca bhārata 02,045.014c anukrośabhaye cobhe yair vṛto nāśnute mahat 02,045.015a na mām avati tad bhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire 02,045.015c jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama 02,045.016a sapatnān ṛdhyato ''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca 02,045.016c adṛśyām api kaunteye sthitāṃ paśyann ivodyatām 02,045.016e tasmād ahaṃ vivarṇaś ca dīnaś ca hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.017a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 02,045.017c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 02,045.018a daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnam uttamam 02,045.018c bhuñjate rukmapātrībhir yudhiṣṭhiraniveśane 02,045.018d*0439_01 śatror ṛddhiviśeṣeṇa virūpo 'nnavivarjitaḥ 02,045.019a kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca 02,045.019c kāmbojaḥ prāhiṇot tasmai parārdhyān api kambalān 02,045.020a rathayoṣidgavāśvasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,045.020c triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicaranty uta 02,045.020d*0440_01 rājāno balim ādāya sametā hi nṛpakṣaye 02,045.021a pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate 02,045.021c āharan kratumukhye 'smin kuntīputrāya bhūriśaḥ 02,045.022a na kva cid dhi mayā dṛṣṭas tādṛśo naiva ca śrutaḥ 02,045.022c yādṛg dhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 02,045.022d*0441_01 asatyaṃ ced idaṃ sarvaṃ saṃjayaṃ praṣṭum arhasi 02,045.023a aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatror ahaṃ nṛpa 02,045.023c śarma naivādhigacchāmi cintayāno 'niśaṃ vibho 02,045.024a brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ 02,045.024c traikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,045.025a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān 02,045.025c evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ 02,045.026a yan naiva madhu śakrāya dhārayanty amarastriyaḥ 02,045.026c tad asmai kāṃsyam āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ 02,045.027a śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam 02,045.027b*0442_01 śaṅkhapravaram ādāya vāsudevo 'bhiṣiktavān 02,045.027c dṛṣṭvā ca mama tat sarvaṃ jvararūpam ivābhavat 02,045.028a gṛhītvā tat tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau 02,045.028c tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha 02,045.028d*0443_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ 02,045.028d*0443_02 diśo yayur jalārthaṃ te varjayitvottarāṃ diśam 02,045.029a uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ 02,045.029b*0444_01 tatra gatvārjuno daṇḍam ājahārāmitaṃ dhanam 02,045.029b@032_0001 kṛtāṃ baindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām 02,045.029b@032_0002 apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata 02,045.029b@032_0003 utkarṣantaṃ ca vai vāsaḥ prāhasan māṃ vṛkodaraḥ 02,045.029b@032_0004 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha 02,045.029b@032_0005 pitror arthe viśeṣeṇa prāvṛṇvaṃ tatra jīvitam 02,045.029b@032_0006 tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ ghātayeyaṃ vṛkodaram 02,045.029b@032_0007 sapatnenāpahāso hi sa māṃ dahati bhārata 02,045.029b@032_0008 tatra sphāṭikatoyāṃ hi sphāṭikāmbujaśobhitām 02,045.029b@032_0009 sabhāṃ puṣkariṇīṃ matvā patito 'smi narādhipa 02,045.029b@032_0010 tatra mām ahasad bhīmaḥ saha pārthena sasvaram 02,045.029b@032_0011 draupadī ca saha strībhiḥ pātayantī mano mama 02,045.029b@032_0012 klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ 02,045.029b@032_0013 dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama 02,045.029b@032_0014 astambhā iva tiṣṭhanti stambhāḥ śatasahasraśaḥ 02,045.029b@032_0015 so 'haṃ tatrāhato rājan sphaṭikābhyantare vibho 02,045.029b@032_0016 chāyāḥ stambhā ivātiṣṭhañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,045.029b@032_0017 advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā 02,045.029b@032_0018 abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ 02,045.029b@032_0019 āmṛśan niyataṃ dṛṣṭvā mārgāntaram upāviśam 02,045.029b@032_0020 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa 02,045.029b@032_0021 idaṃ dvāram idaṃ rājan na dvāram iti māṃ prati 02,045.029b@032_0022 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ 02,045.029b@032_0023 sarvaṃ hāsyakaraṃ teṣāṃ sadasyānāṃ nararṣabha 02,045.029b@032_0024 na śrutāni na dṛṣṭāni yāni ratnāni me kva cit 02,045.029b@032_0025 tāni me tatra dṛṣṭāni tena tapto 'smi duḥkhitaḥ 02,045.029b@032_0026 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim 02,045.029b@032_0027 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 02,045.029c idaṃ cādbhutam atrāsīt tan me nigadataḥ śṛṇu 02,045.030a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām 02,045.030c sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho dhmāyati nityaśaḥ 02,045.031a muhur muhuḥ praṇadatas tasya śaṅkhasya bhārata 02,045.031c uttamaṃ śabdam aśrauṣaṃ tato romāṇi me 'hṛṣan 02,045.032a pārthivair bahubhiḥ kīrṇam upasthānaṃ didṛkṣubhiḥ 02,045.032b*0445_01 aśobhata mahārāja nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,045.032c sarvaratnāny upādāya pārthivā vai janeśvara 02,045.033a yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 02,045.033c vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ 02,045.034a na sā śrīr devarājasya yamasya varuṇasya vā 02,045.034c guhyakādhipater vāpi yā śrī rājan yudhiṣṭhire 02,045.034c*0446_01 **** **** svayaṃ viṣṇor api prabho 02,045.034c*0446_02 rākṣasādhipater vāpi 02,045.035a tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikām aham 02,045.035c śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā 02,045.035d*0447_01 aprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ śamo mama na vidyate 02,045.035d*0447_02 avāpsye vā śriyaṃ bāṇaiḥ śayiṣye vā hataḥ paraiḥ 02,045.035d*0447_03 atādṛśasya me kiṃ nu jīvitena paraṃtapa 02,045.035d*0447_04 vardhante pāṇḍavā rājan vayaṃ hi sthitavṛddhayaḥ 02,045.036 śakunir uvāca 02,045.036a yām etām uttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavān asi pāṇḍave 02,045.036c tasyāḥ prāptāv upāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama 02,045.037a aham akṣeṣv abhijñātaḥ pṛthivyām api bhārata 02,045.037c hṛdayajñaḥ paṇajñaś ca viśeṣajñaś ca devane 02,045.038a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum 02,045.038c āhūtaś caiṣyati vyaktaṃ dīvyāvety āhvayasva tam 02,045.038c*0448_01 **** **** dyūtād api raṇād api 02,045.038c*0448_02 niyataṃ taṃ vijeṣyāmi kṛtvā tu kapaṭaṃ vibho 02,045.038c*0448_03 ānayāmi samṛddhiṃ tāṃ 02,045.039 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.039a evam uktaḥ śakuninā rājā duryodhanas tadā 02,045.039c dhṛtarāṣṭram idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 02,045.040a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit 02,045.040c dyūtena pāṇḍuputrasya tad anujñātum arhasi 02,045.041 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.041a kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane 02,045.041c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam 02,045.042a sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam 02,045.042c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ vakṣyaty arthaviniścayam 02,045.043 duryodhana uvāca 02,045.043a nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati 02,045.043b*0449_01 atha vā vāsudevaṃ vā bhīṣmaṃ vā kāryaniścaye 02,045.043b*0449_02 āhūya mantraṇaṃ kuryāḥ kathaṃ vyavasitaṃ yataḥ 02,045.043c nivṛtte tvayi rājendra mariṣye 'ham asaṃśayam 02,045.044a sa mayi tvaṃ mṛte rājan vidureṇa sukhī bhava 02,045.044c bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi 02,045.045 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.045a ārtavākyaṃ tu tat tasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ 02,045.045c dhṛtarāṣṭro 'bravīt preṣyān duryodhanamate sthitaḥ 02,045.046a sthūṇāsahasrair bṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama 02,045.046c manoramāṃ darśanīyām āśu kurvantu śilpinaḥ 02,045.047a tataḥ saṃstīrya ratnais tām akṣān āvāpya sarvaśaḥ 02,045.047c sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ 02,045.048a duryodhanasya śāntyartham iti niścitya bhūmipaḥ 02,045.048c dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇod vidurāya vai 02,045.049a apṛṣṭvā viduraṃ hy asya nāsīt kaś cid viniścayaḥ 02,045.049c dyūtadoṣāṃś ca jānan sa putrasnehād akṛṣyata 02,045.050a tac chrutvā viduro dhīmān kalidvāram upasthitam 02,045.050c vināśamukham utpannaṃ dhṛtarāṣṭram upādravat 02,045.051a so 'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaram agrajam 02,045.051c mūrdhnā praṇamya caraṇāv idaṃ vacanam abravīt 02,045.052a nābhinandāmi te rājan vyavasāyam imaṃ prabho 02,045.052c putrair bhedo yathā na syād dyūtahetos tathā kuru 02,045.053 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.053a kṣattaḥ putreṣu putrair me kalaho na bhaviṣyati 02,045.053c divi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ 02,045.054a aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitam 02,045.054c pravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭam etan na saṃśayaḥ 02,045.055a mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe 02,045.055c anayo daivavihito na kathaṃ cid bhaviṣyati 02,045.056a gaccha tvaṃ ratham āsthāya hayair vātasamair jave 02,045.056c khāṇḍavaprastham adyaiva samānaya yudhiṣṭhiram 02,045.057a na vāryo vyavasāyo me viduraitad bravīmi te 02,045.057c daivam eva paraṃ manye yenaitad upapadyate 02,045.058a ity ukto viduro dhīmān naitad astīti cintayan 02,045.058a*0450_01 **** **** idaṃ vacanam abravīt 02,045.058a*0450_02 kulaṃ sabāndhavaṃ caitan 02,045.058c āpageyaṃ mahāprājñam abhyagacchat suduḥkhitaḥ 02,046.001 janamejaya uvāca 02,046.001a kathaṃ samabhavad dyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tan mahātyayam 02,046.001c yatra tad vyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavair me pitāmahaiḥ 02,046.002a ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama 02,046.002c ke cainam anvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan 02,046.003a vistareṇaitad icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija 02,046.003c mūlaṃ hy etad vināśasya pṛthivyā dvijasattama 02,046.004 sūta uvāca 02,046.004a evam uktas tadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān 02,046.004c ācacakṣe yathāvṛttaṃ tat sarvaṃ sarvavedavit 02,046.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,046.005a śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama 02,046.005c bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ 02,046.006a vidurasya mataṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 02,046.006c duryodhanam idaṃ vākyam uvāca vijane punaḥ 02,046.007a alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati 02,046.007c na hy asau sumahābuddhir ahitaṃ no vadiṣyati 02,046.008a hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yat prabhāṣate 02,046.008c kriyatāṃ putra tat sarvam etan manye hitaṃ tava 02,046.009a devarṣir vāsavagurur devarājāya dhīmate 02,046.009c yat prāha śāstraṃ bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ 02,046.010a tad veda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ 02,046.010c sthitaś ca vacane tasya sadāham api putraka 02,046.011a viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ 02,046.011c uddhavo vā mahābuddhir vṛṣṇīnām arcito nṛpa 02,046.012a dyūtena tad alaṃ putra dyūte bhedo hi dṛśyate 02,046.012c bhede vināśo rājyasya tat putra parivarjaya 02,046.012d*0451_01 alam ardhaṃ kurūṇāṃ te rāṣṭrāṇām iha saṃmatam 02,046.012d*0451_02 jñātibhir bhrātṛbhiś caiva sahito raṃsyase sukham 02,046.013a pitrā mātrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam 02,046.013c prāptas tvam asi tat tāta pitṛpaitāmahaṃ padam 02,046.014a adhītavān kṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe 02,046.014c bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṃ na śobhanam 02,046.015a pṛthagjanair alabhyaṃ yad bhojanācchādanaṃ param 02,046.015c tat prāpto 'si mahābāho kasmāc chocasi putraka 02,046.016a sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat 02,046.016c nityam ājñāpayan bhāsi divi deveśvaro yathā 02,046.016d*0452_01 yādṛśaṃ ca tavaiśvaryaṃ tad anyeṣāṃ sudurlabham 02,046.016d*0452_02 ye copabhogās te rājan mayā pūrvaṃ prakīrtitāḥ 02,046.017a tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham 02,046.017c samutthitaṃ duḥkhataraṃ tan me śaṃsitum arhasi 02,046.018 duryodhana uvāca 02,046.018a aśnāmy ācchādayāmīti prapaśyan pāpapūruṣaḥ 02,046.018b*0453_01 anyān svād adhikān rājan prapaśyann āptapūruṣaḥ 02,046.018c nāmarṣaṃ kurute yas tu puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ 02,046.019a na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho 02,046.019c jvalitām iva kaunteye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe 02,046.020a sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām 02,046.020c sthiro 'smi yo 'haṃ jīvāmi duḥkhād etad bravīmi te 02,046.021a āvarjitā ivābhānti nighnāś caitrakikaukurāḥ 02,046.021c kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane 02,046.022a himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarās tathā 02,046.022c antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane 02,046.023a jyeṣṭho 'yam iti māṃ matvā śreṣṭhaś ceti viśāṃ pate 02,046.023c yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe 02,046.024a upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānām arghahāriṇām 02,046.024c nādṛśyata paraḥ prānto nāparas tatra bhārata 02,046.025a na me hastaḥ samabhavad vasu tat pratigṛhṇataḥ 02,046.025c prātiṣṭhanta mayi śrānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu 02,046.026a kṛtāṃ bindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām 02,046.026c apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata 02,046.027a vastram utkarṣati mayi prāhasat sa vṛkodaraḥ 02,046.027b*0454_01 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha 02,046.027c śatror ṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitam 02,046.028a tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ pātayeyaṃ vṛkodaram 02,046.028b*0455_01 yadi kuryāṃ samārambhaṃ bhīmaṃ hantuṃ narādhipa 02,046.028b*0455_02 śiśupāla ivāsmākaṃ gatiḥ syān nātra saṃśayaḥ 02,046.028c sapatnenāvahāso hi sa māṃ dahati bhārata 02,046.029a punaś ca tādṛśīm eva vāpīṃ jalajaśālinīm 02,046.029c matvā śilāsamāṃ toye patito 'smi narādhipa 02,046.030a tatra māṃ prāhasat kṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanam 02,046.030c draupadī ca saha strībhir vyathayantī mano mama 02,046.030d*0456_01 bhṛtyavargaś ca yaḥ kaś cit so 'pi prahasate 'nagha 02,046.031a klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ 02,046.031c dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama 02,046.032a pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyaṃ gadato me narādhipa 02,046.032c advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā 02,046.032e abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ 02,046.032f*0457_01 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa 02,046.032f*0457_02 idaṃ dvāram idaṃ rājann advāram iti māṃ prati 02,046.032f*0457_03 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ 02,046.033a tatra māṃ yamajau dūrād ālokya lalitau kila 02,046.033c bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāv ubhau 02,046.034a uvāca sahadevas tu tatra māṃ vismayann iva 02,046.034c idaṃ dvāram ito gaccha rājann iti punaḥ punaḥ 02,046.034d*0458_01 bhīmasenena tatrokto dhṛtarāṣṭrātmajeti ca 02,046.034d*0458_02 saṃbodhya prahasitvā ca ito dvāraṃ narādhipa 02,046.035a nāmadheyāni ratnānāṃ purastān na śrutāni me 02,046.035c yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manas tapati tac ca me 02,046.035d*0459_01 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim 02,046.035d*0459_02 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 02,047.000*0460_01 tasyāṃ sabhāyāṃ rājendra rājasūye mahākratau 02,047.001 duryodhana uvāca 02,047.001a yan mayā pāṇḍavānāṃ tu dṛṣṭaṃ tac chṛṇu bhārata 02,047.001c āhṛtaṃ bhūmipālair hi vasu mukhyaṃ tatas tataḥ 02,047.002a na vinde dṛḍham ātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tad arer dhanam 02,047.002c phalato bhūmito vāpi pratipadyasva bhārata 02,047.003a aiḍāṃś cailān vārṣadaṃśāñ jātarūpapariṣkṛtān 02,047.003c prāvārājinamukhyāṃś ca kāmbojaḥ pradadau vasu 02,047.004a aśvāṃs tittirikalmāṣāṃs triśataṃ śukanāsikān 02,047.004c uṣṭravāmīs triśataṃ ca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ 02,047.005a govāsanā brāhmaṇāś ca dāsamīyāś ca sarvaśaḥ 02,047.005c prītyarthaṃ te mahābhāgā dharmarājño mahātmanaḥ 02,047.005e trikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.005f*0461_01 brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ 02,047.006a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān 02,047.006b@033_0001 ratnāni ca hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ caiva kevalam 02,047.006b@033_0002 prīyamāṇaḥ prasannātmā svayaṃ svajanasaṃvṛtaḥ 02,047.006b@033_0003 traikharvo rathamukhyeśaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0004 yaś ca sa dvijamukhyena rājñaḥ śaṅkho niveditaḥ 02,047.006b@033_0005 prītyā dattaḥ kuṇindena dharmarājāya dhīmate 02,047.006b@033_0006 taṃ sarve bhrātaro bhrātre daduḥ śaṅkhaṃ kirīṭine 02,047.006b@033_0007 taṃ pratyagṛhṇād bībhatsus toyajaṃ hemamālinam 02,047.006b@033_0008 citaṃ niṣkasahasreṇa bhrājamānaṃ svatejasā 02,047.006b@033_0009 ruciraṃ darśanīyaṃ ca bhūṣitaṃ viśvakarmaṇā 02,047.006b@033_0010 adhārayac ca dharmaś ca taṃ namasya punaḥ punaḥ 02,047.006b@033_0011 yo 'nādane 'pi nadati sa nanādādhikaṃ tadā 02,047.006b@033_0012 praṇādād bhūmipās tasya petur hīnāḥ svatejasā 02,047.006b@033_0013 dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ 02,047.006b@033_0014 sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ 02,047.006b@033_0015 visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā 02,047.006b@033_0016 tataḥ prahṛṣṭo bībhatsur adadād dhemaśṛṅgiṇaḥ 02,047.006b@033_0017 śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyāya bhārata 02,047.006b@033_0018 sumukhena balir mukhyaḥ preṣito 'jātaśatrave 02,047.006b@033_0019 kuṇindena hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca 02,047.006b@033_0020 kāśmīrarājo mādhvīkaṃ śuddhaṃ ca rasavan madhu 02,047.006b@033_0021 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāyābhyupāharat 02,047.006b@033_0022 yavanā hayān upādāya pārvatīyān mahājavān 02,047.006b@033_0023 āsanāni mahārhāṇi kambalāṃś ca mahādhanān 02,047.006b@033_0024 navān vicitrān sūkṣmāṃś ca parārdhyān supradarśanān 02,047.006b@033_0025 anyac ca vividhaṃ ratnaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.006b@033_0026 śrutāyur api kāliṅgo maṇiratnam anuttamam 02,047.006b@033_0027 aṅgastriyo darśanīyā jātarūpavibhūṣitāḥ 02,047.006b@033_0028 vaṅgo jāmbūnadamayān paryaṅkāñ śataśo nṛpa 02,047.006b@033_0029 dakṣiṇāt sāgarābhyāśāt prāvārāṃś ca paraḥśatam 02,047.006b@033_0030 audakāni ca ratnāni baliṃ cādāya bhārata 02,047.006b@033_0031 anyebhyo bhūmipālebhyaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0032 dārdaraṃ candanaṃ mukhyaṃ bhārān ṣaṇṇavatiṃ dhruvam 02,047.006b@033_0033 pāṇḍavāya dadau pāṇḍyaḥ śaṅkhāṃs tāvata eva ca 02,047.006b@033_0034 candanāgaru cānantaṃ muktāvaiḍūryacitrakāḥ 02,047.006b@033_0035 colaś ca keralaś cobhau dadatuḥ pāṇḍavāya vai 02,047.006b@033_0036 aśmako hemaśṛṅgīś ca dogdhrīr hemavibhūṣitāḥ 02,047.006b@033_0037 savatsāḥ kumbhadohāś ca gāḥ sahasrāṇy adād daśa 02,047.006b@033_0038 saindhavānāṃ sahasrāṇi hayānāṃ pañcaviṃśatim 02,047.006b@033_0039 adadāt saindhavo rājā hemamālyair alaṃkṛtān 02,047.006b@033_0040 sauvīro hastibhir yuktān rathāṃś ca triṃśato varān 02,047.006b@033_0041 jātarūpapariṣkārān maṇiratnavibhūṣitān 02,047.006b@033_0042 madhyaṃdinārkapratimāṃs tejasāpratimān iva 02,047.006b@033_0043 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0044 avantirājo ratnāni vividhāni sahasraśaḥ 02,047.006b@033_0045 hārāṅgadāṃś ca mukhyān vai vividhaṃ ca vibhūṣaṇam 02,047.006b@033_0046 dāsīnām ayutaṃ caiva balim ādāya bhārata 02,047.006b@033_0047 sabhādvāri naraśreṣṭha didṛkṣur avatiṣṭhate 02,047.006b@033_0048 daśārṇaś cedirājaś ca śūrasenaś ca vīryavān 02,047.006b@033_0049 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0050 kāśirājena hṛṣṭena balī rājan niveditaḥ 02,047.006b@033_0051 aśītigosahasrāṇi śatāny aṣṭau ca dantinām 02,047.006b@033_0052 ayutaṃ ca nadījānāṃ hayānāṃ hemamālinām 02,047.006b@033_0053 vividhāni ca ratnāni kāśirājo baliṃ dadau 02,047.006b@033_0054 kṛtakṣaṇaś ca vaidehaḥ kausalaś ca bṛhadbalaḥ 02,047.006b@033_0055 dadatur vājimukhyāṃś ca sahasrāṇi caturdaśa 02,047.006b@033_0056 śaibyo vasātibhiḥ sārdhaṃ trigarto mālavaiḥ saha 02,047.006b@033_0057 tasmai ratnāni dadatur ekaiko bhūmipo 'mitam 02,047.006b@033_0058 hārāṃś ca mukhyān muktāṃś ca vividhaṃ ca vibhūṣaṇam 02,047.006c evaṃ baliṃ pradāyātha praveśaṃ lebhire tataḥ 02,047.007a śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kārpāsikanivāsinām 02,047.007c śyāmās tanvyo dīrghakeśyo hemābharaṇabhūṣitāḥ 02,047.007e śūdrā viprottamārhāṇi rāṅkavāny ajināni ca 02,047.007f*0462_01 te sarve pāṇḍuputrāya dvāry atiṣṭhan didṛkṣavaḥ 02,047.008a baliṃ ca kṛtsnam ādāya bharukacchanivāsinaḥ 02,047.008c upaninyur mahārāja hayān gāndhāradeśajān 02,047.009a indrakṛṣṭair vartayanti dhānyair nadīmukhaiś ca ye 02,047.009c samudraniṣkuṭe jātāḥ parisindhu ca mānavāḥ 02,047.010a te vairāmāḥ pāradāś ca vaṅgāś ca kitavaiḥ saha 02,047.010c vividhaṃ balim ādāya ratnāni vividhāni ca 02,047.011a ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalajaṃ madhu 02,047.011c kambalān vividhāṃś caiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.012a prāgjyotiṣādhipaḥ śūro mlecchānām adhipo balī 02,047.012c yanavaiḥ sahito rājā bhagadatto mahārathaḥ 02,047.013a ājāneyān hayāñ śīghrān ādāyānilaraṃhasaḥ 02,047.013c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ 02,047.014a aśmasāramayaṃ bhāṇḍaṃ śuddhadantatsarūn asīn 02,047.014c prāgjyotiṣo 'tha tad dattvā bhagadatto 'vrajat tadā 02,047.015a dvyakṣāṃs tryakṣāṃl lalāṭākṣān nānādigbhyaḥ samāgatān 02,047.015c auṣṇīṣān anivāsāṃś ca bāhukān puruṣādakān 02,047.016a ekapādāṃś ca tatrāham apaśyaṃ dvāri vāritān 02,047.016c balyarthaṃ dadatas tasmai hiraṇyaṃ rajataṃ bahu 02,047.016d*0463_01 rājāno balim ādāya nānāvarṇān anekaśaḥ 02,047.016d*0463_02 kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhān dūrapātinaḥ 02,047.016d*0463_03 ājahrur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān 02,047.016d*0463_04 pramāṇarāgasaṃpannān vaṅkṣutīrasamudbhavān 02,047.016d*0464_01 dattvā praveśaṃ prāptās te yudhiṣṭhiraniveśane 02,047.017a indragopakavarṇābhāñ śukavarṇān manojavān 02,047.017c tathaivendrāyudhanibhān saṃdhyābhrasadṛśān api 02,047.018a anekavarṇān āraṇyān gṛhītvāśvān manojavān 02,047.018c jātarūpam anarghyaṃ ca dadus tasyaikapādakāḥ 02,047.018d@034_0001 siṃhalaś ca tato rājā parigṛhya dhanaṃ bahu 02,047.018d@034_0002 gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariṃ śyāmaṃ ca candanam 02,047.018d@034_0003 bhārāṇāṃ śatam ekaṃ tu dvāri tiṣṭhati vāritaḥ 02,047.018d@034_0004 ye nagnaviṣayā rājan barbareyāś ca viśrutāḥ 02,047.018d@034_0005 śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kambalānāṃ sahasraśaḥ 02,047.018d@034_0006 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.018d@034_0007 pauṇḍrāś ca dāmaliptāś ca yathākāmakṛto nṛpāḥ 02,047.018d@034_0008 kāleyakaṃ ca rūpyaṃ ca parigṛhya paricchadān 02,047.018d@034_0009 agarūn sphāṭikāṃś caiva dantāñ jātīphalāni ca 02,047.018d@034_0010 takkolāṃś ca lavaṅgāṃś ca karpūrāṃś ca mahābalāḥ 02,047.018d@034_0011 anyāṃś ca vividhān dravyān parigṛhya upasthitāḥ 02,047.018d@034_0012 ete sarve mahātmāno dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.018d@034_0013 śaileyaś ca tato rājā patrorṇān parigṛhya saḥ 02,047.018d@034_0014 dvāri tiṣṭhan mahārāja dvārapālair nivāritaḥ 02,047.019a cīnān hūṇāñ śakān oḍrān parvatāntaravāsinaḥ 02,047.019c vārṣṇeyān hārahūṇāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā 02,047.019d*0465_01 niṣādān pārasīkāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā 02,047.019d*0466_01 ākhyātuṃ tān aśakto 'haṃ vividhān dvāri vāritān 02,047.020a na pārayāmy abhigatān vividhān dvāri vāritān 02,047.020c balyarthaṃ dadatas tasya nānārūpān anekaśaḥ 02,047.021a kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhāñ śatapātinaḥ 02,047.021c āhārṣur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān 02,047.022a pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhlīcīnasamudbhavam 02,047.022b*0467_01 kharvaṭās tomarāś caiva śūrā vardhanakās tathā 02,047.022b*0467_02 celān bahuvidhān gṛhya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.022b*0467_03 prākoṭās tāṭakeyāś ca nandināgarakās tathā 02,047.022b*0467_04 tāpitās traipurāś caiva pañcameyāḥ sahorumāḥ 02,047.022b*0467_05 tathā cāṭavikāḥ sarve nānādravyaparicchadān 02,047.022b*0467_06 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.022c aurṇaṃ ca rāṅkavaṃ caiva kīṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā 02,047.023a kuṭṭīkṛtaṃ tathaivānyat kamalābhaṃ sahasraśaḥ 02,047.023c ślakṣṇaṃ vastram akārpāsam āvikaṃ mṛdu cājinam 02,047.024a niśitāṃś caiva dīrghāsīn ṛṣṭiśaktiparaśvadhān 02,047.024c aparāntasamudbhūtāṃs tathaiva paraśūñ śitān 02,047.025a rasān gandhāṃś ca vividhān ratnāni ca sahasraśaḥ 02,047.025c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.026a śakās tukhārāḥ kaṅkāś ca romaśāḥ śṛṅgiṇo narāḥ 02,047.026c mahāgamān dūragamān gaṇitān arbudaṃ hayān 02,047.027a koṭiśaś caiva bahuśaḥ suvarṇaṃ padmasaṃmitam 02,047.027c balim ādāya vividhaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.028a āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca 02,047.028c maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca 02,047.028d*0468_01 kavacāni mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca 02,047.029a rathāṃś ca vividhākārāñ jātarūpapariṣkṛtān 02,047.029c hayair vinītaiḥ saṃpannān vaiyāghraparivāraṇān 02,047.030a vicitrāṃś ca paristomān ratnāni ca sahasraśaḥ 02,047.030c nārācān ardhanārācāñ śastrāṇi vividhāni ca 02,047.031a etad dattvā mahad dravyaṃ pūrvadeśādhipo nṛpaḥ 02,047.031c praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,047.031d@035_0001 jatucelān dvisāhasraṃ dukūlāny ayutāni ca 02,047.031d@035_0002 kāṃsyāni caiva bhāṇḍāni mahārhāṇi kuthāni ca 02,047.031d@035_0003 etāny anyāni ratnāni dadau pārthasya vai mudā 02,047.031d@035_0004 anyān bahuvidhān rājan narāḥ sāgaram āśritāḥ 02,047.031d@035_0005 ratnaṃ bahuvidhaṃ gṛhya dadus te pāṇḍavāya tu 02,047.031d@035_0006 mālavaś ca tato rājan ratnāni vividhāni ca 02,047.031d@035_0007 godhūmānāṃ ca rājendra droṇānāṃ koṭisaṃmitam 02,047.031d@035_0008 anyāṃś ca vividhān dhānyān parigṛhya mahābalaḥ 02,047.031d@035_0009 pāṇḍavāya dadau prītyā praviveśa mahādhvaram 02,047.031d@035_0010 nānāratnān bahūn gṛhya surāṣṭrādhipatir nṛpaḥ 02,047.031d@035_0011 tailakumbhair mahārāja droṇānām ayutāni ca 02,047.031d@035_0012 guḍān api sitān svādūn sahasraśakaṭair nṛpaḥ 02,047.031d@035_0013 etāni sarvāṇy ādāya dadau kuntīsutāya saḥ 02,047.031d@035_0014 anye ca pārthivā rājan nānādeśasamāgatāḥ 02,047.031d@035_0015 ratnāni vividhān gṛhya dadus te kauravāya tu 02,047.031d@035_0016 jambūdvīpe samaste tu sarāṣṭravanaparvate 02,047.031d@035_0017 karaṃ tu na prayacched yo nāsti pārthasya pārthivaḥ 02,047.031d@035_0018 naraḥ saptasu varṣeṣu tadyajñe nāsti nāgataḥ 02,047.031d@035_0019 kratur nānāgaṇaiḥ kīrṇo babhau śakrasado yathā 02,048.001 duryodhana uvāca 02,048.001a dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadato 'nagha 02,048.001c yajñārthaṃ rājabhir dattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayam 02,048.002a merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm 02,048.002c ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate 02,048.003a khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ 02,048.003c paśupāś ca kuṇindāś ca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 02,048.004a te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥ 02,048.004c jātarūpaṃ droṇameyam ahārṣuḥ puñjaśo nṛpāḥ 02,048.005a kṛṣṇāṃl lalāmāṃś camarāñ śuklāṃś cānyāñ śaśiprabhān 02,048.005c himavatpuṣpajaṃ caiva svādu kṣaudraṃ tathā bahu 02,048.006a uttarebhyaḥ kurubhyaś cāpy apoḍhaṃ mālyam ambubhiḥ 02,048.006c uttarād api kailāsād oṣadhīḥ sumahābalāḥ 02,048.007a pārvatīyā baliṃ cānyam āhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ 02,048.007c ajātaśatror nṛpater dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.008a ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nṛpāḥ 02,048.008c vāriṣeṇasamudrānte lohityam abhitaś ca ye 02,048.008e phalamūlāśanā ye ca kirātāś carmavāsasaḥ 02,048.008f*0469_01 krūraśastrāḥ krūrakṛtas tāṃś ca paśyāmy ahaṃ prabho 02,048.009a candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārān kālīyakasya ca 02,048.009c carmaratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ 02,048.010a kairātikānām ayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pate 02,048.010c āhṛtya ramaṇīyārthān dūrajān mṛgapakṣiṇaḥ 02,048.011a nicitaṃ parvatebhyaś ca hiraṇyaṃ bhūrivarcasam 02,048.011c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.012a kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakās tathā 02,048.012c audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha 02,048.013a kāśmīrāḥ kundamānāś ca paurakā haṃsakāyanāḥ 02,048.013c śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ 02,048.014a ambaṣṭhāḥ kaukurās tārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha 02,048.014c vasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ 02,048.015a śauṇḍikāḥ kukkurāś caiva śakāś caiva viśāṃ pate 02,048.015c aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca śānavatyā gayās tathā 02,048.016a sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥ 02,048.016c āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo 'jātaśatrave 02,048.017a vaṅgāḥ kaliṅgapatayas tāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ 02,048.017b*0470_01 draviḍauḍrāḥ sapāṇḍyāś ca colāḥ kulyās tathaiva ca 02,048.017c dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ prāvarān api 02,048.017d*0471_01 karṇaprāvaraṇāś caiva bahavas tatra bhārata 02,048.017d*0472_01 aupatyakān apāhāryan nātiprītim akurvata 02,048.017d*0473_01 aupavṛttā nṛpās tasya daduḥ prītiṃ na cāgaman 02,048.018a tatra sma dvārapālais te procyante rājaśāsanāt 02,048.018c kṛtakārāḥ subalayas tato dvāram avāpsyatha 02,048.019a īṣādantān hemakakṣān padmavarṇān kuthāvṛtān 02,048.019c śailābhān nityamattāṃś ca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ 02,048.020a dattvaikaiko daśaśatān kuñjarān kavacāvṛtān 02,048.020c kṣamāvataḥ kulīnāṃś ca dvāreṇa prāviśaṃs tataḥ 02,048.020d*0474_01 surasāś candanarasā hemakumbhasamāsthitāḥ 02,048.020d*0475_01 vaidehakāś ca puṇḍrāś ca goleyās tāmraliptakāḥ 02,048.020d*0475_02 marukāḥ kāśikā dardā bhaumeyā naṭanartakāḥ 02,048.020d*0475_03 karṇāṭāḥ kāṃsyakuṭṭāś ca padmajālāḥ sutīvarāḥ 02,048.020d*0475_04 dākṣiṇātyāḥ pulindāś ca śambarāḥ kaṅkaṇāḥ khaṣāḥ 02,048.020d*0475_05 barbarā yavanāś caiva gurjarābhīrakās tathā 02,048.020d*0475_06 pallavāḥ śakakārūśās tumbarāḥ kāśikās tathā 02,048.021a ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ 02,048.021c anyaiś copāhṛtāny atra ratnānīha mahātmabhiḥ 02,048.022a rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ 02,048.022c śatāni catvāry adadad dhayānāṃ vātaraṃhasām 02,048.023a tumburus tu pramudito gandharvo vājināṃ śatam 02,048.023c āmrapatrasavarṇānām adadad dhemamālinām 02,048.024a kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pate 02,048.024c adadad gajaratnānāṃ śatāni subahūny api 02,048.025a virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām 02,048.025c kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte 02,048.026a pāṃśurāṣṭrād vasudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān 02,048.026c aśvānāṃ ca sahasre dve rājan kāñcanamālinām 02,048.027a javasattvopapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipa 02,048.027c baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat 02,048.028a yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa 02,048.028c dāsānām ayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate 02,048.028d*0476_01 pañcaviṃśatisāhasram aśvānāṃ hemamālinām 02,048.028d*0476_02 bāhlīkaḥ pradadau rājā pāṇḍavāya mahātmane 02,048.029a gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatis tathā 02,048.029c rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam 02,048.029d*0477_01 vāsudevo 'pi vārṣṇeyo mānaṃ kurvan kirīṭinaḥ 02,048.029d*0477_02 adadad gajamukhyānāṃ sahasrāṇi caturdaśa 02,048.029d*0477_03 ātmā hi pārthaḥ kṛṣṇasya kṛṣṇo hy ātmā kirīṭinaḥ 02,048.029d*0477_04 yad brūyād arjunaḥ kṛṣṇaṃ sarvaṃ kuryād asaṃśayam 02,048.029d*0477_05 kṛṣṇo dhanaṃjayasyārthaṃ svargalokam api tyajet 02,048.029d*0477_06 tathaiva pārthaḥ kṛṣṇārthe prāṇān api parityajet 02,048.029d*0477_07 surabhīṃś candanarasān hemakumbhasamāsthitān 02,048.029d*0477_08 sahyajān darduraruhāṃś candanāgurusaṃcayān 02,048.029d*0477_09 maṇiratnāni bhāsvanti kāñcanaṃ sūkṣmavastrakam 02,048.029d*0477_10 caulapāṇḍyāv api dvāraṃ na lebhāte hy upasthitau 02,048.029d*0478_01 antarātmā mahārāja tasmād yan me na śāmyati 02,048.029d*0478_02 aśveneva yugaṃ naddhaṃ viparītaṃ hi dṛśyate 02,048.029d*0478_03 guṇahīnataraś cāpi yuṣmābhir bharatarṣabha 02,048.029d*0478_04 kanīyāṃso 'bhivardhante jyeṣṭhaputro 'vasīdati 02,048.029d*0478_05 vadanti kāraṇaṃ bhaktyā kuntīputrasya dhīmataḥ 02,048.029d*0478_06 sarve svabalasaṃpannāḥ kṣatriyā mānagarvitāḥ 02,048.029d*0478_07 yajñe karapradās tasya ye ca mleccheṣu bhūmipāḥ 02,048.029d*0478_08 atīva te pramuditāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ 02,048.030a samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃs tathaiva ca 02,048.030c śataśaś ca kuthāṃs tatra siṃhalāḥ samupāharan 02,048.031a saṃvṛtā maṇicīrais tu śyāmās tāmrāntalocanāḥ 02,048.031c tān gṛhītvā narās tatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.032a prītyarthaṃ brāhmaṇāś caiva kṣatriyāś ca vinirjitāḥ 02,048.032c upājahrur viśaś caiva śūdrāḥ śuśrūṣavo 'pi ca 02,048.032e prītyā ca bahumānāc ca abhyagacchan yudhiṣṭhiram 02,048.033a sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajās tathā 02,048.033c nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ 02,048.033e paryasta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.034a uccāvacān upagrāhān rājabhiḥ prahitān bahūn 02,048.034c śatrūṇāṃ paśyato duḥkhān mumūrṣā me 'dya jāyate 02,048.035a bhṛtyās tu ye pāṇḍavānāṃ tāṃs te vakṣyāmi bhārata 02,048.035c yeṣām āmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ 02,048.036a ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ 02,048.036c rathānām arbudaṃ cāpi pādātā bahavas tathā 02,048.037a pramīyamāṇam ārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva ca 02,048.037c visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca 02,048.038a nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃ cana 02,048.038c apaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.039a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 02,048.039b*0479_01 āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ 02,048.039c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 02,048.039e suprītāḥ parituṣṭāś ca te 'py āśaṃsanty arikṣayam 02,048.040a daśānyāni sahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām 02,048.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.041a bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvam ākubjavāmanam 02,048.041c abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣad viśāṃ pate 02,048.042a dvau karaṃ na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata 02,048.042c vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ 02,049.001 duryodhana uvāca 02,049.001a āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ 02,049.001c paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthāplutāḥ 02,049.002a dhṛtimanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ 02,049.002c mūrdhābhiṣiktās te cainaṃ rājānaḥ paryupāsate 02,049.003a dakṣiṇārthaṃ samānītā rājabhiḥ kāṃsyadohanāḥ 02,049.003c āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃ tatra tatra gāḥ 02,049.004a ājahrus tatra satkṛtya svayam udyamya bhārata 02,049.004c abhiṣekārtham avyagrā bhāṇḍam uccāvacaṃ nṛpāḥ 02,049.005a bāhlīko ratham āhārṣīj jāmbūnadapariṣkṛtam 02,049.005c sudakṣiṇas taṃ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajair hayaiḥ 02,049.006a sunītho 'pratimaṃ tasya anukarṣaṃ mahāyaśāḥ 02,049.006c dhvajaṃ cedipatiḥ kṣipram ahārṣīt svayam udyatam 02,049.007a dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ 02,049.007c vasudāno maheṣvāso gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam 02,049.008a matsyas tv akṣān avābadhnād ekalavya upānahau 02,049.008c āvantyas tv abhiṣekārtham āpo bahuvidhās tathā 02,049.009a cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharat 02,049.009c asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam 02,049.010a abhyaṣiñcat tato dhaumyo vyāsaś ca sumahātapāḥ 02,049.010c nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim 02,049.010d*0480_01 yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ brahmajaṃ vijitendriyam 02,049.010d*0480_02 brāhmaṇā jñānasaṃpannās tejasā bhāskaropamāḥ 02,049.011a prītimanta upātiṣṭhann abhiṣekaṃ maharṣayaḥ 02,049.011c jāmadagnyena sahitās tathānye vedapāragāḥ 02,049.012a abhijagmur mahātmānaṃ mantravad bhūridakṣiṇam 02,049.012c mahendram iva devendraṃ divi saptarṣayo yathā 02,049.013a adhārayac chatram asya sātyakiḥ satyavikramaḥ 02,049.013c dhanaṃjayaś ca vyajane bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 02,049.013d*0481_01 cāmare cāpi śuddhe dve yamau jagṛhatus tadā 02,049.014a upāgṛhṇād yam indrāya purākalpe prajāpatiḥ 02,049.014c tam asmai śaṅkham āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ 02,049.015a siktaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā 02,049.015c tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo 'bhavat 02,049.015d*0482_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ 02,049.016a gacchanti pūrvād aparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam 02,049.016c uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ 02,049.017a tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhān maṅgalyakāraṇāt 02,049.017c prāṇadaṃs te samādhmātās tatra romāṇi me 'hṛṣan 02,049.018a praṇatā bhūmipāś cāpi petur hīnāḥ svatejasā 02,049.018c dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ 02,049.019a sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ 02,049.019c visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā 02,049.020a tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādād dhemaviṣāṇinām 02,049.020b*0483_01 rohiṇīnāṃ savatsānāṃ suvarṇaśatayojinām 02,049.020b*0483_02 sahasraikaṃ tathā dattvā savastrāṃ padaśobhitām 02,049.020c śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyeṣu bhārata 02,049.021a naivaṃ śambarahantābhūd yauvanāśvo manur na ca 02,049.021c na ca rājā pṛthur vainyo na cāpy āsīd bhagīrathaḥ 02,049.021d*0484_01 yayātir nahuṣo vāpi yathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,049.022a yathātimātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ 02,049.022c rājasūyam avāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ 02,049.022d*0485_01 naivaṃ sāṃnarahantāsīn nākhineyau tathāpi ca 02,049.023a etāṃ dṛṣṭvā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho 02,049.023c kathaṃ nu jīvitaṃ śreyo mama paśyasi bhārata 02,049.024a andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa 02,049.024c kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata 02,049.025a evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma; parīkṣamāṇo 'pi kurupravīra 02,049.025c tenāham evaṃ kṛśatāṃ gataś ca; vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca 02,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,050.001a tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ 02,050.001c dveṣṭā hy asukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā 02,050.002a avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram 02,050.002c adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāt tvādṛśo bharatarṣabha 02,050.003a tulyābhijanavīryaś ca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa 02,050.003c putra kāmayase mohān maivaṃ bhūḥ śāmya sādhv iha 02,050.004a atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha 02,050.004c ṛtvijas tava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram 02,050.005a āhariṣyanti rājānas tavāpi vipulaṃ dhanam 02,050.005c prītyā ca bahumānāc ca ratnāny ābharaṇāni ca 02,050.005d*0486_01 mahī kāmadughā sā hi vīrapatnīti cocyate 02,050.005d*0486_02 tathā vīrāśritā bhūmis tanute hi manoratham 02,050.005d*0486_03 tavāpy asti hi ced vīryaṃ bhikṣyase hi mahīm imām 02,050.006a anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam 02,050.006b*0487_01 ubhayor lokayor duḥkhaṃ suhṛdām avamānanam 02,050.006c svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate 02,050.007a avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu 02,050.007c udyamo rakṣaṇe sveṣām etad vaibhavalakṣaṇam 02,050.008a vipattiṣv avyatho dakṣo nityam utthānavān naraḥ 02,050.008c apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati 02,050.008d*0488_01 bāhūn ivaitān mā chetsīḥ pāṇḍuputrās tathaiva te 02,050.008d*0488_02 bhrātṝṇāṃ tad dhanārthaṃ vai mitradrohaṃ ca mā kuru 02,050.008d*0489_01 pāṇḍoḥ putrān mā dviṣasveha rājaṃs 02,050.008d*0489_02 tathaiva te bhrātṛdhanaṃ samagram 02,050.008d*0489_03 mitradrohe tāta mahān adharmaḥ 02,050.008d*0489_04 pitāmahā ye tava te 'pi teṣām 02,050.008d*0490_01 mitradrohaṃ tataḥ karma mahān dharmaḥ prakīrtitaḥ 02,050.008d*0491_01 yo 'sau pitāmahas tubhyaṃ teṣām api sa eva hi 02,050.009a antarvedyāṃ dadad vittaṃ kāmān anubhavan priyān 02,050.009c krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha 02,050.010 duryodhana uvāca 02,050.010a jānan vai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā 02,050.010c svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān 02,050.010d*0492_01 yasya nāsti nijā prajñā kevalaṃ tu bahuśrutaḥ 02,050.010d*0492_02 na sa jānāti śāstrārthaṃ darvī sūparasān iva 02,050.011a na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā 02,050.011c bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ 02,050.012a parapraṇeyo 'graṇīr hi yaś ca mārgāt pramuhyati 02,050.012c panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ 02,050.013a rājan parigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ 02,050.013c pratipannān svakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam 02,050.014a lokavṛttād rājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ 02,050.014c tasmād rājñā prayatnena svārthaś cintyaḥ sadaiva hi 02,050.015a kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā 02,050.015c sa vai dharmo 'stv adharmo vā svavṛttau bharatarṣabha 02,050.016a prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ 02,050.016c pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣur bharatarṣabha 02,050.017a pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ 02,050.017c tad vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam 02,050.017d*0493_01 śatruś caiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā 02,050.017d*0493_02 yo vai saṃtāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa 02,050.018a asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāt taṃ kāmayāmy aham 02,050.018c samucchraye yo yatate sa rājan paramo nayī 02,050.019a mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā 02,050.019c pūrvāvāptaṃ haranty anye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ 02,050.020a adrohe samayaṃ kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ 02,050.020c śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī 02,050.021a dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva 02,050.021c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 02,050.022a nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate 02,050.022c yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrur netaro janaḥ 02,050.023a śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohāt samupekṣate 02,050.023c vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ 02,050.024a alpo 'pi hy arir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ 02,050.024c valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt 02,050.025a ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata 02,050.025c eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ 02,050.026a janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate 02,050.026c edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhir hi vikramaḥ 02,050.027a nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati 02,050.027c avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi 02,050.028a atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate 02,050.028c vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ 02,051.001 śakunir uvāca 02,051.001a yāṃ tvam etāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire 02,051.001c tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṃ paraḥ 02,051.001d*0494_01 āhūyatāṃ paraṃ rājan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,051.002a agatvā saṃśayam aham ayuddhvā ca camūmukhe 02,051.002c akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye 02,051.003a glahān dhanūṃṣi me viddhi śarān akṣāṃś ca bhārata 02,051.003c akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram 02,051.004 duryodhana uvāca 02,051.004a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit 02,051.004c dyūtena pāṇḍuputrebhyas tat tubhyaṃ tāta rocatām 02,051.005 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.005a sthito 'smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ 02,051.005c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam 02,051.006 duryodhana uvāca 02,051.006a vihaniṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ 02,051.006c pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava 02,051.006d*0495_01 kṛṣṇād abhyadhikaḥ so 'pi buddhyā kṣattā viśāṃ pate 02,051.006d*0495_02 kevalaṃ dharmam evāha na tad vijayasādhanam 02,051.006d*0495_03 nayaś ca dharmato 'petas tathaiva bharatarṣabha 02,051.006d*0495_04 tasmād vinayato jetus tāv ubhau ca virodhinau 02,051.007a nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ 02,051.007c matisāmyaṃ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana 02,051.008a bhayaṃ pariharan manda ātmānaṃ paripālayan 02,051.008c varṣāsu klinnakaṭavat tiṣṭhann evāvasīdati 02,051.009a na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate 02,051.009c yāvad eva bhavet kalpas tāvac chreyaḥ samācaret 02,051.010 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.010a sarvathā putra balibhir vigrahaṃ te na rocaye 02,051.010c vairaṃ vikāraṃ sṛjati tad vai śastram anāyasam 02,051.011a anartham arthaṃ manyase rājaputra; saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram 02,051.011c tad vai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃ cid; vimokṣayec cāpy asisāyakāṃś ca 02,051.012 duryodhana uvāca 02,051.012a dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas; tatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ 02,051.012c tad rocatāṃ śakuner vākyam adya; sabhāṃ kṣipraṃ tvam ihājñāpayasva 02,051.013a svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ; tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam 02,051.013c bhaved evaṃ hy ātmanā tulyam eva; durodaraṃ pāṇḍavais tvaṃ kuruṣva 02,051.014 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.014a vākyaṃ na me rocate yat tvayoktaṃ; yat te priyaṃ tat kriyatāṃ narendra 02,051.014c paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṃ; na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam 02,051.015a dṛṣṭaṃ hy etad vidureṇaivam eva; sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena 02,051.015c tad evaitad avaśasyābhyupaiti; mahad bhayaṃ kṣatriyabījaghāti 02,051.016 vaiśaṃpāyana uvāca 02,051.016a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca 02,051.016c śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye; sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ 02,051.017a sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ; śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām 02,051.017c sabhām agryāṃ krośamātrāyatāṃ me; tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ 02,051.018a śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ; prājñā dakṣās tāṃ tathā cakrur āśu 02,051.018c sarvadravyāṇy upajahruḥ sabhāyāṃ; sahasraśaḥ śilpinaś cāpi yuktāḥ 02,051.019a kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ; sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām 02,051.019c citrair haimair āsanair abhyupetām; ācakhyus te tasya rājñaḥ pratītāḥ 02,051.020a tato vidvān viduraṃ mantrimukhyam; uvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ 02,051.020c yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā; madvākyena kṣipram ihānayasva 02,051.021a sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā; śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ 02,051.021c sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham etya; suhṛddyūtaṃ vartatām atra ceti 02,051.022a matam ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 02,051.022c matvā ca dustaraṃ daivam etad rājā cakāra ha 02,051.023a anyāyena tathoktas tu viduro viduṣāṃ varaḥ 02,051.023c nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṃ cedam abravīt 02,051.024a nābhinandāmi nṛpate praiṣam etaṃ; maivaṃ kṛthāḥ kulanāśād bibhemi 02,051.024c putrair bhinnaiḥ kalahas te dhruvaṃ syād; etac chaṅke dyūtakṛte narendra 02,051.025 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.025a neha kṣattaḥ kalahas tapsyate māṃ; na ced daivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat 02,051.025c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; sarvaṃ jagac ceṣṭati na svatantram 02,051.026a tad adya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt 02,051.026c kṣipram ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,052.001a tataḥ prāyād viduro 'śvair udārair; mahājavair balibhiḥ sādhudāntaiḥ 02,052.001c balān niyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśam 02,052.002a so 'bhipatya tadadhvānam āsādya nṛpateḥ puram 02,052.002c praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ 02,052.003a sa rājagṛham āsādya kuberabhavanopamam 02,052.003c abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 02,052.004a taṃ vai rājā satyadhṛtir mahātmā; ajātaśatrur viduraṃ yathāvat 02,052.004c pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍhas; tato 'pṛcchad dhṛtarāṣṭraṃ saputram 02,052.005 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.005a vijñāyate te manaso na praharṣaḥ; kaccit kṣattaḥ kuśalenāgato 'si 02,052.005c kaccit putrāḥ sthavirasyānulomā; vaśānugāś cāpi viśo 'pi kaccit 02,052.006 vidura uvāca 02,052.006a rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vṛto jñātibhir indrakalpaiḥ 02,052.006c prīto rājan putragaṇair vinītair; viśoka evātmaratir dṛḍhātmā 02,052.007a idaṃ tu tvāṃ kururājo 'bhyuvāca; pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca 02,052.007c iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā; bhrātṝṇāṃ te paśya tām etya putra 02,052.008a samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ; suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca 02,052.008c prīyāmahe bhavataḥ saṃgamena; samāgatāḥ kuravaś caiva sarve 02,052.009a durodarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā 02,052.009c tān drakṣyase kitavān saṃniviṣṭān; ity āgato 'haṃ nṛpate taj juṣasva 02,052.010 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.010a dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ; ko vai dyūtaṃ rocayed budhyamānaḥ 02,052.010c kiṃ vā bhavān manyate yuktarūpaṃ; bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma 02,052.011 vidura uvāca 02,052.011a jānāmy ahaṃ dyūtam anarthamūlaṃ; kṛtaś ca yatno 'sya mayā nivāraṇe 02,052.011c rājā tu māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; śrutvā vidvañ śreya ihācarasva 02,052.012 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.012a ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ 02,052.012c pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nas tān; yair dīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya 02,052.013 vidura uvāca 02,052.013a gāndhārarājaḥ śakunir viśāṃ pate; rājātidevī kṛtahasto matākṣaḥ 02,052.013c viviṃśatiś citrasenaś ca rājā; satyavrataḥ purumitro jayaś ca 02,052.014 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.014a mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā; māyopadhā devitāro 'tra santi 02,052.014c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; nādevanaṃ kitavair adya tair me 02,052.015a nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanān; na gantum icchāmi kave durodaram 02,052.015c iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva; tad asmi kartā vidurāttha māṃ yathā 02,052.016a na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ; na cen māṃ dhṛṣṇur āhvayitā sabhāyām 02,052.016c āhūto 'haṃ na nivarte kadā cit; tad āhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me 02,052.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,052.017a evam uktvā viduraṃ dharmarājaḥ; prāyātrikaṃ sarvam ājñāpya tūrṇam 02,052.017c prāyāc chvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha strībhir draupadīm ādikṛtvā 02,052.018a daivaṃ prajñāṃ tu muṣṇāti tejaś cakṣur ivāpatat 02,052.018c dhātuś ca vaśam anveti pāśair iva naraḥ sitaḥ 02,052.019a ity uktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ 02,052.019c amṛṣyamāṇas tat pārthaḥ samāhvānam ariṃdamaḥ 02,052.020a bāhlikena rathaṃ dattam āsthāya paravīrahā 02,052.020c paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,052.020d@036_0001 saṃdideśa tataḥ preṣyān nāgāhvayagatiṃ prati 02,052.020d@036_0002 tatas te nṛpaśārdūlāś cakrur vai nṛpaśāsanam 02,052.020d@036_0003 tato rājā mahātejāḥ sadhaumyaḥ saparicchadaḥ 02,052.020d@036_0004 brāhmaṇaiḥ svastivācyaiva niryayau mandirād bahiḥ 02,052.020d@036_0005 brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā gatyarthaṃ sa yathāvidhi 02,052.020d@036_0006 anyebhyaḥ sa tu dattvārthaṃ gantuṃ tatropacakrame 02,052.020d@036_0007 sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ rājārhaṃ saparicchadam 02,052.020d@036_0008 tam āruhya mahārājo gajendraṃ ṣāṣṭihāyanam 02,052.020d@036_0009 niṣasāda gajaskandhe kāñcane paramāsane 02,052.020d@036_0010 hārī kirīṭī hemābhaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,052.020d@036_0011 rarāja rājan pārtho vai parayā nṛpaśobhayā 02,052.020d@036_0012 rukmavedigataḥ prājño jvalann iva hutāśanaḥ 02,052.020d@036_0013 tato jagāma rājā sa prahṛṣṭanaravāhanaḥ 02,052.020d@036_0014 rathaghoṣeṇa mahatā pūrayan vai nabhaḥsthalam 02,052.020d@036_0015 saṃstūyamānaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhavandibhiḥ 02,052.020d@036_0016 mahāsainyena saṃvīto yathādityaḥ svaraśmibhiḥ 02,052.020d@036_0017 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 02,052.020d@036_0018 babhau yudhiṣṭhiro rājā paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 02,052.020d@036_0019 ubhayoḥ pakṣayoś caiva gajasthaḥ kurunandanaḥ 02,052.021a rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ 02,052.021b@037_0001 cāmarair hemadaṇḍaiś ca dhūyamānaḥ samantataḥ 02,052.021b@037_0002 jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ 02,052.021b@037_0003 pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvad bharatarṣabhaḥ 02,052.021b@037_0004 apare kururājānaṃ pathi yāntaṃ samāhitāḥ 02,052.021b@037_0005 stuvanti satataṃ saukhyān mṛgapakṣisvanair narāḥ 02,052.021b@037_0006 tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye 02,052.021b@037_0007 teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā pratiṣṭhitaḥ 02,052.021b@037_0008 nṛpasyāgre yayau bhīmo gajaskandhagato balī 02,052.021b@037_0009 ubhau pārśve gajau rājñaḥ satalpau vai sukalpitau 02,052.021b@037_0010 adhirūḍhau yamau cāpi jagmatur bharatarṣabha 02,052.021b@037_0011 śobhayantau mahāsainyaṃ tāv ubhau rūpaśālinau 02,052.021b@037_0012 pṛṣṭhato 'nuyayau dhīmān pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,052.021b@037_0013 śvetāśvo gāṇḍivaṃ gṛhya agnidattaṃ rathaṃ gataḥ 02,052.021b@037_0014 sainyamadhye yayau rājan kururājo yudhiṣṭhiraḥ 02,052.021b@037_0015 draupadīpramukhā nāryaḥ sānugāḥ saparicchadāḥ 02,052.021b@037_0016 āruhya tā vicitrāṇi śibikāḥ śakaṭāni ca 02,052.021b@037_0017 mahatyā senayā rājann agre rājño yayus tadā 02,052.021b@037_0018 samṛddhanaranāgāśvaṃ sapatākārathadhvajam 02,052.021b@037_0019 samṛddharathanistriṃśaṃ pattibhir ghoṣitasvanam 02,052.021b@037_0020 śaṅkhadundubhitālānāṃ veṇuvīṇānunāditam 02,052.021b@037_0021 śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ prayātaṃ tat tadā nṛpa 02,052.021b@037_0022 yathā kubero laṅkāyāṃ purā cātyantaśobhayā 02,052.021b@037_0023 mahatyā senayā sārdhaṃ gurumitraṃ sa gacchati 02,052.021b@037_0024 tathā yayau sa pārtho 'pi mahatyā ca vibhūtinā 02,052.021b@037_0025 susamṛddhena sainyena yathā vaiśravaṇas tathā 02,052.021b@037_0026 sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca 02,052.021b@037_0027 atyakrāman mahārāja purīṃ cābhyavapadyata 02,052.021b@037_0028 hastīpurasamīpe tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ 02,052.021b@037_0029 cakre niveśanaṃ tatra tataḥ sa sahasainikaḥ 02,052.021b@037_0030 śive deśe same caiva nyavasat pāṇḍavas tadā 02,052.021b@037_0031 tato rājan samāhūya śokavihvalayā girā 02,052.021b@037_0032 etad vākyaṃ ca sarvasvaṃ dhṛtarāṣṭracikīrṣitam 02,052.021b@037_0033 ācacakṣe yathāvṛttaṃ viduro 'tha nṛpasya ha 02,052.021b@037_0034 śrutvā tu bhāṣitaṃ tena dharmarājo 'bravīd idam 02,052.021b@037_0035 marṣayāmi hy ahaṃ kṣattaḥ samāhvānaṃ vratena me 02,052.021b@037_0036 vaiśaṃpāyanaḥ 02,052.021b@037_0036 svasty astu loke viprāṇāṃ prajānāṃ caiva sarvathā 02,052.021b@037_0037 ity uktvā prayayau rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ 02,052.021c dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca 02,052.021d*0496_01 praviveśa tato rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ 02,052.022a sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau 02,052.022c samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ 02,052.023a tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca 02,052.023c samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha 02,052.024a sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha 02,052.024c duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān 02,052.025a ye cānye tatra rājānaḥ pūrvam eva samāgatāḥ 02,052.025b*0497_01 duḥśāsanena vīreṇa sarvair bhrātṛbhir eva ca 02,052.025b*0498_01 anyaiś ca dhārtarāṣṭraiś ca nṛpair anyaiḥ sameyivān 02,052.025c jayadrathena ca tathā kurubhiś cāpi sarvaśaḥ 02,052.025d*0499_01 sametya kurubhiḥ sarvair yathānyāyam ariṃdama 02,052.026a tataḥ sarvair mahābāhur bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,052.026c praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 02,052.027a dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patim anuvratām 02,052.027c snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvat tārābhir iva rohiṇīm 02,052.028a abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ 02,052.028c dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 02,052.029a rājñā mūrdhany upāghrātās te ca kauravanandanāḥ 02,052.029c catvāraḥ pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ 02,052.030a tato harṣaḥ samabhavat kauravāṇāṃ viśāṃ pate 02,052.030c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān pāṇḍavān priyadarśanān 02,052.031a viviśus te 'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇy atha 02,052.031c dadṛśuś copayātās tān draupadīpramukhāḥ striyaḥ 02,052.032a yājñasenyāḥ parām ṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitām iva 02,052.032c snuṣās tā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso 'bhavan 02,052.033a tatas te puruṣavyāghrā gatvā strībhis tu saṃvidam 02,052.033c kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca 02,052.034a tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ 02,052.034c kalyāṇamanasaś caiva brāhmaṇān svasti vācya ca 02,052.035a manojñam aśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇāny atha 02,052.035c upagīyamānā nārībhir asvapan kurunandanāḥ 02,052.035d*0500_01 anantaraṃ ca suṣupuḥ prītāḥ parapuraṃjayāḥ 02,052.036a jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām 02,052.036c stūyamānāś ca viśrāntāḥ kāle nidrām athātyajan 02,052.037a sukhoṣitās tāṃ rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ 02,052.037c sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavair abhisaṃvṛtām 02,053.000*0501_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.000*0501_01 praviśya tāṃ sabhāṃ pārthā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 02,053.000*0501_02 sametya pārthivān sarvān pūjārhān abhipūjya ca 02,053.000*0501_03 yathāvayaḥ sameyānā upaviṣṭā yathārhataḥ 02,053.000*0501_04 āsaneṣu vicitreṣu spardhyāstaraṇavatsu ca 02,053.000*0501_05 atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv atha nṛpeṣu ca 02,053.000*0501_06 śakuniḥ saubalas tatra yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,053.001 śakunir uvāca 02,053.001a upastīrṇā sabhā rājan rantuṃ caite kṛtakṣaṇāḥ 02,053.001c akṣān uptvā devanasya samayo 'stu yudhiṣṭhira 02,053.002 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.002a nikṛtir devanaṃ pāpaṃ na kṣātro 'tra parākramaḥ 02,053.002c na ca nītir dhruvā rājan kiṃ tvaṃ dyūtaṃ praśaṃsasi 02,053.003a na hi mānaṃ praśaṃsanti nikṛtau kitavasya ha 02,053.003c śakune maiva no jaiṣīr amārgeṇa nṛśaṃsavat 02,053.004 śakunir uvāca 02,053.004a yo 'nveti saṃkhyāṃ nikṛtau vidhijñaś; ceṣṭāsv akhinnaḥ kitavo 'kṣajāsu 02,053.004c mahāmatir yaś ca jānāti dyūtaṃ; sa vai sarvaṃ sahate prakriyāsu 02,053.005a akṣaglahaḥ so 'bhibhavet paraṃ nas; tenaiva kālo bhavatīdam āttha 02,053.005c dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṃ; kuruṣva pāṇaṃ ca ciraṃ ca mā kṛthāḥ 02,053.006 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.006a evam āhāyam asito devalo munisattamaḥ 02,053.006c imāni lokadvārāṇi yo vai saṃcarate sadā 02,053.007a idaṃ vai devanaṃ pāpaṃ māyayā kitavaiḥ saha 02,053.007c dharmeṇa tu jayo yuddhe tat paraṃ sādhu devanam 02,053.008a nāryā mlecchanti bhāṣābhir māyayā na caranty uta 02,053.008c ajihmam aśaṭhaṃ yuddham etat satpuruṣavratam 02,053.009a śaktito brāhmaṇān vandyāñ śikṣituṃ prayatāmahe 02,053.009c tad vai vittaṃ mātidevīr mā jaiṣīḥ śakune param 02,053.010a nāhaṃ nikṛtyā kāmaye sukhāny uta dhanāni vā 02,053.010c kitavasyāpy anikṛter vṛttam etan na pūjyate 02,053.011 śakunir uvāca 02,053.011a śrotriyo 'śrotriyam uta nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.011c vidvān aviduṣo 'bhyeti nāhus tāṃ nikṛtiṃ janāḥ 02,053.011d*0502_01 akṣair hi śikṣito 'bhyeti nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.011d*0503_01 akṛtāstraṃ kṛtāstrāś ca durbalaṃ balavattaraḥ 02,053.011d*0504_01 evaṃ karmasu sarveṣu nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.012a evaṃ tvaṃ mām ihābhyetya nikṛtiṃ yadi manyase 02,053.012c devanād vinivartasva yadi te vidyate bhayam 02,053.013 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.013a āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam 02,053.013c vidhiś ca balavān rājan diṣṭasyāsmi vaśe sthitaḥ 02,053.014a asmin samāgame kena devanaṃ me bhaviṣyati 02,053.014c pratipāṇaś ca ko 'nyo 'sti tato dyūtaṃ pravartatām 02,053.015 duryodhana uvāca 02,053.015a ahaṃ dātāsmi ratnānāṃ dhanānāṃ ca viśāṃ pate 02,053.015c madarthe devitā cāyaṃ śakunir mātulo mama 02,053.016 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.016a anyenānyasya viṣamaṃ devanaṃ pratibhāti me 02,053.016c etad vidvann upādatsva kāmam evaṃ pravartatām 02,053.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.017a upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te 02,053.017c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ tataḥ 02,053.018a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva viduraś ca mahāmatiḥ 02,053.018c nātīvaprītamanasas te 'nvavartanta bhārata 02,053.019a te dvaṃdvaśaḥ pṛthak caiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ 02,053.019c siṃhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire 02,053.020a śuśubhe sā sabhā rājan rājabhis taiḥ samāgataiḥ 02,053.020c devair iva mahābhāgaiḥ samavetais triviṣṭapam 02,053.021a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ 02,053.021c prāvartata mahārāja suhṛddyūtam anantaram 02,053.022 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.022a ayaṃ bahudhano rājan sāgarāvartasaṃbhavaḥ 02,053.022c maṇir hārottaraḥ śrīmān kanakottamabhūṣaṇaḥ 02,053.023a etad rājan dhanaṃ mahyaṃ pratipāṇas tu kas tava 02,053.023c bhavatv eṣa kramas tāta jayāmy enaṃ durodaram 02,053.024 duryodhana uvāca 02,053.024a santi me maṇayaś caiva dhanāni vividhāni ca 02,053.024c matsaraś ca na me 'rtheṣu jayāmy enaṃ durodaram 02,053.024d*0505_01 śakune hanta divyāno glaga[reads ha]mānau sahasraśaḥ 02,053.024d*0505_02 ime niṣkasahasrasya kuṇḍino hāriṇaḥ śatam 02,053.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.025*0506_01 etac chrutvā tu śakunir nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,053.025a tato jagrāha śakunis tān akṣān akṣatattvavit 02,053.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.001a mattaḥ kaitavakenaiva yaj jito 'smi durodaram 02,054.001c śakune hanta dīvyāmo glahamānāḥ sahasraśaḥ 02,054.002a ime niṣkasahasrasya kuṇḍino bharitāḥ śatam 02,054.002c kośo hiraṇyam akṣayyaṃ jātarūpam anekaśaḥ 02,054.002e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.003*0507_01 kauravāṇāṃ kulakaraṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍavam acyutam 02,054.003*0508_01 jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.003*0509_01 jitam ity eva nṛpate bhūyas tvaṃ kena dīvyase 02,054.003a ity uktaḥ śakuniḥ prāha jitam ity eva taṃ nṛpam 02,054.004 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.004a ayaṃ sahasrasamito vaiyāghraḥ supravartitaḥ 02,054.004c sucakropaskaraḥ śrīmān kiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ 02,054.005a saṃhrādano rājaratho ya ihāsmān upāvahat 02,054.005c jaitro rathavaraḥ puṇyo meghasāgaraniḥsvanaḥ 02,054.006a aṣṭau yaṃ kuraracchāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ 02,054.006c vahanti naiṣām ucyeta padā bhūmim upaspṛśan 02,054.006e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.007 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.007a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.007c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.008 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.008a sahasrasaṃkhyā nāgā me mattās tiṣṭhanti saubala 02,054.008c hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padmino hemamālinaḥ 02,054.009a sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi 02,054.009c īṣādantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭakareṇavaḥ 02,054.010a sarve ca purabhettāro nagameghanibhā gajāḥ 02,054.010c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.011a tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ prahasann iva saubalaḥ 02,054.011b*0510_01 sa tac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupasthitaḥ 02,054.011c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.012 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.012a śataṃ dāsīsahasrāṇi taruṇyo me prabhadrikāḥ 02,054.012c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ 02,054.013a mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāś candanokṣitāḥ 02,054.013c maṇīn hema ca bibhratyaḥ sarvā vai sūkṣmavāsasaḥ 02,054.014a anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛtyasāmasu 02,054.014c snātakānām amātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāt 02,054.014e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.016 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.016a etāvanty eva dāsānāṃ sahasrāṇy uta santi me 02,054.016c pradakṣiṇānulomāś ca prāvāravasanāḥ sadā 02,054.017a prājñā medhāvino dakṣā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,054.017c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta 02,054.017e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.018 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.018a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.018c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.019 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.019a rathās tāvanta eveme hemabhāṇḍāḥ patākinaḥ 02,054.019c hayair vinītaiḥ saṃpannā rathibhiś citrayodhibhiḥ 02,054.020a ekaiko yatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtim 02,054.020c yudhyato 'yudhyato vāpi vetanaṃ māsakālikam 02,054.020e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.021a ity evam ukte pārthena kṛtavairo durātmavān 02,054.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.022 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.022a aśvāṃs tittirikalmāṣān gāndharvān hemamālinaḥ 02,054.022c dadau citrarathas tuṣṭo yāṃs tān gāṇḍīvadhanvane 02,054.022d*0511_01 yuddhe jitaḥ parābhūtaḥ prītipūrvam ariṃdamaḥ 02,054.022e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.023 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.023a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.023c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.024 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.024a rathānāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ cāyutāni me 02,054.024c yuktānām eva tiṣṭhanti vāhair uccāvacair vṛtāḥ 02,054.025a evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ 02,054.025b*0512_01 tathā samuditā vīrāḥ sarve vīraparākramāḥ 02,054.025c kṣīraṃ pibantas tiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulān 02,054.026a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sarve pṛthulavakṣasaḥ 02,054.026c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.027 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.027a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.027c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.028 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.028a tāmralohaiḥ parivṛtā nidhayo me catuḥśatāḥ 02,054.028c pañcadrauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai 02,054.028d*0513_01 jātarūpasya mukhyasya anargheyasya bhārata 02,054.028e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.029 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.029a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.029c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,055.001 vidura uvāca 02,055.001*0514_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,055.001*0514_01 evaṃ pravartite dyūte ghore sarvāpahāriṇi 02,055.001*0514_02 sarvasaṃśayanirmoktā viduro vākyam abravīt 02,055.001a mahārāja vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 02,055.001c mumūrṣor auṣadham iva na rocetāpi te śrutam 02,055.002a yad vai purā jātamātro rurāva; gomāyuvad visvaraṃ pāpacetāḥ 02,055.002c duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ; so 'yaṃ yukto bhavitā kālahetuḥ 02,055.003a gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai matvā na budhyase 02,055.003c duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama 02,055.004a madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ nāvabudhyate 02,055.004c āruhya taṃ majjati vā patanaṃ vādhigacchati 02,055.005*0515_01 viṣādaṃti ca daivena devanena mahārathaiḥ 02,055.005a so 'yaṃ matto 'kṣadevena madhuvan na parīkṣate 02,055.005c prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ 02,055.006a viditaṃ te mahārāja rājasv evāsamañjasam 02,055.006c andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsam atyajan 02,055.006d*0516_01 putraṃ saṃtyaktavān pūrvaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā 02,055.007a niyogāc ca hate tasmin kṛṣṇenāmitraghātinā 02,055.007c evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ 02,055.008a tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam 02,055.008c nigrahād asya pāpasya modantāṃ kuravaḥ sukham 02,055.009a kākenemāṃś citrabarhāñ śārdūlān kroṣṭukena ca 02,055.009c krīṇīṣva pāṇḍavān rājan mā majjīḥ śokasāgare 02,055.010a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet 02,055.010c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 02,055.011a sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃkaraḥ 02,055.011c iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahāsurān 02,055.012a hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaś cit pakṣiṇo vanagocarān 02,055.012c gṛhe kila kṛtāvāsāṃl lobhād rājann apīḍayat 02,055.013a sadopabhojyāṃl lobhāndho hiraṇyārthe paraṃtapa 02,055.013c āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat 02,055.014a tadātvakāmaḥ pāṇḍūṃs tvaṃ mā druho bharatarṣabha 02,055.014c mohātmā tapyase paścāt pakṣihā puruṣo yathā 02,055.014d*0517_01 etena tava nāśaḥ syād baḷiśāc chabaro yathā 02,055.015a jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpam ādatsva bhārata 02,055.015c mālākāra ivārāme snehaṃ kurvan punaḥ punaḥ 02,055.016a vṛkṣān aṅgārakārīva mainān dhākṣīḥ samūlakān 02,055.016c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca parābhavam 02,055.017a samavetān hi kaḥ pārthān pratiyudhyeta bhārata 02,055.017c marudbhiḥ sahito rājann api sākṣān marutpatiḥ 02,055.017d*0518_01 yudhi jetum aśakto hi pāṇḍavān puruṣottamaḥ 02,056.000*0519_01 duryodhane krīḍati pāṇḍavena 02,056.000*0519_02 dṛṣṭvā dhanaṃ pāpam agāgataṃ tat 02,056.000*0519_03 ānandam āpaśyasi naiva pātaṃ 02,056.000*0519_04 mahābhayaṃ putraviyogajaṃ tvam 02,056.000*0519_05 kiṃ cintayasi dyūte 'smin majjamānān na paśyasi 02,056.000*0519_06 duryodhanāparādhena putrān anyāṃś ca bhūpate 02,056.001 vidura uvāca 02,056.001a dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyānupāti; mithobhedāya mahate vā raṇāya 02,056.001c yad āsthito 'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro; duryodhanaḥ sṛjate vairam ugram 02,056.002a prātipīyāḥ śāṃtanavā bhaimasenāḥ sabāhlikāḥ 02,056.002c duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ 02,056.003a duryodhano madenaiva kṣemaṃ rāṣṭrād apohati 02,056.003c viṣāṇaṃ gaur iva madāt svayam ārujate balāt 02,056.004a yaś cittam anveti parasya rājan; vīraḥ kaviḥ svām atipatya dṛṣṭim 02,056.004c nāvaṃ samudra iva bālanetrām; āruhya ghore vyasane nimajjet 02,056.005a duryodhano glahate pāṇḍavena; priyāyase tvaṃ jayatīti tac ca 02,056.005c atinarmāj jāyate saṃprahāro; yato vināśaḥ samupaiti puṃsām 02,056.005d*0520_01 sarvāṇi marmāṇy abhisaṃprahāro 02,056.005d*0520_02 yato vināśaḥ samupaiti puṃsām 02,056.006a ākarṣas te 'vākphalaḥ kupraṇīto; hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ 02,056.006c yudhiṣṭhireṇa saphalaḥ saṃstavo 'stu; sāmnaḥ surikto 'rimateḥ sudhanvā 02,056.007a prātipīyāḥ śāṃtanavāś ca rājan; kāvyāṃ vācaṃ śṛṇuta mātyagād vaḥ 02,056.007c vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoram; ayuddhena praśamayatotpatantam 02,056.008a yadā manyuṃ pāṇḍavo 'jātaśatrur; na saṃyacched akṣamayābhibhūtaḥ 02,056.008c vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca; ko 'tra dvīpaḥ syāt tumule vas tadānīm 02,056.009a mahārāja prabhavas tvaṃ dhanānāṃ; purā dyūtān manasā yāvad iccheḥ 02,056.009c bahu vittaṃ pāṇḍavāṃś cej jayes tvaṃ; kiṃ tena syād vasu vindeha pārthān 02,056.010a jānīmahe devitaṃ saubalasya; veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ 02,056.010c yataḥ prāptaḥ śakunis tatra yātu; māyāyodhī bhārata pārvatīyaḥ 02,057.001 duryodhana uvāca 02,057.001a pareṣām eva yaśasā ślāghase tvaṃ; sadā channaḥ kutsayan dhārtarāṣṭrān 02,057.001c jānīmas tvāṃ vidura yatpriyas tvaṃ; bālān ivāsmān avamanyase tvam 02,057.002a suvijñeyaḥ puruṣo 'nyatrakāmo; nindāpraśaṃse hi tathā yunakti 02,057.002c jihvā manas te hṛdayaṃ nirvyanakti; jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam 02,057.003a utsaṅgena vyāla ivāhṛto 'si; mārjāravat poṣakaṃ copahaṃsi 02,057.003c bhartṛghnatvān na hi pāpīya āhus; tasmāt kṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt 02,057.004a jitvā śatrūn phalam āptaṃ mahan no; māsmān kṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ 02,057.004c dviṣadbhis tvaṃ saṃprayogābhinandī; muhur dveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt 02,057.005a amitratāṃ yāti naro 'kṣamaṃ bruvan; nigūhate guhyam amitrasaṃstave 02,057.005b*0521_01 sāmnā ca dānena ca bhedanena 02,057.005b*0521_02 vadhena māyāpratidarśanena 02,057.005b*0521_03 na[? read ta]m indrajālena ca mohanena 02,057.005b*0521_04 dyūtena mantrauṣadhisādhanena 02,057.005b*0521_05 ebhiḥ prakārair aparaiś ca sarvair 02,057.005b*0521_06 ābuddhimanto vijayanty arātīn 02,057.005c tadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate; yad icchasi tvaṃ tad ihādya bhāṣase 02,057.006a mā no 'vamaṃsthā vidma manas tavedaṃ; śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt 02,057.006c yaśo rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ; mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūs tvam 02,057.007a ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā; mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ 02,057.007c na tvāṃ pṛcchāmi vidura yad dhitaṃ me; svasti kṣattar mā titikṣūn kṣiṇu tvam 02,057.008a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā 02,057.008c tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 02,057.009a bhinatti śirasā śailam ahiṃ bhojayate ca yaḥ 02,057.009c sa eva tasya kurute kāryāṇām anuśāsanam 02,057.010a yo balād anuśāstīha so 'mitraṃ tena vindati 02,057.010c mitratām anuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ 02,057.011a pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāk tvaran nābhidhāvati 02,057.011c bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kva cana bhārata 02,057.012a na vāsayet pāravargyaṃ dviṣantaṃ; viśeṣataḥ kṣattar ahitaṃ manuṣyam 02,057.012c sa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi hy asatī strī jahāti 02,057.012d*0521a_01 na vāsayet pāravaśyaṃ dviṣantaṃ na viśeṣataḥ 02,057.012d*0521a_02 kartāram ihitaṃ caiva manye yatre * * ccha * 02,057.012d*0521a_03 vidura tatraiva [rest omitted?] 02,057.012d*0521a_04 sāntvyamānāpi hy asatī strī jahāti 02,057.012d*0521b_01 na vāsayet paraṃ vargaṃ dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ 02,057.012d*0521b_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yatreṣṭam icchati 02,057.012d*0521b_03 vidurātra na vastavyaṃ gaccha sa tvaṃ yatheṣṭataḥ 02,057.012d*0521b_04 sāntvamānāpi hy asatī strī (yathā) jahāti tathā ca tvam 02,057.012d*0521c_01 na vāsaye tvā paravarga dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ 02,057.012d*0521c_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yadṛṣṭam icchasi 02,057.012d*0521c_03 vidura tatra gaccha tvaṃ 02,057.012d*0521c_04 sāntvamānā hṛsati (sic) strī jahāti 02,057.012d*0521d_01 na vāsayet taṃ puruṣaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ 02,057.012d*0521d_02 kṣattara*hitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ 02,057.012d*0521d_03 viduraṃ tatra gaccha tvaṃ sāntvyamāno vimuhyasi 02,057.012d*0521e_01 na vāsayat paravargyaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ 02,057.012d*0521e_02 kṣattāram ahitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ 02,057.012d*0521e_03 yatrecchasi tvaṃ vidura tatra gaccha 02,057.012d*0521e_04 sāntvyamānā hy asatī strī jahāti 02,057.013 vidura uvāca 02,057.013a etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti; teṣāṃ sakhyam antavad brūhi rājan 02,057.013c rājñāṃ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṃ dattvā musalair ghātayanti 02,057.014a abālas tvaṃ manyase rājaputra; bālo 'ham ity eva sumandabuddhe 02,057.014c yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā; paścād enaṃ dūṣayate sa bālaḥ 02,057.015a na śreyase nīyate mandabuddhiḥ; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā 02,057.015c dhruvaṃ na roced bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ 02,057.016a anupriyaṃ ced anukāṅkṣase tvaṃ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu 02,057.016c striyaś ca rājañ jaḍapaṅgukāṃś ca; pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃś caiva mūḍhān 02,057.017a labhyaḥ khalu prātipīya naro 'nupriyavāg iha 02,057.017c apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 02,057.018a yas tu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye 02,057.018c apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān 02,057.018d*0522_01 nāpriyaḥ sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ 02,057.018d*0522_02 priyeṣv etāni dṛśyante yāvad dveṣo hi bhārata 02,057.019a avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ; yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhi 02,057.019c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 02,057.020a vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca; vāñchāmy ahaṃ sahaputrasya śaśvat 02,057.020c yathā tathā vo 'stu namaś ca vo 'stu; mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ 02,057.021a āśīviṣān netraviṣān kopayen na tu paṇḍitaḥ 02,057.021c evaṃ te 'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana 02,058.001 śakunir uvāca 02,058.001a bahu vittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira 02,058.001c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam 02,058.002 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.002a mama vittam asaṃkhyeyaṃ yad ahaṃ veda saubala 02,058.002c atha tvaṃ śakune kasmād vittaṃ samanupṛcchasi 02,058.003a ayutaṃ prayutaṃ caiva kharvaṃ padmaṃ tathārbudam 02,058.003c śaṅkhaṃ caiva nikharvaṃ ca samudraṃ cātra paṇyatām 02,058.003d*0523_01 madhyaṃ caiva parārdhaṃ ca saparaṃ cātra paṇyatām 02,058.003d*0524_01 kabandhaṃ nikabandhaṃ ca sāgaraṃ cātra paṇyatām 02,058.003e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.004a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.004c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.005 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.005a gavāśvaṃ bahudhenūkam asaṃkhyeyam ajāvikam 02,058.005c yat kiṃ cid anuvarṇānāṃ prāk sindhor api saubala 02,058.005e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.006a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.006c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.007 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.007a puraṃ janapado bhūmir abrāhmaṇadhanaiḥ saha 02,058.007c abrāhmaṇāś ca puruṣā rājañ śiṣṭaṃ dhanaṃ mama 02,058.007e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.008a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.008c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.009 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.009a rājaputrā ime rājañ śobhante yena bhūṣitāḥ 02,058.009c kuṇḍalāni ca niṣkāś ca sarvaṃ cāṅgavibhūṣaṇam 02,058.009d*0525_01 vāsāṃsi ca mahārhāṇi sarvam anyad vināyudhaiḥ 02,058.009e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.010 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.010a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.010c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.011 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.011a śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 02,058.011c nakulo glaha eko me yac caitat svagataṃ dhanam 02,058.012 śakunir uvāca 02,058.012a priyas te nakulo rājan rājaputro yudhiṣṭhira 02,058.012c asmākaṃ dhanatāṃ prāpto bhūyas tvaṃ kena dīvyasi 02,058.013 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.013a evam uktvā tu śakunis tān akṣān pratyapadyata 02,058.013c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.014 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.014a ayaṃ dharmān sahadevo 'nuśāsti; loke hy asmin paṇḍitākhyāṃ gataś ca 02,058.014c anarhatā rājaputreṇa tena; tvayā dīvyāmy apriyavat priyeṇa 02,058.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.016 śakunir uvāca 02,058.016a mādrīputrau priyau rājaṃs tavemau vijitau mayā 02,058.016c garīyāṃsau tu te manye bhīmasenadhanaṃjayau 02,058.017 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.017a adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam 02,058.017c yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartum icchasi 02,058.018 śakunir uvāca 02,058.018a garte mattaḥ prapatati pramattaḥ sthāṇum ṛcchati 02,058.018c jyeṣṭho rājan variṣṭho 'si namas te bharatarṣabha 02,058.019a svapne na tāni paśyanti jāgrato vā yudhiṣṭhira 02,058.019c kitavā yāni dīvyantaḥ pralapanty utkaṭā iva 02,058.020 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.020a yo naḥ saṃkhye naur iva pāranetā; jetā ripūṇāṃ rājaputras tarasvī 02,058.020c anarhatā lokavīreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ śakune phalgunena 02,058.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.021a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.022 śakunir uvāca 02,058.022a ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanurdharaḥ; parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī 02,058.022c bhīmena rājan dayitena dīvya; yat kaitavyaṃ pāṇḍava te 'vaśiṣṭam 02,058.023 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.023a yo no netā yo yudhāṃ naḥ praṇetā; yathā vajrī dānavaśatrur ekaḥ 02,058.023c tiryakprekṣī saṃhatabhrūr mahātmā; siṃhaskandho yaś ca sadātyamarṣī 02,058.024a balena tulyo yasya pumān na vidyate; gadābhṛtām agrya ihārimardanaḥ 02,058.024c anarhatā rājaputreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ bhīmasenena rājan 02,058.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.025a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.026 śakunir uvāca 02,058.026a bahu vittaṃ parājaiṣīr bhrātṝṃś ca sahayadvipān 02,058.026c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam 02,058.027 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.027a ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitas tathā 02,058.027c kuryāmas te jitāḥ karma svayam ātmany upaplave 02,058.028 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.028a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.028c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.029 śakunir uvāca 02,058.029a etat pāpiṣṭham akaror yad ātmānaṃ parājitaḥ 02,058.029c śiṣṭe sati dhane rājan pāpa ātmaparājayaḥ 02,058.030 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.030a evam uktvā matākṣas tān glahe sarvān avasthitān 02,058.030c parājayal lokavīrān ākṣepeṇa pṛthak pṛthak 02,058.031 śakunir uvāca 02,058.031a asti vai te priyā devī glaha eko 'parājitaḥ 02,058.031c paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punar jaya 02,058.032 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.032a naiva hrasvā na mahatī nātikṛṣṇā na rohiṇī 02,058.032c sarāgaraktanetrā ca tayā dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.033a śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā 02,058.033c śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā 02,058.034a tathaiva syād ānṛśaṃsyāt tathā syād rūpasaṃpadā 02,058.034c tathā syāc chīlasaṃpattyā yām icchet puruṣaḥ striyam 02,058.034d*0526_01 sarvair guṇair hi saṃpannām anukūlāṃ priyaṃvadām 02,058.034d*0526_02 yadṛśīṃ dharmakāmārthasiddhim icchen naraḥ striyam 02,058.035a caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate 02,058.035c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam 02,058.036a ābhāti padmavad vaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca 02,058.036c vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiromaśā 02,058.037a tayaivaṃvidhayā rājan pāñcālyāhaṃ sumadhyayā 02,058.037c glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala 02,058.038 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.038a evam ukte tu vacane dharmarājena bhārata 02,058.038c dhig dhig ity eva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥsṛtā giraḥ 02,058.039a cukṣubhe sā sabhā rājan rājñāṃ saṃjajñire kathāḥ 02,058.039c bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaś ca samajāyata 02,058.040a śiro gṛhītvā viduro gatasattva ivābhavat 02,058.040c āste dhyāyann adhovaktro niḥśvasan pannago yathā 02,058.040d*0527_01 bāhlikaḥ somadattaś ca prātipīyaḥ sasaṃjayaḥ 02,058.040d*0527_02 drauṇir bhūriśravāś caiva yuyutsur dhṛtarāṣṭrajaḥ 02,058.040d*0527_03 hastau piṃkṣann adhovaktrā niḥśvasanta ivoragāḥ 02,058.041a dhṛtarāṣṭras tu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchat punaḥ punaḥ 02,058.041c kiṃ jitaṃ kiṃ jitam iti hy ākāraṃ nābhyarakṣata 02,058.042a jaharṣa karṇo 'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ 02,058.042c itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 02,058.043a saubalas tv avicāryaiva jitakāśī madotkaṭaḥ 02,058.043c jitam ity eva tān akṣān punar evānvapadyata 02,059.001 duryodhana uvāca 02,059.001a ehi kṣattar draupadīm ānayasva; priyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānām 02,059.001c saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghram; ānando naḥ saha dāsībhir astu 02,059.002 vidura uvāca 02,059.002a durvibhāvyaṃ bhavati tvādṛśena; na manda saṃbudhyasi pāśabaddhaḥ 02,059.002c prapāte tvaṃ lambamāno na vetsi; vyāghrān mṛgaḥ kopayase 'tibālyāt 02,059.003a āśīviṣāḥ śirasi te pūrṇakośā mahāviṣāḥ 02,059.003c mā kopiṣṭhāḥ sumandātman mā gamas tvaṃ yamakṣayam 02,059.004a na hi dāsītvam āpannā kṛṣṇā bhavati bhārata 02,059.004c anīśena hi rājñaiṣā paṇe nyasteti me matiḥ 02,059.005a ayaṃ dhatte veṇur ivātmaghātī; phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,059.005c dyūtaṃ hi vairāya mahābhayāya; pakvo na budhyaty ayam antakāle 02,059.006a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 02,059.006c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 02,059.007a samuccaranty ativādā hi vaktrād; yair āhataḥ śocati rātryahāni 02,059.007c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 02,059.008a ajo hi śastram akhanat kilaikaḥ; śastre vipanne padbhir apāsya bhūmim 02,059.008c nikṛntanaṃ svasya kaṇṭhasya ghoraṃ; tadvad vairaṃ mā khanīḥ pāṇḍuputraiḥ 02,059.009a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā 02,059.009c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ sadaiva 02,059.010a dvāraṃ sughoraṃ narakasya jihmaṃ; na budhyase dhṛtarāṣṭrasya putra 02,059.010c tvām anvetāro bahavaḥ kurūṇāṃ; dyūtodaye saha duḥśāsanena 02,059.011a majjanty alābūni śilāḥ plavante; muhyanti nāvo 'mbhasi śaśvad eva 02,059.011c mūḍho rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇoti 02,059.012a anto nūnaṃ bhavitāyaṃ kurūṇāṃ; sudāruṇaḥ sarvaharo vināśaḥ 02,059.012c vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā; na śrūyante vardhate lobha eva 02,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.001a dhig astu kṣattāram iti bruvāṇo; darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,060.001c avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyām; uvāca cainaṃ paramāryamadhye 02,060.002a tvaṃ prātikāmin draupadīm ānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ 02,060.002c kṣattā hy ayaṃ vivadaty eva bhīrur; na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva 02,060.003a evam uktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyāc chīghraṃ rājavaco niśamya 02,060.003c praviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ; samāsadan mahiṣīṃ pāṇḍavānām 02,060.004 prātikāmy uvāca 02,060.004a yudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvām ajaiṣīt 02,060.004c sā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni 02,060.005 draupady uvāca 02,060.005a kathaṃ tv evaṃ vadasi prātikāmin; ko vai dīvyed bhāryayā rājaputraḥ 02,060.005c mūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyat kaitavam asya kiṃ cit 02,060.006 prātikāmy uvāca 02,060.006a yadā nābhūt kaitavam anyad asya; tadādevīt pāṇḍavo 'jātaśatruḥ 02,060.006c nyastāḥ pūrvaṃ bhrātaras tena rājñā; svayaṃ cātmā tvam atho rājaputri 02,060.007 draupady uvāca 02,060.007a gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja 02,060.007c kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānaṃ māṃ nu bhārata 02,060.007e etaj jñātvā tvam āgaccha tato māṃ naya sūtaja 02,060.007f*0528_01 jñātvā cikīrṣitam ahaṃ rājño yāsyāmi duḥkhitā 02,060.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.008a sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyās tad vacas tadā 02,060.008b*0529_01 yudhiṣṭhiraṃ narendrāṇāṃ madhye sthitam idaṃ vacaḥ 02,060.008c kasyeśo naḥ parājaiṣīr iti tvām āha draupadī 02,060.008e kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānam atha vāpi mām 02,060.008f*0530_01 ity abravīn mahārāja * *putrī viśāṃ pate 02,060.009a yudhiṣṭhiras tu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat 02,060.009c na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhv asādhu vā 02,060.010 duryodhana uvāca 02,060.010a ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnam etaṃ prabhāṣatām 02,060.010c ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yad vacaḥ 02,060.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.011a sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ 02,060.011c uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathann iva 02,060.012a sabhyās tv amī rājaputry āhvayanti; manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇām 02,060.012c na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyān; yat tvaṃ sabhām eṣyasi rājaputri 02,060.013 draupady uvāca 02,060.013a evaṃ nūnaṃ vyadadhāt saṃvidhātā; sparśāv ubhau spṛśato dhīrabālau 02,060.013c dharmaṃ tv ekaṃ paramaṃ prāha loke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ 02,060.013d*0531_01 so 'yaṃ dharmo mātyagāt kauravān vai 02,060.013d*0531_02 sabhyān gatvā pṛccha dharmyaṃ vaco me 02,060.013d*0531_03 te māṃ brūyur niścitaṃ tat kariṣye 02,060.013d*0531_04 dharmātmāno nītimanto variṣṭhāḥ 02,060.013d*0531_05 śrutvā sūtas tad vaco yājñasenyāḥ 02,060.013d*0531_06 sabhāṃ gatvā prāha vākyaṃ tadānīm 02,060.013d*0531_07 adhomukhās te na ca kiṃ cid ūcur 02,060.013d*0531_08 nirbandhaṃ taṃ dhārtarāṣṭrasya buddhvā 02,060.014 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.014a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā duryodhanacikīrṣitam 02,060.014c draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇod bharatarṣabha 02,060.015a ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā 02,060.015c sabhām āgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato 'bhavat 02,060.015d*0532_01 atha tām āgatāṃ dṛṣṭvā rājaputrīṃ sabhāṃ tadā 02,060.015d*0532_02 sabhyāḥ sarve vinindīran manobhir dhṛtarāṣṭrajam 02,060.015d*0533_01 sa gatvā tvaritaṃ dūtaḥ kṛṣṇāyā bhavanaṃ nṛpa 02,060.015d*0533_02 nyavedayan mataṃ dhīmān dharmarājasya niścitam 02,060.015d*0534_01 pāṇḍavāś ca mahātmāno dīnā duḥkhasamanvitāḥ 02,060.015d*0534_02 satyenābhiparītāṅgā nodīkṣante sma kiṃ cana 02,060.016a tatas teṣāṃ mukham ālokya rājā; duryodhanaḥ sūtam uvāca hṛṣṭaḥ 02,060.016c ihaivaitām ānaya prātikāmin; pratyakṣam asyāḥ kuravo bruvantu 02,060.017a tataḥ sūtas tasya vaśānugāmī; bhītaś ca kopād drupadātmajāyāḥ 02,060.017c vihāya mānaṃ punar eva sabhyān; uvāca kṛṣṇāṃ kim ahaṃ bravīmi 02,060.018 duryodhana uvāca 02,060.018a duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vṛkodarād udvijate 'lpacetāḥ 02,060.018c svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyanty avaśāḥ sapatnāḥ 02,060.019a tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥ 02,060.019c praviśya tad veśma mahārathānām; ity abravīd draupadīṃ rājaputrīm 02,060.020a ehy ehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā 02,060.020c kurūn bhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi 02,060.021a tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇam āmṛjya mukhaṃ kareṇa 02,060.021c ārtā pradudrāva yataḥ striyas tā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya 02,060.022a tato javenābhisasāra roṣād; duḥśāsanas tām abhigarjamānaḥ 02,060.022c dīrgheṣu nīleṣv atha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm 02,060.023a ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ 02,060.023c te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balāt pramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena 02,060.024a sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpam; ānīya kṛṣṇām atikṛṣṇakeśīm 02,060.024c duḥśāsano nāthavatīm anāthavac; cakarṣa vāyuḥ kadalīm ivārtām 02,060.025a sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanair uvācādya rajasvalāsmi 02,060.025c ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi mām anārya 02,060.026a tato 'bravīt tāṃ prasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām 02,060.026c kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām 02,060.026d*0535_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya 02,060.026d*0535_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,060.026d*0535_03 mahiṣī pāṇḍuputrāṇām ajamīḍhakule vadhūḥ 02,060.026d*0535_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava 02,060.027a rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpy atha vā vivastrā 02,060.027c dyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaś ca yathopajoṣam 02,060.028a prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānā 02,060.028c hrīmaty amarṣeṇa ca dahyamānā; śanair idaṃ vākyam uvāca kṛṣṇā 02,060.029a ime sabhāyām upadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ 02,060.029c gurusthānā guravaś caiva sarve; teṣām agre notsahe sthātum evam 02,060.030a nṛśaṃsakarmaṃs tvam anāryavṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ 02,060.030c na marṣayeyus tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ 02,060.031a dharme sthito dharmasutaś ca rājā; dharmaś ca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ 02,060.031c vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ; necchāmi doṣaṃ svaguṇān visṛjya 02,060.032a idaṃ tv anāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yat parikarṣase mām 02,060.032c na cāpi kaś cit kurute 'tra pūjāṃ; dhruvaṃ tavedaṃ matam anvapadyan 02,060.033a dhig astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmas tathā kṣatravidāṃ ca vṛttam 02,060.033c yatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām 02,060.034a droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano 'pi 02,060.034c rājñas tathā hīmam adharmam ugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ 02,060.034d*0536_01 imaṃ praśnam ime brūta sarva eva sabhāsadaḥ 02,060.034d*0536_02 jitāṃ vāpy ajitāṃ vā māṃ manyadhve sarvabhūmipāḥ 02,060.035a tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝn kupitān apaśyat 02,060.035c sā pāṇḍavān kopaparītadehān; saṃdīpayām āsa kaṭākṣapātaiḥ 02,060.036a hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiś ca mukhyair na tathā babhūva 02,060.036c yathārtayā kopasamīritena; kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham 02,060.037a duḥśāsanaś cāpi samīkṣya kṛṣṇām; avekṣamāṇāṃ kṛpaṇān patīṃs tān 02,060.037c ādhūya vegena visaṃjñakalpām; uvāca dāsīti hasann ivograḥ 02,060.038a karṇas tu tad vākyam atīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayām āsa hasan saśabdam 02,060.038c gāndhārarājaḥ subalasya putras; tathaiva duḥśāsanam abhyanandat 02,060.039a sabhyās tu ye tatra babhūvur anye; tābhyām ṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva 02,060.039c teṣām abhūd duḥkham atīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām 02,060.039d*0537_01 diṣṭaṃ vijānan niḥsaṅgaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 02,060.039d*0537_02 uvāca draupadīṃ bhīṣmas tanmatajño mahāmatiḥ 02,060.040 bhīṣma uvāca 02,060.040a na dharmasaukṣmyāt subhage vivaktuṃ; śaknomi te praśnam imaṃ yathāvat 02,060.040c asvo hy aśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; striyaś ca bhartur vaśatāṃ samīkṣya 02,060.041a tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyam atho na jahyāt 02,060.041c uktaṃ jito 'smīti ca pāṇḍavena; tasmān na śaknomi vivektum etat 02,060.041c*0538_01 **** **** sa dharmaḥ saukṣmyāt subhage vivektum 02,060.041c*0538_02 śakto jito 'sīti ca pāṇḍavena 02,060.042a dyūte 'dvitīyaḥ śakunir nareṣu; kuntīsutas tena nisṛṣṭakāmaḥ 02,060.042c na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmān na te praśnam imaṃ bravīmi 02,060.043 draupady uvāca 02,060.043a āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhir naikṛtikair anāryaiḥ 02,060.043c dyūtapriyair nātikṛtaprayatnaḥ; kasmād ayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ 02,060.044a sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛttim; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ 02,060.044c saṃbhūya sarvaiś ca jito 'pi yasmāt; paścāc ca yat kaitavam abhyupetaḥ 02,060.045a tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyām; īśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇām 02,060.045c samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me praśnam imaṃ yathāvat 02,060.045d*0539_01 jitāsmi kiṃ vā na jitāsmy anena 02,060.045d*0540_01 na sā sabhā yatra na santi vṛddhā 02,060.045d*0540_02 na te vṛddhā ye na vadanti dharmam 02,060.045d*0540_03 nāsau dharmo yatra na satyam asti 02,060.045d*0540_04 na tat satyaṃ yac chalenānuviddham 02,060.046 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.046a tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantīm; avekṣamāṇām asakṛt patīṃs tān 02,060.046c duḥśāsanaḥ paruṣāṇy apriyāṇi; vākyāny uvācāmadhurāṇi caiva 02,060.047a tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; srastottarīyām atadarhamāṇām 02,060.047c vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ 02,061.001 bhīma uvāca 02,061.001a bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira 02,061.001c na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsv api 02,061.002a kāśyo yad balim āhārṣīd dravyaṃ yac cānyad uttamam 02,061.002c tathānye pṛthivīpālā yāni ratnāny upāharan 02,061.003a vāhanāni dhanaṃ caiva kavacāny āyudhāni ca 02,061.003c rājyam ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ 02,061.004a na ca me tatra kopo 'bhūt sarvasyeśo hi no bhavān 02,061.004c idaṃ tv atikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate 02,061.005a eṣā hy anarhatī bālā pāṇḍavān prāpya kauravaiḥ 02,061.005c tvatkṛte kliśyate kṣudrair nṛśaṃsair nikṛtipriyaiḥ 02,061.006a asyāḥ kṛte manyur ayaṃ tvayi rājan nipātyate 02,061.006c bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya 02,061.007 arjuna uvāca 02,061.007a na purā bhīmasena tvam īdṛśīr vaditā giraḥ 02,061.007c parais te nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsair dharmagauravam 02,061.008a na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam 02,061.008c bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitum arhati 02,061.009a āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran 02,061.009c dīvyate parakāmena tan naḥ kīrtikaraṃ mahat 02,061.010 bhīmasena uvāca 02,061.010a evam asmikṛtaṃ vidyāṃ yady asyāhaṃ dhanaṃjaya 02,061.010c dīpte 'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balād iva 02,061.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.011a tathā tān duḥkhitān dṛṣṭvā pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajaḥ 02,061.011c kliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idam abravīt 02,061.012a yājñasenyā yad uktaṃ tad vākyaṃ vibrūta pārthivāḥ 02,061.012c avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ 02,061.013a bhīṣmaś ca dhṛtarāṣṭraś ca kuruvṛddhatamāv ubhau 02,061.013c sametya nāhatuḥ kiṃ cid viduraś ca mahāmatiḥ 02,061.014a bhāradvājo 'pi sarveṣām ācāryaḥ kṛpa eva ca 02,061.014c ata etāv api praśnaṃ nāhatur dvijasattamau 02,061.015a ye tv anye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ 02,061.015c kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati 02,061.016a yad idaṃ draupadī vākyam uktavaty asakṛc chubhā 02,061.016c vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram 02,061.017a evaṃ sa bahuśaḥ sarvān uktavāṃs tān sabhāsadaḥ 02,061.017c na ca te pṛthivīpālās tam ūcuḥ sādhv asādhu vā 02,061.018a uktvā tathāsakṛt sarvān vikarṇaḥ pṛthivīpatīn 02,061.018c pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasann idam abravīt 02,061.019a vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃ cana 02,061.019c manye nyāyyaṃ yad atrāhaṃ tad dhi vakṣyāmi kauravāḥ 02,061.020a catvāry āhur naraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām 02,061.020c mṛgayāṃ pānam akṣāṃś ca grāmye caivātisaktatām 02,061.021a eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsṛjya vartate 02,061.021c tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate 02,061.022a tad ayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam 02,061.022c samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ 02,061.023a sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānām aninditā 02,061.023c jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ 02,061.024a iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā 02,061.024c etat sarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitām imām 02,061.025a etac chrutvā mahān nādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata 02,061.025c vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām 02,061.026a tasminn uparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ 02,061.026c pragṛhya ruciraṃ bāhum idaṃ vacanam abravīt 02,061.027a dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūny api 02,061.027c tajjas tasya vināśāya yathāgnir araṇiprajaḥ 02,061.027d*0541_01 vyādhir balaṃ nāśayate śarīrastho 'pi saṃbhṛtaḥ 02,061.027d*0541_02 tṛṇāni paśavo ghnanti svapakṣaṃ caiva kauravaḥ 02,061.027d*0541_03 droṇo bhīṣmaḥ kṛpo drauṇir viduraś ca mahāmatiḥ 02,061.027d*0541_04 dhṛtarāṣṭraś ca gāndhārī bhavataḥ prājñavattarāḥ 02,061.028a ete na kiṃ cid apy āhuś codyamānāpi kṛṣṇayā 02,061.028c dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām 02,061.029a tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase 02,061.029c yad bravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam 02,061.030a na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara 02,061.030c yad bravīṣi jitāṃ kṛṣṇām ajiteti sumandadhīḥ 02,061.031a kathaṃ hy avijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja 02,061.031c yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavān pāṇḍavāgrajaḥ 02,061.032a abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha 02,061.032c evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham 02,061.033a kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ 02,061.033c bhavaty avijitā kena hetunaiṣā matā tava 02,061.034a manyase vā sabhām etām ānītām ekavāsasam 02,061.034c adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyam uttaram 02,061.035a eko bhartā striyā devair vihitaḥ kurunandana 02,061.035c iyaṃ tv anekavaśagā bandhakīti viniścitā 02,061.036a asyāḥ sabhām ānayanaṃ na citram iti me matiḥ 02,061.036c ekāmbaradharatvaṃ vāpy atha vāpi vivastratā 02,061.037a yac caiṣāṃ draviṇaṃ kiṃ cid yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ 02,061.037c saubaleneha tat sarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu 02,061.038a duḥśāsana subālo 'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ 02,061.038c pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāś cāpy upāhara 02,061.039a tac chrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata 02,061.039c avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśan 02,061.040a tato duḥśāsano rājan draupadyā vasanaṃ balāt 02,061.040c sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṃ pracakrame 02,061.040d*0542_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.040d*0542_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya 02,061.040d*0542_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,061.040d*0542_03 mahiṣīṃ pāṇḍuputrāṇām ājamīḍhakule vadhūm 02,061.040d*0542_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava 02,061.040d*0543_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.040d*0543_01 ākṛṣyamāṇe vasane draupadyā cintito hariḥ 02,061.040d*0543_02 govinda dvārakāvāsin kṛṣṇa gopījanapriya 02,061.040d*0543_03 kauravaiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,061.040d*0543_04 he nātha he ramānātha vrajanāthārtināśana 02,061.040d*0543_05 kauravārṇavamagnāṃ mām uddharasva janārdana 02,061.040d*0543_06 kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin viśvātman viśvabhāvana 02,061.040d*0543_07 prapannāṃ pāhi govinda kurumadhye 'vasīdatīm 02,061.040d*0543_08 ity anusmṛtya kṛṣṇaṃ sā hariṃ tribhuvaneśvaram 02,061.040d*0543_09 prārudad duḥkhitā rājan mukham ācchādya bhāminī 02,061.040d*0543_10 yājñasenyā vacaḥ śrutvā kṛṣṇo gahvarito 'bhavat 02,061.040d*0543_11 tyaktvā śayyāsanaṃ padbhyāṃ kṛpāluḥ kṛpayābhyagāt 02,061.040d*0544_01 kṛṣṇaṃ ca viṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca 02,061.040d*0544_02 trāṇāya vikrośati yājñasenī 02,061.040d*0544_03 tatas tu dharmo 'ntarito mahātmā 02,061.040d*0544_04 samāvṛṇot tāṃ vividhavastrapūgaḥ 02,061.040d*0545_01 sā tatkāle tu govinde viniveśitamānasā 02,061.040d*0545_02 trāhi māṃ kṛṣṇa kṛṣṇeti duḥkhād etad udāhṛtam 02,061.040d*0546_01 tvayā siṃhena nāthena rakṣamāṇām anāthavat 02,061.040d*0546_02 cakarṣa vasanaṃ pāpaḥ kurūṇāṃ saṃnidhau mama 02,061.040d*0547_01 apakṛṣyamāṇe vasane vilalāpa suduḥkhitā 02,061.040d*0547_02 govindeti samābhāṣya kṛṣṇeti ca punaḥ punaḥ 02,061.040d*0547_03 śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta 02,061.040d*0547_04 govinda puṇḍarīkākṣa rakṣa māṃ śaraṇāgatām 02,061.040d*0548_01 jñātaṃ mayā vasiṣṭhena purā gītaṃ mahātmanā 02,061.040d*0548_02 mahaty āpadi saṃprāpte smartavyo bhagavān hariḥ 02,061.040d*0549_01 manasā cintayām āsa devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,061.040d*0549_02 draupadī 02,061.040d*0549_02 āpatsv abhayadaṃ kṛṣṇaṃ lokānāṃ prapitāmaham 02,061.040d*0550_01 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi yādavanandana 02,061.040d*0550_02 imām avasthāṃ saṃprāptām anāthāṃ kim upekṣase 02,061.041a ākṛṣyamāṇe vasane draupadyās tu viśāṃ pate 02,061.041c tadrūpam aparaṃ vastraṃ prādurāsīd anekaśaḥ 02,061.041d*0551_01 tasya prasādād draupadyāḥ kṛṣyamāṇe 'mbare tathā 02,061.041d*0552_01 aṣṭottaraśataṃ yāvad vasanaṃ pracakarṣa ha 02,061.041d*0553_01 nānārāgavirāgāṇi vasanāny atha vai prabho 02,061.041d*0553_02 prādurbhavanti śataśo dharmasya paripālanāt 02,061.042a tato halahalāśabdas tatrāsīd ghoranisvanaḥ 02,061.042c tad adbhutatamaṃ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām 02,061.042d*0554_01 śaśaṃsur draupadīṃ tatra kutsanto dhṛtarāṣṭrajam 02,061.042d*0555_01 dhig dhig ity aśivāṃ vācam utsṛjan kauravaṃ prati 02,061.043a śaśāpa tatra bhīmas tu rājamadhye mahāsvanaḥ 02,061.043c krodhād visphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam 02,061.044a idaṃ me vākyam ādaddhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ 02,061.044c noktapūrvaṃ narair anyair na cānyo yad vadiṣyati 02,061.045a yady etad evam uktvā tu na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ 02,061.045c pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatim avāpnuyām 02,061.046a asya pāpasya durjāter bhāratāpasadasya ca 02,061.046c na pibeyaṃ balād vakṣo bhittvā ced rudhiraṃ yudhi 02,061.047a tasya te vacanaṃ śrutvā sarvalokapraharṣaṇam 02,061.047c pracakrur bahulāṃ pūjāṃ kutsanto dhṛtarāṣṭrajam 02,061.048a yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ 02,061.048c tato duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat 02,061.049a dhikśabdas tu tatas tatra samabhūl lomaharṣaṇaḥ 02,061.049c sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃs tadā 02,061.050a na vibruvanti kauravyāḥ praśnam etam iti sma ha 02,061.050c sa janaḥ krośati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan 02,061.051a tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ 02,061.051c viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt 02,061.052 vidura uvāca 02,061.052a draupadī praśnam uktvaivaṃ roravīti hy anāthavat 02,061.052c na ca vibrūta taṃ praśnaṃ sabhyā dharmo 'tra pīḍyate 02,061.053a sabhāṃ prapadyate hy ārtaḥ prajvalann iva havyavāṭ 02,061.053c taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayanty uta 02,061.054a dharmapraśnam atho brūyād ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ 02,061.054c vibrūyus tatra te praśnaṃ kāmakrodhavaśātigāḥ 02,061.055a vikarṇena yathāprajñam uktaḥ praśno narādhipāḥ 02,061.055c bhavanto 'pi hi taṃ praśnaṃ vibruvantu yathāmati 02,061.056a yo hi praśnaṃ na vibrūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ 02,061.056c anṛte yā phalāvāptis tasyāḥ so 'rdhaṃ samaśnute 02,061.057a yaḥ punar vitathaṃ brūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ 02,061.057c anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnotīti niścayaḥ 02,061.058a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 02,061.058c prahlādasya ca saṃvādaṃ muner āṅgirasasya ca 02,061.059a prahlādo nāma daityendras tasya putro virocanaḥ 02,061.059c kanyāhetor āṅgirasaṃ sudhanvānam upādravat 02,061.060a ahaṃ jyāyān ahaṃ jyāyān iti kanyepsayā tadā 02,061.060c tayor devanam atrāsīt prāṇayor iti naḥ śrutam 02,061.061a tayoḥ praśnavivādo 'bhūt prahlādaṃ tāv apṛcchatām 02,061.061c jyāyān ka āvayor ekaḥ praśnaṃ prabrūhi mā mṛṣā 02,061.062a sa vai vivadanād bhītaḥ sudhanvānaṃ vyalokayat 02,061.062c taṃ sudhanvābravīt kruddho brahmadaṇḍa iva jvalan 02,061.063a yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi 02,061.063c śatadhā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati 02,061.064a sudhanvanā tathoktaḥ san vyathito 'śvatthaparṇavat 02,061.064c jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam 02,061.065 prahlāda uvāca 02,061.065a tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca 02,061.065c brāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchram idaṃ śṛṇu 02,061.066a yo vai praśnaṃ na vibrūyād vitathaṃ vāpi nirdiśet 02,061.066c ke vai tasya pare lokās tan mamācakṣva pṛcchataḥ 02,061.067 kaśyapa uvāca 02,061.067a jānan na vibruvan praśnaṃ kāmāt krodhāt tathā bhayāt 02,061.067c sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati 02,061.067d*0556_01 sākṣī vā vibruvan sākṣyaṃ gokarṇaśithilaś caran 02,061.067d*0557_01 sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati 02,061.068a tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate 02,061.068c tasmāt satyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyam añjasā 02,061.069a viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate 02,061.069c na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ 02,061.069d*0558_01 pādo gacchati kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam archati 02,061.069d*0558_02 pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam archati 02,061.070a ardhaṃ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu 02,061.070c pādaś caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam 02,061.071a anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ 02,061.071c eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate 02,061.072a vitathaṃ tu vadeyur ye dharmaṃ prahlāda pṛcchate 02,061.072c iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān 02,061.073a hṛtasvasya hi yad duḥkhaṃ hataputrasya cāpi yat 02,061.073c ṛṇinaṃ prati yac caiva rājñā grastasya cāpi yat 02,061.074a striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthād bhraṣṭasya caiva yat 02,061.074b*0559_01 aputrāyāś ca yad duḥkhaṃ vyāghrāghrātasya caiva yat 02,061.074c adhyūḍhāyāś ca yad duḥkhaṃ sākṣibhir vihatasya ca 02,061.075a etāni vai samāny āhur duḥkhāni tridaśeśvarāḥ 02,061.075c tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan 02,061.076a samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ceti dhāraṇāt 02,061.076c tasmāt satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate 02,061.077 vidura uvāca 02,061.077a kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putram abravīt 02,061.077c śreyān sudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṃs tathāṅgirāḥ 02,061.078a mātā sudhanvanaś cāpi śreyasī mātṛtas tava 02,061.078c virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava 02,061.079 sudhanvovāca 02,061.079a putrasnehaṃ parityajya yas tvaṃ dharme pratiṣṭhitaḥ 02,061.079c anujānāmi te putraṃ jīvatv eṣa śataṃ samāḥ 02,061.080 vidura uvāca 02,061.080a evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ 02,061.080c yathāpraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param 02,061.081 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.081a vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiṃ cana pārthivāḥ 02,061.081c karṇo duḥśāsanaṃ tv āha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhān naya 02,061.082a tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān 02,061.082c duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm 02,062.001 draupady uvāca 02,062.001a purastāt karaṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryam uttaram 02,062.001c vihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāt 02,062.001d*0560_01 tāvat pratīkṣa duḥprajña duḥśāsana narādhama 02,062.002a abhivādaṃ karomy eṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadi 02,062.002c na me syād aparādho 'yaṃ yad idaṃ na kṛtaṃ mayā 02,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,062.003a sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī 02,062.003c patitā vilalāpedaṃ sabhāyām atathocitā 02,062.004 draupady uvāca 02,062.004a svayaṃvare yāsmi nṛpair dṛṣṭā raṅge samāgataiḥ 02,062.004c na dṛṣṭapūrvā cānyatra sāham adya sabhāṃ gatā 02,062.005a yāṃ na vāyur na cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe 02,062.005c sāham adya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi 02,062.006a yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ purā gṛhe 02,062.006c spṛśyamānāṃ sahante 'dya pāṇḍavās tāṃ durātmanā 02,062.007a mṛṣyante kuravaś ceme manye kālasya paryayam 02,062.007c snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānām anarhatīm 02,062.008a kiṃ tv ataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yad ahaṃ strī satī śubhā 02,062.008c sabhāmadhyaṃ vigāhe 'dya kva nu dharmo mahīkṣitām 02,062.009a dharmyāḥ striyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śrutam 02,062.009c sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ 02,062.010a kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya svasā satī 02,062.010c vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhām iyām 02,062.011a tām imāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām 02,062.011c brūta dāsīm adāsīṃ vā tat kariṣyāmi kauravāḥ 02,062.012a ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ 02,062.012b*0561_01 nṛśaṃsānumato roṣād avijñāyaiva durjanaḥ 02,062.012b*0561_02 gurūṇāṃ saṃmukhe cāpi satīvrataparāyaṇām 02,062.012b*0561_03 kleśāsahāṃ sabhāmadhye dhṛtarāṣṭro nayan nṛpaḥ 02,062.012b*0562_01 anācārapravṛtto vai paśyatāṃ dharmakovidāḥ 02,062.012c kliśnāti nāhaṃ tat soḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ 02,062.013a jitāṃ vāpy ajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥ 02,062.013c tathā pratyuktam icchāmi tat kariṣyāmi kauravāḥ 02,062.014 bhīṣma uvāca 02,062.014a uktavān asmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatim 02,062.014c loke na śakyate gantum api viprair mahātmabhiḥ 02,062.015a balavāṃs tu yathā dharmaṃ loke paśyati pūruṣaḥ 02,062.015c sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavaty abhihitaḥ paraiḥ 02,062.016a na vivektuṃ ca te praśnam etaṃ śaknomi niścayāt 02,062.016b*0563_01 anumodanāt pāṇḍavasya sūkṣmatvāt kāryagauravāt 02,062.016c sūkṣmatvād gahanatvāc ca kāryasyāsya ca gauravāt 02,062.017a nūnam antaḥ kulasyāsya bhavitā nacirād iva 02,062.017c tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ 02,062.018a kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhṛśam 02,062.018c dharmyān mārgān na cyavante yathā nas tvaṃ vadhūḥ sthitā 02,062.019a upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttam īdṛśam 02,062.019c yat kṛcchram api saṃprāptā dharmam evānvavekṣase 02,062.020a ete droṇādayaś caiva vṛddhā dharmavido janāḥ 02,062.020c śūnyaiḥ śarīrais tiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ 02,062.021a yudhiṣṭhiras tu praśne 'smin pramāṇam iti me matiḥ 02,062.021c ajitāṃ vā jitāṃ vāpi svayaṃ vyāhartum arhati 02,062.022 vaiśaṃpāyana uvāca 02,062.022a tathā tu dṛṣṭvā bahu tat tad evaṃ; rorūyamāṇāṃ kurarīm ivārtām 02,062.022c nocur vacaḥ sādhv atha vāpy asādhu; mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ 02,062.023a dṛṣṭvā tu tān pārthivaputrapautrāṃs; tūṣṇīṃbhūtān dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,062.023c smayann ivedaṃ vacanaṃ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṃ tadānīm 02,062.024a tiṣṭhatv ayaṃ praśna udārasattve; bhīme 'rjune sahadeve tathaiva 02,062.024c patyau ca te nakule yājñaseni; vadantv ete vacanaṃ tvatprasūtam 02,062.025a anīśvaraṃ vibruvantv āryamadhye; yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetoḥ 02,062.025c kurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ; pāñcāli tvaṃ mokṣyase dāsabhāvāt 02,062.026a dharme sthito dharmarājo mahātmā; svayaṃ cedaṃ kathayatv indrakalpaḥ 02,062.026c īśo vā te yady anīśo 'tha vaiṣa; vākyād asya kṣipram ekaṃ bhajasva 02,062.027a sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ; duḥkhāntare vartamānās tavaiva 02,062.027c na vibruvanty āryasattvā yathāvat; patīṃś ca te samavekṣyālpabhāgyān 02,062.028a tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṃ sarve praśaśaṃsus tadoccaiḥ 02,062.028c celāvedhāṃś cāpi cakrur nadanto; hā hety āsīd api caivātra nādaḥ 02,062.028d*0564_01 śrutvā tu tad vākyamanoharaṃ tad 02,062.028d*0564_02 dharṣaś cāsīt kauravāṇāṃ sabhāyām 02,062.028e sarve cāsan pārthivāḥ prītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ 02,062.028f*0565_01 śrutvā cedaṃ dhārtarāṣṭrasya coktaṃ 02,062.028f*0565_02 bhavatv idaṃ dharmayuktaṃ sadaiva 02,062.029a yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ 02,062.029c kiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkṛtānanāḥ 02,062.030a kiṃ nu vakṣyati bībhatsur ajito yudhi pāṇḍavaḥ 02,062.030c bhīmaseno yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ 02,062.031a tasminn uparate śabde bhīmaseno 'bravīd idam 02,062.031c pragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitam 02,062.032a yady eṣa gurur asmākaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,062.032c na prabhuḥ syāt kulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi 02,062.033a īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānām api ceśvaraḥ 02,062.033c manyate jitam ātmānaṃ yady eṣa vijitā vayam 02,062.034a na hi mucyeta jīvan me padā bhūmim upaspṛśan 02,062.034c martyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajān imān 02,062.035a paśyadhvam āyatau vṛttau bhujau me parighāv iva 02,062.035c naitayor antaraṃ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ 02,062.036a dharmapāśasitas tv evaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭam 02,062.036c gauraveṇa niruddhaś ca nigrahād arjunasya ca 02,062.037a dharmarājanisṛṣṭas tu siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 02,062.037c dhārtarāṣṭrān imān pāpān niṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ 02,062.037d*0566_01 evam uktvā mahābāhuṃ visphurantaṃ muhur muhuḥ 02,062.038a tam uvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva ca 02,062.038c kṣamyatām evam ity evaṃ sarvaṃ saṃbhavati tvayi 02,063.001 karṇa uvāca 02,063.001a trayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaś cāsvatantrā ca nārī 02,063.001c dāsasya patnī tvaṃ dhanam asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī 02,063.001d*0567_01 trayaḥ kilaite sadhanāḥ sabhāyāṃ 02,063.001d*0567_02 bhīṣmaḥ kṣattā kauravāṇāṃ guruś ca 02,063.001d*0567_03 ye svāminaṃ duṣṭatamaṃ vadanti 02,063.001d*0567_04 vāñchanti vṛddhiṃ na ca vikṣipanti 02,063.002a praviśya sā naḥ paricārair bhajasva; tat te kāryaṃ śiṣṭam āveśya veśma 02,063.002c īśāḥ sma sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ 02,063.003a anyaṃ vṛṇīṣva patim āśu bhāmini; yasmād dāsyaṃ na labhase devanena 02,063.003c anavadyā vai patiṣu kāmavṛttir; nityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu 02,063.004a parājito nakulo bhīmaseno; yudhiṣṭhiraḥ sahadevo 'rjunaś ca 02,063.004c dāsībhūtā praviśa yājñaseni; parājitās te patayo na santi 02,063.005a prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate; parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ 02,063.005c pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṃ; sabhāmadhye yo 'tidevīd glaheṣu 02,063.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.006a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ 02,063.006c rājānugo dharmapāśānubaddho; dahann ivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ 02,063.007 bhīma uvāca 02,063.007a nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājann; eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ 02,063.007c kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyur; nādevīs tvaṃ yady anayā narendra 02,063.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.008a rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā 02,063.008c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtam acetasam 02,063.009a bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane 02,063.009c praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvam ajitāṃ yadi manyase 02,063.010a evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṃ svakam 02,063.010c smayann ivaikṣat pāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ 02,063.011a kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam 02,063.011c gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam 02,063.012a abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmam ādharṣayann iva 02,063.012c draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat 02,063.013a vṛkodaras tad ālokya netre utphālya lohite 02,063.013c provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayann iva 02,063.014a pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacched vṛkodaraḥ 02,063.014c yady etam ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave 02,063.014d*0568_01 na prayāsyāmi tāṃl lokān puṇyān puṇyatamān api 02,063.014d*0568_02 yady ahaṃ mukuṭaṃ caiva mardayitvā padā ca te 02,063.014d*0568_03 na śiras tāḍayāmy ājau tadāgniṃ praviśāmy aham 02,063.015a kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ 02,063.015c vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ 02,063.016 vidura uvāca 02,063.016a paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenād; budhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt 02,063.016c daiverito nūnam ayaṃ purastāt; paro 'nayo bharateṣūdapādi 02,063.017a atidyūtaṃ kṛtam idaṃ dhārtarāṣṭrā; ye 'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām 02,063.017c yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ; pāpān mantrān kuravo mantrayanti 02,063.018a imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu; durdṛṣṭe 'smin pariṣat saṃpraduṣyet 02,063.018c imāṃ cet pūrvaṃ kitavo 'glahīṣyad; īśo 'bhaviṣyad aparājitātmā 02,063.019a svapne yathaitad dhi dhanaṃ jitaṃ syāt; tad evaṃ manye yasya dīvyaty anīśaḥ 02,063.019c gāndhāriputrasya vaco niśamya; dharmād asmāt kuravo māpayāta 02,063.020 duryodhana uvāca 02,063.020a bhīmasya vākye tadvad evārjunasya; sthito 'haṃ vai yamayoś caivam eva 02,063.020c yudhiṣṭhiraṃ cet pravadanty anīśam; atho dāsyān mokṣyase yājñaseni 02,063.021 arjuna uvāca 02,063.021a īśo rājā pūrvam āsīd glahe naḥ; kuntīputro dharmarājo mahātmā 02,063.021c īśas tv ayaṃ kasya parājitātmā; taj jānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva 02,063.021d@038_0000 karṇaḥ 02,063.021d@038_0001 duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ me prabhāṣitam 02,063.021d@038_0002 kim anena ciraṃ vīra nayasva drupadātmajām 02,063.021d@038_0003 dāsībhāvena bhuṅkṣva tvaṃ yatheṣṭaṃ kuru mānada 02,063.021d@038_0003 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0004 tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 02,063.021d@038_0005 sādhu karṇa mahābāho yatheṣṭaṃ kriyatām iti 02,063.021d@038_0006 tato duḥśāsanas tūrṇaṃ drupadasya sutāṃ balāt 02,063.021d@038_0007 praveśayitum ārabdhaḥ sa cākarṣad durātmavān 02,063.021d@038_0008 tato vikrośatī vegāt pāñcālī devavarṇinī 02,063.021d@038_0009 paritrāyasva māṃ bhīṣma droṇa drauṇe tathā kṛpa 02,063.021d@038_0010 paritrāyasva vidura dharmiṣṭho dharmavatsala 02,063.021d@038_0011 dhṛtarāṣṭra mahārāja paritrāyasva vai snuṣām 02,063.021d@038_0012 gāndhāri tvaṃ mahābhāge sarvajñe sarvadarśini 02,063.021d@038_0013 paritrāyasva māṃ devi suyodhanabhayārditām 02,063.021d@038_0014 tvam ārye vīrajanani kiṃ māṃ paśyasi yādavi 02,063.021d@038_0015 kliśyamānām anāryair māṃ na trāyasi svakāṃ vadhūm 02,063.021d@038_0016 iti lālapyamānāṃ māṃ na kaś cit kiṃ cid abravīt 02,063.021d@038_0017 hā hatāsmi sumandātmā duryodhanavaśaṃ gatā 02,063.021d@038_0018 na vā pāṇḍur narapatir na dharmo na ca devarāṭ 02,063.021d@038_0019 na vāyur nāśvinau vāpi paritrāyanti vai snuṣām 02,063.021d@038_0020 viduraḥ 02,063.021d@038_0020 dhik kaṣṭaṃ yad ahaṃ jīve mandabhāgyā pativratā 02,063.021d@038_0021 śṛṇomi vākyaṃ tava rājaputri 02,063.021d@038_0022 neme pārthāḥ kiṃ cid api bruvanti 02,063.021d@038_0023 sā tvaṃ priyārthaṃ śṛṇu vākyam etad 02,063.021d@038_0024 yad ucyate pāpamatiḥ kṛtaghnaḥ 02,063.021d@038_0025 suyodhanaḥ sānucaraḥ suduṣṭaḥ 02,063.021d@038_0026 sahaiva rājā vikṛtaḥ sūnunā ca 02,063.021d@038_0027 yady eva vākyaṃ mahad ucyamānaṃ 02,063.021d@038_0028 na śroṣyate pāpamatiḥ suduṣṭaḥ 02,063.021d@038_0029 ity evam uktvā drupadasya putrīṃ 02,063.021d@038_0030 viduraḥ 02,063.021d@038_0030 kṣattābravīd dhṛtarāṣṭrasya putram 02,063.021d@038_0031 mā kliśyatāṃ vai drupadasya putrī 02,063.021d@038_0032 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0032 mā tvaṃ cārīn drakṣyasi rājaputra 02,063.021d@038_0033 viduraḥ 02,063.021d@038_0033 tam evam uktvā prathamaṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha 02,063.021d@038_0034 yady evaṃ tvaṃ mahārāja saṃkleśayasi draupadīm 02,063.021d@038_0035 acireṇaiva kālena putras te saha mantribhiḥ 02,063.021d@038_0036 gamiṣyati kṣayaṃ pāpaḥ pāṇḍavāpriyakārakaḥ 02,063.021d@038_0037 bhīmārjunābhyāṃ kruddhābhyāṃ mādrīputradvayena ca 02,063.021d@038_0038 tasmān nivāraya sutaṃ mā vināśaṃ vicintaya 02,063.021d@038_0038 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0039 etac chrutvā mandabuddhir nottaraṃ kiṃ cid abravīt 02,063.021d@038_0040 tato duryodhanas tatra daivamohabalātkṛtaḥ 02,063.021d@038_0041 acintya kṣattur vacanaṃ harṣeṇāyatalocanaḥ 02,063.021d@038_0042 ūrū darśayate pāpo draupadyā vai muhur muhuḥ 02,063.021d@038_0043 ūrau saṃdṛśyamāne tu nirīkṣya tu suyodhanam 02,063.021d@038_0044 vṛkodaras tadālokya netre utpādya lohite 02,063.021d@038_0045 etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ 02,063.021d@038_0046 niyamya manyuṃ balavān sa mānī 02,063.021d@038_0047 rājānujaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ 02,063.021d@038_0048 viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ 02,063.021d@038_0049 ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0050 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati 02,063.021d@038_0051 idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ 02,063.021d@038_0052 satyaṃ devāḥ kariṣyanti yadā yuddhaṃ bhaviṣyati 02,063.021d@038_0053 suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi 02,063.021d@038_0054 śiraḥ pādena cāsyāham adhitiṣṭhāmi bhūtale 02,063.021d@038_0055 vakṣaḥ śūrasya nirbhidya puruṣasya durātmanaḥ 02,063.021d@038_0056 arjunaḥ 02,063.021d@038_0056 duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva 02,063.021d@038_0057 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha 02,063.021d@038_0058 mandā gṛheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam 02,063.021d@038_0059 na ca vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām 02,063.021d@038_0060 yadi sthāsyanti saṃgrāme kṣatradharmeṇa vai saha 02,063.021d@038_0061 duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 02,063.021d@038_0062 duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 02,063.021d@038_0063 asūnṛtānāṃ śatrūṇāṃ prahṛṣṭānāṃ durātmanām 02,063.021d@038_0064 bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave 02,063.021d@038_0065 karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ 02,063.021d@038_0066 ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ 02,063.021d@038_0067 tān sma sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam 02,063.021d@038_0068 caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ 02,063.021d@038_0069 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0069 śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi 02,063.021d@038_0070 ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ 02,063.021d@038_0071 pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān 02,063.021d@038_0072 saubalasya vadhaprepsur idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0073 krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ 02,063.021d@038_0073 sahadevaḥ 02,063.021d@038_0074 akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara 02,063.021d@038_0075 naite 'kṣā niśitā bāṇā ye tvayā samare dhṛtāḥ 02,063.021d@038_0076 yathā caivoktavān āryas tvām uddiśya sabāndhavam 02,063.021d@038_0077 kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ 02,063.021d@038_0078 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0078 yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala 02,063.021d@038_0079 sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate 02,063.021d@038_0080 nakulaḥ 02,063.021d@038_0080 darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0081 suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ 02,063.021d@038_0082 yair vācaḥ śrāvitā kṛṣṇā sthitair duryodhanapriyaiḥ 02,063.021d@038_0083 dhārtarāṣṭrān sudurvṛttān mumūrṣūn kālacoditān 02,063.021d@038_0084 darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam 02,063.021d@038_0085 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam 02,063.021d@038_0086 hantāham asmi samare mama śatruṃ narādhamam 02,063.021d@038_0087 nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran 02,063.021d@038_0088 draupadī 02,063.021d@038_0088 nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva 02,063.021d@038_0089 yasmāc coruṃ darśayase yasmāc coruṃ nirīkṣase 02,063.021d@038_0090 tasmāt tavāpy adharmiṣṭha ūrau mṛtyur bhaviṣyati 02,063.021d@038_0091 yasmāc caivaṃ kleśayati bhrātā te māṃ durātmavān 02,063.021d@038_0092 tasmād rudhiram evāsya pāsyate vai vṛkodaraḥ 02,063.021d@038_0093 imaṃ ca pāpiṣṭhamatiṃ karṇaṃ sasutabāndhavam 02,063.021d@038_0094 sāmātyaṃ saparīvāraṃ haniṣyati dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0095 kṣudradharmaṃ naikṛtikaṃ śakuniṃ pāpacetasam 02,063.021d@038_0096 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0096 sahadevo raṇe kruddho haniṣyati sabāndhavam 02,063.021d@038_0097 ity evam āha vacanaṃ draupadī dharmadarśinī 02,063.021d@038_0098 tato 'ntarikṣāt sumahat puṣpavarṣam avāpatat 02,063.021d@038_0099 mūrdhny adṛśyata pāñcālyāḥ sādhuśabdaś ca sarvaśaḥ 02,063.021d@038_0100 tato 'rjuno vacaḥ śrutvā pratijñāṃ kurute dṛḍham 02,063.021d@038_0101 karṇaṃ hantāsmi samare saputraṃ sahabāndhavam 02,063.021d@038_0102 yasyāśrayāt svayaṃ pāpo dhārtarāṣṭraḥ pragarjati 02,063.021d@038_0103 taṃ samūlaṃ haniṣyāmi sūtaṃ taṃ balaśālinam 02,063.021d@038_0104 ye cāpare ca yotsyanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 02,063.021d@038_0105 tān sarvān nihaniṣyāmi satyenāyudham ālabhe 02,063.021d@038_0106 adyaivāhaṃ haniṣyāmi sarvān etān sabhāsadaḥ 02,063.021d@038_0107 atīva manyur bhavati dṛṣṭvemāṃ drupadātmajām 02,063.021d@038_0108 kiṃ nv ahaṃ vai kariṣyāmi yad rājā satataṃ ghṛṇī 02,063.021d@038_0109 atha vāhaṃ muhūrtena kṛtsnaṃ nṛpatimaṇḍalam 02,063.021d@038_0110 śarair nayiṣye sadanaṃ yamasyāmitrakarśinaḥ 02,063.021d@038_0110 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0111 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā nocus tatra sabhāsadaḥ 02,063.021d@038_0112 arjunasya bhayād rājann abhūn niḥśabdam atra vai 02,063.021d@038_0113 draupadyā vacanaṃ śrutvā cukopātha dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0114 sa tathā krodhatāmrākṣa idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0115 ayaṃ tu mā vārayate dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0116 ity uktvā krodhatāmrākṣo dhanur ādāya vīryavān 02,063.021d@038_0117 savyasācī samutpatya tāñ śatrūn samudaikṣata 02,063.021d@038_0118 udyantaṃ phalgunaṃ tatra dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,063.021d@038_0119 yugānte sarvalokāṃs tu dahantam iva pāvakam 02,063.021d@038_0120 vīkṣamāṇaṃ dhanuṣpāṇiṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ 02,063.021d@038_0121 hantukāmaṃ paśūn kruddhaṃ rudraṃ dakṣakratau yathā 02,063.021d@038_0122 tathābhūtaṃ nṛpā dṛṣṭvā viṣedus trastamānasāḥ 02,063.021d@038_0123 dhanaṃjayasya vīryajñā nirāśā jīvite tadā 02,063.021d@038_0124 mṛtabhūtābhavan sarve netrair animiṣair iva 02,063.021d@038_0125 arjunaṃ dharmaputraṃ ca samudaikṣanta pārthivāḥ 02,063.021d@038_0126 kruddhaṃ tadārjunaṃ dṛṣṭvā pṛthivī ca cacāla ha 02,063.021d@038_0127 khecarāṇi ca bhūtāni vitresur vai bhayārditāḥ 02,063.021d@038_0128 nādityo virarājātha nāpi vāti ca mārutaḥ 02,063.021d@038_0129 na candro na ca nakṣatraṃ dyaur diśo na vyabhāvyata 02,063.021d@038_0130 sarvam āviddham abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam 02,063.021d@038_0131 utpatan sa babhau pārtho divākara ivāmbare 02,063.021d@038_0132 pārthaṃ dṛṣṭvāntare kruddhaṃ kālāntakayamopamam 02,063.021d@038_0133 bhīmaseno mudā yukto yuddhāyaiva mano dadhe 02,063.021d@038_0134 pāñcālī ca dadarśātha susaṃkruddhaṃ dhanaṃjayam 02,063.021d@038_0135 hantukāmaṃ ripūn sarvān suparṇam iva pannagān 02,063.021d@038_0136 duṣprekṣaḥ so 'bhavat kruddho yugāntāgnir iva jvalan 02,063.021d@038_0137 taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ vivyathuḥ puravāsinaḥ 02,063.021d@038_0138 utpatantaṃ tu vegena tato dṛṣṭvā dhanaṃjayam 02,063.021d@038_0139 jagrāha sa tato rājā puruhūto yathā harim 02,063.021d@038_0140 yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0140 uvāca sa ghṛṇī jyeṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0141 mā pārtha sāhasaṃ kārṣīr mā vināśaṃ gamer yaśaḥ 02,063.021d@038_0142 aham etaṃ pāpamatiṃ sūtaṃ dagdhuṃ samutsahe 02,063.021d@038_0143 kiṃ tv asya caraṇau dṛṣṭvā krodho nāśam upaiti me 02,063.021d@038_0144 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0144 tvam imaṃ jagato 'rthe vai kopaṃ saṃyaccha pāṇḍava 02,063.021d@038_0145 evam uktas tadā rājñā pāṇḍavo 'tha dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0146 krodhaṃ saṃśamayan pārtho dhārtarāṣṭraṃ prati sthitaḥ 02,063.021d@038_0147 tasmin vīre praśānte tu pāṇḍave phalgune tataḥ 02,063.021d@038_0148 sarvaṃ prahṛṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam 02,063.021d@038_0149 vāritaṃ ca tato dṛṣṭvā bhrātrā pārthaṃ vṛkodaraḥ 02,063.021d@038_0150 babhūva vimanā rājann abhūn niḥśabdam atra vai 02,063.022 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.022a tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe; gomāyur uccair vyāharad agnihotre 02,063.022c taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan; samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ 02,063.023a taṃ ca śabdaṃ viduras tattvavedī; śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca 02,063.023c bhīṣmadroṇau gautamaś cāpi vidvān; svasti svastīty api caivāhur uccaiḥ 02,063.024a tato gāndhārī viduraś caiva vidvāṃs; tam utpātaṃ ghoram ālakṣya rājñe 02,063.024c nivedayām āsatur ārtavat tadā; tato rājā vākyam idaṃ babhāṣe 02,063.025a hato 'si duryodhana mandabuddhe; yas tvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām 02,063.025c striyaṃ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm 02,063.026a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; hitānveṣī bāndhavānām apāyāt 02,063.026c kṛṣṇāṃ pāñcālīm abravīt sāntvapūrvaṃ; vimṛśyaitat prajñayā tattvabuddhiḥ 02,063.027 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.027a varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi 02,063.027c vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī 02,063.028 draupady uvāca 02,063.028a dadāsi ced varaṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha 02,063.028c sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ 02,063.028d*0569_00 dhṛtarāṣṭraḥ 02,063.028d*0569_01 evam astu tavābhīṣṭam adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ 02,063.028d*0569_02 punar anyaṃ varaṃ putri vṛṇīṣva tvaṃ pativrate 02,063.029a manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ 02,063.029c eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tam āgatam 02,063.030a rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumān kva cit 02,063.030c lālito dāsaputratvaṃ paśyan naśyed dhi bhārata 02,063.031 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.031*0570_01 evaṃ bhavatu kalyāṇi yathā tvam abhibhāṣase 02,063.031a dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva mām 02,063.031c mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varam arhasi 02,063.032 draupady uvāca 02,063.032a sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau 02,063.032c nakulaṃ sahadevaṃ ca dvitīyaṃ varaye varam 02,063.033 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.033*0571_01 tathāstu te mahābhāge yathā tvaṃ nandinīcchasi 02,063.033a tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susatkṛtā 02,063.033c tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī 02,063.033d*0572_01 kṣamasvādyāśrupātena śūnyaṃ bhavati vai gṛham 02,063.034 draupady uvāca 02,063.034a lobho dharmasya nāśāya bhagavan nāham utsahe 02,063.034c anarhā varam ādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama 02,063.035a ekam āhur vaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyā varau 02,063.035c trayas tu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ 02,063.036a pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayo mama 02,063.036c vetsyanti caiva bhadrāṇi rājan puṇyena karmaṇā 02,064.001 karṇa uvāca 02,064.001a yā naḥ śrutā manuṣyeṣu striyo rūpeṇa saṃmatāḥ 02,064.001c tāsām etādṛśaṃ karma na kasyāṃ cana śuśrumaḥ 02,064.002a krodhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpy ati 02,064.002c draupadī pāṇḍuputrāṇāṃ kṛṣṇā śāntir ihābhavat 02,064.003a aplave 'mbhasi magnānām apratiṣṭhe nimajjatām 02,064.003c pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṃ naur eṣā pāragābhavat 02,064.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,064.004a tad vai śrutvā bhīmasenaḥ kurumadhye 'tyamarṣaṇaḥ 02,064.004c strī gatiḥ pāṇḍuputrāṇām ity uvāca sudurmanāḥ 02,064.005a trīṇi jyotīṃṣi puruṣa iti vai devalo 'bravīt 02,064.005b*0573_01 yuddhe 'parāṅmukhatvaṃ ca āhūtasyānivartanam 02,064.005b*0573_02 dārāṇāṃ rakṣaṇaṃ caiva iti taj jyotiṣāṃ trayam 02,064.005c apatyaṃ karma vidyā ca yataḥ sṛṣṭāḥ prajās tataḥ 02,064.006a amedhye vai gataprāṇe śūnye jñātibhir ujjhite 02,064.006c dehe tritayam evaitat puruṣasyopajāyate 02,064.007a tan no jyotir abhihataṃ dārāṇām abhimarśanāt 02,064.007c dhanaṃjaya kathaṃ svit syād apatyam abhimṛṣṭajam 02,064.008 arjuna uvāca 02,064.008a na caivoktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ 02,064.008c bhāratāḥ pratijalpanti sadā tūttamapūruṣāḥ 02,064.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāni ca 02,064.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ 02,064.009d*0574_01 punar yudhiṣṭhiraṃ bhīmaḥ kruddho vacanam abravīt 02,064.009d*0574_02 anujānīhi māṃ rājan nigrahāya durātmanām 02,064.010 bhīma uvāca 02,064.010a ihaivaitāṃs turā sarvān hanmi śatrūn samāgatān 02,064.010c atha niṣkramya rājendra samūlān kṛndhi bhārata 02,064.011a kiṃ no vivaditeneha kiṃ naḥ kleśena bhārata 02,064.011c adyaivaitān nihanmīha praśādhi vasudhām imām 02,064.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,064.012a ity uktvā bhīmasenas tu kaniṣṭhair bhrātṛbhir vṛtaḥ 02,064.012c mṛgamadhye yathā siṃho muhuḥ parigham aikṣata 02,064.013a sāntvyamāno vījyamānaḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā 02,064.013c svidyate ca mahābāhur antardāhena vīryavān 02,064.014a kruddhasya tasya srotobhyaḥ karṇādibhyo narādhipa 02,064.014c sadhūmaḥ sasphuliṅgārciḥ pāvakaḥ samajāyata 02,064.015a bhrukuṭīpuṭaduṣprekṣyam abhavat tasya tan mukham 02,064.015c yugāntakāle saṃprāpte kṛtāntasyeva rūpiṇaḥ 02,064.016a yudhiṣṭhiras tam āvārya bāhunā bāhuśālinam 02,064.016c maivam ity abravīc cainaṃ joṣam āssveti bhārata 02,064.017a nivārya taṃ mahābāhuṃ kopasaṃraktalocanam 02,064.017c pitaraṃ samupātiṣṭhad dhṛtarāṣṭraṃ kṛtāñjaliḥ 02,065.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,065.001a rājan kiṃ karavāmas te praśādhy asmāṃs tvam īśvaraḥ 02,065.001c nityaṃ hi sthātum icchāmas tava bhārata śāsane 02,065.002 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,065.002a ajātaśatro bhadraṃ te ariṣṭaṃ svasti gacchata 02,065.002c anujñātāḥ sahadhanāḥ svarājyam anuśāsata 02,065.003a idaṃ tv evāvaboddhavyaṃ vṛddhasya mama śāsanam 02,065.003c dhiyā nigaditaṃ kṛtsnaṃ pathyaṃ niḥśreyasaṃ param 02,065.004a vettha tvaṃ tāta dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ yudhiṣṭhira 02,065.004c vinīto 'si mahāprājña vṛddhānāṃ paryupāsitā 02,065.005a yato buddhis tataḥ śāntiḥ praśamaṃ gaccha bhārata 02,065.005c nādārau kramate śastraṃ dārau śastraṃ nipātyate 02,065.006a na vairāṇy abhijānanti guṇān paśyanti nāguṇān 02,065.006c virodhaṃ nādhigacchanti ye ta uttamapūruṣāḥ 02,065.006d*0575_01 santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām 02,065.007a saṃvāde paruṣāṇy āhur yudhiṣṭhira narādhamāḥ 02,065.007c pratyāhur madhyamās tv etān uktāḥ paruṣam uttaram 02,065.008a naivoktā naiva cānuktā ahitāḥ paruṣā giraḥ 02,065.008c pratijalpanti vai dhīrāḥ sadā uttamapūruṣāḥ 02,065.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāny api 02,065.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ 02,065.009d*0576_01 asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ priyadarśanāḥ 02,065.010a tathācaritam āryeṇa tvayāsmin satsamāgame 02,065.010c duryodhanasya pāruṣyaṃ tat tāta hṛdi mā kṛthāḥ 02,065.011a mātaraṃ caiva gāndhārīṃ māṃ ca tvadguṇakāṅkṣiṇam 02,065.011c upasthitaṃ vṛddham andhaṃ pitaraṃ paśya bhārata 02,065.012a prekṣāpūrvaṃ mayā dyūtam idam āsīd upekṣitam 02,065.012c mitrāṇi draṣṭukāmena putrāṇāṃ ca balābalam 02,065.013a aśocyāḥ kuravo rājan yeṣāṃ tvam anuśāsitā 02,065.013c mantrī ca viduro dhīmān sarvaśāstraviśāradaḥ 02,065.014a tvayi dharmo 'rjune vīryaṃ bhīmasene parākramaḥ 02,065.014c śraddhā ca guruśuśrūṣā yamayoḥ puruṣāgryayoḥ 02,065.015a ajātaśatro bhadraṃ te khāṇḍavaprastham āviśa 02,065.015c bhrātṛbhis te 'stu saubhrātraṃ dharme te dhīyatāṃ manaḥ 02,065.016 vaiśaṃpāyana uvāca 02,065.016a ity ukto bharataśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,065.016c kṛtvāryasamayaṃ sarvaṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha 02,065.017a te rathān meghasaṃkāśān āsthāya saha kṛṣṇayā 02,065.017c prayayur hṛṣṭamanasa indraprasthaṃ purottamam 02,066.001 janamejaya uvāca 02,066.001a anujñātāṃs tān viditvā saratnadhanasaṃcayān 02,066.001c pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṇāṃ katham āsīn manas tadā 02,066.002 vaiśaṃpāyana uvāca 02,066.002a anujñātāṃs tān viditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā 02,066.002c rājan duḥśāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati 02,066.003a duryodhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha 02,066.003c duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 02,066.004a duḥkhenaitat samānītaṃ sthaviro nāśayaty asau 02,066.004b*0577_01 niṣkrāntāḥ pāṇḍavā rājan sahavāhadhanānugāḥ 02,066.004b*0577_02 sadhanuṣkāḥ satūṇīrās tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ 02,066.004c śatrusād gamayad dravyaṃ tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ 02,066.005a atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 02,066.005c mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavān prati māninaḥ 02,066.006a vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 02,066.006c abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanam abruvan 02,066.007 duryodhana uvāca 02,066.007a na tvayedaṃ śrutaṃ rājan yaj jagāda bṛhaspatiḥ 02,066.007c śakrasya nītiṃ pravadan vidvān devapurohitaḥ 02,066.008a sarvopāyair nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa 02,066.008c purā yuddhād balād vāpi prakurvanti tavāhitam 02,066.009a te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvān saṃpūjya pārthivān 02,066.009c yadi tān yodhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati 02,066.010a ahīn āśīviṣān kruddhān daṃśāya samupasthitān 02,066.010c kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭum arhati 02,066.011a āttaśastrā rathagatāḥ kupitās tāta pāṇḍavāḥ 02,066.011c niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti kruddhā hy āśīviṣā yathā 02,066.012a saṃnaddho hy arjuno yāti vivṛtya parameṣudhī 02,066.012b*0578_01 gāṇḍīvaṃ gṛhya saṃkruddhaḥ pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,066.012b*0578_02 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati 02,066.012b*0578_03 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ vinivartitum 02,066.012c gāṇḍīvaṃ muhur ādatte niḥśvasaṃś ca nirīkṣate 02,066.012d@039_0001 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati 02,066.012d@039_0002 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ prativāraṇam 02,066.012d@039_0003 bhīṣmadroṇau ca karṇaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ 02,066.012d@039_0004 kṛpaś ca vṛṣasenaś ca vikarṇaś ca jayadrathaḥ 02,066.012d@039_0005 bāhlīkaḥ somadattaś ca bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 02,066.012d@039_0006 śakuniḥ sasutaś caiva nṛpāś cānye ca kauravāḥ 02,066.012d@039_0007 ete sarve raṇe yattāḥ pārthaṃ soḍhuṃ na śaknuvan 02,066.012d@039_0008 arjunena samo vīrye nāsti loke dhanurdharaḥ 02,066.012d@039_0009 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0009 yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 02,066.012d@039_0010 kas tvayoktaḥ pumān vīro bībhatsusamavikramaḥ 02,066.012d@039_0011 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0011 taṃ me brūhi mahāvīryaṃ śrotum icchāmi putraka 02,066.012d@039_0012 kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān 02,066.012d@039_0013 hehayādhipatir vīraḥ pāñcadaśyaḥ pitāmahāt 02,066.012d@039_0013 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0014 gāndhārīputra sarvāṃs tān kārtavīryapitāmahān 02,066.012d@039_0015 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0015 ānupūrvyāc ca me śaṃsa tatas taṃ pārthivaṃ tathā 02,066.012d@039_0016 kārtavīryasya caritaṃ śṛṇu rājan mahātmanaḥ 02,066.012d@039_0017 avyaktaprabhavo brahmā sarvalokapitāmahaḥ 02,066.012d@039_0018 brahmaṇo 'triḥ suto vidvān atreḥ putro niśākaraḥ 02,066.012d@039_0019 somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ 02,066.012d@039_0020 tasyāpy atha suto 'py āyur āyos tu nahuṣaḥ sutaḥ 02,066.012d@039_0021 nahuṣasya yayātis tu yayātes tanujo yaduḥ 02,066.012d@039_0022 yadoḥ putro mahārāja sahasraujeti viśrutaḥ 02,066.012d@039_0023 sahasraujaḥsuto rājaṃś cakradāseti viśrutaḥ 02,066.012d@039_0024 cakradāsasya dāyādo hehayo nāma pārthivaḥ 02,066.012d@039_0025 hehayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ 02,066.012d@039_0026 dharmanetrasya kārtas tu kṛtavīryas tu kārtajaḥ 02,066.012d@039_0027 kṛtavīryasya tanayo arjuno balināṃ varaḥ 02,066.012d@039_0028 sa cārjuno mahārāja tapo ghoraṃ cakāra ha 02,066.012d@039_0029 sāgraṃ varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram 02,066.012d@039_0030 dattam ārādhayām āsa so 'rjuno 'trisutaṃ munim 02,066.012d@039_0031 tasya datto varān prādāc caturaḥ pārthivasya vai 02,066.012d@039_0032 pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaḥ prathamo varaḥ 02,066.012d@039_0033 adharme prīyamāṇasya sadbhis tatra nivāraṇam 02,066.012d@039_0034 dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānurañjayan 02,066.012d@039_0035 saṃgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ 02,066.012d@039_0036 saṃgrāme yatamānasya vadhaś caivādhikād raṇe 02,066.012d@039_0037 tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata 02,066.012d@039_0038 ratho dhvajaś ca saṃjajña ity evaṃ me śrutaṃ purā 02,066.012d@039_0039 tathaivaṃ pṛthivī rājan saptadvīpā sapattanā 02,066.012d@039_0040 sasamudrākarā tāta balinogreṇa vai jitā 02,066.012d@039_0041 sa cārjuno 'tha tejasvī saptadvīpeśvaro 'bhavat 02,066.012d@039_0042 sa ca rājā mahāyajñān ājahāra mahābalaḥ 02,066.012d@039_0043 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0043 mahīṃ ca sakalāṃ jitvā asakṛt sa samā bahūḥ 02,066.012d@039_0044 tato 'rjunaḥ kadā cid vai rājan māhiṣmatīpatiḥ 02,066.012d@039_0045 narmadāṃ bharataśreṣṭha snātuṃ dārair yayau saha 02,066.012d@039_0046 tatas tu sa nadīṃ gatvā praviśyāntarjalaṃ mudā 02,066.012d@039_0047 kartuṃ rājañ jalakrīḍāṃ tato rājopacakrame 02,066.012d@039_0048 tasminn eva tu kāle tu rāvaṇo rākṣasaiḥ saha 02,066.012d@039_0049 laṅkāyā īśvaras tāta taṃ deśaṃ prayayau balī 02,066.012d@039_0050 tatas tam arjunaṃ dṛṣṭvā narmadāyāṃ daśānanaḥ 02,066.012d@039_0051 nityaṃ krodhaparo vīro varadānena mohitaḥ 02,066.012d@039_0052 abhyadhāvat susaṃkruddho mahendraṃ śambaro yathā 02,066.012d@039_0053 arjuno 'py atha taṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ pratyavārayat 02,066.012d@039_0054 tatas tau cakratur yuddhaṃ rāvaṇaś cārjunaś ca vai 02,066.012d@039_0055 tatas tu durjayaṃ vīraṃ varadānena darpitam 02,066.012d@039_0056 rākṣasendraṃ manuṣyendro yuddhvā jitvā raṇe balāt 02,066.012d@039_0057 baddhvā dhanur jyayā rājan viveśātha purīṃ svakām 02,066.012d@039_0058 sa tu taṃ bandhitaṃ śrutvā pulastyo rāvaṇaṃ tadā 02,066.012d@039_0059 mokṣayām āsa dṛṣṭvātha pure 'dṛṣṭvārjunaṃ tadā 02,066.012d@039_0060 tataḥ kadā cit tejasvī kārtavīryārjuno balī 02,066.012d@039_0061 samudratīraṃ gatvātha vicaran darpamohitaḥ 02,066.012d@039_0062 avākirac charaśataiḥ samudraṃ sa tu bhārata 02,066.012d@039_0063 taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir abhāṣata 02,066.012d@039_0064 āśugān vīra mā muñca brūhi kiṃ karavāṇi te 02,066.012d@039_0065 madāśrayāṇi bhūtāni tvannisṛṣṭair maheṣubhiḥ 02,066.012d@039_0066 arjunaḥ 02,066.012d@039_0066 bādhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho 02,066.012d@039_0067 dehi sindhupate yuddham adyaiva tvarayā mama 02,066.012d@039_0068 samudraḥ 02,066.012d@039_0068 atha vā pīḍayāmi tvāṃ tasmāt tvaṃ kuru mā ciram 02,066.012d@039_0069 loke rājan mahāvīryā bahavo nivasanti ye 02,066.012d@039_0070 teṣām ekena rājendra kuru yuddhaṃ mahābala 02,066.012d@039_0070 arjunaḥ 02,066.012d@039_0071 matsamo yadi saṃgrāme varāyudhadharaḥ kva cit 02,066.012d@039_0072 samudraḥ 02,066.012d@039_0072 vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ saheta mahāmṛdhe 02,066.012d@039_0073 maharṣir jamadagnis tu yadi rājan pariśrutaḥ 02,066.012d@039_0074 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0074 tasya putro raṇaṃ dātuṃ yathāvad vai tavārhati 02,066.012d@039_0075 samudrasya vacaḥ śrutvā rājā māhiṣmatīpatiḥ 02,066.012d@039_0076 nanāda sacivaiḥ pūrvaṃ krodhena mahatā vṛtaḥ 02,066.012d@039_0077 tataḥ pratiyayau śīghraṃ krodhena saha bhārata 02,066.012d@039_0078 sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata 02,066.012d@039_0079 sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ 02,066.012d@039_0080 āyāsaṃ janayām āsa rāmasya sa mahātmanaḥ 02,066.012d@039_0081 tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ 02,066.012d@039_0082 pradahann iva sainyāni raśmimān iva tejasā 02,066.012d@039_0083 atha tau cakratur yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva 02,066.012d@039_0084 tataḥ paraśum ādāya nṛpaṃ bāhusahasriṇam 02,066.012d@039_0085 ciccheda sahasā rāmo bahuśākham iva drumam 02,066.012d@039_0086 taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ 02,066.012d@039_0087 asīn ādāya śaktīś ca rāmaṃ te pratyavārayan 02,066.012d@039_0088 rāmo 'pi ratham āsthāya dhanur āyamya satvaraḥ 02,066.012d@039_0089 visṛjan paramāstrāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam 02,066.012d@039_0090 tatas tu kṣatriyā rājañ jāmadagnyabhayārditāḥ 02,066.012d@039_0091 viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhabhayād iva 02,066.012d@039_0092 teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām 02,066.012d@039_0093 prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt 02,066.012d@039_0094 tathā te draviḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha 02,066.012d@039_0095 vṛṣalatvaṃ parigatā hy ucchinnāḥ kṣatrakarmaṇaḥ 02,066.012d@039_0096 tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ 02,066.012d@039_0097 dvijair abhyuditaṃ kṣatraṃ tāni rāmo nihatya ca 02,066.012d@039_0098 tatas triḥsaptamaṃ vāraṃ rāmaṃ vāg aśarīriṇī 02,066.012d@039_0099 divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā 02,066.012d@039_0100 rāma rāma nivartasva guṇāṃś cātha prapaśyasi 02,066.012d@039_0101 kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayujya punaḥ punaḥ 02,066.012d@039_0102 tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tathā 02,066.012d@039_0103 rāma rāma mahāvīra nivartasvety athābruvan 02,066.012d@039_0104 pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn 02,066.012d@039_0105 pitaraḥ 02,066.012d@039_0105 nārhā hanta bhavanto māṃ nivārayitum ity uta 02,066.012d@039_0106 nārhasi kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara 02,066.012d@039_0107 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0107 na hi yuktas tathāghāto brāhmaṇena satā tvayā 02,066.012d@039_0108 pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā krodhaṃ tyaktvā sa bhārgavaḥ 02,066.012d@039_0109 aśvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca 02,066.012d@039_0110 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau 02,066.012d@039_0111 tena rāmeṇa saṃgrāme tulyas tāta dhanaṃjayaḥ 02,066.012d@039_0112 kārtavīryeṇa ca raṇe tulyaḥ pārtho na saṃśayaḥ 02,066.012d@039_0113 raṇe vikramya rājendra pārthaṃ jetuṃ na śakyate 02,066.012d@039_0113 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0114 śṛṇu rājan purācintyān arjunasya ca sāhasān 02,066.012d@039_0115 arjuno dhanvināṃ śreṣṭho duṣkṛtaṃ kṛtavān purā 02,066.012d@039_0116 drupadasya pure rājan draupadyāś ca svayaṃvare 02,066.012d@039_0117 ābālavṛddhasaṃghoṣe sarvakṣatrasamāgame 02,066.012d@039_0118 kṣiprakārī jale matsyaṃ durnirīkṣyaṃ sasarja ha 02,066.012d@039_0119 sarvair nṛpair asādhyaṃ tat kārmukapravaraṃ ca vai 02,066.012d@039_0120 kṣaṇena sajyam akarot sarvakṣatrasya paśyataḥ 02,066.012d@039_0121 tato yantramayaṃ viddhvā vivāhaṃ phalguno balī 02,066.012d@039_0122 kṛṣṇayā hemamālyena skandhe sa pariveṣṭitaḥ 02,066.012d@039_0123 tatas tayā vṛtaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā sarve nṛpās tadā 02,066.012d@039_0124 roṣāt sarvāyudhān gṛhya kruddhā vīrā mahābalāḥ 02,066.012d@039_0125 vaikartanaṃ puraskṛtya sarve pārtham upādravan 02,066.012d@039_0126 sa dṛṣṭvā pārthivān sarvān kruddhān pārtho mahābalaḥ 02,066.012d@039_0127 vārayitvā śarais tīkṣṇair ajayat tatra sa svayam 02,066.012d@039_0128 jitvā tu tān mahīpālān sarvān karṇapurogamān 02,066.012d@039_0129 lebhe kṛṣṇāṃ śubhāṃ pārtho yuddhvā vīryabalāt tadā 02,066.012d@039_0130 sarvakṣatrasamūheṣu ambāṃ bhīṣmo yathā purā 02,066.012d@039_0131 tataḥ kadā cid bībhatsus tīrthayātrāṃ yayau svayam 02,066.012d@039_0132 atholūpīṃ śubhāṃ jātāṃ nāgarājasutāṃ tadā 02,066.012d@039_0133 nāgeṣv avāpa cāgryeṣu prārthito 'tha yathātatham 02,066.012d@039_0134 tato godāvarīṃ baṇṇāṃ kāverīṃ cāvagāhata 02,066.012d@039_0135 tataḥ pāṇḍyaṃ samāsādya tasya kanyām avāpa saḥ 02,066.012d@039_0136 labdhvā jiṣṇur mudaṃ tatra tato yāmyāṃ yayau diśam 02,066.012d@039_0137 sa dakṣiṇaṃ samudrāntaṃ gatvā cāpsarasāṃ ca vai 02,066.012d@039_0138 kumārītīrtham āsādya mokṣayām āsa cārjunaḥ 02,066.012d@039_0139 grāharūpānvitāḥ pañca atiśauryeṇa vai balāt 02,066.012d@039_0140 kanyātīrthaṃ samabhyetya tato dvāravatīṃ yayau 02,066.012d@039_0141 tatra kṛṣṇanideśāt sa subhadrāṃ prāpya phalgunaḥ 02,066.012d@039_0142 tām āropya rathopasthe prayayau svapurīṃ prati 02,066.012d@039_0143 athādāya gate pārthe te śrutvā sarvayādavāḥ 02,066.012d@039_0144 tam abhyadhāvan saṃkruddhāḥ siṃhaṃ vyāghragaṇā iva 02,066.012d@039_0145 pradyumnaḥ kṛtavarmā ca gadaḥ sāraṇasātyakī 02,066.012d@039_0146 āhukaś caiva sāmbaś ca cārudeṣṇo viḍūrathaḥ 02,066.012d@039_0147 anye ca yādavāḥ sarve baladevapurogamāḥ 02,066.012d@039_0148 ekam eva ṛte kṛṣṇaṃ gajavājirathair yutāḥ 02,066.012d@039_0149 athāsādya vane yāntaṃ parivārya dhanaṃjayam 02,066.012d@039_0150 cakrur yuddhaṃ susaṃkruddhā bahukoṭyaś ca yādavāḥ 02,066.012d@039_0151 eka eva tu pārthas tair yuddhaṃ cakre sudāruṇam 02,066.012d@039_0152 tena teṣāṃ samaṃ yuddhaṃ muhūrtaṃ prababhūva ha 02,066.012d@039_0153 tataḥ pārtho raṇe sarvān vārayitvā śitaiḥ śaraiḥ 02,066.012d@039_0154 balād vijitya rājendra vīras tān sarvayādavān 02,066.012d@039_0155 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0155 tāṃ subhadrāṃ samādāya śakraprasthaṃ viveśa ha 02,066.012d@039_0156 bhūyaḥ śṛṇu mahārāja phalgunasya tu sāhasam 02,066.012d@039_0157 dadau ca vahner bībhatsuḥ prārthitaṃ khāṇḍavaṃ vanam 02,066.012d@039_0158 labdhamātre tu tenātha bhagavān havyavāhanaḥ 02,066.012d@039_0159 bhakṣituṃ khāṇḍavaṃ rājaṃs tataḥ samupacakrame 02,066.012d@039_0160 tatas taṃ bhakṣayantaṃ vai savyasācī vibhāvasum 02,066.012d@039_0161 rathī dhanvī śarān gṛhya sa kalāpayutaḥ prabhuḥ 02,066.012d@039_0162 pālayām āsa rājendra svavīryeṇa mahābalaḥ 02,066.012d@039_0163 tataḥ śrutvā mahendras taṃ meghāṃs tān saṃdideśa ha 02,066.012d@039_0164 tenoktā meghasaṃghās te vavarṣur ativṛṣṭibhiḥ 02,066.012d@039_0165 tato meghagaṇān pārthaḥ śaravrātaiḥ samantataḥ 02,066.012d@039_0166 khagamair vārayām āsa tad āścaryam ivābhavat 02,066.012d@039_0167 vāritān meghasaṃghāṃś ca śrutvā kruddhaḥ puraṃdaraḥ 02,066.012d@039_0168 pāṇḍaraṃ gajam āsthāya sarvadevagaṇair vṛtaḥ 02,066.012d@039_0169 yayau pārthena saṃyoddhuṃ rakṣārthaṃ khāṇḍavasya ca 02,066.012d@039_0170 rudrāś ca marutaś caiva vasavaś cāśvinau tadā 02,066.012d@039_0171 ādityāś caiva sādhyāś ca viśvedevāś ca bhārata 02,066.012d@039_0172 gandharvāś caiva sahitā anye suragaṇāś ca ye 02,066.012d@039_0173 te sarve śastrasaṃpannā dīpyamānāḥ svatejasā 02,066.012d@039_0174 dhanaṃjayaṃ jighāṃsantaḥ prapetur vibudhādhipāḥ 02,066.012d@039_0175 yugānte yāni dṛśyante nimittāni mahānty api 02,066.012d@039_0176 sarvāṇi tatra dṛśyante sughorāṇi mahīpate 02,066.012d@039_0177 tato devagaṇāḥ sarve pārthaṃ samabhidudruvuḥ 02,066.012d@039_0178 asaṃbhrāntas tu tān dṛṣṭvā sa tāṃ devamayīṃ camūm 02,066.012d@039_0179 tvaritaḥ phalguno gṛhya tīkṣṇāgrān āśugāṃs tadā 02,066.012d@039_0180 śakra devāṃś ca saṃprekṣya tasthau kāla ivātyaye 02,066.012d@039_0181 tato devagaṇāḥ sarve bībhatsuṃ sapuraṃdarāḥ 02,066.012d@039_0182 avākirañ śaravrātair mānuṣaṃ taṃ mahīpate 02,066.012d@039_0183 tataḥ pārtho mahātejā gāṇḍīvaṃ gṛhya satvaraḥ 02,066.012d@039_0184 vārayām āsa devānāṃ śaravrātaiḥ śarāṃs tadā 02,066.012d@039_0185 punaḥ kruddhāḥ surāḥ sarve martyaṃ saṃkhye mahābalāḥ 02,066.012d@039_0186 nānāśastrair vavarṣus taṃ savyasāciṃ mahīpate 02,066.012d@039_0187 tān pārthaḥ śastravarṣān vai visṛṣṭān vibudhais tadā 02,066.012d@039_0188 dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva niśitaiḥ śaraiḥ 02,066.012d@039_0189 punaś ca pārthaḥ saṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 02,066.012d@039_0190 devasaṃghāñ śarais tīkṣṇair arpayad vai samantataḥ 02,066.012d@039_0191 tato devagaṇāḥ sarve yuddhvā pārthena vai muhuḥ 02,066.012d@039_0192 raṇe jetum aśakyaṃ taṃ jñātvā te bharatarṣabha 02,066.012d@039_0193 śāntās te vibudhāḥ sarve pārthabāṇābhipīḍitāḥ 02,066.012d@039_0194 sadvipaṃ vāsavaṃ tyaktvā dudruvuḥ sarvatodiśam 02,066.012d@039_0195 prācīṃ rudrāḥ sagandharvā dakṣiṇāṃ maruto yudhi 02,066.012d@039_0196 diśaṃ pratīcīṃ bhītās te vasavaś ca tathāśvinau 02,066.012d@039_0197 ādityāś caiva viśve ca dudruvur vā udaṅmukhāḥ 02,066.012d@039_0198 sādhyāś cordhvamukhā bhītāś cintayan pārthasāyakān 02,066.012d@039_0199 evaṃ suragaṇāḥ sarve prādravan sarvatodiśam 02,066.012d@039_0200 muhur muhuḥ prekṣamāṇāḥ pārtham eva sakārmukam 02,066.012d@039_0201 vidrutān devasaṃghāṃs tān raṇe dṛṣṭvā puraṃdaraḥ 02,066.012d@039_0202 tataḥ kruddho mahātejāḥ pārthaṃ bāṇair avākirat 02,066.012d@039_0203 pārtho 'pi śakraṃ vivyādha mānuṣo vibudhādhipam 02,066.012d@039_0204 tataḥ so 'śmamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad vibudhādhipaḥ 02,066.012d@039_0205 tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ 02,066.012d@039_0206 atha saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ api 02,066.012d@039_0207 bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ 02,066.012d@039_0208 so 'śmavarṣaṃ mahāvegam iṣubhiḥ pāṇḍavo 'pi ca 02,066.012d@039_0209 vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pākaśāsanam 02,066.012d@039_0210 upādāya tu pāṇibhyām aṅgadaṃ nāma parvatam 02,066.012d@039_0211 sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ śvetavāhanam 02,066.012d@039_0212 tato 'rjuno vegavadbhir jvalamānair ajihmagaiḥ 02,066.012d@039_0213 bāṇair vidhvaṃsayām āsa girirājaṃ sahasraśaḥ 02,066.012d@039_0214 śakraṃ ca vārayām āsa śaraiḥ pārtho balād yudhi 02,066.012d@039_0215 tataḥ śakro mahārāja raṇe vīraṃ dhanaṃjayam 02,066.012d@039_0216 jñātvā jetum aśakyaṃ taṃ tejobalasamanvitam 02,066.012d@039_0217 parāṃ prītiṃ yayau tatra putraśauryeṇa vāsavaḥ 02,066.012d@039_0218 tadā tatra na tasyāsīd divi kaś cin mahāyaśāḥ 02,066.012d@039_0219 samartho nirjaye rājann api sākṣāt prajāpatiḥ 02,066.012d@039_0220 tataḥ pārthaḥ śarair hatvā yakṣarākṣasapannagān 02,066.012d@039_0221 dīpte cāgnau mahātejāḥ pātayām āsa saṃtatam 02,066.012d@039_0222 pratiṣedhayituṃ pārthaṃ na śekus tatra ke cana 02,066.012d@039_0223 dṛṣṭvā nivāritaṃ śakraṃ divi devagaṇaiḥ saha 02,066.012d@039_0224 yathā suparṇaḥ somārthaṃ vibudhān ajayat purā 02,066.012d@039_0225 tathā jitvā surān pārthas tarpayām āsa pāvakam 02,066.012d@039_0226 tato 'rjunaḥ svavīryeṇa tarpayitvā vibhāvasum 02,066.012d@039_0227 rathaṃ dhvajaṃ hayāṃś caiva divyāstrāṇi sabhāṃ ca vai 02,066.012d@039_0228 gāṇḍīvaṃ ca dhanuḥśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau 02,066.012d@039_0229 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0229 etāny avāpa bībhatsur lebhe kīrtiṃ ca bhārata 02,066.012d@039_0230 bhūyo 'pi śṛṇu rājendra pārtho gatvottarāṃ diśam 02,066.012d@039_0231 vijitya nava varṣāṃś ca sapurāṃś ca saparvatān 02,066.012d@039_0232 jambūdvīpaṃ vaśe kṛtvā sarvaṃ tad bharatarṣabha 02,066.012d@039_0233 balāj jitvā nṛpān sarvān kare ca viniveśya ca 02,066.012d@039_0234 ratnāny ādāya sarvāṇi gatvā caiva punaḥ purīm 02,066.012d@039_0235 tato jyeṣṭhaṃ mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,066.012d@039_0236 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ kārayām āsa bhārata 02,066.012d@039_0237 etāny anyāni karmāṇi kṛtavān arjunaḥ purā 02,066.012d@039_0238 arjunena samo vīrye nāsti loke pumān kva cit 02,066.012d@039_0239 devadānavayakṣāś ca piśācoragarākṣasāḥ 02,066.012d@039_0240 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ 02,066.012d@039_0241 loke sarvanṛpāś caiva vīrāś cānye dhanurdharāḥ 02,066.012d@039_0242 ete cānye ca bahavaḥ parivārya mahīpate 02,066.012d@039_0243 ekaṃ pārthaṃ raṇe yattāḥ pratiyoddhuṃ na śaknuvan 02,066.012d@039_0244 ahaṃ hi nityaṃ kauravya phalgunaṃ pratisattamam 02,066.012d@039_0245 apaśyaṃ cintayitvā taṃ samudvigno 'smi tadbhayāt 02,066.012d@039_0246 gṛhe gṛhe ca paśyāmi tāta pārtham ahaṃ sadā 02,066.012d@039_0247 śaragāṇḍīvasaṃyuktaṃ pāśahastam ivāntakam 02,066.012d@039_0248 api pārthasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi bhārata 02,066.012d@039_0249 pārthabhūtam idaṃ sarvaṃ nagaraṃ pratibhāti me 02,066.012d@039_0250 pārtham eva hi paśyāmi rahite tāta bhārata 02,066.012d@039_0251 dṛṣṭvā svapnagataṃ pārtham udbhrāntam iva me manaḥ 02,066.012d@039_0252 akārādīni nāmāni arjunatrastacetasaḥ 02,066.012d@039_0253 aśvāś cārthā hy ajāś caiva trāsaṃ saṃjanayanti me 02,066.012d@039_0254 nāsti pārthād ṛte tāta paravīrād bhayaṃ mama 02,066.012d@039_0255 prahlādaṃ vā baliṃ vāpi hanyād dhi vijayo raṇe 02,066.012d@039_0256 tasmāt tena mahārāja yuddham asmajjanakṣayam 02,066.012d@039_0257 ahaṃ tasya prabhāvajño nityaṃ duḥkhaṃ vasāmi ca 02,066.012d@039_0258 purāpi daṇḍakāraṇye mārīcasya yathā bhayam 02,066.012d@039_0259 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0259 bhaved rāme mahāvīrye tathā pārthe bhayaṃ mama 02,066.012d@039_0260 jānāmy eva mahāvīryaṃ jiṣṇor etad durāsadam 02,066.012d@039_0261 tāta vīrasya pārthasya mā kārṣīs tvaṃ tu vipriyam 02,066.012d@039_0262 dyūtaṃ vā śastrayuddhaṃ vā durvākyaṃ vā kadā cana 02,066.012d@039_0263 eteṣv evaṃ kṛte tasya vigrahaś caiva vo bhavet 02,066.012d@039_0264 tasmāt tvaṃ putra pārthena nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0265 yaś ca pārthena saṃbandhād vartate ca naro bhuvi 02,066.012d@039_0266 tasya nāsti bhayaṃ kiñ cit triṣu lokeṣu bhārata 02,066.012d@039_0267 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0267 tasmāt tvaṃ jiṣṇunā vatsa nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0268 dyūte pārthasya kauravya māyayā nikṛtiḥ kṛtā 02,066.012d@039_0269 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0269 tasmād dhi taṃ jahi tadā anyopāyo na no bhavet 02,066.012d@039_0270 upāyaś ca na kartavyaḥ pāṇḍavān prati bhārata 02,066.012d@039_0271 pārthān prati purā vatsa bahūpāyāḥ kṛtās tvayā 02,066.012d@039_0272 tāny apāyāni kaunteyā bahuśo vyaticakramuḥ 02,066.012d@039_0273 tasmād dhitaṃ jīvitāya naḥ kulasya janasya ca 02,066.012d@039_0274 tvaṃ cikīrṣasi ced vatsa samitraḥ sahabāndhavaḥ 02,066.012d@039_0275 sabhrātṛkas tvaṃ pārthena nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0275 vaiśaṃpāyanaḥ 02,066.012d@039_0276 dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā 02,066.012d@039_0277 cintayitvā muhūrtaṃ tu vidhinā codito 'bravīt 02,066.013a gadāṃ gurvīṃ samudyamya tvaritaś ca vṛkodaraḥ 02,066.013c svarathaṃ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam 02,066.014a nakulaḥ khaḍgam ādāya carma cāpy aṣṭacandrakam 02,066.014c sahadevaś ca rājā ca cakrur ākāram iṅgitaiḥ 02,066.015a te tv āsthāya rathān sarve bahuśastraparicchadān 02,066.015c abhighnanto rathavrātān senāyogāya niryayuḥ 02,066.016a na kṣaṃsyante tathāsmābhir jātu viprakṛtā hi te 02,066.016c draupadyāś ca parikleśaṃ kas teṣāṃ kṣantum arhati 02,066.017a punar dīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ 02,066.017c evam etān vaśe kartuṃ śakṣyāmo bharatarṣabha 02,066.018a te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ 02,066.018c praviśema mahāraṇyam ajinaiḥ prativāsitāḥ 02,066.019a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram 02,066.019c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa 02,066.020a nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām 02,066.020c akṣān uptvā punardyūtam idaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ 02,066.021a etat kṛtyatamaṃ rājann asmākaṃ bharatarṣabha 02,066.021c ayaṃ hi śakunir veda savidyām akṣasaṃpadam 02,066.022a dṛḍhamūlā vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca 02,066.022c sāravad vipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam 02,066.023a te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti ced vratam 02,066.023c jeṣyāmas tān vayaṃ rājan rocatāṃ te paraṃtapa 02,066.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,066.024a tūrṇaṃ pratyānayasvaitān kāmaṃ vyadhvagatān api 02,066.024c āgacchantu punardyūtam idaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ 02,066.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,066.025a tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaś ca mahārathaḥ 02,066.025c viduro droṇaputraś ca vaiśyāputraś ca vīryavān 02,066.026a bhūriśravāḥ śāṃtanavo vikarṇaś ca mahārathaḥ 02,066.026c mā dyūtam ity abhāṣanta śamo 'stv iti ca sarvaśaḥ 02,066.026d*0579_01 yathopajoṣaṃ vasatāṃ punardyūtapravṛttaye 02,066.027a akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām arthadarśinām 02,066.027c akarot pāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ 02,066.028a athābravīn mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 02,066.028c putrahārdād dharmayuktaṃ gāndhārī śokakarśitā 02,066.029a jāte duryodhane kṣattā mahāmatir abhāṣata 02,066.029c nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ 02,066.030a vyanadaj jātamātro hi gomāyur iva bhārata 02,066.030c anto nūnaṃ kulasyāsya kuravas tan nibodhata 02,066.030d*0580_01 mā nimajjīḥ svadoṣeṇa mahāpsu tvaṃ hi bhārata 02,066.031a mā bālānām aśiṣṭānām abhimaṃsthā matiṃ prabho 02,066.031c mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi 02,066.032a baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyād dhamec chāntaṃ ca pāvakam 02,066.032c śame dhṛtān punaḥ pārthān kopayet ko nu bhārata 02,066.033a smarantaṃ tvām ājamīḍha smārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 02,066.033c śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase vetarāya vā 02,066.034a na vai vṛddho bālamatir bhaved rājan kathaṃ cana 02,066.034c tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ 02,066.034d*0581_01 tasmād ayaṃ mad vacanāt tyajyatāṃ kulapāṃsanaḥ 02,066.034d*0581_02 tathā te na kṛtaṃ rājan putrasnehān narādhipa 02,066.034d*0581_03 tasya prāptaṃ phalaṃ viddhi kulāntakaraṇāya ha 02,066.035a śamena dharmeṇa parasya buddhyā; jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā 02,066.035b*0582_01 na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate 02,066.035b*0582_02 mitraṃ dharmas tarasā sevitavyaḥ 02,066.035c pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān 02,066.036a athābravīn mahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm 02,066.036c antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum 02,066.037a yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ 02,066.037c punardyūtaṃ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 02,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.001a tato vyadhvagataṃ pārthaṃ prātikāmī yudhiṣṭhiram 02,067.001c uvāca vacanād rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 02,067.002a upastīrṇā sabhā rājann akṣān uptvā yudhiṣṭhira 02,067.002c ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tvām āha bhārata 02,067.003 yudhiṣṭhira uvāca 02,067.003a dhātur niyogād bhūtāni prāpnuvanti śubhāśubham 02,067.003c na nivṛttis tayor asti devitavyaṃ punar yadi 02,067.004a akṣadyūte samāhvānaṃ niyogāt sthavirasya ca 02,067.004c jānann api kṣayakaraṃ nātikramitum utsahe 02,067.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.005a iti bruvan nivavṛte bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,067.005c jānaṃś ca śakuner māyāṃ pārtho dyūtam iyāt punaḥ 02,067.005d*0583_01 asaṃbhave hemamayasya jantos 02,067.005d*0583_02 tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya 02,067.005d*0583_03 prāyaḥ samāpannaparābhavāṇāṃ 02,067.005d*0583_04 dhiyo viparyastatarā bhavanti 02,067.006a viviśus te sabhāṃ tāṃ tu punar eva mahārathāḥ 02,067.006c vyathayanti sma cetāṃsi suhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ 02,067.007a yathopajoṣam āsīnāḥ punardyūtapravṛttaye 02,067.007c sarvalokavināśāya daivenopanipīḍitāḥ 02,067.007d*0584_01 tān āgatān abhiprekṣya kṛpaṇaṃ kṣipram akṣavit 02,067.008 śakunir uvāca 02,067.008a amuñcat sthaviro yad vo dhanaṃ pūjitam eva tat 02,067.008c mahādhanaṃ glahaṃ tv ekaṃ śṛṇu me bharatarṣabha 02,067.009a vayaṃ dvādaśa varṣāṇi yuṣmābhir dyūtanirjitāḥ 02,067.009c praviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ 02,067.010a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram 02,067.010c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa 02,067.011a asmābhir vā jitā yūyaṃ vane varṣāṇi dvādaśa 02,067.011c vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdham ajinaiḥ prativāsitāḥ 02,067.012a trayodaśe ca nirvṛtte punar eva yathocitam 02,067.012c svarājyaṃ pratipattavyam itarair atha vetaraiḥ 02,067.013a anena vyavasāyena sahāsmābhir yudhiṣṭhira 02,067.013c akṣān uptvā punardyūtam ehi dīvyasva bhārata 02,067.013d*0585_01 atha sabhyāḥ sabhāmadhye samucchritakarās tadā 02,067.013d*0585_02 ūcur udvignamanasaḥ saṃvegāt sarva eva hi 02,067.014 sabhāsada ūcuḥ 02,067.014a aho dhig bāndhavā nainaṃ bodhayanti mahad bhayam 02,067.014c buddhyā bodhyaṃ na budhyante svayaṃ ca bharatarṣabhāḥ 02,067.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.015a janapravādān subahūn iti śṛṇvan narādhipaḥ 02,067.015c hriyā ca dharmasaṅgāc ca pārtho dyūtam iyāt punaḥ 02,067.016a jānann api mahābuddhiḥ punardyūtam avartayat 02,067.016c apy ayaṃ na vināśaḥ syāt kurūṇām iti cintayan 02,067.017 yudhiṣṭhira uvāca 02,067.017a kathaṃ vai madvidho rājā svadharmam anupālayan 02,067.017c āhūto vinivarteta dīvyāmi śakune tvayā 02,067.018 śakunir uvāca 02,067.018a gavāśvaṃ bahudhenūkam aparyantam ajāvikam 02,067.018c gajāḥ kośo hiraṇyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca sarvaśaḥ 02,067.019a eṣa no glaha evaiko vanavāsāya pāṇḍavāḥ 02,067.019c yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanam āśritāḥ 02,067.019d*0586_01 trayodaśaṃ ca vai varṣam ajñātāḥ sajane tathā 02,067.020a anena vyavasāyena dīvyāma bharatarṣabha 02,067.020c samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata 02,067.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.021a pratijagrāha taṃ pārtho glahaṃ jagrāha saubalaḥ 02,067.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,067.021d@040_0001 evaṃ daivabalāviṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,067.021d@040_0002 bhīṣmadroṇair vāryamāṇo vidureṇa ca dhīmatā 02,067.021d@040_0003 yuyutsunā kṛpeṇātha saṃjayena ca bhārata 02,067.021d@040_0004 gāndhāryā pṛthayā caiva bhīmārjunayamais tathā 02,067.021d@040_0005 vikarṇena ca vīreṇa draupadyā drauṇinā tathā 02,067.021d@040_0006 somadattena ca tathā bāhlīkena ca dhīmatā 02,067.021d@040_0007 vārito 'tīva satataṃ na ca rājā niyacchati 02,067.021d@040_0008 evaṃ sa vāryamāṇo 'pi kaunteyo hitakāmyayā 02,067.021d@040_0009 devakāryārthasiddhyarthaṃ muhūrtaṃ kalir āviśat 02,067.021d@040_0010 āviṣṭaḥ kalinā rājañ śakuniṃ pratyabhāṣata 02,067.021d@040_0011 evaṃ bhavatv iti tadā vanavāsāya dīvyate 02,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.001a vanavāsāya cakrus te matiṃ pārthāḥ parājitāḥ 02,068.001c ajināny uttarīyāṇi jagṛhuś ca yathākramam 02,068.002a ajinaiḥ saṃvṛtān dṛṣṭvā hṛtarājyān ariṃdamān 02,068.002c prasthitān vanavāsāya tato duḥśāsano 'bravīt 02,068.003a pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ 02,068.003c parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ 02,068.004a adya devāḥ saṃprayātāḥ samair vartmabhir asthalaiḥ 02,068.004c guṇajyeṣṭhās tathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yad vayaṃ paraiḥ 02,068.005a narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam 02,068.005c sukhāc ca hīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 02,068.006a balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrān prahāsiṣuḥ 02,068.006c te nirjitā hṛtadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ 02,068.007a citrān saṃnāhān avamuñcantu caiṣāṃ; vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti 02,068.007c nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve; yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ 02,068.008a na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā; ity eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā 02,068.008c jñāsyanti te ''tmānam ime 'dya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ 02,068.008d*0587_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr 02,068.008d*0587_02 vṛthāmatiḥ sthaviro yajñasenaḥ 02,068.009a ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ; manasvināṃ kaurava mā bhaved vaḥ 02,068.009c adīkṣitānām ajināni yadvad; balīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām 02,068.009d*0588_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr 02,068.009d*0588_02 vṛthāmatiḥ suprajño yajñasenaḥ 02,068.009d*0588_03 mahīkṣitāṃ paśyatāṃ pāṇḍavānāṃ 02,068.010a mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ; kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya 02,068.010c akārṣīd vai duṣkṛtaṃ neha santi; klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ 02,068.010d*0589_01 saṃpaśyantyās te 'jinaiḥ saṃvṛtāṅgāḥ 02,068.011a sūkṣmān prāvārān ajināni coditān; dṛṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān 02,068.011c kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni; patiṃ vṛṇīṣva yam ihānyam icchasi 02,068.012a ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ 02,068.012c eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve; na tvāṃ tapet kālaviparyayo 'yam 02,068.013a yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ 02,068.013c tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api 02,068.014a kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ patitān upāsse; moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya 02,068.014c evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthān; aśrāvayad dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,068.015a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; nirbhartsyoccais taṃ nigṛhyaiva roṣāt 02,068.015c uvācedaṃ sahasaivopagamya; siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam 02,068.016 bhīmasena uvāca 02,068.016a krūra pāpajanair juṣṭam akṛtārthaṃ prabhāṣase 02,068.016c gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase 02,068.017a yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhṛśam 02,068.017c tathā smārayitā te 'haṃ kṛntan marmāṇi saṃyuge 02,068.018a ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ 02,068.018c goptāraḥ sānubandhāṃs tān neṣyāmi yamasādanam 02,068.019 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.019a evaṃ bruvāṇam ajinair vivāsitaṃ; duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma 02,068.019c madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ; gaur gaur iti smāhvayan muktalajjaḥ 02,068.020 bhīmasena uvāca 02,068.020a nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā 02,068.020c nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitum arhati 02,068.021a mā ha sma sukṛtāṃl lokān gacchet pārtho vṛkodaraḥ 02,068.021c yadi vakṣasi bhittvā te na pibec choṇitaṃ raṇe 02,068.022a dhārtarāṣṭrān raṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām 02,068.022c śamaṃ gantāsmi nacirāt satyam etad bravīmi vaḥ 02,068.023 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.023a tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ; duryodhano bhīmasenasya harṣāt 02,068.023c gatiṃ svagatyānucakāra mando; nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ 02,068.024a naitāvatā kṛtam ity abravīt taṃ; vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ 02,068.024c śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ; saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha 02,068.025a etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ; niyamya manyuṃ balavān sa mānī 02,068.025c rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ; viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ 02,068.026a ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 02,068.026c śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati 02,068.027a idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ 02,068.027c satyaṃ devāḥ kariṣyanti yan no yuddhaṃ bhaviṣyati 02,068.028a suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi 02,068.028c śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale 02,068.029a vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ 02,068.029c duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva 02,068.030 arjuna uvāca 02,068.030a naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām 02,068.030c itaś caturdaśe varṣe draṣṭāro yad bhaviṣyati 02,068.030d*0590_01 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha 02,068.030d*0590_02 mattā graheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam 02,068.031a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 02,068.031c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 02,068.032a asūyitāraṃ vaktāraṃ prasraṣṭāraṃ durātmanām 02,068.032c bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave 02,068.033a arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā 02,068.033c karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ 02,068.034a ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ 02,068.034c tāṃś ca sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam 02,068.035a caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ 02,068.035c śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi 02,068.035d*0590a_01 draṣṭāro bhūmipālāḥ syur ito varṣe caturdaśe 02,068.036a na pradāsyati ced rājyam ito varṣe caturdaśe 02,068.036c duryodhano hi satkṛtya satyam etad bhaviṣyati 02,068.037 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.037a ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ 02,068.037c pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān 02,068.038a saubalasya vadhaṃ prepsur idaṃ vacanam abravīt 02,068.038c krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ 02,068.039a akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara 02,068.039c naite 'kṣā niśitā bāṇās tvayaite samare vṛtāḥ 02,068.040a yathā caivoktavān bhīmas tvām uddiśya sabāndhavam 02,068.040c kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ 02,068.041a hantāsmi tarasā yuddhe tvāṃ vikramya sabāndhavam 02,068.041c yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala 02,068.042a sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate 02,068.042c darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt 02,068.043a suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ 02,068.043c yair vācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitair duryodhanapriye 02,068.044a tān dhārtarāṣṭrān durvṛttān mumūrṣūn kālacoditān 02,068.044c darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam 02,068.044d*0591_01 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam 02,068.044d*0591_02 krūraṃ hantāsmi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam 02,068.045a nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran 02,068.045c nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva 02,068.046a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ 02,068.046c pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭram upāgaman 02,069.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,069.001a āmantrayāmi bharatāṃs tathā vṛddhaṃ pitāmaham 02,069.001c rājānaṃ somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 02,069.002a droṇaṃ kṛpaṃ nṛpāṃś cānyān aśvatthāmānam eva ca 02,069.002c viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvaśaḥ 02,069.002d*0592_01 saumadattiṃ mahāvīryaṃ vikarṇaṃ ca mahāmatim 02,069.003a yuyutsuṃ saṃjayaṃ caiva tathaivānyān sabhāsadaḥ 02,069.003b*0593_01 gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ mātaraṃ ca pṛthāṃ tathā 02,069.003c sarvān āmantrya gacchāmi draṣṭāsmi punar etya vaḥ 02,069.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,069.004a na ca kiṃ cit tadocus te hriyā santo yudhiṣṭhiram 02,069.004c manobhir eva kalyāṇaṃ dadhyus te tasya dhīmataḥ 02,069.005 vidura uvāca 02,069.005a āryā pṛthā rājaputrī nāraṇyaṃ gantum arhati 02,069.005c sukumārī ca vṛddhā ca nityaṃ caiva sukhocitā 02,069.006*0594_00 pāṇḍavā ūcuḥ 02,069.006*0594_01 tathety uktvābruvan sarve yathā no vadase 'nagha 02,069.006*0594_02 tvaṃ pitṛvyaḥ pitṛsamo vayaṃ ca tvatparāyaṇāḥ 02,069.006*0594_03 yathājñāpayase vidvaṃs tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ 02,069.006*0594_04 yac cānyad api kartavyaṃ tad vidhatsva mahāmate 02,069.006a iha vatsyati kalyāṇī satkṛtā mama veśmani 02,069.006c iti pārthā vijānīdhvam agadaṃ vo 'stu sarvaśaḥ 02,069.007a yudhiṣṭhira vijānīhi mamedaṃ bharatarṣabha 02,069.007c nādharmeṇa jitaḥ kaś cid vyathate vai parājayāt 02,069.008a tvaṃ vai dharmān vijānīṣe yudhāṃ vettā dhanaṃjayaḥ 02,069.008c hantārīṇāṃ bhīmaseno nakulas tv arthasaṃgrahī 02,069.008d*0595_01 sahadevo nṛṇāṃ devo nityaṃ pṛṣṭhānugaḥ saha 02,069.008d*0595_02 sarvopadravanāśāya bhaviṣyati raṇotkaṭaḥ 02,069.009a saṃyantā sahadevas tu dhaumyo brahmaviduttamaḥ 02,069.009c dharmārthakuśalā caiva draupadī dharmacāriṇī 02,069.010a anyonyasya priyāḥ sarve tathaiva priyavādinaḥ 02,069.010c parair abhedyāḥ saṃtuṣṭāḥ ko vo na spṛhayed iha 02,069.011a eṣa vai sarvakalyāṇaḥ samādhis tava bhārata 02,069.011c nainaṃ śatrur viṣahate śakreṇāpi samo 'cyuta 02,069.012a himavaty anuśiṣṭo 'si merusāvarṇinā purā 02,069.012c dvaipāyanena kṛṣṇena nagare vāraṇāvate 02,069.013a bhṛgutuṅge ca rāmeṇa dṛṣadvatyāṃ ca śaṃbhunā 02,069.013c aśrauṣīr asitasyāpi maharṣer añjanaṃ prati 02,069.013d*0596_01 kalmāṣītīrasaṃsthasya gatas tvaṃ śiṣyatāṃ bhṛgoḥ 02,069.014a draṣṭā sadā nāradasya dhaumyas te 'yaṃ purohitaḥ 02,069.014c mā hārṣīḥ sāṃparāye tvaṃ buddhiṃ tām ṛṣipūjitām 02,069.015a purūravasam ailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava 02,069.015c śaktyā jayasi rājño 'nyān ṛṣīn dharmopasevayā 02,069.016a aindre jaye dhṛtamanā yāmye kopavidhāraṇe 02,069.016c visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame 02,069.017a ātmapradānaṃ saumyatvam adbhyaś caivopajīvanam 02,069.017c bhūmeḥ kṣamā ca tejaś ca samagraṃ sūryamaṇḍalāt 02,069.018a vāyor balaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaś cātmasaṃbhavam 02,069.018c agadaṃ vo 'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punarāgatān 02,069.019a āpaddharmārthakṛcchreṣu sarvakāryeṣu vā punaḥ 02,069.019c yathāvat pratipadyethāḥ kāle kāle yudhiṣṭhira 02,069.020a āpṛṣṭo 'sīha kaunteya svasti prāpnuhi bhārata 02,069.020c kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam 02,069.020d*0597_01 na hi vo vṛjinaṃ kiṃ cid veda kaś cit purā kṛtam 02,069.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,069.021a evam uktas tathety uktvā pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ 02,069.021c bhīṣmadroṇau namaskṛtya prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ 02,070.000@041_0001 tataḥ saṃprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpe 02,070.000@041_0002 janāḥ samastās taṃ draṣṭuṃ samāruruhur atvarāḥ 02,070.000@041_0003 tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca 02,070.000@041_0004 gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣān anyāṃś ca sarvaśaḥ 02,070.000@041_0005 adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat 02,070.000@041_0006 na hi rathyās tathā śakyā gantuṃ bahujanākulāḥ 02,070.000@041_0007 āruhya te sma tān yatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavam 02,070.000@041_0008 padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam 02,070.000@041_0009 valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janās tadā 02,070.000@041_0010 janāḥ 02,070.000@041_0010 ūcur bahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ 02,070.000@041_0011 yaṃ yāntam anuyānti sma caturaṅgabalaṃ mahat 02,070.000@041_0012 tam evaṃ kṛṣṇayā sārdham anuyānti sma pāṇḍavāḥ 02,070.000@041_0013 catvāro bhrātaraś caiva dhaumyaś caiva purohitaḥ 02,070.000@041_0014 bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau 02,070.000@041_0015 dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā 02,070.000@041_0016 yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtair ākāśagair api 02,070.000@041_0017 tām adya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ 02,070.000@041_0018 aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm 02,070.000@041_0019 varṣam uṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyaty āśu vivarṇatām 02,070.000@041_0020 adya nūnaṃ pṛthā devī satyam āviśya bhāṣate 02,070.000@041_0021 putrān snuṣāṃ ca devī tu draṣṭum adyātha nārhati 02,070.000@041_0022 nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syād duḥkhadarśanam 02,070.000@041_0023 kiṃ punar yasya loko 'yaṃ jito vṛttena kevalam 02,070.000@041_0024 ānṛśaṃsyam anukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ 02,070.000@041_0025 pāṇḍavaṃ śobhayanty ete ṣaḍ guṇāḥ puruṣottamam 02,070.000@041_0026 tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ 02,070.000@041_0027 audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt 02,070.000@041_0028 pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagat tasya jagatpateḥ 02,070.000@041_0029 mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ 02,070.000@041_0030 mūlaṃ hy eṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ 02,070.000@041_0031 puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāś cāsyetare janāḥ 02,070.000@041_0032 te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ 02,070.000@041_0033 gacchantam anugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ 02,070.000@041_0034 udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 02,070.000@041_0035 ekaduḥkhasukhāḥ pārtham anuyāmaḥ sudhārmikam 02,070.000@041_0036 samuddhṛtāni yānāni paridhvastājirāṇi ca 02,070.000@041_0037 upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ 02,070.000@041_0038 rajasāpy avakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ 02,070.000@041_0039 mūṣakaiḥ paridhāvadbhir udbilair āvṛtāni ca 02,070.000@041_0040 apetodakadhūmāni hīnasaṃmārjanāni ca 02,070.000@041_0041 pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca 02,070.000@041_0042 duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca 02,070.000@041_0043 asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām 02,070.000@041_0044 vanaṃ nagaram adyās tu yatra gacchanti pāṇḍavāḥ 02,070.000@041_0045 asmābhiś ca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam 02,070.000@041_0046 bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sthānāni mṛgapakṣiṇaḥ 02,070.000@041_0047 tyajantv asmadbhayād bhītā gajāḥ siṃhā vanāny api 02,070.000@041_0048 anākrāntaṃ prapadyantu sevyamānaṃ tyajantu ca 02,070.000@041_0049 tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃs tu samṛgadvipān 02,070.000@041_0050 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.000@041_0050 vayaṃ pārthair vane samyak saha vatsyāma nirvṛtāḥ 02,070.000@041_0051 ity evaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ 02,070.000@041_0052 śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre 'sya mānasam 02,070.000@041_0053 tataḥ prāsādasaṃsthās tu samantād vai gṛhe gṛhe 02,070.000@041_0054 brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ 02,070.000@041_0055 tataḥ prāsādajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca 02,070.000@041_0056 dadṛśuḥ pāṇḍavān dīnān valkalājinavāsasaḥ 02,070.000@041_0057 kṛṣṇāṃ cādṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhir eva ca 02,070.000@041_0058 ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām 02,070.000@041_0059 dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam 02,070.000@041_0060 vilapya bahudhā mohād duḥkhaśokena pīḍitāḥ 02,070.000@041_0061 hā hā hā dhig dhig ity uktvā netrair aśrūṇy avartayan 02,070.000@041_0062 janasyātha vacaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha 02,070.000@041_0063 uddiśya vanavāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ 02,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,070.001a tasmin saṃprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm 02,070.001c āpṛcchad bhṛśaduḥkhārtā yāś cānyās tatra yoṣitaḥ 02,070.002a yathārhaṃ vandanāśleṣān kṛtvā gantum iyeṣa sā 02,070.002c tato ninādaḥ sumahān pāṇḍavāntaḥpure 'bhavat 02,070.003a kuntī ca bhṛśasaṃtaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm 02,070.003c śokavihvalayā vācā kṛcchrād vacanam abravīt 02,070.004a vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat 02,070.004c strīdharmāṇām abhijñāsi śīlācāravatī tathā 02,070.005a na tvāṃ saṃdeṣṭum arhāmi bhartṝn prati śucismite 02,070.005c sādhvīguṇasamādhānair bhūṣitaṃ te kuladvayam 02,070.006a sabhāgyāḥ kuravaś ceme ye na dagdhās tvayānaghe 02,070.006c ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā 02,070.007a bhāviny arthe hi satstrīṇāṃ vaiklavyaṃ nopajāyate 02,070.007c gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipram avāpsyasi 02,070.008a sahadevaś ca me putraḥ sadāvekṣyo vane vasan 02,070.008c yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāsya sīden mahan manaḥ 02,070.009a tathety uktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā 02,070.009c śoṇitāktaikavasanā muktakeśy abhiniryayau 02,070.010a tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhād anuvavrāja gacchatīm 02,070.010b*0598_01 pṛthāṃ dṛṣṭvā striyaḥ sarvā rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ 02,070.010c athāpaśyat sutān sarvān hṛtābharaṇavāsasaḥ 02,070.011a rurucarmāvṛtatanūn hriyā kiṃ cid avāṅmukhān 02,070.011c paraiḥ parītān saṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiś cānuśocitān 02,070.012a tadavasthān sutān sarvān upasṛtyātivatsalā 02,070.012c sasvajānāvadac chokāt tat tad vilapatī bahu 02,070.013a kathaṃ saddharmacāritravṛttasthitivibhūṣitān 02,070.013c akṣudrān dṛḍhabhaktāṃś ca daivatejyāparān sadā 02,070.014a vyasanaṃ vaḥ samabhyāgāt ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ 02,070.014c kasyāpadhyānajaṃ cedam āgaḥ paśyāmi vo dhiyā 02,070.015a syāt tu madbhāgyadoṣo 'yaṃ yāhaṃ yuṣmān ajījanam 02,070.015c duḥkhāyāsabhujo 'tyarthaṃ yuktān apy uttamair guṇaiḥ 02,070.016a kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣv ṛddhivinākṛtāḥ 02,070.016c vīryasattvabalotsāhatejobhir akṛśāḥ kṛśāḥ 02,070.017a yady etad aham ajñāsyaṃ vanavāso hi vo dhruvam 02,070.017c śataśṛṅgān mṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam 02,070.018a dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā 02,070.018c yaḥ putrādhim asaṃprāpya svargecchām akarot priyām 02,070.019a dhanyāṃ cātīndriyajñānām imāṃ prāptāṃ parāṃ gatim 02,070.019c manye 'dya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi 02,070.020a ratyā matyā ca gatyā ca yayāham abhisaṃdhitā 02,070.020c jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhig imāṃ kleśabhāginīm 02,070.020d*0599_01 dhig astu jīvitaṃ mahyaṃ kevalaṃ kleśabhājanam 02,070.020d@042_0001 putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhān priyān sataḥ 02,070.020d@042_0002 sāhaṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām 02,070.020d@042_0003 antavanty asudharme 'smin dhātrā kiṃ nu pramādataḥ 02,070.020d@042_0004 mamānto naiva vihitas tenāyur na jahāti mām 02,070.020d@042_0005 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi saṃkarṣaṇānuja 02,070.020d@042_0006 kasmān na trāyase duḥkhān māṃ cemāṃś ca narottamān 02,070.020d@042_0007 anādinidhanaṃ ye tvām anudhyāyanti vai narāḥ 02,070.020d@042_0008 tāṃs tvaṃ pāsīty ayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham 02,070.020d@042_0009 ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ 02,070.020d@042_0010 nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanv eṣāṃ kriyatāṃ dayā 02,070.020d@042_0011 seyaṃ nītyarthavijñeṣu bhīṣmadroṇakṛpādiṣu 02,070.020d@042_0012 sthiteṣu kulanātheṣu katham āpad upāgatā 02,070.020d@042_0013 hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase 02,070.020d@042_0014 putrān vivāsyataḥ sādhūn aribhir dyūtanirjitān 02,070.020d@042_0015 sahadeva nivartasva nanu tvam asi me priyaḥ 02,070.020d@042_0016 śarīrād api mādreya mā māṃ tyākṣīḥ kuputravat 02,070.020d@042_0017 vrajantu bhrātaras te 'mī yadi satyābhisaṃdhinaḥ 02,070.020d@042_0018 matparitrāṇajaṃ dharmam ihaiva tvam avāpnuhi 02,070.021a evaṃ vilapatīṃ kuntīm abhisāntvya praṇamya ca 02,070.021c pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ 02,070.022a vidurādayaś ca tām ārtāṃ kuntīm āśvāsya hetubhiḥ 02,070.022c prāveśayan gṛhaṃ kṣattuḥ svayam ārtatarāḥ śanaiḥ 02,070.022d*0600_01 dhārtarāṣṭrastriyas tāś ca nikhilenopalabhya tat 02,070.022d*0600_02 gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale 02,070.022d*0600_03 ruruduḥ susvaraṃ sarvā vinindantyaḥ kurūn bhṛśam 02,070.022d*0600_04 dadhyuś ca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ 02,070.022d@043_0001 tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata 02,070.022d@043_0002 antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām 02,070.022d@043_0003 tasyāḥ snehaṃ tu putreṣu kṛpaṇān pāṇḍavāṃś ca vai 02,070.022d@043_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.022d@043_0004 dṛṣṭvā kurustriyaḥ sarvā ruruduḥ śokavihvalāḥ 02,070.022d@043_0005 tataḥ kuntīṃ samutsṛjya tadā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0006 vane vastuṃ matiṃ kṛtvā pratasthe bhrātṛbhiḥ saha 02,070.022d@043_0007 tataḥ saṃprasthite pārthe niṣparicchadabhūṣaṇe 02,070.022d@043_0008 bhṛśaṃ duḥkhaṃ babhūvātha pure sarvajanasya vai 02,070.022d@043_0009 tato halahalāśabdo jajñe pārthasya pṛṣṭhataḥ 02,070.022d@043_0010 narāṇāṃ prekṣatāṃ yāntaṃ pāṇḍavaṃ bhṛśaduḥkhitam 02,070.022d@043_0011 tataḥ striyaḥ kauravavaṃśabhṛtyā 02,070.022d@043_0012 yāś cāpy anyā hastinasāhvaye 'pi 02,070.022d@043_0013 tāsāṃ nādaḥ prādur āsīt tadānīṃ 02,070.022d@043_0014 vanaṃ prayāte dharmarāje mahātmani 02,070.022d@043_0015 tāsāṃ nādo rudatīnāṃ babhūva 02,070.022d@043_0016 rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ 02,070.022d@043_0017 tato nipetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ 02,070.022d@043_0018 viṭchūdrāṇāṃ caiva bhāryāḥ samantāt 02,070.022d@043_0019 tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo 02,070.022d@043_0020 gajāhvaye 'tīva babhūva rājan 02,070.022d@043_0021 yathā purā gacchati rāghavo vanaṃ 02,070.022d@043_0022 śoko 'yodhyāyāṃ hīnarājyo babhūva 02,070.022d@043_0023 tathā śoko hastinasāhvaye 'bhūt 02,070.022d@043_0024 pārthe vanaṃ gacchati hīnarājye 02,070.022d@043_0025 tataś ca sarve ca janāḥ samantāt 02,070.022d@043_0026 striyaś ca vṛddhāś ca kumārakāś ca 02,070.022d@043_0027 tathā vanaṃ gacchati dharmarāje 02,070.022d@043_0028 śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ 02,070.022d@043_0029 tataḥ prāsādaharmyeṣu gopureṣu ca bhūmiṣu 02,070.022d@043_0030 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān nisvano 'bhavat 02,070.022d@043_0031 tataḥ śokasamāviṣṭaḥ pāṇḍavaḥ sapurohitaḥ 02,070.022d@043_0032 sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca 02,070.022d@043_0033 kathaṃ cin niryayau dhīmān kṛṣṇayā ca sahānujaiḥ 02,070.022d@043_0034 sa vardhamānadvāreṇa niḥsṛtya gajasāhvayāt 02,070.022d@043_0035 nivartayām āsa ca taṃ janaughaṃ duḥkhitaṃ bahu 02,070.022d@043_0036 visṛjyamānaḥ pārthena janaughaḥ śokasaṃkulaḥ 02,070.022d@043_0037 purasya na nivarteta pārthasnehāt tathā nṛpa 02,070.022d@043_0038 tato 'bravīd dharmarājo janaughaṃ snehasaṃyutam 02,070.022d@043_0039 janasya hi kṛtasneho bāṣpagadgadayā girā 02,070.022d@043_0040 yūyaṃ hi suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 02,070.022d@043_0041 vṛddhair bālaiḥ saha strībhir nivartadhvaṃ gṛhān prati 02,070.022d@043_0042 visṛjya khedaṃ deśaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha kṛṣṇayā 02,070.022d@043_0043 vane dvādaśa varṣāṇi vatsyāmy ekaṃ ca vai tathā 02,070.022d@043_0044 draṣṭā vaḥ punar etyāsmi sarve saṃmantum arhatha 02,070.022d@043_0045 śrutvā ca dharmarājasya vākyāni karuṇāni ca 02,070.022d@043_0046 ruruduḥ sarvato rājan sarve paurāḥ striyaś ca vai 02,070.022d@043_0047 uttarīyaiḥ karaiś caiva saṃchādya vadanāni ca 02,070.022d@043_0048 tajjanāḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat 02,070.022d@043_0049 hṛdayaiḥ śūnyabhūtais tair dharmarājapravāsajam 02,070.022d@043_0050 duḥkhaṃ saṃtārayanti sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan 02,070.022d@043_0051 te vinīya tam āyāsaṃ dharmarājaviyogajam 02,070.022d@043_0052 śanair bruvaṃs tadānyonyaṃ vinaṣṭāḥ sma vayaṃ tv iti 02,070.022d@043_0053 tato visṛjya tān rājan prayātāḥ pāṇḍavās tadā 02,070.022d@043_0054 tataḥ sarve dvijā rājan paurāś ca strīgaṇaiḥ saha 02,070.022d@043_0055 vimṛśya vilapitvā ca snehāt pārthaṃ yayuḥ punaḥ 02,070.022d@043_0056 prākrośan bahudhā tatra vilapantaḥ punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0057 pāpaṃ prajānāṃ dharmād dhi dṛśyate balavattaram 02,070.022d@043_0058 śriyā hīnā babhūvuś ca pārthāś cāpi sudhārmikāḥ 02,070.022d@043_0059 evam atyarthakāruṇyaṃ vaca āsīj janasya ha 02,070.022d@043_0060 tataḥ ke cin mahātmānaṃ vilapanti yudhiṣṭhiram 02,070.022d@043_0061 apare bhīmasenaṃ tu vilapanti punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0062 ke cid vai vilapanti sma pārthaṃ śastrabhṛtāṃ varam 02,070.022d@043_0063 kāruṇyān nakulaṃ ke cit sahadevaṃ tathāpare 02,070.022d@043_0064 kṛṣṇāṃ ca rājaputrīṃ tāṃ satataṃ sukhasaṃyutām 02,070.022d@043_0065 anarhāṃ vanavāsasya vilapanty atha cāpare 02,070.022d@043_0066 teṣāṃ guṇāṃs tathoddiśya vilapyātha punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0067 evam ūcur mahārāja muhur jānapadās tathā 02,070.022d@043_0068 teṣāṃ vilapitaṃ śrutvā kuravaḥ sasuhṛdgaṇāḥ 02,070.022d@043_0069 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca duḥkhitāḥ prayayur hriyā 02,070.022d@043_0070 tataḥ pārthān samālokya rājan yātān vanaṃ prati 02,070.022d@043_0071 bhīṣmadroṇakṛpāś caiva drauṇiś caiva tu saṃjayaḥ 02,070.022d@043_0072 viduraś ca vikarṇaś ca tathānye kurupuṃgavāḥ 02,070.022d@043_0073 viprāḥ paurāś ca rājendra tān yayuḥ śokakarśitāḥ 02,070.022d@043_0074 na kaś cid abravīt tatra dhārtarāṣṭrabhayāt tadā 02,070.022d@043_0075 tataḥ ke cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā 02,070.022d@043_0076 śocamānān pāṇḍusutān atīva bharatarṣabha 02,070.022d@043_0077 viṣamaṃ paśyate rājā sarvadā tamasā vṛtaḥ 02,070.022d@043_0078 dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati 02,070.022d@043_0079 na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ 02,070.022d@043_0080 bhīmo vā balināṃ śreṣṭho jiṣṇur vā rathināṃ varaḥ 02,070.022d@043_0081 kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ 02,070.022d@043_0082 tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 02,070.022d@043_0083 bhīṣmadroṇakṛpādīnām adharmam akhilaṃ bhavet 02,070.022d@043_0084 dyūtaṃ vārayituṃ śaktā na śekus tatra te tadā 02,070.022d@043_0085 vivāsyamānān āraṇye chaladyūtena pāṇḍavān 02,070.022d@043_0086 piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā 02,070.022d@043_0087 vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva sudhārmikaḥ 02,070.022d@043_0088 asmin vai puruṣavyāghre vipravāsaṃ gate sati 02,070.022d@043_0089 dharmaśīlān imān prājñān sahitān pañca pāṇḍavān 02,070.022d@043_0090 dhṛtarāṣṭraḥ saputro vai nityaṃ duṣṭo na mṛṣyate 02,070.022d@043_0091 vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt 02,070.022d@043_0092 kurūn vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0093 tāṃs tathā vadato viprān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ 02,070.022d@043_0094 uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0095 paro vṛddho guruśreṣṭho dhṛtarāṣṭraḥ pitā mama 02,070.022d@043_0096 avaśyakāryā tatprītir asmābhir iti no vratam 02,070.022d@043_0097 bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 02,070.022d@043_0098 putrair dāraiś ca dāsaiś ca nivartadhvaṃ gṛhān prati 02,070.022d@043_0099 draṣṭā vaḥ punar evāsmi trayodaśasamāgame 02,070.022d@043_0100 janamejayaḥ 02,070.022d@043_0100 ity uktvā dharmarājo 'tha tūṣṇīṃ bhūtvā yayau tadā 02,070.022d@043_0101 kathaṃ prayātāḥ pārthās te purād āraṇyakaṃ prati 02,070.022d@043_0102 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.022d@043_0102 nikṛtyā dhārtarāṣṭraiś ca tan me brūhi dvijottama 02,070.022d@043_0103 tathā vṛttaṃ mahārāja pārthānāṃ gamanaṃ śṛṇu 02,070.022d@043_0104 yathā rāmaḥ puraṃ tyaktvā purāyodhyāṃ vanaṃ yayau 02,070.022d@043_0105 lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā caiva bhāryayā 02,070.022d@043_0106 kaikeyyā kubjayā caiva rājñā daśarathena ca 02,070.022d@043_0107 rājyād vibhraṃśitas tais tu śriyaṃ tyaktvā vanaṃ yayau 02,070.022d@043_0108 tathaiva pāṇḍuputro 'tha dharmarājo nṛpottamaḥ 02,070.022d@043_0109 duryodhanena nīcena balinā saubalena ca 02,070.022d@043_0110 rājñā ca dhṛtarāṣṭreṇa chaladyūte tribhiḥ sthitaiḥ 02,070.022d@043_0111 rājyād vibhraṃśito rājā satāṃ dharmam anusmaran 02,070.022d@043_0112 puraṃ nāgāhvayaṃ tyaktvā śriyaṃ caiva sudurlabhām 02,070.022d@043_0113 bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā saha bhāryayā 02,070.022d@043_0114 rāmo yathā mahārāja dharmarājo yayau tathā 02,070.023a rājā ca dhṛtarāṣṭraḥ sa śokākulitacetanaḥ 02,070.023a*0601_01 **** **** putrāṇām anayaṃ tadā 02,070.023a*0601_02 dhyāyann udvignahṛdayaḥ śāntiṃ na smādhyagacchata 02,070.023a*0601_03 sa cintayann anekāgraḥ 02,070.023c kṣattuḥ saṃpreṣayām āsa śīghram āgamyatām iti 02,070.024a tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam 02,070.024c taṃ paryapṛcchat saṃvigno dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 02,071.000*0602_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.000*0602_01 tam āgatam atho rājā viduraṃ dīrghadarśinam 02,071.000*0602_02 sāśaṅka iva papraccha dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 02,071.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,071.001a kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,071.001c bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau 02,071.002a dhaumyaś caiva kathaṃ kṣattar draupadī vā tapasvinī 02,071.002c śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ teṣām aṅgaviceṣṭitam 02,071.003 vidura uvāca 02,071.003a vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,071.003c bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ 02,071.004a sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati 02,071.004c mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati 02,071.005a pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ 02,071.005c darśanīyatamo loke rājānam anugacchati 02,071.006a kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā 02,071.006c darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati 02,071.007a dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate 02,071.007c gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā 02,071.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,071.008a vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ 02,071.008c tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te 02,071.009 vidura uvāca 02,071.009a nikṛtasyāpi te putrair hṛte rājye dhaneṣu ca 02,071.009c na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ 02,071.010a yo 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata 02,071.010c nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane 02,071.011a nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā 02,071.011c sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ 02,071.012a yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śṛṇu 02,071.012c bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha 02,071.013a bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo 'pi gacchati 02,071.013c bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ 02,071.013e cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ 02,071.014a pradiśañ śarasaṃpātān kuntīputro 'rjunas tadā 02,071.014c sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati 02,071.015a asaktāḥ sikatās tasya yathā saṃprati bhārata 02,071.015c asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu 02,071.016a na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata 02,071.016c mukham ālipya tenāsau sahadevo 'pi gacchati 02,071.017a nāhaṃ manāṃsy ādadeyaṃ mārge strīṇām iti prabho 02,071.017c pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati 02,071.018a ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā 02,071.018c śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt 02,071.019a yatkṛte 'ham imāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe 02,071.019c hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ 02,071.020a bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ 02,071.020c evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam 02,071.021a kṛtvā tu nairṛtān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ 02,071.021c sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata 02,071.022a hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṃ guravas tadā 02,071.022c evaṃ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo 'pi gacchati 02,071.022d*0603_01 prasthāpya pāṇḍavaśreṣṭhān niḥśeṣas te bhaviṣyati 02,071.022d*0603_02 iti dhaumyo vyavasito raudrasāmāni gāyati 02,071.022d*0603_02 dhṛtarāṣṭraḥ 02,071.022d*0603_03 kim abruvan nāgarikāḥ kiṃ vai jānapadā janāḥ 02,071.022d*0603_04 viduraḥ 02,071.022d*0603_04 sarvaṃ tattvena cācakṣva kṣattaḥ sarvam aśeṣataḥ 02,071.022d*0603_05 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye 'nye vadanty atha 02,071.022d*0603_06 tac chṛṇuṣva mahārāja tvatkṛte ca mayā tava 02,071.023a hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdṛśam 02,071.023b*0604_01 aho dhik kuruvṛddhānāṃ bālānām iva ceṣṭitam 02,071.023b*0604_02 rāṣṭrebhyaḥ pāṇḍudāyādāṃl lobhān nirvāsayanti ye 02,071.023b*0604_03 anāthāḥ sma vayaṃ sarve viyuktāḥ pāṇḍunandanaiḥ 02,071.023b*0604_04 durvinīteṣu lubdheṣu kā prītiḥ kauraveṣu naḥ 02,071.023c iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ 02,071.024a evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṃ manogatam 02,071.024c kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmur manasvinaḥ 02,071.025a evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt 02,071.025c anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata 02,071.026a rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate 02,071.026c ulkā cāpy apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata 02,071.027a pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ 02,071.027c devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca 02,071.028a evam ete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave 02,071.028c bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava 02,071.028d*0605_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.028d*0605_01 evaṃ pravadator eva tayos tatra viśāṃ pate 02,071.028d*0605_02 dhṛtarāṣṭrasya rājñaś ca vidurasya ca dhīmataḥ 02,071.028d*0606_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,071.028d*0606_01 evam uktvā tu viduras tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 02,071.029a nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ 02,071.029c maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyam uvāca ha 02,071.030a itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ 02,071.030c duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 02,071.031a ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata 02,071.031c brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhrad devarṣisattamaḥ 02,071.031d@044_0001 tataḥ paurāś ca dīnās te gate pārthe vanaṃ tadā 02,071.031d@044_0002 gāvo hīnā yathā vatsaiḥ puraṃ praviviśuḥ punaḥ 02,071.031d@044_0003 tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat 02,071.031d@044_0004 nagaraṃ hastinapuraṃ sastrībhṛtyakumārakam 02,071.031d@044_0005 sarve cāsan nirutsāhā vyādhinā bādhitā yathā 02,071.031d@044_0006 pārthān prati narā nityaṃ cintāśokaparāyaṇāḥ 02,071.031d@044_0007 tatra tatra kathāṃ cakruḥ samāsādya parasparam 02,071.031d@044_0008 kuntī ca bhṛśaduḥkhārtā putraiḥ sarvair vivarjitā 02,071.031d@044_0009 hīnavatsā yathā dhenur vilalāpa suduḥkhitā 02,071.031d@044_0010 vanaṃ gate dharmarāje duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 02,071.031d@044_0011 babhūvuḥ kauravā vṛddhā bhṛśaṃ śokena pīḍitāḥ 02,071.031d@044_0012 tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam 02,071.031d@044_0013 kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇāḥ pārthivaṃ prati 02,071.031d@044_0013 brāhmaṇāḥ 02,071.031d@044_0014 kathaṃ nu rājā dharmātmā vane vasati nirjane 02,071.031d@044_0015 tasyānujāś ca te nityaṃ kṛṣṇā ca drupadātmajā 02,071.031d@044_0016 sukhārhāpi ca duḥkhārtā kṛṣṇā vasati sā vane 02,071.031d@044_0017 evaṃ paurāś ca viprāś ca sadārāḥ sahaputrakāḥ 02,071.031d@044_0018 smarantaḥ pāṇḍavān sarve babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 02,071.031d@044_0019 āviddhā iva śastreṇa nābhyanandan kathaṃ cana 02,071.031d@044_0020 saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan 02,071.031d@044_0021 nabhuktvā naśayitvā te divā vā yadi vā niśi 02,071.031d@044_0022 śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan 02,071.031d@044_0023 yadavasthā babhūvārtā ayodhyā nagarī purā 02,071.031d@044_0024 rāme vanaṃ gate duḥkhād dhṛtarājye salakṣmaṇe 02,071.031d@044_0025 tadavasthaṃ babhūvārtam adyedaṃ gajasāhvayam 02,071.031d@044_0026 vaiśaṃpāyanaḥ 02,071.031d@044_0026 gate pārthe vanaṃ duḥkhād dhṛtarājye sahānujaiḥ 02,071.031d@044_0027 vidurasya vacaḥ śrutvā nāgarasya giraṃ ca vai 02,071.031d@044_0028 bhayān mumoha śokāc ca dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ 02,071.032a tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 02,071.032c droṇaṃ dvīpam amanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan 02,071.033a athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam 02,071.033c duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvān eva ca bhāratān 02,071.034a avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ 02,071.034c ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptān vartamāno yathābalam 02,071.035a gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān 02,071.035c notsahe samabhityaktuṃ daivamūlam ataḥ param 02,071.036a dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ 02,071.036c te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ 02,071.037a caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ 02,071.037c vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ 02,071.038a mayā tu bhraṃśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe 02,071.038c putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata 02,071.039a yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt 02,071.039c dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyāt sumadhyamām 02,071.039d*0607_01 dhṛṣṭadyumnas tu pārthānāṃ śyālaḥ saṃbandhitāṃ gataḥ 02,071.039d*0607_02 pāṇḍavānāṃ priyataras tasmān māṃ bhayam āviśat 02,071.040a jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī 02,071.040c martyadharmatayā tasmād iti māṃ bhayam āviśat 02,071.041a gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ 02,071.041b*0608_01 rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo 'graṇīr arjuno yuvā 02,071.041c sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmād yotsye tavāribhiḥ 02,071.041d*0609_01 kim anyad duḥkham adhikaṃ paramaṃ bhuvi kauravāḥ 02,071.041d*0609_02 dhṛṣṭadyumno droṇamṛtyur iti viprathitaṃ vacaḥ 02,071.042a madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ 02,071.042c nūnaṃ so 'yam anuprāptas tvatkṛte kālaparyayaḥ 02,071.043a tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kṛtam 02,071.043c muhūrtaṃ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī 02,071.044a yajadhvaṃ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca 02,071.044c itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam 02,071.044c*0610_01 **** **** vṛtte bhīrubhayaṃkaram 02,071.044c*0610_02 duryodhana mahābāho 02,071.045a duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi 02,071.045c sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase 02,071.046 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.046a droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 02,071.046c samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān 02,071.047a yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ 02,071.047c saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ 02,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,072.001a vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare 02,072.001c dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat 02,072.002a taṃ cintayānam āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 02,072.002c niḥśvasantam anekāgram iti hovāca saṃjayaḥ 02,072.003a avāpya vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa 02,072.003c pravrājya pāṇḍavān rājyād rājan kim anuśocasi 02,072.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,072.004a aśocyaṃ tu kutas teṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati 02,072.004c pāṇḍavair yuddhaśauṇḍair hi mitravadbhir mahārathaiḥ 02,072.005 saṃjaya uvāca 02,072.005a tavedaṃ sukṛtaṃ rājan mahad vairaṃ bhaviṣyati 02,072.005c vināśaḥ sarvalokasya sānubandho bhaviṣyati 02,072.006a vāryamāṇo 'pi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca 02,072.006c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm 02,072.007a prāhiṇod ānayeheti putro duryodhanas tava 02,072.007c sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam 02,072.007d*0611_01 prāhiṇod draupadīhetor ānayeti punaḥ punaḥ 02,072.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,072.008a yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam 02,072.008c buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati 02,072.009a buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite 02,072.009c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 02,072.010a anarthāś cārtharūpeṇa arthāś cānartharūpiṇaḥ 02,072.010c uttiṣṭhanti vināśānte naraṃ tac cāsya rocate 02,072.011a na kālo daṇḍam udyamya śiraḥ kṛntati kasya cit 02,072.011c kālasya balam etāvad viparītārthadarśanam 02,072.012a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 02,072.012c pāñcālīm apakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm 02,072.012d*0612_01 raktatvak*nakhīṃ śyāmāṃ pūrṇacandranibhānanām 02,072.012d*0612_02 śucismitāṃ * * * * * * * manalātmajām 02,072.013a ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvarīm 02,072.013c ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm 02,072.014a paryānayet sabhāmadhyam ṛte durdyūtadevinam 02,072.014b*0613_01 keśagraham anuprāptāṃ krośantīṃ kurarīm iva 02,072.014c strīdharmiṇīṃ varārohāṃ śoṇitena samukṣitām 02,072.015a ekavastrāṃ ca pāñcālīṃ pāṇḍavān abhyavekṣatīm 02,072.015c hṛtasvān bhraṣṭacittāṃs tān hṛtadārān hṛtaśriyaḥ 02,072.016a vihīnān sarvakāmebhyo dāsabhāvavaśaṃ gatān 02,072.016c dharmapāśaparikṣiptān aśaktān iva vikrame 02,072.017a kruddhām amarṣitāṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi 02,072.017c duryodhanaś ca karṇaś ca kaṭukāny abhyabhāṣatām 02,072.017d*0614_01 sukhena svaptum iccheta viṣaṃ pītveva mānavaḥ 02,072.017d*0615_01 iti sarvam idaṃ rājann ākulaṃ pratibhāti me 02,072.018a tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī 02,072.018c api śeṣaṃ bhaved adya putrāṇāṃ mama saṃjaya 02,072.019a bhāratānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṃgatāḥ 02,072.019c prākrośan bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām 02,072.019d*0616_01 prākrośati varaṃ tatra gomāyur bharatarṣabha 02,072.019d*0617_01 dharmiṣṭhāṃ dharmapatnīṃ ca rūpayauvanaśālinīm 02,072.019d*0617_02 prajābhiḥ saha saṃgamya hy anuśocanti nityaśaḥ 02,072.019d*0618_01 prākrośad bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā gomāyur utkaṭam 02,072.020a agnihotrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ 02,072.020c brāhmaṇāḥ kupitāś cāsan draupadyāḥ parikarṣaṇe 02,072.021a āsīn niṣṭānako ghoro nirghātaś ca mahān abhūt 02,072.021c divolkāś cāpatan ghorā rāhuś cārkam upāgrasat 02,072.021e aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ janayan bhayam 02,072.022a tathaiva rathaśālāsu prādurāsīd dhutāśanaḥ 02,072.022c dhvajāś ca vyavaśīryanta bharatānām abhūtaye 02,072.023a duryodhanasyāgnihotre prākrośan bhairavaṃ śivāḥ 02,072.023c tās tadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatodiśam 02,072.024a prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha saṃjaya 02,072.024c kṛpaś ca somadattaś ca bāhlīkaś ca mahārathaḥ 02,072.025a tato 'ham abruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ 02,072.025c varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yad yad icchati 02,072.026a avṛṇot tatra pāñcālī pāṇḍavān amitaujasaḥ 02,072.026c sarathān sadhanuṣkāṃś cāpy anujñāsiṣam apy aham 02,072.027a athābravīn mahāprājño viduraḥ sarvadharmavit 02,072.027c etadantāḥ stha bharatā yad vaḥ kṛṣṇā sabhāṃ gatā 02,072.028a eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śrīr anuttamā 02,072.028c pāñcālī pāṇḍavān etān daivasṛṣṭopasarpati 02,072.029a tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante 'tyamarṣaṇāḥ 02,072.029c vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ 02,072.030a tena satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ 02,072.030c āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālair abhirakṣitaḥ 02,072.031a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ 02,072.031c āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍam ivāntakaḥ 02,072.032a tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ 02,072.032c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ 02,072.033a tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sārdhaṃ na vigrahaḥ 02,072.033c kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān 02,072.034a tathā hi balavān rājā jarāsaṃdho mahādyutiḥ 02,072.034c bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi 02,072.035a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha 02,072.035c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ kriyatām aviśaṅkayā 02,072.035d*0619_01 evaṃ kṛte mahārāja paraṃ śreyas tvam āpsyasi 02,072.036a evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ 02,072.036c uktavān na gṛhītaṃ ca mayā putrahitepsayā 02,072.036d*0620_01 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 02,072.036d*0620_02 pratisaṃdhir ayaṃ ślokas tasyāyaṃ parikīrtitaḥ 02,072.036d*0620_02 janamejayaḥ 02,072.036d*0620_03 evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 02,072.036d*0620_04 dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama 02,072.036d*0621_01 sabhāparvaṇi saṃkhyānaṃ kathitaṃ tattvabuddhinā 02,072.036d*0621_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0621_03 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 02,072.036d*0621_04 ślokās tathaiva navatiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0621_05 vṛttāntāś ca tathākhyātās trayastriṃśan mahātmanā 02,072.036d*0621_06 etat sarvaṃ sabhāparva vyākhyātaṃ paramarṣiṇā 02,072.036d*0622_01 etat sarvaṃ sabhāparva mayākhyātaṃ maharṣayaḥ 02,072.036d*0622_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0622_03 ślokānāṃ dve sahasre tu sapta ślokaśatāni ca 02,072.036d*0622_04 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0623_01 rasadānaṃ prakartavyam asmin parvaṇi saṃśrute 02,072.036d*0623_02 phalāni tatra deyāni yathāvibhavataḥ sataḥ 02,072.036d*0624_01 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0624_02 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 02,072.036d*0624_03 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0624_04 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 02,072.036d*0625_01 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam 02,072.036d*0625_02 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān 02,072.036d*0626_01 tato mūlaphalaṃ prāpya pāyasaṃ madhusarpiṣā 02,072.036d*0626_02 āstīke bhojayed rājan dadyāc caiva (D2 -naṃ) guḍodanam 02,072.036d*0626_03 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam 02,072.036d*0626_04 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān 02,072.036d*0626_05 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ sabhāparva suniścitam 02,072.036d*0626_06 na tasya kutra cit kaś cit kadā cit kleśasaṃbhavaḥ 02,072.036d*0626_07 sabhāparvāntare samyag vanaparva prakīrtitam 02,072.036d*0626_08 aṣṭādaśapurāṇānāṃ kathā tatrātivistṛtā 02,072.036d*0626_09 yasya śravaṇamātreṇa na mohaṃ yānti mānavāḥ 02,072.036d*0626_10 kaṣṭaṃ tīrtvā dhruvaṃ labdhvā svasthānaṃ prāpnuyān naraḥ 02,072.036d*0626_11 na viyogaś ca śokaś ca jāyate sarvathā kva cit 02,072.036d*0627_01 ādiḥ sabhā vanavirāṭam athodyamaś ca 02,072.036d*0627_01 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate 02,072.036d*0627_02 bhīṣmo gurū ravijaśalyasasauptikaṃ ca 02,072.036d*0627_03 strīparva śāntir anuśāsanam aśvamedho 02,072.036d*0627_04 vyāsāśramaṃ muśalayānadivāvarohaḥ 02,072.036d*0628_01 karakṛtam aparādhaṃ kṣantum arhanti santaḥ 02,072.036d*0628_02 yad akṣarapadabhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ ca yad bhavet 02,072.036d*0629_01 yādṛśaṃ pustakaṃ dṛṣṭvā [read -ṣṭaṃ] tādṛśaṃ likhitaṃ mayā 02,072.036d*0629_02 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate 02,072.036d*0630_01 smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate 02,072.036d*0630_02 puruṣas tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim 02,072.036d*0630_03 karmaṇā manasā vācā yā ceṣṭā mama nityaśaḥ 02,072.036d*0630_04 keśavārādhane sākṣāj janmajanmāntareṣv api 03,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 03,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 03,001.000*0002_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 03,001.000*0002_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 03,001.000*0003_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 03,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 03,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 03,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 03,001.001 janamejaya uvāca 03,001.001a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 03,001.001c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama 03,001.002a śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhir vairam uttamam 03,001.002c kim akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ 03,001.003a kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkham eyuṣaḥ 03,001.003c vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ 03,001.004a ke cainān anvavartanta prāptān vyasanam uttamam 03,001.004c kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām 03,001.005a kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām 03,001.005c vyatīyur brāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇām arighātinām 03,001.006a kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām 03,001.006c pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī 03,001.006e vanavāsam aduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata 03,001.007a etad ācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana 03,001.007c śrotum icchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām 03,001.007e kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,001.008a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 03,001.008c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair niryayur gajasāhvayāt 03,001.009a vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā 03,001.009c udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā 03,001.010a indrasenādayaś cainān bhṛtyāḥ paricaturdaśa 03,001.010c rathair anuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ 03,001.010d*0004_01 tatas te puruṣavyāghrā rathān āsthāya bhārata 03,001.010d*0004_02 dadṛśur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam 03,001.011a vrajatas tān viditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ 03,001.011c garhayanto 'sakṛd bhīṣmaviduradroṇagautamān 03,001.011e ūcur vigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam 03,001.012a nedam asti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ 03,001.012c yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ 03,001.012e karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyam etac cikīrṣati 03,001.013a no cet kulaṃ na cācāro na dharmo 'rthaḥ kutaḥ sukham 03,001.013c yatra pāpasahāyo 'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate 03,001.014a duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ 03,001.014c arthalubdho 'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ 03,001.015a neyam asti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ 03,001.015c sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ 03,001.016a sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ 03,001.016c hrīmantaḥ kīrtimantaś ca dharmācāraparāyaṇāḥ 03,001.017a evam uktvānujagmus tān pāṇḍavāṃs te sametya ca 03,001.017c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tān kuntīmādrinandanān 03,001.018a kva gamiṣyatha bhadraṃ vas tyaktvāsmān duḥkhabhāginaḥ 03,001.018c vayam apy anuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha 03,001.019a adharmeṇa jitāñ śrutvā yuṣmāṃs tyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ 03,001.019c udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmān hātum ihārhatha 03,001.020a bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān 03,001.020c kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ 03,001.021a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣān nararṣabhāḥ 03,001.021c śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā 03,001.022a vastram āpas tilān bhūmiṃ gandho vāsayate yathā 03,001.022c puṣpāṇām adhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ 03,001.023a mohajālasya yonir hi mūḍhair eva samāgamaḥ 03,001.023c ahany ahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ 03,001.024a tasmāt prājñaiś ca vṛddhaiś ca susvabhāvais tapasvibhiḥ 03,001.024c sadbhiś ca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ 03,001.025a yeṣāṃ trīṇy avadātāni yonir vidyā ca karma ca 03,001.025c tān sevet taiḥ samāsyā hi śāstrebhyo 'pi garīyasī 03,001.026a nirārambhā hy api vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu 03,001.026c puṇyam evāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt 03,001.027a asatāṃ darśanāt sparśāt saṃjalpanasahāsanāt 03,001.027c dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ 03,001.028a buddhiś ca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt 03,001.028c madhyamair madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ 03,001.028d*0005_01 anīcair nāpy aviṣayair nādharmiṣṭhair viśeṣataḥ 03,001.029a ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ 03,001.029c lokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,001.030a te yuṣmāsu samastāś ca vyastāś caiveha sadguṇāḥ 03,001.030c icchāmo guṇavan madhye vastuṃ śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ 03,001.031 yudhiṣṭhira uvāca 03,001.031a dhanyā vayaṃ yad asmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ 03,001.031c asato 'pi guṇān āhur brāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ 03,001.032a tad ahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvān vijñāpayāmi vaḥ 03,001.032c nānyathā tad dhi kartavyam asmatsnehānukampayā 03,001.033a bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me 03,001.033c suhṛjjanaś ca prāyo me nagare nāgasāhvaye 03,001.034a te tv asmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ 03,001.034c yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ 03,001.035a nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ 03,001.035c svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ 03,001.036a etad dhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam 03,001.036c sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraś ca bhaviṣyati 03,001.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,001.037a tathānumantritās tena dharmarājena tāḥ prajāḥ 03,001.037c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājann iti duḥkhitāḥ 03,001.038a guṇān pārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ 03,001.038c akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān 03,001.039a nivṛtteṣu tu paureṣu rathān āsthāya pāṇḍavāḥ 03,001.039c prajagmur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam 03,001.040a taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ 03,001.040c ūṣus tāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci 03,001.040e udakenaiva tāṃ rātrim ūṣus te duḥkhakarśitāḥ 03,001.041a anujagmuś ca tatraitān snehāt ke cid dvijātayaḥ 03,001.041c sāgnayo 'nagnayaś caiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ 03,001.041e sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ 03,001.042a teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe 03,001.042c brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata 03,001.043a rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ 03,001.043c āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan 03,001.043d*0006_01 rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ 03,001.043d*0006_02 aśeta tāṃ niśāṃ rājā duḥkhaśokasamāhataḥ 03,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,002.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 03,002.001c vanaṃ yiyāsatāṃ viprās tasthur bhikṣābhujo 'grataḥ 03,002.001e tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,002.002a vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ 03,002.002c phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ 03,002.003a vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam 03,002.003c parikleśaś ca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati 03,002.004a brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatāny api sādayet 03,002.004c kiṃ punar mām ito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ 03,002.005 brāhmaṇā ūcuḥ 03,002.005a gatir yā bhavatāṃ rājaṃs tāṃ vayaṃ gantum udyatāḥ 03,002.005c nārhathāsmān parityaktuṃ bhaktān saddharmadarśinaḥ 03,002.006a anukampāṃ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate 03,002.006c viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu 03,002.007 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.007a mamāpi paramā bhaktir brāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ 03,002.007c sahāyaviparibhraṃśas tv ayaṃ sādayatīva mām 03,002.008a āhareyur hi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃs tathā 03,002.008c ta ime śokajair duḥkhair bhrātaro me vimohitāḥ 03,002.009a draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca 03,002.009c duḥkhānvitān imān kleśair nāhaṃ yoktum ihotsahe 03,002.010 brāhmaṇā ūcuḥ 03,002.010a asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūt te hṛdi pārthiva 03,002.010c svayam āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam 03,002.011a anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava 03,002.011c kathābhiś cānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane 03,002.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.012a evam etan na saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha 03,002.012c nyūnabhāvāt tu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ 03,002.013a kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvān svayam āhṛtabhojanān 03,002.013c madbhaktyā kliśyato 'narhān dhik pāpān dhṛtarāṣṭrajān 03,002.014 vaiśaṃpāyana uvāca 03,002.014a ity uktvā sa nṛpaḥ śocan niṣasāda mahītale 03,002.014c tam adhyātmaratir vidvāñ śaunako nāma vai dvijaḥ 03,002.014e yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt 03,002.015a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 03,002.015c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 03,002.016a na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu 03,002.016c śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,002.017a aṣṭāṅgāṃ buddhim āhur yāṃ sarvāśreyovighātinīm 03,002.017c śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃs tvayy avasthitā 03,002.017d*0007_01 śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā 03,002.017d*0007_02 ūhāpoho 'pi vijñānaṃ tattvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ 03,002.018a arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca 03,002.018c śārīramānasair duḥkhair na sīdanti bhavadvidhāḥ 03,002.019a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā 03,002.019c ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā 03,002.020a manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyām arditaṃ jagat 03,002.020c tayor vyāsasamāsābhyāṃ śamopāyam imaṃ śṛṇu 03,002.020d*0008_01 vyādhayo 'tra śarīre 'smin vātapittakaphodbhavāḥ 03,002.020d*0008_02 ajīrṇaprabhavāḥ sarve duḥkhāḥ pāpodbhavās tathā 03,002.021a vyādher aniṣṭasaṃsparśāc chramād iṣṭavivarjanāt 03,002.021c duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate 03,002.022a tad āśupratikārāc ca satataṃ cāvicintanāt 03,002.022c ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu 03,002.023a matimanto hy ato vaidyāḥ śamaṃ prāg eva kurvate 03,002.023c mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayair nṛṇām 03,002.024a mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate 03,002.024c ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃstham ivodakam 03,002.025a mānasaṃ śamayet tasmāj jñānenāgnim ivāmbunā 03,002.025c praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati 03,002.026a manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ity upalabhyate 03,002.026c snehāt tu sajjate jantur duḥkhayogam upaiti ca 03,002.027a snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca 03,002.027c śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehāt pravartate 03,002.028a snehāt karaṇarāgaś ca prajajñe vaiṣayas tathā 03,002.028c aśreyaskāv ubhāv etau pūrvas tatra guruḥ smṛtaḥ 03,002.029a koṭarāgnir yathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet 03,002.029c dharmārthinaṃ tathālpo 'pi rāgadoṣo vināśayet 03,002.030a viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt 03,002.030c virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niṣparigrahaḥ 03,002.031a tasmāt snehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt 03,002.031c svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet 03,002.032a jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu 03,002.032c na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣv ivodakam 03,002.033a rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate 03,002.033c icchā saṃjāyate tasya tatas tṛṣṇā pravartate 03,002.034a tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām 03,002.034c adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī 03,002.035a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 03,002.035c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 03,002.036a anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām 03,002.036c vināśayati saṃbhūtā ayonija ivānalaḥ 03,002.037a yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśam ṛcchati 03,002.037c tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati 03,002.038a rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api 03,002.038b*0009_01 arthibhyaḥ kālatas tasmān nityam arthavatāṃ bhayam 03,002.038c bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtām iva 03,002.039a yathā hy āmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi 03,002.039c bhakṣyate salile matsyais tathā sarveṇa vittavān 03,002.040a artha eva hi keṣāṃ cid anartho bhavitā nṛṇām 03,002.040c arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ 03,002.040e tasmād arthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ 03,002.041a kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayam udvega eva ca 03,002.041c arthajāni viduḥ prājñā duḥkhāny etāni dehinām 03,002.042a arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā 03,002.042c nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt 03,002.043a arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāś cāpi te 'sukhāḥ 03,002.043c duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet 03,002.044a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 03,002.044c anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 03,002.045a tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ 03,002.045c anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 03,002.045e aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ 03,002.046a tyajeta saṃcayāṃs tasmāt tajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ 03,002.046c na hi saṃcayavān kaś cid dṛśyate nirupadravaḥ 03,002.047a ataś ca dharmibhiḥ pumbhir anīhārthaḥ praśasyate 03,002.047b*0010_01 dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā 03,002.047c prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam 03,002.048a yudhiṣṭhiraivam artheṣu na spṛhāṃ kartum arhasi 03,002.048c dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ 03,002.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.049a nārthopabhogalipsārtham iyam arthepsutā mama 03,002.049c bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahman kāṅkṣe na lobhataḥ 03,002.050a kathaṃ hy asmadvidho brahman vartamāno gṛhāśrame 03,002.050c bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryād anuyāyinām 03,002.051a saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate 03,002.051c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā 03,002.052a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā 03,002.052c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana 03,002.053a deyam ārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam 03,002.053c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam 03,002.054a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 03,002.054b*0011_01 utthāya cāsanaṃ dadyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,002.054c pratyudgamyābhigamanaṃ kuryān nyāyena cārcanam 03,002.055a aghihotram anaḍvāṃś ca jñātayo 'tithibāndhavāḥ 03,002.055c putradārabhṛtāś caiva nirdaheyur apūjitāḥ 03,002.056a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn 03,002.056c na ca tat svayam aśnīyād vidhivad yan na nirvapet 03,002.057a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi 03,002.057c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate 03,002.058a vighasāśī bhavet tasmān nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ 03,002.058c vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam 03,002.058d*0012_01 cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 03,002.058d*0012_02 anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 03,002.058d*0012_03 yo dadyād aparikliṣṭam adhvani vartate 03,002.058d*0012_04 śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat 03,002.059a etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame 03,002.059c tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase 03,002.060 śaunaka uvāca 03,002.060a aho bata mahat kaṣṭaṃ viparītam idaṃ jagat 03,002.060c yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati 03,002.061a śiśnodarakṛte 'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu 03,002.061c moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ 03,002.062a hriyate budhyamāno 'pi naro hāribhir indriyaiḥ 03,002.062c vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvair udbhrāntair iva sārathiḥ 03,002.063a ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā 03,002.063c tadā prādurbhavaty eṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ 03,002.064a mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam 03,002.064c tasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiś copajāyate 03,002.065a tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ 03,002.065c viddhaḥ patati lobhāgnau jyotir lobhāt pataṃgavat 03,002.066a tato vihārair āhārair mohitaś ca viśāṃ pate 03,002.066c mahāmohamukhe magno nātmānam avabudhyate 03,002.067a evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsv iha yoniṣu 03,002.067c avidyākarmatṛṣṇābhir bhrāmyamāṇo 'tha cakravat 03,002.068a brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate 03,002.068c jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 03,002.069a abudhānāṃ gatis tv eṣā budhānām api me śṛṇu 03,002.069c ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ 03,002.070a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 03,002.070c tasmād dharmān imān sarvān nābhimānāt samācaret 03,002.071a ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ 03,002.071c alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ 03,002.072a tatra pūrvaś caturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ 03,002.072c kartavyam iti yat kāryaṃ nābhimānāt samācaret 03,002.073a uttaro devayānas tu sadbhir ācaritaḥ sadā 03,002.073c aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret 03,002.074a samyak saṃkalpasaṃbandhāt samyak cendriyanigrahāt 03,002.074c samyag vrataviśeṣāc ca samyak ca gurusevanāt 03,002.075a samyag āhārayogāc ca samyak cādhyayanāgamāt 03,002.075c samyak karmopasaṃnyāsāt samyak cittanirodhanāt 03,002.075e evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ 03,002.076a rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ 03,002.076c rudrāḥ sādhyās tathādityā vasavo 'thāśvināv api 03,002.076e yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ 03,002.077a tathā tvam api kaunteya śamam āsthāya puṣkalam 03,002.077c tapasā siddhim anviccha yogasiddhiṃ ca bhārata 03,002.078a pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te 03,002.078c tapasā siddhim anviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai 03,002.079a siddhā hi yad yad icchanti kurvate tad anugrahāt 03,002.079c tasmāt tapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham 03,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.001a śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,003.001c purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam 03,003.002a prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,003.002c na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ 03,003.003a parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me 03,003.003c katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me 03,003.004a muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim 03,003.004c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,003.005a purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam 03,003.005c tato 'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva 03,003.005d*0013_01 sāntvayitvā tato devaḥ prāṇikārye yuyoja ca 03,003.006a gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ 03,003.006c dakṣiṇāyanam āvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ 03,003.007a kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ 03,003.007c divas tejaḥ samuddhṛtya janayām āsa vāriṇā 03,003.008a niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ 03,003.008c oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi 03,003.009a evaṃ bhānumayaṃ hy annaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam 03,003.009c pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja 03,003.010a rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ 03,003.010c uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam 03,003.011a bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca 03,003.011c tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ 03,003.012a tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ 03,003.012c tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata 03,003.013a evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ 03,003.013b*0014_01 vipratyāgasamādhisthaḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ 03,003.013b*0015_01 tatas tv adhyāpayām āsa mantraṃ sarvārthasādhakam 03,003.013b*0015_02 aṣṭākṣaraṃ paraṃ mantram ārtasya satataṃ priyam 03,003.013c dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam 03,003.014a puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram 03,003.014b*0016_01 so 'vagāhya jalaṃ rājā devasyābhimukho 'bhavat 03,003.014c yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ 03,003.014e gāṅgeyaṃ vāry upaspṛṣya prāṇāyāmena tasthivān 03,003.014f@001_0001 śuciḥ prayatavāg bhūtvā stotram ārabdhavāṃs tataḥ 03,003.014f@001_0001 yudhiṣṭhira uvāca 03,003.014f@001_0002 tvaṃ bhāno jagataś cakṣus tvam ātmā sarvadehinām 03,003.014f@001_0003 tvaṃ yoniḥ sarvabhūtānāṃ tvam ācāraḥ kriyāvatām 03,003.014f@001_0004 tvaṃ gatiḥ sarvasāṃkhyānāṃ yogināṃ tvaṃ parāyaṇam 03,003.014f@001_0005 anāvṛtārgaladvāraṃ tvaṃ gatis tvaṃ mumukṣatām 03,003.014f@001_0006 tvayā saṃdhāryate lokas tvayā lokaḥ prakāśyate 03,003.014f@001_0007 tvayā pavitrīkriyate nirvyājaṃ pālyate tvayā 03,003.014f@001_0008 tvām upasthāya kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,003.014f@001_0009 svaśākhāvihitair mantrair arcanty ṛṣigaṇārcitam 03,003.014f@001_0010 tava divyaṃ rathaṃ yāntam anuyānti varārthinaḥ 03,003.014f@001_0011 siddhacāraṇagandharvā yakṣaguhyakapannagāḥ 03,003.014f@001_0012 trayastriṃśac ca vai devās tathā vaimānikā gaṇāḥ 03,003.014f@001_0013 sopendrāḥ samahendrāś ca tvām iṣṭvā siddhim āgatāḥ 03,003.014f@001_0014 upayānty arcayitvā tu tvāṃ vai prāptamanorathāḥ 03,003.014f@001_0015 divyamandāramālābhis tūrṇaṃ vidyādharottamāḥ 03,003.014f@001_0016 guhyāḥ pitṛgaṇāḥ sapta ye divyā ye ca mānuṣāḥ 03,003.014f@001_0017 te pūjayitvā tvām eva gacchantyāśu pradhānatām 03,003.014f@001_0018 vasavo maruto rudrā ye ca sādhyā marīcipāḥ 03,003.014f@001_0019 vālakhilyādayaḥ siddhāḥ śreṣṭhatvaṃ prāṇināṃ gatāḥ 03,003.014f@001_0020 sabrahmakeṣu lokeṣu saptasv apy akhileṣu ca 03,003.014f@001_0021 na tad bhūtam ahaṃ manye yad arkād atiricyate 03,003.014f@001_0022 santi cānyāni sattvāni vīryavanti mahānti ca 03,003.014f@001_0023 na tu teṣāṃ tathā dīptiḥ prabhāvo vā yathā tava 03,003.014f@001_0024 jyotīṃṣi tvayi sarvāṇi tvaṃ sarvajyotiṣāṃ patiḥ 03,003.014f@001_0025 tvayi satyaṃ ca sattvaṃ ca sarve bhāvāś ca sāttvikāḥ 03,003.014f@001_0026 tvattejasā kṛtaṃ cakraṃ sunābhaṃ viśvakarmaṇā 03,003.014f@001_0027 devārīṇāṃ mado yena nāśitaḥ śārṅgadhanvanā 03,003.014f@001_0028 tvam ādāyāṃśubhis tejo nidāghe sarvadehinām 03,003.014f@001_0029 sarvauṣadhirasānāṃ ca punar varṣāsu muñcasi 03,003.014f@001_0030 tapanty anye dahanty anye garjanty anye tathā ghanāḥ 03,003.014f@001_0031 vidyotante pravarṣanti tava prāvṛṣi raśmayaḥ 03,003.014f@001_0032 na tathā sukhayaty agnir na prāvārā na kambalāḥ 03,003.014f@001_0033 śītavātārditaṃ loke yathā tava marīcayaḥ 03,003.014f@001_0034 trayodaśadvīpavatīṃ gobhir bhāsayase mahīm 03,003.014f@001_0035 trayāṇām api lokānāṃ hitāyaikaḥ pravartase 03,003.014f@001_0036 tava yady udayo na syād andhaṃ jagad idaṃ bhavet 03,003.014f@001_0037 na ca dharmārthakāmeṣu pravarteran manīṣiṇaḥ 03,003.014f@001_0038 ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ 03,003.014f@001_0039 tvatprasādād avāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ 03,003.014f@001_0040 yad ahar brahmaṇaḥ proktaṃ sahasrayugasaṃmitam 03,003.014f@001_0041 tasya tvam ādir antaś ca kālajñaiḥ parikīrtitaḥ 03,003.014f@001_0042 manūnāṃ manuputrāṇāṃ jagato 'mānavasya ca 03,003.014f@001_0043 manvantarāṇāṃ sarveṣām īśvarāṇāṃ tvam īśvaraḥ 03,003.014f@001_0044 saṃhārakāle saṃprāpte tava krodhaviniḥsṛtaḥ 03,003.014f@001_0045 saṃvartakāgnis trailokyaṃ bhasmīkṛtyāvatiṣṭhate 03,003.014f@001_0046 tvaddīdhitisamutpannā nānāvarṇā mahāghanāḥ 03,003.014f@001_0047 sairāvatāḥ sāśanayaḥ kurvanty ābhūtasaṃplavam 03,003.014f@001_0048 kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ dvādaśādityatāṃ gataḥ 03,003.014f@001_0049 saṃhṛtyaikārṇavaṃ sarvaṃ tvaṃ śoṣayasi raśmibhiḥ 03,003.014f@001_0050 tvām indram āhus tvaṃ rudras tvaṃ viṣṇus tvaṃ prajāpatiḥ 03,003.014f@001_0051 tvam agnis tvaṃ manaḥ sūkṣmaṃ prabhus tvaṃ brahma śāśvatam 03,003.014f@001_0052 tvaṃ haṃsaḥ savitā bhānur aṃśumālī vṛṣākapiḥ 03,003.014f@001_0053 vivasvān mihiraḥ pūṣā mitro dharmas tathaiva ca 03,003.014f@001_0054 sahasraraśmir ādityas tapanas tvaṃ gavāṃ patiḥ 03,003.014f@001_0055 mārtaṇḍo 'rko raviḥ sūryaḥ śaraṇyo dinakṛt tathā 03,003.014f@001_0056 divākaraḥ saptasaptir dhāmakeśī virocanaḥ 03,003.014f@001_0057 āśugāmī tamoghnaś ca haritāśvaś ca kīrtyase 03,003.014f@001_0058 saptamyām atha vā ṣaṣṭhyāṃ bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ 03,003.014f@001_0059 anirviṇṇo 'nahaṃkārī taṃ lakṣmīr bhajate naram 03,003.014f@001_0060 na teṣām āpadaḥ santi nādhayo vyādhayas tathā 03,003.014f@001_0061 ye tavānanyamanasaḥ kurvanty arcanavandanam 03,003.014f@001_0062 sarvarogair virahitāḥ sarvapāpavivarjitāḥ 03,003.014f@001_0063 tvadbhāvabhaktāḥ sukhino bhavanti cirajīvinaḥ 03,003.014f@001_0064 tvaṃ mamāpy annakāmasya sarvātithyaṃ cikīrṣataḥ 03,003.014f@001_0065 annam annapate dātum abhitaḥ śraddhayārhasi 03,003.014f@001_0066 ye ca te 'nucarāḥ sarve pādopāntaṃ samāśritāḥ 03,003.014f@001_0067 māṭharāruṇadaṇḍādyās tāṃs tān vande 'śanikṣubhān 03,003.014f@001_0068 kṣubhayā sahitā maitrī yāś cānyā bhūtamātaraḥ 03,003.014f@001_0069 tāś ca sarvā namasyāmi pāntu māṃ śaraṇāgatam 03,003.014f@001_0069 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.014f@001_0070 evaṃ stuto mahārāja bhāskaro lokabhāvanaḥ 03,003.015 janamejaya uvāca 03,003.015*0017_01 puṣpopahārair balibhir bahuśaś ca yathāvidhi 03,003.015*0017_02 sarvātmabhūtaṃ saṃpūjya yataprāṇo jitendriyaḥ 03,003.015a kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,003.015c viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam 03,003.015d*0018_01 mayi sneho 'sti ced brahman yady anugrahabhāg aham 03,003.015d*0018_02 bhagavan nāsti ced guhyaṃ tac ca me brūhi sāṃpratam 03,003.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.016a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ 03,003.016c kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ 03,003.017a dhaumyena tu yatha proktaṃ pārthāya sumahātmane 03,003.017c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate 03,003.018a sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ 03,003.018c gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ 03,003.019a pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam 03,003.019c somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca 03,003.020a indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ 03,003.020c brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ 03,003.021a vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ 03,003.021c dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ 03,003.022a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ 03,003.022c kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā 03,003.023a saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ 03,003.023c puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ 03,003.024a lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ 03,003.024c varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā 03,003.025a bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ 03,003.025b*0019_01 sraṣṭā saṃvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ 03,003.025b*0019_02 anantaḥ kapilo bhānuḥ 03,003.025c maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ 03,003.026a jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ 03,003.026a*0020_01 **** **** sarvadhātuniṣevitaḥ 03,003.026c dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ 03,003.027a dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ 03,003.027c svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam 03,003.028a dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ 03,003.028c carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ 03,003.029a etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ 03,003.029c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā 03,003.030a śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram 03,003.030c dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān 03,003.031a surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ; hy asuraniśācarasiddhavanditam 03,003.031c varakanakahutāśanaprabhaṃ; tvam api manasy abhidhehi bhāskaram 03,003.032a sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet; sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān 03,003.032c labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ; smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām 03,003.033a imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ; prakīrtayec chucisumanāḥ samāhitaḥ 03,003.033c sa mucyate śokadavāgnisāgarāl; labheta kāmān manasā yathepsitān 03,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,004.001a tato divākaraḥ prīto darśayām āsa pāṇḍavam 03,004.001c dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalann iva hutāśanaḥ 03,004.002a yat te 'bhilaṣitaṃ rājan sarvam etad avāpsyasi 03,004.002c aham annaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ 03,004.003a phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yan mahānase 03,004.003b*0021_01 gṛhṇīṣva piṭharaṃ tāmraṃ mayā dattaṃ narādhipa 03,004.003b*0021_02 yāvad vāñchati pāñcālī pātreṇānena suvrata 03,004.003c caturvidhaṃ tadannādyam akṣayyaṃ te bhaviṣyati 03,004.003d*0022_01 itaś caturdaśe varṣe bhūyo rājyam avāpsyasi 03,004.003e dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyam ity uktvāntaradhīyata 03,004.003f@002_0001 imaṃ stavaṃ prayatamānāḥ samādhinā 03,004.003f@002_0002 paṭhed ihānyo 'pi varaṃ samarthayan 03,004.003f@002_0003 tat tasya dadyāc ca ravir manīṣitaṃ 03,004.003f@002_0004 tad āpnuyād yady api tat sudurlabham 03,004.003f@002_0005 yaś cedaṃ dhārayen nityaṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ 03,004.003f@002_0006 putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam 03,004.003f@002_0007 vidyārthī labhate vidyāṃ puruṣo 'py atha vā striyaḥ 03,004.003f@002_0008 ubhe saṃdhye paṭhen nityaṃ nārī vā puruṣo yadi 03,004.003f@002_0009 āpadaṃ prāpya mucyeta baddho mucyeta bandhanāt 03,004.003f@002_0010 etad brahmā dadau pūrvaṃ śakrāya sumahātmane 03,004.003f@002_0011 śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyas tu tadanantaram 03,004.003f@002_0012 dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān 03,004.003f@002_0013 saṃgrāme ca jayen nityaṃ vipulaṃ cāpnuyād vasu 03,004.003f@002_0014 mucyate sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ sa gacchati 03,004.004a labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalād uttīrya dharmavit 03,004.004c jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃś cāsvajatācyutaḥ 03,004.004d*0023_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,004.004d*0023_01 tvatprasādād dvijaśreṣṭha yad iṣṭaṃ prāptavān aham 03,004.005a draupadyā saha saṃgamya paśyamāno 'bhyayāt prabhuḥ 03,004.005c mahānase tadānnaṃ tu sādhayām āsa pāṇḍavaḥ 03,004.006a saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti vanyam annaṃ caturvidham 03,004.006c akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān 03,004.007a bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujān api 03,004.007c śeṣaṃ vighasasaṃjñaṃ tu paścād bhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ 03,004.007e yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣam aśnāti pārṣatī 03,004.008a evaṃ divākarāt prāpya divākarasamadyutiḥ 03,004.008c kāmān mano 'bhilaṣitān brāhmaṇebhyo dadau prabhuḥ 03,004.009a purohitapurogāś ca tithinakṣatraparvasu 03,004.009c yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ 03,004.010a tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ 03,004.010c dvijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam 03,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,005.001a vanaṃ praviṣṭeṣv atha pāṇḍaveṣu; prajñācakṣus tapyamāno 'mbikeyaḥ 03,005.001c dharmātmānaṃ viduram agādhabuddhiṃ; sukhāsīno vākyam uvāca rājā 03,005.002a prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam 03,005.002c samaś ca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ; pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi 03,005.003a evaṃ gate vidura yad adya kāryaṃ; paurāś ceme katham asmān bhajeran 03,005.003c te cāpy asmān noddhareyuḥ samūlān; na kāmaye tāṃś ca vinaśyamānān 03,005.003d*0024_01 saubalenaiva pāpena duryodhanahitaiṣiṇā 03,005.003d*0024_02 krūram ācaritaṃ karma na me priyam anuṣṭhitam 03,005.003d*0024_03 tathaivaṃ hi kṛte tatra tad bhavān vaktum arhati 03,005.003d*0024_04 uttaraṃ prāptakālaṃ ca kim anyan manyate kṣamam 03,005.003d*0024_05 nāsti dharme sahāyatvam iti me dīryate manaḥ 03,005.003d*0024_06 yatra pāṇḍusutāḥ sarve kliśyanti vanam āgatāḥ 03,005.004 vidura uvāca 03,005.004a trivargo 'yaṃ dharmamūlo narendra; rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti 03,005.004c dharme rājan vartamānaḥ svaśaktyā; putrān sarvān pāhi kuntīsutāṃś ca 03,005.005a sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṃ; pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ 03,005.005c āhūya kuntīsutam akṣavatyāṃ; parājaiṣīt satyasaṃdhaṃ sutas te 03,005.006a etasya te duṣpraṇītasya rājañ; śeṣasyāhaṃ paripaśyāmy upāyam 03,005.006c yathā putras tava kauravya pāpān; mukto loke pratitiṣṭheta sādhu 03,005.007a tad vai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ; yat tad rājann atisṛṣṭaṃ tvayāsīt 03,005.007c eṣa dharmaḥ paramo yat svakena; rājā tuṣyen na parasveṣu gṛdhyet 03,005.007d*0025_01 yaśo na naśyej jñātibhedaś ca na syād 03,005.007d*0025_02 dharmo na syān naiva caivaṃ kṛte tvām 03,005.008a etat kāryaṃ tava sarvapradhānaṃ; teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneś cāvamānaḥ 03,005.008c evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syād; etad rājaṃs tvaramāṇaḥ kuruṣva 03,005.009a athaitad evaṃ na karoṣi rājan; dhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ 03,005.009c na hi kruddho bhīmaseno 'rjuno vā; śeṣaṃ kuryāc chātravāṇām anīke 03,005.010a yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro; dhanur yeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram 03,005.010c yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā; teṣāṃ loke kiṃ nu na prāpyam asti 03,005.010d*0026_01 yeṣāṃ rājā dharmaputro mahātmā 03,005.010d*0026_02 teṣāṃ loke kiṃ nu duṣprāpam asti 03,005.011a uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te; mayā yat te hitam āsīt tadānīm 03,005.011c putraṃ tyajemam ahitaṃ kulasyety; etad rājan na ca tat tvaṃ cakartha 03,005.011e idānīṃ te hitam uktaṃ na cet tvaṃ; kartāsi rājan paritaptāsi paścāt 03,005.012a yady etad evam anumantā sutas te; saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavair ekarājyam 03,005.012c tāpo na te vai bhavitā prītiyogāt; tvaṃ cen na gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ 03,005.012e athāparo bhavati hi taṃ nigṛhya; pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye 03,005.012f*0027_01 dhruvaṃ vināśas tava putreṇa dhīman 03,005.012f*0027_02 sabandhuvargeṇa sahaiva rājabhiḥ 03,005.012f*0027_03 caturdaśe caiva varṣe narendra 03,005.012f*0027_04 kulakṣayaṃ prāpsyasi rājasiṃha 03,005.012f*0027_05 tasmāt kuruṣvādhipatye narendra 03,005.012f*0027_06 yudhiṣṭhiraṃ dharmavatāṃ variṣṭham 03,005.013a ajātaśatrur hi vimuktarāgo; dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan 03,005.013c tato rājan pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmān upatiṣṭhantu sadyaḥ 03,005.014a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; prītyā rājan pāṇḍuputrān bhajantām 03,005.014c duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ; sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca 03,005.015a yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva; rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya 03,005.015c tvayā pṛṣṭaḥ kim aham anyad vadeyam; etat kṛtvā kṛtakṛtyo 'si rājan 03,005.016 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,005.016a etad vākyaṃ vidura yat te sabhāyām; iha proktaṃ pāṇḍavān prāpya māṃ ca 03,005.016c hitaṃ teṣām ahitaṃ māmakānām; etat sarvaṃ mama nopaiti cetaḥ 03,005.017a idaṃ tv idānīṃ kuta eva niścitaṃ; teṣām arthe pāṇḍavānāṃ yad āttha 03,005.017c tenādya manye nāsi hito mameti; kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam 03,005.018a asaṃśayaṃ te 'pi mamaiva putrā; duryodhanas tu mama dehāt prasūtaḥ 03,005.018c svaṃ vai dehaṃ parahetos tyajeti; ko nu brūyāt samatām anvavekṣan 03,005.019a sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīṣi; mānaṃ ca te 'ham adhikaṃ dhārayāmi 03,005.019c yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ; susāntvyamānāpy asatī strī jahāti 03,005.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,005.020a etāvad uktvā dhṛtarāṣṭro 'nvapadyad; antarveśma sahasotthāya rājan 03,005.020c nedam astīty atha viduro bhāṣamāṇaḥ; saṃprādravad yatra pārthā babhūvuḥ 03,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,006.001a pāṇḍavās tu vane vāsam uddiśya bharatarṣabhāḥ 03,006.001c prayayur jāhnavīkūlāt kurukṣetraṃ sahānugāḥ 03,006.002a sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te 03,006.002c yayur vanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam 03,006.003a tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu 03,006.003c kāmyakaṃ nāma dadṛśur vanaṃ munijanapriyam 03,006.004a tatra te nyavasan vīrā vane bahumṛgadvije 03,006.004c anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāś ca bhārata 03,006.005a viduras tv api pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ 03,006.005c jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanam ṛddhimat 03,006.006a tato yātvā viduraḥ kānanaṃ tac; chīghrair aśvair vāhinā syandanena 03,006.006c dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhir brāhmaṇaiś ca 03,006.007a tato 'paśyad viduraṃ tūrṇam ārād; abhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā 03,006.007c athābravīd bhrātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya 03,006.008a kaccin nāyaṃ vacanāt saubalasya; samāhvātā devanāyopayāti 03,006.008c kaccit kṣudraḥ śakunir nāyudhāni; jeṣyaty asmān punar evākṣavatyām 03,006.009a samāhūtaḥ kena cid ādraveti; nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum 03,006.009c gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ cid; rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhaven naḥ 03,006.010a tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; pratyagṛhṇan nṛpate sarva eva 03,006.010c taiḥ satkṛtaḥ sa ca tān ājamīḍho; yathocitaṃ pāṇḍuputrān sameyāt 03,006.011a samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhās; tato 'pṛcchann āgamanāya hetum 03,006.011c sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro ''mbikeyaḥ 03,006.012 vidura uvāca 03,006.012a avocan māṃ dhṛtarāṣṭro 'nuguptam; ajātaśatro parigṛhyābhipūjya 03,006.012c evaṃ gate samatām abhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi 03,006.013a mayāpy uktaṃ yat kṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva 03,006.013c tad vai pathyaṃ tan mano nābhyupaiti; tataś cāhaṃ kṣamam anyan na manye 03,006.014a paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ; na me tac ca śrutavān āmbikeyaḥ 03,006.014c yathāturasyeva hi pathyam annaṃ; na rocate smāsya tad ucyamānam 03,006.015a na śreyase nīyate 'jātaśatro; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā 03,006.015c bruvan na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ 03,006.016a dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti 03,006.016c yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭhet pathyam uktaṃ tathāsmin 03,006.017a tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro 'bravīn māṃ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi 03,006.017c nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ; mahīm imāṃ pālayituṃ puraṃ vā 03,006.018a so 'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃs; tvāṃ śāsitum upayātas tvarāvān 03,006.018c tad vai sarvaṃ yan mayoktaṃ sabhāyāṃ; tad dhāryatāṃ yat pravakṣyāmi bhūyaḥ 03,006.019a kleśais tīvrair yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṃ kurvan kālam upāsate yaḥ 03,006.019c saṃ vardhayan stokam ivāgnim ātmavān; sa vai bhuṅkte pṛthivīm eka eva 03,006.020a yasyāvibhaktaṃ vasu rājan sahāyais; tasya duḥkhe 'py aṃśabhājaḥ sahāyāḥ 03,006.020c sahāyānām eṣa saṃgrahaṇe 'bhyupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivīprāptim āhuḥ 03,006.020d*0028_01 tasmāt satyaṃ satataṃ vai bruvāṇo 03,006.020d*0028_02 lokasya hṛdyo bhavatīti sadyaḥ 03,006.021a satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ 03,006.021c ātmā caiṣām agrato nātivarted; evaṃvṛttir vardhate bhūmipālaḥ 03,006.021d*0029_01 mitraiḥ putrair bhūmihastyaśvabhūri 03,006.021d*0029_02 mahīm imāṃ pālayituṃ purastāt 03,006.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,006.022a evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṃ buddhim upagamyāpramattaḥ 03,006.022c yac cāpy anyad deśakālopapannaṃ; tad vai vācyaṃ tat kariṣyāmi kṛtsnam 03,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,007.001a gate tu vidure rājann āśramaṃ pāṇḍavān prati 03,007.001c dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata 03,007.001d*0030_01 vidurasya prabhāvaṃ ca saṃdhivigrahakāritam 03,007.001d*0030_02 vivṛddhiṃ ca parāṃ matvā pāṇḍavānāṃ bhaviṣyati 03,007.002a sa sabhādvāram āgamya vidurasmāramohitaḥ 03,007.002c samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭacetanaḥ 03,007.002d*0031_01 papāta sahasā rājā chinnadruma ivāvaśaḥ 03,007.003a sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāt 03,007.003c samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,007.004a bhrātā mama suhṛc caiva sākṣād dharma ivāparaḥ 03,007.004c tasya smṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me 03,007.005a tam ānayasva dharmajñaṃ mama bhrātaram āśu vai 03,007.005c iti bruvan sa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayat 03,007.006a paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmārakarśitaḥ 03,007.006c bhrātṛsnehād idaṃ rājan saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,007.007a gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama 03,007.007c yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ 03,007.008a na hi tena mama bhrātrā susūkṣmam api kiṃ cana 03,007.008c vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me prājñenāmitabuddhinā 03,007.009a sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān 03,007.009c na jahyāj jīvitaṃ prājñas taṃ gacchānaya saṃjaya 03,007.010a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñas tam anumānya ca 03,007.010c saṃjayo bāḍham ity uktvā prādravat kāmyakaṃ vanam 03,007.011a so 'cireṇa samāsādya tad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ 03,007.011c rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram 03,007.012a vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 03,007.012c bhrātṛbhiś cābhisaṃguptaṃ devair iva śatakratum 03,007.013a yudhiṣṭhiram athābhyetya pūjayām āsa saṃjayaḥ 03,007.013c bhīmārjunayamāṃś cāpi tadarhaṃ pratyapadyata 03,007.014a rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaś ca saṃjayaḥ 03,007.014c śaśaṃsāgamane hetum idaṃ caivābravīd vacaḥ 03,007.015a rājā smarati te kṣattar dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,007.015c taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam 03,007.016a so 'numānya naraśreṣṭhān pāṇḍavān kurunandanān 03,007.016c niyogād rājasiṃhasya gantum arhasi mānada 03,007.017a evam uktas tu viduro dhīmān svajanavatsalaḥ 03,007.017c yudhiṣṭhirasyānumate punar āyād gajāhvayam 03,007.017d*0032_01 so 'bhigatvā tadā veśma rājñaḥ samabhivādya ca 03,007.017d*0032_02 upātiṣṭhan mahātmānaṃ rājānaṃ preṣyavat tadā 03,007.018a tam abravīn mahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 03,007.018c diṣṭyā prāpto 'si dharmajña diṣṭyā smarasi me 'nagha 03,007.019a adya rātrau divā cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha 03,007.019c prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ deham ātmanaḥ 03,007.020a so 'ṅkam ādāya viduraṃ mūrdhny upāghrāya caiva ha 03,007.020c kṣamyatām iti covāca yad ukto 'si mayā ruṣā 03,007.020d*0033_01 dhṛtarāṣṭro mahārāja bhrātṛsnehād uvāca ha 03,007.020d*0033_02 yudhiṣṭhiras tu kuśalī bhrātṛbhiḥ saha tiṣṭhati 03,007.020d*0033_03 atha rātriṃ dinaṃ cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha 03,007.020d*0033_04 prītas tvam eva me nityaṃ bhrātā sarvaguṇānvitaḥ 03,007.021 vidura uvāca 03,007.021a kṣāntam eva mayā rājan gurur naḥ paramo bhavān 03,007.021c tathā hy asmy āgataḥ kṣipraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ 03,007.022a bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ 03,007.022c dīnābhipātino rājan nātra kāryā vicāraṇā 03,007.023a pāṇḍoḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutās tava 03,007.023c dīnā iti hi me buddhir abhipannādya tān prati 03,007.024 vaiśaṃpāyana uvāca 03,007.024a anyonyam anunīyaivaṃ bhrātarau tau mahādyutī 03,007.024c viduro dhṛtarāṣṭraś ca lebhāte paramāṃ mudam 03,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,008.001a śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam 03,008.001c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ 03,008.002a sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāv api 03,008.002c abravīd vacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ 03,008.003a eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ 03,008.003c viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛd vidvān hite rataḥ 03,008.004a yāvad asya punar buddhiṃ viduro nāpakarṣati 03,008.004c pāṇḍavānayane tāvan mantrayadhvaṃ hitaṃ mama 03,008.005a atha paśyāmy ahaṃ pārthān prāptān iha kathaṃ cana 03,008.005c punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsur niravagrahaḥ 03,008.006a viṣam udbandhanaṃ vāpi śastram agnipraveśanam 03,008.006c kariṣye na hi tān ṛddhān punar draṣṭum ihotsahe 03,008.007 śakunir uvāca 03,008.007a kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājann āsthito 'si viśāṃ pate 03,008.007c gatās te samayaṃ kṛtvā naitad evaṃ bhaviṣyati 03,008.008a satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha 03,008.008c pitus te vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhi cit 03,008.009a atha vā te grahīṣyanti punar eṣyanti vā puram 03,008.009b*0034_01 athāgamiṣyanti punaḥ pāṇḍavā vāraṇāhvayam 03,008.009c nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo 'smākaṃ bhaviṣyati 03,008.010a sarve bhavāmo madhyasthā rājñaś chandānuvartinaḥ 03,008.010c chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ 03,008.011 duḥśāsana uvāca 03,008.011a evam etan mahāprājña yathā vadasi mātula 03,008.011c nityaṃ hi me kathayatas tava buddhir hi rocate 03,008.011d*0035_01 tathā tad bhavitā rājan nānyathā tad bhaviṣyati 03,008.011d*0036_01 nāgamiṣyanti te vīrā akṛtvā kālasaṃvidam 03,008.011d*0036_02 āgaccheyuś ca te mohāt punar dyūtaṃ na saṃśayaḥ 03,008.012 karṇa uvāca 03,008.012a kāmam īkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam 03,008.012c aikamatyaṃ hi no rājan sarveṣām eva lakṣyate 03,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,008.013a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,008.013c nātihṛṣṭamanāḥ kṣipram abhavat sa parāṅmukhaḥ 03,008.014a upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe 03,008.014c roṣād duḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāv ubhau 03,008.015a uvāca paramakruddha udyamyātmānam ātmanā 03,008.015c aho mama mataṃ yat tan nibodhata narādhipāḥ 03,008.016a priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ 03,008.016c na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātum atandritāḥ 03,008.017a vayaṃ tu śastrāṇy ādāya rathān āsthāya daṃśitāḥ 03,008.017c gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavān vanagocarān 03,008.018a teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣv aviditāṃ gatim 03,008.018c nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrās tathā vayam 03,008.019a yāvad eva paridyūnā yāvac chokaparāyaṇāḥ 03,008.019c yāvan mitravihīnāś ca tāvac chakyā mataṃ mama 03,008.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ 03,008.020c bāḍham ity eva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā 03,008.020d*0037_01 etat kṛtyatamaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ 03,008.021a evam uktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthak pṛthak 03,008.021c niryayuḥ pāṇḍavān hantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ 03,008.022a tān prasthitān parijñāya kṛṣṇadvaipāyanas tadā 03,008.022c ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 03,008.023a pratiṣidhyātha tān sarvān bhagavāṃl lokapūjitaḥ 03,008.023c prajñācakṣuṣam āsīnam uvācābhyetya satvaraḥ 03,009.001 vyāsa uvāca 03,009.001a dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibodha vacanaṃ mama 03,009.001c vakṣyāmi tvā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitam uttamam 03,009.002a na me priyaṃ mahābāho yad gatāḥ pāṇḍavā vanam 03,009.002c nikṛtyā nirjitāś caiva duryodhanavaśānugaiḥ 03,009.003a te smarantaḥ parikleśān varṣe pūrṇe trayodaśe 03,009.003c vimokṣyanti viṣaṃ kruddhāḥ karaveyeṣu bhārata 03,009.004a tad ayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ 03,009.004c pāṇḍavān nityasaṃkruddho rājyahetor jighāṃsati 03,009.005a vāryatāṃ sādhv ayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ 03,009.005c vanasthāṃs tān ayaṃ hantum icchan prāṇair vimokṣyate 03,009.006a yathāha viduraḥ prājño yathā bhīṣmo yathā vayam 03,009.006c yathā kṛpaś ca droṇaś ca tathā sādhu vidhīyatām 03,009.007a vigraho hi mahāprājña svajanena vigarhitaḥ 03,009.007c adharmyam ayaśasyaṃ ca mā rājan pratipadyathāḥ 03,009.008a samīkṣā yādṛśī hy asya pāṇḍavān prati bhārata 03,009.008c upekṣyamāṇā sā rājan mahāntam anayaṃ spṛśet 03,009.009a atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ 03,009.009c pāṇḍavaiḥ sahito rājann eka evāsahāyavān 03,009.010a tataḥ saṃsargajaḥ snehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ 03,009.010c yadi syāt kṛtakāryo 'dya bhaves tvaṃ manujeśvara 03,009.011a atha vā jāyamānasya yac chīlam anujāyate 03,009.011c śrūyate tan mahārāja nāmṛtasyāpasarpati 03,009.012a kathaṃ vā manyate bhīṣmo droṇo vā viduro 'pi vā 03,009.012c bhavān vātra kṣamaṃ kāryaṃ purā cārtho 'tivartate 03,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,010.001a bhagavan nāham apy etad rocaye dyūtasaṃstavam 03,010.001c manye tad vidhinākramya kārito 'smīti vai mune 03,010.002a naitad rocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca 03,010.002c gāndhārī necchati dyūtaṃ tac ca mohāt pravartitam 03,010.003a parityaktuṃ na śaknomi duryodhanam acetanam 03,010.003c putrasnehena bhagavañ jānann api yatavrata 03,010.004 vyāsa uvāca 03,010.004a vaicitravīrya nṛpate satyam āha yathā bhavān 03,010.004c dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrān na vidyate 03,010.005a indro 'py aśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ 03,010.005c anyaiḥ samṛddhair apy arthair na sutād vidyate param 03,010.006a atra te vartayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 03,010.006c surabhyāś caiva saṃvādam indrasya ca viśāṃ pate 03,010.007a triviṣṭapagatā rājan surabhiḥ prārudat kila 03,010.007c gavāṃ māta purā tāta tām indro 'nvakṛpāyata 03,010.008 indra uvāca 03,010.008a kim idaṃ rodiṣi śubhe kaccit kṣemaṃ divaukasām 03,010.008c mānuṣeṣv atha vā goṣu naitad alpaṃ bhaviṣyati 03,010.009 surabhir uvāca 03,010.009a vinipāto na vaḥ kaś cid dṛśyate tridaśādhipa 03,010.009c ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika 03,010.010a paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam 03,010.010c pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam 03,010.011a etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa 03,010.011c kṛpāviṣṭāsmi devendra manaś codvijate mama 03,010.012a ekas tatra balopeto dhuram udvahate 'dhikām 03,010.012c aparo 'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,010.012e kṛcchrād udvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava 03,010.013a vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ 03,010.013c naiva śaknoti taṃ bhāram udvoḍhuṃ paśya vāsava 03,010.014a tato 'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā 03,010.014c aśrūṇy āvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī 03,010.015 indra uvāca 03,010.015a tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane 03,010.015c kiṃ kṛpāyitam asty atra putra eko 'tra pīḍyate 03,010.016 surabhir uvāca 03,010.016a yadi putrasahasraṃ me sarvatra samam eva me 03,010.016c dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā 03,010.017 vyāsa uvāca 03,010.017a tad indraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ 03,010.017c jīvitenāpi kauravya mene 'bhyadhikam ātmajam 03,010.018a pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyam ulbaṇam 03,010.018c karṣakasyācaran vighnaṃ bhagavān pākaśāsanaḥ 03,010.019a tad yathā surabhiḥ prāha samam evāstu te tathā 03,010.019c suteṣu rājan sarveṣu dīneṣv abhyadhikā kṛpā 03,010.020a yādṛśo me sutaḥ paṇḍus tādṛśo me 'si putraka 03,010.020c viduraś ca mahāprājñaḥ snehād etad bravīmy aham 03,010.021a cirāya tava putrāṇāṃ śatam ekaś ca pārthiva 03,010.021c pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te 'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ 03,010.022a kathaṃ jīveyur atyantaṃ kathaṃ vardheyur ity api 03,010.022c iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate 03,010.023a yadi pārthiva kauravyāñ jīvamānān ihecchasi 03,010.023c duryodhanas tava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ 03,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,011.001a evam etan mahāprājña yathā vadasi no mune 03,011.001c ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ 03,011.002a bhavāṃs tu manyate sādhu yat kurūṇāṃ sukhodayam 03,011.002c tad eva viduro 'py āha bhīṣmo droṇaś ca māṃ mune 03,011.003a yadi tv aham anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi 03,011.003c anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama 03,011.004 vyāsa uvāca 03,011.004a ayam āyāti vai rājan maitreyo bhagavān ṛṣiḥ 03,011.004c anvīya pāṇḍavān bhrātṝn ihaivāsmad didṛkṣayā 03,011.005a eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājan mahān ṛṣiḥ 03,011.005c anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te 03,011.006a brūyād yad eṣa rājendra tat kāryam aviśaṅkayā 03,011.006c akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā 03,011.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.007a evam uktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata 03,011.007b*0038_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,011.007b*0038_02 pūjayitvā yathānyāyaṃ papracchāgamanakriyām 03,011.007c pūjayā pratijagrāha saputras taṃ narādhipaḥ 03,011.008a dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavam 03,011.008c praśrayeṇābravīd rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,011.009a sukhenāgamanaṃ kaccid bhagavan kurujāṅgale 03,011.009c kaccit kuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 03,011.010a samaye sthātum icchanti kaccic ca puruṣarṣabhāḥ 03,011.010c kaccit kurūṇāṃ saubhrātram avyucchinnaṃ bhaviṣyati 03,011.011 maitreya uvāca 03,011.011a tīrthayātrām anukrāman prāpto 'smi kurujāṅgalam 03,011.011c yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavān kāmyake vane 03,011.012a taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam 03,011.012c samājagmur mahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho 03,011.013a tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramam 03,011.013c anayaṃ dyūtarūpeṇa mahāpāyam upasthitam 03,011.014a tato 'haṃ tvām anuprāptaḥ kauravāṇām avekṣayā 03,011.014c sadā hy abhyadhikaḥ snehaḥ prītiś ca tvayi me prabho 03,011.015a naitad aupayikaṃ rājaṃs tvayi bhīṣme ca jīvati 03,011.015c yad anyonyena te putrā virudhyante narādhipa 03,011.016a meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājan nigrahe pragrahe bhavān 03,011.016c kimartham anayaṃ ghoram utpatantam upekṣase 03,011.017a dasyūnām iva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana 03,011.017c tena na bhrājase rājaṃs tāpasānāṃ samāgame 03,011.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.018a tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 03,011.018c uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavān ṛṣiḥ 03,011.019a duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara 03,011.019c vacanaṃ me mahāprājña bruvato yad dhitaṃ tava 03,011.020a mā druhaḥ pāṇḍavān rājan kuruṣva hitam ātmanaḥ 03,011.020c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha 03,011.021a te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ 03,011.021c sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ 03,011.022a satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ 03,011.022c hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām 03,011.022e hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ 03,011.023a itaḥ pracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanām 03,011.023c āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girir ivācalaḥ 03,011.024a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ 03,011.024c jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā 03,011.025a paśya digvijaye rājan yathā bhīmena pātitaḥ 03,011.025c jarāsaṃdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi 03,011.026a saṃbandhī vāsudevaś ca yeṣāṃ śyālaś ca pārṣataḥ 03,011.026c kas tān yudhi samāsīta jarāmaraṇavān naraḥ 03,011.027a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha 03,011.027c kuru me vacanaṃ rājan mā mṛtyuvaśam anvagāḥ 03,011.028a evaṃ tu bruvatas tasya maitreyasya viśāṃ pate 03,011.028c ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ 03,011.029a duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenālikhan mahīm 03,011.029c na kiṃ cid uktvā durmedhās tasthau kiṃ cid avāṅmukhaḥ 03,011.030a tam aśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām 03,011.030c dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājan maitreyaṃ kopa āviśat 03,011.031a sa kopavaśam āpanno maitreyo munisattamaḥ 03,011.031c vidhinā saṃprayuktaś ca śāpāyāsya mano dadhe 03,011.032a tataḥ sa vāry upaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ 03,011.032c maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tam aśapad duṣṭacetasam 03,011.033a yasmāt tvaṃ mām anādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi 03,011.033c tasmād asyābhimānasya sadyaḥ phalam avāpnuhi 03,011.034a tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddham utpatsyate mahat 03,011.034c yatra bhīmo gadāpātais tavoruṃ bhetsyate balī 03,011.035a ity evam ukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,011.035c prasādayām āsa muniṃ naitad evaṃ bhaved iti 03,011.036 maitreya uvāca 03,011.036a śamaṃ yāsyati cet putras tava rājan yathā tathā 03,011.036c śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati 03,011.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.037a sa vilakṣas tu rājendra duryodhanapitā tadā 03,011.037c maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ 03,011.038 maitreya uvāca 03,011.038a nāhaṃ vakṣyāmy asūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ 03,011.038c eṣa te viduraḥ sarvam ākhyāsyati gate mayi 03,011.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.039a ity evam uktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam 03,011.039c kirmīravadhasaṃvigno bahir duryodhano 'gamat 03,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,012.001a kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotum icchāmi kathyatām 03,012.001c rakṣasā bhīmasenasya katham āsīt samāgamaḥ 03,012.002 vidura uvāca 03,012.002a śṛṇu bhīmasya karmedam atimānuṣakarmaṇaḥ 03,012.002c śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ 03,012.002d*0039_01 yaṃ jaghānaikacakrāyāṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,012.002d*0039_02 rākṣasaṃ krodhatāmrākṣaṃ darpotsiktaṃ balādhikam 03,012.002d*0039_03 tasya bhrātā mahāvīryaḥ kanīyān uruvikramaḥ 03,012.002d*0039_04 bhrātṛnāśasamutthena channo vyasanabhasmanā 03,012.002d*0039_05 bhīmasenāntaraprepsuś cacāra pṛthivīm imām 03,012.002d*0039_06 sa nirjitān upāśrauṣīt pāṇḍavān anulakṣaye 03,012.003a itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ 03,012.003c jagmus tribhir ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanam 03,012.004a rātrau niśīthe svābhīle gate 'rdhasamaye nṛpa 03,012.004c pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 03,012.005a tad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāś ca vanacāriṇaḥ 03,012.005c dūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kila 03,012.006a teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārata 03,012.006c dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata 03,012.007a bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam 03,012.007c sthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ 03,012.008a daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham 03,012.008c sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam ivāmbudam 03,012.009a sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam 03,012.009c muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadam 03,012.010a tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam 03,012.010c vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha 03,012.011a saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam 03,012.011c tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam ivābhavat 03,012.012a tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ 03,012.012c vidūrajātāś ca latāḥ samāśliṣyanta pādapān 03,012.013a tasmin kṣaṇe 'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ 03,012.013c rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavan nabhaḥ 03,012.014a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñāto mahāripuḥ 03,012.014c pañcānām indriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ 03,012.015a sa dṛṣṭvā pāṇḍavān dūrāt kṛṣṇājinasamāvṛtān 03,012.015c āvṛṇot tad vanadvāraṃ maināka iva parvataḥ 03,012.016a taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā 03,012.016c adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsān nyamīlayata locane 03,012.017a duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā 03,012.017c pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā 03,012.018a momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ 03,012.018c indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim 03,012.019a atha tāṃ rākṣasīṃ māyām utthitāṃ ghoradarśanām 03,012.019c rakṣoghnair vividhair mantrair dhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ 03,012.019e paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayām āsa vīryavān 03,012.020a sa naṣṭamāyo 'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ 03,012.020c kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata 03,012.021a tam uvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ 03,012.021c ko bhavān kasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryam ucyatām 03,012.022a pratyuvācātha tad rakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,012.022c ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ 03,012.022d*0040_01 paiṭhīnagotre utpanno nāstiko vedanindakaḥ 03,012.023a vane 'smin kāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ 03,012.023c yudhi nirjitya puruṣān āhāraṃ nityam ācaran 03,012.024a ke yūyam iha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam 03,012.024c yudhi nirjitya vaḥ sarvān bhakṣayiṣye gatajvaraḥ 03,012.025a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā vacas tasya durātmanaḥ 03,012.025c ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata 03,012.026a pāṇḍavo dharmarājo 'haṃ yadi te śrotram āgataḥ 03,012.026c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair bhīmasenārjunādibhiḥ 03,012.027a hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatis tataḥ 03,012.027c vanam abhyāgato ghoram idaṃ tava parigraham 03,012.028a kirmīras tv abravīd enaṃ diṣṭyā devair idaṃ mama 03,012.028c upapāditam adyeha cirakālān manogatam 03,012.028d*0041_01 vismayaṃ paramaṃ gatvā rākṣaso ghoradarśanaḥ 03,012.029a bhīmasenavadhārthaṃ hi nityam abhyudyatāyudhaḥ 03,012.029c carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainam āsādayāmy aham 03,012.030a so 'yam āsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaś ciram 03,012.030c anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ 03,012.031a vetrakīyagṛhe rājan brāhmaṇacchadmarūpiṇā 03,012.031c vidyābalam upāśritya na hy asty asyaurasaṃ balam 03,012.032a hiḍimbaś ca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ 03,012.032c hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā 03,012.033a so 'yam abhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam 03,012.033c pracārasamaye 'smākam ardharātre samāsthite 03,012.034a adyāsya yātayiṣyāmi tad vairaṃ cirasaṃbhṛtam 03,012.034c tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā 03,012.035a adyāham anṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyus tathaiva ca 03,012.035c śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam 03,012.036a yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai 03,012.036c adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatas te yudhiṣṭhira 03,012.037a enaṃ hi vipulaprāṇam adya hatvā vṛkodaram 03,012.037c saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram 03,012.038a evam uktas tu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ 03,012.038c naitad astīti sakrodho bhartsayām āsa rākṣasam 03,012.039a tato bhīmo mahābāhur ārujya tarasā druma 03,012.039c daśavyāmam ivodviddhaṃ niṣpatram akarot tadā 03,012.040a cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam 03,012.040c nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo 'rjunaḥ 03,012.041a nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tad rakṣo ghoradarśanam 03,012.041c abhidrutyābravīd vākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata 03,012.042a ity uktvainam abhikruddhaḥ kakṣyām utpīḍya pāṇḍavaḥ 03,012.042c niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī 03,012.042e tam abhyadhāvad vegena bhīmo vṛkṣāyudhas tadā 03,012.043a yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatas taṃ tasya mūrdhani 03,012.043c pātayām āsa vegena kuliśaṃ maghavān iva 03,012.044a asaṃbhrāntaṃ tu tad rakṣaḥ samare pratyadṛśyata 03,012.044c cikṣepa colmukaṃ dīptam aśaniṃ jvalitām iva 03,012.045a tad udastam alātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,012.045c padā savyena cikṣepa tad rakṣaḥ punar āvrajat 03,012.046a kirmīraś cāpi sahasā vṛkṣam utpāṭya pāṇḍavam 03,012.046c daṇḍapāṇir iva kruddhaḥ samare pratyayudhyata 03,012.047a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 03,012.047c vālisugrīvayor bhrātror yathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā 03,012.048a śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidur naikadhā tayoḥ 03,012.048c yathaivotpalapadmāni mattayor dvipayos tathā 03,012.049a muñjavaj jarjarībhūtā bahavas tatra pādapāḥ 03,012.049c cīrāṇīva vyudastāni rejus tatra mahāvane 03,012.050a tad vṛkṣayuddham abhavat sumuhūrtaṃ viśāṃ pate 03,012.050c rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇām uttamasya ca 03,012.051a tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ 03,012.051c prāhiṇod rākṣasaḥ kruddho bhīmasenaś cacāla ha 03,012.052a taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvat sa rākṣasaḥ 03,012.052c bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānur iva bhāskaram 03,012.053a tāv anyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam 03,012.053c ubhāv api cakāśete prayuddhau vṛṣabhāv iva 03,012.054a tayor āsīt sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 03,012.054c nakhadaṃṣṭrāyudhavator vyāghrayor iva dṛptayoḥ 03,012.055a duryodhananikārāc ca bāhuvīryāc ca darpitaḥ 03,012.055c kṛṣṇānayanadṛṣṭaś ca vyavardhata vṛkodaraḥ 03,012.056a abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇād amarṣitaḥ 03,012.056c mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ 03,012.057a taṃ cāpy ātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān 03,012.057c tam ākṣipad bhīmaseno balena balināṃ varaḥ 03,012.058a tayor bhujaviniṣpeṣād ubhayor balinos tadā 03,012.058c śabdaḥ samabhavad ghoro veṇusphoṭasamo yudhi 03,012.059a athainam ākṣipya balād gṛhya madhye vṛkodaraḥ 03,012.059c dhūnayām āsa vegena vāyuś caṇḍa iva drumam 03,012.060a sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe 03,012.060c vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam 03,012.061a tata enaṃ pariśrāntam upalabhya vṛkodaraḥ 03,012.061c yoktrayām āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā 03,012.062a vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam 03,012.062c bhrāmayām āsa suciraṃ visphurantam acetasam 03,012.063a taṃ viṣīdantam ājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ 03,012.063c pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāram amārayat 03,012.064a ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam 03,012.064c apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ 03,012.065a atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam 03,012.065c bhūtale pātayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha 03,012.066a hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvam aśrupramārjanam 03,012.066c kariṣyasi gataś cāsi yamasya sadanaṃ prati 03,012.067a ity evam uktvā puruṣapravīras; taṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ 03,012.067c prasrastavastrābharaṇaṃ sphurantam; udbhrāntacittaṃ vyasum utsasarja 03,012.068a tasmin hate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ 03,012.068c bhīmaṃ praśasyātha guṇair anekair; hṛṣṭās tato dvaitavanāya jagmuḥ 03,012.069a evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipa 03,012.069c bhīmena vacanāt tasya dharmarājasya kaurava 03,012.070a tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tad aparājitaḥ 03,012.070c draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tām uvāsa ha 03,012.071a samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ 03,012.071c prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsur vṛkodaram 03,012.072a bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ 03,012.072c viviśus tad vanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,012.073a sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ 03,012.073c vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalād dhataḥ 03,012.074a tatrāśrauṣam ahaṃ caitat karma bhīmasya bhārata 03,012.074c brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsan samāgatāḥ 03,012.075 vaiśaṃpāyana uvāca 03,012.075a evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamam 03,012.075c śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavat tadā 03,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.001a bhojāḥ pravrajitāñ śrutvā vṛṣṇayaś cāndhakaiḥ saha 03,013.001c pāṇḍavān duḥkhasaṃtaptān samājagmur mahāvane 03,013.002a pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ 03,013.002a*0042_01 **** **** dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 03,013.002a*0042_02 śiśupālasutaḥ śrīmān 03,013.002c kekayāś ca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ 03,013.003a vane te 'bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ 03,013.003b*0043_01 keśavaḥ sātyakiś caiva dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 03,013.003b*0043_02 amātyaiḥ saha mitraiś ca balena svajanena ca 03,013.003b*0043_03 vane tena yayuḥ pārthān ūcuḥ kiṃ karavāmahe 03,013.003c garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṃ kurma iti cābruvan 03,013.004a vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ 03,013.004c parivāryopaviviśur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,013.004d*0044_01 abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt 03,013.005 vāsudeva uvāca 03,013.005a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 03,013.005c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,013.005d*0045_01 etān nihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ 03,013.005d*0045_02 tāṃś ca sarvān vinirjitya sahitān sanarādhipān 03,013.006a tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,013.006c nikṛtyopacaran vadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,013.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.007a pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam 03,013.007c arjunaḥ śamayām āsā didhakṣantam iva prajāḥ 03,013.008a saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ 03,013.008c kīrtayām āsa karmāṇi satyakīrter mahātmanaḥ 03,013.009a puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ 03,013.009c prajāpatipater viṣṇor lokanāthasya dhīmataḥ 03,013.010 arjuna uvāca 03,013.010a daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ 03,013.010c vyacaras tvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane 03,013.011a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,013.011c puṣkareṣv avasaḥ kṛṣṇa tvam apo bhakṣayan purā 03,013.012a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana 03,013.012c atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ 03,013.013a apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,013.013c āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike 03,013.014a prabhāsaṃ cāpy athāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam 03,013.014c tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam 03,013.014e ātiṣṭhas tapa ekena pādena niyame sthitaḥ 03,013.014f*0046_01 lokapravṛttihetos tvam iti vyāso mamābravīt 03,013.015a kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava 03,013.015c nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñas tvaṃ ca sanātanaḥ 03,013.015d*0047_01 yogakartā hṛṣīkeśa sāṃkhyakartā sanātanaḥ 03,013.015d*0047_02 śīlas tvaṃ sarvayogānāṃ vīrāṇāṃ niyamasya ca 03,013.016a nihatya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale 03,013.016c prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyam aśvam avāsṛjaḥ 03,013.017a kṛtvā tat karma lokānām ṛṣabhaḥ sarvalokajit 03,013.017c avadhīs tvaṃ raṇe sarvān sametān daityadānavān 03,013.018a tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ 03,013.018c mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto 'si keśava 03,013.019a sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṃtapa 03,013.019c brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo 'nalaḥ 03,013.020a vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ 03,013.020c ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama 03,013.021a turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,013.021c ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane 03,013.022a śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana 03,013.022c ekaikasmiṃs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ 03,013.023a aditer api putratvam etya yādavanandana 03,013.023c tvaṃ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi 03,013.024a śiśur bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa 03,013.024c tribhir vikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavān asi tejasā 03,013.025a saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ 03,013.025c atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṃ svena tejasā 03,013.025d*0048_01 prādurbhāvasahasreṣu teṣu teṣu tvayā vibho 03,013.025d*0048_02 adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo 'surāḥ 03,013.026a sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau 03,013.026c kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati 03,013.027a jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha 03,013.027c bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ 03,013.028a tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 03,013.028c avākṣīr mahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam 03,013.029a indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān 03,013.029c hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṃ ca pātitam 03,013.029d*0049_01 evam ete yudhi hatā bhūyaś cānyāñ śṛṇuṣva ha 03,013.030a irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi 03,013.030c gopatis tālaketuś ca tvayā vinihatāv ubhau 03,013.031a tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyām ṛṣikāntāṃ janārdana 03,013.031c dvārakām ātmasāt kṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi 03,013.032a na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana 03,013.032c tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto 'nṛju 03,013.033a āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā 03,013.033c āgamya ṛṣayaḥ sarve 'yācantābhayam acyuta 03,013.034a yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana 03,013.034c ātmany evātmasāt kṛtvā jagad āsse paraṃtapa 03,013.034d*0050_01 yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmād ajāyata 03,013.034d*0050_02 brahmā carācaragurur yasyedaṃ sakalaṃ jagat 03,013.034d*0050_03 taṃ hantum udyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau 03,013.034d*0050_04 tayor vyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ 03,013.034d*0050_05 lalāṭāj jātavāñ śambhuḥ śūlapāṇis trilocanaḥ 03,013.034d*0050_06 itthaṃ tāv api deveśau tvaccharīrasamudbhavau 03,013.034d*0050_07 tvanniyogakārāv etāv iti me nārado 'bravīt 03,013.034d*0051_01 tathā nārāyaṇa purā kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,013.034d*0051_02 iṣṭavāṃs tvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane 03,013.035a naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te 03,013.035c karmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute 03,013.036a kṛtavān puṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān 03,013.036c vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha 03,013.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.037a evam uktvā tadātmānam ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ 03,013.037c tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ 03,013.038a mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyās tavaiva te 03,013.038c yas tvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu 03,013.039a naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham 03,013.039c lokāl lokam imaṃ prāptau naranārāyaṇāv ṛṣī 03,013.040a ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṃ tvattaś ca bhārata 03,013.040c nāvayor antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha 03,013.041*0052_01 evam ukte tu vacane keśavena mahātmanā 03,013.041*0053_01 ity uktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ priyam 03,013.041*0053_02 prīyamāṇo hṛṣīkeśas tūṣṇīm āsāṃ babhūva ha 03,013.041a tasmin vīrasamāvāye saṃrabdheṣv atha rājasu 03,013.041c dhṛṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritā 03,013.042a pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṃ yādavaiḥ saha 03,013.042c abhigamyābravīt kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī 03,013.043*0054_01 vāsudeva vasūnāṃ ca vāsavo bahudhācyuta 03,013.043*0054_02 devadevo 'si lokānāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 03,013.043a pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṃ prajāpatim 03,013.043c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām asito devalo 'bravīt 03,013.044a viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana 03,013.044c yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt 03,013.045a ṛṣayas tvāṃ kṣamām āhuḥ satyaṃ ca puruṣottama 03,013.045c satyād yajño 'si saṃbhūtaḥ kaśyapas tvāṃ yathābravīt 03,013.046a sādhyānām api devānāṃ vasūnām īśvareśvaraḥ 03,013.046c lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado 'bravīt 03,013.046d*0055_01 brahmaśaṃkaraśakrādyair devavṛndaiḥ punaḥ punaḥ 03,013.046d*0055_02 krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakair iva 03,013.047a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho 03,013.047c jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 03,013.048a vidyātapo 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām 03,013.048c ātmadarśanasiddhānām ṛṣīṇām ṛṣisattama 03,013.049a rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtām āhaveṣv anivartinām 03,013.049c sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama 03,013.050a tvaṃ prabhus tvaṃ vibhus tvaṃ bhūr ātmabhūs tvaṃ sanātanaḥ 03,013.050c lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa 03,013.050e nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 03,013.051a martyatā caiva bhūtānām amaratvaṃ divaukasām 03,013.051c tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam 03,013.052a sā te 'haṃ duḥkham ākhyāsye praṇayān madhusūdana 03,013.052c īśas tvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ 03,013.053a kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho 03,013.053c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī 03,013.054a strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā 03,013.054c ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi 03,013.055a rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritām 03,013.055c dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ 03,013.055d*0056_01 kṛṣyamāṇāṃ tathā dīnām anāthām iva mādhava 03,013.055d*0056_02 āhuś caitān ṣaṇḍatilān pañca caiva tu pāṇḍavān 03,013.055d*0056_03 patim anyaṃ vṛṇīṣveti sarve te madhusūdana 03,013.056a dāsībhāvena bhoktuṃ mām īṣus te madhusūdana 03,013.056c jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu 03,013.057a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ 03,013.057c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt 03,013.058a garhaye pāṇḍavāṃs tv eva yudhi śreṣṭhān mahābalān 03,013.058c ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm 03,013.059a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām 03,013.059c yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair marṣayetāṃ janārdana 03,013.060a śāśvato 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā 03,013.060c yad bhāryāṃ parirakṣanti bhartāro 'lpabalā api 03,013.061a bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā 03,013.061c prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ 03,013.062a ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmāj jāyā bhavaty uta 03,013.062c bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyān mamodare 03,013.063a nanv ime śaraṇaṃ prāptān na tyajanti kadā cana 03,013.063c te māṃ śaraṇam āpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ 03,013.064a pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ 03,013.064c eteṣām apy avekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana 03,013.065a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt 03,013.065c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ 03,013.066a kaniṣṭhāc chrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ 03,013.066c pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśās te mahārathāḥ 03,013.067a nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ 03,013.067c kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām 03,013.068a adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtās tathā 03,013.068c sabhāyāṃ parikṛṣṭāham ekavastrā rajasvalā 03,013.069a nādhijyam api yac chakyaṃ kartum anyena gāṇḍivam 03,013.069c anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana 03,013.070a dhig bhīmasenasya balaṃ dhik pārthasya ca gāṇḍivam 03,013.070c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati 03,013.070d*0057_01 kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ 03,013.070d*0057_02 tat kālena kṛtaṃ manye na te pauruṣavardhanam 03,013.071a ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṃsakān 03,013.071c adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana 03,013.072a bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam 03,013.072c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam 03,013.073a taj jīrṇam avikāreṇa sahānnena janārdana 03,013.073c saśeṣatvān mahābāho bhīmasya puruṣottama 03,013.074a pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram 03,013.074c baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punar āvrajat 03,013.075a yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam 03,013.075c udatiṣṭhan mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 03,013.076a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat 03,013.076c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā 03,013.077a pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat 03,013.077c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān 03,013.078a punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate 03,013.078c śayānān āryayā sārdhaṃ ko nu tat kartum arhati 03,013.079a yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt 03,013.079c mahad vyasanam āpannā śikhinā parivāritā 03,013.080a hā hatāsmi kuto nv adya bhavec chāntir ihānalāt 03,013.080c anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha 03,013.081a tatra bhīmo mahābāhur vāyuvegaparākramaḥ 03,013.081c āryām āśvāsayām āsa bhrātṝṃś cāpi vṛkodaraḥ 03,013.082a vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 03,013.082c tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate 03,013.083a āryām aṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca 03,013.083c aṃsayoś ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsum eva ca 03,013.084a sahasotpatya vegena sarvān ādāya vīryavān 03,013.084c bhrātṝn āryāṃ ca balavān mokṣayām āsa pāvakāt 03,013.085a te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ 03,013.085c abhyagacchan mahāraṇyaṃ hiḍimbavanam antikāt 03,013.086a śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ 03,013.086c suptāṃś cainān abhyagacchad dhiḍimbā nāma rākṣasī 03,013.086d*0058_01 sā dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ tatra śayānaṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,013.086d*0058_02 hṛcchayenābhibhūtā hi bhīmasenam akāmayat 03,013.087a bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt 03,013.087c paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā 03,013.088a tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ 03,013.088c paryapṛcchac ca tāṃ bhīmaḥ kim ihecchasy anindite 03,013.088d*0059_01 saivam uktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī 03,013.088d*0059_02 bhīmasenaṃ mahātmānam idam āha śucismitā 03,013.088d*0059_03 palāyadhvam itaḥ kṣipraṃ mama bhrātā suvīryavān 03,013.088d*0059_04 āgamiṣyati vo hantuṃ tasmād gacchata māciram 03,013.088d*0059_05 atha bhīmo 'bhyuvācaināṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ 03,013.088d*0059_06 nodvijeyam ahaṃ tasmān nihaniṣye 'ham āgatam 03,013.088d*0060_01 āgataṃ pratiyotsyāmi rākṣasaṃ bhrātaraṃ tava 03,013.089a tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ 03,013.089c bhīmarūpo mahānādān visṛjan bhīmadarśanaḥ 03,013.090*0061_01 athainām abravīt kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 03,013.090a kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam 03,013.090c hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartum arhasi 03,013.091a sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī 03,013.091c nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā 03,013.092a sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 03,013.092c abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila 03,013.092d*0062_01 tam āgatam abhiprekṣya bhīmaseno mahābalam 03,013.092d*0062_02 utthāya sahasā rakṣo nijagrāha mahābalaḥ 03,013.093a tam abhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī 03,013.093c agṛhṇāt pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ 03,013.094a indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham 03,013.094c saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam 03,013.095a gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno 'tha rakṣasā 03,013.095c nāmṛṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vṛkodaraḥ 03,013.096a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ 03,013.096c sarvāstraviduṣor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva 03,013.096d*0063_01 vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha 03,013.096d*0063_02 nijaghāna mahāvīryas taṃ tadā nirbalaṃ balī 03,013.096d*0064_01 talair aśanikalpaiś ca muṣṭibhiś cāhanat tadā 03,013.096d*0065_01 tato bhīmo mahābāhū rūpam āsthāya vai mahat 03,013.096d*0065_02 jaghāna rākṣasaṃ kruddho vṛtraṃ devapatir yathā 03,013.097a hatvā hiḍimbaṃ bhīmo 'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha 03,013.097c hiḍimbām agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ 03,013.098a tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ 03,013.098c ekacakrām abhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ 03,013.099a prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito 'bhavat 03,013.099c tato 'gacchann ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 03,013.100a tatrāpy āsādayām āsur bakaṃ nāma mahābalam 03,013.100c puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam 03,013.101a taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,013.101c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair drupadasya puraṃ yayau 03,013.102a labdhāham api tatraiva vasatā savyasācinā 03,013.102c yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā 03,013.103a evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana 03,013.103c svayaṃvare mahat karma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ 03,013.104a evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ 03,013.104c nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ 03,013.105a ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ 03,013.105c vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham 03,013.106a etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasām 03,013.106c dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām 03,013.107a kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila 03,013.107c pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ 03,013.108a kacagraham anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī 03,013.108c pañcānām indrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana 03,013.109a ity uktvā prārudat kṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā 03,013.109c padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī 03,013.110a stanāv apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau 03,013.110c abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ 03,013.111a cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ 03,013.111c bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt 03,013.112a naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana 03,013.112c na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ 03,013.113a ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair upekṣadhvaṃ viśokavat 03,013.113c na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yat prāhasat tadā 03,013.113d*0066_01 caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyāsmi nityaśaḥ 03,013.113d*0066_02 saṃbandhād gauravāt sakhyāt prabhutvenaiva keśava 03,013.114a athainām abravīt kṛṣṇas tasmin vīrasamāgame 03,013.114b*0067_01 draupadyās tad vacaḥ śrutvā krodhāmarṣasamanvitaḥ 03,013.114b*0068_01 sāntvayaṃś ca varārohāṃ suvākyair bharatarṣabha 03,013.114c rodiṣyanti striyo hy evaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini 03,013.115a bībhatsuśarasaṃchannāñ śoṇitaughapariplutān 03,013.115c nihatāñ jīvitaṃ tyaktvā śayānān vasudhātale 03,013.115d*0069_01 tvaṃ śroṣyasy anavadyāṅgi duryodhanamukhān ripūn 03,013.116a yat samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tat kariṣyāmi mā śucaḥ 03,013.116c satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi 03,013.117a pated dyaur himavāñ śīryet pṛthivī śakalībhavet 03,013.117c śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet 03,013.117d*0070_01 tac chrutvā draupadī vākyaṃ prativākyam athācyutāt 03,013.117d*0070_02 sācīkṛtam avaikṣat sā pāñcālī madhyamaṃ patim 03,013.117d*0070_03 ābabhāṣe mahārāja draupadīm arjunas tadā 03,013.117d*0070_04 mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yad āha madhusūdanaḥ 03,013.117d*0070_05 tathā tad bhavitā devi nānyathā varavarṇini 03,013.118 dhṛṣṭadyumna uvāca 03,013.118a ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham 03,013.118c duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 03,013.118d*0071_01 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ mādrīputro haniṣyati 03,013.119a rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite 03,013.119c api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punar dhṛtarāṣṭrajaiḥ 03,013.120 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.120a ity ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitā 03,013.120c teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt 03,014.001 vāsudeva uvāca 03,014.001a nedaṃ kṛcchram anuprāpto bhavān syād vasudhādhipa 03,014.001c yady ahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājan saṃnihitaḥ purā 03,014.002a āgaccheyam ahaṃ dyūtam anāhūto 'pi kauravaiḥ 03,014.002c āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca 03,014.003a vārayeyam ahaṃ dyūtaṃ bahūn doṣān pradarśayan 03,014.003c bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkam eva ca 03,014.004a vaicitravīryaṃ rājānam alaṃ dyūtena kaurava 03,014.004c putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittam iti prabho 03,014.005a tatra vakṣyāmy ahaṃ doṣān yair bhavān avaropitaḥ 03,014.005c vīrasenasuto yaiś ca rājyāt prabhraṃśitaḥ purā 03,014.005d*0072_01 puṣkareṇa narendreṇa tāñ ca vakṣyāmi tasya vai 03,014.006a abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate 03,014.006c sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham 03,014.007a striyo 'kṣā mṛgayā pānam etat kāmasamutthitam 03,014.007c vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājan bhraśyate śriyaḥ 03,014.008a tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ 03,014.008c viśeṣataś ca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ 03,014.009a ekāhnā dravyanāśo 'tra dhruvaṃ vyasanam eva ca 03,014.009c abhuktanāśaś cārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam 03,014.010a etac cānyac ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam 03,014.010c dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam 03,014.011a evam ukto yadi mayā gṛhṇīyād vacanaṃ mama 03,014.011c anāmayaṃ syād dharmasya kurūṇāṃ kurunandana 03,014.012a na cet sa mama rājendra gṛhṇīyān madhuraṃ vacaḥ 03,014.012c pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam 03,014.013a athainān abhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ 03,014.013c sabhāsadaś ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarān 03,014.013d*0073_01 sarvāṃs tān anugṛhṇīma baddhvā pāśais tu vāruṇaiḥ 03,014.014a asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣv abhūt tadā 03,014.014c yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam 03,014.015a so 'ham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana 03,014.015c aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānād yathātatham 03,014.016a śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ 03,014.016c tūrṇam abhyāgato 'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate 03,014.017a aho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha 03,014.017c ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ 03,015.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,015.001a asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīd vṛṣṇinandana 03,015.001c kva cāsīd vipravāsas te kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ 03,015.002 kṛṣṇa uvāca 03,015.002a śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato 'haṃ bharatarṣabha 03,015.002c vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam 03,015.003a mahātejā mahābāhur yaḥ sa rājā mahāyaśāḥ 03,015.003c damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ 03,015.004a yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye 'rhaṇāṃ prati 03,015.004c sa roṣavaśasaṃprāpto nāmṛṣyata durātmavān 03,015.005a śrutvā taṃ nihataṃ śālvas tīvraroṣasamanvitaḥ 03,015.005c upāyād dvārakāṃ śūnyām ihasthe mayi bhārata 03,015.006a sa tatra yodhito rājan bālakair vṛṣṇipuṃgavaiḥ 03,015.006c āgataḥ kāmagaṃ saubham āruhyaiva nṛśaṃsakṛt 03,015.006d*0074_01 cirajīvī nṛpaḥ so 'pi prasādāt padmajanmanaḥ 03,015.007a tato vṛṣṇipravīrāṃs tān bālān hatvā bahūṃs tadā 03,015.007c purodyānāni sarvāṇi bhedayām āsa durmatiḥ 03,015.008a uktavāṃś ca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ 03,015.008c vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ 03,015.009a tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmy aham 03,015.009c ānartāḥ satyam ākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ 03,015.010a taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam 03,015.010c ahatvā na nivartiṣye satyenāyudham ālabhe 03,015.011a kvāsau kvāsāv iti punas tatra tatra vidhāvati 03,015.011c mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ 03,015.012a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam 03,015.012c śiśupālavadhāmarṣād gamayiṣye yamakṣayam 03,015.013a mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ 03,015.013c śiśupālo mahīpālas taṃ vadhiṣye mahītale 03,015.014a bhrātā bālaś ca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani 03,015.014c pramattaś ca hato vīras taṃ haniṣye janārdanam 03,015.015a evamādi mahārāja vilapya divam āsthitaḥ 03,015.015c kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana 03,015.015d*0075_01 gataḥ kauravya duṣṭātmā mārtikāvatiko nṛpaḥ 03,015.016a tam aśrauṣam ahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ 03,015.016c mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ 03,015.017a tato 'ham api kauravya roṣavyākulalocanaḥ 03,015.017c niścitya manasā rājan vadhāyāsya mano dadhe 03,015.018a ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava 03,015.018c pravṛddham avalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ 03,015.019a tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate 03,015.019c sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsīt parīpsatā 03,015.020a tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa 03,015.020c āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ 03,015.021a sumuhūrtam abhūd yuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha 03,015.021c vaśībhūtāś ca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ 03,015.022a etat kāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā 03,015.022c śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam 03,015.022d*0076_01 drutam āgatavān yuṣmān draṣṭukāmaḥ suduḥkhitān 03,015.022d*0077_01 śrutvaiva tat kṣaṇaṃ vegād āgato 'haṃ narādhipa 03,016.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,016.001a vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate 03,016.001c saubhasya vadham ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ 03,016.002 vāsudeva uvāca 03,016.002a hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam 03,016.002c upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm 03,016.003a arundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana 03,016.003c śālvo vaihāyasaṃ cāpi tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ 03,016.004a tatrastho 'tha mahīpālo yodhayām āsa tāṃ purīm 03,016.004c abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata 03,016.005a purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā 03,016.005c sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā 03,016.006a sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā 03,016.006c sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā 03,016.007a soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā 03,016.007c samittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā 03,016.008a sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā 03,016.008c lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā 03,016.009a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha 03,016.009c dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ 03,016.010a puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane 03,016.010c abhikhyātakulair vīrair dṛṣṭavīryaiś ca saṃyuge 03,016.011a madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā 03,016.011c utkṣiptagulmaiś ca tathā hayaiś caiva padātibhiḥ 03,016.012a āghoṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha 03,016.012c pramādaṃ parirakṣadbhir ugrasenoddhavādibhiḥ 03,016.013a pramatteṣv abhighātaṃ hi kuryāc chālvo narādhipaḥ 03,016.013c iti kṛtvāpramattās te sarve vṛṣṇyandhakāḥ sthitāḥ 03,016.014a ānartāś ca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ 03,016.014c bahir vivāsitāḥ sarve rakṣadbhir vittasaṃcayān 03,016.015a saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaś ca pratiṣedhitāḥ 03,016.015c parikhāś cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ 03,016.016a udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpy ambarīṣakāḥ 03,016.016c samantāt krośamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ 03,016.016d*0078_01 saṃkramā bheditāḥ sarve prākārāś ca navīkṛtāḥ 03,016.017a prakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ prakṛtyā ca surakṣitam 03,016.017c prakṛtyā cāyudhopetaṃ viśeṣeṇa tadānagha 03,016.018a surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarvāyudhasamanvitam 03,016.018c tat puraṃ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṃ tathā 03,016.019a na cāmudro 'bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate 03,016.019c vṛṣṇyandhakapure rājaṃs tadā saubhasamāgame 03,016.020a anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava 03,016.020c balaṃ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat 03,016.021a dattavetanabhaktaṃ ca dattāyudhaparicchadam 03,016.021c kṛtāpadānaṃ ca tadā balam āsīn mahābhuja 03,016.022a na kupyavetanī kaś cin na cātikrāntavetanī 03,016.022c nānugrahabhṛtaḥ kaś cin na cādṛṣṭaparākramaḥ 03,016.023a evaṃ suvihitā rājan dvārakā bhūridakṣiṇaiḥ 03,016.023c āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana 03,017.001 vāsudeva uvāca 03,017.001a tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatis tadā 03,017.001c prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha 03,017.002a same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye 03,017.002c caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā 03,017.003a varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca 03,017.003c valmīkāṃś caiva caityāṃś ca tanniviṣṭam abhūd balam 03,017.004a anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭ kṛtābhavan 03,017.004c pravaṇā nava caivāsañ śālvasya śibire nṛpa 03,017.005a sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam 03,017.005c rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulam 03,017.006a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam 03,017.006c vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam 03,017.007a saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha 03,017.007c abhisārayām āsa tadā vegena patagendravat 03,017.008a tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapates tadā 03,017.008c niryāya yodhayām āsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ 03,017.009a asahanto 'bhiyānaṃ tac chālvarājasya kaurava 03,017.009c cārudeṣṇaś ca sāmbaś ca pradyumnaś ca mahārathaḥ 03,017.010a te rathair daṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ 03,017.010c saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhir yodhapuṃgavaiḥ 03,017.011a gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe 03,017.011c yodhayām āsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim 03,017.012a tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat 03,017.012c mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk 03,017.013a tad bāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ 03,017.013c kṣemavṛddhir mahārāja himavān iva niścalaḥ 03,017.014a tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhir api sma ha 03,017.014c mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram 03,017.015a tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ 03,017.015c sāmbaḥ śarasahasreṇa ratham asyābhyavarṣata 03,017.016a tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiś camūpatiḥ 03,017.016c apāyāj javanair aśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ 03,017.017a tasmin vipradrute krūre śālvasyātha camūpatau 03,017.017c vegavān nāma daiteyaḥ sutaṃ me 'bhyadravad balī 03,017.018a abhipannas tu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ 03,017.018c vegaṃ vegavato rājaṃs tasthau vīro vidhārayan 03,017.019a sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām 03,017.019c cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ 03,017.020a tayā tv abhihato rājan vegavān apatad bhuvi 03,017.020c vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ 03,017.021a tasmin nipatite vīre gadānunne mahāsure 03,017.021c praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayām āsa me sutaḥ 03,017.022a cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ 03,017.022c mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ 03,017.023a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ 03,017.023c vṛtravāsavayo rājan yathā pūrvaṃ tathābhavat 03,017.024a anyonyasyābhisaṃkruddhāv anyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ 03,017.024c vinadantau mahārāja siṃhāv iva mahābalau 03,017.025a raukmiṇeyas tato bāṇam agnyarkopamavarcasam 03,017.025c abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam 03,017.026a sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ 03,017.026c cikṣepa me suto rājan sa gatāsur athāpatat 03,017.027a vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm 03,017.027c kāmagena sa saubhena śālvaḥ punar upāgamat 03,017.028a tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tad balam 03,017.028c dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam 03,017.029a tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tad balam 03,017.029c ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyam abravīt 03,017.030a sarve bhavantas tiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi 03,017.030c nivārayantaṃ saṃgrāme balāt saubhaṃ sarājakam 03,017.031a ahaṃ saubhapateḥ senām āyasair bhujagair iva 03,017.031c dhanurbhujavinirmuktair nāśayāmy adya yādavāḥ 03,017.032a āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍ adya naśyati 03,017.032c mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati 03,017.033a evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana 03,017.033c viṣṭhitaṃ tad balaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham 03,018.001 vāsudeva uvāca 03,018.001a evam uktvā raukmiṇeyo yādavān bharatarṣabha 03,018.001c daṃśitair haribhir yuktaṃ ratham āsthāya kāñcanam 03,018.002a ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanam alaṃkṛtam 03,018.002c utpatadbhir ivākāśaṃ tair hayair anvayāt parān 03,018.003a vikṣipan nādayaṃś cāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ 03,018.003c tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān 03,018.004a sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharan vai talāt talam 03,018.004c mohayām āsa daiteyān sarvān saubhanivāsinaḥ 03,018.005a nāsya vikṣipataś cāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt 03,018.005c antaraṃ dadṛśe kaś cin nighnataḥ śātravān raṇe 03,018.006a mukhasya varṇo na vikalpate 'sya; celuś ca gātrāṇi na cāpi tasya 03,018.006c siṃhonnataṃ cāpy abhigarjato 'sya; śuśrāva loko 'dbhutarūpam agryam 03,018.007a jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho; vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī 03,018.007c vitrāsayan rājati vāhamukhye; śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ 03,018.008a tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ 03,018.008c śālvam evābhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛpa 03,018.009a abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave 03,018.009c nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha 03,018.010a sa roṣamadamatto vai kāmagād avaruhya ca 03,018.010c pradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ 03,018.011a tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ 03,018.011c sametā dadṛśur lokā balivāsavayor iva 03,018.012a tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ 03,018.012c sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣaḥ satūṇavān 03,018.013a sa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabho 03,018.013c mumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥ 03,018.014a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇe 03,018.014c pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayann iva 03,018.015a sa tair abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ 03,018.015c śarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mama 03,018.015d*0079_01 tān āpatata (sic!) bāṇaughān sa ciccheda mahābalaḥ 03,018.015d*0079_02 tataś cānyāñ śarān dīptān pracikṣepa sute mama 03,018.016a sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ 03,018.016c mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinam āhave 03,018.017a tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ 03,018.017c bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca 03,018.018a tasmin nipatite vīre śālvarāje vicetasi 03,018.018c saṃprādravan dānavendrā dārayanto vasuṃdharām 03,018.019a hāhākṛtam abhūt sainyaṃ śālvasya pṛthivīpate 03,018.019c naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa 03,018.020a tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām 03,018.020c mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ 03,018.021a tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ 03,018.021c jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdad rathe tadā 03,018.022a taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam 03,018.022c nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayan mahīm 03,018.023a tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata 03,018.023c mumoca bāṇāṃs tvaritaḥ punar anyān durāsadān 03,018.024a sa tair abhihato bāṇair bahubhis tena mohitaḥ 03,018.024c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno 'bhūd raṇājire 03,019.001 vāsudeva uvāca 03,019.001a śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṃ vare 03,019.001c vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ 03,019.002a hāhākṛtam abhūt sārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā 03,019.002c pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan 03,019.003a taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ 03,019.003c raṇād apāharat tūrṇaṃ śikṣito dārukis tataḥ 03,019.004a nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut 03,019.004c dhanur gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño 'bravīd idam 03,019.005a saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ 03,019.005c naiṣa vṛṣṇipravīrāṇām āhave dharma ucyate 03,019.006a kaccit saute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave 03,019.006c viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham 03,019.007 sūta uvāca 03,019.007a jānārdane na me moho nāpi me bhayam āviśat 03,019.007c atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana 03,019.008a so 'payāmi śanair vīra balavān eṣa pāpakṛt 03,019.008c mohitaś ca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī 03,019.009a āyuṣmaṃs tvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyas tvayāpy aham 03,019.009c rakṣitavyo rathī nityam iti kṛtvāpayāmy aham 03,019.010a ekaś cāsi mahābāho bahavaś cāpi dānavāḥ 03,019.010c nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmy aham 03,019.011 vāsudeva uvāca 03,019.011a evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān 03,019.011c uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ 03,019.012a dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana 03,019.012c vyapayānaṃ raṇāt saute jīvato mama karhi cit 03,019.013a na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram 03,019.013c yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam 03,019.014a tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca 03,019.014c virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā 03,019.015a tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi 03,019.015c dharmajñaś cāsi vṛṣṇīnām āhaveṣv api dāruke 03,019.016a sa jānaṃś caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe 03,019.016c apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana 03,019.017a apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam 03,019.017c gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ 03,019.018a keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ 03,019.018c kiṃ vakṣyati mahābāhur baladevaḥ samāgataḥ 03,019.019a kiṃ vakṣyati śiner naptā narasiṃho mahādhanuḥ 03,019.019c apayātaṃ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṃjayaḥ 03,019.020a cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau 03,019.020c akrūraś ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe 03,019.021a śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam 03,019.021c striyaś ca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ 03,019.022a pradyumno 'yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam 03,019.022c dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhv iti 03,019.023a dhig vācā parihāso 'pi mama vā madvidhasya vā 03,019.023c mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ 03,019.024a bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ 03,019.024c yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ 03,019.025a kṛtavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ 03,019.025c śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tvam iti sūtaja 03,019.026a sa ca saṃbhāvayan māṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ 03,019.026c taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham 03,019.027a upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam 03,019.027c puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam 03,019.028a sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'ndhakavṛṣṇayaḥ 03,019.028c mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tān aham 03,019.029a tyaktvā raṇam imaṃ saute pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ 03,019.029c tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathaṃ cana 03,019.030a sa nivarta rathenāśu punar dārukanandana 03,019.030c na caitad evaṃ kartavyam athāpatsu kathaṃ cana 03,019.031a na jīvitam ahaṃ saute bahu manye kadā cana 03,019.031c apayāto raṇād bhītaḥ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ 03,019.032a kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam 03,019.032c apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā 03,019.033a na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja 03,019.033c mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam 03,020.001 vāsudeva uvāca 03,020.001a evam uktas tu kaunteya sūtaputras tadā mṛdhe 03,020.001c pradyumnam abravīc chlakṣṇaṃ madhuraṃ vākyam añjasā 03,020.002a na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchato hayān 03,020.002c yuddhajñaś cāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃ cid ato 'nyathā 03,020.003a āyuṣmann upadeśas tu sārathye vartatāṃ smṛtaḥ 03,020.003c sarvārtheṣu rathī rakṣyas tvaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ 03,020.004a tvaṃ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhṛśam 03,020.004c kaśmalābhihato vīra tato 'ham apayātavān 03,020.005a sa tvaṃ sātvatamukhyādya labdhasaṃjño yadṛcchayā 03,020.005c paśya me hayasaṃyāne śikṣāṃ keśavanandana 03,020.006a dārukeṇāham utpanno yathāvac caiva śikṣitaḥ 03,020.006c vītabhīḥ praviśāmy etāṃ śālvasya mahatīṃ camūm 03,020.007a evam uktvā tato vīra hayān saṃcodya saṃgare 03,020.007c raśmibhiś ca samudyamya javenābhyapatat tadā 03,020.008a maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca 03,020.008c savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ 03,020.009a pratodenāhatā rājan raśmibhiś ca samudyatāḥ 03,020.009c utpatanta ivākāśaṃ vibabhus te hayottamāḥ 03,020.010a te hastalāghavopetaṃ vijñāya nṛpa dārukim 03,020.010c dahyamānā iva tadā paspṛśuś caraṇair mahīm 03,020.011a so 'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha 03,020.011c cakāra nātiyatnena tad adbhutam ivābhavat 03,020.012a amṛṣyamāṇo 'pasavyaṃ pradyumnena sa saubharāṭ 03,020.012c yantāram asya sahasā tribhir bāṇaiḥ samarpayat 03,020.013a dārukasya sutas taṃ tu bāṇavegam acintayan 03,020.013c bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṃmataḥ 03,020.014a tato bāṇān bahuvidhān punar eva sa saubharāṭ 03,020.014c mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane 03,020.015a tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā 03,020.015c raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayan hastalāghavam 03,020.016a chinnān dṛṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena sa saubharāṭ 03,020.016c āsurīṃ dāruṇīṃ māyām āsthāya vyasṛjac charān 03,020.017a prayujyamānam ājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ 03,020.017c brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyān patatriṇaḥ 03,020.018a te tad astraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ 03,020.018c śirasy urasi vaktre ca sa mumoha papāta ca 03,020.019a tasmin nipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite 03,020.019c raukmiṇeyo 'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanam 03,020.020a tam arcitaṃ sarvadāśārhapūgair; āśīrbhir arkajvalanaprakāśam 03,020.020c dṛṣṭvā śaraṃ jyām abhinīyamānaṃ; babhūva hāhākṛtam antarikṣam 03,020.021a tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ 03,020.021c nāradaṃ preṣayām āsuḥ śvasanaṃ ca mahābalam 03,020.022a tau raukmiṇeyam āgamya vaco 'brūtāṃ divaukasām 03,020.022c naiṣa vadhyas tvayā vīra śālvarājaḥ kathaṃ cana 03,020.023a saṃharasva punar bāṇam avadhyo 'yaṃ tvayā raṇe 03,020.023c etasya hi śarasyājau nāvadhyo 'sti pumān kva cit 03,020.024a mṛtyur asya mahābāho raṇe devakinandanaḥ 03,020.024c kṛṣṇaḥ saṃkalpito dhātrā tan na mithyā bhaved iti 03,020.025a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ pradyumnaḥ śaram uttamam 03,020.025c saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāt tūṇe caiva nyaveśayat 03,020.026a tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ 03,020.026c vyapāyāt sabalas tūrṇaṃ pradyumnaśarapīḍitaḥ 03,020.027a sa dvārakāṃ parityajya krūro vṛṣṇibhir arditaḥ 03,020.027c saubham āsthāya rājendra divam ācakrame tadā 03,021.001 vāsudeva uvāca 03,021.001a ānartanagaraṃ muktaṃ tato 'ham agamaṃ tadā 03,021.001c mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava 03,021.002a apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam 03,021.002c niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam 03,021.003a anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca 03,021.003c dṛṣṭvā śaṅkopapanno 'ham apṛcchaṃ hṛdikātmajam 03,021.004a asvasthanaranārīkam idaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣam 03,021.004c kim idaṃ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam 03,021.005a evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt 03,021.005c rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama 03,021.006a tato 'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ 03,021.006c vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim 03,021.007a tato 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam 03,021.007c rājānam āhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim 03,021.007e sarvavṛṣṇipravīrāṃś ca harṣayann abruvaṃ tadā 03,021.008a apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ 03,021.008c śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata 03,021.009a nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati 03,021.009c saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ 03,021.009e trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī 03,021.010a te mayāśvāsitā vīrā yathāvad bharatarṣabha 03,021.010c sarve mām abruvan hṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān 03,021.011a taiḥ prahṛṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ 03,021.011c vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam 03,021.012a sainyasugrīvayuktena rathenānādayan diśaḥ 03,021.012c pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa 03,021.013a prayāto 'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ 03,021.013c kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā 03,021.014a samatītya bahūn deśān girīṃś ca bahupādapān 03,021.014c sarāṃsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam 03,021.015a tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaram antikāt 03,021.015c prayātaṃ saubham āsthāya tam ahaṃ pṛṣṭhato 'nvayām 03,021.015d*0080_01 dṛṣṭavān asmi rājendra sālvarājam athāntike 03,021.016a tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ 03,021.016c samudranābhyāṃ śālvo 'bhūt saubham āsthāya śatruhan 03,021.016d*0081_01 sa mām ālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇon mṛdhe 03,021.016d*0081_02 madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃ cid eva ca 03,021.017a sa samālokya dūrān māṃ smayann iva yudhiṣṭhira 03,021.017c āhvayām āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ 03,021.018a tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ 03,021.018c puraṃ nāsādyata śarais tato māṃ roṣa āviśat 03,021.019a sa cāpi pāpaprakṛtir daiteyāpasado nṛpa 03,021.019c mayy avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ 03,021.020a sainikān mama sūtaṃ ca hayāṃś ca samavākirat 03,021.020c acintayantas tu śarān vayaṃ yudhyāma bhārata 03,021.021a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 03,021.021c cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ 03,021.022a te hayān me rathaṃ caiva tadā dārukam eva ca 03,021.022c chādayām āsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ 03,021.023a na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ 03,021.023c adṛśyanta śaraiś channās tathāhaṃ sainikāś ca me 03,021.024a tato 'ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn 03,021.024c abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam 03,021.025a na tatra viṣayas tv āsīn mama sainyasya bhārata 03,021.025c khe viṣaktaṃ hi tat saubhaṃ krośamātra ivābhavat 03,021.026a tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ 03,021.026c harṣayām āsur uccair māṃ siṃhanādatalasvanaiḥ 03,021.027a matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe 03,021.027c aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva 03,021.028a tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata 03,021.028c vadhyatāṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave 03,021.029a te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ 03,021.029c nadanto bhairavān nādan nipatanti sma dānavāḥ 03,021.029d*0082_01 patitās te 'pi bhakṣyante samudrāmbhonivāsibhiḥ 03,021.030a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham 03,021.030c jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāham apūrayam 03,021.031a tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā 03,021.031c māyāyuddhena mahatā yodhayām āsa māṃ yudhi 03,021.032a tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ 03,021.032b*0083_01 asayaḥ śaktimuśalapāśārṣṭikaṇapāḥ śarāḥ 03,021.032c paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatann aniśaṃ mayi 03,021.033a tān ahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam 03,021.033c tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgair ayodhayat 03,021.034a tato 'bhavat tama iva prabhātam iva cābhavat 03,021.034c durdinaṃ sudinaṃ caiva śītam uṣṇaṃ ca bhārata 03,021.034d*0084_01 aṅgārapāṃśuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata 03,021.035a evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayām āsa māṃ ripuḥ 03,021.035c vijñāya tad ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam 03,021.035d*0085_01 sa mohayām āsa tadā māyayā yudhi dānavaḥ 03,021.035d*0085_02 tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ 03,021.035e yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ 03,021.036a tato vyoma mahārāja śatasūryam ivābhavat 03,021.036c śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam 03,021.037a tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ 03,021.037c tato 'haṃ moham āpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam 03,021.037e tatas tad astram astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat 03,021.038a tathā tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 03,021.038c labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam 03,022.001 vāsudeva uvāca 03,022.001a evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ 03,022.001c yudhyamāno mayā saṃkhye viyad abhyāgamat punaḥ 03,022.002a tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca; dīptāṃś ca śūlān musalān asīṃś ca 03,022.002c cikṣepa roṣān mayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī 03,022.003a tān āśugair āpatato 'ham āśu; nivārya tūrṇaṃ khagamān kha eva 03,022.003c dvidhā tridhā cācchinam āśu muktais; tato 'ntarikṣe ninado babhūva 03,022.004a tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām 03,022.004c dārukaṃ vājinaś caiva rathaṃ ca samavākirat 03,022.005a tato mām abravīd vīra dāruko vihvalann iva 03,022.005c sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ 03,022.005d*0086_01 avasthātuṃ na śakyāmi aṅgaṃ me vyavasīdati 03,022.006a iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ 03,022.006c avekṣamāṇo yantāram apaśyaṃ śarapīḍitam 03,022.007a na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye 03,022.007c antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ 03,022.008a sa tu bāṇavarotpīḍād visravaty asṛg ulbaṇam 03,022.008c abhivṛṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān 03,022.008d*0087_01 śarair nānāvidhākārair divyāstrapratimantritaiḥ 03,022.008d*0087_02 astraiḥ śastraiś ca vividhaiḥ khasthā hy antarhitā api 03,022.009a abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe 03,022.009c astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam 03,022.010a atha māṃ puruṣaḥ kaś cid dvārakānilayo 'bravīt 03,022.010c tvarito ratham abhyetya sauhṛdād iva bhārata 03,022.011a āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ 03,022.011c viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tan nibodha yudhiṣṭhira 03,022.012a dvārakādhipatir vīra āha tvām āhuko vacaḥ 03,022.012c keśaveha vijānīṣva yat tvāṃ pitṛsakho 'bravīt 03,022.013a upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana 03,022.013c viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt 03,022.014a tad alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana 03,022.014c dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava 03,022.015a ity ahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ 03,022.015c niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā 03,022.016a sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham 03,022.016c jagarhe manasā vīra tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ 03,022.017a ahaṃ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana 03,022.017c teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane 03,022.018a baladevo mahābāhuḥ kaccij jīvati śatruhā 03,022.018c sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān 03,022.018e sāmbaprabhṛtayaś caivety aham āsaṃ sudurmanāḥ 03,022.019a eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃ cana 03,022.019c śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhṛtā svayam 03,022.020a hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ 03,022.020c baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ 03,022.021a so 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhur muhuḥ 03,022.021c suvihvalo mahārāja punaḥ śālvam ayodhayam 03,022.022a tato 'paśyaṃ mahārāja prapatantam ahaṃ tadā 03,022.022c saubhāc chūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat 03,022.023a tasya rūpaṃ prapatataḥ pitur mama narādhipa 03,022.023c yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam 03,022.024a viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ 03,022.024c prapatan dṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ 03,022.025a tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāt prapatitaṃ mama 03,022.025c mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam 03,022.026a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam 03,022.026c māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsum iva bhārata 03,022.027a prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāv api 03,022.027c rūpaṃ pitur apaśyaṃ tac chakuneḥ patato yathā 03,022.028a taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 03,022.028c abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan 03,022.029a tato muhūrtāt pratilabhya saṃjñām; ahaṃ tadā vīra mahāvimarde 03,022.029c na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi 03,022.030a tato mamāsīn manasi māyeyam iti niścitam 03,022.030c prabuddho 'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañ śarān 03,023.001 vāsudeva uvāca 03,023.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,023.001c śarair apātayaṃ saubhāc chirāṃsi vibudhadviṣām 03,023.002a śarāṃś cāśīviṣākārān ūrdhvagāṃs tigmatejasaḥ 03,023.002c apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktān suvāsasaḥ 03,023.003a tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha 03,023.003c antarhitaṃ māyayābhūt tato 'haṃ vismito 'bhavam 03,023.004a atha dānavasaṃghās te vikṛtānanamūrdhajāḥ 03,023.004c udakrośan mahārāja viṣṭhite mayi bhārata 03,023.005a tato 'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave 03,023.005c ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat 03,023.006a hatās te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ 03,023.006c śarair ādityasaṃkāśair jvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ 03,023.007a tasminn uparate śabde punar evānyato 'bhavat 03,023.007c śabdo 'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān 03,023.008a evaṃ daśa diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata 03,023.008c nādayām āsur asurās te cāpi nihatā mayā 03,023.009a tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punar eva vyadṛśyata 03,023.009c saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayan mama cakṣuṣī 03,023.010a tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ 03,023.010c śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot 03,023.011a so 'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ 03,023.011c valmīka iva rājendra parvatopacito 'bhavam 03,023.012a tato 'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ 03,023.012c aprakhyātim iyāṃ rājan sadhvajaḥ parvataiś citaḥ 03,023.013a tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsan sainikās tadā 03,023.013c te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ 03,023.014a tato hāhākṛtaṃ sarvam abhūt kila viśāṃ pate 03,023.014c dyauś ca bhūmiś ca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi 03,023.015a tato viṣaṇṇamanaso mama rājan suhṛjjanāḥ 03,023.015c ruruduś cukruśuś caiva duḥkhaśokasamanvitāḥ 03,023.016a dviṣatāṃ ca praharṣo 'bhūd ārtiś cādviṣatām api 03,023.016c evaṃ vijitavān vīra paścād aśrauṣam acyuta 03,023.017a tato 'ham astraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam 03,023.017c vajram udyamya tān sarvān parvatān samaśātayam 03,023.018a tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ 03,023.018c hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan 03,023.019a meghajālam ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim 03,023.019c dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣam āhārayan punaḥ 03,023.020a tato mām abravīt sūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa 03,023.020c sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam 03,023.021a alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara 03,023.021c mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvād adya vyapāhara 03,023.022a jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava 03,023.022c sarvaiḥ parākramair vīra vadhyaḥ śatrur amitrahan 03,023.023a na śatrur avamantavyo durbalo 'pi balīyasā 03,023.023c yo 'pi syāt pīṭhagaḥ kaś cit kiṃ punaḥ samare sthitaḥ 03,023.024a sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnair imaṃ prabho 03,023.024c jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo 'tyagāt punaḥ 03,023.024d*0088_01 jitavāñ jāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇān bahūn 03,023.024d*0088_02 sa eṣa nānyair vadhyo hi tvām ṛte naiva kaiś cana 03,023.025a naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava 03,023.025c yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā 03,023.026a evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārather vacaḥ 03,023.026c tattvam etad iti jñātvā yuddhe matim adhārayam 03,023.027a vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane 03,023.027c dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatām iti 03,023.028a tato 'pratihataṃ divyam abhedyam ativīryavat 03,023.028c āgneyam astraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham 03,023.028d*0089_01 yojayaṃ tatra dhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe 03,023.029a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge 03,023.029c rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat 03,023.030a kṣurāntam amalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam 03,023.030c abhimantryāham atulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam 03,023.031a jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama 03,023.031c ity uktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā 03,023.032a rūpaṃ sudarśanasyāsīd ākāśe patatas tadā 03,023.032c dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ 03,023.033a tat samāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam 03,023.033c madhyena pāṭayām āsa krakaco dārv ivocchritam 03,023.034a dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalād dhatam 03,023.034c maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā 03,023.035a tasmin nipatite saubhe cakram āgāt karaṃ mama 03,023.035c punaś coddhūya vegena śālvāyety aham abruvam 03,023.036a tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīm āvidhyantaṃ mahāhave 03,023.036c dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā 03,023.037a tasmin nipatite vīre dānavās trastacetasaḥ 03,023.037c hāhābhūtā diśo jagmur arditā mama sāyakaiḥ 03,023.038a tato 'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ 03,023.038c śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam 03,023.039a tan meruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram 03,023.039c dahyamānam abhiprekṣya striyas tāḥ saṃpradudruvuḥ 03,023.040a evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca 03,023.040c ānartān punar āgamya suhṛdāṃ prītim āvaham 03,023.041a etasmāt kāraṇād rājan nāgamaṃ nāgasāhvayam 03,023.041c yady agāṃ paravīraghna na hi jīvet suyodhanaḥ 03,023.041d*0090_01 mayy āgate 'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā 03,023.041d*0091_01 adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnasetur ivodakam 03,023.042 vaiśaṃpāyana uvāca 03,023.042a evam uktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ 03,023.042c āmantrya prayayau dhīmān pāṇḍavān madhusūdanaḥ 03,023.043a abhivādya mahābāhur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,023.043c rājñā mūrdhany upāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ 03,023.043d*0092_01 pariṣvaktaś cārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ 03,023.043d*0092_02 saṃmānitaś ca dhaumyena draupadyā cārcito 'śrubhiḥ 03,023.044a subhadrām abhimanyuṃ ca ratham āropya kāñcanam 03,023.044c āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavair abhipūjitaḥ 03,023.045a sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā 03,023.045c dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram 03,023.046a tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 03,023.046c draupadeyān upādāya prayayau svapuraṃ tadā 03,023.047a dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ 03,023.047c jagāma pāṇḍavān dṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm 03,023.048a kekayāś cāpy anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā 03,023.048c āmantrya pāṇḍavān sarvān prayayus te 'pi bhārata 03,023.049a brāhmaṇāś ca viśaś caiva tathā viṣayavāsinaḥ 03,023.049c visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān 03,023.050a samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ 03,023.050c āsīn mahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha 03,023.051a yudhiṣṭhiras tu viprāṃs tān anumānya mahāmanāḥ 03,023.051c śaśāsa puruṣān kāle rathān yojayateti ha 03,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,024.001a tasmin daśārhādhipatau prayāte; yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca 03,024.001c yamau ca kṛṣṇā ca purohitaś ca; rathān mahārhān paramāśvayuktān 03,024.002a āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ 03,024.002c hiraṇyaniṣkān vasanāni gāś ca; pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ 03,024.003a preṣyāḥ puro viṃśatir āttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃś ca pītān 03,024.003c maurvīś ca yantrāṇi ca sāyakāṃś ca; sarve samādāya jaghanyam īyuḥ 03,024.004a tatas tu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaś ca dāsyaś ca vibhūṣaṇaṃ ca 03,024.004c tad indrasenas tvaritaṃ pragṛhya; jaghanyam evopayayau rathena 03,024.005a tataḥ kuruśreṣṭham upetya paurāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ 03,024.005c taṃ brāhmaṇāś cābhyavadan prasannā; mukhyāś ca sarve kurujāṅgalānām 03,024.006a sa cāpi tān abhyavadat prasannaḥ; sahaiva tair bhrātṛbhir dharmarājaḥ 03,024.006c tasthau ca tatrādhipatir mahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām 03,024.007a piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇām ṛṣabho mahātmā 03,024.007c te cāpi tasmin bharataprabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ 03,024.008a tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ 03,024.008c hā nātha hā dharma iti bruvanto; hriyā ca sarve 'śrumukhā babhūvuḥ 03,024.009a varaḥ kurūṇām adhipaḥ prajānāṃ; piteva putrān apahāya cāsmān 03,024.009c paurān imāñ jānapadāṃś ca sarvān; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.010a dhig dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam 03,024.010c anartham icchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satas tavogrāḥ 03,024.011a svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahad devapuraprakāśam 03,024.011c śatakratuprastham amoghakarmā; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.012a cakāra yām apratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām 03,024.012c tāṃ devaguptām iva devamāyāṃ; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.013a tān dharmakāmārthavid uttamaujā; bībhatsur uccaiḥ sahitān uvāca 03,024.013c ādāsyate vāsam imaṃ niruṣya; vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi 03,024.014a dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthak ca; bhavadbhir āsādya tapasvinaś ca 03,024.014c prasādya dharmārthavidaś ca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhaven naḥ 03,024.015a ity evam ukte vacane 'rjunena; te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāś ca rājan 03,024.015c mudābhyanandan sahitāś ca cakruḥ; pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 03,024.016a āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca 03,024.016c pratasthire rāṣṭram apetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam 03,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,025.001a tatas teṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ 03,025.001c abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ 03,025.002a dvādaśemāḥ samāsmābhir vastavyaṃ nirjane vane 03,025.002c samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam 03,025.003a bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam 03,025.003c yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ prativasemahi 03,025.004a evam ukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ 03,025.004c guruvan mānavaguruṃ mānayitvā manasvinam 03,025.005 arjuna uvāca 03,025.005a bhavān eva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā 03,025.005c ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃ cana 03,025.006a tvayā hy upāsitā nityaṃ brāhmaṇā bharatarṣabha 03,025.006c dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaś ca mahātapāḥ 03,025.007a yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī 03,025.007c devalokād brahmalokaṃ gandharvāpsarasām api 03,025.008a sarvā gatīr vijānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ 03,025.008c prabhāvāṃś caiva vettha tvaṃ sarveṣām eva pārthiva 03,025.009a tvam eva rājañ jānāsi śreyaḥkāraṇam eva ca 03,025.009c yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe 03,025.010a idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanocitam 03,025.010c bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam 03,025.011a atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye 03,025.011c yadi te 'numataṃ rājan kiṃ vānyan manyate bhavān 03,025.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,025.012a mamāpy etan mataṃ pārtha tvayā yat samudāhṛtam 03,025.012c gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahad dvaitavanaṃ saraḥ 03,025.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,025.013a tatas te prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,025.013c brāhmaṇair bahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,025.014a brāhmaṇāḥ sāgnihotrāś ca tathaiva ca niragnayaḥ 03,025.014c svādhyāyino bhikṣavaś ca sajapā vanavāsinaḥ 03,025.015a bahavo brāhmaṇās tatra parivavrur yudhiṣṭhiram 03,025.015c tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ 03,025.016a te yātvā pāṇḍavās tatra bahubhir brāhmaṇaiḥ saha 03,025.016c puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśur bharatarṣabhāḥ 03,025.017a tac chālatālāmramadhūkanīpa; kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ 03,025.017c tapātyaye puṣpadharair upetaṃ; mahāvanaṃ rāṣṭrapatir dadarśa 03,025.018a mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthur; manoramāṃ vācam udīrayantaḥ 03,025.018c mayūradātyūhacakorasaṃghās; tasmin vane kānanakokilāś ca 03,025.019a kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ; madotkaṭānām acalaprabhāṇām 03,025.019c mahānti yūthāni mahādvipānāṃ; tasmin vane rāṣṭrapatir dadarśa 03,025.020a manoramāṃ bhogavatīm upetya; dhṛtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām 03,025.020c tasmin vane dharmabhṛtāṃ nivāse; dadarśa siddharṣigaṇān anekān 03,025.021a tataḥ sa yānād avaruhya rājā; sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat 03,025.021c viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhas; triviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ 03,025.022a taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipetur; didṛkṣavaś cāraṇasiddhasaṃghāḥ 03,025.022c vanaukasaś cāpi narendrasiṃhaṃ; manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ 03,025.023a sa tatra siddhān abhivādya sarvān; pratyarcito rājavad devavac ca 03,025.023c viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ; kṛtāñjalir dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,025.024a sa puṇyaśīlaḥ pitṛvan mahātmā; tapasvibhir dharmaparair upetya 03,025.024c pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle; mahādrumasyopaviveśa rājā 03,025.025a bhīmaś ca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaś ca; yamau ca te cānucarā narendram 03,025.025c vimucya vāhān avaruhya sarve; tatropatasthur bharataprabarhāḥ 03,025.026a latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavair; mahādrumaḥ pañcabhir ugradhanvibhiḥ 03,025.026c babhau nivāsopagatair mahātmabhir; mahāgirir vāraṇayūthapair iva 03,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,026.001a tat kānanaṃ prāpya narendraputrāḥ; sukhocitā vāsam upetya kṛcchram 03,026.001c vijahrur indrapratimāḥ śiveṣu; sarasvatīśālavaneṣu teṣu 03,026.002a yatīṃś ca sarvān sa munīṃś ca rājā; tasmin vane mūlaphalair udagraiḥ 03,026.002c dvijātimukhyān ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; saṃtarpayām āsa mahānubhāvaḥ 03,026.003a iṣṭīś ca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām 03,026.003c purohitaḥ sarvasamṛddhatejāś; cakāra dhaumyaḥ pitṛvat kurūṇām 03,026.004a apetya rāṣṭrād vasatāṃ tu teṣām; ṛṣiḥ purāṇo 'tithir ājagāma 03,026.004c tam āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām 03,026.004d*0093_01 tam āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ 03,026.004d*0093_02 mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ 03,026.004d*0093_03 apūjayat suraṛṣimānavārcitaṃ 03,026.004d*0093_04 mahāmuniṃ hy anupamasattvavīryavān 03,026.005a sa sarvavid draupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca 03,026.005c saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye 'smayatāmitaujāḥ 03,026.006a taṃ dharmarājo vimanā ivābravīt; sarve hriyā santi tapasvino 'mī 03,026.006c bhavān idaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭas; tapasvināṃ paśyatāṃ mām udīkṣya 03,026.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,026.007a na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi; praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ 03,026.007c tavāpadaṃ tv adya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi 03,026.008a sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitur eva śāsanāt 03,026.008c dhanvī caran pārtha purā mayaiva; dṛṣṭo girer ṛṣyamūkasya sānau 03,026.009a sahasranetrapratimo mahātmā; mayasya jeta namuceś ca hantā 03,026.009c pitur nideśād anaghaḥ svadharmaṃ; vane vāsaṃ dāśarathiś cakāra 03,026.010a sa cāpi śakrasya samaprabhāvo; mahānubhāvaḥ samareṣv ajeyaḥ 03,026.010c vihāya bhogān acarad vaneṣu; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.011a nṛpāś ca nābhāgabhagīrathādayo; mahīm imāṃ sāgarāntāṃ vijitya 03,026.011c satyena te 'py ajayaṃs tāta lokān; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.012a alarkam āhur naravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣarājam 03,026.012c vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.013a dhātrā vidhir yo vihitaḥ purāṇas; taṃ pūjayanto naravarya santaḥ 03,026.013c saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.014a mahābalān parvatakūṭamātrān; viṣāṇinaḥ paśya gajān narendra 03,026.014c sthitān nideśe naravarya dhātur; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.015a sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvad vihitaṃ vidhātrā 03,026.015c svayonitas tat kurute prabhāvān; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.016a satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā; hriyā tathā sarvabhūtāny atītya 03,026.016c yaśaś ca tejaś ca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasor bhāskarasyeva pārtha 03,026.017a yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vane vāsam imaṃ niruṣya 03,026.017c tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptām; ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ 03,026.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,026.018a tam evam uktvā vacanaṃ maharṣis; tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ 03,026.018c āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃś ca pārthāṃs; tataḥ pratasthe diśam uttarāṃ saḥ 03,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,027.001a vasatsv atha dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,027.001c anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata 03,027.002a īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvataḥ 03,027.002c brahmalokasamaṃ puṇyam āsīd dvaitavanaṃ saraḥ 03,027.003a yajuṣām ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ 03,027.003c āsīd uccāryamāṇānāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ 03,027.004a jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaś ca dhīmatām 03,027.004c saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata 03,027.005a athābravīd bako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,027.005c saṃdhyāṃ kaunteyam āsīnam ṛṣibhiḥ parivāritam 03,027.006a paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām 03,027.006c homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām 03,027.007a caranti dharmaṃ puṇye 'smiṃs tvayā guptā dhṛtavratāḥ 03,027.007c bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha 03,027.008a āgastyāś ca mahābhāgā ātreyāś cottamavratāḥ 03,027.008c sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatās tvayā 03,027.009a idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇv ekāgramanā mama 03,027.009c bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava 03,027.010a brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha 03,027.010c udīrṇau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau 03,027.011a nābrāhmaṇas tāta ciraṃ bubhūṣed; icchann imaṃ lokam amuṃ ca jetum 03,027.011c vinītadharmārtham apetamohaṃ; labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān 03,027.012a caran naiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam 03,027.012c nādhyagacchad balir loke tīrtham anyatra vai dvijāt 03,027.013a anūnam āsīd asurasya kāmair; vairocaneḥ śrīr api cākṣayāsīt 03,027.013c labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogāt; teṣv ācaran duṣṭam ato vyanaśyat 03,027.014a nābrāhmaṇaṃ bhūmir iyaṃ sabhūtir; varṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya 03,027.014c samudranemir namate tu tasmai; yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayair vinītaḥ 03,027.015a kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśagraham 03,027.015c brāhmaṇair viprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam 03,027.016a brahmaṇy anupamā dṛṣṭiḥ kṣātram apratimaṃ balam 03,027.016c tau yadā carataḥ sārdham atha lokaḥ prasīdati 03,027.017a yathā hi sumahān agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ 03,027.017c tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn 03,027.018a brāhmaṇebhyo 'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret 03,027.018c alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye 03,027.019a alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye; yathārhatīrthapratipādanāya 03,027.019c yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ; bahuśrutaṃ brāhmaṇam eva vāsaya 03,027.020a brāhmaṇeṣūttamā vṛttis tava nityaṃ yudhiṣṭhira 03,027.020c tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ 03,027.021a tatas te brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyam apūjayan 03,027.021c yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso 'bhavan 03,027.022a dvaipāyano nāradaś ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ 03,027.022c indradyumno bhālukiś ca kṛtacetāḥ sahasrapāt 03,027.023a karṇaśravāś ca muñjaś ca lavaṇāśvaś ca kāśyapaḥ 03,027.023c hārītaḥ sthūṇakarṇaś ca agniveśyo 'tha śaunakaḥ 03,027.024a ṛtavāk ca suvāk caiva bṛhadaśva ṛtāvasuḥ 03,027.024c ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ 03,027.025a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 03,027.025c ajātaśatrum ānarcuḥ puraṃdaram ivarṣayaḥ 03,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,028.001a tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā 03,028.001c upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 03,028.002a priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā 03,028.002c tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt 03,028.003a na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃ cana 03,028.003c vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ 03,028.004a yas tvāṃ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam 03,028.004c bhrātṛbhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṃ cana 03,028.004e vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ 03,028.005a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ 03,028.005c yas tvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā 03,028.005d*0094_01 vacanāny amanojñāni durvācyāni ca saṃsadi 03,028.006a sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ 03,028.006c īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ 03,028.007a caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā 03,028.007c tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi 03,028.008a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 03,028.008c durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca 03,028.009a itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama 03,028.009c duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 03,028.010a idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yac cāsīt te purātanam 03,028.010c śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam 03,028.011a dāntaṃ yac ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam 03,028.011c dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayaty ayam 03,028.012a yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam 03,028.012c tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me 03,028.013a yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam 03,028.013c sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata 03,028.014a yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā 03,028.014c dṛṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam 03,028.015a yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ 03,028.015c hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam 03,028.016a yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām 03,028.016c dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavat prabho 03,028.016e tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me 03,028.016f*0095_01 satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe 03,028.016f*0095_02 sarvakāmaiḥ suvihitair yad apūjayathā dvijān 03,028.017a yāṃs te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 03,028.017c abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ 03,028.018a sarvāṃs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ 03,028.018c aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ 03,028.019a bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam 03,028.019c dhyāyantaṃ kiṃ na manyus te prāpte kāle vivardhate 03,028.020a bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta 03,028.020c sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.021a satkṛtaṃ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā 03,028.021c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.022a kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ 03,028.022c tvatprasādaṃ pratīkṣaṃs tu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ 03,028.023a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 03,028.023c śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ 03,028.024a yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ 03,028.024c yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire 03,028.025a tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ 03,028.025c dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.026a dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam 03,028.026c na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata 03,028.027a yo devāṃś ca manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat 03,028.027c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.028a yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṃvṛtaḥ 03,028.028c prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ 03,028.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ 03,028.029c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.030a śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe 03,028.030c nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.031a darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira 03,028.031c sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.031c*0096_01 **** **** kasmāt kṣamasi pārthiva 03,028.031c*0096_02 nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāv ubhau 03,028.031c*0096_03 aduḥkhārhau manuṣyendra 03,028.032a drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ 03,028.032b*0097_01 dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīm anuvratām 03,028.032c māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.033a nūnaṃ ca tava naivāsti manyur bharatasattama 03,028.033b*0098_01 tyaktavāṃs tvaṃ vināśāya vyaktaṃ bhṛgupatir yathā 03,028.033c yat te bhrātṝṃś ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ 03,028.034a na nirmanyuḥ kṣatriyo 'sti loke nirvacanaṃ smṛtam 03,028.034c tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat 03,028.035a yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate 03,028.035c sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavanty uta 03,028.036a tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṃ cana 03,028.036c tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ 03,028.037a tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati 03,028.037c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so 'mutreha ca naśyati 03,029.001 draupady uvāca 03,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,029.001c prahlādasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca 03,029.002a asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam 03,029.002c baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ 03,029.003a kṣamā svic chreyasī tāta utāho teja ity uta 03,029.003c etan me saṃśayaṃ tāta yathāvad brūhi pṛcchate 03,029.004a śreyo yad atra dharmajña brūhi me tad asaṃśayam 03,029.004c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam 03,029.005a tasmai provāca tat sarvam evaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ 03,029.005c sarvaniścayavit prājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate 03,029.006 prahlāda uvāca 03,029.006a na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā 03,029.006c iti tāta vijānīhi dvayam etad asaṃśayam 03,029.007a yo nityaṃ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati 03,029.007c bhṛtyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca 03,029.008a sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana 03,029.008c tasmān nityaṃ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā 03,029.009a avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām 03,029.009c ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante 'lpacetasaḥ 03,029.010a yānaṃ vastrāṇy alaṃkārāñ śayanāny āsanāni ca 03,029.010c bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca 03,029.011a ādadīrann adhikṛtā yathākāmam acetasaḥ 03,029.011c pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartṛśāsanāt 03,029.012a na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana 03,029.012c avajñānaṃ hi loke 'smin maraṇād api garhitam 03,029.013a kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukāny api 03,029.013c preṣyāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ 03,029.014a apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ 03,029.014c dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ 03,029.015a tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt 03,029.015c daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate 03,029.016a ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām 03,029.016c atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām 03,029.017a asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ 03,029.017c kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā 03,029.018a mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ 03,029.018c prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokāt svajanatas tathā 03,029.019a so 'vamānād arthahānim upālambham anādaram 03,029.019c saṃtāpadveṣalobhāṃś ca śatrūṃś ca labhate naraḥ 03,029.020a krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan 03,029.020c bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api 03,029.021a yo 'pakartṝṃś ca kartṝṃś ca tejasaivopagacchati 03,029.021c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 03,029.022a yasmād udvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet 03,029.022c antaraṃ hy asya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam 03,029.022e tasmān nātyutsṛjet tejo na ca nityaṃ mṛdur bhavet 03,029.022f*0099_01 kāle kāle tu saṃprāpte mṛdus tīkṣṇo 'pi vā bhavet 03,029.023a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ 03,029.023c sa vai sukham avāpnoti loke 'muṣminn ihaiva ca 03,029.024a kṣamākālāṃs tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān 03,029.024c ye te nityam asaṃtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ 03,029.025a pūrvopakārī yas tu syād aparādhe 'garīyasi 03,029.025c upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ 03,029.026a abuddhim āśritānāṃ ca kṣantavyam aparādhinām 03,029.026c na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai 03,029.027a atha ced buddhijaṃ kṛtvā brūyus te tad abuddhijam 03,029.027c pāpān svalpe 'pi tān hanyād aparādhe tathānṛjūn 03,029.028a sarvasyaiko 'parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet 03,029.028c dvitīye sati vadhyas tu svalpe 'py apakṛte bhavet 03,029.029a ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kṛto yadi 03,029.029c kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā 03,029.030a mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam 03,029.030c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataro mṛduḥ 03,029.031a deśakālau tu saṃprekṣya balābalam athātmanaḥ 03,029.031b*0100_01 anvīkṣya kāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā 03,029.031c nādeśakāle kiṃ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate 03,029.031e tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ 03,029.032a eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ 03,029.032c ato 'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate 03,029.033 draupady uvāca 03,029.033a tad ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa 03,029.033c dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu 03,029.034a na hi kaś cit kṣamākālo vidyate 'dya kurūn prati 03,029.034c tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi 03,029.035a mṛdur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ 03,029.035c kāle prāpte dvayaṃ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ 03,030.000*0101_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,030.000*0101_01 draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham 03,030.000*0101_02 uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ 03,030.000*0101_03 kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 03,030.000*0101_04 yena krodhaṃ mahāprājñe bahudhā bahu manyase 03,030.000*0101_05 krodhaṃ mūlaharaṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama 03,030.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,030.001a krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ 03,030.001c iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau 03,030.002a yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvas tasya suśobhane 03,030.002b*0102_01 yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavaty uta 03,030.002b*0102_02 abhāvakaraṇaṃ tasmāt krodho bhavati śobhane 03,030.002c yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe 03,030.002e tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ 03,030.003a krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dṛśyate 03,030.003c tat kathaṃ mādṛśaḥ krodham utsṛjel lokanāśanam 03,030.004a kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryāt kruddho hanyād gurūn api 03,030.004c kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso 'py avamanyate 03,030.005a vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhi cit 03,030.005c nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā 03,030.006a hiṃsyāt krodhād avadhyāṃś ca vadhyān saṃpūjayed api 03,030.006c ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayed yamasādanam 03,030.007a etān doṣān prapaśyadbhir jitaḥ krodho manīṣibhiḥ 03,030.007c icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam 03,030.008a taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ katham asmadvidhaś caret 03,030.008c etad draupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate 03,030.009a ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt 03,030.009c krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ 03,030.010a mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimān naraḥ 03,030.010c balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajaty ātmānam antataḥ 03,030.011a tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ 03,030.011c tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṃ smṛtam 03,030.012a vidvāṃs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati 03,030.012c sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati 03,030.013a tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā 03,030.013c kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā 03,030.014a manyor hi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ 03,030.014c kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam 03,030.015a satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāc cānṛśaṃsatā 03,030.015c tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam 03,030.015e mādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhād api 03,030.016a tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ 03,030.016c na krodho 'bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam 03,030.017a yas tu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate 03,030.017c tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ 03,030.018a kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvat prapaśyati 03,030.018c na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati 03,030.019a hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api 03,030.019c tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ 03,030.020a dākṣyaṃ hy amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ 03,030.020c guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā 03,030.021a krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo 'bhipadyate 03,030.021c kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham 03,030.022a krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate 03,030.022c rajas tal lokanāśāya vihitaṃ mānuṣān prati 03,030.023a tasmāc chaśvat tyajet krodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran 03,030.023c śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam 03,030.024a yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām 03,030.024c atikramo madvidhasya kathaṃ svit syād anindite 03,030.025a yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ 03,030.025c na syāt saṃdhir manuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ 03,030.026a abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ 03,030.026c evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet 03,030.027a ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram 03,030.027c pratihanyād dhataś caiva tathā hiṃsyāc ca hiṃsitaḥ 03,030.028a hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitṝn 03,030.028c hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca 03,030.029a evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate 03,030.029c prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane 03,030.030a tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe 03,030.030c tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca 03,030.031a yasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ 03,030.031c tasmāj janma ca bhūtānāṃ bhavaś ca pratipadyate 03,030.032a kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane 03,030.032c kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam 03,030.033a ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā 03,030.033c yaś ca nityaṃ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ 03,030.034a prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ 03,030.034c krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati 03,030.035a atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām 03,030.035c gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā 03,030.036a kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam 03,030.036c yas tām evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantum arhati 03,030.037a kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca 03,030.037c kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat 03,030.038a ati brahmavidāṃ lokān ati cāpi tapasvinām 03,030.038c ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān 03,030.039a kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām 03,030.039c kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ 03,030.040a tāṃ kṣamām īdṛśīṃ kṛṣṇe katham asmadvidhas tyajet 03,030.040c yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ 03,030.040e bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā 03,030.040f*0103_01 kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ 03,030.041a kṣantavyam eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā 03,030.041c yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā 03,030.042a kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 03,030.042c iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim 03,030.043a yeṣāṃ manyur manuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā 03,030.043c teṣāṃ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā 03,030.044a iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām 03,030.044c śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ 03,030.045a pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati 03,030.045c ācāryo viduraḥ kṣattā śamam eva vadiṣyataḥ 03,030.045d*0104_01 kṛṣṇaś ca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati 03,030.045e kṛpaś ca saṃjayaś caiva śamam eva vadiṣyataḥ 03,030.046a somadatto yuyutsuś ca droṇaputras tathaiva ca 03,030.046c pitāmahaś ca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ 03,030.047a etair hi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati 03,030.047c rājyaṃ dāteti me buddhir na cel lobhān naśiṣyati 03,030.047d*0105_01 yatra pārtho dhanuṣpāṇir bhīmaḥ kṛṣṇaś ca vīryavān 03,030.048a kālo 'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānām abhūtaye 03,030.048b*0106_01 kṣayaḥ sarvasya lokasya pṛthivyām iti me matiḥ 03,030.048b*0106_02 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kiṃ śeṣaṃ tatra paśyasi 03,030.048c niścitaṃ me sadaivaitat purastād api bhāmini 03,030.049a suyodhano nārhatīti kṣamām evaṃ na vindati 03,030.049c arhas tasyāham ity eva tasmān māṃ vindate kṣamā 03,030.050a etad ātmavatāṃ vṛttam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,030.050c kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tat kartāsmy aham añjasā 03,031.001 draupady uvāca 03,031.001a namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratus tava 03,031.001c pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te 'nyathā matiḥ 03,031.001d*0107_01 karmabhiś cintito loko gatyāgatyā pṛthagvidhaḥ 03,031.001d*0107_02 tasmāt karmāṇi nityāni lobhān mokṣaṃ yiyāsati 03,031.002a neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca 03,031.002c puruṣaḥ śriyam āpnoti na ghṛṇitvena karhi cit 03,031.003a tvāṃ ced vyasanam abhyāgād idaṃ bhārata duḥsaham 03,031.003c yat tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaras te mahaujasaḥ 03,031.004a na hi te 'dhyagamaj jātu tadānīṃ nādya bhārata 03,031.004c dharmāt priyataraṃ kiṃ cid api cej jīvitād iha 03,031.005a dharmārtham eva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te 03,031.005c brāhmaṇā guravaś caiva jānanty api ca devatāḥ 03,031.006a bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha 03,031.006c tyajes tvam iti me buddhir na tu dharmaṃ parityajeḥ 03,031.007a rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ 03,031.007c iti me śrutam āryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati 03,031.008a ananyā hi naravyāghra nityadā dharmam eva te 03,031.008c buddhiḥ satatam anveti chāyeva puruṣaṃ nijā 03,031.008d*0108_01 chāyevānveti puruṣaṃ dharmaḥ sādhu mayārjitaḥ 03,031.009a nāvamaṃsthā hi sadṛśān nāvarāñ śreyasaḥ kutaḥ 03,031.009c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgam avardhata 03,031.010a svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān 03,031.010c daivatāni pitṝṃś caiva satataṃ pārtha sevase 03,031.011a brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṃ pārtha tarpitāḥ 03,031.011c yatayo mokṣiṇaś caiva gṛhasthāś caiva bhārata 03,031.011d*0109_01 bhuñjate rukmapātrībhir yatrāhaṃ paricārikā 03,031.012a āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi 03,031.012c nādeyaṃ brāhmaṇebhyas te gṛhe kiṃ cana vidyate 03,031.013a yad idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate 03,031.013c tad dattvātithibhṛtyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi 03,031.013d*0110_01 śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca dattvā śiṣṭena jīvasi 03,031.014a iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye 03,031.014c vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā 03,031.015a asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite 03,031.015c rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati 03,031.016a aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko 'tha gosavaḥ 03,031.016c etair api mahāyajñair iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ 03,031.017a rājan parītayā buddhyā viṣame 'kṣaparājaye 03,031.017c rājyaṃ vasūny āyudhāni bhrātṝn māṃ cāsi nirjitaḥ 03,031.018a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ 03,031.018c katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava 03,031.019a atīva moham āyāti manaś ca paridūyate 03,031.019c niśāmya te duḥkham idam imāṃ cāpadam īdṛśīm 03,031.020a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,031.020c īśvarasya vaśe lokas tiṣṭhate nātmano yathā 03,031.021a dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye 03,031.021c dadhāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran 03,031.022a yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā 03,031.022c īrayaty aṅgam aṅgāni tathā rājann imāḥ prajāḥ 03,031.023a ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata 03,031.023c īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yac ca pāpakam 03,031.024a śakunis tantubaddho vā niyato 'yam anīśvaraḥ 03,031.024c īśvarasya vaśe tiṣṭhan nānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ 03,031.025a maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ 03,031.025c dhātur ādeśam anveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ 03,031.026a nātmādhīno manuṣyo 'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃ cana 03,031.026c srotaso madhyam āpannaḥ kūlād vṛkśa iva cyutaḥ 03,031.027a ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ 03,031.027c īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakam eva ca 03,031.028a yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ 03,031.028c dhātur evaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata 03,031.029a āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punar īśvaraḥ 03,031.029c vyāpya bhūtāni carate na cāyam iti lakṣyate 03,031.030a hetumātram idaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam 03,031.030c yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ 03,031.031a paśya māyāprabhāvo 'yam īśvareṇa yathā kṛtaḥ 03,031.031c yo hanti bhūtair bhūtāni mohayitvātmamāyayā 03,031.032a anyathā paridṛṣṭāni munibhir vedadarśibhiḥ 03,031.032c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ 03,031.033a anyathaiva hi manyante puruṣās tāni tāni ca 03,031.033c anyathaiva prabhus tāni karoti vikaroti ca 03,031.034a yathā kāṣṭhena vā kāṣṭham aśmānaṃ cāśmanā punaḥ 03,031.034c ayasā cāpy ayaś chindyān nirviceṣṭam acetanam 03,031.035a evaṃ sa bhagavān devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ 03,031.035c hinasti bhūtair bhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira 03,031.036a saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ 03,031.036c krīḍate bhagavan bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva 03,031.037a na mātṛpitṛvad rājan dhātā bhūteṣu vartate 03,031.037c roṣād iva pravṛtto 'yaṃ yathāyam itaro janaḥ 03,031.038a āryāñ śīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān 03,031.038c anāryān sukhinaś caiva vihvalāmīva cintayā 03,031.039a tavemām āpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane 03,031.039c dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo 'nupaśyati 03,031.040a āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini 03,031.040c dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalam aśnute 03,031.041a karma cet kṛtam anveti kartāraṃ nānyam ṛcchati 03,031.041c karmaṇā tena pāpena lipyate nūnam īśvaraḥ 03,031.042a atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cet kartāram ṛcchati 03,031.042c kāraṇaṃ balam eveha janāñ śocāmi durbalān 03,032.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,032.001a valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ 03,032.001c uktaṃ tac chrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase 03,032.002a nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta 03,032.002c dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta 03,032.003a astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat 03,032.003c gṛhān āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat 03,032.004a dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt 03,032.004c āgamān anatikramya satāṃ vṛttam avekṣya ca 03,032.004e dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāc caiva me dhṛtam 03,032.004f*0111_01 dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām 03,032.005a na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati 03,032.005c yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ 03,032.006a ativādān madāc caiva mā dharmam atiśaṅkithāḥ 03,032.006c dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ 03,032.007a dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ 03,032.007c vedāc chūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt 03,032.008a vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini 03,032.008c sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ 03,032.009a pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ 03,032.009c śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate 03,032.010a pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ 03,032.010c mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām 03,032.011a vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ 03,032.011c anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ 03,032.012a pratyakṣaṃ paśyasi hy etān divyayogasamanvitān 03,032.012c śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ 03,032.013a ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama 03,032.013c kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ 03,032.014a ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca 03,032.014c rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca 03,032.014d*0112_01 unmattān manyate bālaḥ sarvān āgataniścayān 03,032.015a dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati 03,032.015c ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamanyakaḥ 03,032.016a indriyaprītisaṃbaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam 03,032.016c etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati 03,032.017a prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate 03,032.017c dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate 03,032.018a pramāṇāny ativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ 03,032.018c kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate 03,032.019a yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate 03,032.019c aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute 03,032.020a ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan 03,032.020c sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati 03,032.020d*0113_01 yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syāc chiṣṭācāraś ca bhāmini 03,032.020d*0113_02 naiva tasya paro loko nāyam astīti niścayaḥ 03,032.021a śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ 03,032.021c purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ 03,032.022a dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām 03,032.022c saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ 03,032.023a aphālo yadi dharmaḥ syāc carito dharmacāribhiḥ 03,032.023c apratiṣṭhe tamasy etaj jagan majjed anindite 03,032.024a nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām 03,032.024c vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃ cid āpnuyuḥ 03,032.025a tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca 03,032.025c dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai 03,032.026a nācariṣyan pare dharmaṃ pare paratare ca ye 03,032.026c vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ 03,032.027a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ 03,032.027c īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ 03,032.028a phaladaṃ tv iha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve 03,032.028c dharmaṃ te hy ācaran kṛṣṇe tad dhi dharmasanātanam 03,032.029a sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate 03,032.029c dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā 03,032.030a tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam 03,032.030c vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 03,032.031a etāvad eva paryāptam upamānaṃ śucismite 03,032.031c karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati 03,032.032a bahunāpi hy avidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ 03,032.032c teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃ cit pretya śarmāsti karma vā 03,032.033a karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ 03,032.033c prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini 03,032.034a naitāni veda yaḥ kaś cin muhyanty atra prajā imāḥ 03,032.034b*0114_01 api kalpasahasreṇa naraḥ śreyo 'dhigacchati 03,032.034c rakṣyāṇy etāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ 03,032.035a kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ 03,032.035c prasannair mānasair yuktāḥ paśyanty etāni vai dvijāḥ 03,032.036a na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ 03,032.036c yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā 03,032.037a karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharma śāśvatam 03,032.037c brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ 03,032.038a tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu 03,032.038c vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja 03,032.039a īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ 03,032.039c śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī 03,032.040a yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām 03,032.040c uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃ cana 03,033.001 draupady uvāca 03,033.001a nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana 03,033.001c īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim 03,033.002a ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata 03,033.002c bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me 03,033.003a karma khalv iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana 03,033.003c akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ 03,033.004a ā mātṛstanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam 03,033.004c jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira 03,033.005a jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha 03,033.005c icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca 03,033.006a utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata 03,033.006c pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam 03,033.007a paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ 03,033.007c api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ 03,033.007d*0115_01 akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ syān na hi kā cana 03,033.007d*0115_02 tad evābhiprapadyeta na vihanyāt kathaṃ cana 03,033.008a svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ 03,033.008c kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā 03,033.009a tasya cāpi bhavet kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā 03,033.009c bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api 03,033.010a utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi 03,033.010b*0116_01 tathā hy etā na vardheran karma ced aphalaṃ bhavet 03,033.010c api cāpy aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān 03,033.010e nānyathā hy abhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃ cana 03,033.011a yaś ca diṣṭaparo loke yaś cāyaṃ haṭhavādakaḥ 03,033.011c ubhāv apasadāv etau karmabuddhiḥ praśasyate 03,033.012a yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet 03,033.012c avasīdet sudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi 03,033.013a tathaiva haṭhabuddhir yaḥ śaktaḥ karmaṇy akarmakṛt 03,033.013c āsīta na ciraṃ jīved anātha iva durbalaḥ 03,033.014a akasmād api yaḥ kaś cid arthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ 03,033.014c taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasya cit 03,033.015a yac cāpi kiṃ cit puruṣo diṣṭaṃ nāma labhaty uta 03,033.015c daivena vidhinā pārtha tad daivam iti niścitam 03,033.016a yat svayaṃ karmaṇā kiṃ cit phalam āpnoti pūruṣaḥ 03,033.016c pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tat pauruṣam iti smṛtam 03,033.017a svabhāvataḥ pravṛtto 'nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt 03,033.017c tat svabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama 03,033.018a evaṃ haṭhāc ca daivāc ca svabhāvāt karmaṇas tathā 03,033.018c yāni prāpnoti puruṣas tat phalaṃ pūrvakarmaṇaḥ 03,033.019a dhātāpi hi svakarmaiva tais tair hetubhir īśvaraḥ 03,033.019c vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām 03,033.020a yad dhy ayaṃ puruṣaḥ kiṃ cit kurute vai śubhāśubham 03,033.020c tad dhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam 03,033.021a kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi 03,033.021c sa yathā prerayaty enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ 03,033.022a teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ 03,033.022c sarvabhūtāni kaunteya kārayaty avaśāny api 03,033.023a manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā 03,033.023c buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam 03,033.024a saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha 03,033.024c agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī 03,033.025a tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ 03,033.025c dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye 03,033.026a tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye 03,033.026c tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ 03,033.027a kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam 03,033.027c idaṃ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate 03,033.028a iṣṭāpūrtaphalaṃ na syān na śiṣyo na gurur bhavet 03,033.028c puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam 03,033.029a kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate 03,033.029c asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tv iha 03,033.030a sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta 03,033.030c puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etan nirucyate 03,033.031a na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare 03,033.031c asti sarvam adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ 03,033.031e dṛśyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṃtatiḥ 03,033.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmataḥ 03,033.032c puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam 03,033.032e kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ 03,033.033a tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ 03,033.033c yadi na syān na bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaś cana 03,033.034a yaṃ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ 03,033.034c tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākṛtam 03,033.035a tridvārām arthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ 03,033.035c tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokās tathaiva te 03,033.036a kartavyaṃ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ 03,033.036b*0117_01 ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen naināṃ manyeta durlabhām 03,033.036c ekāntena hy anīho 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ 03,033.036d*0118_01 tat tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayy akarmaṇy avasthite 03,033.037a kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira 03,033.037c ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindaty alasaḥ kva cit 03,033.038a asaṃbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate 03,033.038c kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpyate 03,033.039a alakṣmīr āviśaty enaṃ śayānam alasaṃ naram 03,033.039c niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute 03,033.040a anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ 03,033.040c dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kva cit 03,033.041a ekāntena hy anartho 'yaṃ vartate 'smāsu sāṃpratam 03,033.041c na tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayi karmaṇy avasthite 03,033.042a atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te 03,033.042c vṛkodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api 03,033.043a anyeṣāṃ karma saphalam asmākam api vā punaḥ 03,033.043c viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam 03,033.044a pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapaty uta 03,033.044c āste 'tha karṣakas tūṣṇīṃ parjanyas tatra kāraṇam 03,033.045a vṛṣṭiś cen nānugṛhṇīyād anenās tatra karṣakaḥ 03,033.045c yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtaṃ tat sakalaṃ mayā 03,033.046a tac ced aphalam asmākaṃ nāparādho 'sti naḥ kva cit 03,033.046c iti dhīro 'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet 03,033.047a kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata 03,033.047c nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ 03,033.047e siddhir vāpy atha vāsiddhir apravṛttir ato 'nyathā 03,033.048a bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati 03,033.048c guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā 03,033.048e anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate 'cyuta 03,033.049a deśakālāv upāyāṃś ca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye 03,033.049c yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam 03,033.050a apramattena tat kāryam upadeṣṭā parākramaḥ 03,033.050c bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ 03,033.051a yaṃ tu dhīro 'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhir guṇaiḥ 03,033.051c sāmnaivārthaṃ tato lipset karma cāsmai prayojayet 03,033.052a vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira 03,033.052c api sindhor girer vāpi kiṃ punar martyadharmiṇaḥ 03,033.053a utthānayuktaḥ satataṃ pareṣām antaraiṣaṇe 03,033.053c ānṛṇyam āpnoti naraḥ parasyātmana eva ca 03,033.054a na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana 03,033.054c na hy ātmaparibhūtasya bhūtir bhavati bhārata 03,033.055a evaṃ saṃsthitikā siddhir iyaṃ lokasya bhārata 03,033.055c citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ 03,033.056a brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayām āsa paṇḍitam 03,033.056c so 'smā artham imaṃ prāha pitre me bharatarṣabha 03,033.057a nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝn me 'grāhayat purā 03,033.057c teṣāṃ sāṃkathyam aśrauṣam aham etat tadā gṛhe 03,033.058a sa māṃ rājan karmavatīm āgatām āha sāntvayan 03,033.058c śuśrūṣamāṇām āsīnāṃ pitur aṅke yudhiṣṭhira 03,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,034.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,034.001c niḥśvasann upasaṃgamya kruddho rājānam abravīt 03,034.002a rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām 03,034.002c dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane 03,034.003a naiva dharmeṇa tad rājyaṃ nārjavena na caujasā 03,034.003c akṣakūṭam adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ 03,034.004a gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām 03,034.004c āmiṣaṃ vighasāśena tadvad rājyaṃ hi no hṛtam 03,034.005a dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ 03,034.005c artham utsṛjya kiṃ rājan durgeṣu paritapyase 03,034.006a bhavato 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam 03,034.006c ahāryam api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā 03,034.007a kuṇīnām iva bilvāni paṅgūnām iva dhenavaḥ 03,034.007c hṛtam aiśvaryam asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte 03,034.008a bhavataḥ priyam ity evaṃ mahad vyasanam īdṛśam 03,034.008c dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata 03,034.009a karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaś ca śātravān 03,034.009c ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha 03,034.010a yad vayaṃ na tadaivaitān dhārtarāṣṭrān nihanmahi 03,034.010c bhavataḥ śāstram ādāya tan nas tapati duṣkṛtam 03,034.011a athainām anvavekṣasva mṛgacaryām ivātmanaḥ 03,034.011c avīrācaritāṃ rājan na balasthair niṣevitām 03,034.012a yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsur nābhimanyur na sṛñjayaḥ 03,034.012c na cāham abhinandāmi na ca mādrīsutāv ubhau 03,034.013a bhavān dharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ 03,034.013c kaccid rājan na nirvedād āpannaḥ klībajīvikām 03,034.013d*0119_01 aśakyam iti vā kaś cit kṣātraṃ naiva smariṣyasi 03,034.013d*0120_01 durmanuṣyā hi nirvedād āpannāḥ klībajīvikām 03,034.014a durmanuṣyā hi nirvedam aphalaṃ sarvaghātinam 03,034.014b*0121_01 pratipannā viṣīdanti paṅke gaur iva durbalā 03,034.014b*0122_01 yad asmān sarvakāryeṣu samarthā dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,034.014c aśaktāḥ śriyam āhartum ātmanaḥ kurvate priyam 03,034.015a sa bhavān dṛṣṭimāñ śaktaḥ paśyann ātmani pauruṣam 03,034.015c ānṛśaṃsyaparo rājan nānartham avabudhyase 03,034.016a asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ 03,034.016c aśaktān eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ 03,034.017a tatra ced yudhyamānānām ajihmam anivartinām 03,034.017c sarvaśo hi vadhaḥ śreyān pretya lokāṃl labhemahi 03,034.018a atha vā vayam evaitān nihatya bharatarṣabha 03,034.018c ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ 03,034.019a sarvathā kāryam etan naḥ svadharmam anutiṣṭhatām 03,034.019c kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām 03,034.020a ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe 03,034.020c anyair apahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā 03,034.021a karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇām ātmanas tathā 03,034.021c vyasanaṃ nāma tad rājan na sa dharmaḥ kudharma tat 03,034.022a sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam 03,034.022c jahatas tāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā 03,034.023a yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅ na sa paṇḍitaḥ 03,034.023c na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva 03,034.024a yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ 03,034.024c rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāt tādṛg eva saḥ 03,034.025a ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāv anutiṣṭhati 03,034.025c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ 03,034.026a satataṃ yaś ca kāmārthī netarāv anutiṣṭhati 03,034.026c mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate 03,034.027a tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam 03,034.027c kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye 03,034.028a tasmād dharmārthayor nityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ 03,034.028c prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇir yathā 03,034.029a sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaś cārthaparigrahaḥ 03,034.029c itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā 03,034.030a dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate 03,034.030c sa kāmaś cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate 03,034.031a arthārthī puruṣo rājan bṛhantaṃ dharmam ṛcchati 03,034.031c artham ṛcchati kāmārthī na kāmād anyam ṛcchatī 03,034.031d*0123_01 kāmārthī caiva yaḥ kāmaṃ na kāmād anyam ṛcchati 03,034.032a na hi kāmena kāmo 'nyaḥ sādhyate phalam eva tat 03,034.032c upayogāt phalasyeva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaḥ 03,034.033a imāñ śakunikān rājan hanti vaitaṃsiko yathā 03,034.033c etad rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām 03,034.034a kāmāl lobhāc ca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati 03,034.034c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ 03,034.035a vyaktaṃ te vidito rājann artho dravyaparigrahaḥ 03,034.035c prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm 03,034.036a tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā 03,034.036b*0124_01 dravyaparigrahāyārtho garīyān durbalātmanaḥ 03,034.036c anartham iti manyante so 'yam asmāsu vartate 03,034.037a indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca 03,034.037c viṣaye vartamānānāṃ yā prītir upajāyate 03,034.037e sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalam uttamam 03,034.038a evam eva pṛthag dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca 03,034.038c na dharmapara eva syān na cārthaparamo naraḥ 03,034.038e na kāmaparamo vā syāt sarvān seveta sarvadā 03,034.039a dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmam ācaret 03,034.039c ahany anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ 03,034.040a kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret 03,034.040c vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ 03,034.041a dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvad vadatāṃ vara 03,034.041c vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥ 03,034.042a mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājan sukhārthinām 03,034.042c prāptir vā buddhim āsthāya sopāyaṃ kurunandana 03,034.043a tad vāśu kriyatāṃ rājan prāptir vāpy adhigamyatām 03,034.043c jīvitaṃ hy āturasyeva duḥkham antaravartinaḥ 03,034.044a viditaś caiva te dharmaḥ satataṃ caritaś ca te 03,034.044c jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām 03,034.045a dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇam ārjavam 03,034.045c eṣa dharmaḥ paro rājan phalavān pretya ceha ca 03,034.046a eṣa nārthavihīnena śakyo rājan niṣevitum 03,034.046c akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syur yady apītare 03,034.047a dharmamūlaṃ jagad rājan nānyad dharmād viśiṣyate 03,034.047c dharmaś cārthena mahatā śakyo rājan niṣevitum 03,034.048a na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhi cit 03,034.048c vettuṃ śakyaḥ sadā rājan kevalaṃ dharmabuddhinā 03,034.049a pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ 03,034.049c tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha 03,034.050a bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā 03,034.050c kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmas tu balam aurasam 03,034.050d*0125_01 svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūn samāgatān 03,034.050d*0125_02 dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya 03,034.051a udāram eva vidvāṃso dharmaṃ prāhur manīṣiṇaḥ 03,034.051c udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātum arhasi 03,034.052a anubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān 03,034.052c krūrakarmābhijāto 'si yasmād udvijate janaḥ 03,034.053a prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam 03,034.053c eṣa te vihito rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ 03,034.054a tasmād vicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi 03,034.054c svadharmād dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate 03,034.055a sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ 03,034.055c vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavat 03,034.056a na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaś cana 03,034.056c pārthivo vyajayad rājan na bhūtiṃ na punaḥ śriyam 03,034.057a jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām 03,034.057c nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥ 03,034.058a bhrātaraḥ pūrvajātāś ca susamṛddhāś ca sarvaśaḥ 03,034.058c nikṛtyā nirjitā devair asurāḥ pāṇḍavarṣabha 03,034.059a evaṃ balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate 03,034.059c jahi śatrūn mahābāho parāṃ nikṛtim āsthitaḥ 03,034.060a na hy arjunasamaḥ kaś cid yudhi yoddhā dhanurdharaḥ 03,034.060c bhavitā vā pumān kaś cin matsamo vā gadādharaḥ 03,034.061a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api 03,034.061c na pramāṇena notsāhāt sattvastho bhava pāṇḍava 03,034.062a sattvaṃ hi mūlam arthasya vitathaṃ yad ato 'nyathā 03,034.062c na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī 03,034.063a arthatyāgo hi kāryaḥ syād arthaṃ śreyāṃsam icchatā 03,034.063c bījaupamyena kaunteya mā te bhūd atra saṃśayaḥ 03,034.064a arthena tu samo 'nartho yatra labhyeta nodayaḥ 03,034.064c na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat 03,034.065a evam eva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥ 03,034.065c bṛhantaṃ dharmam āpnoti sa buddha iti niścitaḥ 03,034.066a amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrair bhindanti paṇḍitāḥ 03,034.066c bhinnair mitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe 03,034.067a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api 03,034.067c nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ 03,034.068a sarvathā saṃhatair eva durbalair balavān api 03,034.068c amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarair iva 03,034.069a yathā rājan prajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ 03,034.069c atti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava 03,034.070a etad dhy api tapo rājan purāṇam iti naḥ śrutam 03,034.070c vidhinā pālanaṃ bhūmer yat kṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ 03,034.070d*0126_01 na tathā tapasā rājaṃl lokān prāpnoti kṣatriyaḥ 03,034.070d*0126_02 yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā 03,034.071a apeyāt kila bhāḥ sūryāl lakṣmīś candramasas tathā 03,034.071c iti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām 03,034.072a bhavataś ca praśaṃsābhir nindābhir itarasya ca 03,034.072c kathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthag rājan samāgatāḥ 03,034.073a idam abhyadhikaṃ rājan brāhmaṇā guravaś ca te 03,034.073c sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām 03,034.074a yan na mohān na kārpaṇyān na lobhān na bhayād api 03,034.074c anṛtaṃ kiṃ cid uktaṃ te na kāmān nārthakāraṇāt 03,034.075a yad enaḥ kurute kiṃ cid rājā bhūmim avāpnuvan 03,034.075c sarvaṃ tan nudate paścād yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 03,034.076a brāhmaṇebhyo dadad grāmān gāś ca rājan sahasraśaḥ 03,034.076c mucyate sarvapāpebhyas tamobhya iva candramāḥ 03,034.077a paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana 03,034.077c savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira 03,034.077d*0127_01 dhārtarāṣṭrīṃ mahārāja na śaṃsanti matiṃ janāḥ 03,034.078a śvadṛtau kṣīram āsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā 03,034.078c satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā 03,034.079a iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārata 03,034.079c api caitat striyo bālāḥ svādhyāyam iva kurvate 03,034.079d*0128_01 imām avasthāṃ ca gate sahāsmābhir ariṃdama 03,034.079d*0128_02 hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati 03,034.080a sa bhavān ratham āsthāya sarvopakaraṇānvitam 03,034.080c tvaramāṇo 'bhiniryātu ciram arthopapādakam 03,034.081a vācayitvā dvijaśreṣṭhān adyaiva gajasāhvayam 03,034.081c astravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhir dṛḍhadhanvibhiḥ 03,034.081e āśīviṣasamair vīrair marudbhir iva vṛtrahā 03,034.082a amitrāṃs tejasā mṛdnann asurebhya ivārihā 03,034.082c śriyam ādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrān mahābala 03,034.083a na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām 03,034.083c sparśam āśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaś cana saṃsahet 03,034.083d*0129_01 kaḥ parair hriyamāṇānām ātmabhāvena saṃsahet 03,034.084a na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo 'sti bhārata 03,034.084c yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge 03,034.085a sṛñjayaiḥ saha kaikeyair vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca 03,034.085c kathaṃ svid yudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe 03,034.085d*0130_01 śatruhastagatāṃ rājan kathaṃ svinn āharer mahīm 03,034.085d*0130_02 iha yatnam upāhṛtya balena mahatānvitaḥ 03,035.000*0131_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,035.000*0131_01 sa evam uktas tu mahānubhāvaḥ 03,035.000*0131_02 satyavrato bhīmasenena rājā 03,035.000*0131_03 ajātaśatrus tadanantaraṃ vai 03,035.000*0131_04 dhairyānvito vākyam idaṃ babhāṣe 03,035.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,035.001a asaṃśayaṃ bhārata satyam etad; yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi 03,035.001c na tvā vigarhe pratikūlam etan; mamānayād dhi vyasanaṃ va āgāt 03,035.002a ahaṃ hy akṣān anvapadyaṃ jihīrṣan; rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt 03,035.002c tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt; suyodhanārthaṃ subalasya putraḥ 03,035.003a mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ pravapann akṣapūgān 03,035.003c amāyinaṃ māyayā pratyadevīt; tato 'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena 03,035.004a akṣān hi dṛṣṭvā śakuner yathāvat; kāmānulomān ayujo yujaś ca 03,035.004c śakyaṃ niyantum abhaviṣyad ātmā; manyus tu hanti puruṣasya dhairyam 03,035.005a yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ 03,035.005c na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tad bhavitavyam āsīt 03,035.006a sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; nyapātayad vyasane rājyam icchan 03,035.006c dāsyaṃ ca no 'gamayad bhīmasena; yatrābhavac charaṇaṃ draupadī naḥ 03,035.007a tvaṃ cāpi tad vettha dhanaṃjayaś ca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ 03,035.007c yan mābravīd dhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam 03,035.008a vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditam ajātaśatro 03,035.008c athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātṛbhiś chadmagūḍhaḥ 03,035.009a tvāṃ cec chrutvā tāta tathā carantam; avabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma 03,035.009c anyāṃś carethās tāvato 'bdāṃs tatas tvaṃ; niścitya tat pratijānīhi pārtha 03,035.010a caraiś cen no 'viditaḥ kālam etaṃ; yukto rājan mohayitvā madīyān 03,035.010c bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ 03,035.011a vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān 03,035.011c vasema ity āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayoktas tatheti 03,035.012a tatra dyūtam abhavan no jaghanyaṃ; tasmiñ jitāḥ pravrajitāś ca sarve 03,035.012c itthaṃ ca deśān anusaṃcarāmo; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ 03,035.013a suyodhanaś cāpi na śāntim icchan; bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat 03,035.013c udyojayām āsa kurūṃś ca sarvān; ye cāsya ke cid vaśam anvagacchan 03,035.014a taṃ saṃdhim āsthāya satāṃ sakāśe; ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ 03,035.014c āryasya manye maraṇād garīyo; yad dharmam utkramya mahīṃ praśiṣyāt 03,035.015a tadaiva ced vīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ 03,035.015c bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat 03,035.016a prāg eva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ 03,035.016c prāptaṃ tu kālaṃ tv abhipadya paścāt; kiṃ mām idānīm ativelam āttha 03,035.017a bhūyo 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā 03,035.017c yad yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tat kṣāntam iti sma bhīma 03,035.018a na tv adya śakyaṃ bharatapravīra; kṛtvā yad uktaṃ kuruvīramadhye 03,035.018c kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṃ phalānām iva bījavāpaḥ 03,035.019a yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā 03,035.019c mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke 03,035.020a śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante 03,035.020c mitrāṇi cainam atirāgād bhajante; devā ivendram anujīvanti cainam 03,035.021a mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ; vṛṇe dharmam amṛtāj jīvitāc ca 03,035.021c rājyaṃ ca putrāś ca yaśo dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalām upaiti 03,036.001 bhīmasena uvāca 03,036.001a saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā 03,036.001c anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā 03,036.002a pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ san kālabandhanaḥ 03,036.002c phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca 03,036.003a nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate 03,036.003c sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet 03,036.004a yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit 03,036.004c sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān 03,036.005a pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṃs trayodaśa 03,036.005c āyuṣo 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati 03,036.006a śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityam āśritam 03,036.006c prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe 03,036.006d*0132_01 kālo nūnaṃ manuṣyasya nityaṃ saṃnihito 'mṛtaḥ 03,036.007a yo na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ 03,036.007c ayātayitvā vairāṇi so 'vasīdati gaur iva 03,036.008a yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān 03,036.008c aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ 03,036.009a hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva 03,036.009c hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu 03,036.010a hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṃdama 03,036.010c ahnāya narakaṃ gacchet svargeṇāsya sa saṃmitaḥ 03,036.011a amarṣajo hi saṃtāpaḥ pāvakād dīptimattaraḥ 03,036.011c yenāham abhisaṃtapto na naktaṃ na divā śaye 03,036.012a ayaṃ ca pārtho bībhatsur variṣṭho jyāvikarṣaṇe 03,036.012c āste paramasaṃtapto nūnaṃ siṃha ivāśaye 03,036.013a yo 'yam eko 'bhimanute sarvāṃl loke dhanurbhṛtaḥ 03,036.013c so 'yam ātmajam ūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati 03,036.014a nakulaḥ sahadevaś ca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ 03,036.014c tavaiva priyam icchanta āsate jaḍamūkavat 03,036.015a sarve te priyam icchanti bāndhavāḥ saha sṛñjayaiḥ 03,036.015c aham eko 'bhisaṃtapto mātā ca prativindhyataḥ 03,036.016a priyam eva tu sarveṣāṃ yad bravīmy uta kiṃ cana 03,036.016c sarve hī vyasanaṃ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ 03,036.017a netaḥ pāpīyasī kā cid āpad rājan bhaviṣyati 03,036.017c yan no nīcair alpabalai rājyam ācchidya bhujyate 03,036.018a śīladoṣād ghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyāt paraṃtapa 03,036.018c kleśāṃs titikṣase rājan nānyaḥ kaś cit praśaṃsati 03,036.018d*0133_01 śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ 03,036.018d*0133_02 anuvākahatā buddhir naiṣā tattvārthadarśinī 03,036.019a ghṛṇī brāhmaṇarūpo 'si kathaṃ kṣatre ajāyathāḥ 03,036.019c asyāṃ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ 03,036.020a aśrauṣīs tvaṃ rājadharmān yathā vai manur abravīt 03,036.020c krūrān nikṛtisaṃyuktān vihitān aśamātmakān 03,036.020d*0134_01 dhārtarāṣṭrān mahārāja kṣamase kiṃ durātmanaḥ 03,036.020d*0135_01 jñāne tapasi śaurye vā yasya na prathitaṃ yaśaḥ 03,036.020d*0135_02 vidyāyām atha lābhe vā mātur uccāra eva saḥ 03,036.021a kartavye puruṣavyāghra kim āsse pīṭhasarpavat 03,036.021c buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutenābhijanena ca 03,036.022a tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatam 03,036.022c channam icchasi kaunteya yo 'smān saṃvartum icchasi 03,036.023a ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca 03,036.023c divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tvayā 03,036.024a bṛhacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān 03,036.024c hastī śveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuś cariṣyati 03,036.025a imau ca siṃhasaṃkāśau bhrātarau sahitau śiśū 03,036.025c nakulaḥ sahadevaś ca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ 03,036.026a puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūr iyam 03,036.026c viśrutā katham ajñātā kṛṣṇā pārtha cariṣyati 03,036.027a māṃ cāpi rājañ jānanti ākumāram imāḥ prajāḥ 03,036.027c ajñātacaryāṃ paśyāmi meror iva nigūhanam 03,036.028a tathaiva bahavo 'smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ 03,036.028c rājāno rājaputrāś ca dhṛtarāṣṭram anuvratāḥ 03,036.029a na hi te 'py upaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ 03,036.029c avaśyaṃ tair nikartavyam asmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ 03,036.030a te 'py asmāsu prayuñjīran pracchannān subahūñ janān 03,036.030c ācakṣīraṃś ca no jñātvā tan naḥ syāt sumahad bhayam 03,036.031a asmābhir uṣitāḥ samyag vane māsās trayodaśa 03,036.031c parimāṇena tān paśya tāvataḥ parivatsarān 03,036.032a asti māsaḥ pratinidhir yathā prāhur manīṣiṇaḥ 03,036.032c pūtikān iva somasya tathedaṃ kriyatām iti 03,036.033a atha vānaḍuhe rājan sādhave sādhuvāhine 03,036.033c sauhityadānād ekasmād enasaḥ pratimucyate 03,036.034a tasmāc chatruvadhe rājan kriyatāṃ niścayas tvayā 03,036.034c kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo 'sti saṃyugāt 03,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,037.001a bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,037.001c niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ 03,037.001d*0136_01 śrutā me rājadharmāś ca varṇānāṃ ca pṛthak pṛthak 03,037.001d*0136_02 āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati 03,037.001d*0136_03 dharmasya jānamāno 'haṃ gatim agryāṃ sudurvidām 03,037.001d*0136_04 kathaṃ balāt kariṣyāmi meror iva vimardanam 03,037.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikṛtyatām 03,037.002c bhīmasenam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 03,037.003a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 03,037.003c idam anyat samādhatsva vākyaṃ me vākyakovida 03,037.004a mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt 03,037.004c ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata 03,037.005a sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite 03,037.005c sidhyanty arthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam 03,037.006a tvaṃ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam 03,037.006c ārabdhavyam idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me 03,037.007a bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṃdhaś ca vīryavān 03,037.007c bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān 03,037.008a dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ 03,037.008c sarva eva kṛtāstrāś ca satataṃ cātatāyinaḥ 03,037.009a rājānaḥ pārthivāś caiva ye 'smābhir upatāpitāḥ 03,037.009c saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāś ca sāṃpratam 03,037.010a duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata 03,037.010c pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe 03,037.011a sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ 03,037.011c saṃvibhaktā hi mātrābhir bhogair api ca sarvaśaḥ 03,037.012a duryodhanena te vīrā mānitāś ca viśeṣataḥ 03,037.012c prāṇāṃs tyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ 03,037.013a samā yady api bhīṣmasya vṛttir asmāsu teṣu ca 03,037.013c droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ 03,037.014a avaśyaṃ rājapiṇḍas tair nirveśya iti me matiḥ 03,037.014c tasmāt tyakṣyanti saṃgrāme prāṇān api sudustyajān 03,037.015a sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 03,037.015c ajeyāś ceti me buddhir api devaiḥ savāsavaiḥ 03,037.016a amarṣī nityasaṃhṛṣṭas tatra karṇo mahārathaḥ 03,037.016c sarvāstravid anādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ 03,037.017a anirjitya raṇe sarvān etān puruṣasattamān 03,037.017c aśakyo hy asahāyena hantuṃ duryodhanas tvayā 03,037.018a na nidrām adhigacchāmi cintayāno vṛkodara 03,037.018c ati sarvān dhanurgrāhān sūtaputrasya lāghavam 03,037.019a etad vacanam ājñāya bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,037.019c babhūva vimanās trasto na caivovāca kiṃ cana 03,037.020a tayoḥ saṃvadator evaṃ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ 03,037.020c ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,037.021a so 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ 03,037.021c yudhiṣṭhiram idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ 03,037.022a yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam 03,037.022c manīṣayā tataḥ kṣipram āgato 'smi nararṣabha 03,037.023a bhīṣmād droṇāt kṛpāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata 03,037.023b*0137_01 duryodhanān nṛpasutāt tathā duḥśāsanād api 03,037.023c yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartate 03,037.024a tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā 03,037.024c tac chrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādaya 03,037.024d*0138_01 pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi 03,037.025a tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram 03,037.025c abravīd upapannārtham idaṃ vākyaviśāradaḥ 03,037.026a śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama 03,037.026c yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṃjayaḥ 03,037.027a gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīm iva 03,037.027c vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te 03,037.027e yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati 03,037.028a astrahetor mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu 03,037.028c varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava 03,037.028e śakto hy eṣa surān draṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca 03,037.029a ṛṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān 03,037.029c purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṃśaḥ sanātanaḥ 03,037.030a astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca 03,037.030c samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati 03,037.031a vanād asmāc ca kaunteya vanam anyad vicintyatām 03,037.031c nivāsārthāya yad yuktaṃ bhaved vaḥ pṛthivīpate 03,037.032a ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet 03,037.032c tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhaved udvegakārakaḥ 03,037.033a mṛgāṇām upayogaś ca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ 03,037.033c bibharṣi hi bahūn viprān vedavedāṅgapāragān 03,037.034a evam uktvā prapannāya śucaye bhagavān prabhuḥ 03,037.034c provāca yogatattvajño yogavidyām anuttamām 03,037.035a dharmarājñe tadā dhīmān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,037.035c anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata 03,037.036a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā tad brahma manasā yataḥ 03,037.036c dhārayām āsa medhāvī kāle kāle samabhyasan 03,037.037a sa vyāsavākyamudito vanād dvaitavanāt tataḥ 03,037.037c yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam 03,037.038a tam anvayur mahārāja śikṣākṣaravidas tathā 03,037.038c brāhmaṇās tapasā yuktā devendram ṛṣayo yathā 03,037.039a tataḥ kāmyakam āsādya punas te bharatarṣabhāḥ 03,037.039a*0139_01 **** **** rṣayo devapatiṃ yathā 03,037.039a*0139_02 saṃprāpya tad vanaṃ ramyaṃ 03,037.039c nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ 03,037.040a tatra te nyavasan rājan kaṃ cit kālaṃ manasvinaḥ 03,037.040c dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedam uttamam 03,037.041a caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhair bāṇair mṛgārthinaḥ 03,037.041c pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi 03,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,038.001a kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,038.001c saṃsmṛtya munisaṃdeśam idaṃ vacanam abravīt 03,038.002a vivikte viditaprajñam arjunaṃ bharatarṣabham 03,038.002c sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan 03,038.003a sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṃdamaḥ 03,038.003c dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdam uvāca ha 03,038.004a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata 03,038.004c dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ 03,038.005a brāhmaṃ daivam āsuraṃ ca saprayogacikitsitam 03,038.005c sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ 03,038.006a te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ 03,038.006c saṃvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate 03,038.006d*0140_01 aikātmyaṃ ca gatāḥ sarve dhārtarāṣṭreṇa bhārata 03,038.007a sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttir anuttamā 03,038.007b*0141_01 ācāryā mānitās tuṣṭāḥ śāntiṃ vyavaharanty uta 03,038.007c śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ 03,038.008a adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā 03,038.008b*0142_01 sagrāmanagarā pārtha sasāgaravanākarā 03,038.008b*0143_01 anena brahmaṇā tāta sarvaṃ saṃpratipadyate 03,038.008c tvayi vyapāśrayo 'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ 03,038.008e tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālam ariṃdama 03,038.009a kṛṣṇadvaipāyanāt tāta gṛhītopaniṣan mayā 03,038.009c tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṃ prakāśate 03,038.009e tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ 03,038.010a devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya 03,038.010c tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha 03,038.011a dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ 03,038.011c na kasya cid dadan mārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam 03,038.011e indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya 03,038.012a vṛtrād bhītais tadā devair balam indre samarpitam 03,038.012c tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṃ pratipatsyase 03,038.013a śakram eva prapadyasva sa te 'strāṇi pradāsyati 03,038.013b@003_0001 yogayuktasya te pārtha tatra nāsti vicāraṇā 03,038.013b@003_0002 pravarām atulāṃ satyāṃ nirdoṣāṃ sarvadā satām 03,038.013b@003_0003 tām ekaḥ pāṇḍaveṣv adya astraṃ prāpto dhanaṃjayaḥ 03,038.013b@003_0004 na cādharmam imaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam 03,038.013b@003_0005 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ kathaṃ cana 03,038.013b@003_0006 rorūyamāṇaṃ kaṭuka īrṣukaḥ kaṭukākṣaram 03,038.013b@003_0007 duṣṭaḥ ślāghanakaḥ kṣeptā hantātha vicikitsitaḥ 03,038.013b@003_0008 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā 03,038.013b@003_0009 atyāśī nāstiko 'dānto mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ 03,038.013b@003_0010 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ 03,038.013b@003_0011 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ 03,038.013b@003_0012 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣaś ca ha 03,038.013b@003_0013 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya 03,038.013b@003_0014 ānṛśaṃsyam anukrośaṃ satyaṃ karuṇaveditā 03,038.013b@003_0015 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam 03,038.013b@003_0016 dayā damaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā 03,038.013b@003_0017 mitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phālguna 03,038.013b@003_0018 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṣamā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ 03,038.013b@003_0019 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya 03,038.013b@003_0020 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 03,038.013b@003_0021 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha 03,038.013b@003_0022 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva 03,038.013b@003_0023 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.013b@003_0024 sarve 'bhisaṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala 03,038.013b@003_0025 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdama 03,038.013b@003_0026 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāstrāṇi ca vāsavāt 03,038.013b@003_0027 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt 03,038.013b@003_0028 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani 03,038.013b@003_0029 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi 03,038.013b@003_0030 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyate jayatāṃ varaḥ 03,038.013b@003_0031 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi 03,038.013b@003_0032 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi 03,038.013b@003_0033 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahyatas tava 03,038.013b@003_0034 śṛṇvatāṃ kila bhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata 03,038.013b@003_0035 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsave 03,038.013b@003_0036 kiṃ cid diśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava 03,038.013b@003_0037 kartum arhasi kaunteya maghavadvacanaṃ hitam 03,038.013c dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram 03,038.014a evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ 03,038.014c dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam 03,038.014e anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaram agrajaḥ 03,038.015a nideśād dharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram 03,038.015c dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,038.016a kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān 03,038.016c hutvāgniṃ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ 03,038.017a prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 03,038.017c vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca 03,038.018a taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam 03,038.018c abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca 03,038.018d@004_0001 siddhacāraṇasaṃghāś ca gandharvāś ca tam abruvan 03,038.018d@004_0002 svasti vrataṃ samādhatsva saṃkalpas tava sidhyatām 03,038.018d@004_0003 manorathāś ca te sarve samṛdhyantāṃ mahāratha 03,038.018d@004_0004 evam ukto 'bhivādyaitān baddhāñjalipuṭas tathā 03,038.018d@004_0005 tapoyogamanāḥ pārthaḥ purohitam avandata 03,038.018d@004_0006 tataḥ prītamanā jiṣṇus tāv ubhāv abhyavandata 03,038.018d@004_0007 sahodarāv atirathau yudhiṣṭhiravṛkodarau 03,038.018d@004_0008 saṃklāntamanasau tūrṇam abhigamya mahārathau 03,038.018d@004_0009 yamau gāṇḍīvadhanvānam abhyavādayatām ubhau 03,038.018d@004_0010 abhivādya tu tau vīrāv ūcatuḥ pākaśāsanim 03,038.018d@004_0011 avāptavyāni sarvāṇi divyāny astrāṇi vāsavāt 03,038.018d@004_0012 astrāṇy āpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi 03,038.018d@004_0013 giro hy aśithilāḥ sarvā nirdoṣāḥ saṃmatāḥ satām 03,038.018d@004_0014 tvam ekaḥ pāṇḍaveṣv adya saṃprāpto 'si dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0015 na cādharmavidaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam 03,038.018d@004_0016 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ śaṭhaṃ na ca 03,038.018d@004_0017 rorūyamāṇaḥ kaṭukam īrṣyakaḥ kaṭukākṣaraḥ 03,038.018d@004_0018 śaṭhakaḥ ślāghakaḥ kṣeptā hantā ca vicikitsitā 03,038.018d@004_0019 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā 03,038.018d@004_0020 atyāśī nāstiko 'dātā mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ 03,038.018d@004_0021 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ 03,038.018d@004_0022 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ 03,038.018d@004_0023 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ puruṣaś ca yaḥ 03,038.018d@004_0024 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0025 ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyaṃ karuṇaveditā 03,038.018d@004_0026 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam 03,038.018d@004_0027 dayā śamaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā 03,038.018d@004_0028 maitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phalguna 03,038.018d@004_0029 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṛpā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ 03,038.018d@004_0030 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0031 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 03,038.018d@004_0032 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha 03,038.018d@004_0033 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva 03,038.018d@004_0034 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.018d@004_0035 sarve hi saṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala 03,038.018d@004_0036 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdamam 03,038.018d@004_0037 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāṇy astrāṇi vāsavāt 03,038.018d@004_0038 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt 03,038.018d@004_0039 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani 03,038.018d@004_0040 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi 03,038.018d@004_0041 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyase jayatāṃ vara 03,038.018d@004_0042 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi 03,038.018d@004_0043 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi 03,038.018d@004_0044 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahati tvayi 03,038.018d@004_0045 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata 03,038.018d@004_0046 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsavīm 03,038.018d@004_0047 kaṃ cid deśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava 03,038.018d@004_0048 kartum arhasi kauravya maghavadvacanaṃ hitam 03,038.018d@004_0049 dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭāsi tvaṃ puraṃdaram 03,038.018d@004_0050 tau pariṣvajya bībhatsuḥ kṛṣṇām āmantrya cābhibho 03,038.018d@004_0051 abhyavādayata prītaḥ tapasvipravarān api 03,038.018e kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi 03,038.018f*0144_01 abruvan brāhmaṇāḥ pārtham iti kṛtvā jayāśiṣaḥ 03,038.018f*0145_01 saṃsādhayasva kaunteya dhruvo 'stu vijayas tava 03,038.019a taṃ siṃham iva gacchantaṃ śālaskandhorum arjunam 03,038.019c manāṃsy ādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanam abravīt 03,038.020a yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya 03,038.020c tat te 'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayam icchasi 03,038.021a māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt 03,038.021c brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā 03,038.021d*0146_01 idaṃ ca me paraṃ duḥkhaṃ yat tvāṃ pārtha suyodhanaḥ 03,038.021d*0146_02 dṛṣṭvā māṃ gaur iti prāha prahasan rājasaṃsadi 03,038.021d*0146_03 tasmād duḥkhād idaṃ duḥkhaṃ garīya iti me matiḥ 03,038.021d*0146_04 yad asmān prati sabhyeṣu bahv ayuktam abhāṣata 03,038.022a nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare 03,038.022c raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ 03,038.023a naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite 03,038.023c tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini 03,038.024a tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite 03,038.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyam aiśvaryam eva ca 03,038.024e āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava 03,038.024f*0147_01 balavadbhir viruddhena kāryam etat tvayānagha 03,038.024f*0147_02 prayāhy avighnenaivāśu vijayāya mahābala 03,038.025a namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam 03,038.025b*0148_01 dharmas tvāṃ dviṣataḥ pātu bhāskaraś ca vibhāvasuḥ 03,038.025b*0149_01 hrīḥ śrīḥ kīrtir dhṛtiḥ puṣṭir umā lakṣmīḥ sarasvatī 03,038.025b*0149_02 imā vai tava pānthasya pālayantu dhanaṃjaya 03,038.025b*0150_01 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanakārakaḥ 03,038.025b*0150_02 prapadye 'haṃ vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān 03,038.025b*0150_03 viśvedevāṃs tathā sādhyāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0151_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī 03,038.025b*0152_01 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api 03,038.025b*0152_02 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanam 03,038.025b*0153_01 prāñjaliḥ pāṇḍavaṃ kṛṣṇā devānāṃ kurvatī namaḥ 03,038.025b*0153_02 vāgbhiḥ paramaśaktābhir maṅgalābhir abhāṣata 03,038.025b*0153_03 (25ab) namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha vanād vanam 03,038.025b*0153_04 dharmas tvāṃ juṣatāṃ pārtha bhāskaraś ca vibhāvasuḥ 03,038.025b*0153_05 brahmā tvāṃ brāhmaṇāś caiva pālayantu dhanaṃjaya 03,038.025b*0153_06 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanam āsthitaḥ 03,038.025b*0153_07 prapadyethā vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān 03,038.025b*0153_08 viśvedevāṃs tathādityāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0153_09 (25cd) svasti te 'stv āntarikṣebhyo divyebhyo bharatarṣabha 03,038.025b*0153_10 (25ef) pārthivebhyaś ca sarvebhyo ye ke cit paripanthinaḥ 03,038.025b*0153_11 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api 03,038.025b*0153_12 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanāt 03,038.025b*0153_13 (21ab) mā smāhaṃ kṣatriyakule jātu cit punar ābhavam 03,038.025b*0153_14 (21cd) brāhmaṇebhyo namasyāmi yeṣāṃ nāyudhajīvikā 03,038.025b*0153_15 dhvaṃsitaḥ svagṛhebhyaś ca rāṣṭrāc ca bharatarṣabha 03,038.025b*0153_16 vane pratiṣṭhito bhūtvā sauhārdād avatiṣṭhase 03,038.025b*0153_17 jetā yaḥ sarvaśatrūṇāṃ yaḥ pāvakam atarpayat 03,038.025b*0153_18 janas tvāṃ paśyatīdānīṃ gacchantaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0153_19 asmin nūnaṃ mahāraṇye bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.025b*0153_20 tvatkathāḥ kathayiṣyanti cāraṇā ṛṣayas tathā 03,038.025b*0153_21 (20ab) yat tat kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya 03,038.025b*0153_22 (20cd) tat te sarvaṃ tathaivāstu yathā ca manasecchasi 03,038.025b*0153_23 vasudevasvasā devī tvām āryā punar āgatam 03,038.025b*0153_24 sā paśyatu pṛthā pārtha sahasrākṣam ivāditiḥ 03,038.025b*0153_25 (22ab) nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare 03,038.025b*0153_26 (22cd) raṃsyante tava karmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ 03,038.025b*0153_27 (23ab) naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite 03,038.025b*0153_28 (23cd) tuṣṭā buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini 03,038.025b*0153_29 āśā saṃjāyate vīra tvayy araṇyaṃ prapadyati 03,038.025b*0153_30 (24ab) tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe pratiṣṭhite 03,038.025b*0153_31 (24cd) jīvitaṃ maraṇaṃ caiva svargo 'tha narakas tathā 03,038.025b*0153_32 (24ef) āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava 03,038.025b*0153_33 kṛtāstraṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punar āgatam 03,038.025c svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata 03,038.025e divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ 03,038.025f*0154_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī 03,038.026a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝn dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ 03,038.026b*0155_01 kṛṣṇākaṭākṣapātheyaṃ hṛdi kṛtvā tato 'rjunaḥ 03,038.026c prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,038.026d*0156_01 śanair iva diśaṃ vīra udīcīṃ bharatarṣabhaḥ 03,038.026d*0156_02 saṃharaṃs tarasā vṛkṣāṃl latāvallīś ca bhārata 03,038.026d*0156_03 asajjamāno vṛkṣeṣu jagāma sumahābalaḥ 03,038.027a tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ 03,038.027c yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ 03,038.027d*0157_01 so 'gacchat parvatāṃs tāta tapodhananiṣevitān 03,038.027d*0157_02 divyaṃ haimavataṃ puṇyaṃ devajuṣṭaṃ paraṃtapaḥ 03,038.028a so 'gacchat parvataṃ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ 03,038.028c manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ 03,038.029a himavantam atikramya gandhamādanam eva ca 03,038.029c atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ 03,038.030a indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ 03,038.030c antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā 03,038.030d*0158_01 tac chrutvā sarvato dṛṣṭiṃ cārayām āsa pāṇḍavaḥ 03,038.030d*0159_01 gatvā sa ṣaḍ ahorātrān saptame 'hani pāṇḍavaḥ 03,038.030d*0159_02 prasthendrakīlasya śubhe tapoyogaparo 'bhavat 03,038.030d*0159_03 ūrdhvabāhur na cāṅgāni prāspandayata kiṃ cana 03,038.030d*0159_04 samāhitātmā niyataḥ sahasrākṣasuto 'cyutaḥ 03,038.031a tato 'paśyat savyasācī vṛkṣamūle tapasvinam 03,038.031c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam 03,038.032a so 'bravīd arjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ 03,038.032c kas tvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmān kavacī śarī 03,038.032e nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 03,038.033a neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānām ayam ālayaḥ 03,038.033c vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām 03,038.034a nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cit 03,038.034c nikṣipaitad dhanus tāta prāpto 'si paramāṃ gatim 03,038.035a ity anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam 03,038.035c tathā vācam athābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo 'rjunam abravīt 03,038.035e na cainaṃ cālayām āsa dhairyāt sudṛḍhaniścayam 03,038.036a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva 03,038.036c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro 'ham arisūdana 03,038.037a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ 03,038.037c prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ 03,038.038a īpsito hy eṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me 03,038.038c tvatto 'dya bhagavann astraṃ kṛtsnam icchāmi veditum 03,038.039a pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasann iva 03,038.039c iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya 03,038.039e kāmān vṛṇīṣva lokāṃś ca prāpto 'si paramāṃ gatim 03,038.040a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ 03,038.040c na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṃ kutaḥ sukham 03,038.041a na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa 03,038.041c bhrātṝṃs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca 03,038.041e akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ 03,038.042a evam uktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam 03,038.042c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ 03,038.043a yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam 03,038.043c tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 03,038.044a kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ 03,038.044c darśanāt tasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargam eṣyasi 03,038.045a ity uktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ 03,038.045c arjuno 'py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ 03,039.001 janamejaya uvāca 03,039.001a bhagavañ śrotum icchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,039.001c vistareṇa kathām etāṃ yathāstrāṇy upalabdhavān 03,039.002a kathaṃ sa puruṣavyāghro dīrghabāhur dhanaṃjayaḥ 03,039.002c vanaṃ praviṣṭas tejasvī nirmanuṣyam abhītavat 03,039.003a kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā brahmavittama 03,039.003c kathaṃ ca bhagavān sthāṇur devarājaś ca toṣitaḥ 03,039.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvatprasādād dvijottama 03,039.004c tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha 03,039.005a atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇam arjunaḥ 03,039.005c bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila 03,039.005e purā praharatāṃ śreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ 03,039.006a yac chrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt 03,039.006c śūrāṇām api pārthānāṃ hṛdayāni cakampire 03,039.007a yad yac ca kṛtavān anyat pārthas tad akhilaṃ vada 03,039.007c na hy asya ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmam api lakṣaye 03,039.007e caritaṃ tasya śūrasya tan me sarvaṃ prakīrtaya 03,039.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,039.008a kathayiṣyāmi te tāta kathām etāṃ mahātmanaḥ 03,039.008c divyāṃ kauravaśārdūla mahatīm adbhutopamām 03,039.009a gātrasaṃsparśasaṃbandhaṃ tryambakeṇa sahānagha 03,039.009c pārthasya devadevena śṛṇu samyak samāgamam 03,039.010a yudhiṣṭhiraniyogāt sa jagāmāmitavikramaḥ 03,039.010c śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram 03,039.011a divyaṃ tad dhanur ādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ 03,039.011c mahābalo mahābāhur arjunaḥ kāryasiddhaye 03,039.011e diśaṃ hy udīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati 03,039.012a aindriḥ sthiramanā rājan sarvalokamahārathaḥ 03,039.012c tvarayā parayā yuktas tapase dhṛtaniścayaḥ 03,039.012e vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoram eka evānvapadyata 03,039.013a nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣiniṣevitam 03,039.013c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam 03,039.013d*0160_01 gandharvair apsarobhiś ca krīḍadbhir upaśobhitam 03,039.013d*0160_02 mattaiḥ kiṃpuruṣaiś caiva pānabhūmigatais tathā 03,039.013d*0160_03 tat priyābhiḥ samantāc ca vyāvṛtya parivīkṣitaḥ 03,039.013d*0160_04 jagāma naraśārdūlo devaṃ draṣṭuṃ pinākinam 03,039.014a tataḥ prayāte kaunteye vanaṃ mānuṣavarjitam 03,039.014c śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavad divi 03,039.015a puṣpavarṣaṃ ca sumahan nipapāta mahītale 03,039.015c meghajālaṃ ca vitataṃ chādayām āsa sarvataḥ 03,039.016a atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ 03,039.016c śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno 'rjunas tadā 03,039.017a tatrāpaśyad drumān phullān vihagair valgu nāditān 03,039.017c nadīś ca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṃnibhāḥ 03,039.018a haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutās tathā 03,039.018c puṃskokilarutāś caiva krauñcabarhiṇanāditāḥ 03,039.019a manoharavanopetās tasminn atiratho 'rjunaḥ 03,039.019c puṇyaśītāmalajalāḥ paśyan prītamanābhavat 03,039.020a ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo 'rjunas tadā 03,039.020c tapasy ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ 03,039.021a darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ 03,039.021c pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsam ekaṃ phalāśanaḥ 03,039.021e dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsam atyagāt 03,039.022a tṛtīyam api māsaṃ sa pakṣeṇāhāram ācaran 03,039.022c śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavān 03,039.023a caturthe tv atha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ param 03,039.023c vāyubhakṣo mahābāhur abhavat pāṇḍunandanaḥ 03,039.023e ūrdhvabāhur nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 03,039.024a sadopasparśanāc cāsya babhūvur amitaujasaḥ 03,039.024c vidyudambhoruhanibhā jaṭās tasya mahātmanaḥ 03,039.025a tato maharṣayaḥ sarve jagmur devaṃ pinākinam 03,039.025b*0161_01 nivedayiṣavaḥ pārthaṃ tapasy ugre samāsthitam 03,039.025c śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ praṇipatya prasādya ca 03,039.025e sarve nivedayām āsuḥ karma tat phalgunasya ha 03,039.026a eṣa pārtho mahātejā himavatpṛṣṭham āśritaḥ 03,039.026c ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayan diśaḥ 03,039.027a tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam 03,039.027c saṃtāpayati naḥ sarvān asau sādhu nivāryatām 03,039.027d*0162_01 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām 03,039.027d*0162_02 umāpatir bhūtapatir vākyam etad uvāca ha 03,039.028 maheśvara uvāca 03,039.028a śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatam atandritāḥ 03,039.028c aham asya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam 03,039.028d*0163_01 na vo viṣādaḥ kartavyaḥ phalgunaṃ prati sarvaśaḥ 03,039.029a nāsya svargaspṛhā kā cin naiśvaryasya na cāyuṣaḥ 03,039.029c yat tv asya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tat kariṣye 'ham adya vai 03,039.030 vaiśaṃpāyana uvāca 03,039.030a te śrutva śarvavacanam ṛṣayaḥ satyavādinaḥ 03,039.030c prahṛṣṭamanaso jagmur yathāsvaṃ punar āśramān 03,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.001a gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu 03,040.001c pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ 03,040.002a kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham 03,040.002c vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ 03,040.003a śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,040.003c niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ 03,040.004a devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā 03,040.004c nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā 03,040.005a kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ 03,040.005c aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata 03,040.006a kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā 03,040.006c nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat 03,040.006d*0164_01 preṣayitvā nu ditijaṃ mūkaṃ vā pārthaniścitam 03,040.006d*0164_02 mayepsitaṃ madīyais tu vastuṃ saha mahābalaḥ 03,040.006d*0164_03 tasmād arjunabāṇais tvaṃ nirviddho hi mamaiva ca 03,040.006d*0164_04 dehaṃ tyaktvā mahābāho mām evaiṣyasi dānava 03,040.007a sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,040.007c mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam 03,040.008a vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam 03,040.008c hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ 03,040.009a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,040.009c sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan 03,040.010a yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam 03,040.010c tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam 03,040.011a taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam 03,040.011c kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ 03,040.012a mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ 03,040.012c anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ 03,040.012d*0165_01 mumoca niśitaṃ bāṇaṃ vajrāśanisamaṃ balam 03,040.013a kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ 03,040.013c pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam 03,040.014a tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ 03,040.014c mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā 03,040.015a yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate 03,040.015c tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā 03,040.016a sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva 03,040.016c mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam 03,040.017a dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham 03,040.017c kirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyam amitrahā 03,040.017e tam abravīt prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasann iva 03,040.018a ko bhavān aṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ 03,040.018c na tvam asmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha 03,040.019a kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo 'yaṃ matparigrahaḥ 03,040.019c mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso 'yam ihāgataḥ 03,040.020a kāmāt paribhavād vāpi na me jīvan vimokṣyase 03,040.020c na hy eṣa mṛgayādharmo yas tvayādya kṛto mayi 03,040.020e tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvatāśraya 03,040.021a ity uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasann iva 03,040.021c uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam 03,040.021d*0166_01 na matkṛte tvayā vīra bhīḥ kāryā vanam antikāt 03,040.021d*0166_02 iyaṃ bhūmiḥ sadāsmākam ucitā vasatāṃ vane 03,040.021d*0166_03 tvayā tu duṣkaraḥ kasmād iha vāsaḥ prarocitaḥ 03,040.021d*0166_04 vayaṃ tu bahusattve 'smin nivasāmas tapodhana 03,040.021d*0166_05 bhavāṃs tu kṛṣṇavartmābhaḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ 03,040.021d*0166_06 arjuna uvāca 03,040.021d*0166_06 kathaṃ śūnyam imaṃ deśam ekākī vicariṣyati 03,040.021d*0166_07 gāṇḍīvam āśrayaṃ kṛtvā nārācāṃś cāgnisaṃnibhān 03,040.021d*0166_08 nivasāmi mahāraṇye dvitīya iva pāvakiḥ 03,040.021d*0166_09 eṣa cāpi mayā jantur mṛgarūpaṃ samāśritaḥ 03,040.021d*0166_10 kirāta uvāca 03,040.021d*0166_10 rākṣaso nihato ghoro hantuṃ mām iha cāgataḥ 03,040.021d*0166_11 mayaiṣa dhanunirmuktais tāḍitaḥ pūrvam eva hi 03,040.021d*0166_12 bāṇair abhihataḥ śete nītaś ca yamasādanam 03,040.022a mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvam eva parigrahaḥ 03,040.022c mamaiva ca prahāreṇa jīvitād vyavaropitaḥ 03,040.023a doṣān svān nārhase 'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥ 03,040.023c abhiṣakto 'smi mandātman na me jīvan vimokṣyase 03,040.024a sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakān aśanīn iva 03,040.024c ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvam api sāyakān 03,040.024d*0167_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kirātasyārjunas tadā 03,040.024d*0167_02 roṣam āhārayām āsa tāḍayām āsa ceṣubhiḥ 03,040.024d*0167_03 tato hṛṣṭena manasā pratijagrāha sāyakān 03,040.024d*0167_04 bhūyo bhūya iti prāha manda mandety uvāca ha 03,040.024d*0167_05 praharasva śarair etān nārācān marmabhedinaḥ 03,040.024d*0167_06 ity ukto bāṇavarṣaṃ sa mumoca sahasārjunaḥ 03,040.025a tatas tau tatra saṃrabdhau garjamānau muhur muhuḥ 03,040.025c śarair āśīviṣākārais tatakṣāte parasparam 03,040.026a tato 'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat 03,040.026c tat prasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ 03,040.027a muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk 03,040.027c akṣatena śarīreṇa tasthau girir ivācalaḥ 03,040.028a sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tan moghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥ 03,040.028c paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhv iti cābravīt 03,040.029a aho 'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ 03,040.029c gāṇḍīvamuktān nārācān pratigṛhṇāty avihvalaḥ 03,040.030a ko 'yaṃ devo bhavet sākṣād rudro yakṣaḥ sureśvaraḥ 03,040.030c vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ 03,040.031a na hi madbāṇajālānām utsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ 03,040.031c śakto 'nyaḥ sahituṃ vegam ṛte devaṃ pinākinam 03,040.032a devo vā yadi vā yakṣo rudrād anyo vyavasthitaḥ 03,040.032c aham enaṃ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam 03,040.033a tato hṛṣṭamanā jiṣṇur nārācān marmabhedinaḥ 03,040.033c vyasṛjac chatadhā rājan mayūkhān iva bhāskaraḥ 03,040.034a tān prasannena manasā bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,040.034c śūlapāṇiḥ pratyagṛhṇāc chilāvarṣam ivācalaḥ 03,040.035a kṣaṇena kṣīṇabāṇo 'tha saṃvṛttaḥ phalgunas tadā 03,040.035c vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam 03,040.036a cintayām āsa jiṣṇus tu bhagavantaṃ hutāśanam 03,040.036c purastād akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave 03,040.037a kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yan me bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥ 03,040.037c ayaṃ ca puruṣaḥ ko 'pi bāṇān grasati sarvaśaḥ 03,040.038a aham enaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram 03,040.038c nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati 03,040.038d*0168_01 pragṛhyātha dhanuṣkoṭyā jyāpāśenāvakṛṣya ca 03,040.038d*0168_02 muṣṭibhiś cāpi hatavān vajrakalpair mahādyutiḥ 03,040.039a saṃprāyudhyad dhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā 03,040.039c tad apy asya dhanur divyaṃ jagrāsa girigocaraḥ 03,040.040a tato 'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇir atiṣṭhata 03,040.040c yuddhasyāntam abhīpsan vai vegenābhijagāma tam 03,040.041a tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgam asaktaṃ parvateṣv api 03,040.041c mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ 03,040.041e tasya mūrdhānam āsādya paphālāsivaro hi saḥ 03,040.042a tato vṛkṣaiḥ śilābhiś ca yodhayām āsa phalgunaḥ 03,040.042c yathā vṛkṣān mahākāyaḥ pratyagṛhṇād atho śilāḥ 03,040.043a kirātarūpī bhagavāṃs tataḥ pārtho mahābalaḥ 03,040.043c muṣṭibhir vajrasaṃsparśair dhūmam utpādayan mukhe 03,040.043e prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi 03,040.044a tataḥ śakrāśanisamair muṣṭibhir bhṛśadāruṇaiḥ 03,040.044c kirātarūpī bhagavān ardayām āsa phalgunam 03,040.045a tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata 03,040.045c pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ 03,040.046a sumuhūrtaṃ mahad yuddham āsīt tal lomaharṣaṇam 03,040.046c bhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayor iva 03,040.047a jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātam urasā balī 03,040.047c pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto 'py ahanad balāt 03,040.048a tayor bhujaviniṣpeṣāt saṃgharṣeṇorasos tathā 03,040.048c samajāyata gātreṣu pāvako 'ṅgāradhūmavān 03,040.049a tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam 03,040.049c tejasā vyākramad roṣāc cetas tasya vimohayan 03,040.050a tato nipīḍitair gātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau 03,040.050b*0169_01 sumuhūrtaṃ tathā dhyātvā sacetāḥ punar utthitaḥ 03,040.050b*0169_02 tataḥ prīto bhavas tasya bhagavān kāmanāśanaḥ 03,040.050c phalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata 03,040.051a nirucchvāso 'bhavac caiva saṃniruddho mahātmanā 03,040.051b*0170_01 ātmānaṃ darśayām āsa phālgunaḥ paravīrahā 03,040.051b*0170_02 dhṛtim āsthāya mahatīṃ tolayām āsa śaṃkaram 03,040.051b*0170_03 tāvad āsthāya rūpaṃ svam uvāca bhagavān bhavaḥ 03,040.051c tataḥ papāta saṃmūḍhas tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ 03,040.051d*0171_01 sa muhūrtaṃ tathā bhūtvā sacetāḥ punar utthitaḥ 03,040.051d*0171_02 rudhireṇāplutāṅgas tu pāṇḍavo bhṛśaduḥkhitaḥ 03,040.051d*0171_03 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam 03,040.051d*0171_04 mṛnmayaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā mālyenāpūjayad bhavam 03,040.051d*0171_05 tac ca mālyaṃ tadā pārthaḥ kirātaśirasi sthitam 03,040.051d*0171_06 apaśyat pāṇḍavaśreṣṭho harṣeṇa prakṛtiṃ gataḥ 03,040.051d*0171_07 papāta pādayos tasya tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ 03,040.051d*0172_01 uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīr haraḥ 03,040.051d*0172_02 jātavismayam ālokya tataḥ kṣīṇāṅgasaṃhatim 03,040.052 bhagavān uvāca 03,040.052a bho bho phalguna tuṣṭo 'smi karmaṇāpratimena te 03,040.052c śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ 03,040.053a samaṃ tejaś ca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha 03,040.053c prītas te 'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha 03,040.054a dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣir bhavān 03,040.054c vijeṣyasi raṇe śatrūn api sarvān divaukasaḥ 03,040.054d*0173_01 prītyā ca te 'haṃ dāsyāmi yad astram anivāritam 03,040.054d*0173_02 tvaṃ hi śakto madīyaṃ tac chastraṃ dhārayituṃ kṣaṇāt 03,040.055 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.055a tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam 03,040.055c dadarśa phalgunas tatra saha devyā mahādyutim 03,040.056a sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya ca 03,040.056c prasādayām āsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 03,040.057 arjuna uvāca 03,040.057a kapardin sarvabhūteśa bhaganetranipātana 03,040.057c vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara 03,040.057d*0174_01 devadeva mahādeva nīlagrīva jaṭādhara 03,040.057d*0174_02 kāraṇānāṃ ca paramaṃ jāne tvāṃ tryambakaṃ vibhum 03,040.057d*0174_03 devānāṃ ca gatiṃ devaṃ tvatprasūtam idaṃ jagat 03,040.057d*0174_04 ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ sadevāsuramānuṣaiḥ 03,040.057d*0174_05 śivāya viṣṇurūpāya viṣṇave śivarūpiṇe 03,040.057d*0174_06 dakṣayajñavināśāya harirudrāya vai namaḥ 03,040.057d*0174_07 lalāṭākṣāya śarvāya mīḍhuṣe śūlapāṇaye 03,040.057d*0174_08 pinākagoptre sūryāya mārjālīyāya vedhase 03,040.057d*0174_09 prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtamaheśvara 03,040.057d*0174_10 gaṇeśaṃ jagataḥ śaṃbhuṃ lokakāraṇakāraṇam 03,040.057d*0174_11 pradhānapuruṣātītaṃ paraṃ sūkṣmataraṃ haram 03,040.058a bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto 'smīmaṃ mahāgirim 03,040.058c dayitaṃ tava deveśa tāpasālayam uttamam 03,040.059a prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtanamaskṛta 03,040.059c na me syād aparādho 'yaṃ mahādevātisāhasāt 03,040.060a kṛto mayā yad ajñānād vimardo 'yaṃ tvayā saha 03,040.060c śaraṇaṃ saṃprapannāya tat kṣamasvādya śaṃkara 03,040.061 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.061a tam uvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥ 03,040.061c pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntam ity eva phalgunam 03,040.061d*0175_01 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prītātmā bhagavān haraḥ 03,040.061d*0175_02 punaḥ pārthaṃ sāntvapūrvam uvāca vṛṣabhadhvajaḥ 03,040.061d*0176_01 gaṅgāṅkitajaṭaḥ śarvaḥ pārthasyāmitatejasaḥ 03,040.061d*0176_02 pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ vṛttaṃ tāmratalāṅgulim 03,041.001 bhagavān uvāca 03,041.001a naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān 03,041.001c badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn 03,041.002a tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame 03,041.002c yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat 03,041.003a śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam 03,041.003c pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho 03,041.004a etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam 03,041.004c māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama 03,041.004e tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau 03,041.004f*0177_01 bhaviṣyati śarīraṃ ca nīrujaṃ kurunandana 03,041.005a prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama 03,041.005c gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha 03,041.006a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada 03,041.006c divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama 03,041.007 arjuna uvāca 03,041.007a bhagavan dadāsi cen mahyaṃ kāmaṃ prītyā vṛṣadhvaja 03,041.007c kāmaye divyam astraṃ tad ghoraṃ pāśupataṃ prabho 03,041.008a yat tad brahmaśiro nāma raudraṃ bhīmaparākramam 03,041.008c yugānte dāruṇe prāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagat 03,041.008d*0178_01 karṇabhīṣmakṛpadroṇair bhavitā tu mahāhavaḥ 03,041.008d*0178_02 tvatprasādān mahādeva jayeyaṃ tān yathā yudhi 03,041.008d*0179_01 brahmāstrajñānasaṃpannair bhavitā me mahāhavaḥ 03,041.009a daheyaṃ yena saṃgrāme dānavān rākṣasāṃs tathā 03,041.009c bhūtāni ca piśācāṃś ca gandharvān atha pannagān 03,041.010a yataḥ śūlasahasrāṇi gadāś cograpradarśanāḥ 03,041.010c śarāś cāśīviṣākārāḥ saṃbhavanty anumantritāḥ 03,041.011a yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca 03,041.011c sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭukabhāṣiṇā 03,041.012a eṣa me prathamaḥ kāmo bhagavan bhaganetrahan 03,041.012c tvatprasādād vinirvṛttaḥ samarthaḥ syām ahaṃ yathā 03,041.013 bhagavān uvāca 03,041.013a dadāni te 'straṃ dayitam ahaṃ pāśupataṃ mahat 03,041.013c samartho dhāraṇe mokṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava 03,041.014a naitad veda mahendro 'pi na yamo na ca yakṣarāṭ 03,041.014c varuṇo vātha vā vāyuḥ kuto vetsyanti mānavāḥ 03,041.015a na tv etat sahasā pārtha moktavyaṃ puruṣe kva cit 03,041.015c jagad vinirdahet sarvam alpatejasi pātitam 03,041.016a avadhyo nāma nāsty asya trailokye sacarācare 03,041.016c manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate 03,041.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,041.017a tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 03,041.017c upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt 03,041.018a tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam 03,041.018c tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam 03,041.019a upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim 03,041.019c pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā 03,041.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā 03,041.020c sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā 03,041.021a śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ 03,041.021c tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt 03,041.022a athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ 03,041.022c mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ 03,041.023a spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ 03,041.023c yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat 03,041.024a svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ 03,041.024c praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata 03,041.025a tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ 03,041.025c dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam 03,041.026a tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram 03,041.026c vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ 03,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,042.001a tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ 03,042.001c jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān 03,042.002a tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā 03,042.002c mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata 03,042.003a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ 03,042.003c pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā 03,042.004a kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā 03,042.004c śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam 03,042.004d*0180_01 ity evaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ 03,042.005a tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ 03,042.005c yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ 03,042.006a nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ 03,042.006c varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat 03,042.007a atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā 03,042.007c kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ 03,042.008a vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ 03,042.008c dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ 03,042.009a tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān 03,042.009c mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ 03,042.010a daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt 03,042.010c vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan 03,042.011a trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān 03,042.011c dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite 03,042.012a bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ 03,042.012c samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam 03,042.013a tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ 03,042.013c ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ 03,042.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 03,042.014c śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ 03,042.015a saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,042.015c śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ 03,042.016a atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṃ giram 03,042.016c yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśam āsthitaḥ 03,042.017a arjunārjuna paśyāsmāṃl lokapālān samāgatān 03,042.017c dṛṣṭiṃ te vitarāmo 'dya bhavān arho hi darśanam 03,042.018a pūrvarṣir amitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ 03,042.018c niyogād brahmaṇas tāta martyatāṃ samupāgataḥ 03,042.018e tvaṃ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ 03,042.018f*0181_01 bhīṣmaḥ paramadharmātmā saṃsādhyaś ca raṇe 'nagha 03,042.018f*0182_01 tvayā saha samudbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ 03,042.019a kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam 03,042.019c dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ 03,042.019e nivātakavacāś caiva saṃsādhyāḥ kurunandana 03,042.020a pitur mamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ 03,042.020c karṇaḥ sa sumahāvīryas tvayā vadhyo dhanaṃjaya 03,042.021a aṃśāś ca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām 03,042.021c tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām 03,042.021e gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana 03,042.022a akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna 03,042.022c tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmṛdhe 03,042.022e laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha 03,042.023a gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam 03,042.023c anenāstreṇa sumahat tvaṃ hi karma kariṣyasi 03,042.024a pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ 03,042.024c samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam 03,042.025a tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ 03,042.025c paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ 03,042.026a pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ 03,042.026c paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ 03,042.027a mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān 03,042.027c pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān 03,042.028a ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye 03,042.028c daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām 03,042.029a tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān 03,042.029c gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ 03,042.030a anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi 03,042.030c tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,042.030d*0183_01 tatas tān vāruṇān divyān astrān astravidāṃ varaḥ 03,042.030d*0183_02 pratijagrāha vidhivad varuṇād vāsavis tadā 03,042.031a tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo 'bhyabhāṣata 03,042.031c datteṣv astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca 03,042.031d*0184_01 prīto 'ham api te prājña pāṇḍaveya mahābala 03,042.031d*0184_02 tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca 03,042.032a savyasācin mahābāho pūrvadeva sanātana 03,042.032c sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ 03,042.032d*0185_01 darśanāt te tv idaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha 03,042.032d*0185_02 amanuṣyān mahābāho durjayān api jeṣyasi 03,042.033a matto 'pi tvaṃ gṛhāṇāstram antardhānaṃ priyaṃ mama 03,042.033b*0186_01 gṛhṇātv astram anuttamam 03,042.033b*0186_02 anena tvam anīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi 03,042.033b*0186_03 tad idaṃ pratigṛhṇīṣva 03,042.033c ojastejodyutiharaṃ prasvāpanam arātihan 03,042.033d*0187_01 mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yadā 03,042.033d*0187_02 tadaitad astraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ 03,042.033d*0187_03 tvadartham udyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama 03,042.033d*0187_04 tvam arho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava 03,042.034a tato 'rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ 03,042.034c kauberam api jagrāha divyam astraṃ mahābalaḥ 03,042.035a tato 'bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam 03,042.035c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ 03,042.036a kuntīmātar mahābāho tvam īśānaḥ purātanaḥ 03,042.036c parāṃ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṃ gataḥ 03,042.037a devakāryaṃ hi sumahat tvayā kāryam ariṃdama 03,042.037c āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute 03,042.038a ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm 03,042.038c tatra te 'haṃ pradāsyāmi divyāny astrāṇi kaurava 03,042.039a tān dṛṣṭvā lokapālāṃs tu sametān girimūrdhani 03,042.039c jagāma vismayaṃ dhīmān kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,042.040a tato 'rjuno mahātejā lokapālān samāgatān 03,042.040c pūjayām āsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api 03,042.041a tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṃjayam 03,042.041c yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ 03,042.042a tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ 03,042.042c kṛtārtham iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ 03,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,043.001a gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ 03,043.001c cintayām āsa rājendra devarājarathāgamam 03,043.002a tataś cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ 03,043.002c ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ 03,043.003a nabho vitimiraṃ kurvañ jaladān pāṭayann iva 03,043.003c diśaḥ saṃpūrayan nādair mahāmegharavopamaiḥ 03,043.004a asayaḥ śaktayo bhīmā gadāś cograpradarśanāḥ 03,043.004c divyaprabhāvāḥ prāsāś ca vidyutaś ca mahāprabhāḥ 03,043.005a tathaivāśanayas tatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ 03,043.005c vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ 03,043.006a tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ 03,043.006c sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāś ca yathopalāḥ 03,043.007a daśa vājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām 03,043.007c vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham 03,043.008a tatrāpaśyan mahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham 03,043.008c dhvajam indīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam 03,043.009a tasmin rathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam 03,043.009c dṛṣṭvā pārtho mahābāhur devam evānvatarkayat 03,043.010a tathā tarkayatas tasya phalgunasyātha mātaliḥ 03,043.010c saṃnataḥ praśrito bhūtvā vākyam arjunam abravīt 03,043.011a bho bho śakrātmaja śrīmāñ śakras tvāṃ draṣṭum icchati 03,043.011c ārohatu bhavāñ śīghraṃ ratham indrasya saṃmatam 03,043.012a āha mām amaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ 03,043.012c kuntīsutam iha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ 03,043.013a eṣa śakraḥ parivṛto devair ṛṣigaṇais tathā 03,043.013c gandharvair apsarobhiś ca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate 03,043.014a asmāl lokād devalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt 03,043.014c āroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punar eṣyasi 03,043.015 arjuna uvāca 03,043.015a mātale gaccha śīghraṃ tvam ārohasva rathottamam 03,043.015c rājasūyāśvamedhānāṃ śatair api sudurlabham 03,043.016a pārthivaiḥ sumahābhāgair yajvabhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,043.016c daivatair vā samāroḍhuṃ dānavair vā rathottamam 03,043.017a nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ 03,043.017c draṣṭuṃ vāpy atha vā spraṣṭum āroḍhuṃ kuta eva tu 03,043.018a tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini 03,043.018c paścād aham athārokṣye sukṛtī satpathaṃ yathā 03,043.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,043.019a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,043.019c āruroha rathaṃ śīghraṃ hayān yeme ca raśmibhiḥ 03,043.020a tato 'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyām āplutaḥ śuciḥ 03,043.020c jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivat kurunandanaḥ 03,043.021a tataḥ pitṝn yathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi 03,043.021c mandaraṃ śailarājaṃ tam āpraṣṭum upacakrame 03,043.022a sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām 03,043.022c tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām 03,043.023a tvatprasādāt sadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ 03,043.023c svargaṃ prāptāś caranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ 03,043.024a adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan 03,043.024c gacchāmy āmantrayāmi tvāṃ sukham asmy uṣitas tvayi 03,043.025a tava sānūni kuñjāś ca nadyaḥ prasravaṇāni ca 03,043.025c tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭāny anekaśaḥ 03,043.025d*0188_01 phalāni ca sugandhīni bhakṣitāni tatas tataḥ 03,043.025d*0188_02 susugandhāś ca vāryoghās tvac charīraviniḥsṛtāḥ 03,043.025d*0188_03 amṛtāsvādanīyā me pītāḥ prasravaṇodakāḥ 03,043.025d*0188_04 śiśur yathā pitur aṅke susukhaṃ vartate naga 03,043.025d*0188_05 tathā tavāṅke lalitaṃ śailarāja mayā prabho 03,043.025d*0188_06 apsarogaṇasaṃkīrṇe brahmaghoṣānunādite 03,043.025d*0188_07 sukham asmy uṣitaḥ śaila tava sānuṣu nityadā 03,043.026a evam uktvārjunaḥ śailam āmantrya paravīrahā 03,043.026c āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayann iva bhāskaraḥ 03,043.027a sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā 03,043.027c ūrdhvam ācakrame dhīmān prahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ 03,043.028a so 'darśanapathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇām 03,043.028c dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ 03,043.029a na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ 03,043.029c svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā 03,043.030a tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai 03,043.030c dīpavad viprakṛṣṭatvād aṇūni sumahānty api 03,043.031a tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ 03,043.031c dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā 03,043.032a tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāś ca nihatā yudhi 03,043.032c tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ 03,043.033a gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām 03,043.033c guhyakānām ṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,043.034a lokān ātmaprabhān paśyan phalguno vismayānvitaḥ 03,043.034c papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpy enam uvāca ha 03,043.035a ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣv avasthitāḥ 03,043.035c yān dṛṣṭavān asi vibho tārārūpāṇi bhūtale 03,043.036a tato 'paśyat sthitaṃ dvāri sitaṃ vaijayinaṃ gajam 03,043.036c airāvataṃ caturdantaṃ kailāsam iva śṛṅgiṇam 03,043.037a sa siddhamārgam ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ 03,043.037c vyarocata yathā pūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ 03,043.038a aticakrāma lokān sa rājñāṃ rājīvalocanaḥ 03,043.038b*0189_01 evaṃ sa saṃkramaṃs tatra svargaloke mahāyaśāḥ 03,043.038c tato dadarśa śakrasya purīṃ tām amarāvatīm 03,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,044.001a sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām 03,044.001c sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapair upaśobhitām 03,044.002a tatra saugandhikānāṃ sa drumāṇāṃ puṇyagandhinām 03,044.002c upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā 03,044.003a nandanaṃ ca vanaṃ divyam apsarogaṇasevitam 03,044.003c dadarśa divyakusumair āhvayadbhir iva drumaiḥ 03,044.004a nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā 03,044.004c sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ 03,044.005a nāyajvabhir nānṛtakair na vedaśrutivarjitaiḥ 03,044.005c nānāplutāṅgais tīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ 03,044.006a nāpi yajñahanaiḥ kṣudrair draṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃ cana 03,044.006c pānapair gurutalpaiś ca māṃsādair vā durātmabhiḥ 03,044.007a sa tad divyaṃ vanaṃ paśyan divyagītanināditam 03,044.007c praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm 03,044.008a tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ 03,044.008c saṃsthitāny abhiyātāni dadarśāyutaśas tadā 03,044.009a saṃstūyamāno gandharvair apsarobhiś ca pāṇḍavaḥ 03,044.009c puṣpagandhavahaiḥ puṇyair vāyubhiś cānuvījitaḥ 03,044.009d*0190_01 puṣpotkaraiḥ śubhaiḥ so 'tha kīryamāṇo nararṣabhaḥ 03,044.010a tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 03,044.010c hṛṣṭāḥ saṃpūjayām āsuḥ pārtham akliṣṭakāriṇam 03,044.011a āśīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditranisvanaiḥ 03,044.011c pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam 03,044.012a nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam 03,044.012c indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ 03,044.013a tatra sādhyās tathā viśve maruto 'thāśvināv api 03,044.013c ādityā vasavo rudrās tathā brahmarṣayo 'malāḥ 03,044.014a rājarṣayaś ca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ 03,044.014c tumburur nāradaś caiva gandharvau ca hahāhuhū 03,044.015a tān sarvān sa samāgamya vidhivat kurunandanaḥ 03,044.015c tato 'paśyad devarājaṃ śatakratum ariṃdamam 03,044.016a tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt 03,044.016c dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam 03,044.017a pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā 03,044.017c divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā 03,044.018a viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ 03,044.018c stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ 03,044.019a tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī 03,044.019c sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata 03,044.020a tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite 03,044.020c śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike 03,044.021a mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā 03,044.021c aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā 03,044.022a sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā 03,044.022c adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ 03,044.023a tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham 03,044.023c pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan 03,044.023d*0191_01 divyakāntākarāhūtavālavyajanamārutaiḥ 03,044.024a parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau 03,044.024c jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau 03,044.025a vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ 03,044.025c muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ 03,044.026a smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk 03,044.026c harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā 03,044.027a ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām 03,044.027c sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau 03,044.028a tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā 03,044.028c gandharvās tumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu 03,044.029a ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā 03,044.029c urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍur gaurī varūthinī 03,044.030a gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā 03,044.030c citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā 03,044.031a etāś cānyāś ca nanṛtus tatra tatra varāṅganāḥ 03,044.031c cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ 03,044.032a mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ 03,044.032c kaṭākṣahāvamādhuryaiś cetobuddhimanoharāḥ 03,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.001a tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyam uttamam 03,045.001c śakrasya matam ājñāya pārtham ānarcur añjasā 03,045.002a pādyam ācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam 03,045.002c praveśayām āsur atho puraṃdaraniveśanam 03,045.003a evaṃ saṃpūjito jiṣṇur uvāsa bhavane pituḥ 03,045.003c upaśikṣan mahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ 03,045.004a śakrasya hastād dayitaṃ vajram astraṃ durutsaham 03,045.004c aśanīś ca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ 03,045.005a gṛhītāstras tu kaunteyo bhrātṝn sasmāra pāṇḍavaḥ 03,045.005c puraṃdaraniyogāc ca pañcābdam avasat sukhī 03,045.006a tataḥ śakro 'bravīt pārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate 03,045.006c nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenād avāpnuhi 03,045.007a vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yan na vidyate 03,045.007c tad arjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati 03,045.008a sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ 03,045.008c sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ 03,045.008d*0192_01 gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha 03,045.008d*0192_02 tathāpi nālabhac charma tarasvī dyūtakāritam 03,045.008d*0192_03 duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca 03,045.008d*0192_04 tatas tenātulāṃ prītim upagamya kva cit kva cit 03,045.008d*0192_05 gāndharvam atulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān 03,045.008d*0192_06 sa śikṣito nṛtyaguṇān anekān 03,045.008d*0192_07 vāditragītārthaguṇāṃś ca sarvān 03,045.008d*0192_08 na śarma lebhe paravīrahantā 03,045.008d*0192_09 bhrātṝn smaran mātaraṃ caiva kuntīm 03,045.008d*0192a_01 tad indras tasya vijñāya cikīrṣitam anuttamam 03,045.008d@006_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0001 ādāv evātha taṃ śakraś citrasenaṃ raho 'bravīt 03,045.008d@006_0002 pārthasya cakṣur urvaśyāṃ saktaṃ vijñāya vāsava 03,045.008d@006_0003 gandharvarāja gacchādya prahito 'psarasāṃ varām 03,045.008d@006_0004 urvaśīṃ puruṣavyāghra sopātiṣṭhatu phālgunam 03,045.008d@006_0005 yathārcito gṛhītāstro vidyayā man niyogataḥ 03,045.008d@006_0006 tathā tvayā vidhātavyaṃ strīṣu saṅgaviśāradaḥ 03,045.008d@006_0007 evam uktas tathety uktvā so 'nujñāṃ prāpya vāsavāt 03,045.008d@006_0008 gandharvarājo 'psarasam abhyagād urvaśīṃ varām 03,045.008d@006_0009 tāṃ dṛṣṭvā vidito hṛṣṭaḥ svāgatenārcitas tayā 03,045.008d@006_0010 sukhāsīnaḥ sukhāsīnāṃ smitapūrvaṃ vaco 'bravīt 03,045.008d@006_0011 viditaṃ te 'stu suśroṇi prahito 'ham ihāgataḥ 03,045.008d@006_0012 tridivasyaikarājena tvatprasādābhinandinā 03,045.008d@006_0013 yas tu devamanuṣyeṣu prakhyātaḥ sahajair guṇaiḥ 03,045.008d@006_0014 śriyā śīlena rūpeṇa vratena ca damena ca 03,045.008d@006_0015 prakhyāto balavīryeṇa saṃmataḥ pratibhānavān 03,045.008d@006_0016 varcasvī tejasā yuktaḥ kṣamāvān vītamatsaraḥ 03,045.008d@006_0017 sāṅgopaniṣadān vedāṃś caturākhyānapañcamān 03,045.008d@006_0018 yo 'dhīte guruśuśrūṣāṃ medhāṃ cāṣṭaguṇāśrayām 03,045.008d@006_0019 brahmacaryeṇa dākṣyeṇa prasavair vayasāpi ca 03,045.008d@006_0020 eko vai rakṣitā caiva tridivaṃ maghavān iva 03,045.008d@006_0021 akatthano mānayitā sthūlalakṣyaḥ priyaṃvadaḥ 03,045.008d@006_0022 suhṛdaś cānnapānena vividhenābhivarṣati 03,045.008d@006_0023 satyavāk pūjito vaktā rūpavān anahaṃkṛtaḥ 03,045.008d@006_0024 bhaktānukampī kāntaś ca priyaś ca sthirasaṃgaraḥ 03,045.008d@006_0025 prārthanīyair guṇagaṇair mahendravaruṇopamaḥ 03,045.008d@006_0026 viditas te 'rjuno vīraḥ sa svargaphalam āpnuyāt 03,045.008d@006_0027 tava śakrābhyanujñātaḥ pādāv adya prapadyatām 03,045.008d@006_0028 tad evaṃ kuru kalyāṇi prapannas tvāṃ dhanaṃjayaḥ 03,045.008d@006_0029 evam uktā smitaṃ kṛtvā saṃmānaṃ bahumanya ca 03,045.008d@006_0030 pratyuvācorvaśī prītā citrasenam aninditā 03,045.008d@006_0031 yas tv asya kathitaḥ satyo guṇoddeśas tvayā mama 03,045.008d@006_0032 taṃ śrutvāvyathayaṃ puṃso vṛṇuyāṃ kim ato 'rjunam 03,045.008d@006_0033 mahendrasya niyogena tvattaḥ saṃpraṇayena ca 03,045.008d@006_0034 tasya cāhaṃ guṇaughena phālgune jātamanmathā 03,045.008d@006_0035 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0035 gaccha tvaṃ hi yathākāmam āgamiṣyāmy ahaṃ sukham 03,045.008d@006_0036 tato visṛjya gandharvaṃ kṛtakṛtyaṃ śucismitā 03,045.008d@006_0037 urvaśī cākarot snānaṃ pārthaprārthanalālasā 03,045.008d@006_0038 snānālaṃkaraṇair hṛdyair gandhamālyaiś ca suprabhaiḥ 03,045.008d@006_0039 dhanaṃjayasya rūpeṇa śarair manmathacoditaiḥ 03,045.008d@006_0040 atividdhena manasā manmathena pradīpitā 03,045.008d@006_0041 divyāstaraṇasaṃstīrṇe vistīrṇe śayanottame 03,045.008d@006_0042 cittasaṃkalpabhāvena sucittānanyamānasā 03,045.008d@006_0043 manorathena saṃprāptaṃ ramanty enaṃ hi phālgunaṃ 03,045.008d@006_0044 nirgamya candrodayane vigāḍhe rajanīmukhe 03,045.008d@006_0045 prasthitā sā pṛthuśroṇī pārthasya bhavanaṃ prati 03,045.008d@006_0046 mṛdukuñcitadīrgheṇa kumudotkaradhāriṇā 03,045.008d@006_0047 keśahastena lalanā jagāmātha virājatī 03,045.008d@006_0048 bhrūkṣepālāpamādhuryaiḥ kāntyā saumyatayāpi ca 03,045.008d@006_0049 śaśinaṃ vaktracandreṇa sāhvayantīva gacchatī 03,045.008d@006_0050 divyāṅgarāgau sumukhau divyacandanarūṣitau 03,045.008d@006_0051 gacchantyā hāravikacau stanau tasyā vavalgatuḥ 03,045.008d@006_0052 stanodvahanasaṃkṣobhān nāmyamānā pade pade 03,045.008d@006_0053 trivalīdāmacitreṇa madhyenātīva śobhinā 03,045.008d@006_0054 adho bhūdharavistīrṇaṃ nitambonnatapīvaram 03,045.008d@006_0055 manmathāyatanaṃ śubhraṃ rasanādāmabhūṣitam 03,045.008d@006_0056 ṛṣīṇām api divyānāṃ manovyāghātakāraṇam 03,045.008d@006_0057 sūkṣmavastradharaṃ reje jaghanaṃ niravadyavat 03,045.008d@006_0058 gūḍhagulphadharau pādau tāmrāyatatalāṅgulī 03,045.008d@006_0059 kūrmapṛṣṭhonnatau cāpi śobhete kiṅkiṇīkiṇau 03,045.008d@006_0060 sīdhupānena cālpena tuṣṭyātha madanena ca 03,045.008d@006_0061 vilāsanaiś ca vividhaiḥ prekṣaṇīyatarābhavat 03,045.008d@006_0062 siddhacāraṇagandharvaiḥ sā prayātā vilāsinī 03,045.008d@006_0063 bahvāścarye 'pi vai svarge darśanīyatamākṛtiḥ 03,045.008d@006_0064 susūkṣmeṇottarīyeṇa meghavarṇena rājatā 03,045.008d@006_0065 tanur abhrāvṛtā vyomni candralekheva gacchatī 03,045.008d@006_0066 tataḥ prāptā kṣaṇenaiva manaḥpavanagāminī 03,045.008d@006_0067 bhavanaṃ pāṇḍuputrasya phālgunasya śucismitā 03,045.008d@006_0068 tatra dvāram anuprāptā dvārasthaiś ca niveditā 03,045.008d@006_0069 arjunasya naraśreṣṭha urvaśī śubhalocanā 03,045.008d@006_0070 upātiṣṭhata tad veśma nirmalaṃ sumanoharam 03,045.008d@006_0071 sa śaṅkitamanā rājan pratyudgacchata tāṃ niśi 03,045.008d@006_0072 dṛṣṭvaiva corvaśīṃ pārtho lajjāsaṃvṛtalocanaḥ 03,045.008d@006_0073 arjuna uvāca 03,045.008d@006_0073 tadābhivādanaṃ kṛtvā gurupūjāṃ prayuktavān 03,045.008d@006_0074 abhivādaye tvāṃ śirasā pravarāpsarasāṃ vare 03,045.008d@006_0075 kim ājñāpayase devi preṣyas te 'ham upasthitaḥ 03,045.008d@006_0075 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0076 phālgunasya vacaḥ śrutvā gatasaṃjñā tadorvaśī 03,045.008d@006_0077 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0077 gandharvavacanaṃ sarvaṃ śrāvayām āsa taṃ tadā 03,045.008d@006_0078 yathā me citrasenena kathitaṃ manujottama 03,045.008d@006_0079 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathā cāham ihāgatā 03,045.008d@006_0080 upasthāne mahendrasya vartamāne manorame 03,045.008d@006_0081 tavāgamanato vṛtte svargasya paramotsave 03,045.008d@006_0082 rudrāṇāṃ caiva sāṃnidhyam ādityānāṃ ca sarvaśaḥ 03,045.008d@006_0083 samāgame 'śvinoś caiva vasūnāṃ ca narottama 03,045.008d@006_0084 maharṣīṇāṃ ca saṃgheṣu rājarṣipravareṣu ca 03,045.008d@006_0085 siddhacāraṇayakṣeṣu mahoragagaṇeṣu ca 03,045.008d@006_0086 upaviṣṭeṣu sarveṣu sthānamānaprabhāvataḥ 03,045.008d@006_0087 ṛddhyā prajvalamāneṣu agnisomārkavarṣmasu 03,045.008d@006_0088 vīṇāsu vādyamānāsu gandharvaiḥ śakranandana 03,045.008d@006_0089 divye manorame geye pravṛtte pṛthulocana 03,045.008d@006_0090 sarvāpsaraḥsu mukhyāsu pranṛttāsu kurūdvaha 03,045.008d@006_0091 tvaṃ kilānimiṣaḥ pārtha mām ekāṃ tatra dṛṣṭavān 03,045.008d@006_0092 tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām 03,045.008d@006_0093 tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ surāḥ 03,045.008d@006_0094 tathaivāpsarasaḥ sarvā visṛṣṭāḥ svagṛhaṃ gatāḥ 03,045.008d@006_0095 api cānyāś ca śatrughna tava pitrā visarjitāḥ 03,045.008d@006_0096 tataḥ śakreṇa saṃdiṣṭaś citraseno mamāntikam 03,045.008d@006_0097 prāptaḥ kamalapatrākṣa sa ca mām abravīd atha 03,045.008d@006_0098 tvatkṛte 'haṃ sureśena preṣito varavarṇini 03,045.008d@006_0099 priyaṃ kuru mahendrasya mama caivātmanaś ca ha 03,045.008d@006_0100 śakratulyaṃ raṇe śūraṃ rūpaudāryaguṇānvitam 03,045.008d@006_0101 pārthaṃ prārthaya suśroṇi tvam ity evaṃ tadābravīt 03,045.008d@006_0102 tato 'haṃ samanujñātā tena pitrā ca te 'nagha 03,045.008d@006_0103 tavāntikam anuprāptā śuśrūṣitum ariṃdama 03,045.008d@006_0104 tvadguṇākṛṣṭacittāham anaṅgavaśam āgatā 03,045.008d@006_0105 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0105 cirābhilaṣito vīra mamāpy eṣa manorathaḥ 03,045.008d@006_0106 tāṃ tathā bruvatīṃ śrutvā bhṛśaṃ lajjāvṛto 'rjunaḥ 03,045.008d@006_0107 uvāca karṇau hastābhyāṃ pidhāya tridaśālaye 03,045.008d@006_0108 duḥśrutaṃ me 'stu subhage yan māṃ vadasi bhāvini 03,045.008d@006_0109 gurudāraiḥ samānā me niścayena varānane 03,045.008d@006_0110 yathā kuntī mahābhāgā yathendrāṇī śacī mama 03,045.008d@006_0111 tathā tvam api kalyāṇī nātra kāryā vicāraṇā 03,045.008d@006_0112 yac cekṣitāsi vispaṣṭaṃ viśeṣeṇa mayā śubhe 03,045.008d@006_0113 tac ca kāraṇapūrvaṃ hi śṛṇu satyaṃ śucismite 03,045.008d@006_0114 iyaṃ pauravavaṃśasya jananī muditeti ha 03,045.008d@006_0115 tvām ahaṃ dṛṣṭavāṃs tatra vijñāyotphullalocanaḥ 03,045.008d@006_0116 na mām arhasi kalyāṇi anyathā dhyātum apsaraḥ 03,045.008d@006_0117 guror gurutarī me tvaṃ mama vaṃśavivardhinī 03,045.008d@006_0117 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0118 anāvṛtāś ca sarvāḥ sma devarājābhinandana 03,045.008d@006_0119 gurusthāne na māṃ vīra niyoktuṃ tvam ihārhasi 03,045.008d@006_0120 pūror vaṃśe hi ye putrā naptāro vā tv ihāgatāḥ 03,045.008d@006_0121 tapasā ramayanty asmān na ca teṣāṃ vyatikramaḥ 03,045.008d@006_0122 tat prasīda na mām ārtāṃ visarjayitum arhasi 03,045.008d@006_0123 hṛcchayena ca saṃtaptāṃ bhaktāṃ ca bhaja mānada 03,045.008d@006_0123 arjuna uvāca 03,045.008d@006_0124 śruṇu satyaṃ varārohe yat tvāṃ vakṣyāmy anindite 03,045.008d@006_0125 śṛṇvantu me diśaś caiva vidiśaś ca sadevatāḥ 03,045.008d@006_0126 yathā kuntī ca mādrī ca śacī caiva mamānaghe 03,045.008d@006_0127 tathā svavaṃśajananī tvaṃ hi me 'dya garīyasī 03,045.008d@006_0128 gaccha mūrdhnā prapanno 'smi pādau te varavarṇini 03,045.008d@006_0129 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0129 tvaṃ hi me mātṛvat pūjyā rakṣyo 'haṃ putravat tvayā 03,045.008d@006_0130 evam uktā tu pārthena urvaśī krodhamūrchitā 03,045.008d@006_0131 vepantī bhrukuṭīvakrā śaśāpātha dhanaṃjayam 03,045.008d@006_0131 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0132 tava pitrābhyanujñātāṃ svayaṃ ca gṛham āgatām 03,045.008d@006_0133 yasmān māṃ nābhinandethāḥ kāmabāṇavaśaṃ gatām 03,045.008d@006_0134 tasmāt tvaṃ nartanaḥ pārtha strīmadhye mānavarjitaḥ 03,045.008d@006_0135 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0135 apumān iti vikhyātaḥ ṣaṇḍhavad vicariṣyasi 03,045.008d@006_0136 evaṃ dattvārjune śāpaṃ sphuradoṣṭhī śvasanty atha 03,045.008d@006_0137 punaḥ pratyāgatā kṣipram urvaśī gṛham ātmanaḥ 03,045.008d@006_0138 tato 'rjunas tvaramāṇaś citrasenam ariṃdamaḥ 03,045.008d@006_0139 saṃprāpya rajanīvṛttaṃ tad urvaśyā yathā tathā 03,045.008d@006_0140 nivedayām āsa tadā citrasenāya pāṇḍavaḥ 03,045.008d@006_0141 tatra caivaṃ yathāvṛttaṃ śāpaṃ caiva punaḥ punaḥ 03,045.008d@006_0142 nyavedayac ca śakrasya citraseno 'pi sarvaśaḥ 03,045.008d@006_0143 tata ānāyya tanayaṃ vivikte harivāhanaḥ 03,045.008d@006_0144 sāntvayitvā śubhair vākyaiḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 03,045.008d@006_0145 suputrādya pṛthā tāta tvayā putreṇa sattama 03,045.008d@006_0146 ṛṣayo 'pi hi dhairyeṇa jitā vai te mahābhuja 03,045.008d@006_0147 yat tu dattavatī śāpam urvaśī tava mānada 03,045.008d@006_0148 sa cāpi te 'rthakṛt tāta sādhakaś ca bhaviṣyati 03,045.008d@006_0149 ajñātavāso vastavyo yuṣmābhir bhūtale 'nagha 03,045.008d@006_0150 varṣe trayodaśe vīra tatra tvaṃ kṣapayiṣyasi 03,045.008d@006_0151 tena nartanaveṣeṇa apuṃstvena tathaiva ca 03,045.008d@006_0152 varṣam ekaṃ vihṛtyaiva tataḥ puṃstvam avāpsyasi 03,045.008d@006_0153 evam uktas tu śakreṇa phālgunaḥ paravīrahā 03,045.008d@006_0154 mudaṃ paramikāṃ lebhe na ca śāpaṃ vyacintayat 03,045.008d@006_0155 citrasenena sahito gandharveṇa yaśasvinā 03,045.008d@006_0156 reme sa svargabhavane pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 03,045.008d@006_0157 ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ vṛttaṃ pāṇḍusutasya vai 03,045.008d@006_0158 na tasya kāmaḥ kāmeṣu pāpakeṣu pravartate 03,045.008d@006_0159 idam amaravarātmajasya ghoraṃ 03,045.008d@006_0160 śuci caritaṃ viniśamya phālgunasya 03,045.008d@006_0161 vyapagatamadadambharāgadoṣās 03,045.008d@006_0162 tridivagatābhiramanti mānavendrāḥ 03,045.009a kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ 03,045.009c jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā 03,045.010a sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ 03,045.010c dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha 03,045.011a tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare 03,045.011c niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,045.012a tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam 03,045.012c kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān 03,045.013a kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ 03,045.013c ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam 03,045.014a tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ 03,045.014c lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ 03,045.015a brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam 03,045.015c nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ 03,045.016a maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ 03,045.016c astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt 03,045.017a aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam 03,045.017c śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam 03,045.018a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau 03,045.018c tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau 03,045.018d*0193_01 vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāv ṛṣī 03,045.018d*0193_02 kāryārtham avatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām 03,045.019a yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ 03,045.019c tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam 03,045.020a sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca 03,045.020c yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā 03,045.021a tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī 03,045.021c bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ 03,045.022a udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti 03,045.022c vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ 03,045.023a tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ 03,045.023c devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te 03,045.024a pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ 03,045.024c sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān 03,045.025a yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ 03,045.025c kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ 03,045.026a yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam 03,045.026c darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho 03,045.027a tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama 03,045.027c pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam 03,045.027d*0194_01 so 'surān darśanād eva śakto hantuṃ sahānugān 03,045.027d*0194_02 nivātakavacān sarvān nāgān iva mahāhrade 03,045.027d*0194_03 kiṃ tu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ 03,045.027d*0194_04 tejasaḥ sumahān rāśiḥ prabuddhaḥ pradahej jagat 03,045.028a ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane 03,045.028c tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān 03,045.029a bhavāṃś cāsmanniyogena yātu tāvan mahītalam 03,045.029c kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram 03,045.030a sa vācyo mama saṃdeśād dharmātmā satyasaṃgaraḥ 03,045.030c notkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghram eṣyati 03,045.031a nāśuddhabāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe 03,045.031c bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum 03,045.032a gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhur mahāmanāḥ 03,045.032c nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāram eyivān 03,045.033a bhavān api viviktāni tīrthāni manujeśvara 03,045.033c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair draṣṭum arhaty ariṃdama 03,045.034a tīrtheṣv āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ 03,045.034c rājyaṃ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ 03,045.035a bhavāṃś cainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale 03,045.035c trātum arhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ 03,045.036a giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca 03,045.036c vasanti rākṣasā raudrās tebhyo rakṣet sadā bhavān 03,045.036d*0195_01 evam ukte mahendreṇa bībhatsur api lomaśam 03,045.036d*0195_02 uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam 03,045.036d*0195_03 yathā guptas tvayā rājā caret tīrthāni sattama 03,045.036d*0195_04 dānaṃ dadyād yathā caiva tathā kuru mahāmune 03,045.037a sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ 03,045.037c kāmyakaṃ vanam uddiśya samupāyān mahītalam 03,045.038a dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājam ariṃdamam 03,045.038c tāpasair bhrātṛbhiś caiva sarvataḥ parivāritam 03,046.001 janamejaya uvāca 03,046.001a atyadbhutam idaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ 03,046.001c dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kim abravīt 03,046.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,046.002a śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājāmbikāsutaḥ 03,046.002c dvaipāyanād ṛṣiśreṣṭhāt saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,046.003a śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ 03,046.003c kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe 03,046.004a pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ 03,046.004c mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati 03,046.005a yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ 03,046.005c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ 03,046.006a asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān 03,046.006c ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ 03,046.007a mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ 03,046.007c yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam 03,046.008a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 03,046.008c aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī 03,046.009a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe 03,046.009c mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam 03,046.010a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ 03,046.010c amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ 03,046.011a bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam 03,046.011c sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ 03,046.012a api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ 03,046.012c vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā 03,046.013a na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate 03,046.013c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ 03,046.014a tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 03,046.014c jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau 03,046.015a śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya 03,046.015c na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā 03,046.016a yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram 03,046.016c tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān 03,046.017a api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ 03,046.017c pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ 03,046.018a yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī 03,046.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ 03,046.019 saṃjaya uvāca 03,046.019a yad etat kathitaṃ rājaṃs tvayā duryodhanaṃ prati 03,046.019c sarvam etad yathāttha tvaṃ naitan mithyā mahīpate 03,046.020a manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te 'mitaujasaḥ 03,046.020c dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm 03,046.021a duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ 03,046.021c karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ 03,046.022a śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge 03,046.022c ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ 03,046.023a kairātaṃ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam 03,046.023c jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam 03,046.023d*0196_01 lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ 03,046.024a tatrainaṃ lokapālās te darśayām āsur arjunam 03,046.024c astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham 03,046.025a naitad utsahate 'nyo hi labdhum anyatra phalgunāt 03,046.025c sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṃ naro bhuvi 03,046.026a maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān 03,046.026c kas tam utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān 03,046.027a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 03,046.027c draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān 03,046.028a yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat 03,046.028c dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau 03,046.029a ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā 03,046.029c trayodaśānāṃ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ 03,046.030a sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ 03,046.030c sarve sarvāstravidvāṃso devair api sudurjayāḥ 03,046.031a manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge 03,046.031c antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ 03,046.032 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,046.032a kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ 03,046.032c paryāptaṃ vairam etāvad yat kṛṣṇā sā sabhāṃ gatā 03,046.033a apīdānīṃ mama sutās tiṣṭheran mandacetasaḥ 03,046.033c yeṣāṃ bhrātā gurur jyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate 03,046.034a mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk 03,046.034c dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭam acetanam 03,046.035a ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ 03,046.035c te 'py asya bhūyaso doṣān vardhayanti vicetasaḥ 03,046.036a svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā 03,046.036c nirdaheyur mama sutān kiṃ punar manyuneritāḥ 03,046.037a pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ 03,046.037c divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surān api 03,046.038a yasya mantrī ca goptā ca suhṛc caiva janārdanaḥ 03,046.038c haris trailokyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitam 03,046.039a idaṃ ca sumahac citram arjunasyeha saṃjaya 03,046.039c mahādevena bāhubhyāṃ yat sameta iti śrutiḥ 03,046.040a pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā 03,046.040c phalgunena sahāyārthe vahner dāmodareṇa ca 03,046.041a sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ 03,046.041c kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate 03,047.001 janamejaya uvāca 03,047.001a yad idaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune 03,047.001c pravrājya pāṇḍavān vīrān sarvam etan nirarthakam 03,047.002a kathaṃ hi rājā putraṃ svam upekṣetālpacetasam 03,047.002c duryodhanaṃ pāṇḍuputrān kopayānaṃ mahārathān 03,047.003a kim āsīt pāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanam ucyatām 03,047.003c vāneyam atha vā kṛṣṭam etad ākhyātu me bhavān 03,047.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,047.004a vāneyaṃ ca mṛgāṃś caiva śuddhair bāṇair nipātitān 03,047.004c brāhmaṇānāṃ nivedyāgram abhuñjan puruṣarṣabhāḥ 03,047.005a tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tadā nivasato vane 03,047.005c anvayur brāhmaṇā rājan sāgnayo 'nagnayas tathā 03,047.006a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām 03,047.006c daśa mokṣavidāṃ tadvad yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 03,047.007a rurūn kṛṣṇamṛgāṃś caiva medhyāṃś cānyān vanecarān 03,047.007c bāṇair unmathya vidhivad brāhmaṇebhyo nyavedayat 03,047.008a na tatra kaś cid durvarṇo vyādhito vāpy adṛśyata 03,047.008c kṛśo vā durbalo vāpi dīno bhīto 'pi vā naraḥ 03,047.008d*0197_01 na tatrāvinayaḥ kaś cid adṛśyata tadā dvijaḥ 03,047.009a putrān iva priyāñ jñātīn bhrātṝn iva sahodarān 03,047.009c pupoṣa kauravaśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,047.010a patīṃś ca draupadī sarvān dvijāṃś caiva yaśasvinī 03,047.010c māteva bhojayitvāgre śiṣṭam āhārayat tadā 03,047.011a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; yamau pratīcīm atha vāpy udīcīm 03,047.011c dhanurdharā māṃsahetor mṛgāṇāṃ; kṣayaṃ cakrur nityam evopagamya 03,047.012a tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai; vihīnānām arjunenotsukānām 03,047.012c pañcaiva varṣāṇi tadā vyatīyur; adhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca 03,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,048.001a sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,048.001c abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha 03,048.001d*0198_01 teṣāṃ tac caritaṃ śrutvā manuṣyātītam adbhutam 03,048.001d*0198_02 cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ 03,048.001d*0199_01 na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vai kṣaṇam 03,048.001d*0199_02 saṃcintya durnayaṃ ghoram atītaṃ dyūtajaṃ hi tat 03,048.001d*0199_03 teṣām asahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām 03,048.001d*0199_04 anyonyam anurāgaṃ ca bhrātṝṇām atimānuṣam 03,048.002a devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī 03,048.002c nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau 03,048.003a dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau 03,048.003c śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau 03,048.004a bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani 03,048.004c sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau 03,048.004e na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya 03,048.005a tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau 03,048.005c draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau 03,048.006a vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ 03,048.006c yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ 03,048.006e pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm 03,048.007a rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana 03,048.007c na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge 03,048.008a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,048.008c śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati 03,048.009a tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 03,048.009c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ 03,048.010a tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ 03,048.010c smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā 03,048.011 saṃjaya uvāca 03,048.011a vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ 03,048.011c samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ 03,048.012a śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ 03,048.012c tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ 03,048.013a drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 03,048.013c virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ 03,048.014a taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān 03,048.014c cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te 03,048.015a samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ 03,048.015c sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ 03,048.016a amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān 03,048.016c kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram 03,048.017a yā sā samṛddhiḥ pārthānām indraprasthe babhūva ha 03,048.017c rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpair anyaiḥ sudurlabhā 03,048.018a yatra sarvān mahīpālāñ śastratejobhayārditān 03,048.018c savaṅgāṅgān sapauṇḍroḍrān sacoladraviḍāndhakān 03,048.019a sāgarānūpagāṃś caiva ye ca pattanavāsinaḥ 03,048.019c siṃhalān barbarān mlecchān ye ca jāṅgalavāsinaḥ 03,048.020a paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān 03,048.020c pahlavān daradān sarvān kirātān yavanāñ śakān 03,048.021a hārahūṇāṃś ca cīnāṃś ca tukhārān saindhavāṃs tathā 03,048.021c jāguḍān ramaṭhān muṇḍān strīrājyān atha taṅgaṇān 03,048.022a ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha 03,048.022b*0200_01 tāṃś cānyāṃś ca subahūn āhūtān bharatarṣabha 03,048.022c āgatān aham adrākṣaṃ yajñe te pariveṣakān 03,048.023a sā te samṛddhir yair āttā capalā pratisāriṇī 03,048.023c ādāya jīvitaṃ teṣām āhariṣyāmi tām aham 03,048.024a rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamais tathā 03,048.024c akrūragadasāmbaiś ca pradyumnenāhukena ca 03,048.024e dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca 03,048.025a duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata 03,048.025c duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaś cānyaḥ pratiyotsyate 03,048.026a tatas tvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan 03,048.026c dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīm imām 03,048.027a athainam abravīd rājā tasmin vīrasamāgame 03,048.027c śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca 03,048.028a pratigṛhṇāmi te vācaṃ satyām etāṃ janārdana 03,048.028c amitrān me mahābāho sānubandhān haniṣyasi 03,048.029a varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava 03,048.029c pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hy ayam 03,048.030a tad dharmarājavacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ 03,048.030c dhṛṣṭadyumnapurogās te śamayām āsur añjasā 03,048.030e keśavaṃ madhurair vākyaiḥ kālayuktair amarṣitam 03,048.031a pāñcālīṃ cāhur akliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ 03,048.031c duryodhanas tava krodhād devi tyakṣyati jīvitam 03,048.031e pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini 03,048.032a ye sma te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃs tadā 03,048.032c māṃsāni teṣāṃ khādanto hasiṣyanti mṛgadvijāḥ 03,048.033a pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavas tathā 03,048.033c uttamāṅgāni karṣanto yais tvaṃ kṛṣṭā sabhātale 03,048.034a teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale 03,048.034c kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt 03,048.035a parikliṣṭāsi yais tatra yaiś cāpi samupekṣitā 03,048.035c teṣām utkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,048.036a evaṃ bahuvidhā vācas tadocuḥ puruṣarṣabhāḥ 03,048.036c sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ 03,048.037a te dharmarājena vṛtā varṣād ūrdhvaṃ trayodaśāt 03,048.037c puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ 03,048.038a rāmaś ca kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca; pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau 03,048.038c mādrīsutau kekayarājaputrāḥ; pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā 03,048.039a etān sarvāṃl lokavīrān ajeyān; mahātmanaḥ sānubandhān sasainyān 03,048.039c ko jīvitārthī samare pratyudīyāt; kruddhān siṃhān kesariṇo yathaiva 03,048.040 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,048.040a yan mābravīd viduro dyūtakāle; tvaṃ pāṇḍavāñ jeṣyasi cen narendra 03,048.040c dhruvaṃ kurūṇām ayam antakālo; mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ 03,048.041a manye tathā tad bhaviteti sūta; yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām 03,048.041c asaṃśayaṃ bhavitā yuddham etad; gate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam 03,049.001 janamejaya uvāca 03,049.001a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani 03,049.001c yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ 03,049.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,049.002a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani 03,049.002c nyavasan kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ 03,049.003a tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale 03,049.003c duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā 03,049.003e dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ 03,049.004a tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve 03,049.004c dhanaṃjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ 03,049.005a atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata 03,049.005c nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ 03,049.005e arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,049.006a yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam 03,049.006c sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam 03,049.007a yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan 03,049.007c bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim 03,049.008a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ 03,049.008c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm 03,049.008d*0201_01 yasya prabhāvād dhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ 03,049.008d*0201_02 jitān manyāmahe sarvān dhārtarāṣṭrān sasaubalān 03,049.009a yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ 03,049.009c nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ 03,049.010a te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ 03,049.010c sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ 03,049.011a vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān 03,049.011c svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām 03,049.012a bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ 03,049.012c ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ 03,049.013a kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi 03,049.013c na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ 03,049.013e rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ 03,049.014a sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ 03,049.014c prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi 03,049.014c*0202_01 **** **** hṛdayena vicintyatām 03,049.014c*0202_02 tad uttiṣṭha mahābāho 03,049.015a nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam 03,049.015c vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave 03,049.015e dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate 03,049.016a sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān 03,049.016c duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate 03,049.017a mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ 03,049.017c evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate 03,049.018a yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama 03,049.018c avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam 03,049.019a evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ 03,049.019c asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ 03,049.020a nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ 03,049.020c na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate 03,049.021a tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate 03,049.021c ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi 03,049.022a tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho 03,049.022c saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ 03,049.023a yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta 03,049.023c trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ 03,049.024a kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama 03,049.024c ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ 03,049.024d@007_0001 dyūtapriyeṇa rājendra kṛtaṃ tad bhavatā tathā 03,049.024d@007_0002 prāyeṇājñātacaryāyāṃ vayaṃ sarve nipātitāḥ 03,049.024d@007_0003 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so 'smān sudurjanaḥ 03,049.024d@007_0004 na vijñāsyati duṣṭātmā cārair iti suyodhanaḥ 03,049.024d@007_0005 adhigamya ca sarvān no vanavāsam imaṃ tataḥ 03,049.024d@007_0006 pravrājayiṣyati punar nikṛtyādhamapūruṣaḥ 03,049.024d@007_0007 yady asmān abhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃ cana 03,049.024d@007_0008 ajñātacaryām uttīrṇān dṛṣṭvā ca punar āhvayet 03,049.024d@007_0009 dyūtena te mahārāja punar dyūtam avartata 03,049.024d@007_0010 bhavāṃś ca punar āhūto dyūtenaivāpaneṣyati 03,049.024d@007_0011 sa tathākṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ 03,049.024d@007_0012 cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ 03,049.024d@007_0013 yady asmān sumahārāja kṛpaṇān kartum arhasi 03,049.024d@007_0014 yāvajjīvam avekṣasva vedadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ 03,049.024d@007_0015 nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ 03,049.024d@007_0016 anujñātas tvayā gatvā yāvacchakti suyodhanam 03,049.024d@007_0017 yathaiva kakṣam utsṛṣṭo dahed anilasārathiḥ 03,049.024d@007_0018 haniṣyāmi tathā mandam anujānātu no bhavān 03,049.025a evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,049.025c uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam 03,049.026a asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam 03,049.026c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 03,049.027a yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho 03,049.027c anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hy etan mayi vidyate 03,049.028a antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam 03,049.028c hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam 03,049.029a evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire 03,049.029c ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahān ṛṣiḥ 03,049.030a tam abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam 03,049.030c śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ 03,049.031a āśvastaṃ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ 03,049.031c abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahv abhāṣata 03,049.032a akṣadyūtena bhagavan dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam 03,049.032c āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ 03,049.033a anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ 03,049.033c bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo 'pi garīyasī 03,049.033d*0203_01 punar dyūtena māṃ jitvā vanavāsaṃ sudāruṇam 03,049.033d*0203_02 prāvrājayan mahāraṇyam ajinaiḥ parivāritam 03,049.033d*0203_03 ahaṃ vane durvasatīr vasan paramaduḥkhitaḥ 03,049.033d*0203_04 akṣadyūtādhikāre ca giraḥ śṛṇvan sudāruṇāḥ 03,049.033d*0203_05 ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām 03,049.033d*0203_06 ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīr vicintayan 03,049.033d*0203_07 yasmiṃś caiva samastānāṃ prāṇā gāṇḍīvadhanvani 03,049.033d*0203_08 vinā mahātmanā tena gatasattva ivābhavam 03,049.033d*0203_09 kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punar āgatam 03,049.033d*0203_10 priyavādinam akṣudraṃ dayāyuktam atandritam 03,049.033d*0204_01 iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam 03,049.033d*0204_02 anena tu viṣaṇṇo 'haṃ kāraṇena sahānujaḥ 03,049.033d*0204_03 vanavāsān nivṛttaṃ māṃ punas te pāpabuddhayaḥ 03,049.033d*0204_04 jayantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha 03,049.033d*0204_05 dyūtenaivāhvayiṣyanti balād akṣeṣu tadvidaḥ 03,049.033d*0204_06 āhūtaś ca punar dyūte nāsmi śakto nivartitum 03,049.033d*0204_07 paṇe ca mama nāsty arthaṃ vidyate vasu kiṃ cana 03,049.033d*0204_08 etat sarvam anudhyāyaṃś cintayāno divāniśam 03,049.033d*0204_09 na matto duḥkhitataraḥ pumān astīha kaś cana 03,049.034a asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi 03,049.034c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet 03,049.034e na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ 03,049.034f*0205_01 alpabhāgyataro vāpi kaś cid asti mahāmune 03,049.034f*0206_01 iti bruvāṇaṃ rājānaṃ bṛhadaśvo 'bravīn muniḥ 03,049.034f*0207_01 evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtam uvāca bhagavān ṛṣiḥ 03,049.034f*0207_02 śokaṃ vyapanudan rājño dharmarājasya dhīmataḥ 03,049.035 bṛhadaśva uvāca 03,049.035a yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit 03,049.035c alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava 03,049.035d*0208_01 na viṣāde manaḥ kāryaṃ tvayā buddhimatāṃ vara 03,049.035d*0208_02 āgamiṣyati bībhatsur amitrāṃś ca vijeṣyate 03,049.036a atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha 03,049.036c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate 03,049.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,049.037a athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti 03,049.037c imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam 03,049.038 bṛhadaśva uvāca 03,049.038a śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta 03,049.038c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate 03,049.039a niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha 03,049.039c tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān 03,049.040a sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam 03,049.040c vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha 03,049.041a na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ 03,049.041c vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana 03,049.042a bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ 03,049.042c brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum 03,049.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,049.043a vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ 03,049.043c caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi 03,050.001 bṛhadaśva uvāca 03,050.001a āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī 03,050.001c upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ 03,050.001d*0209_01 yajvā dānapatir dakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ 03,050.002a atiṣṭhan manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatir yathā 03,050.002c upary upari sarveṣām āditya iva tejasā 03,050.003a brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ 03,050.003c akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ 03,050.004a īpsito varanārīṇām udāraḥ saṃyatendriyaḥ 03,050.004c rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam 03,050.005a tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,050.005c śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ 03,050.006a sa prajārthe paraṃ yatnam akarot susamāhitaḥ 03,050.006c tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata 03,050.007a taṃ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit 03,050.007c mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam 03,050.008a tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau 03,050.008c kanyāratnaṃ kumārāṃś ca trīn udārān mahāyaśāḥ 03,050.009a damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam 03,050.009c upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān 03,050.010a damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā 03,050.010c saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā 03,050.011a atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam 03,050.011c śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīm iva 03,050.012a tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā 03,050.012c sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā 03,050.012e atīva rūpasaṃpannā śrīr ivāyatalocanā 03,050.013a na deveṣu na yakṣeṣu tādṛg rūpavatī kva cit 03,050.013c mānuṣeṣv api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā 03,050.013e cittapramāthinī bālā devānām api sundarī 03,050.014a nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi 03,050.014c kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam 03,050.015a tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt 03,050.015c naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ 03,050.016a tayor adṛṣṭakāmo 'bhūc chṛṇvatoḥ satataṃ guṇān 03,050.016c anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ 03,050.017a aśaknuvan nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā 03,050.017c antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ 03,050.017d*0210_01 kasya cit tv atha kālasya nalaḥ pārthivasattamaḥ 03,050.018a sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān 03,050.018c vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam 03,050.019a tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam 03,050.019c na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam 03,050.020a damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha 03,050.020c yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit 03,050.020d*0211_01 tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathānagha 03,050.020d*0211_02 vidhāsyāmi naravyāghra so 'nujānātu mā bhavān 03,050.021a evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ 03,050.021c te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ 03,050.022a vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike 03,050.022c nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān 03,050.023a sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā 03,050.023c hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame 03,050.024a atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane 03,050.024c ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan 03,050.025a damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvad antike 03,050.025c sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīm athābravīt 03,050.026a damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ 03,050.026c aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ 03,050.027a tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini 03,050.027c saphalaṃ te bhavej janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame 03,050.028a vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān 03,050.028c dṛṣṭavanto na cāsmābhir dṛṣṭapūrvas tathāvidhaḥ 03,050.029a tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ 03,050.029c viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavān bhavet 03,050.030a evam uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate 03,050.030c abravīt tatra taṃ haṃsaṃ tam apy evaṃ nalaṃ vada 03,050.031a tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate 03,050.031c punar āgamya niṣadhān nale sarvaṃ nyavedayat 03,050.031d*0212_01 vayaṃ hi devagandharvāḥ śaptāś cendreṇa kāraṇāt 03,050.031d*0212_02 asmān saṃspṛśya pāṇibhyāṃ yathā mokṣe vrajāmahe 03,050.031d*0212_03 evam uktas tato haṃsān pramamajjātha naiṣadhaḥ 03,050.031d*0212_04 naiṣadhena tu saṃspṛṣṭā indralokaṃ punar gatāḥ 03,051.001 bṛhadaśva uvāca 03,051.001a damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata 03,051.001c tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā 03,051.002a tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā 03,051.002c babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā 03,051.003a ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā 03,051.003b*0213_01 pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā 03,051.003c na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit 03,051.004a na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ 03,051.004c tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ 03,051.005a tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ 03,051.005c nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara 03,051.006a tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt 03,051.006c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati 03,051.006d*0214_01 kimarthaṃ duhitā me 'dya nātisvastheva lakṣyate 03,051.007a sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām 03,051.007c apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram 03,051.008a sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate 03,051.008c anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho 03,051.009a śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram 03,051.009c abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt 03,051.010a hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām 03,051.010c vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,051.010d*0215_01 teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām 03,051.010d*0215_02 yathārham akarot pūjāṃ te 'vasaṃs tatra pūjitāḥ 03,051.011a etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau 03,051.011c aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau 03,051.012a nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau 03,051.012c devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau 03,051.013a tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam 03,051.013c papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ 03,051.014 nārada uvāca 03,051.014a āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara 03,051.014c loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho 03,051.015 bṛhadaśva uvāca 03,051.015a nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā 03,051.015c dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ 03,051.016a śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ 03,051.016c ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk 03,051.017a kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham 03,051.017c āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama 03,051.018a evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata 03,051.018c śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ 03,051.019a vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā 03,051.019c rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ 03,051.020a tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva 03,051.020c tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ 03,051.021a tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ 03,051.021c kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana 03,051.022a etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ 03,051.022c ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ 03,051.023a tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat 03,051.023c śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta 03,051.024a tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ 03,051.024c vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ 03,051.025a nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam 03,051.025c abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ 03,051.026a atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam 03,051.026c sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā 03,051.027a taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim 03,051.027c tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā 03,051.028a tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ 03,051.028c abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt 03,051.029a bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān 03,051.029c asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama 03,052.001 bṛhadaśva uvāca 03,052.001a tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata 03,052.001c athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ 03,052.002a ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ 03,052.002c kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham 03,052.003a evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata 03,052.003c amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān 03,052.004a aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ 03,052.004c śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva 03,052.005a sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya 03,052.005c lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ 03,052.006a prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 03,052.006c teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha 03,052.007a evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt 03,052.007c ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha 03,052.007d*0216_01 kathaṃ tu jātasaṃkalpaḥ striyam utsahate pumān 03,052.007d*0216_02 parārtham īdṛśaṃ vaktuṃ tat kṣamantu maheśvarāḥ 03,052.007d*0217_01 evam ukto naiṣadhena maghavān punar abravīt 03,052.008 devā ūcuḥ 03,052.008a kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha 03,052.008c na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram 03,052.008d*0218_01 sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya 03,052.008d*0218_02 śreyasā yokṣyase hi tvaṃ kurvann amaraśāsanam 03,052.009 bṛhadaśva uvāca 03,052.009a evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt 03,052.009c surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe 03,052.009d*0219_01 asmākaṃ māyayā channas tvaṃ pravekṣyasi niścayam 03,052.009d*0219_02 iti śakro naiṣadhaṃ taṃ punar evābhyabhāṣata 03,052.010a pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata 03,052.010c jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam 03,052.011a dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām 03,052.011c dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm 03,052.012a atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām 03,052.012c ākṣipantīm iva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā 03,052.013a tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmas tāṃ cāruhāsinīm 03,052.013c satyaṃ cikīrṣamāṇas tu dhārayām āsa hṛcchayam 03,052.014a tatas tā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ 03,052.014c āsanebhyaḥ samutpetus tejasā tasya dharṣitāḥ 03,052.015a praśaśaṃsuś ca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ 03,052.015c na cainam abhyabhāṣanta manobhis tv abhyacintayan 03,052.016a aho rūpam aho kāntir aho dhairyaṃ mahātmanaḥ 03,052.016c ko 'yaṃ devo nu yakṣo nu gandharvo nu bhaviṣyati 03,052.017a na tv enaṃ śaknuvanti sma vyāhartum api kiṃ cana 03,052.017c tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyo varāṅganāḥ 03,052.018a athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī 03,052.018c damayantī nalaṃ vīram abhyabhāṣata vismitā 03,052.019a kas tvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana 03,052.019c prāpto 'sy amaravad vīra jñātum icchāmi te 'nagha 03,052.020a katham āgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ 03,052.020c surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ 03,052.021a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha 03,052.021c nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtam ihāgatam 03,052.022a devās tvāṃ prāptum icchanti śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 03,052.022c teṣām anyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane 03,052.023a teṣām eva prabhāvena praviṣṭo 'ham alakṣitaḥ 03,052.023c praviśantaṃ hi māṃ kaś cin nāpaśyan nāpy avārayat 03,052.024a etadartham ahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ 03,052.024c etac chrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi 03,053.001 bṛhadaśva uvāca 03,053.001a sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalam abravīt 03,053.001c praṇayasva yathāśraddhaṃ rājan kiṃ karavāṇi te 03,053.002a ahaṃ caiva hi yac cānyan mamāsti vasu kiṃ cana 03,053.002c sarvaṃ tat tava viśrabdhaṃ kuru praṇayam īśvara 03,053.003a haṃsānāṃ vacanaṃ yat tat tan māṃ dahati pārthiva 03,053.003c tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ 03,053.004a yadi ced bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada 03,053.004c viṣam agniṃ jalaṃ rajjum āsthāsye tava kāraṇāt 03,053.005a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha 03,053.005c tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣam icchasi 03,053.006a yeṣām ahaṃ lokakṛtām īśvarāṇāṃ mahātmanām 03,053.006c na pādarajasā tulyo manas te teṣu vartatām 03,053.007a vipriyaṃ hy ācaran martyo devānāṃ mṛtyum ṛcchati 03,053.007c trāhi mām anavadyāṅgi varayasva surottamān 03,053.007d@008_0001 virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāś citrāḥ srajas tathā 03,053.007d@008_0002 bhūṣaṇāni tu mukhyāni devān prāpya tu bhuṅkṣva vai 03,053.007d@008_0003 ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ 03,053.007d@008_0004 hutāśam īśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0005 yasya daṇḍabhayāt sarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ 03,053.007d@008_0006 dharmam evānurudhyanti kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0007 dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam 03,053.007d@008_0008 mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0009 kriyatām aviśaṅkena manasā yadi manyase 03,053.007d@008_0010 varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyam idaṃ śṛṇu 03,053.007d@008_0011 naiṣadhenaivam uktā sā damayantī vaco 'bravīt 03,053.007d@008_0012 samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā 03,053.007d@008_0013 devebhyo 'haṃ namaskṛtya sarvebhyaḥ pṛthivīpate 03,053.007d@008_0014 vṛṇe tvām eva bhartāraṃ satyam etad bravīmi te 03,053.007d@008_0015 tām uvāca tato rājā vepamānāṃ kṛtāñjalim 03,053.007d@008_0016 dautyenāgatya kalyāṇi tathā bhadre vidhīyatām 03,053.007d@008_0017 kathaṃ hy ahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ 03,053.007d@008_0018 parārthe yatnam ārabhya kathaṃ svārtham ihotsahe 03,053.007d@008_0019 eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ 03,053.007d@008_0020 evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām 03,053.008a tato bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā 03,053.008c pravyāharantī śanakair nalaṃ rājānam abravīt 03,053.009a asty upāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara 03,053.009c yena doṣo na bhavitā tava rājan kathaṃ cana 03,053.010a tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāś cāgnipurogamāḥ 03,053.010c āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ 03,053.011a tato 'haṃ lokapālānāṃ saṃnidhau tvāṃ nareśvara 03,053.011c varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati 03,053.012a evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate 03,053.012c ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ 03,053.013a tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ 03,053.013c dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat 03,053.014 devā ūcuḥ 03,053.014a kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā 03,053.014c kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha 03,053.015 nala uvāca 03,053.015a bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam 03,053.015c praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam 03,053.016a praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ 03,053.016c ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā 03,053.017a sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ 03,053.017c vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ 03,053.018a varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā 03,053.018c mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ 03,053.019a abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ 03,053.019c tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ 03,053.020a teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama 03,053.020c evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha 03,053.021a etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam 03,053.021c mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ 03,054.001 bṛhadaśva uvāca 03,054.001a atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā 03,054.001c ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare 03,054.002a tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ 03,054.002c tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ 03,054.003a kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam 03,054.003c viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam 03,054.004a tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ 03,054.004c surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 03,054.005a tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva 03,054.005b*0220_01 praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipaḥ 03,054.005c saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva 03,054.005d*0221_01 devagandharvapatayo dadṛśur vismayānvitāḥ 03,054.005d*0221_02 paurajānapadāś caiva ye tatrāsan samāhitāḥ 03,054.006a tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ 03,054.006c ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ 03,054.007a sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca 03,054.007c mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi 03,054.008a damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā 03,054.008c muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 03,054.009a tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām 03,054.009c tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām 03,054.010a tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata 03,054.010c dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva 03,054.011a tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān 03,054.011c saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam 03,054.011d*0222_01 nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā 03,054.011e yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam 03,054.012a sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī 03,054.012c kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam 03,054.013a evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā 03,054.013c śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata 03,054.014a devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me 03,054.014c tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye 03,054.015a sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ 03,054.015c śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata 03,054.016a vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā 03,054.016c devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt 03,054.017a haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ 03,054.017c patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me 03,054.018a vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham 03,054.018c tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me 03,054.019a yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ 03,054.019c tena satyena me devās tam eva pradiśantu me 03,054.019d*0223_01 yathedaṃ vratam ārabdhaṃ nalasyārādhane mayā 03,054.020a svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ 03,054.020c yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam 03,054.021a niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam 03,054.021c niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe 03,054.022a manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata 03,054.022c yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe 03,054.023a sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān 03,054.023c hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim 03,054.024a chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ 03,054.024c bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ 03,054.025a sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṃ ca bhārata 03,054.025c naiṣadhaṃ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata 03,054.026a vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā 03,054.026c skandhadeśe 'sṛjac cāsya srajaṃ paramaśobhanām 03,054.026e varayām āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī 03,054.027a tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ 03,054.027c devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata 03,054.027e vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhir nalaṃ nṛpam 03,054.027f*0224_01 damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ 03,054.027f*0224_02 āśvāsayad varārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,054.027f*0224_03 yat tvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasaṃnidhau 03,054.027f*0224_04 tasmān māṃ viddhi bhartāram etat te vacane ratam 03,054.027f*0224_05 yāvac ca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite 03,054.027f*0224_06 tāvat tvayi bhaviṣyāmi satyam etad bravīmi te 03,054.027f*0224_07 damayantī tathā vāgbhir abhinandya kṛtāñjaliḥ 03,054.027f*0224_08 tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tv agnipurogamān 03,054.027f*0224_09 tān eva śaraṇaṃ devāñ jagmatur manasā tadā 03,054.028a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ 03,054.028c prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ 03,054.029a pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām 03,054.029c naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ 03,054.030a agnir ātmabhavaṃ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ 03,054.030c lokān ātmaprabhāṃś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ 03,054.031a yamas tv annarasaṃ prādād dharme ca paramāṃ sthitim 03,054.031b*0225_01 varadvayaṃ dadau tasmai prīyamāṇo 'rkanandanaḥ 03,054.031c apāṃpatir apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ 03,054.032a srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ 03,054.032c varān evaṃ pradāyāsya devās te tridivaṃ gatāḥ 03,054.032d*0226_01 etat sarvaṃ nalo 'paśyad damayantī ca bhārata 03,054.032d*0226_02 yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśur janāḥ 03,054.032d*0226_03 tataḥ svayaṃvaraṃ cakre bhīmo rājātimānuṣam 03,054.032d*0226_04 samāgateṣu sarveṣu bhūpāleṣu viśāṃ pate 03,054.032d*0226_05 damayanty api tad dṛṣṭvā rājamaṇḍalam ṛddhimat 03,054.032d*0226_06 anvīkṣya naiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata 03,054.033a pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ 03,054.033c damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam 03,054.033d*0227_01 gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ 03,054.033d*0227_02 vivāhaṃ kārayām āsa damayantyā nalasya ca 03,054.033d*0228_01 uṣya tatra yathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃ varaḥ 03,054.033d*0228_02 bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam 03,054.034a avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ 03,054.034c reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā 03,054.035a atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva 03,054.035c arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan 03,054.036a īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ 03,054.036c anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ 03,054.037a punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca 03,054.037c damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ 03,054.037d*0229_01 janayām āsa ca nalo damayantyāṃ mahāmanāḥ 03,054.037d*0229_02 indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ ca kanyākām 03,054.038a evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ 03,054.038c rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ 03,055.001 bṛhadaśva uvāca 03,055.001a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ 03,055.001c yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha 03,055.001d@009_0001 madyapūrṇaṃ samādāya ghaṭaṃ kaṭisamanvitam 03,055.001d@009_0002 apareṇa tu māṃsaṃ ca dagdhakāṣṭhācitaṃ bahu 03,055.001d@009_0003 śvabhiḥ parivṛto raudraḥ kapaṭī bhrukuṭīmukhaḥ 03,055.001d@009_0004 raktāmbaradharaḥ kāḷo raktasrag anulepanaḥ 03,055.001d@009_0005 kathayan vividhās tatra kathāḥ paramadāruṇāḥ 03,055.001d@009_0006 paradārāpaharaṇaṃ paradravyapralambhanam 03,055.001d@009_0007 pāne cātiprasaṅgaṃ ca viśvāsasya ca ghātanam 03,055.001d@009_0008 dyūte ca mṛgayāyāṃ ca caurye cāśucikarmaṇi 03,055.002a athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā 03,055.002c dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi 03,055.003a tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram 03,055.003c gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam 03,055.004a tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ 03,055.004c vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ 03,055.005a evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ 03,055.005c devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā 03,055.006a devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata 03,055.006c nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam 03,055.007a evam ukte tu kalinā pratyūcus te divaukasaḥ 03,055.007c asmābhiḥ samanujñāto damayantyā nalo vṛtaḥ 03,055.008a kaś ca sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam 03,055.008c yo veda dharmān akhilān yathāvac caritavrataḥ 03,055.008d*0230_01 yo 'dhīte caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān 03,055.008d*0230_02 nityaṃ tṛptā gṛhe yasya devā yajñeṣu dharmataḥ 03,055.008d*0230_03 ahiṃsānirato yaś ca satyavādī dṛḍhavrataḥ 03,055.009a yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ 03,055.009c dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe 03,055.009d*0231_01 evaṃrūpaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale 03,055.010a ātmānaṃ sa śapen mūḍho hanyāc cātmānam ātmanā 03,055.010c evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale 03,055.011a kṛcchre sa narake majjed agādhe vipule 'plave 03,055.011c evam uktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ 03,055.012a tato gateṣu deveṣu kalir dvāparam abravīt 03,055.012c saṃhartuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara 03,055.013a bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyān na bhaimyā saha raṃsyate 03,055.013c tvam apy akṣān samāviśya kartuṃ sāhāyyam arhasi 03,055.013d*0232_01 mama priye kṛte tasmin kṛtavāṃś ca bhaviṣyasi 03,056.001 bṛhadaśva uvāca 03,056.001a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha 03,056.001c ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ 03,056.002a sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣv avasac ciram 03,056.002c athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram 03,056.003a kṛtvā mūtram upaspṛśya saṃdhyām āste sma naiṣadhaḥ 03,056.003c akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalir āviśat 03,056.004a sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha 03,056.004c gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai 03,056.005a akṣadyūte nalaṃ jetā bhavān hi sahito mayā 03,056.005c niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṃ nṛpam 03,056.005d*0233_01 evam uktas tu kalinā puṣkaras tam abhāṣata 03,056.005d*0234_00 puṣkara uvāca 03,056.005d*0234_01 paṇena dīvyate vīra nāsti vittaṃ paṇāya me 03,056.005d*0234_02 vittahīnena ca nalaḥ krīḍate na mayā saha 03,056.005d*0234_03 puṣkareṇaivam uktas tu kalir vacanam abravīt 03,056.005d*0234_04 bhaviṣye 'haṃ vṛṣaśreṣṭhas tena dīvya paṇena vai 03,056.006a evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt 03,056.006c kaliś caiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaram abhyayāt 03,056.007a āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā 03,056.007c dīvyāvety abravīd bhrātā vṛṣeṇeti muhur muhuḥ 03,056.008a na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ 03,056.008c vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata 03,056.008d*0235_01 āhūto na nivarteta dyūtād api paṇād api 03,056.008d*0236_01 tataḥ sa rājā sahasā devituṃ saṃpracakrame 03,056.008d*0236_02 bhrātrā daivābhibhūtena daivāviṣṭo janādhipaḥ 03,056.009a hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām 03,056.009c āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā 03,056.010a tam akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaś cana 03,056.010c nivāraṇe 'bhavac chakto dīvyamānam acetasam 03,056.011a tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata 03,056.011c rājānaṃ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam 03,056.012a tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat 03,056.012c eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān 03,056.013a nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ 03,056.013c amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ 03,056.014a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā 03,056.014c uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā 03,056.015a rājan paurajano dvāri tvāṃ didṛkṣur avasthitaḥ 03,056.015c mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ 03,056.015d*0237_01 vṛddhair brāhmaṇamukhyaiś ca vaṇigbhiś ca samanvitaḥ 03,056.015d*0237_02 āgataṃ sahitaṃ rājaṃs tvatprasādāvalambinam 03,056.015e taṃ draṣṭum arhasīty evaṃ punaḥ punar abhāṣata 03,056.016a tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām 03,056.016c āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃ cana 03,056.017a tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ 03,056.017c nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān 03,056.018a tathā tad abhavad dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca 03,056.018c yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tv ajīyata 03,057.001 bṛhadaśva uvāca 03,057.001a damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam 03,057.001c unmattavad anunmattā devane gatacetasam 03,057.002a bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ 03,057.002c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati 03,057.003a sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam 03,057.003c nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt 03,057.003d*0238_01 bṛhatsenām atiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām 03,057.003d*0238_02 hitāṃ sarvārthakuśalām anuraktāṃ subhāṣitām 03,057.004a bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt 03,057.004c ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu 03,057.004d*0239_01 ity evaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara 03,057.004d*0239_02 uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpataḥ 03,057.005a tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam 03,057.005c api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan 03,057.006a tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ 03,057.006c nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata 03,057.007a vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā 03,057.007c damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha 03,057.008a niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān 03,057.008c nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha 03,057.009a bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt 03,057.009c sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam 03,057.010a bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam 03,057.010c vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ 03,057.011a vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañ ślakṣṇayā girā 03,057.011c uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā 03,057.012a jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi 03,057.012c tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi 03,057.013a yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate 03,057.013c tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate 03,057.014a yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ 03,057.014c tathā viparyayaś cāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate 03,057.015a suhṛtsvajanavākyāni yathāvan na śṛṇoti ca 03,057.015b*0240_01 mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati mohitaḥ 03,057.015b*0241_01 yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānām adya sārathe 03,057.015c nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ 03,057.016a yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ 03,057.016c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ 03,057.016e na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cid vinaśed iti 03,057.017a nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān 03,057.017c idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi 03,057.018a mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā 03,057.018c aśvāṃś caitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā 03,057.019a damayantyās tu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ 03,057.019c nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ 03,057.020a taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate 03,057.020c yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā 03,057.021a hayāṃs tatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam 03,057.021c indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam 03,057.022a āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam 03,057.022b*0242_01 kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhur muhuḥ 03,057.022c aṭamānas tato 'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā 03,057.023a ṛtuparṇaṃ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ 03,057.023c bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate 03,058.001 bṛhadaśva uvāca 03,058.001a tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ 03,058.001c puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana 03,058.002a hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt 03,058.002c dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava 03,058.003a śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā 03,058.003c damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase 03,058.004a puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā 03,058.004c vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt 03,058.005a tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān 03,058.005b*0243_01 uvāca vidyate 'nyac ca dhanaṃ mama narādhama 03,058.005b*0243_02 paṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokas tu durmanāḥ 03,058.005b*0243_03 uttarīyaṃ tadā vastraṃ tasyāś cābharaṇāni ca 03,058.005c utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ 03,058.006a ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ 03,058.006c niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam 03,058.007a damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt 03,058.007c sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat 03,058.008a puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure 03,058.008c nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama 03,058.009a puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca 03,058.009c paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira 03,058.010a sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ 03,058.010c trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan 03,058.010d*0244_01 pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamūlāni karṣayan 03,058.010d*0244_02 prātiṣṭhata tato rājā damayantī tam anvagāt 03,058.011a kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani 03,058.011c apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān 03,058.012a sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī 03,058.012c asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati 03,058.013a tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot 03,058.013c tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā 03,058.014a utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam 03,058.014c dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham 03,058.015a vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ 03,058.015c āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi 03,058.016a tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam 03,058.016c puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt 03,058.017a yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite 03,058.017c prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ 03,058.018a yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ 03,058.018c ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me 03,058.019a vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ 03,058.019c bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ 03,058.020a ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham 03,058.020c avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam 03,058.021a eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā 03,058.021c āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ 03,058.022a eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān 03,058.022c ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ 03,058.022d*0245_01 etad vākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ 03,058.022d*0245_02 uvācāsakṛd ārto hi bhaimīm uddiśya bhārata 03,058.023a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā 03,058.023c uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ 03,058.024a udvepate me hṛdayaṃ sīdanty aṅgāni sarvaśaḥ 03,058.024c tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ 03,058.025a hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam 03,058.025c katham utsṛjya gaccheyam ahaṃ tvāṃ vijane vane 03,058.026a śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tat sukham 03,058.026c vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam 03,058.027a na ca bhāryāsamaṃ kiṃ cid vidyate bhiṣajāṃ matam 03,058.027c auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyam etad bravīmi te 03,058.028 nala uvāca 03,058.028a evam etad yathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame 03,058.028c nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam 03,058.029a na cāhaṃ tyaktukāmas tvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase 03,058.029c tyajeyam aham ātmānaṃ na tv eva tvām anindite 03,058.030 damayanty uvāca 03,058.030a yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātum ihecchasi 03,058.030c tat kimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate 03,058.031a avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktum arhasi 03,058.031c cetasā tv apakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate 03,058.032a panthānaṃ hi mamābhīkṣṇam ākhyāsi narasattama 03,058.032c atonimittaṃ śokaṃ me vardhayasy amaraprabha 03,058.033a yadi cāyam abhiprāyas tava rājan vrajed iti 03,058.033c sahitāv eva gacchāvo vidarbhān yadi manyase 03,058.034a vidarbharājas tatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada 03,058.034c tena tvaṃ pūjito rājan sukhaṃ vatsyasi no gṛhe 03,059.000*0246_00 bṛhadaśvaḥ 03,059.000*0246_01 ity uktaḥ sa tadā devyā naḷo vacanam abravīt 03,059.001 nala uvāca 03,059.001a yathā rājyaṃ pitus te tat tathā mama na saṃśayaḥ 03,059.001c na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃ cana 03,059.002a kathaṃ samṛddho gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ 03,059.002c paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ 03,059.003 bṛhadaśva uvāca 03,059.003a iti bruvan nalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ 03,059.003c sāntvayām āsa kalyāṇīṃ vāsaso 'rdhena saṃvṛtām 03,059.004a tāv ekavastrasaṃvītāv aṭamānāv itas tataḥ 03,059.004c kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃ cid upeyatuḥ 03,059.005a tāṃ sabhām upasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ 03,059.005c vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale 03,059.006a sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ 03,059.006c damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale 03,059.007a damayanty api kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ 03,059.007c sahasā duḥkham āsādya sukumārī tapasvinī 03,059.008a suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃ pate 03,059.008c śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā 03,059.009a sa tad rājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ 03,059.009c vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintām upeyivān 03,059.010a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ 03,059.010c kiṃ nu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā 03,059.011a mām iyaṃ hy anuraktedaṃ duḥkham āpnoti matkṛte 03,059.011c madvihīnā tv iyaṃ gacchet kadā cit svajanaṃ prati 03,059.012a mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkham iyaṃ prāpsyaty anuttamā 03,059.012c utsarge saṃśayaḥ syāt tu vindetāpi sukhaṃ kva cit 03,059.013a sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ 03,059.013c utsarge 'manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ 03,059.013d*0247_01 na caiṣā tejasā śakyā kaiś cid dharṣayituṃ pathi 03,059.013d*0247_02 yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā 03,059.013d*0247_03 evaṃ tasya tadā buddhir damayantyāṃ nyavartata 03,059.013d*0247_04 kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane 03,059.014a so 'vastratām ātmanaś ca tasyāś cāpy ekavastratām 03,059.014c cintayitvādhyagād rājā vastrārdhasyāvakartanam 03,059.015a kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca budhyeta me priyā 03,059.015c cintyaivaṃ naiṣadho rājā sabhāṃ paryacarat tadā 03,059.016a paridhāvann atha nala itaś cetaś ca bhārata 03,059.016c āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ khaḍgam uttamam 03,059.017a tenārdhaṃ vāsasaś chittvā nivasya ca paraṃtapaḥ 03,059.017c suptām utsṛjya vaidarbhīṃ prādravad gatacetanaḥ 03,059.018a tato nibaddhahṛdayaḥ punar āgamya tāṃ sabhām 03,059.018c damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ 03,059.019a yāṃ na vāyur na cādityaḥ purā paśyati me priyām 03,059.019c seyam adya sabhāmadhye śete bhūmāv anāthavat 03,059.020a iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī 03,059.020c unmatteva varārohā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati 03,059.021a katham ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā 03,059.021c cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite 03,059.021d*0248_01 ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau 03,059.021d*0248_02 rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā 03,059.021d*0248_03 evam uktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 03,059.021d*0248_04 kalināpahṛtajñāno nalaḥ prātiṣṭhad udyataḥ 03,059.022a gatvā gatvā nalo rājā punar eti sabhāṃ muhuḥ 03,059.022c ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate 03,059.023a dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavat tadā 03,059.023c doleva muhur āyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ 03,059.024a so 'pakṛṣṭas tu kalinā mohitaḥ prādravan nalaḥ 03,059.024c suptām utsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu 03,059.025a naṣṭātmā kalinā spṛṣṭas tat tad vigaṇayan nṛpaḥ 03,059.025c jagāmaiva vane śūnye bhāryām utsṛjya duḥkhitaḥ 03,060.001 bṛhadaśva uvāca 03,060.001a apakrānte nale rājan damayantī gataklamā 03,060.001c abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane 03,060.002a sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā 03,060.002c prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham 03,060.003a hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām 03,060.003c hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane 03,060.004a nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi 03,060.004c katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ 03,060.005a katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām 03,060.005c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati 03,060.006a śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara 03,060.006c yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā 03,060.006d*0249_01 nākāle vihito mṛtyur martyānāṃ puruṣarṣabha 03,060.006d*0249_02 yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtam api jīvati 03,060.007a paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha 03,060.007c bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara 03,060.008a dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha 03,060.008b*0250_01 ādhāryamāṇeṣu mayā śokamūleṣu duḥkhitaḥ 03,060.008c āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,060.009a nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha 03,060.009c vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva 03,060.010a na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana 03,060.010b*0251_01 satyavāg asi māṃ tyaktvā gatasatyaḥ kathaṃ bhavān 03,060.010c kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi 03,060.011a kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ 03,060.011c sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi 03,060.012a tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā 03,060.012c itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā 03,060.012d*0252_01 māṃ tvaṃ saṃbhāṣaya vibho anāthāṃ nirjane vane 03,060.012d*0252_02 itaś cetaś ca dhāvantī śokavyākulacetasā 03,060.012d*0252_03 sahasā muhyate bālā muhū roditi śocatī 03,060.013a muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā 03,060.013c muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi 03,060.014a sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā 03,060.014b*0253_01 pativratā sā rudatī bhartṛśokasamākulā 03,060.014c uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā 03,060.015a yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ 03,060.015c tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet 03,060.016a apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam 03,060.016c tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām 03,060.017a evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ 03,060.017c anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite 03,060.018a unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ 03,060.018c hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati 03,060.019a tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm 03,060.019c karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ 03,060.020a sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm 03,060.020c jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ 03,060.021a sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā 03,060.021c nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham 03,060.022a hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat 03,060.022c grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi 03,060.023a kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha 03,060.023b*0254_01 kathaṃ bhavāñ jagāmādya mām utsṛjya vane prabho 03,060.023c pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca 03,060.024a śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha 03,060.024c kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada 03,060.025a tām akasmān mṛgavyādho vicaran gahane vane 03,060.025c ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha 03,060.026a tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām 03,060.026c tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ 03,060.026d*0255_01 samatikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ 03,060.027a mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha 03,060.027c nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ 03,060.028a mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca 03,060.028c samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata 03,060.029a kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam 03,060.029c kathaṃ cedaṃ mahat kṛcchraṃ prāptavaty asi bhāmini 03,060.030a damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate 03,060.030c sarvam etad yathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata 03,060.031a tām ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām 03,060.031c sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām 03,060.031d*0256_01 praphullapadmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm 03,060.032a arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm 03,060.032c lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān 03,060.033a tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupurvayā 03,060.033c sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī 03,060.034a damayantī tu taṃ duṣṭam upalabhya pativratā 03,060.034c tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā 03,060.035a sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ 03,060.035c durdharṣāṃ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva 03,060.036a damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā 03,060.036c atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila 03,060.037a yathāhaṃ naiṣadhād anyaṃ manasāpi na cintaye 03,060.037c tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsur mṛgajīvanaḥ 03,060.038a uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ 03,060.038c vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ 03,061.001 bṛhadaśva uvāca 03,061.001a sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā 03,061.001c vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam 03,061.002a siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam 03,061.002c nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam 03,061.003a śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ 03,061.003c arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ 03,061.004a jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam 03,061.004c kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam 03,061.005a badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam 03,061.005c priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ 03,061.006a nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān 03,061.006c nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ 03,061.006e nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān 03,061.007a sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān 03,061.007c palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ 03,061.007e saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān 03,061.008a yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī 03,061.008c mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān 03,061.009a tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā 03,061.009c vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā 03,061.009d*0257_01 atibhīme vane tatra yūthabhraṣṭā mṛgī yathā 03,061.010a nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit 03,061.010c dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā 03,061.011a vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā 03,061.011c bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā 03,061.012 damayanty uvāca 03,061.012*0258_01 yathoktaṃ ca tvayā kānta matsamakṣaṃ ca matpriyam 03,061.012*0258_02 smartum arhasi kalyāṇa vacaḥ pārthivanandana 03,061.012a siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa 03,061.012c kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane 03,061.013a aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,061.013c katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase 03,061.014a yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute 03,061.014c kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha 03,061.015a yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa 03,061.015c matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi 03,061.016a catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ 03,061.016c svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ 03,061.016d*0259_01 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 03,061.016d*0259_02 aśvamedhasahasrāt tu satyam evātiricyate 03,061.017a tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara 03,061.017c uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ 03,061.018a hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha 03,061.018c asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.019a bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ 03,061.019c araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi 03,061.020a na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā 03,061.020c tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa 03,061.021a unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa 03,061.021c īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.022a kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa 03,061.022c vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat 03,061.023a yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana 03,061.023c na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana 03,061.024a mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm 03,061.024c ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.025a kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam 03,061.025b*0260_01 anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.025c nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama 03,061.025e vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite 03,061.026a śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa 03,061.026c prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana 03,061.027a kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā 03,061.027c kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ 03,061.028a ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam 03,061.028c abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam 03,061.029a yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam 03,061.029c ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram 03,061.030a araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ 03,061.030c śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā 03,061.030d*0261_01 iti bhramantī dadarśa śārdūlaṃ ca mahāhanum 03,061.030d*0261_02 tam uvāca rudantī tu tvam evātra narādhipaḥ 03,061.031a bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ 03,061.031c vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām 03,061.032a niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ 03,061.032c patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām 03,061.032e āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ 03,061.032f*0262_01 siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ 03,061.033a atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi 03,061.033c mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām 03,061.034a śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam 03,061.034c yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām 03,061.035a imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ 03,061.035c virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ 03,061.036a nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam 03,061.036c asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam 03,061.037a siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam 03,061.037c patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam 03,061.038a kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam 03,061.038b*0263_01 karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpair upaśobhitam 03,061.038c saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam 03,061.038d*0264_01 pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇim iva sthitam 03,061.038e girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati 03,061.039a bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta 03,061.039c śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara 03,061.040a praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām 03,061.040c rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām 03,061.041a rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ 03,061.041c bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā 03,061.042a rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām 03,061.042c āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ 03,061.043a brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ 03,061.043c śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ 03,061.044a samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ 03,061.044c tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām 03,061.045a niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ 03,061.045c sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha 03,061.046a tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ 03,061.046c kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha 03,061.047a nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ 03,061.047c brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit 03,061.048a yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā 03,061.048b*0265_01 puṇyaśloka iti khyāto brahmaṇyo vedavittamaḥ 03,061.048c tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām 03,061.049a tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām 03,061.049c anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam 03,061.050a kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ 03,061.050c kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ 03,061.051a gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ 03,061.051c vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ 03,061.051e niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ 03,061.051f*0266_01 yadi dṛṣṭaḥ kva cit te sa nalo rājā mama priyaḥ 03,061.051f*0267_01 mahīdharasamo dhairye mahīdhara mahīpatiḥ 03,061.052a kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām 03,061.052c girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām 03,061.053a vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate 03,061.053c yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā 03,061.054a kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām 03,061.054c śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām 03,061.055a vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ 03,061.055c āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm 03,061.055d*0268_01 bhītām āśvāsaya ca māṃ nṛpate dharmavatsala 03,061.056a iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī 03,061.056c damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām 03,061.057a sā gatvā trīn ahorātrān dadarśa paramāṅganā 03,061.057c tāpasāraṇyam atulaṃ divyakānanadarśanam 03,061.058a vasiṣṭhabhṛgvatrisamais tāpasair upaśobhitam 03,061.058c niyataiḥ saṃyatāhārair damaśaucasamanvitaiḥ 03,061.059a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca patrāhārais tathaiva ca 03,061.059c jitendriyair mahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ 03,061.060a valkalājinasaṃvītair munibhiḥ saṃyatendriyaiḥ 03,061.060c tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam 03,061.061a sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitam 03,061.061c śākhāmṛgagaṇaiś caiva tāpasaiś ca samanvitam 03,061.061d*0269_01 nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇair yutam 03,061.061d*0269_02 tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat 03,061.061d*0270_01 sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ damayantī samāśvasat 03,061.062a subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā 03,061.062c varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī 03,061.063a sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā 03,061.063c yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī 03,061.063d*0271_01 āśvāsitā tadā bhaimī tāpasaiḥ saha saṃgatā 03,061.064a sābhivādya tapovṛddhān vinayāvanatā sthitā 03,061.064c svāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvais tāpasaiś ca sā 03,061.065a pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥ 03,061.065c āsyatām ity athocus te brūhi kiṃ karavāmahe 03,061.065d*0272_01 pūjāṃ cakre yathānyāyam ṛṣīṇāṃ sā manasvinī 03,061.066a tān uvāca varārohā kaccid bhagavatām iha 03,061.066c tapasy agniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ 03,061.066d*0273_01 api svādhyāyayogeṣu dharmadeheṣu vā punaḥ 03,061.066e kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca 03,061.067a tair uktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī 03,061.067c brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 03,061.068a dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramām iha 03,061.068c vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ 03,061.069a asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ 03,061.069c asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyam anindite 03,061.070a sābravīt tān ṛṣīn nāham araṇyasyāsya devatā 03,061.070c na cāpy asya girer viprā na nadyā devatāpy aham 03,061.071a mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥ 03,061.071c vistareṇābhidhāsyāmi tan me śṛṇuta sarvaśaḥ 03,061.072a vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ 03,061.072c tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ 03,061.073a niṣadhādhipatir dhīmān nalo nāma mahāyaśāḥ 03,061.073c vīraḥ saṃgrāmajid vidvān mama bhartā viśāṃ patiḥ 03,061.074a devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ 03,061.074c goptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ 03,061.075a satyavāg dharmavit prājñaḥ satyasaṃdho 'rimardanaḥ 03,061.075c brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmān parapuraṃjayaḥ 03,061.076a nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ 03,061.076c mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano 'rihā 03,061.077a āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ 03,061.077c sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ 03,061.078a sa kaiś cin nikṛtiprajñair akalyāṇair narādhamaiḥ 03,061.078c āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 03,061.078e devane kuśalair jihmair jito rājyaṃ vasūni ca 03,061.078f*0274_01 vivāsitaś ca nagarād vanavāsam upeyivān 03,061.079a tasya mām avagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai 03,061.079c damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām 03,061.080a sā vanāni girīṃś caiva sarāṃsi saritas tathā 03,061.080c palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ 03,061.081a anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam 03,061.081c mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā 03,061.082a kaccid bhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanam idaṃ nṛpaḥ 03,061.082c bhavet prāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ 03,061.083a yatkṛte 'ham idaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇam 03,061.083c vanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam 03,061.084a yadi kaiś cid ahorātrair na drakṣyāmi nalaṃ nṛpam 03,061.084c ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt 03,061.084d*0275_01 nārīṇām adhamā nārī yā bhartuḥ prāṇasaṃkṣaye 03,061.084d*0275_02 paścāj jīvati nistejāḥ kaleva śaśino divā 03,061.085a ko nu me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham 03,061.085c kathaṃ bhaviṣyāmy adyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā 03,061.086a evaṃ vilapatīm ekām araṇye bhīmanandinīm 03,061.086c damayantīm athocus te tāpasāḥ satyavādinaḥ 03,061.087a udarkas tava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe 03,061.087c vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham 03,061.088a niṣadhānām adhipatiṃ nalaṃ ripunighātinam 03,061.088c bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram 03,061.089a vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam 03,061.089c tad eva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantam ariṃdamam 03,061.090a dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam 03,061.090c patiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam 03,061.091a evam uktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām 03,061.091c antarhitās tāpasās te sāgnihotrāśramās tadā 03,061.092a sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā abhavat tadā 03,061.092c damayanty anavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā 03,061.092d*0276_01 cintayām āsa vaidarbhī kim etad dṛṣṭavaty aham 03,061.093a kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko 'yaṃ vidhir ihābhavat 03,061.093c kva nu te tāpasāḥ sarve kva tad āśramamaṇḍalam 03,061.094a kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā 03,061.094c nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ 03,061.094d*0277_01 ity evaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā 03,061.095a dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā 03,061.095c bhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat 03,061.096a sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā 03,061.096c vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ 03,061.097a upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā 03,061.097c pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam 03,061.098a aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare 03,061.098c āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva 03,061.098d*0278_01 tam uvāca tato 'śokaṃ vidarbhādhipanandinī 03,061.098d*0278_02 kṛtāñjalipuṭā dīnā bhartṛdarśanalālasā 03,061.098d*0279_01 tam uvāca mahāvṛkṣaṃ damayantī tathāgatā 03,061.098d*0280_01 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam 03,061.098d*0280_02 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām 03,061.099a viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana 03,061.099c vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam 03,061.100a nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim 03,061.100c niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam 03,061.101a ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam 03,061.101c vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam 03,061.102a yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru 03,061.102c satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt 03,061.103a evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha 03,061.103c jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā 03,061.104a sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā 03,061.104c naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ 03,061.105a kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān 03,061.105c dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā 03,061.106a gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā 03,061.106c dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam 03,061.107a uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām 03,061.107c suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām 03,061.108a prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām 03,061.108c kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām 03,061.109a sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī 03,061.109c upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha 03,061.110a unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā 03,061.110c kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā 03,061.111a tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ 03,061.111c ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ 03,061.112a prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare 03,061.112c cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata 03,061.113a kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane 03,061.113c tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī 03,061.114a vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ 03,061.114c devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,061.115a yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā 03,061.115c sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite 03,061.116a yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet 03,061.116c tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,061.117a tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā 03,061.117c pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā 03,061.117e sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana 03,061.118a yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ 03,061.118c mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām 03,061.118e nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām 03,061.119a vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ 03,061.119b*0281_01 kva nu māṃ kitavaś chitvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,061.119b*0281_02 utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,061.119b*0281_03 vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,061.119b*0281_04 ātmānam ātmanā satyotthitasargā na saṃśayaḥ 03,061.119b*0281_05 kva nu sā kṣutpipāsārtā bhrāntārāte tapasvinī 03,061.119b*0281_06 smarantī tasya mandasya kva vāsāyopatiṣṭhati 03,061.119c nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam 03,061.120a yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam 03,061.120c nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam 03,061.121a tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ 03,061.121c sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ 03,061.122a ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite 03,061.122c manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini 03,061.123a kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api 03,061.123c paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite 03,061.123d*0282_01 ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane 03,061.123d*0283_01 yato vayaṃ na paśyāmo nalaṃ pārthivam atra vai 03,061.123e tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu 03,061.124a sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ 03,061.124c kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha 03,061.125 sārthavāha uvāca 03,061.125a sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ 03,061.125c kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje 03,062.001 bṛhadaśva uvāca 03,062.001a sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā 03,062.001c agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā 03,062.002a atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe 03,062.002c taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat 03,062.003a dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam 03,062.003c bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam 03,062.004a taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham 03,062.004c supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ 03,062.005a saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam 03,062.005c uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām 03,062.006a athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā 03,062.006c supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat 03,062.006e pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām 03,062.006f*0284_01 athāpaśyata sārthaṃ taṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.006f*0284_02 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.006f*0284_03 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.006f*0284_04 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.006f*0284_05 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.006f*0284_06 spandatām api nāgānāṃ mārgā naṣṭā vanodbhavaiḥ 03,062.007a mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam 03,062.007c suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale 03,062.008a hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ 03,062.008c vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt 03,062.008e ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ 03,062.009a gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam 03,062.009c bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā 03,062.010a ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale 03,062.010c vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca 03,062.010d*0285_01 evaṃ prakārair bahubhir daivenākramya hastibhiḥ 03,062.010d@011_0001 bhārārtāḥ saurabheyāś ca kṣuttṛṣābhipariplutāḥ 03,062.010d@011_0002 avaropitabhārās tu lebhire paramāṃ mudam 03,062.010d@011_0003 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha 03,062.010d@011_0004 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āhlādaṃ paramaṃ yayuḥ 03,062.010d@011_0005 tathānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā 03,062.010d@011_0006 yathāyogyaṃ yathāsthānam āvāsaṃ pratipedire 03,062.010d@011_0007 yathāsthitaiḥ samācāram āhāraṃ sthānam eva ca 03,062.010d@011_0008 avatīryāvasannānāṃ cakruś caivānvavekṣaṇam 03,062.010d@011_0009 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ 03,062.010d@011_0010 praśaṃsanty apare kaṣṭaṃ padavīṃś cāpadāvṛtām 03,062.010d@011_0011 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam 03,062.010d@011_0012 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ 03,062.010d@011_0013 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena ca 03,062.010d@011_0014 khinnāḥ śayitukāmās te nidrayāpagatā bhṛśam 03,062.010d@011_0015 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate 03,062.010d@011_0016 athārdharātrasamaye niḥśabdastimitaṃ tadā 03,062.010d@011_0017 supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat 03,062.010d@011_0018 atha sārthaṃ girinibhā madaprasravaṇāvilāḥ 03,062.010d@011_0019 mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyās tīram uttaram 03,062.010d@011_0020 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.010d@011_0021 tāṃś ca pānthagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.010d@011_0022 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.010d@011_0023 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.010d@011_0024 nagāgrād iva śīrṇānāṃ mṛgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.010d@011_0025 spandatām api nāgānāṃ bālasaṃsthāvanodbhavaiḥ 03,062.010d@011_0026 karibhiḥ kariṇaḥ sarve mṛtyutāṃ prāpitāḥ kṣaṇāt 03,062.010d@011_0027 sārthaś ca so 'pi mathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ 03,062.010d@011_0028 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.010d@011_0029 vājibhiḥ prāhataiś caiva gajoṣṭrai rāsabhais tathā 03,062.010d@011_0030 anyonyaṃ nābhyarakṣanta mathyamānā vanadvipaiḥ 03,062.010d@011_0031 suptaṃ mamarduḥ sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale 03,062.010d@011_0032 hāhākāraṃ pramuñcantaḥ sārthakāḥ śaraṇārthinaḥ 03,062.010d@011_0033 na ca gulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā bahavo 'bhavan 03,062.010d@011_0034 ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā gajaiḥ 03,062.010d@011_0035 nihatoṣṭrāś ca bahulāḥ padātijanasaṃkulāḥ 03,062.010d@011_0036 bhayād ādhāvamānāś ca parasparahatās tadā 03,062.010d@011_0037 ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale 03,062.010d@011_0038 vṛkṣeṣv āsajya saṃhṛṣṭāḥ patitā viṣameṣu ca 03,062.010d@011_0039 tathā taṃ nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam 03,062.010d@011_0040 hato bhrātā hataḥ putraḥ sahāyo nihato mama 03,062.010d@011_0041 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.010d@011_0042 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvataḥ 03,062.010d@011_0043 saṃtrastavadanā bhaimī tasthau śaśinibhānanā 03,062.010d@011_0044 sārthe vidhvaṃsitair bhagnair agarubhiḥ sacandanaiḥ 03,062.010d@011_0045 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur ivarkṣaiś ca śāradaiḥ 03,062.010d@011_0046 patitaiḥ pātyamānaiś ca dhāvadbhiś ca tatas tataḥ 03,062.010d@011_0047 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam 03,062.010d@011_0048 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad vai tatrābhūd vai samantataḥ 03,062.010d@011_0049 abhūt pralayasaṃkāśaṃ mahāraṇyam ivāparam 03,062.010d@011_0050 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid abhidrutāḥ 03,062.010d@011_0051 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010d@011_0052 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.010d@011_0053 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇo vibhuḥ 03,062.010d@011_0054 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā 03,062.010d@011_0055 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.010d@011_0056 grahās tu viparītā vā kim anyad idam āgatam 03,062.010d@011_0057 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.010d@011_0058 yāsāv adya mahāsārthe nārīvonmattadarśanā 03,062.010d@011_0059 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.010d@011_0060 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.010d@011_0061 rākṣasī vā piśācī vā yakṣī vātibhayaṃkarī 03,062.010d@011_0062 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.010d@011_0063 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām 03,062.010d@011_0064 loṣṭakaiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.010d@011_0065 avaśyam eva hantavyā sā sārthasya tu kṛcchradā 03,062.010d@011_0066 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.010d@011_0067 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yena kānanam 03,062.010d@011_0068 āśaṅkamānā tatpāpān ātmānaṃ paryadevayat 03,062.010d@011_0069 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.010d@011_0070 nānubadhnāmi kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010d@011_0071 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat 03,062.010d@011_0072 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.010d@011_0073 rājyāpaharaṇaṃ bhartuḥ svajanāc ca parābhavaḥ 03,062.010d@011_0074 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.010d@011_0075 vivastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.010d@011_0076 yo hy akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane 03,062.010d@011_0077 so 'pi sārthaḥ parābhūto vidhinā kena cid bhṛśam 03,062.010d@011_0078 āśaṅkamānā sā pāpaṃ mahīyo vyasanaṃ tathā 03,062.010d@011_0079 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,062.010d@011_0080 mandāyās tu mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ 03,062.010d@011_0081 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane 03,062.010d@011_0082 maraṇāt tu bhavec chāntir dhriyatyā duḥkhajīvitam 03,062.010d@011_0083 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara 03,062.010d@011_0084 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijānāsi mānada 03,062.010d@011_0085 evamādīn bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā 03,062.010d@011_0086 kurvatī paryadhāvat sā gahanaṃ vipināntaram 03,062.010e tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam 03,062.010f@012_0001 ārāvaḥ sumahāṃś cāsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.010f@012_0002 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.010f@012_0003 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata 03,062.010f@012_0004 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama 03,062.010f@012_0005 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tadā 03,062.010f@012_0006 punar evābhidhāsyāmi cintayadhvaṃ sakātarāḥ 03,062.010f@012_0007 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye 03,062.010f@012_0008 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā 03,062.010f@012_0009 apaśyad vaiśasaṃ tatra sarvalokabhayaṃkaram 03,062.010f@012_0010 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā 03,062.010f@012_0011 saṃsaktavadanāśvāsā uttasthau bhayavihvalā 03,062.010f@012_0012 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāt ke cid avikṣatāḥ 03,062.010f@012_0013 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0014 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.010f@012_0015 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇaḥ prabhuḥ 03,062.010f@012_0016 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā prathamaṃ kṛtā 03,062.010f@012_0017 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.010f@012_0018 grahā na viparītās tu kim anyad idam āgatam 03,062.010f@012_0019 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.010f@012_0020 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā 03,062.010f@012_0021 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.010f@012_0022 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.010f@012_0023 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī 03,062.010f@012_0024 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.010f@012_0025 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām 03,062.010f@012_0026 loṣṭabhiḥ pāṃsubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.010f@012_0027 avaśyam eva hanyāmaḥ sārthasya kila kṛtyakām 03,062.010f@012_0028 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.010f@012_0029 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yatra kānanam 03,062.010f@012_0030 āśaṅkamānā tatpāpam ātmānaṃ paryadevayat 03,062.010f@012_0031 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.010f@012_0032 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0033 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api 03,062.010f@012_0034 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0035 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat 03,062.010f@012_0036 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.010f@012_0037 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parājayaḥ 03,062.010f@012_0038 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.010f@012_0039 nirnāthatā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.011a athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā 03,062.011c vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam 03,062.011e bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa 03,062.011f*0286_01 hanyamāne tathā sārthe damayantī śucismitā 03,062.011f*0286_02 brāhmaṇaiḥ sahitā tatra vane tu na vināśitā 03,062.012a aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam 03,062.012c yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ 03,062.012e hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu 03,062.013a prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam 03,062.013c nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam 03,062.014a yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā 03,062.014c na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate 03,062.015a na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam 03,062.015c karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam 03,062.016a manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ 03,062.016c pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ 03,062.016e nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham 03,062.017010_0000 bṛhadaśva uvāca 03,062.017a evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā 03,062.017b*0287_01 pralāpāni tadā tāni damayantī pativratā 03,062.017c hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ 03,062.017e agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā 03,062.017f@010_0001 sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā 03,062.017f@010_0002 agacchad rājaśārdūla vidyullekheva śāradī 03,062.017f@010_0003 sārthe mahati duḥkhārtā bhartṛdarśanalālasā 03,062.017f@010_0004 rajasā samavacchannā sārthajena śucismitā 03,062.017f@010_0005 anabhijñāyamānaiva gacchantī sumahad vanam 03,062.017f@010_0006 āsasāda saro ramyaṃ bhāskarasyāstasaṃgame 03,062.017f@010_0007 śītatoyaṃ suvipulaṃ nirmalaṃ naikayojanam 03,062.017f@010_0008 kahlāraiḥ samavacchannaṃ padmotpalavirājitam 03,062.017f@010_0009 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam 03,062.017f@010_0010 tīrajais tarubhir hṛdyaiḥ phalapuṣpopaśobhitaiḥ 03,062.017f@010_0011 vyarājata yathā rājā subhṛtyaiḥ parivāritaḥ 03,062.017f@010_0012 tadāśritya sa sārthas tu nivāsāyopajagmivān 03,062.017f@010_0013 bhārārtāḥ saurabheyās tu kṣuttṛṣāparivāritāḥ 03,062.017f@010_0014 avaropitabhārās tu lebhire paramaṃ sukham 03,062.017f@010_0015 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha 03,062.017f@010_0016 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āśvāsaṃ paramaṃ yayuḥ 03,062.017f@010_0017 athānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā 03,062.017f@010_0018 yathāyogaṃ yathāsthānaṃ svāvāsaṃ pratipedire 03,062.017f@010_0019 yathāsthitisamācāram āhārasthānam eva ca 03,062.017f@010_0020 avatīryāvasannānāṃ cakruś caiva pravekṣaṇam 03,062.017f@010_0021 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ 03,062.017f@010_0022 praśaṃsanty apare kaṣṭām aṭavīṃ śvāpadāvṛtam 03,062.017f@010_0023 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam 03,062.017f@010_0024 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ 03,062.017f@010_0025 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena te 03,062.017f@010_0026 khinnāḥ patitagātrās tu nidrayāpahṛtā bhṛśam 03,062.017f@010_0027 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate 03,062.017f@010_0028 athārdharātrasamaye gajayūthaṃ mahat tadā 03,062.017f@010_0029 ājagāma saro traya pipāsus tat sarojalam 03,062.017f@010_0030 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.017f@010_0031 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.017f@010_0032 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.017f@010_0033 teṣām āpatatāṃ vegaḥ karīṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.017f@010_0034 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.017f@010_0035 spandatām api nāgānāṃ nālaṃ saṃsthā vanodbhavaiḥ 03,062.017f@010_0036 karibhiḥ kariṇaḥ sarve nītā mṛtyuvaśaṃ kṣaṇāt 03,062.017f@010_0037 sa ca sārtho vimathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ 03,062.017f@010_0038 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.017f@010_0039 vājibhiḥ pradrutaiś caiva mahoṣṭrai rāsabhais tathā 03,062.017f@010_0040 anyonyaṃ nābhirakṣantaṃ mathyamānā vanadvipaiḥ 03,062.017f@010_0041 hato bhrātā hataḥ putro hataḥ svāmī hato mama 03,062.017f@010_0042 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭaṃ trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.017f@010_0043 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata 03,062.017f@010_0044 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama 03,062.017f@010_0045 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tataḥ 03,062.017f@010_0046 punar evābhidhāvanti vittapradhvaṃsakās tathā 03,062.017f@010_0047 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye 03,062.017f@010_0048 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā 03,062.017f@010_0049 apaśyad vaiśasaṃ tac ca sarvalokabhayaṃkaram 03,062.017f@010_0050 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā 03,062.017f@010_0051 saṃtrastamanasā tasmiṃs tasthau śaśinibhānanā 03,062.017f@010_0052 sarvair vidhvaṃsitair bhagnais tarubhiś candanādibhiḥ 03,062.017f@010_0053 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur rukṣair iva śāradī 03,062.017f@010_0054 patadbhiḥ pātyamānaiś ca patitaiś ca tatas tataḥ 03,062.017f@010_0055 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad dhi babhau tatra samantataḥ 03,062.017f@010_0056 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam 03,062.017f@010_0057 babhau tat sattvasaṃbādhaṃ mahāraṇam ivāparam 03,062.017f@010_0058 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid avikṣatāḥ 03,062.017f@010_0059 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0060 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.017f@010_0061 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na ca vaiśravaṇaḥ prabhuḥ 03,062.017f@010_0062 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā 03,062.017f@010_0063 śakunānāṃ phalaṃ cātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.017f@010_0064 grahā vā viparītās tu kim anyad idam āgatam 03,062.017f@010_0065 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.017f@010_0066 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā 03,062.017f@010_0067 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.017f@010_0068 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.017f@010_0069 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī 03,062.017f@010_0070 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.017f@010_0071 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduṣkṛtām 03,062.017f@010_0072 loṣṭabhiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.017f@010_0073 avaśyam eva haṃsyāmaḥ sā tu sārthasya kṛtyakā 03,062.017f@010_0074 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.017f@010_0075 bhītā trastā ca saṃvignā prādravad yena kānanam 03,062.017f@010_0076 āśaṅkamānā tat pāpam ātmānaṃ paryadevayat 03,062.017f@010_0077 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.017f@010_0078 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0079 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api 03,062.017f@010_0080 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0081 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpam āpatitaṃ mahat 03,062.017f@010_0082 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.017f@010_0083 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parābhavaḥ 03,062.017f@010_0084 bhartrā saha viyogaṃ ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.017f@010_0085 nirvastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.017f@010_0086 yo 'py akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane 03,062.017f@010_0087 so 'pi sārthaḥ parābhūto daivena vidhinā dhruvam 03,062.017f@010_0088 āśaṅkate ca māṃ pāpāṃ madīyaṃ vyasanaṃ tathā 03,062.017f@010_0089 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,062.017f@010_0090 mandāyā hi mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ 03,062.017f@010_0091 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane 03,062.017f@010_0092 maraṇena bhavec chāntir dhriyantyā duḥkhajīvitam 03,062.017f@010_0093 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara 03,062.017f@010_0094 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijalpasi mānada 03,062.017f@010_0095 evamādi bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā 03,062.017f@010_0096 kurvatī paryadhāvac ca vijanaṃ gahanaṃ vanam 03,062.018*0288_00 bṛhadaśva uvāca 03,062.018*0288_01 evaṃ sā duḥkhasaṃtaptā bhartṛvyasanakarśitā 03,062.018a gacchantī sā cirāt kālāt puram āsādayan mahat 03,062.018c sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ 03,062.018d*0289_01 sā tu tac cārusarvāṅgī subāhos tuṅgagopuram 03,062.018e vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam 03,062.019a tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīm amārjanām 03,062.019c unmattām iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ 03,062.020a praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā 03,062.020c anujagmus tato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt 03,062.021a sā taiḥ parivṛtāgacchat samīpaṃ rājaveśmanaḥ 03,062.021c tāṃ prāsādagatāpaśyad rājamātā janair vṛtām 03,062.021d*0290_01 dhātrīm uvāca gacchainām ānayeha mamāntikam 03,062.021d*0290_02 janena kliśyate bālā duḥkhitā śaraṇārthinī 03,062.021d*0290_03 yādṛgrūpāṃ ca paśyāmi vidyotayati me gṛham 03,062.021d*0290_04 unmattaveṣapracchannā śrīr ivāyatalocanā 03,062.022a sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalam uttamam 03,062.022c āropya vismitā rājan damayantīm apṛcchata 03,062.023a evam apy asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ 03,062.023c bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā 03,062.024a na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam 03,062.024c asahāyā narebhyaś ca nodvijasy amaraprabhe 03,062.025a tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanam abravīt 03,062.025c mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām 03,062.026a sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm 03,062.026c phalamūlāśanām ekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām 03,062.027a asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityam anuvrataḥ 03,062.027c bhartāram api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā 03,062.028a tasya daivāt prasaṅgo 'bhūd atimātraṃ sma devane 03,062.028c dyūte sa nirjitaś caiva vanam eko 'bhyupeyivān 03,062.029a tam ekavasanaṃ vīram unmattam iva vihvalam 03,062.029c āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṃ vanam 03,062.029d*0291_01 sa kena cid ameyātmā kāraṇena varāṅgane 03,062.029d*0291_02 duḥkhitaḥ sarvam utsṛjya praviveśa mahāvanam 03,062.029d*0291_03 tatas taṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā praviśantaṃ ca kānanam 03,062.030a sa kadā cid vane vīraḥ kasmiṃś cit kāraṇāntare 03,062.030c kṣutparītaḥ suvimanās tad apy ekaṃ vyasarjayat 03,062.031a tam ekavasanaṃ nagnam unmattaṃ gatacetasam 03,062.031c anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā 03,062.032a tato bahutithe kāle suptām utsṛjya māṃ kva cit 03,062.032c vāsaso 'rdhaṃ paricchidya tyaktavān mām anāgasam 03,062.033a taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ 03,062.033b*0292_01 sāhaṃ kamalagarbhābham apaśyantī hṛdi priyam 03,062.033c na vindāmy amaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram 03,062.033d*0293_01 ity uktvā sānavadyāṅgī rājamātaram apy uta 03,062.033d*0293_02 sthitāśruparipūrṇākṣī vepamānā suduḥkhitā 03,062.034a tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu 03,062.034c rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam 03,062.035a vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate 03,062.035c mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama 03,062.036a atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ 03,062.036c ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase 03,062.037a rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt 03,062.037c samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini 03,062.038a ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam 03,062.038c na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana 03,062.039a prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet 03,062.039b*0294_01 vadhyaś ca te 'sakṛn manda iti me vratam āhitam 03,062.039c bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham 03,062.040a yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam 03,062.040c ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit 03,062.041a tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt 03,062.041c sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam 03,062.042a evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate 03,062.042c uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata 03,062.043a sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm 03,062.043b*0295_01 vayasā tulyatāṃ prāptā sakhī tava bhavatv iyam 03,062.043c etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam 03,062.043d*0296_01 tataḥ paramasaṃhṛṣṭā sunandā gṛham āgamat 03,062.043d*0296_02 damayantīm upādāya sakhībhiḥ parivāritā 03,062.043d*0296_03 sā tatra pūjyamānā vai damayantī vyanandata 03,062.043d*0296_04 sarvakāmaiḥ suvihitair nirudvegāvasat tadā 03,062.043d*0297_01 tataḥ sunandā rājendra saṃprahṛṣṭamanākṛtī 03,062.043d*0297_02 sairandhrīsahitāgacchat svam evāvasathaṃ tadā 03,062.043d*0297_03 tataḥ sunandayā sārdhaṃ damayanty avasat sukham 03,062.043d*0297_04 sarvakāmaiḥ samuditā patidarśanalālasā 03,062.043d*0298_01 saha sā nyavasad rājan rājaputryā sunandayā 03,062.043d*0298_02 cintayantī nalaṃ vīram aniśaṃ vāmalocanā 03,063.000*0299_01 nalasya caritaṃ rājañ chṛṇu me vadato 'dbhutam 03,063.001 bṛhadaśva uvāca 03,063.001a utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate 03,063.001c dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane 03,063.002a tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit 03,063.002c abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt 03,063.003a mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam 03,063.003c dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam 03,063.004a sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā 03,063.004c uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa 03,063.005a mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ 03,063.005c tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa 03,063.005d*0300_01 tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvad eva nalaḥ kva cit 03,063.005d*0300_02 ito netā hi tatra tvaṃ śāpān mokṣyasi matkṛtāt 03,063.006a tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam 03,063.006c upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān 03,063.007a sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ 03,063.007c laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām 03,063.008a evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ 03,063.008c taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam 03,063.009a ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā 03,063.009c utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt 03,063.010a padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit 03,063.010c tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param 03,063.011a tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade 03,063.011c tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata 03,063.012a sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ 03,063.012c svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ 03,063.013a tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt 03,063.013c mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti 03,063.013d*0301_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca 03,063.013d*0301_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam 03,063.014a yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala 03,063.014c viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati 03,063.015a viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati 03,063.015c tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati 03,063.016a anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa 03,063.016c krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā 03,063.017a na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā 03,063.017c brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa 03,063.018a rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati 03,063.018c saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi 03,063.019a gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan 03,063.019c samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam 03,063.019e ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara 03,063.020a sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai 03,063.020c ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati 03,063.021a bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā 03,063.021c sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 03,063.021e rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te 03,063.022a svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa 03,063.022c saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ 03,063.023a anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase 03,063.023c ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā 03,063.024a evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava 03,063.024c nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata 03,064.001 bṛhadaśva uvāca 03,064.001a tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ 03,064.001c ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani 03,064.002a sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan 03,064.002c aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ 03,064.003a arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca 03,064.003c annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ 03,064.004a yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram 03,064.004c sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām 03,064.004d*0302_01 ity uktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,064.004d*0302_02 uvāca suprītamanās taṃ prekṣya ca mahīpate 03,064.005 ṛtuparṇa uvāca 03,064.005a vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi 03,064.005c śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ 03,064.006a sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama 03,064.006c bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ 03,064.007a tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau 03,064.007c etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka 03,064.008 bṛhadaśva uvāca 03,064.008a evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ 03,064.008c ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ 03,064.009a sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan 03,064.009c sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha 03,064.010a kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī 03,064.010c smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati 03,064.011a evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt 03,064.011c kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka 03,064.011d*0303_01 āyuṣman kasya vā nārī yām evam anuśocasi 03,064.012a tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit 03,064.012c āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ 03,064.013a sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata 03,064.013c viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ 03,064.014a dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ 03,064.014c niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati 03,064.015a sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana 03,064.015c vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran 03,064.016a sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane 03,064.016c tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati 03,064.017a ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā 03,064.017c kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati 03,064.018a śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe 03,064.018c tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa 03,064.019a ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran 03,064.019c ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane 03,065.001 bṛhadaśva uvāca 03,065.001a hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate 03,065.001c dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā 03,065.002a saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam 03,065.002c mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām 03,065.003a asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe 03,065.003c gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati 03,065.003e agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam 03,065.003f*0304_01 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva ca 03,065.004a na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā 03,065.004c jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam 03,065.005a ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam 03,065.005c purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā 03,065.005d*0305_01 naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām 03,065.006a tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ 03,065.006c vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani 03,065.006d*0306_01 kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām 03,065.006e puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām 03,065.007a mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām 03,065.007c pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ 03,065.008a tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām 03,065.008c tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan 03,065.009 sudeva uvāca 03,065.009a yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyam aṅganā 03,065.009c kṛtārtho 'smy adya dṛṣṭvemāṃ lokakāntām iva śriyam 03,065.010a pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām 03,065.010c kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ 03,065.011a cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīm iva 03,065.011c iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva 03,065.012a vidarbhasarasas tasmād daivadoṣād ivoddhṛtām 03,065.012c malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīm iva tāṃ bhṛśam 03,065.013a paurṇamāsīm iva niśāṃ rāhugrastaniśākarām 03,065.013c patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīm iva 03,065.014a vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām 03,065.014c hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulām iva padminīm 03,065.015a sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām 03,065.015c dahyamānām ivoṣṇena mṛṇālīm aciroddhṛtām 03,065.016a rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām 03,065.016c candralekhām iva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām 03,065.017a kāmabhogaiḥ priyair hīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca 03,065.017c dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā 03,065.018a bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā 03,065.018c eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate 03,065.019a duṣkaraṃ kurute 'tyarthaṃ hīno yad anayā nalaḥ 03,065.019c dhārayaty ātmano dehaṃ na śokenāvasīdati 03,065.020a imām asitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām 03,065.020c sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ 03,065.021a kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā 03,065.021c bhartuḥ samāgamāt sādhvī rohiṇī śaśino yathā 03,065.022a asyā nūnaṃ punar lābhān naiṣadhaḥ prītim eṣyati 03,065.022c rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punar labdhveva medinīm 03,065.023a tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām 03,065.023c naiṣadho 'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā 03,065.024a yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā 03,065.024c samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām 03,065.025a ayam āśvāsayāmy enāṃ pūrṇacandranibhānanām 03,065.025c adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām 03,065.026 bṛhadaśva uvāca 03,065.026a evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām 03,065.026c upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt 03,065.027a ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā 03,065.027c bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ 03,065.028a kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te 03,065.028c āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te 03,065.028d*0307_01 kiṃ tu rājā dṛḍhaṃ bhīmo janitrī bhrātaraś ca te 03,065.028e tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate 03,065.028f*0308_01 anveṣṭāro brāhmaṇāś ca bhramanti śataśo mahīm 03,065.029a abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira 03,065.029c paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān 03,065.030a ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā 03,065.030c dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam 03,065.031a tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām 03,065.031c sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata 03,065.032a janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam 03,065.032c brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase 03,065.033a atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā 03,065.033c jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat 03,065.034a tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate 03,065.034c papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī 03,065.035a kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā 03,065.035c tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī 03,065.036a etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ 03,065.036c tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm 03,065.037a evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ 03,065.037c sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham 03,066.001 sudeva uvāca 03,066.001a vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,066.001c suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā 03,066.002a rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ 03,066.002c bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ 03,066.003a sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ 03,066.003c damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit 03,066.004a te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām 03,066.004c seyam āsāditā bālā tava putraniveśane 03,066.005a asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate 03,066.005c asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ 03,066.005d*0309_01 sa dṛṣṭo bahuśo nādya lakṣito 'ntarhito mayā 03,066.005e śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā 03,066.006a malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ 03,066.006c cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ 03,066.007a pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate 03,066.007c na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam 03,066.007e asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham 03,066.008a anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha 03,066.008c lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā 03,066.009 bṛhadaśva uvāca 03,066.009a tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate 03,066.009c sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam 03,066.010a sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata 03,066.010c damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ 03,066.011a pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata 03,066.011c rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ 03,066.011e utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt 03,066.012a bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā 03,066.012c ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ 03,066.012e sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane 03,066.013a bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ 03,066.013c tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe 03,066.014a yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini 03,066.014c yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava 03,066.015a tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate 03,066.015c abhivādya mātur bhaginīm idaṃ vacanam abravīt 03,066.016a ajñāyamānāpi satī sukham asmy uṣiteha vai 03,066.016c sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā 03,066.017a sukhāt sukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,066.017c ciraviproṣitāṃ mātar mām anujñātum arhasi 03,066.018a dārakau ca hi me nītau vasatas tatra bālakau 03,066.018c pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau 03,066.019a yadi cāpi priyaṃ kiṃ cin mayi kartum ihecchasi 03,066.019c vidarbhān yātum icchāmi śīghraṃ me yānam ādiśa 03,066.020a bāḍham ity eva tām uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa 03,066.020c guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ 03,066.020d*0310_01 prāhiṇod damayantīṃ tāṃ tadā viprapuraskṛtām 03,066.021a prasthāpayad rājamātā śrīmatā naravāhinā 03,066.021c yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām 03,066.022a tataḥ sā nacirād eva vidarbhān agamac chubhā 03,066.022c tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat 03,066.023a sarvān kuśalino dṛṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau 03,066.023c mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanam 03,066.024a devatāḥ pūjayām āsa brāhmaṇāṃś ca yaśasvinī 03,066.024c vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate 03,066.025a atarpayat sudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ 03,066.025c prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca 03,066.026a sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra pitur veśmani bhāminī 03,066.026c viśrāntā mātaraṃ rājann idaṃ vacanam abravīt 03,067.001 damayanty uvāca 03,067.001a māṃ ced icchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmi te 03,067.001c naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata 03,067.002 bṛhadaśva uvāca 03,067.002a damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā 03,067.002c bāṣpeṇa pihitā rājan nottaraṃ kiṃ cid abravīt 03,067.003a tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvam antaḥpuraṃ tadā 03,067.003c hāhābhūtam atīvāsīd bhṛśaṃ ca praruroda ha 03,067.004a tato bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanam abravīt 03,067.004c damayantī tava sutā bhartāram anuśocati 03,067.005a apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ svayam uktavatī nṛpa 03,067.005c prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane 03,067.006a tayā pracodito rājā brāhmaṇān vaśavartinaḥ 03,067.006c prāsthāpayad diśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane 03,067.007a tato vidarbhādhipater niyogād brāhmaṇarṣabhāḥ 03,067.007c damayantīm atho dṛṣṭvā prasthitāḥ smety athābruvan 03,067.008a atha tān abravīd bhaimī sarvarāṣṭreṣv idaṃ vacaḥ 03,067.008c bruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ 03,067.009a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,067.009c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,067.010a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī 03,067.010c dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā 03,067.011a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva 03,067.011c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ dadasva ca 03,067.012a etad anyac ca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryād yathā mayi 03,067.012c vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ 03,067.012d*0311_01 tathā dahati śokāgnir hṛdayaṃ mama nityaśaḥ 03,067.013a bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā 03,067.013c tan naṣṭam ubhayaṃ kasmād dharmajñasya satas tava 03,067.014a khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś ca sānukrośaś ca tvaṃ sadā 03,067.014c saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt 03,067.015a sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha 03,067.015c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas tvatta eva hi me śrutam 03,067.016a evaṃ bruvāṇān yadi vaḥ pratibrūyād dhi kaś cana 03,067.016c sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaś cāsau kva ca vartate 03,067.017a yac ca vo vacanaṃ śrutvā brūyāt prativaco naraḥ 03,067.017c tad ādāya vacaḥ kṣipraṃ mamāvedyaṃ dvijottamāḥ 03,067.018a yathā ca vo na jānīyāc carato bhīmaśāsanāt 03,067.018c punarāgamanaṃ caiva tathā kāryam atandritaiḥ 03,067.019a yadi vāsau samṛddhaḥ syād yadi vāpy adhano bhavet 03,067.019c yadi vāpy arthakāmaḥ syāj jñeyam asya cikīrṣitam 03,067.020a evam uktās tv agacchaṃs te brāhmaṇāḥ sarvatodiśam 03,067.020c nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃs tathā vyasaninaṃ tadā 03,067.021a te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmān ghoṣāṃs tathāśramān 03,067.021c anveṣanto nalaṃ rājan nādhijagmur dvijātayaḥ 03,067.022a tac ca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate 03,067.022c śrāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritam 03,068.001 bṛhadaśva uvāca 03,068.001a atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ 03,068.001c pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt 03,068.002a naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam 03,068.002c ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ 03,068.003a śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane 03,068.003c ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini 03,068.004a tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,068.004c na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt 03,068.005a anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt 03,068.005c ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ 03,068.006a sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ 03,068.006c śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane 03,068.007a sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ 03,068.007c kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata 03,068.008a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,068.008c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ 03,068.008e rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana 03,068.008f*0312_01 prāṇāṃś cāritrakavacān dhārayanti varastriyaḥ 03,068.009a viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca 03,068.009c yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati 03,068.010a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ 03,068.010c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati 03,068.011a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,068.011c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati 03,068.012a tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ 03,068.012c śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya 03,068.013a etac chrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate 03,068.013c damayantī raho 'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata 03,068.013d*0313_01 ayam artho mṛṣā na syād brāhmaṇasya kathaṃ cana 03,068.014a ayam artho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃ cana 03,068.014c tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam 03,068.015a yathā na nṛpatir bhīmaḥ pratipadyeta me matam 03,068.015c tathā tvayā prayattavyaṃ mama cet priyam icchasi 03,068.016a yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān 03,068.016c tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram 03,068.016e samānetuṃ nalaṃ mātar ayodhyāṃ nagarīm itaḥ 03,068.016f*0314_01 ṛtuparṇasya bhavane nivasantam ariṃdamam 03,068.017a viśrāntaṃ ca tataḥ paścāt parṇādaṃ dvijasattamam 03,068.017c arcayām āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī 03,068.017d*0315_01 uvāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai 03,068.018a nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu 03,068.018c tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati 03,068.018e yad bhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama 03,068.019a evam ukto 'rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ 03,068.019c gṛhān upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ 03,068.020a tataś cānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira 03,068.020c abravīt saṃnidhau mātur duḥkhaśokasamanvitā 03,068.021a gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṃ nṛpam 03,068.021c ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patim anyaṃ cikīrṣatī 03,068.021e āsthāsyati punar bhaimī damayantī svayaṃvaram 03,068.022a tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ 03,068.022c yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati 03,068.023a yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghram ariṃdama 03,068.023c sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati 03,068.023e na hi sa jñāyate vīro nalo jīvan mṛto 'pi vā 03,068.024a evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānam abravīt 03,068.024c ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇas tadā 03,069.001 bṛhadaśva uvāca 03,069.001a śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,069.001b*0316_01 sārathīn sa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīn nṛpaḥ 03,069.001b*0316_02 kathayām āsa yad vṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā 03,069.001b*0316_03 bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram 03,069.001c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata 03,069.002a vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram 03,069.002c ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka 03,069.003a evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha 03,069.003c vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ 03,069.004a damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā 03,069.004c asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān 03,069.005a nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī 03,069.005c mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā 03,069.006a strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ 03,069.006c syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā 03,069.006e mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā 03,069.007a na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ 03,069.007c yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam 03,069.007e ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham 03,069.008a iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ 03,069.008c kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam 03,069.009a pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa 03,069.009c ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa 03,069.009d*0317_01 evam ukto 'bravīd rājā bāhukaṃ prahasaṃs tadā 03,069.009d*0317_02 yady evaṃ bhavitā śvo vai kiṃ te kāmaṃ karomy aham 03,069.010a tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ 03,069.010c aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā 03,069.011a sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ 03,069.011b*0318_01 aśvāñ jijñāsamāno vai vicārya ca punaḥ punaḥ 03,069.011c adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān 03,069.012a tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān 03,069.012c varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn 03,069.012e śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ 03,069.012f*0319_01 dṛśyamānān kṛśān aṅgair javenāpratimān pathi 03,069.013a dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ 03,069.013c kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam 03,069.014a katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama 03,069.014c mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ 03,069.015 bāhuka uvāca 03,069.015a ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ 03,069.015c athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te 03,069.015d*0320_01 eko lalāṭe dvau mūrdhni dvau dvau pārśvopapārśvayoḥ 03,069.015d*0320_02 dvau dvau vakṣasi vijñeyau prayāṇe caika eva tu 03,069.016 ṛtuparṇa uvāca 03,069.016a tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka 03,069.016c yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya 03,069.017 bṛhadaśva uvāca 03,069.017a tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān 03,069.017c yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ 03,069.018a tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ 03,069.018c atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ 03,069.019a tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate 03,069.019c sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān 03,069.020a raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ 03,069.020c sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param 03,069.021a te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ 03,069.021c samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva 03,069.022a tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ 03,069.022c ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau 03,069.023a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat 03,069.023c vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām 03,069.024a kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ 03,069.024c tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat 03,069.025a śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit 03,069.025c mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam 03,069.026a utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ 03,069.026c so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat 03,069.027a atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ 03,069.027c tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca 03,069.028a api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca 03,069.028c nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati 03,069.029a pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām 03,069.029c daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ 03,069.030a bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati 03,069.030c pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ 03,069.031a vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ 03,069.031c nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ 03,069.032a evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat 03,069.032c hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ 03,069.033a ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām 03,069.033c cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ 03,069.034a balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat 03,069.034c paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha 03,070.001 bṛhadaśva uvāca 03,070.001a sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca 03,070.001c acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva 03,070.002a tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,070.002c uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ 03,070.003a tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā 03,070.003c grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ 03,070.004a nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān 03,070.004c vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti 03,070.005a nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava 03,070.005c yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ 03,070.006a evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,070.006c āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam 03,070.007a taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata 03,070.007c mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam 03,070.008a sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana 03,070.008c naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit 03,070.009a vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka 03,070.009b*0321_01 saṃkhyātāni mayaitāni sarvāṇy asya vanaspateḥ 03,070.009c patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam 03,070.009e ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka 03,070.009f*0323_01 ayutaṃ caiva patrāṇām anayor api śākhayoḥ 03,070.009f*0324_01 lakṣyaṃ hy aśītisāhasraṃ patreṣu ca phaleṣu ca 03,070.010a pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ 03,070.010c pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ 03,070.010d*0322_01 praviluptasya śākhe dve paścānyā yā praśākhikā 03,070.010e ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca 03,070.011a tato rathād avaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt 03,070.011c parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana 03,070.011d*0325_01 pratyakṣam etat kartāsmi śātayitvā bibhītakam 03,070.012a atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā 03,070.012c pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam 03,070.013a ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca 03,070.013c saṃkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa 03,070.013e muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām 03,070.014a tam abravīn nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum 03,070.014c bāhukas tv abravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ 03,070.015a pratīkṣasva muhūrtaṃ tvam atha vā tvarate bhavān 03,070.015c eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ 03,070.016a abravīd ṛtuparṇas taṃ sāntvayan kurunandana 03,070.016c tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka 03,070.017a tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhān hayakovida 03,070.017c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi 03,070.018a kāmaṃ ca te kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi bāhuka 03,070.018c vidarbhān yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me 03,070.019a athābravīd bāhukas taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam 03,070.019c tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama 03,070.020a akāma iva taṃ rājā gaṇayasvety uvāca ha 03,070.020b*0326_01 ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayānagha 03,070.020b*0326_02 gaṇayasvāśvatattvajña tatas tvaṃ prītim āvaha 03,070.020b*0327_01 tatas taṃ bāhuko rājañ chākhaikoddeśam apy uta 03,070.020b*0327_02 phalāni parisaṃkhyātuṃ tvaramāṇopacakrame 03,070.020c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ śātayām āsa taṃ drumam 03,070.021a tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt 03,070.021c gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca 03,070.022a atyadbhutam idaṃ rājan dṛṣṭavān asmi te balam 03,070.022c śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaj jñāyate nṛpa 03,070.023a tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā 03,070.023c viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam 03,070.024a bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama 03,070.024c matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha 03,070.025a ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt 03,070.025c hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ 03,070.026a yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param 03,070.026c nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka 03,070.026e evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai 03,070.026f*0328_01 dadāv ekamanā bhūtvā śuciḥ puruṣasattamaḥ 03,070.027a tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ 03,070.027c karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman 03,070.028a kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ 03,070.028c sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān 03,070.028d*0329_01 taṃ bhrāntarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭam akarot kaliḥ 03,070.029a tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ 03,070.029c taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ 03,070.030a tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 03,070.030c kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām 03,070.031a indrasenasya jananī kupitā māśapat purā 03,070.031c yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ 03,070.032a avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita 03,070.032c viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam 03,070.032d*0330_01 śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,070.033a ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ 03,070.033c matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati 03,070.033d*0331_01 na teṣāṃ mānasaṃ kiṃ cic charīraṃ vācikaṃ tathā 03,070.033d*0331_02 bhaviṣyati nṛṇāṃ rājan kīrtayiṣyanti ye nalam 03,070.033d*0332_01 bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase 03,070.034a evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ 03,070.034c tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam 03,070.034d*0333_01 kalisaṃsargadoṣeṇa apavitro bibhītakaḥ 03,070.034e kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai 03,070.035a tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā 03,070.035c saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta 03,070.036a mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha 03,070.036c ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ 03,070.036e bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt 03,070.036f*0334_01 tataḥ prabhṛti rājendra loke 'smin pāṇḍunandana 03,070.037a hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ 03,070.037c nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā 03,070.038a vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ 03,070.038c nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān 03,070.039a tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate 03,070.039c vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ 03,071.001 bṛhadaśva uvāca 03,071.001a tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam 03,071.001c ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan 03,071.002a sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram 03,071.002c nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa 03,071.003a tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ 03,071.003c śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau 03,071.004a damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam 03,071.004c yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame 03,071.004d*0335_01 paraṃ vismayam āpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam 03,071.005a nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu 03,071.005c sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ 03,071.006a prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ 03,071.006c hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ 03,071.007a te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā 03,071.007c praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha 03,071.008 damayanty uvāca 03,071.008a yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm 03,071.008c mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ 03,071.009a adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi 03,071.009c asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.010a yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram 03,071.010c praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.011a yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ 03,071.011c adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.012a yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ 03,071.012c nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.013a na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam 03,071.013c na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ 03,071.014a prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ 03,071.014c raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ 03,071.015a guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam 03,071.015c hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam 03,071.016 bṛhadaśva uvāca 03,071.016a evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata 03,071.016c āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā 03,071.017a tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam 03,071.017c ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam 03,071.018a tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt 03,071.018c hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham 03,071.019a so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,071.019c upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam 03,071.020a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ 03,071.020b*0336_01 sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,071.020b*0336_02 sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ 03,071.020b*0336_03 na ca kiṃ cit tato 'paśyat prekṣyamāṇo muhur muhuḥ 03,071.020b*0336_04 sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā 03,071.020c akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati 03,071.021a kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata 03,071.021c nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam 03,071.022a ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ 03,071.022c rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana 03,071.022e naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam 03,071.022f*0337_01 na cānyaṃ kiṃ cid ārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati 03,071.023a tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ 03,071.023c āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ 03,071.024a rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat 03,071.024c adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam 03,071.024d*0338_01 rājñaś cānyān atikramya prāpto 'yam abhivādakaḥ 03,071.025a grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham 03,071.025c alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam 03,071.025d*0339_01 paścād udarke jñāsyāmi kāraṇaṃ yad bhaviṣyati 03,071.026a naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat 03,071.026c viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ 03,071.027a sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ 03,071.027c rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat 03,071.028a ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe 03,071.028c bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat 03,071.029a sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ 03,071.029c svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat 03,071.030a damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam 03,071.030c sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham 03,071.031a cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ 03,071.031c nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham 03,071.032a vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā 03,071.032c tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt 03,071.033a āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā 03,071.033c tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate 03,071.034a evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate 03,071.034c dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa 03,072.001 damayanty uvāca 03,072.001a gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ 03,072.001c upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ 03,072.002a abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā 03,072.002c pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite 03,072.003a atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ 03,072.003c tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ 03,072.004a brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā 03,072.004c prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite 03,072.005 bṛhadaśva uvāca 03,072.005a evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt 03,072.005c damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata 03,072.006 keśiny uvāca 03,072.006a svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham 03,072.006c damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha 03,072.007a kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ 03,072.007c tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati 03,072.008 bāhuka uvāca 03,072.008a śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā 03,072.008c dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini 03,072.009a śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ 03,072.009c hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ 03,072.010 keśiny uvāca 03,072.010a atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ 03,072.010c tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam 03,072.011 bāhuka uvāca 03,072.011a puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ 03,072.011c sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ 03,072.012a aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ 03,072.012c ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam 03,072.013 keśiny uvāca 03,072.013a atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ 03,072.013c kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka 03,072.014 bāhuka uvāca 03,072.014a ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ 03,072.014c gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham 03,072.015a na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini 03,072.015c gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ 03,072.016a ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā 03,072.016c na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit 03,072.017 keśiny uvāca 03,072.017a yo 'sāv ayodhyāṃ prathamaṃ gatavān brāhmaṇas tadā 03,072.017c imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ 03,072.018a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,072.018c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,072.019a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī 03,072.019c dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā 03,072.020a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva 03,072.020c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca 03,072.021a tasyās tat priyam ākhyānaṃ prabravīhi mahāmate 03,072.021c tad eva vākyaṃ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā 03,072.022a etac chrutvā prativacas tasya dattaṃ tvayā kila 03,072.022c yat purā tat punas tvatto vaidarbhī śrotum icchati 03,072.023 bṛhadaśva uvāca 03,072.023a evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana 03,072.023c hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīd aśrupūrṇe ca locane 03,072.024a sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ 03,072.024c bāṣpasaṃdigdhayā vācā punar evedam abravīt 03,072.025a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,072.025c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ 03,072.026a rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana 03,072.026c prāṇāṃś cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ 03,072.027a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ 03,072.027c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati 03,072.028a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,072.028c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam 03,072.029a evaṃ bruvāṇas tad vākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ 03,072.029c na bāṣpam aśakat soḍhuṃ praruroda ca bhārata 03,072.030a tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat 03,072.030c tat sarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam 03,073.001 bṛhadaśva uvāca 03,073.001a damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā 03,073.001c śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt 03,073.002a gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke 03,073.002c ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya 03,073.003a yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini 03,073.003c tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam 03,073.004a na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini 03,073.004c yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā 03,073.005a etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya 03,073.005b*0340_01 nimittaṃ yat tvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam 03,073.005c yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama 03,073.006a damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī 03,073.006c niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat 03,073.007a sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat 03,073.007c nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam 03,073.008 keśiny uvāca 03,073.008a dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit 03,073.008c dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ 03,073.009a hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit 03,073.009c taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham 03,073.009e saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam 03,073.010a ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ 03,073.010c preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam 03,073.011a tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ 03,073.011c sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā 03,073.012a tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ 03,073.012c tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat 03,073.013a atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ 03,073.013c tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā 03,073.014a anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā 03,073.014c yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe 03,073.015a chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam 03,073.015c atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham 03,073.016a yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ 03,073.016c mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha 03,073.017a bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca 03,073.017c etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā 03,073.017d*0341_01 ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ 03,073.018 bṛhadaśva uvāca 03,073.018a damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam 03,073.018c amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam 03,073.019a sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam 03,073.019c keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt 03,073.020a punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam 03,073.020c mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini 03,073.021a sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca 03,073.021c atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī 03,073.021e damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana 03,073.022a socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā 03,073.022c prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā 03,073.023a vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ 03,073.023c mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata 03,073.024a indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ 03,073.024c abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat 03,073.025a bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau 03,073.025c bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha 03,073.026a naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā 03,073.026c utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt 03,073.027a idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ 03,073.027c tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham 03,073.028a bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ 03,073.028c vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te 03,074.001 bṛhadaśva uvāca 03,074.001a sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ 03,074.001c āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat 03,074.002a damayantī tato bhūyaḥ preṣayām āsa keśinīm 03,074.002c mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā 03,074.003a parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā 03,074.003c rūpe me saṃśayas tv ekaḥ svayam icchāmi veditum 03,074.004a sa vā praveśyatāṃ mātar māṃ vānujñātum arhasi 03,074.004c viditaṃ vātha vājñātaṃ pitur me saṃvidhīyatām 03,074.005a evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt 03,074.005c duhitus tam abhiprāyam anvajānāc ca pārthivaḥ 03,074.006a sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha 03,074.006c nalaṃ praveśayām āsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ 03,074.006d*0342_01 tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ 03,074.006d*0342_02 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ 03,074.007a taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā 03,074.007c tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī 03,074.008a tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī 03,074.008c damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyam abravīt 03,074.009a dṛṣṭapūrvas tvayā kaś cid dharmajño nāma bāhuka 03,074.009c suptām utsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam 03,074.010a anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām 03,074.010c apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam ṛte nalam 03,074.011a kiṃ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṃ mahīpateḥ 03,074.011c yo mām utsṛjya vipine gatavān nidrayā hṛtām 03,074.012a sākṣād devān apāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā 03,074.012c anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavān katham 03,074.013a agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām 03,074.013c bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tad gatam 03,074.014a damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṃdama 03,074.014c śokajaṃ vāri netrābhyām asukhaṃ prāsravad bahu 03,074.015a atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat 03,074.015c parisravan nalo dṛṣṭvā śokārta idam abravīt 03,074.016a mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam 03,074.016c kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam 03,074.017a tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā 03,074.017c vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam 03,074.018a sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ 03,074.018b*0343_01 karkoṭakaviṣād dagdho mama satyena śobhane 03,074.018c tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ 03,074.019a mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ 03,074.019c duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe 03,074.020a vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ 03,074.020b*0344_01 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ bāṣpadhārāpariplutaḥ 03,074.020c tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam 03,074.021a kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam 03,074.021c utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit 03,074.022a dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt 03,074.022c bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati 03,074.023a svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ 03,074.023c śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ 03,074.023d*0345_01 katham utsṛjya bhartāraṃ nibhṛtaiva vadhūś caret 03,074.024a damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam 03,074.024c prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt 03,074.024d*0346_01 gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau 03,074.024d*0346_02 vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ca ha 03,075.001 damayanty uvāca 03,075.001a na mām arhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum 03,075.001c mayā hi devān utsṛjya vṛtas tvaṃ niṣadhādhipa 03,075.002a tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ 03,075.002c vākyāni mama gāthābhir gāyamānā diśo daśa 03,075.003a tatas tvāṃ brāhmaṇo vidvān parṇādo nāma pārthiva 03,075.003c abhyagacchat kosalāyām ṛtuparṇaniveśane 03,075.004a tena vākye hṛte samyak prativākye tathāhṛte 03,075.004c upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava 03,075.005a tvām ṛte na hi loke 'nya ekāhnā pṛthivīpate 03,075.005c samartho yojanaśataṃ gantum aśvair narādhipa 03,075.006a tathā cemau mahīpāla bhaje 'haṃ caraṇau tava 03,075.006c yathā nāsatkṛtaṃ kiṃ cin manasāpi carāmy aham 03,075.007a ayaṃ carati loke 'smin bhūtasākṣī sadāgatiḥ 03,075.007c eṣa muñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.008a tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā 03,075.008c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.009a candramāḥ sarvabhūtānām antaś carati sākṣivat 03,075.009c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.010a ete devās trayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai 03,075.010c vibruvantu yathāsatyam ete vādya tyajantu mām 03,075.011a evam ukte tato vāyur antarikṣād abhāṣata 03,075.011c naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te 03,075.012a rājañ śīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ 03,075.012c sākṣiṇo rakṣiṇaś cāsyā vayaṃ trīn parivatsarān 03,075.013a upāyo vihitaś cāyaṃ tvadartham atulo 'nayā 03,075.013c na hy ekāhnā śataṃ gantā tvad ṛte 'nyaḥ pumān iha 03,075.014a upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate 03,075.014c nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā 03,075.015a tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha 03,075.015c devadundubhayo nedur vavau ca pavanaḥ śivaḥ 03,075.016a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata 03,075.016c damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣad ariṃdamaḥ 03,075.017a tatas tad vastram arajaḥ prāvṛṇod vasudhādhipaḥ 03,075.017c saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam 03,075.018a svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā 03,075.018c prākrośad uccair āliṅgya puṇyaślokam aninditā 03,075.019a bhaimīm api nalo rājā bhrājamāno yathā purā 03,075.019c sasvaje svasutau cāpi yathāvat pratyanandata 03,075.020a tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā 03,075.020c parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā 03,075.021a tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā 03,075.021c suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā 03,075.022a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca 03,075.022c bhīmāyākathayat prītyā vaidarbhyā jananī nṛpa 03,075.023a tato 'bravīn mahārājaḥ kṛtaśaucam ahaṃ nalam 03,075.023c damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam 03,075.024a tatas tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam 03,075.024c vane vicaritaṃ sarvam ūṣatur muditau nṛpa 03,075.025a sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā 03,075.025c sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavān paramāṃ mudam 03,075.026a damayanty api bhartāram avāpyāpyāyitā bhṛśam 03,075.026c ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā 03,075.027a saivaṃ sametya vyapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā 03,075.027c rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātrir ivoditena 03,076.001 bṛhadaśva uvāca 03,076.001a atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ 03,076.001c vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam 03,076.002a tato 'bhivādayām āsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ 03,076.002c tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā 03,076.003a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravat parayā mudā 03,076.003c yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ 03,076.003e nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām 03,076.003f*0347_01 anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ 03,076.004a tām arhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi 03,076.004c paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvat pratyavedayat 03,076.005a tato babhūva nagare sumahān harṣanisvanaḥ 03,076.005c janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,076.006a aśobhayac ca nagaraṃ patākādhvajamālinam 03,076.006c siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtās tadā 03,076.007a dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ 03,076.007c arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca 03,076.008a ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam 03,076.008c damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ 03,076.009a tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam 03,076.009c sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ 03,076.010a sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ 03,076.010b*0348_01 uvāca vākyaṃ tattvajño naiṣadhaṃ vadatāṃ varaḥ 03,076.010c diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata 03,076.011a kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha 03,076.011c ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa 03,076.012a yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit 03,076.012c mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi 03,076.013 nala uvāca 03,076.013a na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva 03,076.013c kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava 03,076.014a pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa 03,076.014c ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi 03,076.014d*0349_01 ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītimān kṣantum arhasi 03,076.015a sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi 03,076.015c na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā 03,076.016a idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati 03,076.016c tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva 03,076.017 bṛhadaśva uvāca 03,076.017a evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ 03,076.017c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,076.018a tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,076.018b*0350_01 niṣadhādhipateś cāpi datvākṣahṛdayaṃ nṛpaḥ 03,076.018c sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi 03,076.019a ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate 03,076.019c nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat 03,077.001 bṛhadaśva uvāca 03,077.001a sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ 03,077.001c purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati 03,077.002a rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ 03,077.002c pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ 03,077.003a sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ 03,077.003c praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ 03,077.004a tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ 03,077.004c uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam 03,077.005a damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam 03,077.005c eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara 03,077.006a punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ 03,077.006c ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe 03,077.007a jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu 03,077.007c pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate 03,077.008a na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām 03,077.008c dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa 03,077.009a vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā 03,077.009c yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam 03,077.010a dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara 03,077.010c kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ 03,077.011a naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva 03,077.011c dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim 03,077.012a diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha 03,077.012c diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam 03,077.012e diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa 03,077.012f*0351_01 punar dyūte ca te buddhir diṣṭyā puruṣasattama 03,077.013a dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā 03,077.013c mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ 03,077.014a nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha 03,077.014c devane ca mama prītir na bhavaty asuhṛdgaṇaiḥ 03,077.015a jitvā tv adya varārohāṃ damayantīm aninditām 03,077.015c kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi 03,077.016a śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ 03,077.016c iyeṣa sa śiraś chettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ 03,077.017a smayaṃs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nṛpaḥ 03,077.017c paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi 03,077.018a tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca 03,077.018c ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ 03,077.018e saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito 'pi ca 03,077.019a jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt 03,077.019c mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam 03,077.020a vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum 03,077.020c tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ 03,077.021a na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā 03,077.021c kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase 03,077.021e nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayy ādhāsye kathaṃ cana 03,077.022a yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te 03,077.022b*0352_01 tathaiva sarvasaṃbhāraṃ svam aṃśaṃ vitarāmi te 03,077.022c tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ 03,077.023a saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati 03,077.023c puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ 03,077.024a evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ 03,077.024c svapuraṃ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ 03,077.025a sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam 03,077.025c puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ 03,077.026a kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī 03,077.026c yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva 03,077.027a sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ 03,077.027c prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ 03,077.028a mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ 03,077.028c bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha 03,077.029a prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam 03,077.029c praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam 03,077.029e praviśya sāntvayām āsa paurāṃś ca niṣadhādhipaḥ 03,077.029f*0353_01 paurā jānapadāś cāpi saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ 03,077.029f*0353_02 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ 03,077.029f*0353_03 adya sma nirvṛtā rājan pure janapade 'pi ca 03,077.029f*0353_04 upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum 03,077.029f*0354_01 āśvāsayat tadāmātyān sarvāñ jānapadāṃs tadā 03,077.029f*0355_01 hiteṣu caiṣāṃ satataṃ pitevāvahito 'bhavat 03,078.001 bṛhadaśva uvāca 03,078.001a praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave 03,078.001c mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat 03,078.001d*0356_01 puṇyaślokaṃ tu rājyasthaṃ śrutvā bhīmo mahīpatiḥ 03,078.001d*0356_02 mudā paramayā yukto babhūva bharatarṣabha 03,078.001d*0356_03 atha hṛṣṭamanā rājā mahatyā senayā saha 03,078.001d*0356_04 sutāṃ prasthāpayām āsa puṇyaślokāya dhīmate 03,078.002a damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā 03,078.002c prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,078.003a āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ 03,078.003c vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane 03,078.004a tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu 03,078.004c punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ 03,078.005a īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ 03,078.005c tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt 03,078.006a duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ 03,078.006c devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha 03,078.007a ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate 03,078.007c duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ 03,078.008a tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava 03,078.008c ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan 03,078.009a brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ 03,078.009c nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā 03,078.009d*0357_01 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau 03,078.009d*0357_02 nalena yācitaṃ rājñā kalinā ca pratiśrutam 03,078.009d*0358_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca 03,078.009d*0358_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam 03,078.010a itihāsam imaṃ cāpi kalināśanam ucyate 03,078.010b*0359_01 ya idaṃ paṭhate nityaṃ ya idaṃ śṛṇuyān naraḥ 03,078.010b*0359_02 na tasya vidyate rājan bhayaṃ vai kalikārakam 03,078.010b*0359_03 dharmanityasya yuktasya sadārjavaratasya ca 03,078.010b*0359_04 dāntasya ca vadānyasya kaliḥ puṃsaḥ karoti kim 03,078.010c śakyam āśvāsituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃ pate 03,078.010d*0360_01 idam evānyad atraiva vyāsena parikīrtitam 03,078.010d*0360_02 kalinā ca nṛpe dattaṃ rājan varam anuttamam 03,078.010d*0360_03 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau 03,078.010d*0360_04 nalena paṭhitaḥ ślokaḥ kalināśāya bhārata 03,078.011a asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthasya nityadā 03,078.011c tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ 03,078.011c*0361_01 **** **** na cintayitum arhasi 03,078.011c*0361_02 śrutvetihāsaṃ nṛpate 03,078.011d*0362_01 vyasane tvaṃ mahārāja na viṣīditum arhasi 03,078.011d*0363_01 viṣamāvasthite daive pauruṣe 'phalatāṃ gate 03,078.011d*0363_02 viṣādayanti nātmānaṃ sattvāpāśrayiṇo budhāḥ 03,078.012a ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahat 03,078.012c śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīs tān bhajiṣyati 03,078.012e arthās tasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati 03,078.013a itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam 03,078.013c putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyate nṛṣu cāgryatām 03,078.013e arogaḥ prītimāṃś caiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,078.014a bhayaṃ paśyasi yac ca tvam āhvayiṣyati māṃ punaḥ 03,078.014c akṣajña iti tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva 03,078.015a vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnam ahaṃ satyaparākrama 03,078.015b*0364_01 upapadyati mattaś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,078.015c upapadyasva kaunteya prasanno 'haṃ bravīmi te 03,078.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,078.016a tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvam uvāca ha 03,078.016c bhagavann akṣahṛdayaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ 03,078.016d*0365_01 kaunteyenaivam uktas tu bṛhadaśvo mahāmuniḥ 03,078.017a tato 'kṣahṛdayaṃ prādāt pāṇḍavāya mahātmane 03,078.017b*0366_01 labdhvā ca pāṇḍavo rājā viśokaḥ samapadyata 03,078.017b*0366_02 kathām evaṃ tathā kṛtvā nalasya caritāśrayām 03,078.017b*0366_03 āmantrya pāṇḍavān sarvān bṛhadaśvo jagāma ha 03,078.017c dattvā cāśvaśiro 'gacchad upaspraṣṭuṃ mahātapāḥ 03,078.018a bṛhadaśve gate pārtham aśrauṣīt savyasācinam 03,078.018c vartamānaṃ tapasy ugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam 03,078.019a brāhmaṇebhyas tapasvibhyaḥ saṃpatadbhyas tatas tataḥ 03,078.019c tīrthaśailavarebhyaś ca sametebhyo dṛḍhavrataḥ 03,078.020a iti pārtho mahābāhur durāpaṃ tapa āsthitaḥ 03,078.020c na tathā dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ kaś cid ugratapā iti 03,078.021a yathā dhanaṃjayaḥ pārthas tapasvī niyatavrataḥ 03,078.021c munir ekacaraḥ śrīmān dharmo vigrahavān iva 03,078.022a taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃs tapyamānaṃ mahāvane 03,078.022c anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam 03,078.023a dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane 03,078.023c brāhmaṇān vividhajñānān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_01 pratigṛhyākṣahṛdayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_02 āsīd dhṛṣṭamanā rājan bhīmasenādibhir yutaḥ 03,078.023d*0367_03 svabhrātṝn sahitān paśyan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_04 apaśyann arjunaṃ tatra babhūvāśrupariplutaḥ 03,078.023d*0367_05 saṃtapyamānaḥ kaunteyo bhīmasenam uvāca ha 03,078.023d*0367_06 kadā drakṣyāmi vai bhīma pārtham atra tavānujam 03,078.023d*0367_07 matkṛte hi kuruśreṣṭhas tapyate duścaraṃ tapaḥ 03,078.023d*0367_08 tasyākṣahṛdayajñānam ākhyāsyāmi kadā nv aham 03,078.023d*0367_09 sa hi śrutvākṣahṛdayaṃ samupāttaṃ mayā vibho 03,078.023d*0367_10 prahṛṣṭaḥ puruṣavyāghro bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,079.001 janamejaya uvāca 03,079.001*0368_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,079.001*0368_01 tīrthānāṃ caiva māhātmyaṃ pulastyenābhibhāṣitān 03,079.001*0368_02 kadā cit tīrthayātrāyāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,079.001*0368_03 tīrthāni paryaṭaṃs tatra yudhiṣṭhiram upāgamat 03,079.001*0368_04 vinayāvanato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 03,079.001*0368_05 nārada uvāca 03,079.001*0368_05 tīrthābhidhānaṃ puṇyaṃ ca nāradāya mahātmane 03,079.001*0368_06 pulastya uvāca 03,079.001*0368_06 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara 03,079.001a bhagavan kāmyakāt pārthe gate me prapitāmahe 03,079.001c pāṇḍavāḥ kim akurvanta tam ṛte savyasācinam 03,079.002a sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatir āsīd anīkajit 03,079.002c ādityānāṃ yathā viṣṇus tathaiva pratibhāti me 03,079.002c*0369_01 **** **** rudrāṇāṃ caiva śaṃkaraḥ 03,079.002c*0369_02 tridaśānāṃ mahendraś ca 03,079.003a tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣv anivartinā 03,079.003c vinābhūtā vane vīrāḥ katham āsan pitāmahāḥ 03,079.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,079.004a gate tu kāmyakāt tāta pāṇḍave savyasācini 03,079.004c babhūvuḥ kauraveyās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 03,079.005a ākṣiptasūtrā maṇayaś chinnapakṣā iva dvijāḥ 03,079.005c aprītamanasaḥ sarve babhūvur atha pāṇḍavāḥ 03,079.006a vanaṃ ca tad abhūt tena hīnam akliṣṭakarmaṇā 03,079.006c kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā 03,079.007a tam ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya 03,079.007c mudam aprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃs tadā 03,079.008a brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhair bāṇair mahārathāḥ 03,079.008c nighnanto bharataśreṣṭha medhyān bahuvidhān mṛgān 03,079.009a nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāram ariṃdamāḥ 03,079.009c viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan 03,079.010a evaṃ te nyavasaṃs tatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,079.010c ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājan dhanaṃjaye 03,079.011a atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim 03,079.011c smarantī pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt 03,079.012a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 03,079.012c tam ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me 03,079.012e śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām 03,079.012f*0370_01 vinā tena mahīnātha śakrapratimatejasā 03,079.013a bahvāścaryam idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam 03,079.013c na tathā ramaṇīyaṃ me tam ṛte savyasācinam 03,079.014a nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam 03,079.014c tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me 03,079.015a yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate 'śaninisvanaḥ 03,079.015c na labhe śarma taṃ rājan smarantī savyasācinam 03,079.016a tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā 03,079.016c bhīmaseno mahārāja draupadīm idam abravīt 03,079.017a manaḥprītikaraṃ bhadre yad bravīṣi sumadhyame 03,079.017c tan me prīṇāti hṛdayam amṛtaprāśanopamam 03,079.018a yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau 03,079.018c maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau 03,079.019a niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāv ivoragau 03,079.019c tam ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryam idaṃ vanam 03,079.020a yam āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravas tathā 03,079.020c surāṇām api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati 03,079.021a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ 03,079.021c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm 03,079.022a tam ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim 03,079.022c śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām 03,079.022d*0371_01 paśyāmi ca diśaḥ sarvās timireṇāvṛtā iva 03,079.022d*0371_02 tato 'bravīt sāśrukaṇṭho nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ 03,079.023 nakula uvāca 03,079.023a ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān 03,079.023c gandharvamukhyāñ śataśo hayāṃl lebhe sa vāsaviḥ 03,079.023d*0372_01 yasmin divyāni karmāṇi kathayanti raṇājire 03,079.023d*0372_02 devā api yudhāṃ śreṣṭhaṃ tam ṛte kā ratir vane 03,079.024a rājaṃs tittirikalmāṣāñ śrīmān anilaraṃhasaḥ 03,079.024c prādād bhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau 03,079.025a tam ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmād avarajaṃ vane 03,079.025c kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīm amaropamam 03,079.026 sahadeva uvāca 03,079.026a yo dhanāni ca kanyāś ca yudhi jitvā mahārathān 03,079.026c ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau 03,079.027a yaḥ sametān mṛdhe jitvā yādavān amitadyutiḥ 03,079.027c subhadrām ājahāraiko vāsudevasya saṃmate 03,079.027d*0373_01 yenārdharājyam ācchidya drupadasya mahātmanaḥ 03,079.027d*0373_02 ācāryadakṣiṇā dattā guror droṇasya bhārata 03,079.028a tasya jiṣṇor bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyām upaniveśane 03,079.028c hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana 03,079.029a vanād asmād vivāsaṃ tu rocaye 'ham ariṃdama 03,079.029c na hi nas tam ṛte vīraṃ ramaṇīyam idaṃ vanam 03,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,080.001a dhanaṃjayotsukās te tu vane tasmin mahārathāḥ 03,080.001c nyavasanta mahābhāgā draupadyā saha pāṇḍavāḥ 03,080.001d*0374_01 dhanaṃjayotsukānāṃ tu bhrātṝṇāṃ kṛṣṇayā saha 03,080.001d*0374_02 śrutvā vākyāni vimanā dharmarājo 'py ajāyata 03,080.002a athāpaśyan mahātmānaṃ devarṣiṃ tatra nāradam 03,080.002c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā dīptāgnisamatejasam 03,080.002d*0375_01 tam āgatam abhiprekṣya bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ 03,080.002d*0375_02 pratyutthāya yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahātmane 03,080.003a sa taiḥ parivṛtaḥ śrīmān bhrātṛbhiḥ kurusattamaḥ 03,080.003c vibabhāv atidīptaujā devair iva śatakratuḥ 03,080.004a yathā ca vedān sāvitrī yājñasenī tathā satī 03,080.004c na jahau dharmataḥ pārthān merum arkaprabhā yathā 03,080.004d*0376_01 arghyaṃ pādyam athānīya tv abhyavādayad acyutam 03,080.004d*0376_02 nāradas tu mahātejāḥ svasty astv ity abhyabhāṣata 03,080.004d*0377_01 tato yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭvā devarṣisattamam 03,080.004d*0377_02 yathārhaṃ pūjayām āsa vidhivat kurunandanaḥ 03,080.005a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,080.005c āśvāsayad dharmasutaṃ yuktarūpam ivānagha 03,080.006a uvāca ca mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,080.006c brūhi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 03,080.007a atha dharmasuto rājā praṇamya bhrātṛbhiḥ saha 03,080.007c uvāca prāñjalir vākyaṃ nāradaṃ devasaṃmitam 03,080.008a tvayi tuṣṭe mahābhāga sarvalokābhipūjite 03,080.008c kṛtam ity eva manye 'haṃ prasādāt tava suvrata 03,080.009a yadi tv aham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 03,080.009c saṃdehaṃ me muniśreṣṭha hṛdisthaṃ chettum arhasi 03,080.010a pradakṣiṇaṃ yaḥ kurute pṛthivīṃ tīrthatatparaḥ 03,080.010c kiṃ phalaṃ tasya kārtsnyena tad brahman vaktum arhasi 03,080.011 nārada uvāca 03,080.011a śṛṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata 03,080.011c pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam 03,080.012a purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,080.012c pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasan munivat tadā 03,080.013a śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite 03,080.013c gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite 03,080.014a sa pitṝṃs tarpayām āsa devāṃś ca paramadyutiḥ 03,080.014c ṛṣīṃś ca toṣayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,080.015a kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ 03,080.015c dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyam ṛṣisattamam 03,080.016a sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānam iva śriyā 03,080.016c praharṣam atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau 03,080.017a upasthitaṃ mahārāja pūjayām āsa bhārata 03,080.017c bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,080.018a śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.018c nāma saṃkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame 03,080.019a bhīṣmo 'ham asmi bhadraṃ te dāso 'smi tava suvrata 03,080.019c tava saṃdarśanād eva mukto 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ 03,080.020a evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,080.020c vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira 03,080.021a taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam 03,080.021b*0378_01 tataḥ sa madhureṇātha svareṇa sumahātapāḥ 03,080.021b*0378_02 uvāca vākyaṃ dharmajñaḥ pulastyaḥ prītamānasaḥ 03,080.021c bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat 03,080.022 pulastya uvāca 03,080.022a anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca 03,080.022c satyena ca mahābhāga tuṣṭo 'smi tava sarvaśaḥ 03,080.023a yasyedṛśas te dharmo 'yaṃ pitṛbhaktyāśrito 'nagha 03,080.023c tena paśyasi māṃ putra prītiś cāpi mama tvayi 03,080.024a amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 03,080.024c yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha 03,080.025 bhīṣma uvāca 03,080.025a prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite 03,080.025c kṛtam ity eva manye 'haṃ yad ahaṃ dṛṣṭavān prabhum 03,080.026a yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhṛtāṃ vara 03,080.026c vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi 03,080.027a asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ 03,080.027c tam ahaṃ śrotum icchāmi pṛthak saṃkīrtitaṃ tvayā 03,080.028a pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karoty amitavikrama 03,080.028c kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana 03,080.029 pulastya uvāca 03,080.029a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi yad ṛṣīṇāṃ parāyaṇam 03,080.029c tad ekāgramanās tāta śṛṇu tīrtheṣu yat phalam 03,080.030a yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam 03,080.030c vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute 03,080.031a pratigrahād upāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ 03,080.031c ahaṃkāranivṛttaś ca sa tīrthaphalam aśnute 03,080.032a akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ 03,080.032c vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute 03,080.033a akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ 03,080.033c ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute 03,080.034a ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam 03,080.034c phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ 03,080.035a na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate 03,080.035c bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ 03,080.036a prāpyante pārthivair ete samṛddhair vā naraiḥ kva cit 03,080.036c nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ 03,080.037a yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara 03,080.037c tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṃ nibodha yudhāṃ vara 03,080.038a ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama 03,080.038c tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñair api viśiṣyate 03,080.039a anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca 03,080.039c adattvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate 03,080.040a agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ 03,080.040c na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat 03,080.041a nṛloke devadevasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,080.041c puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśet 03,080.042a daśa koṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate 03,080.042c sāṃnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisaṃdhyaṃ kurunandana 03,080.043a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāś ca samarudgaṇāḥ 03,080.043c gandharvāpsarasaś caiva nityaṃ saṃnihitā vibho 03,080.044a yatra devās tapas taptvā daityā brahmarṣayas tathā 03,080.044b*0379_01 tapoviśeṣair bahubhiḥ sthānāny āpur mahaujasaḥ 03,080.044c divyayogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ 03,080.045a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ 03,080.045c pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate 03,080.046a tasmiṃs tīrthe mahābhāga nityam eva pitāmahaḥ 03,080.046c uvāsa paramaprīto devadānavasaṃmataḥ 03,080.047a puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurogamāḥ 03,080.047c siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ 03,080.048a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt pitṛdevārcane rataḥ 03,080.048c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.049a apy ekaṃ bhojayed vipraṃ puṣkarāraṇyam āśritaḥ 03,080.049c tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate 03,080.050a śākamūlaphalair vāpi yena vartayate svayam 03,080.050c tad vai dadyād brāhmaṇāya śraddhāvān anasūyakaḥ 03,080.050e tenaiva prāpnuyāt prājño hayamedhaphalaṃ naraḥ 03,080.050f*0380_01 api cāpy udapātreṇa brāhmaṇān svasti vācayet 03,080.050f*0380_02 tenāpi pūjanenāhuḥ pretyānantyāya kalpate 03,080.051a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 03,080.051c na viyoniṃ vrajanty ete snātās tīrthe mahātmanaḥ 03,080.052a kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa yo 'bhigaccheta puṣkaram 03,080.052c phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya vardhate bharatarṣabha 03,080.053a sāyaṃ prātaḥ smared yas tu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ 03,080.053c upaspṛṣṭaṃ bhavet tena sarvatīrtheṣu bhārata 03,080.053e prāpnuyāc ca naro lokān brahmaṇaḥ sadane 'kṣayān 03,080.054a janmaprabhṛti yat pāpaṃ striyo vā puruṣasya vā 03,080.054c puṣkare snātamātrasya sarvam eva praṇaśyati 03,080.055a yathā surāṇāṃ sarveṣām ādis tu madhusūdanaḥ 03,080.055c tathaiva puṣkaraṃ rājaṃs tīrthānām ādir ucyate 03,080.056a uṣya dvādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ 03,080.056c kratūn sarvān avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati 03,080.057a yas tu varṣaśataṃ pūrṇam agnihotram upāsate 03,080.057c kārttikīṃ vā vased ekāṃ puṣkare samam eva tat 03,080.057d*0381_01 trīṇi śṛṅgāṇi śubhrāṇi trīṇi prasravaṇāni ca 03,080.057d*0381_02 puṣkarāṇyādisiddhāni na vidmas tatra kāraṇam 03,080.058a duṣkaraṃ puṣkaraṃ gantuṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ 03,080.058c duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkaram 03,080.059a uṣya dvādaśarātraṃ tu niyato niyatāśanaḥ 03,080.059c pradakṣiṇam upāvṛtto jambūmārgaṃ samāviśet 03,080.060a jambūmārgaṃ samāviśya devarṣipitṛsevitam 03,080.060c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,080.061a tatroṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭhakālakṣamī naraḥ 03,080.061c na durgatim avāpnoti siddhiṃ prāpnoti cottamām 03,080.062a jambūmārgād upāvṛtto gacchet taṇḍulikāśramam 03,080.062c na durgatim avāpnoti svargaloke ca pūjyate 03,080.063a agastyasara āsādya pitṛdevārcane rataḥ 03,080.063c trirātropoṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.064a śākavṛttiḥ phalair vāpi kaumāraṃ vindate padam 03,080.064c kaṇvāśramaṃ samāsādya śrījuṣṭaṃ lokapūjitam 03,080.065a dharmāraṇyaṃ hi tat puṇyam ādyaṃ ca bharatarṣabha 03,080.065c yatra praviṣṭamātro vai pāpebhyo vipramucyate 03,080.066a arcayitvā pitṝn devān niyato niyatāśanaḥ 03,080.066c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalam aśnute 03,080.067a pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā yayātipatanaṃ vrajet 03,080.067c hayamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti tatra vai 03,080.068a mahākālaṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.068c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet 03,080.069a tato gaccheta dharmajña puṇyasthānam umāpateḥ 03,080.069c nāmnā bhadravaṭaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.070a tatrābhigamya ceśānaṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,080.070c mahādevaprasādāc ca gāṇapatyam avāpnuyāt 03,080.070d*0382_01 samṛddham asapatnaṃ ca śriyā yuktaṃ narottama 03,080.070d*0383_01 rājñaś caivādhipatyaṃ hi tatra gatvā samāpnuyāt 03,080.071a narmadām atha cāsādya nadīṃ trailokyaviśrutām 03,080.071c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.072a dakṣiṇaṃ sindhum āsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,080.072c agniṣṭomam avāpnoti vimānaṃ cādhirohati 03,080.073a carmaṇvatīṃ samāsādya niyato niyatāśanaḥ 03,080.073c rantidevābhyanujñāto agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.074a tato gaccheta dharmajña himavatsutam arbudam 03,080.074c pṛthivyāṃ yatra vai chidraṃ pūrvam āsīd yudhiṣṭhira 03,080.075a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,080.075c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,080.076a piṅgātīrtham upaspṛśya brahmacārī jitendriyaḥ 03,080.076c kapilānāṃ naravyāghra śatasya phalam aśnute 03,080.076d*0384_01 tato gaccheta tad vṛttaṃ tīrthaṃ devaniṣevitam 03,080.076d*0384_02 snātvā tatra naro bhāti vimalaś candramā yathā 03,080.077a tato gaccheta dharmajña prabhāsaṃ lokaviśrutam 03,080.077b*0385_01 tīrthaṃ devagaṇaiḥ pūjyam ṛṣibhiś ca niṣevitam 03,080.077c yatra saṃnihito nityaṃ svayam eva hutāśanaḥ 03,080.077e devatānāṃ mukhaṃ vīra analo 'nilasārathiḥ 03,080.078a tasmiṃs tīrthavare snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.078c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,080.079a tato gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṃgame 03,080.079c gosahasraphalaṃ prāpya svargaloke mahīyate 03,080.079e dīpyamāno 'gnivan nityaṃ prabhayā bharatarṣabha 03,080.079f*0386_01 tatra snātvā ca rājendra vimalārkasamadyutiḥ 03,080.080a trirātram uṣitas tatra tarpayet pitṛdevatāḥ 03,080.080c prabhāsate yathā somo aśvamedhaṃ ca vindati 03,080.081a varadānaṃ tato gacchet tīrthaṃ bharatasattama 03,080.081c viṣṇor durvāsasā yatra varo datto yudhiṣṭhira 03,080.082a varadāne naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,080.082c tato dvāravatīṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.082e piṇḍārake naraḥ snātvā labhed bahu suvarṇakam 03,080.083a tasmiṃs tīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ 03,080.083c adyāpi mudrā dṛśyante tad adbhutam ariṃdama 03,080.084a triśūlāṅkāni padmāni dṛśyante kurunandana 03,080.084c mahādevasya sāṃnidhyaṃ tatraiva bharatarṣabha 03,080.085a sāgarasya ca sindhoś ca saṃgamaṃ prāpya bhārata 03,080.085c tīrthe salilarājasya snātvā prayatamānasaḥ 03,080.086a tarpayitvā pitṝn devān ṛṣīṃś ca bharatarṣabha 03,080.086c prāpnoti vāruṇaṃ lokaṃ dīpyamānaḥ svatejasā 03,080.087a śaṅkukarṇeśvaraṃ devam arcayitvā yudhiṣṭhira 03,080.087c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.088a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha 03,080.088c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.088e dṛmīti nāmnā vikhyātaṃ sarvapāpapramocanam 03,080.089a yatra brahmādayo devā upāsante maheśvaram 03,080.089c tatra snātvārcayitvā ca rudraṃ devagaṇair vṛtam 03,080.089e janmaprabhṛti pāpāni kṛtāni nudate naraḥ 03,080.090a dṛmī cātra naraśreṣṭha sarvadevair abhiṣṭutā 03,080.090c tatra snātvā naravyāghra hayamedham avāpnuyāt 03,080.091a jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,080.091c purā śaucaṃ kṛtaṃ rājan hatvā daivatakaṇṭakān 03,080.092a tato gaccheta dharmajña vasor dhārām abhiṣṭutām 03,080.092c gamanād eva tasyāṃ hi hayamedham avāpnuyāt 03,080.093a snātvā kuruvaraśreṣṭha prayatātmā tu mānavaḥ 03,080.093c tarpya devān pitṝṃś caiva viṣṇuloke mahīyate 03,080.094a tīrthaṃ cātra paraṃ puṇyaṃ vasūnāṃ bharatarṣabha 03,080.094c tatra snātvā ca pītvā ca vasūnāṃ saṃmato bhavet 03,080.095a sindhūttamam iti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam 03,080.095c tatra snātvā naraśreṣṭha labhed bahu suvarṇakam 03,080.096a brahmatuṅgaṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.096c brahmalokam avāpnoti sukṛtī virajā naraḥ 03,080.097a kumārikāṇāṃ śakrasya tīrthaṃ siddhaniṣevitam 03,080.097c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ śakralokam avāpnuyāt 03,080.098a reṇukāyāś ca tatraiva tīrthaṃ devaniṣevitam 03,080.098c tatra snātvā bhaved vipro vimalaś candramā yathā 03,080.099a atha pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ 03,080.099c pañca yajñān avāpnoti kramaśo ye 'nukīrtitāḥ 03,080.100a tato gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sthānam uttamam 03,080.100c tatra snātvā tu yonyāṃ vai naro bharatasattama 03,080.101a devyāḥ putro bhaved rājaṃs taptakuṇḍalavigrahaḥ 03,080.101c gavāṃ śatasahasrasya phalaṃ caivāpnuyān mahat 03,080.102a girimuñjaṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.102c pitāmahaṃ namaskṛtya gosahasraphalaṃ labhet 03,080.103a tato gaccheta dharmajña vimalaṃ tīrtham uttamam 03,080.103c adyāpi yatra dṛśyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ 03,080.104a tatra snātvā naraśreṣṭha vājapeyam avāpnuyāt 03,080.104c sarvapāpaviśuddhātmā gacchec ca paramāṃ gatim 03,080.104d*0387_01 vitastāṃ ca samāsādya saṃtarpya pitṛdevatāḥ 03,080.104d*0387_02 naraḥ phalam avāpnoti vājapeyasya bhārata 03,080.104d*0387_03 kāśmīreṣv eva nāgasya bhavanaṃ takṣakasya ca 03,080.104d*0387_04 vitastākhyam iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam 03,080.105a tato gaccheta maladāṃ triṣu lokeṣu viśrutām 03,080.105c paścimāyāṃ tu saṃdhyāyām upaspṛśya yathāvidhi 03,080.106a caruṃ narendra saptārcer yathāśakti nivedayet 03,080.106c pitṝṇām akṣayaṃ dānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.106d*0388_01 ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,080.106d*0388_02 guhyakāḥ kiṃnarā yakṣāḥ siddhā vidyādharā narāḥ 03,080.106d*0388_03 rākṣasā ditijā rudrā brahmā ca manujādhipa 03,080.106d*0388_04 niyataḥ paramāṃ dīkṣām āsthāyābdasahasrikīm 03,080.106d*0388_05 viṣṇoḥ prasādanaṃ kurvaṃś caruṃ ca śrapayaṃs tathā 03,080.106d*0388_06 saptabhiḥ saptabhiś caiva ṛgbhis tuṣṭāva keśavam 03,080.106d*0388_07 dadāv aṣṭaguṇaiśvaryaṃ teṣāṃ tuṣṭas tu keśavaḥ 03,080.106d*0388_08 yathābhilaṣitān anyān kāmān dattvā mahīpate 03,080.106d*0388_09 tatraivāntardadhe devo vidyud abhreṣu vai yathā 03,080.106d*0388_10 nāmnā saptacaruṃ tena khyātaṃ lokeṣu bhārata 03,080.107a gavāṃ śatasahasreṇa rājasūyaśatena ca 03,080.107c aśvamedhasahasreṇa śreyān saptārciṣaś caruḥ 03,080.108a tato nivṛtto rājendra vastrāpadam athāviśet 03,080.108c abhigamya mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet 03,080.109a maṇimantaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,080.109c ekarātroṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.110a atha gaccheta rājendra devikāṃ lokaviśrutām 03,080.110c prasūtir yatra viprāṇāṃ śrūyate bharatarṣabha 03,080.111a triśūlapāṇeḥ sthānaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.111c devikāyāṃ naraḥ snātvā samabhyarcya maheśvaram 03,080.112a yathāśakti caruṃ tatra nivedya bharatarṣabha 03,080.112c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya labhate phalam 03,080.113a kāmākhyaṃ tatra rudrasya tīrthaṃ devarṣisevitam 03,080.113c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ siddhim āpnoti bhārata 03,080.114a yajanaṃ yājanaṃ gatvā tathaiva brahmavālukām 03,080.114c puṣpanyāsa upaspṛśya na śocen maraṇaṃ tataḥ 03,080.115a ardhayojanavistārāṃ pañcayojanam āyatām 03,080.115c etāvad devikām āhuḥ puṇyāṃ devarṣisevitām 03,080.116a tato gaccheta dharmajña dīrghasatraṃ yathākramam 03,080.116c yatra brahmādayo devāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 03,080.116e dīrghasatram upāsante dakṣiṇābhir yatavratāḥ 03,080.117a gamanād eva rājendra dīrghasatram ariṃdama 03,080.117c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,080.118a tato vinaśanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.118c gacchaty antarhitā yatra marupṛṣṭhe sarasvatī 03,080.118e camase ca śivodbhede nāgodbhede ca dṛśyate 03,080.119a snātvā ca camasodbhede agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.119c śivodbhede naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,080.120a nāgodbhede naraḥ snātvā nāgalokam avāpnuyāt 03,080.120c śaśayānaṃ ca rājendra tīrtham āsādya durlabham 03,080.120e śaśarūpapraticchannāḥ puṣkarā yatra bhārata 03,080.121a sarasvatyāṃ mahārāja anu saṃvatsaraṃ hi te 03,080.121c snāyante bharataśreṣṭha vṛttāṃ vai kārttikīṃ sadā 03,080.122a tatra snātvā naravyāghra dyotate śaśivat sadā 03,080.122c gosahasraphalaṃ caiva prāpnuyād bharatarṣabha 03,080.123a kumārakoṭim āsādya niyataḥ kurunandana 03,080.123c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,080.123e gavāmayam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,080.124a tato gaccheta dharmajña rudrakoṭiṃ samāhitaḥ 03,080.124c purā yatra mahārāja ṛṣikoṭiḥ samāhitā 03,080.124e praharṣeṇa ca saṃviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā 03,080.125a ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvaṃ drakṣyāmi vṛṣabhadhvajam 03,080.125c evaṃ saṃprasthitā rājann ṛṣayaḥ kila bhārata 03,080.126a tato yogeṣvareṇāpi yogam āsthāya bhūpate 03,080.126c teṣāṃ manyupraṇāśārtham ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 03,080.127a sṛṣṭā koṭis tu rudrāṇām ṛṣīṇām agrataḥ sthitā 03,080.127c mayā pūrvataraṃ dṛṣṭa iti te menire pṛthak 03,080.128a teṣāṃ tuṣṭo mahādeva ṛṣīṇām ugratejasām 03,080.128c bhaktyā paramayā rājan varaṃ teṣāṃ pradiṣṭavān 03,080.128e adya prabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhir bhaviṣyati 03,080.129a tatra snātvā naravyāghra rudrakoṭyāṃ naraḥ śuciḥ 03,080.129c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,080.130a tato gaccheta rājendra saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,080.130c sarasvatyā mahāpuṇyam upāsante janārdanam 03,080.131a yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ 03,080.131c abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīm 03,080.132a tatra snātvā naravyāghra vinded bahu suvarṇakam 03,080.132c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati 03,080.133a ṛṣīṇāṃ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa 03,080.133c satrāvasānam āsādya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.001 pulastya uvāca 03,081.001a tato gaccheta rājendra kurukṣetram abhiṣṭutam 03,081.001c pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ 03,081.002a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 03,081.002c ya evaṃ satataṃ brūyāt so 'pi pāpaiḥ pramucyate 03,081.002d*0389_01 pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ 03,081.002d*0389_02 api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 03,081.002d*0389_03 dakṣiṇena sarasvatyā dṛṣadvatyuttareṇa ca 03,081.002d*0389_04 ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape 03,081.003a tatra māsaṃ vased vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira 03,081.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ 03,081.004a gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś ca mahīpate 03,081.004c brahmakṣetraṃ mahāpuṇyam abhigacchanti bhārata 03,081.005a manasāpy abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira 03,081.005c pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.006a gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha 03,081.006c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.007a tato macakrukaṃ rājan dvārapālaṃ mahābalam 03,081.007c yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,081.008a tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānam anuttamam 03,081.008c satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ 03,081.009a tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim 03,081.009c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,081.010a tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.010c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.011a pṛthivyās tīrtham āsādya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.011c tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa 03,081.011e daśāśvamedhike snātvā tad eva labhate phalam 03,081.012a sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrtham uttamam 03,081.012c agniṣṭomam avāpnoti nāgalokaṃ ca vindati 03,081.013a tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam 03,081.013c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,081.014a tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ 03,081.014c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet 03,081.014e aśvinos tīrtham āsādya rūpavān abhijāyate 03,081.015a tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrtham uttamam 03,081.015c viṣṇur vārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito 'bhavat 03,081.015e tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.016a tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet 03,081.016c snātvā phalam avāpnoti rājasūyasya mānavaḥ 03,081.017a ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.017c kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.017e puṇḍarīkam avāpnoti kṛtaśauco bhaven naraḥ 03,081.018a tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ 03,081.018c tatroṣya rajanīm ekāṃ gāṇapatyam avāpnuyāt 03,081.019a tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā 03,081.019c tāṃ cābhigamya rājendra puṇyāṃl lokān avāpnuyāt 03,081.020a kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha 03,081.020c pradakṣiṇam upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ 03,081.021a saṃmite puṣkarāṇāṃ ca snātvārcya pitṛdevatāḥ 03,081.021c jāmadagnyena rāmeṇa āhṛte vai mahātmanā 03,081.021e kṛtakṛtyo bhaved rājann aśvamedhaṃ ca vindati 03,081.022a tato rāmahradān gacchet tīrthasevī narādhipa 03,081.022c yatra rāmeṇa rājendra tarasā dīptatejasā 03,081.022e kṣatram utsādya vīryeṇa hradāḥ pañca niveśitāḥ 03,081.023a pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śrutam 03,081.023c pitaras tarpitāḥ sarve tathaiva ca pitāmahāḥ 03,081.023e tatas te pitaraḥ prītā rāmam ūcur mahīpate 03,081.024a rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava 03,081.024c anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho 03,081.024e varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute 03,081.025a evam uktaḥ sa rājendra rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,081.025c abravīt prāñjalir vākyaṃ pitṝn sa gagane sthitān 03,081.026a bhavanto yadi me prītā yady anugrāhyatā mayi 03,081.026c pitṛprasādād iccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ 03,081.027a yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā 03,081.027c tataś ca pāpān mucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā hy aham 03,081.027e hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ 03,081.028a etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitaras tadā 03,081.028c pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ 03,081.029a tapas te vardhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ 03,081.029c yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ tvayā 03,081.030a tataś ca pāpān muktas tvaṃ karmabhis te ca pātitāḥ 03,081.030c hradāś ca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ 03,081.031a hradeṣv eteṣu yaḥ snātvā pitṝn saṃtarpayiṣyati 03,081.031c pitaras tasya vai prītā dāsyanti bhuvi durlabham 03,081.031e īpsitaṃ manasaḥ kāmaṃ svargalokaṃ ca śāśvatam 03,081.032a evaṃ dattvā varān rājan rāmasya pitaras tadā 03,081.032c āmantrya bhārgavaṃ prītās tatraivāntardadhus tadā 03,081.033a evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ 03,081.033c snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śubhavrataḥ 03,081.033e rāmam abhyarcya rājendra labhed bahu suvarṇakam 03,081.034a vaṃśamūlakam āsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.034c svavaṃśam uddhared rājan snātvā vai vaṃśamūlake 03,081.035a kāyaśodhanam āsādya tīrthaṃ bharatasattama 03,081.035c śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ 03,081.035e śuddhadehaś ca saṃyāti śubhāṃl lokān anuttamān 03,081.036a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.036c lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,081.037a lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.037c snātvā tīrthavare rājaṃl lokān uddharate svakān 03,081.037e śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyam uttamām 03,081.037e*0390_01 **** **** snātvā niyatamānasaḥ 03,081.037e*0390_02 arcayitvā pitṝn devān 03,081.038a kapilātīrtham āsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,081.038c tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā 03,081.038e kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ 03,081.039a sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ 03,081.039c arcayitvā pitṝn devān upavāsaparāyaṇaḥ 03,081.039e agniṣṭomam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,081.040a gavāṃbhavanam āsādya tīrthasevī yathākramam 03,081.040c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet 03,081.041a śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.041c devyās tīrthe naraḥ snātvā labhate rūpam uttamam 03,081.042a tato gaccheta rājendra dvārapālam arantukam 03,081.042c tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ 03,081.042e tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.043a tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa 03,081.043c brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokam avāpnuyāt 03,081.044a tato gaccheta dharmajña sutīrthakam anuttamam 03,081.044c yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha 03,081.045a tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.045c aśvamedham avāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati 03,081.046a tato 'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam 03,081.046c kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama 03,081.046e sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate 03,081.047a mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata 03,081.047c prajā vivardhate rājann anantāṃ cāśnute śriyam 03,081.048a tataḥ śītavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.048c tīrthaṃ tatra mahārāja mahad anyatra durlabham 03,081.049a punāti darśanād eva daṇḍenaikaṃ narādhipa 03,081.049c keśān abhyukṣya vai tasmin pūto bhavati bhārata 03,081.050a tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam 03,081.050c yatra viprā naravyāghra vidvāṃsas tīrthatatparāḥ 03,081.050d*0391_01 gatiṃ gacchanti paramāṃ snātvā bharatasattama 03,081.051a śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama 03,081.051c prāṇāyāmair nirharanti śvalomāni dvijottamāḥ 03,081.052a pūtātmānaś ca rājendra prayānti paramāṃ gatim 03,081.052c daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃs tīrthe mahīpate 03,081.052e tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim 03,081.053a tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam 03,081.053c yatra kṛṣṇamṛgā rājan vyādhena paripīḍitāḥ 03,081.053e avagāhya tasmin sarasi mānuṣatvam upāgatāḥ 03,081.054a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.054c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate 03,081.055a mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate 03,081.055c āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā 03,081.056a śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ 03,081.056c devān pitṝṃś ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat 03,081.056e ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā 03,081.057a tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā 03,081.057c uṣitvā rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.058a tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānam uttamam 03,081.058c brahmodumbaram ity eva prakāśaṃ bhuvi bhārata 03,081.059a tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava 03,081.059c kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ 03,081.060a brahmāṇam abhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ 03,081.060c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate 03,081.061a kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham 03,081.061c antardhānam avāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ 03,081.062a tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam 03,081.062c kṛṣṇapakṣe caturdaśyām abhigamya vṛṣadhvajam 03,081.062e labhate sarvakāmān hi svargalokaṃ ca gacchati 03,081.063a tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ sarake kurunandana 03,081.063c rudrakoṭis tathā kūpe hradeṣu ca mahīpate 03,081.063e ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.064a tatra snātvārcayitvā ca pitṝn devāṃś ca bhārata 03,081.064c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati 03,081.065a kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate 03,081.065c aprameyam avāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata 03,081.066a kalaśyāṃ cāpy upaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ 03,081.066c agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.067a sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ 03,081.067c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam 03,081.068a tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃś cotsṛjya bhārata 03,081.068c nāradenābhyanujñāto lokān prāpnoti durlabhān 03,081.069a śuklapakṣe daśamyāṃ tu puṇḍarīkaṃ samāviśet 03,081.069c tatra snātvā naro rājan puṇḍarīkaphalaṃ labhet 03,081.070a tatas triviṣṭapaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.070c tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramocanī 03,081.071a tatra snātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam 03,081.071c sarvapāpaviśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim 03,081.072a tato gaccheta rājendra phalakīvanam uttamam 03,081.072c yatra devāḥ sadā rājan phalakīvanam āśritāḥ 03,081.072e tapaś caranti vipulaṃ bahuvarṣasahasrakam 03,081.072f*0392_01 tatra snātvā naro rājan sarvayajñaphalaṃ labhet 03,081.073a dṛṣadvatyāṃ naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ 03,081.073c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati bhārata 03,081.074a tīrthe ca sarvadevānāṃ snātvā bharatasattama 03,081.074c gosahasrasya rājendra phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.075a pāṇikhāte naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ 03,081.075c rājasūyam avāpnoti ṛṣilokaṃ ca gacchati 03,081.076a tato gaccheta rājendra miśrakaṃ tīrtham uttamam 03,081.076c tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā 03,081.077a vyāsena nṛpaśārdūla dvijārtham iti naḥ śrutam 03,081.077c sarvatīrtheṣu sa snāti miśrake snāti yo naraḥ 03,081.077d*0393_01 sa vai snātvārcayitvā ca miśrake pitṛdevatāḥ 03,081.078a tato vyāsavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.078c manojave naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.079a gatvā madhuvaṭīṃ cāpi devyās tīrthaṃ naraḥ śuciḥ 03,081.079c tatra snātvārcayed devān pitṝṃś ca prayataḥ śuciḥ 03,081.079e sa devyā samanujñāto gosahasraphalaṃ labhet 03,081.080a kauśikyāḥ saṃgame yas tu dṛṣadvatyāś ca bhārata 03,081.080c snāti vai niyatāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.081a tato vyāsasthalī nāma yatra vyāsena dhīmatā 03,081.081c putraśokābhitaptena dehatyāgārthaniścayaḥ 03,081.082a kṛto devaiś ca rājendra punar utthāpitas tadā 03,081.082c abhigamya sthalīṃ tasya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.083a kiṃdattaṃ kūpam āsādya tilaprasthaṃ pradāya ca 03,081.083c gaccheta paramāṃ siddhim ṛṇair muktaḥ kurūdvaha 03,081.083d*0394_01 vedītīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.084a ahaś ca sudinaṃ caiva dve tīrthe ca sudurlabhe 03,081.084c tayoḥ snātvā naravyāghra sūryalokam avāpnuyāt 03,081.085a mṛgadhūmaṃ tato gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.085c tatra gaṅgāhrade snātvā samabhyarcya ca mānavaḥ 03,081.085e śūlapāṇiṃ mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet 03,081.086a devatīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.086c atha vāmanakaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.087a tatra viṣṇupade snātvā arcayitvā ca vāmanam 03,081.087c sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokam avāpnuyāt 03,081.088a kulaṃpune naraḥ snātvā punāti svakulaṃ naraḥ 03,081.088c pavanasya hradaṃ gatvā marutāṃ tīrtham uttamam 03,081.088e tatra snātvā naravyāghra vāyuloke mahīyate 03,081.089a amarāṇāṃ hrade snātvā amareṣu narādhipa 03,081.089c amarāṇāṃ prabhāvena svargaloke mahīyate 03,081.089d*0395_01 amaraiḥ saha saṃyāti vimānavaram āsthitaḥ 03,081.090a śālihotrasya rājendra śāliśūrpe yathāvidhi 03,081.090c snātvā naravaraśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet 03,081.091a śrīkuñjaṃ ca sarasvatyāṃ tīrthaṃ bharatasattama 03,081.091c tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.092a tato naimiṣakuñjaṃ ca samāsādya kurūdvaha 03,081.092c ṛṣayaḥ kila rājendra naimiṣeyās tapodhanāḥ 03,081.092e tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā 03,081.092f*0396_01 tatra tīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,081.093a tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāṃ kṛto bharatasattama 03,081.093c ṛṣīṇām avakāśaḥ syād yathā tuṣṭikaro mahān 03,081.094a tasmin kuñje naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.094b*0397_01 tato gaccheta dharmajña kanyātīrtham anuttamam 03,081.094c kanyātīrthe naraḥ snātvā agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.095a tato gacchen naravyāghra brahmaṇaḥ sthānam uttamam 03,081.095c tatra varṇāvaraḥ snātvā brāhmaṇyaṃ labhate naraḥ 03,081.095e brāhmaṇaś ca viśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim 03,081.096a tato gacchen naraśreṣṭha somatīrtham anuttamam 03,081.096c tatra snātvā naro rājan somalokam avāpnuyāt 03,081.097a saptasārasvataṃ tīrthaṃ tato gacchen narādhipa 03,081.097c yatra maṅkaṇakaḥ siddho maharṣir lokaviśrutaḥ 03,081.098a purā maṅkaṇako rājan kuśāgreṇeti naḥ śrutam 03,081.098c kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat 03,081.099a sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭo mahātapāḥ 03,081.099c pranṛttaḥ kila viprarṣir vismayotphullalocanaḥ 03,081.100a tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat 03,081.100c pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam 03,081.101a brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,081.101c vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa 03,081.101e nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi 03,081.102a tataḥ pranṛttam āsādya harṣāviṣṭena cetasā 03,081.102c surāṇāṃ hitakāmārtham ṛṣiṃ devo 'bhyabhāṣata 03,081.103a aho maharṣe dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān 03,081.103c harṣasthānaṃ kimarthaṃ vā tavādya munipuṃgava 03,081.104 ṛṣir uvāca 03,081.104*0398_01 tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 03,081.104a kiṃ na paśyasi me deva karāc chākarasaṃ srutam 03,081.104c yaṃ dṛṣṭvāhaṃ pranṛtto vai harṣeṇa mahatānvitaḥ 03,081.105 pulastya uvāca 03,081.105a taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam 03,081.105c ahaṃ vai vismayaṃ vipra na gacchāmīti paśya mām 03,081.106a evam uktvā naraśreṣṭha mahādevena dhīmatā 03,081.106c aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'nagha 03,081.107a tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham 03,081.107c tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ 03,081.108a nānyaṃ devam ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat 03,081.108c surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk 03,081.109a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram 03,081.109c tvām eva bhagavan sarve praviśanti yugakṣaye 03,081.110a devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā 03,081.110c tvayi sarve ca dṛśyante surā brahmādayo 'nagha 03,081.111a sarvas tvam asi lokānāṃ kartā kārayitā ca ha 03,081.111c tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ 03,081.111e evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bhavat 03,081.112 ṛṣir uvāca 03,081.112a tvatprasādān mahādeva tapo me na kṣareta vai 03,081.113 pulastya uvāca 03,081.113a tato devaḥ prahṛṣṭātmā brahmarṣim idam abravīt 03,081.113c tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā 03,081.114a āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhaṃ mahāmune 03,081.114c saptasārasvate snātvā arcayiṣyanti ye tu mām 03,081.115a na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca 03,081.115c sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ 03,081.115d*0399_01 evam uktvā mahādevas tatraivāntaradhīyata 03,081.116a tatas tv auśanasaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.116c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,081.117a kārttikeyaś ca bhagavāṃs trisaṃdhyaṃ kila bhārata 03,081.117c sāṃnidhyam akarot tatra bhārgavapriyakāmyayā 03,081.118a kapālamocanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramocanam 03,081.118c tatra snātvā naravyāghra sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.119a agnitīrthaṃ tato gacchet tatra snātvā nararṣabha 03,081.119c agnilokam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,081.120a viśvāmitrasya tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.120c tatra snātvā mahārāja brāhmaṇyam abhijāyate 03,081.121a brahmayoniṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,081.121c tatra snātvā naravyāghra brahmalokaṃ prapadyate 03,081.121e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,081.122a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.122c pṛthūdakam iti khyātaṃ kārttikeyasya vai nṛpa 03,081.122d*0400_01 pāpaṃ praṇaśyate tatra snātamātrasya bhārata 03,081.122e tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.123a ajñānāj jñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā 03,081.123c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā 03,081.124a tat sarvaṃ naśyate tasya snātamātrasya bhārata 03,081.124c aśvamedhaphalaṃ cāpi svargalokaṃ ca gacchati 03,081.125a puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrāt sarasvatīm 03,081.125c sarasvatyāś ca tīrthāni tīrthebhyaś ca pṛthūdakam 03,081.126a uttame sarvatīrthānāṃ yas tyajed ātmanas tanum 03,081.126c pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet 03,081.127a gītaṃ sanatkumāreṇa vyāsena ca mahātmanā 03,081.127c vede ca niyataṃ rājan abhigacchet pṛthūdakam 03,081.128a pṛthūdakāt puṇyatamaṃ nānyat tīrthaṃ narottama 03,081.128c etan medhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ 03,081.129a tatra snātvā divaṃ yānti api pāpakṛto janāḥ 03,081.129c pṛthūdake naraśreṣṭha prāhur evaṃ manīṣiṇaḥ 03,081.130a madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.130c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,081.131a tato gacchen naraśreṣṭha tīrthaṃ devyā yathākramam 03,081.131c sarasvatyāruṇāyāś ca saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,081.132a trirātropoṣitaḥ snātvā mucyate brahmahatyayā 03,081.132c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ 03,081.133a āsaptamaṃ kulaṃ caiva punāti bharatarṣabha 03,081.133c avatīrṇaṃ ca tatraiva tīrthaṃ kurukulodvaha 03,081.133e viprāṇām anukampārthaṃ darbhiṇā nirmitaṃ purā 03,081.134a vratopanayanābhyāṃ vā upavāsena vā dvijaḥ 03,081.134c kriyāmantraiś ca saṃyukto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ 03,081.135a kriyāmantravihīno 'pi tatra snātvā nararṣabha 03,081.135c cīrṇavrato bhaved vipro dṛṣṭam etat purātane 03,081.136a samudrāś cāpi catvāraḥ samānītāś ca darbhiṇā 03,081.136c yeṣu snāto naravyāghra na durgatim avāpnuyāt 03,081.136e phalāni gosahasrāṇāṃ caturṇāṃ vindate ca saḥ 03,081.137a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ śatasahasrakam 03,081.137c sāhasrakaṃ ca tatraiva dve tīrthe lokaviśrute 03,081.138a ubhayor hi naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.138c dānaṃ vāpy upavāso vā sahasraguṇitaṃ bhavet 03,081.139a tato gaccheta rājendra reṇukātīrtham uttamam 03,081.139c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.139e sravapāpaviśuddhātmā agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.140a vimocanam upaspṛśya jitamanyur jitendriyaḥ 03,081.140c pratigrahakṛtair doṣaiḥ sarvaiḥ sa parimucyate 03,081.141a tataḥ pañcavaṭaṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.141c puṇyena mahatā yuktaḥ satāṃ loke mahīyate 03,081.142a yatra yogeśvaraḥ sthāṇuḥ svayam eva vṛṣadhvajaḥ 03,081.142c tam arcayitvā deveśaṃ gamanād eva sidhyati 03,081.143a aujasaṃ varuṇaṃ tīrthaṃ dīpyate svena tejasā 03,081.143c yatra brahmādibhir devair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,081.143e senāpatyena devānām abhiṣikto guhas tadā 03,081.144a aujasasya tu pūrveṇa kurutīrthaṃ kurūdvaha 03,081.144c kurutīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.144e sarvapāpaviśuddhātmā kurulokaṃ prapadyate 03,081.145a svargadvāraṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.145c svargalokam avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.146a tato gacched anarakaṃ tīrthasevī narādhipa 03,081.146c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt 03,081.147a tatra brahmā svayaṃ nityaṃ devaiḥ saha mahīpate 03,081.147c anvāsyate naraśreṣṭha nārāyaṇapurogamaiḥ 03,081.148a sāṃnidhyaṃ caiva rājendra rudrapatnyāḥ kurūdvaha 03,081.148c abhigamya ca tāṃ devīṃ na durgatim avāpnuyāt 03,081.149a tatraiva ca mahārāja viśveśvaram umāpatim 03,081.149c abhigamya mahādevaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ 03,081.150a nārāyaṇaṃ cābhigamya padmanābham ariṃdamam 03,081.150c śobhamāno mahārāja viṣṇulokaṃ prapadyate 03,081.151a tīrthe tu sarvadevānāṃ snātaḥ sa puruṣarṣabha 03,081.151c sarvaduḥkhaiḥ parityakto dyotate śaśivat sadā 03,081.152a tataḥ svastipuraṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,081.152b*0401_01 pradakṣiṇam upāvṛtya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.152c pāvanaṃ tīrtham āsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,081.152e agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.153a gaṅgāhradaś ca tatraiva kūpaś ca bharatarṣabha 03,081.153c tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ tasmin kūpe mahīpate 03,081.153e tatra snātvā naro rājan svargalokaṃ prapadyate 03,081.154a āpagāyāṃ naraḥ snātvā arcayitvā maheśvaram 03,081.154c gāṇapatyam avāpnoti kulaṃ coddharate svakam 03,081.155a tataḥ sthāṇuvaṭaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.155c tatra snātvā sthito rātriṃ rudralokam avāpnuyāt 03,081.156a badarīpācanaṃ gacched vasiṣṭhasyāśramaṃ tataḥ 03,081.156c badaraṃ bhakṣayet tatra trirātropoṣito naraḥ 03,081.157a samyag dvādaśa varṣāṇi badarān bhakṣayet tu yaḥ 03,081.157c trirātropoṣitaś caiva bhavet tulyo narādhipa 03,081.158a indramārgaṃ samāsādya tīrthasevī narādhipa 03,081.158c ahorātropavāsena śakraloke mahīyate 03,081.159a ekarātraṃ samāsādya ekarātroṣito naraḥ 03,081.159c niyataḥ satyavādī ca brahmaloke mahīyate 03,081.160a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.160c ādityasyāśramo yatra tejorāśer mahātmanaḥ 03,081.160d*0402_01 tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā sthānaṃ mahad avāpnuyāt 03,081.161a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā pūjayitvā vibhāvasum 03,081.161c ādityalokaṃ vrajati kulaṃ caiva samuddharet 03,081.162a somatīrthe naraḥ snātvā tīrthasevī kurūdvaha 03,081.162c somalokam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,081.163a tato gaccheta dharmajña dadhīcasya mahātmanaḥ 03,081.163c tīrthaṃ puṇyatamaṃ rājan pāvanaṃ lokaviśrutam 03,081.164a yatra sārasvato rājan so 'ṅgirās tapaso nidhiḥ 03,081.164c tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,081.164e sārasvatīṃ gatiṃ caiva labhate nātra saṃśayaḥ 03,081.165a tataḥ kanyāśramaṃ gacchen niyato brahmacaryavān 03,081.165c trirātropoṣito rājann upavāsaparāyaṇaḥ 03,081.165e labhet kanyāśataṃ divyaṃ brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.166a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ saṃnihitīm api 03,081.166c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,081.166e māsi māsi samāyānti puṇyena mahatānvitāḥ 03,081.167a saṃnihityām upaspṛśya rāhugraste divākare 03,081.167c aśvamedhaśataṃ tena iṣṭaṃ bhavati śāśvatam 03,081.168a pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca 03,081.168c nadyo nadās taḍāgāś ca sarvaprasravaṇāni ca 03,081.169a udapānāś ca vaprāś ca puṇyāny āyatanāni ca 03,081.169b*0403_01 niḥsaṃśayam amāvāsyāṃ sameṣyanti narādhipa 03,081.169b*0404_01 tīrthasaṃnayanād evaṃ saṃnītā bhuvi viśrutā 03,081.169b*0404_02 tatra snātvā ca pītvā ca svargaloke mahīyate 03,081.169b*0404_03 amāvāsyāṃ tu tatraiva rāhugraste divākare 03,081.169b*0404_04 yaḥ śrāddhaṃ kurute martyas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 03,081.169b*0404_05 aśvamedhasahasrasya samyag iṣṭasya yat phalam 03,081.169b*0404_06 snāta eva tad āpnoti kṛtvā śrāddhaṃ ca mānavaḥ 03,081.169c māsi māsi samāyānti saṃnihityāṃ na saṃśayaḥ 03,081.170a yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma striyā vā puruṣasya vā 03,081.170c snātamātrasya tat sarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ 03,081.170e padmavarṇena yānena brahmalokaṃ sa gacchati 03,081.171a abhivādya tato yakṣaṃ dvārapālam arantukam 03,081.171c koṭirūpam upaspṛśya labhed bahu suvarṇakam 03,081.172a gaṅgāhradaś ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.172c tatra snātas tu dharmajña brahmacārī samāhitaḥ 03,081.172e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati śāśvatam 03,081.173a pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyam antarikṣe ca puṣkaram 03,081.173c trayāṇām api lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate 03,081.174a pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ 03,081.174c api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 03,081.175a dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīm 03,081.175c ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape 03,081.176a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 03,081.176c apy ekāṃ vācam utsṛjya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.177a brahmavedī kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam 03,081.177c tadāvasanti ye rājan na te śocyāḥ kathaṃ cana 03,081.178a tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya 03,081.178c etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; pitāmahasyottaravedir ucyate 03,082.001 pulastya uvāca 03,082.001a tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam 03,082.001b*0405_01 yatra dharmo mahābhāgas taptavān uttamaṃ tapaḥ 03,082.001b*0405_02 tena tīrthaṃ kṛtaṃ puṇyaṃ svena nāmnā ca cihnitam 03,082.001c tatra snātvā naro rājan dharmaśīlaḥ samāhitaḥ 03,082.001e āsaptamaṃ kulaṃ rājan punīte nātra saṃśayaḥ 03,082.002a tato gaccheta dharmajña kārāpatanam uttamam 03,082.002b*0406_01 kṛcchrena mahatā gatvā tatra snātvā samāhitaḥ 03,082.002c agniṣṭomam avāpnoti munilokaṃ ca gacchati 03,082.003a saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃs tato gaccheta mānavaḥ 03,082.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,082.004a siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ 03,082.004c tad vanaṃ praviśann eva sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.005a tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnām uttamā nadī 03,082.005c plakṣād devī srutā rājan mahāpuṇyā sarasvatī 03,082.006a tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkān niḥsṛte jale 03,082.006c arcayitvā pitṝn devān aśvamedhaphalaṃ labhet 03,082.007a īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham 03,082.007c ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkād iti niścayaḥ 03,082.008a kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati 03,082.008c tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭam etat purātane 03,082.009a sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata 03,082.009c abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate 03,082.010a triśūlakhātaṃ tatraiva tīrtham āsādya bhārata 03,082.010c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,082.010e gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ 03,082.011a tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham 03,082.011c śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā 03,082.012a divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata 03,082.012c āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa 03,082.013a ṛṣayo 'bhyāgatās tatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ 03,082.013c ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata 03,082.013e tataḥ śākambharīty eva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam 03,082.014a śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.014c trirātram uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayen niyataḥ śuciḥ 03,082.015a śākāhārasya yat samyag varṣair dvādaśabhiḥ phalam 03,082.015c tat phalaṃ tasya bhavati devyāś chandena bhārata 03,082.016a tato gacchet suvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 03,082.016c yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudram ārādhayat purā 03,082.017a varāṃś ca subahūṃl lebhe daivateṣu sudurlabhān 03,082.017c uktaś ca tripuraghnena parituṣṭena bhārata 03,082.018a api cāsmat priyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi 03,082.018c tvan mukhaṃ ca jagat kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,082.019a tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam 03,082.019c aśvamedham avāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati 03,082.020a dhūmāvatīṃ tato gacchet triratropoṣito naraḥ 03,082.020c manasā prārthitān kāmāṃl labhate nātra saṃśayaḥ 03,082.021a devyās tu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa 03,082.021c tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ 03,082.021e mahādevaprasādād dhi gaccheta paramāṃ gatim 03,082.022a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha 03,082.022c dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm 03,082.022e tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa 03,082.023a tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim 03,082.023b*0407_01 aśītiṃ yojanaśataṃ puṣkaraṃ svargam ucyate 03,082.023b*0407_02 aśītiṃ dharmapṛṣṭhāt tu pravadanti manīṣiṇaḥ 03,082.023b*0407_03 ṣaṣṭiṃ prayāgād rājendra kurukṣetrāt tu dvādaśa 03,082.023b*0407_04 saṃyuktam eva rājendra gaṅgādvāraṃ triviṣṭapam 03,082.023c svargadvāreṇa yat tulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ 03,082.024a tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ 03,082.024b*0408_01 koṭitīrthaṃ mahārāja śuciḥ prayatamānasaḥ 03,082.024c puṇḍarīkam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.024d*0409_01 uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,082.025a saptagaṅge trigaṅge ca śakrāvarte ca tarpayan 03,082.025c devān pitṝṃś ca vidhivat puṇyaloke mahīyate 03,082.026a tataḥ kanakhale snātvā trirātropoṣito naraḥ 03,082.026c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.027a kapilāvaṭaṃ ca gaccheta tīrthasevī narādhipa 03,082.027c uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,082.028a nāgarājasya rājendra kapilasya mahātmanāḥ 03,082.028c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha sarvalokeṣu viśrutam 03,082.029a tatrābhiṣekaṃ kurvīta nāgatīrthe narādhipa 03,082.029c kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.030a tato lalitikāṃ gacchec chaṃtanos tīrtham uttamam 03,082.030c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt 03,082.031a gaṅgāsaṃgamayoś caiva snāti yaḥ saṃgame naraḥ 03,082.031c daśāśvamedhān āpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.032a tato gaccheta rājendra sugandhāṃ lokaviśrutām 03,082.032c sarvapāpaviśuddhātmā brahmaloke mahīyate 03,082.033a rudrāvartaṃ tato gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.033b*0410_01 gosahasram avāpnoti kalena * *tottama 03,082.033c tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate 03,082.034a gaṅgāyāś ca naraśreṣṭha sarasvatyāś ca saṃgame 03,082.034c snāto 'śvamedham āpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.035a bhadrakarṇeśvaraṃ gatvā devam arcya yathāvidhi 03,082.035c na durgatim avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.036a tataḥ kubjāmrakaṃ gacchet tīrthasevī yathākramam 03,082.036c gosahasram avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.037a arundhatīvaṭaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.037b*0411_01 tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate 03,082.037c sāmudrakam upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 03,082.037c*0412_01 **** **** brahmacārī samāhitaḥ 03,082.037c*0412_02 aśvamedham avāpnoti 03,082.037e gosahasraphalaṃ vindet kulaṃ caiva samuddharet 03,082.038a brahmāvartaṃ tato gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.038c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.039a yamunāprabhavaṃ gatvā upaspṛśya ca yāmune 03,082.039c aśvamedhaphalaṃ labdhvā svargaloke mahīyate 03,082.040a darvīsaṃkramaṇaṃ prāpya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,082.040c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.041a sindhoś ca prabhavaṃ gatvā siddhagandharvasevitam 03,082.041c tatroṣya rajanīḥ pañca vindyād bahu suvarṇakam 03,082.042a atha vedīṃ samāsādya naraḥ paramadurgamām 03,082.042c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim 03,082.043a ṛṣikulyāṃ samāsādya vāsiṣṭhaṃ caiva bhārata 03,082.043c vāsiṣṭhaṃ samatikramya sarve varṇā dvijātayaḥ 03,082.044a ṛṣikulyāṃ naraḥ snātvā ṛṣilokaṃ prapadyate 03,082.044a*0413_01 **** **** naraḥ snātvā vikalmaṣaḥ 03,082.044a*0413_02 devān pitṝṃś cārcayitvā 03,082.044c yadi tatra vasen māsaṃ śākāhāro narādhipa 03,082.044d*0414_01 dvādaśāhasya yajñasya phalaṃ sa labhate naraḥ 03,082.045a bhṛgutuṅgaṃ samāsādya vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.045c gatvā vīrapramokṣaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.046a kṛttikāmaghayoś caiva tīrtham āsādya bhārata 03,082.046c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti puṇyakṛt 03,082.047a tataḥ saṃdhyāṃ samāsādya vidyātīrtham anuttamam 03,082.047c upaspṛśya ca vidyānāṃ sarvāsāṃ pārago bhavet 03,082.048a mahāśrame vased rātriṃ sarvapāpapramocane 03,082.048c ekakālaṃ nirāhāro lokān āvasate śubhān 03,082.049a ṣaṣṭhakālopavāsena māsam uṣya mahālaye 03,082.049c sarvapāpaviśuddhātmā vindyād bahu suvarṇakam 03,082.049d*0415_01 tīrṇas tārayate jantur daśa pūrvān daśāparān 03,082.049d*0415_02 dṛṣṭvā māheśvaraṃ divyaṃ padaṃ suranamaskṛtam 03,082.049d*0415_03 kṛtārthaḥ sarvakṛtyeṣu na śocen maraṇaṃ naraḥ 03,082.050a atha vetasikāṃ gatvā pitāmahaniṣevitām 03,082.050b*0416_01 daśāparān daśa pūrvān narān uddharate kulam 03,082.050c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim 03,082.051a atha sundarikātīrthaṃ prāpya siddhaniṣevitam 03,082.051c rūpasya bhāgī bhavati dṛṣṭam etat purātane 03,082.052a tato vai brāhmaṇīṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,082.052c padmavarṇena yānena brahmalokaṃ prapadyate 03,082.053a tataś ca naimiṣaṃ gacchet puṇyaṃ siddhaniṣevitam 03,082.053c tatra nityaṃ nivasati brahmā devagaṇair vṛtaḥ 03,082.054a naimiṣaṃ prārthayānasya pāpasyārdhaṃ praṇaśyati 03,082.054c praviṣṭamātras tu naraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.055a tatra māsaṃ vased dhīro naimiṣe tīrthatatparaḥ 03,082.055c pṛthivyāṃ yāni tīrthāni naimiṣe tāni bhārata 03,082.056a abhiṣekakṛtas tatra niyato niyatāśanaḥ 03,082.056c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti bhārata 03,082.056e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ bharatasattama 03,082.057a yas tyajen naimiṣe prāṇān upavāsaparāyaṇaḥ 03,082.057c sa modet svargalokastha evam āhur manīṣiṇaḥ 03,082.057e nityaṃ puṇyaṃ ca medhyaṃ ca naimiṣaṃ nṛpasattama 03,082.058a gaṅgodbhedaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ 03,082.058c vājapeyam avāpnoti brahmabhūtaś ca jāyate 03,082.059a sarasvatīṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,082.059c sārasvateṣu lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ 03,082.060a tataś ca bāhudāṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.060b*0417_01 tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate 03,082.060c devasatrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.061a tataś cīravatīṃ gacchet puṇyāṃ puṇyatamair vṛtām 03,082.061c pitṛdevārcanarato vājapeyam avāpnuyāt 03,082.062a vimalāśokam āsādya virājati yathā śaśī 03,082.062c tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate 03,082.063a gopratāraṃ tato gacchet sarayvās tīrtham uttamam 03,082.063c yatra rāmo gataḥ svargaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ 03,082.064a dehaṃ tyaktvā divaṃ yātas tasya tīrthasya tejasā 03,082.064c rāmasya ca prasādena vyavasāyāc ca bhārata 03,082.065a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā gopratāre narādhipa 03,082.065c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate 03,082.066a rāmatīrthe naraḥ snātvā gomatyāṃ kurunandana 03,082.066c aśvamedham avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ 03,082.067a śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama 03,082.067c tatropasparśanaṃ kṛtvā niyato niyatāśanaḥ 03,082.067e gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti bharatarṣabha 03,082.068a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam 03,082.068b*0418_01 aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.068c koṭitīrthe naraḥ snātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa 03,082.068e gosahasraphalaṃ vindet tejasvī ca bhaven naraḥ 03,082.069a tato vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajam 03,082.069c kapilāhrade naraḥ snātvā rājasūyaphalaṃ labhet 03,082.069d*0419_01 avimuktaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,082.069d*0419_02 darśanād devadevasya mucyate brahmahatyayā 03,082.069d*0419_03 prāṇān utsṛjya tatraiva mokṣaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.070a mārkaṇḍeyasya rājendra tīrtham āsādya durlabham 03,082.070b*0420_01 aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.070c gomatīgaṅgayoś caiva saṃgame lokaviśrute 03,082.070e agniṣṭomam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.070f*0421_01 vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa yatra viśveśvaraḥ śivaḥ 03,082.070f*0421_02 devyā saha mahābāho gaṅgāṃ samavagāhate 03,082.070f*0421_03 tatra māsaṃ vased dhīro brahmacārī samāhitaḥ 03,082.070f*0421_04 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati 03,082.071a tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,082.071c aśvamedham avāpnoti gamanād eva bhārata 03,082.072a tatrākṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.072c pitṝṇāṃ tatra vai dattam akṣayaṃ bhavati prabho 03,082.073a mahānadyām upaspṛśya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,082.073c akṣayān prāpnuyāl lokān kulaṃ caiva samuddharet 03,082.074a tato brahmasaro gacched dharmāraṇyopaśobhitam 03,082.074c pauṇḍarīkam avāpnoti prabhātām eva śarvarīm 03,082.075a tasmin sarasi rājendra brahmaṇo yūpa ucchritaḥ 03,082.075c yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,082.076a tato gaccheta rājendra dhenukāṃ lokaviśrutām 03,082.076c ekarātroṣito rājan prayacchet tiladhenukām 03,082.076e sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajed dhruvam 03,082.077a tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ 03,082.077c kapilā saha vatsena parvate vicaraty uta 03,082.077e savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,082.078a teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama 03,082.078c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma tat praṇaśyati bhārata 03,082.079a tato gṛdhravaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ 03,082.079c snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam 03,082.080a brāhmaṇena bhavec cīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam 03,082.080c itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati 03,082.081a gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditam 03,082.081c sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha 03,082.082a tatra saṃdhyām upāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 03,082.082c upāstā ca bhavet saṃdhyā tena dvādaśavārṣikī 03,082.083a yonidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha 03,082.083c tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkarāt 03,082.084a kṛṣṇaśuklāv ubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasen naraḥ 03,082.084c punāty āsaptamaṃ rājan kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.085a eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 03,082.085b*0422_01 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati 03,082.085b*0422_02 tato gayāṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.085c yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 03,082.086a tataḥ phalguṃ vrajed rājaṃs tīrthasevī narādhipa 03,082.086c aśvamedham avāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ vrajet 03,082.087a tato gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ 03,082.087c yatra dharmo mahārāja nityam āste yudhiṣṭhira 03,082.087d*0423_01 tatra kūpodakaṃ pītvā tena snātaḥ śucis tathā 03,082.087d*0423_02 pitṝn devāṃs tu saṃtarpya muktapāpaṃ divaṃ vrajet 03,082.087d*0423_03 mataṅgasyāśramas tatra maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,082.087d*0423_04 taṃ praviśyāśramaṃ śrīmac chramaśokavināśanam 03,082.087d*0423_05 gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.087d*0424_01 aṣṭau yasya tu śuklāni lāṅgūlakakudaḥ śiraḥ 03,082.087d*0424_02 uraḥ śiraś ca catvāraḥ sa vṛṣo nīḍa ucyate 03,082.087d*0425_01 gatvā ca tatra dharmātmann aśvamedhaphalaṃ labhet 03,082.087e abhigamya tatas tatra vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.088a tato gaccheta rājendra brahmaṇas tīrtham uttamam 03,082.088c tatrārcayitvā rājendra brahmāṇam amitaujasam 03,082.088e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.089a tato rājagṛhaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.089c upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvān iva modate 03,082.090a yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ 03,082.090c yakṣiṇyās tu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā 03,082.091a maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet 03,082.091c naityakaṃ bhuñjate yas tu maṇināgasya mānavaḥ 03,082.091d*0426_01 bhuktavāṃs tatra maṇinā tīrthābhigamya mānavaḥ 03,082.092a daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam 03,082.092c tatroṣya rajanīm ekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.093a tato gaccheta brahmarṣer gautamasya vanaṃ nṛpa 03,082.093c ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim 03,082.093e abhigamya śriyaṃ rājan vindate śriyam uttamām 03,082.094a tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.094c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedham avāpnuyāt 03,082.095a janakasya tu rājarṣeḥ kūpas tridaśapūjitaḥ 03,082.095c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokam avāpnuyāt 03,082.096a tato vinaśanaṃ gacchet sarvapāpapramocanam 03,082.096c vājapeyam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 03,082.096d*0427_01 tato vipāśaṃ dharmajña samāviśya tato 'nagha 03,082.096d*0427_02 guhyaloke mahārāja modate nātra saṃśayaḥ 03,082.097a gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām 03,082.097c vājapeyam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,082.098a tato 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam 03,082.098c guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ 03,082.099a kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām 03,082.099c puṇḍarīkam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,082.100a tato viśālām āsādya nadīṃ trailokyaviśrutām 03,082.100c agniṣṭomam avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.101a atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa 03,082.101c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.102a divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ 03,082.102c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati 03,082.103a maheśvarapadaṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.103c maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.104a tatra koṭis tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha 03,082.104c kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā 03,082.104e hriyamāṇāhṛtā rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,082.105a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇas tīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira 03,082.105c puṇḍarīkam avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.106a tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu 03,082.106c sadā saṃnihito yatra harir vasati bhārata 03,082.106d*0428_01 yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,082.106d*0428_02 ādityā vasavo rudrā janārdanam upāsate 03,082.106e śālagrāma iti khyāto viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 03,082.107a abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam 03,082.107c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.108a tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ 03,082.108c samudrās tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā 03,082.108e tatropaspṛśya rājendra na durgatim avāpnuyāt 03,082.109a abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam 03,082.109c virājati yathā soma ṛṇair mukto yudhiṣṭhira 03,082.110a jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,082.110c jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ 03,082.111a vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam 03,082.111c īpsitāṃl labhate kāmān upavāsān na saṃśayaḥ 03,082.111d*0429_01 tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.112a tatas tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam 03,082.112c abhivādya hariṃ devaṃ na durgatim avāpnuyāt 03,082.113a bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam 03,082.113c kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm 03,082.113e rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.114a tato gaccheta dharmajña campakāraṇyam uttamam 03,082.114c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,082.115a atha jyeṣṭhilam āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam 03,082.115c upoṣya rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.116a tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim 03,082.116c mitrāvaruṇayor lokān āpnoti puruṣarṣabha 03,082.116d*0430_01 trirātropoṣitas tatra agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.117a kanyāsaṃvedyam āsādya niyato niyatāśanaḥ 03,082.117c manoḥ prajāpater lokān āpnoti bharatarṣabha 03,082.118a kanyāyāṃ ye prayacchanti pānam annaṃ ca bhārata 03,082.118c tad akṣayam iti prāhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 03,082.119a niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām 03,082.119c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.120a ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ 03,082.120c te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ 03,082.121a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.121c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyam avāpnuyāt 03,082.122a devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam 03,082.122c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.123a tato gaccheta rājendra kauśikasya muner hradam 03,082.123c yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 03,082.124a tatra māsaṃ vased vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha 03,082.124c aśvamedhasya yat puṇyaṃ tan māsenādhigacchati 03,082.125a sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade 03,082.125c na durgatim avāpnoti vinded bahu suvarṇakam 03,082.126a kumāram abhigatvā ca vīrāśramanivāsinam 03,082.126c aśvamedham avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.127a agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām 03,082.127c agniṣṭomam avāpnoti na ca svargān nivartate 03,082.128a pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam 03,082.128c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.129a pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī 03,082.129c kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā 03,082.130a yatra snātvā kṛtārtho 'smīty ātmānam avagacchati 03,082.130c ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā 03,082.130d*0431_01 tato gaccheta dharmajña tīrthasevanatatparaḥ 03,082.131a śikharaṃ vai mahādevyā gauryās trailokyaviśrutam 03,082.131c samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet 03,082.131d*0432_01 stanakuṇḍam upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet 03,082.132a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ 03,082.132c hayamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati 03,082.133a tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.133c aśvamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati 03,082.134a nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam 03,082.134c naramedhasya yat puṇyaṃ tat prāpnoti kurūdvaha 03,082.134d*0433_01 vājimedhaphalaṃ prāpya śakralokaṃ ca gacchati 03,082.135a kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayor yataḥ 03,082.135c trirātropoṣito vidvān sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.136a urvaśītīrtham āsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ 03,082.136c kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ 03,082.137a snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ 03,082.137c jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭam etat purātane 03,082.137d*0434_01 mṛgatuṅgaṃ samāsādya vipāpmā bhavati dvijaḥ 03,082.137d*0434_02 sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati 03,082.138a sakṛn nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ 03,082.138c sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati 03,082.139a ṛṣabhadvīpam āsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam 03,082.139c sarasvatyām upaspṛśya vimānastho virājate 03,082.140a auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam 03,082.140c tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.141a dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam 03,082.141c vājapeyam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.142a tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 03,082.142c daṇḍārkam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,082.143a laveḍikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopasevitām 03,082.143c vājapeyam avāpnoti vimānasthaś ca pūjyate 03,083.001 pulastya uvāca 03,083.001a atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrtham uttamam 03,083.001c upaspṛśya naro vidvān bhaven nāsty atra saṃśayaḥ 03,083.002a rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājan kṛtaṃ purā 03,083.002c tal lohityaṃ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam 03,083.003a karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ 03,083.003c aśvamedham avāpnoti kṛte paitāmahe vidhau 03,083.004a gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṃgame 03,083.004c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,083.005a gaṅgāyās tv aparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata 03,083.005c trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt 03,083.006a tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.006c virajaṃ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī 03,083.006c*0435_01 **** **** trirātropoṣito naraḥ 03,083.006c*0435_02 aśvamedham avāpnoti 03,083.007a prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati 03,083.007c gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ 03,083.008a śoṇasya jyotirathyāś ca saṃgame nivasañ śuciḥ 03,083.008c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,083.009a śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana 03,083.009c vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.010a ṛṣabhaṃ tīrtham āsādya kośalāyāṃ narādhipa 03,083.010c vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ 03,083.011a kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet 03,083.011c vṛśabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 03,083.012a puṣpavatyām upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 03,083.012c gosahasraphalaṃ vindyāt kulaṃ caiva samuddharet 03,083.013a tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ 03,083.013c dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,083.013d*0436_01 tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 03,083.013d*0436_02 daṇḍākhyam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,083.013d*0437_01 lapeṭikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopaśobhitām 03,083.013d*0437_02 vājapeyam avāpnoti devaiḥ sarvaiś ca pūjyate 03,083.014a tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam 03,083.014c rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.014d*0452_01 vaśiṣṭhaś ca muniśreṣṭho durvāsāś ca mahātapāḥ 03,083.015a mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana 03,083.015c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,083.016a śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet 03,083.016c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,083.017a śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ 03,083.017c nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vṛtaḥ 03,083.018a tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ 03,083.018c aśvamedham avāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati 03,083.019a ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam 03,083.019c vājapeyam avāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate 03,083.020a tato gaccheta kāverīṃ vṛtām apsarasāṃ gaṇaiḥ 03,083.020c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,083.020d*0438_01 kāveryāḥ saṃgame caiva snātvā daśaguṇo bhavet 03,083.020d*0438_02 setutīrthaṃ samāsādya brahmahatyām apohati 03,083.021a tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet 03,083.021c tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate 03,083.022a atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam 03,083.022c samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam 03,083.023a yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,083.023c bhūtayakṣapiśācāś ca kiṃnarāḥ samahoragāḥ 03,083.024a siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā 03,083.024c saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim 03,083.025a tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ 03,083.025c daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati 03,083.025e uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ 03,083.026a tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam 03,083.026c trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,083.027a nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 03,083.027c gāyatrīṃ paṭhate yas tu yonisaṃkarajas tathā 03,083.027e gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa 03,083.027f*0439_01 abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatas tu praṇaśyati 03,083.028a saṃvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām 03,083.028c rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate 03,083.029a tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,083.029c mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ 03,083.030a tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām 03,083.030c gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt 03,083.031a veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,083.031b*0440_01 bāhudāsaṃgame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.031c varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.032a brahmasthānaṃ samāsādya trirātram uṣito naraḥ 03,083.032c gosahasraphalaṃ vindet svargalokaṃ ca gacchati 03,083.033a kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,083.033c trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet 03,083.034a tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave 03,083.034c jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa 03,083.035a yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ 03,083.035c agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata 03,083.036a sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.036c jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ 03,083.037a tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām 03,083.037c pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet 03,083.038a daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet 03,083.038c gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata 03,083.039a śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ 03,083.039c na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ 03,083.040a tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam 03,083.040c rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam 03,083.041a saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ 03,083.041c mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati 03,083.042a tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,083.042c devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ 03,083.043a tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,083.043c vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā 03,083.044a tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ 03,083.044c upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata 03,083.045a oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca 03,083.045c yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam 03,083.046a ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 03,083.046c harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca 03,083.047a pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ 03,083.047c bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim 03,083.048a tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā 03,083.048c sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,083.049a ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi 03,083.049c devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham 03,083.050a tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama 03,083.050c pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā 03,083.051a tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ 03,083.051c brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ 03,083.052a medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet 03,083.052a*0441_01 **** **** nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.052a*0441_02 tatrābhiṣekaṃ kurvīta 03,083.052a*0442_01 **** **** brahmacārī jitendriyaḥ 03,083.052a*0442_02 brāhmaṇān bhojayitvā tu 03,083.052c agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati 03,083.053a tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam 03,083.053c tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.054a ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa 03,083.054c svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,083.055a tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate 03,083.055c mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.056a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ 03,083.056c aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet 03,083.057a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam 03,083.057c yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ 03,083.058a pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati 03,083.058c koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.058d*0443_01 tato gaccheta rājendra tīrthayātrāparo nṛpa 03,083.058d*0444_01 gosahasram avāpnoti phalaṃ caiva supuṣkalam 03,083.059a pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ 03,083.059c abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī 03,083.060a tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha 03,083.060c samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira 03,083.061a tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 03,083.061c niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim 03,083.062a tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat 03,083.062c yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā 03,083.062d*0445_01 tasmiṃs tīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate 03,083.063a gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ 03,083.063c vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati 03,083.063d*0446_01 tato muñjavaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ 03,083.064a abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa 03,083.064c pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt 03,083.064d*0447_01 tasmiṃs tīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate 03,083.065a tato gaccheta rājendra prayāgam ṛṣisaṃstutam 03,083.065c yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ 03,083.066a lokapālāś ca sādhyāś ca nairṛtāḥ pitaras tathā 03,083.066c sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ 03,083.067a aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo 'pare 03,083.067c tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā 03,083.068a saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā 03,083.068c hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskṛtaḥ 03,083.069a tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī 03,083.069c prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā 03,083.070a tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā 03,083.070c yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī 03,083.071a gaṅgāyamunayor madhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam 03,083.071c prayāgaṃ jaghanasyāntam upastham ṛṣayo viduḥ 03,083.072a prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā 03,083.072c tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ 03,083.073a tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira 03,083.073c prajāpatim upāsante ṛṣayaś ca mahāvratāḥ 03,083.073e yajante kratubhir devās tathā cakracarā nṛpa 03,083.074a tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata 03,083.074c prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṃ vibho 03,083.075a śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanād api 03,083.075c mṛttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate 03,083.076a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ 03,083.076c puṇyaṃ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 03,083.077a eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkṛtā 03,083.077c tatra dattaṃ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata 03,083.078a na vedavacanāt tāta na lokavacanād api 03,083.078c matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati 03,083.079a daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭtyas tathāparāḥ 03,083.079c yeṣāṃ sāṃnidhyam atraiva kīrtitaṃ kurunandana 03,083.080a cāturvede ca yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat 03,083.080c snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame 03,083.081a tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam 03,083.081c tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so 'śvamedham avāpnuyāt 03,083.082a tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,083.082c daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana 03,083.082d@013_0002 viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat 03,083.082d@013_0003 yady akāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃ gaṅgāvasecanam 03,083.082d@013_0004 sarvaṃ tat tasya gaṅgāpo dahaty agnir ivendhanam 03,083.082d@013_0005 sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam 03,083.082d@013_0006 dvāpare 'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā 03,083.082d@013_0007 puṣkare tu tapas tapyed dānaṃ dadyān mahālaye 03,083.082d@013_0008 malaye tv agnim ārohed bhṛgutuṅge tv anāśanam 03,083.082d@013_0009 puṣkare tu kurukṣetre gaṅgāyāṃ magadheṣu ca 03,083.082d@013_0010 snātvā tārayate jantuḥ sapta saptāvarāṃs tathā 03,083.082d@013_0011 punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati 03,083.082d@013_0012 avagāḍhā ca pītā ca punāty āsaptamaṃ kulam 03,083.082d@013_0013 yāvad asthi manuṣyasya gaṅgāyāḥ spṛśate jalam 03,083.082d@013_0014 tāvat sa puruṣo rājan svargaloke mahīyate 03,083.082d@013_0015 yathā puṇyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 03,083.082d@013_0016 upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavaty amaralokabhāk 03,083.082d@013_0017 na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavāt paraḥ 03,083.082d@013_0018 brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evam āha pitāmahaḥ 03,083.082d013_0001 kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā 03,083.083a yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam 03,083.083c siddhakṣetraṃ tu taj jñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam 03,083.084a idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya ca 03,083.084c suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca 03,083.085a idaṃ dharmyam idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ sukham 03,083.085c idaṃ svargyam idaṃ ramyam idaṃ pāvanam uttamam 03,083.086a maharṣīṇām idaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam 03,083.086c adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt 03,083.086d*0448_01 śrīmat svargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam 03,083.086d*0448_02 medhājananam agryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam 03,083.086d*0448_03 aputro labhate putram adhano dhanam āpnuyāt 03,083.086d*0448_04 mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanam avāpnuyāt 03,083.086d*0448_05 śūdro yathepsitān kāmān brāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan 03,083.087a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ 03,083.087c jātīḥ sa smarate bahvīr nākapṛṣṭhe ca modate 03,083.088a gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca 03,083.088c manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā 03,083.089a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ 03,083.089c ṛṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ 03,083.090a evaṃ tvam api kauravya vidhinānena suvrata 03,083.090c vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate 03,083.091a bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt 03,083.091c prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ 03,083.091d*0449_01 sadbhiḥ śāstrārthatattvajñair brāhmaṇaiḥ saha gamyatām 03,083.092a nāvrato nākṛtātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ 03,083.092c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ 03,083.093a tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā 03,083.093c pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ 03,083.094a pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa 03,083.094c tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ 03,083.095a avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṃ vāsavopama 03,083.095c kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm 03,083.096 nārada uvāca 03,083.096a evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ 03,083.096c prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata 03,083.097a bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān 03,083.097c pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame 03,083.097d*0450_01 evam eṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā 03,083.097d*0450_02 tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī 03,083.098a anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati 03,083.098c aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate 03,083.099a ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam 03,083.099b*0451_01 bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvam avāptavān 03,083.099c netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam 03,083.100a rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata 03,083.100c na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana 03,083.101a idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam 03,083.101c yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,083.102a ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ 03,083.102c ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ 03,083.103a asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ 03,083.103c bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā 03,083.104a śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ 03,083.104c durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ 03,083.105a ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ 03,083.105c ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja 03,083.106a eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ 03,083.106c sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja 03,083.107a mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja 03,083.107c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ 03,083.108a yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ 03,083.108c tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase 03,083.109a yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ 03,083.109c tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva 03,083.110a yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ 03,083.110c yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ 03,083.111a yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā 03,083.111b*0453_01 trailokyaṃ pālayām āsa devarāḍ vigatajvaraḥ 03,083.111c tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi 03,083.112a svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana 03,083.112c khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā 03,083.113 vaiśaṃpāyana uvāca 03,083.113a evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,083.113c anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata 03,083.114a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan 03,083.114c tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat 03,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,084.001a bhrātṝṇāṃ matam ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ 03,084.001c pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,084.002a mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ 03,084.002c astrahetor mahābāhur amitātmā vivāsitaḥ 03,084.003a sa hi vīro 'nuraktaś ca samarthaś ca tapodhana 03,084.003c kṛtī ca bhṛśam apy astre vāsudeva iva prabhuḥ 03,084.004a ahaṃ hy etāv ubhau brahman kṛṣṇāv arinighātinau 03,084.004c abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān 03,084.004e triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau 03,084.005a nārado 'pi tathā veda so 'py aśaṃsat sadā mama 03,084.005c tathāham api jānāmi naranārāyaṇāv ṛṣī 03,084.006a śakto 'yam ity ato matvā mayā saṃpreṣito 'rjunaḥ 03,084.006c indrād anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam 03,084.006e draṣṭum astrāṇi cādātum indrād iti vivāsitaḥ 03,084.007a bhīṣmadroṇāv atirathau kṛpo drauṇiś ca durjayaḥ 03,084.007c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa vṛtā yudhi mahābalāḥ 03,084.007e sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve 'strakuśalās tathā 03,084.007f*0454_01 sarve mahārathāḥ khyātāḥ sarve jitapariśramāḥ 03,084.008a yoddhukāmaś ca pārthena satataṃ yo mahābalaḥ 03,084.008c sa ca divyāstravit karṇaḥ sūtaputro mahārathaḥ 03,084.009a so 'śvavegānilabalaḥ śarārcis talanisvanaḥ 03,084.009c rajodhūmo 'strasaṃtāpo dhārtarāṣṭrāniloddhataḥ 03,084.010a nisṛṣṭa iva kālena yugāntajvalano yathā 03,084.010c mama sainyamayaṃ kakṣaṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ 03,084.011a taṃ sa kṛṣṇāniloddhūto divyāstrajalado mahān 03,084.011c śvetavājibalākābhṛd gāṇḍīvendrāyudhojjvalaḥ 03,084.012a satataṃ śaradhārābhiḥ pradīptaṃ karṇapāvakam 03,084.012c udīrṇo 'rjunamegho 'yaṃ śamayiṣyati saṃyuge 03,084.013a sa sākṣād eva sarvāṇi śakrāt parapuraṃjayaḥ 03,084.013c divyāny astrāṇi bībhatsus tattvataḥ pratipatsyate 03,084.014a alaṃ sa teṣāṃ sarveṣām iti me dhīyate matiḥ 03,084.014c nāsti tv atikriyā tasya raṇe 'rīṇāṃ pratikriyā 03,084.015a taṃ vayaṃ pāṇḍavaṃ sarve gṛhītāstraṃ dhanaṃjayam 03,084.015c draṣṭāro na hi bībhatsur bhāram udyamya sīdati 03,084.016a vayaṃ tu tam ṛte vīraṃ vane 'smin dvipadāṃ vara 03,084.016c avadhānaṃ na gacchāmaḥ kāmyake saha kṛṣṇayā 03,084.017a bhavān anyad vanaṃ sādhu bahvannaṃ phalavac chuci 03,084.017c ākhyātu ramaṇīyaṃ ca sevitaṃ puṇyakarmabhiḥ 03,084.018a yatra kaṃ cid vayaṃ kālaṃ vasantaḥ satyavikramam 03,084.018c pratīkṣāmo 'rjunaṃ vīraṃ varṣakāmā ivāmbudam 03,084.019a vividhān āśramān kāṃś cid dvijātibhyaḥ pariśrutān 03,084.019c sarāṃsi saritaś caiva ramaṇīyāṃś ca parvatān 03,084.020a ācakṣva na hi no brahman rocate tam ṛte 'rjunam 03,084.020c vane 'smin kāmyake vāso gacchāmo 'nyāṃ diśaṃ prati 03,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,085.001a tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ 03,085.001c āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt 03,085.002a brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha 03,085.002c diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa 03,085.002d*0455_01 yāñ śrutvā gadato rājan viśoko bhavitāsi ha 03,085.002d*0455_02 draupadyā cānayā sārdhaṃ bhrātṛbhiś ca nareśvara 03,085.002d*0455_03 śravaṇāc caiva teṣāṃ tvaṃ puṇyam āpsyasi pāṇḍava 03,085.002d*0455_04 gatvā śataguṇaṃ caiva tebhya eva narottama 03,085.003a pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām 03,085.003c ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti 03,085.004a tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata 03,085.004c yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak 03,085.005a yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā 03,085.005c yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ 03,085.006a tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ 03,085.006c śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ 03,085.007a yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ 03,085.007c eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 03,085.007d*0456_01 yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 03,085.007d*0456_02 uttārayati saṃtatyā daśa pūrvān daśāvarān 03,085.008a mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha 03,085.008c yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ 03,085.008e yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho 03,085.009a sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī 03,085.009c bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha 03,085.009e viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ 03,085.010a gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ 03,085.010c ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,085.011a pāñcāleṣu ca kauravya kathayanty utpalāvatam 03,085.011c viśvāmitro 'yajad yatra śakreṇa saha kauśikaḥ 03,085.011e yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñ jāmadagnyas tathā jagau 03,085.012a viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtim atimānuṣīm 03,085.012c kanyakubje 'pibat somam indreṇa saha kauśikaḥ 03,085.012e tataḥ kṣatrād apākrāmad brāhmaṇo 'smīti cābravīt 03,085.013a pavitram ṛṣibhir juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanam uttamam 03,085.013c gaṅgāyamunayor vīra saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,085.014a yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva pitāmahaḥ 03,085.014c prayāgam iti vikhyātaṃ tasmād bharatasattama 03,085.015a agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān 03,085.015b*0457_01 tat tathā tāpasāraṇyaṃ tāpasair upaśobhitam 03,085.015c hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa 03,085.016a atyanyān parvatān rājan puṇyo girivaraḥ śivaḥ 03,085.016c mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ 03,085.017a ayajad yatra kaunteya pūrvam eva pitāmahaḥ 03,085.017c yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīd yudhiṣṭhira 03,085.018a yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate 03,085.018c dhūtapāpmabhir ākīrṇā puṇyaṃ tasyāś ca darśanam 03,085.019a pavitro maṅgalīyaś ca khyāto loke sanātanaḥ 03,085.019c kedāraś ca mataṅgasya mahān āśrama uttamaḥ 03,085.020a kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ 03,085.020c naiṣadhas tṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān 03,085.021a yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasair upaśobhitam 03,085.021c bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani 03,085.022a tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyāny āyatanāni ca 03,085.022c prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava 03,085.023a tisṛṣv anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu 03,085.023b*0458_01 vistāreṇa yathābuddhi dikṣu tīrthāni me śṛṇu 03,085.023c saritaḥ parvatāṃś caiva puṇyāny āyatanāni ca 03,086.001 dhaumya uvāca 03,086.001a dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata 03,086.001c vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata 03,086.002a yasyām ākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī 03,086.002c bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā 03,086.003a veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe 03,086.003c mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite 03,086.004a rājarṣes tatra ca sarin nṛgasya bharatarṣabha 03,086.004c ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā 03,086.005a api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,086.005c anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ 03,086.006a nṛgasya yajamānasya pratyakṣam iti naḥ śrutam 03,086.006c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 03,086.006d*0459_01 payoṣṇyāṃ yajamānasya vārāhe tīrtha uttame 03,086.006d*0459_02 uddhṛtaṃ bhūtalasthaṃ vā vāyunā samudīritam 03,086.006d*0459_03 payoṣṇyā harate toyaṃ pāpam āmaraṇāntikam 03,086.006d*0459_04 svargād uttuṅgam amalaṃ viṣāṇaṃ yatra śūlinaḥ 03,086.006d*0459_05 svam ātmavihitaṃ dṛṣṭvā martyaḥ śivapuraṃ vrajet 03,086.006d*0459_06 ekataḥ saritaḥ sarvā gaṅgādyāḥ saliloccayāḥ 03,086.006d*0459_07 payoṣṇī caikataḥ puṇyā tīrthebhyo hi matā mama 03,086.006d*0460_01 marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ 03,086.007a māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam 03,086.007c yūpaś ca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau 03,086.008a praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā 03,086.008c tāpasānām araṇyāni kīrtitāni yathāśruti 03,086.009a vedī śūrpārake tāta jamadagner mahātmanaḥ 03,086.009c ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata 03,086.010a aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam 03,086.010c agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira 03,086.011a kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣv eva nararṣabha 03,086.011c tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu 03,086.012a yatra devais tapas taptaṃ mahad icchadbhir āśrame 03,086.012c gokarṇam iti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata 03,086.013a śītatoyo bahujalaḥ puṇyas tāta śivaś ca saḥ 03,086.013c hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣair akṛtātmabhiḥ 03,086.014a tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān 03,086.014c āśramo 'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau 03,086.015a vaiḍūryaparvatas tatra śrīmān maṇimayaḥ śivaḥ 03,086.015c agastyasyāśramaś caiva bahumūlaphalodakaḥ 03,086.016a surāṣṭreṣv api vakṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca 03,086.016c āśramān saritaḥ śailān sarāṃsi ca narādhipa 03,086.017a camasonmajjanaṃ viprās tatrāpi kathayanty uta 03,086.017c prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ tridaśānāṃ yudhiṣṭhira 03,086.018a tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śubham 03,086.018c ujjayantaś ca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān 03,086.019a tatra devarṣivaryeṇa nāradenānukīrtitaḥ 03,086.019c purāṇaḥ śrūyate ślokas taṃ nibodha yudhiṣṭhira 03,086.020a puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite 03,086.020c ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate 03,086.020d*0461_01 eṣa nārāyaṇaḥ śrīmān kṣīrārṇavaniketanaḥ 03,086.020d*0461_02 nāgaparyaṅkam utsṛjya hy āgato mathurāṃ purīm 03,086.021a puṇyā dvāravatī tatra yatrāste madhusūdanaḥ 03,086.021c sākṣād devaḥ purāṇo 'sau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 03,086.022a ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ 03,086.022c te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam 03,086.023a pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ param ucyate 03,086.023b*0462_01 maṅgaḷaṃ bhagavān viṣṇur maṅgaḷaṃ madhusūdanaḥ 03,086.023b*0462_02 maṅgaḷaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgaḷaṃ garuḍadhvajaḥ 03,086.023c puṇyānām api puṇyo 'sau maṅgalānāṃ ca maṅgalam 03,086.024a trailokyaṃ puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ 03,086.024b*0463_01 avyayātmā mahātmā ca kṣetrajñaḥ parameśvaraḥ 03,086.024c āste harir acintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ 03,087.001 dhaumya uvāca 03,087.001a avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi 03,087.001c yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca 03,087.002a priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī 03,087.002c pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata 03,087.002d*0464_01 trailokye yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 03,087.002d*0464_02 saridvanāni śailendrā devāś ca sapitāmahāḥ 03,087.002d*0464_03 narmadāyāṃ kuruśreṣṭha saha siddharṣicāraṇaiḥ 03,087.002d*0464_04 snātum āyānti puṇyaughaiḥ sadā vāriṣu bhārata 03,087.003a niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ 03,087.003c jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ 03,087.004a vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ 03,087.004c divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ 03,087.005a tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ 03,087.005c praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam 03,087.006a bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate 03,087.006c puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite 03,087.007a hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit 03,087.007c viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya 03,087.008a yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ 03,087.008c papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān 03,087.009a tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ 03,087.009c bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ 03,087.010a āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira 03,087.010c cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava 03,087.010e tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho 03,087.011a jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 03,087.011c āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ 03,087.012a tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā 03,087.012c ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa 03,087.012e khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam 03,087.013a pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata 03,087.013c vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ 03,087.014a apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau 03,087.014c puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara 03,087.015a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ 03,087.015c pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate 03,088.001 dhaumya uvāca 03,088.001a udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai 03,088.001c tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca 03,088.001d*0465_01 śṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama mantrayataḥ prabho 03,088.001d*0465_02 kathāpratigraho vīra śraddhāṃ janayate śubhām 03,088.002a sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī 03,088.002c samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava 03,088.003a tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam 03,088.003c yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ 03,088.004a puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha 03,088.004c sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata 03,088.005a etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira 03,088.005c gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ 03,088.006a agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu 03,088.006c śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ 03,088.007a tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ 03,088.007c viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat 03,088.008a kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā 03,088.008c atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ 03,088.009a sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā 03,088.009c vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā 03,088.010a dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira 03,088.010b*0466_01 nyagrodhākhyas tu puṇyākhyaḥ pāñcālyo dvipadāṃ vara 03,088.010b*0466_02 dālbhyaghoṣaś ca dālbhyaś ca dharaṇīstho mahātmanaḥ 03,088.010b*0466_03 kaunteyānantayaśasaḥ suvratasyāmitaujasaḥ 03,088.010b*0466_04 āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,088.010c tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa 03,088.011a vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau 03,088.011c yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama 03,088.012a sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā 03,088.012c viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai 03,088.013a ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ 03,088.013c palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ 03,088.014a yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam 03,088.014c svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire 03,088.015a api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau 03,088.015c imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ 03,088.016a yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ 03,088.016c āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan 03,088.017a gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam 03,088.017c kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam 03,088.018a bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira 03,088.018c puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam 03,088.019a sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā 03,088.019c parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ 03,088.020a bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ 03,088.020c sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ 03,088.021a yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha 03,088.021c nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ 03,088.022a tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu 03,088.022c āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,088.023a uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā 03,088.023c suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu 03,088.024a ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ 03,088.024c prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum 03,088.025a yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ 03,088.025c tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca 03,088.026a tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam 03,088.026b*0467_01 tat paraṃ paramaṃ devaṃ bhūtānām īśvareśvaram 03,088.026b*0467_02 śāśvataṃ paramaṃ caiva dhātāraṃ paramaṃ padam 03,088.026b*0467_03 yaṃ viditvā na śocanti vidvāṃsaḥ śāstradṛṣṭayaḥ 03,088.026c tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ 03,088.027a ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ 03,088.027c puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā 03,088.028a etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,088.028c kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca 03,088.029a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ 03,088.029c ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ 03,088.030a caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ 03,088.030c bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi 03,089.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,089.001a evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu dhaumye kauravanandana 03,089.001c lomaśaḥ sumahātejā ṛṣis tatrājagāma ha 03,089.002a taṃ pāṇḍavāgrajo rājā sagaṇo brāhmaṇāś ca te 03,089.002c udatiṣṭhan mahābhāgaṃ divi śakram ivāmarāḥ 03,089.003a tam abhyarcya yathānyāyaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,089.003c papracchāgamane hetum aṭane ca prayojanam 03,089.004a sa pṛṣṭaḥ pāṇḍuputreṇa prīyamāṇo mahāmanāḥ 03,089.004c uvāca ślakṣṇayā vācā harṣayann iva pāṇḍavān 03,089.005a saṃcarann asmi kaunteya sarvalokān yadṛcchayā 03,089.005c gataḥ śakrasya sadanaṃ tatrāpaśyaṃ sureśvaram 03,089.006a tava ca bhrātaraṃ vīram apaśyaṃ savyasācinam 03,089.006c śakrasyārdhāsanagataṃ tatra me vismayo mahān 03,089.006e āsīt puruṣaśārdūla dṛṣṭvā pārthaṃ tathāgatam 03,089.007a āha māṃ tatra deveśo gaccha pāṇḍusutān iti 03,089.007c so 'ham abhyāgataḥ kṣipraṃ didṛkṣus tvāṃ sahānujam 03,089.008a vacanāt puruhūtasya pārthasya ca mahātmanaḥ 03,089.008c ākhyāsye te priyaṃ tāta mahat pāṇḍavanandana 03,089.009a bhrātṛbhiḥ sahito rājan kṛṣṇayā caiva tac chṛṇu 03,089.009c yat tvayokto mahābāhur astrārthaṃ pāṇḍavarṣabha 03,089.010a tad astram āptaṃ pārthena rudrād apratimaṃ mahat 03,089.010c yat tad brahmaśiro nāma tapasā rudram āgatam 03,089.011a amṛtād utthitaṃ raudraṃ tal labdhaṃ savyasācinā 03,089.011c tat samantraṃ sasaṃhāraṃ saprāyaścittamaṅgalam 03,089.012a vajraṃ cānyāni cāstrāṇi daṇḍādīni yudhiṣṭhira 03,089.012c yamāt kuberād varuṇād indrāc ca kurunandana 03,089.012e astrāṇy adhītavān pārtho divyāny amitavikramaḥ 03,089.013a viśvāvasoś ca tanayād gītaṃ nṛttaṃ ca sāma ca 03,089.013c vāditraṃ ca yathānyāyaṃ pratyavindad yathāvidhi 03,089.014a evaṃ kṛtāstraḥ kaunteyo gāndharvaṃ vedam āptavān 03,089.014c sukhaṃ vasati bībhatsur anujasyānujas tava 03,089.015a yadarthaṃ māṃ suraśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 03,089.015c tac ca te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me 03,089.016a bhavān manuṣyalokāya gamiṣyati na saṃśayaḥ 03,089.016c brūyād yudhiṣṭhiraṃ tatra vacanān me dvijottama 03,089.017a āgamiṣyati te bhrātā kṛtāstraḥ kṣipram arjunaḥ 03,089.017c surakāryaṃ mahat kṛtvā yad āśakyaṃ divaukasaiḥ 03,089.018a tapasā tu tvam ātmānaṃ bhrātṛbhiḥ saha yojaya 03,089.018c tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 03,089.019a ahaṃ ca karṇaṃ jānāmi yathāvad bharatarṣabha 03,089.019b*0468_01 satyasaṃdhaṃ mahotsāhaṃ mahāvīryaṃ mahābalam 03,089.019b*0468_02 mahāhaveṣv apratimaṃ mahāyuddhaviśāradam 03,089.019b*0468_03 mahādhanurdharaṃ vīraṃ mahāstraṃ varavarṇinam 03,089.019b*0468_04 maheśvarasutaprakhyam ādityatanayaṃ prabhum 03,089.019b*0468_05 tathā jñānagatiṃ skandhaṃ sahajolbaṇapauruṣam 03,089.019c na sa pārthasya saṃgrāme kalām arhati ṣoḍaśīm 03,089.020a yac cāpi te bhayaṃ tasmān manasistham ariṃdama 03,089.020c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate 03,089.021a yac ca te mānasaṃ vīra tīrthayātrām imāṃ prati 03,089.021c tac ca te lomaśaḥ sarvaṃ kathayiṣyaty asaṃśayam 03,089.022a yac ca kiṃ cit tapoyuktaṃ phalaṃ tīrtheṣu bhārata 03,089.022c maharṣir eṣa yad brūyāt tac chraddheyam ananyathā 03,090.001 lomaśa uvāca 03,090.001a dhanaṃjayena cāpy uktaṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira 03,090.001c yudhiṣṭhiraṃ bhrātaraṃ me yojayer dharmyayā śriyā 03,090.002a tvaṃ hi dharmān parān vettha tapāṃsi ca tapodhana 03,090.002c śrīmatāṃ cāpi jānāsi rājñāṃ dharmaṃ sanātanam 03,090.003a sa bhavān yat paraṃ veda pāvanaṃ puruṣān prati 03,090.003c tena saṃyojayethās tvaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavam 03,090.004a yathā tīrthāni gaccheta gāś ca dadyāt sa pārthivaḥ 03,090.004c tathā sarvātmanā kāryam iti māṃ vijayo 'bravīt 03,090.005a bhavatā cānugupto 'sau caret tīrthāni sarvaśaḥ 03,090.005c rakṣobhyo rakṣitavyaś ca durgeṣu viṣameṣu ca 03,090.006a dadhīca iva devendraṃ yathā cāpy aṅgirā ravim 03,090.006c tathā rakṣasva kaunteyaṃ rākṣasebhyo dvijottama 03,090.007a yātudhānā hi bahavo rākṣasāḥ parvatopamāḥ 03,090.007c tvayābhiguptān kaunteyān nātivarteyur antikāt 03,090.008a so 'ham indrasya vacanān niyogād arjunasya ca 03,090.008b*0469_01 āgatas tvāṃ mahābāho kuru puṇyaṃ yudhiṣṭhira 03,090.008c rakṣamāṇo bhayebhyas tvāṃ cariṣyāmi tvayā saha 03,090.009a dvis tīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana 03,090.009c idaṃ tṛtīyaṃ drakṣyāmi tāny eva bhavatā saha 03,090.010a iyaṃ rājarṣibhir yātā puṇyakṛdbhir yudhiṣṭhira 03,090.010c manvādibhir mahārāja tīrthayātrā bhayāpahā 03,090.011a nānṛjur nākṛtātmā ca nāvaidyo na ca pāpakṛt 03,090.011c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ 03,090.012a tvaṃ tu dharmamatir nityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ 03,090.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyo bhūya eva bhaviṣyasi 03,090.013a yathā bhagīratho rājā rājānaś ca gayādayaḥ 03,090.013c yathā yayātiḥ kaunteya tathā tvam api pāṇḍava 03,090.014 yudhiṣṭhira uvāca 03,090.014a na harṣāt saṃprapaśyāmi vākyasyāsyottaraṃ kva cit 03,090.014c smared dhi devarājo yaṃ kiṃ nāmābhyadhikaṃ tataḥ 03,090.015a bhavatā saṃgamo yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 03,090.015c vāsavaḥ smarate yasya ko nāmābhyadhikas tataḥ 03,090.016a yac ca māṃ bhagavān āha tīrthānāṃ darśanaṃ prati 03,090.016c dhaumyasya vacanād eṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me 03,090.017a tad yadā manyase brahman gamanaṃ tīrthadarśane 03,090.017c tadaiva gantāsmi dṛḍham eṣa me niścayaḥ paraḥ 03,090.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,090.018a gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo 'bravīt 03,090.018c laghur bhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi 03,090.019 yudhiṣṭhira uvāca 03,090.019a bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaś ca ye 03,090.019b*0470_01 kṣuttṛṣṇādhvaśramāyāsaśītārtim asahiṣṇavaḥ 03,090.019b*0470_02 te sarve vinivartantāṃ ye ca miṣṭabhujo dvijāḥ 03,090.019b*0470_03 pakvānnalehyapānānāṃ māṃsānāṃ ca vikalpakāḥ 03,090.019b*0470_04 te 'pi sarve nivartantāṃ ye ca sūdānuyāyinaḥ 03,090.019b*0470_05 mayā yathocitā jīvyaiḥ saṃvibhaktāś ca vṛttibhiḥ 03,090.019c ye cāpy anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ 03,090.020a dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam abhigacchantu caiva te 03,090.020c sa dāsyati yathākālam ucitā yasya yā bhṛtiḥ 03,090.021a sa ced yathocitāṃ vṛttiṃ na dadyān manujeśvaraḥ 03,090.021c asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati 03,090.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,090.022a tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ 03,090.022c viprāś ca yatayo yuktā jagmur nāgapuraṃ prati 03,090.023a tān sarvān dharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ 03,090.023c pratijagrāha vidhivad dhanaiś ca samatarpayat 03,090.024a tataḥ kuntīsuto rājā laghubhir brāhmaṇaiḥ saha 03,090.024c lomaśena ca suprītas trirātraṃ kāmyake 'vasat 03,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,091.001a tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ 03,091.001c abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan 03,091.002a rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha 03,091.002c devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā 03,091.003a asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava 03,091.003c asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava 03,091.004a śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca 03,091.004c agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara 03,091.005a bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā 03,091.005c bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta 03,091.006a bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham 03,091.006c tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate 03,091.007a tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ 03,091.007c bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa 03,091.008a bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata 03,091.008c aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha 03,091.009a bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva 03,091.009c dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ 03,091.010a prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān 03,091.010c gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn 03,091.010e tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam 03,091.010f*0471_01 bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrais tīrthāny āyatanāni ca 03,091.011a yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa 03,091.011c kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase 03,091.012a tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā 03,091.012c anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi 03,091.013a tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā 03,091.013b*0472_01 nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca 03,091.013c yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ 03,091.014a vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa 03,091.014b*0473_01 ṛṣikulyāś ca kārtsnyena loḍayasva yudhiṣṭhira 03,091.014c dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ 03,091.015a sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ 03,091.015c bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,091.015e bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ 03,091.016a lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam 03,091.016c tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī 03,091.016e draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe 03,091.017a atha vyāso mahābhāgas tathā nāradaparvatau 03,091.017c kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmur manīṣiṇaḥ 03,091.018a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi 03,091.018c satkṛtās te mahābhāgā yudhiṣṭhiram athābruvan 03,091.019a yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam 03,091.019c manasā kṛtaśaucā vai śuddhās tīrthāni gacchata 03,091.020a śarīraniyamaṃ hy āhur brāhmaṇā mānuṣaṃ vratam 03,091.020c manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivam āhur vrataṃ dvijāḥ 03,091.021a mano hy aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa 03,091.021c maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhās tīrthāni gacchata 03,091.022a te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ 03,091.022c daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalam āpsyatha 03,091.023a te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 03,091.023c kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhir divyamānuṣaiḥ 03,091.024a lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca 03,091.024c nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca 03,091.025a dhaumyena sahitā vīrās tathānyair vanavāsibhiḥ 03,091.025c mārgaśīrṣyām atītāyāṃ puṣyeṇa prayayus tataḥ 03,091.026a kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ 03,091.026c abhedyaiḥ kavacair yuktās tīrthāny anvacaraṃs tadā 03,091.027a indrasenādibhir bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ 03,091.027c mahānasavyāpṛtaiś ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ 03,091.028a sāyudhā baddhaniṣṭriṃśās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ 03,091.028c prāṅmukhāḥ prayayur vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya 03,092.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,092.001a na vai nirguṇam ātmānaṃ manye devarṣisattama 03,092.001c tathāsmi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ 03,092.002a parāṃś ca nirguṇān manye na ca dharmaratān api 03,092.002c te ca lomaśa loke 'sminn ṛdhyante kena ketunā 03,092.003 lomaśa uvāca 03,092.003a nātra duḥkhaṃ tvayā rājan kāryaṃ pārtha kathaṃ cana 03,092.003c yad adharmeṇa vardherann adharmarucayo janāḥ 03,092.004a vardhaty adharmeṇa naras tato bhadrāṇi paśyati 03,092.004c tataḥ sapatnāñ jayati samūlas tu vinaśyati 03,092.004d*0474_01 yatra dharmeṇa vardhante rājāno rājasattama 03,092.004d*0474_02 sarvān sapatnān bādhante rājyaṃ caiṣāṃ vivardhate 03,092.005a mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāś ca mahīpate 03,092.005c vardhamānā hy adharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ 03,092.006a purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho 03,092.006c arocayan surā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire 'surāḥ 03,092.007a tīrthāni devā viviśur nāviśan bhāratāsurāḥ 03,092.007c tān adharmakṛto darpaḥ pūrvam eva samāviśat 03,092.008a darpān mānaḥ samabhavan mānāt krodho vyajāyata 03,092.008c krodhād ahrīs tato 'lajjā vṛttaṃ teṣāṃ tato 'naśat 03,092.009a tān alajjān gatahrīkān hīnavṛttān vṛthāvratān 03,092.009c kṣamā lakṣmīś ca dharmaś ca nacirāt prajahus tataḥ 03,092.009e lakṣmīs tu devān agamad alakṣmīr asurān nṛpa 03,092.010a tān alakṣmīsamāviṣṭān darpopahatacetasaḥ 03,092.010c daiteyān dānavāṃś caiva kalir apy āviśat tataḥ 03,092.011a tān alakṣmīsamāviṣṭān dānavān kalinā tathā 03,092.011c darpābhibhūtān kaunteya kriyāhīnān acetasaḥ 03,092.012a mānābhibhūtān acirād vināśaḥ pratyapadyata 03,092.012c niryaśasyās tato daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ 03,092.012d*0475_01 adharmarucayo rājann alakṣmyā samadhiṣṭhitāḥ 03,092.013a devās tu sāgarāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca 03,092.013c abhyagacchan dharmaśīlāḥ puṇyāny āyatanāni ca 03,092.014a tapobhiḥ kratubhir dānair āśīrvādaiś ca pāṇḍava 03,092.014c prajahuḥ sarvapāpāni śreyaś ca pratipedire 03,092.015a evaṃ hi dānavantaś ca kriyāvantaś ca sarvaśaḥ 03,092.015c tīrthāny agacchan vibudhās tenāpur bhūtim uttamām 03,092.016a tathā tvam api rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ 03,092.016c punar vetsyasi tāṃ lakṣmīm eṣa panthāḥ sanātanaḥ 03,092.017a yathaiva hi nṛgo rājā śibir auśīnaro yathā 03,092.017c bhagīratho vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ 03,092.018a caramāṇās tapo nityaṃ sparśanād ambhasaś ca te 03,092.018c tīrthābhigamanāt pūtā darśanāc ca mahātmanām 03,092.019a alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃ pate 03,092.019c tathā tvam api rājendra labdhāsi vipulāṃ śriyam 03,092.020a yathā cekṣvākur acarat saputrajanabāndhavaḥ 03,092.020c mucukundo 'tha māndhātā maruttaś ca mahīpatiḥ 03,092.021a kīrtiṃ puṇyām avindanta yathā devās tapobalāt 03,092.021c devarṣayaś ca kārtsnyena tathā tvam api vetsyase 03,092.022a dhārtarāṣṭrās tu darpeṇa mohena ca vaśīkṛtāḥ 03,092.022c nacirād vinaśiṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ 03,093.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,093.001a te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha 03,093.001c krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ 03,093.002a tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa 03,093.002c kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata 03,093.003a tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ 03,093.003c kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ 03,093.004a vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ 03,093.004c bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam 03,093.005a prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate 03,093.005c ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam 03,093.006a gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ 03,093.006c vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu 03,093.007a tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ 03,093.007c jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata 03,093.008a tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam 03,093.008c saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān 03,093.009a tato mahīdharaṃ jagmur dharmajñenābhisatkṛtam 03,093.009c rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute 03,093.010a saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī 03,093.010b*0476_01 vānīramālinī ramyā nadī pulinaśobhitā 03,093.010b*0476_02 divyaṃ pavitrakūṭaṃ ca pavitradharaṇīdharam 03,093.010c ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tat tīrthaṃ brahmasarottamam 03,093.011a agastyo bhagavān yatra gato vaivasvataṃ prati 03,093.011c uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājan sanātanaḥ 03,093.012a sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate 03,093.012c yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk 03,093.013a tatra te pāṇḍavā vīrāś cāturmāsyais tadejire 03,093.013c ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān 03,093.013d*0477_01 akṣaye devayajane akṣayaṃ yatra vai phalam 03,093.013d*0477_02 te tu tatropavāsāṃs tu cakrur niścitamānasāḥ 03,093.014a brāhmaṇās tatra śataśaḥ samājagmus tapodhanāḥ 03,093.014c cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā 03,093.015a tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,093.015c kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām 03,093.016a tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratam āsthitaḥ 03,093.016c śamaṭho 'kathayad rājann āmūrtarayasaṃ gayam 03,093.017a amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ 03,093.017c puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata 03,093.018a yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ 03,093.018c yatrānnaparvatā rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,093.019a ghṛtakulyāś ca dadhnaś ca nadyo bahuśatās tathā 03,093.019c vyañjanānāṃ pravāhāś ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ 03,093.020a ahany ahani cāpy etad yācatāṃ saṃpradīyate 03,093.020c anyat tu brāhmaṇā rājan bhuñjate 'nnaṃ susaṃskṛtam 03,093.021a tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ 03,093.021c na sma prajñāyate kiṃ cid brahmaśabdena bhārata 03,093.022a puṇyena caratā rājan bhūr diśaḥ khaṃ nabhas tathā 03,093.022c āpūrṇam āsīc chabdena tad apy āsīn mahādbhutam 03,093.023a tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha 03,093.023c annapānaiḥ śubhais tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ 03,093.024a gayasya yajñe ke tv adya prāṇino bhoktum īpsavaḥ 03,093.024c yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ 03,093.025a na sma pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare 03,093.025c gayo yad akarod yajñe rājarṣir amitadyutiḥ 03,093.026a kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ 03,093.026c punaḥ śakṣyanty upādātum anyair dattāni kāni cit 03,093.026d*0478_01 sikatā vā yathā loka yathā vā divi tārakāḥ 03,093.026d*0478_02 yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāḥ sma kena cit 03,093.026d*0478_03 tathā gaṇayituṃ śakyā gayayajñe na dakṣiṇāḥ 03,093.027a evaṃvidhāḥ subahavas tasya yajñe mahātmanaḥ 03,093.027c babhūvur asya sarasaḥ samīpe kurunandana 03,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,094.001a tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ 03,094.001c agastyāśramam āsādya durjayāyām uvāsa ha 03,094.002a tatra vai lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ 03,094.002c agastyeneha vātāpiḥ kimartham upaśāmitaḥ 03,094.003a āsīd vā kiṃprabhāvaś ca sa daityo mānavāntakaḥ 03,094.003c kimarthaṃ codgato manyur agastyasya mahātmanaḥ 03,094.004 lomaśa uvāca 03,094.004a ilvalo nāma daiteya āsīt kauravanandana 03,094.004c maṇimatyāṃ puri purā vātāpis tasya cānujaḥ 03,094.005a sa brāhmaṇaṃ tapoyuktam uvāca ditinandanaḥ 03,094.005c putraṃ me bhagavān ekam indratulyaṃ prayacchatu 03,094.006a tasmai sa brāhmaṇo nādāt putraṃ vāsavasaṃmitam 03,094.006c cukrodha so 'suras tasya brāhmaṇasya tato bhṛśam 03,094.006d*0479_01 tadā prabhṛti rājendra brahmahāsurasattamaḥ 03,094.006d*0479_02 manyumān bhrātaraṃ chāgaṃ māyāvī pracakāra ha 03,094.006d*0479_03 meṣarūpī ca vātāpiḥ kāmarūpo 'bhavat kṣaṇāt 03,094.006d*0479_04 saṃskṛtya bhojayati taṃ viprān sa sma jighāṃsati 03,094.007a samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam 03,094.007c sa punar deham āsthāya jīvan sma pratidṛśyate 03,094.008a tato vātāpim asuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam 03,094.008c taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punar eva samāhvayat 03,094.008d*0480_01 tām ilvalena mahatā svareṇa giram īritām 03,094.008d*0480_02 śrutvātimāyo balavān kṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ 03,094.009a tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ 03,094.009c vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāṃ pate 03,094.010a evaṃ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ 03,094.010c hiṃsayām āsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ 03,094.011a agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu 03,094.011c pitṝn dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān 03,094.012a so 'pṛcchal lambamānāṃs tān bhavanta iha kiṃparāḥ 03,094.012b*0481_01 kimarthaṃ veha lambadhvaṃ garte yūyam adhomukhāḥ 03,094.012c saṃtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ 03,094.013a te tasmai kathayām āsur vayaṃ te pitaraḥ svakāḥ 03,094.013c gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ 03,094.014a yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam 03,094.014c syān no 'smān nirayān mokṣas tvaṃ ca putrāpnuyā gatim 03,094.015a sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ 03,094.015c kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ 03,094.015d*0482_01 sa cātha janayām āsa bhāratāpatyam uttamam 03,094.015d*0482_02 lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān 03,094.016a tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayan bhagavān ṛṣiḥ 03,094.016c ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadṛśīṃ striyam 03,094.016d*0483_01 ṛṣir hi pratapā nāma vidhāya varam uttamam 03,094.017a sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam 03,094.017c saṃbhṛtya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām 03,094.018a sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate 03,094.018c nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ 03,094.019a sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā 03,094.019c vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā 03,094.020a jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ 03,094.020c praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata 03,094.021a abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa 03,094.021c lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ 03,094.022a vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam 03,094.022c apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā 03,094.023a tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ 03,094.023c dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ 03,094.024a sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca 03,094.024c āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho 03,094.025a yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām 03,094.025c na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ 03,094.026a sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'py ati 03,094.026c toṣayām āsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā 03,094.027a vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā 03,094.027c manasā cintayām āsa kasmai dadyāṃ sutām iti 03,095.001 lomaśa uvāca 03,095.001a yadā tv amanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamām iti 03,095.001c tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim 03,095.002a rājan niveśe buddhir me vartate putrakāraṇāt 03,095.002c varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me 03,095.003a evam uktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ 03,095.003c pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātum api naicchata 03,095.004a tataḥ sa bhāryām abhyetya provāca pṛthivīpatiḥ 03,095.004c maharṣir vīryavān eṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet 03,095.005a taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim 03,095.005c lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,095.006a na matkṛte mahīpāla pīḍām abhyetum arhasi 03,095.006c prayaccha mām agastyāya trāhy ātmānaṃ mayā pitaḥ 03,095.007a duhitur vacanād rājā so 'gastyāya mahātmane 03,095.007c lopāmudrāṃ tataḥ prādād vidhipūrvaṃ viśāṃ pate 03,095.008a prāpya bhāryām agastyas tu lopāmudrām abhāṣata 03,095.008c mahārhāṇy utsṛjaitāni vāsāṃsy ābharaṇāni ca 03,095.009a tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca 03,095.009c samutsasarja rambhorūr vasanāny āyatekṣaṇā 03,095.010a tataś cīrāṇi jagrāha valkalāny ajināni ca 03,095.010c samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā 03,095.011a gaṅgādvāram athāgamya bhagavān ṛṣisattamaḥ 03,095.011c ugram ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā 03,095.012a sā prītyā bahumānāc ca patiṃ paryacarat tadā 03,095.012c agastyaś ca parāṃ prītiṃ bhāryāyām akarot prabhuḥ 03,095.013a tato bahutithe kāle lopāmudrāṃ viśāṃ pate 03,095.013c tapasā dyotitāṃ snātāṃ dadarśa bhagavān ṛṣiḥ 03,095.014a sa tasyāḥ paricāreṇa śaucena ca damena ca 03,095.014c śriyā rūpeṇa ca prīto maithunāyājuhāva tām 03,095.015a tataḥ sā prāñjalir bhūtvā lajjamāneva bhāminī 03,095.015c tadā sapraṇayaṃ vākyaṃ bhagavantam athābravīt 03,095.016a asaṃśayaṃ prajāhetor bhāryāṃ patir avindata 03,095.016c yā tu tvayi mama prītis tām ṛṣe kartum arhasi 03,095.017a yathā pitur gṛhe vipra prāsāde śayanaṃ mama 03,095.017c tathāvidhe tvaṃ śayane mām upaitum ihārhasi 03,095.018a icchāmi tvāṃ sragviṇaṃ ca bhūṣaṇaiś ca vibhūṣitam 03,095.018c upasartuṃ yathākāmaṃ divyābharaṇabhūṣitā 03,095.018d*0484_01 anyathā nopatiṣṭheyaṃ cīrakāṣāyavāsinī 03,095.018d*0484_02 naivāpavitro viprarṣe bhūṣaṇo 'yaṃ kathaṃ cana 03,095.019 agastya uvāca 03,095.019a na vai dhanāni vidyante lopāmudre tathā mama 03,095.019c yathāvidhāni kalyāṇi pitus tava sumadhyame 03,095.020 lopāmudrovāca 03,095.020a īśo 'si tapasā sarvaṃ samāhartum iheśvara 03,095.020c kṣaṇena jīvaloke yad vasu kiṃ cana vidyate 03,095.021 agastya uvāca 03,095.021a evam etad yathāttha tvaṃ tapovyayakaraṃ tu me 03,095.021c yathā tu me na naśyeta tapas tan māṃ pracodaya 03,095.022 lopāmudrovāca 03,095.022a alpāvaśiṣṭaḥ kālo 'yam ṛtau mama tapodhana 03,095.022c na cānyathāham icchāmi tvām upaituṃ kathaṃ cana 03,095.023a na cāpi dharmam icchāmi viloptuṃ te tapodhana 03,095.023c etat tu me yathākāmaṃ saṃpādayitum arhasi 03,095.024 agastya uvāca 03,095.024a yady eṣa kāmaḥ subhage tava buddhyā viniścitaḥ 03,095.024a*0485_01 **** **** mama dharmavilopakaḥ 03,095.024a*0485_02 kāme kṛte cariṣyāmi dharmaṃ dṛṣṭaṃ yathāsmṛti 03,095.024a*0485_03 yady ayaṃ cepsitaḥ kāmaḥ 03,095.024c hanta gacchāmy ahaṃ bhadre cara kāmam iha sthitā 03,096.001 lomaśa uvāca 03,096.001a tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu 03,096.001c śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ 03,096.002a sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat 03,096.002c viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam 03,096.003a tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ 03,096.003c prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām 03,096.003d*0486_01 kimartham āgamo brahman dhanyo 'smy āgamanena te 03,096.004 agastya uvāca 03,096.004a vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate 03,096.004c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me 03,096.005 lomaśa uvāca 03,096.005a tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat 03,096.005c ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase 03,096.006a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.006c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.007a sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ 03,096.007c sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,096.008a tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat 03,096.008c anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame 03,096.008d*0487_01 vada kāmaṃ muniśreṣṭha dhanyo 'smy āgamanena te 03,096.009 agastya uvāca 03,096.009a vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate 03,096.009c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau 03,096.010 lomaśa uvāca 03,096.010a tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat 03,096.010c tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate 03,096.011a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.011c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.012a paurukutsaṃ tato jagmus trasadasyuṃ mahādhanam 03,096.012c agastyaś ca śrutarvā ca vadhryaśvaś ca mahīpatiḥ 03,096.013a trasadasyuś ca tān sarvān pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,096.013c abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ 03,096.014a arcayitvā yathānyāyam ikṣvākū rājasattamaḥ 03,096.014c samāśvastāṃs tato 'pṛcchat prayojanam upakrame 03,096.015 agastya uvāca 03,096.015a vittakāmān iha prāptān viddhi naḥ pṛthivīpate 03,096.015c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ 03,096.016 lomaśa uvāca 03,096.016a tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat 03,096.016c ato jñātvā samādaddhvaṃ yad atra vyatiricyate 03,096.017a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.017c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.018a tataḥ sarve sametyātha te nṛpās taṃ mahāmunim 03,096.018c idam ūcur mahārāja samavekṣya parasparam 03,096.019a ayaṃ vai dānavo brahmann ilvalo vasumān bhuvi 03,096.019c tam abhikramya sarve 'dya vayaṃ yācāmahe vasu 03,096.020a teṣāṃ tadāsīd rucitam ilvalasyopabhikṣaṇam 03,096.020c tatas te sahitā rājann ilvalaṃ samupādravan 03,097.001 lomaśa uvāca 03,097.001a ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nṛpān 03,097.001c upasthitān sahāmātyo viṣayānte 'bhyapūjayat 03,097.002a teṣāṃ tato 'suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā 03,097.002c sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila 03,097.003a tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ 03,097.003c vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram 03,097.004a athābravīd agastyas tān rājarṣīn ṛṣisattamaḥ 03,097.004c viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram 03,097.005a dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ 03,097.005c taṃ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva 03,097.006a agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ 03,097.006b*0488_01 bahvannāśāpi te me 'stīty avadad bhakṣayan smayan 03,097.006b*0489_01 vātāpe pratibudhyasva darśayan balatejasī 03,097.006b*0489_02 tapasā durjayo yāvad eṣa tvāṃ nātivartate 03,097.006b*0489_03 tatas tasyodaraṃ bhettuṃ vātāpir vegam āharat 03,097.006b*0489_04 tam abudhyata tejasvī kumbhayonir mahātapāḥ 03,097.006b*0489_05 sa vīryāt tapasogras tu nanarda bhagavān ṛṣiḥ 03,097.006b*0489_06 eṣa jīrṇo 'si vātāpe mayā lokasya śāntaye 03,097.006b*0489_07 ity uktvā svakarāgreṇa udaraṃ samatāḍayat 03,097.006b*0489_08 trir evaṃ pratisaṃrabdhas tejasā prajvalann iva 03,097.006c bhuktavaty asuro ''hvānam akarot tasya ilvalaḥ 03,097.007a tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ 03,097.007b*0490_01 śabdena mahatā tāta garjann iva yathā ghanaḥ 03,097.007b*0490_02 vātāpe niṣkramasveti punaḥ punar uvāca ha 03,097.007b*0490_03 taṃ prahasyābravīd rājann agastyo munisattamaḥ 03,097.007b*0490_04 kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇas tu so 'suraḥ 03,097.007c ilvalaś ca viṣaṇṇo 'bhūd dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram 03,097.008a prāñjaliś ca sahāmātyair idaṃ vacanam abravīt 03,097.008c kimartham upayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ 03,097.009a pratyuvāca tato 'gastyaḥ prahasann ilvalaṃ tadā 03,097.009c īśaṃ hy asura vidmas tvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram 03,097.010a ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama 03,097.010c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ 03,097.011a tato 'bhivādya tam ṛṣim ilvalo vākyam abravīt 03,097.011c ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu 03,097.012 agastya uvāca 03,097.012a gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo 'sura 03,097.012c tāvad eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura 03,097.013a mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaś caiva hiraṇmayaḥ 03,097.013c manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura 03,097.013d*0491_00 lomaśaḥ 03,097.013d*0491_01 ilvalas tu muniṃ prāha sarvam asti yathāttha mām 03,097.013d*0491_02 agastyaḥ 03,097.013d*0491_02 rathaṃ tu yam avoco māṃ nainaṃ vidma hiraṇmayam 03,097.013d*0491_03 na me vāg anṛtā kā cid uktapūrvā mahāsura 03,097.013d*0492_01 sarvam etat pradāsyāmi hiraṇyaṃ gāś ca yad dhanam 03,097.013e jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ 03,097.014 lomaśa uvāca 03,097.014a jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ 03,097.014c tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṃ vasu 03,097.015a vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau 03,097.015c ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṃ prati 03,097.015e sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata 03,097.015f*0493_01 ilvalas tv anugamyainam agastyaṃ hantum aicchata 03,097.015f*0493_02 bhasma cakre mahātejā huṃkāreṇa mahāsuram 03,097.015f*0494_01 muner āśramam aśvau tau ninyatur vātaraṃhasau 03,097.016a agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā 03,097.016c kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam 03,097.017 lopāmudrovāca 03,097.017a kṛtavān asi tat sarvaṃ bhagavan mama kāṅkṣitam 03,097.017c utpādaya sakṛn mahyam apatyaṃ vīryavattaram 03,097.018 agastya uvāca 03,097.018a tuṣṭo 'ham asmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane 03,097.018c vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu 03,097.019a sahasraṃ te 'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam 03,097.019c daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat 03,097.020 lopāmudrovāca 03,097.020a sahasrasaṃmitaḥ putra eko me 'stu tapodhana 03,097.020c eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ 03,097.021 lomaśa uvāca 03,097.021a sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ 03,097.021c samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā 03,097.022a tata ādhāya garbhaṃ tam agamad vanam eva saḥ 03,097.022c tasmin vanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān 03,097.023a saptame 'bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ 03,097.023c jvalann iva prabhāvena dṛḍhasyur nāma bhārata 03,097.023e sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ 03,097.024a tasya putro 'bhavad ṛṣeḥ sa tejasvī mahān ṛṣiḥ 03,097.024c sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane 03,097.024e idhmānāṃ bhāram ājahre idhmavāhas tato 'bhavat 03,097.025a tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munis tadā 03,097.025b*0495_01 evaṃ sa janayām āsa bhāratāpatyam uttamam 03,097.025c lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān 03,097.026a agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ 03,097.026b*0496_01 khyāto bhuvi mahārāja tejasā tasya dhīmataḥ 03,097.026c prāhrādir evaṃ vātāpir agastyena vināśitaḥ 03,097.026c*0497_01 **** **** brahmaghno duṣṭacetanaḥ 03,097.026c*0497_02 evaṃ vināśito rājan 03,097.027a tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ 03,097.027c eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām 03,097.027d@014_0001 vāteritā patākeva virājati nabhastale 03,097.027d@014_0002 pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ 03,097.027d@014_0003 śilātaleṣu saṃtrastā pannagendravadhūr iva 03,097.027d@014_0004 dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat 03,097.027d@014_0005 pūrvaṃ śambhor jaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā 03,097.027d@014_0006 lomaśa uvāca 03,097.027d@014_0006 asyāṃ nadyāṃ supuṇyāyāṃ yatheṣṭam avagāhyatām 03,097.027d@014_0007 yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 03,097.027d@014_0008 bhṛgos tīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam 03,097.027d@014_0009 yatropaspṛṣṭavān rāmo hṛtaṃ tejas tadāptavān 03,097.027d@014_0010 atra tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava 03,097.027d@014_0011 duryodhanahṛtaṃ tejaḥ punar ādātum arhasi 03,097.027d@014_0012 kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā copahṛtaṃ punaḥ 03,097.027d@014_0012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,097.027d@014_0013 sa tatra bhrātṛbhiś caiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ 03,097.027d@014_0014 snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayām āsa bhārata 03,097.027d@014_0015 tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptād dīptataraṃ babhau 03,097.027d@014_0016 apradhṛṣyataraś cāsīc chātravāṇāṃ nararṣabha 03,097.027d@014_0017 apṛcchac caiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ 03,097.027d@014_0018 bhagavan kimarthaṃ rāmasya hṛtam āsīd vapuḥ prabho 03,097.027d@014_0019 lomaśa uvāca 03,097.027d@014_0019 kathaṃ pratyāhṛtaṃ caiva etad ācakṣva pṛcchataḥ 03,097.027d@014_0020 śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ 03,097.027d@014_0021 jāto daśarathasyāsīt putro rāmo mahātmanaḥ 03,097.027d@014_0022 viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai 03,097.027d@014_0023 paśyāmas tam ayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ 03,097.027d@014_0024 ṛcīkanandano rāmo bhārgavo reṇukāsutaḥ 03,097.027d@014_0025 tasya dāśaratheḥ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,097.027d@014_0026 kautūhalānvito rāmas tv ayodhyām agamat punaḥ 03,097.027d@014_0027 dhanur ādāya tad divyaṃ kṣatriyāṇāṃ nibarhaṇam 03,097.027d@014_0028 jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathes tadā 03,097.027d@014_0029 taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viṣayāntam upāgamat 03,097.027d@014_0030 preṣayām āsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam 03,097.027d@014_0031 sa tam abhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstram avasthitam 03,097.027d@014_0032 prahasann iva kaunteya rāmo vacanam abravīt 03,097.027d@014_0033 kṛtakālaṃ hi rājendra dhanur etan mayā vibho 03,097.027d@014_0034 samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārthiva 03,097.027d@014_0035 ity uktas tv āha bhagavaṃs tvaṃ nādhikṣeptum arhasi 03,097.027d@014_0036 nāham apy adhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu 03,097.027d@014_0037 ikṣvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam 03,097.027d@014_0038 tam evaṃvādinaṃ tatra rāmo vacanam abravīt 03,097.027d@014_0039 alaṃ vai vyapadeśena dhanur āyaccha rāghava 03,097.027d@014_0040 tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhasūdanam 03,097.027d@014_0041 rāmo dāśarathir divyaṃ hastād rāmasya kārmukam 03,097.027d@014_0042 dhanur āropayām āsa salīla iva bhārata 03,097.027d@014_0043 jyāśabdam akaroc caiva smayamānaḥ sa vīryavān 03,097.027d@014_0044 tasya śabdasya bhūtāni vitrasanty aśaner iva 03,097.027d@014_0045 athābravīt tadā rāmo rāmaṃ dāśarathis tadā 03,097.027d@014_0046 idam āropitaṃ brahman kim anyat karavāṇi te 03,097.027d@014_0047 tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ 03,097.027d@014_0048 śaram ākarṇadeśāntam ayam ākṛṣyatām iti 03,097.027d@014_0049 etac chrutvābravīd rāmaḥ pradīpta iva manyunā 03,097.027d@014_0050 śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇo 'si bhārgava 03,097.027d@014_0051 tvayā hy adhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ 03,097.027d@014_0052 pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam 03,097.027d@014_0053 paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣus te vitarāmy aham 03,097.027d@014_0054 tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ 03,097.027d@014_0055 ādityān savasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān 03,097.027d@014_0056 pitaro hutāśanaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā 03,097.027d@014_0057 gandharvā rākṣasā yakṣā nadyas tīrthāni yāni ca 03,097.027d@014_0058 ṛṣayo vālakhilyāś ca brahmabhūtāḥ sanātanāḥ 03,097.027d@014_0059 devarṣayaś ca kārtsnyena samudrāḥ parvatās tathā 03,097.027d@014_0060 vedāś ca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ 03,097.027d@014_0061 cetomanti ca sāmāni dhanurvedaś ca bhārata 03,097.027d@014_0062 meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaś ca yudhiṣṭhira 03,097.027d@014_0063 tataḥ sa bhagavān viṣṇus taṃ vai bāṇaṃ mumoca ha 03,097.027d@014_0064 śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiś ca bhārata 03,097.027d@014_0065 pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiś ca bhūtalam 03,097.027d@014_0066 bhūmikampaiś ca nirghātair nādaiś ca vipulair api 03,097.027d@014_0067 sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaś cākṣipya kevalam 03,097.027d@014_0068 āgacchaj jvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ 03,097.027d@014_0069 sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām 03,097.027d@014_0070 rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamad viṣṇutejasam 03,097.027d@014_0071 viṣṇunā so 'bhyanujñāto mahendram agamat punaḥ 03,097.027d@014_0072 bhītas tu tatra nyavasad vrīḍitas tu mahātapāḥ 03,097.027d@014_0073 tataḥ saṃvatsare 'tīte hṛtaujasam avasthitam 03,097.027d@014_0074 nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmam abruvan 03,097.027d@014_0075 na vai samyag idaṃ putra viṣṇum āsādya vai kṛtam 03,097.027d@014_0076 sa hi pūjyaś ca mānyaś ca triṣu lokeṣu sarvadā 03,097.027d@014_0077 gaccha putra nadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām 03,097.027d@014_0078 tatropaspṛśya tīrtheṣu punar vapur avāpsyasi 03,097.027d@014_0079 dīptodaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra te prapitāmahaḥ 03,097.027d@014_0080 bhṛgur devayuge rāma taptavān uttamaṃ tapaḥ 03,097.027d@014_0081 tat tathā kṛtavān rāmaḥ kaunteya vacanāt pituḥ 03,097.027d@014_0082 prāptavāṃś ca punatejas tīrthe 'smin pāṇḍunandana 03,097.027d@014_0083 etad īdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 03,097.027d@014_0084 prāptam āsīn mahārāja viṣṇum āsādya vai purā 03,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,098.001a bhūya evāham icchāmi maharṣes tasya dhīmataḥ 03,098.001c karmaṇāṃ vistaraṃ śrotum agastyasya dvijottama 03,098.002 lomaśa uvāca 03,098.002a śṛṇu rājan kathāṃ divyām adbhutām atimānuṣīm 03,098.002c agastyasya mahārāja prabhāvam amitātmanaḥ 03,098.003a āsan kṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ 03,098.003c kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ 03,098.004a te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ 03,098.004c samantāt paryadhāvanta mahendrapramukhān surān 03,098.005a tato vṛtravadhe yatnam akurvaṃs tridaśāḥ purā 03,098.005c puraṃdaraṃ puraskṛtya brahmāṇam upatasthire 03,098.006a kṛtāñjalīṃs tu tān sarvān parameṣṭhī uvāca ha 03,098.006c viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yad vaḥ kāryaṃ cikīrṣitam 03,098.007a tam upāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha 03,098.007c dadhīca iti vikhyāto mahān ṛṣir udāradhīḥ 03,098.008a taṃ gatvā sahitāḥ sarve varaṃ vai saṃprayācata 03,098.008c sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā 03,098.009a sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvair bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ 03,098.009c svāny asthīni prayaccheti trailokyasya hitāya vai 03,098.009e sa śarīraṃ samutsṛjya svāny asthīni pradāsyati 03,098.010a tasyāsthibhir mahāghoraṃ vajraṃ saṃbhriyatāṃ dṛḍham 03,098.010c mahac chatruhaṇaṃ tīkṣṇaṃ ṣaḍaśraṃ bhīmanisvanam 03,098.011a tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ 03,098.011c etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ tasmāc chīghraṃ vidhīyatām 03,098.012a evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham 03,098.012c nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ 03,098.013a sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam 03,098.013c ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṃ sāmagair iva 03,098.013e puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam 03,098.014a mahiṣaiś ca varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api 03,098.014c tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ 03,098.015a kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ 03,098.015c saro 'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam 03,098.016a siṃhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam 03,098.016c aparaiś cāpi saṃlīnair guhākandaravāsibhiḥ 03,098.017a teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam 03,098.017c triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramam āgaman 03,098.018a tatrāpaśyan dadhīcaṃ te divākarasamadyutim 03,098.018c jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham 03,098.019a tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca 03,098.019c ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā 03,098.020a tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṃs tān idam abhyuvāca 03,098.020c karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṃ cāpi dehaṃ tv aham utsṛjāmi 03,098.021a sa evam uktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja 03,098.021c tataḥ surās te jagṛhuḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam 03,098.022a prahṛṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ 03,098.022c tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt 03,098.023a cakāra vajraṃ bhṛśam ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ 03,098.023c anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram 03,098.024a tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ 03,098.024c tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdaras tu; vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato 'bhyagṛhṇāt 03,099.001 lomaśa uvāca 03,099.001a tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ 03,099.001c āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī 03,099.002a kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam 03,099.002c samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ 03,099.003a tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ 03,099.003c muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat 03,099.004a udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ 03,099.004c āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām 03,099.005a śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam 03,099.005c tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata 03,099.006a te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ 03,099.006c tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ 03,099.007a teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām 03,099.007c na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt 03,099.008a tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 03,099.008c vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat 03,099.008d*0498_01 kāleyabhayasaṃtrasto devaḥ sākṣāt puraṃdaraḥ 03,099.008d*0498_02 jagāma śaraṇaṃ śīghraṃ taṃ tu nārāyaṇaṃ prabhum 03,099.009a taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ 03,099.009c svatejo vyadadhāc chakre balam asya vivardhayan 03,099.010a viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇās tataḥ 03,099.010c svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyus tathā brahmarṣayo 'malāḥ 03,099.011a sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha 03,099.011c ṛṣibhiś ca mahābhāgair balavān samapadyata 03,099.012a jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtro mahato ninādān 03,099.012c tasya praṇādena dharā diśaś ca; khaṃ dyaur nagāś cāpi cacāla sarvam 03,099.013a tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam 03,099.013c bhaye nimagnas tvaritaṃ mumoca; vajraṃ mahat tasya vadhāya rājan 03,099.014a sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī 03,099.014c yathā mahāñ śailavaraḥ purastāt; sa mandaro viṣṇukarāt pramuktaḥ 03,099.015a tasmin hate daityavare bhayārtaḥ; śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum 03,099.015c vajraṃ na mene svakarāt pramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayān na mene 03,099.016a sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā; maharṣayaś cendram abhiṣṭuvantaḥ 03,099.016b*0499_01 vṛtraṃ hataṃ saṃdadṛśuḥ pṛthivyāṃ 03,099.016b*0499_02 vajrāhataṃ śailam ivāvakīrṇam 03,099.016c sarvāṃś ca daityāṃs tvaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān 03,099.017a te vadhyamānās tridaśais tadānīṃ; samudram evāviviśur bhayārtāḥ 03,099.017c praviśya caivodadhim aprameyaṃ; jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca 03,099.018a tadā sma mantraṃ sahitāḥ pracakrus; trailokyanāśārtham abhismayantaḥ 03,099.018c tatra sma ke cin matiniścayajñās; tāṃs tān upāyān anuvarṇayanti 03,099.019a teṣāṃ tu tatra kramakālayogād; ghorā matiś cintayatāṃ babhūva 03,099.019c ye santi vidyātapasopapannās; teṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ tu kāryaḥ 03,099.020a lokā hi sarve tapasā dhriyante; tasmāt tvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya 03,099.020c ye santi ke cid dhi vasuṃdharāyāṃ; tapasvino dharmavidaś ca tajjñāḥ 03,099.020e teṣāṃ vadhaḥ kriyatāṃ kṣipram eva; teṣu pranaṣṭeṣu jagat pranaṣṭam 03,099.021a evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā; jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ 03,099.021c durgaṃ samāśritya mahormimantaṃ; ratnākaraṃ varuṇasyālayaṃ sma 03,100.001 lomaśa uvāca 03,100.001a samudraṃ te samāśritya vāruṇaṃ nidhim ambhasām 03,100.001c kāleyāḥ saṃpravartanta trailokyasya vināśane 03,100.002a te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīn 03,100.002c āśrameṣu ca ye santi punyeṣv āyataneṣu ca 03,100.003a vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitās tair durātmabhiḥ 03,100.003c aśītiśatam aṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ 03,100.004a cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam 03,100.004c phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatam 03,100.005a evaṃ rātrau sma kurvanti viviśuś cārṇavaṃ divā 03,100.005b*0500_01 kāleyās te durātmāno bhakṣayantas tapodhanān 03,100.005c bharadvājāśrame caiva niyatā brahmacāriṇaḥ 03,100.005e vāyvāhārāmbubhakṣāś ca viṃśatiḥ saṃnipātitāḥ 03,100.006a evaṃ krameṇa sarvāṃs tān āśramān dānavās tadā 03,100.006c niśāyāṃ paridhāvanti mattā bhujabalāśrayāt 03,100.006e kālopasṛṣṭāḥ kāleyā ghnanto dvijagaṇān bahūn 03,100.007a na cainān anvabudhyanta manujā manujottama 03,100.007c evaṃ pravṛttān daityāṃs tāṃs tāpaseṣu tapasviṣu 03,100.007d*0501_01 kṣayāya jagataḥ krūrāḥ paryaṭanti sma medinīm 03,100.008a prabhāte samadṛśyanta niyatāhārakarśitāḥ 03,100.008c mahītalasthā munayaḥ śarīrair gatajīvitaiḥ 03,100.009a kṣīṇamāṃsair virudhirair vimajjāntrair visaṃdhibhiḥ 03,100.009c ākīrṇair ācitā bhūmiḥ śaṅkhānām iva rāśibhiḥ 03,100.010a kalaśair vipraviddhaiś ca sruvair bhagnais tathaiva ca 03,100.010c vikīrṇair agnihotraiś ca bhūr babhūva samāvṛtā 03,100.011a niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam 03,100.011c jagad āsīn nirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitam 03,100.012a evaṃ prakṣīyamāṇāś ca mānavā manujeśvara 03,100.012c ātmatrāṇaparā bhītāḥ prādravanta diśo bhayāt 03,100.013a ke cid guhāḥ praviviśur nirjharāṃś cāpare śritāḥ 03,100.013c apare maraṇodvignā bhayāt prānān samutsṛjan 03,100.014a ke cid atra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ 03,100.014c mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ pracakrire 03,100.015a na caitān adhijagmus te samudraṃ samupāśritān 03,100.015c śramaṃ jagmuś ca paramam ājagmuḥ kṣayam eva ca 03,100.016a jagaty upaśamaṃ yāte naṣṭayajñotsavakriye 03,100.016c ājagmuḥ paramām ārtiṃ tridaśā manujeśvara 03,100.017a sametya samahendrāś ca bhayān mantraṃ pracakrire 03,100.017b*0502_01 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ nārāyaṇam ajaṃ vibhum 03,100.017c nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṇṭham aparājitam 03,100.018a tato devāḥ sametās te tadocur madhusūdanam 03,100.018c tvaṃ naḥ sraṣṭā ca pātā ca bhartā ca jagataḥ prabho 03,100.018e tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,100.018f*0503_01 tvayy eva puṇḍarīkākṣa punas tat pravilīyate 03,100.019a tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrāt puṣkarekṣaṇa 03,100.019c vārāhaṃ rūpam āsthāya jagadarthe samuddhṛtā 03,100.020a ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipus tvayā 03,100.020c nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama 03,100.021a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliś cāpi mahāsuraḥ 03,100.021c vāmanaṃ vapur āśritya trailokyād bhraṃśitas tvayā 03,100.022a asuraś ca maheṣvāso jambha ity abhiviśrutaḥ 03,100.022c yajñakṣobhakaraḥ krūras tvayaiva vinipātitaḥ 03,100.023a evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate 03,100.023c asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana 03,100.024a tasmāt tvāṃ deva deveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe 03,100.024c rakṣa lokāṃś ca devāṃś ca śakraṃ ca mahato bhayāt 03,100.024d*0504_01 śaraṇāgatasaṃtrāṇe tvam eko 'si dṛḍhavrataḥ 03,101.001 devā ūcuḥ 03,101.001a itaḥ pradānād vartante prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ 03,101.001c tā bhāvitā bhāvayanti havyakavyair divaukasaḥ 03,101.002a lokā hy evaṃ vartayanti anyonyaṃ samupāśritāḥ 03,101.002c tvatprasādān nirudvignās tvayaiva parirakṣitāḥ 03,101.003a idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayam uttamam 03,101.003c na ca jānīma keneme rātrau vadhyanti brāhmaṇāḥ 03,101.004a kṣīṇeṣu ca brāhmaṇeṣu pṛthivī kṣayam eṣyati 03,101.004c tataḥ pṛthivyāṃ kṣīṇāyāṃ tridivaṃ kṣayam eṣyati 03,101.005a tvatprasādān mahābāho lokāḥ sarve jagatpate 03,101.005c vināśaṃ nādhigaccheyus tvayā vai parirakṣitāḥ 03,101.006 viṣṇur uvāca 03,101.006a viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam 03,101.006c bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ 03,101.007a kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ 03,101.007c taiś ca vṛtraṃ samāśritya jagat sarvaṃ prabādhitam 03,101.008a te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā 03,101.008c jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam 03,101.009a te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam 03,101.009c utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīn iha 03,101.010a na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te 03,101.010c samudrasya kṣaye buddhir bhavadbhiḥ saṃpradhāryatām 03,101.010e agastyena vinā ko hi śakto 'nyo 'rṇavaśoṣaṇe 03,101.010f*0505_01 anyathā hi na śakyās te vinā sāgaraśoṣaṇam 03,101.011a etac chrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam 03,101.011b*0506_01 viṣṇum eva puraskṛtya brahmāṇaṃ samupasthitāḥ 03,101.011b*0506_02 te tasmai praṇatā bhūtvā tam evārthaṃ nyavedayan 03,101.011b*0506_03 sarvalokavināśārthaṃ kāleyāḥ kṛtaniścayāḥ 03,101.011b*0506_04 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā padmayoniḥ sanātanaḥ 03,101.011b*0506_05 uvāca paramaprītas tridaśān arthavad vacaḥ 03,101.011b*0506_06 viditaṃ me surāḥ sarvaṃ dānavānāṃ viceṣṭitam 03,101.011b*0506_07 manuṣyādeś ca nidhanaṃ kāleyaiḥ kālacoditaiḥ 03,101.011b*0506_08 kṣayas teṣām anuprāptaḥ kālenopahatāś ca ye 03,101.011b*0506_09 upāyaṃ saṃpravakṣyāmi samudrasya viśoṣaṇe 03,101.011b*0506_10 agastya iti vikhyāto vāruṇiḥ susamāhitaḥ 03,101.011b*0506_11 tam upāgamya sahitā imam arthaṃ prayācata 03,101.011b*0506_12 sa hi śakto mahātejāḥ kṣaṇāt pātuṃ mahodadhim 03,101.011b*0506_13 samudre ca kṣayaṃ nīte kāleyān nihaniṣyatha 03,101.011b*0506_14 evaṃ śrutvā vaco devā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ 03,101.011c parameṣṭhinam ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ 03,101.012a tatrāpaśyan mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam 03,101.012c upāsyamānam ṛṣibhir devair iva pitāmaham 03,101.013a te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇim acyutam 03,101.013c āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svair abhiṣṭuvan 03,101.014 devā ūcuḥ 03,101.014a nahuṣeṇābhitaptānāṃ tvaṃ lokānāṃ gatiḥ purā 03,101.014c bhraṃśitaś ca suraiśvaryāl lokārthaṃ lokakaṇṭakaḥ 03,101.015a krodhāt pravṛddhaḥ sahasā bhāskarasya nagottamaḥ 03,101.015c vacas tavānatikrāman vindhyaḥ śailo na vardhate 03,101.016a tamasā cāvṛte loke mṛtyunābhyarditāḥ prajāḥ 03,101.016c tvām eva nātham āsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ 03,101.017a asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśo bhagavān gatiḥ 03,101.017c tatas tv ārtāḥ prayācāmas tvāṃ varaṃ varado hy asi 03,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,102.001a kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ 03,102.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune 03,102.002 lomaśa uvāca 03,102.002a adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam 03,102.002c udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata 03,102.003a taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt 03,102.003c yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate 03,102.003e pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara 03,102.004a evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata 03,102.004c nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam 03,102.004e eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat 03,102.005a evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ 03,102.005c sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa 03,102.006a tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam 03,102.006c nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra 03,102.007a athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 03,102.007c agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te 03,102.008 devā ūcuḥ 03,102.008a sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā 03,102.008c śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ 03,102.009a taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama 03,102.009c ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya 03,102.010 lomaśa uvāca 03,102.010a tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt 03,102.010c so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ 03,102.011a mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama 03,102.011c dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit 03,102.012a yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya 03,102.012c nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ 03,102.013a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana 03,102.013c adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate 03,102.014a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate 03,102.014c agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,102.015a kāleyās tu yathā rājan suraiḥ sarvair niṣūditāḥ 03,102.015c agastyād varam āsādya tan me nigadataḥ śṛṇu 03,102.016a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇir abravīt 03,102.016c kimartham abhiyātāḥ stha varaṃ mattaḥ kim icchatha 03,102.016e evam uktās tatas tena devās taṃ munim abruvan 03,102.016f*0507_01 sarve prāñjalayo bhūtvā puraṃdarapurogamāḥ 03,102.017a evaṃ tvayecchāma kṛtaṃ maharṣe; mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātman 03,102.017c tato vadhiṣyāma sahānubandhān; kāleyasaṃjñān suravidviṣas tān 03,102.018a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munir abravīt 03,102.018c kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ ca mahat sukham 03,102.019a evam uktvā tato 'gacchat samudraṃ saritāṃ patim 03,102.019c ṛṣibhiś ca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṃ devaiś ca suvrataḥ 03,102.020a manuṣyoragagandharvayakṣakiṃpuruṣās tathā 03,102.020c anujagmur mahātmānaṃ draṣṭukāmās tad adbhutam 03,102.021a tato 'bhyagacchan sahitāḥ samudraṃ bhīmanisvanam 03,102.021c nṛtyantam iva cormībhir valgantam iva vāyunā 03,102.022a hasantam iva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandareṣu ca 03,102.022c nānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇāyutam 03,102.023a agastyasahitā devāḥ sagandharvamahoragāḥ 03,102.023c ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ samāsedur mahodadhim 03,103.001 lomaśa uvāca 03,103.001a samudraṃ sa samāsādya vāruṇir bhagavān ṛṣiḥ 03,103.001c uvāca sahitān devān ṛṣīṃś caiva samāgatān 03,103.002a eṣa lokahitārthaṃ vai pibāmi varuṇālayam 03,103.002c bhavadbhir yad anuṣṭheyaṃ tac chīghraṃ saṃvidhīyatām 03,103.003a etāvad uktvā vacanaṃ maitrāvaruṇir acyutaḥ 03,103.003c samudram apibat kruddhaḥ sarvalokasya paśyataḥ 03,103.004a pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ 03,103.004c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ stutibhiś cāpy apūjayan 03,103.005a tvaṃ nas trātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ 03,103.005c tvatprasādāt samucchedaṃ na gacchet sāmaraṃ jagat 03,103.006a saṃpūjyamānas tridaśair mahātmā; gandharvatūryeṣu nadatsu sarvaśaḥ 03,103.006c divyaiś ca puṣpair avakīryamāṇo; mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra 03,103.007a dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ; surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ 03,103.007c pragṛhya divyāni varāyudhāni; tān dānavāñ jaghnur adīnasattvāḥ 03,103.008a te vadhyamānās tridaśair mahātmabhir; mahābalair vegibhir unnadadbhiḥ 03,103.008c na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ; vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām 03,103.009a te vadhyamānās tridaśair dānavā bhīmanisvanāḥ 03,103.009c cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtam iva bhārata 03,103.010a te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhir bhāvitātmabhiḥ 03,103.010c yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśair viniṣūditāḥ 03,103.011a te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgadadhāriṇaḥ 03,103.011c nihatya bahv aśobhanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ 03,103.012a hataśeṣās tataḥ ke cit kāleyā manujottama 03,103.012c vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalam āśritāḥ 03,103.013a nihatān dānavān dṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam 03,103.013c tuṣṭuvur vividhair vākyair idaṃ caivābruvan vacaḥ 03,103.014a tvatprasādān mahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahat sukham 03,103.014c tvattejasā ca nihatāḥ kāleyāḥ krūravikramāḥ 03,103.015a pūrayasva mahābāho samudraṃ lokabhāvana 03,103.015c yat tvayā salilaṃ pītaṃ tad asmin punar utsṛja 03,103.016a evam uktaḥ pratyuvāca bhagavān munipuṃgavaḥ 03,103.016b*0508_01 tāṃs tathā sahitān devān agastyaḥ sapuraṃdarān 03,103.016c jīrṇaṃ tad dhi mayā toyam upāyo 'nyaḥ pracintyatām 03,103.016e pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhir yatnam āsthitaiḥ 03,103.017a etac chrutvā tu vacanaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,103.017c vismitāś ca viṣaṇṇāś ca babhūvuḥ sahitāḥ surāḥ 03,103.018a parasparam anujñāpya praṇamya munipuṃgavam 03,103.018c prajāḥ sarvā mahārāja viprajagmur yathāgatam 03,103.019a tridaśā viṣṇunā sārdham upajagmuḥ pitāmaham 03,103.019c pūraṇārthaṃ samudrasya mantrayitvā punaḥ punaḥ 03,103.019d*0509_01 te dhātāram upāgamya tridaśāḥ saha viṣṇunā 03,103.019e ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāgarasyābhipūraṇam 03,104.001 lomaśa uvāca 03,104.001a tān uvāca sametāṃs tu brahmā lokapitāmahaḥ 03,104.001b*0510_01 nirhrādinyā girā rājan devān āśvāsayaṃs tadā 03,104.001c gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitam 03,104.002a mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate 'rṇavaḥ 03,104.002c jñātīn vai kāraṇaṃ kṛtvā mahārājño bhagīrathāt 03,104.002d*0511_01 ānayiṣyad yadā gaṅgāṃ tadā pūrṇo bhaviṣyati 03,104.002d*0512_01 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve vibudhasattamāḥ 03,104.002d*0512_02 kālayogaṃ pratīkṣanto jagmuś cāpi yathāgatam 03,104.002d*0513_01 pūrayiṣyati toyaughaiḥ samudraṃ nidhim ambhasām 03,104.003 yudhiṣṭhira uvāca 03,104.003a kathaṃ vai jñātayo brahman kāraṇaṃ cātra kiṃ mune 03,104.003c kathaṃ samudraḥ pūrṇaś ca bhagīrathapariśramāt 03,104.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 03,104.004c kathyamānaṃ tvayā vipra rājñāṃ caritam uttamam 03,104.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,104.005a evam uktas tu viprendro dharmarājñā mahātmanā 03,104.005c kathayām āsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ 03,104.006 lomaśa uvāca 03,104.006a ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ 03,104.006c rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān 03,104.007a sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata 03,104.007c vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata 03,104.008a tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite 03,104.008c vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha 03,104.009a sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ 03,104.009c patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ 03,104.010a sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ 03,104.010c āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam 03,104.011a śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam 03,104.011c tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim 03,104.011d*0514_01 lokadhātāram ajaram amareśaṃ purātanam 03,104.011d*0514_02 digvāsasaṃ vṛṣaratham acintyādbhutayoginam 03,104.012a sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ 03,104.012c praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata 03,104.013a taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam 03,104.013c yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam 03,104.014a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ 03,104.014c ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama 03,104.015a te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva 03,104.015c eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati 03,104.015e evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata 03,104.016a sa cāpi sagaro rājā jagāma svaṃ niveśanam 03,104.016c patnībhyāṃ sahitas tāta so 'tihṛṣṭamanās tadā 03,104.016d*0515_01 kālaṃ śaṃbhuvaraprāptaṃ pratīkṣan sagaro 'nayat 03,104.017a tasyātha manujaśreṣṭha te bhārye kamalekṣaṇe 03,104.017c vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ 03,104.018a tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vyajāyata 03,104.018c śaibyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇam 03,104.019a tadālābuṃ samutsraṣṭuṃ manaś cakre sa pārthivaḥ 03,104.019c athāntarikṣāc chuśrāva vācaṃ gambhīranisvanām 03,104.020a rājan mā sāhasaṃ kārṣīḥ putrān na tyaktum arhasi 03,104.020c alābumadhyān niṣkṛṣya bījaṃ yatnena gopyatām 03,104.021a sopasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ 03,104.021c tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ prāpsyasi pārthiva 03,104.022a mahādevena diṣṭaṃ te putrajanma narādhipa 03,104.022c anena kramayogena mā te buddhir ato 'nyathā 03,105.001 lomaśa uvāca 03,105.001a etac chrutvāntarikṣāc ca sa rājā rājasattama 03,105.001c yathoktaṃ tac cakārātha śraddadhad bharatarṣabha 03,105.001d*0516_01 ekaikaśas tataḥ kṛtvā bījaṃ bījaṃ narādhipaḥ 03,105.001d*0516_02 ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān bhāgān vidadhe tataḥ 03,105.001d*0516_03 dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt putrarakṣaṇatatparaḥ 03,105.001d*0516_04 tataḥ kālena mahatā samuttasthur mahābalāḥ 03,105.002a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratimatejasaḥ 03,105.002c rudraprasādād rājarṣeḥ samajāyanta pārthiva 03,105.003a te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ 03,105.003c bahutvāc cāvajānantaḥ sarvāṃl lokān sahāmarān 03,105.004a tridaśāṃś cāpy abādhanta tathā gandharvarākṣasān 03,105.004c sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ 03,105.005a vadhyamānās tato lokāḥ sāgarair mandabuddhibhiḥ 03,105.005c brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ 03,105.006a tān uvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ 03,105.006c gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam 03,105.007a nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān 03,105.007c bhaviṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ 03,105.007d*0517_01 kapilaṃ te samāsādya vinaśiṣyanty asaṃśayam 03,105.008a evam uktās tato devā lokāś ca manujeśvara 03,105.008c pitāmaham anujñāpya viprajagmur yathāgatam 03,105.009a tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha 03,105.009c dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān 03,105.009e tasyāśvo vyacarad bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ 03,105.009f*0518_01 sarvair eva mahotsāhaiḥ svacchandapracaro nṛpa 03,105.010a samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam 03,105.010c rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata 03,105.011a tatas te sāgarās tāta hṛtaṃ matvā hayottamam 03,105.011c āgamya pitur ācakhyur adṛśyaṃ turagaṃ hṛtam 03,105.011e tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam 03,105.011f*0519_01 sasamudravanadvīpāṃ vicinvanto vasuṃdharām 03,105.012a tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam 03,105.012c amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam 03,105.013a tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam 03,105.013c nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca 03,105.014a āgamya pitaraṃ cocus tataḥ prāñjalayo 'grataḥ 03,105.014b*0520_01 sthitvā sarve mahīpālāḥ sāgarāḥ sahitās tadā 03,105.014c sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā 03,105.014e saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa 03,105.015a asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva 03,105.015c na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca 03,105.016a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ 03,105.016c uvāca vacanaṃ sarvāṃs tadā daivavaśān nṛpa 03,105.017a anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam 03,105.017c yajñiyaṃ taṃ vinā hy aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ 03,105.018a pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatas te sagarātmajāḥ 03,105.018c bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetum upacakramuḥ 03,105.019a athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīm avadāritām 03,105.019b*0521_01 samudre pṛthivīpāla padamārgaṃ ca vājinaḥ 03,105.019c samāsādya bilaṃ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ 03,105.019e kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṃs tadā 03,105.020a sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ 03,105.020c agacchat paramām ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ 03,105.021a asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca 03,105.021c ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ 03,105.022a chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ 03,105.022c prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,105.023a evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam 03,105.023c vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadṛśyata 03,105.024a tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate 03,105.024b*0522_01 vidāryamāṇāṃ pṛthivīṃ sāgarair baladarpitaiḥ 03,105.024c vidārya pātālam atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ 03,105.024e apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale 03,105.025a kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśim anuttamam 03,105.025c tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhir iva pāvakam 03,105.025d*0523_01 dṛṣṭvā hi hṛṣitāḥ sarve babhūvuḥ sāgarās tadā 03,106.001 lomaśa uvāca 03,106.001a te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājan saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ 03,106.001c anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ 03,106.001e saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ 03,106.002a tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ 03,106.002c vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam 03,106.003a sa cakṣur vivṛtaṃ kṛtvā tejas teṣu samutsṛjan 03,106.003c dadāha sumahātejā mandabuddhīn sa sāgarān 03,106.003d*0524_01 ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi tadā yugapan munisattamaḥ 03,106.004a tān dṛṣṭvā bhasmasād bhūtān nāradaḥ sumahātapāḥ 03,106.004c sagarāntikam āgacchat tac ca tasmai nyavedayat 03,106.005a sa tac chrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam 03,106.005c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇor vākyam acintayat 03,106.005d*0525_01 sa putranidhanotthena duḥkhena samabhiplutaḥ 03,106.005e ātmānam ātmanāśvāsya hayam evānvacintayat 03,106.006a aṃśumantaṃ samāhūya asamajñaḥsutaṃ tadā 03,106.006c pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanam abravīt 03,106.007a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi putrāṇām amitaujasām 03,106.007c kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ 03,106.008a tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha 03,106.008c dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitam icchatā 03,106.009 yudhiṣṭhira uvāca 03,106.009a kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putram ātmajam 03,106.009c tyaktavān dustyajaṃ vīraṃ tan me brūhi tapodhana 03,106.010 lomaśa uvāca 03,106.010a asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hy abhūt 03,106.010c yaṃ śaibyā janayām āsa paurāṇāṃ sa hi dārakān 03,106.010d*0526_01 krīḍataḥ sahasāsādya tatra tatra mahīpate 03,106.010e khureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān 03,106.011a tataḥ paurāḥ samājagmur bhayaśokapariplutāḥ 03,106.011c sagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 03,106.012a tvaṃ nas trātā mahārāja paracakrādibhir bhayaiḥ 03,106.012c asamañjobhayād ghorāt tato nas trātum arhasi 03,106.013a paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ 03,106.013c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivān idam abravīt 03,106.014a asamañjāḥ purād adya suto me vipravāsyatām 03,106.014c yadi vo matpriyaṃ kāryam etac chīghraṃ vidhīyatām 03,106.015a evam uktā narendreṇa sacivās te narādhipa 03,106.015c yathoktaṃ tvaritāś cakrur yathājñāpitavān nṛpaḥ 03,106.016a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā putro mahātmanā 03,106.016c paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ 03,106.017a aṃśumāṃs tu maheṣvāso yad uktaḥ sagareṇa ha 03,106.017c tat te sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me 03,106.018 sagara uvāca 03,106.018a pituś ca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca 03,106.018c alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka 03,106.019a tasmād duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāc ca mohitam 03,106.019c hayasyānayanāt pautra narakān māṃ samuddhara 03,106.020 lomaśa uvāca 03,106.020a aṃśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā 03,106.020c jagāma duḥkhāt taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī 03,106.021a sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha 03,106.021c apaśyac ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam 03,106.022a sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam 03,106.022c praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat 03,106.023a tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo 'ṃśumato 'bhavat 03,106.023c uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata 03,106.024a sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt 03,106.024c dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā 03,106.025a tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ 03,106.025c dadāni tava bhadraṃ te yad yat prārthayase 'nagha 03,106.026a tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam 03,106.026c tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃś ca tvayā pitā 03,106.027a tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ 03,106.027b*0527_01 śalabhatvaṃ gatā ete mama krodhahutāśane 03,106.027c pautraś ca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati 03,106.027e pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram 03,106.028a hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava 03,106.028c yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ 03,106.029a aṃśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā 03,106.029c ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ 03,106.030a so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ 03,106.030c mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṃ nyavedayat 03,106.031a yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā 03,106.031c taṃ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam 03,106.032a tac chrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkham atyajat 03,106.032c aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum 03,106.033a samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ 03,106.033c putratve kalpayām āsa samudraṃ varuṇālayam 03,106.034a praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ 03,106.034c pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā 03,106.035a aṃśumān api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām 03,106.035c praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ 03,106.036a tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit 03,106.036c tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumān api saṃsthitaḥ 03,106.037a dilīpas tu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat 03,106.037c paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatim acintayat 03,106.038a gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahac cākaron nṛpaḥ 03,106.038c na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam 03,106.038d*0528_01 sa rājarṣir dilīpas tu yuyuje kāladharmaṇā 03,106.039a tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ 03,106.039c bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ 03,106.040a abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanam āśritaḥ 03,106.040b*0529_01 bhagīrathaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇam 03,106.040c tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha 03,106.040e vanāj jagāma tridivaṃ kālayogena bhārata 03,107.001 lomaśa uvāca 03,107.001a sa tu rājā maheṣvāsaś cakravartī mahārathaḥ 03,107.001c babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ 03,107.002a sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā 03,107.002c pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoram aprāptiṃ tridivasya ca 03,107.003a sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā 03,107.003c jagāma himavatpārśvaṃ tapas taptuṃ nareśvaraḥ 03,107.004a ārirādhayiṣur gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ 03,107.004c so 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam 03,107.005a śṛṅgair bahuvidhākārair dhātumadbhir alaṃkṛtam 03,107.005c pavanālambibhir meghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ 03,107.006a nadīkuñjanitambaiś ca sodakair upaśobhitam 03,107.006c guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrair niṣevitam 03,107.007a śakunaiś ca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhir vividhā giraḥ 03,107.007c bhṛṅgarājais tathā haṃsair dātyūhair jalakukkuṭaiḥ 03,107.008a mayūraiḥ śatapatraiś ca kokilair jīvajīvakaiḥ 03,107.008c cakorair asitāpāṅgais tathā putrapriyair api 03,107.009a jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiś ca saṃkulam 03,107.009c sārasānāṃ ca madhurair vyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam 03,107.010a kiṃnarair apsarobhiś ca niṣevitaśilātalam 03,107.010c diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantād ghṛṣṭapādapam 03,107.011a vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam 03,107.011c viṣolbaṇair bhujaṃgaiś ca dīptajihvair niṣevitam 03,107.012a kva cit kanakasaṃkāśaṃ kva cid rajatasaṃnibham 03,107.012c kva cid añjanapuñjābhaṃ himavantam upāgamat 03,107.013a sa tu tatra naraśreṣṭhas tapo ghoraṃ samāśritaḥ 03,107.013c phalamūlāmbubhakṣo 'bhūt sahasraṃ parivatsarān 03,107.014a saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī 03,107.014c darśayām āsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam 03,107.015 gaṅgovāca 03,107.015a kim icchasi mahārāja mattaḥ kiṃ ca dadāni te 03,107.015c tad bravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacas tava 03,107.016 lomaśa uvāca 03,107.016a evam uktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ tadā 03,107.016b*0530_01 tadā bhagīratho rājan praṇipatya kṛtāñjaliḥ 03,107.016c pitāmahā me varade kapilena mahānadi 03,107.016e anveṣamāṇās turagaṃ nītā vaivasvatakṣayam 03,107.017a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām 03,107.017c kāpilaṃ teja āsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ 03,107.018a teṣām evaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate 03,107.018c yāvat tāni śarīrāṇi tvaṃ jalair nābhiṣiñcasi 03,107.018d*0531_01 tāvat svarge na vatsyaṃti mama pūrvapitāmahāḥ 03,107.018d*0532_01 tāvat teṣāṃ gatir nāsti sāgarāṇāṃ mahānadi 03,107.019a svargaṃ naya mahābhāge matpitṝn sagarātmajān 03,107.019c teṣām arthe 'bhiyācāmi tvām ahaṃ vai mahānadi 03,107.020a etac chrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā 03,107.020c bhagīratham idaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata 03,107.021a kariṣyāmi mahārāja vacas te nātra saṃśayaḥ 03,107.021c vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāc cyutam 03,107.022a na śaktas triṣu lokeṣu kaś cid dhārayituṃ nṛpa 03,107.022c anyatra vibudhaśreṣṭhān nīlakaṇṭhān maheśvarāt 03,107.023a taṃ toṣaya mahābāho tapasā varadaṃ haram 03,107.023c sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati 03,107.023e kariṣyati ca te kāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā 03,107.023f*0533_01 tapasārādhitaḥ śaṃbhur bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,107.024a etac chrutvā vaco rājan mahārājo bhagīrathaḥ 03,107.024c kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayām āsa śaṃkaram 03,107.025a tatas tena samāgamya kālayogena kena cit 03,107.025b*0534_01 gaṅgāvataraṇaṃ rājann ayācata mahīpatiḥ 03,107.025c agṛhṇāc ca varaṃ tasmād gaṅgāyā dhāraṇaṃ nṛpa 03,107.025e svargavāsaṃ samuddiśya pitṝṇāṃ sa narottamaḥ 03,108.001 lomaśa uvāca 03,108.001a bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām 03,108.001c evam astv iti rājānaṃ bhagavān pratyabhāṣata 03,108.002a dhārayiṣye mahābāho gaganāt pracyutāṃ śivām 03,108.002c divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama 03,108.003a evam uktvā mahābāho himavantam upāgamat 03,108.003c saṃvṛtaḥ pārṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ 03,108.004a tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīratham uvāca ha 03,108.004c prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm 03,108.004d*0535_01 pitṝṇāṃ pāvanārthaṃ te tām ahaṃ manujādhipa 03,108.004e patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt 03,108.005a etac chrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam 03,108.005c prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat 03,108.006a tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā 03,108.006c īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganāt sahasā cyutā 03,108.007a tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ 03,108.007c gandharvoragarakṣāṃsi samājagmur didṛkṣayā 03,108.008a tataḥ papāta gaganād gaṅgā himavataḥ sutā 03,108.008c samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā 03,108.009a tāṃ dadhāra haro rājan gaṅgāṃ gaganamekhalām 03,108.009c lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīm iva 03,108.010a sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā 03,108.010c phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ 03,108.011a kva cid ābhogakuṭilā praskhalantī kva cit kva cit 03,108.011c svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat 03,108.011e kva cit sā toyaninadair nadantī nādam uttamam 03,108.011f*0536_01 kva cid ākāśam āvartaiḥ saṃkṣipantīva sarvaśaḥ 03,108.012a evaṃ prakārān subahūn kurvantī gaganāc cyutā 03,108.012c pṛthivītalam āsādya bhagīratham athābravīt 03,108.013a darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmy aham 03,108.013c tvadartham avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate 03,108.014a etac chrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ 03,108.014c yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām 03,108.014d*0537_01 prāpayām āsa dharmajñaḥ pitṛdevāntikaṃ nadīm 03,108.014e pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha 03,108.015a gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ 03,108.015c kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha 03,108.016a samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ 03,108.016c pūrayām āsa vegena samudraṃ varuṇālayam 03,108.016d*0538_01 jahnunā ca dhṛtā muktā jāhnavī tena saṃsmṛtā 03,108.017a duhitṛtve ca nṛpatir gaṅgāṃ samanukalpayat 03,108.017c pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ 03,108.018a etat te sarvam ākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā 03,108.018c pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīm avatāritā 03,108.018d*0539_01 kāleyāś ca yathā rājaṃs tridaśair vinipātitāḥ 03,108.019a samudraś ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā 03,108.019c vātāpiś ca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho 03,108.019e agastyena mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,109.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,109.001a tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha 03,109.001c nandām aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe 03,109.002a sa parvataṃ samāsādya hemakūṭam anāmayam 03,109.002c acintyān adbhutān bhāvān dadarśa subahūn nṛpaḥ 03,109.003a vāco yatrābhavan meghā upalāś ca sahasraśaḥ 03,109.003c nāśaknuvaṃs tam āroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ 03,109.004a vāyur nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaś ca varṣati 03,109.004b*0540_01 svādhyāyaghoṣaś ca tathā śrūyate na ca dṛśyate 03,109.004b*0541_01 makṣikāś cādaśaṃs tatra tapasaḥ pratighātikāḥ 03,109.004b*0541_02 nirvedo jāyate tatra gṛhāṇi smarate janaḥ 03,109.004c sāyaṃ prātaś ca bhagavān dṛśyate havyavāhanaḥ 03,109.005a evaṃ bahuvidhān bhāvān adbhutān vīkṣya pāṇḍavaḥ 03,109.005c lomaśaṃ punar eva sma paryapṛcchat tad adbhutam 03,109.005d*0542_00 yudhiṣṭhiraḥ 03,109.005d*0542_01 yad etad bhagavaṃś citraṃ parvate 'smin mahaujasi 03,109.005d*0542_02 etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahādyute 03,109.006 lomaśa uvāca 03,109.006a yathāśrutam idaṃ pūrvam asmābhir arikarśana 03,109.006c tad ekāgramanā rājan nibodha gadato mama 03,109.007a asminn ṛṣabhakūṭe 'bhūd ṛṣabho nāma tāpasaḥ 03,109.007c anekaśatavarṣāyus tapasvī kopano bhṛśam 03,109.008a sa vai saṃbhāṣyamāṇo 'nyaiḥ kopād girim uvāca ha 03,109.008c ya iha vyāharet kaś cid upalān utsṛjes tadā 03,109.009a vātaṃ cāhūya mā śabdam ity uvāca sa tāpasaḥ 03,109.009c vyāharaṃś caiva puruṣo meghena vinivāryate 03,109.010a evam etāni karmāṇi rājaṃs tena maharṣiṇā 03,109.010c kṛtāni kāni cit kopāt pratiṣiddhāni kāni cit 03,109.011a nandām abhigatān devān purā rājann iti śrutiḥ 03,109.011c anvapadyanta sahasā puruṣā devadarśinaḥ 03,109.012a te darśanam anicchanto devāḥ śakrapurogamāḥ 03,109.012c durgaṃ cakrur imaṃ deśaṃ giripratyūharūpakam 03,109.013a tadā prabhṛti kaunteya narā girim imaṃ sadā 03,109.013c nāśaknuvan abhidraṣṭuṃ kuta evādhirohitum 03,109.014a nātaptatapasā śakyo draṣṭum eṣa mahāgiriḥ 03,109.014c āroḍhuṃ vāpi kaunteya tasmān niyatavāg bhava 03,109.015a iha devāḥ sadā sarve yajñān ājahrur uttamān 03,109.015c teṣām etāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,109.016a kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva ca bhūr iyam 03,109.016c yūpaprakārā bahavo vṛkṣāś ceme viśāṃ pate 03,109.017a devāś ca ṛṣayaś caiva vasanty adyāpi bhārata 03,109.017c teṣāṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyate havyavāhanaḥ 03,109.018a ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate 03,109.018c kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ 03,109.019a tato nandāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm abhiyāsyasi 03,109.019c viśvāmitreṇa yatrograṃ tapas taptam anuttamam 03,109.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,109.020a tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ 03,109.020c jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śivajalāṃ nadīm 03,110.001 lomaśa uvāca 03,110.001a eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha 03,110.001c viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate 03,110.002a āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ 03,110.002c ṛśyaśṛṅgaḥ suto yasya tapasvī saṃyatendriyaḥ 03,110.003a tapaso yaḥ prabhāvena varṣayām āsa vāsavam 03,110.003c anāvṛṣṭyāṃ bhayād yasya vavarṣa balavṛtrahā 03,110.004a mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ 03,110.004c viṣaye lomapādasya yaś cakārādbhutaṃ mahat 03,110.005a nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ 03,110.005c lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā 03,110.006 yudhiṣṭhira uvāca 03,110.006a ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyām utpannaḥ kāśyapātmajaḥ 03,110.006c viruddhe yonisaṃsarge kathaṃ ca tapasā yutaḥ 03,110.007a kimarthaṃ ca bhayāc chakras tasya bālasya dhīmataḥ 03,110.007c anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā 03,110.008a kathaṃrūpā ca śāntābhūd rājaputrī yatavratā 03,110.008c lobhayām āsa yā ceto mṛgabhūtasya tasya vai 03,110.009a lomapādaś ca rājarṣir yadāśrūyata dhārmikaḥ 03,110.009c kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ 03,110.010a etan me bhagavan sarvaṃ vistareṇa yathātatham 03,110.010c vaktum arhasi śuśrūṣor ṛṣyaśṛṅgasya ceṣṭitam 03,110.011 lomaśa uvāca 03,110.011a vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ 03,110.011c amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ 03,110.012a śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān 03,110.012c mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ 03,110.013a mahāhradaṃ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ 03,110.013c dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣir devarṣisaṃmataḥ 03,110.014a tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasam urvaśīm 03,110.014c apsūpaspṛśato rājan mṛgī tac cāpibat tadā 03,110.015a saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇy abhavan nṛpa 03,110.015b*0543_01 sā puroktā bhagavatā brahmaṇā lokakartṛṇā 03,110.015b*0543_02 devakanyā mṛgī bhūtvā muniṃ sūya vimokṣyase 03,110.015c amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt 03,110.016a tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavat tasya putro mahān ṛṣiḥ 03,110.016c ṛśyaśṛṅgas taponityo vana eva vyavardhata 03,110.017a tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ 03,110.017c tenarśyaśṛṅga ity evaṃ tadā sa prathito 'bhavat 03,110.018a na tena dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ 03,110.018c tasmāt tasya mano nityaṃ brahmacarye 'bhavan nṛpa 03,110.019a etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai 03,110.019c lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro 'bhavat 03,110.019d*0544_01 premoṣitāpacāreṇa tasya rājño yudhiṣṭhira 03,110.020a tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ 03,110.020b*0545_01 daivopahatasattvena dharmajñenāpi bhārata 03,110.020c sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ 03,110.021a purohitāpacārāc ca tasya rājño yadṛcchayā 03,110.021c na vavarṣa sahasrākṣas tato 'pīḍyanta vai prajāḥ 03,110.022a sa brāhmaṇān paryapṛcchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ 03,110.022c pravarṣaṇe surendrasya samarthān pṛthivīpatiḥ 03,110.023a kathaṃ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridṛśyatām 03,110.023c tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ 03,110.024a tatra tv eko munivaras taṃ rājānam uvāca ha 03,110.024c kupitās tava rājendra brāhmaṇā niskṛtiṃ cara 03,110.025a ṛśyaśṛṅgaṃ munisutam ānayasva ca pārthiva 03,110.025c vāneyam anabhijñaṃ ca nārīṇām ārjave ratam 03,110.026a sa ced avatared rājan viṣayaṃ te mahātapāḥ 03,110.026c sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṃśayaḥ 03,110.027a etac chrutvā vaco rājan kṛtvā niskṛtim ātmanaḥ 03,110.027c sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu 03,110.027e rājānam āgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ 03,110.027f*0546_01 sa ca tāḥ pratijagrāha piteva hitakṛt sadā 03,110.028a tato 'ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān 03,110.028c ṛśyaśṛṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye 03,110.029a so 'dhyagacchad upāyaṃ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ 03,110.029c śāstrajñair alam arthajñair nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ 03,110.030a tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ 03,110.030c veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ 03,110.031a ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ 03,110.031c lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ 03,110.031d*0547_01 niyojayām āsa ca tās tasya bālasya lobhane 03,110.032a tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ 03,110.032c aśakyam ūcus tat kāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ 03,110.033a tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt 03,110.033c prayatiṣye mahārāja tam ānetuṃ tapodhanam 03,110.034a abhipretāṃs tu me kāmān samanujñātum arhasi 03,110.034c tataḥ śakṣye lobhayitum ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ sutam 03,110.035a tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ 03,110.035c dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca 03,110.036a tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate 03,110.036c striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā 03,111.001 lomaśa uvāca 03,111.001a sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārthasiddhaye 03,111.001c saṃdeśāc caiva nṛpateḥ svabuddhyā caiva bhārata 03,111.002a nānāpuṣpaphalair vṛkṣaiḥ kṛtrimair upaśobhitam 03,111.002c nānāgulmalatopetaiḥ svādukāmaphalapradaiḥ 03,111.003a atīva ramaṇīyaṃ tad atīva ca manoharam 03,111.003c cakre nāvyāśramaṃ ramyam adbhutopamadarśanam 03,111.004a tato nibadhya tāṃ nāvam adūre kāśyapāśramāt 03,111.004c cārayām āsa puruṣair vihāraṃ tasya vai muneḥ 03,111.005a tato duhitaraṃ veśyā samādhāyetikṛtyatām 03,111.005c dṛṣṭvāntaraṃ kāśyapasya prāhiṇod buddhisaṃmatām 03,111.006a sā tatra gatvā kuśalā taponityasya saṃnidhau 03,111.006c āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tam ṛṣeḥ sutam 03,111.007 veśyovāca 03,111.007a kaccin mune kuśalaṃ tāpasānāṃ; kaccic ca vo mūlaphalaṃ prabhūtam 03,111.007c kaccid bhavān ramate cāśrame 'smiṃs; tvāṃ vai draṣṭuṃ sāṃpratam āgato 'smi 03,111.008a kaccit tapo vardhate tāpasānāṃ; pitā ca te kaccid ahīnatejāḥ 03,111.008c kaccit tvayā prīyate caiva vipra; kaccit svādhyāyaḥ kriyate ṛśyaśṛṅga 03,111.009 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,111.009a ṛddho bhavāñ jyotir iva prakāśate; manye cāhaṃ tvām abhivādanīyam 03,111.009c pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmād; yathādharmaṃ phalamūlāni caiva 03,111.010a kauśyāṃ bṛsyām āssva yathopajoṣaṃ; kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāyām 03,111.010c kva cāśramas tava kiṃ nāma cedaṃ; vrataṃ brahmaṃś carasi hi devavat tvam 03,111.011 veśyovāca 03,111.011a mamāśramaḥ kāśyapaputra ramyas; triyojanaṃ śailam imaṃ pareṇa 03,111.011c tatra svadharmo 'nabhivādanaṃ no; na codakaṃ pādyam upaspṛśāmaḥ 03,111.011d*0548_01 bhavatā nābhivādyo 'ham abhivādyo bhavān mayā 03,111.011d*0548_02 vratam etādṛśaṃ brahman pariṣvajyo bhavān mayā 03,111.012 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,111.012a phalāni pakvāni dadāni te 'haṃ; bhallātakāny āmalakāni caiva 03,111.012c parūṣakānīṅgudadhanvanāni; priyālānāṃ kāmakāraṃ kuruṣva 03,111.012d*0549_01 gṛhāṇa kāmād dhi mamopakārāt 03,111.012d*0549_02 kuruṣva kāmaṃ yad abhīpsitaṃ me 03,111.013 lomaśa uvāca 03,111.013a sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣān mahārhān pradadau tato 'smai 03,111.013c tāny ṛśyaśṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadur hi 03,111.014a dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti 03,111.014c pānāni cāgryāṇi tato mumoda; cikrīḍa caiva prajahāsa caiva 03,111.015a sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva 03,111.015c gātraiś ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣac cāsakṛd ṛśyaśṛṅgam 03,111.016a sarjān aśokāṃs tilakāṃś ca vṛkṣān; prapuṣpitān avanāmyāvabhajya 03,111.016c vilajjamāneva madābhibhūtā; pralobhayām āsa sutaṃ maharṣeḥ 03,111.017a atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyam asya 03,111.017c avekṣamāṇā śanakair jagāma; kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam 03,111.018a tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto; vicetanaś cābhavad ṛśyaśṛṅgaḥ 03,111.018c tām eva bhāvena gatena śūnyo; viniḥśvasann ārtarūpo babhūva 03,111.019a tato muhūrtād dharipiṅgalākṣaḥ; praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt 03,111.019c svādhyāyavān vṛttasamādhiyukto; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt 03,111.020a so 'paśyad āsīnam upetya putraṃ; dhyāyantam ekaṃ viparītacittam 03,111.020c viniḥśvasantaṃ muhur ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam 03,111.021a na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaccid dhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya 03,111.021c sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ; kaccit savatsā ca kṛtā tvayādya 03,111.022a na vai yathāpūrvam ivāsi putra; cintāparaś cāsi vicetanaś ca 03,111.022c dīno 'timātraṃ tvam ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato 'bhūt 03,112.001 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,112.001a ihāgato jaṭilo brahmacārī; na vai hrasvo nātidīrgho manasvī 03,112.001c suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ; sutaḥ surāṇām iva śobhamānaḥ 03,112.002a samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ; suśuklakṛṣṇākṣataraś cakoraiḥ 03,112.002c nīlāḥ prasannāś ca jaṭāḥ sugandhā; hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ 03,112.003a ādhārarūpā punar asya kaṇṭhe; vibhrājate vidyud ivāntarikṣe 03,112.003c dvau cāsya piṇḍāv adhareṇa kaṇṭham; ajātaromau sumanoharau ca 03,112.004a vilagnamadhyaś ca sa nābhideśe; kaṭiś ca tasyātikṛtapramāṇā 03,112.004c tathāsya cīrāntaritā prabhāti; hiraṇmayī mekhalā me yatheyam 03,112.004d*0550_01 anyac ca tasyādbhutadarśanīyā 03,112.004d*0550_02 vibhāti mālā kanakaprabhāsā 03,112.004d*0550_03 kaṇṭhe sthitā vakṣasi ghūrṇamānā 03,112.004d*0550_04 yathākṣamālā bhavatā nibaddhā 03,112.005a anyac ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; vikūjitaṃ pādayoḥ saṃprabhāti 03,112.005c pāṇyoś ca tadvat svanavan nibaddhau; kalāpakāv akṣamālā yatheyam 03,112.006a viceṣṭamānasya ca tasya tāni; kūjanti haṃsā sarasīva mattāḥ 03,112.006c cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni; nemāni tadvan mama rūpavanti 03,112.007a vaktraṃ ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ 03,112.007c puṃskokilasyeva ca tasya vāṇī; tāṃ śṛṇvato me vyathito 'ntarātmā 03,112.008a yathā vanaṃ mādhavamāsi madhye; samīritaṃ śvasanenābhivāti 03,112.008c tathā sa vāty uttamapuṇyagandhī; niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta 03,112.009a susaṃyatāś cāpi jaṭā vibhaktā; dvaidhīkṛtā bhānti samā lalāṭe 03,112.009c karṇau ca citrair iva cakravālaiḥ; samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ 03,112.010a tathā phalaṃ vṛttam atho vicitraṃ; samāhanat pāṇinā dakṣiṇena 03,112.010c tad bhūmim āsādya punaḥ punaś ca; samutpataty adbhutarūpam uccaiḥ 03,112.011a tac cāpi hatvā parivartate 'sau; vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ 03,112.011c taṃ prekṣya me putram ivāmarāṇāṃ; prītiḥ parā tāta ratiś ca jātā 03,112.012a sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ; jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktram 03,112.012c vaktreṇa vaktraṃ praṇidhāya śabdaṃ; cakāra tan me 'janayat praharṣam 03,112.013a na cāpi pādyaṃ bahu manyate 'sau; phalāni cemāni mayāhṛtāni 03,112.013c evaṃvrato 'smīti ca mām avocat; phalāni cānyāni navāny adān me 03,112.014a mayopayuktāni phalāni tāni; nemāni tulyāni rasena teṣām 03,112.014c na cāpi teṣāṃ tvag iyaṃ yathaiṣāṃ; sārāṇi naiṣām iva santi teṣām 03,112.015a toyāni caivātirasāni mahyaṃ; prādāt sa vai pātum udārarūpaḥ 03,112.015c pītvaiva yāny abhyadhikaḥ praharṣo; mamābhavad bhūś caliteva cāsīt 03,112.016a imāni citrāṇi ca gandhavanti; mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ 03,112.016c yāni prakīryeha gataḥ svam eva; sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ 03,112.017a gatena tenāsmi kṛto vicetā; gātraṃ ca me saṃparitapyatīva 03,112.017c icchāmi tasyāntikam āśu gantuṃ; taṃ ceha nityaṃ parivartamānam 03,112.018a gacchāmi tasyāntikam eva tāta; kā nāma sā vratacaryā ca tasya 03,112.018c icchāmy ahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ; yathā tapaḥ sa caraty ugrakarmā 03,112.018d*0551_01 cartuṃ tathecchā hṛdaye mamāsti 03,112.018d*0551_02 dunoti cittaṃ yadi taṃ na paśye 03,113.001 vibhāṇḍaka uvāca 03,113.001a rakṣāṃsi caitāni caranti putra; rūpeṇa tenādbhutadarśanena 03,113.001c atulyarūpāṇy atighoravanti; vighnaṃ sadā tapasaś cintayanti 03,113.002a surūparūpāṇi ca tāni tāta; pralobhayante vividhair upāyaiḥ 03,113.002c sukhāc ca lokāc ca nipātayanti; tāny ugrakarmāṇi munīn vaneṣu 03,113.003a na tāni seveta munir yatātmā; satāṃ lokān prārthayānaḥ kathaṃ cit 03,113.003c kṛtvā vighnaṃ tāpasānāṃ ramante; pāpācārās tapasas tāny apāpa 03,113.004a asajjanenācaritāni putra; pāpāny apeyāni madhūni tāni 03,113.004c mālyāni caitāni na vai munīnāṃ; smṛtāni citrojjvalagandhavanti 03,113.005 lomaśa uvāca 03,113.005a rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ; vibhāṇḍakas tāṃ mṛgayāṃ babhūva 03,113.005c nāsādayām āsa yadā tryaheṇa; tadā sa paryāvavṛte ''śramāya 03,113.006a yadā punaḥ kāśyapo vai jagāma; phalāny āhartuṃ vidhinā śrāmaṇena 03,113.006c tadā punar lobhayituṃ jagāma; sā veśayoṣā munim ṛśyaśṛṅgam 03,113.007a dṛṣṭvaiva tām ṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ; saṃbhrāntarūpo 'bhyapatat tadānīm 03,113.007c provāca caināṃ bhavato ''śramāya; gacchāva yāvan na pitā mamaiti 03,113.008a tato rājan kāśyapasyaikaputraṃ; praveśya yogena vimucya nāvam 03,113.008c pralobhayantyo vividhair upāyair; ājagmur aṅgādhipateḥ samīpam 03,113.009a saṃsthāpya tām āśramadarśane tu; saṃtāritāṃ nāvam atīva śubhrām 03,113.009c tīrād upādāya tathaiva cakre; rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram 03,113.010a antaḥpure taṃ tu niveśya rājā; vibhāṇḍakasyātmajam ekaputram 03,113.010c dadarśa devaṃ sahasā pravṛṣṭam; āpūryamāṇaṃ ca jagaj jalena 03,113.010d*0552_01 samāyāte ṛṣyaśṛṅge 'tha rājan 03,113.011a sa lomapādaḥ paripūrṇakāmaḥ; sutāṃ dadāv ṛśyaśṛṅgāya śāntām 03,113.011c krodhapratīkārakaraṃ ca cakre; gobhiś ca mārgeṣv abhikarṣaṇaṃ ca 03,113.012a vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā; paśūn prabhūtān paśupāṃś ca vīrān 03,113.012c samādiśat putragṛddhī maharṣir; vibhāṇḍakaḥ paripṛcched yadā vaḥ 03,113.013a sa vaktavyaḥ prāñjalibhir bhavadbhiḥ; putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca 03,113.013c kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe; dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ 03,113.013d*0553_01 tat kopaśānteḥ pratikāram evaṃ 03,113.013d*0553_02 kṛtvā sukhī saṃbabhūvātha rājā 03,113.014a athopāyāt sa muniś caṇḍakopaḥ; svam āśramaṃ mūlaphalāni gṛhya 03,113.014c anveṣamāṇaś ca na tatra putraṃ; dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ 03,113.015a tataḥ sa kopena vidīryamāṇa; āśaṅkamāno nṛpater vidhānam 03,113.015c jagāma campāṃ pradidhakṣamāṇas; tam aṅgarājaṃ viṣayaṃ ca tasya 03,113.016a sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samṛddhān 03,113.016c gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṃ rātrim uvāsa tatra 03,113.017a saṃprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ 03,113.017c ūcus tatas te 'bhyupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya 03,113.017d*0554_01 gopās tathaite karṣaṇaṃ caivam ete 03,113.018a deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṃś caiva śṛṇvan madhurān pralāpān 03,113.018c praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purastham 03,113.019a saṃpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram 03,113.019c śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṃ yathaiva 03,113.020a grāmāṃś ca ghoṣāṃś ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śānto 'sya paraḥ sa kopaḥ 03,113.020c cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra 03,113.021a sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam 03,113.021c jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kṛtvā 03,113.021d*0555_01 kṛtvā tathaivāsya nṛpasya rājan 03,113.021d*0556_01 ity uktvāsāv ṛśyaśṛṅgaṃ mahātmā 03,113.021d*0556_02 vibhaṇḍako romapādena rājā 03,113.021d*0556_03 saṃpūjito hṛṣṭacetā maharṣir 03,113.021d*0556_04 yayau vanaṃ munivaryaiḥ prajuṣṭam 03,113.022a sa tadvacaḥ kṛtavān ṛśyaśṛṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva 03,113.022c śāntā cainaṃ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā 03,113.023a arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam 03,113.023c nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva 03,113.024a nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha 03,113.024b*0557_01 rākoditendūdayatulyakīrteḥ 03,113.024b*0558_01 yathā sītā dāśarather mahātmano 03,113.024b*0558_02 yathā tava draupadī pāṇḍuputra 03,113.024c tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ; prītyā yuktā paryacaran narendra 03,113.025a tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṃ śobhayan puṇyakīrteḥ 03,113.025c atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṃyāhi rājan 03,114.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.001a tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya 03,114.001c ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta 03,114.002a sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa 03,114.002c nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam 03,114.003a tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ 03,114.003c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata 03,114.004 lomaśa uvāca 03,114.004a ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī 03,114.004c yatrāyajata dharmo 'pi devāñ śaraṇam etya vai 03,114.005a ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam 03,114.005c uttaraṃ tīram etad dhi satataṃ dvijasevitam 03,114.006a samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ 03,114.006c atra vai ṛṣayo 'nye 'pi purā kratubhir ījire 03,114.007a atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe 03,114.007c rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo 'yam iti cābravīt 03,114.008a hṛte paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha 03,114.008c mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ 03,114.009a tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan 03,114.009c iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā 03,114.009d*0559_01 eṣa te rudra bhāgo vai mā no yajñam imaṃ jahi 03,114.009d*0559_02 ayaṃ te paśur ity evam ūcur devāḥ samāgatāḥ 03,114.010a tataḥ sa paśum utsṛjya devayānena jagmivān 03,114.010c atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira 03,114.011a ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam 03,114.011c devāḥ saṃkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam 03,114.012a imāṃ gāthām atra gāyann apaḥ spṛśati yo naraḥ 03,114.012c devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate 03,114.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.013a tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā 03,114.013c avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn 03,114.014 yudhiṣṭhira uvāca 03,114.014a upaspṛśyaiva bhagavann asyāṃ nadyāṃ tapodhana 03,114.014c mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa 03,114.015a sarvāṃl lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata 03,114.015c vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām 03,114.016 lomaśa uvāca 03,114.016a triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira 03,114.016c yatra dhvaniṃ śṛṇoṣy enaṃ tūṣṇīm āssva viśāṃ pate 03,114.017a etat svayaṃbhuvo rājan vanaṃ ramyaṃ prakāśate 03,114.017c yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān 03,114.018a yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane 03,114.018c saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā 03,114.019a avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā 03,114.019c uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṃ prabhum 03,114.020a na māṃ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi 03,114.020c pradānaṃ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam 03,114.020d*0560_01 ity evam uktvā pṛthivī jagāma ca rasātalam 03,114.020d*0560_02 nimamajja kuruśreṣṭha yācyamānāpi bhārata 03,114.021a viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavān ṛṣiḥ 03,114.021c prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate 03,114.022a tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava 03,114.022c punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau 03,114.023a saiṣā prakāśate rājan vedī saṃsthānalakṣaṇā 03,114.023c āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi 03,114.023d*0561_01 saiṣā sāgaram āsādya rājan vedī samāśritā 03,114.023d*0561_02 etām āruhya bhadraṃ te tvam ekas tara sāgaram 03,114.024a ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase 'dya 03,114.024c spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha 03,114.024d*0562_01 oṃ namo viśvaguptāya namo viśvaparāya te 03,114.024d*0562_02 sāṃnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi 03,114.025a agnir mitro yonir āpo 'tha devyo; viṣṇo retas tvam amṛtasya nābhiḥ 03,114.025c evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīm imāṃ tvaṃ tarasādhiroha 03,114.025d*0563_01 agniś ca te yonir iḍā ca deho 03,114.025d*0563_02 retodhā viṣṇor amṛtasya nābhiḥ 03,114.025d*0563_03 evaṃ japan pāṇḍava satyavākyaṃ 03,114.025d*0563_04 tato 'vagāheta patiṃ nadīnām 03,114.025d*0563_05 anyathā hi kuruśreṣṭha devayonir apāṃ patiḥ 03,114.025d*0563_06 kuśāgreṇāpi kaunteya na spraṣṭavyo mahodadhiḥ 03,114.025d*0564_01 ghṛtabarhir ghṛtayonis tv agarho 03,114.025d*0564_02 sa teṣāṃ vai payasāṃ saṃnidhānam 03,114.025d*0565_01 ā janmaśatasāhasrād yat pāpaṃ kurute naraḥ 03,114.025d*0565_02 mucyate sarvapāpebhyaḥ snātvā tu lavaṇāmbhasi 03,114.026 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.026a tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat 03,114.026c kṛtvā ca tacchāsanam asya sarvaṃ; mahendram āsādya niśām uvāsa 03,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,115.001a sa tatra tām uṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ 03,115.001c tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,115.002a lomaśaś cāsya tān sarvān ācakhyau tatra tāpasān 03,115.002c bhṛgūn aṅgirasaś caiva vāsiṣṭhān atha kāśyapān 03,115.003a tān sametya sa rājarṣir abhivādya kṛtāñjaliḥ 03,115.003c rāmasyānucaraṃ vīram apṛcchad akṛtavraṇam 03,115.004a kadā nu rāmo bhagavāṃs tāpasān darśayiṣyati 03,115.004c tenaivāhaṃ prasaṅgena draṣṭum icchāmi bhārgavam 03,115.005 akṛtavraṇa uvāca 03,115.005a āyān evāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ 03,115.005c prītis tvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati 03,115.006a caturdaśīm aṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ 03,115.006c asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī ca caturdaśī 03,115.006d*0566_01 tatra drakṣyasi rāmaṃ tvaṃ kṛṣṇājinajaṭādharam 03,115.007 yudhiṣṭhira uvāca 03,115.007a bhavān anugato vīraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam 03,115.007c pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ 03,115.008a sa bhavān kathayatv etad yathā rāmeṇa nirjitāḥ 03,115.008c āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā 03,115.008d@015_0000 akṛtavraṇa uvāca 03,115.008d@015_0001 ahaṃ te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 03,115.008d@015_0002 bhṛgūṇāṃ rājaśārdūla vaṃśe jātasya bhārata 03,115.008d@015_0003 rāmasya jāmadagnyasya caritaṃ devasaṃmitam 03,115.008d@015_0004 haihayādhipateś caiva kārtavīryasya bhārata 03,115.008d@015_0005 rāmeṇa cārjuno nāma haihayādhipatir hataḥ 03,115.008d@015_0006 tasya bāhuśatāny āsaṃs trīṇi sapta ca pāṇḍava 03,115.008d@015_0007 dattātreyaprasādena vimānaṃ kāñcanaṃ tathā 03,115.008d@015_0008 aiśvaryaṃ sarvabhūteṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,115.008d@015_0009 avyāhatagatiś caiva rathas tasya mahātmanaḥ 03,115.008d@015_0010 rathena tena tu sadā varadānena vīryavān 03,115.008d@015_0011 mamarda devān yakṣāṃś ca ṛṣīṃś caiva samantataḥ 03,115.008d@015_0012 bhūtāṃś caiva sa sarvāṃs tu pīḍayām āsa sarvataḥ 03,115.008d@015_0013 tato devāḥ sametyāhur ṛṣayaś ca mahāvratāḥ 03,115.008d@015_0014 devadevaṃ surārighnaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam 03,115.008d@015_0015 bhagavan bhūtarakṣārtham arjunaṃ jahi vai prabho 03,115.008d@015_0016 vimānena ca divyena haihayādhipatiḥ punaḥ 03,115.008d@015_0017 śacīsahāyaṃ krīḍantaṃ dharṣayām āsa vāsavam 03,115.008d@015_0018 tatas tu bhagavān devaḥ śakreṇa sahitas tadā 03,115.008d@015_0019 kārtavīryavināśārthaṃ mantrayām āsa bhārata 03,115.008d@015_0020 yat tad bhūtahitaṃ kāryaṃ surendreṇa niveditam 03,115.008d@015_0021 sa pratiśrutya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokapūjitaḥ 03,115.008d@015_0022 jagāma badarīṃ ramyāṃ svam evāśramamaṇḍalam 03,115.008d@015_0023 etasminn eva kāle tu pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 03,115.009 akṛtavraṇa uvāca 03,115.009a kanyakubje mahān āsīt pārthivaḥ sumahābalaḥ 03,115.009b*0567_01 kuśikasyātmajo rājañ jajñe vaṃśasamudbhavaḥ 03,115.009c gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma saḥ 03,115.010a vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe 'psaraḥsamā 03,115.010b*0568_01 babhūva śatapatrākṣī rūpeṇāsadṛśī bhuvi 03,115.010c ṛcīko bhārgavas tāṃ ca varayām āsa bhārata 03,115.011a tam uvāca tato rājā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 03,115.011c ucitaṃ naḥ kule kiṃ cit pūrvair yat saṃpravartitam 03,115.012a ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.012c sahasraṃ vājināṃ śulkam iti viddhi dvijottama 03,115.013a na cāpi bhagavān vācyo dīyatām iti bhārgava 03,115.013c deyā me duhitā ceyaṃ tvadvidhāya mahātmane 03,115.014 ṛcīka uvāca 03,115.014a ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.014c dāsyāmy aśvasahasraṃ te mama bhāryā sutāstu te 03,115.015 akṛtavraṇa uvāca 03,115.015a sa tatheti pratijñāya rājan varuṇam abravīt 03,115.015c ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.015e sahasraṃ vājinām ekaṃ śulkārthaṃ me pradīyatām 03,115.016a tasmai prādāt sahasraṃ vai vājināṃ varuṇas tadā 03,115.016c tad aśvatīrthaṃ vikhyātam utthitā yatra te hayāḥ 03,115.017a gaṅgāyāṃ kanyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā 03,115.017c tato gādhiḥ sutāṃ tasmai janyāś cāsan surās tadā 03,115.017e labdhvā hayasahasraṃ tu tāṃś ca dṛṣṭvā divaukasaḥ 03,115.017f*0569_01 vismayaṃ paramaṃ jagmus tam eva divi saṃstuvan 03,115.018a dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryām ṛcīko dvijasattamaḥ 03,115.018c yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā 03,115.019a taṃ vivāhe kṛte rājan sabhāryam avalokakaḥ 03,115.019c ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca 03,115.020a bhāryāpatī tam āsīnaṃ guruṃ suragaṇārcitam 03,115.020c arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatus tadā 03,115.021a tataḥ snuṣāṃ sa bhagavān prahṛṣṭo bhṛgur abravīt 03,115.021c varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hy asmi tavepsitam 03,115.022a sā vai prasādayām āsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt 03,115.022c ātmanaś caiva mātuś ca prasādaṃ ca cakāra saḥ 03,115.023 bhṛgur uvāca 03,115.023a ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai 03,115.023c āliṅgetāṃ pṛthag vṛkṣau sāśvatthaṃ tvam udumbaram 03,115.023d*0570_01 carudvayam idaṃ bhadre jananyāś ca tavaiva ca 03,115.023d*0570_02 viśvam āvartayitvā tu mayā yatnena sādhitam 03,115.023d*0570_03 prāśitavyaṃ prayatnena tety uktvādarśanaṃ gataḥ 03,115.024a āliṅgane tu te rājaṃś cakratuḥ sma viparyayam 03,115.024c kadā cid bhṛgur āgacchat taṃ ca veda viparyayam 03,115.024d*0571_01 tataḥ punaḥ sa bhagavān kāle bahutithe gate 03,115.024d*0571_02 divyajñānād viditvā tu bhagavān āgataḥ punaḥ 03,115.025a athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ snuṣām 03,115.025b*0572_01 upayuktaś carur bhadre vṛkṣe cāliṅganaṃ kṛtam 03,115.025b*0572_02 viparītena te subhrūr mātrā caivāsi vañcitā 03,115.025c brāhmaṇaḥ kṣatravṛttir vai tava putro bhaviṣyati 03,115.026a kṣatriyo brāhmaṇācāro mātus tava suto mahān 03,115.026c bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgam āsthitaḥ 03,115.027a tataḥ prasādayām āsa śvaśuraṃ sā punaḥ punaḥ 03,115.027c na me putro bhaved īdṛk kāmaṃ pautro bhaved iti 03,115.028a evam astv iti sā tena pāṇḍava pratinanditā 03,115.028b*0573_01 kālaṃ pratīkṣya taṃ garbhaṃ dhārayām āsa yatnataḥ 03,115.028c jamadagniṃ tataḥ putraṃ sā jajñe kāla āgate 03,115.028e tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam 03,115.029a sa vardhamānas tejasvī vedasyādhyayanena vai 03,115.029c bahūn ṛṣīn mahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata 03,115.030a taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhād bharatarṣabha 03,115.030c caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam 03,116.001 akṛtavraṇa uvāca 03,116.001a sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ 03,116.001c tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat 03,116.001d*0574_01 taṃ tapyamānaṃ brahmarṣim ūcur devāḥ savāsavāḥ 03,116.001d*0574_02 kimarthaṃ tapyase brahman kaḥ kāmaḥ prārthitas tava 03,116.001d*0574_03 evam uktaḥ pratyuvāca devān brahmarṣisattamaḥ 03,116.001d*0574_04 svargahetos tapas tapye lokāś ca syur mamākṣayāḥ 03,116.001d*0574_05 tac chrutvā vacanaṃ tasya tadā devās tam ūcire 03,116.001d*0574_06 nāsaṃtater bhavel lokaḥ kṛtvā dharmaśatāny api 03,116.001d*0574_07 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ tridaśānāṃ kurūdvaha 03,116.002a sa prasenajitaṃ rājann adhigamya narādhipam 03,116.002c reṇukāṃ varayām āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ 03,116.003a reṇukāṃ tv atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ 03,116.003c āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā 03,116.004a tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ 03,116.004c sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ 03,116.005a phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai 03,116.005c reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā 03,116.006a sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam 03,116.006c dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadṛcchayā 03,116.007a krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam 03,116.007c ṛddhimantaṃ tatas tasya spṛhayām āsa reṇukā 03,116.008a vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā 03,116.008c praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata 03,116.008d*0575_01 antarikṣān nipatitā narmadāyāṃ mahāhrade 03,116.008d*0575_02 uttīrya cāpi sā yatnāj jagāma bharatarṣabha 03,116.009a sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām 03,116.009c dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān 03,116.010a tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvān nāma nāmataḥ 03,116.010c ājagāma suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā 03,116.011a tān ānupūrvyād bhagavān vadhe mātur acodayat 03,116.011c na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃ cid ūcur vicetasaḥ 03,116.012a tataḥ śaśāpa tān kopāt te śaptāś cetanāṃ jahuḥ 03,116.012c mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipram āsañ jaḍopamāḥ 03,116.013a tato rāmo 'bhyagāt paścād āśramaṃ paravīrahā 03,116.013c tam uvāca mahāmanyur jamadagnir mahātapāḥ 03,116.014a jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ 03,116.014b*0576_01 ity ukto guruṇā rājan krodhāt tu jamadagninā 03,116.014c tata ādāya paraśuṃ rāmo mātuḥ śiro 'harat 03,116.015a tatas tasya mahārāja jamadagner mahātmanaḥ 03,116.015c kopo agacchat sahasā prasannaś cābravīd idam 03,116.016a mamedaṃ vacanāt tāta kṛtaṃ te karma duṣkaram 03,116.016c vṛṇīṣva kāmān dharmajña yāvato vāñchase hṛdā 03,116.017a sa vavre mātur utthānam asmṛtiṃ ca vadhasya vai 03,116.017c pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā 03,116.018a apratidvandvatāṃ yuddhe dīrgham āyuś ca bhārata 03,116.018c dadau ca sarvān kāmāṃs tāñ jamadagnir mahātapāḥ 03,116.019a kadā cit tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho 03,116.019c athānūpapatir vīraḥ kārtavīryo 'bhyavartata 03,116.020a tam āśramapadaṃ prāptam ṛṣer bhāryā samarcayat 03,116.020c sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandat tathārcanam 03,116.021a pramathya cāśramāt tasmād dhomadhenvās tadā balāt 03,116.021c jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān 03,116.022a āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam 03,116.022c gāṃ ca rorūyatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat 03,116.023a sa manyuvaśam āpannaḥ kārtavīryam upādravat 03,116.023c tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā 03,116.024a ciccheda niśitair bhallair bāhūn parighasaṃnibhān 03,116.024c sahasrasaṃmitān rājan pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,116.024d*0577_01 abhibhūtaḥ sa rāmeṇa saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 03,116.024d*0578_01 āgatya karma tat pitre nivedya gatavān vanam 03,116.025a arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ 03,116.025c āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnim upādravan 03,116.026a te taṃ jaghnur mahāvīryam ayudhyantaṃ tapasvinam 03,116.026c asakṛd rāma rāmeti vikrośantam anāthavat 03,116.027a kārtavīryasya putrās tu jamadagniṃ yudhiṣṭhira 03,116.027c ghātayitvā śarair jagmur yathāgatam ariṃdamāḥ 03,116.028a apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate 03,116.028c samitpāṇir upāgacchad āśramaṃ bhṛgunandanaḥ 03,116.029a sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīras tathā mṛtyuvaśaṃ gatam 03,116.029c anarhantaṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ 03,117.001 rāma uvāca 03,117.001a mamāparādhāt taiḥ kṣudrair hatas tvaṃ tāta bāliśaiḥ 03,117.001c kārtavīryasya dāyādair vane mṛga iveṣubhiḥ 03,117.002a dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe 03,117.002c mṛtyur evaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣv anāgasaḥ 03,117.003a kiṃ nu tair na kṛtaṃ pāpaṃ yair bhavāṃs tapasi sthitaḥ 03,117.003c ayudhyamāno vṛddhaḥ san hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ 03,117.004a kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca 03,117.004c ayudhyamānaṃ dharmajñam ekaṃ hatvānapatrapāḥ 03,117.005 akṛtavraṇa uvāca 03,117.005a vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa 03,117.005c pretakāryāṇi sarvāṇi pituś cakre mahātapāḥ 03,117.006a dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ 03,117.006c pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata 03,117.007a saṃkruddho 'tibalaḥ śūraḥ śastram ādāya vīryavān 03,117.007c jaghnivān kārtavīryasya sutān eko 'ntakopamaḥ 03,117.008a teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 03,117.008c tāṃś ca sarvān avāmṛdnād rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,117.009a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 03,117.009c samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān 03,117.010a sa teṣu tarpayām āsa pitṝn bhṛgukulodvahaḥ 03,117.010c sākṣād dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat 03,117.011a tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān 03,117.011c tarpayām āsa devendram ṛtvigbhyaś ca mahīṃ dadau 03,117.012a vedīṃ cāpy adadad dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane 03,117.012c daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate 03,117.013a tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśas tadā 03,117.013c vyabhajaṃs tena te rājan prakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ 03,117.014a sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane 03,117.014c asmin mahendre śailendre vasaty amitavikramaḥ 03,117.014d*0579_01 tapaḥ sumahad āsthāya mahābalaparākramaḥ 03,117.015a evaṃ vairam abhūt tasya kṣatriyair lokavāsibhiḥ 03,117.015c pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā 03,117.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,117.016a tataś caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ 03,117.016c darśayām āsa tān viprān dharmarājaṃ ca sānujam 03,117.017a sa tam ānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ 03,117.017c dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ 03,117.018a arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitas tena cābhibhūḥ 03,117.018c mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ 03,117.018c*0580_01 **** **** mahendre parvatottame 03,117.018c*0580_02 rāmam āmantrya dharmātmā 03,118.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,118.001a gacchan sa tīrthāni mahānubhāvaḥ; puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā 03,118.001c sarvāṇi viprair upaśobhitāni; kva cit kva cid bhārata sāgarasya 03,118.002a sa vṛttavāṃs teṣu kṛtābhiṣekaḥ; sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ 03,118.002c samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ; jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ 03,118.003a tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ; saṃtarpayām āsa pitṝn surāṃś ca 03,118.003c dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya; godāvariṃ sāgaragām agacchat 03,118.004a tato vipāpmā draviḍeṣu rājan; samudram āsādya ca lokapuṇyam 03,118.004c agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ; nārītīrthāny atha vīro dadarśa 03,118.005a tatrārjunasyāgryadhanurdharasya; niśamya tat karma parair asahyam 03,118.005c saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ; parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe 03,118.006a sa teṣu tīrtheṣv abhiṣiktagātraḥ; kṛṣṇāsahāyaḥ sahito 'nujaiś ca 03,118.006c saṃpūjayan vikramam arjunasya; reme mahīpālapatiḥ pṛthivyām 03,118.007a tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya; tīrtheṣu teṣv ambudharottamasya 03,118.007c hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir arjunasya; saṃkīrtayām āsa gavāṃ pradānam 03,118.007d*0581_01 tatas tu kāverim anantatoyāṃ 03,118.007d*0581_02 divyāśramair nityam upāttatoyām 03,118.007d*0581_03 sahānujaḥ saṃpravigāhya puṇyāṃ 03,118.007d*0581_04 nananda naṣṭaklamaśokapāpaḥ 03,118.008a sa tāni tīrthāni ca sāgarasya; puṇyāni cānyāni bahūni rājan 03,118.008c krameṇa gacchan paripūrṇakāmaḥ; śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa 03,118.009a tatrodadheḥ kaṃ cid atītya deśaṃ; khyātaṃ pṛthivyāṃ vanam āsasāda 03,118.009c taptaṃ surair yatra tapaḥ purastād; iṣṭaṃ tathā puṇyatamair narendraiḥ 03,118.010a sa tatra tām agryadhanurdharasya; vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ 03,118.010c ṛcīkaputrasya tapasvisaṃghaiḥ; samāvṛtāṃ puṇyakṛd arcanīyām 03,118.011a tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa; marudgaṇānāṃ ca tathāśvinoś ca 03,118.011c vaivasvatādityadhaneśvarāṇām; indrasya viṣṇoḥ savitur vibhoś ca 03,118.012a bhagasya candrasya divākarasya; pater apāṃ sādhyagaṇasya caiva 03,118.012c dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā; rudrasya rājan sagaṇasya caiva 03,118.013a sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva; pūṣṇaś ca ye cāpy amarās tathānye 03,118.013c puṇyāni cāpy āyatanāni teṣāṃ; dadarśa rājā sumanoharāṇi 03,118.014a teṣūpavāsān vividhān upoṣya; dattvā ca ratnāni mahādhanāni 03,118.014c tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ; punaḥ sa śūrpārakam ājagāma 03,118.015a sa tena tīrthena tu sāgarasya; punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ 03,118.015c dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhis; tīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma 03,118.016a tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ; sahānujair devagaṇān pitṝṃś ca 03,118.016c saṃtarpayām āsa tathaiva kṛṣṇā; te cāpi viprāḥ saha lomaśena 03,118.017a sa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ; kurvan kṣapāhaḥsu tadābhiṣekam 03,118.017c samantato 'gnīn upadīpayitvā; tepe tapo dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,118.018a tam ugram āsthāya tapaś carantaṃ; śuśrāva rāmaś ca janārdanaś ca 03,118.018c tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau; yudhiṣṭhiraṃ jagmatur ājamīḍham 03,118.019a te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutān samīkṣya; bhūmau śayānān maladigdhagātrān 03,118.019c anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā; suduḥkhitāś cukruśur ārtanādam 03,118.020a tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca; kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineś ca pautram 03,118.020c anyāṃś ca vṛṣṇīn upagamya pūjāṃ; cakre yathādharmam adīnasattvaḥ 03,118.021a te cāpi sarvān pratipūjya pārthāṃs; taiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutais tathaiva 03,118.021c yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājann; upāviśan devagaṇā yathendram 03,118.022a teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ; vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ 03,118.022c astrārtham indrasya gataṃ ca pārthaṃ; kṛṣṇe śaśaṃsāmararājaputram 03,118.023a śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītās; tāṃś cāpi dṛṣṭvā sukṛśān atīva 03,118.023c netrodbhavaṃ saṃmumucur daśārhā; duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ 03,119.001 janamejaya uvāca 03,119.001a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā 03,119.001c kim akurvan kathāś caiṣāṃ kās tatrāsaṃs tapodhana 03,119.002a te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ 03,119.002c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāś caiva suhṛdaś ca parasparam 03,119.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,119.003a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ 03,119.003c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavān vīrān parivāryopatasthire 03,119.004a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabhaḥ 03,119.004c vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam 03,119.005a na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya 03,119.005c yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ 03,119.006a duryodhanaś cāpi mahīṃ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti 03,119.006c dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ 03,119.007a duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye 03,119.007b*0582_01 hṛtasvarājyāyatanārthabhārye 03,119.007b*0582_02 duryodhanenālpadhiyā ca pārthe 03,119.007c kiṃ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām 03,119.008a ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā 03,119.008c caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet 03,119.009a kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ 03,119.009c pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān 03,119.010a kiṃ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ 03,119.010c putreṣu samyak caritaṃ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt 03,119.011a nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma; kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam 03,119.011c jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt 03,119.012a nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān 03,119.012c vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma 03,119.013a vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān; nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam 03,119.013c prasthāpayad yat sa vanaṃ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram 03,119.014a yo 'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ; nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt 03,119.014c śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya; muñcanti sainyāni śakṛt samūtram 03,119.015a sa kṣutpipāsādhvakṛśas tarasvī; sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ 03,119.015c vane smaran vāsam imaṃ sughoraṃ; śeṣaṃ na kuryād iti niścitaṃ me 03,119.016a na hy asya vīryeṇa balena kaś cit; samaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu 03,119.016c śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo; na śeṣam ājāv asuhṛtsu kuryāt 03,119.017a prācyāṃ nṛpān ekarathena jitvā; vṛkodaraḥ sānucarān raṇeṣu 03,119.017c svastyāgamad yo 'tirathas tarasvī; so 'yaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ 03,119.018a yo dantakūre vyajayan nṛdevān; samāgatān dākṣiṇātyān mahīpān 03,119.018c taṃ paśyatemaṃ sahadevam adya; tapasvinaṃ tāpasaveṣarūpam 03,119.019a yaḥ pārthivān ekarathena vīro; diśaṃ pratīcīṃ prati yuddhaśauṇḍaḥ 03,119.019c so 'yaṃ vane mūlaphalena jīvañ; jaṭī caraty adya malācitāṅgaḥ 03,119.019d*0583_01 jigye raṇe taṃ nakulaṃ vaneṣu 03,119.019d*0583_02 saṃpaśyante me 'dya manaḥ sudīnam 03,119.020a satre samṛddhe 'ti rathasya rājño; vedītalād utpatitā sutā yā 03,119.020c seyaṃ vane vāsam imaṃ suduḥkhaṃ; kathaṃ sahaty adya satī sukhārhā 03,119.021a trivargamukhyasya samīraṇasya; deveśvarasyāpy atha vāśvinoś ca 03,119.021c eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu; vane caranty alpasukhāḥ sukhārhāḥ 03,119.022a jite hi dharmasya sute sabhārye; sabhrātṛke sānucare niraste 03,119.022c duryodhane cāpi vivardhamāne; kathaṃ na sīdaty avaniḥ saśailā 03,120.001 sātyakir uvāca 03,120.001a na rāma kālaḥ paridevanāya; yad uttaraṃ tatra tad eva sarve 03,120.001b*0584_01 kurvīmahe yac ca hitaṃ bhavet tu 03,120.001b*0584_02 rājñe hy asmāyājamīḍhāya nityam 03,120.001c samācarāmo hy anatītakālaṃ; yudhiṣṭhiro yady api nāha kiṃ cit 03,120.002a ye nāthavanto hi bhavanti loke; te nātmanā karma samārabhante 03,120.002c teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ; śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ 03,120.003a yeṣāṃ tathā rāma samārabhante; kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke 03,120.003c te nāthavantaḥ puruṣapravīrā; nānāthavat kṛcchram avāpnuvanti 03,120.004a kasmād ayaṃ rāmajanārdanau ca; pradyumnasāmbau ca mayā sametau 03,120.004c vasaty araṇye saha sodarīyais; trailokyanāthān adhigamya nāthān 03,120.005a niryātu sādhv adya daśārhasenā; prabhūtanānāyudhacitravarmā 03,120.005c yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ; sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ 03,120.006a tvaṃ hy eva kopāt pṛthivīm apīmāṃ; saṃveṣṭayes tiṣṭhatu śārṅgadhanvā 03,120.006c sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ; vṛtraṃ yathā devapatir mahendraḥ 03,120.007a bhrātā ca me yaś ca sakhā guruś ca; janārdanasyātmasamaś ca pārthaḥ 03,120.007b*0585_01 yadartham aicchan manujāḥ suputraṃ 03,120.007b*0585_02 śiṣyaṃ guruś cāpratikūlavādam 03,120.007c yadartham abhyudyatam uttamaṃ tat; karoti karmāgryam apāraṇīyam 03,120.008a tasyāstravarṣāṇy aham uttamāstrair; vihatya sarvāṇi raṇe 'bhibhūya 03,120.008c kāyāc chiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ; śarottamair unmathitāsmi rāma 03,120.009a khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye; kāyāc chiras tasya balāt pramathya 03,120.009c tato 'sya sarvān anugān haniṣye; duryodhanaṃ cāpi kurūṃś ca sarvān 03,120.010a āttāyudhaṃ mām iha rauhiṇeya; paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ 03,120.010c nighnantam ekaṃ kuruyodhamukhyān; kāle mahākakṣam ivāntakāgniḥ 03,120.011a pradyumnamuktān niśitān na śaktāḥ; soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ 03,120.011c jānāmi vīryaṃ ca tavātmajasya; kārṣṇir bhavaty eṣa yathā raṇasthaḥ 03,120.012a sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ; duḥśāsanaṃ śāstu balāt pramathya 03,120.012c na vidyate jāmbavatīsutasya; raṇe 'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya 03,120.013a etena bālena hi śambarasya; daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam 03,120.013b*0586_01 hataḥ sa pāpo yudhi kevalena 03,120.013b*0586_02 yuddhe 'dvitīyo haritulyarūpaḥ 03,120.013b*0587_01 yathaiva yat tasya puraṃdarasya 03,120.013b*0587_02 haridhvajaṃ syandanam āsthitasya 03,120.013c vṛttorur atyāyatapīnabāhur; etena saṃkhye nihato 'śvacakraḥ 03,120.013e ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo; gatvāntaraṃ vai bhujayor dhareta 03,120.014a yathā praviśyāntaram antakasya; kāle manuṣyo na viniṣkrameta 03,120.014b*0588_01 saṃprāpya vai tādṛśīṃ yodhalakṣmīṃ 03,120.014c tathā praviśyāntaram asya saṃkhye; ko nāma jīvan punar āvrajeta 03,120.015a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau; sutair vṛtaṃ cāpy atha somadattam 03,120.015c sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ; pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ 03,120.016a kiṃ nāma lokeṣv aviṣahyam asti; kṛṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu 03,120.016c āttāyudhasyottamabāṇapāṇeś; cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe 03,120.017a tato 'niruddho 'py asicarmapāṇir; mahīm imāṃ dhārtarāṣṭrair visaṃjñaiḥ 03,120.017c hṛtottamāṅgair nihataiḥ karotu; kīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvareṣu 03,120.018a gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ; śūraś ca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ 03,120.018c raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau; kulocitaṃ viprathayantu karma 03,120.019a savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā; samāgatā kṣatriyaśūrasenā 03,120.019a*0589_01 samāhitaḥ pṛthivīṃ sādhu rājā 03,120.019a*0589_02 yaśobhṛtāṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,120.019a*0589_03 yudhiṣṭhiraḥ pālayatāṃ mahātmā 03,120.019c hatvā raṇe tān dhṛtarāṣṭraputrāṃl; loke yaśaḥ sphītam upākarotu 03,120.020a tato 'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu; yāvad vrataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,120.020c yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā; dyūte yathoktaṃ kurusattamena 03,120.021a asmatpramuktair viśikhair jitāris; tato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ 03,120.021c nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrām; etad dhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśaśyam 03,120.022 vāsudeva uvāca 03,120.022a asaṃśayaṃ mādhava satyam etad; gṛhṇīma te vākyam adīnasattva 03,120.022c svābhyāṃ bhujābhyām ajitāṃ tu bhūmiṃ; necchet kurūṇām ṛṣabhaḥ kathaṃ cit 03,120.023a na hy eṣa kāmān na bhayān na lobhād; yudhiṣṭhiro jātu jahyāt svadharmam 03,120.023c bhīmārjunau cātirathau yamau vā; tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam 03,120.024a ubhau hi yuddhe 'pratimau pṛthivyāṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca 03,120.024c kasmān na kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāsen; mādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto 'yam 03,120.025a yadā tu pāñcālapatir mahātmā; sakekayaś cedipatir vayaṃ ca 03,120.025c yotsyāma vikramya parāṃs tadā vai; suyodhanas tyakṣyati jīvalokam 03,120.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,120.026a naitac citraṃ mādhava yad bravīṣi; satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam 03,120.026c kṛṣṇas tu māṃ veda yathāvad ekaḥ; kṛṣṇaṃ ca vedāham atho yathāvat 03,120.027a yadaiva kālaṃ puruṣapravīro; vetsyaty ayaṃ mādhava vikramasya 03,120.027c tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra; suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaś ca 03,120.028a pratiprayāntv adya daśārhavīrā; dṛḍho 'smi nāthair naralokanāthaiḥ 03,120.028c dharme 'pramādaṃ kurutāprameyā; draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān 03,120.029 vaiśaṃpāyana uvāca 03,120.029a te 'nyonyam āmantrya tathābhivādya; vṛddhān parisvajya śiśūṃś ca sarvān 03,120.029c yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmū; rājāpi tīrthāny anusaṃcacāra 03,120.030a visṛjya kṛṣṇaṃ tv atha dharmarājo; vidarbharājopacitāṃ sutīrthām 03,120.030b*0590_01 jagāma puṇyāṃ saritaṃ payoṣṇīṃ 03,120.030b*0590_02 sabhrātṛbhṛtyaḥ saha lomaśena 03,120.030c sutena somena vimiśritodāṃ; tataḥ payoṣṇīṃ prati sa hy uvāsa 03,120.030d*0591_01 dvijātimukhyair muditair mahātmā 03,120.030d*0591_02 saṃstūyamānaḥ stutibhir varābhiḥ 03,121.001 lomaśa uvāca 03,121.001a nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ 03,121.001c tarpitaḥ śrūyate rājan sa tṛpto madam abhyagāt 03,121.002a iha devaiḥ sahendrair hi prajāpatibhir eva ca 03,121.002c iṣṭaṃ bahuvidhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,121.003a āmūrtarayasaś ceha rājā vajradharaṃ prabhum 03,121.003c tarpayām āsa somena hayamedheṣu saptasu 03,121.004a tasya saptasu yajñeṣu sarvam āsīd dhiraṇmayam 03,121.004c vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yad dravyaṃ niyataṃ makhe 03,121.004d*0592_01 caṣālayūpacamasāḥ sthālyaḥ pātryaḥ srucaḥ sruvāḥ 03,121.005a teṣv eva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ 03,121.005c saptaikaikasya yūpasya caṣālāś copari sthitāḥ 03,121.006a tasya sma yūpān yajñeṣu bhrājamānān hiraṇmayān 03,121.006c svayam utthāpayām āsur devāḥ sendrā yudhiṣṭhira 03,121.007a teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ 03,121.007c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 03,121.007d*0593_01 prasaṃkhyānān asaṃkhyeyān pratyagṛhṇan dvijātayaḥ 03,121.008a sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ 03,121.008c yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāś ca kena cit 03,121.009a tathaiva tad asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yat pradadau gayaḥ 03,121.009c sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu 03,121.010a bhavet saṃkhyeyam etad vai yad etat parikīrtitam 03,121.010c na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ 03,121.011a hiraṇmayībhir gobhiś ca kṛtābhir viśvakarmaṇā 03,121.011c brāhmaṇāṃs tarpayām āsa nānādigbhyaḥ samāgatān 03,121.012a alpāvaśeṣā pṛthivī caityair āsīn mahātmanaḥ 03,121.012c gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate 03,121.013a sa lokān prāptavān aindrān karmaṇā tena bhārata 03,121.013c salokatāṃ tasya gacchet payoṣṇyāṃ ya upaspṛśet 03,121.014a tasmāt tvam atra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 03,121.014c upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi 03,121.015 vaiśaṃpāyana uvāca 03,121.015a sa payoṣṇyāṃ naraśreṣṭhaḥ snātvā vai bhrātṛbhiḥ saha 03,121.015c vaiḍūryaparvataṃ caiva narmadāṃ ca mahānadīm 03,121.015d*0594_01 uddiśya pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sa pratasthe mahīpatiḥ 03,121.015e samājagāma tejasvī bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 03,121.016a tato 'sya sarvāṇy ācakhyau lomaśo bhagavān ṛṣiḥ 03,121.016c tīrthāni ramaṇīyāni tatra tatra viśāṃ pate 03,121.017a yathāyogaṃ yathāprīti prayayau bhrātṛbhiḥ saha 03,121.017c dadamāno 'sakṛd vittaṃ brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ 03,121.018 lomaśa uvāca 03,121.018a devānām eti kaunteya tathā rājñāṃ salokatām 03,121.018c vaiḍūryaparvataṃ dṛṣṭvā narmadām avatīrya ca 03,121.019a saṃdhir eṣa naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca 03,121.019c etam āsādya kaunteya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,121.020a eṣa śaryātiyajñasya deśas tāta prakāśate 03,121.020c sākṣād yatrāpibat somam aśvibhyāṃ saha kauśikaḥ 03,121.021a cukopa bhārgavaś cāpi mahendrasya mahātapāḥ 03,121.021c saṃstambhayām āsa ca taṃ vāsavaṃ cyavanaḥ prabhuḥ 03,121.021e sukanyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīm ivāptavān 03,121.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,121.022a kathaṃ viṣṭambhitas tena bhagavān pākaśāsanaḥ 03,121.022c kimarthaṃ bhārgavaś cāpi kopaṃ cakre mahātapāḥ 03,121.023a nāsatyau ca kathaṃ brahman kṛtavān somapīthinau 03,121.023c etat sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātu bhagavān mama 03,122.001 lomaśa uvāca 03,122.001a bhṛgor maharṣeḥ putro 'bhūc cyavano nāma bhārgavaḥ 03,122.001c samīpe sarasaḥ so 'sya tapas tepe mahādyutiḥ 03,122.002a sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava 03,122.002c atiṣṭhat subahūn kālān ekadeśe viśāṃ pate 03,122.003a sa valmīko 'bhavad ṛṣir latābhir abhisaṃvṛtaḥ 03,122.003c kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ 03,122.004a tathā sa saṃvṛto dhīmān mṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ 03,122.004c tapyati sma tapo rājan valmīkena samāvṛtaḥ 03,122.005a atha dīrghasya kālasya śaryātir nāma pārthivaḥ 03,122.005c ājagāma saro ramyaṃ vihartum idam uttamam 03,122.006a tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāry āsan parigrahaḥ 03,122.006c ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata 03,122.007a sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā 03,122.007c caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat 03,122.008a sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān 03,122.008c vanaspatīn vicinvantī vijahāra sakhīvṛtā 03,122.009a rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca 03,122.009c babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ 03,122.010a tāṃ sakhīrahitām ekām ekavastrām alaṃkṛtām 03,122.010c dadarśa bhārgavo dhīmāṃś carantīm iva vidyutam 03,122.011a tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ 03,122.011c kṣāmakaṇṭhaś ca brahmarṣis tapobalasamanvitaḥ 03,122.011e tām ābabhāṣe kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai 03,122.012a tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī 03,122.012c kautūhalāt kaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā 03,122.013a kiṃ nu khalv idam ity uktvā nirbibhedāsya locane 03,122.013c akrudhyat sa tayā viddhe netre paramamanyumān 03,122.013e tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtraṃ samāvṛṇot 03,122.014a tato ruddhe śakṛnmūtre sainyam ānāhaduḥkhitam 03,122.014c tathāgatam abhiprekṣya paryapṛcchat sa pārthivaḥ 03,122.015a taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ 03,122.015c kenāpakṛtam adyeha bhārgavasya mahātmanaḥ 03,122.015e jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tad ṛtaṃ brūta māciram 03,122.016a tam ūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo 'pakṛtaṃ vayam 03,122.016c sarvopāyair yathākāmaṃ bhavāṃs tad adhigacchatu 03,122.017a tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam 03,122.017c paryapṛcchat suhṛdvargaṃ pratyajānan na caiva te 03,122.018a ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tat sainyam asukhārditam 03,122.018c pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyedam athābravīt 03,122.019a mayāṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ sattvam abhijvalat 03,122.019c khadyotavad abhijñātaṃ tan mayā viddham antikāt 03,122.020a etac chrutvā tu śaryātir valmīkaṃ tūrṇam ādravat 03,122.020c tatrāpaśyat tapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam 03,122.020c*0595_01 **** **** candrādityasamaprabham 03,122.020c*0595_02 jñānavṛddhaṃ vayovṛddhaṃ 03,122.021a ayācad atha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ 03,122.021c ajñānād bālayā yat te kṛtaṃ tat kṣantum arhasi 03,122.021d*0596_01 imām eva ca te kanyāṃ dadāmi sudṛḍhavrata 03,122.021d*0596_02 bhāryārthī tvaṃ gṛhāṇemāṃ prasīdasva ca bhārgava 03,122.022a tato 'bravīn mahīpālaṃ cyavano bhārgavas tadā 03,122.022b*0597_01 apamānād ahaṃ viddho hy anayā darpapūrṇayā 03,122.022c rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām 03,122.023a tām eva pratigṛhyāhaṃ rājan duhitaraṃ tava 03,122.023c kṣamiṣyāmi mahīpāla satyam etad bravīmi te 03,122.024a ṛṣer vacanam ājñāya śaryātir avicārayan 03,122.024c dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane 03,122.025a pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ cyavanaḥ prasasāda ha 03,122.025c prāptaprasādo rājā sa sasainyaḥ punar āvrajat 03,122.026a sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinam aninditā 03,122.026c nityaṃ paryacarat prītyā tapasā niyamena ca 03,122.027a agnīnām atithīnāṃ ca śuśrūṣur anasūyikā 03,122.027c samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā 03,123.001 lomaśa uvāca 03,123.001a kasya cit tv atha kālasya surāṇām aśvinau nṛpa 03,123.001c kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tām apaśyatām 03,123.002a tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṅgīṃ devarājasutām iva 03,123.002c ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāv aśvināv idam 03,123.003a kasya tvam asi vāmoru kiṃ vane vai karoṣi ca 03,123.003c icchāva bhadre jñātuṃ tvāṃ tat tvam ākhyāhi śobhane 03,123.004a tataḥ sukanyā saṃvītā tāv uvāca surottamau 03,123.004c śaryātitanayāṃ vittaṃ bhāryāṃ ca cyavanasya mām 03,123.004d*0598_01 nāmnā cāhaṃ sukanyeti nṛloke 'smin pratiṣṭhitā 03,123.004d*0598_02 sāhaṃ sarvātmanā nityaṃ bhartāram anuvartinī 03,123.005a athāśvinau prahasyaitām abrūtāṃ punar eva tu 03,123.005c kathaṃ tvam asi kalyāṇi pitrā dattā gatādhvane 03,123.006a bhrājase vanamadhye tvaṃ vidyut saudāminī yathā 03,123.006c na deveṣv api tulyāṃ hi tvayā paśyāva bhāmini 03,123.006d*0599_01 anābharaṇasaṃpannā paramāmbaravarjitā 03,123.006d*0599_02 śobhayasy adhikaṃ bhadre vanam apy analaṃkṛtā 03,123.007a sarvābharaṇasaṃpannā paramāmbaradhāriṇī 03,123.007c śobhethās tv anavadyāṅgi na tv evaṃ malapaṅkinī 03,123.008a kasmād evaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patim 03,123.008c tvam upāsse ha kalyāṇi kāmabhogabahiṣkṛtam 03,123.009a asamarthaṃ paritrāṇe poṣaṇe ca śucismite 03,123.009c sādhu cyavanam utsṛjya varayasvaikam āvayoḥ 03,123.009e patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ 03,123.010a evam uktā sukanyā tu surau tāv idam abravīt 03,123.010c ratāhaṃ cyavane patyau maivaṃ mā paryaśaṅkithāḥ 03,123.011a tāv abrūtāṃ punas tv enām āvāṃ devabhiṣagvarau 03,123.011c yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava 03,123.012a tatas tasyāvayoś caiva patim ekatamaṃ vṛṇu 03,123.012c etena samayenainam āmantraya varānane 03,123.013a sā tayor vacanād rājann upasaṃgamya bhārgavam 03,123.013c uvāca vākyaṃ yat tābhyām uktaṃ bhṛgusutaṃ prati 03,123.014a tac chrutvā cyavano bhāryām uvāca kriyatām iti 03,123.014c bhartrā sā samanujñātā kriyatām ity athābravīt 03,123.015a śrutvā tad aśvinau vākyaṃ tat tasyāḥ kriyatām iti 03,123.015c ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patis tava viśatv apaḥ 03,123.016a tato 'mbhaś cyavanaḥ śīghraṃ rūpārthī praviveśa ha 03,123.016c aśvināv api tad rājan saraḥ praviśatāṃ prabho 03,123.017a tato muhūrtād uttīrṇāḥ sarve te sarasas tataḥ 03,123.017c divyarūpadharāḥ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 03,123.017e tulyarūpadharāś caiva manasaḥ prītivardhanāḥ 03,123.018a te 'bruvan sahitāḥ sarve vṛṇīṣvānyatamaṃ śubhe 03,123.018c asmākam īpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini 03,123.018d*0600_01 tam aśvinor anyatamaṃ cyavanaṃ vā manasvini 03,123.018e yatra vāpy abhikāmāsi taṃ vṛṇīṣva suśobhane 03,123.019a sā samīkṣya tu tān sarvāṃs tulyarūpadharān sthitān 03,123.019c niścitya manasā buddhyā devī vavre svakaṃ patim 03,123.019d*0601_01 yady ahaṃ manasā nānyaṃ patim icche svakaṃ vinā 03,123.019d*0601_02 tena satyena me devau prayacchetāṃ patiṃ mama 03,123.019d*0602_01 evam uktau tathā sādhvyā nāsatyau surasattamau 03,123.019d*0602_02 darśayām āsatus tasyāḥ sukanyāyā bhṛgoḥ sutam 03,123.019d*0603_01 tato devāḥ sutuṣṭāś ca cyavanaṃ taṃ patiṃ daduḥ 03,123.020a labdhvā tu cyavano bhāryāṃ vayorūpaṃ ca vāñchitam 03,123.020c hṛṣṭo 'bravīn mahātejās tau nāsatyāv idaṃ vacaḥ 03,123.021a yathāhaṃ rūpasaṃpanno vayasā ca samanvitaḥ 03,123.021c kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ san bhāryāṃ ca prāptavān imām 03,123.022a tasmād yuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapīthinau 03,123.022c miṣato devarājasya satyam etad bravīmi vām 03,123.023a tac chrutvā hṛṣṭamanasau divaṃ tau pratijagmatuḥ 03,123.023c cyavano 'pi sukanyā ca surāv iva vijahratuḥ 03,123.023d*0604_01 tasminn eva sarastīre bibhratau rūpam uttamam 03,124.001 lomaśa uvāca 03,124.001a tataḥ śrutvā tu śaryātir vayaḥsthaṃ cyavanaṃ kṛtam 03,124.001c saṃhṛṣṭaḥ senayā sārdham upāyād bhārgavāśramam 03,124.002a cyavanaṃ ca sukanyāṃ ca dṛṣṭvā devasutāv iva 03,124.002c reme mahīpaḥ śaryātiḥ kṛtsnāṃ prāpya mahīm iva 03,124.003a ṛṣiṇā satkṛtas tena sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ 03,124.003c upopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāś cakre mahāmanāḥ 03,124.004a athainaṃ bhārgavo rājann uvāca parisāntvayan 03,124.004c yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ saṃbhārān upakalpaya 03,124.005a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ 03,124.005c cyavanasya mahārāja tad vākyaṃ pratyapūjayat 03,124.006a praśaste 'hani yajñīye sarvakāmasamṛddhimat 03,124.006c kārayām āsa śaryātir yajñāyatanam uttamam 03,124.007a tatrainaṃ cyavano rājan yājayām āsa bhārgavaḥ 03,124.007c adbhutāni ca tatrāsan yāni tāni nibodha me 03,124.008a agṛhṇāc cyavanaḥ somam aśvinor devayos tadā 03,124.008c tam indro vārayām āsa gṛhyamāṇaṃ tayor graham 03,124.009 indra uvāca 03,124.009a ubhāv etau na somārhau nāsatyāv iti me matiḥ 03,124.009c bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivam arhataḥ 03,124.010 cyavana uvāca 03,124.010a māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau 03,124.010c yau cakratur māṃ maghavan vṛndārakam ivājaram 03,124.011a ṛte tvāṃ vibudhāṃś cānyān kathaṃ vai nārhataḥ savam 03,124.011c aśvināv api devendra devau viddhi puraṃdara 03,124.012 indra uvāca 03,124.012a cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau 03,124.012c loke carantau martyānāṃ kathaṃ somam ihārhataḥ 03,124.013 lomaśa uvāca 03,124.013a etad eva yadā vākyam āmreḍayati vāsavaḥ 03,124.013c anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ 03,124.014a grahīṣyantaṃ tu taṃ somam aśvinor uttamaṃ tadā 03,124.014c samīkṣya balabhid deva idaṃ vacanam abravīt 03,124.015a ābhyām arthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam 03,124.015c vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpam anuttamam 03,124.016a evam uktaḥ smayann indram abhivīkṣya sa bhārgavaḥ 03,124.016c jagrāha vidhivat somam aśvibhyām uttamaṃ graham 03,124.017a tato 'smai prāharad vajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ 03,124.017c tasya praharato bāhuṃ stambhayām āsa bhārgavaḥ 03,124.018a saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato 'nalam 03,124.018c kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitum udyataḥ 03,124.019a tataḥ kṛtyā samabhavad ṛṣes tasya tapobalāt 03,124.019c mado nāma mahāvīryo bṛhatkāyo mahāsuraḥ 03,124.019e śarīraṃ yasya nirdeṣṭum aśakyaṃ tu surāsuraiḥ 03,124.019f*0605_01 tasya pramāṇaṃ vapuṣā na tulyam iha vidyate 03,124.020a tasyāsyam abhavad ghoraṃ tīkṣṇāgradaśanaṃ mahat 03,124.020c hanur ekā sthitā tasya bhūmāv ekā divaṃ gatā 03,124.021a catasra āyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam 03,124.021c itare tv asya daśanā babhūvur daśayojanāḥ 03,124.021e prākārasadṛśākārāḥ śūlāgrasamadarśanāḥ 03,124.022a bāhū parvatasaṃkāśāv āyatāv ayutaṃ samau 03,124.022c netre raviśaśiprakhye vaktram antakasaṃnibham 03,124.023a lelihañ jihvayā vaktraṃ vidyuccapalalolayā 03,124.023c vyāttānano ghoradṛṣṭir grasann iva jagad balāt 03,124.024a sa bhakṣayiṣyan saṃkruddhaḥ śatakratum upādravat 03,124.024c mahatā ghorarūpeṇa lokāñ śabdena nādayan 03,125.001 lomaśa uvāca 03,125.001a taṃ dṛṣṭvā ghoravadanaṃ madaṃ devaḥ śatakratuḥ 03,125.001c āyāntaṃ bhakṣayiṣyantaṃ vyāttānanam ivāntakam 03,125.002a bhayāt saṃstambhitabhujaḥ sṛkkiṇī lelihan muhuḥ 03,125.002c tato 'bravīd devarājaś cyavanaṃ bhayapīḍitaḥ 03,125.003a somārhāv aśvināv etāv adya prabhṛti bhārgava 03,125.003c bhaviṣyataḥ satyam etad vaco brahman bravīmi te 03,125.004a na te mithyā samārambho bhavatv eṣa paro vidhiḥ 03,125.004c jānāmi cāhaṃ viprarṣe na mithyā tvaṃ kariṣyasi 03,125.005a somārhāv aśvināv etau yathaivādya kṛtau tvayā 03,125.005b*0606_01 tathaiva mām api brahmañ śreyasā yoktum arhasi 03,125.005c bhūya eva tu te vīryaṃ prakāśed iti bhārgava 03,125.006a sukanyāyāḥ pituś cāsya loke kīrtiḥ prathed iti 03,125.006c ato mayaitad vihitaṃ tava vīryaprakāśanam 03,125.006d*0607_01 iha riraṃsayā devāḥ pitaraś ca maharṣayaḥ 03,125.006d*0607_02 arcayanti mahāprājña kratuṃ tava mahābalāḥ 03,125.006e tasmāt prasādaṃ kuru me bhavatv etad yathecchasi 03,125.007a evam uktasya śakreṇa cyavanasya mahātmanaḥ 03,125.007c sa manyur vyagamac chīghraṃ mumoca ca puraṃdaram 03,125.008a madaṃ ca vyabhajad rājan pāne strīṣu ca vīryavān 03,125.008c akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pūrvasṛṣṭaṃ punaḥ punaḥ 03,125.009a tathā madaṃ viniṣkṣipya śakraṃ saṃtarpya cendunā 03,125.009c aśvibhyāṃ sahitān devān yājayitvā ca taṃ nṛpam 03,125.010a vikhyāpya vīryaṃ sarveṣu lokeṣu vadatāṃ varaḥ 03,125.010c sukanyayā sahāraṇye vijahārānuraktayā 03,125.010d*0608_01 adyāpīha pragāyanti gāthāṃ tasyaiva dhīmataḥ 03,125.010d*0608_02 tāṃ śrutvā cakṣuṣor hāniṃ nāpnuvantīha mānavāḥ 03,125.010d*0608_03 śaryātiṃ ca sukanyāṃ ca cyavanaṃ śakram aśvinau 03,125.010d*0608_04 ye bhuktvā saṃsmariṣyanti teṣāṃ cakṣur na hīyate 03,125.011a tasyaitad dvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājan prakāśate 03,125.011c atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpaya 03,125.011d*0609_01 tarpayādya pitṝn devān payasā pāvanena ca 03,125.012a etad dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata 03,125.012c saindhavāraṇyam āsādya kulyānāṃ kuru darśanam 03,125.012e puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa 03,125.012f*0610_01 sthāṇor mantrāṇi ca japan siddhiṃ prāpsyasi bhārata 03,125.012f*0610_02 saṃdhir dvayor naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca 03,125.012f*0610_03 ayaṃ hi dṛśyate pārtha sarvapāpapraṇāśanaḥ 03,125.012f*0610_04 atropaspṛśa caiva tvaṃ sarvapāpapraṇāśane 03,125.013a ārcīkaparvataś caiva nivāso vai manīṣiṇām 03,125.013c sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānam uttamam 03,125.013e caityāś caite bahuśatās tridaśānāṃ yudhiṣṭhira 03,125.014a etac candramasas tīrtham ṛṣayaḥ paryupāsate 03,125.014c vaikhānasāś ca ṛṣayo vālakhilyās tathaiva ca 03,125.015a śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca 03,125.015b*0611_01 ādisiddhāni kaunteya na vidmas tatra kāraṇam 03,125.015c sarvāṇy anuparikramya yathākāmam upaspṛśa 03,125.016a śaṃtanuś cātra kaunteya śunakaś ca narādhipa 03,125.016c naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam 03,125.017a iha nityaśayā devāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 03,125.017c ārcīkaparvate tepus tān yajasva yudhiṣṭhira 03,125.018a iha te vai carūn prāśnann ṛṣayaś ca viśāṃ pate 03,125.018c yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaś ceha taporataḥ 03,125.019a yamau ca bhīmasenaś ca kṛṣṇā cāmitrakarśana 03,125.019c sarve cātra gamiṣyāmaḥ sukṛśāḥ sutapasvinaḥ 03,125.020a etat prasravaṇaṃ puṇyam indrasya manujādhipa 03,125.020c yatra dhātā vidhātā ca varuṇaś cordhvam āgatāḥ 03,125.021a iha te nyavasan rājan kṣāntāḥ paramadharmiṇaḥ 03,125.021c maitrāṇām ṛjubuddhīnām ayaṃ girivaraḥ śubhaḥ 03,125.022a eṣā sā yamunā rājan rājarṣigaṇasevitā 03,125.022c nānāyajñacitā rājan puṇyā pāpabhayāpahā 03,125.023a atra rājā maheṣvāso māndhātāyajata svayam 03,125.023c sahadevaś ca kaunteya somako dadatāṃ varaḥ 03,126.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,126.001a māndhātā rājaśārdūlas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,126.001c kathaṃ jāto mahābrahman yauvanāśvo nṛpottamaḥ 03,126.001e kathaṃ caitāṃ parāṃ kāṣṭhāṃ prāptavān amitadyutiḥ 03,126.002a yasya lokās trayo vaśyā viṣṇor iva mahātmanaḥ 03,126.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ 03,126.002d*0612_01 satyakīrter hi māndhātuḥ kathyamānaṃ tvayānagha 03,126.003a yathā māndhātṛśabdaś ca tasya śakrasamadyuteḥ 03,126.003c janma cāprativīryasya kuśalo hy asi bhāṣitum 03,126.004 lomaśa uvāca 03,126.004a śṛṇuṣvāvahito rājan rājñas tasya mahātmanaḥ 03,126.004b*0613_01 yathā cāsau samabhavac caritaṃ tasya dhīmataḥ 03,126.004c yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate 03,126.005a ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ 03,126.005c so 'yajat pṛthivīpāla kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,126.006a aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,126.006c anyaiś ca kratubhir mukhyair vividhair āptadakṣiṇaiḥ 03,126.007a anapatyas tu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ 03,126.007c mantriṣv ādhāya tad rājyaṃ vananityo babhūva ha 03,126.008a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānam ātmanā 03,126.008b*0614_01 sa kadā cin nṛpo rājann upavāsena duḥkhitaḥ 03,126.008c pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ 03,126.009a tām eva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ 03,126.009c iṣṭiṃ cakāra saudyumner maharṣiḥ putrakāraṇāt 03,126.010a saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān 03,126.010c tatrātiṣṭhata rājendra pūrvam eva samāhitaḥ 03,126.010e yat prāśya prasavet tasya patnī śakrasamaṃ sutam 03,126.010f*0615_01 tad vāri vidhivad rājan yasminn āsīt susaṃskṛtam 03,126.011a taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupus te maharṣayaḥ 03,126.011c rātrijāgaraṇaśrāntāḥ saudyumniḥ samatītya tān 03,126.012a śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pāṇīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ 03,126.012c taṃ praviśyāśramaṃ śrāntaḥ pāṇīyaṃ so 'bhyayācata 03,126.013a tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatas tadā 03,126.013c nāśrauṣīt kaś cana tadā śakuner iva vāśitam 03,126.014a tatas taṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ 03,126.014c abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat 03,126.015a sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ 03,126.015c nirvāṇam agamad dhīmān susukhī cābhavat tadā 03,126.016a tatas te pratyabudhyanta ṛṣayaḥ sanarādhipāḥ 03,126.016c nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te 03,126.017a kasya karmedam iti ca paryapṛcchan samāgatāḥ 03,126.017c yuvanāśvo mayety eva satyaṃ samabhipadyata 03,126.018a na yuktam iti taṃ prāha bhagavān bhārgavas tadā 03,126.018c sutārthaṃ sthāpitā hy āpas tapasā caiva saṃbhṛtāḥ 03,126.019a mayā hy atrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam 03,126.019c putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama 03,126.020a mahābalo mahāvīryas tapobalasamanvitaḥ 03,126.020c yaḥ śakram api vīryeṇa gamayed yamasādanam 03,126.021a anena vidhinā rājan mayaitad upapāditam 03,126.021c abbhakṣaṇaṃ tvayā rājann ayuktaṃ kṛtam adya vai 03,126.022a na tv adya śakyam asmābhir etat kartum ato 'nyathā 03,126.022c nūnaṃ daivakṛtaṃ hy etad yad evaṃ kṛtavān asi 03,126.023a pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ 03,126.023c āpas tvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ 03,126.023e tābhyas tvam ātmanā putram evaṃvīryaṃ janiṣyasi 03,126.024a vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām 03,126.024c yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān 03,126.024d*0616_01 garbhadhāraṇajaṃ vāpi na khedaṃ samavāpsyasi 03,126.024d*0617_01 iti śrutvā vacas tasya rājā tv iti tathābravīt 03,126.024d*0618_01 na ca prāṇair mahārāja viyogas te bhaviṣyati 03,126.025a tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ 03,126.025c vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ 03,126.026a niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyur āviśat 03,126.026c yuvanāśvaṃ narapatiṃ tad adbhutam ivābhavat 03,126.027a tataḥ śakro mahātejās taṃ didṛkṣur upāgamat 03,126.027b*0619_01 tato devā mahendraṃ tam apṛcchan dhāsyatīti kim 03,126.027c pradeśinīṃ tato 'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe 03,126.028a mām ayaṃ dhāsyatīty evaṃ paribhāṣṭaḥ sa vajriṇā 03,126.028c māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ 03,126.029a pradeśinīṃ śakradattām āsvādya sa śiśus tadā 03,126.029c avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṃ ca trayodaśa 03,126.030a vedās taṃ sadhanurvedā divyāny astrāṇi ceśvaram 03,126.030c upatasthur mahārāja dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ 03,126.031a dhanur ājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāś ca ye 03,126.031c abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyas tam upasaṃśrayan 03,126.032a so 'bhiṣikto maghavatā svayaṃ śakreṇa bhārata 03,126.032c dharmeṇa vyajayal lokāṃs trīn viṣṇur iva vikramaiḥ 03,126.033a tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ 03,126.033c ratnāni caiva rājarṣiṃ svayam evopatasthire 03,126.034a tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa 03,126.034c teneṣṭaṃ vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,126.035a citacaityo mahātejā dharmaṃ prāpya ca puṣkalam 03,126.035c śakrasyārdhāsanaṃ rājaṃl labdhavān amitadyutiḥ 03,126.036a ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā 03,126.036c nirjitā śāsanād eva saratnākarapattanā 03,126.037a tasya cityair mahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām 03,126.037c caturantā mahī vyāptā nāsīt kiṃ cid anāvṛtam 03,126.038a tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā 03,126.038c brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate 03,126.039a tena dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ mahātmanā 03,126.039c vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ 03,126.040a tena somakulotpanno gāndhārādhipatir mahān 03,126.040c garjann iva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ 03,126.041a prajāś caturvidhās tena jitā rājan mahātmanā 03,126.041c tenātmatapasā lokāḥ sthāpitāś cāpi tejasā 03,126.042a tasyaitad devayajanaṃ sthānam ādityavarcasaḥ 03,126.042c paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ 03,126.042d*0620_01 tathā tvam api rājendra māndhāteva mahīpatiḥ 03,126.042d*0620_02 dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svargalokam avāpsyasi 03,126.043a etat te sarvam ākhyātaṃ māndhātuś caritaṃ mahat 03,126.043c janma cāgryaṃ mahīpāla yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,126.043d*0621_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,126.043d*0621_01 evam uktaḥ sa kaunteyo lomaśena maharṣiṇā 03,126.043d*0621_02 papracchānantaraṃ bhūyaḥ somakaṃ prati bhārata 03,127.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,127.001a kathaṃvīryaḥ sa rājābhūt somako vadatāṃ vara 03,127.001c karmāṇy asya prabhāvaṃ ca śrotum icchāmi tattvataḥ 03,127.002 lomaśa uvāca 03,127.002a yudhiṣṭhirāsīn nṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ 03,127.002c tasya bhāryāśataṃ rājan sadṛśīnām abhūt tadā 03,127.003a sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ 03,127.003c kaṃ cin nāsādayām āsa kālena mahatā api 03,127.004a kadā cit tasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ 03,127.004c jantur nāma sutas tasmin strīśate samajāyata 03,127.005a taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate 03,127.005c satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogān viśāṃ pate 03,127.005d*0622_01 mamāyam iti manvānā manobhiḥ putram aurasam 03,127.006a tataḥ pipīlikā jantuṃ kadā cid adaśat sphiji 03,127.006c sa daṣṭo vyanadad rājaṃs tena duḥkhena bālakaḥ 03,127.007a tatas tā mātaraḥ sarvāḥ prākrośan bhṛśaduḥkhitāḥ 03,127.007c parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdas tumulo 'bhavat 03,127.008a tam ārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ 03,127.008c amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ 03,127.009a tataḥ prasthāpayām āsa kim etad iti pārthivaḥ 03,127.009c tasmai kṣattā yathāvṛttam ācacakṣe sutaṃ prati 03,127.010a tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ 03,127.010c praviśyāntaḥpuraṃ putram āśvāsayad ariṃdamaḥ 03,127.011a sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurān nṛpaḥ 03,127.011c ṛtvijaiḥ sahito rājan sahāmātya upāviśat 03,127.012 somaka uvāca 03,127.012a dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet 03,127.012c nityāturatvād bhūtānāṃ śoka evaikaputratā 03,127.013a idaṃ bhāryāśataṃ brahman parīkṣyopacitaṃ prabho 03,127.013c putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā 03,127.014a ekaḥ kathaṃ cid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama 03,127.014c yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param 03,127.015a vayaś ca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama 03,127.015c āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake 03,127.016a syān nu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet 03,127.016c mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā 03,127.017 ṛtvig uvāca 03,127.017a asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet 03,127.017c yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka 03,127.017d*0623_01 kriyatām avicāreṇa tataḥ prāpsyasi putrakān 03,127.018 somaka uvāca 03,127.018a kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet 03,127.018c kṛtam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me 03,127.019 ṛtvig uvāca 03,127.019a yajasva jantunā rājaṃs tvaṃ mayā vitate kratau 03,127.019c tataḥ putraśataṃ śrīmad bhaviṣyaty acireṇa te 03,127.020a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmam āghrāya mātaraḥ 03,127.020c tatas tāḥ sumahāvīryāñ janayiṣyanti te sutān 03,127.021a tasyām eva tu te jantur bhavitā punar ātmajaḥ 03,127.021c uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati 03,128.001 somaka uvāca 03,128.001a brahman yad yad yathā kāryaṃ tat tat kuru tathā tathā 03,128.001c putrakāmatayā sarvaṃ kariṣyāmi vacas tava 03,128.002 lomaśa uvāca 03,128.002*0624_01 sa somakavacaḥ śrutvā brāhmaṇo vedapāragaḥ 03,128.002a tataḥ sa yājayām āsa somakaṃ tena jantunā 03,128.002c mātaras tu balāt putram apākarṣuḥ kṛpānvitāḥ 03,128.003a hā hatāḥ smeti vāśantyas tīvraśokasamanvitāḥ 03,128.003c taṃ mātaraḥ pratyakarṣan gṛhītvā dakṣiṇe kare 03,128.003e savye pāṇau gṛhītvā tu yājako 'pi sma karṣati 03,128.004a kurarīṇām ivārtānām apākṛṣya tu taṃ sutam 03,128.004c viśasya cainaṃ vidhinā vapām asya juhāva saḥ 03,128.005a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ gandham āghrāya mātaraḥ 03,128.005c ārtā nipetuḥ sahasā pṛthivyāṃ kurunandana 03,128.005e sarvāś ca garbhān alabhaṃs tatas tāḥ pārthivāṅganāḥ 03,128.006a tato daśasu māseṣu somakasya viśāṃ pate 03,128.006c jajñe putraśataṃ pūrṇaṃ tāsu sarvāsu bhārata 03,128.007a jantur jyeṣṭhaḥ samabhavaj janitryām eva bhārata 03,128.007c sa tāsām iṣṭa evāsīn na tathānye nijāḥ sutāḥ 03,128.008a tac ca lakṣaṇam asyāsīt sauvarṇaṃ pārśva uttare 03,128.008c tasmin putraśate cāgryaḥ sa babhūva guṇair yutaḥ 03,128.008d*0625_01 rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ sadā dharmaparāyaṇaḥ 03,128.009a tataḥ sa lokam agamat somakasya guruḥ param 03,128.009c atha kāle vyatīte tu somako 'py agamat param 03,128.010a atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ 03,128.010c tam apṛcchat kimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija 03,128.011a tam abravīd guruḥ so 'tha pacyamāno 'gninā bhṛśam 03,128.011c tvaṃ mayā yājito rājaṃs tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,128.012a etac chrutvā sa rājarṣir dharmarājānam abravīt 03,128.012c aham atra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ 03,128.012e matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā 03,128.012f*0626_01 so 'ham ātmānam ādhāsye narake mucyatāṃ guruḥ 03,128.013 dharma uvāca 03,128.013a nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājann upabhuṅkte kadā cana 03,128.013b*0627_01 yadi te 'sya phalaṃ rājann upabhojyaṃ kathaṃ cana 03,128.013c imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara 03,128.013d*0628_01 duṣkṛtaṃ cāsya vindethā mucyate tvadgurur yathā 03,128.014 somaka uvāca 03,128.014a puṇyān na kāmaye lokān ṛte 'haṃ brahmavādinam 03,128.014c icchāmy aham anenaiva saha vastuṃ surālaye 03,128.015a narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hy aham 03,128.015c puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samam astv āvayor idam 03,128.016 dharma uvāca 03,128.016a yady evam īpsitaṃ rājan bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam 03,128.016c tulyakālaṃ sahānena paścāt prāpsyasi sadgatim 03,128.017 lomaśa uvāca 03,128.017a sa cakāra tathā sarvaṃ rājā rājīvalocanaḥ 03,128.017b*0629_01 kṣīṇapāpaś ca tasmāt sa vimukto guruṇā saha 03,128.017c punaś ca lebhe lokān svān karmaṇā nirjitāñ śubhān 03,128.017e saha tenaiva vipreṇa guruṇā sa gurupriyaḥ 03,128.018a eṣa tasyāśramaḥ puṇyo ya eṣo 'gre virājate 03,128.018c kṣānta uṣyātra ṣaḍrātraṃ prāpnoti sugatiṃ naraḥ 03,128.019a etasminn api rājendra vatsyāmo vigatajvarāḥ 03,128.019c ṣaḍrātraṃ niyatātmānaḥ sajjībhava kurūdvaha 03,129.001 lomaśa uvāca 03,129.001a asmin kila svayaṃ rājann iṣṭavān vai prajāpatiḥ 03,129.001c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam 03,129.002a ambarīṣaś ca nābhāga iṣṭavān yamunām anu 03,129.002c yajñaiś ca tapasā caiva parāṃ siddhim avāpa saḥ 03,129.002d*0630_01 teṣām iṣṭāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,129.002d*0630_02 yeṣāṃ liṅgair mahārāja saṃstīrṇaiva ca bhūr iyam 03,129.002d*0630_03 svayaṃ prakāśabahavo vṛkṣāś caite viśāṃ pate 03,129.002d*0630_04 devāś ca ṛṣayaś caiva samāgacchanti nityaśaḥ 03,129.002d*0630_05 taptuṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyante te hutāśanāḥ 03,129.002d*0630_06 ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate 03,129.002d*0630_07 kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ 03,129.002d*0630_08 tato natvāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm anuyāsyasi 03,129.002d*0630_09 viśvāmitreṇa vai tatra tapas taptam anuttamam 03,129.002d*0630_10 tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ 03,129.002d*0630_11 lomaśa uvāca 03,129.002d*0630_11 jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ sphītajalāṃ nadīm 03,129.002d*0630_12 eṣaiva ca nadī puṇyā kauśikī nāma bhārata 03,129.002d*0630_13 viśvāmitrāśramo ramya eṣa tatra prakāśate 03,129.002d*0630_14 āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ 03,129.003a deśo nāhuṣayajñānām ayaṃ puṇyatamo nṛpa 03,129.003c yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān 03,129.004a sārvabhaumasya kaunteya yayāter amitaujasaḥ 03,129.004c spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstv iha 03,129.005a paśya nānāvidhākārair agnibhir nicitāṃ mahīm 03,129.005c majjantīm iva cākrāntāṃ yayāter yajñakarmabhiḥ 03,129.006a eṣā śamy ekapatrā sā śarakaṃ caitad uttamam 03,129.006c paśya rāmahradān etān paśya nārāyaṇāśramam 03,129.007a etad ārcīkaputrasya yogair vicarato mahīm 03,129.007c apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyām amitaujasaḥ 03,129.008a atrānuvaṃśaṃ paṭhataḥ śṛṇu me kurunandana 03,129.008c ulūkhalair ābharaṇaiḥ piśācī yad abhāṣata 03,129.008d*0631_01 atra sthāsyanti ye nityaṃ teṣāṃ vighno bhaved iti 03,129.009a yugaṃdhare dadhi prāśya uṣitvā cācyutasthale 03,129.009c tadvad bhūtilaye snātvā saputrā vastum icchasi 03,129.010a ekarātram uṣitveha dvitīyaṃ yadi vatsyasi 03,129.010c etad vai te divā vṛttaṃ rātrau vṛttam ato 'nyathā 03,129.010d*0632_01 evam etad viditvā tvaṃ rātriṃ vasa mahāmate 03,129.011a atrādyāho nivatsyāmaḥ kṣapāṃ bharatasattama 03,129.011c dvāram etad dhi kaunteya kurukṣetrasya bhārata 03,129.012a atraiva nāhuṣo rājā rājan kratubhir iṣṭavān 03,129.012c yayātir bahuratnāḍhyair yatrendro mudam abhyagāt 03,129.013a etat plakṣāvataraṇaṃ yamunātīrtham ucyate 03,129.013c etad vai nākapṛṣṭhasya dvāram āhur manīṣiṇaḥ 03,129.014a atra sārasvatair yajñair ījānāḥ paramarṣayaḥ 03,129.014c yūpolūkhalinas tāta gacchanty avabhṛthāplavam 03,129.015a atraiva bharato rājā medhyam aśvam avāsṛjat 03,129.015a*0633_01 **** **** rājan kratubhir iṣṭavān 03,129.015a*0633_02 hayamedhena yajñena 03,129.015c asakṛt kṛṣṇasāraṅgaṃ dharmeṇāvāpya medinīm 03,129.016a atraiva puruṣavyāghra maruttaḥ satram uttamam 03,129.016c āste devarṣimukhyena saṃvartenābhipālitaḥ 03,129.017a atropaspṛśya rājendra sarvāṃl lokān prapaśyati 03,129.017c pūyate duṣkṛtāc caiva samupaspṛśya bhārata 03,129.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,129.018a tatra sabhrātṛkaḥ snātvā stūyamāno maharṣibhiḥ 03,129.018c lomaśaṃ pāṇḍavaśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 03,129.019a sarvāṃl lokān prapaśyāmi tapasā satyavikrama 03,129.019c ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ paśyāmi śvetavāhanam 03,129.020 lomaśa uvāca 03,129.020a evam etan mahābāho paśyanti paramarṣayaḥ 03,129.020b*0634_01 iha snātvā tapoyuktāṃs trīṃl lokān sacarācarān 03,129.020c sarasvatīm imāṃ puṇyāṃ paśyaikaśaraṇāvṛtām 03,129.021a yatra snātvā naraśreṣṭha dhūtapāpmā bhaviṣyati 03,129.021c iha sārasvatair yajñair iṣṭavantaḥ surarṣayaḥ 03,129.021e ṛṣayaś caiva kaunteya tathā rājarṣayo 'pi ca 03,129.022a vedī prajāpater eṣā samantāt pañcayojanā 03,129.022c kuror vai yajñaśīlasya kṣetram etan mahātmanaḥ 03,130.001 lomaśa uvāca 03,130.001a iha martyās tapas taptvā svargaṃ gacchanti bhārata 03,130.001c martukāmā narā rājann ihāyānti sahasraśaḥ 03,130.002a evam āśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā 03,130.002c iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ 03,130.003a eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī 03,130.003c etad vinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate 03,130.004a dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣāt sarasvatī 03,130.004b*0635_01 kṣīṇapāpā śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ 03,130.004c praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ 03,130.005a eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī 03,130.005c yatrainām abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ 03,130.006a etat sindhor mahat tīrthaṃ yatrāgastyam ariṃdama 03,130.006c lopāmudrā samāgamya bhartāram avṛṇīta vai 03,130.007a etat prabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute 03,130.007c indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam 03,130.008a etad viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrtham uttamam 03,130.008b*0636_01 yatra gayāśaro nāma pitṝṇāṃ tuṣṭikārakam 03,130.008b*0636_02 yatra tīrthāny anekāni devatāyatanāni ca 03,130.008b*0636_03 munīnām āśramāś caiva sarvāḥ svargamayāḥ śubhāḥ 03,130.008b*0636_04 yatra gayāśiro nāma tīrthaṃ pāpabhayāpaham 03,130.008b*0636_05 kṣetram etan mahīpāla praṇamasva yathāvidhi 03,130.008b*0636_06 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate vibudhācalaḥ 03,130.008c eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī 03,130.009a atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 03,130.009c baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punar utthitaḥ 03,130.009d*0637_01 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate 'trārbudācalaḥ 03,130.010a kāśmīramaṇḍalaṃ caitat sarvapuṇyam ariṃdama 03,130.010c maharṣibhiś cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,130.010d*0638_01 vitastāṃ paśya rājendra sarvapāpapramocanīm 03,130.010d*0638_02 maharṣibhiś cādhyuṣitāṃ śītatoyāṃ sunirmalām 03,130.011a atrottarāṇāṃ sarveṣām ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca 03,130.011c agneś cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata 03,130.012a etad dvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate 03,130.012c varṣam asya girer madhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam 03,130.013a eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ 03,130.013c nābhyavartata yad dvāraṃ videhān uttaraṃ ca yaḥ 03,130.013d*0639_01 idam āścaryam aparaṃ deśe 'smin puruṣarṣabha 03,130.013d*0639_02 kṣīṇe yuge 'pi kaunteya śarvasya saha pārṣadaiḥ 03,130.013d*0639_03 sahomayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ 03,130.013d*0639_04 asmin sarasi ramye vai caitre māsi pinākinam 03,130.013d*0639_05 yajanti yājakāḥ samyak parivāraṃ śubhārthinaḥ 03,130.013d*0639_06 atropaspṛśya sarasi śraddadhāno jitendriyaḥ 03,130.013d*0639_07 kṣīṇapāpaḥ śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ 03,130.014a eṣa ujjānako nāma yavakrīr yatra śāntavān 03,130.014c arundhatīsahāyaś ca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 03,130.015a hradaś ca kuśavān eṣa yatra padmaṃ kuśeśayam 03,130.015c āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā 03,130.016a samādhīnāṃ samāsas tu pāṇḍaveya śrutas tvayā 03,130.016c taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim 03,130.016d*0640_01 maṇḍavāṃ ca tathā saṃdhyāṃ drakṣyasy amitavikrama 03,130.017a jalāṃ copajalāṃ caiva yamunām abhito nadīm 03,130.017c uśīnaro vai yatreṣṭvā vāsavād atyaricyata 03,130.018a tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaś ca viśāṃ pate 03,130.018c abhyagacchata rājānaṃ jñātum agniś ca bhārata 03,130.019a jijñāsamānau varadau mahātmānam uśīnaram 03,130.019c indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ 03,130.020a ūruṃ rājñaḥ samāsādya kapotaḥ śyenajād bhayāt 03,130.020c śaraṇārthī tadā rājan nililye bhayapīḍitaḥ 03,131.000*0641_01 śṛṇu tvaṃ tatra vai rājañ śyeno yad abhibhāṣata 03,131.001 śyena uvāca 03,131.001a dharmātmānaṃ tv āhur ekaṃ sarve rājan mahīkṣitaḥ 03,131.001c sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmāt karma cikīrṣasi 03,131.002a vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājan pīḍyamānasya me kṣudhā 03,131.002c mā bhāṅkṣīr dharmalobhena dharmam utsṛṣṭavān asi 03,131.003 rājovāca 03,131.003a saṃtrastarūpas trāṇārthī tvatto bhīto mahādvija 03,131.003c matsakāśam anuprāptaḥ prāṇagṛdhnur ayaṃ dvijaḥ 03,131.004a evam abhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ 03,131.004c apradāne paro 'dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyena prapaśyasi 03,131.005a praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate 03,131.005c matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ 03,131.005d*0642_01 yo hi kaś cid dvijān hanyād gāṃ vā lokasya mātaram 03,131.005d*0642_02 śaraṇāgataṃ ca tyajate tulyaṃ teṣāṃ hi pātakam 03,131.005d*0643_01 ekataḥ kratavaḥ sarve samāptavaradakṣiṇāḥ 03,131.005d*0643_02 ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇadhāraṇam 03,131.006 śyena uvāca 03,131.006a āhārāt sarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate 03,131.006c āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ 03,131.007a śakyate dustyaje 'py arthe cirarātrāya jīvitum 03,131.007c na tu bhojanam utsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram 03,131.008a bhakṣyād vilopitasyādya mama prāṇā viśāṃ pate 03,131.008c visṛjya kāyam eṣyanti panthānam apunarbhavam 03,131.009a pramṛte mayi dharmātman putradāraṃ naśiṣyati 03,131.009c rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūn prāṇān naśiṣyasi 03,131.010a dharmaṃ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat 03,131.010c avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama 03,131.011a virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam 03,131.011c na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācaret 03,131.012a gurulāghavam ājñāya dharmādharmaviniścaye 03,131.012c yato bhūyāṃs tato rājan kuru dharmaviniścayam 03,131.013 rājovāca 03,131.013a bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama 03,131.013c suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmajñaś cāsy asaṃśayam 03,131.013e tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase 03,131.014a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid iti tvā lakṣayāmy aham 03,131.014c śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhv iti manyase 03,131.014d*0644_01 hriyamāṇaṃ tathāhāram utpannaṃ kṣudhitasya vai 03,131.015a āhārārthaṃ samārambhas tava cāyaṃ vihaṃgama 03,131.015c śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro 'py adhikas tvayā 03,131.016a govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā 03,131.016c tvadartham adya kriyatāṃ yad vānyad abhikāṅkṣase 03,131.017 śyena uvāca 03,131.017a na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgān vividhāṃs tathā 03,131.017c bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me 03,131.018a yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava 03,131.018c tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me 03,131.019a śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī 03,131.019c mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha 03,131.020 rājovāca 03,131.020a rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita 03,131.020b*0645_01 kṛtsnam etan mayā dattaṃ rājavad vihagottama 03,131.020c yad vā kāmayase kiṃ cic chyena sarvaṃ dadāni te 03,131.020e vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam 03,131.021a yenemaṃ varjayethās tvaṃ karmaṇā pakṣisattama 03,131.021c tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam 03,131.022 śyena uvāca 03,131.022a uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa 03,131.022c ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam 03,131.023a yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhaven nṛpa 03,131.023c tadā pradeyaṃ tan mahyaṃ sā me tuṣṭir bhaviṣyati 03,131.024 rājovāca 03,131.024a anugraham imaṃ manye śyena yan mābhiyācase 03,131.024c tasmāt te 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam 03,131.024d*0646_01 yadi prāṇy upakārāya deho 'yaṃ nopayujyate 03,131.024d*0646_02 tataḥ kim upacāro 'sya pratyahe kriyate vṛthā 03,131.025 lomaśa uvāca 03,131.025a athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit 03,131.025c tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho 03,131.026a dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate 03,131.026c punaś cotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ 03,131.027a na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam 03,131.027c tata utkṛttamāṃso 'sāv āruroha svayaṃ tulām 03,131.028 śyena uvāca 03,131.028a indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam 03,131.028c jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau 03,131.029a yat te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate 03,131.029c eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati 03,131.030a yāval loke manuṣyās tvāṃ kathayiṣyanti pārthiva 03,131.030c tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ 03,131.030d*0647_01 ity evam uktvā rājānam āruroha divaṃ punaḥ 03,131.030d*0647_02 uśīnaro 'pi dharmātmā dharmeṇāvṛtya rodasī 03,131.030d*0647_03 vibhrājamāno vapuṣāpy āruroha triviṣṭapam 03,131.031 lomaśa uvāca 03,131.031*0648_01 ity uktvā taṃ dānapatim indrāgnī tau tadā nṛpa 03,131.031*0648_02 pūrṇadehaṃ svakaṃ kṛtvā jagmatus tridaśālayam 03,131.031a tat pāṇḍaveya sadanaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ 03,131.031c paśyasvaitan mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam 03,131.032a atra vai satataṃ devā munayaś ca sanātanāḥ 03,131.032c dṛśyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ 03,132.001 lomaśa uvāca 03,132.001a yaḥ kathyate mantravid agryabuddhir; auddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām 03,132.001c tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ; sadāphalair upapannaṃ mahījaiḥ 03,132.002a sākṣād atra śvetaketur dadarśa; sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām 03,132.002c vetsyāmi vāṇīm iti saṃpravṛttāṃ; sarasvatīṃ śvetaketur babhāṣe 03,132.003a tasmin kāle brahmavidāṃ variṣṭhāv; āstāṃ tadā mātulabhāgineyau 03,132.003c aṣṭāvakraś caiva kahoḍasūnur; auddālakiḥ śvetaketuś ca rājan 03,132.004a videharājasya mahīpates tau; viprāv ubhau mātulabhāgineyau 03,132.004c praviśya yajñāyatanaṃ vivāde; bandiṃ nijagrāhatur aprameyam 03,132.004d*0649_01 upāssva kaunteya sahānujas tvaṃ 03,132.004d*0649_02 tasyāśramaṃ puṇyatamaṃ praviśya 03,132.004d*0649_03 aṣṭāvakraṃ yasya dauhitram āhur 03,132.004d*0649_04 yo 'sau bandiṃ janakasyātha yajñe 03,132.004d*0649_05 vādī viprāgryo bāla evābhigamya 03,132.004d*0649_06 vāde bhaṅktvā majjayām āsa nadyām 03,132.005 yudhiṣṭhira uvāca 03,132.005a kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva vipras; tathāyuktaṃ yo nijagrāha bandim 03,132.005b*0650_01 kiṃ cādhikṛtyātha tayor vivādo 03,132.005b*0650_02 videharājasya samīpa āsīt 03,132.005c aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tat sarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam 03,132.006 lomaśa uvāca 03,132.006a uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan 03,132.006c śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so 'dhyayanaṃ cakāra 03,132.007a taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃś ca śiṣyās; taṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ 03,132.007b*0651_01 tasyaiva śiṣyasya parāṃ ca śiṣyatāṃ 03,132.007b*0651_02 jñātvā vikārāṃs tatsutāyās tadānīm 03,132.007c tasmai prādāt sadya eva śrutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām 03,132.008a tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so 'dhīyānaṃ pitaram athābhyuvāca 03,132.008c sarvāṃ rātrim adhyayanaṃ karoṣi; nedaṃ pitaḥ samyag ivopavartate 03,132.008d*0652_01 vedān sāṅgān sarvaśāstrair upetān 03,132.008d*0652_02 adhītavān asmi tava prasādāt 03,132.008d*0652_03 ihaiva garbhe tena pitar bravīmi 03,132.008d*0652_04 nedaṃ tvattaḥ samyag ivopavartate 03,132.009a upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kopād udarasthaṃ śaśāpa 03,132.009c yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakṛtvaḥ 03,132.010a sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ 03,132.010c tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva 03,132.011a saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau 03,132.011c uvāca bhartāram idaṃ rahogatā; prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī 03,132.012a kathaṃ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṃ daśamo vartate me 03,132.012c na cāsti te vasu kiṃ cit prajātā; yenāham etām āpadaṃ nistareyam 03,132.013a uktas tv evaṃ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat 03,132.013c sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ 03,132.014a uddālakas taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'psu tathā nimajjitam 03,132.014c uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo 'yam arthaḥ 03,132.015a rarakṣa sā cāpy ati taṃ sumantraṃ; jāto 'py evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ 03,132.015c uddālakaṃ pitṛvac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātṛvac chvetaketum 03,132.016a tato varṣe dvādaśe śvetaketur; aṣṭāvakraṃ pitur aṅke nisannam 03,132.016c apākarṣad gṛhya pāṇau rudantaṃ; nāyaṃ tavāṅkaḥ pitur ity uktavāṃś ca 03,132.017a yat tenoktaṃ duruktaṃ tat tadānīṃ; hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkham āsīt 03,132.017c gṛhaṃ gatvā mātaraṃ rodamānaḥ; papracchedaṃ kva nu tāto mameti 03,132.018a tataḥ sujātā paramārtarūpā; śāpād bhītā sarvam evācacakṣe 03,132.018c tad vai tattvaṃ sarvam ājñāya mātur; ity abravīc chvetaketuṃ sa vipraḥ 03,132.019a gacchāva yajñaṃ janakasya rājño; bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ 03,132.019c śroṣyāvo 'tra brāhmaṇānāṃ vivādam; annaṃ cāgryaṃ tatra bhokṣyāvahe ca 03,132.019e vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau; śivaś ca saumyaś ca hi brahmaghoṣaḥ 03,132.020a tau jagmatur mātulabhāgineyau; yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ 03,132.020c aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya; utsāryamāṇo vākyam idaṃ jagāda 03,133.001 aṣṭāvakra uvāca 03,133.001a andhasya panthā badhirasya panthāḥ; striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ 03,133.001c rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya; sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ 03,133.002 rājovāca 03,133.002a panthā ayaṃ te 'dya mayā nisṛṣṭo; yenecchase tena kāmaṃ vrajasva 03,133.002c na pāvako vidyate vai laghīyān; indro 'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām 03,133.002d*0653_00 lomaśaḥ 03,133.002d*0653_01 sa evam ukto mātulenaiva sārdhaṃ 03,133.002d*0653_02 yatheṣṭamārgo yajñaniveśanaṃ tat 03,133.002d*0653_03 dharmeṇa saṃprāpya nivāritaḥ san 03,133.002d*0653_04 dvāri dvāḥsthaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 03,133.003 aṣṭāvakra uvāca 03,133.003a yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavad vai vivṛddham 03,133.003c āvāṃ prāptāv atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām 03,133.004a aindradyumner yajñadṛśāv ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū 03,133.004c na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena 03,133.004d*0654_01 mā ca tvam āvāṃ vyādhinā tapyamānāv 03,133.004d*0654_02 abhibhū tvaṃ bālakau bāliśau ca 03,133.004d*0654_03 samāyātau mātulabhāgineyau 03,133.004d*0654_04 saṃmoktavyau dvārapāla kṣaṇe 'smin 03,133.005 dvārapāla uvāca 03,133.005a bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam 03,133.005c na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ 03,133.006 aṣṭāvakra uvāca 03,133.006a yady atra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum 03,133.006c vayaṃ hi vṛddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ 03,133.007a śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām 03,133.007c na bāla ity avamantavyam āhur; bālo 'py agnir dahati spṛśyamānaḥ 03,133.008 dvārapāla uvāca 03,133.008a sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam 03,133.008c aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ 03,133.009 aṣṭāvakra uvāca 03,133.009a na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā 03,133.009c hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaś cāphalas tasya na vṛddhabhāvaḥ 03,133.010 dvārapāla uvāca 03,133.010a vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ 03,133.010c na hi jñānam alpakālena śakyaṃ; kasmād bālo vṛddha ivāvabhāṣase 03,133.011 aṣṭāvakra uvāca 03,133.011a na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ 03,133.011c bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ 03,133.012a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 03,133.012c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 03,133.013a didṛkṣur asmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi 03,133.013c nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline 03,133.014a draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe 03,133.014b*0655_01 draṣṭāsy adya vadato 'smān dvārapāla manīṣibhiḥ 03,133.014b*0655_02 saha vāde vivṛddhe tu bandinaṃ cāpi nirjitam 03,133.014b*0656_01 paśyantu viprāḥ paripūrṇavidyāḥ 03,133.014b*0656_02 sahaiva rājñā sapurodhamukhyāḥ 03,133.014c utāho vāpy uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣv atha sarveṣu cādya 03,133.015 dvārapāla uvāca 03,133.015a kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśes tvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam 03,133.015a*0657_01 **** **** pravekṣyase bandinaṃ nānumantrya 03,133.015c upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat 03,133.015d*0658_01 eṣa rājā saṃśravaṇe sthitas te 03,133.015d*0658_02 stuhy enaṃ tvaṃ vacasā saṃskṛtena 03,133.015d*0658_03 sa cānujñāṃ dāsyati prītiyuktaḥ 03,133.015d*0658_04 praveśane yac ca kiṃ cit taveṣṭam 03,133.016 aṣṭāvakra uvāca 03,133.016a bho bho rājañ janakānāṃ variṣṭha; sabhājyas tvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham 03,133.016c tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātir eko nṛpatir vā purastāt 03,133.017a vidvān bandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ 03,133.017c tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam 03,133.018a sa tac chrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśād; brahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi 03,133.018c kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi 03,133.019 rājovāca 03,133.019a āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum; avijñātvā vākyabalaṃ parasya 03,133.019c vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ 03,133.019d*0659_01 āśaṃsase tvaṃ bandinaṃ vai vijetum 03,133.019d*0659_02 avijñātvā tu balaṃ bandino 'sya 03,133.019d*0659_03 samāgatā brāhmaṇās tena pūrvaṃ 03,133.019d*0659_04 na śobhante bhāskareṇeva tārāḥ 03,133.019d*0659_05 āśaṃsanto bandinaṃ jetukāmās 03,133.019d*0659_06 tasyāntikaṃ prāpya viluptaśobhāḥ 03,133.019d*0659_07 vijñānamattā niḥsṛtāś caiva tāta 03,133.019d*0659_08 kathaṃ sadasyair vacanaṃ vistareyuḥ 03,133.020 aṣṭāvakra uvāca 03,133.020a vivādito 'sau na hi mādṛśair hi; siṃhīkṛtas tena vadaty abhītaḥ 03,133.020c sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam 03,133.021 rājovāca 03,133.021a ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ 03,133.021c yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ 03,133.022 aṣṭāvakra uvāca 03,133.022a caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi 03,133.022c tat triṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati 03,133.023 rājovāca 03,133.023a vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām 03,133.023c kas tayor garbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca kam 03,133.024 aṣṭāvakra uvāca 03,133.024a mā sma te te gṛhe rājañ śātravāṇām api dhruvam 03,133.024c vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca tam 03,133.025 rājovāca 03,133.025a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati 03,133.025c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate 03,133.026 aṣṭāvakra uvāca 03,133.026a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati 03,133.026c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate 03,133.027 rājovāca 03,133.027a na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthaviras tvaṃ mato me 03,133.027c na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṃ vitarāmy eṣa bandī 03,134.001 aṣṭāvakra uvāca 03,134.001a atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu 03,134.001c na vai vivitsāntaram asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādinām iva 03,134.002a na me 'dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṃ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ 03,134.002c hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin 03,134.003 bandy uvāca 03,134.003a vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam 03,134.003c padāhatasyeva śiro 'bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha 03,134.004a yo vai darpāt saṃhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti 03,134.004c tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ 03,134.005a sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ 03,134.005c nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā 03,134.005d*0660_01 āsanaṃ tu samāsyaivaṃ saṃvādaṃ bandinā saha 03,134.005d*0660_02 aṣṭāvakraḥ saṃcikīrṣan prajagarha hasan muhuḥ 03,134.005d*0661_01 yathā mahendraḥ pravaraḥ surāṇāṃ 03,134.005d*0661_02 nadīṣu gaṅgā pravarā yathaiva 03,134.005d*0661_03 tathā nṛpāṇāṃ pravaras tvam eko 03,134.005d*0661_04 bandiṃ samabhyānaya matsakāśam 03,134.006 lomaśa uvāca 03,134.006a aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan 03,134.006c ukte vākye cottaraṃ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṃ te bravīmi 03,134.007 bandy uvāca 03,134.007a eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṃ prabhāsate 03,134.007c eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitṝṇām īśvaraś caika eva 03,134.008 aṣṭāvakra uvāca 03,134.008a dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca 03,134.008c dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā 03,134.009 bandy uvāca 03,134.009a triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ; trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti 03,134.009c adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ 03,134.010 aṣṭāvakra uvāca 03,134.010a catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvāro yuktā yajñam imaṃ vahanti 03,134.010c diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā 03,134.011 bandy uvāca 03,134.011a pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi 03,134.011c dṛṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam 03,134.012 aṣṭāvakra uvāca 03,134.012a ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme ṛtavaḥ kālacakram 03,134.012c ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kṛttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ 03,134.013 bandy uvāca 03,134.013a sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi kratum ekaṃ vahanti 03,134.013c saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā 03,134.014 aṣṭāvakra uvāca 03,134.014a aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī 03,134.014c aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ 03,134.015 bandy uvāca 03,134.015a navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā prāhur navayogaṃ viṣargam 03,134.015c navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat 03,134.016 aṣṭāvakra uvāca 03,134.016a daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṃ śatāni 03,134.016c daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ 03,134.017 bandy uvāca 03,134.017a ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ 03,134.017c ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ 03,134.018 aṣṭāvakra uvāca 03,134.018a saṃvatsaraṃ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi 03,134.018c dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ 03,134.019 bandy uvāca 03,134.019a trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca 03,134.020 lomaśa uvāca 03,134.020a etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ 03,134.020c trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṃsi cāhuḥ 03,134.021a tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya 03,134.021c adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīm; aṣṭāvakraṃ cāpy udīryantam eva 03,134.022a tasmiṃs tathā saṃkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ 03,134.022c aṣṭāvakraṃ pūjayanto 'bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ 03,134.023 aṣṭāvakra uvāca 03,134.023a anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila 03,134.023c tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam 03,134.024 bandy uvāca 03,134.024a ahaṃ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai 03,134.024c satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ 03,134.025a ete sarve varuṇasyota yajñaṃ; draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ 03,134.025c aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetor janitāraṃ sameṣye 03,134.026 aṣṭāvakra uvāca 03,134.026a viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ 03,134.026c tāṃ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ 03,134.027a agnir dahañ jātavedāḥ satāṃ gṛhān; visarjayaṃs tejasā na sma dhākṣīt 03,134.027c bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ 03,134.028a śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi; utāho tvāṃ stutayo mādayanti 03,134.028c hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno; na māmikāṃ vācam imāṃ śṛṇoṣi 03,134.029 janaka uvāca 03,134.029a śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpām; amānuṣīṃ divyarūpo 'si sākṣāt 03,134.029c ajaiṣīr yad bandinaṃ tvaṃ vivāde; nisṛṣṭa eṣa tava kāmo 'dya bandī 03,134.030 aṣṭāvakra uvāca 03,134.030a nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nṛpa 03,134.030c pitā yady asya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye 03,134.031 bandy uvāca 03,134.031a ahaṃ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṃ salile majjitasya 03,134.031c imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate 'yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṃ kahoḍam 03,134.032 lomaśa uvāca 03,134.032a tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā 03,134.032c udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ 03,134.033 kahoḍa uvāca 03,134.033a ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā 03,134.033c yad ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tat putraḥ kṛtavān mama 03,134.034a utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ 03,134.034c uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate 03,134.035 bandy uvāca 03,134.035a śitena te paraśunā svayam evāntako nṛpa 03,134.035c śirāṃsy apāharatv ājau ripūṇāṃ bhadram astu te 03,134.036a mahad ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyak somaḥ pīyate cātra satre 03,134.036c śucīn bhāgān pratijagṛhuś ca hṛṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe 03,134.037 lomaśa uvāca 03,134.037a samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṃ suprabheṣu 03,134.037c anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī 03,134.038a aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjito brāhmaṇais tair yathāvat 03,134.038c pratyājagāmāśramam eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahito mātulena 03,134.038d*0662_01 tato 'ṣṭāvakraṃ mātur athāntike pitā 03,134.038d*0662_02 nadīṃ samaṃgāṃ śīghram imāṃ viśasva 03,134.038d*0662_03 provāca caināṃ sa tathā viveśa 03,134.038d*0662_04 samair aṅgaiś cāpi babhūva sadyaḥ 03,134.038d*0662_05 nadī samaṃgā ca babhūva puṇyā 03,134.038d*0662_06 yasyāṃ snāto mucyate kilbiṣād dhi 03,134.038d*0662_07 tvam apy enāṃ snānapānāvagāhaiḥ 03,134.038d*0662_08 sabhrātṛkaḥ sahabhāryo viśasva 03,134.039a atra kaunteya sahito bhrātṛbhis tvaṃ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ 03,134.039c puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṃ caritāsy ājamīḍha 03,134.039d*0662a_01 **** **** puṇyāny anyāni pāsyasi 03,134.039d*0662a_02 puṇyanadyāḥ sutīrthāni dhutapāpmā gataklamaḥ 03,134.039d*0662a_03 bhāvena dṛḍhabhaktyā ca mayā sārdhaṃ cariṣyasi 03,135.001 lomaśa uvāca 03,135.001a eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṃprakāśate 03,135.001c etat kardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam 03,135.002a alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ 03,135.002c āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata 03,135.003a etad vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha 03,135.003c aditir yatra putrārthaṃ tadannam apacat purā 03,135.004a enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha 03,135.004c ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha 03,135.005a ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ 03,135.005c eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī 03,135.006a sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām 03,135.006c ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase 03,135.007a apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam 03,135.007c tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa 03,135.008a āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate 03,135.008c atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya 03,135.009a eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate 03,135.009b*0663_01 nānāpuṣpasamākīrṇaḥ phalapuṣpopaśobhitaḥ 03,135.009b*0663_02 nānāvihagasaṃghuṣṭas tāpasālaya uttamaḥ 03,135.009b*0663_03 raibhyasyaiṣa mahārāja āśramaḥ puṇyakarmaṇaḥ 03,135.009c bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata 03,135.010 yudhiṣṭhira uvāca 03,135.010a kathaṃyukto 'bhavad ṛṣir bharadvājaḥ pratāpavān 03,135.010c kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata 03,135.011a etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa 03,135.011c karmabhir devakalpānāṃ kīrtyamānair bhṛśaṃ rame 03,135.012 lomaśa uvāca 03,135.012a bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ 03,135.012c tāv ūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare 03,135.013a raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū 03,135.013c āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata 03,135.014a raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro 'bhavat 03,135.014c tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhṛti bhārata 03,135.015a yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam 03,135.015c dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha 03,135.016a paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ 03,135.016c tapas tepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava 03,135.017a susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan 03,135.017c janayām āsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ 03,135.018a tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira 03,135.018c abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam 03,135.019 yavakrīr uvāca 03,135.019a dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita 03,135.019c pratibhāntv iti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ 03,135.020a svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana 03,135.020c tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika 03,135.021a kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho 03,135.021c prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ 03,135.022 indra uvāca 03,135.022a amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi 03,135.022c kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt 03,135.023 lomaśa uvāca 03,135.023a evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata 03,135.023c bhūya evākarod yatnaṃ tapasy amitavikrama 03,135.024a ghoreṇa tapasā rājaṃs tapyamāno mahātapāḥ 03,135.024c saṃtāpayām āsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam 03,135.025a taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim 03,135.025c upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ 03,135.026a aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava 03,135.026c pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te 03,135.027 yavakrīr uvāca 03,135.027a na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam 03,135.027c mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ 03,135.028a samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha 03,135.028c yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam 03,135.029 lomaśa uvāca 03,135.029a niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ 03,135.029c prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān 03,135.030a tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ 03,135.030c anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ 03,135.031a yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi 03,135.031c bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ 03,135.032a yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ 03,135.032c vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan 03,135.033a vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat 03,135.033c setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan 03,135.034a taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane 03,135.034c prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ 03,135.035a kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam 03,135.035c atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ 03,135.036 indra uvāca 03,135.036a bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati 03,135.036c kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ 03,135.037 yavakrīr uvāca 03,135.037a nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana 03,135.037c aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha 03,135.038 indra uvāca 03,135.038a yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam 03,135.038c aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ 03,135.039 yavakrīr uvāca 03,135.039a yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara 03,135.039c tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana 03,135.040a kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara 03,135.040c varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati 03,135.041 lomaśa uvāca 03,135.041a tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ 03,135.041c pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ 03,135.042a yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti 03,135.042c sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt 03,136.001 yavakrīr uvāca 03,136.001a pratibhāsyanti vai vedā mama tātasya cobhayoḥ 03,136.001c ati cānyān bhaviṣyāvo varā labdhās tathā mayā 03,136.002 bharadvāja uvāca 03,136.002a darpas te bhavitā tāta varāṃl labdhvā yathepsitān 03,136.002c sa darpapūrṇaḥ kṛpaṇaḥ kṣipram eva vinaśyasi 03,136.003a atrāpy udāharantīmā gāthā devair udāhṛtāḥ 03,136.003c ṛṣir āsīt purā putra bāladhir nāma vīryavān 03,136.004a sa putraśokād udvignas tapas tepe suduścaram 03,136.004c bhaven mama suto 'martya iti taṃ labdhavāṃś ca saḥ 03,136.005a tasya prasādo devaiś ca kṛto na tv amaraiḥ samaḥ 03,136.005c nāmartyo vidyate martyo nimittāyur bhaviṣyati 03,136.006 bāladhir uvāca 03,136.006a yatheme parvatāḥ śaśvat tiṣṭhanti surasattamāḥ 03,136.006c akṣayās tan nimittaṃ me sutasyāyur bhaved iti 03,136.007 bharadvāja uvāca 03,136.007a tasya putras tadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā 03,136.007c sa tac chrutvākarod darpam ṛṣīṃś caivāvamanyata 03,136.008a vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīm imām 03,136.008c āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam 03,136.009a tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān 03,136.009c bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata 03,136.010a dhanuṣākṣas tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinam anāmayam 03,136.010b*0664_01 munis tat kāraṇaṃ jñātvā svayaṃ mahiṣarūpadhṛk 03,136.010b*0664_02 śṛṅgeṇādrīn acalayat tato 'yaṃ bhasmasād abhūt 03,136.010c nimittam asya mahiṣair bhedayām āsa vīryavān 03,136.011a sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ 03,136.011c taṃ mṛtaṃ putram ādāya vilalāpa tataḥ pitā 03,136.012a lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punar ārtavat 03,136.012c ūcur vedoktayā pūrvaṃ gāthayā tan nibodha me 03,136.013a na diṣṭam artham atyetum īśo martyaḥ kathaṃ cana 03,136.013c mahiṣair bhedayām āsa dhanuṣākṣo mahīdharān 03,136.014a evaṃ labdhvā varān bālā darpapūrṇās tarasvinaḥ 03,136.014c kṣipram eva vinaśyanti yathā na syāt tathā bhavān 03,136.015a eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau 03,136.015c taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryās tv atandritaḥ 03,136.016a sa hi kruddhaḥ samarthas tvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā 03,136.016c vaidyaś cāpi tapasvī ca kopanaś ca mahān ṛṣiḥ 03,136.017 yavakrīr uvāca 03,136.017a evaṃ kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃ cana 03,136.017c yathā hi me bhavān mānyas tathā raibhyaḥ pitā mama 03,136.018 lomaśa uvāca 03,136.018a uktvā sa pitaraṃ ślakṣṇaṃ yavakrīr akutobhayaḥ 03,136.018c viprakurvann ṛṣīn anyān atuṣyat parayā mudā 03,137.001 lomaśa uvāca 03,137.001a caṅkramyamāṇaḥ sa tadā yavakrīr akutobhayaḥ 03,137.001c jagāma mādhave māsi raibhyāśramapadaṃ prati 03,137.002a sa dadarśāśrame puṇye puṣpitadrumabhūṣite 03,137.002c vicarantīṃ snuṣāṃ tasya kiṃnarīm iva bhārata 03,137.003a yavakrīs tām uvācedam upatiṣṭhasva mām iti 03,137.003c nirlajjo lajjayā yuktāṃ kāmena hṛtacetanaḥ 03,137.004a sā tasya śīlam ājñāya tasmāc chāpāc ca bibhyatī 03,137.004c tejasvitāṃ ca raibhyasya tathety uktvā jagāma sā 03,137.004d*0665_01 athāśramapadaṃ prāpya yavakrītena yācitā 03,137.004d*0665_02 pativratā yavakrīta 03,137.005a tata ekāntam unnīya majjayām āsa bhārata 03,137.005c ājagāma tadā raibhyaḥ svam āśramam ariṃdama 03,137.006a rudantīṃ ca snuṣāṃ dṛṣṭvā bhāryām ārtāṃ parāvasoḥ 03,137.006c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā paryapṛcchad yudhiṣṭhira 03,137.007a sā tasmai sarvam ācaṣṭa yavakrībhāṣitaṃ śubhā 03,137.007c pratyuktaṃ ca yavakrītaṃ prekṣāpūrvaṃ tadātmanā 03,137.008a śṛṇvānasyaiva raibhyasya yavakrītaviceṣṭitam 03,137.008c dahann iva tadā cetaḥ krodhaḥ samabhavan mahān 03,137.009a sa tadā manyunāviṣṭas tapasvī bhṛśakopanaḥ 03,137.009c avalupya jaṭām ekāṃ juhāvāgnau susaṃskṛte 03,137.010a tataḥ samabhavan nārī tasyā rūpeṇa saṃmitā 03,137.010c avalupyāparāṃ cātha juhāvāgnau jaṭāṃ punaḥ 03,137.011a tataḥ samabhavad rakṣo ghorākṣaṃ bhīmadarśanam 03,137.011c abrūtāṃ tau tadā raibhyaṃ kiṃ kāryaṃ karavāmahe 03,137.012a tāv abravīd ṛṣiḥ kruddho yavakrīr vadhyatām iti 03,137.012c jagmatus tau tathety uktvā yavakrītajighāṃsayā 03,137.012d*0666_01 tataḥ snuṣākṛtīkṛtya yavakrītam upāgamat 03,137.012d*0666_02 yavakrīto 'pi raibhyasya snuṣāṃ matvā jagāma tām 03,137.013a tatas taṃ samupāsthāya kṛtyā sṛṣṭā mahātmanā 03,137.013c kamaṇḍaluṃ jahārāsya mohayitvā tu bhārata 03,137.014a ucchiṣṭaṃ tu yavakrītam apakṛṣṭakamaṇḍalum 03,137.014c tata udyataśūlaḥ sa rākṣasaḥ samupādravat 03,137.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya śūlahastaṃ jighāṃsayā 03,137.015c yavakrīḥ sahasotthāya prādravad yena vai saraḥ 03,137.016a jalahīnaṃ saro dṛṣṭvā yavakrīs tvaritaḥ punaḥ 03,137.016c jagāma saritaḥ sarvās tāś cāpy āsan viśoṣitāḥ 03,137.017a sa kālyamāno ghoreṇa śūlahastena rakṣasā 03,137.017c agnihotraṃ pitur bhītaḥ sahasā samupādravat 03,137.018a sa vai praviśamānas tu śūdreṇāndhena rakṣiṇā 03,137.018c nigṛhīto balād dvāri so 'vātiṣṭhata pārthiva 03,137.019a nigṛhītaṃ tu śūdreṇa yavakrītaṃ sa rākṣasaḥ 03,137.019c tāḍayām āsa śūlena sa bhinnahṛdayo 'patat 03,137.020a yavakrītaṃ sa hatvā tu rākṣaso raibhyam āgamat 03,137.020c anujñātas tu raibhyeṇa tayā nāryā sahācarat 03,138.001 lomaśa uvāca 03,138.001a bharadvājas tu kaunteya kṛtvā svādhyāyam āhnikam 03,138.001c samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam 03,138.002a taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ 03,138.002c na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ 03,138.002d*0667_01 putramṛtyujam āśaucaṃ bharadvājo na jajñivān 03,138.003a vaikṛtaṃ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ 03,138.003c tam andhaṃ śūdram āsīnaṃ gṛhapālam athābravīt 03,138.004a kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam 03,138.004c tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccit kṣemam ihāśrame 03,138.005a kaccin na raibhyaṃ putro me gatavān alpacetanaḥ 03,138.005c etad ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ 03,138.006 śūdra uvāca 03,138.006a raibhyaṃ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ 03,138.006c tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā 03,138.007a prakālyamānas tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā 03,138.007c agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ 03,138.008a tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo 'śucir dhruvam 03,138.008c saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā 03,138.009 lomaśa uvāca 03,138.009a bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ 03,138.009c gatāsuṃ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ 03,138.010a brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃs tapaḥ 03,138.010c dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntv iti 03,138.011a tathā kalyāṇaśīlas tvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu 03,138.011c anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān 03,138.012a pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt 03,138.012c gatavān eva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam 03,138.013a yaḥ sa jānan mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam 03,138.013c gatavān eva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ 03,138.014a putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā 03,138.014c tyakṣyāmi tvām ṛte putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi 03,138.015a yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī 03,138.015c tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyāc chīghram anāgasam 03,138.016a sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate 03,138.016c te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham 03,138.017a ye tu putrakṛtāc chokād bhṛśaṃ vyākulacetasaḥ 03,138.017c śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ 03,138.018a parāsuś ca suto dṛṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā 03,138.018c īdṛśīm āpadaṃ ko nu dvitīyo 'nubhaviṣyati 03,138.019a vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo 'dahat sutam 03,138.019c susamiddhaṃ tataḥ paścāt praviveśa hutāśanam 03,139.001 lomaśa uvāca 03,139.001a etasminn eva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ 03,139.001c satram āste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān 03,139.002a tena raibhyasya vai putrāv arvāvasuparāvasū 03,139.002c vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā 03,139.003a tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ 03,139.003c āśrame tv abhavad raibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ 03,139.004a athāvalokako 'gacchad gṛhān ekaḥ parāvasuḥ 03,139.004c kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane 03,139.005a jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasy api 03,139.005c carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam 03,139.006a mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ 03,139.006c akāmayānena tadā śarīratrāṇam icchatā 03,139.006d*0668_01 tataḥ samīpam āsādya pitaraṃ dṛṣṭavān hatam 03,139.006d*0668_02 ajñānāt pitaraṃ hatvā mṛgabuddhyā parāvasuḥ 03,139.006d*0668_03 vilapya bahudhā rājan raibhyasya ca mahātmanaḥ 03,139.007a sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata 03,139.007c punar āgamya tat satram abravīd bhrātaraṃ vacaḥ 03,139.008a idaṃ karma na śaktas tvaṃ voḍhum ekaḥ kathaṃ cana 03,139.008c mayā tu hiṃsitas tāto manyamānena taṃ mṛgam 03,139.009a so 'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam 03,139.009c samartho hy aham ekākī karma kartum idaṃ mune 03,139.010 arvāvasur uvāca 03,139.010a karotu vai bhavān satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ 03,139.010c brahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ 03,139.010d*0669_01 so 'gacchad vanam ekāgro brahmahatyāvrataṃ caran 03,139.010d*0670_01 tac chrutvārvāvasuḥ paścāt prāyaścittaṃ vidhāya ca 03,139.011 lomaśa uvāca 03,139.011a sa tasyā brahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira 03,139.011c arvāvasus tadā satram ājagāma punar muniḥ 03,139.012a tataḥ parāvasur dṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam 03,139.012c bṛhaddyumnam uvācedaṃ vacanaṃ pariṣadgatam 03,139.013a eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśed iti 03,139.013c brahmahā prekṣitenāpi pīḍayet tvāṃ na saṃśayaḥ 03,139.013d*0671_00 lomaśa uvāca 03,139.013d*0671_01 tac chrutvaiva tadā rājā preṣyān āha sa viṭpate 03,139.014a preṣyair utsāryamāṇas tu rājann arvāvasus tadā 03,139.014c na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtety āha punaḥ punaḥ 03,139.015a ucyamāno 'sakṛt preṣyair brahmahann iti bhārata 03,139.015c naiva sa pratijānāti brahmahatyāṃ svayaṃ kṛtām 03,139.015e mama bhrātrā kṛtam idaṃ mayā tu parirakṣitam 03,139.015f*0672_01 sa tathā pravadan krodhāt taiś ca preṣyaiḥ prabhāṣitaḥ 03,139.015f*0672_02 tūṣṇīṃ jagāma brahmarṣir vanam eva mahātapāḥ 03,139.015f*0672_03 ugraṃ tapaḥ samāsthāya divākaram athāśritaḥ 03,139.015f*0672_04 rahasyavedaṃ kṛtavān sūryasya dvijasattamaḥ 03,139.015f*0672_05 mūrtimāṃs taṃ dadarśātha svayam agrabhug avyayaḥ 03,139.016a prītās tasyābhavan devāḥ karmaṇārvāvasor nṛpa 03,139.016c taṃ te pravarayām āsur nirāsuś ca parāvasum 03,139.017a tato devā varaṃ tasmai dadur agnipurogamāḥ 03,139.017c sa cāpi varayām āsa pitur utthānam ātmanaḥ 03,139.018a anāgastvaṃ tathā bhrātuḥ pituś cāsmaraṇaṃ vadhe 03,139.018c bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ 03,139.018d*0673_01 pratiṣṭhāṃ cāpi vedasya saurasya dvijasattamaḥ 03,139.018d*0673_02 evam astv iti taṃ devāḥ procuś cāpi varān daduḥ 03,139.019a tataḥ prādurbabhūvus te sarva eva yudhiṣṭhira 03,139.019c athābravīd yavakrīto devān agnipurogamān 03,139.020a samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca 03,139.020c kathaṃ nu raibhyaḥ śakto mām adhīyānaṃ tapasvinam 03,139.020e tathāyuktena vidhinā nihantum amarottamāḥ 03,139.021 devā ūcuḥ 03,139.021a maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune 03,139.021c ṛte gurum adhītā hi sukhaṃ vedās tvayā purā 03,139.022a anena tu gurūn duḥkhāt toṣayitvā svakarmaṇā 03,139.022c kālena mahatā kleśād brahmādhigatam uttamam 03,139.023 lomaśa uvāca 03,139.023a yavakrītam athoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ 03,139.023c saṃjīvayitvā tān sarvān punar jagmus triviṣṭapam 03,139.023d*0674_01 tato vai sa yavakrīto brahmacaryaṃ cacāra ha 03,139.023d*0674_02 aṣṭau daśa ca varṣāṇi triṃśataṃ ca yudhiṣṭhira 03,139.024a āśramas tasya puṇyo 'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ 03,139.024c atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ pramokṣyase 03,140.001 lomaśa uvāca 03,140.001a uśīrabījaṃ mainākaṃ giriṃ śvetaṃ ca bhārata 03,140.001c samatīto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca pārthiva 03,140.002a eṣā gaṅgā saptavidhā rājate bharatarṣabha 03,140.002c sthānaṃ virajasaṃ ramyaṃ yatrāgnir nityam idhyate 03,140.003a etad vai mānuṣeṇādya na śakyaṃ draṣṭum apy uta 03,140.003c samādhiṃ kurutāvyagrās tīrthāny etāni drakṣyatha 03,140.003d*0675_01 etad dṛśyati devānām ākrīḍaṃ caraṇāṅkitam 03,140.003d*0675_02 atikrānto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca parvatam 03,140.004a śvetaṃ giriṃ pravekṣyāmo mandaraṃ caiva parvatam 03,140.004c yatra māṇicaro yakṣaḥ kuberaś cāpi yakṣarāṭ 03,140.005a aṣṭāśītisahasrāṇi gandharvāḥ śīghracāriṇaḥ 03,140.005c tathā kiṃpuruṣā rājan yakṣāś caiva caturguṇāḥ 03,140.006a anekarūpasaṃsthānā nānāpraharaṇāś ca te 03,140.006c yakṣendraṃ manujaśreṣṭha māṇibhadram upāsate 03,140.007a teṣām ṛddhir atīvāgryā gatau vāyusamāś ca te 03,140.007c sthānāt pracyāvayeyur ye devarājam api dhruvam 03,140.008a tais tāta balibhir guptā yātudhānaiś ca rakṣitāḥ 03,140.008c durgamāḥ parvatāḥ pārtha samādhiṃ paramaṃ kuru 03,140.009a kuberasacivāś cānye raudrā maitrāś ca rākṣasāḥ 03,140.009c taiḥ sameṣyāma kaunteya yatto vikramaṇe bhava 03,140.010a kailāsaḥ parvato rājan ṣaḍyojanaśatāny uta 03,140.010c yatra devāḥ samāyānti viśālā yatra bhārata 03,140.011a asaṃkhyeyās tu kaunteya yakṣarākṣasakiṃnarāḥ 03,140.011c nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ kuberasadanaṃ prati 03,140.012a tān vigāhasva pārthādya tapasā ca damena ca 03,140.012c rakṣyamāṇo mayā rājan bhīmasenabalena ca 03,140.013a svasti te varuṇo rājā yamaś ca samitiṃjayaḥ 03,140.013c gaṅgā ca yamunā caiva parvataś ca dadhātu te 03,140.013d*0676_01 marutaś ca sahāśvibhyāṃ saritaś ca sarāṃsi ca 03,140.013d*0676_02 svasti devāsurebhyaś ca vasubhyaś ca mahādyute 03,140.014a indrasya jāmbūnadaparvatāgre; śṛṇomi ghoṣaṃ tava devi gaṅge 03,140.014c gopāyayemaṃ subhage giribhyaḥ; sarvājamīḍhāpacitaṃ narendram 03,140.014e bhavasva śarma pravivikṣato 'sya; śailān imāñ śailasute nṛpasya 03,140.014f*0677_01 uktvā tathā sāgaragāṃ sa vipro 03,140.014f*0677_02 yatto bhavasveti śaśāsa pārtham 03,140.014f*0678_01 śivapradā sarvasaritpradhāne 03,140.014f*0678_02 sabhrātṛkasyeha yudhiṣṭhirasya 03,140.015 yudhiṣṭhira uvāca 03,140.015a apūrvo 'yaṃ saṃbhramo lomaśasya; kṛṣṇāṃ sarve rakṣata mā pramādam 03,140.015c deśo hy ayaṃ durgatamo mato 'sya; tasmāt paraṃ śaucam ihācaradhvam 03,140.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,140.016a tato 'bravīd bhīmam udāravīryaṃ; kṛṣṇāṃ yattaḥ pālaya bhīmasena 03,140.016c śūnye 'rjune 'saṃnihite ca tāta; tvam eva kṛṣṇāṃ bhajase 'sukheṣu 03,140.017a tato mahātmā yamajau sametya; mūrdhany upāghrāya vimṛjya gātre 03,140.017c uvāca tau bāṣpakalaṃ sa rājā; mā bhaiṣṭam āgacchatam apramattau 03,141.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,141.001a antarhitāni bhūtāni rakṣāṃsi balavanti ca 03,141.001c agninā tapasā caiva śakyaṃ gantuṃ vṛkodara 03,141.002a saṃnivartaya kaunteya kṣutpipāse balānvayāt 03,141.002c tato balaṃ ca dākṣyaṃ ca saṃśrayasva kurūdvaha 03,141.003a ṛṣes tvayā śrutaṃ vākyaṃ kailāsaṃ parvataṃ prati 03,141.003c buddhyā prapaśya kaunteya kathaṃ kṛṣṇā gamiṣyati 03,141.004a atha vā sahadevena dhaumyena ca sahābhibho 03,141.004c sūdaiḥ paurogavaiś caiva sarvaiś ca paricārakaiḥ 03,141.005a rathair aśvaiś ca ye cānye viprāḥ kleśāsahāḥ pathi 03,141.005c sarvais tvaṃ sahito bhīma nivartasvāyatekṣaṇa 03,141.006a trayo vayaṃ gamiṣyāmo laghvāhārā yatavratāḥ 03,141.006c ahaṃ ca nakulaś caiva lomaśaś ca mahātapāḥ 03,141.007a mamāgamanam ākāṅkṣan gaṅgādvāre samāhitaḥ 03,141.007c vaseha draupadīṃ rakṣan yāvadāgamanaṃ mama 03,141.008 bhīma uvāca 03,141.008a rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata 03,141.008c vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā 03,141.008d*0679_01 apaśyantīha taṃ vīram evam eṣā suduḥkhitā 03,141.008d*0679_02 kiṃ punar nakulaṃ tvāṃ ca taṃ ca vīraṃ dhanaṃjayam 03,141.009a tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ 03,141.009b*0680_01 guḍākeśaṃ mahātmānaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 03,141.009c kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata 03,141.010a rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ 03,141.010c sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān 03,141.011a na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit 03,141.011c śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca 03,141.012a iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā 03,141.012c tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum 03,141.013a tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ 03,141.013c na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai 03,141.014a api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā 03,141.014c sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha 03,141.015a yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ 03,141.015c padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava 03,141.016a ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati 03,141.016c iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava 03,141.017a sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau 03,141.017c durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ 03,141.018 yudhiṣṭhira uvāca 03,141.018a evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām 03,141.018c yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani 03,141.019a yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate 03,141.019c balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām 03,141.020a yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā 03,141.020c mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ 03,141.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,141.021a tataḥ kṛṣṇābravīd vākyaṃ prahasantī manoramā 03,141.021c gamiṣyāmi na saṃtāpaḥ kāryo māṃ prati bhārata 03,141.022 lomaśa uvāca 03,141.022a tapasā śakyate gantuṃ parvato gandhamādanaḥ 03,141.022c tapasā caiva kaunteya sarve yokṣyāmahe vayam 03,141.023a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pārthiva 03,141.023c ahaṃ ca tvaṃ ca kaunteya drakṣyāmaḥ śvetavāhanam 03,141.024 vaiśaṃpāyana uvāca 03,141.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇās te subāhor viṣayaṃ mahat 03,141.024c dadṛśur muditā rājan prabhūtagajavājimat 03,141.025a kirātataṅgaṇākīrṇaṃ kuṇindaśatasaṃkulam 03,141.025c himavaty amarair juṣṭaṃ bahvāścaryasamākulam 03,141.026a subāhuś cāpi tān dṛṣṭvā pūjayā pratyagṛhṇata 03,141.026c viṣayānte kuṇindānām īśvaraḥ prītipūrvakam 03,141.027a tatra te pūjitās tena sarva eva sukhoṣitāḥ 03,141.027c pratasthur vimale sūrye himavantaṃ giriṃ prati 03,141.028a indrasenamukhāṃś caiva bhṛtyān paurogavāṃs tathā 03,141.028c sūdāṃś ca paribarhaṃ ca draupadyāḥ sarvaśo nṛpa 03,141.029a rājñaḥ kuṇindādhipateḥ paridāya mahārathāḥ 03,141.029c padbhir eva mahāvīryā yayuḥ kauravanandanāḥ 03,141.030a te śanaiḥ prādravan sarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 03,141.030c tasmād deśāt susaṃhṛṣṭā draṣṭukāmā dhanaṃjayam 03,142.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,142.001a bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata 03,142.001c nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmān vanecarān 03,142.002a durbalāḥ kleśitāḥ smeti yad bravīthetaretaram 03,142.002c aśakye 'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā 03,142.003a tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ 03,142.003c yac ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayam upāntike 03,142.004a tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanam āsthitam 03,142.004c yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahaty uta 03,142.005a nakulāt pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmy amitaujasam 03,142.005c ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara 03,142.006a tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca 03,142.006c carāmi saha yuṣmābhis tasya darśanakāṅkṣayā 03,142.007a pañca varṣāṇy ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam 03,142.007c yan na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara 03,142.008a taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam 03,142.008c na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara 03,142.009a kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām 03,142.009c na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara 03,142.010a carantam arisaṃgheṣu kālaṃ kruddham ivāntakam 03,142.010c prabhinnam iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam 03,142.011a yaḥ sa śakrād anavaro vīryeṇa draviṇena ca 03,142.011c yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo 'mitavikramaḥ 03,142.011d*0681_01 nārāyaṇasamo yuddhe satyasaṃdho dṛḍhavrataḥ 03,142.011d*0681_02 taṃ mamāpaśyato bhīma na śāntir hṛdayasya vai 03,142.012a duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā 03,142.012c ajeyam ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam 03,142.013a satataṃ yaḥ kṣamāśīlaḥ kṣipyamāṇo 'py aṇīyasā 03,142.013c ṛjumārgaprapannasya śarmadātābhayasya ca 03,142.014a sa tu jihmapravṛttasya māyayābhijighāṃsataḥ 03,142.014c api vajradharasyāpi bhavet kālaviṣopamaḥ 03,142.015a śatror api prapannasya so 'nṛśaṃsaḥ pratāpavān 03,142.015c dātābhayasya bībhatsur amitātmā mahābalaḥ 03,142.016a sarveṣām āśrayo 'smākaṃ raṇe 'rīṇāṃ pramarditā 03,142.016c āhartā sarvaratnānāṃ sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ 03,142.017a ratnāni yasya vīryeṇa divyāny āsan purā mama 03,142.017c bahūni bahujātāni yāni prāptaḥ suyodhanaḥ 03,142.018a yasya bāhubalād vīra sabhā cāsīt purā mama 03,142.018c sarvaratnamayī khyātā triṣu lokeṣu pāṇḍava 03,142.019a vāsudevasamaṃ vīrye kārtavīryasamaṃ yudhi 03,142.019c ajeyam ajitaṃ yuddhe taṃ na paśyāmi phalgunam 03,142.020a saṃkarṣaṇaṃ mahāvīryaṃ tvāṃ ca bhīmāparājitam 03,142.020c anujātaḥ sa vīryeṇa vāsudevaṃ ca śatruhā 03,142.021a yasya bāhubale tulyaḥ prabhāve ca puraṃdaraḥ 03,142.021c jave vāyur mukhe somaḥ krodhe mṛtyuḥ sanātanaḥ 03,142.022a te vayaṃ taṃ naravyāghraṃ sarve vīra didṛkṣavaḥ 03,142.022c pravekṣyāmo mahābāho parvataṃ gandhamādanam 03,142.023a viśālā badarī yatra naranārāyaṇāśramaḥ 03,142.023c taṃ sadādhyuṣitaṃ yakṣair drakṣyāmo girim uttamam 03,142.024a kuberanalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām 03,142.024c padbhir eva gamiṣyāmas tapyamānā mahat tapaḥ 03,142.025a nātaptatapasā śakyo deśo gantuṃ vṛkodara 03,142.025c na nṛśaṃsena lubdhena nāpraśāntena bhārata 03,142.026a tatra sarve gamiṣyāmo bhīmārjunapadaiṣiṇaḥ 03,142.026c sāyudhā baddhanistriṃśāḥ saha viprair mahāvrataiḥ 03,142.027a makṣikān maśakān daṃśān vyāghrān siṃhān sarīsṛpān 03,142.027c prāpnoty aniyataḥ pārtha niyatas tān na paśyati 03,142.028a te vayaṃ niyatātmānaḥ parvataṃ gandhamādanam 03,142.028c pravekṣyāmo mitāhārā dhanaṃjayadidṛkṣavaḥ 03,142.028d@016_0000 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0001 draṣṭāraḥ parvatāḥ sarve nadyaḥ sapurakānanāḥ 03,142.028d@016_0002 tīrthāni caiva śrīmanti spṛṣṭaṃ ca salilaṃ karaiḥ 03,142.028d@016_0003 parvataṃ mandaraṃ divyam eṣa panthāḥ prayāsyati 03,142.028d@016_0004 samāhitā nirudvignāḥ sarve bhavata pāṇḍavāḥ 03,142.028d@016_0005 ayaṃ devanivāso vai gantavyo vo bhaviṣyati 03,142.028d@016_0006 ṛṣīṇāṃ caiva divyānāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām 03,142.028d@016_0007 eṣā śivajalā puṇyā yāti saumya mahānadī 03,142.028d@016_0008 badarīprabhavā rājan devarṣigaṇasevitā 03,142.028d@016_0009 eṣā vaihāyasair nityaṃ vālakhilyair mahātmabhiḥ 03,142.028d@016_0010 arcitā copayātā ca gandharvaiś ca mahātmabhiḥ 03,142.028d@016_0011 atra sāma sma gāyanti sāmagāḥ puṇyanisvanāḥ 03,142.028d@016_0012 marīciḥ pulahaś caiva bhṛguś caivāṅgirās tathā 03,142.028d@016_0013 atrāhnikaṃ suraśreṣṭho japate samarudgaṇaḥ 03,142.028d@016_0014 sādhyāś caivāśvinau caiva paridhāvanti taṃ tadā 03,142.028d@016_0015 candramāḥ saha sūryeṇa jyotīṃṣi ca grahaiḥ saha 03,142.028d@016_0016 ahorātravibhāgena nadīm enām anuvrajan 03,142.028d@016_0017 etasyāḥ salilaṃ mūrdhnā vṛṣāṅkaḥ paryadhārayat 03,142.028d@016_0018 gaṅgādvāre mahābhāga yena lokasthitir bhavet 03,142.028d@016_0019 etāṃ bhagavatīṃ devīṃ bhavantaḥ sarva eva hi 03,142.028d@016_0020 prayatenātmanā tāta pratigamyābhivādata 03,142.028d@016_0021 tasya tad vacanaṃ śrutvā lomaśasya mahātmanaḥ 03,142.028d@016_0022 ākāśagaṅgāṃ prayatāḥ pāṇḍavās te 'bhyavādayan 03,142.028d@016_0023 abhivādya ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,142.028d@016_0024 punaḥ prayātāḥ saṃhṛṣṭāḥ sarvair ṛṣigaṇaiḥ saha 03,142.028d@016_0025 tato dūrāt prakāśantaṃ pāṇḍuraṃ merusaṃnibham 03,142.028d@016_0026 dadṛśus te naraśreṣṭhā vikīrṇaṃ sarvatodiśam 03,142.028d@016_0027 tān praṣṭukāmān vijñāya pāṇḍavān sa tu lomaśaḥ 03,142.028d@016_0028 uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śṛṇudhvaṃ pāṇḍunandanāḥ 03,142.028d@016_0029 etad vikīrṇaṃ suśrīmat kailāsaśikharopamam 03,142.028d@016_0030 yat paśyasi naraśreṣṭha parvatapratimaṃ sthitam 03,142.028d@016_0031 etāny asthīni daityasya narakasya mahātmanaḥ 03,142.028d@016_0032 parvatapratimaṃ bhāti parvataprastarāśritam 03,142.028d@016_0033 purātanena devena viṣṇunā paramātmanā 03,142.028d@016_0034 daityo vinihatas tāta surarājahitaiṣiṇā 03,142.028d@016_0035 daśa varṣasahasrāṇi tapas tapyan mahāmanāḥ 03,142.028d@016_0036 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsvādhyāyavikramāt 03,142.028d@016_0037 tapobalena mahatā bāhuvegabalena ca 03,142.028d@016_0038 nityam eva durādharṣo dharṣayan sa diteḥ sutaḥ 03,142.028d@016_0039 sa tu tasya balaṃ jñātvā dharme ca caritavratam 03,142.028d@016_0040 bhayābhibhūtaḥ saṃvignaḥ śakra āsīt tadānagha 03,142.028d@016_0041 tena saṃcintito devo manasā viṣṇur avyayaḥ 03,142.028d@016_0042 sarvatragaḥ prabhuḥ śrīmān āgataś ca sthito babhau 03,142.028d@016_0043 ṛṣayaś cāpi taṃ sarve tuṣṭuvuś ca divaukasaḥ 03,142.028d@016_0044 taṃ dṛṣṭvā jvalamānaśrīr bhagavān havyavāhanaḥ 03,142.028d@016_0045 naṣṭatejāḥ samabhavat tasya tejobhibhartsitaḥ 03,142.028d@016_0046 taṃ dṛṣṭvā varadaṃ devaṃ viṣṇuṃ devagaṇeśvaram 03,142.028d@016_0047 prāñjaliḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya ca vajrabhṛt 03,142.028d@016_0048 viṣṇur uvāca 03,142.028d@016_0048 prāha vākyaṃ tatas tattvaṃ yatas tasya bhayaṃ bhavet 03,142.028d@016_0049 jānāmi te bhayaṃ śakra daityendrān narakāt tataḥ 03,142.028d@016_0050 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsiddhena karmaṇā 03,142.028d@016_0051 so 'ham enaṃ tava prītyā tapaḥsiddham api dhruvam 03,142.028d@016_0052 viyunajmi dehād devendra muhūrtaṃ pratipālaya 03,142.028d@016_0053 tasya viṣṇur mahātejāḥ pāṇinā cetanāṃ harat 03,142.028d@016_0054 sa papāta tato bhūmau girirāja ivāhataḥ 03,142.028d@016_0055 tasyaitad asthisaṃghātaṃ māyāvinihatasya vai 03,142.028d@016_0056 idaṃ dvitīyam aparaṃ viṣṇoḥ karma prakāśate 03,142.028d@016_0057 naṣṭā vasumatī kṛtsnā pātāle caiva majjitā 03,142.028d@016_0058 yudhiṣṭhira uvāca 03,142.028d@016_0058 punar uddharitā tena vārāheṇaikaśṛṅgiṇā 03,142.028d@016_0059 bhagavan vistareṇemāṃ kathāṃ kathaya tattvataḥ 03,142.028d@016_0060 kathaṃ tena sureśena naṣṭā vasumatī tadā 03,142.028d@016_0061 yojanānāṃ śataṃ brahman punar uddharitā tadā 03,142.028d@016_0062 kena caiva prakāreṇa jagato dharaṇī dhruvā 03,142.028d@016_0063 śivā devī mahābhāgā sarvasasyaprarohiṇī 03,142.028d@016_0064 kasya caiva prabhāvād dhi yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0065 kenaitad vīryasarvasvaṃ darśitaṃ paramātmanaḥ 03,142.028d@016_0066 etat sarvaṃ yathātattvam icchāmi dvijasattama 03,142.028d@016_0067 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0067 śrotuṃ vistaraśaḥ sarvaṃ tvaṃ hi tasya pratiśrayaḥ 03,142.028d@016_0068 yat te 'haṃ paripṛṣṭo 'smi kathām etāṃ yudhiṣṭhira 03,142.028d@016_0069 tat sarvam akhileneha śrūyatāṃ mama bhāṣataḥ 03,142.028d@016_0070 purā kṛtayuge tāta vartamāne 'bhayaṃkare 03,142.028d@016_0071 yamatvaṃ kārayām āsa ādidevaḥ purātanaḥ 03,142.028d@016_0072 yamatvaṃ kurvatas tasya devadevasya dhīmataḥ 03,142.028d@016_0073 na tatra mriyate kaś cij jāyate vā tathācyuta 03,142.028d@016_0074 vardhante pakṣisaṃghāś ca tathā paśugaveḍakam 03,142.028d@016_0075 gavāśvaṃ ca mṛgāś caiva sarve te piśitāśanāḥ 03,142.028d@016_0076 tathā puruṣaśārdūla mānuṣāś ca paraṃtapa 03,142.028d@016_0077 sahasraśo hy ayutaśo vardhante salilaṃ yathā 03,142.028d@016_0078 etasmin saṃkule tāta vartamāne bhayaṃkare 03,142.028d@016_0079 atibhārād vasumatī yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0080 sā vai vyathitasarvāṅgī bhāreṇākrāntacetanā 03,142.028d@016_0081 nārāyaṇaṃ varaṃ devaṃ prapannā śaraṇaṃ gatā 03,142.028d@016_0081 pṛthivy uvāca 03,142.028d@016_0082 bhagavaṃs tvatprasādād dhi tiṣṭheyaṃ suciraṃ tv iha 03,142.028d@016_0083 bhāreṇāsmi samākrāntā na śaknomi sma vartitum 03,142.028d@016_0084 mamemaṃ bhagavan bhāraṃ vyapanetuṃ tvam arhasi 03,142.028d@016_0085 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0085 śaraṇāgatāsmi te deva prasādaṃ kuru me vibho 03,142.028d@016_0086 tasyās tad vacanaṃ śrutvā bhagavān akṣaraḥ prabhuḥ 03,142.028d@016_0087 provāca vacanaṃ hṛṣṭaḥ śravyākṣarasamīritam 03,142.028d@016_0088 na te mahi bhayaṃ kāryaṃ bhārārte vasudhāriṇi 03,142.028d@016_0089 ayam evaṃ tathā kurmi yathā laghvī bhaviṣyasi 03,142.028d@016_0090 sa tāṃ visarjayitvā tu vasudhāṃ śailakuṇḍalām 03,142.028d@016_0091 tato varāhaḥ saṃvṛtta ekaśṛṅgo mahādyutiḥ 03,142.028d@016_0092 raktābhyāṃ nayanābhyāṃ tu bhayam utpādayann iva 03,142.028d@016_0093 dhūmaṃ ca jvalayaṃl lakṣmyā tatra deśe vyavardhata 03,142.028d@016_0094 sa gṛhītvā vasumatīṃ śṛṅgeṇaikena bhāsvatā 03,142.028d@016_0095 yojanānāṃ śataṃ vīra samuddharati so 'kṣaraḥ 03,142.028d@016_0096 tasyāṃ coddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata 03,142.028d@016_0097 devāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,142.028d@016_0098 hāhābhūtam abhūt sarvaṃ tridivaṃ vyoma bhūs tathā 03,142.028d@016_0099 na paryavasthitaḥ kaś cid devo vā mānuṣo 'pi vā 03,142.028d@016_0100 tato brahmāṇam āsīnaṃ jvalamānam iva śriyā 03,142.028d@016_0101 devāḥ sarṣigaṇāś caiva upatasthur anekaśaḥ 03,142.028d@016_0102 upasarpya ca deveśaṃ brahmāṇaṃ lokasākṣikam 03,142.028d@016_0103 bhūtvā prāñjalayaḥ sarve vākyam uccārayaṃs tadā 03,142.028d@016_0104 lokāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve vyākulaṃ ca carācaram 03,142.028d@016_0105 samudrāṇāṃ ca saṃkṣobhas tridaśeśa prakāśate 03,142.028d@016_0106 saiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0107 kim etat kiṃprabhāveṇa yenedaṃ vyākulaṃ jagat 03,142.028d@016_0108 brahmovāca 03,142.028d@016_0108 ākhyātu no bhavāñ śīghraṃ visaṃjñāḥ smeha sarvaśaḥ 03,142.028d@016_0109 asurebhyo bhayaṃ nāsti yuṣmākaṃ kutra cit kva cit 03,142.028d@016_0110 śrūyatāṃ yat kṛteṣv eva saṃkṣobho jāyate 'marāḥ 03,142.028d@016_0111 yo 'sau sarvatragaḥ śrīmān akṣarātmā vyavasthitaḥ 03,142.028d@016_0112 tasya prabhāvāt saṃkṣobhas tridivasya prakāśate 03,142.028d@016_0113 yaiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0114 samuddhṛtā punas tena viṣṇunā paramātmanā 03,142.028d@016_0115 tasyām uddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata 03,142.028d@016_0116 devā ūcuḥ 03,142.028d@016_0116 evaṃ bhavanto jānantu chidyatāṃ saṃśayaś ca vaḥ 03,142.028d@016_0117 kva tadbhūtaṃ vasumatīṃ samuddharati hṛṣṭavat 03,142.028d@016_0118 brahmovāca 03,142.028d@016_0118 taṃ deśaṃ bhagavan brūhi tatra yāsyāmahe vayam 03,142.028d@016_0119 hanta gacchata bhadraṃ vo nandane paśyata sthitam 03,142.028d@016_0120 eṣo 'tra bhagavāñ śrīmān suparṇaḥ saṃprakāśate 03,142.028d@016_0121 vārāheṇaiva rūpeṇa bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,142.028d@016_0122 kālānala ivābhāti pṛthivītalam uddharan 03,142.028d@016_0123 etasyorasi suvyaktaṃ śrīvatsam abhirājate 03,142.028d@016_0124 paśyadhvaṃ vibudhāḥ sarve bhūtam etad anāmayam 03,142.028d@016_0124 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0125 tato dṛṣṭvā mahātmānaṃ śrutvā cāmantrya cāmarāḥ 03,142.028d@016_0126 vaiśaṃpāyana uvāca 03,142.028d@016_0126 pitāmahaṃ puraskṛtya jagmur devā yathāgatam 03,142.028d@016_0127 śrutvā tu tāṃ kathāṃ sarve pāṇḍavā janamejaya 03,142.028d@016_0128 lomaśādeśitenāśu pathā jagmuḥ prahṛṣṭavat 03,143.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,143.001a te śūrās tatadhanvānas tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ 03,143.001c baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ khadgavanto 'mitaujasaḥ 03,143.002a parigṛhya dvijaśreṣṭhāñ śreṣṭhāḥ sarvadhanuṣmatām 03,143.002c pāñcālīsahitā rājan prayayur gandhamādanam 03,143.003a sarāṃsi saritaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca 03,143.003c vṛkṣāṃś ca bahulacchāyān dadṛśur girimūrdhani 03,143.003e nityapuṣpaphalān deśān devarṣigaṇasevitān 03,143.004a ātmany ātmānam ādhāya vīrā mūlaphalāśanāḥ 03,143.004c cerur uccāvacākārān deśān viṣamasaṃkaṭān 03,143.004e paśyanto mṛgajātāni bahūni vividhāni ca 03,143.005a ṛṣisiddhāmarayutaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam 03,143.005c viviśus te mahātmānaḥ kiṃnarācaritaṃ girim 03,143.006a praviśatsv atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam 03,143.006c caṇḍavātaṃ mahad varṣaṃ prādurāsīd viśāṃ pate 03,143.007a tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān 03,143.007c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot 03,143.008a na sma prajñāyate kiṃ cid āvṛte vyomni reṇunā 03,143.008c na cāpi śekus te kartum anyonyasyābhibhāṣaṇam 03,143.009a na cāpaśyanta te 'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ 03,143.009c ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata 03,143.010a drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam 03,143.010c anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 03,143.011a dyauḥ svit patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim 03,143.011c iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ 03,143.012a te yathānantarān vṛkṣān valmīkān viṣamāṇi ca 03,143.012c pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyor nililyire 03,143.013a tataḥ kārmukam udyamya bhīmaseno mahābalaḥ 03,143.013c kṛṣṇām ādāya saṃgatyā tasthāv āśritya pādapam 03,143.014a dharmarājaś ca dhaumyaś ca nililyāte mahāvane 03,143.014c agnihotrāṇy upādāya sahadevas tu parvate 03,143.015a nakulo brāhmaṇāś cānye lomaśaś ca mahātapāḥ 03,143.015c vṛkṣān āsādya saṃtrastās tatra tatra nililyire 03,143.016a mandībhūte ca pavane tasmin rajasi śāmyati 03,143.016c mahadbhiḥ pṛṣatais tūrṇaṃ varṣam abhyājagāma ha 03,143.016d*0682_01 bhṛśaṃ caṭacaṭāśabdo vajrāṇāṃ kṣipyatām iva 03,143.016d*0682_02 tatas tāḥ cañcalābhāsaś cerur abhre ca vidyutaḥ 03,143.017a tato 'śmasahitā dhārāḥ saṃvṛṇvantyaḥ samantataḥ 03,143.017c prapetur aniśaṃ tatra śīghravātasamīritāḥ 03,143.018a tataḥ sāgaragā āpaḥ kīryamāṇāḥ samantataḥ 03,143.018c prādurāsan sakalusāḥ phenavatyo viśāṃ pate 03,143.019a vahantyo vāri bahulaṃ phenoḍupapariplutam 03,143.019c parisasrur mahāśabdāḥ prakarṣantyo mahīruhān 03,143.020a tasminn uparate varṣe vāte ca samatāṃ gate 03,143.020c gate hy ambhasi nimnāni prādurbhūte divākare 03,143.021a nirjagmus te śanaiḥ sarve samājagmuś ca bhārata 03,143.021c pratasthuś ca punar vīrāḥ parvataṃ gandhamādanam 03,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.001a tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,144.001c padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat 03,144.002a śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca 03,144.002c saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī 03,144.003a sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā 03,144.003c vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata 03,144.004a ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau 03,144.004c papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā 03,144.005a tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva 03,144.005c nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān 03,144.006 nakula uvāca 03,144.006a rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā 03,144.006c śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata 03,144.007a aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī 03,144.007c āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām 03,144.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.008a rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ 03,144.008c bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan 03,144.009a tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām 03,144.009c aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ 03,144.010a kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā 03,144.010c śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī 03,144.011a sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham 03,144.011c matkṛte 'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam 03,144.012a kim idaṃ dyūtakāmena mayā kṛtam abuddhinā 03,144.012c ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇāyute 03,144.013a sukhaṃ prāpsyati pāñcālī pāṇḍavān prāpya vai patīn 03,144.013c iti drupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā 03,144.014a tat sarvam anavāpyaiva śramaśokād dhi karśitā 03,144.014c śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ 03,144.015a tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire 03,144.015c dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmur dvijottamāḥ 03,144.016a te samāśvāsayām āsur āśīrbhiś cāpy apūjayan 03,144.016c rakṣoghnāṃś ca tathā mantrāñ jepuś cakruś ca te kriyāḥ 03,144.017a paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ 03,144.017c spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiś ca muhur muhuḥ 03,144.018a sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā 03,144.018c pāñcālī sukham āsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ 03,144.019a parigṛhya ca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇām ajinasaṃstare 03,144.019c tadā viśrāmayām āsur labdhasaṃjñāṃ tapasvinīm 03,144.020a tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau 03,144.020c karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ 03,144.021a paryāśvāsayad apy enāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,144.021c uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ 03,144.022a bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadurgamāḥ 03,144.022c teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati 03,144.023 bhīmasena uvāca 03,144.023a tvāṃ rājan rājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabhau 03,144.023c svayaṃ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ 03,144.024a atha vāsau mayā jāto vihago madbalopamaḥ 03,144.024c vahed anagha sarvān no vacanāt te ghatotkacaḥ 03,144.024d*0683_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīmasenasya dharmarāṭ 03,144.024d*0683_02 bhīmaṃ saṃpūjayaṃs tuṣṭa evam astv ity abhāṣata 03,144.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.025a anujñāto dharmarājñā putraṃ sasmāra rākṣasam 03,144.025c ghaṭotkacaś ca dharmātmā smṛtamātraḥ pitus tadā 03,144.025e kṛtāñjalir upātiṣṭhad abhivādyātha pāṇḍavān 03,144.026a brāhmaṇāṃś ca mahābāhuḥ sa ca tair abhinanditaḥ 03,144.026c uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ 03,144.027a smṛto 'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣur aham āgataḥ 03,144.027c ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartāsmy asaṃśayam 03,144.027e tac chrutvā bhīmasenas tu rākṣasaṃ pariṣasvaje 03,145.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,145.001a dharmajño balavāñ śūraḥ sadyo rākṣasapuṃgavaḥ 03,145.001c bhakto 'smān aurasaḥ putro bhīma gṛhṇātu mātaram 03,145.002a tava bhīma balenāham atibhīmaparākrama 03,145.002c akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam 03,145.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,145.003a bhrātur vacanam ājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam 03,145.003c ādideśa naravyāghras tanayaṃ śatrukarśanam 03,145.004a haiḍimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā 03,145.004c tvaṃ ca kāmagamas tāta balavān vaha tāṃ khaga 03,145.005a skandham āropya bhadraṃ te madhye 'smākaṃ vihāyasā 03,145.005c gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ 03,145.006 ghaṭotkaca uvāca 03,145.006a dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca rājaputrīṃ yamau tathā 03,145.006c eko 'py aham alaṃ voḍhuṃ kim utādya sahāyavān 03,145.006d*0684_01 anye ca śataśaḥ śūrā vihagāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,145.006d*0684_02 sarvān vo brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vakṣyanti sahitānagha 03,145.006d*0685_01 mandaṃ mandaṃ gamiṣyāmi vahan drupadanandinīm 03,145.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,145.007a evam uktvā tataḥ kṛṣṇām uvāha sa ghaṭotkacaḥ 03,145.007c pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavān api cāpare 03,145.008a lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ 03,145.008c svenaivātmaprabhāvena dvitīya iva bhāskaraḥ 03,145.009a brāhmaṇāṃś cāpi tān sarvān samupādāya rākṣasāḥ 03,145.009c niyogād rākṣasendrasya jagmur bhīmaparākramāḥ 03,145.010a evaṃ suramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 03,145.010c ālokayantas te jagmur viśālāṃ badarīṃ prati 03,145.011a te tv āśugatibhir vīrā rākṣasais tair mahābalaiḥ 03,145.011c uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahad adhvānam alpavat 03,145.012a deśān mlecchagaṇākīrṇān nānāratnākarāyutān 03,145.012c dadṛśur giripādāṃś ca nānādhātusamācitān 03,145.012d*0686_01 āsevitān kiṃpuruṣair gandharvaiś ca samantataḥ 03,145.013a vidyādharagaṇākīrṇān yutān vānarakiṃnaraiḥ 03,145.013c tathā kiṃpuruṣaiś caiva gandharvaiś ca samantataḥ 03,145.013d*0687_01 sṛmaraiś camaraiś caiva vānarai rurubhis tathā 03,145.013d*0687_02 varāhair gavayaiś caiva mahiṣaiś ca samāvṛtān 03,145.013d*0688_01 nānāvidhair mṛgair anyair upetān saumyadarśanaiḥ 03,145.014a nadījālasamākīrṇān nānāpakṣirutākulān 03,145.014c nānāvidhair mṛgair juṣṭān vānaraiś copaśobhitān 03,145.014d*0689_01 samadaiś cāpi vihagaiḥ pādapair anvitāṃs tathā 03,145.015a te vyatītya bahūn deśān uttarāṃś ca kurūn api 03,145.015c dadṛśur vividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam 03,145.016a tasyābhyāśe tu dadṛśur naranārāyaṇāśramam 03,145.016c upetaṃ pādapair divyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ 03,145.017a dadṛśus tāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām 03,145.017c snigdhām aviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām 03,145.018a patraiḥ snigdhair aviralair upetāṃ mṛdubhiḥ śubhām 03,145.018c viśālaśākhāṃ vistīrṇām atidyutisamanvitām 03,145.019a phalair upacitair divyair ācitāṃ svādubhir bhṛśam 03,145.019c madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām 03,145.019e madapramuditair nityaṃ nānādvijagaṇair yutām 03,145.020a adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake 03,145.020c nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite 03,145.021a susamīkṛtabhūbhāge svabhāvavihite śubhe 03,145.021c jātāṃ himamṛdusparśe deśe 'pahatakaṇṭake 03,145.022a tām upetya mahātmānaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ 03,145.022c avaterus tataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ 03,145.023a tatas tam āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam 03,145.023c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṃgavaiḥ 03,145.024a tamasā rahitaṃ puṇyam anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ 03,145.024c kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṃ śokanāśanam 03,145.025a maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam 03,145.025c duṣpraveśaṃ mahārāja narair dharmabahiṣkṛtaiḥ 03,145.026a balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam 03,145.026c divyapuṣpopahāraiś ca sarvato 'bhivirājitam 03,145.027a viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṃ śubhaiḥ 03,145.027c mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam 03,145.027e śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam 03,145.028a divyam āśrayaṇīyaṃ tam āśramaṃ śramanāśanam 03,145.028c śriyā yutam anirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam 03,145.029a phalamūlāśanair dāntaiś cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ 03,145.029c sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ 03,145.030a maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ 03,145.030c brahmabhūtair mahābhāgair upetaṃ brahmavādibhiḥ 03,145.031a so 'bhyagacchan mahātejās tān ṛṣīn niyataḥ śuciḥ 03,145.031c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,145.032a divyajñānopapannās te dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram 03,145.032c abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ 03,145.032e āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam 03,145.033a prītās te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ 03,145.033c upājahruś ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci 03,145.034a sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṃ maharṣibhiḥ 03,145.034c prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,145.035a taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam 03,145.035c prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā 03,145.036a viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiś ca sahānagha 03,145.036c brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ 03,145.037a tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam 03,145.037c naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam 03,145.037d*0690_01 paśyantas te naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ 03,145.038a madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām 03,145.038c tām upetya mahātmānas te 'vasan brāhmaṇaiḥ saha 03,145.038d*0691_01 mudā yuktā mahātmāno remire tatra te tadā 03,145.039a ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam 03,145.039c hiraṇyaśikharaṃ caiva tac ca bindusaraḥ śivam 03,145.040a bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām 03,145.040b*0692_01 prāpya puṇyāṃ devanadīṃ viśālāṃ badarīṃ tathā 03,145.040c maṇipravālaprastārāṃ pādapair upaśobhitām 03,145.041a divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm 03,145.041c vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ 03,145.041d*0693_01 tasmin devarṣicarite deśe paramadurgame 03,145.041d*0693_02 bhāgīrathīpuṇyajale tarpayāṃ cakrire tadā 03,145.041d*0693_03 devān ṛṣīṃś ca kaunteyāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ 03,145.042a tatra devān pitṝṃś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ 03,145.042c brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ 03,145.043a kṛṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ 03,145.043c vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ 03,146.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,146.001a tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ 03,146.001c ṣaḍrātram avasan vīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā 03,146.001e tasmin viharamāṇāś ca ramamāṇāś ca pāṇḍavāḥ 03,146.002a manojñe kānanavare sarvabhūtamanorame 03,146.002c pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ 03,146.003a śobhitaṃ sarvatoramyaiḥ puṃskokilakulākulaiḥ 03,146.003c snigdhapatrair aviralaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ 03,146.004a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca 03,146.004c kamalaiḥ sotpalais tatra bhrājamānāni sarvaśaḥ 03,146.004e paśyantaś cārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ 03,146.005a puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ 03,146.005c hlādayan pāṇḍavān sarvān sakṛṣṇān sadvijarṣabhān 03,146.006a tataḥ pūrvottaro vāyuḥ pavamāno yadṛcchayā 03,146.006c sahasrapatram arkābhaṃ divyaṃ padmam udāvahat 03,146.007a tad apaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam 03,146.007c anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci 03,146.008a tac chubhā śubham āsādya saugandhikam anuttamam 03,146.008c atīva muditā rājan bhīmasenam athābravīt 03,146.009a paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpam anuttamam 03,146.009c gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam 03,146.010a etat tu dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa 03,146.010b*0694_01 gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha 03,146.010c harer idaṃ me kāmāya kāmyake punar āśrame 03,146.011a yadi te 'haṃ priyā pārtha bahūnīmāny upāhara 03,146.011c tāny ahaṃ netum icchāmi kāmyakaṃ punar āśramam 03,146.012a evam uktvā tu pāñcālī bhīmasenam aninditā 03,146.012c jagāma dharmarājāya puṣpam ādāya tat tadā 03,146.013a abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ 03,146.013c priyāyāḥ priyakāmaḥ sa bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,146.014a vātaṃ tam evābhimukho yatas tat puṣpam āgatam 03,146.014c ājihīrṣur jagāmāśu sa puṣpāṇy aparāṇy api 03,146.015a rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,146.015c mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 03,146.015d*0695_01 dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam 03,146.015d*0695_02 na glānir na ca vaiklavyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ 03,146.015d*0695_03 kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ 03,146.016a draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ 03,146.016c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī 03,146.017a sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam 03,146.017c giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham 03,146.018a nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ 03,146.018c sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam 03,146.019a sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu 03,146.019c saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan 03,146.020a puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca 03,146.020c baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ 03,146.021a jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam 03,146.021c gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ 03,146.021d*0696_01 vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā 03,146.022a hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,146.022c pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā 03,146.023a sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam 03,146.023c viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ 03,146.024a viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ 03,146.024c vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ 03,146.025a sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ 03,146.025c muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ 03,146.026a abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram 03,146.026c apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam 03,146.027a digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam 03,146.027c srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ 03,146.028a saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ 03,146.028c bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ 03,146.029a cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ 03,146.029c ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau 03,146.030a priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ 03,146.030c prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā 03,146.031a mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān 03,146.031c mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ 03,146.032a priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ 03,146.032c yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ 03,146.032d*0697_01 yakṣarākṣasagandharvanāgakanyāpaṇājire 03,146.033a navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ 03,146.033c cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu 03,146.034a saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn 03,146.034c draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ 03,146.035a so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate 03,146.035c puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ 03,146.036a snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca 03,146.036c nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ 03,146.037a kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan 03,146.037c pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ 03,146.038a kampayan medinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu 03,146.038c trāsayan gajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ 03,146.039a siṃhavyāghragaṇāṃś caiva mardamāno mahābalaḥ 03,146.039c unmūlayan mahāvṛkṣān pothayaṃś corasā balī 03,146.040a latāvallīś ca vegena vikarṣan pāṇḍunandanaḥ 03,146.040c upary upari śailāgram ārurukṣur iva dvipaḥ 03,146.040e vinardamāno 'tibhṛśaṃ savidyud iva toyadaḥ 03,146.040f*0698_01 vyanadat sumahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 03,146.041a tasya śabdena ghoreṇa dhanurghoṣeṇa cābhibho 03,146.041b*0699_01 guhāḥ saṃtatyajur vyāghrā nililyur bilavāsinaḥ 03,146.041c trastāni mṛgayūthāni samantād vipradudruvuḥ 03,146.041d*0700_01 ṛkṣāś cotsasṛjur vṛkṣāṃs tatyajur harayo guhām 03,146.041d*0700_02 vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāś cāvalokayan 03,146.041d*0700_03 tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ 03,146.041d*0700_04 tad vanaṃ saṃparityajya jagmur anyan mahāvanam 03,146.041d*0700_05 varāhamṛgasaṃghāś ca mahiṣāś ca vanecarāḥ 03,146.041d*0700_06 vyāghragomāyusaṃghāś ca praṇedur gavayaiḥ saha 03,146.041d*0700_07 rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ 03,146.041d*0700_08 śukāḥ puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ 03,146.041d*0700_09 tathānye darpitā nāgā mahiṣāś ca mahābalāḥ 03,146.042a athāpaśyan mahābāhur gandhamādanasānuṣu 03,146.042c suramyaṃ kadalīṣaṇḍaṃ bahuyojanavistṛtam 03,146.043a tam abhyagacchad vegena kṣobhayiṣyan mahābalaḥ 03,146.043c mahāgaja ivāsrāvī prabhañjan vividhān drumān 03,146.044a utpāṭya kadalīskandhān bahutālasamucchrayān 03,146.044c cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantād balināṃ varaḥ 03,146.044d*0701_01 mahāntam akarot tatra tarūṇāṃ pāṇḍavo balī 03,146.044d*0702_01 vimardaṃ sumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ 03,146.045a tataḥ sattvāny upākrāman bahūni ca mahānti ca 03,146.045c ruruvāraṇasaṃghāś ca mahiṣāś ca jalāśrayāḥ 03,146.045d*0703_01 praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ 03,146.045d*0703_02 vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ 03,146.045d*0703a_01 dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ 03,146.046a siṃhavyāghrāś ca saṃkruddhā bhīmasenam abhidravan 03,146.046b*0704_01 śakṛn mūtraṃ ca muñcānāṃ bhayavibhrāntamānasāḥ 03,146.046c vyāditāsyā mahāraudrā vinadanto 'tibhīṣaṇāḥ 03,146.047a tato vāyusutaḥ krodhāt svabāhubalam āśritaḥ 03,146.047c gajenāghnan gajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ siṃhena cābhibhūḥ 03,146.047e talaprahārair anyāṃś ca vyahanat pāṇḍavo balī 03,146.048a te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ 03,146.048c bhayād visasṛpuḥ sarve śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ 03,146.049a praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ 03,146.049c vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ 03,146.050a tena śabdena cogreṇa bhīmasenaraveṇa ca 03,146.050c vanāntaragatāḥ sarve vitresur mṛgapakṣiṇaḥ 03,146.051a taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā mṛgapakṣisamīritam 03,146.051c jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ 03,146.052a tān audakān pakṣigaṇān nirīkṣya bharatarṣabhaḥ 03,146.052c tān evānusaran ramyaṃ dadarśa sumahat saraḥ 03,146.053a kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍair mandamārutakampitaiḥ 03,146.053c vījyamānam ivākṣobhyaṃ tīrāntaravisarpibhiḥ 03,146.054a tat saro 'thāvatīryāśu prabhūtakamalotpalam 03,146.054c mahāgaja ivoddāmaś cikrīḍa balavad balī 03,146.054e vikrīḍya tasmin suciram uttatārāmitadyutiḥ 03,146.054f*0705_01 kṣobhayan salilaṃ bhīmaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ 03,146.055a tato 'vagāhya vegena tad vanaṃ bahupādapam 03,146.055c dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ 03,146.055d*0706_01 āsphoṭayac ca balavān bhīmaḥ saṃnādayan diśaḥ 03,146.056a tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca 03,146.056c bāhuśabdena cogreṇa nardantīva girer guhāḥ 03,146.056d*0707_01 tataḥ śaṅkhasvanaṃ śrutvā narditaṃ ca muhur muhuḥ 03,146.056d*0707_02 vṛkṣāṇāṃ bhajyamānānāṃ śabdaṃ śrutvā tadā girau 03,146.056d*0707_03 gandhamādanapārśvastho rāmasyābhimataḥ sakhā 03,146.056d*0707_04 hanūmān nāma sa kapir lāṅgūlamadhunot tataḥ 03,146.056d*0707_05 tasya dodhūyamānasya lāṅgūlaṃ līlayā muhuḥ 03,146.056d*0707_06 tena lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa 03,146.056d*0707_07 tataḥ pṛthvī ca śailāś ca prakampitam ivābhavat (!) 03,146.057a taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam 03,146.057c śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ 03,146.058a siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata 03,146.058c mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ 03,146.059a taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ 03,146.059c prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ 03,146.059d*0708_01 bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumān kapiḥ 03,146.059d*0708_02 divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt 03,146.059d*0708_03 anena hi pathā mā vai gacched iti vicārya saḥ 03,146.059d*0708_04 āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite 03,146.059d*0708_05 bhrātur bhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgam avarudhya vai 03,146.059d*0708_06 mātra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ 03,146.059d*0708_07 kadalīṣaṇḍamadhyastha evaṃ saṃcintya vānaraḥ 03,146.060a kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā 03,146.060b*0709_01 tena śabdena mahatā vyābudhyata mahākapiḥ 03,146.060c jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam 03,146.060e āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam 03,146.061a tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ 03,146.061c udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ 03,146.061d*0710_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdāc ca calitaḥ sa mahāgiriḥ 03,146.061d*0710_02 vighūrṇamānaśikharaḥ samantāt paryaśīryata 03,146.062a sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam 03,146.062c antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu 03,146.062d*0711_01 tasya śrutvā tu ninadaṃ mahāmegharavasvanam 03,146.062d*0711_02 pratinedur gajāḥ siṃhā vitresuś ca mṛgadvijāḥ 03,146.063a sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,146.063c śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam 03,146.064a kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale 03,146.064c sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam 03,146.065a vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam 03,146.065c vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam 03,146.066a bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam 03,146.066c skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam 03,146.067a kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca 03,146.067c lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam 03,146.068a raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam 03,146.068b*0712_01 vivṛttadaṃṣṭrādaśanaṃ śuklatīkṣṇāgraśobhitam 03,146.068c vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam 03,146.069a vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam 03,146.069c kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram 03,146.070a hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim 03,146.070c dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam 03,146.071a nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ 03,146.071c taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam 03,146.071d*0713_01 svargapanthānam āvṛtya himavantam iva sthitam 03,146.071d*0714_01 dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhur ekas tasmin mahāvane 03,146.072a athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,146.072b*0715_01 bhīmo bhīmabalas tatra praviṣṭaḥ kadalīvanam 03,146.072b*0715_02 apaśyad vānaraṃ suptam ekāyanagate pathi 03,146.072c siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā 03,146.073a tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ 03,146.073c hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane 03,146.073e avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ 03,146.073f*0716_01 tataḥ pavanajaḥ śrīmān antikasthaṃ mahaujasam 03,146.074a smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt 03,146.074c kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ 03,146.075a nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā 03,146.075c vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ 03,146.076a manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu 03,146.076c krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu 03,146.076e dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,146.077a na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā 03,146.077c alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān 03,146.078a brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ 03,146.078c varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api 03,146.078d*0717_01 kva vā tvayādya gantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha 03,146.079a ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ 03,146.079c vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate 03,146.079d*0718_01 devalokasya mārgo 'yam agamyo mānuṣaiḥ sadā 03,146.080a kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala 03,146.080c nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho 03,146.080d*0719_01 svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha 03,146.081a imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca 03,146.081c bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama 03,146.081c*0720_01 **** **** mā vṛthā prāpsyase vadham 03,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.001a etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ 03,147.001c bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ 03,147.002a ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ 03,147.002c brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati 03,147.003a kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ 03,147.003c pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ 03,147.004a sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat 03,147.004c hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata 03,147.005a vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam 03,147.005c sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam 03,147.006 bhīma uvāca 03,147.006a vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara 03,147.006c prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam 03,147.007 hanūmān uvāca 03,147.007a nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham 03,147.007c yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām 03,147.008 bhīma uvāca 03,147.008a nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati 03,147.008c tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye 03,147.009a yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam 03,147.009c krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram 03,147.010 hanūmān uvāca 03,147.010a ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ 03,147.010c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate 03,147.011 bhīma uvāca 03,147.011a bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ 03,147.011c rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ 03,147.012a rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ 03,147.012c sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ 03,147.013a sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā 03,147.013c bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe 03,147.013d*0721_01 idaṃ deśam anuprāptaḥ kāraṇenāsmi kena cit 03,147.014a uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam 03,147.014c macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam 03,147.015 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.015a vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam 03,147.015c hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt 03,147.016a prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha 03,147.016c mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām 03,147.016d*0722_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.016d*0722_01 evam ukte hanumatā hīnavīryaparākramam 03,147.016d*0722_02 manasācintayad bhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ 03,147.016d*0722_03 pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam 03,147.016d*0722_04 sālokyam antakasyainaṃ nayāmy adyeha vānaram 03,147.016d*0723_01 evam uktas tu balavān bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,147.017a sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā 03,147.017c na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ 03,147.018a uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam 03,147.018c noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ 03,147.019a utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ 03,147.019c svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha 03,147.020a yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ 03,147.020c kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ 03,147.021a praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt 03,147.021c prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama 03,147.022a siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ 03,147.022c pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk 03,147.022d*0724_01 na ced guhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ ced bhaven mama 03,147.022d*0725_01 śiṣyavat tvāṃ tu pṛcchāmi upapanno 'smi te 'nagha 03,147.023 hanūmān uvāca 03,147.023a yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama 03,147.023c tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana 03,147.024a ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā 03,147.024c jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ 03,147.025a sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam 03,147.025c sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ 03,147.026a upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana 03,147.026c sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā 03,147.026d*0726_01 **** **** tayor bhrātror mahātmanoḥ 03,147.026d*0726_02 tayor nāsīt samo vīrye 03,147.027a nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare 03,147.027c ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram 03,147.028a atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ 03,147.028c viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām 03,147.029a sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ 03,147.029c sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,147.030a tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt 03,147.030b*0727_01 rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā 03,147.030b*0727_02 suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā 03,147.030c vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam 03,147.031a hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ 03,147.031c dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham 03,147.032a tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ 03,147.032c sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat 03,147.032e sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe 03,147.032f*0728_01 vānarān preṣayāmāsa śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,147.033a tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam 03,147.033a*0729_01 **** **** sahito 'haṃ nararṣabha 03,147.033a*0729_02 sītāṃ mārgan mahābāho 03,147.033c tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā 03,147.033d*0730_01 saṃpātinā samākhyātā rāvaṇasya niveśane 03,147.034a tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,147.034b*0731_01 saṃpātigṛdhrādhigatapravṛttiḥ pāṇḍunandana 03,147.034c śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ 03,147.034d*0732_01 ahaṃ svavīryād uttīrya sāgaraṃ makarālayam 03,147.034d*0732_02 sutāṃ janakarājasya sītāṃ surasutopamām 03,147.035a dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane 03,147.035b*0733_01 sametya tām ahaṃ devīṃ vaidehīṃ rāghavapriyām 03,147.035b*0733_02 dagdhvā laṅkām aśeṣeṇa sāṭṭaprākāratoraṇām 03,147.035c pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai 03,147.035d*0734_01 madvākyaṃ cāvadhāryāśu rāmo rājīvalocanaḥ 03,147.035d*0734_02 abaddhapūrvam anyaiś ca baddhvā setuṃ mahodadhau 03,147.035d*0734_03 vṛto vānarakoṭībhiḥ samuttīrṇo mahārṇavam 03,147.036a tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān 03,147.036b*0735_01 raṇe sa rākṣasagaṇaṃ rāvaṇaṃ lokarāvaṇam 03,147.036b*0735_02 niśācarendraṃ hatvā tu sabhrātṛsutabāndhavam 03,147.036b*0735_03 rājye 'bhiṣicya laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 03,147.036b*0735_04 dhārmikaṃ bhaktimantaṃ ca bhaktānugatavatsalam 03,147.036c punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā 03,147.036d*0736_01 tayaiva sahitaḥ sādhvyā patnyā rāmo mahāyaśāḥ 03,147.036d*0736_02 gatvā tato 'titvaritaḥ svāṃ purīṃ raghunandanaḥ 03,147.036d*0736_03 adhyāvasat tato 'yodhyām ayodhyāṃ dviṣatāṃ prabhuḥ 03,147.037a tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā 03,147.037b*0737_01 varaṃ mayā yācito 'sau rāmo rājīvalocanaḥ 03,147.037c yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan 03,147.037e tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt 03,147.037f*0738_01 sītāprasādāc ca sadā mām ihastham ariṃdama 03,147.037f*0738_02 upatiṣṭhanti divyā hi bhogā bhīma yathepsitāḥ 03,147.038a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,147.038c rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ 03,147.039a tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha 03,147.039c tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām 03,147.040a ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana 03,147.040c tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam 03,147.040d*0739_01 tvām anena pathā yāntaṃ yakṣo vā rākṣaso 'pi vā 03,147.040e dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata 03,147.041a divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ 03,147.041c yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi 03,148.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,148.001a evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 03,148.001c praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ 03,148.001e uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram 03,148.002a mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham 03,148.002c anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt 03,148.003a evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama 03,148.003c yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam 03,148.003e rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum 03,148.004a evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ 03,148.004c evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt 03,148.005a na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit 03,148.005c kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam 03,148.005d*0740_01 tato 'dya duṣkaraṃ draṣṭuṃ mama rūpaṃ narottama 03,148.006a anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ 03,148.006c ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me 03,148.007a bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ 03,148.007c kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge 03,148.007d*0741_01 kālaṃ kālaṃ samāsādya narāṇāṃ narapuṃgava 03,148.007e balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca 03,148.008a tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha 03,148.008c yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ 03,148.009 bhīma uvāca 03,148.009a yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge 03,148.009c dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau 03,148.010 hanūmān uvāca 03,148.010a kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ 03,148.010c kṛtam eva na kartavyaṃ tasmin kāle yugottame 03,148.011a na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ 03,148.011c tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam 03,148.012a devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ 03,148.012c nāsan kṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ 03,148.013a na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīc ca mānavī 03,148.013c abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca 03,148.014a na tasmin yugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ 03,148.014c nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam 03,148.015a na vigrahaḥ kutas tandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam 03,148.015c na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ 03,148.016a tataḥ paramakaṃ brahma yā gatir yogināṃ parā 03,148.016c ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇas tadā 03,148.017a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtalakṣaṇāḥ 03,148.017c kṛte yuge samabhavan svakarmaniratāḥ prajāḥ 03,148.018a samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam 03,148.018c tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan 03,148.019a ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ 03,148.019c pṛthagdharmās tv ekavedā dharmam ekam anuvratāḥ 03,148.020a cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā 03,148.020c akāmaphalasaṃyogāt prāpnuvanti parāṃ gatim 03,148.021a ātmayogasamāyukto dharmo 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ 03,148.021c kṛte yuge catuṣpādaś cāturvarṇyasya śāśvataḥ 03,148.022a etat kṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam 03,148.022c tretām api nibodha tvaṃ yasmin satraṃ pravartate 03,148.023a pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ 03,148.023c satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ 03,148.024a tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ 03,148.024c tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ 03,148.025a pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ 03,148.025c svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan 03,148.026a dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate 03,148.026c viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca 03,148.027a tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare 03,148.027c dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare 03,148.028a evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā 03,148.028c tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā 03,148.029a ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ 03,148.029c satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ 03,148.030a satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan 03,148.030c kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ 03,148.031a yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ 03,148.031c kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare 03,148.032a evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ 03,148.032c pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ 03,148.033a tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ 03,148.033c vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā 03,148.034a ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā 03,148.034c upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā 03,148.035a yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ 03,148.035c dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ 03,148.036a loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ 03,148.036c yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate 03,148.037a etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate 03,148.037c yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ 03,148.038a yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama 03,148.038c anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ 03,148.039a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,148.039c yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām 03,149.001 bhīma uvāca 03,149.001a pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana 03,149.001c yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā 03,149.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,149.002a evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ 03,149.002c tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane 03,149.003a bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ 03,149.003b*0742_01 tad rūpaṃ yat purā tasya babhūvodadhilaṅghane 03,149.003c dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ 03,149.004a tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ 03,149.004c gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ 03,149.005a samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ 03,149.005c tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ 03,149.005e dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ 03,149.006a tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ 03,149.006c visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ 03,149.007a tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam 03,149.007c pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat 03,149.008a ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva 03,149.008c etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha 03,149.009a vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam 03,149.009c bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā 03,149.010a tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham 03,149.010c dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ 03,149.011a pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,149.011c kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam 03,149.012a dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho 03,149.012c saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā 03,149.013a na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam 03,149.013c aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam 03,149.014a vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai 03,149.014c yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt 03,149.015a tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām 03,149.015c svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā 03,149.016a na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate 03,149.016c tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi 03,149.017a evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ 03,149.017c pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā 03,149.018a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 03,149.018c bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ 03,149.019a mayā tu tasmin nihate rāvaṇe lokakaṇṭake 03,149.019c kīrtir naśyed rāghavasya tata etad upekṣitam 03,149.020a tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipam 03,149.020c ānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiś ca sthāpitā 03,149.021a tad gaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ 03,149.021c ariṣṭaṃ kṣemam adhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ 03,149.022a eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te 03,149.022c drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ 03,149.023a na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam 03,149.023c daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ 03,149.024a balihomanamaskārair mantraiś ca bharatarṣabha 03,149.024c daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata 03,149.025a mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmam anupālaya 03,149.025c svadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca 03,149.026a na hi dharmam avijñāya vṛddhān anupasevya ca 03,149.026c dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamair api 03,149.027a adharmo yatra dharmākhyo dharmaś cādharmasaṃjñitaḥ 03,149.027c vijñātavyo vibhāgena yatra muhyanty abuddhayaḥ 03,149.028a ācārasaṃbhavo dharmo dharmād vedāḥ samutthitāḥ 03,149.028c vedair yajñāḥ samutpannā yajñair devāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,149.029a vedācāravidhānoktair yajñair dhāryanti devatāḥ 03,149.029c bṛhaspatyuśanoktaiś ca nayair dhāryanti mānavāḥ 03,149.030a paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥ 03,149.030c vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmair etair dvijātibhiḥ 03,149.031a trayī vārtā daṇḍanītis tisro vidyā vijānatām 03,149.031c tābhiḥ samyakprayuktābhir lokayātrā vidhīyate 03,149.032a sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi 03,149.032c daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet 03,149.033a vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ 03,149.033c supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ 03,149.034a dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ 03,149.034c yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ 03,149.035a yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ 03,149.035c pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam 03,149.036a śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate 03,149.036c bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām 03,149.037a kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam 03,149.037c svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ 03,149.038a vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ 03,149.038c susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate 03,149.039a nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate 03,149.039c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā 03,149.040a tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca 03,149.040c nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā 03,149.041a rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ 03,149.041c nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam 03,149.042a sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca 03,149.042c sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ 03,149.043a mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha 03,149.043c sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet 03,149.044a striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā 03,149.044c na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam 03,149.044d*0743_01 sarvaṃ doṣakṛtaṃ yeṣāṃ vairaṃ tatra pratiṣṭhitam 03,149.045a mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet 03,149.045c snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet 03,149.046a dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān 03,149.046c strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu 03,149.047a svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā 03,149.047c buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam 03,149.048a buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham 03,149.048c nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet 03,149.049a nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate 03,149.049c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā 03,149.050a eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ 03,149.050b*0744_01 sāmnā mitrāṇi dānena brāhmaṇaṃ kṛtrimāni ca 03,149.050b*0744_02 bhedenārīn pradamayet kuṇḍena sādhayet prajāḥ 03,149.050c taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya 03,149.051a tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam 03,149.051c dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim 03,149.051d*0745_01 dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatim uttamām 03,149.052a kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ 03,149.052c samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ 03,149.052e alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām 03,150.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,150.001a tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tad vapuḥ kāmavardhitam 03,150.001c bhīmasenaṃ punar dorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ 03,150.002a pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata 03,150.002c śramo nāśam upāgacchat sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam 03,150.002d*0746_01 balaṃ cātibalo mene na me 'sti sadṛśaḥ kva cit 03,150.003a tataḥ punar athovāca paryaśrunayano hariḥ 03,150.003c bhīmam ābhāṣya sauhārdād bāṣpagadgadayā girā 03,150.004a gaccha vīra svam āvāsaṃ smartavyo 'smi kathāntare 03,150.004b*0747_01 śīghraṃ tu kāryasidhyarthaṃ gaccha tvaṃ pāṇḍunandana 03,150.004b*0747_02 smartavyo 'smi tvayā vīra kathāsvamitavikrama 03,150.004c ihasthaś ca kuruśreṣṭha na nivedyo 'smi kasya cit 03,150.005a dhanadasyālayāc cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala 03,150.005c deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām 03,150.006a mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaś cāsmi rāghavam 03,150.006b*0748_01 rāmābhidhānaṃ viṣṇuṃ hi jagad dhṛdayanandanam 03,150.006b*0748_02 sītāvaktrāravindārkaṃ daśāsyadhvāntabhāskaram 03,150.006c mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha 03,150.007a tad asmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmogham astu te 03,150.007c bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata 03,150.008a yadi tāvan mayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam 03,150.008c dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvad etat karomy aham 03,150.008d*0749_01 nihatān dhārtarāṣṭrāṃs tu tan me vada ca bhārata 03,150.009a śilayā nagaraṃ vā tan marditavyaṃ mayā yadi 03,150.009b*0750_01 baddhvā duryodhanaṃ cādya ānayāmi tavāntikam 03,150.009c yāvad adya karomy etat kāmaṃ tava mahābala 03,150.010a bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ 03,150.010c pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,150.011a kṛtam eva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava 03,150.011c svasti te 'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me 03,150.012a sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan 03,150.012c tavaiva tejasā sarvān vijeṣyāmo vayaṃ ripūn 03,150.013a evam uktas tu hanumān bhīmasenam abhāṣata 03,150.013c bhrātṛtvāt sauhṛdāc cāpi kariṣyāmi tava priyam 03,150.014a camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām 03,150.014c yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala 03,150.014e tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava 03,150.014f*0751_01 yaṃ śrutvaiva bhaviṣyanti vyasavas te 'rayo raṇe 03,150.015a vijayasya dhvajasthaś ca nādān mokṣyāmi dāruṇān 03,150.015c śatrūṇāṃ te prāṇaharān ity uktvāntaradhīyata 03,150.015c*0752_01 **** **** sukhaṃ yena haniṣyatha 03,150.015c*0752_02 evam ābhāṣya hanumāṃs tadā pāṇḍavanandanam 03,150.015c*0752_03 mārgam ākhyāya bhīmāya 03,150.015c*0753_01 **** **** mā bhūt te mānaso jvaraḥ 03,150.015c*0753_02 mayā hi prāṇasarvasvaṃ lāṅgūle viniveśitam 03,150.015c*0753_03 śatruprāṇaharaṃ yogyaṃ 03,150.016a gate tasmin harivare bhīmo 'pi balināṃ varaḥ 03,150.016c tena mārgeṇa vipulaṃ vyacarad gandhamādanam 03,150.017a anusmaran vapus tasya śriyaṃ cāpratimāṃ bhuvi 03,150.017c māhātmyam anubhāvaṃ ca smaran dāśarather yayau 03,150.018a sa tāni ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 03,150.018c viloḍayām āsa tadā saugandhikavanepsayā 03,150.019a phullapadmavicitrāṇi puṣpitāni vanāni ca 03,150.019a*0754_01 **** **** sarāṃsi saritas tathā 03,150.019a*0754_02 nānākusumacitrāṇi 03,150.019b*0755_01 phullapadmavicitrāṇi sarāṃsi saritas tathā 03,150.019b*0756_01 nānāvihagajuṣṭāni paśyati sma samantataḥ 03,150.019c mattavāraṇayūthāni paṅkaklinnāni bhārata 03,150.019e varṣatām iva meghānāṃ vṛndāni dadṛśe tadā 03,150.020a hariṇaiś cañcalāpāṅgair hariṇīsahitair vane 03,150.020c saśaṣpakavalaiḥ śrīmān pathi dṛṣṭo drutaṃ yayau 03,150.021a mahiṣaiś ca varāhaiś ca śārdūlaiś ca niṣevitam 03,150.021c vyapetabhīr giriṃ śauryād bhīmaseno vyagāhata 03,150.022a kusumānataśākhaiś ca tāmprapallavakomalaiḥ 03,150.022c yācyamāna ivāraṇye drumair mārutakampitaiḥ 03,150.023a kṛtapadmāñjalipuṭā mattaṣaṭpadasevitāḥ 03,150.023c priyatīrthavanā mārge padminīḥ samatikraman 03,150.024a sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu 03,150.024c draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau 03,150.025a parivṛtte 'hani tataḥ prakīrṇahariṇe vane 03,150.025c kāñcanair vimalaiḥ padmair dadarśa vipulāṃ nadīm 03,150.026a mattakāraṇḍavayutāṃ cakravākopaśobhitām 03,150.026c racitām iva tasyādrer mālāṃ vimalapaṅkajām 03,150.027a tasyāṃ nadyāṃ mahāsattvaḥ saugandhikavanaṃ mahat 03,150.027c apaśyat prītijananaṃ bālārkasadṛśadyuti 03,150.028a tad dṛṣṭvā labdhakāmaḥ sa manasā pāṇḍunandanaḥ 03,150.028c vanavāsaparikliṣṭāṃ jagāma manasā priyām 03,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,151.001a sa gatvā nalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām 03,151.001c kailāsaśikhare ramye dadarśa śubhakānane 03,151.001d*0757_01 nīlaśādvalaparyantāṃ citradrumaparicchadām 03,151.002a kuberabhavanābhyāśe jātāṃ parvatanirjhare 03,151.002c suramyāṃ vipulacchāyāṃ nānādrumalatāvṛtām 03,151.003a haritāmbujasaṃchannāṃ divyāṃ kanakapuṣkarām 03,151.003b*0758_01 nānāpakṣigaṇākīrṇāṃ sūpatīrthām akardamām 03,151.003b*0758_02 atīva ramyāṃ sujalāṃ jātāṃ parvatasānuṣu 03,151.003c pavitrabhūtāṃ lokasya śubhām adbhutadarśanām 03,151.004a tatrāmṛtarasaṃ śītaṃ laghu kuntīsutaḥ śubham 03,151.004c dadarśa vimalaṃ toyaṃ śivaṃ bahu ca pāṇḍavaḥ 03,151.005a tāṃ tu puṣkariṇīṃ ramyāṃ padmasaugandhikāyutām 03,151.005c jātarūpamayaiḥ padmaiś channāṃ paramagandhibhiḥ 03,151.006a vaiḍūryavaranālaiś ca bahucitrair manoharaiḥ 03,151.006c haṃsakāraṇḍavoddhūtaiḥ sṛjadbhir amalaṃ rajaḥ 03,151.007a ākrīḍaṃ yakṣarājasya kuberasya mahātmanaḥ 03,151.007c gandharvair apsarobhiś ca devaiś ca paramārcitām 03,151.008a sevitām ṛṣibhir divyāṃ yakṣaiḥ kiṃpuruṣais tathā 03,151.008c rākṣasaiḥ kiṃnaraiś caiva guptāṃ vaiśravaṇena ca 03,151.009a tāṃ ca dṛṣṭvaiva kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 03,151.009c babhūva paramaprīto divyaṃ saṃprekṣya tat saraḥ 03,151.010a tac ca krodhavaśā nāma rākṣasā rājaśāsanāt 03,151.010c rakṣanti śatasāhasrāś citrāyudhaparicchadāḥ 03,151.011a te tu dṛṣṭvaiva kaunteyam ajinaiḥ parivāritam 03,151.011c rukmāṅgadadharaṃ vīraṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 03,151.012a sāyudhaṃ baddhanistriṃśam aśaṅkitam ariṃdamam 03,151.012c puṣkarepsum upāyāntam anyonyam abhicukruśuḥ 03,151.013a ayaṃ puruṣaśārdūlaḥ sāyudho 'jinasaṃvṛtaḥ 03,151.013c yac cikīrṣur iha prāptas tat saṃpraṣṭum ihārhatha 03,151.014a tataḥ sarve mahābāhuṃ samāsādya vṛkodaram 03,151.014c tejoyuktam apṛcchanta kas tvam ākhyātum arhasi 03,151.015a muniveṣadharaś cāsi cīravāsāś ca lakṣyase 03,151.015c yadartham asi saṃprāptas tad ācakṣva mahādyute 03,152.001 bhīma uvāca 03,152.001a pāṇḍavo bhīmaseno 'haṃ dharmaputrād anantaraḥ 03,152.001c viśālāṃ badarīṃ prāpto bhrātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ 03,152.002a apaśyat tatra pañcālī saugandhikam anuttamam 03,152.002c aniloḍham ito nūnaṃ sā bahūni parīpsati 03,152.003a tasyā mām anavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ priye sthitam 03,152.003c puṣpāhāram iha prāptaṃ nibodhata niśācarāḥ 03,152.004 rākṣasā ūcuḥ 03,152.004a ākrīḍo 'yaṃ kuberasya dayitaḥ puruṣarṣabha 03,152.004c neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā 03,152.005a devarṣayas tathā yakṣā devāś cātra vṛkodara 03,152.005c āmantrya yakṣapravaraṃ pibanti viharanti ca 03,152.005e gandharvāpsarasaś caiva viharanty atra pāṇḍava 03,152.005f*0759_01 yakṣādhipasyānumate kuberasya mahātmanaḥ 03,152.006a anyāyeneha yaḥ kaś cid avamanya dhaneśvaram 03,152.006c vihartum icched durvṛttaḥ sa vinaśyed asaṃśayam 03,152.007a tam anādṛtya padmāni jihīrṣasi balād itaḥ 03,152.007c dharmarājasya cātmānaṃ bravīṣi bhrātaraṃ katham 03,152.007d*0760_01 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā vāryamāṇo 'pi pāṇḍavaḥ 03,152.007d*0761_01 āmantrya yakṣarājaṃ vai tataḥ piba harasva ca 03,152.007d*0761_02 nāto 'nyathā tvayā śakyaṃ kiṃ cit puṣkaram īkṣitum 03,152.008 bhīma uvāca 03,152.008a rākṣasās taṃ na paśyāmi dhaneśvaram ihāntike 03,152.008c dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācitum utsahe 03,152.009a na hi yācanti rājāna eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,152.009c na cāhaṃ hātum icchāmi kṣātradharmaṃ kathaṃ cana 03,152.010a iyaṃ ca nalinī ramyā jātā parvatanirjhare 03,152.010c neyaṃ bhavanam āsādya kuberasya mahātmanaḥ 03,152.011a tulyā hi sarvabhūtānām iyaṃ vaiśravaṇasya ca 03,152.011c evaṃgateṣu dravyeṣu kaḥ kaṃ yācitum arhati 03,152.012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,152.012a ity uktvā rākṣasān sarvān bhīmaseno vyagāhata 03,152.012b*0762_01 vyagāhata mahābāhur nalinīṃ tāṃ mahābalaḥ 03,152.012b*0763_01 tāṃ tu puṣkariṇīṃ vīraḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 03,152.012c tataḥ sa rākṣasair vācā pratiṣiddhaḥ pratāpavān 03,152.012e mā maivam iti sakrodhair bhartsayadbhiḥ samantataḥ 03,152.013a kadarthīkṛtya tu sa tān rākṣasān bhīmavikramaḥ 03,152.013c vyagāhata mahātejās te taṃ sarve nyavārayan 03,152.013d*0764_01 balāj jagrāha padmāni rakṣasāṃ paśyatāṃ tadā 03,152.013d*0764_02 te taṃ na mamṛṣur vīrā gṛhṇantaṃ kamalottamān 03,152.013d*0765_01 agaṇayya sa tān sarvān bhīmasenaḥ pratāpavān 03,152.013d*0765_02 padmāny agṛhṇāt sahasā pauruṣe sve vyavasthitaḥ 03,152.014a gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ; pacāma khādāma ca bhīmasenam 03,152.014c kruddhā bruvanto 'nuyayur drutaṃ te; śastrāṇi codyamya vivṛttanetrāḥ 03,152.015a tataḥ sa gurvīṃ yamadaṇḍakalpāṃ; mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhām 03,152.015c pragṛhya tān abhyapatat tarasvī; tato 'bravīt tiṣṭhata tiṣṭhateti 03,152.016a te taṃ tadā tomarapaṭṭiśādyair; vyāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ 03,152.016c jighāṃsavaḥ krodhavaśāḥ subhīmā; bhīmaṃ samantāt parivavrur ugrāḥ 03,152.017a vātena kuntyāṃ balavān sa jātaḥ; śūras tarasvī dviṣatāṃ nihantā 03,152.017c satye ca dharme ca rataḥ sadaiva; parākrame śatrubhir apradhṛṣyaḥ 03,152.018a teṣāṃ sa mārgān vividhān mahātmā; nihatya śastrāṇi ca śātravāṇām 03,152.018c yathāpravīrān nijaghāna vīraḥ; paraḥśatān puṣkariṇīsamīpe 03,152.019a te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā; vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva 03,152.019c aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantād; dhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ 03,152.020a vidīryamāṇās tata eva tūrṇam; ākāśam āsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ 03,152.020c kailāsaśṛṅgāṇy abhidudruvus te; bhīmārditāḥ krodhavaśāḥ prabhagnāḥ 03,152.021a sa śakravad dānavadaityasaṃghān; vikramya jitvā ca raṇe 'risaṃghān 03,152.021c vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ; kāmāya jagrāha tato 'mbujāni 03,152.022a tataḥ sa pītvāmṛtakalpam ambho; bhūyo babhūvottamavīryatejāḥ 03,152.022c utpāṭya jagrāha tato 'mbujāni; saugandhikāny uttamagandhavanti 03,152.023a tatas tu te krodhavaśāḥ sametya; dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ 03,152.023c bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye; yathāvad ācakhyur atīva dīnāḥ 03,152.024a teṣāṃ vacas tat tu niśamya devaḥ; prahasya rakṣāṃśi tato 'bhyuvāca 03,152.024c gṛhṇātu bhīmo jalajāni kāmaṃ; kṛṣṇānimittaṃ viditaṃ mamaitat 03,152.025a tato 'bhyanujñāya dhaneśvaraṃ te; jagmuḥ kurūṇāṃ pravaraṃ viroṣāḥ 03,152.025c bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśur nalinyāṃ; yathopajoṣaṃ viharantam ekam 03,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,153.001a tatas tāni mahārhāṇi divyāni bharatarṣabha 03,153.001c bahūni bahurūpāṇi virajāṃsi samādade 03,153.001d*0765_01 etasminn antare rājan yudhiṣṭhirasamīpataḥ 03,153.002a tato vāyur mahāñ śīghro nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ 03,153.002c prādurāsīt kharasparśaḥ saṃgrāmam abhicodayan 03,153.003a papāta mahatī colkā sanirghātā mahāprabhā 03,153.003c niṣprabhaś cābhavat sūryaś channaraśmis tamovṛtaḥ 03,153.004a nirghātaś cābhavad bhīmo bhīme vikramam āsthite 03,153.004c cacāla pṛthivī cāpi pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 03,153.005a salohitā diśaś cāsan kharavāco mṛgadvijāḥ 03,153.005c tamovṛtam abhūt sarvaṃ na prajñāyata kiṃ cana 03,153.005d*0766_01 anye ca bahavo bhīmā utpātās tatra jajñire 03,153.006a tad adbhutam abhiprekṣya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,153.006c uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ ko 'smān abhibhaviṣyati 03,153.007a sajjībhavata bhadraṃ vaḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ 03,153.007c yathārūpāṇi paśyāmi svabhyagro naḥ parākramaḥ 03,153.008a evam uktvā tato rājā vīkṣāṃ cakre samantataḥ 03,153.008c apaśyamāno bhīmaṃ ca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,153.009a tatra kṛṣṇāṃ yamau caiva samīpasthān ariṃdamaḥ 03,153.009c papraccha bhrātaraṃ bhīmaṃ bhīmakarmāṇam āhave 03,153.010a kaccin na bhīmaḥ pāñcāli kiṃ cit kṛtyaṃ cikīrṣati 03,153.010c kṛtavān api vā vīraḥ sāhasaṃ sāhasapriyaḥ 03,153.011a ime hy akasmād utpātā mahāsamaradarśinaḥ 03,153.011c darśayanto bhayaṃ tīvraṃ prādurbhūtāḥ samantataḥ 03,153.012a taṃ tathā vādinaṃ kṛṣṇā pratyuvāca manasvinī 03,153.012c priyā priyaṃ cikīrṣantī mahiṣī cāruhāsinī 03,153.013a yat tat saugandhikaṃ rājann āhṛtaṃ mātariśvanā 03,153.013c tan mayā bhīmasenasya prītayādyopapāditam 03,153.014a api cokto mayā vīro yadi paśyed bahūny api 03,153.014c tāni sarvāṇy upādāya śīghram āgamyatām iti 03,153.015a sa tu nūnaṃ mahābāhuḥ priyārthaṃ mama pāṇḍavaḥ 03,153.015c prāgudīcīṃ diśaṃ rājaṃs tāny āhartum ito gataḥ 03,153.016a uktas tv evaṃ tayā rājā yamāv idam athābravīt 03,153.016c gacchāma sahitās tūrṇaṃ yena yāto vṛkodaraḥ 03,153.017a vahantu rākṣasā viprān yathāśrāntān yathākṛśān 03,153.017c tvam apy amarasaṃkāśa vaha kṛṣṇāṃ ghaṭotkaca 03,153.018a vyaktaṃ dūram ito bhīmaḥ praviṣṭa iti me matiḥ 03,153.018c ciraṃ ca tasya kālo 'yaṃ sa ca vāyusamo jave 03,153.019a tarasvī vainateyasya sadṛśo bhuvi laṅghane 03,153.019c utpated api cākāśaṃ nipatec ca yathecchakam 03,153.020a tam anviyāma bhavatāṃ prabhāvād rajanīcarāḥ 03,153.020c purā sa nāparādhnoti siddhānāṃ brahmavādinām 03,153.021a tathety uktvā tu te sarve haiḍimbapramukhās tadā 03,153.021c uddeśajñāḥ kuberasya nalinyā bharatarṣabha 03,153.022a ādāya pāṇḍavāṃś caiva tāṃś ca viprān anekaśaḥ 03,153.022c lomaśenaiva sahitāḥ prayayuḥ prītamānasāḥ 03,153.023a te gatvā sahitāḥ sarve dadṛśus tatra kānane 03,153.023c praphullapaṅkajavatīṃ nalinīṃ sumanoharām 03,153.024a taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam 03,153.024c dadṛśur nihatāṃś caiva yakṣān suvipulekṣaṇān 03,153.024d*0767_01 bhinnakāyākṣibāhūrūn saṃcūrṇitaśirodharān 03,153.024d*0767_02 taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam 03,153.024d*0767_03 sakrodhaṃ stabdhanayanaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam 03,153.025a udyamya ca gadāṃ dorbhyāṃ nadītīre vyavasthitam 03,153.025c prajāsaṃkṣepasamaye daṇḍahastam ivāntakam 03,153.026a taṃ dṛṣṭvā dharmarājas tu pariṣvajya punaḥ punaḥ 03,153.026c uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteya kim idaṃ kṛtam 03,153.027a sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam 03,153.027c punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam 03,153.028a anuśāsya ca kaunteyaṃ padmāni pratigṛhya ca 03,153.028c tasyām eva nalinyāṃ te vijahrur amaropamāḥ 03,153.029a etasminn eva kāle tu pragṛhītaśilāyudhāḥ 03,153.029c prādurāsan mahākāyās tasyodyānasya rakṣiṇaḥ 03,153.029d*0768_01 uccukruśuś ca te 'nyonyaṃ rākṣasā bhīmadarśanāḥ 03,153.029d*0768_02 rājñas te vai kuberasya nalinīṃ vanacāriṇaḥ 03,153.029d*0768_03 saṃbhrāntamanasaḥ sarve vyākulenāntarātmabhiḥ 03,153.029d*0768_04 upatasthur mahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 03,153.030a te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ devarṣiṃ cāpi lomaśam 03,153.030c nakulaṃ sahadevaṃ ca tathānyān brāhmaṇarṣabhān 03,153.030e vinayenānatāḥ sarve praṇipetuś ca bhārata 03,153.031a sāntvitā dharmarājena praseduḥ kṣaṇadācarāḥ 03,153.031c viditāś ca kuberasya tatas te narapuṃgavāḥ 03,153.031e ūṣur nāticiraṃ kālaṃ ramamāṇāḥ kurūdvahāḥ 03,153.031f@017_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,153.031f@017_0001 tasmin nivasamāno 'tha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,153.031f@017_0002 kṛṣṇayā sahitān bhrātṝn ity uvāca sahadvijān 03,153.031f@017_0003 dṛṣṭāni tīrthāny asmābhiḥ puṇyāni ca śivāni ca 03,153.031f@017_0004 manaso hlādanīyāni vanāni ca pṛthak pṛthak 03,153.031f@017_0005 devaiḥ pūrvaṃ vicīrṇāni munibhiś ca mahātmabhiḥ 03,153.031f@017_0006 yathākramaviśeṣeṇa dvijaiḥ saṃpūjitāni ca 03,153.031f@017_0007 ṛṣīṇāṃ pūrvacaritaṃ tathā karma viceṣṭitam 03,153.031f@017_0008 rājarṣīṇāṃ ca caritaṃ kathāś ca vividhāḥ śubhāḥ 03,153.031f@017_0009 śṛṇvānās tatra tatra sma āśrameṣu śiveṣu ca 03,153.031f@017_0010 abhiṣekaṃ dvijaiḥ sārdhaṃ kṛtavanto viśeṣataḥ 03,153.031f@017_0011 arcitāḥ satataṃ devāḥ puṣpair adbhiḥ sadā ca vaḥ 03,153.031f@017_0012 yathālabdhair mūlaphalaiḥ pitaraś cāpi tarpitāḥ 03,153.031f@017_0013 parvateṣu ca ramyeṣu sarveṣu ca saraḥsu ca 03,153.031f@017_0014 udadhau ca mahāpuṇye sūpaspṛṣṭaṃ mahātmabhiḥ 03,153.031f@017_0015 ilā sarasvatī sindhur yamunā narmadā tathā 03,153.031f@017_0016 nānātīrtheṣu ramyeṣu sūpaspṛṣṭaṃ saha dvijaiḥ 03,153.031f@017_0017 gaṅgādvāram atikramya bahavaḥ parvatāḥ śubhāḥ 03,153.031f@017_0018 himavān parvataś caiva nānādvijagaṇāyutaḥ 03,153.031f@017_0019 viśālā badarī dṛṣṭā naranārāyaṇāśramaḥ 03,153.031f@017_0020 divyā puṣkariṇī dṛṣṭā siddhadevarṣipūjitā 03,153.031f@017_0021 yathākramaviśeṣeṇa sarvāṇy āyatanāni ca 03,153.031f@017_0022 darśitāni dvijaśreṣṭhā lomaśena mahātmanā 03,153.031f@017_0023 imaṃ vaiśravaṇāvāsaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam 03,153.031f@017_0024 kathaṃ bhīma gamiṣyāmo gatir antaradhīyatām 03,153.031f@017_0025 evaṃ bruvati rājendre vāg uvācāśarīriṇī 03,153.031f@017_0026 na śakyo durgamo gantum ito vaiśravaṇāśramāt 03,153.031f@017_0027 anenaiva pathā rājan pratigaccha yathāgatam 03,153.031f@017_0028 naranārāyaṇasthānaṃ badarīty abhiviśrutam 03,153.031f@017_0029 tasmād yāsyasi kaunteya siddhacāraṇasevitam 03,153.031f@017_0030 bahupuṣpaphalaṃ ramyam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 03,153.031f@017_0031 atikramya ca taṃ pārtha tv ārṣṭiṣeṇāśrame vaseḥ 03,153.031f@017_0032 tato drakṣyasi kaunteya niveśaṃ dhanadasya ca 03,153.031f@017_0033 etasminn antare vāyur divyagandhavahaḥ śuciḥ 03,153.031f@017_0034 sukhaprahlādanaḥ śītaḥ puṣpavarṣaṃ vavarṣa ca 03,153.031f@017_0035 śrutvā tu divyam ākāśād vācaṃ sarve visismiyuḥ 03,153.031f@017_0036 ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca pārthivānāṃ viśeṣataḥ 03,153.031f@017_0037 śrutvā tan mahad āścaryaṃ dvijo dhaumyo 'bravīt tadā 03,153.031f@017_0038 na śakyam uttaraṃ vaktum evaṃ bhavatu bhārata 03,153.031f@017_0039 tato yudhiṣṭhiro rājā pratijagrāha tad vacaḥ 03,153.031f@017_0040 pratyāgamya punas taṃ tu naranārāyaṇāśramam 03,153.031f@017_0041 bhīmasenādibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,153.031f@017_0042 pāñcālyā brāhmaṇāś caiva nyavasanta sukhaṃ tadā 03,153.031f*0769_01 pratīkṣamāṇā bībhatsuṃ gandhamādanasānuṣu 03,154.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,154.001a tatas tān pariviśvastān vasatas tatra pāṇḍavān 03,154.001b*0770_01 parvatendre dvijaiḥ sārdhaṃ pārthāgamanakāṅkṣayā 03,154.001c gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje 'pi ca 03,154.001d*0771_01 ājagāma tadā rakṣo nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ 03,154.002a rahitān bhīmasenena kadā cit tān yadṛcchayā 03,154.002c jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ 03,154.002d*0772_00 janamejayaḥ 03,154.002d*0772_01 brahman kathaṃ dharmarājaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ 03,154.002d*0772_02 jagāma kutra bhīmaś ca gato rākṣasakaṇṭakaḥ 03,154.002d*0772_03 vaktum arhasi viprāgrya vṛttam etan mamānagha 03,154.003a brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ 03,154.003b*0773_01 jāmadagnyasya śiṣyo 'haṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,154.003c iti bruvan pāṇḍaveyān paryupāste sma nityadā 03,154.004a parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca 03,154.004c antaraṃ samabhiprepsur nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ 03,154.004c*0774_01 **** **** draupadyā haraṇaṃ prati 03,154.004c*0774_02 duṣṭātmā pāpabuddhiḥ sa 03,154.004d*0775_01 poṣaṇaṃ tasya rājendra cakre pāṇḍavanandanaḥ 03,154.004d*0775_02 bubudhe na ca taṃ pāpaṃ bhasmacchannam ivānalam 03,154.005a sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārtham ariṃdame 03,154.005b*0776_01 ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ dṛṣṭvā vipradrutaṃ diśaḥ 03,154.005b*0776_02 lomaśaprabhṛtīṃs tāṃs tu maharṣīṃś ca samāhitān 03,154.005b*0776_03 snātuṃ vinirgatān dṛṣṭvā puṣpārthaṃ ca tapodhanān 03,154.005c anyad rūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat 03,154.006a gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca 03,154.006c prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīn gṛhītvā ca pāṇḍavān 03,154.007a sahadevas tu yatnena tato 'pakramya pāṇḍavaḥ 03,154.007b*0777_01 vikramya kauśikaṃ khaḍgaṃ mokṣayitvā grahaṃ ripoḥ 03,154.007c ākrandad bhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ 03,154.008a tam abravīd dharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ 03,154.008c dharmas te hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase 03,154.009a ye 'nye ke cin manuṣyeṣu tiryagyonigatā api 03,154.009b*0778_01 dharmaṃ te samavekṣante rakṣāṃsi ca viśeṣataḥ 03,154.009b*0778_02 dharmasya rākṣasā mūlaṃ dharmaṃ te vidur uttamam 03,154.009b*0778_03 etat parīkṣya sarvaṃ tvaṃ samaye sthātum arhasi 03,154.009b*0778_04 devāś ca ṛṣayaḥ siddhāḥ pitaraś cāpi rākṣasāḥ 03,154.009c gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā 03,154.009d*0779_01 tiryag yonigatāś caiva api kīṭapipīlikāḥ 03,154.009e manuṣyān upajīvanti tatas tvam upajīvasi 03,154.010a samṛddhyā hy asya lokasya loko yuṣmākam ṛdhyate 03,154.010c imaṃ ca lokaṃ śocantam anuśocanti devatāḥ 03,154.010e pūjyamānāś ca vardhante havyakavyair yathāvidhi 03,154.011a vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraś ca rākṣasa 03,154.011c rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham 03,154.012a na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātv anāgasi 03,154.012c aṇur apy apacāraś ca nāsty asmākaṃ narāśana 03,154.012d*0780_01 vighasāśān yathāśaktyā kurmahe devatādiṣu 03,154.012d*0780_02 gurūṃś ca brāhmaṇāṃś caiva pramāṇapravaṇāḥ sadā 03,154.013a drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhi cit 03,154.013c yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syāt pratiśrayaḥ 03,154.014a sa tvaṃ pratiśraye 'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ 03,154.014c bhuktvā cānnāni duṣprajña katham asmāñ jihīrṣasi 03,154.015a evam eva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥ 03,154.015c vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi 03,154.016a atha ced duṣṭabuddhis tvaṃ sarvair dharmair vivarjitaḥ 03,154.016c pradāya śastrāṇy asmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara 03,154.017a atha cet tvam avijñāya idaṃ karma kariṣyasi 03,154.017c adharmaṃ cāpy akīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam 03,154.018a etām adya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm 03,154.018c viṣam etat samāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā 03,154.019a tato yudhiṣṭhiras tasya bhārikaḥ samapadyata 03,154.019c sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago 'bhavat 03,154.020a athābravīd draupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ 03,154.020c mā bhaiṣṭa rākṣasān mūḍhād gatir asya mayā hṛtā 03,154.021a nātidūre mahābāhur bhavitā pavanātmajaḥ 03,154.021c asmin muhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ 03,154.022a sahadevas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam 03,154.022c uvāca vacanaṃ rājan kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 03,154.023a rājan kiṃ nāma tat kṛtyaṃ kṣatriyasyāsty ato 'dhikam 03,154.023c yad yuddhe 'bhimukhaḥ prāṇāṃs tyajec chatrūñ jayeta vā 03,154.024a eṣa cāsmān vayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa 03,154.024c sūdayema mahābāho deśakālo hy ayaṃ nṛpa 03,154.025a kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama 03,154.025c jayantaḥ pātyamānā vā prāptum arhāma sadgatim 03,154.026a rākṣase jīvamāne 'dya ravir astam iyād yadi 03,154.026c nāhaṃ brūyāṃ punar jātu kṣatriyo 'smīti bhārata 03,154.027a bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo 'smi pāṇḍavaḥ 03,154.027c hatvā vā māṃ nayasvainān hato vādyeha svapsyasi 03,154.028a tathaiva tasmin bruvati bhīmaseno yadṛcchayā 03,154.028c prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ 03,154.029a so 'paśyad bhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm 03,154.029c kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā 03,154.030a mārgāc ca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam 03,154.030c bhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam 03,154.031a bhrātṝṃs tān hriyato dṛṣṭvā draupadīṃ ca mahābalaḥ 03,154.031c krodham āhārayad bhīmo rākṣasaṃ cedam abravīt 03,154.032a vijñāto 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe 03,154.032c āsthā tu tvayi me nāsti yato 'si na hatas tadā 03,154.032e brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam 03,154.033a priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam 03,154.033c atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyām anāgasam 03,154.033e rākṣasaṃ manyamāno 'pi yo hanyān narakaṃ vrajet 03,154.034a apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate 03,154.034c nūnam adyāsi saṃpakvo yathā te matir īdṛśī 03,154.034e dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā 03,154.034f*0781_01 so 'pi kālaṃ samāsādya tathādya na bhaviṣyasi 03,154.035a baḍiśo 'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ 03,154.035c matsyo 'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me 'dya gamiṣyasi 03,154.036a yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te 03,154.036c na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ 03,154.037a evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ 03,154.037c bhīta utsṛjya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ 03,154.038a abravīc ca punar bhīmaṃ roṣāt prasphuritādharaḥ 03,154.038c na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam 03,154.039a śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe 03,154.039c teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām 03,154.040a evam uktas tato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 03,154.040c smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ 03,154.040d*0782_01 bruvan vai tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ 03,154.040e bāhusaṃrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam 03,154.041a rākṣaso 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinam avasthitam 03,154.041b*0783_01 muhur muhur vyādadānaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 03,154.041c abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā 03,154.041d*0784_01 bhīmaseno 'py avaṣṭabdho niyuddhāyābhavat sthitaḥ 03,154.041d*0784_02 rākṣaso 'pi ca visrabdho bāhuyuddham akāṅkṣata 03,154.042a vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe 03,154.042c mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām 03,154.043a nyavārayat tau prahasan kuntīputro vṛkodaraḥ 03,154.043c śakto 'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt 03,154.044a ātmanā bhrātṛbhiś cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca 03,154.044c iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam 03,154.045a ity evam uktvā tau vīrau spardhamānau parasparam 03,154.045c bāhubhiḥ samasajjetām ubhau rakṣovṛkodarau 03,154.046a tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor bhīmarakṣasoḥ 03,154.046c amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva 03,154.047a ārujyārujya tau vṛkṣān anyonyam abhijaghnatuḥ 03,154.047c jīmūtāv iva gharmānte vinadantau mahābalau 03,154.048a babhañjatur mahāvṛkṣān ūrubhir balināṃ varau 03,154.048c anyonyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau 03,154.049a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 03,154.049c vālisugrīvayor bhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ 03,154.050a āvidhyāvidhya tau vṛkṣān muhūrtam itaretaram 03,154.050c tāḍayām āsatur ubhau vinadantau muhur muhuḥ 03,154.051a tasmin deśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ 03,154.051c puñjīkṛtāś ca śataśaḥ parasparavadhepsayā 03,154.052a tadā śilāḥ samādāya muhūrtam iva bhārata 03,154.052c mahābhrair iva śailendrau yuyudhāte mahābalau 03,154.053a ugrābhir ugrarūpābhir bṛhatībhiḥ parasparam 03,154.053c vajrair iva mahāvegair ājaghnatur amarṣaṇau 03,154.054a abhihatya ca bhūyas tāv anyonyaṃ baladarpitau 03,154.054c bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāv iva 03,154.055a muṣṭibhiś ca mahāghorair anyonyam abhipetatuḥ 03,154.055c tayoś caṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ 03,154.056a tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣam ivoragam 03,154.056c vegenābhyahanad bhīmo rākṣasasya śirodharām 03,154.057a tataḥ śrāntaṃ tu tad rakṣo bhīmasenabhujāhatam 03,154.057c supariśrāntam ālakṣya bhīmaseno 'bhyavartata 03,154.058a tata enaṃ mahābāhur bāhubhyām amaropamaḥ 03,154.058c samutkṣipya balād bhīmo niṣpipeṣa mahītale 03,154.058d*0785_01 tataḥ saṃpīḍya balavad bhujābhyāṃ krodhamūrchitaḥ 03,154.059a tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayām āsa pāṇḍavaḥ 03,154.059c aratninā cābhihatya śiraḥ kāyād apāharat 03,154.060a saṃdaṣṭoṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntād iva cyutam 03,154.060c jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalād dhṛtam 03,154.060e papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam 03,154.061a taṃ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiram upāgamat 03,154.061a*0786_01 **** **** dānavendram iveśvaraḥ 03,154.061a*0786_02 babhūva puruṣavyāghraḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ 03,154.061a*0786_03 tato yudhiṣṭhiro rājā dhaumyaḥ kṛṣṇā yamau tathā 03,154.061a*0786_04 bhīmasenam upāyāntaṃ dadṛśus te ca pāṇḍavam 03,154.061a*0786_05 upasaṃhṛtya dhaumyaṃ ca pāṇḍavaṃ ca yudhiṣṭhiram 03,154.061a*0786_06 paryaṣvajata durdharṣo yamau cāpi vṛkodaraḥ 03,154.061a*0786_07 hataṃ jaṭāsuraṃ dṛṣṭvā pāñcālī bhīmam acyutam 03,154.061a*0786_08 muditaṃ pūjayām āsa paulomīva puraṃdaram 03,154.061a*0786_09 saṃpūjitaḥ * * sadbhir brāhmaṇān abhivādya ca 03,154.061a*0786_10 jitārir mudito bhīmo babhūva bharatarṣabhaḥ 03,154.061c stūyamāno dvijāgryais tair marudbhir iva vāsavaḥ 03,155.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,155.001a nihate rākṣase tasmin punar nārāyaṇāśramam 03,155.001c abhyetya rājā kaunteyo nivāsam akarot prabhuḥ 03,155.002a sa samānīya tān sarvān bhrātṝn ity abravīd vacaḥ 03,155.002c draupadyā sahitān kāle saṃsmaran bhrātaraṃ jayam 03,155.003a samāś catasro 'bhigatāḥ śivena caratāṃ vane 03,155.003c kṛtoddeśaś ca bībhatsuḥ pañcamīm abhitaḥ samām 03,155.004a prāpya parvatarājānaṃ śvetaṃ śikhariṇāṃ varam 03,155.004b*0787_01 puṣpitair drumakhaṇḍaiś ca mattakokilaṣaṭpadaiḥ 03,155.004b*0787_02 mayūraiś cātakaiś cāpi nityotsavavibhūṣitam 03,155.004b*0787_03 vyāghrair varāhair mahiṣair gavayair hariṇais tathā 03,155.004b*0787_04 śvāpadair vyālarūpaiś ca rurubhiś ca niṣevitam 03,155.004b*0787_05 phullaiḥ sahasrapatraiś ca śatapatrais tathotpalaiḥ 03,155.004b*0787_06 praphullaiḥ kamalaiś caiva tathā nīlotpalair api 03,155.004b*0787_07 mahāpuṇyaṃ pavitraṃ ca surāsuraniṣevitam 03,155.004c tatrāpi ca kṛtoddeśaḥ samāgamadidṛkṣubhiḥ 03,155.005a kṛtaś ca samayas tena pārthenāmitatejasā 03,155.005c pañca varṣāṇi vatsyāmi vidyārthīti purā mayi 03,155.006a tatra gāṇḍīvadhanvānam avāptāstram ariṃdamam 03,155.006c devalokād imaṃ lokaṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam 03,155.007a ity uktvā brāhmaṇān sarvān āmantrayata pāṇḍavaḥ 03,155.007c kāraṇaṃ caiva tat teṣām ācacakṣe tapasvinām 03,155.008a tam ugratapasaḥ prītāḥ kṛtvā pārthaṃ pradakṣiṇam 03,155.008c brāhmaṇās te 'nvamodanta śivena kuśalena ca 03,155.009a sukhodarkam imaṃ kleśam acirād bharatarṣabha 03,155.009c kṣatradharmeṇa dharmajña tīrtvā gāṃ pālayiṣyasi 03,155.010a tat tu rājā vacas teṣāṃ pratigṛhya tapasvinām 03,155.010c pratasthe saha viprais tair bhrātṛbhiś ca paraṃtapaḥ 03,155.011a draupadyā sahitaḥ śrīmān haiḍimbeyādibhis tathā 03,155.011c rākṣasair anuyātaś ca lomaśenābhirakṣitaḥ 03,155.012a kva cij jagāma padbhyāṃ tu rākṣasair uhyate kva cit 03,155.012c tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ 03,155.013a tato yudhiṣṭhiro rājā bahūn kleśān vicintayan 03,155.013c siṃhavyāghragajākīrṇām udīcīṃ prayayau diśam 03,155.014a avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam 03,155.014c gandhamādanapādāṃś ca meruṃ cāpi śiloccayam 03,155.015a upary upari śailasya bahvīś ca saritaḥ śivāḥ 03,155.015c prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe 'hani 03,155.016a dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan gandhamādanam antikāt 03,155.016c pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute 03,155.017a salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiś ca mahīruhaiḥ 03,155.017c samāvṛtaṃ puṇyatamam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 03,155.018a tam upakramya rājarṣiṃ dharmātmānam ariṃdamāḥ 03,155.018c pāṇḍavā vṛṣaparvāṇam avandanta gataklamāḥ 03,155.019a abhyanandat sa rājarṣiḥ putravad bharatarṣabhān 03,155.019c pūjitāś cāvasaṃs tatra saptarātram ariṃdamāḥ 03,155.020a aṣṭame 'hani saṃprāpte tam ṛṣiṃ lokaviśrutam 03,155.020c āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan 03,155.021a ekaikaśaś ca tān viprān nivedya vṛṣaparvaṇe 03,155.021c nyāsabhūtān yathākālaṃ bandhūn iva susatkṛtān 03,155.021d*0788_01 paribarhaṃ ca taṃ śeṣaṃ paridāya mahātmane 03,155.022a tatas te varavastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca 03,155.022c nyadadhuḥ pāṇḍavās tasminn āśrame vṛṣaparvaṇaḥ 03,155.023a atītānāgate vidvān kuśalaḥ sarvadharmavit 03,155.023c anvaśāsat sa dharmajñaḥ putravad bharatarṣabhān 03,155.024a te 'nujñātā mahātmānaḥ prayayur diśam uttarām 03,155.024c kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 03,155.024e tān prasthitān anvagacchad vṛṣaparvā mahīpatiḥ 03,155.025a upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃs tadā 03,155.025c anusaṃsādhya kaunteyān āśīrbhir abhinandya ca 03,155.025e vṛṣaparvā nivavṛte panthānam upadiśya ca 03,155.026a nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ kaunteyaḥ satyavikramaḥ 03,155.026c padātir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ 03,155.027a nānādrumanirodheṣu vasantaḥ śailasānuṣu 03,155.027c parvataṃ viviśuḥ śvetaṃ caturthe 'hani pāṇḍavāḥ 03,155.028a mahābhraghanasaṃkāśaṃ salilopahitaṃ śubham 03,155.028c maṇikāñcanaramyaṃ ca śailaṃ nānāsamucchrayam 03,155.028d*0789_01 ramyaṃ himavataḥ prasthaṃ bahukandaranirjharam 03,155.028d*0789_02 śilāvihaṃgaviṭapaṃ latāpādapasaṃkulam 03,155.029a te samāsādya panthānaṃ yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā 03,155.029c anusasrur yathoddeśaṃ paśyanto vividhān nagān 03,155.030a upary upari śailasya guhāḥ paramadurgamāḥ 03,155.030c sudurgamāṃs te subahūn sukhenaivābhicakramuḥ 03,155.031a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca pārthāś ca lomaśaś ca mahān ṛṣiḥ 03,155.031c agaman sahitās tatra na kaś cid avahīyate 03,155.032a te mṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ nānādvijasamākulam 03,155.032c śākhāmṛgagaṇaiś caiva sevitaṃ sumanoharam 03,155.033a puṇyaṃ padmasaropetaṃ sapalvalamahāvanam 03,155.033c upatasthur mahāvīryā mālyavantaṃ mahāgirim 03,155.033d*0790_01 gajasaṃghasamāvāsaṃ siṃhavyāghragaṇāyutam 03,155.034a tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ siddhacāraṇasevitam 03,155.034c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ parvataṃ gandhamādanam 03,155.035a vidyādharānucaritaṃ kiṃnarībhis tathaiva ca 03,155.035c gajasiṃhasamākīrṇam udīrṇaśarabhāyutam 03,155.035d*0791_01 śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānāmṛganiṣevitam 03,155.036a upetam anyaiś ca tadā mṛgair mṛduninādibhiḥ 03,155.036c te gandhamādanavanaṃ tan nandanavanopamam 03,155.037a muditāḥ pāṇḍutanayā manohṛdayanandanam 03,155.037c viviśuḥ kramaśo vīrā araṇyaṃ śubhakānanam 03,155.038a draupadīsahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ 03,155.038c śṛṇvantaḥ prītijananān valgūn madakalāñ śubhān 03,155.038e śrotraramyān sumadhurāñ śabdān khagamukheritān 03,155.039a sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān 03,155.039c paśyantaḥ pādapāṃś cāpi phalabhārāvanāmitān 03,155.040a āmrān āmrātakān phullān nārikelān satindukān 03,155.040c ajātakāṃs tathā jīrān dāḍimān bījapūrakān 03,155.041a panasāṃl likucān mocān kharjūrān āmravetasān 03,155.041c pārāvatāṃs tathā kṣaudrān nīpāṃś cāpi manoramān 03,155.042a bilvān kapitthāñ jambūṃś ca kāśmarīr badarīs tathā 03,155.042c plakṣān udumbaravaṭān aśvatthān kṣīriṇas tathā 03,155.042e bhallātakān āmalakān harītakabibhītakān 03,155.043a iṅgudān karavīrāṃś ca tindukāṃś ca mahāphalān 03,155.043c etān anyāṃś ca vividhān gandhamādanasānuṣu 03,155.044a phalair amṛtakalpais tān ācitān svādubhis tarūn 03,155.044c tathaiva campakāśokān ketakān bakulāṃs tathā 03,155.045a puṃnāgān saptaparṇāṃś ca karṇikārān saketakān 03,155.045c pāṭalān kuṭajān ramyān mandārendīvarāṃs tathā 03,155.046a pārijātān kovidārān devadārutarūṃs tathā 03,155.046c śālāṃs tālāṃs tamālāṃś ca priyālān bakulāṃs tathā 03,155.046e śālmalīḥ kiṃśukāśokāñ śiṃśapāṃs taralāṃs tathā 03,155.047a cakoraiḥ śatapatraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ 03,155.047c kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ 03,155.048a priyavrataiś cātakaiś ca tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ 03,155.048c śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiś cāpy adhiṣṭhitān 03,155.049a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca 03,155.049c kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā kokanadotpalaiḥ 03,155.049e kahlāraiḥ kamalaiś caiva ācitāni samantataḥ 03,155.050a kadambaiś cakravākaiś ca kurarair jalakukkuṭaiḥ 03,155.050c kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsair bakair madgubhir eva ca 03,155.050e etaiś cānyaiś ca kīrṇāni samantāj jalacāribhiḥ 03,155.051a hṛṣṭais tathā tāmarasarasāsavamadālasaiḥ 03,155.051c padmodaracyutarajaḥkiñjalkāruṇarañjitaiḥ 03,155.052a madhurasvarair madhukarair virutān kamalākarān 03,155.052c paśyantas te manoramyān gandhamādanasānuṣu 03,155.053a tathaiva padmaṣaṇḍaiś ca maṇḍiteṣu samantataḥ 03,155.053c śikhaṇḍinībhiḥ sahitāṃl latāmaṇḍapakeṣu ca 03,155.053e meghatūryaravoddāmamadanākulitān bhṛśam 03,155.054a kṛtvaiva kekāmadhuraṃ saṃgītamadhurasvaram 03,155.054c citrān kalāpān vistīrya savilāsān madālasān 03,155.054e mayūrān dadṛśuś citrān nṛtyato vanalāsakān 03,155.055a kāntābhiḥ sahitān anyān apaśyan ramataḥ sukham 03,155.055c vallīlatāsaṃkaṭeṣu kaṭakeṣu sthitāṃs tathā 03,155.056a kāṃś cic chakunajātāṃś ca viṭapeṣūtkaṭān api 03,155.056c kalāparacitāṭopān vicitramukuṭān iva 03,155.056e vivareṣu tarūṇāṃ ca muditān dadṛśuś ca te 03,155.057a sindhuvārān athoddāmān manmathasyeva tomarān 03,155.057c suvarṇakusumākīrṇān girīṇāṃ śikhareṣu ca 03,155.058a karṇikārān viracitān karṇapūrān ivottamān 03,155.058b*0792_01 tathā vanaspatībhāraṃ bhūribhārāsamadyutim 03,155.058b*0792_02 dadhantyaḥ saṃgatāś cārulatāpuṣpasamāgatāḥ 03,155.058c athāpaśyan kurabakān vanarājiṣu puṣpitān 03,155.058e kāmavaśyotsukakarān kāmasyeva śarotkarān 03,155.059a tathaiva vanarājīnām udārān racitān iva 03,155.059c virājamānāṃs te 'paśyaṃs tilakāṃs tilakān iva 03,155.060a tathānaṅgaśarākārān sahakārān manoramān 03,155.060c apaśyan bhramarārāvān mañjarībhir virājitān 03,155.061a hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpair dāvāgnisadṛśair api 03,155.061c lohitair añjanābhaiś ca vaiḍūryasadṛśair api 03,155.062a tathā śālāṃs tamālāṃś ca pāṭalyo bakulāni ca 03,155.062c mālā iva samāsaktāḥ śailānāṃ śikhareṣu ca 03,155.063a evaṃ krameṇa te vīrā vīkṣamāṇāḥ samantataḥ 03,155.063c gajasaṃghasamābādhaṃ siṃhavyāghrasamāyutam 03,155.064a śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānārāvanināditam 03,155.064c sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ gandhamādanasānuṣu 03,155.065a pītā bhāsvaravarṇābhā babhūvur vanarājayaḥ 03,155.065c nātra kaṇṭakinaḥ ke cin nātra ke cid apuṣpitāḥ 03,155.065e snigdhapatraphalā vṛkṣā gandhamādanasānuṣu 03,155.065f*0793_01 bhramarārāvamadhurā nalinīḥ phullapaṅkajāḥ 03,155.065f*0793_02 viloḍyamānāḥ paśyemāḥ karibhiḥ sakareṇubhiḥ 03,155.065f*0793_03 paśyemāṃ nalinīṃ cānyāṃ kamalotpalamālinīm 03,155.065f*0793_04 sragdharāṃ vigrahavatīṃ sākṣāc chriyam ivāparām 03,155.065f*0793_05 nānākusumagandhāḍhyās tasyemāḥ kānanottame 03,155.065f*0793_06 upagīyamānā bhramarai rājante vanarājayaḥ 03,155.066a vimalasphaṭikābhāni pāṇḍuracchadanair dvijaiḥ 03,155.066c rājahaṃsair upetāni sārasābhirutāni ca 03,155.066e sarāṃsi saritaḥ pārthāḥ paśyantaḥ śailasānuṣu 03,155.066f*0794_01 viviśuḥ kramaśo vīrā ananyaṃ śubhakānanam 03,155.066f*0794_02 paśyantī vividhān vṛkṣāṃs tatra kṛṣṇā manoharān 03,155.066f*0794_03 antikastham atha prītyā bhīmasenam uvāca ha 03,155.067a padmotpalavicitrāṇi sukhasparśajalāni ca 03,155.067c gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca 03,155.067d*0795_01 sarāṃsi ca manojñāni vṛkṣāṃś cātimanoramān 03,155.067d*0795_02 viviśuḥ pāṇḍavāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ 03,155.067d*0795_03 kamalotpalakahlārapuṇḍarīkasugandhinā 03,155.067d*0795_04 sevyamānā vane tasmin sukhasparśena vāyunā 03,155.067d*0795_05 tato yudhiṣṭhiro bhīmam āhedaṃ prītimad vacaḥ 03,155.067d*0796_01 aho śrīmad idaṃ bhīma gandhamādanakānanam 03,155.067e atīva vṛkṣā rājante puṣpitāḥ śailasānuṣu 03,155.068a ete cānye ca bahavas tatra kānanajā drumāḥ 03,155.068c latāś ca vividhākārāḥ patrapuṣpaphaloccayāḥ 03,155.068d*0797_01 bhānty ete puṣpavikacāḥ puṃskokilakulākulāḥ 03,155.069a yudhiṣṭhiras tu tān vṛkṣān paśyamāno nagottame 03,155.069c bhīmasenam idaṃ vākyam abravīn madhurākṣaram 03,155.070a paśya bhīma śubhān deśān devākrīḍān samantataḥ 03,155.070c amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara 03,155.071a latābhiś caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ 03,155.071c saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu 03,155.072a śikhaṇḍinībhiś caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām 03,155.072c nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu 03,155.073a cakorāḥ śatapatrāś ca mattakokilaśārikāḥ 03,155.073c patriṇaḥ puṣpitān etān saṃśliṣyanti mahādrumān 03,155.074a raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ 03,155.074c parasparam udīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ 03,155.075a haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ 03,155.075c sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣv api 03,155.076a vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ 03,155.076c bhṛṅgarājopacakrāś ca lohapṛṣṭhāś ca patriṇaḥ 03,155.077a caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ 03,155.077c ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahat saraḥ 03,155.078a bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāt paricyutāḥ 03,155.078c nānāprasravaṇebhyaś ca vāridhārāḥ patanty amūḥ 03,155.079a bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ 03,155.079c śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ 03,155.080a kva cid añjanavarṇābhāḥ kva cit kāñcanasaṃnibhāḥ 03,155.080c dhātavo haritālasya kva cid dhiṅgulakasya ca 03,155.081a manaḥśilāguhāś caiva saṃdhyābhranikaropamāḥ 03,155.081c śaśalohitavarṇābhāḥ kva cid gairikadhātavaḥ 03,155.082a sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ 03,155.082c ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ 03,155.083a gandharvāḥ saha kāntābhir yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā 03,155.083c dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha 03,155.084a gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ 03,155.084c śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ 03,155.085a mahāgaṅgām udīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām 03,155.085c kalahaṃsagaṇair juṣṭām ṛṣikiṃnarasevitām 03,155.086a dhātubhiś ca saridbhiś ca kiṃnarair mṛgapakṣibhiḥ 03,155.086c gandharvair apsarobhiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ 03,155.087a vyālaiś ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ 03,155.087c upetaṃ paśya kaunteya śailarājam ariṃdama 03,155.088a te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatim anuttamām 03,155.088c nātṛpyan parvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ 03,155.088d*0798_01 draupadyā sahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ 03,155.089a upetam atha mālyaiś ca phalavadbhiś ca pādapaiḥ 03,155.089c ārṣṭiṣeṇasya rājarṣer āśramaṃ dadṛśus tadā 03,155.090a tatas taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam 03,155.090c pāragaṃ sarvadharmāṇām ārṣṭiṣeṇam upāgaman 03,156.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,156.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam 03,156.001c abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan 03,156.002a tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau 03,156.002c śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire 03,156.003a tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ 03,156.003c yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam 03,156.004a anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā 03,156.004c pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt 03,156.005a kurūṇām ṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ 03,156.005c saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam 03,156.006a nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase 03,156.006c matāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati 03,156.007a kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ 03,156.007c kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu 03,156.008a sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam 03,156.008c yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase 03,156.009a yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ 03,156.009c vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase 03,156.010a kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate 03,156.010c dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā 03,156.011a pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase 03,156.011c kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava 03,156.012a sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ 03,156.012c pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca 03,156.013a kiṃ nv asya duṣkṛte 'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati 03,156.013c kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam 03,156.014a pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ 03,156.014c yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau 03,156.014d*0798a_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,156.014d*0798a_01 bhagavan nyāyyam āhaitad yathāvad dharmaniścayam 03,156.014d*0798a_02 yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā 03,156.015a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā 03,156.015c juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.016a kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ 03,156.016c dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kiṃpuruṣā nṛpa 03,156.017a arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca 03,156.017c dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,156.018a vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ 03,156.018c mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ 03,156.019a asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu 03,156.019c bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ 03,156.020a ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ 03,156.020c na kāryā vaḥ kathaṃ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ 03,156.021a na cāpy ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ 03,156.021c vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā 03,156.022a īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyam iha bhārata 03,156.022c dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ 03,156.023a abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira 03,156.023c gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate 03,156.024a cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param 03,156.024c ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana 03,156.025a apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ 03,156.025c iha vaiśravaṇas tāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate 03,156.026a śikhare taṃ samāsīnam adhipaṃ sarvarakṣasām 03,156.026c prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam 03,156.027a devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca 03,156.027c gireḥ śikharam udyānam idaṃ bharatasattama 03,156.028a upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.028c gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane 03,156.029a etad evaṃvidhaṃ citram iha tāta yudhiṣṭhira 03,156.029c prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.030a bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca 03,156.030c vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvad arjunadarśanam 03,156.031a na tāta capalair bhāvyam iha prāptaiḥ kathaṃ cana 03,156.031b*0798b_01 capalaḥ sarvabhūtānāṃ dveṣyo bhavati mānavaḥ 03,156.031c uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca 03,156.031e tataḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi 03,157.001 janamejaya uvāca 03,157.001*0799_01 ārṣṭiṣeṇāśrame tasmin mama pūrvapitāmahāḥ 03,157.001a pāṇḍoḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ 03,157.001c kiyantaṃ kālam avasan parvate gandhamādane 03,157.001d*0800_01 kiṃ cakrus tatra te vīrāḥ sarve 'tibalapauruṣāḥ 03,157.002a kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanām 03,157.002c vasatāṃ lokavīrāṇām āsaṃs tad brūhi sattama 03,157.003a vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasenaparākramam 03,157.003c yad yac cakre mahābāhus tasmin haimavate girau 03,157.003e na khalv āsīt punar yuddhaṃ tasya yakṣair dvijottama 03,157.003f*0801_01 dhanadādhyuṣite nityaṃ vasatas tasya parvate 03,157.004a kaccit samāgamas teṣām āsīd vaiśravaṇena ca 03,157.004c tatra hy āyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathābravīt 03,157.005a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 03,157.005c na hi me śṛṇvatas tṛptir asti teṣāṃ viceṣṭitam 03,157.006 vaiśaṃpāyana uvāca 03,157.006a etad ātmahitaṃ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ 03,157.006c śāsanaṃ satataṃ cakrus tathaiva bharatarṣabhāḥ 03,157.007a bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca 03,157.007c śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitāny api 03,157.008a medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca 03,157.008c evaṃ te nyavasaṃs tatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ 03,157.009a tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣam abhyagāt 03,157.009c śṛṇvatāṃ lomaśoktāni vākyāni vividhāni ca 03,157.010a kṛtyakāla upasthāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ 03,157.010c rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvam eva gataḥ prabho 03,157.011a ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanām 03,157.011c agacchan bahavo māsāḥ paśyatāṃ mahad adbhutam 03,157.012a tais tatra ramamāṇaiś ca viharadbhiś ca pāṇḍavaiḥ 03,157.012c prītimanto mahābhāgā munayaś cāraṇās tathā 03,157.013a ājagmuḥ pāṇḍavān draṣṭuṃ siddhātmāno yatavratāḥ 03,157.013c tais taiḥ saha kathāś cakrur divyā bharatasattamāḥ 03,157.014a tataḥ katipayāhasya mahāhradanivāsinam 03,157.014c ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasāharat 03,157.015a prākampata mahāśailaḥ prāmṛdyanta mahādrumāḥ 03,157.015c dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāś ca tad adbhutam 03,157.016a tataḥ śailottamasyāgrāt pāṇḍavān prati mārutaḥ 03,157.016c avahat sarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca 03,157.017a tatra puṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ 03,157.017c dadṛśuḥ pañca varṇāni draupadī ca yaśasvinī 03,157.018a bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanam abravīt 03,157.018c vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṃ mahābhujam 03,157.019a suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt 03,157.019c pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha 03,157.019d*0802_01 divyavarṇāni divyāni divyagandhavahāni ca 03,157.019d*0802_02 madayantīva gandhena mano me bharatarṣabha 03,157.019d*0802_03 yeṣāṃ tu darśanāt sparśāt saurabhyāc ca tathaiva ca 03,157.019d*0802_04 naśyatīva manoduḥkhaṃ mamedaṃ śatrutāpana 03,157.019d*0802_05 īdṛśaiḥ kusumair divyair divyagandhavahaiḥ śubhaiḥ 03,157.019d*0802_06 devatāny arcayitvāham iccheyaṃ saṃgamaṃ tvayā 03,157.019d*0802_07 idaṃ tu puruṣavyāghra viśeṣeṇāmbujaṃ śubham 03,157.019d*0802_08 gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ mama mānasavardhanam 03,157.019e pratyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ nadīm aśvarathāṃ prati 03,157.019f*0803_01 vāsudevasahāyena vāsudevapriyeṇa ca 03,157.020a khāṇḍave satyasaṃdhena bhrātrā tava nareśvara 03,157.020c gandharvoragarakṣāṃsi vāsavaś ca nivāritaḥ 03,157.020e hatā māyāvinaś cogrā dhanuḥ prāptaṃ ca gāṇḍivam 03,157.021a tavāpi sumahat tejo mahad bāhubalaṃ ca te 03,157.021c aviṣahyam anādhṛṣyaṃ śatakratubalopamam 03,157.022a tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ 03,157.022c hitvā śailaṃ prapadyantāṃ bhīmasena diśo daśa 03,157.023a tataḥ śailottamasyāgraṃ citramālyadharaṃ śivam 03,157.023c vyapetabhayasaṃmohāḥ paśyantu suhṛdas tava 03,157.023d*0804_01 sāśanaṃ satataṃ kuryus tathaiva bharatarṣabha 03,157.024a evaṃ praṇihitaṃ bhīma cirāt prabhṛti me manaḥ 03,157.024c draṣṭum icchāmi śailāgraṃ tvadbāhubalam āśritā 03,157.024d*0805_01 icchāmi ca naravyāghra puṣpaṃ pratyakṣam īdṛśam 03,157.024d*0805_02 ānīyamānaṃ kṣipraṃ vai tvayā bharatasattama 03,157.025a tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ draupadyā sa paraṃtapaḥ 03,157.025c nāmṛṣyata mahābāhuḥ prahāram iva sadgavaḥ 03,157.026a siṃharṣabhagatiḥ śrīmān udāraḥ kanakaprabhaḥ 03,157.026c manasvī balavān dṛpto mānī śūraś ca pāṇḍavaḥ 03,157.027a lohitākṣaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 03,157.027c siṃhadaṃṣṭro bṛhatskandhaḥ śālapota ivodgataḥ 03,157.028a mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvo mahābhujaḥ 03,157.028c rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaḍgaṃ tūṇāṃś cāpi parāmṛśat 03,157.029a kesarīva yathotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ 03,157.029c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī 03,157.030a taṃ mṛgendram ivāyāntaṃ prabhinnam iva vāraṇam 03,157.030c dadṛśuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharam 03,157.031a draupadyā vardhayan harṣaṃ gadām ādāya pāṇḍavaḥ 03,157.031c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailarājaṃ samāviśat 03,157.032a na glānir na ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ 03,157.032c kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ 03,157.033a tad ekāyanam āsādya viṣamaṃ bhīmadarśanam 03,157.033c bahutālocchrayaṃ śṛṅgam āruroha mahābalaḥ 03,157.034a sa kiṃnaramahānāgamunigandharvarākṣasān 03,157.034c harṣayan parvatasyāgram āsasāda mahābalaḥ 03,157.035a tatra vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,157.035c kāñcanaiḥ sphāṭikākārair veśmabhiḥ samalaṃkṛtam 03,157.035d*0806_01 prākāreṇa parikṣiptaṃ sauvarṇena samantataḥ 03,157.035d*0806_02 sarvaratnadyutimatā sarvodyānavatā tathā 03,157.035d*0806_03 śailād abhyucchrayavatā cayāṭṭālakaśobhinā 03,157.035d*0806_04 dvāratoraṇanirvyūhadhvajasaṃvāhaśobhinā 03,157.035d*0806_05 vilāsinībhir atyarthaṃ nṛtyantībhiḥ samantataḥ 03,157.035d*0806_06 vāyunā dhūyamānābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 03,157.035d*0806_07 dhanuṣkoṭim avaṣṭabhya vakrabhāvena bāhunā 03,157.035d*0806_08 paśyamānaḥ sa khedena draviṇādhipateḥ puram 03,157.036a modayan sarvabhūtāni gandhamādanasaṃbhavaḥ 03,157.036c sarvagandhavahas tatra mārutaḥ susukho vavau 03,157.037a citrā vividhavarṇābhāś citramañjaridhāriṇaḥ 03,157.037c acintyā vividhās tatra drumāḥ paramaśobhanāḥ 03,157.038a ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyadharaṃ śivam 03,157.038c rākṣasādhipateḥ sthānaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,157.039a gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ 03,157.039c bhīmaseno mahābāhus tasthau girir ivācalaḥ 03,157.040a tataḥ śaṅkham upādhmāsīd dviṣatāṃ lomaharṣaṇam 03,157.040c jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny amohayat 03,157.041a tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ 03,157.041c yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ 03,157.042a gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ 03,157.042c pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ 03,157.043a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata 03,157.043b*0807_01 saṃrabdhānāṃ mahāghoṣaṃ siṃhānām iva nardatām 03,157.043c taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān 03,157.043e bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ 03,157.044a antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām 03,157.044c śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ 03,157.044d*0808_01 śoṇitasya tataḥ petur ghanānām iva bhārata 03,157.045a sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam 03,157.045c kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ 03,157.045d*0809_01 gadāparighapāṇīnāṃ rakṣasāṃ kāyasaṃbhavāḥ 03,157.046a bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām 03,157.046c vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca 03,157.047a pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam 03,157.047c dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva 03,157.048a sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ 03,157.048c sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ 03,157.049a abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān 03,157.049c na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ 03,157.050a te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ 03,157.050c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ 03,157.051a utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān 03,157.051c dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā 03,157.052a tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ 03,157.052c sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ 03,157.053a adarśayad adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ 03,157.053c sa tān dṛṣṭvā parāvṛttān smayamāna ivābravīt 03,157.054a ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ 03,157.054c prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram 03,157.055a evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ 03,157.055c śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam 03,157.056a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam 03,157.056c vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat 03,157.057a maṇimān api saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 03,157.057c prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ 03,157.058a vidyudrūpāṃ mahāghorām ākāśe mahatīṃ gadām 03,157.058c śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ 03,157.059a pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ 03,157.059c na vegaṃ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ 03,157.060a gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān 03,157.060c vyaṃsayām āsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ 03,157.061a tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm 03,157.061c tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ 03,157.062a sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam 03,157.062c sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi 03,157.063a so 'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ 03,157.063c gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ 03,157.063d*0810_01 rukmapaṭṭapinaddhāṃ tāṃ śatrūṇāṃ bhayavardhinīm 03,157.064a tāṃ pragṛhyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām 03,157.064c tarasā so 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam 03,157.065a dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimān api 03,157.065c prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan 03,157.066a bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ 03,157.066c abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmān iva pannagam 03,157.067a so 'ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām 03,157.067c pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani 03,157.067d*0811_01 tatas taṃ gadayā bhīmo maṇimantaṃ niśācaraḥ 03,157.067d*0811_02 jaghāna sahasā mūrdhni sa papāta mamāra ca 03,157.068a sendrāśanir ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā 03,157.068c hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha 03,157.069a taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam 03,157.069c dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim 03,157.070a taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ 03,157.070c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati 03,158.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,158.001a śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ 03,158.001c ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api 03,158.002a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhṛdas tathā 03,158.002c bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso 'bhavan 03,158.003a draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ 03,158.003c sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā 03,158.004a tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ 03,158.004c dadṛśus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṃdamam 03,158.005a sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṃś ca rākṣasān 03,158.005c mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān 03,158.006a śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ 03,158.006c nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva 03,158.007a tatas te samatikramya pariṣvajya vṛkodaram 03,158.007c tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām 03,158.008a taiś caturbhir maheṣvāsair giriśṛṅgam aśobhata 03,158.008c lokapālair mahābhāgair divaṃ devavarair iva 03,158.009a kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃś ca nipātitān 03,158.009c bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam 03,158.010a sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṃ kṛtam 03,158.010c naitat te sadṛśaṃ vīra muner iva mṛṣāvacaḥ 03,158.011a rājadviṣṭaṃ na kartavyam iti dharmavido viduḥ 03,158.011c tridaśānām idaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam 03,158.012a arthadharmāv anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ 03,158.012c karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam 03,158.012d*0812_01 karmaṇāṃ pārtha sarveṣāṃ na pāpāt parimucyate 03,158.012d*0813_01 sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam 03,158.012e punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam 03,158.013a evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam 03,158.013b*0814_01 bhīmasenaṃ mahābāhum apradhṛṣyaparākramam 03,158.013c arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,158.013e virarāma mahātejās tam evārthaṃ vicintayan 03,158.014a tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ 03,158.014c sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati 03,158.015a te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam 03,158.015c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ 03,158.016a nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ 03,158.016c prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan 03,158.017a gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ 03,158.017c rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ 03,158.018a pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara 03,158.018c ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ 03,158.019a pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa 03,158.019c śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ 03,158.020a labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ 03,158.020c mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram 03,158.021a sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ 03,158.021c kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ 03,158.022a dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ 03,158.022c cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt 03,158.023a athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam 03,158.023c hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham 03,158.024a tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ 03,158.024c tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ 03,158.025a śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ 03,158.025b*0815_01 tatas te tu mahāyakṣāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā dhaneśvaram 03,158.025c harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ 03,158.026a sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham 03,158.026c prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ 03,158.027a taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam 03,158.027b*0816_01 anujagmur mahātmānaṃ dhanadaṃ ghoradarśanāḥ 03,158.027c raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ 03,158.028a sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ 03,158.028c javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire 03,158.028d*0817_01 gandhamādanam ājagmuḥ prakarṣantam ivāmbaram 03,158.028d*0817_02 tat kesarimahājālaṃ dhanādhipatipālitam 03,158.028d*0818_01 ramyaṃ caiva gireḥ śṛṅgam āsedur yatra pāṇḍavāḥ 03,158.029a taṃ mahāntam upāyāntaṃ dhaneśvaram upāntike 03,158.029c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam 03,158.030a kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān 03,158.030c āttakārmukanistriṃśān dṛṣṭvā prīto 'bhavat tadā 03,158.030d*0819_01 sarve ceme naravyāghrāḥ puraṃdarasamaujasaḥ 03,158.030d*0820_01 devakāryaṃ cikīrṣan sa hṛdayena tutoṣa ha 03,158.031a te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ 03,158.031c tasthus teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ 03,158.032a tatas taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavān prati bhārata 03,158.032c samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ 03,158.033a pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum 03,158.033c nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit 03,158.034a aparāddham ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ 03,158.034c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram 03,158.035a śayyāsanavaraṃ śrīmat puṣpakaṃ viśvakarmaṇā 03,158.035c vihitaṃ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ 03,158.036a tam āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ 03,158.036c upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ 03,158.037a śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,158.037c parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum 03,158.038a kāñcanīṃ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṃ śubhām 03,158.038c bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam 03,158.039a na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ 03,158.039c āsīt tasyām avasthāyāṃ kuberam api paśyataḥ 03,158.040a ādadānaṃ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam 03,158.040c dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ 03,158.041a vidus tvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam 03,158.041c nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ 03,158.042a na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava 03,158.042c kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittam anujas tava 03,158.043a vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yad idaṃ kṛtam 03,158.043c dṛṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām 03,158.044a na bhīmasene kopo me prīto 'smi bharatarṣabha 03,158.044c karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā 03,158.045a evam uktvā tu rājānaṃ bhīmasenam abhāṣata 03,158.045c naitan manasi me tāta vartate kurusattama 03,158.045e yad idaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavān asi 03,158.046a mām anādṛtya devāṃś ca vināśaṃ yakṣarakṣasām 03,158.046c svabāhubalam āśritya tenāhaṃ prītimāṃs tvayi 03,158.046e śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vṛkodara 03,158.047a ahaṃ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā 03,158.047c śapto 'parādhe kasmiṃś cit tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā 03,158.048a dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana 03,158.048c na tavātrāparādho 'sti kathaṃ cid api śatruhan 03,158.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,158.049a kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā 03,158.049c śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam 03,158.050a idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ 03,158.050c tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ 03,158.051 vaiśravaṇa uvāca 03,158.051a devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara 03,158.051c vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ 03,158.051e yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām 03,158.052a adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam 03,158.052c ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam 03,158.052e nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam 03,158.053a tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam 03,158.053c tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam 03,158.054a rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā 03,158.054c maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata 03,158.054e nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani 03,158.055a sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva 03,158.055c mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava 03,158.056a dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara 03,158.056c tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt 03,158.057a tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate 03,158.057c tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase 03,158.058a sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam 03,158.058c na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati 03,158.059a eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt 03,158.059c sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ 03,159.001 vaiśravaṇa uvāca 03,159.001a yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ 03,159.001c lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ 03,159.002a dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata 03,159.002c parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavan 03,159.003a dhṛtimān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit 03,159.003c kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai 03,159.004a ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu 03,159.004c sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim 03,159.005a deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam 03,159.005c saṃprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha 03,159.005d*0821_01 yas tu kevalasaṃrambhāt prapātaṃ na nirīkṣate 03,159.006a pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate 03,159.006c karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati 03,159.007a akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit 03,159.007c vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati 03,159.008a sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām 03,159.008c sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ 03,159.009a adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ 03,159.009c nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha 03,159.009d*0822_01 tac chrutvā dhanado vākyaṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam 03,159.009d*0822_02 utthāya sa ha taiḥ sārdhaṃ calitas tatkṣaṇād vṛtam 03,159.009d*0822_03 kuberaḥ prāpya rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata 03,159.010a ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyas tvam āśramam 03,159.010c tāmisraṃ prathamaṃ pakṣaṃ vītaśokabhayo vasa 03,159.011a alakāḥ saha gandharvair yakṣaiś ca saha rākṣasaiḥ 03,159.011c manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ 03,159.011e rakṣantu tvā mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ 03,159.012a sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhann iha śaile vṛkodaraḥ 03,159.012c vāryatāṃ sādhv ayaṃ rājaṃs tvayā dharmabhṛtāṃ vara 03,159.013a itaḥ paraṃ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ 03,159.013c upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ 03,159.014a tathaiva cānnapānāni svādūni ca bahūni ca 03,159.014c upasthāsyanti vo gṛhya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha 03,159.015a yathā jiṣṇur mahendrasya yathā vāyor vṛkodaraḥ 03,159.015c dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ 03,159.016a ātmajāv ātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ 03,159.016c rakṣyās tadvan mamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira 03,159.017a arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavit 03,159.017c bhīmasenād avarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi 03,159.018a yāḥ kāś cana matā lokeṣv agryāḥ paramasaṃpadaḥ 03,159.018c janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitās tāta dhanaṃjaye 03,159.019a damo dānaṃ balaṃ buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam 03,159.019c etāny api mahāsattve sthitāny amitatejasi 03,159.020a na mohāt kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam 03,159.020c na pārthasya mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu 03,159.021a sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 03,159.021c mānitaḥ kurute 'strāṇi śakrasadmani bhārata 03,159.022a yo 'sau sarvān mahīpālān dharmeṇa vaśam ānayat 03,159.022c sa śaṃtanur mahātejāḥ pitus tava pitāmahaḥ 03,159.022e prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā 03,159.023a samyak cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ 03,159.023c pitṝn devāṃs tathā viprān pūjayitvā mahāyaśāḥ 03,159.023e sapta mukhyān mahāmedhān āharad yamunāṃ prati 03,159.024a adhirājaḥ sa rājaṃs tvāṃ śaṃtanuḥ prapitāmahaḥ 03,159.024c svargajic chakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati 03,159.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,159.025*0823_01 etac chrutvā tu vacanaṃ dhanadena prabhāṣitam 03,159.025*0823_02 pāṇḍavāś ca tatas tena babhūvuḥ saṃpraharṣitāḥ 03,159.025a tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuś ca bharatarṣabha 03,159.025c prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ 03,159.026a tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam 03,159.026c mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ 03,159.026d*0824_01 vibhavas tāta śailāgre vasānaḥ saha bandhubhiḥ 03,159.026d*0824_02 suparṇapitṛdevānāṃ satataṃ mānakṛd bhava 03,159.026d*0824_03 ṛjuṃ paśyata mā vakraṃ satyaṃ vadata mānṛtam 03,159.026d*0824_04 dīrghaṃ paśyata mā hrasvaṃ paraṃ paśyata māparam 03,159.027a sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ 03,159.027c kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ 03,159.028a śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ 03,159.028c sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ 03,159.029a evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram 03,159.029c astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ 03,159.030a taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ 03,159.030c yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ 03,159.031a pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati 03,159.031c babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām 03,159.032a te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ 03,159.032c prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam 03,159.033a tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām 03,159.033c apākṛṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt 03,159.034a teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā 03,159.034c samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha 03,159.035a pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām 03,159.035c sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ 03,160.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,160.001a tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama 03,160.001c ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata 03,160.002a te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha 03,160.002c tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan 03,160.002d*0825_01 ārṣṭiṣeṇaḥ pariṣvajya putravad bharatarṣabhān 03,160.003a tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare 03,160.003c prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt 03,160.004a asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati 03,160.004c śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate 03,160.005a indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ 03,160.005c parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām 03,160.006a etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca 03,160.006c ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ 03,160.007a ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ 03,160.007c ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ 03,160.008a yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ 03,160.008c pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam 03,160.009a etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam 03,160.009c pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam 03,160.010a yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati 03,160.010c astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ 03,160.011a etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim 03,160.011c āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati 03,160.012a udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān 03,160.012c mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ 03,160.013a yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ 03,160.013c bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam 03,160.014a yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān 03,160.014c teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam 03,160.015a atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca 03,160.015c sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā 03,160.016a deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam 03,160.016c yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ 03,160.017a yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam 03,160.017c anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param 03,160.018a brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate 03,160.018c devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam 03,160.019a atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ 03,160.019c svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ 03,160.019d*0826_01 prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate 03,160.019d*0827_01 yatra bhūteśvaras tāta sarvaprakṛtir ātmabhūḥ 03,160.019d*0827_02 bhāsayan sarvabhūtāni suśriyābhivirājate 03,160.019d*0827_03 nātra brahmarṣayas tāta kuta eva maharṣayaḥ 03,160.019d*0827_04 prāpnuvanti gatiṃ hy etāṃ yatīnāṃ kurusattama 03,160.020a tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca 03,160.020c svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate 03,160.021a yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim 03,160.021c pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 03,160.022a yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ 03,160.022c tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata 03,160.022d*0828_01 svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam 03,160.023a sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam 03,160.023c īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira 03,160.023d*0829_01 enaṃ tvaharahar meruṃ sūryācandramasau dhruvam 03,160.023d*0829_02 pradakṣiṇam upāvṛttau kurutaḥ kurusattama 03,160.023d*0829_03 jyotīṃṣi cāpy aśeṣeṇa sarvāṇy anagha sarvataḥ 03,160.023d*0829_04 pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam 03,160.024a etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api 03,160.024c kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam 03,160.025a astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ 03,160.025c udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ 03,160.026a sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava 03,160.026c prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ 03,160.027a sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu 03,160.027c tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati 03,160.028a evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ 03,160.028b*0830_01 somaś ca vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu 03,160.028c bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram 03,160.029a tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat 03,160.029c mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate 03,160.030a sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam 03,160.030c tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati 03,160.031a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā 03,160.031c tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ 03,160.032a tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān 03,160.032c prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate 03,160.033a evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān 03,160.033c punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ 03,160.034a vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān 03,160.034c vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate 03,160.035a evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ 03,160.035c prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate 03,160.036a saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava 03,160.036c ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ 03,160.037a vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata 03,160.037c ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ 03,161.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,161.001a tasmin nagendre vasatāṃ tu teṣāṃ; mahātmanāṃ sadvratam āsthitānām 03,161.001c ratiḥ pramodaś ca babhūva teṣām; ākāṅkṣatāṃ darśanam arjunasya 03,161.002a tān vīryayuktān suviśuddhasattvāṃs; tejasvinaḥ satyadhṛtipradhānān 03,161.002c saṃprīyamāṇā bahavo 'bhijagmur; gandharvasaṃghāś ca maharṣayaś ca 03,161.003a taṃ pādapaiḥ puṣpadharair upetaṃ; nagottamaṃ prāpya mahārathānām 03,161.003c manaḥprasādaḥ paramo babhūva; yathā divaṃ prāpya marudgaṇānām 03,161.004a mayūrahaṃsasvananāditāni; puṣpopakīrṇāni mahācalasya 03,161.004c śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṃ harṣam avāpya tasthuḥ 03,161.005a sākṣāt kubereṇa kṛtāś ca tasmin; nagottame saṃvṛtakūlarodhasaḥ 03,161.005c kādambakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīr apaśyan 03,161.006a krīḍāpradeśāṃś ca samṛddharūpān; sucitramālyāvṛtajātaśobhān 03,161.006c maṇipravekān sumanoharāṃś ca; yathā bhaveyur dhanadasya rājñaḥ 03,161.007a anekavarṇaiś ca sugandhibhiś ca; mahādrumaiḥ saṃtatam abhramālibhiḥ 03,161.007c tapaḥpradhānāḥ satataṃ carantaḥ; śṛṅgaṃ gireś cintayituṃ na śekuḥ 03,161.008a svatejasā tasya nagottamasya; mahauṣadhīnāṃ ca tathā prabhāvāt 03,161.008c vibhaktabhāvo na babhūva kaś cid; aharniśānāṃ puruṣapravīra 03,161.009a yam āsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni; vibhāvasur bhāvayate 'mitaujāḥ 03,161.009c tasyodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrās; tatra sthitās te dadṛśur nṛsiṃhāḥ 03,161.010a raves tamisrāgamanirgamāṃs te; tathodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ 03,161.010c samāvṛtāḥ prekṣya tamonudasya; gabhastijālaiḥ pradiśo diśaś ca 03,161.011a svādhyāyavantaḥ satatakriyāś ca; dharmapradhānāś ca śucivratāś ca 03,161.011c satye sthitās tasya mahārathasya; satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ 03,161.012a ihaiva harṣo 'stu samāgatānāṃ; kṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena 03,161.012c iti bruvantaḥ paramāśiṣas te; pārthās tapoyogaparā babhūvuḥ 03,161.013a dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṃ cintayatām abhīkṣṇam 03,161.013c babhūva rātrir divasaś ca teṣāṃ; saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ 03,161.014a yadaiva dhaumyānumate mahātmā; kṛtvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ 03,161.014c tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ; kuto ratis tadgatamānasānām 03,161.015a bhrātur niyogāt tu yudhiṣṭhirasya; vanād asau vāraṇamattagāmī 03,161.015c yat kāmyakāt pravrajitaḥ sa jiṣṇus; tadaiva te śokahatā babhūvuḥ 03,161.015d*0831_01 saṃtyajya kāmān pravrajitās tadaiva 03,161.015d*0831_02 pārthās tadā śokaparā babhūvuḥ 03,161.016a tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvam; astrārthinaṃ vāsavam abhyupetam 03,161.016c māso 'tha kṛcchreṇa tadā vyatītas; tasmin nage bhārata bhāratānām 03,161.016d*0832_01 uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣaniveśane 03,161.016d*0832_02 avāpya divyāny astrāṇi sarvāṇi vibudheśvarāt 03,161.016d*0832_03 āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam 03,161.016d*0832_04 aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ 03,161.016d*0832_05 yamasya dhātuḥ savitus tvaṣṭur vaiśravaṇasya ca 03,161.016d*0832_06 tāni prāpya sahasrākṣād abhivādya śatakratum 03,161.016d*0832_07 anujñātas tadā tena kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 03,161.016d*0832_08 āgacchad arjunaḥ prītaḥ prahṛṣṭo gandhamādanam 03,161.017a tataḥ kadā cid dharisaṃprayuktaṃ; mahendravāhaṃ sahasopayātam 03,161.017c vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ; harṣo 'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva 03,161.018a sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ; prakāśayan mātalisaṃgṛhītaḥ 03,161.018c babhau maholkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgner jvalitā vidhūmā 03,161.019a tam āsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī; sragvī varāṇy ābharaṇāni bibhrat 03,161.019c dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ; śriyā jvalan parvatam ājagāma 03,161.020a sa śailam āsādya kirīṭamālī; mahendravāhād avaruhya tasmāt 03,161.020c dhaumyasya pādāv abhivādya pūrvam; ajātaśatros tadanantaraṃ ca 03,161.021a vṛkodarasyāpi vavanda pādau; mādrīsutābhyām abhivāditaś ca 03,161.021c sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ; prahvo 'bhavad bhrātur upahvare saḥ 03,161.022a babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣas; tenāprameyeṇa samāgatānām 03,161.022c sa cāpi tān prekṣya kirīṭamālī; nananda rājānam abhipraśaṃsan 03,161.023a yam āsthitaḥ sapta jaghāna pūgān; diteḥ sutānāṃ namucer nihantā 03,161.023c tam indravāhaṃ samupetya pārthāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ 03,161.024a te mātaleś cakrur atīva hṛṣṭāḥ; satkāram agryaṃ surarājatulyam 03,161.024c sarvaṃ yathāvac ca divaukasas tān; papracchur enaṃ kururājaputrāḥ 03,161.025a tān apy asau mātalir abhyanandat; piteva putrān anuśiṣya cainān 03,161.025c yayau rathenāpratimaprabheṇa; punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya 03,161.026a gate tu tasmin varadevavāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī 03,161.026b*0833_01 sākṣāt sahasrākṣa iva pratītaḥ 03,161.026b*0833_02 śrīmān svadehād avamucya jiṣṇuḥ 03,161.026c śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanāny uttamarūpavanti 03,161.026e divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; prītaḥ priyāyai sutasomamātre 03,161.027a tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ; teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām 03,161.027c viprarṣabhāṇām upaviśya madhye; sarvaṃ yathāvat kathayāṃ babhūva 03,161.027d*0834_01 devais tu dattā hi yathāstramukhyāḥ 03,161.027d*0834_02 prakhyāpayad valkalacīravāsāḥ 03,161.028a evaṃ mayāstrāṇy upaśikṣitāni; śakrāc ca vātāc ca śivāc ca sākṣāt 03,161.028c tathaiva śīlena samādhinā ca; prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ 03,161.029a saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam 03,161.029c mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tām āvasatiṃ pratītaḥ 03,162.000*0835_01 tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,162.000*0835_02 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair avandata dhanaṃjayaḥ 03,162.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,162.001a etasminn eva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ 03,162.001c babhūva tumulaḥ śabdas tv antarikṣe divaukasām 03,162.002a rathanemisvanaś caiva ghaṇṭāśabdaś ca bhārata 03,162.002c pṛthag vyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ 03,162.002d*0836_01 ravonmukhās te saṃprekṣya prīyamāṇāḥ kurūdvahāḥ 03,162.002d*0836_02 marudbhir anvitaṃ śakram āpatantaṃ vihāyasā 03,162.003a taṃ samantād anuyayur gandharvāpsarasas tathā 03,162.003c vimānaiḥ sūryasaṃkāśair devarājam ariṃdamam 03,162.004a tataḥ sa haribhir yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 03,162.004c meghanādinam āruhya śriyā paramayā jvalan 03,162.005a pārthān abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ 03,162.005c āgatya ca sahasrākṣo rathād avaruroha vai 03,162.006a taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,162.006c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān devarājam upāgamat 03,162.007a pūjayām āsa caivātha vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 03,162.007c yathārham amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,162.008a dhanaṃjayaś ca tejasvī praṇipatya puraṃdaram 03,162.008c bhṛtyavat praṇatas tasthau devarājasamīpataḥ 03,162.009a āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,162.009c dhanaṃjayam abhiprekṣya vinītaṃ sthitam antike 03,162.010a jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktam akalmaṣam 03,162.010c harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt 03,162.010d*0837_01 babhūva paramaprīto devarājaṃ ca pūjayan 03,162.011a taṃ tathādīnamanasaṃ rājānaṃ harṣasaṃplutam 03,162.011c uvāca vacanaṃ dhīmān devarājaḥ puraṃdaraḥ 03,162.012a tvam imāṃ pṛthivīṃ rājan praśāsiṣyasi pāṇḍava 03,162.012c svasti prāpnuhi kaunteya kāmyakaṃ punar āśramam 03,162.013a astrāṇi labdhāni ca pāṇḍavena; sarvāṇi mattaḥ prayatena rājan 03,162.013c kṛtapriyaś cāsmi dhanaṃjayena; jetuṃ na śakyas tribhir eṣa lokaiḥ 03,162.014a evam uktvā sahasrākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 03,162.014c jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 03,162.015a dhaneśvaragṛhasthānāṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam 03,162.015c śakreṇa ya imaṃ vidvān adhīyīta samāhitaḥ 03,162.016a saṃvatsaraṃ brahmacārī niyataḥ saṃśitavrataḥ 03,162.016c sa jīveta nirābādhaḥ susukhī śaradāṃ śatam 03,163.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,163.001a yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ 03,163.001c kṛṣṇayā caiva bībhatsur dharmaputram apūjayat 03,163.002a abhivādayamānaṃ tu mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam 03,163.002c harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo 'rjunam abravīt 03,163.003a katham arjuna kālo 'yaṃ svarge vyatigatas tava 03,163.003c kathaṃ cāstrāṇy avāptāni devarājaś ca toṣitaḥ 03,163.004a samyag vā te gṛhītāni kaccid astrāṇi bhārata 03,163.004c kaccit surādhipaḥ prīto rudraś cāstrāṇy adāt tava 03,163.005a yathā dṛṣṭaś ca te śakro bhagavān vā pinākadhṛk 03,163.005c yathā cāstrāṇy avāptāni yathā cārādhitaś ca te 03,163.006a yathoktavāṃs tvāṃ bhagavāñ śatakratur ariṃdama 03,163.006c kṛtapriyas tvayāsmīti tac ca te kiṃ priyaṃ kṛtam 03,163.006e etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute 03,163.007a yathā tuṣṭo mahādevo devarājaś ca te 'nagha 03,163.007c yac cāpi vajrapāṇes te priyaṃ kṛtam ariṃdama 03,163.007e etad ākhyāhi me sarvam akhilena dhanaṃjaya 03,163.008 arjuna uvāca 03,163.008a śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān 03,163.008c śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram 03,163.009a vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana 03,163.009c bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam 03,163.010a bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ 03,163.010c ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi 03,163.011a sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me 03,163.011c tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana 03,163.012a sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama 03,163.012c apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi 03,163.013a tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata 03,163.013c tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam 03,163.014a tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram 03,163.014c tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ 03,163.015a dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ 03,163.015c nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana 03,163.016a ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā 03,163.016c na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat 03,163.017a caturthe samabhikrānte prathame divase gate 03,163.017c varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat 03,163.018a nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api 03,163.018c saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ 03,163.019a anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam 03,163.019c dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā 03,163.020a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,163.020c atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam 03,163.021a yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ 03,163.021c abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ 03,163.022a sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ 03,163.022c mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā 03,163.023a eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava 03,163.023c sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata 03,163.024a tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ 03,163.024c taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram 03,163.025a tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ 03,163.025c pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam 03,163.026a tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā 03,163.026c tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam 03,163.027a punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata 03,163.027c adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ 03,163.028a aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ 03,163.028c ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi 03,163.029a yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe 03,163.029c tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha 03,163.030a na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat 03,163.030c tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt 03,163.031a bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ 03,163.031c astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram 03,163.032a sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam 03,163.032c śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām 03,163.032e jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha 03,163.033a teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam 03,163.033c tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata 03,163.033e upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata 03,163.034a tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā 03,163.034c kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam 03,163.035a tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat 03,163.035a*0838_01 **** **** tato 'ham apataṃ mahīm 03,163.035a*0838_02 tataḥ prahasya tad bhūtaṃ 03,163.035c brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat 03,163.036a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,163.036c sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat 03,163.037a hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca 03,163.037c mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata 03,163.038a vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau 03,163.038c apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm 03,163.039a tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata 03,163.039b*0839_01 tataś cintāṃ samagamaṃ pūjayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 03,163.039b*0839_02 iti puṣpāṇi saṃgṛhya saikataṃ śaṃkaraṃ prabhum 03,163.039b*0839_03 pūjayiṣyaṃs tam adrākṣaṃ kirātaṃ puṣpadhāriṇam 03,163.039b*0839_04 tataś cānyāni puṣpāṇi pūjayiṣyan punaḥ punaḥ 03,163.039b*0839_05 tāni sarvāṇi dṛṣṭvāhaṃ kirātasya ca mūrdhani 03,163.039b*0839_06 iti kṛtvā mahādevaṃ praṇato 'smi punaḥ punaḥ 03,163.039c saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam 03,163.040a evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ 03,163.040c divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram 03,163.041a hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ 03,163.041c svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ 03,163.042a adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ 03,163.042c umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk 03,163.043a sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam 03,163.043c śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa 03,163.044a tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau 03,163.044c prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt 03,163.045a tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te 03,163.045c yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham 03,163.045e amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam 03,163.046a tataḥ prāñjalir evāham astreṣu gatamānasaḥ 03,163.046c praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanam ādade 03,163.047a bhagavān me prasannaś ced īpsito 'yaṃ varo mama 03,163.047c astrāṇīcchāmy ahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kāni cit 03,163.047e dadānīty eva bhagavān abravīt tryambakaś ca mām 03,163.048a raudram astraṃ madīyaṃ tvām upasthāsyati pāṇḍava 03,163.048c pradadau ca mama prītaḥ so 'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ 03,163.049a uvāca ca mahādevo dattvā me 'straṃ sanātanam 03,163.049c na prayojyaṃ bhaved etan mānuṣeṣu kathaṃ cana 03,163.049d*0840_01 jagad vinirdahed evam alpatejasi pātitam 03,163.050a pīḍyamānena balavat prayojyaṃ te dhanaṃjaya 03,163.050c astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ 03,163.051a tad apratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam 03,163.051c mūrtiman me sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje 03,163.052a utsādanam amitrāṇāṃ parasenānikartanam 03,163.052c durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ 03,163.053a anujñātas tv ahaṃ tena tatraiva samupāviśam 03,163.053c prekṣataś caiva me devas tatraivāntaradhīyata 03,164.001 arjuna uvāca 03,164.001a tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata 03,164.001c prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ 03,164.002a vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām 03,164.002c apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā 03,164.003a tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam 03,164.003c bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata 03,164.004a sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ 03,164.004c dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit 03,164.005a sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ 03,164.005c draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati 03,164.006a evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ 03,164.006c agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ 03,164.007a athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ 03,164.007c punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan 03,164.008a divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca 03,164.008c śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ 03,164.009a vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ 03,164.009c stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ 03,164.010a gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca 03,164.010c purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ 03,164.011a marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman 03,164.011c mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ 03,164.012a tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,164.012c śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ 03,164.013a etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ 03,164.013c darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ 03,164.014a dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam 03,164.014c varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam 03,164.015a te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ 03,164.015c savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān 03,164.016a surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram 03,164.016c asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ 03,164.017a tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān 03,164.017c pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho 03,164.018a gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata 03,164.018c atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama 03,164.019a maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham 03,164.019c uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā 03,164.020a puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya 03,164.020c ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha 03,164.021a tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt 03,164.021c tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava 03,164.022a bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam 03,164.022b*0841_01 duścaraṃ ghoram astrāṇāṃ tapasaś copadarśanam 03,164.022c uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam 03,164.022d*0842_01 svargas tv avaśyaṃ gantavyas tvayā śatruniṣūdana 03,164.023a mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati 03,164.023c viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,164.023d*0843_01 ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvan suduṣkaram 03,164.024a tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama 03,164.024c ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara 03,164.025 indra uvāca 03,164.025a krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa 03,164.025c yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi 03,164.026 arjuna uvāca 03,164.026a tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan 03,164.026c mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam 03,164.027a tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa 03,164.027c lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava 03,164.028 indra uvāca 03,164.028a parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya 03,164.028c mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava 03,164.029a śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata 03,164.029c vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt 03,164.030a sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām 03,164.030c vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca 03,164.030e madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha 03,164.031 arjuna uvāca 03,164.031a evam uktvā tu māṃ śakras tatraivāntaradhīyata 03,164.031c athāpaśyaṃ hariyujaṃ ratham aindram upasthitam 03,164.031e divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa 03,164.032a lokapāleṣu yāteṣu mām uvācātha mātaliḥ 03,164.032c draṣṭum icchati śakras tvāṃ devarājo mahādyute 03,164.033a saṃsiddhas tvaṃ mahābāho kuru kāryam anuttamam 03,164.033c paśya puṇyakṛtāṃ lokān saśarīro divaṃ vraja 03,164.033d*0844_01 devarājaḥ sahasrākṣas tvāṃ didṛkṣati bhārata 03,164.034a ity ukto 'haṃ mātalinā girim āmantrya śaiśiram 03,164.034c pradakṣiṇam upāvṛtya samārohaṃ rathottamam 03,164.035a codayām āsa sa hayān manomārutaraṃhasaḥ 03,164.035c mātalir hayaśāstrajño yathāvad bhūridakṣiṇaḥ 03,164.036a avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥ 03,164.036c tathā bhrānte rathe rājan vismitaś cedam abravīt 03,164.037a atyadbhutam idaṃ me 'dya vicitraṃ pratibhāti mām 03,164.037c yad āsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān 03,164.038a devarājo 'pi hi mayā nityam atropalakṣitaḥ 03,164.038c vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha 03,164.039a tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha 03,164.039c atiśakram idaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me 03,164.040a ity uktvākāśam āviśya mātalir vibudhālayān 03,164.040c darśayām āsa me rājan vimānāni ca bhārata 03,164.040d*0845_01 sa ratho haribhir yukto hy ūrdhvam ācakrame tataḥ 03,164.040d*0845_02 ṛṣayo devatāś caiva pūjayanti narottama 03,164.040d*0845_03 tataḥ kāmagamāṃl lokān apaśyaṃ vai surarṣiṇām 03,164.040d*0845_04 gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvam amitaujasām 03,164.041a nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta 03,164.041c darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,164.042a tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm 03,164.042c divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām 03,164.043a na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ 03,164.043c rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa 03,164.044a na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate 03,164.044c divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama 03,164.045a na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate 03,164.045c nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani 03,164.046a nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ 03,164.046c puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ 03,164.047a śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ 03,164.047c sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā 03,164.048a mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ 03,164.048c vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ 03,164.049a tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān 03,164.049c ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam 03,164.050a te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca 03,164.050c astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca 03,164.051a praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām 03,164.051c devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ 03,164.052a dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ 03,164.052c bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ 03,164.053a tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa 03,164.053c astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata 03,164.054a viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā 03,164.054c sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa 03,164.055a tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ 03,164.055c sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ 03,164.056a śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam 03,164.056c paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa 03,164.057a tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata 03,164.057c atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ 03,164.058a tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ 03,164.058c evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi 03,165.001 arjuna uvāca 03,165.001a kṛtāstram abhiviśvastam atha māṃ harivāhanaḥ 03,165.001c saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyām idaṃ vacanam abravīt 03,165.002a na tvam adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇair api 03,165.002c kiṃ punar mānuṣe loke mānuṣair akṛtātmabhiḥ 03,165.002e aprameyo 'pradhṛṣyaś ca yuddheṣv apratimas tathā 03,165.002f*0846_01 ajeyas tvaṃ hi saṃgrāme sarvair api surāsuraiḥ 03,165.003a athābravīt punar devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,165.003c astrayuddhe samo vīra na te kaś cid bhaviṣyati 03,165.004a apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ 03,165.004c brahmaṇyaś cāstravic cāsi śūraś cāsi kurūdvaha 03,165.005a astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca 03,165.005c pañcabhir vidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ 03,165.006a prayogam upasaṃhāram āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya 03,165.006c prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ 03,165.007a tava gurvarthakālo 'yam upapannaḥ paraṃtapa 03,165.007c pratijānīṣva taṃ kartum ato vetsyāmy ahaṃ param 03,165.008a tato 'ham abruvaṃ rājan devarājam idaṃ vacaḥ 03,165.008c viṣahyaṃ cen mayā kartuṃ kṛtam eva nibodha tat 03,165.009a tato mām abravīd rājan prahasya balavṛtrahā 03,165.009c nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃ cana 03,165.010a nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ 03,165.010c samudrakukṣim āśritya durge prativasanty uta 03,165.011a tisraḥ koṭyaḥ samākhyātās tulyarūpabalaprabhāḥ 03,165.011c tāṃs tatra jahi kaunteya gurvarthas te bhaviṣyati 03,165.012a tato mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaromabhiḥ 03,165.012c hayair upetaṃ prādān me rathaṃ divyaṃ mahāprabham 03,165.013a babandha caiva me mūrdhni kirīṭam idam uttamam 03,165.013c svarūpasadṛśaṃ caiva prādād aṅgavibhūṣaṇam 03,165.014a abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ sparśarūpavad uttamam 03,165.014c ajarāṃ jyām imāṃ cāpi gāṇḍīve samayojayat 03,165.015a tataḥ prāyām ahaṃ tena syandanena virājatā 03,165.015c yenājayad devapatir baliṃ vairocaniṃ purā 03,165.016a tato devāḥ sarva eva tena ghoṣeṇa bodhitaḥ 03,165.016c manvānā devarājaṃ māṃ samājagmur viśāṃ pate 03,165.016e dṛṣṭvā ca mām apṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna 03,165.017a tān abruvaṃ yathābhūtam idaṃ kartāsmi saṃyuge 03,165.017c nivātakavacānāṃ tu prasthitaṃ māṃ vadhaiṣiṇam 03,165.017e nibodhata mahābhāgāḥ śivaṃ cāśāsta me 'naghāḥ 03,165.017f*0847_01 tato vāgbhiḥ praśastābhis tridaśāḥ pṛthivīpate 03,165.018a tuṣṭuvur māṃ prasannās te yathā devaṃ puraṃdaram 03,165.018c rathenānena maghavā jitavāñ śambaraṃ yudhi 03,165.018e namuciṃ balavṛtrau ca prahlādanarakāv api 03,165.019a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 03,165.019c rathenānena daityānāṃ jitavān maghavān yudhi 03,165.020a tvam apy etena kaunteya nivātakavacān raṇe 03,165.020c vijetā yudhi vikramya pureva maghavān vaśī 03,165.021a ayaṃ ca śaṅkhapravaro yena jetāsi dānavān 03,165.021c anena vijitā lokāḥ śakreṇāpi mahātmanā 03,165.022a pradīyamānaṃ devais tu devadattaṃ jalodbhavam 03,165.022c pratyagṛhṇaṃ jayāyainaṃ stūyamānas tadāmaraiḥ 03,165.023a sa śaṅkhī kavacī bāṇī pragṛhītaśarāsanaḥ 03,165.023c dānavālayam atyugraṃ prayāto 'smi yuyutsayā 03,166.001 arjuna uvāca 03,166.001a tato 'haṃ stūyamānas tu tatra tatra maharṣibhiḥ 03,166.001c apaśyam udadhiṃ bhīmam apāṃpatim athāvyayam 03,166.002a phenavatyaḥ prakīrṇāś ca saṃhatāś ca samucchritāḥ 03,166.002c ūrmayaś cātra dṛśyante calanta iva parvatāḥ 03,166.002e nāvaḥ sahasraśas tatra ratnapūrṇāḥ samantataḥ 03,166.002f*0848_01 nabhasīva vimānāni vicarantyo virejire 03,166.003a timiṃgilāḥ kacchapāś ca tathā timitimiṃgilāḥ 03,166.003c makarāś cātra dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ 03,166.004a śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnāny apsu samantataḥ 03,166.004c dṛśyante sma yathā rātrau tārās tanv abhrasaṃvṛtāḥ 03,166.005a tathā sahasraśas tatra ratnasaṃghāḥ plavanty uta 03,166.005c vāyuś ca ghūrṇate bhīmas tad adbhutam ivābhavat 03,166.006a tam atītya mahāvegaṃ sarvāmbhonidhim uttamam 03,166.006c apaśyaṃ dānavākīrṇaṃ tad daityapuram antikāt 03,166.007a tatraiva mātalis tūrṇaṃ nipatya pṛthivītale 03,166.007b*0849_01 rathaṃ taṃ tu samāśliṣya prādravad rathayogavit 03,166.007c nādayan rathaghoṣeṇa tat puraṃ samupādravat 03,166.008a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā stanayitnor ivāmbare 03,166.008c manvānā devarājaṃ māṃ saṃvignā dānavābhavan 03,166.009a sarve saṃbhrāntamanasaḥ śaracāpadharāḥ sthitāḥ 03,166.009c tathā śūlāsiparaśugadāmusalapāṇayaḥ 03,166.010a tato dvārāṇi pidadhur dānavās trastacetasaḥ 03,166.010c saṃvidhāya pure rakṣāṃ na sma kaś cana dṛśyate 03,166.011a tataḥ śaṅkham upādāya devadattaṃ mahāsvanam 03,166.011c puram āsuram āśliṣya prādhamaṃ taṃ śanair aham 03,166.012a sa tu śabdo divaṃ stabdhvā pratiśabdam ajījanat 03,166.012c vitresuś ca nililyuś ca bhūtāni sumahānty api 03,166.013a tato nivātakavacāḥ sarva eva samantataḥ 03,166.013c daṃśitā vividhais trāṇair vividhāyudhapāṇayaḥ 03,166.014a āyasaiś ca mahāśūlair gadābhir musalair api 03,166.014c paṭṭiśaiḥ karavālaiś ca rathacakraiś ca bhārata 03,166.015a śataghnībhir bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiś citraiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,166.015c pragṛhītair diteḥ putrāḥ prādurāsan sahasraśaḥ 03,166.016a tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tān hayān 03,166.016c prācodayat same deśe mātalir bharatarṣabha 03,166.017a tena teṣāṃ praṇunnānām āśutvāc chīghragāminām 03,166.017c nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cit tan me 'dbhutam ivābhavat 03,166.018a tatas te dānavās tatra yodhavrātāny anekaśaḥ 03,166.018c vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇy acodayan 03,166.019a tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ 03,166.019c āplavanta gataiḥ sattvair matsyāḥ śatasahasraśaḥ 03,166.020a tato vegena mahatā dānavā mām upādravan 03,166.020c vimuñcantaḥ śitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,166.021a sa saṃprahāras tumulas teṣāṃ mama ca bhārata 03,166.021c avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ 03,166.022a tato devarṣayaś caiva dānavarṣigaṇāś ca ye 03,166.022c brahmarṣayaś ca siddhāś ca samājagmur mahāmṛdhe 03,166.023a te vai mām anurūpābhir madhurābhir jayaiṣiṇaḥ 03,166.023c astuvan munayo vāgbhir yathendraṃ tārakāmaye 03,167.001 arjuna uvāca 03,167.001a tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata 03,167.001c abhyadravan māṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe 03,167.002a ācchidya rathapanthānam utkrośanto mahārathāḥ 03,167.002c āvṛtya sarvatas te māṃ śaravarṣair avākiran 03,167.003a tato 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 03,167.003c śūlāni ca bhuśuṇḍīś ca mumucur dānavā mayi 03,167.004a tac chūlavarṣaṃ sumahad gadāśaktisamākulam 03,167.004c aniśaṃ sṛjyamānaṃ tair apatan madrathopari 03,167.005a anye mām abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi 03,167.005c śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ 03,167.006a tān ahaṃ vividhair bāṇair vegavadbhir ajihmagaiḥ 03,167.006c gāṇḍīvamuktair abhyaghnam ekaikaṃ daśabhir mṛdhe 03,167.006e te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ 03,167.007a tato mātalinā tūrṇaṃ hayās te saṃpracoditāḥ 03,167.007c rathamārgād bahūṃs tatra vicerur vātaraṃhasaḥ 03,167.007e susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān 03,167.008a śataṃ śatās te harayas tasmin yuktā mahārathe 03,167.008c tadā mātalinā yattā vyacarann alpakā iva 03,167.009a teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca 03,167.009c mama bāṇanipātaiś ca hatās te śataśo 'surāḥ 03,167.010a gatāsavas tathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ 03,167.010c hatasārathayas tatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ 03,167.011a te diśo vidiśaḥ sarvāḥ pratirudhya prahāriṇaḥ 03,167.011c nighnanti vividhaiḥ śastrais tato me vyathitaṃ manaḥ 03,167.012a tato 'haṃ mātaler vīryam apaśyaṃ paramādbhutam 03,167.012c aśvāṃs tathā vegavato yad ayatnād adhārayat 03,167.013a tato 'haṃ laghubhiś citrair astrais tān asurān raṇe 03,167.013c sāyudhān acchinaṃ rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,167.014a evaṃ me caratas tatra sarvayatnena śatruhan 03,167.014c prītimān abhavad vīro mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,167.015a vadhyamānās tatas te tu hayais tena rathena ca 03,167.015c agaman prakṣayaṃ ke cin nyavartanta tathāpare 03,167.016a spardhamānā ivāsmābhir nivātakavacā raṇe 03,167.016c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt pratyavārayan 03,167.016d*0850_01 śaravegair nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ 03,167.016d*0850_02 jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ 03,167.017a tato 'haṃ laghubhiś citrair brahmāstraparimantritaiḥ 03,167.017c vyadhamaṃ sāyakair āśu śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,167.018a tataḥ saṃpīḍyamānās te krodhāviṣṭā mahāsurāḥ 03,167.018c apīḍayan māṃ sahitāḥ śaraśūlāsivṛṣṭibhiḥ 03,167.019a tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam 03,167.019c dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata 03,167.020a tataḥ khaḍgāṃs triśūlāṃś ca tomarāṃś ca sahasraśaḥ 03,167.020c astravīryeṇa śatadhā tair muktān aham acchinam 03,167.021a chittvā praharaṇāny eṣāṃ tatas tān api sarvaśaḥ 03,167.021c pratyavidhyam ahaṃ roṣād daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 03,167.022a gāṇḍīvād dhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ 03,167.022c niṣpatanti tathā bāṇās tan mātalir apūjayat 03,167.023a teṣām api tu bāṇās te bahutvāc chalabhā iva 03,167.023c avākiran māṃ balavat tān ahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ 03,167.024a vadhyamānās tatas te tu nivātakavacāḥ punaḥ 03,167.024c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt paryavārayan 03,167.025a śaravegān nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ 03,167.025c jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ 03,167.026a teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam 03,167.026c prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām 03,167.027a indrāśanisamasparśair vegavadbhir ajihmagaiḥ 03,167.027c madbāṇair vadhyamānās te samudvignāḥ sma dānavāḥ 03,167.028a śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ 03,167.028c tato nivātakavacā mām ayudhyanta māyayā 03,168.001 arjuna uvāca 03,168.001a tato 'śmavarṣaṃ sumahat prādurāsīt samantataḥ 03,168.001c nagamātrair mahāghorais tan māṃ dṛḍham apīḍayat 03,168.002a tad ahaṃ vajrasaṃkāśaiḥ śarair indrāstracoditaiḥ 03,168.002c acūrṇayaṃ vegavadbhiḥ śatadhaikaikam āhave 03,168.003a cūrṇyamāne 'śmavarṣe tu pāvakaḥ samajāyata 03,168.003c tatrāśmacūrṇam apatat pāvakaprakarā iva 03,168.003d*0851_01 tato 'haṃ vāruṇāstreṇa aśmavarṣaṃ viśātavān 03,168.004a tato 'śmavarṣe nihate jalavarṣaṃ mahattaram 03,168.004c dhārābhir akṣamātrābhiḥ prādurāsīn mamāntike 03,168.005a nabhasaḥ pracyutā dhārās tigmavīryāḥ sahasraśaḥ 03,168.005c āvṛṇvan sarvato vyoma diśaś copadiśas tathā 03,168.006a dhārāṇāṃ ca nipātena vāyor visphūrjitena ca 03,168.006c garjitena ca daityānāṃ na prājñāyata kiṃ cana 03,168.007a dhārā divi ca saṃbaddhā vasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ 03,168.007c vyāmohayanta māṃ tatra nipatantyo 'niśaṃ bhuvi 03,168.008a tatropadiṣṭam indreṇa divyam astraṃ viśoṣaṇam 03,168.008c dīptaṃ prāhiṇavaṃ ghoram aśuṣyat tena taj jalam 03,168.009a hate 'śmavarṣe tu mayā jalavarṣe ca śoṣite 03,168.009c mumucur dānavā māyām agniṃ vāyuṃ ca mānada 03,168.010a tato 'ham agniṃ vyadhamaṃ salilāstreṇa sarvaśaḥ 03,168.010c śailena ca mahāstreṇa vāyor vegam adhārayam 03,168.011a tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ 03,168.011c prākurvan vividhā māyā yaugapadyena bhārata 03,168.012a tato varṣaṃ prādurabhūt sumahal lomaharṣaṇam 03,168.012c astrāṇāṃ ghorarūpāṇām agner vāyos tathāśmanām 03,168.013a sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayām āsa māṃ yudhi 03,168.013c atha ghoraṃ tamas tīvraṃ prādurāsīt samantataḥ 03,168.014a tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca 03,168.014c turagā vimukhāś cāsan prāskhalac cāpi mātaliḥ 03,168.015a hastād dhiraṇmayaś cāsya pratodaḥ prāpatad bhuvi 03,168.015c asakṛc cāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha 03,168.016a māṃ ca bhīr āviśat tīvrā tasmin vigatacetasi 03,168.016c sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idam abravīt 03,168.017a surāṇām asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahān abhūt 03,168.017c amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha 03,168.018a śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahān abhūt 03,168.018c sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavān aham 03,168.019a tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā 03,168.019c vairocaner mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam 03,168.019d*0852_01 balaprajñādayaś cāpi tathānyeṣāṃ ca pāṇḍava 03,168.020a ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ 03,168.020c na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo 'smi pāṇḍava 03,168.021a pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam 03,168.021c na hi yuddham idaṃ yuktam anyatra jagataḥ kṣayāt 03,168.022a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃstabhyātmānam ātmanā 03,168.022c mohayiṣyan dānavānām ahaṃ māyāmayaṃ balam 03,168.023a abruvaṃ mātaliṃ bhītaṃ paśya me bhujayor balam 03,168.023c astrāṇāṃ ca prabhāvaṃ me dhanuṣo gāṇḍivasya ca 03,168.024a adyāstramāyayaiteṣāṃ māyām etāṃ sudāruṇām 03,168.024c vinihanmi tamaś cograṃ mā bhaiḥ sūta sthiro bhava 03,168.025a evam uktvāham asṛjam astramāyāṃ narādhipa 03,168.025c mohanīṃ sarvaśatrūṇāṃ hitāya tridivaukasām 03,168.026a pīḍyamānāsu māyāsu tāsu tāsv asureśvarāḥ 03,168.026c punar bahuvidhā māyāḥ prākurvann amitaujasaḥ 03,168.027a punaḥ prakāśam abhavat tamasā grasyate punaḥ 03,168.027c vrajaty adarśanaṃ lokaḥ punar apsu nimajjati 03,168.028a susaṃgṛhītair haribhiḥ prakāśe sati mātaliḥ 03,168.028c vyacarat syandanāgryeṇa saṃgrāme lomaharṣaṇe 03,168.029a tataḥ paryapatann ugrā nivātakavacā mayi 03,168.029c tān ahaṃ vivaraṃ dṛṣṭvā prāhiṇvaṃ yamasādanam 03,168.029d*0853_01 tathā devair avadhyatvaṃ purasyābhedyatvam eva tu 03,168.029d*0853_02 manuṣyāṇāṃ durbalatvād upekṣyaiva mahāsuraiḥ 03,168.030a vartamāne tathā yuddhe nivātakavacāntake 03,168.030c nāpaśyaṃ sahasā sarvān dānavān māyayāvṛtān 03,169.001 arjuna uvāca 03,169.001a adṛśyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā 03,169.001c adṛśyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam 03,169.002a gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ 03,169.002c acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te 'bhavan 03,169.003a tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi 03,169.003c saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ 03,169.004a vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane 03,169.004c apaśyaṃ dānavāṃs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ 03,169.005a viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇy ābharaṇāni ca 03,169.005c kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca 03,169.006a hayānāṃ nāntaraṃ hy āsīt padād vicalituṃ padam 03,169.006c utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ 03,169.007a tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam 03,169.007c adṛśyā hy abhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān 03,169.008a antarbhūmigatāś cānye hayānāṃ caraṇāny atha 03,169.008c nyagṛhṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata 03,169.009a vinigṛhya harīn aśvān rathaṃ ca mama yudhyataḥ 03,169.009c sarvato mām acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ 03,169.010a parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ 03,169.010c sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata 03,169.011a parvataiś chādyamāno 'haṃ nigṛhītaiś ca vājibhiḥ 03,169.011c agacchaṃ paramām ārtiṃ mātalis tad alakṣayat 03,169.012a lakṣayitvā tu māṃ bhītam idaṃ vacanam abravīt 03,169.012c arjunārjuna mā bhais tvaṃ vajram astram udīraya 03,169.013a tato 'haṃ tasya tad vākyaṃ śrutvā vajram udīrayam 03,169.013c devarājasya dayitaṃ vajram astraṃ narādhipa 03,169.014a acalaṃ sthānam āsādya gāṇḍīvam anumantrya ca 03,169.014c amuñcaṃ vajrasaṃsparśān āyasān niśitāñ śarān 03,169.015a tato māyāś ca tāḥ sarvā nivātakavacāṃś ca tān 03,169.015c te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśan 03,169.016a te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatopamāḥ 03,169.016c itaretaram āśliṣya nyapatan pṛthivītale 03,169.017a antarbhūmau tu ye 'gṛhṇan dānavā rathavājinaḥ 03,169.017c anupraviśya tān bāṇāḥ prāhiṇvan yamasādanam 03,169.018a hatair nivātakavacair nirastaiḥ parvatopamaiḥ 03,169.018c samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇair iva parvataiḥ 03,169.019a na hayānāṃ kṣatiḥ kā cin na rathasya na mātaleḥ 03,169.019c mama cādṛśyata tadā tad adbhutam ivābhavat 03,169.020a tato māṃ prahasan rājan mātaliḥ pratyabhāṣata 03,169.020c naitad arjuna deveṣu tvayi vīryaṃ yadīkṣyate 03,169.021a hateṣv asurasaṃgheṣu dārās teṣāṃ tu sarvaśaḥ 03,169.021c prākrośan nagare tasmin yathā śaradi lakṣmaṇāḥ 03,169.022a tato mātalinā sārdham ahaṃ tat puram abhyayām 03,169.022c trāsayan rathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ 03,169.023a tān dṛṣṭvā daśasāhasrān mayūrasadṛśān hayān 03,169.023c rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ prādravan gaṇaśaḥ striyaḥ 03,169.024a tābhir ābharaṇaiḥ śabdas trāsitābhiḥ samīritaḥ 03,169.024c śilānām iva śaileṣu patantīnām abhūt tadā 03,169.025a vitrastā daityanāryas tāḥ svāni veśmāny athāviśan 03,169.025c bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca 03,169.026a tad adbhutākāram ahaṃ dṛṣṭvā nagaram uttamam 03,169.026c viśiṣṭaṃ devanagarād apṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ 03,169.027a idam evaṃvidhaṃ kasmād devatā nāviśanty uta 03,169.027c puraṃdarapurād dhīdaṃ viśiṣṭam iti lakṣaye 03,169.028 mātalir uvāca 03,169.028a āsīd idaṃ purā pārtha devarājasya naḥ puram 03,169.028c tato nivātakavacair itaḥ pracyāvitāḥ surāḥ 03,169.029a tapas taptvā mahat tīvraṃ prasādya ca pitāmaham 03,169.029c idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaś cābhayaṃ yudhi 03,169.030a tataḥ śakreṇa bhagavān svayambhūr abhicoditaḥ 03,169.030c vidhattāṃ bhagavān atrety ātmano hitakāmyayā 03,169.031a tata ukto bhagavatā diṣṭam atreti vāsavaḥ 03,169.031c bhavitāntas tvam evaiṣāṃ dehenānyena vṛtrahan 03,169.032a tata eṣāṃ vadhārthāya śakro 'strāṇi dadau tava 03,169.032c na hi śakyāḥ surair hantuṃ ya ete nihatās tvayā 03,169.033a kālasya pariṇāmena tatas tvam iha bhārata 03,169.033c eṣām antakaraḥ prāptas tat tvayā ca kṛtaṃ tathā 03,169.034a dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahad balam 03,169.034c grāhitas tvaṃ mahendreṇa puruṣendra tad uttamam 03,169.035 arjuna uvāca 03,169.035a tataḥ praviśya nagaraṃ dānavāṃś ca nihatya tān 03,169.035c punar mātalinā sārdham agacchaṃ devasadma tat 03,170.001 arjuna uvāca 03,170.001a nivartamānena mayā mahad dṛṣṭaṃ tato 'param 03,170.001c puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham 03,170.002a drumai ratnamayaiś caitrair bhāsvaraiś ca patatribhiḥ 03,170.002c paulomaiḥ kālakeyaiś ca nityahṛṣṭair adhiṣṭhitam 03,170.003a gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam 03,170.003c sarvaratnamayaṃ divyam adbhutopamadarśanam 03,170.003e drumaiḥ puṣpaphalopetair divyaratnamayair vṛtam 03,170.004a tathā patatribhir divyair upetaṃ sumanoharaiḥ 03,170.004c asurair nityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ 03,170.004e cāpamudgarahastaiś ca sragvibhiḥ sarvato vṛtam 03,170.005a tad ahaṃ prekṣya daityānāṃ puram adbhutadarśanam 03,170.005c apṛcchaṃ mātaliṃ rājan kim idaṃ dṛśyateti vai 03,170.006 mātalir uvāca 03,170.006a pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī 03,170.006c divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ 03,170.006e tapaso 'nte tatas tābhyāṃ svayambhūr adadād varam 03,170.007a agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānām alpaduḥkhatām 03,170.007c avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ 03,170.008a ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham 03,170.008c sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣam amarair api 03,170.008e sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ 03,170.009a sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokam anāmayam 03,170.009c brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam 03,170.010a tad etat khacaraṃ divyaṃ caraty amaravarjitam 03,170.010c paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiś ca dānavaiḥ 03,170.011a hiraṇyapuram ity etat khyāyate nagaraṃ mahat 03,170.011c rakṣitaṃ kālakeyaiś ca paulomaiś ca mahāsuraiḥ 03,170.012a ta ete muditā nityam avadhyāḥ sarvadaivataiḥ 03,170.012c nivasanty atra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ 03,170.012d*0854_01 surāsurair avadhyānāṃ dānavānāṃ dhanaṃjaya 03,170.012e mānuṣo mṛtyur eteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā 03,170.012f*0855_01 etān api raṇe pārtha kālakañjān durāsadān 03,170.012f*0855_02 vajrāstreṇa nayasvāśu vināśaṃ sumahābalān 03,170.013 arjuna uvāca 03,170.013a surāsurair avadhyāṃs tān ahaṃ jñātvā tataḥ prabho 03,170.013c abruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭo yāhy etat puram añjasā 03,170.014a tridaśeśadviṣo yāvat kṣayam astrair nayāmy aham 03,170.014c na kathaṃ cid dhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ 03,170.015a uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapuram antikāt 03,170.015c rathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ 03,170.016a te mām ālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥ 03,170.016c samutpetur mahāvegā rathān āsthāya daṃśitāḥ 03,170.017a tato nālīkanārācair bhallaśaktyṛṣṭitomaraiḥ 03,170.017c abhyaghnan dānavendrā māṃ kruddhās tīvraparākramāḥ 03,170.018a tad ahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā pratyavārayam 03,170.018c śastravarṣaṃ mahad rājan vidyābalam upāśritaḥ 03,170.019a vyāmohayaṃ ca tān sarvān rathamārgaiś caran raṇe 03,170.019c te 'nyonyam abhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sma dānavāḥ 03,170.020a teṣām ahaṃ vimūḍhānām anyonyam abhidhāvatām 03,170.020c śirāṃsi viśikhair dīptair vyaharaṃ śatasaṃghaśaḥ 03,170.021a te vadhyamānā daiteyāḥ puram āsthāya tat punaḥ 03,170.021c kham utpetuḥ sanagarā māyām āsthāya dānavīm 03,170.022a tato 'haṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam 03,170.022c mārgam āvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣām avārayam 03,170.023a tat puraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasam 03,170.023c daiteyair varadānena dhāryate sma yathāsukham 03,170.024a antarbhūmau nipatitaṃ punar ūrdhvaṃ pratiṣṭhate 03,170.024c punas tiryak prayāty āśu punar apsu nimajjati 03,170.025a amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tat 03,170.025c aham astrair bahuvidhaiḥ pratyagṛhṇaṃ narādhipa 03,170.026a tato 'haṃ śarajālena divyāstramuditena ca 03,170.026c nyagṛhṇaṃ saha daiteyais tat puraṃ bharatarṣabha 03,170.027a vikṣataṃ cāyasair bāṇair matprayuktair ajihmagaiḥ 03,170.027c mahīm abhyapatad rājan prabhagnaṃ puram āsuram 03,170.028a te vadhyamānā madbāṇair vajravegair ayasmayaiḥ 03,170.028c paryabhramanta vai rājann asurāḥ kālacoditāḥ 03,170.029a tato mātalir apy āśu purastān nipatann iva 03,170.029c mahīm avātarat kṣipraṃ rathenādityavarcasā 03,170.030a tato rathasahasrāṇi ṣaṣṭis teṣām amarṣiṇām 03,170.030c yuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata 03,170.031a tān ahaṃ niśitair bāṇair vyadhamaṃ gārdhravājitaiḥ 03,170.031c te yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathormayaḥ 03,170.032a neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti pracintya vai 03,170.032c tato 'ham ānupūrvyeṇa sarvāṇy astrāṇy ayojayam 03,170.033a tatas tāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayodhinām 03,170.033c astrāṇi mama divyāni pratyaghnañ śanakair iva 03,170.034a rathamārgān vicitrāṃs te vicaranto mahārathāḥ 03,170.034c pratyadṛśyanta saṃgrāme śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,170.035a vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavacadhvajāḥ 03,170.035c vicitrābharaṇāś caiva nandayantīva me manaḥ 03,170.036a ahaṃ tu śaravarṣais tān astrapramuditai raṇe 03,170.036c nāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayan 03,170.037a taiḥ pīḍyamāno bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalair yudhi 03,170.037c vyathito 'smi mahāyuddhe bhayaṃ cāgān mahan mama 03,170.037d*0856_01 tato 'haṃ paramāyasto mātaliṃ paripṛṣṭavān 03,170.037d*0856_02 kim ete mama bāṇaughair divyāstraparimantritaiḥ 03,170.037d*0856_03 na vadhyante mahāghorais tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ 03,170.037d*0856_04 sa mām uvāca paryāptas tvam eṣāṃ bharatarṣabha 03,170.037d*0856_05 tān uddiśyātha marmāṇi pratighātaṃ tadācara 03,170.037d*0856_06 etac chrutvā tu rājendra saṃprahṛṣṭas tam ūcivān 03,170.037d*0856_07 nivartaya rathaṃ śīghraṃ paśya caitān nipātitān 03,170.037d*0856_08 evam ukto rathaṃ tatra mātaliḥ paryavartayat 03,170.037d*0856_09 tato matvā raṇe bhagnaṃ dānavāḥ pratiharṣitāḥ 03,170.037d*0856_10 vicukruśur mahārāja svareṇa mahatā tadā 03,170.037d*0856_11 abhagnaḥ kaiś cid apy eṣa pāṇḍavo raṇamūrdhani 03,170.037d*0856_12 asmābhiḥ samare bhagna ity evaṃ saṃghaśas tadā 03,170.038a tato 'haṃ devadevāya rudrāya praṇato raṇe 03,170.038b*0857_01 prayataḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya mahātmane 03,170.038c svasti bhūtebhya ity uktvā mahāstraṃ samayojayam 03,170.038e yat tad raudram iti khyātaṃ sarvāmitravināśanam 03,170.038f*0858_01 ahaṃ pāśupataṃ divyaṃ sarvalokanamaskṛtam 03,170.039a tato 'paśyaṃ triśirasaṃ puruṣaṃ navalocanam 03,170.039c trimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ dīptam arkajvalanamūrdhajam 03,170.039e lelihānair mahānāgaiḥ kṛtaśīrṣam amitrahan 03,170.039f*0859_01 bhaktānukampinaṃ devaṃ nāgayajñopavītinam 03,170.040a vibhīs tatas tad astraṃ tu ghoraṃ raudraṃ sanātanam 03,170.040c dṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyogam ānīya bharatarṣabha 03,170.041a namaskṛtvā trinetrāya śarvāyāmitatejase 03,170.041c muktavān dānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata 03,170.042a muktamātre tatas tasmin rūpāṇy āsan sahasraśaḥ 03,170.042c mṛgāṇām atha siṃhānāṃ vyāghrāṇāṃ ca viśāṃ pate 03,170.042e ṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavām 03,170.043a gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.043c ṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva ca 03,170.043d*0860_01 ṛkṣāśvameṣavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca 03,170.043d*0860_02 mīnavāyasarūpāṇāṃ nānāvaktrapracāriṇām 03,170.043e śālāvṛkāṇāṃ pretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.043f*0861_01 śārdūlānāṃ varāhāṇāṃ śarabhāṇāṃ pravalgatām 03,170.044a gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva ca 03,170.044b*0862_01 vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca samudrāṇāṃ tathaiva ca 03,170.044b*0863_01 devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.044c piśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣām 03,170.045a guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva ca 03,170.045c jhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca 03,170.046a mīnakūrmasamūhānāṃ nānāśastrāsipāṇinām 03,170.046c tathaiva yātu dhānānāṃ gadāmudgaradhāriṇām 03,170.047a etaiś cānyaiś ca bahubhir nānārūpadharais tathā 03,170.047c sarvam āsīj jagad vyāptaṃ tasminn astre visarjite 03,170.048a triṣirobhiś caturdaṃṣṭraiś caturāsyaiś caturbhujaiḥ 03,170.048c anekarūpasaṃyuktair māṃsamedovasāśibhiḥ 03,170.048e abhīkṣṇaṃ vadhyamānās te dānavā ye samāgatāḥ 03,170.049a arkajvalanatejobhir vajrāśanisamaprabhaiḥ 03,170.049c adrisāramayaiś cānyair bāṇair arividāraṇaiḥ 03,170.049e nyahanaṃ dānavān sarvān muhūrtenaiva bhārata 03,170.050a gāṇḍīvāstrapraṇunnāṃs tān gatāsūn nabhasaś cyutān 03,170.050c dṛṣṭvāhaṃ prāṇamaṃ bhūyas tripuraghnāya vedhase 03,170.051a tathā raudrāstraniṣpiṣṭān divyābharaṇabhūṣitān 03,170.051c niśāmya paramaṃ harṣam agamad devasārathiḥ 03,170.052a tad asahyaṃ kṛtaṃ karma devair api durāsadam 03,170.052c dṛṣṭvā māṃ pūjayām āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,170.053a uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ 03,170.053b*0864_01 hatāṃs tān dānavān dṛṣṭvā mayā saṃkhye sahasraśaḥ 03,170.053c surāsurair asahyaṃ hi karma yat sādhitaṃ tvayā 03,170.053e na hy etat saṃyuge kartum api śaktaḥ sureśvaraḥ 03,170.053f*0865_01 dhruvaṃ dhanaṃjaya prītas tvayi śakraḥ purārdana 03,170.054a surāsurair avadhyaṃ hi puram etat khagaṃ mahat 03,170.054c tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt 03,170.055a vidhvaste 'tha pure tasmin dānaveṣu hateṣu ca 03,170.055c vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpetur nagarād bahiḥ 03,170.056a prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ 03,170.056b*0866_01 kurarya iva vāśantyo duḥkhitāś ca muhur muhuḥ 03,170.056c petuḥ putrān pitṝn bhrātṝñ śocamānā mahītale 03,170.057a rudantyo dīnakaṇṭhyas tā vinadantyo hateśvarāḥ 03,170.057c urāṃsi pāṇibhir ghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ 03,170.058a tac chokayuktam aśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam 03,170.058c na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram 03,170.059a gandharvanagarākāraṃ hatanāgam iva hradam 03,170.059c śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyam abhavat puram 03,170.060a māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalir ānayat 03,170.060c devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇam āhavāt 03,170.061a hiraṇyapuram ārujya nihatya ca mahāsurān 03,170.061c nivātakavacāṃś caiva tato 'haṃ śakram āgamam 03,170.062a mama karma ca devendraṃ mātalir vistareṇa tat 03,170.062c sarvaṃ viśrāvayām āsa yathā bhūtaṃ mahādyute 03,170.063a hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ ca nivāraṇam 03,170.063c nivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasām 03,170.063d*0867_01 kālakeyavadhaṃ caiva adbhutaṃ romaharṣaṇam 03,170.064a tac chrutvā bhagavān prītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 03,170.064c marudbhiḥ sahitaḥ śrīmān sādhu sādhv ity athābravīt 03,170.064d*0868_01 pariṣvajya ca māṃ premṇā mūrdhny upāghrāya sasmitam 03,170.065a tato māṃ devarājo vai samāśvāsya punaḥ punaḥ 03,170.065c abravīd vibudhaiḥ sārdham idaṃ sumadhuraṃ vacaḥ 03,170.066a atidevāsuraṃ karma kṛtam etat tvayā raṇe 03,170.066c gurvarthaś ca mahān pārtha kṛtaḥ śatrūn ghnatā mama 03,170.067a evam eva sadā bhāvyaṃ sthireṇājau dhanaṃjaya 03,170.067c asaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ pratipādanam 03,170.068a aviṣahyo raṇe hi tvaṃ devadānavarākṣasaiḥ 03,170.068c sayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ 03,170.069a vasudhāṃ cāpi kaunteya tvadbāhubalanirjitām 03,170.069c pālayiṣyati dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,171.001 arjuna uvāca 03,171.001a tato mām abhiviśvastaṃ saṃrūḍhaśaravikṣatam 03,171.001c devarājo 'nugṛhyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,171.002a divyāny astrāṇi sarvāṇi tvayi tiṣṭhanti bhārata 03,171.002c na tvābhibhavituṃ śakto mānuṣo bhuvi kaś cana 03,171.003a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇaḥ śakuniḥ saha rājabhiḥ 03,171.003c saṃgrāmasthasya te putra kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 03,171.004a idaṃ ca me tanutrāṇaṃ prāyacchan maghavān prabhuḥ 03,171.004c abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ srajaṃ caiva hiraṇmayīm 03,171.005a devadattaṃ ca me śaṅkhaṃ devaḥ prādān mahāravam 03,171.005c divyaṃ cedaṃ kirīṭaṃ me svayam indro yuyoja ha 03,171.006a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 03,171.006c prādāc chakro mamaitāni rucirāṇi bṛhanti ca 03,171.007a evaṃ saṃpūjitas tatra sukham asmy uṣito nṛpa 03,171.007c indrasya bhavane puṇye gandharvaśiśubhiḥ saha 03,171.008a tato mām abravīc chakraḥ prītimān amaraiḥ saha 03,171.008c samayo 'rjuna gantuṃ te bhrātaro hi smaranti te 03,171.009a evam indrasya bhavane pañca varṣāṇi bhārata 03,171.009c uṣitāni mayā rājan smaratā dyūtajaṃ kalim 03,171.010a tato bhavantam adrākṣaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 03,171.010c gandhamādanam āsādya parvatasyāsya mūrdhani 03,171.011 yudhiṣṭhira uvāca 03,171.011a diṣṭyā dhanaṃjayāstrāṇi tvayā prāptāni bhārata 03,171.011c diṣṭyā cārādhito rājā devānām īśvaraḥ prabhuḥ 03,171.012a diṣṭyā ca bhagavān sthāṇur devyā saha paraṃtapa 03,171.012c sākṣād dṛṣṭaḥ suyuddhena toṣitaś ca tvayānagha 03,171.013a diṣṭyā ca lokapālais tvaṃ sameto bharatarṣabha 03,171.013c diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyāsi punarāgataḥ 03,171.014a adya kṛtsnām imāṃ devīṃ vijitāṃ puramālinīm 03,171.014b*0869_01 paśyāmi bhūmiṃ kaunteya tvayā me pratipāditām 03,171.014c manye ca dhṛtarāṣṭrasya putrān api vaśīkṛtān 03,171.015a tāni tv icchāmi te draṣṭuṃ divyāny astrāṇi bhārata 03,171.015c yais tathā vīryavantas te nivātakavacā hatā 03,171.015d*0870_01 mahābalā mahāmāyā ekena nihitā yudhi 03,171.016 arjuna uvāca 03,171.016a śvaḥ prabhāte bhavān draṣṭā divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 03,171.016c nivātakavacā ghorā yair mayā vinipātitāḥ 03,171.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,171.017a evam āgamanaṃ tatra kathayitvā dhanaṃjayaḥ 03,171.017c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvai rajanīṃ tām uvāsa ha 03,172.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,172.001a tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,172.001c utthāyāvaśyakāryāṇi kṛtavān bhratṛbhiḥ saha 03,172.002a tataḥ saṃcodayām āsa so 'rjunaṃ bhrātṛnandanam 03,172.002c darśayāstrāṇi kaunteya yair jitā dānavās tvayā 03,172.003a tato dhanaṃjayo rājan devair dattāni pāṇḍavaḥ 03,172.003c astrāṇi tāni divyāni darśayām āsa bhārata 03,172.004a yathānyāyaṃ mahātejāḥ śaucaṃ paramam āsthitaḥ 03,172.004b*0871_01 namaskṛtya triṇetrāya vāsavāya ca pāṇḍavaḥ 03,172.004c girikūbaraṃ pādapāṅgaṃ śubhaveṇu triveṇukam 03,172.004e pārthivaṃ ratham āsthāya śobhamāno dhanaṃjayaḥ 03,172.005a tataḥ sudaṃśitas tena kavacena suvarcasā 03,172.005c dhanur ādāya gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca vārijam 03,172.006a śośubhyamānaḥ kaunteya ānupūrvyān mahābhujaḥ 03,172.006c astrāṇi tāni divyāni darśanāyopacakrame 03,172.007a atha prayokṣyamāṇena divyāny astrāṇi tena vai 03,172.007c samākrāntā mahī padbhyāṃ samakampata sadrumā 03,172.008a kṣubhitāḥ saritaś caiva tathaiva ca mahodadhiḥ 03,172.008c śailāś cāpi vyaśīryanta na vavau ca samīraṇaḥ 03,172.009a na babhāse sahasrāṃśur na jajvāla ca pāvakaḥ 03,172.009c na vedāḥ pratibhānti sma dvijātīnāṃ kathaṃ cana 03,172.010a antarbhūmigatā ye ca prāṇino janamejaya 03,172.010c pīḍyamānāḥ samutthāya pāṇḍavaṃ paryavārayan 03,172.011a vepamānāḥ prāñjalayas te sarve pihitānanāḥ 03,172.011c dahyamānās tadāstrais tair yācanti sma dhanaṃjayam 03,172.012a tato brahmarṣayaś caiva siddhāś caiva surarṣayaḥ 03,172.012c jaṅgamāni ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire 03,172.013a rājarṣayaś ca pravarās tathaiva ca divaukasaḥ 03,172.013c yakṣarākṣasagandharvās tathaiva ca patatriṇaḥ 03,172.013d*0872_01 khecarāṇi ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire 03,172.014a tataḥ pitāmahaś caiva lokapālāś ca sarvaśaḥ 03,172.014c bhagavāṃś ca mahādevaḥ sagaṇo 'bhyāyayau tadā 03,172.015a tato vāyur mahārāja divyair mālyaiḥ sugandhibhiḥ 03,172.015c abhitaḥ pāṇḍavāṃś citrair avacakre samantataḥ 03,172.016a jaguś ca gāthā vividhā gandharvāḥ suracoditāḥ 03,172.016c nanṛtuḥ saṃghaśaś caiva rājann apsarasāṃ gaṇāḥ 03,172.016d*0873_01 devatūryāṇy avādyanta ramyāṇi madhurāṇi ca 03,172.017a tasmiṃs tu tumule kāle nāradaḥ suracoditaḥ 03,172.017c āgamyāha vacaḥ pārthaṃ śravaṇīyam idaṃ nṛpa 03,172.018a arjunārjuna mā yuṅkṣva divyāny astrāṇi bhārata 03,172.018c naitāni niradhiṣṭhāne prayujyante kadā cana 03,172.018d*0874_01 tato mahātmā sa viśuddhabuddhiḥ 03,172.018d*0874_02 saṃprārthayām āsa nagendravaryam 03,172.019a adhiṣṭhāne na vānārtaḥ prayuñjīta kadā cana 03,172.019c prayoge sumahān doṣo hy astrāṇāṃ kurunandana 03,172.020a etāni rakṣyamāṇāni dhanaṃjaya yathāgamam 03,172.020c balavanti sukhārhāṇi bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 03,172.021a arakṣyamāṇāny etāni trailokyasyāpi pāṇḍava 03,172.021c bhavanti sma vināśāya maivaṃ bhūyaḥ kṛthāḥ kva cit 03,172.022a ajātaśatro tvaṃ caiva drakṣyase tāni saṃyuge 03,172.022c yojyamānāni pārthena dviṣatām avamardane 03,172.023a nivāryātha tataḥ pārthaṃ sarve devā yathāgatam 03,172.023c jagmur anye ca ye tatra samājagmur nararṣabha 03,172.024a teṣu sarveṣu kauravya pratiyāteṣu pāṇḍavāḥ 03,172.024c tasminn eva vane hṛṣṭās ta ūṣuḥ saha kṛṣṇayā 03,173.001 janamejaya uvāca 03,173.001a tasmin kṛtāstre rathināṃ pradhāne; pratyāgate bhavanād vṛtrahantuḥ 03,173.001c ataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ; sametya śūreṇa dhanaṃjayena 03,173.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,173.002a vaneṣu teṣv eva tu te narendrāḥ; sahārjunenendrasamena vīrāḥ 03,173.002c tasmiṃś ca śailapravare suramye; dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ 03,173.003a veśmāni tāny apratimāni paśyan; krīḍāś ca nānādrumasaṃnikarṣāḥ 03,173.003c cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ; so 'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī 03,173.004a avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ; prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ 03,173.004c na prāṇināṃ te spṛhayanti rājañ; śivaś ca kālaḥ sa babhūva teṣām 03,173.005a sametya pārthena yathaikarātram; ūṣuḥ samās tatra tadā catasraḥ 03,173.005c pūrvāś ca ṣaṭ tā daśa pāṇḍavānāṃ; śivā babhūvur vasatāṃ vaneṣu 03,173.006a tato 'bravīd vāyusutas tarasvī; jiṣṇuś ca rājānam upopaviśya 03,173.006c yamau ca vīrau surarājakalpāv; ekāntam āsthāya hitaṃ priyaṃ ca 03,173.007a tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ; cikīrṣamāṇās tvadanu priyaṃ ca 03,173.007c tato 'nugacchāma vanāny apāsya; suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum 03,173.008a ekādaśaṃ varṣam idaṃ vasāmaḥ; suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ 03,173.008c taṃ vañcayitvādhamabuddhiśīlam; ajñātavāsaṃ sukham āpnuyāmaḥ 03,173.009a tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā; vihāya mānaṃ vicaran vanāni 03,173.009c samīpavāsena vilobhitās te; jñāsyanti nāsmān apakṛṣṭadeśān 03,173.010a saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ; narādhamaṃ taṃ sukham uddharema 03,173.010c niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ; tasmai narendrādhamapūruṣāya 03,173.011a suyodhanāyānucarair vṛtāya; tato mahīm āhara dharmarāja 03,173.011c svargopamaṃ śailam imaṃ caradbhiḥ; śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ 03,173.012a kīrtiś ca te bhārata puṇyagandhā; naśyeta lokeṣu carācareṣu 03,173.012c tat prāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ; śakyaṃ mahat prāptam atha kriyāś ca 03,173.013a idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra; prāptuṃ tvayā yal labhase kuberāt 03,173.013c kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya; kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca 03,173.014a tejas tavograṃ na saheta rājan; sametya sākṣād api vajrapāṇiḥ 03,173.014c na hi vyathāṃ jātu kariṣyatas tau; sametya devair api dharmarāja 03,173.015a tvadarthasiddhyartham abhipravṛttau; suparṇaketuś ca śineś ca naptā 03,173.015c yathaiva kṛṣṇo 'pratimo balena; tathaiva rājan sa śinipravīraḥ 03,173.016a tavārthasiddhyartham abhipravṛttau; yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavais taiḥ 03,173.016c tathaiva cāvāṃ naradevavarya; yamau ca vīrau kṛtinau prayoge 03,173.016e tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ; samaṃ kariṣyāma parān sametya 03,173.017a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ 03,173.017c pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ 03,173.018a āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ 03,173.018c yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ; punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ 03,173.019a samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir; jitvā sapatnān pratilabhya rājyam 03,173.019c śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā; draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra 03,173.020a vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām 03,173.020c uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva; ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu 03,173.021a tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ; piteva putrān anuśiṣya sarvān 03,173.021c sa lomaśaḥ prītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam 03,173.022a tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapovanāni 03,173.022c mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ 03,174.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,174.001a nagottamaṃ prasravaṇair upetaṃ; diśāṃ gajaiḥ kiṃnarapakṣibhiś ca 03,174.001c sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ; na prītir āsīd bharatarṣabhāṇām 03,174.002a tatas tu teṣāṃ punar eva harṣaḥ; kailāsam ālokya mahān babhūva 03,174.002c kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ; mahīdharaṃ vāridharaprakāśam 03,174.003a samucchrayān parvatasaṃnirodhān; goṣṭhān girīṇāṃ girisetumālāḥ 03,174.003c bahūn prapātāṃś ca samīkṣya vīrāḥ; sthalāni nimnāni ca tatra tatra 03,174.004a tathaiva cānyāni mahāvanāni; mṛgadvijānekapasevitāni 03,174.004c ālokayanto 'bhiyayuḥ pratītās; te dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ 03,174.005a vanāni ramyāṇi sarāṃsi nadyo; guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi 03,174.005c ete nivāsāḥ satataṃ babhūvur; niśāniśaṃ prāpya nararṣabhāṇām 03,174.006a te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya; vyatītya kailāsam acintyarūpam 03,174.006c āsedur atyarthamanoramaṃ vai; tam āśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇas te 03,174.007a sametya rājñā vṛṣaparvaṇas te; pratyarcitās tena ca vītamohāḥ 03,174.007c śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ; śivaṃ yathāvad vṛṣaparvaṇas te 03,174.008a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe 03,174.008c abhyāyayus te badarīṃ viśālāṃ; sukhena vīrāḥ punar eva vāsam 03,174.009a ūṣus tatas tatra mahānubhāvā; nārāyaṇasthānagatā narāgryāḥ 03,174.009c kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ; saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām 03,174.010a tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ 03,174.010c te remire nandanavāsam etya; dvijarṣayo vītabhayā yathaiva 03,174.011a tataḥ krameṇopayayur nṛvīrā; yathāgatenaiva pathā samagrāḥ 03,174.011c vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ; kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ 03,174.012a cīnāṃs tukhārān daradān sadārvān; deśān kuṇindasya ca bhūriratnān 03,174.012c atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ; puraṃ subāhor dadṛśur nṛvīrāḥ 03,174.013a śrutvā ca tān pārthivaputrapautrān; prāptān subāhur viṣaye samagrān 03,174.013c pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā; taṃ cābhyanandan vṛṣabhāḥ kurūṇām 03,174.014a sametya rājñā tu subāhunā te; sūtair viśokapramukhaiś ca sarvaiḥ 03,174.014c sahendrasenaiḥ paricārakaiś ca; paurogavair ye ca mahānasasthāḥ 03,174.015a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; sūtān upādāya rathāṃś ca sarvān 03,174.015c ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya; tato 'bhyayur yāmunam adrirājam 03,174.016a tasmin girau prasravaṇopapanne; himottarīyāruṇapāṇḍusānau 03,174.016c viśākhayūpaṃ samupetya cakrus; tadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ 03,174.017a varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ; mahad vanaṃ caitrarathaprakāśam 03,174.017c śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ; saṃvatsaraṃ tatra vane vijahruḥ 03,174.018a tatrāsasādātibalaṃ bhujaṃgaṃ; kṣudhārditaṃ mṛtyum ivograrūpam 03,174.018c vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ; viṣādamohavyathitāntarātmā 03,174.019a dvīpo 'bhavad yatra vṛkodarasya; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,174.019c amokṣayad yas tam anantatejā; grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram 03,174.020a te dvādaśaṃ varṣam athopayāntaṃ; vane vihartuṃ kuravaḥ pratītāḥ 03,174.020c tasmād vanāc caitrarathaprakāśāc; chriyā jvalantas tapasā ca yuktāḥ 03,174.021a tataś ca yātvā marudhanvapārśvaṃ; sadā dhanurvedaratipradhānāḥ 03,174.021c sarasvatīm etya nivāsakāmāḥ; saras tato dvaitavanaṃ pratīyuḥ 03,174.022a samīkṣya tān dvaitavane niviṣṭān; nivāsinas tatra tato 'bhijagmuḥ 03,174.022c tapodamācārasamādhiyuktās; tṛṇodapātrāharaṇāśmakuṭṭāḥ 03,174.023a plakṣākṣarauhītakavetasāś ca; snuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ 03,174.023c bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ; sarasvatītīraruhā babhūvuḥ 03,174.024a tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntām; āyāgabhūtām iva devatānām 03,174.024c sarasvatīṃ prītiyutāś carantaḥ; sukhaṃ vijahrur naradevaputrāḥ 03,175.001 janamejaya uvāca 03,175.001a kathaṃ nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.001c bhayam āhārayat tīvraṃ tasmād ajagarān mune 03,175.002a paulastyaṃ yo ''hvayad yuddhe dhanadaṃ baladarpitaḥ 03,175.002c nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā varāṇāṃ yakṣarakṣasām 03,175.003a taṃ śaṃsasi bhayāviṣṭam āpannam arikarṣaṇam 03,175.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,175.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,175.004a bahvāścarye vane teṣāṃ vasatām ugradhanvinām 03,175.004c prāptānām āśramād rājan rājarṣer vṛṣaparvaṇaḥ 03,175.005a yadṛcchayā dhanuṣpāṇir baddhakhaḍgo vṛkodaraḥ 03,175.005c dadarśa tad vanaṃ ramyaṃ devagandharvasevitam 03,175.006a sa dadarśa śubhān deśān girer himavatas tadā 03,175.006c devarṣisiddhacaritān apsarogaṇasevitān 03,175.007a cakoraiś cakravākaiś ca pakṣibhir jīvajīvakaiḥ 03,175.007c kokilair bhṛṅgarājaiś ca tatra tatra vināditān 03,175.008a nityapuṣpaphalair vṛkṣair himasaṃsparśakomalaiḥ 03,175.008c upetān bahulacchāyair manonayananandanaiḥ 03,175.009a sa saṃpaśyan girinadīr vaiḍūryamaṇisaṃnibhaiḥ 03,175.009c salilair himasaṃsparśair haṃsakāraṇḍavāyutaiḥ 03,175.010a vanāni devadārūṇāṃ meghānām iva vāgurāḥ 03,175.010c haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakāny api 03,175.011a mṛgayāṃ paridhāvan sa sameṣu marudhanvasu 03,175.011c vidhyan mṛgāñ śaraiḥ śuddhaiś cacāra sumahābalaḥ 03,175.011d@018_0001 bhīmasenas tu vikhyāto mahāntaṃ daṃṣṭriṇaṃ balāt 03,175.011d@018_0002 nighnan nāgaśataprāṇo vane tasmin mahābhujaḥ 03,175.011d@018_0003 mṛgāṇāṃ savarāhāṇāṃ mahiṣāṇāṃ mahābhujaḥ 03,175.011d@018_0004 vinighnaṃs tatra tatraiva bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,175.011d@018_0005 sa mātaṅgaśataprāṇo manuṣyaśatavāraṇaḥ 03,175.011d@018_0006 siṃhaśārdūlavikrānto vane tasmin mahābalaḥ 03,175.011d@018_0007 vṛkṣān utpāṭayām āsa tarasā vai babhañja ca 03,175.011d@018_0008 pṛthivyāś ca pradeśān vai nādayaṃs tu vanāni ca 03,175.011d@018_0009 parvatāgrāṇi vai mṛdnan nādayānaś ca vijvaraḥ 03,175.011d@018_0010 prakṣipan pādapāṃś cāpi nādenāpūrayan mahīm 03,175.011d@018_0011 vegena nyapatad bhīmo nirbhayaś ca punaḥ punaḥ 03,175.011d@018_0012 āsphoṭayan kṣveḍayaṃś ca talatālāṃś ca vādayan 03,175.011d@018_0013 cirasaṃbaddhadarpas tu bhīmaseno vane tadā 03,175.011d@018_0014 gajendrāś ca mahāsattvā mṛgendrāś ca mahābalāḥ 03,175.011d@018_0015 bhīmasenasya nādena vyamuñcanta guhā bhayāt 03,175.011d@018_0016 kva cit pradhāvaṃs tiṣṭhaṃś ca kva cic copaviśaṃs tathā 03,175.011d@018_0017 mṛgaprepsur mahāraudre vane carati nirbhayaḥ 03,175.011d@018_0018 sa tatra manujavyāghro vane vanacaropamaḥ 03,175.011d@018_0019 padbhyām abhisamāpede bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.011d@018_0020 sa praviṣṭo mahāraṇye nādān nadati cādbhutān 03,175.011d@018_0021 trāsayan sarvabhūtāni mahāsattvaparākramaḥ 03,175.011d@018_0022 tato bhīmasya śabdena bhītāḥ sarpā guhāśayāḥ 03,175.011d@018_0023 atikrāntās tu vegena jagāmānusṛtaḥ śanaiḥ 03,175.011d@018_0024 tato 'maravaraprakhyo bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.012a sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam 03,175.012c giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram 03,175.013a parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiś candrārkamaṇḍalaiḥ 03,175.013c citrāṅgam ajinaiś citrair haridrāsadṛśacchavim 03,175.014a guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā 03,175.014c dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ 03,175.015a trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam 03,175.015c niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantam iva sthitam 03,175.016a sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam 03,175.016c jagrāhājagaro grāho bhujayor ubhayor balāt 03,175.017a tena saṃspṛṣṭamātrasya bhimasenasya vai tadā 03,175.017c saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha 03,175.018a daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yad balam 03,175.018c tad balaṃ bhīmasenasya bhujayor asamaṃ paraiḥ 03,175.019a sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ 03,175.019c visphurañ śanakair bhīmo na śaśāka viceṣṭitum 03,175.020a nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 03,175.020c gṛhīto vyajahāt sattvaṃ varadānena mohitaḥ 03,175.021a sa hi prayatnam akarot tīvram ātmavimokṣaṇe 03,175.021c na cainam aśakad vīraḥ kathaṃ cit pratibādhitum 03,176.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,176.001a sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ 03,176.001c cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṃ mahat 03,176.002a uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga 03,176.002c kas tvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi 03,176.003a pāṇḍavo bhimaseno 'haṃ dharmarājād anantaraḥ 03,176.003c nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṃ vaśam 03,176.004a siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā 03,176.004c samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mṛdhe 03,176.005a dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ 03,176.005c bhujavegam aśaktā me soḍhuṃ pannagasattama 03,176.006a kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānam atho tava 03,176.006c udyogam api kurvāṇo vaśago 'smi kṛtas tvayā 03,176.007a asatyo vikramo nṝṇām iti me niścitā matiḥ 03,176.007c yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat 03,176.008a ity evaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam 03,176.008c bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat 03,176.009a nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagas tadā 03,176.009c vimucyāsya bhujau pīnāv idaṃ vacanam abravīt 03,176.010a diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja 03,176.010c diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām 03,176.011a yathā tv idaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvam ariṃdama 03,176.011c tad avaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama 03,176.012a imām avasthāṃ saṃprāpto hy ahaṃ kopān manīṣiṇām 03,176.012c śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat 03,176.013a nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ 03,176.013c tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṃśakaraḥ sutaḥ 03,176.013d*0875_01 tapobhiḥ kratubhiś caiva vidyayābhijanena ca 03,176.013d*0875_02 trailokyaiśvaryam atulaṃ prāptaṃ me vikrameṇa ca 03,176.013d*0875_03 atha sarvanṛponmāthī mado māṃ samupāviśat 03,176.013d*0875_04 sahasraṃ munimukhyānām uvāha śibikāṃ mama 03,176.013d*0875_05 tato vibhraṃśitaś cāham agastyena mahātmanā 03,176.013d*0875_06 imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya daivam idaṃ mama 03,176.013d*0875_07 na daivaṃ prajñayā tāta na balotsāhaśaktibhiḥ 03,176.013d*0875_08 na sahāyabalaiś cāpi kaś cid apy ativartate 03,176.013d*0875_09 atha prajñā ca śauryaṃ ca saṃpadaḥ kāraṇaṃ bhavet 03,176.013d*0875_10 prajñāvatāṃ ca śūrāṇāṃ na kadā cid asaṃpadaḥ 03,176.013d*0875_11 yathā prājñāś ca śūrāś ca dṛśyante duḥkhajīvinaḥ 03,176.013d*0875_12 bhīrumūrkhāś ca sukhinas tasmād daivaṃ hi kāraṇam 03,176.014a so 'haṃ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca 03,176.014c imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṃ mama 03,176.014d*0876_01 patito hi vimānāgryāt sa muniḥ prārthito mayā 03,176.014d*0876_02 kuru śāpāntam ity evaṃ provācedaṃ dayānvitaḥ 03,176.014d*0876_03 yas tu te vyāhṛtān praśnān prativakṣyati dharmataḥ 03,176.014d*0876_04 sa tvāṃ mokṣayitā śāpāt kasmiṃś cit kālaparyaye 03,176.014d*0876_05 na ca te matprasādena smṛtibhraṃśo bhaviṣyati 03,176.014d*0876_06 balavān api jantus te gṛhīto vaśyam eṣyati 03,176.015a tvāṃ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam 03,176.015c aham adyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam 03,176.016a na hi me mucyate kaś cit kathaṃ cid grahaṇaṃ gataḥ 03,176.016c gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama 03,176.017a nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā 03,176.017c gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṃ mama 03,176.018a patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam 03,176.018c kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ 03,176.019a sa mām uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ 03,176.019b*0877_01 yas tvayā veṣṭito rājan moham eti mahābalaḥ 03,176.019c mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt 03,176.020a tato 'smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smṛtiḥ 03,176.020c smārtam asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā 03,176.021a yas tu te vyāhṛtān praśnān pratibrūyād viśeṣavit 03,176.021c sa tvāṃ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd ṛṣiḥ 03,176.022a gṛhītasya tvayā rājan prāṇino 'pi balīyasaḥ 03,176.022c sattvabhraṃśo 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati 03,176.023a iti cāpy aham aśrauṣaṃ vacas teṣāṃ dayāvatām 03,176.023c mayi saṃjātahārdānām atha te 'ntarhitā dvijāḥ 03,176.024a so 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau 03,176.024c sarpayonim imāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute 03,176.025a tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṃgamam 03,176.025c na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye 03,176.026a yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ 03,176.026c āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ 03,176.027a daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati 03,176.027c daivam eva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ 03,176.028a paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam 03,176.028c imām avasthāṃ saṃprāptam animittam ihādya mām 03,176.029a kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam 03,176.029c yathā tu vipine nyastān bhrātṝn rājyaparicyutān 03,176.030a himavāṃś ca sudurgo 'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ 03,176.030c māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ 03,176.031a vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ 03,176.031c dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā 03,176.032a atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati 03,176.032c sarvāstravid anādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ 03,176.033a samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ 03,176.033c devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā 03,176.034a kiṃ punar dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam 03,176.034c vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam 03,176.035a mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm 03,176.035c yāsmākaṃ nityam āśāste mahattvam adhikaṃ paraiḥ 03,176.036a kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṃgama 03,176.036c aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ 03,176.037a nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau 03,176.037c madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau 03,176.038a nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau 03,176.038c madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ 03,176.039a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ 03,176.039c bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakac ca viceṣṭitum 03,176.040a yudhiṣṭhiras tu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥ 03,176.040c aniṣṭadarśanān ghorān utpātān paricintayan 03,176.041a dāruṇaṃ hy aśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā 03,176.041c dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha 03,176.042a ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā 03,176.042c rudhiraṃ vamantī dadṛśe pratyādityam apasvarā 03,176.043a pravavāv anilo rūkṣaś caṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥ 03,176.043c apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca 03,176.044a pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhi yāhīti vāśati 03,176.044c muhur muhuḥ prasphurati dakṣiṇo 'sya bhujas tathā 03,176.045a hṛdayaṃ caraṇaś cāpi vāmo 'sya parivartate 03,176.045c savyasyākṣṇo vikāraś cāpy aniṣṭaḥ samapadyata 03,176.046a sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahad bhayam 03,176.046c draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata 03,176.047a śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram 03,176.047b*0878_01 kathayām āsa tat sarvaṃ mṛgān hantum ito gatam 03,176.047b*0878_02 tac chrutvā tvarito rājā bhṛśam udvignamānasaḥ 03,176.047c sa pratasthe mahābāhur dhaumyena sahito nṛpaḥ 03,176.048a draupadyā rakṣaṇaṃ kāryam ity uvāca dhanaṃjayam 03,176.048c nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijān prati 03,176.049a sa tasya padam unnīya tasmād evāśramāt prabhuḥ 03,176.049b*0879_01 mṛgayām āsa kaunteya bhīmasenaṃ mahāvane 03,176.049b*0879_02 sa prācīṃ diśam āsthāya mahato gajayūthapān 03,176.049c dadarśa pṛthivīṃ cihnair bhīmasya paricihnitām 03,176.049d*0880_01 tato mṛgasahasrāṇi mṛgendrāṇāṃ śatāni ca 03,176.049d*0880_02 patitāni vane dṛṣṭvā mārgaṃ tasyāviśan nṛpaḥ 03,176.050a dhāvatas tasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥ 03,176.050c ūruvātavinirbhagnān drumān vyāvarjitān pathi 03,176.051a sa gatvā tais tadā cihnair dadarśa girigahvare 03,176.051b*0881_01 rūkṣamārutabhūyiṣṭhe niṣpatradrumasaṃkaṭe 03,176.051b*0881_02 īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṃkule 03,176.051b*0881_03 aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe 03,176.051c gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṃ tathā 03,177.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,177.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam 03,177.001c dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt 03,177.002a kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān 03,177.002c kaś cāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ 03,177.003a sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam 03,177.003c kathayām āsa tat sarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam 03,177.003d*0882_00 bhīma uvāca 03,177.003d*0882_01 ayam ārya mahāsattvo bhakṣārthaṃ māṃ gṛhītavān 03,177.003d*0882_02 nahuṣo nāma rājarṣiḥ prāṇavān iva saṃsthitaḥ 03,177.003d*0882_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.003d*0882_03 mucyatām ayam āyuṣman bhrātā me 'mitavikramaḥ 03,177.003d*0882_04 sarpa uvāca 03,177.003d*0882_04 vayam āhāramanyaṃ te dāsyāmaḥ kṣunnivāraṇam 03,177.003d*0882_05 āhāro rājaputro 'yaṃ mayā prāpto mukhāgataḥ 03,177.003d*0882_06 gamyatāṃ neha sthātavyaṃ śvo bhavān api me bhavet 03,177.003d*0882_07 vratam etan mahābāho viṣayaṃ mama yo vrajet 03,177.003d*0882_08 sa me bhakṣo bhavet tāta tvaṃ cāpi viṣaye mama 03,177.003d*0882_09 cireṇādya mayāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava 03,177.003d*0882_10 nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāṅkṣaye 03,177.004 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.004a devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi 03,177.004c satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,177.004d*0883_01 kimarthaṃ ca tvayā grasto bhīmaseno bhujaṃgama 03,177.005a kim āhṛtya viditvā vā prītis te syād bhujaṃgama 03,177.005c kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñced bhavān imam 03,177.006 sarpa uvāca 03,177.006a nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvas tavānagha 03,177.006c prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa 03,177.007a kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca 03,177.007c trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca 03,177.008a tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamat tadā 03,177.008c sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama 03,177.009a aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān 03,177.009c imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate 03,177.010a na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava 03,177.010c tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ 03,177.011a ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava 03,177.011c nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye 03,177.012a praśnān uccāritāṃs tu tvaṃ vyāhariṣyasi cen mama 03,177.012c atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,177.013 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.013a brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ 03,177.013c api cec chaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama 03,177.014a vedyaṃ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam 03,177.014b*0884_01 brūhi yat te mayā vācyaṃ tattvaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,177.014c sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ 03,177.014d@019_0000 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0001 dharmaṃ sarve praśaṃsanti devā brahmarṣayas tathā 03,177.014d@019_0002 tasmāt samāsato dharmaṃ kathayasva mamānagha 03,177.014d@019_0002 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0003 satyaṃ damas tapaḥ śaucaṃ saṃtoṣo hrīḥ kṣamārjavam 03,177.014d@019_0004 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0004 jñānaṃ śamo dayā dhyānam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,177.014d@019_0005 kiṃ satyaṃ procyate rājan ko damaḥ saṃprakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0006 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0006 tapaso lakṣaṇaṃ kiṃ syāt kiṃ tac chaucam udāhṛtam 03,177.014d@019_0007 satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ manaso damanaṃ damaḥ 03,177.014d@019_0008 tapaḥ svadharmavartitvaṃ śaucaṃ saṃkaravarjanam 03,177.014d@019_0008 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0009 saṃtoṣaḥ kaḥ paraḥ proktaḥ kā ca hrīḥ parikīrtitā 03,177.014d@019_0010 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0010 kṣamā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam 03,177.014d@019_0011 saṃtoṣo viṣayatyāgo hrīr akāryanivartanam 03,177.014d@019_0012 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0012 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvam ārjavaṃ samacittatā 03,177.014d@019_0013 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0014 dayā ca kā parā proktā kiṃ ca dhyānam udāhṛtam 03,177.014d@019_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0015 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā 03,177.014d@019_0016 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0016 dayā bhūtahitaiṣitvaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ 03,177.014d@019_0017 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ 03,177.014d@019_0018 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0018 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0019 krodhas tu durjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ 03,177.014d@019_0020 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0020 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0021 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0022 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0022 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śoka ihocyate 03,177.014d@019_0023 moho dharmavimūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā 03,177.014d@019_0024 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0024 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate 03,177.014d@019_0025 kiṃ sthairyaṃ munibhiḥ proktaṃ kiṃ tad dhairyam udāhṛtam 03,177.014d@019_0026 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tad dānam ihocyate 03,177.014d@019_0026 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0027 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ 03,177.014d@019_0028 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0028 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ tv abhayadakṣiṇā 03,177.014d@019_0029 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyaḥ kaś ca mūrkho janeśvara 03,177.014d@019_0030 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0030 saṃsārahetuḥ kaś cāsya hṛttāpaḥ kaḥ paras tathā 03,177.014d@019_0031 dharmātmā paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate 03,177.014d@019_0032 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ paraḥ 03,177.014d@019_0032 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0033 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś cid dambho janeśvara 03,177.014d@019_0034 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0034 abhyasūyā ca kā proktā kiṃ tat paiśunyam ucyate 03,177.014d@019_0035 mohajñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ 03,177.014d@019_0036 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0036 dharmadveṣo hy asūyā ca paiśunyaṃ paradūṣaṇam 03,177.014d@019_0037 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ 03,177.014d@019_0038 teṣāṃ nityavirodhitvāt kva nu syāt saṃgataṃ nṛpa 03,177.014d@019_0038 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0039 saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca 03,177.014d@019_0040 yasminn etat kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam 03,177.014d@019_0041 yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau 03,177.014d@019_0042 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0042 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 03,177.014d@019_0043 jātyā kulena vṛttena svādhyāyena śrutena ca 03,177.014d@019_0044 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etad viniścayam 03,177.014d@019_0044 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0045 na jātir na kulaṃ tāta na svādhyāyaḥ śrutaṃ na ca 03,177.014d@019_0046 kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam 03,177.014d@019_0047 aneke munayas tāta tiryagyonisamāśritāḥ 03,177.014d@019_0048 svadharmācāraniratā brahmalokam ito gatāḥ 03,177.014d@019_0049 bahunā kim adhītena naṭasyeva durātmanaḥ 03,177.014d@019_0050 tenādhītaṃ śrutaṃ tena yo vṛttam anutiṣṭhati 03,177.014d@019_0051 kapālasthaṃ yathā toyaṃ śvadṛtau ca yathā payaḥ 03,177.014d@019_0052 duṣṭaṃ syāt sthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam 03,177.014d@019_0053 vṛttaṃ yatnena rakṣyaṃ syād vittam eti ca yāti ca 03,177.014d@019_0054 akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ 03,177.014d@019_0055 kiṃ kulenopadiṣṭena vipulena durātmanaḥ 03,177.014d@019_0056 kṛmayaḥ kiṃ na jāyante kusumeṣu sugandhiṣu 03,177.014d@019_0057 tasmād viddhi mahārāja vṛttaṃ brāhmaṇalakṣaṇam 03,177.014d@019_0058 caturvedo 'pi durvṛttaḥ śūdrāt pāpataraḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0059 yo 'gnihotraparo dāntaḥ saṃtoṣaniyataḥ śuciḥ 03,177.014d@019_0060 tapaḥsvādhyāyaśīlaś ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0061 sarvadvaṃdvasaho dhīraḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ 03,177.014d@019_0062 sarvabhūtahito maitras taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0063 yena kena cid ācchanno yena kena cid āsitaḥ 03,177.014d@019_0064 yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0065 yo 'her iva gaṇād bhīto sanmānān maraṇād iva 03,177.014d@019_0066 kuṇapād iva ca strībhyas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.015 sarpa uvāca 03,177.015a brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira 03,177.015c bravīhy atimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe 03,177.016 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.016a satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā 03,177.016c dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 03,177.016d*0885_01 pareṣāṃ ca guṇānveṣī satataṃ puruṣarṣabha 03,177.016d*0885_02 sato 'pi doṣān rājendra na gṛhṇāti kadā cana 03,177.016d*0885_03 dīnānukampī satataṃ satataṃ sādhuvatsalaḥ 03,177.016d*0885_04 sarpa uvāca 03,177.016d*0885_04 nityaṃ dānarataś caiva taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.016d*0885_05 yatnena brūhi rājendra kaḥ kālaḥ śrāddhadānayoḥ 03,177.016d*0885_06 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.016d*0885_06 praśnaṃ praśnavidāṃ śreṣṭha sarvavit tvaṃ mato 'si me 03,177.016d*0885_07 yatra vai brāhmaṇaṃ paśyec chrotriyaṃ dhyānatatparam 03,177.016d*0885_08 sarpa uvāca 03,177.016d*0885_08 dhanaṃ manyed viśiṣṭaṃ tu sa kālaḥ śrāddhadānayoḥ 03,177.016d*0885_09 kiṃ vedyaṃ paramaṃ rājañ śaṃsa me tvaṃ yudhiṣṭhira 03,177.016d*0885_10 sarvajño 'si mahābāho vākyair anumimīmahe 03,177.017a vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat 03,177.017c yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam 03,177.018 sarpa uvāca 03,177.018a cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha 03,177.018c śūdreṣv api ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca 03,177.018e ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira 03,177.019a vedyaṃ yac cāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa 03,177.019c tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyan na tad astīti lakṣaye 03,177.019d*0886_01 tāṃś ca sarvān aśeṣeṇa kathayasva narādhipa 03,177.020 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.020a śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije tac ca na vidyate 03,177.020c na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ 03,177.021a yatraital lakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ 03,177.021c yatraitan na bhavet sarpa taṃ śūdram iti nirdiśet 03,177.022a yat punar bhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha 03,177.022c tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api 03,177.023a evam etan mataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate 03,177.023c yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṃ na śītatā 03,177.024a evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kva cit 03,177.024c eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān 03,177.025 sarpa uvāca 03,177.025a yadi te vṛttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ 03,177.025c vyarthā jātis tadāyuṣman kṛtir yāvan na dṛśyate 03,177.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.026a jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate 03,177.026c saṃkarāt sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ 03,177.027a sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ 03,177.027c vāṅ maithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām 03,177.028a idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ity api 03,177.028c tasmāc chīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidur ye tattvadarśinaḥ 03,177.029a prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate 03,177.029b*0887_01 tatas tu nāmakaraṇaṃ tataś caulaṃ vidhīyate 03,177.029b*0887_02 tatopanayanaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ yathāvidhi 03,177.029c tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate 03,177.030a vṛttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate 03,177.030c asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt 03,177.031a kṛtakṛtyāḥ punar varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate 03,177.031c saṃkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ 03,177.032a yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttam iṣyate 03,177.032c taṃ brāhmaṇam ahaṃ pūrvam uktavān bhujagottama 03,177.033 sarpa uvāca 03,177.033a śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira 03,177.033c bhakṣayeyam ahaṃ kasmād bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,178.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.001a bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ 03,178.001c brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā 03,178.002 sarpa uvāca 03,178.002a pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata 03,178.002c ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama 03,178.003 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.003a dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate 03,178.003c ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām 03,178.004 sarpa uvāca 03,178.004a dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca 03,178.004c eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam 03,178.005a kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate 03,178.005c satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate 03,178.006a evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate 03,178.006c ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate 03,178.007a evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram 03,178.007c yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham 03,178.008 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.008a kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam 03,178.008c aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃś ca bravīhi me 03,178.009 sarpa uvāca 03,178.009a tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ 03,178.009c mānuṣyaṃ svargavāsaś ca tiryagyoniś ca tat tridhā 03,178.010a tatra vai mānuṣāl lokād dānādibhir atandritaḥ 03,178.010c ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute 03,178.011a viparītaiś ca rājendra kāraṇair mānuṣo bhavet 03,178.011c tiryagyonis tathā tāta viśeṣaś cātra vakṣyate 03,178.012a kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ 03,178.012c manuṣyatvāt paribhraṣṭas tiryagyonau prasūyate 03,178.013a tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate 03,178.013c gavādibhyas tathāśvebhyo devatvam api dṛśyate 03,178.014a so 'yam etā gatīḥ sarvā jantuś carati kāryavān 03,178.014c nitye mahati cātmānam avasthāpayate nṛpa 03,178.015a jāto jātaś ca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān 03,178.015c phalārthas tāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ 03,178.016 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.016a śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ 03,178.016c tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham 03,178.017a kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate 03,178.017c etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama 03,178.018 sarpa uvāca 03,178.018a yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam 03,178.018c karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi 03,178.019a jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha 03,178.019c tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me 03,178.020a manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān 03,178.020c viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ 03,178.021a atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate 03,178.021c tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate 03,178.022a sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ 03,178.022c dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām 03,178.023a buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ 03,178.023c eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ 03,178.024 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.024a manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param 03,178.024c etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate 03,178.025 sarpa uvāca 03,178.025a buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate 03,178.025c tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet 03,178.026a buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet 03,178.026c buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi 03,178.027a etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam 03,178.027c tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān 03,178.028 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.028a aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava 03,178.028c viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi 03,178.028d@020_0000 sarpa uvāca 03,178.028d@020_0001 uktās te sarvaśas tāta praśnāḥ praśnavidāṃ vara 03,178.028d@020_0002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,178.028d@020_0002 idānīm eṣa muñcāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,178.028d@020_0003 nahuṣeṇa tato muktaṃ bhīmam āśliṣya sodaram 03,178.028d@020_0004 yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā nahuṣaṃ pratyapūjayat 03,178.028d@020_0005 nahuṣo 'pi muneḥ śāpād vimuktaḥ prītamānasaḥ 03,178.028d@020_0006 divyarūpadharaḥ śrīmān pratyuvāca yudhiṣṭhiram 03,178.028d@020_0007 saṃbhāṣyaṃ sādhubhiḥ puṇyam iti vai vaidikī śrutiḥ 03,178.028d@020_0008 sarpatvāt paśya mukto 'haṃ tvayā saṃbhāṣya sādhunā 03,178.028d@020_0009 dharmaṃ kila narāḥ kṛtvā labhante satsutān iha 03,178.028d@020_0010 dharmeṇa kaḥ kṛto dharmo yena labdho bhavān sutaḥ 03,178.028d@020_0011 na kevalaṃ prajā dhanyā yāsāṃ rājan nṛpo bhavān 03,178.028d@020_0012 dharmo 'pi dhanyo dharmajña yasya putras tvam īdṛśaḥ 03,178.028d@020_0013 dṛṣṭāḥ śrutāś ca bahavo nṛpā dharmaparāyaṇāḥ 03,178.028d@020_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.028d@020_0014 na śruto na ca dṛṣṭo me dharmajñas tvādṛśo nṛpaḥ 03,178.028d@020_0015 sabhāgyo 'haṃ mahābhāga yasya tuṣṭo bhavān guṇaiḥ 03,178.028d@020_0016 nāsabhāgyasya tuṣyanti devakalpā bhavādṛśāḥ 03,178.028d@020_0017 kiṃ tu kautūhalaṃ tāta mama pārthivasattama 03,178.028d@020_0018 ataḥ pṛcchāmi sauhārdāt tvām ahaṃ nābhyasūyayā 03,178.028d@020_0019 sarvaśāstrārthatattvajñaṃ trailokyeśvarapūjitam 03,178.028d@020_0020 nahuṣa uvāca 03,178.028d@020_0020 kathaṃ tvām āviśan mohaḥ prākṛtaṃ puruṣaṃ yathā 03,178.028d@020_0021 śrutaśīlādibhir yuktaṃ dhārmikaṃ tapasi sthitam 03,178.028d@020_0022 suprājñam api kaunteya ṛddhir mohayate naram 03,178.028d@020_0023 hīnābhijanavṛtto 'pi na sa rājāsti kaś cana 03,178.028d@020_0024 yasya cetasi rājendra karoti na madaḥ padam 03,178.028d@020_0025 yathāgnau dhruvam uṣṇatvam anile calanaṃ yathā 03,178.028d@020_0026 yathā śaśini śītatvaṃ tathaiśvarye dhruvo madaḥ 03,178.028d@020_0027 aiśvaryatimiraṃ cakṣur na tat paśyati nirmalam 03,178.028d@020_0028 paścād vimalatāṃ yāti vinipātāñjanāñjitam 03,178.028d@020_0029 vartamānaḥ sukhe svarge nāvaitīti matir mama 03,178.028d@020_0030 so 'ham aiśvaryamohena yadāviṣṭo yudhiṣṭhira 03,178.028d@020_0031 patitaḥ pratisaṃbuddhaḥ sāṃprataṃ bodhayāmi vaḥ 03,178.028d@020_0032 lokadvayahitaṃ vaktuṃ jñātuṃ ko vā na paṇḍitaḥ 03,178.028d@020_0033 tatkriyānuvidhānatve munayo 'pi na paṇḍitāḥ 03,178.028d@020_0034 tasmāl lokadvayasyeṣṭaṃ kartavyaṃ te narādhipa 03,178.028d@020_0035 guhyam etan mahābāho kathitaṃ te mayākhilam 03,178.028d@020_0036 dvijāś ca nāvamantavyās trailokyeśvarapūjitāḥ 03,178.028d@020_0037 devavat pūjanīyāś ca dānamānārcanādibhiḥ 03,178.028d@020_0038 yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣo 'gnir apeyaś ca mahodadhiḥ 03,178.028d@020_0039 kṣayī cāpāditaś candraḥ ko na naśyet prakopya tān 03,178.028d@020_0040 lokān anyān sṛjeyur ye lokapālāṃś ca kopitāḥ 03,178.028d@020_0041 devān kuryur adevāṃś ca kaḥ kṣuṇvaṃs tān samṛdhnuyāt 03,178.028d@020_0042 yān upāśritya tiṣṭhanti lokā devāś ca sarvadā 03,178.028d@020_0043 brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāt tāñ jijīviṣuḥ 03,178.028d@020_0044 praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat 03,178.028d@020_0045 evaṃ vidvān avidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ param 03,178.029a sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam 03,178.029b*0888_01 kathaṃ ca sarpatāṃ yāto bhavān vyākhyātum arhati 03,178.029c evam adbhutakarmāṇam iti me saṃśayo mahān 03,178.030 sarpa uvāca 03,178.030a suprajñam api cec chūram ṛddhir mohayate naram 03,178.030c vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matir mama 03,178.031a so 'ham aiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira 03,178.031c patitaḥ pratisaṃbuddhas tvāṃ tu saṃbodhayāmy aham 03,178.032a kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa 03,178.032c kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā 03,178.033a ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā 03,178.033c abhimānena mattaḥ san kaṃ cin nānyam acintayam 03,178.034a brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ 03,178.034c karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ 03,178.035a cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate 03,178.035c tasya tejo harāmy āśu tad dhi dṛṣṭibalaṃ mama 03,178.036a brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama 03,178.036c sa mām apanayo rājan bhraṃśayām āsa vai śriyaḥ 03,178.037a tatra hy agastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ 03,178.037c adṛṣṭena tato 'smy ukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā 03,178.038a tatas tasmād vimānāgrāt pracyutaś cyutabhūṣaṇaḥ 03,178.038c prapatan bubudhe ''tmānaṃ vyālībhūtam adhomukham 03,178.039a ayācaṃ tam ahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhaved iti 03,178.039c ajñānāt saṃpravṛttasya bhagavan kṣantum arhasi 03,178.040a tataḥ sa mām uvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ 03,178.040c yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāt tvāṃ mokṣayiṣyati 03,178.041a abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa 03,178.041c phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyam avāpsyasi 03,178.042a tato me vismayo jātas tad dṛṣṭvā tapaso balam 03,178.042c brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāham acūcudam 03,178.043a satyaṃ damas tapo yogam ahiṃsā dānanityatā 03,178.043c sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātir na kulaṃ nṛpa 03,178.044a ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ 03,178.044c svasti te 'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ 03,178.044d*0889_01 sa cāyaṃ puruṣavyāghra kālaḥ puṇya upasthitaḥ 03,178.044d*0889_02 tad asmāt kāraṇāt pārtha kāryaṃ mama mahat kṛtam 03,178.045 vaiśaṃpāyana uvāca 03,178.045*0890_01 tatas tasmin muhūrte tu vimānaṃ kāmagāmi vai 03,178.045*0890_02 avapātena mahatā tatrāvāpatad uttamam 03,178.045a ity uktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥ 03,178.045c divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatas tridivam eva ha 03,178.046a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ 03,178.046c dhaumyena sahitaḥ śrīmān āśramaṃ punar abhyagāt 03,178.047a tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham 03,178.047c kathayām āsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,178.048a tac chrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraś cāsya te trayaḥ 03,178.048c āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī 03,178.049a te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā 03,178.049c maivam ity abruvan bhīmaṃ garhayanto 'sya sāhasam 03,178.050a pāṇḍavās tu bhayān muktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam 03,178.050c harṣam āhārayāṃ cakrur vijahruś ca mudā yutāḥ 03,179.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,179.001a nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ 03,179.001c tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata 03,179.002a chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaś ca balāhakāḥ 03,179.002c pravavarṣur divārātram asitāḥ satataṃ tadā 03,179.003a tapātyayaniketāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,179.003c apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ 03,179.004a virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā 03,179.004c babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo 'ruṇā 03,179.005a na sma prajñāyate kiṃ cid ambhasā samavastṛte 03,179.005c samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā 03,179.006a kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ 03,179.006c sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye 03,179.007a nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ 03,179.007c vṛṣṭibhis tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām 03,179.008a stokakāḥ śikhinaś caiva puṃskokilagaṇaiḥ saha 03,179.008c mattāḥ paripatanti sma dardurāś caiva darpitāḥ 03,179.009a tathā bahuvidhākārā prāvṛṇ meghānunāditā 03,179.009c abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu 03,179.010a krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śarat praṇihitābhavat 03,179.010c rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā 03,179.011a vimalākāśanakṣatrā śarat teṣāṃ śivābhavat 03,179.011c mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,179.012a paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ 03,179.012c grahanakṣatrasaṃghaiś ca somena ca virājitāḥ 03,179.013a kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca śītavāridharāḥ śivāḥ 03,179.013c nadīḥ puṣkariṇīś caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ 03,179.014a ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām 03,179.014c babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm 03,179.015a te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām 03,179.015c paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm 03,179.016a teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī 03,179.016c tatraiva vasatām āsīt kārttikī janamejaya 03,179.017a puṇyakṛdbhir mahāsattvais tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ 03,179.017c tat sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhur yogam uttamam 03,179.018a tamisrābhyudaye tasmin dhaumyena saha pāṇḍavāḥ 03,179.018c sūtaiḥ paurogavaiś caiva kāmyakaṃ prayayur vanam 03,180.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,180.001a kāmyakaṃ prāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 03,180.001c kṛtātithyā munigaṇair niṣeduḥ saha kṛṣṇayā 03,180.002a tatas tān pariviśvastān vasataḥ pāṇḍunandanān 03,180.002c brāhmaṇā bahavas tatra samantāt paryavārayan 03,180.003a athābravīd dvijaḥ kaś cid arjunasya priyaḥ sakhā 03,180.003c eṣyatīha mahābāhur vaśī śaurir udāradhīḥ 03,180.004a viditā hi harer yūyam ihāyātāḥ kurūdvahāḥ 03,180.004c sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo 'nveṣī ca vo hariḥ 03,180.005a bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.005c svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmān sameṣyati 03,180.006a tathaiva tasya bruvataḥ pratyadṛṣyata keśavaḥ 03,180.006c sainyasugrīvayuktena rathena rathināṃ varaḥ 03,180.007a maghavān iva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā 03,180.007c upāyād devakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān 03,180.008a avatīrya rathāt kṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi 03,180.008c vavande mudito dhīmān bhīmaṃ ca balināṃ varam 03,180.009a pūjayām āsa dhaumyaṃ ca yamābhyām abhivāditaḥ 03,180.009c pariṣvajya guḍākeśaṃ draupadīṃ paryasāntvayat 03,180.010a sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya priyam āgatam 03,180.010c paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punar ariṃdamam 03,180.011a tathaiva satyabhāmāpi draupadīṃ pariṣasvaje 03,180.011c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,180.012a tatas te pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ 03,180.012c ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruś ca sarvaśaḥ 03,180.013a kṛṣṇas tu pārthena sametya vidvān; dhanaṃjayenāsuratarjanena 03,180.013c babhau yathā bhūtapatir mahātmā; sametya sākṣād bhagavān guhena 03,180.014a tataḥ samastāni kirīṭamālī; vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya 03,180.014c uktvā yathāvat punar anvapṛcchat; kathaṃ subhadrā ca tathābhimanyuḥ 03,180.015a sa pūjayitvā madhuhā yathāvat; pārthāṃś ca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca 03,180.015c uvāca rājānam abhipraśaṃsan; yudhiṣṭhiraṃ tatra sahopaviśya 03,180.016a dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāt; tasyārtham āhus tapa eva rājan 03,180.016c satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ; jitas tavāyaṃ ca paraś ca lokaḥ 03,180.017a adhītam agre caratā vratāni; samyag dhanurvedam avāpya kṛtsnam 03,180.017c kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā; sarve hy avāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ 03,180.018a na grāmyadharmeṣu ratis tavāsti; kāmān na kiṃ cit kuruṣe narendra 03,180.018c na cārthalobhāt prajahāsi dharmaṃ; tasmāt svabhāvād asi dharmarājaḥ 03,180.019a dānaṃ ca satyaṃ ca tapaś ca rājañ; śraddhā ca śāntiś ca dhṛtiḥ kṣamā ca 03,180.019b*0891_01 āpatsv api tvaṃ na jahāsi rājan 03,180.019c avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogān; eṣā parā pārtha sadā ratis te 03,180.020a yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ; kṛṣṇāṃ sabhāyām avaśām apaśyat 03,180.020c apetadharmavyavahāravṛttaṃ; saheta tat pāṇḍava kas tvad anyaḥ 03,180.021a asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ; kṣipraṃ prajāḥ pālayitāsi samyak 03,180.021c ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ; yadi pratijñā bhavataḥ samāptā 03,180.022a dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; yamau ca bhīmaṃ ca daśārhasiṃhaḥ 03,180.022c uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena; prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ 03,180.023a provāca kṛṣṇām api yājñasenīṃ; daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ 03,180.023b*0892_01 diṣṭyā samagrāsi dhanaṃjayena 03,180.023b*0892_02 samāgatety evam uvāca kṛṣṇaḥ 03,180.023c kṛṣṇe dhanurvedaratipradhānāḥ; satyavratās te śiśavaḥ suśīlāḥ 03,180.023e sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ; caranti putrās tava yājñaseni 03,180.024a rājyena rāṣṭraiś ca nimantryamāṇāḥ; pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiś ca 03,180.024c na yajñasenasya na mātulānāṃ; gṛheṣu bālā ratim āpnuvanti 03,180.025a ānartam evābhimukhāḥ śivena; gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ 03,180.025c tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya; na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe 03,180.026a yathā tvam evārhasi teṣu vṛttiṃ; prayoktum āryā ca yathaiva kuntī 03,180.026c teṣv apramādena sadā karoti; tathā ca bhūyaś ca tathā subhadrā 03,180.027a yathāniruddhasya yathābhimanyor; yathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ 03,180.027c tathā vinetā ca gatiś ca kṛṣṇe; tavātmajānām api raukmiṇeyaḥ 03,180.028a gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrān; astreṣu śikṣāsu rathāśvayāne 03,180.028c samyag vinetā vinayaty atandrīs; tāṃś cābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ 03,180.029a sa cāpi samyak praṇidhāya śikṣām; astrāṇi caiṣāṃ guruvat pradāya 03,180.029c tavātmajānāṃ ca tathābhimanyoḥ; parākramais tuṣyati raukmiṇeyaḥ 03,180.030a yadā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ; prayānti putrās tava yājñaseni 03,180.030c ekaikam eṣām anuyānti tatra; rathāś ca yānāni ca dantinaś ca 03,180.031a athābravīd dharmarājaṃ tu kṛṣṇo; daśārhayodhāḥ kukurāndhakāś ca 03,180.031c ete nideśaṃ tava pālayanti; tiṣṭhanti yatrecchasi tatra rājan 03,180.031d*0893_01 yodhās tavārtheṣu narendrayantā 03,180.031d*0893_02 kurvantu kāryaṃ sarathāḥ sanāgāḥ 03,180.032a āvartatāṃ kārmukavegavātā; halāyudhapragrahaṇā madhūnām 03,180.032c senā tavārtheṣu narendra yattā; sasādipattyaśvarathā sanāgā 03,180.033a prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ; suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,180.033c sa sānubandhaḥ sasuhṛdgaṇaś ca; saubhasya saubhādhipateś ca mārgam 03,180.034a kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasmin; yathā kṛtas te samayaḥ sabhāyām 03,180.034c dāśārhayodhais tu sasādiyodhaṃ; pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantam 03,180.035a vyapetamanyur vyapanītapāpmā; vihṛtya yatrecchasi tatra kāmam 03,180.035c tataḥ samṛddhaṃ prathamaṃ viśokaḥ; prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram 03,180.036a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; yathāvad uktaṃ puruṣottamena 03,180.036c praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ; kṛtāñjaliḥ keśavam ity uvāca 03,180.037a asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ; bhavān gatis tvaccharaṇā hi pārthāḥ 03,180.037c kālodaye tac ca tataś ca bhūyaḥ; kartā bhavān karma na saṃśayo 'sti 03,180.038a yathāpratijñaṃ vihṛtaś ca kālaḥ; sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu 03,180.038c ajñātacaryāṃ vidhivat samāpya; bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ 03,180.038d*0894_01 eṣaiva buddhir juṣatāṃ sadā tvāṃ 03,180.038d*0894_02 satye sthitāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ 03,180.038d*0894_03 sadānadharmāḥ sajanāḥ sadārāḥ 03,180.038d*0894_04 sabāndhavās tvaccharaṇā hi pārthāḥ 03,180.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,180.039a tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata 03,180.039c atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk 03,180.039e pratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.039f*0895_01 ajaraś cāmaraś caiva rūpaudāryaguṇānvitaḥ 03,180.039f*0895_02 vyadṛśyata tathā yukto yathā syāt pañcaviṃśakaḥ 03,180.039f*0896_01 mahāvarāhakoṭyāṃ ca brahmaṇām ayutāni ca 03,180.039f*0896_02 vyacintayan mahātmā vai tathā rāmaṃ salakṣmaṇam 03,180.040a tam āgatam ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam 03,180.040c ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ 03,180.041a tam arcitaṃ suviṣvastam āsīnam ṛṣisattamam 03,180.041c brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ 03,180.042a śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ 03,180.042c draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ 03,180.043a purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ 03,180.043c rājñāṃ strīṇām ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ 03,180.044a teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ 03,180.044c ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ 03,180.045a tam apy atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ 03,180.045c pādyārghyābhyāṃ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam 03,180.046a nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṃs tu kṛtakṣaṇān 03,180.046c mārkaṇḍeyasya vadatas tāṃ kathām anvamodata 03,180.047a uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ 03,180.047c brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam 03,180.048a evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.048c kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulam ākhyātavyaṃ bhaviṣyati 03,180.049a evam uktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ 03,180.049c madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantas taṃ mahāmunim 03,181.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,181.001a taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim 03,181.001c kathāsaṃjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ 03,181.002a bhavān daivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,181.002c rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ 03,181.003a sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram 03,181.003c ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ 03,181.004a bhavaty eva hi me buddhir dṛṣṭvātmānaṃ sukhāc cyutam 03,181.004c dhārtarāṣṭrāṃś ca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ 03,181.005a karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca 03,181.005c svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ 03,181.006a atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara 03,181.006c iha vā kṛtam anveti paradehe 'tha vā punaḥ 03,181.007a dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ 03,181.007c kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama 03,181.008a aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam 03,181.008c kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava 03,181.008d*0897_01 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mune vaktum ihārhasi 03,181.009 mārkaṇḍeya uvāca 03,181.009a tvadyukto 'yam anupraśno yathāvad vadatāṃ vara 03,181.009c viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi 03,181.010a atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 03,181.010c yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute 03,181.011a nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām 03,181.011c sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ 03,181.012a amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 03,181.012c brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana 03,181.013a sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam 03,181.013c tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ 03,181.014a svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ 03,181.014c alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ 03,181.015a draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,181.015c pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ 03,181.016a āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ 03,181.016c tataḥ kālāntare 'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ 03,181.017a kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ 03,181.017c lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ 03,181.018a aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ 03,181.018c saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ 03,181.019a mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ 03,181.019b*0898_01 kāṅkṣiṇaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ 03,181.019c sarvātiśaṅkinaś caiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ 03,181.019e aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ 03,181.020a dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ 03,181.020c bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ 03,181.020e nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ 03,181.021a jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ 03,181.021c prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati 03,181.022a kvasthas tat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat 03,181.022b*0899_00 mārkaṇḍeya uvāca 03,181.022b*0899_01 tvad yukto 'yam anupraśnaḥ śṛṇu bhārata tattvataḥ 03,181.022c iti te darśanaṃ yac ca tatrāpy anunayaṃ śṛṇu 03,181.023a ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ 03,181.023c śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat 03,181.024a āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram 03,181.024c saṃbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ 03,181.025a tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā 03,181.025b*0900_01 anuśete śayānaṃ ca tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati 03,181.025b*0900_02 anudhāvati dhāvantaṃ pūrvakarma kṛtaṃ naram 03,181.025c phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate 03,181.026a kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ 03,181.026c aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ 03,181.027a eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira 03,181.027c ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām 03,181.028a manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ 03,181.028c sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ 03,181.029a suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ 03,181.029c śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ 03,181.030a jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ 03,181.030c alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ 03,181.031a cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ 03,181.031c svam ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ 03,181.031d*0901_01 ṛṣayas te mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ 03,181.031e karmabhūmim imāṃ prāpya punar yānti surālayam 03,181.031f*0902_01 kṛtvā śubhāni karmāṇi jñānena bharatarṣabha 03,181.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmabhiḥ 03,181.032c prāpnuvanti narā rājan mā te 'stv anyā vicāraṇā 03,181.033a imām atropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara 03,181.033c manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira 03,181.034a iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha 03,181.034c iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha 03,181.035a dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ 03,181.035c teṣām ayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām 03,181.036a ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān 03,181.036c jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ 03,181.037a ye dharmam eva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle 03,181.037c dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ 03,181.038a ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante 03,181.038c na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti 03,181.039a sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ 03,181.039c lokād amuṣmād avaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ 03,181.040a kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ 03,181.040c devān ṛṣīn pretagaṇāṃś ca sarvān; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa 03,181.041a svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ 03,181.041c mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśam imaṃ sukhārha 03,182.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,182.001a mārkaṇḍeyaṃ mahātmānam ūcuḥ pāṇḍusutās tadā 03,182.001c māhātmyaṃ dvijamukhyānāṃ śrotum icchāma kathyatām 03,182.002a evam uktaḥ sa bhagavān mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,182.002c uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 03,182.003a haihayānāṃ kulakaro rājā parapuraṃjayaḥ 03,182.003c kumāro rūpasaṃpanno mṛgayām acarad balī 03,182.004a caramāṇas tu so 'raṇye tṛṇavīrutsamāvṛte 03,182.004c kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ dadarśa munim antike 03,182.004e sa tena nihato 'raṇye manyamānena vai mṛgam 03,182.005a vyathitaḥ karma tat kṛtvā śokopahatacetanaḥ 03,182.005c jagāma haihayānāṃ vai sakāśaṃ prathitātmanām 03,182.006a rājñāṃ rājīvanetrosau kumāraḥ pṛthivīpate 03,182.006c teṣāṃ ca tad yathāvṛttaṃ kathayām āsa vai tadā 03,182.006d*0903_01 sukumāro mahīpālo hehayānāṃ mahībhṛtām 03,182.007a taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinam 03,182.007c śrutvā dṛṣṭvā ca te tatra babhūvur dīnamānasāḥ 03,182.008a kasyāyam iti te sarve mārgamāṇās tatas tataḥ 03,182.008c jagmuś cāriṣṭanemes te tārkṣyasyāśramam añjasā 03,182.009a te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam 03,182.009c tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṃ pūjām athāharat 03,182.010a te tam ūcur mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune 03,182.010c tvatto 'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ 03,182.011a tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ 03,182.011c kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam 03,182.012a te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham 03,182.012c nāpaśyaṃs tam ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ 03,182.012e anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ 03,182.013a tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ 03,182.013c syād ayaṃ brāhmaṇaḥ so 'tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ 03,182.013e putro hy ayaṃ mama nṛpās tapobalasamanvitaḥ 03,182.014a te tu dṛṣṭvaiva tam ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 03,182.014c mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate 03,182.015a mṛto hy ayam ato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitam āptavān 03,182.015c kim etat tapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ 03,182.015e śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta 03,182.016a sa tān uvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ prabhavate nṛpāḥ 03,182.016c kāraṇaṃ vaḥ pravakṣyāmi hetuyogaṃ samāsataḥ 03,182.016d*0904_01 śuddhācārā analasāḥ saṃdhyopāsanatatparāḥ 03,182.016d*0904_02 suśuddhānnāḥ śuddhadhanā brahmacaryavratānvitāḥ 03,182.016d*0905_01 mṛtyuḥ prabhavate yena nāsmākaṃ nṛpasattamāḥ 03,182.017a satyam evābhijānīmo nānṛte kurmahe manaḥ 03,182.017c svadharmam anutiṣṭhāmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.018a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ kathayāmahe 03,182.018c naiṣāṃ duścaritaṃ brūmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019a atithīn annapānena bhṛtyān atyaśanena ca 03,182.019b*0906_01 saṃbhojya śeṣam aśnīmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019b*0906_02 kṣāntā dāntāḥ kṣamāśīlās tīrthadānaparāyaṇāḥ 03,182.019b*0906_03 puṇyadeśanivāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019c tejasvideśavāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.020a etad vai leśamātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ 03,182.020c gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpād bhayam asti vaḥ 03,182.021a evam astv iti te sarve pratipūjya mahāmunim 03,182.021c svadeśam agaman hṛṣṭā rājāno bharatarṣabha 03,183.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.001a bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me 03,183.001c vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ 03,183.001e tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam 03,183.002a bhūyo 'tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt 03,183.002c saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat 03,183.002e dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃś cedam uvāca ha 03,183.003a prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam 03,183.003c araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam 03,183.004a taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī 03,183.004c vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu 03,183.004e sa te dāsyati rājarṣir yajamāno 'rthine dhanam 03,183.005a tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu 03,183.005c bhṛtyān sutān saṃvibhajya tato vraja yathepsitam 03,183.005e eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ 03,183.006 atrir uvāca 03,183.006a kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā 03,183.006c vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ 03,183.007a kiṃ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ 03,183.007c yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham 03,183.008a tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām 03,183.008c mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām 03,183.009a gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava 03,183.009c gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam 03,183.010 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.010a evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ 03,183.010c gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam 03,183.010d*0907_01 vākyair maṅgalasaṃyuktaiḥ pūjayāno 'bravīd vacaḥ 03,183.011a rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ 03,183.011c stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit 03,183.012a tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ 03,183.012c maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā 03,183.012e atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ 03,183.013a athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata 03,183.013c ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ 03,183.013e tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha 03,183.014 gautama uvāca 03,183.014a jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase 03,183.014c stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt 03,183.015a na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam 03,183.015c bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā 03,183.016 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.016a vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau 03,183.016c ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau 03,183.017a praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi 03,183.017c uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau 03,183.018a tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit 03,183.018c vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat 03,183.019a athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān 03,183.019c āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ 03,183.019e vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān 03,183.019f*0908_01 tatas tad gautamenoktaṃ vākyaṃ vainyasya saṃsadi 03,183.020a śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravan drutam 03,183.020c sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai 03,183.020d*0909_01 papracchuḥ praṇatāḥ sarve brahmāṇam iva somapāḥ 03,183.021a sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ 03,183.021c pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ 03,183.022 sanatkumāra uvāca 03,183.022a brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha 03,183.022b*0910_01 saṃyuktau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau 03,183.022c rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca 03,183.022e sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ 03,183.023a prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ 03,183.023c ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati 03,183.024a purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ 03,183.024c svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate 03,183.025a satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ 03,183.025c adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan 03,183.025d*0911_01 purā yo brahmaṇā sṛṣṭaḥ prajānāṃ paripālane 03,183.025d*0911_02 duṣṭānāṃ nigrahaṃ kartā sa ca rājābhidhīyate 03,183.025d*0911_03 satyaṃ manyur dayā rakṣā dharmādharmavilokanam 03,183.025d*0911_04 vidyante yasya cārāś ca sa rājety abhidhīyate 03,183.025d*0912_01 asmābhir brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatreṇa brahma cāvyayam 03,183.026a ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā 03,183.026c tathaiva nṛpatir bhūmāv adharmaṃ nudate bhṛśam 03,183.027a ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt 03,183.027c uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam 03,183.027d*0913_01 atriṇā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ tat tathaiva na cānyathā 03,183.028 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.028a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ 03,183.028c tam atrim abravīt prītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ 03,183.029a yasmāt sarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ mām ihābravīḥ 03,183.029c sarvadevaiś ca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭham eva ca 03,183.029e tasmāt te 'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca 03,183.030a dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇām alaṃkṛtam 03,183.030c daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃs tathā daśa 03,183.030e etad dadāni te vipra sarvajñas tvaṃ hi me mataḥ 03,183.031a tad atrir nyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhya mahāmanāḥ 03,183.031c pratyājagāma tejasvī gṛhān eva mahātapāḥ 03,183.032a pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān 03,183.032c tapaḥ samabhisaṃdhāya vanam evānvapadyata 03,184.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,184.001a atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya 03,184.001c pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā 03,184.002 tārkṣya uvāca 03,184.002a kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre; kathaṃ kurvan na cyavate svadharmāt 03,184.002c ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ; tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt 03,184.003a kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā; kasmin kāle kena dharmo na naśyet 03,184.003c etat sarvaṃ subhage prabravīhi; yathā lokān virajāḥ saṃcareyam 03,184.004 mārkaṇḍeya uvāca 03,184.004a evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena; śuśrūṣum īkṣyottamabuddhiyuktam 03,184.004c tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca; sarasvatī vākyam idaṃ babhāṣe 03,184.005 sarasvaty uvāca 03,184.005a yo brahma jānāti yathāpradeśaṃ; svādhyāyanityaḥ śucir apramattaḥ 03,184.005c sa vai puro devapurasya gantā; sahāmaraiḥ prāpnuyāt prītiyogam 03,184.006a tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ 03,184.006c akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayair āvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ 03,184.007a tāsāṃ tīreṣv āsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pṛthag apsarobhiḥ 03,184.007c supuṇyagandhābhir alaṃkṛtābhir; hiraṇyavarṇābhir atīva hṛṣṭaḥ 03,184.008a paraṃ lokaṃ gopradās tv āpnuvanti; dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti 03,184.008c vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ; dattvā hiraṇyam amṛtatvam eti 03,184.009a dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ; kalyāṇavat sāmapalāyinīṃ ca 03,184.009c yāvanti romāṇi bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam 03,184.010a anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti; halasya voḍhāram anantavīryam 03,184.010c dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ; prāpnoti lokān daśa dhenudasya 03,184.010d*0914_01 dadāti yo vai kapilāṃ sacailāṃ 03,184.010d*0914_02 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 03,184.010d*0914_03 tais tair guṇaiḥ kāmaduhātha bhūtvā 03,184.010d*0914_04 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 03,184.010d*0914_05 yāvanti romāṇi bhavanti dhenvās 03,184.010d*0914_06 tāvat phalaṃ labhate gopradāne 03,184.010d*0914_07 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 03,184.010d*0914_08 āsaptamaṃ tārayate paratra 03,184.010d*0914_09 sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ 03,184.010d*0914_10 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 03,184.010d*0914_11 dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya 03,184.010d*0914_12 lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti 03,184.010d*0914_13 svakarmabhir dānavasaṃniruddhe 03,184.010d*0914_14 tīvrāndhakāre narake patantam 03,184.010d*0914_15 mahārṇave naur iva vātayuktā 03,184.010d*0914_16 dānaṃ gavāṃ tārayate paratra 03,184.010d*0914_17 yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ 03,184.010d*0914_18 bhūmipradānaṃ ca karoti vipre 03,184.010d*0914_19 dadāti dānaṃ vidhinā ca yaś ca 03,184.010d*0914_20 sa lokam āpnoti puraṃdarasya 03,184.011a yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya; havyaṃ tv agnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ 03,184.011c saptāvarān sapta pūrvān punāti; pitāmahān ātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ 03,184.012 tārkṣya uvāca 03,184.012a kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe 03,184.012c tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam 03,184.013 sarasvaty uvāca 03,184.013a na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit 03,184.013c bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti 03,184.014a nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi 03,184.014c apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram 03,184.015a kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca 03,184.015c gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam 03,184.016 tārkṣya uvāca 03,184.016a kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām 03,184.016c prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe 03,184.017 sarasvaty uvāca 03,184.017a agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya 03,184.017c tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat 03,184.018 tārkṣya uvāca 03,184.018a na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ 03,184.018c rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi 03,184.019 sarasvaty uvāca 03,184.019a śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti 03,184.019c tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra 03,184.020a yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā 03,184.020c divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan 03,184.021 tārkṣya uvāca 03,184.021a idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ 03,184.021c ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ 03,184.021d*0915_01 sāṃkhyā yogāḥ paramaṃ yaṃ vadanti 03,184.021d*0915_02 paraṃ purāṇaṃ tam ahaṃ na vedmi 03,184.022 sarasvaty uvāca 03,184.022a taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam 03,184.022c svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ 03,184.023a tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti 03,184.023c tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ 03,184.024a śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ 03,184.024c dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ 03,184.025a yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ 03,184.025c ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune 03,185.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,185.001a tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha 03,185.001c kathayasveha caritaṃ manor vaivasvatasya me 03,185.002 mārkaṇḍeya uvāca 03,185.002a vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān 03,185.002c babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ 03,185.003a ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ 03,185.003c aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham 03,185.004a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ 03,185.004c ekapādasthitas tīvraṃ cacāra sumahat tapaḥ 03,185.005a avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dṛḍham 03,185.005c so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā 03,185.006a taṃ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam 03,185.006c vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt 03,185.007a bhagavan kṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama 03,185.007c matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata 03,185.008a durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ 03,185.008c bhakṣayanti yathā vṛttir vihitā naḥ sanātanī 03,185.009a tasmād bhayaughān mahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ 03,185.009c trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava 03,185.010a sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ 03,185.010c manur vaivasvato 'gṛhṇāt taṃ matsyaṃ pāṇinā svayam 03,185.011a udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ 03,185.011c aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham 03,185.012a sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ 03,185.012c putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ 03,185.013a atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt 03,185.013c aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila 03,185.014a atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata 03,185.014c bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya 03,185.015a uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ 03,185.015c taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā 03,185.016a tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya 03,185.016c athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn 03,185.017a dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam 03,185.017c tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana 03,185.017e viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate 03,185.018a manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata 03,185.018c naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho 03,185.018e gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase 03,185.018f*0916_01 nideśe hi mayā tubhyaṃ sthātavyam anasūyatā 03,185.018f*0916_02 vṛddhir hi paramā prāptā tvatkṛte hi mayānagha 03,185.019a evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī 03,185.019c nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ 03,185.020a sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama 03,185.020c tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt 03,185.021a gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho 03,185.021c samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti 03,185.022a uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam 03,185.022c samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat 03,185.023a sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā 03,185.023c āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai 03,185.024a yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā 03,185.024c tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt 03,185.025a bhagavan kṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ 03,185.025c prāptakālaṃ tu yat kāryaṃ tvayā tac chrūyatāṃ mama 03,185.026a acirād bhagavan bhaumam idaṃ sthāvarajaṅgamam 03,185.026c sarvam eva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati 03,185.027a saṃprakṣālanakālo 'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥ 03,185.027c tasmāt tvāṃ bodhayāmy adya yat te hitam anuttamam 03,185.028a trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,185.028c tasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ 03,185.029a nauś ca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā 03,185.029c tatra saptarṣibhiḥ sārdham āruhethā mahāmune 03,185.030a bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā 03,185.030c tasyām ārohayer nāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ 03,185.031a nausthaś ca māṃ pratīkṣethās tadā munijanapriya 03,185.031c āgamiṣyāmy ahaṃ śṛṅgī vijñeyas tena tāpasa 03,185.032a evam etat tvayā kāryam āpṛṣṭo 'si vrajāmy aham 03,185.032b*0917_01 tā na śakyā mahatyo vai āpas tartuṃ mayā vinā 03,185.032c nātiśaṅkyam idaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibho 03,185.033a evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata 03,185.033c jagmatuś ca yathākāmam anujñāpya parasparam 03,185.034a tato manur mahārāja yathoktaṃ matsyakena ha 03,185.034c bījāny ādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā 03,185.034e nāvā tu śubhayā vīra mahormiṇam ariṃdama 03,185.035a cintayām āsa ca manus taṃ matsyaṃ pṛthivīpate 03,185.035c sa ca tac cintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya 03,185.035e śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama 03,185.036a taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manur matsyaṃ jalārṇave 03,185.036c śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrim ivocchritam 03,185.037a vaṭākaramayaṃ pāśam atha matsyasya mūrdhani 03,185.037c manur manujaśārdūla tasmiñ śṛṅge nyaveśayat 03,185.038a saṃyatas tena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya 03,185.038c vegena mahatā nāvaṃ prākarṣal lavaṇāmbhasi 03,185.039a sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara 03,185.039c nṛtyamānam ivormībhir garjamānam ivāmbhasā 03,185.040a kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naus tasmin mahodadhau 03,185.040c ghūrṇate capaleva strī mattā parapuraṃjaya 03,185.041a naiva bhūmir na ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire 03,185.041c sarvam āmbhasam evāsīt khaṃ dyauś ca narapuṃgava 03,185.042a evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha 03,185.042c adṛśyanta saptarṣayo manur matsyaḥ sahaiva ha 03,185.043a evaṃ bahūn varṣagaṇāṃs tāṃ nāvaṃ so 'tha matsyakaḥ 03,185.043c cakarṣātandrito rājaṃs tasmin salilasaṃcaye 03,185.044a tato himavataḥ śṛṅgaṃ yat paraṃ puruṣarṣabha 03,185.044c tatrākarṣat tato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana 03,185.045a tato 'bravīt tadā matsyas tān ṛṣīn prahasañ śanaiḥ 03,185.045c asmin himavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram 03,185.046a sā baddhā tatra tais tūrṇam ṛṣibhir bharatarṣabha 03,185.046c naur matsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatas tadā 03,185.047a tac ca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param 03,185.047c khyātam adyāpi kaunteya tad viddhi bharatarṣabha 03,185.048a athābravīd animiṣas tān ṛṣīn sahitāṃs tadā 03,185.048c ahaṃ prajāpatir brahmā matparaṃ nādhigamyate 03,185.048e matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt 03,185.049a manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ 03,185.049c sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,185.050a tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati 03,185.050c matprasādāt prajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati 03,185.051a ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ 03,185.051c sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam 03,185.051e pramūḍho 'bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ 03,185.052a tapasā mahatā yuktaḥ so 'tha sraṣṭuṃ pracakrame 03,185.052c sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha 03,185.053a ity etan mātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam 03,185.053c ākhyānam idam ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā 03,185.054a ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ manoś caritam āditaḥ 03,185.054c sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ 03,186.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,186.001a tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam 03,186.001c papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,186.002a naike yugasahasrāntās tvayā dṛṣṭā mahāmune 03,186.002c na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate 03,186.002e varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam 03,186.002f*0918_01 na te 'sti sadṛśaḥ kaś cid āyuṣā brahmavittama 03,186.003a anantarikṣe loke 'smin devadānavavarjite 03,186.003c tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi 03,186.004a pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe 03,186.004c tvam eva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi 03,186.005a caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā 03,186.005c vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tatas tataḥ 03,186.006a tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ 03,186.006c ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā 03,186.006d*0919_01 svapramāṇam atho vipra tvayā kṛtam anekaśaḥ 03,186.006d*0919_02 ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitās tvayā 03,186.006d*0919_03 nārāyaṇāṅkaprakhyas tvaṃ sāṃparāye 'tipaṭhyase 03,186.006d*0919_04 bhagavān ekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇoś ca viśvakṛt 03,186.006d*0919_05 karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ 03,186.006d*0919_06 ratnālaṃkārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭas tvayā purā 03,186.007a tasmāt sarvāntako mṛtyur jarā vā dehanāśinī 03,186.007c na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ 03,186.008a yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ 03,186.008c naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana 03,186.009a tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,186.009c naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage 03,186.010a śayānam amitātmānaṃ padme padmaniketanam 03,186.010c tvam ekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇam upatiṣṭhasi 03,186.011a etat pratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama 03,186.011c tasmād icchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām 03,186.012a anubhūtaṃ hi bahuśas tvayaikena dvijottama 03,186.012c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit sarvalokeṣu nityadā 03,186.013 mārkaṇḍeya uvāca 03,186.013a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve 03,186.013c puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca 03,186.013d*0920_01 avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane 03,186.014a ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ 03,186.014c eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt 03,186.015a acintyaṃ mahad āścaryaṃ pavitram api cottamam 03,186.015c anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvam akṣayam avyayam 03,186.016a eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe 03,186.016c yo hy enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ 03,186.017a sarvam āścaryam evaitan nirvṛttaṃ rājasattama 03,186.017c ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye 03,186.018a catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam 03,186.018c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.019a trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate 03,186.019c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.020a tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ 03,186.020c tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.021a sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam 03,186.021c tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.021e saṃdhyāsaṃdhyāṃśayos tulyaṃ pramāṇam upadhāraya 03,186.022a kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam 03,186.022c eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā 03,186.023a etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhṛtam 03,186.023c viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate 03,186.023e lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidur budhāḥ 03,186.024a alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha 03,186.024c sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ 03,186.025a yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā 03,186.025c vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate 03,186.026a brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ 03,186.026c kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge 03,186.027a nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ 03,186.027c brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge 03,186.028a ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ 03,186.028c viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat 03,186.029a bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa 03,186.029c mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ 03,186.030a āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ 03,186.030c kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama 03,186.030d*0921_01 yugānte manujavyāghra tathākārāś ca bhārata 03,186.031a na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati 03,186.031c kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa 03,186.032a alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ 03,186.032c alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ 03,186.033a bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ 03,186.033c yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ 03,186.033e bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ 03,186.034a yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ 03,186.034c na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate 03,186.034e rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ 03,186.035a bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ 03,186.035c mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye 03,186.036a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ 03,186.036c keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye 03,186.036d*0922_01 aṭṭam annam iti prāhuḥ śūlaṃ vikrayam ucyate 03,186.036d*0922_02 vedaḥ śivam iti proktaṃ brāhmaṇāś ca catuṣpathāḥ 03,186.036d*0922_03 keśo bhaga iti proktas taṃ vikrīyaiva bhuñjate 03,186.037a alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa 03,186.037c alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ 03,186.038a brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām 03,186.038c nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ 03,186.039a lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ 03,186.039c bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ 03,186.040a karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ 03,186.040c municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate 03,186.041a mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā 03,186.041c arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ 03,186.042a āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ 03,186.042c aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam 03,186.042d*0923_01 pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ 03,186.043a bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ 03,186.043c āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye 03,186.044a yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ 03,186.044c na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata 03,186.044d*0924_01 hiṃsābhirāmaś ca janas tathā saṃpadyate 'śuciḥ 03,186.044e adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha 03,186.044f*0925_01 phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate 03,186.045a tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ 03,186.045c alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana 03,186.046a bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ 03,186.046c vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta 03,186.047a dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ 03,186.047c dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā 03,186.048a alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā 03,186.048c dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye 03,186.048d*0926_01 nagarāṇāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye 03,186.049a adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta 03,186.049c saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ 03,186.050a dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ 03,186.050c hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ 03,186.050d*0927_01 naitad astīti manujā vartanti nirapatrapāḥ 03,186.051a puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā 03,186.051c nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate 03,186.052a saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa 03,186.052c daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate 03,186.053a bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā 03,186.053c āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate 03,186.054a kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ 03,186.054c taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate 03,186.055a viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn 03,186.055c vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca 03,186.055d*0928_01 vīrapatnyas tathā nāryaḥ saṃśrayanti narān nṛpa 03,186.055d*0928_02 bhartāram api jīvantam anyān vyabhicaranty uta 03,186.056a tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye 03,186.056c anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī 03,186.057a tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca 03,186.057c pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,186.058a tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa 03,186.058c pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca 03,186.059a yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata 03,186.059c sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha 03,186.060a tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata 03,186.060c lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam 03,186.061a tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam 03,186.061c devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat 03,186.062a nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha 03,186.062c adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt 03,186.063a tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca 03,186.063c nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ 03,186.064a sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam 03,186.064c tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ 03,186.065a tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ 03,186.065c uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ 03,186.066a ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ 03,186.066b*0929_01 kāraṇḍakanibhāḥ ke cit ke cid iṅgulikaprabhāḥ 03,186.066c ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ 03,186.067a ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā 03,186.067b*0930_01 ke cid dāridryasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ 03,186.067c ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ 03,186.068a ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ 03,186.068c ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ 03,186.068e vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ 03,186.069a ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ 03,186.069c tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam 03,186.069d*0931_01 garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasaṃnibhāḥ 03,186.070a tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā 03,186.070c āpūryate mahārāja salilaughapariplutā 03,186.071a tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha 03,186.071c sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā 03,186.072a varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām 03,186.072c sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam 03,186.073a tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave 03,186.073c dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā 03,186.074a tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata 03,186.074c parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate 03,186.075a sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam 03,186.075c saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ 03,186.076a tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa 03,186.076c ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata 03,186.077a tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,186.077c naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite 03,186.078a nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe 03,186.078c anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham ādṛtaḥ 03,186.079a ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama 03,186.079c apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṃ param 03,186.080a tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa 03,186.080c śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṃ labhāmy aham atandritaḥ 03,186.081a tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṃplave 03,186.081c nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate 03,186.082a śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa 03,186.082c paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte 03,186.083a upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam 03,186.083c phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata 03,186.084a tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt 03,186.084c kathaṃ tv ayaṃ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate 03,186.085a tapasā cintayaṃś cāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye 03,186.085c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa 03,186.086a atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ 03,186.086c sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me 03,186.087a tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ 03,186.087c śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṃ śrutisukhāvaham 03,186.088a jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam 03,186.088c mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvad icchasi bhārgava 03,186.089a abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama 03,186.089c āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kṛto mayā 03,186.090a tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama 03,186.090c nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata 03,186.091a tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam 03,186.091c tasyāham avaśo vaktraṃ daivayogāt praveśitaḥ 03,186.092a tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa 03,186.092c sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm 03,186.093a gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm 03,186.093c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm 03,186.094a sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api 03,186.094c vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata 03,186.095a nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām 03,186.095c suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm 03,186.095d*0932_01 vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm 03,186.095e śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api 03,186.096a etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama 03,186.096c parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.097a tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam 03,186.097c ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat 03,186.098a tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam 03,186.098c jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ 03,186.098e paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām 03,186.098f*0933_01 saparvatavanadvīpāṃ nimagnāśatasaṃkulām 03,186.099a yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ 03,186.099c kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane 03,186.100a vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa 03,186.100c śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā 03,186.101a tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.101c himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam 03,186.102a niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam 03,186.102a*0933a_01 **** **** pāriyātraṃ ca parvatam 03,186.102a*0933a_02 naiṣadhaṃ cāpi paśyāmi 03,186.102c paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam 03,186.103a mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim 03,186.103c paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam 03,186.104a mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam 03,186.104c malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam 03,186.105a ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ 03,186.105c tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ 03,186.106a siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa 03,186.106c pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate 03,186.106e tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā 03,186.107a kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ 03,186.107c śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā 03,186.107d*0934_01 sādhyān rudrāṃs tathādityān guhyakān pitaras tathā 03,186.107d*0934_02 sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn apy aśvināv api 03,186.108a gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate 03,186.108c daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa 03,186.108e siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ 03,186.109a yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,186.109c tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.109e phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā 03,186.110a antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam 03,186.110c na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit 03,186.111a satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate 03,186.111b*0935_01 bhramaṃs tatra mahīpāla yadā varṣagaṇān bahūn 03,186.111c āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ 03,186.112a tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā 03,186.112c vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca 03,186.113a tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ 03,186.113c mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama 03,186.114a tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate 03,186.114c āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat 03,186.115a tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam 03,186.115c āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam 03,186.116a tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva 03,186.116c śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ 03,186.117a apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama 03,186.117c uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me 03,186.118a muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā 03,186.118b*0936_01 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ munir vacanam abruvam 03,186.118c yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam 03,186.119a tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau 03,186.119c sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau 03,186.120a prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau 03,186.120c dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ 03,186.121a vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca 03,186.121c dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ 03,186.122a tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam 03,186.122c jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām 03,186.123a āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava 03,186.123c dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava 03,186.124a tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ 03,186.124c yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam 03,186.125a tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate 03,186.125c drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ 03,186.125d*0937_01 nirgato 'ham akāmas tu icchayā te mahāprabho 03,186.126a icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita 03,186.126c iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate 03,186.126e pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi 03,186.127a kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha 03,186.127c kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama 03,186.128a etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā 03,186.128c tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham 03,186.128e mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho 03,186.129a ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ 03,186.129c sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ 03,187.001 deva uvāca 03,187.001a kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ 03,187.001c tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham 03,187.002a pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ 03,187.002c ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat 03,187.003a āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā 03,187.003c tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā 03,187.004a ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ 03,187.004c vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama 03,187.005a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ 03,187.005c ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā 03,187.006a ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ 03,187.006c ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama 03,187.007a agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane 03,187.007b*0938_01 dyaur mūrdhā khaṃ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasaṃbhavāḥ 03,187.007c sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ 03,187.008a mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,187.008c yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam 03,187.009a pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ 03,187.009c yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ 03,187.010a catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām 03,187.010c śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām 03,187.011a vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā 03,187.011c majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā 03,187.012a agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama 03,187.012c pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham 03,187.013a brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ 03,187.013c pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca 03,187.014a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ 03,187.014c mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca 03,187.015a yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ 03,187.015c kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ 03,187.016a sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ 03,187.016c mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate 03,187.017a ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ 03,187.017c ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ 03,187.018a tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale 03,187.018c mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama 03,187.019a ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam 03,187.019c vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me 03,187.019d*0939_01 mayaiva suvibhaktās te devakāryārthasiddhaye 03,187.020a kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca 03,187.020c mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama 03,187.021a prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam 03,187.021c satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu 03,187.022a madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ 03,187.022c mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ 03,187.023a samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ 03,187.023c śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ 03,187.024a prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ 03,187.024c lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ 03,187.025a taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ 03,187.025b*0940_01 tvam evāpyaṃ vijānīhi narāṇāṃ bhāvitātmanām 03,187.025c duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam 03,187.026a yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama 03,187.026c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham 03,187.027a daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ 03,187.027c rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ 03,187.028a tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām 03,187.028c praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham 03,187.029a sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān 03,187.029c sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā 03,187.030a karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham 03,187.030c praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt 03,187.031a śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama 03,187.031c rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā 03,187.032a trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta 03,187.032b*0941_01 yadā bhavati me varṇaḥ kṛṣṇo vai munisattama 03,187.032c antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ 03,187.032e trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.033a ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ 03,187.033c abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ 03,187.034a kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai 03,187.034c śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam 03,187.034d*0942_01 sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ 03,187.035a evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama 03,187.035c sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana 03,187.036a yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija 03,187.036c sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha 03,187.037a yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.037c vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama 03,187.038a ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ 03,187.038c ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ 03,187.039a yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam 03,187.039c tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ 03,187.040a evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama 03,187.040c aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate 03,187.041a mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā 03,187.041c asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita 03,187.042a sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.042c viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat 03,187.043a abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama 03,187.043c dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase 03,187.044a tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā 03,187.044c ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ 03,187.045a yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ 03,187.045c tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham 03,187.046a tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe 03,187.046c ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama 03,187.047a ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca 03,187.047c loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam 03,187.048 mārkaṇḍeya uvāca 03,187.048a ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ 03,187.048c prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ 03,187.049a etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye 03,187.049c āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara 03,187.049d*0943_01 sūtātmānaṃ samāhṛta caturddaśavidhānataḥ 03,187.049d*0943_02 paramātmānam āviśya supityamittadhī * * 03,187.050a yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ 03,187.050c sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ 03,187.051a asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām 03,187.051c dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā 03,187.052a sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ 03,187.052c āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ 03,187.053a eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ 03,187.053c śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ 03,187.054a dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā 03,187.054c ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam 03,187.055a sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ 03,187.055c gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ 03,188.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,188.001a evam uktās tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau 03,188.001c draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrur janārdanam 03,188.002a sa caitān puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā 03,188.002c sāntvayām āsa mānārhān manyamāno yathāvidhi 03,188.003a yudhiṣṭhiras tu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim 03,188.003c punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim 03,188.004a āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara 03,188.004c mune bhārgava yad vṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau 03,188.005a asmin kaliyuge 'py asti punaḥ kautūhalaṃ mama 03,188.005c samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati 03,188.006a kiṃvīryā mānavās tatra kimāhāravihāriṇaḥ 03,188.006c kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.007a kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam 03,188.007c vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase 03,188.008a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punar evābhyabhāṣata 03,188.008c ramayan vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃś ca mahāmuniḥ 03,188.009 mārkaṇḍeya uvāca 03,188.009*0944_01 śṛṇu rājan mayā dṛṣṭaṃ yat purā śrutam eva ca 03,188.009*0944_02 anubhūtaṃ ca rājendra devadevaprasādajam 03,188.009a bhaviṣyaṃ sarvalokasya vṛttāntaṃ bharatarṣabha 03,188.009c kaluṣaṃ kālam āsādya kathyamānaṃ nibodha me 03,188.010a kṛte catuṣpāt sakalo nirvyājopādhivarjitaḥ 03,188.010c vṛṣaḥ pratiṣṭhito dharmo manuṣyeṣv abhavat purā 03,188.011a adharmapādaviddhas tu tribhir aṃśaiḥ pratiṣṭhitaḥ 03,188.011c tretāyāṃ dvāpare 'rdhena vyāmiśro dharma ucyate 03,188.012a tribhir aṃśair adharmas tu lokān ākramya tiṣṭhati 03,188.012b*0945_01 tāmasaṃ yugam āsādya tadā bharatasattama 03,188.012c caturthāṃśena dharmas tu manuṣyān upatiṣṭhati 03,188.013a āyur vīryam atho buddhir balaṃ tejaś ca pāṇḍava 03,188.013c manuṣyāṇām anuyugaṃ hrasatīti nibodha me 03,188.014a rājāno brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yudhiṣṭhira 03,188.014c vyājair dharmaṃ cariṣyanti dharmavaitaṃsikā narāḥ 03,188.015a satyaṃ saṃkṣepsyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ 03,188.015c satyahānyā tatas teṣām āyur alpaṃ bhaviṣyati 03,188.016a āyuṣaḥ prakṣayād vidyāṃ na śakṣyanty upaśikṣitum 03,188.016c vidyāhīnān avijñānāl lobho 'py abhibhaviṣyati 03,188.017a lobhakrodhaparā mūḍhāḥ kāmasaktāś ca mānavāḥ 03,188.017c vairabaddhā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ 03,188.018a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ saṃkīryantaḥ parasparam 03,188.018c śūdratulyā bhaviṣyanti tapaḥsatyavivarjitāḥ 03,188.019a antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāś cāntāvasāyinaḥ 03,188.019c īdṛśo bhavitā loko yugānte paryupasthite 03,188.020a vastrāṇāṃ pravarā śāṇī dhānyānāṃ koradūṣakāḥ 03,188.020c bhāryāmitrāś ca puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.021a matsyāmiṣeṇa jīvanto duhantaś cāpy ajaiḍakam 03,188.021c goṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.021c*0946_01 **** **** ye 'pi nityaṃ dhṛtavratāḥ 03,188.021c*0946_02 te 'pi lobhasamāyuktā 03,188.022a anyonyaṃ parimuṣṇanto hiṃsayantaś ca mānavāḥ 03,188.022c ajapā nāstikāḥ stenā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.023a sarittīreṣu kuddālair vāpayiṣyanti cauṣadhīḥ 03,188.023c tāś cāpy alpaphalās teṣāṃ bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.024a śrāddhe daive ca puruṣā ye ca nityaṃ dhṛtavratāḥ 03,188.024c te 'pi lobhasamāyuktā bhokṣyantīha parasparam 03,188.025a pitā putrasya bhoktā ca pituḥ putras tathaiva ca 03,188.025c atikrāntāni bhojyāni bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.025d*0947_01 rātrau bhokṣyanti vratino gṛhiṇo 'pi yugakṣaye 03,188.025d*0947_02 evaṃvidhaṃ kariṣyanti kalau śāstravimohitāḥ 03,188.026a na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā vedanindakāḥ 03,188.026c na yakṣyanti na hoṣyanti hetuvādavilobhitāḥ 03,188.026d*0948_01 nimneṣv īhāṃ kariṣyanti hetuvādavimohitāḥ 03,188.027a nimne kṛṣiṃ kariṣyanti yokṣyanti dhuri dhenukāḥ 03,188.027c ekahāyanavatsāṃś ca vāhayiṣyanti mānavāḥ 03,188.028a putraḥ pitṛvadhaṃ kṛtvā pitā putravadhaṃ tathā 03,188.028c nirudvego bṛhadvādī na nindām upalapsyate 03,188.029a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ niśkriyaṃ yajñavarjitam 03,188.029c bhaviṣyati nirānandam anutsavam atho tathā 03,188.030a prāyaśaḥ kṛpaṇānāṃ hi tathā bandhumatām api 03,188.030c vidhavānāṃ ca vittāni hariṣyantīha mānavāḥ 03,188.031a alpavīryabalāḥ stabdhā lobhamohaparāyaṇāḥ 03,188.031c tatkathādānasaṃtuṣṭā duṣṭānām api mānavāḥ 03,188.031e parigrahaṃ kariṣyanti pāpācāraparigrahāḥ 03,188.032a saṃghātayantaḥ kaunteya rājānaḥ pāpabuddhayaḥ 03,188.032c parasparavadhodyuktā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 03,188.032e bhaviṣyanti yugasyānte kṣatriyā lokakaṇṭakāḥ 03,188.033a arakṣitāro lubdhāś ca mānāhaṃkāradarpitāḥ 03,188.033c kevalaṃ daṇḍarucayo bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.034a ākramyākramya sādhūnāṃ dārāṃś caiva dhanāni ca 03,188.034c bhokṣyante niranukrośā rudatām api bhārata 03,188.035a na kanyāṃ yācate kaś cin nāpi kanyā pradīyate 03,188.035c svayaṃgrāhā bhaviṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.036a rājānaś cāpy asaṃtuṣṭāḥ parārthān mūḍhacetasaḥ 03,188.036c sarvopāyair hariṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.037a mlecchībhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati ca bhārata 03,188.037c hasto hastaṃ parimuṣed yugānte paryupasthite 03,188.038a satyaṃ saṃkṣipyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ 03,188.038c sthavirā bālamatayo bālāḥ sthavirabuddhayaḥ 03,188.039a bhīravaḥ śūramānīnaḥ śūrā bhīruviṣādinaḥ 03,188.039c na viśvasanti cānyonyaṃ yugānte paryupasthite 03,188.040a ekāhāryaṃ jagat sarvaṃ lobhamohavyavasthitam 03,188.040c adharmo vardhati mahān na ca dharmaḥ pravartate 03,188.041a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā na śiṣyanti janādhipa 03,188.041c ekavarṇas tadā loko bhaviṣyati yugakṣaye 03,188.042a na kṣaṃsyati pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 03,188.042c bhāryā ca patiśuśrūṣāṃ na kariṣyati kā cana 03,188.043a ye yavānnā janapadā godhūmānnās tathaiva ca 03,188.043c tān deśān saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.044a svairāhārāś ca puruṣā yoṣitaś ca viśāṃ pate 03,188.044c anyonyaṃ na sahiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.045a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati yudhiṣṭhira 03,188.045c na śrāddhair hi pitṝṃś cāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ 03,188.046a na kaś cit kasya cic chrotā na kaś cit kasya cid guruḥ 03,188.046c tamograstas tadā loko bhaviṣyati narādhipa 03,188.047a paramāyuś ca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa 03,188.047c tataḥ prāṇān vimokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.048a pañcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā prasūyate 03,188.048c saptavarṣāṣṭavarṣāś ca prajāsyanti narās tadā 03,188.049a patyau strī tu tadā rājan puruṣo vā striyaṃ prati 03,188.049c yugānte rājaśārdūla na toṣam upayāsyati 03,188.050a alpadravyā vṛthāliṅgā hiṃsā ca prabhaviṣyati 03,188.050c na kaś cit kasya cid dātā bhaviṣyati yugakṣaye 03,188.051a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ 03,188.051c keśaśūlāḥ striyaś cāpi bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.052a mlecchāḥ krūrāḥ sarvabhakṣā dāruṇāḥ sarvakarmasu 03,188.052c bhāvinaḥ paścime kāle manuṣyā nātra saṃśayaḥ 03,188.053a krayavikrayakāle ca sarvaḥ sarvasya vañcanam 03,188.053c yugānte bharataśreṣṭha vṛttilobhāt kariṣyati 03,188.054a jñānāni cāpy avijñāya kariṣyanti kriyās tathā 03,188.054c ātmacchandena vartante yugānte paryupasthite 03,188.055a svabhāvāt krūrakarmāṇaś cānyonyam abhiśaṅkinaḥ 03,188.055c bhavitāro janāḥ sarve saṃprāpte yugasaṃkṣaye 03,188.056a ārāmāṃś caiva vṛkṣāṃś ca nāśayiṣyanti nirvyathāḥ 03,188.056c bhavitā saṃkṣayo loke jīvitasya ca dehinām 03,188.057a tathā lobhābhibhūtāś ca cariṣyanti mahīm imām 03,188.057c brāhmaṇāś ca bhaviṣyanti brahmasvāni ca bhuñjate 03,188.058a hāhākṛtā dvijāś caiva bhayārtā vṛṣalārditāḥ 03,188.058c trātāram alabhanto vai bhramiṣyanti mahīm imām 03,188.059a jīvitāntakarā raudrāḥ krūrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ 03,188.059c yadā bhaviṣyanti narās tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.060a āśrayiṣyanti ca nadīḥ parvatān viṣamāṇi ca 03,188.060c pradhāvamānā vitrastā dvijāḥ kurukulodvaha 03,188.061a dasyuprapīḍitā rājan kākā iva dvijottamāḥ 03,188.061c kurājabhiś ca satataṃ karabhāraprapīḍitāḥ 03,188.062a dhairyaṃ tyaktvā mahīpāla dāruṇe yugasaṃkṣaye 03,188.062c vikarmāṇi kariṣyanti śūdrāṇāṃ paricārakāḥ 03,188.063a śūdrā dharmaṃ pravakṣyanti brāhmaṇāḥ paryupāsakāḥ 03,188.063c śrotāraś ca bhaviṣyanti prāmāṇyena vyavasthitāḥ 03,188.064a viparītaś ca loko 'yaṃ bhaviṣyaty adharottaraḥ 03,188.064b*0949_01 dharmācāraparibhraṣṭā lobhamohasamanvitāḥ 03,188.064c eḍūkān pūjayiṣyanti varjayiṣyanti devatāḥ 03,188.064e śūdrāḥ paricariṣyanti na dvijān yugasaṃkṣaye 03,188.065a āśrameṣu maharṣīṇāṃ brāhmaṇāvasatheṣu ca 03,188.065c devasthāneṣu caityeṣu nāgānām ālayeṣu ca 03,188.066a eḍūkacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā 03,188.066c bhaviṣyati yuge kṣīṇe tad yugāntasya lakṣaṇam 03,188.067a yadā raudrā dharmahīnā māṃsādāḥ pānapās tathā 03,188.067c bhaviṣyanti narā nityaṃ tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.068a puṣpe puṣpaṃ yadā rājan phale phalam upāśritam 03,188.068c prajāsyati mahārāja tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.069a akālavarṣī parjanyo bhaviṣyati gate yuge 03,188.069c akrameṇa manuṣyāṇāṃ bhaviṣyati tadā kriyā 03,188.069e virodham atha yāsyanti vṛṣalā brāhmaṇaiḥ saha 03,188.070a mahī mlecchasamākīrṇā bhaviṣyati tato 'cirāt 03,188.070c karabhārabhayād viprā bhajiṣyanti diśo daśa 03,188.070d*0950_01 anyāyavartinaś cāpi bhaviṣyanti narādhipāḥ 03,188.071a nirviśeṣā janapadā narāvṛṣṭibhir arditāḥ 03,188.071c āśramān abhipatsyanti phalamūlopajīvinaḥ 03,188.072a evaṃ paryākule loke maryādā na bhaviṣyati 03,188.072b*0951_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ parityakṣyanti satkriyām 03,188.072c na sthāsyanty upadeśe ca śiṣyā vipriyakāriṇaḥ 03,188.073a ācāryopanidhiś caiva vatsyate tadanantaram 03,188.073c arthayuktyā pravatsyanti mitrasaṃbandhibāndhavāḥ 03,188.073e abhāvaḥ sarvabhūtānāṃ yugānte ca bhaviṣyati 03,188.074a diśaḥ prajvalitāḥ sarvā nakṣatrāṇi calāni ca 03,188.074c jyotīṃṣi pratikūlāni vātāḥ paryākulās tathā 03,188.074e ulkāpātāś ca bahavo mahābhayanidarśakāḥ 03,188.075a ṣaḍbhir anyaiś ca sahito bhāskaraḥ pratapiṣyati 03,188.075c tumulāś cāpi nirhrādā digdāhāś cāpi sarvaśaḥ 03,188.075e kabandhāntarhito bhānur udayāstamaye tadā 03,188.076a akālavarṣī ca tadā bhaviṣyati sahasradṛk 03,188.076c sasyāni ca na rokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.077a abhīkṣṇaṃ krūravādinyaḥ paruṣā ruditapriyāḥ 03,188.077c bhartṝṇāṃ vacane caiva na sthāsyanti tadā striyaḥ 03,188.078a putrāś ca mātāpitarau haniṣyanti yugakṣaye 03,188.078c sūdayiṣyanti ca patīn striyaḥ putrān apāśritāḥ 03,188.079a aparvaṇi mahārāja sūryaṃ rāhur upaiṣyati 03,188.079c yugānte hutabhuk cāpi sarvataḥ prajvaliṣyati 03,188.080a pānīyaṃ bhojanaṃ caiva yācamānās tadādhvagāḥ 03,188.080c na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate 03,188.081a nirghātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgadvijāḥ 03,188.081c rūkṣā vāco vimokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.082a mitrasaṃbandhinaś cāpi saṃtyakṣyanti narās tadā 03,188.082c janaṃ parijanaṃ cāpi yugānte paryupasthite 03,188.083a atha deśān diśaś cāpi pattanāni purāṇi ca 03,188.083c kramaśaḥ saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.084a hā tāta hā sutety evaṃ tadā vācaḥ sudāruṇāḥ 03,188.084c vikrośamānaś cānyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati 03,188.084d*0952_01 bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāḥ prākṛtapriyāḥ 03,188.084d*0952_02 pāṣaṇḍajanasaṃkīrṇā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.085a tatas tumulasaṃghāte vartamāne yugakṣaye 03,188.085c dvijātipūrvako lokaḥ krameṇa prabhaviṣyati 03,188.086a tataḥ kālāntare 'nyasmin punar lokavivṛddhaye 03,188.086c bhaviṣyati punar daivam anukūlaṃ yadṛcchayā 03,188.087a yadā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣyabṛhaspatī 03,188.087c ekarāśau sameṣyanti prapatsyati tadā kṛtam 03,188.088a kālavarṣī ca parjanyo nakṣatrāṇi śubhāni ca 03,188.088c pradakṣiṇā grahāś cāpi bhaviṣyanty anulomagāḥ 03,188.088d*0953_01 dakṣiṇāni bhaviṣyanti grahāś cāpy anulomagāḥ 03,188.088d*0953_02 pradakṣiṇā bhaviṣyanti pūjayantaḥ parasparam 03,188.088e kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ bhaviṣyati nirāmayam 03,188.089a kalkir viṣṇuyaśā nāma dvijaḥ kālapracoditaḥ 03,188.089c utpatsyate mahāvīryo mahābuddhiparākramaḥ 03,188.090a saṃbhūtaḥ saṃbhalagrāme brāhmaṇāvasathe śubhe 03,188.090c manasā tasya sarvāṇi vāhanāny āyudhāni ca 03,188.090e upasthāsyanti yodhāś ca śastrāṇi kavacāni ca 03,188.091a sa dharmavijayī rājā cakravartī bhaviṣyati 03,188.091c sa cemaṃ saṃkulaṃ lokaṃ prasādam upaneṣyati 03,188.092a utthito brāhmaṇo dīptaḥ kṣayāntakṛd udāradhīḥ 03,188.092c sa saṃkṣepo hi sarvasya yugasya parivartakaḥ 03,188.093a sa sarvatra gatān kṣudrān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ 03,188.093c utsādayiṣyati tadā sarvān mlecchagaṇān dvijaḥ 03,188.90b*0954_01 mahātmā vṛttasaṃpannaḥ prajānāṃ hitakṛn nṛpa 03,189.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,189.001a tataś corakṣayaṃ kṛtvā dvijebhyaḥ pṛthivīm imām 03,189.001c vājimedhe mahāyajñe vidhivat kalpayiṣyati 03,189.002a sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ 03,189.002c vanaṃ puṇyayaśaḥkarmā jarāvān saṃśrayiṣyati 03,189.003a tacchīlam anuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ 03,189.003c vipraiś corakśaye caiva kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati 03,189.004a kṛṣṇājināni śaktīś ca triśūlāny āyudhāni ca 03,189.004c sthāpayan vipraśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca 03,189.005a saṃstūyamāno viprendrair mānayāno dvijottamān 03,189.005c kalkiś cariṣyati mahīṃ sadā dasyuvadhe rataḥ 03,189.006a hā tāta hā sutety evaṃ tās tā vācaḥ sudāruṇāḥ 03,189.006c vikrośamānān subhṛśaṃ dasyūn neṣyati saṃkṣayam 03,189.007a tato 'dharmavināśo vai dharmavṛddhiś ca bhārata 03,189.007c bhaviṣyati kṛte prāpte kriyāvāṃś ca janas tathā 03,189.008a ārāmāś caiva caityāś ca taṭākāny avaṭās tathā 03,189.008b*0955_01 puṣkariṇyaś ca vividhā devatāyatāni ca 03,189.008c yajñakriyāś ca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge 03,189.009a brāhmaṇāḥ sādhavaś caiva munayaś ca tapasvinaḥ 03,189.009c āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ 03,189.010a jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha 03,189.010c sarveṣv ṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati 03,189.011a narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca 03,189.011c japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ 03,189.011e pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām 03,189.012a vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge 03,189.012c ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ 03,189.013a śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrās tathā varṇatrayasya ca 03,189.013c eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā 03,189.013e paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ 03,189.014a sarvalokasya viditā yugasaṃkhyā ca pāṇḍava 03,189.014c etat te sarvam ākhyātam atītānāgataṃ mayā 03,189.014e vāyuproktam anusmṛtya purāṇam ṛṣisaṃstutam 03,189.015a evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaś cirajīvinā 03,189.015c dṛṣṭāś caivānubhūtāś ca tāṃs te kathitavān aham 03,189.016a idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhir acyuta 03,189.016b*0956_01 sarvam etad yathātattvaṃ kathitaṃ tava sarvaśaḥ 03,189.016c dharmasaṃśayamokṣārthaṃ nibodha vacanaṃ mama 03,189.017a dharme tvayātmā saṃyojyo nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,189.017c dharmātmā hi sukhaṃ rājā pretya ceha ca nandati 03,189.018a nibodha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ pravakṣyāmi te 'nagha 03,189.018c na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyas te kadā cana 03,189.018e brāhmaṇo ruṣito hanyād api lokān pratijñayā 03,189.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,189.019a mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ 03,189.019c uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ 03,189.020a kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune 03,189.020c kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ 03,189.020d*0957_00 yudhiṣṭhiraḥ 03,189.020d*0957_01 etac chrutvā mayā kiṃ syāt kartavyaṃ munisattama 03,189.020d*0957_02 kathaṃ cāyaṃ jito loko rakṣitavyo bhaviṣyati 03,189.021 mārkaṇḍeya uvāca 03,189.021a dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ 03,189.021c apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ 03,189.021e cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya 03,189.022a pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya 03,189.022c alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava 03,189.023a vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava 03,189.023c eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ 03,189.024a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi 03,189.024c tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ 03,189.024d*0958_01 prājñās tāta na muhyanti kālenābhiprapīḍitāḥ 03,189.025a eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām 03,189.025c muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ 03,189.026a mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha 03,189.026c atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava 03,189.027a jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha 03,189.027c karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara 03,189.028 yudhiṣṭhira uvāca 03,189.028a yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam 03,189.028c tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho 03,189.029a na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ 03,189.029c kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho 03,189.030 vaiśaṃpāyana uvāca 03,189.030a śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ 03,189.030c prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā 03,189.030d*0959_01 viprarṣabhāś ca te sarve ye tatrāsan samāgatāḥ 03,189.031a tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ 03,189.031c vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt 03,190.000*0960_00 janamejaya uvāca 03,190.000*0960_01 bhūya eva brāhmaṇānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi 03,190.000*0960_02 pāṇḍavānāṃ yathācaṣṭa mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,190.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,190.001A bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktum arhasīty abravīt pāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam 03,190.002A athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ 03,190.002*0961_01 apūrvam idaṃ śrūyatāṃ brāhmaṇānāṃ caritam 03,190.002*0962_01 śrūyatāṃ kathayāmīdaṃ brahmarṣīṇāṃ pūrvacaritam 03,190.003A ayodhyāyām ikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣin nāma mṛgayām agamat 03,190.004A tam ekāśvena mṛgam anusarantaṃ mṛgo dūram apāharat 03,190.005A athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaś ca kasmiṃś cid uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍam apaśyat 03,190.005B tac ca viveśa 03,190.006A tatas tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata 03,190.007A athāśvastaḥ sa bisamṛṇālam aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat 03,190.008A tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdam aśṛṇot 03,190.009A sa śrutvācintayat 03,190.009B neha manuṣyagatiṃ paśyāmi 03,190.009C kasya khalv ayaṃ gītaśabda iti 03,190.010A athāpaśyat kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇy avacinvatīṃ gāyantīṃ ca 03,190.011A atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat 03,190.012A tām abravīd rājā 03,190.012B kasyāsi subhage tvam iti 03,190.013A sā pratyuvāca 03,190.013B kanyāsmīti 03,190.014A tāṃ rājovāca 03,190.014B arthī tvayāham iti 03,190.015A athovāca kanyā 03,190.015B samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum 03,190.015C nānyatheti 03,190.016A tāṃ rājā samayam apṛcchat 03,190.017A tataḥ kanyedam uvāca 03,190.017B udakaṃ me na darśayitavyam iti 03,190.018A sa rājā bāḍham ity uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste 03,190.019A tatraivāsīne rājani senānvagacchat 03,190.019B padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat 03,190.020A paryāśvastaś ca rājā tayaiva saha śibikayā prāyād avighāṭitayā 03,190.020B svanagaram anuprāpya rahasi tayā saha ramann āste 03,190.020C nānyat kiṃ canāpaśyat 03,190.021A atha pradhānāmātyas tasyābhyāśacarāḥ striyo 'pṛcchat 03,190.021B kim atra prayojanaṃ vartata iti 03,190.022A athābruvaṃs tāḥ striyaḥ 03,190.022B apūrvam iva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti 03,190.023A athāmātyo 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasy upagamya rājānam abravīt 03,190.023B vanam idam udāram anudakam 03,190.023C sādhv atra ramyatām iti 03,190.024A sa tasya vacanāt tayaiva saha devyā tad vanaṃ prāviśat 03,190.024B sa kadā cit tasmin vane ramye tayaiva saha vyavaharat 03,190.024C atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto 'timātram atimuktāgāram apaśyat 03,190.025A tat praviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīm apaśyat 03,190.026A dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat 03,190.027A atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt 03,190.027B sādhv avatara vāpīsalilam iti 03,190.028A sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat 03,190.028B na punar udamajjat 03,190.029A tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat 03,190.030A vāpīm api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayām āsa 03,190.030B sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatām iti 03,190.030C yo mayārthī sa mṛtakair maṇḍūkair upāyanair mām upatiṣṭhed iti 03,190.031A atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkān bhayam āviśat 03,190.031B te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan 03,190.032A tato maṇḍūkarāṭ tāpasaveṣadhārī rājānam abhyagacchat 03,190.033A upetya cainam uvāca 03,190.033B mā rājan krodhavaśaṃ gamaḥ 03,190.033C prasādaṃ kuru 03,190.033D nārhasi maṇḍūkānām anaparādhināṃ vadhaṃ kartum iti 03,190.034a mā maṇḍūkāñ jighāṃsa tvaṃ kopaṃ saṃdhārayācyuta 03,190.034A ślokau cātra bhavataḥ 03,190.034c prakṣīyate dhanodreko janānām avijānatām 03,190.035a pratijānīhi naitāṃs tvaṃ prāpya krodhaṃ vimokṣyase 03,190.035c alaṃ kṛtvā tavādharmaṃ maṇḍūkaiḥ kiṃ hatair hi te 03,190.036A tam evaṃvādinam iṣṭajanaśokaparītātmā rājā provāca 03,190.036B na hi kṣamyate tan mayā 03,190.036C haniṣyāmy etān 03,190.036D etair durātmabhiḥ priyā me bhakṣitā 03,190.036E sarvathaiva me vadhyā maṇḍūkāḥ 03,190.036F nārhasi vidvan mām uparoddhum iti 03,190.037A sa tad vākyam upalabhya vyathitendriyamanāḥ provāca 03,190.037B prasīda rājan 03,190.037C aham āyur nāma maṇḍūkarājaḥ 03,190.037D mama sā duhitā suśobhanā nāma 03,190.037E tasyā dauḥśīlyam etat 03,190.037F bahavo hi rājānas tayā vipralabdhapūrvā iti 03,190.038A tam abravīd rājā 03,190.038B tayāsmy arthī 03,190.038C sā me dīyatām iti 03,190.039A athaināṃ rājñe pitādāt 03,190.039B abravīc cainām 03,190.039C enaṃ rājānaṃ śuśrūṣasveti 03,190.040A sa uvāca duhitaram 03,190.040B yasmāt tvayā rājāno vipralabdhās tasmād abrahmaṇyāni tavāpatyāni bhaviṣyanty anṛtakatvāt taveti 03,190.041A sa ca rājā tām upalabhya tasyāṃ surataguṇanibaddhahṛdayo lokatrayaiśvaryam ivopalabhya harṣabāṣpakalayā vācā praṇipatyābhipūjya maṇḍūkarājānam abravīt 03,190.041B anugṛhīto 'smīti 03,190.042A sa ca maṇḍūkarājo jāmātaram anujñāpya yathāgatam agacchat 03,190.043A atha kasya cit kālasya tasyāṃ kumārās trayas tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaś ceti 03,190.043B tatas teṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma 03,190.044A atha kadā cic chalo mṛgayām acarat 03,190.044B mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat 03,190.045A sūtaṃ covāca 03,190.045B śīghraṃ māṃ vahasveti 03,190.046A sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt 03,190.046B mā kriyatām anubandhaḥ 03,190.046C naiṣa śakyas tvayā mṛgo grahītuṃ yady api te rathe yuktau vāmyau syātām iti 03,190.047A tato 'bravīd rājā sūtam 03,190.047B ācakṣva me vāmyau 03,190.047C hanmi vā tvām iti 03,190.048A sa evam ukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaś ca sann ācakhyau rājñe 03,190.048B vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāv iti 03,190.048*0963_01 tataḥ punaḥ sa rājā khaḍgam udyamya śīghraṃ kathayasveti tam āha 03,190.048*0963_02 haniṣye tvām iti sa tad āha rājabhayabhītaḥ sūtaḥ 03,190.049A athainam evaṃ bruvāṇam abravīd rājā 03,190.049B vāmadevāśramaṃ yāhīti 03,190.050A sa gatvā vāmadevāśramaṃ tam ṛṣim abravīt 03,190.050B bhagavan mṛgo mayā viddhaḥ palāyate 03,190.050C taṃ saṃbhāvayeyam 03,190.050D arhasi me vāmyau dātum iti 03,190.051A tam abravīd ṛṣiḥ 03,190.051B dadāni te vāmyau 03,190.051C kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipram iti 03,190.052A sa ca tāv aśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyād vāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati 03,190.052C gacchaṃś cābravīt sūtam 03,190.052D aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānām 03,190.052E naitau pratideyau vāmadevāyeti 03,190.053A evam uktvā mṛgam avāpya svanagaram etyāśvāvantaḥpure 'sthāpayat 03,190.054A atharṣiś cintayām āsa 03,190.054B taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patram āsādya ramate 03,190.054C na me pratiniryātayati 03,190.054D aho kaṣṭam iti 03,190.055A manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyam abravīt 03,190.055B gacchātreya 03,190.055C rājānaṃ brūhi 03,190.055D yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti 03,190.056A sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt 03,190.057A taṃ rājā pratyuvāca 03,190.057B rājñām etad vāhanam 03,190.057C anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānām 03,190.057D kiṃ ca brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam 03,190.057E sādhu pratigamyatām iti 03,190.058A sa gatvaivam upādhyāyāyācaṣṭa 03,190.059A tac chrutvā vacanam apriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayam eva rājānam abhigamyāśvārtham abhyacodayat 03,190.059B na cādād rājā 03,190.060 vāmadeva uvāca 03,190.060a prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ; kṛtaṃ hi te kāryam anyair aśakyam 03,190.060c mā tvā vadhīd varuṇo ghorapāśair; brahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ 03,190.061 rājovāca 03,190.061a anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāv; etad viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva 03,190.061c tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe; chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti 03,190.062 vāmadeva uvāca 03,190.062a chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; loke 'muṣmin pārthiva yāni santi 03,190.062c asmiṃs tu loke mama yānam etad; asmadvidhānām apareṣāṃ ca rājan 03,190.063 rājovāca 03,190.063a catvāro vā gardabhās tvāṃ vahantu; śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ 03,190.063c tais tvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi 03,190.064 vāmadeva uvāca 03,190.064a ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitad āhur; etad rājan yad ihājīvamānaḥ 03,190.064c ayasmayā ghorarūpā mahānto; vahantu tvāṃ śitaśūlāś caturdhā 03,190.064c*0964_01 catvāro vā yātudhānāḥ suraudrāḥ 03,190.064c*0964_02 mayā prayuktās tvadvadham īpsamānā 03,190.065 rājovāca 03,190.065a ye tvā vidur brāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā 03,190.065c te tvāṃ saśiṣyam iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ 03,190.065d*0965_00 vāmadeva uvāca 03,190.065d*0965_01 mamaitau vāmyau pratigṛhya rājan 03,190.065d*0965_02 punar dadānīti prapadya me tvam 03,190.065d*0965_03 prayaccha śīghraṃ mama vāmyau tvam aśvau 03,190.065d*0965_04 rājovāca 03,190.065d*0965_04 yady ātmānaṃ jīvituṃ te kṣamaṃ syāt 03,190.065d*0965_05 na brāhmaṇebhyo mṛgayā prasūtā 03,190.065d*0965_06 na tv ānuśāsmy adya prabhṛti hy asatyam 03,190.065d*0965_07 tavaivājñāṃ saṃpraṇidhāya sarvāṃ 03,190.065d*0965_08 tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam 03,190.066 vāmadeva uvāca 03,190.066a nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājan manasā karmaṇā vā 03,190.066c yas tv evaṃ brahma tapasānveti vidvāṃs; tena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ 03,190.067 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.067a evam ukte vāmadevena rājan; samuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ 03,190.067c taiḥ śūlahastair vadhyamānaḥ sa rājā; provācedaṃ vākyam uccais tadānīm 03,190.068a ikṣvākavo yadi brahman dalo vā; vidheyā me yadi vānye viśo 'pi 03,190.068c notsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti 03,190.069a evaṃ bruvann eva sa yātudhānair; hato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ 03,190.069c tato viditvā nṛpatiṃ nipātitam; ikṣvākavo vai dalam abhyaṣiñcan 03,190.070a rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ 03,190.070c dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyam; evaṃ rājan sarvadharmeṣu dṛṣṭam 03,190.071a bibheṣi cet tvam adharmān narendra; prayaccha me śīghram evādya vāmyau 03,190.071c etac chrutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtam uvāca roṣāt 03,190.072a ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam 03,190.072c yena viddho vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śvabhir ārtarūpaḥ 03,190.073 vāmadeva uvāca 03,190.073a jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra 03,190.073c taṃ jahi tvaṃ madvacanāt praṇunnas; tūrṇaṃ priyaṃ sāyakair ghorarūpaiḥ 03,190.074 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.074a evam ukto vāmadevena rājann; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna 03,190.074c sa sāyakas tigmatejā visṛṣṭaḥ; śrutvā dalas tac ca vākyaṃ babhāṣe 03,190.075a ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ; nihanmīmaṃ vipram adya pramathya 03,190.075c ānīyatām aparas tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryam adya kṣitīśāḥ 03,190.076 vāmadeva uvāca 03,190.076a yaṃ tvam enaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi 03,190.076c na tvam enaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra 03,190.077 rājovāca 03,190.077a ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknomy eṣa śaraṃ vimoktum 03,190.077c na cāsya kartuṃ nāśam abhyutsahāmi; āyuṣmān vai jīvatu vāmadevaḥ 03,190.078 vāmadeva uvāca 03,190.078a saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatas tasmād enaso mokṣyase tvam 03,190.079 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.079a tatas tathā kṛtavān pārthivas tu; tato muniṃ rājaputrī babhāṣe 03,190.079c yathā yuktaṃ vāmadevāham enaṃ; dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam 03,190.079e brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni; tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam 03,190.080 vāmadeva uvāca 03,190.080a tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te 03,190.080c praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahac cāpy anindye 03,190.080d*0966_01 sādhvi sthiraṃ ceyam aduṣṭacittā 03,190.080d*0966_02 dharme matis te satataṃ prayātu 03,190.080d*0966_03 varaṃ ca mattaḥ pratikāṅkṣasva subhru 03,190.080d*0966_04 tvayā vṛṣaḥ pālanīyo hi nityam 03,190.081 rājaputry uvāca 03,190.081a varaṃ vṛṇe bhagavann ekam eva; vimucyatāṃ kilbiṣād adya bhartā 03,190.081b*0967_01 vṛttena buddhyā ca vivṛddhim etu 03,190.081b*0967_02 jīved asau mama putro 'dya vipra 03,190.081c śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varo vṛto hy eṣa mayā dvijāgrya 03,190.082 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.082a śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryās; tathāstv iti prāha kurupravīra 03,190.082c tataḥ sa rājā mudito babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya 03,190.082d@021_0001 1 03,190.082d@021_0002 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0003 mārkaṇḍeyam ṛṣayo brāhmaṇā yudhiṣṭhiraś ca paryapṛcchan | ṛṣiḥ kena 03,190.082d@021_0004 dīrghāyur āsīd bakaḥ ||1|| mārkaṇḍeyas tu tān sarvān uvāca | mahātapā 03,190.082d@021_0005 dīrghāyuś ca bako rājarṣiḥ | nātra kāryā vicāraṇā ||2|| 03,190.082d@021_0006 etac chrutvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ saha bhārata | 03,190.082d@021_0007 mārkaṇḍeyaṃ paryapṛcchad dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||3|| 03,190.082d@021_0008 bakadālbhyau mahātmānau śrūyete cirajīvinau | 03,190.082d@021_0009 sakhāyau devarājasya tāv ṛṣī lokasaṃmatau ||4|| 03,190.082d@021_0010 etad icchāmi bhagavan bakaśakrasamāgamam | 03,190.082d@021_0011 sukhaduḥkhasamāyuktaṃ tattvena kathayasva me ||5|| 03,190.082d@021_0012 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0013 vṛtte devāsure rājan saṃgrāme lomaharṣaṇe | 03,190.082d@021_0014 trayāṇām api lokānām indro lokādhipo 'bhavat ||6|| 03,190.082d@021_0015 samyag varṣati parjanyaḥ sasyasapada uttamāḥ | 03,190.082d@021_0016 nirāmayāḥ sudharmiṣṭhāḥ prajā dharmaparāyaṇāḥ ||7|| 03,190.082d@021_0017 muditaś ca janaḥ sarvaḥ svadharmeṣu vyavasthitaḥ | 03,190.082d@021_0018 tāḥ prajā muditāḥ sarvā dṛṣṭvā balaniṣūdanaḥ ||8|| 03,190.082d@021_0019 tatas tu mudito rājan devarājaḥ śatakratuḥ | 03,190.082d@021_0020 airāvataṃ samāsthāya tāḥ paśyan muditāḥ prajāḥ ||9|| 03,190.082d@021_0021 āśramāṃś ca vicitrāṃś ca nadīś ca vividhāḥ śubhāḥ | 03,190.082d@021_0022 nagarāṇi samṛddhāni kheṭāñ janapadāṃs tathā ||10|| 03,190.082d@021_0023 prajāpālanadakṣāṃś ca narendrān dharmacāriṇaḥ | 03,190.082d@021_0024 udapānaṃ prapā vāpī taḍāgāni sarāṃsi ca ||11|| 03,190.082d@021_0025 nānāvratasamācāraiḥ sevitāni dvijottamaiḥ | 03,190.082d@021_0026 tato 'vatīrya ramyāyāṃ pṛthvyāṃ rājañ śatakratuḥ ||12|| 03,190.082d@021_0027 tatra ramye śive deśe bahuvṛkṣasamākule | 03,190.082d@021_0028 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ samudrābhyāśato nṛpa ||13|| 03,190.082d@021_0029 tatrāśramapadaṃ ramyaṃ mṛgadvijaniṣevitam | 03,190.082d@021_0030 tatrāśramapade ramye bakaṃ paśyati devarāṭ ||14|| 03,190.082d@021_0031 bakas tu dṛṣṭvā devendraṃ dṛḍhaṃ prītamanābhavat | 03,190.082d@021_0032 pādyāsanārghadānena phalamūlair athārcayat ||15|| 03,190.082d@021_0033 sukhopaviṣṭo varadas tatas tu balasūdanaḥ | 03,190.082d@021_0034 tataḥ praśnaṃ bakaṃ deva uvāca tridaśeśvaraḥ ||16|| 03,190.082d@021_0035 śataṃ varṣasahasrāṇi mune jātasya te 'nagha | 03,190.082d@021_0036 samākhyāhi mama brahman kiṃ duḥkhaṃ cirajīvinām ||17|| 03,190.082d@021_0037 baka uvāca | 03,190.082d@021_0038 apriyaiḥ saha saṃvāsaḥ priyaiś cāpi vinābhavaḥ | 03,190.082d@021_0039 asadbhiḥ saṃprayogaś ca tad duḥkhaṃ cirajīvinām ||18|| 03,190.082d@021_0040 putradāravināśo 'tra jñātīnāṃ suhṛdām api | 03,190.082d@021_0041 pareṣv āyattatā kṛcchraṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||19|| 03,190.082d@021_0042 nānyad duḥkhataraṃ kiṃ cil lokeṣu pratibhāti me | 03,190.082d@021_0043 arthair vihīnaḥ puruṣaḥ paraiḥ saṃparibhūyate ||20|| 03,190.082d@021_0044 akulānāṃ kule bhāvaṃ kulīnānāṃ kulakṣayam | 03,190.082d@021_0045 saṃyogaṃ viprayogaṃ ca paśyanti cirajīvinaḥ ||21|| 03,190.082d@021_0046 api pratyakṣam evaitat tava deva śatakrato | 03,190.082d@021_0047 akulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kulaviparyayaḥ ||22|| 03,190.082d@021_0048 devadānavagandharvamanuṣyoragarākṣasāḥ | 03,190.082d@021_0049 prāpnuvanti viparyāsaṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||23|| 03,190.082d@021_0050 kule jātāś ca kliśyante dauṣkuleyavaśānugāḥ | 03,190.082d@021_0051 āḍhyair daridrāvamatāḥ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ | 03,190.082d@021_0052 loke vaidharmyam etat tu dṛśyate bahuvistaram ||24|| 03,190.082d@021_0053 hīnajñānāś ca dṛśyante kliśyante prājñakovidāḥ | 03,190.082d@021_0054 bahuduḥkhaparikleśaṃ mānuṣyam iha dṛśyate ||25|| 03,190.082d@021_0055 indra uvāca | 03,190.082d@021_0056 punar eva mahābhāga devarṣigaṇasevita | 03,190.082d@021_0057 samākhyāhi mama brahman kiṃ sukhaṃ cirajīvinām ||26|| 03,190.082d@021_0058 baka uvāca | 03,190.082d@021_0059 aṣṭame dvādaśe vāpi śākaṃ yaḥ pacate gṛhe | 03,190.082d@021_0060 kumitrāṇy anapāśritya kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||27|| 03,190.082d@021_0061 yatrāhāni na gaṇyante nainam āhur mahāśanam | 03,190.082d@021_0062 api śākaṃ pacānasya sukhaṃ vai maghavan gṛhe ||28|| 03,190.082d@021_0063 arjitaṃ svena vīryeṇa nānyapāśritya kaṃ cana | 03,190.082d@021_0064 phalaśākam api śreyo bhoktuṃ hy akṛpaṇaṃ gṛhe ||29|| 03,190.082d@021_0065 parasya tu gṛhe bhoktuḥ paribhūtasya nityaśaḥ | 03,190.082d@021_0066 sumṛṣṭam api na śreyo vikalpo 'yam ataḥ satām ||30|| 03,190.082d@021_0067 śvavat kīlālapo yas tu parānnaṃ bhoktum icchati | 03,190.082d@021_0068 dhig astu tasya tad bhuktaṃ kṛpaṇasya durātmanaḥ ||31|| 03,190.082d@021_0069 yo dattvātithibhūtebhyaḥ pitṛbhyaś ca dvijottamaḥ | 03,190.082d@021_0070 śiṣṭāny annāni yo bhuṅkte kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||32|| 03,190.082d@021_0071 ato mṛṣṭataraṃ nānyat pūtaṃ kiṃ cic chatakrato | 03,190.082d@021_0072 dattvā yas tv atithibhyo vai bhuṅkte tenaiva nityaśaḥ ||33|| 03,190.082d@021_0073 yāvato hy andhasaḥ piṇḍān aśnāti satataṃ dvijaḥ | 03,190.082d@021_0074 tāvatāṃ gosahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti dāyakaḥ ||34|| 03,190.082d@021_0075 yad eno yauvanakṛtaṃ tat sarvaṃ naśyate dhruvam | 03,190.082d@021_0076 sadakṣiṇasya bhuktasya dvijasya tu kare gatam | 03,190.082d@021_0077 yad vāri vāriṇā siñcet tad dhy enas tarate kṣaṇāt ||35|| 03,190.082d@021_0078 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0079 etāś cānyāś ca vai bahvīḥ kathayitvā kathāḥ śubhāḥ | 03,190.082d@021_0080 bakena saha devendra āpṛcchya tridivaṃ gataḥ ||36|| 03,190.082d@021_0082 2 03,190.082d@021_0083 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0084 tataḥ pāṇḍavāḥ punar mārkaṇḍeyam ūcuḥ | kathitaṃ brāhmaṇamahābhāgyam | 03,190.082d@021_0085 rājanyamahābhāgyam idānīṃ śuśrūṣām āha iti ||37|| 03,190.082d@021_0086 tān uvāca mārkaṇḍeyo maharṣiḥ | śrūyatām idānīṃ rājanyānāṃ mahābhāgyam iti ||38|| 03,190.082d@021_0087 kurūṇām anyatamaḥ suhotro nāma rājā maharṣīn abhigamya 03,190.082d@021_0088 nivṛtya rathastham eva rājānam auśīnaraṃ śibiṃ dadarśābhimukham ||39|| 03,190.082d@021_0089 tau sametya paraspareṇa yathāvayaḥ pūjāṃ prayujya guṇasāmyena 03,190.082d@021_0090 paraspareṇa tulyātmānau viditvānyonyasya panthānaṃ na dadatuḥ ||40|| 03,190.082d@021_0091 tatra nāradaḥ prādur āsīt | kim idaṃ bhavantau parasparasya panthānam āvṛtya 03,190.082d@021_0092 tiṣṭhata iti ||41|| tāv ūcatur nāradam | naitad bhagavan | pūrvakarmakartrādibhir 03,190.082d@021_0093 viśiṣṭasya panthā upadiśyate samarthāya vā | āvāṃ ca sakhyaṃ 03,190.082d@021_0094 paraspareṇopagatau | tac cāvadhānato 'tyutkṛṣṭam adharottaraṃ paribhraṣṭam ||42|| 03,190.082d@021_0095 nāradas tv evam uktaḥ ślokatrayam apaṭhat ||43|| 03,190.082d@021_0096 krūraḥ kauravya mṛdave mṛduḥ krūre ca kaurava | 03,190.082d@021_0097 sādhuś cāsādhave sādhuḥ sādhave nāpnuyāt katham ||44|| 03,190.082d@021_0098 kṛtaṃ śataguṇaṃ kuryān nāsti deveṣu nirṇayaḥ | 03,190.082d@021_0099 auśīnaraḥ sādhuśīlo bhavato vai mahīpatiḥ ||45|| 03,190.082d@021_0100 jayet kadaryaṃ dānena satyenānṛtavādinam | 03,190.082d@021_0101 kṣamayā krūrakarmāṇam asādhuṃ sādhunā jayet ||46|| 03,190.082d@021_0102 tad ubhāv eva bhavantāv udārau | ya idānīṃ bhavadbhyām anyatamaḥ so 'pasarpatu | 03,190.082d@021_0103 etad vai nidarśanam | ity uktvā tūṣṇīṃ nārado babhūva ||47|| 03,190.082d@021_0104 etac chrutvā tu kauravyaḥ śibiṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā panthānaṃ dattvā bahukarmabhiḥ 03,190.082d@021_0105 praśasya prayayau ||48|| tad etad rājño mahābhāgyam apy uktavān 03,190.082d@021_0106 nāradaḥ ||49|| 03,190.082d@021_0108 3 03,190.082d@021_0109 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0110 idam anyac chrūyatām | yayātir nāhuṣo rājā rājyasthaḥ paurajanāvṛta 03,190.082d@021_0111 āsāṃ cakre ||50|| gurvarthī brāhmaṇa upetyābravīt | bho rājan gurvarthaṃ 03,190.082d@021_0112 bhikṣeyaṃ samayād iti ||51|| rājovāca | bravītu bhagavān samayam 03,190.082d@021_0113 iti ||52|| 03,190.082d@021_0114 brāhmaṇa uvāca | 03,190.082d@021_0115 vidveṣaṇaṃ paramaṃ jīvaloke 03,190.082d@021_0116 kuryān naraḥ pārthiva yācyamānaḥ | 03,190.082d@021_0117 taṃ tvāṃ pṛcchāmi kathaṃ tu rājan 03,190.082d@021_0118 dadyād bhavān dayitaṃ ca me 'dya ||53|| 03,190.082d@021_0119 rājovāca | 03,190.082d@021_0120 na cānukīrtaye dattvā 03,190.082d@021_0121 ayācyam arthaṃ na ca saṃśṛṇomi | 03,190.082d@021_0122 prāpyam arthaṃ ca saṃśrutya 03,190.082d@021_0123 taṃ cāpi dattvā susukhī bhavāmi ||54|| 03,190.082d@021_0124 dadāmi te rohiṇīnāṃ sahasraṃ 03,190.082d@021_0125 priyo hi me brāhmaṇo yācamānaḥ | 03,190.082d@021_0126 na me manaḥ kupyati yācamāne 03,190.082d@021_0127 dattaṃ na śocāmi kadā cid artham ||55|| 03,190.082d@021_0128 ity uktvā brāhmaṇāya rājā gosahasraṃ dadau | prāptavāṃś ca gavāṃ sahasraṃ 03,190.082d@021_0129 brāhmaṇa iti ||56|| 03,190.082d@021_0131 4 03,190.082d@021_0132 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0133 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām ity abravīt pāṇḍavaḥ ||57|| 03,190.082d@021_0134 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | mahārāja vṛṣadarbhasedukanāmānau rājānau 03,190.082d@021_0135 nītimārgaratāv astropāstrakṛtinau ||58|| seduko vṛṣadarbhasya bālasyaiva 03,190.082d@021_0136 upāṃśuvratam abhyajānāt | kupyam adeyaṃ brāhmaṇasya ||59|| atha taṃ sedukaṃ 03,190.082d@021_0137 brāhmaṇaḥ kaś cid vedādhyayanasaṃpanna āśiṣaṃ dattvā gurvarthī bhikṣitavān | 03,190.082d@021_0138 aśvasahasraṃ me bhagavān dadātv iti ||60|| taṃ seduko brāhmaṇam abravīt | 03,190.082d@021_0139 nāsti saṃbhavo gurvarthaṃ dātum iti | sa tvaṃ gaccha vṛṣadarbhasakāśam | 03,190.082d@021_0140 rājā paramadharmajñaḥ | brāhmaṇa taṃ bhikṣasva | sa te dāsyati | tasyaitad upāṃśuvratam 03,190.082d@021_0141 iti ||61|| atha brāhmaṇo vṛṣadarbhasakāśaṃ gatvā aśvasahasram 03,190.082d@021_0142 ayācata | sa rājā taṃ kaśenātāḍayat | taṃ brāhmaṇo 'bravīt | kiṃ 03,190.082d@021_0143 haṃsy anāgasaṃ mām iti ||62|| evam uktvā taṃ śapantaṃ rājāha | vipra kiṃ 03,190.082d@021_0144 yo na dadāti tubhyam | utāho svid brāhmaṇyam etat ||63|| brāhmaṇa 03,190.082d@021_0145 uvāca | rājādhirāja tava samīpaṃ sedukena preṣito bhikṣitum āgataḥ | 03,190.082d@021_0146 tenānuśiṣṭena mayā tvaṃ bhikṣito 'si ||64|| rājovāca | pūrvāhṇe te 03,190.082d@021_0147 dāsyāmi | yo me 'dya balir āgamiṣyati | yo hanyate kaśayā kathaṃ 03,190.082d@021_0148 moghaṃ kṣepaṇaṃ tasya syāt ||65|| ity uktvā brāhmaṇāya daivasikām utpattiṃ 03,190.082d@021_0149 prādāt | adhikasyāśvasahasrasya mūlyam evādād iti ||66|| 03,190.082d@021_0151 5 03,190.082d@021_0152 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0153 devānāṃ kathā saṃjātā | mahītalaṃ gatvā mahīpatiṃ śibim auśīnaraṃ 03,190.082d@021_0154 sādhv enaṃ śibiṃ jijñāsyāma iti ||67|| evaṃ bho ity uktvā agnīndrāv 03,190.082d@021_0155 upatiṣṭhetām | agniḥ kapotarūpeṇa | tam abhyadhāvad āmiṣārtham indraḥ 03,190.082d@021_0156 śyenarūpeṇa ||68|| atha kapoto rājño divyāsanāsīnasyotsaṅgaṃ 03,190.082d@021_0157 nyapatat ||69|| 03,190.082d@021_0158 atha purohito rājānam abravīt | prāṇarakṣaṇārthaṃ śyenād bhīto 03,190.082d@021_0159 bhavantaṃ prāṇārthī prapadyate | vasu dadātu | antavān pārthivo 'sya 03,190.082d@021_0160 niṣkṛtiṃ kuryāt | ghoraṃ kapotasya nipātam āhuḥ ||70|| 03,190.082d@021_0161 atha kapoto rājānam abravīt | prāṇarakṣārthaṃ śyenād bhīto bhavantaṃ 03,190.082d@021_0162 prāṇarakṣārthī prapadye | aṅgair aṅgāni prāpyārthī munir bhūtvā prāṇāṃs tvāṃ 03,190.082d@021_0163 prapadye | svādhyāyena karśitaṃ brahmacāriṇaṃ māṃ viddhi | tapasā damena 03,190.082d@021_0164 yuktam ācāryasyāpratikūlabhāṣiṇam | evaṃyuktam apāpaṃ māṃ viddhi ||71|| 03,190.082d@021_0165 gadāmi vedān vicinomi chandaḥ 03,190.082d@021_0166 sarve vedā akṣaraśo me adhītāḥ | 03,190.082d@021_0167 na sādhu dānaṃ śrotriyasya pradānaṃ 03,190.082d@021_0168 mā prādāḥ śyenāya na kapoto 'smi ||72|| 03,190.082d@021_0169 atha śyeno rājānam abravīt ||73|| 03,190.082d@021_0170 paryāyeṇa vasatir vā bhaveṣu 03,190.082d@021_0171 sarge jātaḥ pūrvam asmāt kapotāt | 03,190.082d@021_0172 tvam ādadāno 'tha kapotam enaṃ 03,190.082d@021_0173 mā tvaṃ rājan vighnakartā bhavethāḥ ||74|| 03,190.082d@021_0174 rājovāca | 03,190.082d@021_0175 kenedṛśī jātu parā hi dṛṣṭā 03,190.082d@021_0176 vāg ucyamānā śakunena saṃskṛtā | 03,190.082d@021_0177 yāṃ vai kapoto vadate yāṃ ca śyena 03,190.082d@021_0178 ubhau viditvā katham astu sādhu ||75|| 03,190.082d@021_0179 nāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle 03,190.082d@021_0180 nāsya bījaṃ rohati kāla uptam | 03,190.082d@021_0181 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave 03,190.082d@021_0182 na trāṇaṃ labhet trāṇam icchan sa kāle ||76|| 03,190.082d@021_0183 jātā hrasvā prajā pramīyate 03,190.082d@021_0184 sadā na vāsaṃ pitaro 'sya kurvate | 03,190.082d@021_0185 bhītaṃ prapannaṃ yo dadāti śatrave 03,190.082d@021_0186 nāsya devāḥ pratigṛhṇanti havyam ||77|| 03,190.082d@021_0187 mogham annaṃ vindati cāpracetāḥ 03,190.082d@021_0188 svargāl lokād bhraśyati śīghram eva | 03,190.082d@021_0189 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave 03,190.082d@021_0190 sendrā devāḥ praharanty asya vajram ||78|| 03,190.082d@021_0191 ukṣāṇaṃ paktvā saha odanena 03,190.082d@021_0192 asmāt kapotāt prati te nayantu | 03,190.082d@021_0193 yasmin deśe ramase 'tīva śyena 03,190.082d@021_0194 tatra māṃsaṃ śibayas te vahantu ||79|| 03,190.082d@021_0195 śyena uvāca | 03,190.082d@021_0196 nokṣāṇo rājan prārthayeyaṃ na cānyad 03,190.082d@021_0197 asmān māṃsam adhikaṃ vā kapotāt | 03,190.082d@021_0198 devair dattaḥ so 'dya mamaiṣa bhakṣas 03,190.082d@021_0199 tan me dadasva śakunānām abhāvāt ||80|| 03,190.082d@021_0200 rājovāca | 03,190.082d@021_0201 ukṣāṇaṃ veha tam anūnaṃ nayantu 03,190.082d@021_0202 te paśyantu puruṣā mamaiva | 03,190.082d@021_0203 bhayāhitasya dāyaṃ mamāntikāt tvāṃ 03,190.082d@021_0204 pratyāmnāyaṃ tu tvaṃ hy enaṃ mā hiṃsīḥ ||81|| 03,190.082d@021_0205 tyaje prāṇān naiva dadyāṃ kapotaṃ 03,190.082d@021_0206 saumyo hy ayaṃ kiṃ na jānāsi śyena | 03,190.082d@021_0207 yathā kleśaṃ mā kuruṣveha saumya 03,190.082d@021_0208 nāhaṃ kapotam arpayiṣye kathaṃ cit ||82|| 03,190.082d@021_0209 yathā māṃ vai sādhuvādaiḥ prasannāḥ 03,190.082d@021_0210 praśaṃseyuḥ śibayaḥ karmaṇā tu | 03,190.082d@021_0211 yathā śyena priyam eva kuryāṃ 03,190.082d@021_0212 praśādhi māṃ yad vades tat karomi ||83|| 03,190.082d@021_0213 śyena uvāca | ūror dakṣiṇād utkṛtya svapiśitaṃ tāvad rājan yāvan 03,190.082d@021_0214 māsaṃ kapotena samam | tathā tasmāt sādhu trātaḥ kapotaḥ | praśaṃseyuś ca 03,190.082d@021_0215 śibayaḥ | kṛtaṃ ca priyaṃ syān mameti ||84|| 03,190.082d@021_0216 atha sa dakṣiṇād ūror utkṛtya svamāṃsapeśīṃ tulayādhārayat | gurutara 03,190.082d@021_0217 eva kapota āsīt ||85|| punar anyam uccakarta | gurutara eva 03,190.082d@021_0218 kapotaḥ ||86|| evaṃ sarvaṃ samadhigatya śarīraṃ tulāyām āropayām āsa | 03,190.082d@021_0219 tat tathāpi gurutara eva kapota āsīt ||87|| atha rājā svayam eva 03,190.082d@021_0220 tulām āruroha | na ca vyalīkam āsīd rājñaḥ ||88|| etad vṛttāntaṃ dṛṣṭvā 03,190.082d@021_0221 trāta ity uktvā prālīyata śyenaḥ ||89|| atha rājā abravīt ||90|| 03,190.082d@021_0222 kapotaṃ vidyuḥ śibayas tvāṃ kapota 03,190.082d@021_0223 pṛcchāmi te śakune ko nu śyenaḥ | 03,190.082d@021_0224 nānīśvara īdṛśaṃ jātu kuryād 03,190.082d@021_0225 etaṃ praśnaṃ bhagavan me vicakṣva ||91|| 03,190.082d@021_0226 kapota uvāca | 03,190.082d@021_0227 vaiśvānaro 'haṃ jvalano dhūmaketur 03,190.082d@021_0228 athaiva śyeno vajrahastaḥ śacīpatiḥ | 03,190.082d@021_0229 sādhu jñātuṃ tvām ṛṣabhaṃ sauratheya nau 03,190.082d@021_0230 jijñāsayā tvatsakāśaṃ prapannau ||92|| 03,190.082d@021_0231 yām etāṃ peśīṃ mama niṣkrayāya 03,190.082d@021_0232 prādād bhavān asinotkṛtya rājan | 03,190.082d@021_0233 etad vo lakṣma śivaṃ karomi 03,190.082d@021_0234 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ puṇyagandham ||93|| 03,190.082d@021_0235 etāsāṃ prajānāṃ pālayitā yaśasvī 03,190.082d@021_0236 surarṣīṇām atha saṃmato bhṛśam | 03,190.082d@021_0237 etasmāt pārśvāt puruṣo janiṣyati 03,190.082d@021_0238 kapotarometi ca tasya nāma ||94|| 03,190.082d@021_0239 kapotaromāṇaṃ śibinaudbhidaṃ putraṃ prāpsyasi nṛpa | vṛṣasaṃhananaṃ 03,190.082d@021_0240 yaśodīpyamānaṃ draṣṭāsi śūravṛṣabhaṃ saurathānām ||95|| 03,190.082d@021_0242 6 03,190.082d@021_0243 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0244 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām | ity abravīt pāṇḍavo mārkaṇḍeyam 03,190.082d@021_0245 ||96|| 03,190.082d@021_0246 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | aṣṭakasya vaiśvāmitrer aśvamedhe sarve rājānaḥ 03,190.082d@021_0247 prāgacchan | bhrātaraś cāsya pratardano vasumanāḥ śibir auśīnara iti ||97|| 03,190.082d@021_0248 sa ca samāptayajño bhrātṛbhiḥ saha rathena prāyāt | te ca nāradam āgacchantam 03,190.082d@021_0249 abhivādyārohatu bhavān ratham ity abruvan ||98|| tāṃs tathety uktvā 03,190.082d@021_0250 ratham āruroha ||99|| 03,190.082d@021_0251 atha teṣām ekaḥ surarṣiṃ nāradam abravīt | prasādya bhagavantaṃ kiṃ cid 03,190.082d@021_0252 iccheyaṃ praṣṭum iti ||100|| pṛccha | ity abravīd ṛṣiḥ ||101|| 03,190.082d@021_0253 so 'bravīt | āyuṣmantaḥ sarvaguṇapramuditāḥ | athāyuṣmantaṃ 03,190.082d@021_0254 svargasthānaṃ caturbhir yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||102|| ayam aṣṭako 'vataret | 03,190.082d@021_0255 ity abravīd ṛṣiḥ ||103|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||104|| 03,190.082d@021_0256 athācaṣṭa | aṣṭakasya gṛhe mayā uṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||105|| 03,190.082d@021_0257 athāpaśyam anekāni gosahasrāṇi varṇaśo viviktāni 03,190.082d@021_0258 ||106|| tam aham apṛccham | kasyemā gāva iti ||107|| so 'bravīt | 03,190.082d@021_0259 mayā nisṛṣṭā ity etāḥ ||108|| tenaiva svayaṃ ślāghati kathitena | eṣo 'vataret 03,190.082d@021_0260 ||109|| 03,190.082d@021_0261 atha tribhir yātavyam | sāṃprataṃ ko 'vataret ||110|| pratardanaḥ | 03,190.082d@021_0262 ity abravīd ṛṣiḥ ||111|| tatra kiṃ kāraṇam ||112|| pratardanasyāpi gṛhe 03,190.082d@021_0263 mayoṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||113|| athainaṃ brāhmaṇo bhikṣeta | 03,190.082d@021_0264 aśvaṃ me dadātu bhavān ||114|| nivṛtto dāsyāmi | ity abravīd brāhmaṇam 03,190.082d@021_0265 ||115|| tvaritam eva dīyatām | ity abravīd brāhmaṇaḥ ||116|| tvaritam 03,190.082d@021_0266 eva ||117|| sa brāhmaṇasyaivam uktvā dakṣiṇaṃ pārśvam adadat ||118|| 03,190.082d@021_0267 athānyo 'py aśvārthī brāhmaṇa āgacchat ||119|| tathaiva cainam uktvā 03,190.082d@021_0268 vāmapārṣṇim abhyadāt ||120|| atha prāyāt | punar api cānyo 'py aśvārthī 03,190.082d@021_0269 brāhmaṇa āgacchat | tvarito 'tha tasmai apanahya vāmaṃ dhuryam adadat 03,190.082d@021_0270 ||121|| atha prayāt | punar anya āgacchad aśvārthī brāhmaṇaḥ || tam abravīt | 03,190.082d@021_0271 atiyāto dāsyāmi ||122|| tvaritam eva me dīyatām | 03,190.082d@021_0272 ity abravīd brāhmaṇaḥ ||123|| tasmai dattvāśvaṃ rathadhuraṃ gṛhṇatā vyāhṛtam | 03,190.082d@021_0273 brāhmaṇānāṃ sāṃprataṃ nāsti kiṃ cid iti ||124|| ya eṣa dadāti cāsūyati 03,190.082d@021_0274 ca tena vyāhṛtena tathāvataret ||125|| 03,190.082d@021_0275 atha dvābhyāṃ yātavyam iti ko 'vataret ||126|| vasumanā avataret | 03,190.082d@021_0276 ity abravīd ṛṣiḥ ||127|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||128|| 03,190.082d@021_0277 athācaṣṭa nāradaḥ | ahaṃ paribhraman vasumanaso gṛham upasthitaḥ | svastivacanam 03,190.082d@021_0278 āsīt | puṣparathasya prayojanena tam aham anvagaccham | svastivāciteṣu 03,190.082d@021_0279 brāhmaṇeṣu ratho brāhmaṇānāṃ darśitaḥ | tam ahaṃ rathaṃ prāśaṃsam 03,190.082d@021_0280 ||129|| atha rājābravīt | bhagavatā rathaḥ praśastaḥ | eṣa bhagavato 03,190.082d@021_0281 ratha iti ||130|| atha kadā cit punar apy aham upasthitaḥ | punar eva ca rathaprayojanam 03,190.082d@021_0282 āsīt ||131|| samyag ayam eṣa bhagavataḥ | ity evaṃ rājābravīd 03,190.082d@021_0283 iti ||132|| punar eva tṛtīyaṃ svastivācanaṃ samabhāvayam ||133|| atha 03,190.082d@021_0284 rājā brāhmaṇānāṃ darśayan mām abhiprekṣyābravīt | atho bhagavatā 03,190.082d@021_0285 puṣparathasya svastivācanāni suṣṭhu saṃbhāvitāni ||134|| etena drohavacanenāvataret 03,190.082d@021_0286 ||135|| 03,190.082d@021_0287 athaikena yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||136|| punar nārada āha | 03,190.082d@021_0288 śibir yāyāt | aham avatareyam ||137|| atra kiṃ kāraṇam | ity abravīt ||138|| 03,190.082d@021_0289 asāv ahaṃ śibinā samo nāsmi ||139|| yato brāhmaṇaḥ kaś cid 03,190.082d@021_0290 enam abravīt | śibe annārthy asmīti ||140|| tam abravīc chibiḥ | kiṃ 03,190.082d@021_0291 kriyatām | ājñāpayatu bhavān iti ||141|| athainaṃ brāhmaṇo 'bravīt | 03,190.082d@021_0292 ya eṣa te putro bṛhadgarbho nāma eṣa pramātavya iti | tam enaṃ saṃskuru | 03,190.082d@021_0293 annaṃ copapādaya | tato 'haṃ pratīkṣya iti ||142|| tataḥ putraṃ pramāthya 03,190.082d@021_0294 saṃskṛtya vidhinā sādhayitvā pātryām arpayitvā śirasā pratigṛhya 03,190.082d@021_0295 brāhmaṇam amṛgayat ||143|| athāsya mṛgayamāṇasya kaś cid ācaṣṭa | eṣa 03,190.082d@021_0296 te brāhmaṇo nagaraṃ praviśya dahati te gṛhaṃ kośāgāram āyudhāgāraṃ 03,190.082d@021_0297 stryagāram aśvaśālāṃ hastiśālāṃ ca kruddha iti ||144|| atha śibis tathaivāvikṛtamukhavarṇo 03,190.082d@021_0298 nagaraṃ praviśya brāhmaṇaṃ tam abravīt | siddhaṃ bhagavann 03,190.082d@021_0299 annam iti ||145|| brāhmaṇo na kiṃ cid vyājahāra | vismayād adhomukhaś 03,190.082d@021_0300 cāsīt ||146|| tataḥ prāsādayad brāhmaṇam | bhagavan bhujyatām iti 03,190.082d@021_0301 ||147|| muhūrtād udvīkṣva śibim abravīt | tvam evaitad aśāneti ||148|| 03,190.082d@021_0302 tatrāha | tathā | iti ||149|| śibis tathaivāvimanā mahitvā kapālam 03,190.082d@021_0303 abhyuddhārya bhoktum aicchat ||150|| athāsya brāhmaṇo hastam agṛhṇāt | 03,190.082d@021_0304 abravīc cainam | jitakrodho 'si | na te kiṃ cid aparityājyaṃ brāhmaṇārthe 03,190.082d@021_0305 ||151|| brāhmaṇo 'pi taṃ mahābhāgaṃ sabhājayat ||152|| sa hy udvīkṣyamāṇaḥ 03,190.082d@021_0306 putram apaśyad agre tiṣṭhantaṃ devakumāram iva puṇyagandhānvitam alaṃkṛtam 03,190.082d@021_0307 ||153|| sarvaṃ ca tam arthaṃ vidhāya brāhmaṇo 'ntaradhīyata ||154|| 03,190.082d@021_0308 tasya rājarṣer vidhātā tenaiva veṣeṇa parīkṣārtham āgata iti ||155|| 03,190.082d@021_0309 tasminn antarhite amātyā rājānam ūcuḥ | kiṃ prepsunā bhavatā idam evaṃ 03,190.082d@021_0310 jānatā kṛtam iti ||156|| 03,190.082d@021_0311 śibir uvāca | 03,190.082d@021_0312 naivāham etad yaśase dadāni 03,190.082d@021_0313 na cārthahetor na ca bhogatṛṣṇayā | 03,190.082d@021_0314 pāpair anāsevita eṣa mārga 03,190.082d@021_0315 ity evam etat sakalaṃ karomi ||157|| 03,190.082d@021_0316 sadbhiḥ sadādhyāsitaṃ tu praśastaṃ 03,190.082d@021_0317 tasmāt praśastaṃ śrayate matir me | 03,190.082d@021_0318 etan mahābhāgyavaraṃ śibes tu 03,190.082d@021_0319 tasmād ahaṃ veda yathāvad etat ||158|| 03,191.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,191.001A mārkaṇḍeyam ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapṛcchan 03,191.001B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti 03,191.002A sa tān uvāca 03,191.002B asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ 03,191.002C kīrtis te vyucchinneti 03,191.002D sa mām upātiṣṭhat 03,191.002E atha pratyabhijānāti māṃ bhavān iti 03,191.003A tam aham abruvam 03,191.003B na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rthānām anuṣṭhānam 03,191.003*0968_01 evam uktaḥ sa rājarṣir indradyumnaḥ punar mām abravīt | athāsti 03,191.003*0968_02 kaś cit tvattaś cirajātatara iti | taṃ punaḥ pratyabruvam | 03,191.003*0969_01 tam aham abruvam | ākulatvāt kāryaceṣṭānāṃ na pratyabhijāne 03,191.003*0969_02 'ham | sa mām uvāca | asty anyaś cirajātatara iti | tam abruvam | 03,191.004A asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ 03,191.004B sa bhavantaṃ yadi jānīyāt 03,191.004C prakṛṣṭe cādhvani himavān 03,191.004D tatrāsau prativasatīti 03,191.005A sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ 03,191.006A athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat 03,191.006B pratyabhijānāti māṃ bhavān iti 03,191.007A sa muhūrtaṃ dhyātvābravīd enam 03,191.007B nābhijāne bhavantam iti 03,191.008A sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt 03,191.008B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti 03,191.009A sa evam ukto 'bravīd enam 03,191.009B asti khalv indradyumnasaro nāma 03,191.009C tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati 03,191.009D so 'smattaś cirajātataraḥ 03,191.009E taṃ pṛccheti 03,191.010A tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tat saro 'gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva 03,191.011A so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ 03,191.011B bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti 03,191.012A sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā 03,191.012B nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti 03,191.013A tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ 03,191.013B asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti 03,191.014A sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati 03,191.014B sa mattaś cirajātatara iti 03,191.014C sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti 03,191.015A tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa 03,191.015B asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum 03,191.015C sādhv āgamyatāṃ tāvad iti 03,191.016A etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre 03,191.017A āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma 03,191.017B bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti 03,191.018A sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt 03,191.018B kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi 03,191.018C ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ 03,191.018D saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam 03,191.018E atra cāhaṃ prativasāmīti 03,191.019A athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt 03,191.020A vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati 03,191.020B prastutas te svargaḥ 03,191.020C yathocitaṃ sthānam abhipadyasva 03,191.020D kīrtimān asi 03,191.020E avyagro yāhīti 03,191.021a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ 03,191.021c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate 03,191.022a akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit 03,191.022c pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate 03,191.023a tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi 03,191.023c vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet 03,191.024A ity etac chrutvā sa rājābravīt 03,191.024B tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti 03,191.025A sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ 03,191.026A etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ 03,191.027A pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ 03,191.027B sādhu 03,191.027C śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti 03,191.028A athainān abravīd asau 03,191.028B nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti 03,192.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,192.001*0970_01 śrutvā sa rājā rājarṣer indradyumnasya tat tadā 03,192.001*0970_02 mārkaṇḍeyān mahābhāgāt svargasya pratipādanam 03,192.001a yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha 03,192.001c mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam 03,192.002a viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ 03,192.002c rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ 03,192.002e na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama 03,192.003a kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām 03,192.003b*0971_01 devagandharvayakṣāṇāṃ kiṃnarāpsarasāṃ tathā 03,192.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija 03,192.004a kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ 03,192.004c kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ 03,192.005*0972_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,192.005*0972_01 yudhiṣṭhireṇaivam ukto mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ 03,192.005*0972_02 dhaundhumāram upākhyānaṃ kathayām āsa bhārata 03,192.005a etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama 03,192.005c viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ 03,192.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,192.006a hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 03,192.006c dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu 03,192.007a yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,192.007c dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate 03,192.008a maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata 03,192.008c marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava 03,192.009a uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram 03,192.009c ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho 03,192.010a tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān 03,192.010c dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ 03,192.011a tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ 03,192.011c sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca 03,192.011e brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute 03,192.012a śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau 03,192.012c niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta 03,192.012e bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ 03,192.013a ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana 03,192.013c pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā 03,192.014a indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ 03,192.014c prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ 03,192.015a tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara 03,192.015c yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ 03,192.016a tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam 03,192.016c bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama 03,192.017a devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ 03,192.017c tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ 03,192.017e asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ 03,192.018a tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param 03,192.018c parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute 03,192.019a tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ 03,192.019c ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ 03,192.020a evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā 03,192.020c uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu 03,192.021 uttaṅka uvāca 03,192.021a paryāpto me varo hy eṣa yad ahaṃ dṛṣṭavān harim 03,192.021c puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum 03,192.022 viṣṇur uvāca 03,192.022a prītas te 'ham alaulyena bhaktyā ca dvijasattama 03,192.022c avaśyaṃ hi tvayā brahman matto grāhyo varo dvija 03,192.023a evaṃ saṃchandyamānas tu vareṇa hariṇā tadā 03,192.023c uttaṅkaḥ prāñjalir vavre varaṃ bharatasattama 03,192.024a yadi me bhagavān prītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ 03,192.024c dharme satye dame caiva buddhir bhavatu me sadā 03,192.024e abhyāsaś ca bhaved bhaktyā tvayi nityaṃ maheśvara 03,192.025 viṣṇur uvāca 03,192.025a sarvam etad dhi bhavitā matprasādāt tava dvija 03,192.025c pratibhāsyati yogaś ca yena yukto divaukasām 03,192.025e trayāṇām api lokānāṃ mahat kāryaṃ kariṣyasi 03,192.026a utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhur nāma mahāsuraḥ 03,192.026c tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yas taṃ haniṣyati 03,192.026d*0973_01 rājā hi vīryavāṃs tāta ikṣvākur aparājitaḥ 03,192.027a bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ 03,192.027c tasya putraḥ śucir dāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ 03,192.028a sa yogabalam āsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ 03,192.028c śāsanāt tava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati 03,192.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,192.029a uttaṅkam evam uktvā tu viṣṇur antaradhīyata 03,193.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,193.001a ikṣvākau saṃsthite rājañ śaśādaḥ pṛthivīm imām 03,193.001c prāptaḥ paramadharmātmā so 'yodhyāyāṃ nṛpo 'bhavat 03,193.002a śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān 03,193.002c anenāś cāpi kākutsthaḥ pṛthuś cānenasaḥ sutaḥ 03,193.003a viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tu jajñivān 03,193.003c ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajaḥ 03,193.004a jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā 03,193.004c śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ 03,193.004e bṛhadaśvasutaś cāpi kuvalāśva iti smṛtaḥ 03,193.005a kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 03,193.005c sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ 03,193.006a kuvalāśvas tu pitṛto guṇair abhyadhiko 'bhavat 03,193.006c samaye taṃ tato rājye bṛhadaśvo 'bhyaṣecayat 03,193.006e kuvalāśvaṃ mahārāja śūram uttamadhārmikam 03,193.007a putrasaṃkrāmitaśrīs tu bṛhadaśvo mahīpatiḥ 03,193.007c jagāma tapase dhīmāṃs tapovanam amitrahā 03,193.008a atha śuśrāva rājarṣiṃ tam uttaṅko yudhiṣṭhira 03,193.008c vanaṃ saṃprasthitaṃ rājan bṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ 03,193.009a tam uttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃ varam 03,193.009c nyavārayad ameyātmā samāsādya narottamam 03,193.010 uttaṅka uvāca 03,193.010a bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi 03,193.010c nirudvignā vayaṃ rājaṃs tvatprasādād vasemahi 03,193.011a tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇā mahātmanā 03,193.011c bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi 03,193.012a pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dṛśyate 03,193.012c na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūd buddhir īdṛśī 03,193.013a īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dṛśyate 03,193.013c prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ 03,193.013e rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi 03,193.014a nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva 03,193.014c mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu 03,193.015a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ 03,193.015c bahuyojanavistīrṇo bahuyojanam āyataḥ 03,193.016a tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ 03,193.016c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ 03,193.017a antarbhūmigato rājan vasaty amitavikramaḥ 03,193.017c taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantum arhasi 03,193.018a śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam 03,193.018c tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva 03,193.019a avadhyo devatānāṃ sa daityānām atha rakṣasām 03,193.019c nāgānām atha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,193.019e avāpya sa varaṃ rājan sarvalokapitāmahāt 03,193.020a taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhir ato 'nyathā 03,193.020c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīm avyayāṃ dhruvām 03,193.021a krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai 03,193.021c saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate 03,193.021e yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā 03,193.022a tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat 03,193.022c ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam 03,193.022e savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hy atidāruṇam 03,193.023a tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame 03,193.023c taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā 03,193.023e lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate 'sure 03,193.023f*0974_01 dhundhurnāmanam aty ugraṃ dānavaṃ romaharṣaṇam 03,193.023f*0974_02 samare ghoram atule vināśaya maheṣuṇā 03,193.024a tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ 03,193.024c tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati 03,193.025a viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe 03,193.025c yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ 03,193.025e tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam 03,193.026a tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham 03,193.026c taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam 03,193.027a na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate 03,193.027c nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api 03,194.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.001a sa evam ukto rājarṣir uttaṅkenāparājitaḥ 03,194.001c uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalir athābravīt 03,194.002a na te 'bhigamanaṃ brahman mogham etad bhaviṣyati 03,194.002c putro mamāyaṃ bhagavan kuvalāśva iti smṛtaḥ 03,194.003a dhṛtimān kṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi 03,194.003c priyaṃ vai sarvam etat te kariṣyati na saṃśayaḥ 03,194.004a putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ 03,194.004b*0975_01 haniṣyati mahābāhus taṃ vai dhundhuṃ mahāsuram 03,194.004c visarjayasva māṃ brahman nyastaśastro 'smi sāṃpratam 03,194.005a tathāstv iti ca tenokto munināmitatejasā 03,194.005c sa tam ādiśya tanayam uttaṅkāya mahātmane 03,194.005e kriyatām iti rājarṣir jagāma vanam uttamam 03,194.006 yudhiṣṭhira uvāca 03,194.006a ka eṣa bhagavan daityo mahāvīryas tapodhana 03,194.006c kasya putro 'tha naptā vā etad icchāmi veditum 03,194.007a evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana 03,194.007b*0976_01 yasya niḥśvāsavātena kampate bhūḥ saparvatā 03,194.007c etad icchāmi bhagavan yāthātathyena veditum 03,194.007e sarvam eva mahāprājña vistareṇa tapodhana 03,194.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.008a śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa 03,194.008b*0977_01 kathyamānaṃ mahāprājña vistareṇa yathātatham 03,194.008c ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,194.008e pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha 03,194.009a prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ 03,194.009b*0978_01 yam āhur munayaḥ siddhāḥ sarvalokamaheśvaram 03,194.009b*0979_01 caturbhujam udārāṅgaṃ dṛṣṭavān asmi bhārata 03,194.009c suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha 03,194.009e nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ 03,194.010a lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ 03,194.010c nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām 03,194.011a svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham 03,194.011c nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ 03,194.011e sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe 03,194.012a caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ 03,194.012c svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ 03,194.013a kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau 03,194.013b*0980_01 viṣṇukarṇamalodbhūtau yojanānāṃ śatoc chritau 03,194.013c madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum 03,194.014a śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim 03,194.014c bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate 03,194.015a kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam 03,194.015c dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā 03,194.015e sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam 03,194.016a vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā 03,194.016c dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam 03,194.017a vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam 03,194.017c vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ 03,194.017e akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ 03,194.018a athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau 03,194.018a*0981_01 **** **** brahmāṇam amitaujasam 03,194.018a*0981_02 tau ca vīryamadonmattau 03,194.018c dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau 03,194.018e dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate 03,194.019a tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahāvīryau mahāsurau 03,194.019c pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam 03,194.020a āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama 03,194.020c dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tad bravīhy avicārayan 03,194.021 bhagavān uvāca 03,194.021a pratigṛhṇe varaṃ vīrāv īpsitaś ca varo mama 03,194.021b*0982_01 vidhārayan varaṃ vīrau pratigṛhṇāmi kāmataḥ 03,194.021c yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vām asti samaḥ pumān 03,194.022a vadhyatvam upagacchetāṃ mama satyaparākramau 03,194.022c etad icchāmy ahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai 03,194.023 madhukaiṭabhāv ūcatuḥ 03,194.023a anṛtaṃ noktapūrvaṃ nau svaireṣv api kuto 'nyathā 03,194.023c satye dharme ca niratau viddhy āvāṃ puruṣottama 03,194.024a bale rūpe ca vīrye ca śame ca na samo 'sti nau 03,194.024c dharme tapasi dāne ca śīlasattvadameṣu ca 03,194.025a upaplavo mahān asmān upāvartata keśava 03,194.025c uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ 03,194.026a āvām icchāvahe deva kṛtam ekaṃ tvayā vibho 03,194.026c anāvṛte 'sminn ākāśe vadhaṃ suravarottama 03,194.026d*0983_01 vināśe tejasā yuktā * * puruṣasattama 03,194.027a putratvam abhigacchāva tava caiva sulocana 03,194.027c vara eṣa vṛto deva tad viddhi surasattama 03,194.027d*0984_01 anṛtaṃ mā bhaved deva yad dhi nau saṃśrutaṃ tadā 03,194.028 bhagavān uvāca 03,194.028a bāḍham evaṃ kariṣyāmi sarvam etad bhaviṣyati 03,194.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.029a vicintya tv atha govindo nāpaśyad yad anāvṛtam 03,194.029c avakāśaṃ pṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ 03,194.030a svakāv anāvṛtāv ūrū dṛṣṭvā devavaras tadā 03,194.030c madhukaiṭabhayo rājañ śirasī madhusūdanaḥ 03,194.030e cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ 03,195.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,195.001a dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ 03,195.001c sa tapo 'tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ 03,195.002a atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,195.002c tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho 03,195.003a devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām 03,195.003c avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā 03,195.004a evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ 03,195.004c sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha 03,195.005a sa tu dhundhur varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ 03,195.005c anusmaran pitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat 03,195.006a sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ 03,195.006c babādha sarvān asakṛd devān viṣṇuṃ ca vai bhṛśam 03,195.007a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ 03,195.007c āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha 03,195.007e bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho 03,195.008a antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā 03,195.008c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ 03,195.009a śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ 03,195.009c uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ 03,195.010a etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ 03,195.010b*0985_01 uttaṅkaviprasahitaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.010b*0985_02 putraiḥ saha mahīpālaḥ prayayau bharatarṣabha 03,195.010b*0986_01 kuvalāśvo narapatiḥ putraiś ca sahitaḥ prabhuḥ 03,195.010c kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām 03,195.011a sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ 03,195.011c prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam 03,195.012a tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ 03,195.012c uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā 03,195.013a tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt 03,195.013c eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati 03,195.014a divyaiś ca puṣpais taṃ devāḥ samantāt paryavākiran 03,195.014c devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ 03,195.015a śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ 03,195.015c vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ 03,195.015d*0987_01 pradakṣiṇāś cāpy abhavan vanyās tasya mṛgadvijāḥ 03,195.016a antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira 03,195.016c tatraiva samadṛśyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ 03,195.017a kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ 03,195.017c devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ 03,195.018a nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā 03,195.018b*0988_01 hitārthaṃ sarvalokānām udaṅkasya vaśe sthitaḥ 03,195.018c sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putrais taiḥ sarvatodiśam 03,195.019a arṇavaṃ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.019c kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave 03,195.020a saptabhir divasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhur mahābalaḥ 03,195.020c āsīd ghoraṃ vapus tasya vālukāntarhitaṃ mahat 03,195.020d*0989_01 yugānte sarvabhūtāni pāvakasyeva dhakṣyataḥ 03,195.020e dīpyamānaṃ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha 03,195.020f*0990_01 dīpyamānas tato dhundhus tejasā ca nareśvara 03,195.021a tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām 03,195.021c supto 'bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ 03,195.022a kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ 03,195.022c abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api 03,195.022e paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ 03,195.023a sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ 03,195.023c kruddhaś cābhakṣayat teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca 03,195.024a āsyād vaman pāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā 03,195.024c tān sarvān nṛpateḥ putrān adahat svena tejasā 03,195.025a mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva 03,195.025c kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ 03,195.025e sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat 03,195.026a teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama 03,195.026c taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam 03,195.026e āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.027a tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ 03,195.027c tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṃ nṛpa 03,195.027e yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā 03,195.028a brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam 03,195.028c dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai 03,195.029a so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram 03,195.029c suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ 03,195.029d*0991_01 dhundhor vadhāt tadā rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ 03,195.029d*0992_01 kuvalāśvo mahābāhur dhundhuṃ hatvā jaharṣa ca 03,195.029e dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ 03,195.030a prītaiś ca tridaśaiḥ sarvair maharṣisahitais tadā 03,195.030c varaṃ vṛṇīṣvety uktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatas tadā 03,195.030e atīva mudito rājann idaṃ vacanam abravīt 03,195.031a dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ 03,195.031c sakhyaṃ ca viṣṇunā me syād bhūteṣv adroha eva ca 03,195.031e dharme ratiś ca satataṃ svarge vāsas tathākṣayaḥ 03,195.032a tathāstv iti tato devaiḥ prītair uktaḥ sa pārthivaḥ 03,195.032c ṛṣibhiś ca sagandharvair uttaṅkena ca dhīmatā 03,195.033a sabhājya cainaṃ vividhair āśīrvādais tato nṛpam 03,195.033c devā maharṣayaś caiva svāni sthānāni bhejire 03,195.034a tasya putrās trayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavan 03,195.034c dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaś ca candrāśvaś caiva bhārata 03,195.034e tebhyaḥ paramparā rājann ikṣvākūṇāṃ mahātmanām 03,195.034f*0993_01 vaṃśasya sumahābhāga rājñām amitatejasām 03,195.035a evaṃ sa nihatas tena kuvalāśvena sattama 03,195.035c dhundhur daityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ 03,195.036a kuvalāśvas tu nṛpatir dhundhumāra iti smṛtaḥ 03,195.036c nāmnā ca guṇasaṃyuktas tadā prabhṛti so 'bhavat 03,195.037a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,195.037c dhaundhumāram upākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā 03,195.038a idaṃ tu puṇyam ākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam 03,195.038c śṛṇuyād yaḥ sa dharmātmā putravāṃś ca bhaven naraḥ 03,195.039a āyuṣmān dhṛtimāṃś caiva śrutvā bhavati parvasu 03,195.039c na ca vyādhibhayaṃ kiṃ cit prāpnoti vigatajvaraḥ 03,196.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,196.001a tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim 03,196.001c papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam 03,196.002a śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṃ māhātmyam uttamam 03,196.002c kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ 03,196.003a pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama 03,196.003c sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca 03,196.004a pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama 03,196.004c yac cānyad eva vihitaṃ tac cāpi bhṛgunandana 03,196.005a manye 'haṃ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ 03,196.005c pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me 03,196.006a pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho 03,196.006b*0994_01 nānyad daivatam ity eva strīṇāṃ bhartur dvijottama 03,196.006c nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha 03,196.006e patiṃ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ 03,196.007a bhagavan duṣkaraṃ hy etat pratibhāti mama prabho 03,196.007c mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija 03,196.008a strīṇāṃ dharmāt sughorād dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram 03,196.008c sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādṛtāḥ 03,196.008e duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai 03,196.009a ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṃ vadanty uta 03,196.009c kukṣiṇā daśa māsāṃś ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ 03,196.009e nāryaḥ kālena saṃbhūya kim adbhutataraṃ tataḥ 03,196.010a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api 03,196.010c prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho 03,196.010e puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama 03,196.010f*0995_01 cintayanti tataś cāpi kiṃśīlo 'yaṃ bhaviṣyati 03,196.011a ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ 03,196.011c svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tac ca me matam 03,196.012a kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija 03,196.012c dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā 03,196.013a etad icchāmi bhagavan praśnaṃ praśnavidāṃ vara 03,196.013c śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata 03,196.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,196.014a hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam 03,196.014c tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me 03,196.015a mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate 03,196.015c duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ 03,196.016a tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā 03,196.016c abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān 03,196.017a evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham 03,196.017c cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati 03,196.017d*0996_01 ye cakrur eṣu sarveṣu vartamānajugupsayā 03,196.018a āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata 03,196.018c yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca 03,196.018d*0997_01 mātuḥ pituś ca rājendra satataṃ hitakāriṇaḥ 03,196.019a tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit 03,196.019c pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā 03,196.019e iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ 03,196.020a naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam 03,196.020c yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute 03,196.021a etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira 03,196.021c prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu 03,197.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.001a kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ 03,197.001c tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata 03,197.002a sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ 03,197.002c sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ 03,197.003a upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata 03,197.003c tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari 03,197.004a tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ 03,197.004b*0998_01 tāṃ balākāṃ mahārāja vilīnāṃ nagamūrdhani 03,197.004c bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā 03,197.005a apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale 03,197.005c balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām 03,197.005e kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ 03,197.006a akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ 03,197.006c ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ 03,197.007a grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha 03,197.007c praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ 03,197.008a dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ 03,197.008c śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī 03,197.009a etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam 03,197.009c bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama 03,197.010a sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam 03,197.010c pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam 03,197.011a prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā 03,197.011c āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā 03,197.012a ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira 03,197.012c daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī 03,197.013a na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat 03,197.013c taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā 03,197.014a sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī 03,197.014c bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate 03,197.015a devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā 03,197.015c śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā 03,197.016a sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam 03,197.016c kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā 03,197.017a vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama 03,197.017c bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī 03,197.018 brāhmaṇa uvāca 03,197.018a kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane 03,197.018c uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi 03,197.019 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.019a brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā 03,197.019c dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt 03,197.019d*0999_01 kṣamasva viprapravara kṣamasva strījaḍatvatām 03,197.019d*0999_02 prasīda bhagavan mahyaṃ kṛpāṃ kuru mayi dvija 03,197.020a kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat 03,197.020c sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā 03,197.021 brāhmaṇa uvāca 03,197.021a brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ 03,197.021c gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase 03,197.022a indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi 03,197.022c avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā 03,197.022e brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api 03,197.022f*1000_01 saparvatavanadvīpāṃ kṣipram evāvamānitāḥ 03,197.023 stry uvāca 03,197.023a nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ 03,197.023c aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha 03,197.023d*1001_01 nāhaṃ balākā viprendra tyaja krodhaṃ tapodhana 03,197.023d*1001_02 anayā kruddhayā dṛṣṭyā kruddhaḥ kiṃ māṃ kariṣyasi 03,197.024a jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām 03,197.024c apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ 03,197.025a tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 03,197.025c yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati 03,197.025d*1002_01 kasmāt paribhaven mūḍho brāhmaṇān amitaujasaḥ 03,197.026a brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān 03,197.026c agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ 03,197.027a prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām 03,197.027c krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām 03,197.028a asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha 03,197.028c patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija 03,197.029a daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param 03,197.029c aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama 03,197.030a śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam 03,197.030c balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama 03,197.031a krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama 03,197.031b*1003_01 mā sma kruddho balākeva na vadhyāsmi pativratā 03,197.031c yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.032a yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca 03,197.032c hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.033a jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ 03,197.033c kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.034a yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ 03,197.034c sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.035a yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā 03,197.035c dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.036a brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ 03,197.036c svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.037a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet 03,197.037c satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ 03,197.038a dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam 03,197.038c indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama 03,197.038e satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ 03,197.039a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ 03,197.039c śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam 03,197.040a bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama 03,197.040c bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ 03,197.040e na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ 03,197.040f*1004_01 yadi vipra na jānīṣe dharmaṃ paramakaṃ dvija 03,197.040f*1004_02 dharmavyādhaṃ tataḥ pṛccha gatvā tu mithilāṃ purīm 03,197.041a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ 03,197.041c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati 03,197.041e tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama 03,197.041f*1005_01 vyādhaḥ paramadharmātmā sa te chetsyati saṃśayān 03,197.042a atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita 03,197.042c striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ 03,197.043 brāhmaṇa uvāca 03,197.043a prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane 03,197.043c upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param 03,197.043e svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane 03,197.044 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.044a tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau 03,197.044c vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama 03,197.044d*1006_01 dhanyā tvam asi kalyāṇi yasyāḥ syād vṛttam īdṛśam 03,198.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.001a cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ 03,198.001c vinindan sa dvijo ''tmānam āgaskṛta ivābabhau 03,198.002a cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt 03,198.002c śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham 03,198.003a kṛtātmā dharmavit tasyāṃ vyādho nivasate kila 03,198.003c taṃ gacchāmy aham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam 03,198.004a iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ 03,198.004c balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ 03,198.004e saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ 03,198.004e*1007_01 **** **** janakenābhipālitām 03,198.004e*1007_02 pathi paśyan nadī ramyāḥ 03,198.005a atikrāmann araṇyāni grāmāṃś ca nagarāṇi ca 03,198.005c tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām 03,198.006a dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām 03,198.006c gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām 03,198.007a praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānair bahubhir vṛtām 03,198.007c paṇyaiś ca bahubhir yuktāṃ suvibhaktamahāpathām 03,198.008a aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vṛtām 03,198.008c hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām 03,198.009a so 'paśyad bahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman 03,198.009c dharmavyādham apṛcchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ 03,198.010a apaśyat tatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam 03,198.010c mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam 03,198.010e ākulatvāt tu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ 03,198.011a sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ 03,198.011c ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane 03,198.012 vyādha uvāca 03,198.012a abhivādaye tvā bhagavan svāgataṃ te dvijottama 03,198.012c ahaṃ vyādhas tu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām 03,198.013a ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti 03,198.013c jānāmy etad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ 03,198.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.014a śrutvā tu tasya tad vākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ 03,198.014c dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ 03,198.015a adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīd dvijam 03,198.015c gṛhaṃ gacchāva bhagavan yadi rocayase 'nagha 03,198.016a bāḍham ity eva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt 03,198.016c agratas tu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhān prati 03,198.017a praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ 03,198.017b*1008_01 arghyeṇa ca sa vai tena vyādhena dvijasattamaḥ 03,198.017c pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ 03,198.018a tataḥ sukhopaviṣṭas taṃ vyādhaṃ vacanam abravīt 03,198.018c karmaitad vai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me 03,198.018e anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā 03,198.019 vyādha uvāca 03,198.019a kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama 03,198.019c vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija 03,198.020a dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham 03,198.020c prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama 03,198.021a satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca 03,198.021c devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye 03,198.022a na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram 03,198.022c kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama 03,198.023a kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam 03,198.023c daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta 03,198.024a karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ 03,198.024c brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā 03,198.025a rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ 03,198.025c vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu 03,198.026a bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te 03,198.026c mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 03,198.027a janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate 03,198.027c svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama 03,198.028a sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam 03,198.028c daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam 03,198.029a suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 03,198.029c śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama 03,198.030a rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm 03,198.030c sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta 03,198.031a pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham 03,198.031c na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham 03,198.032a na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham 03,198.032c sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija 03,198.033a aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān 03,198.033c prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ 03,198.034a vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān 03,198.034c adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ 03,198.035a uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca 03,198.035c klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ 03,198.035e pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā 03,198.036a sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 03,198.036c anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā 03,198.036d*1009_01 pāty eṣa rājā janakaḥ pitṛvad dvijasattama 03,198.037a ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ 03,198.037c sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham 03,198.038a ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ 03,198.038c na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ 03,198.038d*1010_01 na kiṃ cit phalam āpnoti svadharmasya ca lopanāt 03,198.039a śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā 03,198.039c yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā 03,198.039e tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe 03,198.040a mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ 03,198.040c na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet 03,198.041a priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret 03,198.041c na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet 03,198.042a karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret 03,198.042c yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet 03,198.043a na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet 03,198.043c ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati 03,198.044a karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat 03,198.044c na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye 03,198.044e aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ 03,198.045a mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā 03,198.045b*1011_01 sādhusannītimān eva sarvatra dvijasattama 03,198.045c mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet 03,198.045e darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān 03,198.046a na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā 03,198.046c api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate 03,198.047a abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan 03,198.047c na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate 03,198.048a vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate 03,198.048c naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate 03,198.048d*1012_01 kariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate 03,198.049a karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama 03,198.049c evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate 03,198.050a pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt 03,198.050c dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt 03,198.051a pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ 03,198.051b*1013_01 taṃ tu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ 03,198.051c cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ 03,198.052a vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ 03,198.052b*1014_01 apaśyann ātmano doṣān sa pāpaḥ pretya naśyati 03,198.052c pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate 03,198.052e mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ 03,198.053a yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati 03,198.053c evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate 03,198.054a pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama 03,198.054b*1015_01 tasmāt tau viduṣāṃ vipra varjanīyau pradhānataḥ 03,198.054c lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ 03,198.054e adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ 03,198.055a teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ 03,198.055c sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ 03,198.056 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.056a sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata 03,198.056c śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama 03,198.056d*1016_01 etad icchāmi bhadraṃ te śrotuṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,198.056d*1017_01 pañca kāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.056e etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham 03,198.057 vyādha uvāca 03,198.057a yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama 03,198.057c pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.058a kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam 03,198.058c dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.059a na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām 03,198.059c ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam 03,198.060a guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca 03,198.060c etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.061a śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ 03,198.061c yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā 03,198.062a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 03,198.062c damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.063a ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ 03,198.063c apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate 03,198.064a ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ 03,198.064b*1018_01 vyādhaḥ 03,198.064b*1018_01 etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham 03,198.064b*1018_02 yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama 03,198.064b*1018_03 pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.064c dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 03,198.065a niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ 03,198.065c upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ 03,198.066a nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān 03,198.066c tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca 03,198.067a kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm 03,198.067c nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara 03,198.068a krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān 03,198.068c śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi 03,198.069a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param 03,198.069c ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ 03,198.069e satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ 03,198.070a satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam 03,198.070c ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 03,198.071a yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute 03,198.071c pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān 03,198.072a ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ 03,198.072c anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam 03,198.073a akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ 03,198.073c ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te 03,198.074a traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ 03,198.074c guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta 03,198.075a teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām 03,198.075c svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati 03,198.076a taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 03,198.076c dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ 03,198.077a āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ 03,198.077c śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ 03,198.078a vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ 03,198.078c śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam 03,198.079a pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam 03,198.079c kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam 03,198.080a sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā 03,198.080c paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ 03,198.081a śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye 03,198.081c vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.082a nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ 03,198.082c santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe 03,198.083a dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ 03,198.083c sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.084a sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ 03,198.084c dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam 03,198.085a pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ 03,198.085c atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ 03,198.086a lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca 03,198.086c evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ 03,198.087a ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam 03,198.087c adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ 03,198.088a dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ 03,198.088c akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ 03,198.089a trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam 03,198.089c na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet 03,198.090a sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ 03,198.090c gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam 03,198.090e śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ 03,198.091a anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 03,198.091c kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam 03,198.092a karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam 03,198.092c śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ 03,198.093a prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān 03,198.093c prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama 03,198.093e atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama 03,198.094a etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam 03,198.094c śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha 03,199.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,199.001a sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira 03,199.001c yad ahaṃ hy ācare karma ghoram etad asaṃśayam 03,199.002a vidhis tu balavān brahman dustaraṃ hi purākṛtam 03,199.002c purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam 03,199.002e doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham 03,199.003a vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet 03,199.003c nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama 03,199.004a yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija 03,199.004c teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt 03,199.004e devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt 03,199.005a oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 03,199.005c annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.006a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ 03,199.006c svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama 03,199.007a rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija 03,199.007c dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā 03,199.007d*1019_01 ahany ahani vadhyete dve sahasre gavāṃ tathā 03,199.008a samāṃsaṃ dadato hy annaṃ rantidevasya nityaśaḥ 03,199.008c atulā kīrtir abhavan nṛpasya dvijasattama 03,199.008e cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ 03,199.009a agnayo māṃsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.009c yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṃ dvijaiḥ 03,199.009e saṃskṛtāḥ kila mantraiś ca te 'pi svargam avāpnuvan 03,199.010a yadi naivāgnayo brahman māṃsakāmābhavan purā 03,199.010c bhakṣyaṃ naiva bhaven māṃsaṃ kasya cid dvijasattama 03,199.011a atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṃsabhakṣaṇe 03,199.011c devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā 03,199.011e yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt 03,199.012a amāṃsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.012c bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ 03,199.013a satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate 03,199.013c saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija 03,199.013e śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te 03,199.014a svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama 03,199.014c purākṛtam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā 03,199.015a svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate 03,199.015c svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ 03,199.016a pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati 03,199.016c dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye 03,199.017a draṣṭavyaṃ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā 03,199.017c kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt 03,199.017e karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet 03,199.018a dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā 03,199.018c dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā 03,199.018e ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama 03,199.019a kṛṣiṃ sādhv iti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā 03,199.019c karṣanto lāṅgalaiḥ puṃso ghnanti bhūmiśayān bahūn 03,199.019e jīvān anyāṃś ca bahuśas tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.020a dhānyabījāni yāny āhur vrīhy ādīni dvijottama 03,199.020c sarvāṇy etāni jīvāni tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.021a adhyākramya paśūṃś cāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca 03,199.021c vṛkṣān athauṣadhīś caiva chindanti puruṣā dvija 03,199.022a jīvā hi bahavo brahman vṛkṣeṣu ca phaleṣu ca 03,199.022c udake bahavaś cāpi tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.023a sarvaṃ vyāptam idaṃ brahman prāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ 03,199.023c matsyā grasante matsyāṃś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.024a sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama 03,199.024c prāṇino 'nyonyabhakṣāś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.025a caṅkramyamāṇā jīvāṃś ca dharaṇīsaṃśritān bahūn 03,199.025c padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.026a upaviṣṭāḥ śayānāś ca ghnanti jīvān anekaśaḥ 03,199.026c jñānavijñānavantaś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.027a jīvair grastam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā 03,199.027c avijñānāc ca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.028a ahiṃseti yad uktaṃ hi puruṣair vismitaiḥ purā 03,199.028c ke na hiṃsanti jīvan vai loke 'smin dvijasattama 03,199.028e bahu saṃcintya iha vai nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 03,199.029a ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayo dvijasattama 03,199.029c kurvanty eva hi hiṃsāṃ te yatnād alpatarā bhavet 03,199.030a ālakṣyāś caiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ 03,199.030c mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca 03,199.031a suhṛdaḥ suhṛdo 'nyāṃś ca durhṛdaś cāpi durhṛdaḥ 03,199.031c samyak pravṛttān puruṣān na samyag anupaśyataḥ 03,199.032a samṛddhaiś ca na nandanti bāndhavā bāndhavair api 03,199.032c gurūṃś caiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ 03,199.033a bahu loke viparyastaṃ dṛśyate dvijasattama 03,199.033c dharmayuktam adharmaṃ ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.034a vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu 03,199.034b*1020_01 vedadharmāviruddhaṃ yat pramāṇaiḥ pratitaṃ śubham 03,199.034c svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyān mahat 03,200.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,200.001a dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira 03,200.001c viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ 03,200.002a śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam 03,200.002c sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā 03,200.003a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet 03,200.003c anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet 03,200.004a yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā 03,200.004c viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām 03,200.004d*1021_01 yat karoty aśubhaṃ karma paśya dharmasya sūkṣmatām 03,200.005a yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama 03,200.005b*1022_01 asya kartur gatiṃ sarvāṃ vakṣyāmi dvijasattama 03,200.005c avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ 03,200.006a viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam 03,200.006c ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ 03,200.007a mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama 03,200.007c sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate 03,200.007e nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam 03,200.007f*1023_01 śubhaṃ badhnāti vai karma puruṣaḥ pāpaniścayaḥ 03,200.008a yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt 03,200.008c yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam 03,200.009a saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ 03,200.009c dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ 03,200.010a bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ 03,200.010c vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati 03,200.011a aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati 03,200.011c kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati 03,200.012a devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ 03,200.012c daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ 03,200.013a apare dhanadhānyaiś ca bhogaiś ca pitṛsaṃcitaiḥ 03,200.013c vipulair abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ 03,200.013d*1024_01 na dehajā manuṣyāṇāṃ vyādhayo dvijasattama 03,200.014a karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāsty atra saṃśayaḥ 03,200.014c ādhibhiś caiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva 03,200.015a te cāpi kuśalair vaidyair nipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ 03,200.015c vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhair iva dvija 03,200.016a yeṣām asti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ 03,200.016c na śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara 03,200.017a apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ 03,200.017c duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama 03,200.018a iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam 03,200.018c srotasāsakṛd ākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā 03,200.019a na mriyeyur na jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ 03,200.019c nāpriyaṃ pratipaśyeyur vaśitvaṃ yadi vai bhavet 03,200.020a upary upari lokasya sarvo gantuṃ samīhate 03,200.020c yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā 03,200.021a bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ 03,200.021c mahac ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu 03,200.021d*1025_01 vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ 03,200.022a na kaś cid īśate brahman svayaṃgrāhasya sattama 03,200.022c karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate 03,200.023a yathā śrutir iyaṃ brahmañ jīvaḥ kila sanātanaḥ 03,200.023c śarīram adhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇinām iha 03,200.024a vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavaty uta 03,200.024c jīvaḥ saṃkramate 'nyatra karmabandhanibandhanaḥ 03,200.025 brāhmaṇa uvāca 03,200.025a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ 03,200.025c etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara 03,200.026 vyādha uvāca 03,200.026a na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ 03,200.026c jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ 03,200.027a anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī 03,200.027c yat tena kiṃ cid dhi kṛtaṃ hi karma; tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ 03,200.028a apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavanti 03,200.028c naro 'nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ 03,200.029 brāhmaṇa uvāca 03,200.029a kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ 03,200.029c jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṃ gacchati sattama 03,200.030 vyādha uvāca 03,200.030a garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate 03,200.030c samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama 03,200.031a yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punar eva prajāyate 03,200.031c śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu 03,200.032a śubhaiḥ prayogair devatvaṃ vyāmiśrair mānuṣo bhavet 03,200.032c mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ 03,200.033a jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 03,200.033c saṃsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakṛtair naraḥ 03,200.034a tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca 03,200.034c jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ 03,200.035a jantus tu karmabhis tais taiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ 03,200.035c tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṃ yonim aśnute 03,200.036a tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu 03,200.036c pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ 03,200.037a ajasram eva duḥkhārto 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ 03,200.037c tato 'nivṛttabandhatvāt karmaṇām udayād api 03,200.037e parikrāmati saṃsāre cakravad bahuvedanaḥ 03,200.038a sa cen nivṛttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ 03,200.038b*1026_01 tapoyogasamārambhaṃ kurute dvijasattama 03,200.038b*1026_02 karmabhir bahubhiś cāpi lokān aśnāti mānavaḥ 03,200.038c prāpnoti sukṛtāṃl lokān yatra gatvā na śocati 03,200.039a pāpaṃ kurvan pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati 03,200.039b*1027_01 puṇyaṃ kurvan puṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati 03,200.039c tasmāt puṇyaṃ yatet kartuṃ varjayeta ca pātakam 03,200.040a anasūyuḥ kṛtajñaś ca kalyāṇāny eva sevate 03,200.040c sukhāni dharmam arthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ 03,200.041a saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ 03,200.041c prājñasyānantarā vṛttir iha loke paratra ca 03,200.042a satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavad ācaret 03,200.042c asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija 03,200.043a santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ 03,200.043c svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so 'py asaṃkaraḥ 03,200.044a prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati 03,200.044b*1028_01 dharmeṇa vṛttiṃ kurute dharmaṃ caiva praśaṃsati 03,200.044c tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama 03,200.044e tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai 03,200.045a dharmātmā bhavati hy evaṃ cittaṃ cāsya prasīdati 03,200.045c sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati 03,200.046a śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhān iṣṭāṃś ca sattama 03,200.046c prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṃ viduḥ 03,200.047a dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija 03,200.047c atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā 03,200.048a prajñācakṣur nara iha doṣaṃ naivānurudhyate 03,200.048c virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati 03,200.049a sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam 03,200.049c tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ 03,200.050a evaṃ nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca 03,200.050c dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param 03,200.051a tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ śamo damaḥ 03,200.051c tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati 03,200.052a indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca 03,200.052c brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṃ dvijasattama 03,200.053 brāhmaṇa uvāca 03,200.053a indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata 03,200.053c nigrahaś ca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam 03,200.054a kathaṃ ca phalam āpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,200.054c etad icchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika 03,201.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,201.001a evam uktas tu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira 03,201.001c pratyuvāca yathā vipraṃ tac chṛṇuṣva narādhipa 03,201.002 vyādha uvāca 03,201.002a vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate 03,201.002c tat prāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama 03,201.003a tatas tadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat 03,201.003c iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca niṣevate 03,201.004a tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram 03,201.004c tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram 03,201.005a tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca 03,201.005c na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṃ karoti ca 03,201.006a vyājena carate dharmam arthaṃ vyājena rocate 03,201.006c vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama 03,201.006e tatraiva ramate buddhis tataḥ pāpaṃ cikīrṣati 03,201.007a suhṛdbhir vāryamāṇaś ca paṇḍitaiś ca dvijottama 03,201.007c uttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravīti śrutiyojitam 03,201.008a adharmas trividhas tasya vardhate rāgadoṣataḥ 03,201.008c pāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca 03,201.009a tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ 03,201.009c ekaśīlāś ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ 03,201.010a sa tenāsukham āpnoti paratra ca vihanyate 03,201.010c pāpātmā bhavati hy evaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu 03,201.011a yas tv etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati 03,201.011c kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃś cāpy upasevate 03,201.011e tasya sādhusamārambhād buddhir dharmeṣu jāyate 03,201.012 brāhmaṇa uvāca 03,201.012a bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate 03,201.012c divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me 03,201.013 vyādha uvāca 03,201.013a brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā 03,201.013c teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā 03,201.014a yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama 03,201.014c namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me 03,201.015a idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ 03,201.015c mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet 03,201.016a mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ 03,201.016b*1029_01 vāyur ākāśasaṃyuktaḥ sarvabhūteṣu vartate 03,201.016c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ 03,201.016d*1030_01 tapasā hi samāpnoti yad yad evābhivāñchitam 03,201.016d*1031_01 tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā 03,201.017a teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam 03,201.017c pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu 03,201.018a ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate 03,201.018c saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param 03,201.019a indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 03,201.019c ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 03,201.020a sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ 03,201.020c caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ 03,201.020e etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi 03,202.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,202.001a evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata 03,202.001c kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm 03,202.002 brāhmaṇa 03,202.002a mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara 03,202.002c ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada 03,202.003 vyādha uvāca 03,202.003a bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca 03,202.003c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān 03,202.004a bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam 03,202.004c guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ 03,202.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 03,202.005c ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ 03,202.006a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama 03,202.006c apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata 03,202.007a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ 03,202.007c śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca 03,202.008a ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu 03,202.008c vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,202.008e anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija 03,202.009a yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ 03,202.009c tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ 03,202.010a ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ 03,202.010c tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ 03,202.010e yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 03,202.011a indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam 03,202.011c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 03,202.012a yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu 03,202.012c indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate 03,202.013a loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati 03,202.013c parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati 03,202.014a paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā 03,202.014c brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate 03,202.015a jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam 03,202.015c loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate 03,202.016a anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam 03,202.016c anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān 03,202.016e tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi 03,202.017a indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau 03,202.017c nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca 03,202.018a eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam 03,202.018c etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca 03,202.019a indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam 03,202.019c saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute 03,202.020a ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati 03,202.020c na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ 03,202.021a rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān 03,202.021c tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ 03,202.022a ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām 03,202.022c yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ 03,202.023a indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu 03,202.023c dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam 03,202.024a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate 03,202.024c tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi 03,202.025a yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame 03,202.025c teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam 03,203.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,203.001a evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata 03,203.001c brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ 03,203.002 brāhmaṇa uvāca 03,203.002a sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham 03,203.002c guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ 03,203.003 vyādha uvāca 03,203.003a hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,203.003c eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama 03,203.004a mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam 03,203.004c prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate 03,203.005a avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ 03,203.005c durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ 03,203.006a pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ 03,203.006c vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ 03,203.007a prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ 03,203.007c akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ 03,203.008a sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate 03,203.008c yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate 03,203.009a vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate 03,203.009c mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat 03,203.010a tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam 03,203.010c na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana 03,203.011a śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ 03,203.011c vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca 03,203.012a ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate 03,203.012c guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,203.013 brāhmaṇa uvāca 03,203.013a pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet 03,203.013c avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ 03,203.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,203.014a praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira 03,203.014c vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane 03,203.015 vyādha uvāca 03,203.015a mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan 03,203.015c prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 03,203.015e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam 03,203.016a śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe 03,203.016c sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 03,203.016e mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ 03,203.016f*1032_01 śarīramadhye nābhiḥ syān nābhyām agniḥ pratiṣṭhitaḥ 03,203.016f*1033_01 avyaktaṃ sattvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi 03,203.016f*1033_02 prakṛtiḥ puruṣaś caiva prāṇa eva dvijottama 03,203.016f*1033_03 jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ 03,203.016f*1033_04 jāgratsu balam ādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayaty api 03,203.016f*1033_05 tasmin niruddhe viprendra mṛta ity abhidhīyate 03,203.016f*1033_06 tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punar anyat prapadyate 03,203.017a evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate 03,203.017c pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 03,203.018a bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ 03,203.018c vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 03,203.019a prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate 03,203.019c udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 03,203.020a saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ 03,203.020c śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate 03,203.020d*1034_01 tvaṅmāṃsamedomajjāsthirasaraktāś ca dhātavaḥ 03,203.021a dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ 03,203.021c rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati 03,203.022a prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate 03,203.022c ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām 03,203.023a apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau 03,203.023c samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ 03,203.024a tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ 03,203.024c srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām 03,203.025a agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate 03,203.025c sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam 03,203.026a pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ 03,203.026c nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ 03,203.027a pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā 03,203.027c vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 03,203.028a yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam 03,203.028c jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ 03,203.028e evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu 03,203.028f*1035_01 tāv agnisahitau brahman viddhi vai prāṇam ātmani 03,203.029a ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ 03,203.029c mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam 03,203.030a tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ 03,203.030c ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam 03,203.031a devo yaḥ saṃsthitas tasminn abbindur iva puṣkare 03,203.031c kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam 03,203.032a jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 03,203.032c jīvam ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam 03,203.033a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 03,203.033c tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta 03,203.034a evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate 03,203.034c dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ 03,203.035a cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham 03,203.035c prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute 03,203.036a lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 03,203.036b*1036_01 sukhaduḥkhe hi saṃtyajya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 03,203.036c nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ 03,203.037a pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ 03,203.037c laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani 03,203.038a pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati 03,203.038c dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate 03,203.039a sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ 03,203.039c etat pavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ 03,203.040a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 03,203.040c vidyāṃ mānāpamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 03,203.041a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam 03,203.041c ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam 03,203.042a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet 03,203.042c yad bhūtahitam atyantaṃ tad vai satyaṃ paraṃ matam 03,203.043a yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā 03,203.043c tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 03,203.044a yato na gurur apy enaṃ cyāvayed upapādayan 03,203.044c taṃ vidyād brahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam 03,203.045a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret 03,203.045c nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit 03,203.046a ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvam acāpalam 03,203.046c etad eva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānam uttamam 03,203.047a parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ 03,203.047c aśokaṃ sthānam ātiṣṭhen niścalaṃ pretya ceha ca 03,203.047d*1037_01 bāhyasparśeṣu saktātmā vindaty ātmani yat sukham 03,203.047d*1037_02 tad brahmayogayuktā[tmā] sukham a[kṣayyam a]śnute 03,203.048a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 03,203.048c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 03,203.049a guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram 03,203.049c etad brāhmaṇa te vṛttam āhur ekapadaṃ sukham 03,203.050a parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpy ubhayaṃ naraḥ 03,203.050c brahma prāpnoti so 'tyantam asaṅgena ca gacchati 03,203.051a yathāśrutam idaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama 03,203.051c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,204.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.001a evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira 03,204.001c dṛḍhaṃ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha 03,204.002a nyāyayuktam idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam 03,204.002c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid dharmeṣv iha hi dṛśyate 03,204.003 vyādha uvāca 03,204.003a pratyakṣaṃ mama yo dharmas taṃ paśya dvijasattama 03,204.003c yena siddhir iyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṃgava 03,204.004a uttiṣṭha bhagavan kṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham 03,204.004c draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me 03,204.004d*1038_01 tasya vyādhasya pitarau brāhmaṇaḥ saṃdadarśa ha 03,204.005 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.005a ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam 03,204.005c saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālam atīva ca manoharam 03,204.006a devatāgṛhasaṃkāśaṃ daivataiś ca supūjitam 03,204.006c śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiś ca paramair yutam 03,204.007a tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau 03,204.007c kṛtāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane 03,204.007e dharmavyādhas tu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatat 03,204.008 vṛddhāv ūcatuḥ 03,204.008a uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu 03,204.008c prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi 03,204.008d*1039_01 gatim iṣṭāṃ tathā jñānam evaṃ ca paravān bhava 03,204.008e satputreṇa tvayā putra nityakālaṃ supūjitau 03,204.008f*1040_01 sukham āvāṃ vasāvo 'tra devalokagatāv iva 03,204.009a na te 'nyad daivataṃ kiṃ cid daivateṣv api vartate 03,204.009c prayatatvād dvijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ 03,204.010a pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ 03,204.010c prītās te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā 03,204.011a manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate 03,204.011c na cānyā vitathā buddhir dṛśyate sāṃprataṃ tava 03,204.012a jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau 03,204.012c tathā tvayā kṛtaṃ sarvaṃ tadviśiṣṭaṃ ca putraka 03,204.013 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.013a tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat 03,204.013c tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā 03,204.014a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau 03,204.014c saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe 03,204.014e anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ 03,204.015 vṛddhāv ūcatuḥ 03,204.015a kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ 03,204.015c kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha 03,204.016 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.016a bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ 03,204.016c dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt 03,204.017a pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param 03,204.017c yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham 03,204.018a trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 03,204.018c saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama 03,204.019a upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ 03,204.019c kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ 03,204.020a etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam 03,204.020c etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija 03,204.021a etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ 03,204.021c yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija 03,204.022a etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ 03,204.022c saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham 03,204.023a svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye 03,204.023c āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama 03,204.024a anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan 03,204.024c adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham 03,204.025a dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama 03,204.025c atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham 03,204.026a pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ 03,204.026c pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama 03,204.027a eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama 03,204.027c bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ 03,204.027e gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ 03,204.027f*1041_01 kathitas te mayā vipra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,205.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,205.001a gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau 03,205.001c punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt 03,205.002a pravṛttacakṣur jāto 'smi saṃpaśya tapaso balam 03,205.002c yadartham ukto 'si tayā gacchasva mithilām iti 03,205.003a patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā 03,205.003c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati 03,205.004 brāhmaṇa uvāca 03,205.004a pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata 03,205.004c saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavān asi me mataḥ 03,205.005 vyādha uvāca 03,205.005a yat tadā tvaṃ dvijaśreṣṭha tayokto māṃ prati prabho 03,205.005c dṛṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṃśayaḥ 03,205.006a tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṃ mayā 03,205.006c vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yat te vakṣye hitaṃ dvija 03,205.007a tvayā vinikṛtā mātā pitā ca dvijasattama 03,205.007c anisṛṣṭo 'si niṣkrānto gṛhāt tābhyām anindita 03,205.007e vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṃ tat tvayā kṛtam 03,205.008a tava śokena vṛddhau tāv andhau jātau tapasvinau 03,205.008c tau prasādayituṃ gaccha mā tvā dharmo 'tyagān mahān 03,205.009a tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā 03,205.009c sarvam etad apārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya 03,205.009d*1042_01 tau prasādya dvijaśreṣṭha yac chreyas tad avāpsyasi 03,205.010a śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi 03,205.010c gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham 03,205.011 brāhmaṇa uvāca 03,205.011a yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam 03,205.011c prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita 03,205.012 vyādha uvāca 03,205.012a daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ 03,205.012c purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 03,205.012d*1043_01 mātāpitroḥ sakāśaṃ hi gatvā tvaṃ dvijasattama 03,205.013a atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam 03,205.013c ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana 03,205.014 brāhmaṇa uvāca 03,205.014a ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā 03,205.014c īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ 03,205.015a eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā 03,205.015c prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama 03,205.016a patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ 03,205.016c bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha 03,205.017a rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā 03,205.017c sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha 03,205.018a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava 03,205.018c nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam 03,205.019a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā 03,205.019c na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam 03,205.019e yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā 03,205.020a etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate 03,205.020c kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān 03,205.021 vyādha uvāca 03,205.021a anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama 03,205.021c śṛṇu sarvam idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha 03,205.022a ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṃ dvijavarātmaja 03,205.022c vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ 03,205.022e ātmadoṣakṛtair brahmann avasthāṃ prāptavān imām 03,205.023a kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ 03,205.023c saṃsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato 'ham abhavaṃ dvija 03,205.024a etasminn eva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ 03,205.024c sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṃvṛtaḥ 03,205.024e tato 'bhyahan mṛgāṃs tatra subahūn āśramaṃ prati 03,205.025a atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama 03,205.025b*1044_01 tato mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca mahīpatiḥ 03,205.025b*1044_02 jaghāna puruṣavyāghraḥ sa rājā brāhmaṇottama 03,205.025b*1044_03 tato 'ham api krīḍārthaṃ rājñaḥ priyahite rataḥ 03,205.025b*1044_04 varān nighnan varāhāṃś ca śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 03,205.025b*1044_05 vanadurgeṣu dharmajña samaṃ rājñā mahātmanā 03,205.025b*1044_06 vyacaraṃ dhanur ādāya mṛgahā lubdhako yathā 03,205.025b*1044_07 tatrāśramasamabhyāśe mayā dharmavidāṃ vara 03,205.025b*1044_08 mṛgasya vajrasaṃkāśaḥ śaraḥ kṣiptas tadā dvija 03,205.025c tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā 03,205.026a bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan 03,205.026c nāparādhyāmy ahaṃ kiṃ cit kena pāpam idaṃ kṛtam 03,205.027a manvānas taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim 03,205.027c apaśyaṃ tam ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā 03,205.027e tam ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale 03,205.028a akāryakaraṇāc cāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ 03,205.028c ajānatā kṛtam idaṃ mayety atha tam abruvam 03,205.028e kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ 03,205.029a tataḥ pratyabravīd vākyam ṛṣir māṃ krodhamūrchitaḥ 03,205.029c vyādhas tvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija 03,206.001 vyādha uvāca 03,206.001a evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama 03,206.001c abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam 03,206.002a ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune 03,206.002c kṣantum arhasi tat sarvaṃ prasīda bhagavann iti 03,206.003 ṛṣir uvāca 03,206.003a nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam 03,206.003c ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃ cit kartānugraham adya te 03,206.004a śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi 03,206.004c mātāpitroś ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ 03,206.005a tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi 03,206.005c jātismaraś ca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi 03,206.005d*1045_01 bhūtvā ca dhārmiko vyādhaḥ pitroḥ śuśrūṣaṇe rataḥ 03,206.005e śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punar dvijaḥ 03,206.006 vyādha uvāca 03,206.006a evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmy ugratejasā 03,206.006c prasādaś ca kṛtas tena mamaivaṃ dvipadāṃ vara 03,206.007a śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama 03,206.007c āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata 03,206.008a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat 03,206.008c abhitaś cāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama 03,206.009 brāhmaṇa uvāca 03,206.009a evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca 03,206.009c prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 03,206.009e duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ 03,206.009f*1046_01 lokavṛttāntatattvajña nityaṃ dharmaparāyaṇa 03,206.010a karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikṛtena vai 03,206.010c kaṃ cit kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ 03,206.010e sāṃprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ 03,206.011a brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu 03,206.011c dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet 03,206.012a yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ 03,206.012c taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaved dvijaḥ 03,206.013a karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām 03,206.013c kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitas tvāṃ narottama 03,206.014a kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ 03,206.014c lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ 03,206.015 vyādha uvāca 03,206.015a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 03,206.015c etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet 03,206.016a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca 03,206.016c mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ 03,206.017a guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca 03,206.017c sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate 03,206.018a aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃs tathā kṣipraṃ virajyate 03,206.018c tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam 03,206.018e śocato na bhavet kiṃ cit kevalaṃ paritapyate 03,206.019a parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ narāḥ 03,206.019c ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ 03,206.020a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 03,206.020c asaṃtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṃ sukham 03,206.020e na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 03,206.021a na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam 03,206.021c mārayaty akṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ 03,206.022a yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite 03,206.022c tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate 03,206.023a avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam 03,206.023c na hi nirvedam āgamya kiṃ cit prāpnoti śobhanam 03,206.024a athāpy upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe 03,206.024c aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet 03,206.025a bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ 03,206.025c na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 03,206.026a na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito 'smy aham 03,206.026c etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama 03,206.027 brāhmaṇa uvāca 03,206.027a kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiś ca vipulā tava 03,206.027c nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit 03,206.028a āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmas tvā parirakṣatu 03,206.028c apramādas tu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara 03,206.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,206.029a bāḍham ity eva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha 03,206.029c pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ 03,206.030a sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃs tadā 03,206.030c mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ 03,206.031a etat te sarvam ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira 03,206.031c pṛṣṭavān asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,206.032a pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama 03,206.032c mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ 03,206.033 yudhiṣṭhira uvāca 03,206.033a atyadbhutam idaṃ brahman dharmākhyānam anuttamam 03,206.033c sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama 03,206.034a sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam 03,206.034c na hi tṛpto 'smi bhagavañ śṛṇvāno dharmam uttamam 03,207.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,207.001a śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām 03,207.001c punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam 03,207.002 yudhiṣṭhira uvāca 03,207.002a katham agnir vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpy aṅgirāḥ purā 03,207.002c naṣṭe 'gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān ṛṣiḥ 03,207.003a agnir yadā tv eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu 03,207.003c dṛśyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum 03,207.004a kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat 03,207.004c yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca 03,207.005a etad icchāmy ahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana 03,207.005c kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune 03,207.005d*1047_01 vaktum arhasi me brahmann itihāsam imaṃ śubham 03,207.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,207.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,207.006c yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ 03,207.007a yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat 03,207.007c saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca 03,207.007d*1048_01 purāṅgirā mahābāho cacāra tapa uttamam 03,207.008a āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan 03,207.008c tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan 03,207.009a tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā 03,207.009c bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān 03,207.010a atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ 03,207.010c anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ 03,207.010e agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ 03,207.011a katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ 03,207.011c apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim 03,207.012a sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ 03,207.012c śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ 03,207.012e vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu 03,207.013a tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ 03,207.013c svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda 03,207.014 agnir uvāca 03,207.014a naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ 03,207.014c bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ 03,207.015a nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava 03,207.015c bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca 03,207.016 aṅgirā uvāca 03,207.016a kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ 03,207.016c māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā 03,207.017 mārkaṇḍeya uvāca 03,207.017a tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot 03,207.017c rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ 03,207.018a jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahner āṅgirasaṃ sutam 03,207.018c upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata 03,207.019a sa tu pṛṣṭas tadā devais tataḥ kāraṇam abravīt 03,207.019c pratyagṛhṇaṃs tu devāś ca tad vaco 'ṅgirasas tadā 03,207.020a atra nānāvidhān agnīn pravakṣyāmi mahāprabhān 03,207.020c karmabhir bahubhiḥ khyātān nānātvaṃ brāhmaṇeṣv iha 03,208.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,208.001a brahmaṇo yas tṛtīyas tu putraḥ kurukulodvaha 03,208.001c tasyāpavasutā bhāryā prajās tasyāpi me śṛṇu 03,208.002a bṛhajjyotir bṛhatkīrtir bṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ 03,208.002c bṛhanmantro bṛhadbhāsas tathā rājan bṛhaspatiḥ 03,208.003a prajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimābhavat 03,208.003c devī bhānumatī nāma prathamāṅgirasaḥ sutā 03,208.004a bhūtānām eva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgas tadābhavat 03,208.004c rāgād rāgeti yām āhur dvitīyāṅgirasaḥ sutā 03,208.005a yāṃ kapardisutām āhur dṛśyādṛśyeti dehinaḥ 03,208.005c tanutvāt sā sinīvālī tṛtīyāṅgirasaḥ sutā 03,208.006a paśyaty arciṣmatī bhābhir havirbhiś ca haviṣmatī 03,208.006c ṣaṣṭhīm aṅgirasaḥ kanyāṃ puṇyām āhur haviṣmatīm 03,208.007a mahāmakheṣv āṅgirasī dīptimatsu mahāmatī 03,208.007c mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā 03,208.008a yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhukuhāyate 03,208.008c ekānaṃśeti yām āhuḥ kuhūm aṅgirasaḥ sutām 03,209.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,209.001a bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī 03,209.001c agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām 03,209.002a āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate 03,209.002c so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ 03,209.003a cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ 03,209.003c dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān 03,209.004a śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā 03,209.004c agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ 03,209.005a prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare 03,209.005c agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate 03,209.006a paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam 03,209.006c bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ 03,209.007a tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ 03,209.007c bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā 03,209.008a bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ 03,209.008c mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama 03,209.009a bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ 03,209.009c prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ 03,209.010a haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate 03,209.010c rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate 03,209.011a sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot 03,209.011c āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate 03,209.012a yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā 03,209.012c agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam 03,209.013a vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan 03,209.013c vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu 03,209.014a ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim 03,209.014c agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayaty abhisevitaḥ 03,209.015a anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ 03,209.015c tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ 03,209.016a yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati 03,209.016c taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam 03,209.017a antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām 03,209.017c sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata 03,209.018a brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ 03,209.018c brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṃ pākayajñeṣu pāvakam 03,209.019a prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā 03,209.019c tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ 03,209.020a vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo 'sau paramadāruṇaḥ 03,209.020c ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ 03,209.021a udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate 03,209.021c tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ 03,209.022a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ 03,209.022b*1049_01 manyumān nāma bhagavān agnir eva mahābalaḥ 03,209.022b*1049_02 āraṇyāni tathā grāmyān yo dahan saṃprakāśate 03,209.022b*1049_03 svayam utpatitaḥ śrīmān vṛddhimān nāma pāvakaḥ 03,209.022b*1050_01 krodhaḥ sa tu mahātejā vijñeyaḥ sarvadehiṣu 03,209.022c krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā 03,209.022e svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati 03,209.023a tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaś cana 03,209.023c atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ 03,209.024a saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ 03,209.024c samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ 03,209.025a uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ 03,209.025c mahāvācaṃ tv ajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ 03,210.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,210.001a kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ 03,210.001c agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ 03,210.002a acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam 03,210.002c putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam 03,210.003a mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha 03,210.003c jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ 03,210.004a samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā 03,210.004c tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata 03,210.005a pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ 03,210.005c pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ 03,210.006a daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ 03,210.006c janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan 03,210.007a bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau 03,210.007c śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat 03,210.008a bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha 03,210.008c etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān 03,210.009a bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ 03,210.009c bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ 03,210.010a prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ 03,210.010c devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān 03,210.011a abhīmam atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam 03,210.011c etān yajñamuṣaḥ pañca devān abhyasṛjat tapaḥ 03,210.012a sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam 03,210.012c mitradharmāṇam ity etān devān abhyasṛjat tapaḥ 03,210.013a surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasam 03,210.013c surāṇām api hantāraṃ pañcaitān asṛjat tapaḥ 03,210.014a trividhaṃ saṃsthitā hy ete pañca pañca pṛthak pṛthak 03,210.014c muṣṇanty atra sthitā hy ete svargato yajñayājinaḥ 03,210.015a teṣām iṣṭaṃ haranty ete nighnanti ca mahad bhuvi 03,210.015c spardhayā havyavāhānāṃ nighnanty ete haranti ca 03,210.016a havir vedyāṃ tad ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam 03,210.016c tad ete nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet 03,210.017a cito 'gnir udvahan yajñaṃ pakṣābhyāṃ tān prabādhate 03,210.017c mantraiḥ praśamitā hy ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam 03,210.018a bṛhadukthatapasyaiva putro bhūmim upāśritaḥ 03,210.018c agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhir ijyate 03,210.019a rathaṃtaraś ca tapasaḥ putro 'gniḥ paripaṭhyate 03,210.019c mitravindāya vai tasya havir adhvaryavo viduḥ 03,210.019d*1051_01 etaiḥ saha mahābhāga tapas tejasvibhir nṛpa 03,210.019e mumude paramaprītaḥ saha putrair mahāyaśāḥ 03,211.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,211.001a gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ 03,211.001c agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati 03,211.001e bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate 03,211.001f*1052_01 satataṃ bharataśreṣṭha pāvako vai mahāprabhaḥ 03,211.002a agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ 03,211.002c duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛt satataṃ śivaḥ 03,211.003a tapasas tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahat 03,211.003c uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṃdaraḥ 03,211.004a ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnir bhūteṣu lakṣyate 03,211.004c agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat 03,211.005a śaṃbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,211.005c āvasathyaṃ dvijāḥ prāhur dīptam agniṃ mahāprabham 03,211.006a ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadṛśaprabhān 03,211.006c agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha 03,211.007a praśānte 'gnir mahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ 03,211.007c asurāñ janayan ghorān martyāṃś caiva pṛthagvidhān 03,211.008a tapasaś ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpy aṅgirāsṛjat 03,211.008c bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,211.009a bhānor bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā 03,211.009c asṛjetāṃ tu ṣaṭ putrāñ śṛṇu tāsāṃ prajāvidhim 03,211.009c*1053_01 **** **** tadā sā kanyayā saha 03,211.009c*1053_02 bhānor aṅgirasasyātha 03,211.010a durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati 03,211.010c tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam 03,211.011a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ 03,211.011c agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ 03,211.012a darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate 03,211.012c viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ 03,211.013a indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam 03,211.013c agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ 03,211.014a cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ 03,211.014c caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ 03,211.015a niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā 03,211.015c manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān 03,211.016a pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ 03,211.016c parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ 03,211.017a asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate 03,211.017c so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ 03,211.017e tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ 03,211.018a kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā 03,211.018c karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ 03,211.019a prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām 03,211.019c tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ 03,211.020a śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam 03,211.020c akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ 03,211.021a kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā 03,211.021c agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ 03,211.022a agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā 03,211.022c karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate 03,211.023a imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi 03,211.023c agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān 03,211.024a saṃspṛśeyur yadānyonyaṃ kathaṃ cid vāyunāgnayaḥ 03,211.024c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai śucaye 'gnaye 03,211.025a dakṣiṇāgnir yadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila 03,211.025c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai vītaye 'gnaye 03,211.026a yady agnayo hi spṛśyeyur niveśasthā davāgninā 03,211.026c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā tu śucaye 'gnaye 03,211.027a agniṃ rajasvalā cet strī saṃspṛśed agnihotrikam 03,211.027c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā dasyumate 'gnaye 03,211.028a mṛtaḥ śrūyeta yo jīvan pareyuḥ paśavo yathā 03,211.028c iṣṭir aṣṭākapālena kartavyābhimate 'gnaye 03,211.029a ārto na juhuyād agniṃ trirātraṃ yas tu brāhmaṇaḥ 03,211.029c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā syād uttarāgnaye 03,211.030a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭhet pratiṣṭhitam 03,211.030c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā pathikṛte 'gnaye 03,211.031a sūtikāgnir yadā cāgniṃ saṃspṛśed agnihotrikam 03,211.031c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā cāgnimate 'gnaye 03,212.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,212.001a āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā 03,212.001c bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param 03,212.002a bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim 03,212.002c ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu 03,212.003a mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ 03,212.003c bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ 03,212.004a agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate 03,212.004c hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ 03,212.005a apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ 03,212.005c bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate 03,212.006a dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat 03,212.006c agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu 03,212.006d*1054_01 sa vanhiḥ prathamo nityaṃ devair anviṣyate prabhuḥ 03,212.007a āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt 03,212.007c devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam 03,212.008a dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt 03,212.008c devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ 03,212.008e atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me 03,212.009a preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat 03,212.009c matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt 03,212.010a bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām 03,212.010c atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ 03,212.011a anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ 03,212.011c naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat 03,212.012a sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā 03,212.012c bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi 03,212.013a āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca 03,212.013c śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā 03,212.014a yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ 03,212.014c nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam 03,212.014e śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa 03,212.015a evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ 03,212.015c bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā 03,212.016a bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī 03,212.016c dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam 03,212.017a tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam 03,212.017c arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ 03,212.018a atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam 03,212.018c miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam 03,212.019a evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā 03,212.019c āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā 03,212.020a evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn 03,212.020c vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai 03,212.021a sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī 03,212.021c gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā 03,212.022a carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā 03,212.022c tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī 03,212.023a tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā 03,212.023c veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata 03,212.024a bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā 03,212.024c kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca 03,212.024e etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ 03,212.025a adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ 03,212.025c yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca 03,212.026a atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ 03,212.026c atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat 03,212.026e tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ 03,212.027a evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā 03,212.027c aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ 03,212.028a adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam 03,212.028c tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ 03,212.029a eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ 03,212.029c bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā 03,212.030a ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā 03,212.030c pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām 03,213.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.001a agnīnāṃ vividho vaṃśaḥ kīrtitas te mayānagha 03,213.001c śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ 03,213.001d*1055_00 vaiśaṃpāyanaḥ 03,213.001d*1055_01 śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām 03,213.001d*1055_02 yudhiṣṭhiraḥ 03,213.001d*1055_02 punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam 03,213.001d*1055_03 kumāras tu yathā jāto yathā cāgneḥ suto 'bhavat 03,213.001d*1055_04 yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca 03,213.001d*1055_05 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kautūhalam atīva me 03,213.002a adbhutasyādbhutaṃ putraṃ pravakṣyāmy amitaujasam 03,213.002c jātaṃ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṃ kīrtivardhanam 03,213.003a devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam 03,213.003c tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ 03,213.004a vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśas taiḥ puraṃdaraḥ 03,213.004c svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhṛśaṃ tadā 03,213.005a devasenāṃ dānavair yo bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ 03,213.005c pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā 03,213.006a sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhyāyann artham imaṃ bhṛśam 03,213.006c śuśrāvārtasvaraṃ ghoram atha muktaṃ striyā tadā 03,213.007a abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha 03,213.007c patiṃ ca me pradiśatu svayaṃ vā patir astu me 03,213.008a puraṃdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṃ tava 03,213.008c evam uktvā tato 'paśyat keśinaṃ sthitam agrataḥ 03,213.009a kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantam ivācalam 03,213.009c haste gṛhītvā tāṃ kanyām athainaṃ vāsavo 'bravīt 03,213.009d*1056_01 keśinn anicchatīṃ kanyāṃ vijane varayasva mām 03,213.009d*1056_02 mayi śāstari duṣṭānāṃ vajrahaste madodite 03,213.010a anāryakarman kasmāt tvam imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi 03,213.010c vajriṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt 03,213.011 keśy uvāca 03,213.011a visṛjasva tvam evaināṃ śakraiṣā prārthitā mayā 03,213.011c kṣamaṃ te jīvato gantuṃ svapuraṃ pākaśāsana 03,213.012 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.012a evam uktvā gadāṃ keśī cikṣependravadhāya vai 03,213.012c tām āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ 03,213.013a athāsya śailaśikharaṃ keśī kruddho vyavāsṛjat 03,213.013b*1057_01 mahāmeghapratīkāśaṃ calat pāvakasaṃkulam 03,213.013c tad āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ 03,213.013e bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha 03,213.014a patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ 03,213.014c hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ prādravad bhṛśapīḍitaḥ 03,213.015a apayāte 'sure tasmiṃs tāṃ kanyāṃ vāsavo 'bravīt 03,213.015c kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tvaṃ śubhānane 03,213.016 kanyovāca 03,213.016a ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā 03,213.016c bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā 03,213.017a sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam 03,213.017c āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim 03,213.018a nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ 03,213.018c icchaty enaṃ daityasenā na tv ahaṃ pākaśāsana 03,213.019a sā hṛtā tena bhagavan muktāhaṃ tvadbalena tu 03,213.019c tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patim icchāmi durjayam 03,213.020 indra uvāca 03,213.020a mama mātṛṣvaseyā tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama 03,213.020c ākhyātaṃ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṃ tvayā 03,213.021 kanyovāca 03,213.021a abalāhaṃ mahābāho patis tu balavān mama 03,213.021c varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ 03,213.022 indra uvāca 03,213.022a kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyus tava bhaviṣyati 03,213.022c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tava vākyam anindite 03,213.023 kanyovāca 03,213.023a devadānavayakṣāṇāṃ kiṃnaroragarakṣasām 03,213.023c jetā sa dṛṣṭo duṣṭānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ 03,213.024a yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati 03,213.024c sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ 03,213.025 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.025a indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam 03,213.025c asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate 03,213.026a athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ 03,213.026c somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram 03,213.027a amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca 03,213.027c devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau 03,213.028a lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ 03,213.028c apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam 03,213.029a bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ 03,213.029c havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram 03,213.030a parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam 03,213.030c tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam 03,213.031a samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca 03,213.031c samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat 03,213.031d*1057_01 sūryācandramasor ghoraṃ dṛśyate pariveṣaṇam 03,213.031d*1057_02 etasminn eva rātryante mahad yuddhaṃ tu śaṃsati 03,213.031d*1057_03 sarit sindhur apīyaṃ tu pratyasṛgvāhinī bhṛśam 03,213.031d*1057_04 śṛgāliny agnivaktrā ca pratyādityaṃ virāviṇī 03,213.032a eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā 03,213.032c somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ 03,213.032e janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet 03,213.033a agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā 03,213.033c eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet 03,213.034a evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ 03,213.034c gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham 03,213.034e uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa 03,213.035 brahmovāca 03,213.035a yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana 03,213.035c tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ 03,213.036a sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato 03,213.036c asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān 03,213.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.037a etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā 03,213.037c tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan 03,213.037e vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ 03,213.038a bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare 03,213.038c pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ 03,213.039a iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane 03,213.039c juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām 03,213.040a samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt 03,213.040c viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ 03,213.040e āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam 03,213.041a sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ 03,213.041c ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām 03,213.042a niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām 03,213.042c sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham 03,213.043a rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ 03,213.043c hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ 03,213.044a sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ 03,213.044c patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau 03,213.045a sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat 03,213.045c sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham 03,213.046a naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ 03,213.046c gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ 03,213.047a saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ 03,213.047c paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ 03,213.048a niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ 03,213.048c manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ 03,213.049a kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ 03,213.049c alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ 03,213.050a svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā 03,213.050c sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī 03,213.050e apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā 03,213.051a sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam 03,213.051c tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī 03,213.052a ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam 03,213.052c kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam 03,213.052e evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet 03,214.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,214.001a śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā 03,214.001c tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa 03,214.001e jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā 03,214.002a mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi 03,214.002c kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya 03,214.002d*1059_01 tavāpy adharmaḥ sumahān bhavitā vai hutāśana 03,214.003a aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana 03,214.003c sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam 03,214.004 agnir uvāca 03,214.004a kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham 03,214.004c yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ 03,214.005 śivovāca 03,214.005a asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava 03,214.005c tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam 03,214.006a maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara 03,214.006b*1060_01 upayantuṃ mahāvīrya pūrvam eva tvam arhasi 03,214.006c mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana 03,214.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,214.007a tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ 03,214.007c prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā 03,214.008a acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane 03,214.008c te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake 03,214.009a tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham 03,214.009c vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati 03,214.010a suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt 03,214.010c apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam 03,214.011a dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ 03,214.011c rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā 03,214.011e rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ 03,214.011f*1061_01 nadīprasravaṇopetaṃ nānātarulatācitam 03,214.012a sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam 03,214.012c prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī 03,214.013a śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām 03,214.013c patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam 03,214.014a divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā 03,214.014c tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca 03,214.015a ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama 03,214.015c tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā 03,214.016a tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam 03,214.016c ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ 03,214.017a ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ 03,214.017c ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata 03,214.018a dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau 03,214.018c aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ 03,214.019a lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā 03,214.019c lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ 03,214.020a gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam 03,214.020c nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam 03,214.021a tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā 03,214.021c saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān 03,214.022a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam 03,214.022c utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha 03,214.023a tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ 03,214.023c dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā 03,214.023e apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ 03,214.024a mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam 03,214.024c gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ 03,214.025a dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam 03,214.025c prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api 03,214.026a dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ 03,214.026c krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban 03,214.026e parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā 03,214.027a sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ 03,214.027c vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ 03,214.027e sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ 03,214.028a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ 03,214.028c bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ 03,214.029a ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ 03,214.029c tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān 03,214.030a sa tūtthāya mahābāhur upasāntvya ca tāñ janān 03,214.030c dhanur vikṛṣya vyasṛjad bāṇāñ śvete mahāgirau 03,214.031a bibheda sa śaraiḥ śailaṃ krauñcaṃ himavataḥ sutam 03,214.031c tena haṃsāś ca gṛdhrāś ca meruṃ gacchanti parvatam 03,214.032a sa viśīrṇo 'patac chailo bhṛśam ārtasvarān ruvan 03,214.032c tasmin nipatite tv anye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāt 03,214.032d*1062_01 ghoram ārtasvaraṃ sarve dṛṣṭvā krauñcaṃ vidāritam 03,214.033a sa taṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śrutvāpi balināṃ varaḥ 03,214.033c na prāvyathad ameyātmā śaktim udyamya cānadat 03,214.034a sā tadā vipulā śaktiḥ kṣiptā tena mahātmanā 03,214.034c bibheda śikharaṃ ghoraṃ śvetasya tarasā gireḥ 03,214.035a sa tenābhihato dīno giriḥ śveto 'calaiḥ saha 03,214.035c utpapāta mahīṃ tyaktvā bhītas tasmān mahātmanaḥ 03,214.036a tataḥ pravyathitā bhūmir vyaśīryata samantataḥ 03,214.036c ārtā skandaṃ samāsādya punar balavatī babhau 03,214.037a parvatāś ca namaskṛtya tam eva pṛthivīṃ gatāḥ 03,214.037c athāyam abhajal lokaḥ skandaṃ śuklasya pañcamīm 03,215.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,215.001*1063_01 tasmiñ jāte mahāsattve mahāsene mahābale 03,215.001*1063_02 samuttasthur mahotpātā ghorarūpāḥ pṛthagvidhāḥ 03,215.001*1063_03 strīpuṃsor viparītaṃ ca tathā dvaṃdvāni yāni ca 03,215.001*1063_04 grahā dīptā diśaḥ khaṃ ca rarāsa ca mahī bhṛśam 03,215.001*1064_01 ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm 03,215.001*1064_02 tato yuddhaṃ mahad ghoraṃ ṣaṣṭhyāṃ vṛttaṃ janādhipa 03,215.001a ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān 03,215.001c akurvañ śāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ 03,215.002a nivasanti vane ye tu tasmiṃś caitrarathe janāḥ 03,215.002c te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān 03,215.002e saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha 03,215.003a apare garuḍīm āhus tvayānartho 'yam āhṛtaḥ 03,215.003c yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī 03,215.003e na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ 03,215.004a suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tv iti 03,215.004c upagamya śanaiḥ skandam āhāhaṃ jananī tava 03,215.005a atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam 03,215.005c tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm 03,215.006a ṣaḍbhir eva tadā jātam āhus tad vanavāsinaḥ 03,215.006c saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ity uta 03,215.006e ahaṃ jāne naitad evam iti rājan punaḥ punaḥ 03,215.007a viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ 03,215.007c pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt 03,215.007e tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham 03,215.008a viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ 03,215.008c stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ 03,215.009a maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa 03,215.009c jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ 03,215.010a ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam 03,215.010c śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api 03,215.011a viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai 03,215.011c tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ 03,215.012a anvajānāc ca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ 03,215.012c abravīc ca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ 03,215.012e śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan 03,215.013a skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan 03,215.013c aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram 03,215.014a yadi vā na nihaṃsy enam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati 03,215.014c trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ 03,215.015a sa tān uvāca vyathito bālo 'yaṃ sumahābalaḥ 03,215.015b*1065_01 na bālam utsahe hantum iti śakraḥ prabhāṣate 03,215.015b*1065_02 te 'bruvan nāsti te vīryaṃ yata evaṃ prabhāṣase 03,215.015c sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet 03,215.016a sarvās tv adyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ 03,215.016c kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathety uktvā ca tā yayuḥ 03,215.017a tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ 03,215.017c aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ 03,215.018a ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat 03,215.018c abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ 03,215.018d*1066_01 tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā pātukāmaḥ stanān prabhuḥ 03,215.019a tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃś cāsāṃ pradāya saḥ 03,215.019c apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī 03,215.020a sa tu saṃpūjitas tena saha mātṛgaṇena ha 03,215.020c parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram 03,215.021a sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā 03,215.021c dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata 03,215.022a lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā 03,215.022c pariṣvajya mahāsenaṃ putravat paryarakṣata 03,215.023a agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ 03,215.023c ramayām āsa śailasthaṃ bālaṃ krīḍanakair iva 03,216.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,216.001a grahāḥ sopagrahāś caiva ṛṣayo mātaras tathā 03,216.001c hutāśanamukhāś cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ 03,216.002a ete cānye ca bahavo ghorās tridivavāsinaḥ 03,216.002c parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha 03,216.003a saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ 03,216.003c āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha 03,216.003d*1067_01 ādāya vajraṃ balavān sarvair devagaṇair vṛtaḥ 03,216.003e vijighāṃsur mahāsenam indras tūrṇataraṃ yayau 03,216.004a ugraṃ tac ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabham 03,216.004c vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānāvāhanakārmukam 03,216.004e pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭam alaṃkṛtam 03,216.005a vijighāṃsuṃ tadāyāntaṃ kumāraḥ śakram abhyayāt 03,216.005c vinadan pathi śakras tu drutaṃ yāti mahābalaḥ 03,216.005e saṃharṣayan devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam 03,216.006a saṃpūjyamānas tridaśais tathaiva paramarṣibhiḥ 03,216.006c samīpam upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ 03,216.006d*1068_01 atha dṛṣṭvā sthitaṃ skandaṃ śvetasyāgre mahāgireḥ 03,216.007a siṃhanādaṃ tataś cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ 03,216.007c guho 'pi śabdaṃ taṃ śrutvā vyanadat sāgaro yathā 03,216.008a tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham 03,216.008c babhrāma tatra tatraiva devasainyam acetanam 03,216.009a jighāṃsūn upasaṃprāptān devān dṛṣṭvā sa pāvakiḥ 03,216.009c visasarja mukhāt kruddhaḥ pravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ 03,216.009e tā devasainyāny adahan veṣṭamānāni bhūtale 03,216.010a te pradīptaśirodehāḥ pradīptāyudhavāhanāḥ 03,216.010c pracyutāḥ sahasā bhānti citrās tārāgaṇā iva 03,216.011a dahyamānāḥ prapannās te śaraṇaṃ pāvakātmajam 03,216.011c devā vajradharaṃ tyaktvā tataḥ śāntim upāgatāḥ 03,216.012a tyakto devais tataḥ skande vajraṃ śakro 'bhyavāsṛjat 03,216.012c tad visṛṣṭaṃ jaghānāśu pārśvaṃ skandasya dakṣiṇam 03,216.012e bibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ 03,216.013a vajraprahārāt skandasya saṃjātaḥ puruṣo 'paraḥ 03,216.013c yuvā kāñcanasaṃnāhaḥ śaktidhṛg divyakuṇḍalaḥ 03,216.013e yad vajraviśanāj jāto viśākhas tena so 'bhavat 03,216.014a taṃ jātam aparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutim 03,216.014c bhayād indras tataḥ skandaṃ prāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ 03,216.015a tasyābhayaṃ dadau skandaḥ sahasainyasya sattama 03,216.015c tataḥ prahṛṣṭās tridaśā vāditrāṇy abhyavādayan 03,217.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,217.001a skandasya pārṣadān ghorāñ śṛṇuṣvādbhutadarśanān 03,217.001c vajraprahārāt skandasya jajñus tatra kumārakāḥ 03,217.001e ye haranti śiśūñ jātān garbhasthāṃś caiva dāruṇāḥ 03,217.002a vajraprahārāt kanyāś ca jajñire 'sya mahābalāḥ 03,217.002c kumārāś ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayan 03,217.003a sa bhūtvā bhagavān saṃkhye rakṣaṃś chāgamukhas tadā 03,217.003c vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvair ātmanīnaiś ca putrakaiḥ 03,217.004a mātṝṇāṃ prekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaś ca kauśalaḥ 03,217.004c tataḥ kumārapitaraṃ skandam āhur janā bhuvi 03,217.005a rudram agnim umāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalām 03,217.005c yajanti putrakāmāś ca putriṇaś ca sadā janāḥ 03,217.006a yās tās tv ajanayat kanyās tapo nāma hutāśanaḥ 03,217.006c kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata 03,217.007 mātara ūcuḥ 03,217.007a bhavema sarvalokasya vayaṃ mātara uttamāḥ 03,217.007c prasādāt tava pūjyāś ca priyam etat kuruṣva naḥ 03,217.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,217.008a so 'bravīd bāḍham ity evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ 03,217.008c aśivāś ca śivāś caiva punaḥ punar udāradhīḥ 03,217.009a tataḥ saṃkalpya putratve skaṃdaṃ mātṛgaṇo 'gamat 03,217.009c kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā 03,217.009e āryā palālā vai mitrā saptaitāḥ śiśumātaraḥ 03,217.010a etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśur nāmātidāruṇaḥ 03,217.010c skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ 03,217.011a eṣa vīrāṣṭakaḥ proktaḥ skandamātṛgaṇodbhavaḥ 03,217.011c chāgavaktreṇa sahito navakaḥ parikīrtyate 03,217.012a ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ skandasyaiveti viddhi tat 03,217.012c ṣaṭśiro 'bhyantaraṃ rājan nityaṃ mātṛgaṇārcitam 03,217.013a ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇām iha śabdyate 03,217.013c śaktiṃ yenāsṛjad divyāṃ bhadraśākha iti sma ha 03,217.014a ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm 03,217.014c tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa 03,218.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,218.001a upaviṣṭaṃ tataḥ skandaṃ hiraṇyakavacasrajam 03,218.001c hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabham 03,218.002a lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam 03,218.002c sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam 03,218.003a tatas taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam 03,218.003c abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī 03,218.004a śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāravaras tadā 03,218.004c niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī 03,218.005a apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṃ mahābalam 03,218.005c idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ 03,218.006a hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava 03,218.006c tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ 03,218.007a abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama 03,218.007c tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ 03,218.008 skanda uvāca 03,218.008a kim indraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ 03,218.008c kathaṃ devagaṇāṃś caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ 03,218.009 ṛṣaya ūcuḥ 03,218.009a indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham 03,218.009c tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ 03,218.010a durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati 03,218.010c anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ 03,218.011a asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ 03,218.011c bhavaty agniś ca vāyuś ca pṛthivy āpaś ca kāraṇaiḥ 03,218.012a etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam 03,218.012c tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ 03,218.013 śakra uvāca 03,218.013a bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ 03,218.013c abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama 03,218.014 skanda uvāca 03,218.014a śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ 03,218.014c ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam 03,218.015 śakra uvāca 03,218.015a balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñ jahi 03,218.015c avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ 03,218.016a indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam 03,218.016b*1069_01 tvattejasāvamaṃsyanti lokā māṃ surasattama 03,218.016c āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ 03,218.017a bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati 03,218.017c dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā 03,218.017e vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedān mahābala 03,218.018a tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi 03,218.018c tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya 03,218.019 skanda uvāca 03,218.019a tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca 03,218.019c karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me 03,218.020 śakra uvāca 03,218.020a yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā 03,218.020c yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu 03,218.021a abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala 03,218.021c aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala 03,218.022 skanda uvāca 03,218.022a dānavānāṃ vināśāya devānām arthasiddhaye 03,218.022c gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām 03,218.023 mārkaṇḍeya uvāca 03,218.023a so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha 03,218.023c atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,218.023d*1070_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā skandasya balavṛtrahā 03,218.023d*1070_02 ṛṣibhis taṃ mahāsenaṃ hṛṣṭo devagaṇaiḥ saha 03,218.023d*1070_03 sauvarṇe ratnakhacite taruṇāruṇabhāsvare 03,218.023d*1070_04 divyāsane samāsthāpya vimalaiḥ puṇyavāribhiḥ 03,218.023d*1070_05 mahāsenaṃ tadā śakraḥ senāpatye 'bhiṣiktavān 03,218.024a tasya tat kāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata 03,218.024c yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam 03,218.025a viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī 03,218.025c ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā 03,218.026a āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa 03,218.026c arcayām āsa suprīto bhagavān govṛṣadhvajaḥ 03,218.027a rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ 03,218.027b*1071_01 kīrtyate sumahātejāḥ kumāro 'dbhutadarśanaḥ 03,218.027c rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tac chvetaḥ parvato 'bhavat 03,218.027d*1072_01 tac chuklaṃ bhakṣayām āsa vahnis tasmād guho 'bhavat 03,218.027e pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage 03,218.028a pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ 03,218.028c rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam 03,218.029a anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hy ayaṃ śiśuḥ 03,218.029c tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat 03,218.030a rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā 03,218.030c jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat 03,218.031a araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ 03,218.031c bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān 03,218.032a kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ 03,218.032c rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ 03,218.032d*1073_01 yā ceṣṭā sarvabhūtānāṃ prabhā śāntir balaṃ tathā 03,218.032d*1073_02 agratas tasya sā śaktir devānāṃ jayavardhinī 03,218.033a viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ 03,218.033c yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā 03,218.034a śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ 03,218.034c brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam 03,218.035a nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam 03,218.035c skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa 03,218.036a evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ 03,218.036c babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ 03,218.037a iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api 03,218.037c devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ 03,218.038a etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ 03,218.038b*1074_01 susaṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā 03,218.038c krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ 03,218.039a abhiṣiktaṃ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ 03,218.039c vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā 03,218.040a athainam abhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ 03,218.040c asmākaṃ tvaṃ patir iti bruvāṇāḥ sarvatodiśam 03,218.041a tāḥ samāsādya bhagavān sarvabhūtagaṇair vṛtaḥ 03,218.041c arcitaś ca stutaś caiva sāntvayām āsa tā api 03,218.042a śatakratuś cābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā 03,218.042c sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā 03,218.043a ayaṃ tasyāḥ patir nūnaṃ vihito brahmaṇā svayam 03,218.043c iti cintyānayām āsa devasenāṃ svalaṃkṛtām 03,218.044a skandaṃ covāca balabhid iyaṃ kanyā surottama 03,218.044c ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṃbhuvā 03,218.045a tasmāt tvam asyā vidhivat pāṇiṃ mantrapuraskṛtam 03,218.045c gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasam 03,218.045d*1075_01 evam ukto bhagavatā mahāseno mahābalaḥ 03,218.045d*1075_02 dṛṣṭvā kamalapatrākṣīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm 03,218.045d*1075_03 atīva rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 03,218.045d*1075_04 sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ devasenāṃ śucismitām 03,218.046a evam uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi 03,218.046b*1076_01 jagrāha bharataśreṣṭha devasenāpatis tataḥ 03,218.046c bṛhaspatir mantravidhiṃ jajāpa ca juhāva ca 03,218.047a evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidur budhāḥ 03,218.047c ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhur lakṣmīm āśāṃ sukhapradām 03,218.047e sinīvālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttim aparājitām 03,218.047f*1077_01 ity evamādibhir devī nāmabhiḥ parikīrtyate 03,218.048a yadā skandaḥ patir labdhaḥ śāśvato devasenayā 03,218.048c tadā tam āśrayal lakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī 03,218.049a śrījuṣṭaḥ pañcamīṃ skandas tasmāc chrīpañcamī smṛtā 03,218.049c ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho 'bhūd yasmāt tasmāt ṣaṣṭhī mahātithiḥ 03,219.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.001a śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtam 03,219.001c saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman 03,219.002a ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ 03,219.002c drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṃ prabhum 03,219.003a vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhir devasaṃmitaiḥ 03,219.003a*1078_01 **** **** dharmayuktā mahāvratāḥ 03,219.003a*1078_02 bhavadīyaikaśaraṇāḥ 03,219.003c akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ 03,219.004a asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhṛtam 03,219.004c asatyam etat saṃśrutya tasmān nas trātum arhasi 03,219.005a akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho 03,219.005c tvāṃ putraṃ cāpy abhīpsāmaḥ kṛtvaitad anṛṇo bhava 03,219.006 skanda uvāca 03,219.006a mātaro hi bhavatyo me suto vo 'ham aninditāḥ 03,219.006c yac cābhīpsatha tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati vas tathā 03,219.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.007a evam ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryam iti so 'bravīt 03,219.007c uktaḥ skandena brūhīti so 'bravīd vāsavas tataḥ 03,219.008a abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā 03,219.008c icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapas taptuṃ vanaṃ gatā 03,219.009a tatra mūḍho 'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāc cyutam 03,219.009c kālaṃ tv imaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya 03,219.010a dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ 03,219.010c rohiṇyādyo 'bhavat pūrvam evaṃ saṃkhyā samābhavat 03,219.011a evam ukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ 03,219.011c nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tad vahnidaivatam 03,219.012a vinatā cābravīt skandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ 03,219.012c icchāmi nityam evāhaṃ tvayā putra sahāsitum 03,219.013 skanda uvāca 03,219.013a evam astu namas te 'stu putrasnehāt praśādhi mām 03,219.013c snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā 03,219.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.014a atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanam abravīt 03,219.014c vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ 03,219.014e icchāmo mātaras tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ 03,219.014f*1079_01 sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā skando vacanam abravīt 03,219.015 skanda uvāca 03,219.015a mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṃ sutaḥ 03,219.015c ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ bhavatīnām athepsitam 03,219.016 mātara ūcuḥ 03,219.016a yās tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ 03,219.016c asmākaṃ tad bhavet sthānaṃ tāsāṃ caiva na tad bhavet 03,219.017a bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha 03,219.017c prajāsmākaṃ hṛtās tābhis tvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ 03,219.018 skanda uvāca 03,219.018a dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum 03,219.018c anyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha 03,219.019 mātara ūcuḥ 03,219.019a icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ 03,219.019c tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ 03,219.020 skanda uvāca 03,219.020a prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhir udāhṛtam 03,219.020c parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ 03,219.021 mātara ūcuḥ 03,219.021a parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi 03,219.021c tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṃ prabho 03,219.022 skanda uvāca 03,219.022a yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ 03,219.022c prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvad rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ 03,219.023a ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam 03,219.023c paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ 03,219.024 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.024a tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ 03,219.024c bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ 03,219.025a apatat sa tadā bhūmau visaṃjño 'tha kṣudhānvitaḥ 03,219.025c skandena so 'bhyanujñāto raudrarūpo 'bhavad grahaḥ 03,219.025e skandāpasmāram ity āhur grahaṃ taṃ dvijasattamāḥ 03,219.026a vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ 03,219.026c pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham 03,219.027a kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī 03,219.027c piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā 03,219.027e garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā 03,219.028a aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ 03,219.028c so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ 03,219.029a daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām 03,219.029c atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā 03,219.030a kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ 03,219.030c te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ 03,219.031a tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ 03,219.031c ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ 03,219.032a gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa 03,219.032c śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi 03,219.033a saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa 03,219.033c sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi 03,219.034a pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā 03,219.034b*1080_01 varadā sā hi saumyā ca nityaṃ bhūtānukampinī 03,219.034c karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ 03,219.035a ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ 03,219.035c dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe 03,219.036a kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā 03,219.036c bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate 03,219.037a gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati 03,219.037c tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate 03,219.038a yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā 03,219.038c upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ 03,219.039a lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā 03,219.039c lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate 03,219.040a puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api 03,219.040c āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate 03,219.041a evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ 03,219.041c yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ 03,219.042a ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ 03,219.042c sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ 03,219.043a teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam 03,219.043c balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ 03,219.044a evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām 03,219.044c āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ 03,219.045a ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nṛṇām 03,219.045c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram 03,219.046a yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito 'pi vā 03,219.046c unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ 03,219.047a āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn 03,219.047c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyas tu pitṛgrahaḥ 03,219.048a avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam 03,219.048c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ 03,219.049a upāghrāti ca yo gandhān rasāṃś cāpi pṛthagvidhān 03,219.049c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ 03,219.050a gandharvāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi 03,219.050c unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ 03,219.051a āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye 03,219.051c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ 03,219.052a adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kva cit 03,219.052c unmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ 03,219.053a yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ 03,219.053c unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ 03,219.054a vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt 03,219.054c unmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam 03,219.055a kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ 03,219.055c abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ 03,219.056a yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nṛṇām 03,219.056c ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ 03,219.057a aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityam atandritam 03,219.057c āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ 03,219.058a ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ 03,219.058c na spṛśanti grahā bhaktān narān devaṃ maheśvaram 03,220.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,220.001a yadā skandena mātṝṇām evam etat priyaṃ kṛtam 03,220.001c athainam abravīt svāhā mama putras tvam aurasaḥ 03,220.002a icchāmy ahaṃ tvayā dattāṃ prītiṃ paramadurlabhām 03,220.002c tām abravīt tataḥ skandaḥ prītim icchasi kīdṛśīm 03,220.003 svāhovāca 03,220.003a dakṣasyāhaṃ priyā kanyā svāhā nāma mahābhuja 03,220.003c bālyāt prabhṛti nityaṃ ca jātakāmā hutāśane 03,220.004a na ca māṃ kāminīṃ putra samyag jānāti pāvakaḥ 03,220.004c icchāmi śāśvataṃ vāsaṃ vastuṃ putra sahāgninā 03,220.005 skanda uvāca 03,220.005a havyaṃ kavyaṃ ca yat kiṃ cid dvijā mantrapuraskṛtam 03,220.005c hoṣyanty agnau sadā devi svāhety uktvā samudyatam 03,220.006a adya prabhṛti dāsyanti suvṛttāḥ satpathe sthitāḥ 03,220.006c evam agnis tvayā sārdhaṃ sadā vatsyati śobhane 03,220.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,220.007a evam uktā tataḥ svāhā tuṣṭā skandena pūjitā 03,220.007c pāvakena samāyuktā bhartrā skandam apūjayat 03,220.008a tato brahmā mahāsenaṃ prajāpatir athābravīt 03,220.008c abhigaccha mahādevaṃ pitaraṃ tripurārdanam 03,220.009a rudreṇāgniṃ samāviśya svāhām āviśya comayā 03,220.009c hitārthaṃ sarvalokānāṃ jātas tvam aparājitaḥ 03,220.010a umāyonyāṃ ca rudreṇa śukraṃ siktaṃ mahātmanā 03,220.010c āste girau nipatitaṃ miñjikāmiñjikaṃ yataḥ 03,220.010d*1081_01 mithunaṃ vai mahābhāga tatra tad rudrasaṃbhavam 03,220.011a saṃbhūtaṃ lohitode tu śukraśeṣam avāpatat 03,220.011c sūryaraśmiṣu cāpy anyad anyac caivāpatad bhuvi 03,220.011e āsaktam anyad vṛkṣeṣu tad evaṃ pañcadhāpatat 03,220.012a ta ete vividhākārā gaṇā jñeyā manīṣibhiḥ 03,220.012c tava pāriṣadā ghorā ya ete piśitāśanāḥ 03,220.013a evam astv iti cāpy uktvā mahāseno maheśvaram 03,220.013c apūjayad ameyātmā pitaraṃ pitṛvatsalaḥ 03,220.014a arkapuṣpais tu te pañca gaṇāḥ pūjyā dhanārthibhiḥ 03,220.014c vyādhipraśamanārthaṃ ca teṣāṃ pūjāṃ samācaret 03,220.015a miñjikāmiñjikaṃ caiva mithunaṃ rudrasaṃbhavam 03,220.015c namaskāryaṃ sadaiveha bālānāṃ hitam icchatā 03,220.016a striyo mānuṣamāṃsādā vṛddhikā nāma nāmataḥ 03,220.016c vṛkṣeṣu jātās tā devyo namaskāryāḥ prajārthibhiḥ 03,220.017a evam ete piśācānām asaṃkhyeyā gaṇāḥ smṛtāḥ 03,220.017c ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa 03,220.018a airāvatasya ghaṇṭe dve vaijayantyāv iti śrute 03,220.018c guhasya te svayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā 03,220.019a ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā skandasya cāparā 03,220.019c patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lohitā 03,220.020a yāni krīḍanakāny asya devair dattāni vai tadā 03,220.020c tair eva ramate devo mahāseno mahābalaḥ 03,220.021a sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā 03,220.021c śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śriyā vṛtaḥ 03,220.022a tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ 03,220.022c ādityenevāṃśumatā mandaraś cārukandaraḥ 03,220.023a saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīravanair api 03,220.023c pārijātavanaiś caiva japāśokavanais tathā 03,220.024a kadambataruṣaṇḍaiś ca divyair mṛgagaṇair api 03,220.024c divyaiḥ pakṣigaṇaiś caiva śuśubhe śvetaparvataḥ 03,220.025a tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ 03,220.025c meghatūryaravāś caiva kṣubdhodadhisamasvanāḥ 03,220.026a tatra divyāś ca gandharvā nṛtyanty apsarasas tathā 03,220.026c hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śrūyate ninado mahān 03,220.027a evaṃ sendraṃ jagat sarvaṃ śvetaparvatasaṃsthitam 03,220.027c prahṛṣṭaṃ prekṣate skandaṃ na ca glāyati darśanāt 03,221.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.001a yadābhiṣikto bhagavān senāpatyena pāvakiḥ 03,221.001c tadā saṃprasthitaḥ śrīmān hṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ 03,221.001e rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ 03,221.001f*1082_01 anuyātaḥ suraiḥ sarvaiḥ sahasrākṣapurogamaiḥ 03,221.002a sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmin yuktaṃ rathottame 03,221.002c utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ 03,221.003a te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaś carācarān 03,221.003c siṃhā nabhasy agacchanta nadantaś cārukesarāḥ 03,221.004a tasmin rathe paśupatiḥ sthito bhāty umayā saha 03,221.004c vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā 03,221.005a agratas tasya bhagavān dhaneśo guhyakaiḥ saha 03,221.005c āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ 03,221.006a airāvataṃ samāsthāya śakraś cāpi suraiḥ saha 03,221.006c pṛṣṭhato 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam 03,221.007a jambhakair yakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ 03,221.007c yāty amogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ 03,221.008a tasya dakṣiṇato devā marutaś citrayodhinaḥ 03,221.008c gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiś ca saha saṃgatāḥ 03,221.009a yamaś ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ 03,221.009c ghorair vyādhiśatair yāti ghorarūpavapus tathā 03,221.010a yamasya pṛṣṭhataś caiva ghoras triśikharaḥ śitaḥ 03,221.010c vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ 03,221.011a tam ugrapāśo varuṇo bhagavān salileśvaraḥ 03,221.011c parivārya śanair yāti yādobhir vividhair vṛtaḥ 03,221.012a pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ 03,221.012c gadāmusalaśaktyādyair vṛtaḥ praharaṇottamaiḥ 03,221.013a paṭṭiśaṃ tv anvagād rājaṃś chatraṃ raudraṃ mahāprabham 03,221.013c kamaṇḍaluś cāpy anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ 03,221.014a tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañ śriyā vṛtaḥ 03,221.014c bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiś cāpy abhipūjitaḥ 03,221.015a eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ 03,221.015c yāti saṃharṣayan sarvāṃs tejasā tridivaukasaḥ 03,221.016a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvā bhujagās tathā 03,221.016c nadyo nadā drumāś caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,221.017a nakṣatrāṇi grahāś caiva devānāṃ śiśavaś ca ye 03,221.017c striyaś ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ 03,221.017e sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ 03,221.018a parjanyaś cāpy anuyayau namaskṛtya pinākinam 03,221.018c chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somas tasya mūrdhany adhārayat 03,221.018e cāmare cāpi vāyuś ca gṛhītvāgniś ca viṣṭhitau 03,221.019a śakraś ca pṛṣṭhatas tasya yāti rājañ śriyā vṛtaḥ 03,221.019c saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam 03,221.020a gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā 03,221.020c sāvitryā saha sarvās tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ 03,221.021a tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye ke cit kavibhiḥ kṛtāḥ 03,221.021b*1083_01 svena svenānuyogena sarve te 'nuyayur haram 03,221.021c yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāś camūmukhe 03,221.022a sa gṛhītvā patākāṃ tu yāty agre rākṣaso grahaḥ 03,221.022c vyāpṛtas tu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā 03,221.022e piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ 03,221.023a ebhiḥ sa sahitas tatra yayau devo yathāsukham 03,221.023c agrataḥ pṛṣṭhataś caiva na hi tasya gatir dhruvā 03,221.024a rudraṃ satkarmabhir martyāḥ pūjayantīha daivatam 03,221.024c śivam ity eva yaṃ prāhur īśaṃ rudraṃ pinākinam 03,221.024d*1084_01 evaṃ sarve suragaṇās tadā vai prītamānasāḥ 03,221.024e bhāvais tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram 03,221.025a devasenāpatis tv evaṃ devasenābhir āvṛtaḥ 03,221.025c anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ 03,221.026a athābravīn mahāsenaṃ mahādevo bṛhadvacaḥ 03,221.026c saptamaṃ mārutaskandhaṃ rakṣa nityam atandritaḥ 03,221.027 skanda uvāca 03,221.027a saptamaṃ mārutaskandhaṃ pālayiṣyāmy ahaṃ prabho 03,221.027c yad anyad api me kāryaṃ deva tad vada māciram 03,221.028 rudra uvāca 03,221.028a kāryeṣv ahaṃ tvayā putra saṃdraṣṭavyaḥ sadaiva hi 03,221.028c darśanān mama bhaktyā ca śreyaḥ param avāpsyasi 03,221.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.029a ity uktvā visasarjainaṃ pariṣvajya maheṣvaraḥ 03,221.029b*1085_01 skandaṃ sahomayā prīto jvalantam iva tejasā 03,221.029c visarjite tataḥ skande babhūvautpātikaṃ mahat 03,221.029e sahasaiva mahārāja devān sarvān pramohayat 03,221.030a jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ pramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśam 03,221.030c cacāla vyanadac corvī tamobhūtaṃ jagat prabho 03,221.031a tatas tad dāruṇaṃ dṛṣṭvā kṣubhitaḥ śaṃkaras tadā 03,221.031c umā caiva mahābhāgā devāś ca samaharṣayaḥ 03,221.032a tatas teṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham 03,221.032c nānāpraharaṇaṃ ghoram adṛśyata mahad balam 03,221.033a tad dhi ghoram asaṃkhyeyaṃ garjac ca vividhā giraḥ 03,221.033c abhyadravad raṇe devān bhagavantaṃ ca śaṃkaram 03,221.034a tair visṛṣṭāny anīkeṣu bāṇajālāny anekaśaḥ 03,221.034c parvatāś ca śataghnyaś ca prāsāś ca parighā gadāḥ 03,221.035a nipatadbhiś ca tair ghorair devānīkaṃ mahāyudhaiḥ 03,221.035c kṣaṇena vyadravat sarvaṃ vimukhaṃ cāpy adṛśyata 03,221.036a nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham 03,221.036c dānavair arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau 03,221.037a asurair vadhyamānaṃ tat pāvakair iva kānanam 03,221.037c apatad dagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā 03,221.038a te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ 03,221.038c na nātham adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe 03,221.039a atha tad vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ 03,221.039c āśvāsayann uvācedaṃ balavad dānavārditam 03,221.040a bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata 03,221.040c kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cid vyathā bhavet 03,221.041a jayatainān sudurvṛttān dānavān ghoradarśanān 03,221.041c abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān 03,221.042a śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ 03,221.042c dānavān pratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam 03,221.043a tatas te tridaśāḥ sarve marutaś ca mahābalāḥ 03,221.043c pratyudyayur mahāvegāḥ sādhyāś ca vasubhiḥ saha 03,221.044a tair visṛṣṭāny anīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge 03,221.044c śarāś ca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam 03,221.045a teṣāṃ dehān vinirbhidya śarās te niśitās tadā 03,221.045c niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ 03,221.046a tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ 03,221.046c apatan bhūtale rājaṃś chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ 03,221.047a tatas tad dānavaṃ sainyaṃ sarvair devagaṇair yudhi 03,221.047c trāsitaṃ vividhair bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham 03,221.048a athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvair devair udāyudhaiḥ 03,221.048c saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇy anekaśaḥ 03,221.049a evam anyonyasaṃyuktaṃ yuddham āsīt sudāruṇam 03,221.049c devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam 03,221.050a anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata 03,221.050c tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ 03,221.051a tatas tūryapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 03,221.051c babhūvur dānavendrāṇāṃ siṃhanādāś ca dāruṇāḥ 03,221.052a atha daityabalād ghorān niṣpapāta mahābalaḥ 03,221.052c dānavo mahiṣo nāma pragṛhya vipulaṃ girim 03,221.053a te taṃ ghanair ivādityaṃ dṛṣṭvā saṃparivāritam 03,221.053c samudyatagiriṃ rājan vyadravanta divaukasaḥ 03,221.054a athābhidrutya mahiṣo devāṃś cikṣepa taṃ girim 03,221.054b*1086_01 mahākāyaṃ mahārāja satoyam iva toyadam 03,221.054c patatā tena giriṇā devasainyasya pārthiva 03,221.054e bhīmarūpeṇa nihatam ayutaṃ prāpatad bhuvi 03,221.055a atha tair dānavaiḥ sārdhaṃ mahiṣas trāsayan surān 03,221.055c abhyadravad raṇe tūrṇaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 03,221.056a tam āpatantaṃ mahiṣaṃ dṛṣṭvā sendrā divaukasaḥ 03,221.056c vyadravanta raṇe bhītā viśīrṇāyudhaketanāḥ 03,221.057a tataḥ sa mahiṣaḥ kruddhas tūrṇaṃ rudrarathaṃ yayau 03,221.057c abhidrutya ca jagrāha rudrasya rathakūbaram 03,221.058a yadā rudrarathaṃ kruddho mahiṣaḥ sahasā gataḥ 03,221.058c resatū rodasī gāḍhaṃ mumuhuś ca maharṣayaḥ 03,221.059a vyanadaṃś ca mahākāyā daityā jaladharopamāḥ 03,221.059c āsīc ca niścitaṃ teṣāṃ jitam asmābhir ity uta 03,221.060a tathābhūte tu bhagavān nāvadhīn mahiṣaṃ raṇe 03,221.060a*1087_01 **** **** āhūya guham ātmajam 03,221.060a*1087_02 uvāca sasmitaṃ devo vivitsuḥ putravikramam 03,221.060a*1087_03 daurātmyaṃ paśya putra tvaṃ dānavasya durātmanaḥ 03,221.060a*1087_04 jahi śīghraṃ durācāraṃ draṣṭum icchāmi te balam 03,221.060a*1087_05 ity uktvā bhagavān skandaṃ pariṣvajya maheśvaraḥ 03,221.060a*1087_06 ayojayan nigrahārthaṃ mahiṣasya gatāyuṣaḥ 03,221.060a*1087_07 tathābhūte tu bhagavān 03,221.060c sasmāra ca tadā skandaṃ mṛtyuṃ tasya durātmanaḥ 03,221.061a mahiṣo 'pi rathaṃ dṛṣṭvā raudraṃ rudrasya nānadat 03,221.061c devān saṃtrāsayaṃś cāpi daityāṃś cāpi praharṣayan 03,221.062a tatas tasmin bhaye ghore devānāṃ samupasthite 03,221.062c ājagāma mahāsenaḥ krodhāt sūrya iva jvalan 03,221.063a lohitāmbarasaṃvīto lohitasragvibhūṣaṇaḥ 03,221.063c lohitāsyo mahābāhur hiraṇyakavacaḥ prabhuḥ 03,221.064a ratham ādityasaṃkāśam āsthitaḥ kanakaprabham 03,221.064c taṃ dṛṣṭvā daityasenā sā vyadravat sahasā raṇe 03,221.065a sa cāpi tāṃ prajvalitāṃ mahiṣasya vidāriṇīm 03,221.065c mumoca śaktiṃ rājendra mahāseno mahābalaḥ 03,221.066a sā muktābhyahanac chaktir mahiṣasya śiro mahat 03,221.066c papāta bhinne śirasi mahiṣas tyaktajīvitaḥ 03,221.066d*1088_01 patatā śirasā tena dvāraṃ ṣoḍaśayojanam 03,221.066d*1088_02 parvatābhena pihitaṃ tad agamyaṃ tato 'bhavat 03,221.066d*1088_03 uttarāḥ kuravas tena gacchanty adya yathāsukham 03,221.067a kṣiptākṣiptā tu sā śaktir hatvā śatrūn sahasraśaḥ 03,221.067c skandahastam anuprāptā dṛśyate devadānavaiḥ 03,221.068a prāyaḥ śarair vinihatā mahāsenena dhīmatā 03,221.068b*1089_01 dānaveṣu mahārāja tasmin devāsure yudhi 03,221.068c śeṣā daityagaṇā ghorā bhītās trastā durāsadaiḥ 03,221.068e skandasya pārṣadair hatvā bhakṣitāḥ śatasaṃghaśaḥ 03,221.069a dānavān bhakṣayantas te prapibantaś ca śoṇitam 03,221.069c kṣaṇān nirdānavaṃ sarvam akārṣur bhṛśaharṣitāḥ 03,221.070a tamāṃsīva yathā sūryo vṛkṣān agnir ghanān khagaḥ 03,221.070c tathā skando 'jayac chatrūn svena vīryeṇa kīrtimān 03,221.071a saṃpūjyamānas tridaśair abhivādya maheśvaram 03,221.071c śuśubhe kṛttikāputraḥ prakīrṇāṃśur ivāṃśumān 03,221.072a naṣṭaśatrur yadā skandaḥ prayātaś ca maheśvaram 03,221.072c athābravīn mahāsenaṃ pariṣvajya puraṃdaraḥ 03,221.073a brahmadattavaraḥ skanda tvayāyaṃ mahiṣo hataḥ 03,221.073b*1090_01 ajayyo yudhi devānāṃ dānavaḥ sumahābalaḥ 03,221.073c devās tṛṇamayā yasya babhūvur jayatāṃ vara 03,221.073e so 'yaṃ tvayā mahābāho śamito devakaṇṭakaḥ 03,221.074a śataṃ mahiṣatulyānāṃ dānavānāṃ tvayā raṇe 03,221.074c nihataṃ devaśatrūṇāṃ yair vayaṃ pūrvatāpitāḥ 03,221.075a tāvakair bhakṣitāś cānye dānavāḥ śatasaṃghaśaḥ 03,221.075b*1091_01 bhavato 'nucarair vīra gaṇaiḥ paramabhīṣaṇaiḥ 03,221.075c ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām umāpatir iva prabhuḥ 03,221.076a etat te prathamaṃ deva khyātaṃ karma bhaviṣyati 03,221.076c triṣu lokeṣu kīrtiś ca tavākṣayyā bhaviṣyati 03,221.076e vaśagāś ca bhaviṣyanti surās tava surātmaja 03,221.077a mahāsenety evam uktvā nivṛttaḥ saha daivataiḥ 03,221.077c anujñāto bhagavatā tryambakena śacīpatiḥ 03,221.078a gato bhadravaṭaṃ rudro nivṛttāś ca divaukasaḥ 03,221.078c uktāś ca devā rudreṇa skandaṃ paśyata mām iva 03,221.079a sa hatvā dānavagaṇān pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,221.079c ekāhnaivājayat sarvaṃ trailokyaṃ vahninandanaḥ 03,221.080a skandasya ya idaṃ janma paṭhate susamāhitaḥ 03,221.080c sa puṣṭim iha saṃprāpya skandasālokyatām iyāt 03,221.080d@022_0000 yudhiṣṭhira uvāca 03,221.080d@022_0001 bhagavañ śrotum icchāmi nāmāny asya mahātmanaḥ 03,221.080d@022_0002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,221.080d@022_0002 triṣu lokeṣu yāny asya vikhyātāni dvijottama 03,221.080d@022_0003 ity uktaḥ pāṇḍaveyena mahātmā ṛṣisaṃnidhau 03,221.080d@022_0004 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.080d@022_0004 uvāca bhagavāṃs tatra mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,221.080d@022_0005 āgneyaś caiva skandaś ca dīptakīrtir anāmayaḥ 03,221.080d@022_0006 mayūraketur dharmātmā bhūteśo mahiṣārdanaḥ 03,221.080d@022_0007 kāmajit kāmadaḥ kāntaḥ satyavāg bhuvaneśvaraḥ 03,221.080d@022_0008 śiśuḥ śīghraḥ śuciś caṇḍo dīptavarṇaḥ śubhānanaḥ 03,221.080d@022_0009 amoghas tv anagho raudraḥ priyaś candrānanas tathā 03,221.080d@022_0010 dīptaśaktiḥ praśāntātmā bhadrakṛt kūṭamohanaḥ 03,221.080d@022_0011 ṣaṣṭhīpriyaś ca dharmātmā pavitro mātṛvatsalaḥ 03,221.080d@022_0012 kanyābhartā vibhaktaś ca svāheyo revatīsutaḥ 03,221.080d@022_0013 prabhur netā viśākhaś ca naigameyaḥ suduścaraḥ 03,221.080d@022_0014 suvrato lalitaś caiva bālakrīḍanakapriyaḥ 03,221.080d@022_0015 khacārī brahmacārī ca śūraḥ śaravaṇodbhavaḥ 03,221.080d@022_0016 viśvāmitrapriyaś caiva devasenāpriyas tathā 03,221.080d@022_0017 vāsudevapriyaś caiva priyaḥ priyakṛd eva tu 03,221.080d@022_0018 nāmāny etāni divyāni kārttikeyasya yaḥ paṭhet 03,221.080d@022_0019 svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ caiva sa labhen nātra saṃśayaḥ 03,221.080d@022_0019 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.080d@022_0020 stoṣyāmi devair ṛṣibhiś ca juṣṭaṃ 03,221.080d@022_0021 śaktyā guhaṃ nāmabhir aprameyam 03,221.080d@022_0022 ṣaḍānanaṃ śaktidharaṃ suvīraṃ 03,221.080d@022_0023 nibodha caitāni kurupravīra 03,221.080d@022_0024 brahmaṇyo vai brahmajo brahmavic ca 03,221.080d@022_0025 brahmeśayo brahmavatāṃ variṣṭhaḥ 03,221.080d@022_0026 brahmapriyo brāhmaṇasavratī tvaṃ 03,221.080d@022_0027 brahmajño vai brāhmaṇānāṃ ca netā 03,221.080d@022_0028 svāhā svadhā tvaṃ paramaṃ pavitraṃ 03,221.080d@022_0029 mantrastutas tvaṃ prathitaḥ ṣaḍarciḥ 03,221.080d@022_0030 saṃvatsaras tvam ṛtavaś ca ṣaḍ vai 03,221.080d@022_0031 māsārdhamāsāv ayanaṃ diśaś ca 03,221.080d@022_0032 tvaṃ puṣkarākṣas tv aravindvaktraḥ 03,221.080d@022_0033 sahasravaktro 'si sahasrabāhuḥ 03,221.080d@022_0034 tvaṃ lokapālaḥ paramaṃ haviś ca 03,221.080d@022_0035 tvaṃ bhāvanaḥ sarvasurāsurāṇām 03,221.080d@022_0036 tvam eva senādhipatiḥ pracaṇḍaḥ 03,221.080d@022_0037 prabhur vibhuś cāpy atha śatrujetā 03,221.080d@022_0038 sahasrabhūs tvaṃ dharaṇī tvam eva 03,221.080d@022_0039 sahasratuṣṭiś ca sahasrabhuk ca 03,221.080d@022_0040 sahasraśīrṣas tvam anantarūpaḥ 03,221.080d@022_0041 sahasrapāt tvaṃ guha śaktidhārī 03,221.080d@022_0042 gaṅgāsutas tvaṃ svamatena deva 03,221.080d@022_0043 svāhāmahīkṛttikānāṃ tathaiva 03,221.080d@022_0044 tvaṃ krīḍase ṣaṇmukha kukkuṭena 03,221.080d@022_0045 yatheṣṭanānāvidhakāmarūpī 03,221.080d@022_0046 dīkṣāsi somo marutaḥ sadaiva 03,221.080d@022_0047 dharmo 'si vāyur acalendra indraḥ 03,221.080d@022_0048 sanātanānām api śāśvatas tvaṃ 03,221.080d@022_0049 prabhuḥ prabhūṇām api cogradhanvā 03,221.080d@022_0050 ṛtasya kartā ditijāntakas tvaṃ 03,221.080d@022_0051 jetā ripūṇāṃ pravaraḥ surāṇām 03,221.080d@022_0052 sūkṣmaṃ tapas tat paramaṃ tvam eva 03,221.080d@022_0053 parāvarajño 'si parāvaras tvam 03,221.080d@022_0054 dharmasya kāmasya parasya caiva 03,221.080d@022_0055 tvattejasā kṛtsnam idaṃ mahātman 03,221.080d@022_0056 vyāptaṃ jagat sarvasurapravīra 03,221.080d@022_0057 śaktyā mayā saṃstuta lokanātha 03,221.080d@022_0058 namo 'stu te dvādaśanetrabāho 03,221.080d@022_0059 ataḥ paraṃ vedmi gatiṃ na te 'ham 03,221.080d@022_0060 skandasya ya idaṃ vipraḥ paṭhej janma samāhitaḥ 03,221.080d@022_0061 śrāvayed brāhmaṇebhyo yaḥ śṛṇuyād vā dvijeritam 03,221.080d@022_0062 dhanam āyur yaśo dīptaṃ putrāñ śatrujayaṃ tathā 03,221.080d@022_0063 sa puṣṭituṣṭī saṃprāpya skandasālokyam āpnuyāt 03,222.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,222.001a upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,222.001c draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam 03,222.001d*1092_01 praviśya cāśramaṃ puṇyam ubhe te paramastriyau 03,222.001e jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ 03,222.002a cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nyonyasya priyaṃvade 03,222.002c kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām 03,222.003a athābravīt satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,222.003c sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā 03,222.004a kena draupadi vṛttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi 03,222.004c lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṃmatān 03,222.004e kathaṃ ca vaśagās tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe 03,222.005a tava vaśyā hi satataṃ pāṇḍavāḥ priyadarśane 03,222.005b*1093_01 na cānyonyam asūyante kathaṃ vā te sumadhyame 03,222.005c mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me 03,222.006a vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā 03,222.006c vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃ japahomas tathāgadāḥ 03,222.007a mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhagavedanam 03,222.007c yena kṛṣṇe bhaven nityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ 03,222.008a evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī 03,222.008c pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām 03,222.009a asatstrīṇāṃ samācāraṃ satye mām anupṛcchasi 03,222.009c asadācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam 03,222.010a anupraśnaḥ saṃśayo vā naitat tvayy upapadyate 03,222.010c tathā hy upetā buddhyā tvaṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,222.011a yadaiva bhartā jānīyān mantramūlaparāṃ striyam 03,222.011c udvijeta tadaivāsyāḥ sarpād veśmagatād iva 03,222.012a udvignasya kutaḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham 03,222.012c na jātu vaśago bhartā striyāḥ syān mantrakāraṇāt 03,222.013a amitraprahitāṃś cāpi gadān paramadāruṇān 03,222.013c mūlapravādair hi viṣaṃ prayacchanti jighāṃsavaḥ 03,222.014a jihvayā yāni puruṣas tvacā vāpy upasevate 03,222.014c tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kṣipram asaṃśayam 03,222.015a jalodarasamāyuktāḥ śvitriṇaḥ palitās tathā 03,222.015c apumāṃsaḥ kṛtāḥ strībhir jaḍāndhabadhirās tathā 03,222.016a pāpānugās tu pāpās tāḥ patīn upasṛjanty uta 03,222.016c na jātu vipriyaṃ bhartuḥ striyā kāryaṃ kathaṃ cana 03,222.017a vartāmy ahaṃ tu yāṃ vṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,222.017c tāṃ sarvāṃ śṛṇu me satyāṃ satyabhāme yaśasvini 03,222.018a ahaṃkāraṃ vihāyāhaṃ kāmakrodhau ca sarvadā 03,222.018c sadārān pāṇḍavān nityaṃ prayatopacarāmy aham 03,222.019a praṇayaṃ pratisaṃgṛhya nidhāyātmānam ātmani 03,222.019c śuśrūṣur nirabhīmānā patīnāṃ cittarakṣiṇī 03,222.020a durvyāhṛtāc chaṅkamānā duḥsthitād duravekṣitāt 03,222.020c durāsitād durvrajitād iṅgitādhyāsitād api 03,222.021a sūryavaiśvānaranibhān somakalpān mahārathān 03,222.021c seve cakṣurhaṇaḥ pārthān ugratejaḥpratāpinaḥ 03,222.022a devo manuṣyo gandharvo yuvā cāpi svalaṃkṛtaḥ 03,222.022c dravyavān abhirūpo vā na me 'nyaḥ puruṣo mataḥ 03,222.023a nābhuktavati nāsnāte nāsaṃviṣṭe ca bhartari 03,222.023c na saṃviśāmi nāśnāmi sadā karmakareṣv api 03,222.024a kṣetrād vanād vā grāmād vā bhartāraṃ gṛham āgatam 03,222.024c pratyutthāyābhinandāmi āsanenodakena ca 03,222.025a pramṛṣṭabhāṇḍā mṛṣṭānnā kāle bhojanadāyinī 03,222.025c saṃyatā guptadhānyā ca susaṃmṛṣṭaniveśanā 03,222.026a atiraskṛtasaṃbhāṣā duḥstriyo nānusevatī 03,222.026c anukūlavatī nityaṃ bhavāmy analasā sadā 03,222.027a anarme cāpi hasanaṃ dvāri sthānam abhīkṣṇaśaḥ 03,222.027c avaskare cirasthānaṃ niṣkuṭeṣu ca varjaye 03,222.027d*1094_01 niratāhaṃ sadā satye pāpānāṃ ca visarjane 03,222.027d*1095_01 atyālāpam asaṃtoṣaṃ paravyāpārasaṃkathāḥ 03,222.028a atihāsātiroṣau ca krodhasthānaṃ ca varjaye 03,222.028c niratāhaṃ sadā satye bhartṝṇām upasevane 03,222.028e sarvathā bhartṛrahitaṃ na mameṣṭaṃ kathaṃ cana 03,222.029a yadā pravasate bhartā kuṭumbārthena kena cit 03,222.029c sumanovarṇakāpetā bhavāmi vratacāriṇī 03,222.030a yac ca bhartā na pibati yac ca bhartā na khādati 03,222.030c yac ca nāśnāti me bhartā sarvaṃ tad varjayāmy aham 03,222.031a yathopadeśaṃ niyatā vartamānā varāṅgane 03,222.031c svalaṃkṛtā suprayatā bhartuḥ priyahite ratā 03,222.032a ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śvaśrvā me kathitāḥ purā 03,222.032b*1096_01 anutiṣṭhāmi taṃ satye nityakālam atandritā 03,222.032c bhikṣābaliśrāddham iti sthālīpākāś ca parvasu 03,222.032e mānyānāṃ mānasatkārā ye cānye viditā mayā 03,222.033a tān sarvān anuvartāmi divārātram atandritā 03,222.033c vinayān niyamāṃś cāpi sadā sarvātmanā śritā 03,222.034a mṛdūn sataḥ satyaśīlān satyadharmānupālinaḥ 03,222.034c āśīviṣān iva kruddhān patīn paricarāmy aham 03,222.035a patyāśrayo hi me dharmo mataḥ strīṇāṃ sanātanaḥ 03,222.035c sa devaḥ sā gatir nānyā tasya kā vipriyaṃ caret 03,222.036a ahaṃ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye 03,222.036c nāpi parivade śvaśrūṃ sarvadā pariyantritā 03,222.037a avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca 03,222.037c bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca 03,222.038a nityam āryām ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm 03,222.038c svayaṃ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ 03,222.039a naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ 03,222.039c nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām 03,222.040a aṣṭāv agre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā 03,222.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 03,222.041a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 03,222.041c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 03,222.042a daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṃ susaṃskṛtam 03,222.042c hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām 03,222.043a tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ 03,222.043c yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ 03,222.044a śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ 03,222.044c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ 03,222.045a mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ 03,222.045c maṇīn hema ca bibhratyo nṛtyagītaviśāradāḥ 03,222.046a tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhojanācchādanāni ca 03,222.046c sarvāsām eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam 03,222.047a śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ 03,222.047c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta 03,222.048a śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca 03,222.048c yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ 03,222.049a etad āsīt tadā rājño yan mahīṃ paryapālayat 03,222.049c yeṣāṃ saṃkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca 03,222.050a antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ 03,222.050c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam 03,222.051a sarvaṃ rājñaḥ samudayam āyaṃ ca vyayam eva ca 03,222.051c ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvinām 03,222.052a mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ 03,222.052c upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane 03,222.053a tam ahaṃ bhāram āsaktam anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ 03,222.053c sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai 03,222.054a adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim 03,222.054c ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām 03,222.055a aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ 03,222.055c ārādhayantyāḥ kauravyāṃs tulyā rātrir ahaś ca me 03,222.056a prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca 03,222.056c nityakālam ahaṃ satye etat saṃvananaṃ mama 03,222.057a etaj jānāmy ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat 03,222.057c asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye 03,222.058a tac chrutvā dharmasahitaṃ vyāhṛtaṃ kṛṣṇayā tadā 03,222.058c uvāca satyā satkṛtya pāñcālīṃ dharmacāriṇīm 03,222.059a abhipannāsmi pāñcāli yājñaseni kṣamasva me 03,222.059c kāmakāraḥ sakhīnāṃ hi sopahāsaṃ prabhāṣitum 03,223.001 draupady uvāca 03,223.001a imaṃ tu te mārgam apetadoṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ 03,223.001c yasmin yathāvat sakhi vartamānā; bhartāram ācchetsyasi kāminībhyaḥ 03,223.002a naitādṛśaṃ daivatam asti satye; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu 03,223.002c yathā patis tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ prasāde kupitaś ca hanyāt 03,223.003a tasmād apatyaṃ vividhāś ca bhogāḥ; śayyāsanāny adbhutadarśanāni 03,223.003c vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; svargaś ca loko viṣamā ca kīrtiḥ 03,223.004a sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni 03,223.004c sā kṛṣṇam ārādhaya sauhṛdena; premṇā ca nityaṃ pratikarmaṇā ca 03,223.005a tathāśanaiś cārubhir agryamālyair; dākṣiṇyayogair vividhaiś ca gandhaiḥ 03,223.005c asyāḥ priyo 'smīti yathā viditvā; tvām eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ 03,223.006a śrutvā svaraṃ dvāragatasya bhartuḥ; pratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye 03,223.006c dṛṣṭvā praviṣṭaṃ tvaritāsanena; pādyena caiva pratipūjaya tvam 03,223.007a saṃpreṣitāyām atha caiva dāsyām; utthāya sarvaṃ svayam eva kuryāḥ 03,223.007c jānātu kṛṣṇas tava bhāvam etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye 03,223.008a tvatsaṃnidhau yat kathayet patis te; yady apy aguhyaṃ parirakṣitavyam 03,223.008c kā cit sapatnī tava vāsudevaṃ; pratyādiśet tena bhaved virāgaḥ 03,223.009a priyāṃś ca raktāṃś ca hitāṃś ca bhartus; tān bhojayethā vividhair upāyaiḥ 03,223.009c dveṣyair apakṣair ahitaiś ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakoddhataiś ca 03,223.010a madaṃ pramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ pratigṛhya maunam 03,223.010c pradyumnasāmbāv api te kumārau; nopāsitavyau rahite kadā cit 03,223.011a mahākulīnābhir apāpikābhiḥ; strībhiḥ satībhis tava sakhyam astu 03,223.011c caṇḍāś ca śauṇḍāś ca mahāśanāś ca; caurāś ca duṣṭāś capalāś ca varjyāḥ 03,223.012a etad yaśasyaṃ bhagavedanaṃ ca; svargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca 03,223.012c mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartāram ārādhaya puṇyagandhā 03,224.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,224.001a mārkaṇḍeyādibhir vipraiḥ pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 03,224.001c kathābhir anukūlābhiḥ sahāsitvā janārdanaḥ 03,224.002a tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ 03,224.002c ārurukṣū rathaṃ satyām āhvayām āsa keśavaḥ 03,224.003a satyabhāmā tatas tatra svajitvā drupadātmajām 03,224.003c uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ yathābhāvasamāhitam 03,224.004a kṛṣṇe mā bhūt tavotkaṇṭhā mā vyathā mā prajāgaraḥ 03,224.004c bhartṛbhir devasaṃkāśair jitāṃ prāpsyasi medinīm 03,224.005a na hy evaṃ śīlasaṃpannā naivaṃ pūjitalakṣaṇāḥ 03,224.005c prāpnuvanti ciraṃ kleśaṃ yathā tvam asitekṣaṇe 03,224.006a avaśyaṃ ca tvayā bhūmir iyaṃ nihatakaṇṭakā 03,224.006c bhartṛbhiḥ saha bhoktavyā nirdvaṃdveti śrutaṃ mayā 03,224.007a dhārtarāṣṭravadhaṃ kṛtvā vairāṇi pratiyātya ca 03,224.007c yudhiṣṭhirasthāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi drupadātmaje 03,224.008a yās tāḥ pravrājamānāṃ tvāṃ prāhasan darpamohitāḥ 03,224.008c tāḥ kṣipraṃ hatasaṃkalpā drakṣyasi tvaṃ kurustriyaḥ 03,224.009a tava duḥkhopapannāyā yair ācaritam apriyam 03,224.009c viddhi saṃprasthitān sarvāṃs tān kṛṣṇe yamasādanam 03,224.009d*1097_01 ye ca tatra sthitā rājñi tatpakṣīyāḥ kṣitīśvarāḥ 03,224.009d*1097_02 teṣāṃ kālaḥ kṣitīśānāṃ prāptaḥ kṛṣṇe durāsadaḥ 03,224.010a putras te prativindhyaś ca sutasomas tathā vibhuḥ 03,224.010c śrutakarmārjuniś caiva śatānīkaś ca nākuliḥ 03,224.010e sahadevāc ca yo jātaḥ śrutasenas tavātmajaḥ 03,224.011a sarve kuśalino vīrāḥ kṛtāstrāś ca sutās tava 03,224.011c abhimanyur iva prītā dvāravatyāṃ ratā bhṛśam 03,224.012a tvam ivaiṣāṃ subhadrā ca prītyā sarvātmanā sthitā 03,224.012c prīyate bhāvanirdvaṃdvā tebhyaś ca vigatajvarā 03,224.012d*1098_01 duḥkhitā tena duḥkhena sukhena sukhitā tathā 03,224.013a bheje sarvātmanā caiva pradyumnajananī tathā 03,224.013c bhānuprabhṛtibhiś cainān viśinaṣṭi ca keśavaḥ 03,224.014a bhojanācchādane caiṣāṃ nityaṃ me śvaśuraḥ sthitaḥ 03,224.014c rāmaprabhṛtayaḥ sarve bhajanty andhakavṛṣṇayaḥ 03,224.014e tulyo hi praṇayas teṣāṃ pradyumnasya ca bhāmini 03,224.015a evamādi priyaṃ prītyā hṛdyam uktvā manonugam 03,224.015c gamanāya manaś cakre vāsudevarathaṃ prati 03,224.016a tāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇamahiṣī cakārābhipradakṣiṇam 03,224.016c āruroha rathaṃ śaureḥ satyabhāmā ca bhāminī 03,224.017a smayitvā tu yaduśreṣṭho draupadīṃ parisāntvya ca 03,224.017c upāvartya tataḥ śīghrair hayaiḥ prāyāt paraṃtapaḥ 03,225.001 janamejaya uvāca 03,225.001a evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ; śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ 03,225.001c saras tad āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ; tataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ 03,225.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,225.002a saras tad āsādya tu pāṇḍuputrā; janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣām 03,225.002c vanāni ramyāṇy atha parvatāṃś ca; nadīpradeśāṃś ca tadā viceruḥ 03,225.003a tathā vane tān vasataḥ pravīrān; svādhyāyavantaś ca tapodhanāś ca 03,225.003c abhyāyayur vedavidaḥ purāṇās; tān pūjayām āsur atho narāgryāḥ 03,225.004a tataḥ kadā cit kuśalaḥ kathāsu; vipro 'bhyagacchad bhuvi kauraveyān 03,225.004c sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva; vaicitravīryaṃ nṛpam abhyagacchat 03,225.005a athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaś ca; vṛddhena rājñā kurusattamena 03,225.005c pracoditaḥ san kathayāṃ babhūva; dharmānilendraprabhavān yamau ca 03,225.006a kṛśāṃś ca vātātapakarśitāṅgān; duḥkhasya cograsya mukhe prapannān 03,225.006c tāṃ cāpy anāthām iva vīranāthāṃ; kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām 03,225.007a tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā; vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ 03,225.007c vane sthitān pārthivaputrapautrāñ; śrutvā tadā duḥkhanadīṃ prapannān 03,225.008a provāca dainyābhihatāntarātmā; niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān 03,225.008c vācaṃ kathaṃ cit sthiratām upetya; tat sarvam ātmaprabhavaṃ vicintya 03,225.009a kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ 03,225.009c ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī 03,225.010a prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ 03,225.010c patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ 03,225.011a kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ 03,225.011c śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ 03,225.012a tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ 03,225.012c vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt 03,225.013a yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān 03,225.013c viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt 03,225.014a tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva 03,225.014c prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau 03,225.015a samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān 03,225.015c sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam 03,225.016a sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ 03,225.016c satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ 03,225.017a ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat 03,225.017c tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni 03,225.018a na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam 03,225.018c araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena 03,225.019a sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ 03,225.019c viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān 03,225.020a gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau 03,225.020c na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān 03,225.021a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ 03,225.021c madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca 03,225.022a śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā 03,225.022c sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt 03,225.023a kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam 03,225.023c na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi 03,225.024a kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena 03,225.024c mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ 03,225.025a dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā 03,225.025c dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ 03,225.026a kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit 03,225.026c prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt 03,225.027a kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam 03,225.027c arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke 03,225.028a gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya 03,225.028c astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ 03,225.029a svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet 03,225.029c anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn 03,225.030a dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram 03,225.030c astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu 03,225.031a niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca 03,225.031c abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ 03,226.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,226.001a dhṛtarāṣṭrasya tad vākyaṃ niśamya sahasaubalaḥ 03,226.001c duryodhanam idaṃ kāle karṇo vacanam abravīt 03,226.002a pravrājya pāṇḍavān vīrān svena vīryeṇa bhārata 03,226.002c bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīm eko divaṃ śambarahā yathā 03,226.002d*1099_01 tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā 03,226.002d*1099_02 saparvatavanākārā sahasthāvarajaṅgamā 03,226.003a prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcyavāsinaḥ 03,226.003c kṛtāḥ karapradāḥ sarve rājānas te narādhipa 03,226.004a yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavān bhajate purā 03,226.004c sādya lakṣmīs tvayā rājann avāptā bhrātṛbhiḥ saha 03,226.005a indraprasthagate yāṃ tāṃ dīpyamānāṃ yudhiṣṭhire 03,226.005c apaśyāma śriyaṃ rājann aciraṃ śokakarśitāḥ 03,226.005c*1100_01 **** **** dṛśyate sā tavādya vai 03,226.005c*1100_02 śatravas tava rājendra 03,226.006a sā tu buddhibaleneyaṃ rājñas tasmād yudhiṣṭhirāt 03,226.006c tvayākṣiptā mahābāho dīpyamāneva dṛśyate 03,226.007a tathaiva tava rājendra rājānaḥ paravīrahan 03,226.007c śāsane 'dhiṣṭhitāḥ sarve kiṃ kurma iti vādinaḥ 03,226.008a tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā 03,226.008c saparvatavanā devī sagrāmanagarākarā 03,226.008e nānāvanoddeśavatī pattanair upaśobhitā 03,226.008f*1101_01 nānājanapadākīrṇā sphītarāṣṭrā mahābalā 03,226.009a vandyamāno dvijai rājan pūjyamānaś ca rājabhiḥ 03,226.009c pauruṣād divi deveṣu bhrājase raśmivān iva 03,226.010a rudrair iva yamo rājā marudbhir iva vāsavaḥ 03,226.010c kurubhis tvaṃ vṛto rājan bhāsi nakṣatrarāḍ iva 03,226.011a ye sma te nādriyante ''jñā nodvijante kadā ca na 03,226.011c paśyāmas tāñ śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ 03,226.012a śrūyante hi mahārāja saro dvaitavanaṃ prati 03,226.012c vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṃ brāhmaṇair vanavāsibhiḥ 03,226.013a sa prayāhi mahārāja śriyā paramayā yutaḥ 03,226.013c pratapan pāṇḍuputrāṃs tvaṃ raśmivān iva tejasā 03,226.014a sthito rājye cyutān rājyāc chriyā hīnāñ śriyā vṛtaḥ 03,226.014c asamṛddhān samṛddhārthaḥ paśya pāṇḍusutān nṛpa 03,226.015a mahābhijanasaṃpannaṃ bhadre mahati saṃsthitam 03,226.015c pāṇḍavās tvābhivīkṣantāṃ yayātim iva nāhuṣam 03,226.016a yāṃ śriyaṃ suhṛdaś caiva durhṛdaś ca viśāṃ pate 03,226.016c paśyanti puruṣe dīptāṃ sā samarthā bhavaty uta 03,226.017a samastho viṣamasthān hi durhṛdo yo 'bhivīkṣate 03,226.017c jagatīsthān ivādristhaḥ kiṃ tataḥ paramaṃ sukham 03,226.018a na putradhanalābhena na rājyenāpi vindati 03,226.018c prītiṃ nṛpatiśārdūla yām amitrāghadarśanāt 03,226.019a kiṃ nu tasya sukhaṃ na syād āśrame yo dhanaṃjayam 03,226.019c abhivīkṣeta siddhārtho valkalājinavāsasam 03,226.020a suvāsaso hi te bhāryā valkalājinavāsasam 03,226.020c paśyantv asukhitāṃ kṛṣṇāṃ sā ca nirvidyatāṃ punaḥ 03,226.020e vinindatāṃ tathātmānaṃ jīvitaṃ ca dhanacyutā 03,226.020f*1102_01 dārāṇāṃ te śriyaṃ dṛṣṭvā dīptām adya janādhipa 03,226.021a na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavitum arhati 03,226.021c vaimanasyaṃ yathā dṛṣṭvā tava bhāryāḥ svalaṃkṛtāḥ 03,226.022a evam uktvā tu rājānaṃ karṇaḥ śakuninā saha 03,226.022c tūṣṇīṃ babhūvatur ubhau vākyānte janamejaya 03,227.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,227.001a karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā 03,227.001c hṛṣṭo bhūtvā punar dīna idaṃ vacanam abravīt 03,227.002a bravīṣi yad idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sthitam 03,227.002c na tv abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ 03,227.003a paridevati tān vīrān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,227.003c manyate 'bhyadhikāṃś cāpi tapoyogena pāṇḍavān 03,227.004a atha vāpy anubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam 03,227.004c evam apy āyatiṃ rakṣan nābhyanujñātum arhati 03,227.005a na hi dvaitavane kiṃ cid vidyate 'nyat prayojanam 03,227.005c utsādanam ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama dviṣām 03,227.006a jānāsi hi yathā kṣattā dyūtakāla upasthite 03,227.006c abravīd yac ca māṃ tvāṃ ca saubalaṃ ca vacas tadā 03,227.007a tāni pūrvāṇi vākyāni yac cānyat paridevitam 03,227.007c vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā 03,227.008a mamāpi hi mahān harṣo yad ahaṃ bhīmaphalgunau 03,227.008c kliṣṭāv araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāv iti 03,227.009a na tathā prāpnuyāṃ prītim avāpya vasudhām api 03,227.009c dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutān valkalājinavāsasaḥ 03,227.010a kiṃ nu syād adhikaṃ tasmād yad ahaṃ drupadātmajām 03,227.010c draupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane 03,227.011a yadi māṃ dharmarājaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 03,227.011c yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhavet 03,227.012a upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tad vanam 03,227.012c yathā cābhyanujānīyād gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ 03,227.013a sa saubalena sahitas tathā duḥśāsanena ca 03,227.013c upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tad vanam 03,227.014a aham apy adya niścitya gamanāyetarāya vā 03,227.014c kālyam eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha 03,227.015a mayi tatropaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame 03,227.015c upāyo yo bhaved dṛṣṭas taṃ brūyāḥ sahasaubalaḥ 03,227.016a tato bhīṣmasya rājñaś ca niśamya gamanaṃ prati 03,227.016c vyavasāyaṃ kariṣye 'ham anunīya pitāmaham 03,227.017a tathety uktvā tu te sarve jagmur āvasathān prati 03,227.017c vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt 03,227.018a tato duryodhanaṃ karṇaḥ prahasann idam abravīt 03,227.018c upāyaḥ paridṛṣṭo 'yaṃ taṃ nibodha janeśvara 03,227.019a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa 03,227.019c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ 03,227.020a ucitaṃ hi sadā gantuṃ ghoṣayātrāṃ viśāṃ pate 03,227.020c evaṃ ca tvāṃ pitā rājan samanujñātum arhati 03,227.021a tathā kathayamānau tau ghoṣayātrāviniścayam 03,227.021c gāndhārarājaḥ śakuniḥ pratyuvāca hasann iva 03,227.022a upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo gamanāya nirāmayaḥ 03,227.022c anujñāsyati no rājā codayiṣyati cāpy uta 03,227.023a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa 03,227.023c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ 03,227.024a tataḥ prahasitāḥ sarve te 'nyonyasya talān daduḥ 03,227.024c tad eva ca viniścitya dadṛśuḥ kurusattamam 03,228.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,228.001a dhṛtarāṣṭraṃ tataḥ sarve dadṛśur janamejaya 03,228.001c pṛṣṭvā sukham atho rājñaḥ pṛṣṭvā rājñā ca bhārata 03,228.002a tatas tair vihitaḥ pūrvaṃ samaṅgo nāma ballavaḥ 03,228.002c samīpasthās tadā gāvo dhṛtarāṣṭre nyavedayat 03,228.003a anantaraṃ ca rādheyaḥ śakuniś ca viśāṃ pate 03,228.003c āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 03,228.004a ramaṇīyeṣu deśeṣu ghoṣāḥ saṃprati kaurava 03,228.004c smāraṇāsamayaḥ prāpto vatsānām api cāṅkanam 03,228.005a mṛgayā cocitā rājann asmin kāle sutasya te 03,228.005c duryodhanasya gamanaṃ tvam anujñātum arhasi 03,228.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,228.006a mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇam 03,228.006c viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare 03,228.007a te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam 03,228.007c ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam 03,228.008a chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane 03,228.008c taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ 03,228.009a dharmarājo na saṃkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ 03,228.009c yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam 03,228.010a yūyaṃ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ 03,228.010c tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ 03,228.011a atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ 03,228.011c sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā 03,228.012a atha yūyaṃ bahutvāt tān ārabhadhvaṃ kathaṃ cana 03,228.012c anāryaṃ paramaṃ tat syād aśakyaṃ tac ca me matam 03,228.013a uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṃjayaḥ 03,228.013c divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam 03,228.014a akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā 03,228.014c kiṃ punaḥ sa kṛtāstro 'dya na hanyād vo mahārathaḥ 03,228.015a atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha 03,228.015c udvignavāso viśrambhād duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati 03,228.016a atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire 03,228.016c tad abuddhikṛtaṃ karma doṣam utpādayec ca vaḥ 03,228.017a tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ 03,228.017c na svayaṃ tatra gamanaṃ rocaye tava bhārata 03,228.018 śakunir uvāca 03,228.018a dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi 03,228.018c tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata 03,228.019a anuvṛttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,228.019c yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati 03,228.020a mṛgayāṃ caiva no gantum icchā saṃvardhate bhṛśam 03,228.020c smāraṇaṃ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam 03,228.021a na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati 03,228.021c na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ 03,228.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,228.022a evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,228.022c duryodhanaṃ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ 03,228.023a anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā 03,228.023c niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ 03,228.024a duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā 03,228.024c saṃvṛto bhrātṛbhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ 03,228.025a taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,228.025c paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṃ ca tat 03,228.026a aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca 03,228.026c pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ 03,228.027a śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā 03,228.027c narāś ca mṛgayāśīlāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,228.028a tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahān abhavat svanaḥ 03,228.028c prāvṛṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṃ pate 03,228.029a gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā 03,228.029c prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,229.001a atha duryodhano rājā tatra tatra vane vasan 03,229.001c jagāma ghoṣān abhitas tatra cakre niveśanam 03,229.002a ramaṇīye samājñāte sodake samahīruhe 03,229.002c deśe sarvaguṇopete cakrur āvasathaṃ narāḥ 03,229.003a tathaiva tatsamīpasthān pṛthagāvasathān bahūn 03,229.003c karṇasya śakuneś caiva bhrātṝṇāṃ caiva sarvaśaḥ 03,229.004a dadarśa sa tadā gāvaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,229.004c aṅkair lakṣaiś ca tāḥ sarvā lakṣayām āsa pārthivaḥ 03,229.005a aṅkayām āsa vatsāṃś ca jajñe copasṛtās tv api 03,229.005c bālavatsāś ca yā gāvaḥ kālayām āsa tā api 03,229.006a atha sa smāraṇaṃ kṛtvā lakṣayitvā trihāyanān 03,229.006c vṛto gopālakaiḥ prīto vyaharat kurunandanaḥ 03,229.007a sa ca paurajanaḥ sarvaḥ sainikāś ca sahasraśaḥ 03,229.007c yathopajoṣaṃ cikrīḍur vane tasmin yathāmarāḥ 03,229.008a tato gopāḥ pragātāraḥ kuśalā nṛttavādite 03,229.008c dhārtarāṣṭram upātiṣṭhan kanyāś caiva svalaṃkṛtāḥ 03,229.009a sa strīgaṇavṛto rājā prahṛṣṭaḥ pradadau vasu 03,229.009c tebhyo yathārham annāni pānāni vividhāni ca 03,229.010a tatas te sahitāḥ sarve tarakṣūn mahiṣān mṛgān 03,229.010c gavayarkṣavarāhāṃś ca samantāt paryakālayan 03,229.011a sa tāñ śarair vinirbhindan gajān badhnan mahāvane 03,229.011c ramaṇīyeṣu deśeṣu grāhayām āsa vai mṛgān 03,229.012a gorasān upayuñjāna upabhogāṃś ca bhārata 03,229.012c paśyan suramaṇīyāni puṣpitāni vanāni ca 03,229.013a mattabhramarajuṣṭāni barhiṇābhirutāni ca 03,229.013c agacchad ānupūrvyeṇa puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.013d*1103_01 mattabhramarasaṃjuṣṭaṃ nīlakaṇṭharavākulam 03,229.013d*1103_02 saptacchadasamākīrṇaṃ puṃnāgabakulair yutam 03,229.013e ṛddhyā paramayā yukto mahendra iva vajrabhṛt 03,229.014a yadṛcchayā ca tadaho dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,229.014c īje rājarṣiyajñena sadyaskena viśāṃ pate 03,229.014e divyena vidhinā rājā vanyena kurusattamaḥ 03,229.014f*1104_01 vidvadbhiḥ sahito dhīmān brāhmaṇair vanavāsibhiḥ 03,229.015a kṛtvā niveśam abhitaḥ sarasas tasya kauravaḥ 03,229.015c draupadyā sahito dhīmān dharmapatnyā narādhipaḥ 03,229.015d*1105_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ sarābhyāśe tadāvasat 03,229.016a tato duryodhanaḥ preṣyān ādideśa sahānujaḥ 03,229.016c ākrīḍāvasathāḥ kṣipraṃ kriyantām iti bhārata 03,229.017a te tathety eva kauravyam uktvā vacanakāriṇaḥ 03,229.017c cikīrṣantas tadākrīḍāñ jagmur dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.018a senāgraṃ dhārtarāṣṭrasya prāptaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.018c praviśantaṃ vanadvāri gandharvāḥ samavārayan 03,229.019a tatra gandharvarājo vai pūrvam eva viśāṃ pate 03,229.019c kuberabhavanād rājann ājagāma gaṇāvṛtaḥ 03,229.020a gaṇair apsarasāṃ caiva tridaśānāṃ tathātmajaiḥ 03,229.020c vihāraśīlaḥ krīḍārthaṃ tena tat saṃvṛtaṃ saraḥ 03,229.021a tena tat saṃvṛtaṃ dṛṣṭvā te rājaparicārakāḥ 03,229.021c pratijagmus tato rājan yatra duryodhano nṛpaḥ 03,229.021d*1106_01 te sametya tadā procur gantuṃ naivopalabhyate 03,229.021d*1106_02 rakṣitaṃ bahubhiḥ śūrai rājan dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.021d*1107_01 nyavedayaṃs tato rājñe gandharvās tatra bhārata 03,229.022a sa tu teṣāṃ vacaḥ śrutvā sainikān yuddhadurmadān 03,229.022c preṣayām āsa kauravya utsārayata tān iti 03,229.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñaḥ senāgrayāyinaḥ 03,229.023c saro dvaitavanaṃ gatvā gandharvān idam abruvan 03,229.024a rājā duryodhano nāma dhṛtarāṣṭrasuto balī 03,229.024c vijihīrṣur ihāyāti tadartham apasarpata 03,229.025a evam uktās tu gandharvāḥ prahasanto viśāṃ pate 03,229.025c pratyabruvaṃs tān puruṣān idaṃ suparuṣaṃ vacaḥ 03,229.026a na cetayati vo rājā mandabuddhiḥ suyodhanaḥ 03,229.026c yo 'smān ājñāpayaty evaṃ vaśyān iva divaukasaḥ 03,229.027a yūyaṃ mumūrṣavaś cāpi mandaprajñā na saṃśayaḥ 03,229.027c ye tasya vacanād evam asmān brūta vicetasaḥ 03,229.028a gacchata tvaritāḥ sarve yatra rājā sa kauravaḥ 03,229.028c dveṣyaṃ mādyaiva gacchadhvaṃ dharmarājaniveśanam 03,229.029a evam uktās tu gandharvai rājñaḥ senāgrayāyinaḥ 03,229.029c saṃprādravan yato rājā dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat 03,230.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,230.001a tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman 03,230.001c abruvaṃś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṃ prati 03,230.002a gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān 03,230.002c amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata 03,230.003a śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ 03,230.003c yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ 03,230.003d*1108_01 vayam atra yathāprītāḥ krīḍiṣyāmo nirantaram 03,230.004a duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 03,230.004c sarva evābhisaṃnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ 03,230.005a tataḥ pramathya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur balāt 03,230.005c siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa 03,230.006a tato 'parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ 03,230.006b*1109_01 sāmnaiva tatra vikrāntā mā sāhasam iti prabho 03,230.006c te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa 03,230.006e tān anādṛtya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur mahat 03,230.007a yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 03,230.007c tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan 03,230.008a gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati 03,230.008c anāryāñ śāsatety evaṃ citraseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,230.009a anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata 03,230.009c pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan 03,230.010a tān dṛṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān 03,230.010c sarve te prādravan saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 03,230.011a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 03,230.011c vaikartanas tadā vīro nāsīt tatra parāṅmukhaḥ 03,230.012a āpatantīṃ tu saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm 03,230.012c mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat 03,230.013a kṣuraprair viśikhair bhallair vatsadantais tathāyasaiḥ 03,230.013c gandharvāñ śataśo 'bhyaghnaṃl laghutvāt sūtanandanaḥ 03,230.014a pātayann uttamāṅgāni gandharvāṇāṃ mahārathaḥ 03,230.014c kṣaṇena vyadhamat sarvāṃ citrasenasya vāhinīm 03,230.015a te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā 03,230.015c bhūya evābhyavartanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,230.016a gandharvabhūtā pṛthivī kṣaṇena samapadyata 03,230.016c āpatadbhir mahāvegaiś citrasenasya sainikaiḥ 03,230.017a atha duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 03,230.017c duḥśāsano vikarṇaś ca ye cānye dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,230.017e nyahanaṃs tat tadā sainyaṃ rathair garuḍanisvanaiḥ 03,230.018a bhūyaś ca yodhayām āsuḥ kṛtvā karṇam athāgrataḥ 03,230.018c mahatā rathaghoṣeṇa hayacāreṇa cāpy uta 03,230.018e vaikartanaṃ parīpsanto gandharvān samavārayan 03,230.019a tataḥ saṃnyapatan sarve gandharvāḥ kauravaiḥ saha 03,230.019c tadā sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam 03,230.020a tatas te mṛdavo 'bhūvan gandharvāḥ śarapīḍitāḥ 03,230.020c uccukruśuś ca kauravyā gandharvān prekṣya pīḍitān 03,230.021a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā citraseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,230.021c utpapātāsanāt kruddho vadhe teṣāṃ samāhitaḥ 03,230.022a tato māyāstram āsthāya yuyudhe citramārgavit 03,230.022b*1110_01 tena muktāḥ śarā ghorāḥ sūryaraśmisamaprabhāḥ 03,230.022b*1110_02 viyat saṃchādayām āsur na vavau tatra mārutaḥ 03,230.022b*1110_03 hastyārohā hatāḥ petur hastibhiḥ saha bhārata 03,230.022b*1110_04 hayārohāś ca sahayai rathaiś ca rathinas tathā 03,230.022b*1110_05 pattayaś ca yathā petur viśastāḥ śaravṛṣṭibhiḥ 03,230.022c tayāmuhyanta kauravyāś citrasenasya māyayā 03,230.023a ekaiko hi tadā yodho dhārtarāṣṭrasya bhārata 03,230.023c paryavartata gandharvair daśabhir daśabhiḥ saha 03,230.024a tataḥ saṃpīḍyamānās te balena mahatā tadā 03,230.024c prādravanta raṇe bhītā yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,230.025a bhajyamāneṣv anīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ 03,230.025c karṇo vaikartano rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ 03,230.026a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 03,230.026c gandharvān yodhayāṃ cakruḥ samare bhṛśavikṣatāḥ 03,230.027a sarva eva tu gandharvāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,230.027c jighāṃsamānāḥ sahitāḥ karṇam abhyadravan raṇe 03,230.028a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlair gadābhiś ca mahābalāḥ 03,230.028c sūtaputraṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan 03,230.029a anye 'sya yugam acchindan dhvajam anye nyapātayan 03,230.029c īṣām anye hayān anye sūtam anye nyapātayan 03,230.030a anye chatraṃ varūthaṃ ca bandhuraṃ ca tathāpare 03,230.030b*1111_01 pragṛhītāyudhā vīrāś citrasenapurogamāḥ 03,230.030b*1112_01 anye saṃpūrṇayām āsuś cakre cākṣau tathāpare 03,230.030c gandharvā bahusāhasrāḥ khaṇḍaśo 'bhyahanan ratham 03,230.031a tato rathād avaplutya sūtaputro 'sicarmabhṛt 03,230.031b*1113_01 aṃsāvalambitadhanur dhāvamāno mahābalaḥ 03,230.031c vikarṇaratham āsthāya mokṣāyāśvān acodayat 03,231.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,231.001a gandharvais tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe 03,231.001c saṃprādravac camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 03,231.002a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 03,231.002c duryodhano mahārāja nāsīt tatra parāṅmukhaḥ 03,231.003a tām āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm 03,231.003c mahatā śaravarṣeṇa so 'bhyavarṣad ariṃdamaḥ 03,231.004a acintya śaravarṣaṃ tu gandharvās tasya taṃ ratham 03,231.004c duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan 03,231.005a yugam īṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī 03,231.005c aśvāṃs triveṇuṃ talpaṃ ca tilaśo 'bhyahanan ratham 03,231.006a duryodhanaṃ citraseno virathaṃ patitaṃ bhuvi 03,231.006c abhidrutya mahābāhur jīvagrāham athāgrahīt 03,231.006d*1114_01 tasya bāhū mahārāja baddhvā rajjvā mahāratham 03,231.006d*1114_02 āropya svaṃ mahārāja citraseno nanāda ha 03,231.007a tasmin gṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe 03,231.007c paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ 03,231.008a viviṃśatiṃ citrasenam ādāyānye pradudruvuḥ 03,231.008c vindānuvindāv apare rājadārāṃś ca sarvaśaḥ 03,231.009a sainyās tu dhārtarāṣṭrasya gandharvaiḥ samabhidrutāḥ 03,231.009c pūrvaṃ prabhagnaiḥ sahitāḥ pāṇḍavān abhyayus tadā 03,231.010a śakaṭāpaṇaveśyāś ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ 03,231.010c śaraṇaṃ pāṇḍavāñ jagmur hriyamāṇe mahīpatau 03,231.011a priyadarśano mahābāhur dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 03,231.011c gandharvair hriyate rājā pārthās tam anudhāvata 03,231.012a duḥśāsano durviṣaho durmukho durjayas tathā 03,231.012c baddhvā hriyante gandharvai rājadārāś ca sarvaśaḥ 03,231.013a iti duryodhanāmātyāḥ krośanto rājagṛddhinaḥ 03,231.013c ārtā dīnasvarāḥ sarve yudhiṣṭhiram upāgaman 03,231.014a tāṃs tathā vyathitān dīnān bhikṣamāṇān yudhiṣṭhiram 03,231.014c vṛddhān duryodhanāmātyān bhīmaseno 'bhyabhāṣata 03,231.014d*1115_01 pragṛhītāyudhān vīrāṃś citrasenapurogamān 03,231.014d*1116_01 mahatā hi prayatnena saṃnahya gajavājibhiḥ 03,231.015a anyathā vartamānānām artho jāto 'yam anyathā 03,231.015c asmābhir yad anuṣṭheyaṃ gandharvais tad anuṣṭhitam 03,231.016a durmantritam idaṃ tāta rājño durdyūtadevinaḥ 03,231.016b*1117_01 dīnān duryodhanasyāsmān draṣṭukāmasya durmateḥ 03,231.016c dveṣṭāram anye klībasya pātayantīti naḥ śrutam 03,231.017a tad idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvair atimānuṣam 03,231.017c diṣṭyā loke pumān asti kaś cid asmatpriye sthitaḥ 03,231.017e yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ 03,231.018a śītavātātapasahāṃs tapasā caiva karśitān 03,231.018c samastho viṣamasthān hi draṣṭum icchati durmatiḥ 03,231.019a adharmacāriṇas tasya kauravyasya durātmanaḥ 03,231.019c ye śīlam anuvartante te paśyanti parābhavam 03,231.020a adharmo hi kṛtas tena yenaitad upaśikṣitam 03,231.020c anṛśaṃsās tu kaunteyās tasyādhyakṣān bravīmi vaḥ 03,231.021a evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenam amarṣaṇam 03,231.021c na kālaḥ paruṣasyāyam iti rājābhyabhāṣata 03,232.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,232.001a asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ 03,232.001c kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam 03,232.001d*1118_01 rakṣaṇīyā mahābāho maivaṃ vada mahāmate 03,232.002a bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara 03,232.002c prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati 03,232.003a yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam 03,232.003c na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam 03,232.003d*1119_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam 03,232.003d*1119_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañca śataṃ tu te 03,232.004a jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān 03,232.004c sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam 03,232.005a duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe 03,232.005c strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam 03,232.006a śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ 03,232.006c uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram 03,232.007a arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ 03,232.007c mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam 03,232.008a ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ 03,232.008b*1120_01 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vimalāḥ kāñcanadhvajāḥ 03,232.008b*1120_02 sasvanān adhirohadhvaṃ nityasajjān imān rathān 03,232.008c indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ 03,232.009a etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave 03,232.009c suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ 03,232.010a ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam 03,232.010c paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara 03,232.011a ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ 03,232.011c prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam 03,232.012a varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava 03,232.012c śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam 03,232.012d*1121_01 ete śataṃ vayaṃ pañca yāvad vayaṃ parasparam 03,232.012d*1121_02 parais tu paribhūtānāṃ vayaṃ pañca śatottaram 03,232.013a kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ 03,232.013c tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati 03,232.014a svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara 03,232.014c vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā 03,232.014d*1122_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam 03,232.014d*1122_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañcaiva te śatam 03,232.015a sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam 03,232.015b*1123_01 yathāsau mṛduyuktena muñce bhīma sakauravān 03,232.015c tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana 03,232.016a na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau 03,232.016c parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam 03,232.017a athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān 03,232.017c sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ 03,232.018a etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara 03,232.018c vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata 03,232.018d*1124_01 varapradānaṃ sumahad yācakasya prakīrtitam 03,232.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,232.019a ajātaśatror vacanaṃ tac chrutvā tu dhanaṃjayaḥ 03,232.019c pratijajñe guror vākyaṃ kauravāṇāṃ vimokṣaṇam 03,232.020 arjuna uvāca 03,232.020a yadi sāmnā na mokṣyanti gandharvā dhṛtarāṣṭrajān 03,232.020c adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,232.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,232.021a arjunasya tu tāṃ śrutvā pratijñāṃ satyavādinaḥ 03,232.021c kauravāṇāṃ tadā rājan punaḥ pratyāgataṃ manaḥ 03,232.021d@023_0001 evam uktas tu kaunteyaḥ punar vākyam abhāṣata 03,232.021d@023_0002 kopasaṃraktanayanaṃ pūrvavairam anusmaran 03,232.021d@023_0003 purā jatugṛhe 'nena dagdhum asmān yudhiṣṭhira 03,232.021d@023_0004 durbuddhir hi kṛtā vīra tadā daivena rakṣitāḥ 03,232.021d@023_0005 dyūtakāle 'pi kaunteya vṛjināni kṛtāni vai 03,232.021d@023_0006 draupadyāś ca parāmarśaḥ keśagrahaṇam eva ca 03,232.021d@023_0007 vastrāpaharaṇaṃ caiva sabhāmadhye kṛtāni vai 03,232.021d@023_0008 purā kṛtānāṃ pāpānāṃ phalaṃ bhuṅkte suyodhanaḥ 03,232.021d@023_0009 asmābhir eva kartavyo dhārtarāṣṭrasya nigrahaḥ 03,232.021d@023_0010 anyena tu kṛtaṃ tad vai maitram asmākam icchatā 03,232.021d@023_0011 upakārī tu gandharvo mā rājan vimanā bhava 03,232.021d@023_0012 etasminn antare rājaṃś citrasenena vai hṛtaḥ 03,232.021d@023_0013 vilalāpa suduḥkhārto hriyamāṇaḥ suyodhanaḥ 03,232.021d@023_0014 yudhiṣṭhira mahābāho sarvadharmabhṛtāṃ vara 03,232.021d@023_0015 saputrān sahadārāṃś ca gandharveṇa hṛtān balāt 03,232.021d@023_0016 pāṇḍuputra mahābāho kauravāṇāṃ yaśaskara 03,232.021d@023_0017 sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha gandharveṇa hṛtaṃ balāt 03,232.021d@023_0018 rakṣasva puruṣavyāghra yudhiṣṭhira mahāyaśaḥ 03,232.021d@023_0019 bhrātaraṃ te mahābāho baddhvā nayati mām ayam 03,232.021d@023_0020 duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ durmukhaṃ durjayaṃ tathā 03,232.021d@023_0021 baddhvā haranti gandharvā asmaddārāṃś ca sarvaśaḥ 03,232.021d@023_0022 anudhāvata māṃ kṣipraṃ rakṣadhvaṃ puruṣottamāḥ 03,232.021d@023_0023 yamau mām anudhāvetāṃ rakṣārthaṃ mama sāyudhau 03,232.021d@023_0024 kuruvaṃśasya sumahad ayaśaḥ prāptam īdṛśam 03,232.021d@023_0025 vyapohayadhvaṃ gandharvāñ jitvā vīryeṇa pāṇḍavāḥ 03,232.021d@023_0026 evaṃ vilapamānasya kauravasyārtayā girā 03,232.021d@023_0027 śrutvā vilāpaṃ saṃbhrānto ghṛṇayābhipariplutaḥ 03,232.021d@023_0028 yudhiṣṭhiraḥ punar vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 03,233.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,233.001a yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā bhīmasenapurogamāḥ 03,233.001c prahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthur nararṣabhāḥ 03,233.002a abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata 03,233.002c jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ 03,233.002d*1125_01 āyudhāni ca divyāni vividhāni samādadhuḥ 03,233.003a te daṃśitā rathaiḥ sarve dhvajinaḥ saśarāsanāḥ 03,233.003c pāṇḍavāḥ pratyadṛśyanta jvalitā iva pāvakāḥ 03,233.004a tān rathān sādhu saṃpannān saṃyuktāñ javanair hayaiḥ 03,233.004c āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghram eva yayus tataḥ 03,233.005a tataḥ kauravasainyānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ 03,233.005c prayātān sahitān dṛṣṭvā pāṇḍuputrān mahārathān 03,233.006a jitakāśinaś ca khacarās tvaritāś ca mahārathāḥ 03,233.006c kṣaṇenaiva vane tasmin samājagmur abhītavat 03,233.007a nyavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ 03,233.007c dṛṣṭvā rathagatān vīrān pāṇḍavāṃś caturo raṇe 03,233.008a tāṃs tu vibhrājato dṛṣṭvā lokapālān ivodyatān 03,233.008c vyūḍhānīkā vyatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ 03,233.009a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 03,233.009c krameṇa mṛdunā yuddham upakrāmanta bhārata 03,233.010a na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ 03,233.010c śakyante mṛdunā śreyaḥ pratipādayituṃ tadā 03,233.011a tatas tān yudhi durdharṣaḥ savyasācī paraṃtapaḥ 03,233.011c sāntvapūrvam idaṃ vākyam uvāca khacarān raṇe 03,233.011d*1126_01 visarjayata rājānaṃ bhrātaraṃ me suyodhanam 03,233.012a naitad gandharvarājasya yuktaṃ karma jugupsitam 03,233.012c paradārābhimarśaś ca mānuṣaiś ca samāgamaḥ 03,233.013a utsṛjadhvaṃ mahāvīryān dhṛtarāṣṭrasutān imān 03,233.013c dārāṃś caiṣāṃ vimuñcadhvaṃ dharmarājasya śāsanāt 03,233.014a evam uktās tu gandharvāḥ pāṇḍavena yaśasvinā 03,233.014c utsmayantas tadā pārtham idaṃ vacanam abruvan 03,233.015a ekasyaiva vayaṃ tāta kuryāma vacanaṃ bhuvi 03,233.015c yasya śāsanam ājñāya carāma vigatajvarāḥ 03,233.016a tenaikena yathādiṣṭaṃ tathā vartāma bhārata 03,233.016c na śāstā vidyate 'smākam anyas tasmāt sureśvarāt 03,233.017a evam uktas tu gandharvaiḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,233.017c gandharvān punar evedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata 03,233.018a yadi sāmnā na mokṣadhvaṃ gandharvā dhṛtarāṣṭrajam 03,233.018c mokṣayiṣyāmi vikramya svayam eva suyodhanam 03,233.019a evam uktvā tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 03,233.019c sasarja niśitān bāṇān khacarān khacarān prati 03,233.020a tathaiva śaravarṣeṇa gandharvās te balotkaṭāḥ 03,233.020c pāṇḍavān abhyavartanta pāṇḍavāś ca divaukasaḥ 03,233.021a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ gandharvāṇāṃ tarasvinām 03,233.021c babhūva bhīmavegānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 03,234.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,234.001a tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ 03,234.001c visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan 03,234.002a catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ 03,234.002c raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 03,234.003a yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ 03,234.003c gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire 03,234.004a tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe 03,234.004c pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ 03,234.005a avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 03,234.005c na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum 03,234.006a abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā 03,234.006c lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame 03,234.006d*1127_01 tān samāpatato rājan divyāstrair abhivarṣayan 03,234.007a sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam 03,234.007c āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ 03,234.008a tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ 03,234.008c gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ 03,234.009a mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau 03,234.009c parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān 03,234.010a te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ 03,234.010c utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ 03,234.011a tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,234.011c mahatā śarajālena samantāt paryavārayat 03,234.012a te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare 03,234.012c vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ 03,234.013a gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit 03,234.013c gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 03,234.014a śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā 03,234.014c aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam 03,234.015a te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,234.015c bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran 03,234.016a teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ 03,234.016c astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata 03,234.017a sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ 03,234.017c āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ 03,234.018a te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ 03,234.018c daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param 03,234.019a ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ 03,234.019c visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā 03,234.020a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā kuntīputreṇa dhīmatā 03,234.020c citraseno gadāṃ gṛhya savyasācinam ādravat 03,234.021a tasyābhipatatas tūrṇaṃ gadāhastasya saṃyuge 03,234.021c gadāṃ sarvāyasīṃ pārthaḥ śaraiś ciccheda saptadhā 03,234.022a sa gadāṃ bahudhā dṛṣṭvā kṛttāṃ bāṇais tarasvinā 03,234.022c saṃvṛtya vidyayātmānaṃ yodhayām āsa pāṇḍavam 03,234.022e astrāṇi tasya divyāni yodhayām āsa khe sthitaḥ 03,234.022f*1128_01 divyair astrais tadā vīraḥ paryavārayad arjunaḥ 03,234.022f*1128_02 sa vāryamāṇas tair astrair arjunena mahātmanā 03,234.023a gandharvarājo balavān māyayāntarhitas tadā 03,234.023c antarhitaṃ samālakṣya praharantam athārjunaḥ 03,234.023e tāḍayām āsa khacarair divyāstrapratimantritaiḥ 03,234.024a antardhānavadhaṃ cāsya cakre kruddho 'rjunas tadā 03,234.024c śabdavedhyam upāśritya bahurūpo dhanaṃjayaḥ 03,234.025a sa vadhyamānas tair astrair arjunena mahātmanā 03,234.025c athāsya darśayām āsa tadātmānaṃ priyaḥ sakhā 03,234.025d*1129_01 citrasenas tathovāca sakhāyaṃ yudhi viddhi mām 03,234.026a citrasenam athālakṣya sakhāyaṃ yudhi durbalam 03,234.026c saṃjahārāstram atha tat prasṛṣṭaṃ pāṇḍavarṣabhaḥ 03,234.027a dṛṣṭvā tu pāṇḍavāḥ sarve saṃhṛtāstraṃ dhanaṃjayam 03,234.027c saṃjahruḥ pradrutān aśvāñ śaravegān dhanūṃṣi ca 03,234.028a citrasenaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api 03,234.028c pṛṣṭvā kauśalam anyonyaṃ ratheṣv evāvatasthire 03,235.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,235.001a tato 'rjunaś citrasenaṃ prahasann idam abravīt 03,235.001c madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāso mahādyutiḥ 03,235.002a kiṃ te vyavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe 03,235.002c kimarthaṃ ca sadāro 'yaṃ nigṛhītaḥ suyodhanaḥ 03,235.003 citrasena uvāca 03,235.003a vidito 'yam abhiprāyas tatrasthena mahātmanā 03,235.003c duryodhanasya pāpasya karṇasya ca dhanaṃjaya 03,235.004a vanasthān bhavato jñātvā kliśyamānān anarhavat 03,235.004c ime 'vahasituṃ prāptā draupadīṃ ca yaśasvinīm 03,235.004d*1130_01 samastho viṣamasthāṃs tān drakṣyāmīty anavasthitān 03,235.005a jñātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ mām uvāca sureśvaraḥ 03,235.005c gaccha duryodhanaṃ baddhvā sāmātyaṃ tvam ihānaya 03,235.006a dhanaṃjayaś ca te rakṣyaḥ saha bhrātṛbhir āhave 03,235.006c sa hi priyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaś ca tava pāṇḍavaḥ 03,235.007a vacanād devarājasya tato 'smīhāgato drutam 03,235.007c ayaṃ durātmā baddhaś ca gamiṣyāmi surālayam 03,235.007d*1131_01 neṣyāmy enaṃ durātmānaṃ pākaśāsanaśāsanāt 03,235.008 arjuna uvāca 03,235.008a utsṛjyatāṃ citrasena bhrātāsmākaṃ suyodhanaḥ 03,235.008c dharmarājasya saṃdeśān mama ced icchasi priyam 03,235.009 citrasena uvāca 03,235.009a pāpo 'yaṃ nityasaṃduṣṭo na vimokṣaṇam arhati 03,235.009c pralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāś ca dhanaṃjaya 03,235.010a nedaṃ cikīrṣitaṃ tasya kuntīputro mahāvrataḥ 03,235.010c jānāti dharmarājo hi śrutvā kuru yathecchasi 03,235.011 vaiśaṃpāyana uvāca 03,235.011a te sarva eva rājānam abhijagmur yudhiṣṭhiram 03,235.011c abhigamya ca tat sarvaṃ śaśaṃsus tasya duṣkṛtam 03,235.012a ajātaśatrus tac chrutvā gandharvasya vacas tadā 03,235.012c mokṣayām āsa tān sarvān gandharvān praśaśaṃsa ca 03,235.013a diṣṭyā bhavadbhir balibhiḥ śaktaiḥ sarvair na hiṃsitaḥ 03,235.013c durvṛtto dhārtarāṣṭro 'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ 03,235.014a upakāro mahāṃs tāta kṛto 'yaṃ mama khecarāḥ 03,235.014c kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ 03,235.015a ājñāpayadhvam iṣṭāni prīyāmo darśanena vaḥ 03,235.015c prāpya sarvān abhiprāyāṃs tato vrajata māciram 03,235.016a anujñātās tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā 03,235.016c sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāś citrasenamukhā yayuḥ 03,235.016d*1132_01 devalokaṃ tato gatvā gandharvaiḥ sahitās tadā 03,235.016d*1132_02 nyavedayac ca tat sarvaṃ citrasenaḥ śatakratoḥ 03,235.017a devarāḍ api gandharvān mṛtāṃs tān samajīvayat 03,235.017c divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravair yudhi 03,235.017d*1133_01 citrasenas tadā vākyam uvāca prauḍhayā girā 03,235.017d*1133_02 muñcadhvaṃ sānujāmātyaṃ sadāraṃ ca suyodhanam 03,235.017d*1133_03 gandharvās tu vacaḥ śrutvā citrasenasya vai drutam 03,235.017d*1133_04 rājānaṃ mokṣayām āsur baddhaṃ nigaḍabandhanaiḥ 03,235.017d*1133_05 sadāraṃ sānugāmātyaṃ bāṇajālamaye vane 03,235.017d*1133_06 luṭhantaś cāpi te sarve yudhiṣṭhirasamīpataḥ 03,235.017d*1133_07 patitā lajjitāś caiva tasthuś cādhomukhās tadā 03,235.017d*1133_08 yudhiṣṭhiro 'pi dayayā tān samīkṣya tathāgatān 03,235.018a jñātīṃs tān avamucyātha rājadārāṃś ca sarvaśaḥ 03,235.018c kṛtvā ca duṣkaraṃ karma prītiyuktāś ca pāṇḍavāḥ 03,235.019a sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ 03,235.019c babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ 03,235.020a tato duryodhanaṃ mucya bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tadā 03,235.020c yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayam idaṃ vacanam abravīt 03,235.021a mā sma tāta punaḥ kārṣīr īdṛśaṃ sāhasaṃ kva cit 03,235.021c na hi sāhasakartāraḥ sukham edhanti bhārata 03,235.022a svastimān sahitaḥ sarvair bhrātṛbhiḥ kurunandana 03,235.022c gṛhān vraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ 03,235.023a pāṇḍavenābhyanujñāto rājā duryodhanas tadā 03,235.023b*1134_01 abhivādya dharmaputraṃ gatendriya ivāturaḥ 03,235.023c vidīryamāṇo vrīḍena jagāma nagaraṃ prati 03,235.024a tasmin gate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,235.024c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ 03,235.025a tapodhanaiś ca taiḥ sarvair vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ 03,235.025c vane dvaitavane tasmin vijahāra mudā yutaḥ 03,236.001 janamejaya uvāca 03,236.001a śatrubhir jitabaddhasya pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 03,236.001c mokṣitasya yudhā paścān mānasthasya durātmanaḥ 03,236.002a katthanasyāvaliptasya garvitasya ca nityaśaḥ 03,236.002c sadā ca pauruṣaudāryaiḥ pāṇḍavān avamanyataḥ 03,236.003a duryodhanasya pāpasya nityāhaṃkāravādinaḥ 03,236.003c praveśo hāstinapure duṣkaraḥ pratibhāti me 03,236.004a tasya lajjānvitasyaiva śokavyākulacetasaḥ 03,236.004c praveśaṃ vistareṇa tvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya 03,236.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,236.005a dharmarājanisṛṣṭas tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ 03,236.005c lajjayādhomukhaḥ sīdann upāsarpat suduḥkhitaḥ 03,236.006a svapuraṃ prayayau rājā caturaṅgabalānugaḥ 03,236.006c śokopahatayā buddhyā cintayānaḥ parābhavam 03,236.007a vimucya pathi yānāni deśe suyavasodake 03,236.007c saṃniviṣṭaḥ śubhe ramye bhūmibhāge yathepsitam 03,236.007e hastyaśvarathapādātaṃ yathāsthānaṃ nyaveśayat 03,236.008a athopaviṣṭaṃ rājānaṃ paryaṅke jvalanaprabhe 03,236.008c upaplutaṃ yathā somaṃ rāhuṇā rātrisaṃkṣaye 03,236.008e upagamyābravīt karṇo duryodhanam idaṃ tadā 03,236.009a diṣṭyā jīvasi gāndhāre diṣṭyā naḥ saṃgamaḥ punaḥ 03,236.009c diṣṭyā tvayā jitāś caiva gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,236.010a diṣṭyā samagrān paśyāmi bhrātṝṃs te kurunandana 03,236.010c vijigīṣūn raṇān muktān nirjitārīn mahārathān 03,236.011a ahaṃ tv abhidrutaḥ sarvair gandharvaiḥ paśyatas tava 03,236.011c nāśaknuvaṃ sthāpayituṃ dīryamāṇāṃ svavāhinīm 03,236.012a śarakṣatāṅgaś ca bhṛśaṃ vyapayāto 'bhipīḍitaḥ 03,236.012c idaṃ tv atyadbhutaṃ manye yad yuṣmān iha bhārata 03,236.013a ariṣṭān akṣatāṃś cāpi sadāradhanavāhanān 03,236.013c vimuktān saṃprapaśyāmi tasmād yuddhād amānuṣāt 03,236.014a naitasya kartā loke 'smin pumān vidyeta bhārata 03,236.014c yatkṛtaṃ te mahārāja saha bhrātṛbhir āhave 03,236.015a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,236.015c uvācāvākśirā rājan bāṣpagadgadayā girā 03,237.001 duryodhana uvāca 03,237.001a ajānatas te rādheya nābhyasūyāmy ahaṃ vacaḥ 03,237.001c jānāsi tvaṃ jitāñ śatrūn gandharvāṃs tejasā mayā 03,237.002a āyodhitās tu gandharvāḥ suciraṃ sodarair mama 03,237.002c mayā saha mahābāho kṛtaś cobhayataḥ kṣayaḥ 03,237.003a māyādhikās tv ayudhyanta yadā śūrā viyadgatāḥ 03,237.003c tadā no nasamaṃ yuddham abhavat saha khecaraiḥ 03,237.003d*1135_01 asamarthās tatas tāṃs tu pratiyoddhuṃ viyadgatān 03,237.004a parājayaṃ ca prāptāḥ sma raṇe bandhanam eva ca 03,237.004c sabhṛtyāmātyaputrāś ca sadāradhanavāhanāḥ 03,237.004e uccair ākāśamārgeṇa hriyāmas taiḥ suduḥkhitāḥ 03,237.005a atha naḥ sainikāḥ ke cid amātyāś ca mahārathān 03,237.005c upagamyābruvan dīnāḥ pāṇḍavāñ śaraṇapradān 03,237.006a eṣa duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ sahānujaḥ 03,237.006c sāmātyadāro hriyate gandharvair divam āsthitaiḥ 03,237.007a taṃ mokṣayata bhadraṃ vaḥ sahadāraṃ narādhipam 03,237.007c parāmarśo mā bhaviṣyat kurudāreṣu sarvaśaḥ 03,237.007d*1136_01 ity abruvan raṇān muktā dharmarājam upāgatāḥ 03,237.008a evam ukte tu dharmātmā jyeṣṭhaḥ pāṇḍusutas tadā 03,237.008c prasādya sodarān sarvān ājñāpayata mokṣaṇe 03,237.009a athāgamya tam uddeśaṃ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,237.009c sāntvapūrvam ayācanta śaktāḥ santo mahārathāḥ 03,237.010a yadā cāsmān na mumucur gandharvāḥ sāntvitā api 03,237.010b*1137_01 ākāśacāriṇo vīrā nadanto jaladā iva 03,237.010c tato 'rjunaś ca bhīmaś ca yamajau ca balotkaṭau 03,237.010e mumucuḥ śaravarṣāṇi gandharvān pratyanekaśaḥ 03,237.011a atha sarve raṇaṃ muktvā prayātāḥ khacarā divam 03,237.011c asmān evābhikarṣanto dīnān muditamānasāḥ 03,237.012a tataḥ samantāt paśyāmi śarajālena veṣṭitam 03,237.012c amānuṣāṇi cāstrāṇi prayuñjānaṃ dhanaṃjayam 03,237.013a samāvṛtā diśo dṛṣṭvā pāṇḍavena śitaiḥ śaraiḥ 03,237.013c dhanaṃjayasakhātmānaṃ darśayām āsa vai tadā 03,237.014a citrasenaḥ pāṇḍavena samāśliṣya paraṃtapaḥ 03,237.014c kuśalaṃ paripapraccha taiḥ pṛṣṭaś cāpy anāmayam 03,237.015a te sametya tathānyonyaṃ saṃnāhān vipramucya ca 03,237.015c ekībhūtās tato vīrā gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ 03,237.015d*1138_01 parasparaṃ samāgamya prītyā paramayā yutāḥ 03,237.015e apūjayetām anyonyaṃ citrasenadhanaṃjayau 03,238.001 duryodhana uvāca 03,238.001a citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā 03,238.001c idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā 03,238.002a bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama 03,238.002c anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu 03,238.003a evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,238.003c uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ 03,238.003e draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti 03,238.003f*1139_01 sthito rājye cyutān sthānāc chriyā hīnāñ śriyāvṛtāḥ 03,238.004a tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha 03,238.004c bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ 03,238.005a yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ 03,238.005c asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan 03,238.006a strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ 03,238.006c yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param 03,238.007a ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā 03,238.007c tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me 03,238.008a prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe 03,238.008c śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam 03,238.009a bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt 03,238.009c prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ 03,238.010a yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ 03,238.010c iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān 03,238.010e bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati 03,238.011a karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye 03,238.011c duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati 03,238.012a na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ 03,238.012c śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā 03,238.012d*1140_01 kāmaṃ raṇaśirasy adya śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.012d*1141_01 kāraṇair asmy abhihitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.012d*1141_02 akāraṇe 'smy abhijitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.013a sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ 03,238.013c vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam 03,238.014a bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā 03,238.014c bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ 03,238.015a brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ 03,238.015c kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham 03,238.016a ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi 03,238.016c ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham 03,238.017a durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca 03,238.017c tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ 03,238.018a aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam 03,238.018c svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam 03,238.019a tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum 03,238.019c cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ 03,238.020a śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ 03,238.020c pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ 03,238.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,238.021a evaṃ cintāparigato duḥśāsanam athābravīt 03,238.021c duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata 03,238.022a pratīccha tvaṃ mayā dattam abhiṣekaṃ nṛpo bhava 03,238.022c praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃ karṇasaubalapālitām 03,238.023a bhrātṝn pālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā 03,238.023c bāndhavās tvopajīvantu devā iva śatakratum 03,238.024a brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāś cāpramādataḥ 03,238.024c bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethās tvaṃ gatiḥ sadā 03,238.025a jñātīṃś cāpy anupaśyethā viṣṇur devagaṇān iva 03,238.025c guravaḥ pālanīyās te gaccha pālaya medinīm 03,238.026a nandayan suhṛdaḥ sarvāñ śātravāṃś cāvabhartsayan 03,238.026c kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatām ity uvāca ha 03,238.027a tasya tad vacanaṃ śrutvā dīno duḥśāsano 'bravīt 03,238.027c aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca 03,238.027e sagadgadam idaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭham ātmanaḥ 03,238.028a prasīdety apatad bhūmau dūyamānena cetasā 03,238.028c duḥkhitaḥ pādayos tasya netrajaṃ jalam utsṛjan 03,238.029a uktavāṃś ca naravyāghro naitad evaṃ bhaviṣyati 03,238.029c vidīryet sanagā bhūmir dyauś cāpi śakalībhavet 03,238.029e ravir ātmaprabhāṃ jahyāt somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet 03,238.030a vāyuḥ śaighryam atho jahyād dhimavāṃś ca parivrajet 03,238.030c śuṣyet toyaṃ samudreṣu vahnir apy uṣṇatāṃ tyajet 03,238.031a na cāhaṃ tvad ṛte rājan praśāseyaṃ vasuṃdharām 03,238.031c punaḥ punaḥ prasīdeti vākyaṃ cedam uvāca ha 03,238.031d*1142_01 śatrūṇāṃ śokakṛd rājan suhṛdāṃ śokanāśanaḥ 03,238.031e tvam eva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ 03,238.032a evam uktvā sa rājendra sasvanaṃ praruroda ha 03,238.032c pādau saṃgṛhya mānārhau bhrātur jyeṣṭhasya bhārata 03,238.033a tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau 03,238.033c abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇas tau pratyabhāṣata 03,238.034a viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyāt prākṛtāv iva 03,238.034c na śokaḥ śocamānasya vinivarteta kasya cit 03,238.035a yadā ca śocataḥ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati 03,238.035c sāmarthyaṃ kiṃ tv ataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ 03,238.035e dhṛtiṃ gṛhṇīta mā śatrūñ śocantau nandayiṣyathaḥ 03,238.035f*1143_01 dhṛtimanto jayaṃ śatrūñ śocantau nābhaviṣyatha 03,238.036a kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājan pāṇḍavais tava mokṣaṇam 03,238.036c nityam eva priyaṃ kāryaṃ rājño viṣayavāsibhiḥ 03,238.036e pālyamānās tvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ 03,238.037a nārhasy evaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavad yathā 03,238.037c viṣaṇṇās tava sodaryās tvayi prāyaṃ samāsthite 03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa 03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa 03,238.037e uttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān 03,238.038a rājann adyāvagacchāmi taveha laghusattvatām 03,238.038b*1145_01 alpatvaṃ ca tathā buddheḥ kāryāṇām avivekitām 03,238.038c kim atra citraṃ yad vīra mokṣitaḥ pāṇḍavair asi 03,238.038e sadyo vaśaṃ samāpannaḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana 03,238.039a senājīvaiś ca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥ 03,238.039c ajñātair yadi vā jñātaiḥ kartavyaṃ nṛpateḥ priyam 03,238.040a prāyaḥ pradhānāḥ puruṣāḥ kṣobhayanty arivāhinīm 03,238.040c nigṛhyante ca yuddheṣu mokṣyante ca svasainikaiḥ 03,238.041a senājīvāś ca ye rājñāṃ viṣaye santi mānavāḥ 03,238.041c taiḥ saṃgamya nṛpārthāya yatitavyaṃ yathātatham 03,238.042a yady evaṃ pāṇḍavai rājan bhavadviṣayavāsibhiḥ 03,238.042c yadṛcchayā mokṣito 'dya tatra kā paridevanā 03,238.043a na caitat sādhu yad rājan pāṇḍavās tvāṃ nṛpottama 03,238.043c svasenayā saṃprayāntaṃ nānuyānti sma pṛṣṭhataḥ 03,238.044a śūrāś ca balavantaś ca saṃyugeṣv apalāyinaḥ 03,238.044c bhavatas te sabhāyāṃ vai preṣyatāṃ pūrvam āgatāḥ 03,238.045a pāṇḍaveyāni ratnāni tvam adyāpy upabhuñjase 03,238.045c sattvasthān pāṇḍavān paśya na te prāyam upāviśan 03,238.045d*1146_01 tad alaṃ te mahābāho buddhiḥ prāyopaveśane 03,238.045e uttiṣṭha rājan bhadraṃ te na cintāṃ kartum arhasi 03,238.046a avaśyam eva nṛpate rājño viṣayavāsibhiḥ 03,238.046c priyāṇy ācaritavyāni tatra kā paridevanā 03,238.047a madvākyam etad rājendra yady evaṃ na kariṣyasi 03,238.047c sthāsyāmīha bhavatpādau śuśrūṣann arimardana 03,238.048a notsahe jīvitum ahaṃ tvadvihīno nararṣabha 03,238.048c prāyopaviṣṭas tu nṛpa rājñāṃ hāsyo bhaviṣyasi 03,238.049 vaiśaṃpāyana uvāca 03,238.049a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,238.049c naivotthātuṃ manaś cakre svargāya kṛtaniścayaḥ 03,239.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,239.001a prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 03,239.001c uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā 03,239.002a samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā 03,239.002c mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim 03,239.002e tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi 03,239.003a adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā 03,239.003c yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati 03,239.003e sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi 03,239.003f*1147_01 yaḥ śokaṃ samanuprāptaṃ na niyacchati bhārata 03,239.003f*1147_02 tam īdṛśaṃ naraṃ na śrīḥ kadā cid api sevate 03,239.004a atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam 03,239.004c vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ 03,239.005a satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet 03,239.005c mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya 03,239.006a yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ 03,239.006c tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava 03,239.007a prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara 03,239.007c prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi 03,239.008a kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi 03,239.008c saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān 03,239.008e pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi 03,239.009a śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca 03,239.009c pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt 03,239.010a bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam 03,239.010c utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani 03,239.011a karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau 03,239.011c nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā 03,239.011e vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param 03,239.012a suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt 03,239.012c na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā 03,239.012e naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata 03,239.013a niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane 03,239.013c gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama 03,239.014a ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam 03,239.014c yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata 03,239.014e kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam 03,239.015a sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca 03,239.015c bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata 03,239.016a darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ 03,239.016c saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ 03,239.017a kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ 03,239.017c vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā 03,239.017e manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ 03,239.017f*1148_01 tasthau prāyopaveśe 'tha matiṃ kṛtvā suniścayām 03,239.018a atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ 03,239.018c pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devair vinirjitāḥ 03,239.019a te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai 03,239.019c āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṃbhavam 03,239.020a bṛhaspatyuśanoktaiś ca mantrair mantraviśāradāḥ 03,239.020c atharvavedaproktaiś ca yāś copaniṣadi kriyāḥ 03,239.020e mantrajapyasamāyuktās tās tadā samavartayan 03,239.021a juhvaty agnau haviḥ kṣīraṃ mantravat susamāhitāḥ 03,239.021c brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ 03,239.021d*1149_01 adhvaryavo dānavānāṃ karma prāvartayaṃs tataḥ 03,239.022a karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā 03,239.022b*1150_01 tasmin yajñe dānavānāṃ vartamāne narādhipa 03,239.022c kṛtyā samutthitā rājan kiṃ karomīti cābravīt 03,239.023a āhur daityāś ca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā 03,239.023b*1151_01 kṛtyāṃ sutīkṣṇadantāgrāṃ dīptāṃ * * [śi]roruhām 03,239.023c prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭram ihānaya 03,239.024a tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā 03,239.024c nimeṣād agamac cāpi yatra rājā suyodhanaḥ 03,239.025a samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam 03,239.025c dānavānāṃ muhūrtāc ca tam ānītaṃ nyavedayat 03,239.026a tam ānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃhatya dānavāḥ 03,239.026c prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃ cid utphullalocanāḥ 03,239.026d*1152_01 dṛḍham enaṃ pariṣvajya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā 03,239.026e sābhimānam idaṃ vākyaṃ duryodhanam athābruvan 03,240.001 dānavā ūcuḥ 03,240.001a bhoḥ suyodhana rājendra bharatānāṃ kulodvaha 03,240.001c śūraiḥ parivṛto nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ 03,240.002a akārṣīḥ sāhasam idaṃ kasmāt prāyopaveśanam 03,240.002c ātmatyāgī hy avāg yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīm 03,240.003a na hi kāryaviruddheṣu bahv apāyeṣu karmasu 03,240.003c mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,240.004a niyacchaitāṃ matiṃ rājan dharmārthasukhanāśinīm 03,240.004c yaśaḥpratāpadhairyaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīm 03,240.005a śrūyatāṃ ca prabho tattvaṃ divyatāṃ cātmano nṛpa 03,240.005c nirmāṇaṃ ca śarīrasya tato dhairyam avāpnuhi 03,240.006a purā tvaṃ tapasāsmābhir labdho devān maheśvarāt 03,240.006c pūrvakāyaś ca sarvas te nirmito vajrasaṃcayaiḥ 03,240.007a astrair abhedyaḥ śastraiś cāpy adhaḥkāyaś ca te 'nagha 03,240.007c kṛtaḥ puṣpamayo devyā rūpataḥ strīmanoharaḥ 03,240.008a evam īśvarasaṃyuktas tava deho nṛpottama 03,240.008c devyā ca rājaśārdūla divyas tvaṃ hi na mānuṣaḥ 03,240.009a kṣatriyāś ca mahāvīryā bhagadattapurogamāḥ 03,240.009b*1153_01 yaiḥ surāpi ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante saha vairibhiḥ 03,240.009c divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn 03,240.010a tad alaṃ te viṣādena bhayaṃ tava na vidyate 03,240.010c sāhyārthaṃ ca hi te vīrāḥ saṃbhūtā bhuvi dānavāḥ 03,240.011a bhīṣmadroṇakṛpādīṃś ca pravekṣyanty apare 'surāḥ 03,240.011c yair āviṣṭā ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ 03,240.012a naiva putrān na ca bhrātṝn na pitṝn na ca bāndhavān 03,240.012c naiva śiṣyān na ca jñātīn na bālān sthavirān na ca 03,240.013a yudhi saṃprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama 03,240.013c niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte 'ntarātmani 03,240.014a prahariṣyanti bandhubhyaḥ sneham utsṛjya dūrataḥ 03,240.014c hṛṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkṛtamānasāḥ 03,240.014e avijñānavimūḍhāś ca daivāc ca vidhinirmitāt 03,240.015a vyābhāṣamāṇāś cānyonyaṃ na me jīvan vimokṣyase 03,240.015c sarvaśastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ 03,240.015e ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam 03,240.016a te 'pi śaktyā mahātmānaḥ pratiyotsyanti pāṇḍavāḥ 03,240.016c vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ 03,240.017a daityarakṣogaṇāś cāpi saṃbhūtāḥ kṣatrayoniṣu 03,240.017c yotsyanti yudhi vikramya śatrubhis tava pārthiva 03,240.017e gadābhir musalaiḥ khaḍgaiḥ śastrair uccāvacais tathā 03,240.017f*1154_01 prahariṣyanti te vīrās tavāriṣu mahābalāḥ 03,240.018a yac ca te 'ntargataṃ vīra bhayam arjunasaṃbhavam 03,240.018c tatrāpi vihito 'smābhir vadhopāyo 'rjunasya vai 03,240.019a hatasya narakasyātmā karṇamūrtim upāśritaḥ 03,240.019c tad vairaṃ saṃsmaran vīra yotsyate keśavārjunau 03,240.020a sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṃ vijeṣyati 03,240.020c karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvāṃś cārīn mahārathaḥ 03,240.021a jñātvaitac chadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ 03,240.021c kuṇḍale kavacaṃ caiva karṇasyāpahariṣyati 03,240.022a tasmād asmābhir apy atra daityāḥ śatasahasraśaḥ 03,240.022c niyuktā rākṣasāś caiva ye te saṃśaptakā iti 03,240.022e prakhyātās te 'rjunaṃ vīraṃ nihaniṣyanti mā śucaḥ 03,240.023a asapatnā tvayā hīyaṃ bhoktavyā vasudhā nṛpa 03,240.023c mā viṣādaṃ nayasvāsmān naitat tvayy upapadyate 03,240.023e vinaṣṭe tvayi cāsmākaṃ pakṣo hīyeta kaurava 03,240.024a gaccha vīra na te buddhir anyā kāryā kathaṃ cana 03,240.024c tvam asmākaṃ gatir nityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ 03,240.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,240.025a evam uktvā pariṣvajya daityās taṃ rājakuñjaram 03,240.025c samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravad dānavarṣabhāḥ 03,240.026a sthirāṃ kṛtvā buddhim asya priyāṇy uktvā ca bhārata 03,240.026c gamyatām ity anujñāya jayam āpnuhi cety atha 03,240.027a tair visṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayat punaḥ 03,240.027c tam eva deśaṃ yatrāsau tadā prāyam upāviśat 03,240.028a pratinikṣipya taṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca 03,240.028c anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata 03,240.029a gatāyām atha tasyāṃ tu rājā duryodhanas tadā 03,240.029c svapnabhūtam idaṃ sarvam acintayata bhārata 03,240.029d*1155_01 saṃsmṛtya tāni vākyāni dānavoktāni durmatiḥ 03,240.029e vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūn iti tasyābhavan matiḥ 03,240.030a karṇaṃ saṃśaptakāṃś caiva pārthasyāmitraghātinaḥ 03,240.030c amanyata vadhe yuktān samarthāṃś ca suyodhanaḥ 03,240.031a evam āśā dṛḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 03,240.031c vinirjaye pāṇḍavānām abhavad bharatarṣabha 03,240.032a karṇo 'py āviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā 03,240.032c arjunasya vadhe krūrām akarot sa matiṃ tadā 03,240.033a saṃśaptakāś ca te vīrā rākṣasāviṣṭacetasaḥ 03,240.033c rajastamobhyām ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ 03,240.034a bhīṣmadroṇakṛpādyāś ca dānavākrāntacetasaḥ 03,240.034c na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ snehavanto viśāṃ pate 03,240.034e na cācacakṣe kasmai cid etad rājā suyodhanaḥ 03,240.034f*1156_01 kṛtyayānāryakathitaṃ yad asya niśi dānavaiḥ 03,240.035a duryodhanaṃ niśānte ca karṇo vaikartano 'bravīt 03,240.035c smayann ivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumad vacaḥ 03,240.036a na mṛto jayate śatrūñ jīvan bhadrāṇi paśyati 03,240.036c mṛtasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kuto jayaḥ 03,240.036e na kālo 'dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā 03,240.037a pariṣvajyābravīc cainaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ 03,240.037c uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe kasmāc chocasi śatruhan 03,240.037e śatrūn pratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martum icchasi 03,240.038a atha vā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvārjunaparākramam 03,240.038c satyaṃ te pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe 'rjunam 03,240.039a gate trayodaśe varṣe satyenāyudham ālabhe 03,240.039c ānayiṣyāmy ahaṃ pārthān vaśaṃ tava janādhipa 03,240.040a evam uktas tu karṇena daityānāṃ vacanāt tathā 03,240.040c praṇipātena cānyeṣām udatiṣṭhat suyodhanaḥ 03,240.040e daityānāṃ tad vacaḥ śrutvā hṛdi kṛtvā sthirāṃ matim 03,240.041a tato manujaśārdūlo yojayām āsa vāhinīm 03,240.041c rathanāgāśvakalilāṃ padātijanasaṃkulām 03,240.042a gaṅgaughapratimā rājan prayātā sā mahācamūḥ 03,240.042c śvetacchatraiḥ patākābhiś cāmaraiś ca supāṇḍuraiḥ 03,240.043a rathair nāgaiḥ padātaiś ca śuśubhe 'tīva saṃkulā 03,240.043c vyapetābhraghane kāle dyaur ivāvyaktaśāradī 03,240.043d*1157_01 haṃsapaṅktisamākīrṇā bhramatsārasaśobhitā 03,240.044a jayāśīrbhir dvijendrais tu stūyamāno 'dhirājavat 03,240.044c gṛhṇann añjalimālāś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,240.045a suyodhano yayāv agre śriyā paramayā jvalan 03,240.045c karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā 03,240.046a duḥśāsanādayaś cāsya bhrātaraḥ sarva eva te 03,240.046b*1158_01 pratyudgatāś ca kurubhir nāgarair brāhmaṇair api 03,240.046c bhūriśravāḥ somadatto mahārājaś ca bāhlikaḥ 03,240.047a rathair nānāvidhākārair hayair gajavarais tathā 03,240.047c prayāntaṃ nṛpasiṃhaṃ tam anujagmuḥ kurūdvahāḥ 03,240.047e kālenālpena rājaṃs te viviśuḥ svapuraṃ tadā 03,240.047f*1159_01 prahṛṣṭamanasaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ 03,241.001 janamejaya uvāca 03,241.001a vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu 03,241.001c dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama 03,241.002a karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ 03,241.002c bhīṣmadroṇakṛpāś caiva tan me śaṃsitum arhasi 03,241.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.003a evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane 03,241.003c āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ 03,241.003e bhīṣmo 'bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ 03,241.004a uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatas te tapovanam 03,241.004c gamanaṃ me na rucitaṃ tava tan na kṛtaṃ ca te 03,241.005a tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhir balāt 03,241.005c mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase 03,241.006a pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate 03,241.006c sūtaputro 'payād bhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt 03,241.006e krośatas tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja 03,241.006f*1160_01 vyapayāt pṛṣṭhatas tasmāt prekṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ 03,241.007a dṛṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,241.007c karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ 03,241.008a na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpottama 03,241.008c dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala 03,241.009a tasya te 'haṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ 03,241.009c saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye 03,241.010a evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,241.010c prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ 03,241.011a taṃ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ 03,241.011c anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 03,241.012a tāṃs tu saṃprasthitān dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 03,241.012c lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṃ niveśanam 03,241.013a gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,241.013c punar āgamya taṃ deśam amantrayata mantribhiḥ 03,241.014a kim asmākaṃ bhavec chreyaḥ kiṃ kāryam avaśiṣyate 03,241.014c kathaṃ nu sukṛtaṃ ca syān mantrayām āsa bhārata 03,241.015 karṇa uvāca 03,241.015a duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava 03,241.015b@024_0001 bhīṣmo 'smān nindati sadā pāṇḍavāṃś ca praśaṃsati 03,241.015b@024_0002 tvaddveṣāc ca mahābāho mamāpi dveṣṭum arhati 03,241.015b@024_0003 vigarhate ca māṃ nityaṃ tvatsamīpe nareśvara 03,241.015b@024_0004 so 'haṃ bhīṣmavacas tad vai na mṛṣyāmīha bhārata 03,241.015b@024_0005 tvatsamakṣaṃ yad uktaṃ ca bhīṣmeṇāmitrakarśana 03,241.015b@024_0006 pāṇḍavānāṃ yaśo rājaṃs tava nindāṃ ca bhārata 03,241.015b@024_0007 anujānīhi māṃ rājan sabhṛtyabalavāhanam 03,241.015b@024_0008 jeṣyāmi pṛthivīṃ rājan saśailavanakānanām 03,241.015b@024_0009 jitā ca pāṇḍavair bhūmiś caturbhir balaśālibhiḥ 03,241.015b@024_0010 tām ahaṃ te vijeṣyāmi eka eva na saṃśayaḥ 03,241.015b@024_0011 saṃpaśyatu sudurbuddhir bhīṣmaḥ kurukulādhamaḥ 03,241.015b@024_0012 anindyaṃ nindate yo hi apraśaṃsyaṃ praśaṃsati 03,241.015b@024_0013 sa paśyatu balaṃ me 'dya ātmānaṃ tu vigarhatu 03,241.015b@024_0014 anujānīhi māṃ rājan dhruvo hi vijayas tava 03,241.015b@024_0015 pratijānāmi te satyaṃ rājann āyudham ālabhe 03,241.015b@024_0016 tac chrutvā tu vaco rājan karṇasya bharatarṣabha 03,241.015b@024_0017 prītyā paramayā yuktaḥ karṇam āha narādhipaḥ 03,241.015b@024_0018 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me tvaṃ mahābalaḥ 03,241.015b@024_0019 hiteṣu vartase nityaṃ saphalaṃ janma cādya me 03,241.015b@024_0020 yadā ca manyase vīra sarvaśatrunibarhaṇam 03,241.015b@024_0021 tadā nirgaccha bhadraṃ te hy anuśādhi ca mām iti 03,241.015b@024_0022 evam uktas tadā karṇo dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā 03,241.015b@024_0023 sarvam ājñāpayām āsa prāyātrikam ariṃdama 03,241.015b@024_0024 prayayau ca maheṣvāso nakṣatre śubhadaivate 03,241.015b@024_0025 śubhe tithau muhūrte ca pūjyamāno dvijātibhiḥ 03,241.015b@024_0026 maṅgalaiś ca śubhaiḥ snāto vāgbhiś cāpi prapūjitaḥ 03,241.015b@024_0027 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.015b@024_0027 nādayan rathaghoṣeṇa trailokyaṃ sacarācaram 03,241.015b@024_0028 tataḥ karṇo maheṣvāso balena mahatā vṛtaḥ 03,241.015b@024_0029 drupadasya puraṃ ramyaṃ rurodha bharatarṣabha 03,241.015b@024_0030 yuddhena mahatā cainaṃ cakre vīraṃ vaśānugam 03,241.015b@024_0031 suvarṇaṃ rajataṃ cāpi ratnāni vividhāni ca 03,241.015b@024_0032 karaṃ ca dāpayām āsa drupadaṃ nṛpasattama 03,241.015b@024_0033 taṃ vinirjitya rājendra rājānas tasya ye 'nugāḥ 03,241.015b@024_0034 tān sarvān vaśagāṃś cakre karaṃ cainān adāpayat 03,241.015b@024_0035 athottarāṃ diśaṃ gatvā vaśe cakre narādhipān 03,241.015b@024_0036 bhagadattaṃ ca nirjitya rādheyo girim āruhat 03,241.015b@024_0037 himavantaṃ mahāśailaṃ yudhyamānaś ca śatrubhiḥ 03,241.015b@024_0038 prayayau ca diśaḥ sarvān nṛpatīn vaśam ānayat 03,241.015b@024_0039 sa haimavatikāñ jitvā karaṃ sarvān adāpayat 03,241.015b@024_0040 nepālaviṣaye ye ca rājānas tān avājayat 03,241.015b@024_0041 avatīrya tataḥ śailāt pūrvāṃ diśam abhidrutaḥ 03,241.015b@024_0042 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca śuṇḍikān mithilān atha 03,241.015b@024_0043 māgadhān karkakhaṇḍāṃś ca niveśya viṣaye ''tmanaḥ 03,241.015b@024_0044 āvaśīrāṃś ca yodhyāṃś ca ahikṣatraṃ ca nirjayat 03,241.015b@024_0045 pūrvāṃ diśaṃ vinirjitya vatsabhūmiṃ tathāgamat 03,241.015b@024_0046 vatsabhūmiṃ vinirjitya kevalāṃ mṛttikāvatīm 03,241.015b@024_0047 mohanaṃ pattanaṃ caiva tripurīṃ kosalāṃ tathā 03,241.015b@024_0048 etān sarvān vinirjitya karam ādāya sarvaśaḥ 03,241.015b@024_0049 dakṣiṇāṃ diśam āsthāya karṇo jitvā mahārathān 03,241.015b@024_0050 rukmiṇaṃ dākṣiṇātyeṣu yodhayām āsa sūtajaḥ 03,241.015b@024_0051 sa yuddhaṃ tumulaṃ kṛtvā rukmī provāca sūtajam 03,241.015b@024_0052 prīto 'smi tava rājendra vikrameṇa balena ca 03,241.015b@024_0053 na te vighnaṃ kariṣyāmi pratijñāṃ samapālayam 03,241.015b@024_0054 prītyā cāhaṃ prayacchāmi hiraṇyaṃ yāvad icchasi 03,241.015b@024_0055 sametya rukmiṇā karṇaḥ pāṇḍyaṃ śailaṃ ca so 'gamat 03,241.015b@024_0056 sa keralaṃ raṇe caiva nīlaṃ cāpi mahīpatim 03,241.015b@024_0057 veṇudārisutaṃ caiva ye cānye nṛpasattamāḥ 03,241.015b@024_0058 dakṣiṇasyāṃ diśi nṛpān karān sarvān adāpayat 03,241.015b@024_0059 śaiśupāliṃ tato gatvā vijigye sūtanandanaḥ 03,241.015b@024_0060 pārśvasthāṃś cāpi nṛpatīn vaśe cakre mahābalaḥ 03,241.015b@024_0061 āvantyāṃś ca vaśe kṛtvā sāmnā ca bharatarṣabha 03,241.015b@024_0062 vṛṣṇibhiḥ saha saṃgamya paścimām api nirjayat 03,241.015b@024_0063 vāruṇīṃ diśam āgamya yāvanān barbarāṃs tathā 03,241.015b@024_0064 nṛpān paścimabhūmisthān dāpayām āsa vai karān 03,241.015b@024_0065 vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ sa pūrvāparadakṣiṇām 03,241.015b@024_0066 samlecchāṭavikān vīraḥ saparvatanivāsinaḥ 03,241.015b@024_0067 bhadrān rohitakāṃś caiva āgreyān mālavān api 03,241.015b@024_0068 gaṇān sarvān vinirjitya nītikṛt prahasann iva 03,241.015b@024_0069 śaśakān yavanāṃś caiva vijigye sūtanandanaḥ 03,241.015b@024_0070 nagnajitpramukhāṃś caiva gaṇāñ jitvā mahārathān 03,241.015b@024_0071 evaṃ sa pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahārathaḥ 03,241.015b@024_0072 vijitya puruṣavyāghro nāgasāhvayam āgamat 03,241.015b@024_0073 tam āgataṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,241.015b@024_0074 pratyudgamya mahārāja sabhrātṛpitṛbāndhavaḥ 03,241.015b@024_0075 arcayām āsa vidhinā karṇam āhavaśobhinam 03,241.015b@024_0076 āśrāvayac ca tat karma prīyamāṇo janeśvaraḥ 03,241.015b@024_0077 yan na bhīṣmān na ca droṇān na kṛpān na ca bāhlikāt 03,241.015b@024_0078 prāptavān asmi bhadraṃ te tvattaḥ prāptaṃ mayā hi tat 03,241.015b@024_0079 bahunā ca kim uktena śṛṇu karṇa vaco mama 03,241.015b@024_0080 sanātho 'smi mahābāho tvayā nāthena sattama 03,241.015b@024_0081 na hi te pāṇḍavāḥ sarve kalām arhanti ṣoḍaśīm 03,241.015b@024_0082 anye vā puruṣavyāghra rājāno 'bhyuditoditāḥ 03,241.015b@024_0083 sa bhavān dhṛtarāṣṭraṃ taṃ gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 03,241.015b@024_0084 paśya karṇa maheṣvāsa aditiṃ vajrabhṛd yathā 03,241.015b@024_0085 tato halahalāśabdaḥ prādur āsīd viśāṃ pate 03,241.015b@024_0086 hāhākārāś ca bahavo nagare nāgasāhvaye 03,241.015b@024_0087 ke cid enaṃ praśaṃsanti nindanti sma tathāpare 03,241.015b@024_0088 tūṣṇīm āsaṃs tathā cānye nṛpās tatra janādhipa 03,241.015b@024_0089 evaṃ vijitya rājendra karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 03,241.015b@024_0090 saparvatavanākāśāṃ sasamudrāṃ saniṣkuṭām 03,241.015b@024_0091 deśair uccāvacaiḥ pūrṇāṃ pattanair nagarair api 03,241.015b@024_0092 dvīpaiś cānūpasaṃpūrṇaiḥ pṛthivīṃ pṛthivīpate 03,241.015b@024_0093 kālena nātidīrgheṇa vaśe kṛtvā tu pārthivān 03,241.015b@024_0094 akṣayaṃ dhanam ādāya sūtajo nṛpam abhyayāt 03,241.015b@024_0095 praviśya ca gṛhaṃ rājann abhyantaram ariṃdama 03,241.015b@024_0096 gāndhārīsahitaṃ vīro dhṛtarāṣṭraṃ dadarśa saḥ 03,241.015b@024_0097 putravac ca naravyāghra pādau jagrāha dharmavit 03,241.015b@024_0098 dhṛtarāṣṭreṇa cāśliṣya premṇā cāpi visarjitaḥ 03,241.015b@024_0099 tadā prabhṛti rājā ca śakuniś cāpi saubalaḥ 03,241.015b@024_0100 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.015b@024_0100 jānate nirjitān pārthān karṇena yudhi bhārata 03,241.015b@024_0101 jitvā tu pṛthivīṃ rājan sūtaputro janādhipa 03,241.015b@024_0102 abravīt paravīraghno duryodhanam idaṃ vacaḥ 03,241.015c śrutvā ca tat tathā sarvaṃ kartum arhasy ariṃdama 03,241.016a tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpottama 03,241.016c tāṃ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ 03,241.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.017a evam uktas tu karṇena karṇaṃ rājābravīt punaḥ 03,241.017c na kiṃ cid durlabhaṃ tasya yasya tvaṃ puruṣarṣabha 03,241.018a sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṃ ca samudyataḥ 03,241.018c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ vai śṛṇu yathātatham 03,241.019a rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā kratuvaraṃ tadā 03,241.019c mama spṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūtaja 03,241.020a evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt 03,241.020c tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpottama 03,241.021a āhūyantāṃ dvijavarāḥ saṃbhārāś ca yathāvidhi 03,241.021c saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca 03,241.022a ṛtvijaś ca samāhūtā yathoktaṃ vedapāragāḥ 03,241.022c kriyāṃ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṃdama 03,241.023a bahvannapānasaṃyuktaḥ susamṛddhaguṇānvitaḥ 03,241.023c pravartatāṃ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha 03,241.024a evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṃ pate 03,241.024c purohitaṃ samānāyya idaṃ vacanam abravīt 03,241.025a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇam 03,241.025c āhara tvaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramam 03,241.026a sa evam ukto nṛpatim uvāca dvijapuṃgavaḥ 03,241.026b*1161_01 brāhmaṇaiḥ sahito dhīmān ye tatrāsan samāgatāḥ 03,241.026c na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire 03,241.026e āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpottama 03,241.027a dīrghāyur jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava 03,241.027c ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nṛpottama 03,241.028a asti tv anyan mahat satraṃ rājasūyasamaṃ prabho 03,241.028c tena tvaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,241.029a ya ime pṛthivīpālāḥ karadās tava pārthiva 03,241.029c te karān saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtam 03,241.030a tena te kriyatām adya lāṅgalaṃ nṛpasattama 03,241.030c yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata 03,241.031a tatra yajño nṛpaśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ 03,241.031c pravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvato hy anivāritaḥ 03,241.032a eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ 03,241.032c etena neṣṭavān kaś cid ṛte viṣṇuṃ purātanam 03,241.033a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ spardhaty eṣa mahākratuḥ 03,241.033c asmākaṃ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata 03,241.033e avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spṛhā tava 03,241.033f*1162_01 tasmād eṣa mahābāho tava yajñaḥ pravartatām 03,241.034a evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,241.034c karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bhrātṝṃś caivedam abravīt 03,241.035a rocate me vacaḥ kṛtsnaṃ brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ 03,241.035c rocate yadi yuṣmākaṃ tan mā prabrūta māciram 03,241.036a evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam 03,241.036c saṃdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam 03,241.037a halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ 03,241.037c yathoktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramam 03,242.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,242.001a tatas tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāś ca ha 03,242.001c viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat 03,242.002a sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata 03,242.002c sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam 03,242.003a etac chrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate 03,242.003c ājñāpayām āsa nṛpaḥ kraturājapravartanam 03,242.004a tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ 03,242.004c dīkṣitaś cāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam 03,242.005a prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ 03,242.005c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī 03,242.006a nimantraṇārthaṃ dūtāṃś ca preṣayām āsa śīghragān 03,242.006c pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca 03,242.006e te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ 03,242.007a tatra kaṃ cit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt 03,242.007c gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān 03,242.007e nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃs tasmin mahāvane 03,242.008a sa gatvā pāṇḍavāvāsam uvācābhipraṇamya tān 03,242.008c duryodhano mahārāja yajate nṛpasattamaḥ 03,242.009a svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ 03,242.009c tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ 03,242.010a ahaṃ tu preṣito rājan kauraveṇa mahātmanā 03,242.010c āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,242.010e mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha 03,242.011a tato yudhiṣṭhiro rājā tac chrutvā dūtabhāṣitam 03,242.011c abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ 03,242.011e yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ 03,242.012a vayam apy upayāsyāmo na tv idānīṃ kathaṃ cana 03,242.012c samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam 03,242.013a śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt 03,242.013c tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,242.014a astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati 03,242.014c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ 03,242.015a yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ 03,242.015c āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ 03,242.016a śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃ cid apriyam 03,242.016c dūtaś cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat 03,242.017a athājagmur naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ 03,242.017c brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati 03,242.018a te tv arcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam 03,242.018c mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara 03,242.019a dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ 03,242.019b*1163_01 prāptān sarvān nṛpān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 03,242.019c harṣeṇa mahatā yukto viduraṃ pratyabhāṣata 03,242.020a yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ 03,242.020c tuṣyec ca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām 03,242.021a viduras tv evam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama 03,242.021c yathāpramāṇato vidvān pūjayām āsa dharmavit 03,242.022a bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ 03,242.022c vāsobhir vividhaiś caiva yojayām āsa hṛṣṭavat 03,242.023a kṛtvā hy avabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam 03,242.023b*1164_01 snātaś cāvabhṛtho rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 03,242.023c sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu 03,242.023e visarjayām āsa nṛpān brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ 03,242.024a visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,242.024c viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇasaubalaiḥ 03,243.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,243.001a praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam 03,243.001c janāś cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam 03,243.002a lājaiś candanacūrṇaiś cāpy avakīrya janās tadā 03,243.002c ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava 03,243.003a apare tv abruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim 03,243.003c yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hy eṣa tu kratuḥ 03,243.003e naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm 03,243.004a evaṃ tatrābruvan ke cid vātikās taṃ nareśvaram 03,243.004c suhṛdas tv abruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ 03,243.004d*1165_01 pravartito hy ayaṃ rājñā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā 03,243.005a yayātir nahuṣaś cāpi māndhātā bharatas tathā 03,243.005c kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ 03,243.006a etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvan suhṛdāṃ bharatarṣabha 03,243.006c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ 03,243.007a abhivādya tataḥ pādau mātāpitror viśāṃ pate 03,243.007c bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ 03,243.008a abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ 03,243.008c niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,243.009a tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ 03,243.009c diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ 03,243.010a hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā 03,243.010c āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ 03,243.011a tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ 03,243.011c satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu 03,243.012a nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau 03,243.012c rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi 03,243.013a evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata 03,243.013c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa kauravaḥ 03,243.014a so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ 03,243.014b*1166_01 rādheyasaubalādīn vai dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,243.014c kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam 03,243.014e nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ 03,243.015a tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara 03,243.015c pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ 03,243.015d*1167_01 kīlālajaṃ na khādeyaṃ kariṣye cāsuravratam 03,243.015d*1167_02 nāstīti naiva vakṣyāmi yācito yena kena cit 03,243.016a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 03,243.016c pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge 03,243.016e vijitāṃś cāpy amanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,243.016f*1168_01 tadā pratijñām āruhya sūtaputreṇa bhāṣite 03,243.017a duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān 03,243.017c praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ 03,243.017e te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata 03,243.017f*1169_01 karṇo 'pi svagṛhaṃ gatvā mudito bāndhavaiḥ saha 03,243.017f*1169_02 pradadau vittam arthibhyo dhanādhyakṣa ivāparaḥ 03,243.017f*1170_01 svāni svāni mahārāja bhīṣmadroṇādayo nṛpāḥ 03,243.018a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā dūtavākyapracoditāḥ 03,243.018c cintayantas tam evārthaṃ nālabhanta sukhaṃ kva cit 03,243.019a bhūyaś ca cārai rājendra pravṛttir upapāditā 03,243.019c pratijñā sūtaputrasya vijayasya vadhaṃ prati 03,243.020a etac chrutvā dharmasutaḥ samudvigno narādhipa 03,243.020c abhedyakavacaṃ matvā karṇam adbhutavikramam 03,243.020e anusmaraṃś ca saṃkleśān na śāntim upayāti saḥ 03,243.020f*1171_01 adhomukhaś ciraṃ tasthau kiṃ kāryam iti cintayan 03,243.021a tasya cintāparītasya buddhir jajñe mahātmanaḥ 03,243.021c bahuvyālamṛgākīrṇaṃ tyaktuṃ dvaitavanaṃ vanam 03,243.022a dhārtarāṣṭro 'pi nṛpatiḥ praśaśāsa vasuṃdharām 03,243.022c bhrātṛbhiḥ sahito vīrair bhīṣmadroṇakṛpais tathā 03,243.023a saṃgamya sūtaputreṇa karṇenāhavaśobhinā 03,243.023b*1172_01 satataṃ prīyamāṇo vai devinā saubalena ca 03,243.023c duryodhanaḥ priye nityaṃ vartamāno mahīpatiḥ 03,243.023e pūjayām āsa viprendrān kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,243.024a bhrātṝṇāṃ ca priyaṃ rājan sa cakāra paraṃtapaḥ 03,243.024c niścitya manasā vīro dattabhuktaphalaṃ dhanam 03,244.001 janamejaya uvāca 03,244.001a duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ 03,244.001c kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi 03,244.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,244.002a tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ 03,244.002c svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram 03,244.003a tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn 03,244.003c brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate 03,244.004a evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā 03,244.004c pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram 03,244.005a vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata 03,244.005c notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ 03,244.006a bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ 03,244.006c kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām 03,244.007a bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate 03,244.007c vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira 03,244.008a tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān 03,244.008c mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,244.009a tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ 03,244.009c tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā 03,244.010a ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ 03,244.010c abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati 03,244.011a ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ 03,244.011c tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti 03,244.012a te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām 03,244.012c sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe 03,244.012d*1173_00 arjunaḥ 03,244.012d*1173_01 tvadadhīnā vayaṃ rājan mā tvam asmin vicāraya 03,244.012d*1173_02 yatraiva manyase pārtha tatra gacchāmahe vayam 03,244.013a punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam 03,244.013c marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati 03,244.013e tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi 03,244.013f*1174_00 vaiśaṃpāyanaḥ 03,244.013f*1174_01 ity uktās te mahātmānaḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,244.014a tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ 03,244.014c brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ 03,244.014e indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā 03,244.015a te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ 03,244.015c dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam 03,244.016a viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā 03,244.016c tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā 03,245.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,245.001a vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,245.001c varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha 03,245.002a phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam 03,245.002c prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ 03,245.003a yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam 03,245.003c cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam 03,245.004a na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ 03,245.004c daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi 03,245.005a saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ 03,245.005c niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat 03,245.006a arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī 03,245.006c sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī 03,245.006d*1175_01 cirasya jātadharmajñaṃ sāsūyam iva te tadā 03,245.006e yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam 03,245.007a avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,245.007c vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ 03,245.008a kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,245.008c ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ 03,245.009a tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,245.009c pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,245.010a tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ 03,245.010c toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ 03,245.011a tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ 03,245.011c maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam 03,245.012a yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara 03,245.012c nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham 03,245.013a sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate 03,245.013c nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha 03,245.014a prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā 03,245.014c udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati 03,245.015a sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet 03,245.015c kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ 03,245.016a tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 03,245.016c nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata 03,245.017a satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ 03,245.017c anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ 03,245.017e sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām 03,245.018a adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ 03,245.018c kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ 03,245.018d*1176_01 karmabhūmir iyaṃ tāta phalabhūmir asau parā 03,245.019a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate 03,245.019b*1177_01 mūle siktasya vṛkṣasya phalaṃ śākhāsu dṛśyate 03,245.019c tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca 03,245.020a yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca 03,245.020c kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ 03,245.021a satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī 03,245.021c akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām 03,245.022a dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati 03,245.022c na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam 03,245.023a saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ 03,245.023c bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute 03,245.024a mānyān mānayitā janma kule mahati vindati 03,245.024b*1178_01 vindate sukham atyantam iha loke paratra ca 03,245.024c vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ 03,245.025a śubhānuśayabuddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 03,245.025c prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ 03,245.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,245.026a bhagavan dānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune 03,245.026c kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate 03,245.027 vyāsa uvāca 03,245.027a dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana 03,245.027c arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate 03,245.027d*1179_01 rājan pratyakṣam evaitad dṛśyate lokasākṣikam 03,245.028a parityajya priyān prāṇān dhanārthaṃ hi mahāhavam 03,245.028c praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā 03,245.028c*1180_01 **** **** śāstrārthakuśalā bhuvi 03,245.028c*1180_02 tathaiva pratipadyante 03,245.029a kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ 03,245.029c puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ 03,245.030a tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ 03,245.030c na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama 03,245.030d*1181_01 tad duṣkarataraṃ dānaṃ tasmād dānaṃ viśiṣyate 03,245.031a viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam 03,245.031c pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet 03,245.031d*1182_01 śraddhayā vidhivat pātre dattasyānto na vidyate 03,245.032a anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ 03,245.032c kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt 03,245.033a pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira 03,245.033c manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam 03,245.033d*1183_01 deśe kāle ca pātre ca mudgalaḥ śraddhayānvitaḥ 03,245.033d*1183_02 vrīhidroṇaṃ pradāyātha paramaṃ padam āptavān 03,245.034a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,245.034c vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ 03,246.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,246.001a vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā 03,246.001c kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me 03,246.002a pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ 03,246.002c saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ 03,246.003 vyāsa uvāca 03,246.003a śiloñchavṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ 03,246.003c āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ 03,246.004a atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ 03,246.004c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ 03,246.005a saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ 03,246.005b*1184_01 muniḥ sa tu mahārāja mahātmā niyatavrataḥ 03,246.005c kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat 03,246.006a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ 03,246.006c devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam 03,246.007a tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ 03,246.007c pratyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi 03,246.008a sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ 03,246.008c atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,246.009a vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ 03,246.009c śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt 03,246.010a tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām 03,246.010c munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati 03,246.011a taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam 03,246.011c durvāsā nṛpa digvāsās tam athābhyājagāma ha 03,246.012a bibhrac cāniyataṃ veṣam unmatta iva pāṇḍava 03,246.012c vikacaḥ paruṣā vāco vyāharan vividhā muniḥ 03,246.013a abhigamyātha taṃ vipram uvāca munisattamaḥ 03,246.013c annārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama 03,246.014a svāgataṃ te 'stv iti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata 03,246.014c pādyam ācamanīyaṃ ca prativedyānnam uttamam 03,246.015a prādāt sa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithivratī 03,246.015c unmattāya parāṃ śraddhām āsthāya sa dhṛtavrataḥ 03,246.016a tatas tadannaṃ rasavat sa eva kṣudhayānvitaḥ 03,246.016c bubhuje kṛtsnam unmattaḥ prādāt tasmai ca mudgalaḥ 03,246.017a bhuktvā cānnaṃ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanas tataḥ 03,246.017b*1185_01 śeṣe* * * *lipya hasan gāyan pradhāvati 03,246.017b*1185_02 nṛtyate dhāvate caiva buddhyā tat krośate yathā 03,246.017c athānulilipe 'ṅgāni jagāma ca yathāgatam 03,246.018a evaṃ dvitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ 03,246.018c āgamya bubhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ 03,246.019a nirāhāras tu sa munir uñcham ārjayate punaḥ 03,246.019c na cainaṃ vikriyāṃ netum aśakan mudgalaṃ kṣudhā 03,246.020a na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na saṃbhramaḥ 03,246.020c saputradāram uñchantam āviveśa dvijottamam 03,246.021a tathā tam uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam 03,246.021c upatasthe yathākālaṃ ṣaṭkṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ 03,246.022a na cāsya mānasaṃ kiṃ cid vikāraṃ dadṛśe muniḥ 03,246.022c śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ 03,246.023a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā 03,246.023c tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsaryavarjitaḥ 03,246.024a kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca 03,246.024c viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati 03,246.025a āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam 03,246.025c manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ 03,246.026a śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā 03,246.026c tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam 03,246.027a prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha 03,246.027b*1186_01 sadbhiḥ samāgamo nityaṃ sarvapāpaharaḥ smṛtaḥ 03,246.027b*1187_01 pāvanaṃ paramaṃ manye darśanaṃ te mahāmune 03,246.027c indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ 03,246.028a dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 03,246.028b*1188_01 lokāḥ samastā dharmeṇa dhāryante sacarācarāḥ 03,246.028b*1188_02 dharmo 'pi dhāryate brahman dhṛtiyuktātmanā tvayā 03,246.028b*1189_01 viśuddhasattvasaṃpanno na tvad anyo 'sti kaś cana 03,246.028c jitās te karmabhir lokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim 03,246.029a aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ 03,246.029c saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata 03,246.030a ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ 03,246.030c devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ 03,246.031a haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā 03,246.031c kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā 03,246.032a uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam 03,246.032c samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune 03,246.033a tam evaṃvādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha 03,246.033c icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām 03,246.034a ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapaḥ kaś ca niścayaḥ 03,246.034c svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka 03,246.035a satāṃ saptapadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ 03,246.035c mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho 03,246.036a yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad bravīhy avicārayan 03,246.036c śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava 03,247.001 devadūta uvāca 03,247.001a maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam 03,247.001c saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā 03,247.001d*1190_01 nandanādīni ramyāṇi tatrodyānāni mudgala 03,247.001d*1190_02 sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ śobhitāni samantataḥ 03,247.002a upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ 03,247.002c ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune 03,247.003a nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ 03,247.003c nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala 03,247.004a dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ 03,247.004c dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ 03,247.005a tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam 03,247.005c lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ 03,247.006a devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ 03,247.006c yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā 03,247.006d*1191_01 devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā parā gatiḥ 03,247.006d*1191_02 na duḥkham asukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune 03,247.007a eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ 03,247.007c bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ 03,247.008a trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ 03,247.008c meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala 03,247.009a nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām 03,247.009c na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā 03,247.010a bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana 03,247.010c manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ 03,247.011a śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune 03,247.011c na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane 03,247.012a īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ 03,247.012c sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ 03,247.013a taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām 03,247.013c karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta 03,247.014a na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca 03,247.014c teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune 03,247.015a na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ 03,247.015c paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te 03,247.016a īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ 03,247.016c sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune 03,247.017a teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava 03,247.017c upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ 03,247.018a purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ 03,247.018c yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 03,247.019a ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ 03,247.019c teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ 03,247.020a svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare 03,247.020c na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ 03,247.021a na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ 03,247.021c tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ 03,247.022a na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ 03,247.022c na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā 03,247.023a jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca 03,247.023c na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune 03,247.024a devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā 03,247.024c duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ 03,247.025a trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ 03,247.025c gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ 03,247.026a seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā 03,247.026c tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ 03,247.027a etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā 03,247.027c guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me 03,247.028a kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi 03,247.028c na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate 03,247.029a so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat 03,247.029c sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala 03,247.030a asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ 03,247.030c yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram 03,247.031a saṃjñāmohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam 03,247.031c pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam 03,247.032a ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ 03,247.032c nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām 03,247.033a ayaṃ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune 03,247.033c śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate 03,247.034a tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate 03,247.034c na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ 03,247.034d*1192_01 tatra gatvā nivartante na budhā yoginas tathā 03,247.035a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate 03,247.035c karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā 03,247.036a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala 03,247.036c tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram 03,247.037 vyāsa uvāca 03,247.037a etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā 03,247.037c vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha 03,247.038a devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham 03,247.038c mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā 03,247.039a patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ 03,247.039c svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye 03,247.040a yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā 03,247.040c tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam 03,247.040d*1193_00 mudgala uvāca 03,247.040d*1193_01 mahāntas tu amī doṣās tvayā svargasya kīrtitāḥ 03,247.040d*1193_02 devadūta uvāca 03,247.040d*1193_02 nirdoṣa eva yas tv anyo lokaṃ taṃ pravadasva me 03,247.040d*1193_03 brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 03,247.040d*1193_04 śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yad viduḥ 03,247.040d*1193_05 na tatra vipra gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ 03,247.040d*1193_06 dambhalobhamahākrodhamohadrohair abhidrutāḥ 03,247.040d*1193_07 nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvāḥ saṃyatendriyāḥ 03,247.040d*1193_08 dhyānayogaparāś caiva tatra gacchanti mānavāḥ 03,247.041a ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam 03,247.041c śiloñchavṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamam 03,247.042a tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 03,247.042c jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha 03,247.042d*1194_01 nigṛhītendriyagrāmaṃ samayojayad ātmani 03,247.042d*1194_02 yuktacittaṃ tathātmānaṃ yuyoja parameśvare 03,247.043a dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām 03,247.043c jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām 03,247.044a tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi 03,247.044c rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi 03,247.045a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 03,247.045c paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva 03,247.046a pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama 03,247.046c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ 03,247.047 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047a evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam 03,247.047c jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati 03,247.047d@025_0000 janamejaya uvāca 03,247.047d@025_0001 vasatsv evaṃ vane teṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,247.047d@025_0002 ramamāṇeṣu citrābhiḥ kathābhir munibhiḥ saha 03,247.047d@025_0003 sūryadattākṣayānnena kṛṣṇāyā bhojanāvadhi 03,247.047d@025_0004 brāhmaṇāṃs tarpamāṇeṣu ye cānnārtham upāgatāḥ 03,247.047d@025_0005 āraṇyānāṃ mṛgāṇāṃ ca māṃsair nānāvidhair api 03,247.047d@025_0006 dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sarve duryodhanādayaḥ 03,247.047d@025_0007 kathaṃ teṣv anvavartanta pāpācārā mahāmune 03,247.047d@025_0008 duḥśāsanasya karṇasya śakuneś ca mate sthitāḥ 03,247.047d@025_0009 etad ācakṣva bhagavan vaiśaṃpāyana pṛcchataḥ 03,247.047d@025_0009 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0010 śrutvā teṣāṃ tathā vṛttiṃ nagare vasatām iva 03,247.047d@025_0011 duryodhano mahārāja teṣu pāpam arocayat 03,247.047d@025_0012 tathā tair nikṛtiprajñaiḥ karṇaduḥśāsanādibhiḥ 03,247.047d@025_0013 nānopāyair aghaṃ teṣu cintayatsu durātmasu 03,247.047d@025_0014 abhyāgacchat sa dharmātmā tapasvī sumahāyaśāḥ 03,247.047d@025_0015 śiṣyāyutasamopeto durvāsā nāma kāmataḥ 03,247.047d@025_0016 tam āgatam abhiprekṣya muniṃ paramakopanam 03,247.047d@025_0017 duryodhano vinītātmā praśrayeṇa damena ca 03,247.047d@025_0018 sahito bhrātṛbhiḥ śrīmān ātithyena nyamantrayat 03,247.047d@025_0019 vidhivat pūjayām āsa svayaṃ kiṃkaravat sthitaḥ 03,247.047d@025_0020 ahāni kati cit tatra tasthau sa munisattamaḥ 03,247.047d@025_0021 taṃ ca paryacarad rājā divārātram atandritaḥ 03,247.047d@025_0022 duryodhano mahārāja śāpāt tasya viśaṅkitaḥ 03,247.047d@025_0023 kṣudhito 'smi dadasvānnaṃ śīghraṃ mama narādhipa 03,247.047d@025_0024 ity uktvā gacchati snātuṃ pratyāgacchati vai cirāt 03,247.047d@025_0025 na bhokṣyāmy adya me nāsti kṣudhety uktvaity adarśanam 03,247.047d@025_0026 akasmād etya ca brūte bhojayāsmāṃs tvarānvitaḥ 03,247.047d@025_0027 kadā cic ca niśīthe sa utthāya nikṛtau sthitaḥ 03,247.047d@025_0028 pūrvavat kārayitvānnaṃ na bhuṅkte garhayan sma saḥ 03,247.047d@025_0029 vartamāne tathā tasmin yadā duryodhano nṛpaḥ 03,247.047d@025_0030 vikṛtiṃ naiti na krodhaṃ tadā tuṣṭo 'bhavan muniḥ 03,247.047d@025_0031 āha cainaṃ durādharṣo varado 'smīti bhārata 03,247.047d@025_0032 varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate 03,247.047d@025_0033 mayi prīte tu yad dharmyaṃ nālabhyaṃ vidyate tava 03,247.047d@025_0034 etac chrutvā vacas tasya maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,247.047d@025_0035 amanyata punar jātam ātmānaṃ sa suyodhanaḥ 03,247.047d@025_0036 prāg eva mantritaṃ cāsīt karṇaduḥśāsanādibhiḥ 03,247.047d@025_0037 yācanīyaṃ munes tuṣṭād iti niścitya durmatiḥ 03,247.047d@025_0038 atiharṣānvito rājā varam enam ayācata 03,247.047d@025_0039 śiṣyaiḥ saha mama brahman yathā jāto 'tithir bhavān 03,247.047d@025_0040 asmatkule mahārājo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ 03,247.047d@025_0041 vane vasati dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,247.047d@025_0042 guṇavāñ śīlasaṃpannas tasya tvam atithir bhava 03,247.047d@025_0043 yadā ca rājaputrī sā sukumārī yaśasvinī 03,247.047d@025_0044 bhojayitvā dvijān sarvān patīṃś ca varavarṇinī 03,247.047d@025_0045 viśrāntā ca svayaṃ bhuktvā sukhāsīnā bhaved yadā 03,247.047d@025_0046 tadā tvaṃ tatra gacchethā yady anugrāhyatā mayi 03,247.047d@025_0047 tathā kariṣye tvatprītyety evam uktvā suyodhanam 03,247.047d@025_0048 durvāsā api viprendro yathāgatam agāt tataḥ 03,247.047d@025_0049 kṛtārtham iva cātmānaṃ tadā mene suyodhanaḥ 03,247.047d@025_0050 kareṇa ca karaṃ gṛhya karṇasya mudito bhṛśam 03,247.047d@025_0051 karṇo 'pi bhrātṛsahitam ity uvāca nṛpaṃ mudā 03,247.047d@025_0052 diṣṭyā kāmaḥ susaṃvṛtto diṣṭyā kaurava vardhase 03,247.047d@025_0053 diṣṭyā te śatravo magnā dustare vyasanārṇave 03,247.047d@025_0054 durvāsaḥkrodhaje vahnau patitāḥ pāṇḍunandanāḥ 03,247.047d@025_0055 svair eva te mahāpāpair gatā vai dustaraṃ tamaḥ 03,247.047d@025_0056 itthaṃ te nikṛtiprajñā rājan duryodhanādayaḥ 03,247.047d@025_0057 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0057 hasantaḥ prītamanaso jagmuḥ svaṃ svaṃ niketanam 03,247.047d@025_0058 tataḥ kadā cid durvāsāḥ sukhāsīnāṃs tu pāṇḍavān 03,247.047d@025_0059 bhuktvā cāvasthitāṃ kṛṣṇāṃ jñātvā tasmin vane muniḥ 03,247.047d@025_0060 abhyāgacchat parivṛtaḥ śiṣyair ayutasaṃmitaiḥ 03,247.047d@025_0061 dṛṣṭvāyāntaṃ tam atithiṃ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,247.047d@025_0062 jagāmābhimukhaḥ śrīmān saha bhrātṛbhir acyutaḥ 03,247.047d@025_0063 tasmai baddhvāñjaliṃ samyag upaveśya varāsane 03,247.047d@025_0064 vidhivat pūjayitvā tam ātithyena nyamantrayat 03,247.047d@025_0065 āhnikaṃ bhagavan kṛtvā śīghram ehīti cābravīt 03,247.047d@025_0066 jagāma ca muniḥ so 'pi snātuṃ śiṣyaiḥ sahānaghaḥ 03,247.047d@025_0067 bhojayet saha śiṣyaṃ māṃ katham ity avicintayan 03,247.047d@025_0068 nyamajjat salile cāpi munisaṃghaḥ samāhitaḥ 03,247.047d@025_0069 etasminn antare rājan draupadī yoṣitāṃ varā 03,247.047d@025_0070 cintām avāpa paramām annahetoḥ pativratā 03,247.047d@025_0071 sā cintayantī ca yadā nānnahetum avindata 03,247.047d@025_0072 manasā cintayām āsa kṛṣṇaṃ kaṃsaniṣūdanam 03,247.047d@025_0073 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho devakīnandanāvyaya 03,247.047d@025_0074 vāsudeva jagannātha praṇatārtivināśana 03,247.047d@025_0075 viśvātman viśvajanaka viśvahartaḥ prabho 'vyaya 03,247.047d@025_0076 prapannapāla gopāla prajāpāla parātpara 03,247.047d@025_0077 ākūtīnāṃ ca cittīnāṃ pravartaka natāsmi te 03,247.047d@025_0078 vareṇya varadānanta agatīnāṃ gatir bhava 03,247.047d@025_0079 purāṇapuruṣa prāṇamanovṛttyādyagocara 03,247.047d@025_0080 sarvādhyakṣa parādhyakṣa tvām ahaṃ śaraṇaṃ gatā 03,247.047d@025_0081 pāhi māṃ kṛpayā deva śaraṇāgatavatsala 03,247.047d@025_0082 nīlotpaladalaśyāma padmagarbhāruṇekṣaṇa 03,247.047d@025_0083 pītāmbaraparīdhāna lasatkaustubhabhūṣaṇa 03,247.047d@025_0084 tvam ādir anto bhūtānāṃ tvam eva ca parāyaṇam 03,247.047d@025_0085 parāt parataraṃ jyotir viśvātmā sarvatomukhaḥ 03,247.047d@025_0086 tvām evāhuḥ paraṃ bījaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām 03,247.047d@025_0087 tvayā nāthena deveśa sarvāpadbhyo bhayaṃ na hi 03,247.047d@025_0088 duḥśāsanād ahaṃ pūrvaṃ sabhāyāṃ mocitā yathā 03,247.047d@025_0089 tathaiva saṃkaṭād asmān mām uddhartum ihārhasi 03,247.047d@025_0090 evaṃ stutas tadā devaḥ kṛṣṇayā bhaktavatsalaḥ 03,247.047d@025_0091 draupadyāḥ saṃkaṭaṃ jñātvā devadevo jagatpatiḥ 03,247.047d@025_0092 pārśvasthāṃ śayane tyaktvā rukmiṇīṃ keśavaḥ prabhuḥ 03,247.047d@025_0093 tatrājagāma tvarito hy acintyagatir īśvaraḥ 03,247.047d@025_0094 tatas taṃ draupadī dṛṣṭvā praṇamya parayā mudā 03,247.047d@025_0095 abravīd vāsudevāya muner āgamanādikam 03,247.047d@025_0096 tatas tām abravīt kṛṣṇaḥ kṣudhito 'smi bhṛśāturaḥ 03,247.047d@025_0097 śīghraṃ bhojaya māṃ kṛṣṇe paścāt sarvaṃ kariṣyasi 03,247.047d@025_0098 niśamya tadvacaḥ kṛṣṇā lajjitā vākyam abravīt 03,247.047d@025_0099 sthālyāṃ bhāskaradattāyām annaṃ madbhojanāvadhi 03,247.047d@025_0100 bhuktavaty asmy ahaṃ deva tasmād annaṃ na vidyate 03,247.047d@025_0101 tataḥ provāca bhagavān kṛṣṇāṃ kamalalocanaḥ 03,247.047d@025_0102 kṛṣṇe na narmakālo 'yaṃ kṣucchrameṇāture mayi 03,247.047d@025_0103 śīghraṃ gaccha mama sthālīm ānayitvā pradarśaya 03,247.047d@025_0104 iti nirbandhataḥ sthālīm ānāyya sa yadūdvahaḥ 03,247.047d@025_0105 sthālyāḥ kaṇṭhe 'tha saṃlagnaṃ śākānnaṃ vīkṣya keśavaḥ 03,247.047d@025_0106 upayujyābravīd enām anena harir īśvaraḥ 03,247.047d@025_0107 viśvātmā prīyatāṃ devas tuṣṭaś cāstv iti yajñabhuk 03,247.047d@025_0108 ākāraya munīñ śīghraṃ bhojanāyeti cābravīt 03,247.047d@025_0109 tato jagāma tvaritaḥ sahadevo mahāyaśāḥ 03,247.047d@025_0110 snātuṃ gatān devanadyāṃ durvāsaḥprabhṛtīn munīn 03,247.047d@025_0111 te cāvatīrṇāḥ salile kṛtavanto 'ghamarṣaṇam 03,247.047d@025_0112 dṛṣṭvodgārān sānnarasāṃs tṛptyā paramayā yutāḥ 03,247.047d@025_0113 uttīrya salilāt tasmād dṛṣṭavantaḥ parasparam 03,247.047d@025_0114 durvāsasam abhiprekṣya sarve te munayo 'bruvan 03,247.047d@025_0115 rājñā hi kārayitvānnaṃ vayaṃ snātuṃ samāgatāḥ 03,247.047d@025_0116 ākaṇṭhatṛptā viprarṣe kiṃ svid bhuñjāmahe vayam 03,247.047d@025_0117 durvāsā uvāca 03,247.047d@025_0117 vṛthā pākaḥ kṛto 'smābhis tatra kiṃ karavāmahe 03,247.047d@025_0118 vṛthāpākena rājarṣer aparādhaḥ kṛto mahān 03,247.047d@025_0119 māsmān adhākṣur dṛṣṭvaiva pāṇḍavāḥ krūracakṣuṣā 03,247.047d@025_0120 smṛtvānubhāvaṃ rājarṣer ambarīṣasya dhīmataḥ 03,247.047d@025_0121 bibhemi sutarāṃ viprā haripādāśrayāj janāt 03,247.047d@025_0122 pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 03,247.047d@025_0123 śūrāś ca kṛtavidyāś ca vratinas tapasi sthitāḥ 03,247.047d@025_0124 sadācāraratā nityaṃ vāsudevaparāyaṇāḥ 03,247.047d@025_0125 kruddhās te nirdaheyur vai tūlarāśim ivānalaḥ 03,247.047d@025_0126 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0126 tata etān apṛṣṭvaiva śiṣyāḥ śīghraṃ palāyata 03,247.047d@025_0127 ity uktās te dvijāḥ sarve muninā guruṇā tadā 03,247.047d@025_0128 pāṇḍavebhyo bhṛśaṃ bhītā dudruvus te diśo daśa 03,247.047d@025_0129 sahadevo devanadyām apaśyan munisattamān 03,247.047d@025_0130 tīrtheṣv itas tatas tasyā vicacāra gaveṣayan 03,247.047d@025_0131 tatrasthebhyas tāpasebhyaḥ śrutvā tāṃś caiva vidrutān 03,247.047d@025_0132 yudhiṣṭhiram athābhyetya taṃ vṛttāntaṃ nyavedayat 03,247.047d@025_0133 tatas te pāṇḍavāḥ sarve pratyāgamanakāṅkṣiṇaḥ 03,247.047d@025_0134 pratīkṣantaḥ kiyat kālaṃ jitātmāno 'vatasthire 03,247.047d@025_0135 niśīthe 'bhyetya cākasmād asmān sa chalayiṣyati 03,247.047d@025_0136 kathaṃ ca nistaremāsmāt kṛcchrād daivopasāditāt 03,247.047d@025_0137 iti cintāparān dṛṣṭvā niḥśvasanto muhur muhuḥ 03,247.047d@025_0138 uvāca vacanaṃ śrīmān kṛṣṇaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ 03,247.047d@025_0138 śrīkṛṣṇa uvāca 03,247.047d@025_0139 bhavatām āpadaṃ jñātvā ṛṣeḥ paramakopanāt 03,247.047d@025_0140 draupadyā cintitaḥ pārthā ahaṃ satvaram āgataḥ 03,247.047d@025_0141 na bhayaṃ vidyate tasmād ṛṣer durvāsaso 'lpakam 03,247.047d@025_0142 tejasā bhavatāṃ bhītaḥ pūrvam eva palāyitaḥ 03,247.047d@025_0143 dharmanityās tu ye ke cin na te sīdanti karhi cit 03,247.047d@025_0144 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0144 āpṛcche vo gamiṣyāmi niyataṃ bhadram astu vaḥ 03,247.047d@025_0145 śrutveritaṃ keśavasya babhūvuḥ svasthamānasāḥ 03,247.047d@025_0146 draupadyā sahitāḥ pārthās tam ūcur vigatajvarāḥ 03,247.047d@025_0147 tvayā nāthena govinda dustarām āpadaṃ vibho 03,247.047d@025_0148 tīrṇāḥ plavam ivāsādya majjamānā mahārṇave 03,247.047d@025_0149 svasti sādhaya bhadraṃ te ity ājñāto yayau purīm 03,247.047d@025_0150 pāṇḍavāś ca mahābhāga draupadyā sahitāḥ prabho 03,247.047d@025_0151 ūṣuḥ prahṛṣṭamanaso viharanto vanād vanam 03,247.047d@025_0152 iti te 'bhihitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā 03,247.047d@025_0153 evaṃvidhāny alīkāni dhārtarāṣṭair durātmabhiḥ 03,247.047d@025_0154 pāṇḍaveṣu vanastheṣu prayuktāni vṛthābhavan 03,248.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,248.001a tasmin bahumṛge 'raṇye ramamāṇā mahārathāḥ 03,248.001c kāmyake bharataśreṣṭhā vijahrus te yathāmarāḥ 03,248.002a prekṣamāṇā bahuvidhān vanoddeśān samantataḥ 03,248.002c yathartukālaramyāś ca vanarājīḥ supuṣpitāḥ 03,248.003a pāṇḍavā mṛgayāśīlāś carantas tan mahāvanam 03,248.003c vijahrur indrapratimāḥ kaṃ cit kālam ariṃdamāḥ 03,248.004a tatas te yaugapadyena yayuḥ sarve caturdiśam 03,248.004c mṛgayāṃ puruṣavyāghrā brāhmaṇārthe paraṃtapāḥ 03,248.005a draupadīm āśrame nyasya tṛṇabindor anujñayā 03,248.005c maharṣer dīptatapaso dhaumyasya ca purodhasaḥ 03,248.006a tatas tu rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir mahāyaśāḥ 03,248.006c vivāhakāmaḥ śālveyān prayātaḥ so 'bhavat tadā 03,248.007a mahatā paribarheṇa rājayogyena saṃvṛtaḥ 03,248.007c rājabhir bahubhiḥ sārdham upāyāt kāmyakaṃ ca saḥ 03,248.008a tatrāpaśyat priyāṃ bhāryāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīm 03,248.008c tiṣṭhantīm āśramadvāri draupadīṃ nirjane vane 03,248.009a vibhrājamānāṃ vapuṣā bibhratīṃ rūpam uttamam 03,248.009c bhrājayantīṃ vanoddeśaṃ nīlābhram iva vidyutam 03,248.010a apsarā devakanyā vā māyā vā devanirmitā 03,248.010c iti kṛtvāñjaliṃ sarve dadṛśus tām aninditām 03,248.011a tataḥ sa rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir jayadrathaḥ 03,248.011c vismitas tām anindyāṅgīṃ dṛṣṭvāsīd dhṛṣṭamānasaḥ 03,248.012a sa koṭikāśyaṃ rājānam abravīt kāmamohitaḥ 03,248.012c kasya tv eṣānavadyāṅgī yadi vāpi na mānuṣī 03,248.013a vivāhārtho na me kaś cid imāṃ dṛṣṭvātisundarīm 03,248.013c etām evāham ādāya gamiṣyāmi svam ālayam 03,248.014a gaccha jānīhi saumyaināṃ kasya kā ca kuto 'pi vā 03,248.014c kimartham āgatā subhrūr idaṃ kaṇṭakitaṃ vanam 03,248.015a api nāma varārohā mām eṣā lokasundarī 03,248.015c bhajed adyāyatāpāṅgī sudatī tanumadhyamā 03,248.016a apy ahaṃ kṛtakāmaḥ syām imāṃ prāpya varastriyam 03,248.016c gaccha jānīhi ko nv asyā nātha ity eva koṭika 03,248.017a sa koṭikāśyas tac chrutvā rathāt praskandya kuṇḍalī 03,248.017c upetya papraccha tadā kroṣṭā vyāghravadhūm iva 03,249.001 koṭikāśya uvāca 03,249.001a kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā 03,249.001c dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ 03,249.002a atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu 03,249.002c devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daityavarāṅganā vā 03,249.003a vapuṣmatī voragarājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācarastrī 03,249.003c yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya 03,249.004a dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā 03,249.004c na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham 03,249.005a vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca 03,249.005c ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam 03,249.006a ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ 03,249.006b*1195_01 vaśyendriyaḥ sabhyarucir varoru 03,249.006b*1195_02 vṛddhopasevī gurupūjakaś ca 03,249.006c asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva 03,249.006e trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ 03,249.007a asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ 03,249.007c nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ 03,249.007d*1196_01 suvismitaḥ parvatavāsanidro 03,249.007d*1196_02 na cāpi jānīma taveha nātham 03,249.008a asau tu yaḥ puṣkariṇīsamīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ 03,249.008c ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri 03,249.009a yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ 03,249.009c śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ 03,249.010a aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjayasupravṛddhau 03,249.010c prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma 03,249.011a yaṃ ṣaṭsahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca 03,249.011c jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ 03,249.012a tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīkavidāraṇādhyāḥ 03,249.012c sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti 03,249.013a etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ 03,249.013c ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya 03,250.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,250.001a athābravīd draupadī rājaputrī; pṛṣṭā śibīnāṃ pravareṇa tena 03,250.001c avekṣya mandaṃ pravimucya śākhāṃ; saṃgṛhṇatī kauśikam uttarīyam 03,250.002a buddhyābhijānāmi narendraputra; na mādṛśī tvām abhibhāṣṭum arhā 03,250.002c na tveha vaktāsti taveha vākyam; anyo naro vāpy atha vāpi nārī 03,250.003a ekā hy ahaṃ saṃprati tena vācaṃ; dadāni vai bhadra nibodha cedam 03,250.003c ahaṃ hy araṇye katham ekam ekā; tvām ālapeyaṃ niratā svadharme 03,250.004a jānāmi ca tvāṃ surathasya putraṃ; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ 03,250.004c tasmād ahaṃ śaibya tathaiva tubhyam; ākhyāmi bandhūn prati tan nibodha 03,250.005a apatyam asmi drupadasya rājñaḥ; kṛṣṇeti māṃ śaibya vidur manuṣyāḥ 03,250.005c sāhaṃ vṛṇe pañca janān patitve; ye khāṇḍavaprasthagatāḥ śrutās te 03,250.006a yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau 03,250.006c te māṃ niveśyeha diśaś catasro; vibhajya pārthā mṛgayāṃ prayātāḥ 03,250.007a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; jayaḥ pratīcīṃ yamajāv udīcīm 03,250.007c manye tu teṣāṃ rathasattamānāṃ; kālo 'bhitaḥ prāpta ihopayātum 03,250.008a saṃmānitā yāsyatha tair yatheṣṭaṃ; vimucya vāhān avagāhayadhvam 03,250.008c priyātithir dharmasuto mahātmā; prīto bhaviṣyaty abhivīkṣya yuṣmān 03,250.009a etāvad uktvā drupadātmajā sā; śaibyātmajaṃ candramukhī pratītā 03,250.009c viveśa tāṃ parṇakuṭīṃ praśastāṃ; saṃcintya teṣām atithisvadharmam 03,251.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.001a athāsīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata 03,251.001b*1197_01 yad uktaṃ kṛṣṇayā sārdhaṃ tat sarvaṃ pratyavedayat 03,251.001b*1198_01 vākyaṃ yathārthaṃ tac chrutvā koṭikāśyamukhodgatam 03,251.001b*1199_01 koṭikāśyo jagāmāśu sindhurājaniṣevitam 03,251.001c koṭikāśyavacaḥ śrutvā śaibyaṃ sauvīrako 'bravīt 03,251.002a yadā vācaṃ vyāharantyām asyāṃ me ramate manaḥ 03,251.002c sīmantinīnāṃ mukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavān 03,251.003a etāṃ dṛṣṭvā striyo me 'nyā yathā śākhāmṛgastriyaḥ 03,251.003c pratibhānti mahābāho satyam etad bravīmi te 03,251.004a darśanād eva hi manas tayā me 'pahṛtaṃ bhṛśam 03,251.004c tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi syāc chaibya mānuṣī 03,251.005 koṭikāśya uvāca 03,251.005a eṣā vai draupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī 03,251.005c pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśam 03,251.006a sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ priyā bahumatā satī 03,251.006c tayā sametya sauvīra suvīrān susukhī vraja 03,251.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.007a evam uktaḥ pratyuvāca paśyāmo draupadīm iti 03,251.007c patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvo jayadrathaḥ 03,251.008a sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā 03,251.008c ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt 03,251.009a kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ 03,251.009c yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaccid anāmayāḥ 03,251.010 draupady uvāca 03,251.010a kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,251.010c ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi 03,251.010d*1200_01 api te kuśalaṃ rājye rāṣṭre kośe bale tathā 03,251.010d*1200_02 kaccid ekaḥ śibīn āḍhyān sauvīrān saha sindhubhiḥ 03,251.010d*1200_03 anutiṣṭhasi dharmeṇa ye cānye viditās tvayā 03,251.010d*1201_01 api tvaṃ kuśalī rājan sahāmātyaḥ sahaprajaḥ 03,251.011a pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja 03,251.011c mṛgān pañcāśataṃ caiva prātarāśaṃ dadāni te 03,251.012a aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān 03,251.012c ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn 03,251.013a varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ 03,251.013c pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,251.014 jayadratha uvāca 03,251.014a kuśalaṃ prātarāśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā 03,251.014c ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam 03,251.015a gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ 03,251.015c araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi 03,251.016a na vai prājñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate 03,251.016c yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset 03,251.017a śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 03,251.017c alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum 03,251.018a bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi 03,251.018c akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha 03,251.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.019a ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam 03,251.019c kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭīmukhī 03,251.020a avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā 03,251.020c maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam 03,251.021a sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā 03,251.021c vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī 03,251.021d*1202_00 draupadī 03,251.021d*1202_01 naivaṃ vada mahābāho nyāyyaṃ tvaṃ na ca manyase 03,251.021d*1202_02 pāṇḍūnāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ svasā caiva kanīyasī 03,251.021d*1202_03 duḥśalā nāma tasyās tvaṃ bhartā rājakulodbhavaḥ 03,251.021d*1202_04 mama bhrātā ca nyāyyena tvayā rakṣyā mahāratha 03,251.021d*1202_05 vaiśaṃpāyanaḥ 03,251.021d*1202_05 dharmiṣṭhānāṃ kule jāto na dharmaṃ tvam avekṣase 03,251.021d*1202_06 ity uktaḥ sindhurājo 'pi vākyam uttaram abravīt 03,251.021d*1202_07 rājñāṃ dharmaṃ na jānīṣe striyo ratnāni caiva hi 03,251.021d*1202_08 sādhāraṇāni loke 'smin pravadanti manīṣiṇaḥ 03,251.021d*1202_09 svasā ca svasriyā caiva bhrātṛbhāryā tathaiva ca 03,251.021d*1202_10 saṃgṛhṇanti ca rājānas tāś ca tatra nṛpodbhavāḥ 03,252.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.001a saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā 03,252.001c mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ 03,252.002a yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham 03,252.002c mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām 03,252.003a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā 03,252.003c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra 03,252.004a ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe 03,252.004c yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta 03,252.005a nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam 03,252.005c daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam 03,252.006a bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi 03,252.006c padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam 03,252.007a mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu 03,252.007c prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram 03,252.008a kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe 03,252.008c yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam 03,252.009a yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ 03,252.009c tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham 03,252.010 jayadratha uvāca 03,252.010a jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ 03,252.010c na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya 03,252.011a vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ 03,252.011c ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān 03,252.012a sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ 03,252.012c āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam 03,252.013 draupady uvāca 03,252.013a mahābalā kiṃ tv iha durbaleva; sauvīrarājasya matāham asmi 03,252.013c yāhaṃ pramāthād iha saṃpratītā; sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyam 03,252.014a yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ; samāsthitāv ekarathe sahāyau 03,252.014c indro 'pi tāṃ nāpaharet kathaṃ cin; manuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kuto 'nyaḥ 03,252.015a yadā kirīṭī paravīraghātī; nighnan rathastho dviṣatāṃ manāṃsi 03,252.015c madantare tvaddhvajinīṃ praveṣṭā; kakṣaṃ dahann agnir ivoṣṇageṣu 03,252.016a janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāś cāpi sarve 03,252.016c ete hi sarve mama rājaputrāḥ; prahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ 03,252.017a maurvīvisṛṣṭāḥ stanayitnughoṣā; gāṇḍīvamuktās tv ativegavantaḥ 03,252.017c hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya; bhīmāḥ śabdaṃ ghorataraṃ nadanti 03,252.018a gāṇḍīvamuktāṃś ca mahāśaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān 03,252.018b*1203_01 yadā draṣṭāsy arjunaṃ vīryaśālinaṃ 03,252.018b*1203_02 tadā svabuddhiṃ pratininditāsi 03,252.018c saśaṅkhaghoṣaḥ satalatraghoṣo; gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṃś ca 03,252.018e yadā śarān arpayitā tavorasi; tadā manas te kim ivābhaviṣyat 03,252.019a gadāhastaṃ bhīmam abhidravantaṃ; mādrīputrau saṃpatantau diśaś ca 03,252.019c amarṣajaṃ krodhaviṣaṃ vamantau; dṛṣṭvā ciraṃ tāpam upaiṣyase 'dhama 03,252.020a yathā cāhaṃ nāticare kathaṃ cit; patīn mahārhān manasāpi jātu 03,252.020c tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ; draṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇam 03,252.021a na saṃbhramaṃ gantum ahaṃ hi śakṣye; tvayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā 03,252.021c samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ; punar vanaṃ kāmyakam āgatā ca 03,252.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.022a sā tān anuprekṣya viśālanetrā; jighṛkṣamāṇān avabhartsayantī 03,252.022c provāca mā mā spṛśateti bhītā; dhaumyaṃ pracukrośa purohitaṃ sā 03,252.023a jagrāha tām uttaravastradeśe; jayadrathas taṃ samavākṣipat sā 03,252.023c tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ 03,252.024a pragṛhyamāṇā tu mahājavena; muhur viniḥśvasya ca rājaputrī 03,252.024c sā kṛṣyamāṇā ratham āruroha; dhaumyasya pādāv abhivādya kṛṣṇā 03,252.025 dhaumya uvāca 03,252.025a neyaṃ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān 03,252.025c dharmaṃ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha 03,252.026a kṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ prāpsyasi tvam asaṃśayam 03,252.026c āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarājapurogamān 03,252.027 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.027a ity uktvā hriyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm 03,252.027c anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ 03,253.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,253.001a tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā 03,253.001c dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ 03,253.002a tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam 03,253.002c bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām 03,253.003a ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti 03,253.003c āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam 03,253.004a kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca 03,253.004c buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre 03,253.005a saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathārājakam āttalakṣmi 03,253.005c evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ 03,253.006a te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ 03,253.006c yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ 03,253.007a teṣāṃ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṃ vāmam upetya pārśvam 03,253.007c pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca 03,253.008a yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam 03,253.008c suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya 03,253.009a ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā 03,253.009c bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ 03,253.010a tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat 03,253.010c provāca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm 03,253.011a kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam 03,253.011b*1204_01 gateṣv araṇyaṃ hi suteṣu pāṇḍoḥ 03,253.011b*1204_02 kva cit parair nāpakṛtaṃ vane 'smin 03,253.011b*1204_03 paryākulā sā tu samīkṣya sūtam 03,253.011b*1204_04 abhyāpatantaṃ drutam indrasenam 03,253.011b*1204_05 uro ghnatī kaṣṭataraṃ tadānīm 03,253.011b*1204_06 uccaiḥ pracukrośa hṛteti devī 03,253.011b*1205_01 pativratā satyasaṃdhā tathaiva 03,253.011b*1205_02 kva sā nītā kena vā śaṃsa tathyam 03,253.011b*1206_01 kenātmanāśāya vadāpanītā 03,253.011b*1206_02 chidraṃ samāsādya narendrapatnī 03,253.011c kaccin na pāpaiḥ sunṛśaṃsakṛdbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī 03,253.011e anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām 03,253.012a yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram 03,253.012c tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ 03,253.013a ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām 03,253.013c prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ 03,253.013e na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām 03,253.014a kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ 03,253.014c mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti 03,253.014e nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā 03,253.015a athābravīc cārumukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam 03,253.015c jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kṛṣṇā 03,253.016a tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ 03,253.016c āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī 03,253.017a saṃnahyadhvaṃ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni 03,253.017c gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam 03,253.018a purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā 03,253.018c dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam 03,253.019a purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate 03,253.019c purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite 03,253.019d*1207_01 purā hi pārthāś ca hatau ca kāpilam 03,253.019d*1207_02 prasicyate kṣīradhārā yatadhvam 03,253.019e mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate 03,253.019f*1208_01 śrutiṃ ca samyak prakṛtiṃ mahādhvare 03,253.019f*1208_02 grāmyo jano yadvad asau na nāśayet 03,253.019f*1209_01 purā hi mantrāhutipūjitāyāṃ 03,253.019f*1209_02 hutāgnivedyāṃ balibhuṅ nilīyate 03,253.020a mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam 03,253.020c spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt 03,253.020e etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai 03,253.020f*1210_01 śīghraṃ pradhāvadhvam ito narendro 03,253.020f*1210_02 yāvan na dūraṃ vrajatīti pāpaḥ 03,253.020f*1211_01 pratyāharadhvaṃ dviṣatāṃ sakāśāl 03,253.020f*1211_02 lakṣmīm iva svāṃ dayitāṃ nṛsiṃhāḥ 03,253.021 yudhiṣṭhira uvāca 03,253.021a bhadre tūṣṇīm āssva niyaccha vācaṃ; māsmatsakāśe paruṣāṇy avocaḥ 03,253.021c rājāno vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṃ prāpnuvanti 03,253.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,253.022a etāvad uktvā prayayur hi śīghraṃ; tāny eva vartmāny anuvartamānāḥ 03,253.022c muhur muhur vyālavad ucchvasanto; jyāṃ vikṣipantaś ca mahādhanurbhyaḥ 03,253.023a tato 'paśyaṃs tasya sainyasya reṇum; uddhūtaṃ vai vājikhurapraṇunnam 03,253.023c padātīnāṃ madhyagataṃ ca dhaumyaṃ; vikrośantaṃ bhīmam abhidraveti 03,253.024a te sāntvya dhaumyaṃ paridīnasattvāḥ; sukhaṃ bhavān etv iti rājaputrāḥ 03,253.024c śyenā yathaivāmiṣasaṃprayuktā; javena tat sainyam athābhyadhāvan 03,253.025a teṣāṃ mahendropamavikramāṇāṃ; saṃrabdhānāṃ dharṣaṇād yājñasenyāḥ 03,253.025c krodhaḥ prajajvāla jayadrathaṃ ca; dṛṣṭvā priyāṃ tasya rathe sthitāṃ ca 03,253.026a pracukruśuś cāpy atha sindhurājaṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca 03,253.026c yamau ca rājā ca mahādhanurdharās; tato diśaḥ saṃmumuhuḥ pareṣām 03,254.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,254.001a tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavat tadā 03,254.001c bhīmasenārjunau dṛṣṭvā kṣatriyāṇām amarṣiṇām 03,254.002a teṣāṃ dhvajāgrāṇy abhivīkṣya rājā; svayaṃ durātmā kurupuṃgavānām 03,254.002c jayadratho yājñasenīm uvāca; rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ 03,254.003a āyāntīme pañca rathā mahānto; manye ca kṛṣṇe patayas tavaite 03,254.003c sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi; paraṃ paraṃ pāṇḍavānāṃ rathastham 03,254.004 draupady uvāca 03,254.004a kiṃ te jñātair mūḍha mahādhanurdharair; anāyuṣyaṃ karma kṛtvātighoram 03,254.004c ete vīrāḥ patayo me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaś cid ihāsti yuddhe 03,254.005a ākhyātavyaṃ tv eva sarvaṃ mumūrṣor; mayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ 03,254.005c na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā; saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam 03,254.006a yasya dhvajāgre nadato mṛdaṅgau; nandopanandau madhurau yuktarūpau 03,254.006c etaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ; sadā janāḥ kṛtyavanto 'nuyānti 03,254.007a ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ; pracaṇḍaghoṇas tanur āyatākṣaḥ 03,254.007c etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti; yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me 03,254.008a apy eṣa śatroḥ śaraṇāgatasya; dadyāt prāṇān dharmacārī nṛvīraḥ 03,254.008c paraihy enaṃ mūḍha javena bhūtaye; tvam ātmanaḥ prāñjalir nyastaśastraḥ 03,254.009a athāpy enaṃ paśyasi yaṃ rathasthaṃ; mahābhujaṃ śālam iva pravṛddham 03,254.009c saṃdaṣṭoṣṭhaṃ bhrukuṭīsaṃhatabhruvaṃ; vṛkodaro nāma patir mamaiṣaḥ 03,254.010a ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūram udāvahanti 03,254.010c etasya karmāṇy atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdo 'sya gataḥ pṛthivyām 03,254.011a nāsyāparāddhāḥ śeṣam ihāpnuvanti; nāpy asya vairaṃ vismarate kadā cit 03,254.011c vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti; paścāc chāntiṃ na ca gacchaty atīva 03,254.012a mṛdur vadānyo dhṛtimān yaśasvī; jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ 03,254.012c bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṃjayo nāma patir mamaiṣaḥ 03,254.013a yo vai na kāmān na bhayān na lobhāt; tyajed dharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt 03,254.013c sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī 03,254.014a yaḥ sarvadharmārthaviniścayajño; bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī 03,254.014b*1212_01 bandhupriyaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭho 03,254.014b*1212_02 mahāhaveṣv aprativāryavīryaḥ 03,254.014c yasyottamaṃ rūpam āhuḥ pṛthivyāṃ; yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve 03,254.015a prāṇair garīyāṃsam anuvrataṃ vai; sa eṣa vīro nakulaḥ patir me 03,254.015a*1213_01 **** **** śūraḥ kṛtajño dṛḍhasauhṛdaś ca 03,254.015a*1213_02 mahāhave yaś ca ripupramāthī 03,254.015c yaḥ khaḍgayodhī laghucitrahasto; mahāṃś ca dhīmān sahadevo 'dvitīyaḥ 03,254.016a yasyādya karma drakṣyase mūḍhasattva; śatakrator vā daityasenāsu saṃkhye 03,254.016c śūraḥ kṛtāstro matimān manīṣī; priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ 03,254.017a ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaś ca 03,254.017c buddhyā samo yasya naro na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ 03,254.018a sa eṣa śūro nityam amarṣaṇaś ca; dhīmān prājñaḥ sahadevaḥ patir me 03,254.018c tyajet prāṇān praviśed dhavyavāhaṃ; na tv evaiṣa vyāhared dharmabāhyam 03,254.018e sadā manasvī kṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ prāṇair iṣṭatamo nṛvīraḥ 03,254.019a viśīryantīṃ nāvam ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe 03,254.019c senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ; vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ 03,254.020a ity ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṃs tvaṃ mohād avamanya pravṛttaḥ 03,254.020c yady etais tvaṃ mucyase 'riṣṭadehaḥ; punarjanma prāpsyase jīva eva 03,254.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,254.021a tataḥ pārthāḥ pañca pañcendrakalpās; tyaktvā trastān prāñjalīṃs tān padātīn 03,254.021c rathānīkaṃ śaravarṣāndhakāraṃ; cakruḥ kruddhāḥ sarvataḥ saṃnigṛhya 03,255.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.001a saṃtiṣṭhata praharata tūrṇaṃ viparidhāvata 03,255.001c iti sma saindhavo rājā codayām āsa tān nṛpān 03,255.002a tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavat tadā 03,255.002c bhīmārjunayamān dṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān 03,255.003a śibisindhutrigartānāṃ viṣādaś cāpy ajāyata 03,255.003c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān vyāghrān iva balotkaṭān 03,255.004a hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadām 03,255.004c pragṛhyābhyadravad bhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam 03,255.005a tadantaram athāvṛtya koṭikāśyo 'bhyahārayat 03,255.005c mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodaram 03,255.006a śaktitomaranārācair vīrabāhupracoditaiḥ 03,255.006c kīryamāṇo 'pi bahubhir na sma bhīmo 'bhyakampata 03,255.007a gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃś ca caturdaśa 03,255.007c jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajinīmukhe 03,255.008a pārthaḥ pañcaśatāñ śūrān pārvatīyān mahārathān 03,255.008c parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe 03,255.009a rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām 03,255.009c nimeṣamātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā 03,255.010a dadṛśe nakulas tatra rathāt praskandya khaḍgadhṛk 03,255.010c śirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavat pravapan muhuḥ 03,255.011a sahadevas tu saṃyāya rathena gajayodhinaḥ 03,255.011c pātayām āsa nārācair drumebhya iva barhiṇaḥ 03,255.012a tatas trigartaḥ sadhanur avatīrya mahārathāt 03,255.012c gadayā caturo vāhān rājñas tasya tadāvadhīt 03,255.013a tam abhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ 03,255.013c ardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ 03,255.014a sa bhinnahṛdayo vīro vaktrāc choṇitam udvaman 03,255.014c papātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva drumaḥ 03,255.015a indrasenadvitīyas tu rathāt praskandya dharmarāṭ 03,255.015c hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham 03,255.016a nakulaṃ tv abhisaṃdhāya kṣemaṃkaramahāmukhau 03,255.016c ubhāv ubhayatas tīkṣṇaiḥ śaravarṣair avarṣatām 03,255.017a tau śarair abhivarṣantau jīmūtāv iva vārṣikau 03,255.017c ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ 03,255.018a trigartarājaḥ surathas tasyātha rathadhūrgataḥ 03,255.018c ratham ākṣepayām āsa gajena gajayānavit 03,255.019a nakulas tv apabhīs tasmād rathāc carmāsipāṇimān 03,255.019c udbhrāntaṃ sthānam āsthāya tasthau girir ivācalaḥ 03,255.020a surathas taṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu 03,255.020c preṣayām āsa sakrodham abhyucchritakaraṃ tataḥ 03,255.021a nakulas tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ 03,255.021c saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata 03,255.022a sa vinadya mahānādaṃ gajaḥ kaṅkaṇabhūṣaṇaḥ 03,255.022c patann avākśirā bhūmau hastyārohān apothayat 03,255.023a sa tat karma mahat kṛtvā śūro mādravatīsutaḥ 03,255.023c bhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ 03,255.024a bhīmas tv āpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṃgare 03,255.024c sūtasya nudato vāhān kṣureṇāpāharac chiraḥ 03,255.025a na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā 03,255.025c tasyāśvā vyadravan saṃkhye hatasūtās tatas tataḥ 03,255.026a vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,255.026c jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ 03,255.026d*1214_01 tadā tu saṃpravṛtte tu tumule yodhasaṃkṣaye 03,255.026d*1214_02 aṅgārakaḥ kuñjaraś ca saṃjayo guptakas tathā 03,255.026d*1214_03 śatruṃjayaḥ suprabuddho śubhakṛd bhramakā api 03,255.026d*1214_04 śūraḥ parākuḥ kuhako dvādaśaite mahārathāḥ 03,255.026d*1214_05 subalāḥ saindhavāś caiva trigartāś ca mahābalāḥ 03,255.026d*1214_06 ikṣvākuyodhāḥ prabalā rathinaḥ saha yad dvipāḥ 03,255.026d*1214_07 koṭīkṛtya ca pārthaṃ tu śaravarṣair avākiran 03,255.026d*1214_08 arjunas tu tataḥ kruddhaḥ śaravarṣaṃ nihatya ca 03,255.027a dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 03,255.027c cakarta niṣitair bhallair dhanūṃṣi ca śirāṃsi ca 03,255.028a śibīn ikṣvākumukhyāṃś ca trigartān saindhavān api 03,255.028c jaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagocaram āgatān 03,255.029a sāditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā 03,255.029c sapatākāś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ 03,255.030a pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvam āyodhanaṃ prati 03,255.030c śarīrāṇy aśiraskāni videhāni śirāṃsi ca 03,255.031a śvagṛdhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥ 03,255.031c atṛpyaṃs tatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśoṇitaiḥ 03,255.031d@026_0001 evaṃ tīkṣṇaśarajvālair gāṇḍīvāgnipracoditaiḥ 03,255.031d@026_0002 senendhanaṃ dadāhāśu saroṣaḥ pārthayājakaḥ 03,255.031d@026_0003 cakrāṇāṃ patitānāṃ ca yugānāṃ ca mahīpate 03,255.031d@026_0004 tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha 03,255.031d@026_0005 śarāṇām anukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ tathaiva ca 03,255.031d@026_0006 akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ 03,255.031d@026_0007 śirasāṃ patitānāṃ ca kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām 03,255.031d@026_0008 bhujānāṃ mukuṭānāṃ ca hārāṇām aṅgadaiḥ saha 03,255.031d@026_0009 chattrāṇāṃ vyajanānāṃ ca carmaṇāṃ caiva rāśayaḥ 03,255.031d@026_0010 chinnānāṃ kārmukāṇāṃ ca paṭṭasānāṃ tathaiva ca 03,255.031d@026_0011 śaktīnām atha khaḍgānāṃ daṇḍānām atha tomaraiḥ 03,255.031d@026_0012 rāśayas tatra dṛśyante tatra tatra viśāṃ pate 03,255.031d@026_0013 patitaiś caiva mātaṅgaiḥ sayodhaiḥ parvatopamaiḥ 03,255.031d@026_0014 hayair nipatitaiḥ sārdhaṃ sādibhiḥ sāyudhais tadā 03,255.031d@026_0015 vipraviṣṭai rathaiś caiva nihataiś ca padātibhiḥ 03,255.031d@026_0016 agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 03,255.032a hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ 03,255.032c vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo 'bhavat 03,255.032d*1215_01 vidrāvyamāne sainye tu makarair arṇavo yathā 03,255.033a sa tasmin saṃkule sainye draupadīm avatārya vai 03,255.033c prāṇaprepsur upādhāvad vanaṃ yena narādhamaḥ 03,255.034a draupadīṃ dharmarājas tu dṛṣṭvā dhaumyapuraskṛtām 03,255.034c mādrīputreṇa vīreṇa ratham āropayat tadā 03,255.035a tatas tad vidrutaṃ sainyam apayāte jayadrathe 03,255.035c ādiśyādiśya nārācair ājaghāna vṛkodaraḥ 03,255.036a savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadratham 03,255.036c vārayām āsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhavasainikān 03,255.037 arjuna uvāca 03,255.037a yasyāpacārāt prāpto 'yam asmān kleśo durāsadaḥ 03,255.037c tam asmin samaroddeśe na paśyāmi jayadratham 03,255.038a tam evānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhair nipātitaiḥ 03,255.038c anāmiṣam idaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān 03,255.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.039a ity ukto bhīmasenas tu guḍākeśena dhīmatā 03,255.039c yudhiṣṭhiram abhiprekṣya vāgmī vacanam abravīt 03,255.040a hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ 03,255.040c gṛhītvā draupadīṃ rājan nivartatu bhavān itaḥ 03,255.041a yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā 03,255.041c prāpyāśramapadaṃ rājan draupadīṃ parisāntvaya 03,255.042a na hi me mokṣyate jīvan mūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥ 03,255.042c pātālatalasaṃstho 'pi yadi śakro 'sya sārathiḥ 03,255.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,255.043a na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥ 03,255.043c duḥśalām abhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 03,255.044 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.044a tac chrutvā draupadī bhīmam uvāca vyākulendriyā 03,255.044c kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāv ubhau 03,255.045a kartavyaṃ cet priyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ 03,255.045c saindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ 03,255.046a bhāryābhihartā nirvairo yaś ca rājyaharo ripuḥ 03,255.046c yācamāno 'pi saṃgrāme na sa jīvitum arhati 03,255.047a ity uktau tau naravyāghrau yayatur yatra saindhavaḥ 03,255.047c rājā nivavṛte kṛṣṇām ādāya sapurohitaḥ 03,255.048a sa praviśyāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam 03,255.048c mārkaṇḍeyādibhir viprair anukīrṇaṃ dadarśa ha 03,255.049a draupadīm anuśocadbhir brāhmaṇais taiḥ samāgataiḥ 03,255.049c samiyāya mahāprājñaḥ sabhāryo bhrātṛmadhyagaḥ 03,255.050a te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punar abhyāgataṃ nṛpam 03,255.050c jitvā tān sindhusauvīrān draupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ 03,255.051a sa taiḥ parivṛto rājā tatraivopaviveśa ha 03,255.051c praviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī 03,255.052a bhīmārjunāv api śrutvā krośamātragataṃ ripum 03,255.052c svayam aśvāṃs tudantau tau javenaivābhyadhāvatām 03,255.053a idam atyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣo 'rjunaḥ 03,255.053c krośamātragatān aśvān saindhavasya jaghāna yat 03,255.054a sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle 'py asaṃbhramaḥ 03,255.054c akarod duṣkaraṃ karma śarair astrānumantritaiḥ 03,255.055a tato 'bhyadhāvatāṃ vīrāv ubhau bhīmadhanaṃjayau 03,255.055c hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītam ekaṃ vyākulacetasam 03,255.056a saindhavas tu hatān dṛṣṭvā tathāśvān svān suduḥkhitaḥ 03,255.056b*1216_01 rathāt praskandya padbhyāṃ vai palāyanaparo 'bhavat 03,255.056c dṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayam 03,255.056e palāyanakṛtotsāhaḥ prādravad yena vai vanam 03,255.057a saindhavaṃ tvabhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane 03,255.057c anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyam abravīt 03,255.058a anena vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balāt 03,255.058c rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam 03,255.058e kathaṃ cānucarān hitvā śatrumadhye palāyase 03,255.059a ity ucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartata 03,255.059a*1217_01 **** **** arjunena ca dhīmatā 03,255.059a*1217_02 saindhavo 'pi ca pāpātmā 03,255.059c tiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravad balī 03,255.059e mā vadhīr iti pārthas taṃ dayāvān abhyabhāṣata 03,256.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,256.001a jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau 03,256.001c prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ 03,256.001d*1218_01 salatābhiḥ *saṃvṛte kirīṭaṃ ratnabhāsvaram 03,256.001d*1218_02 āpe vidravya dhāvantaṃ nilīyantaṃ vanāntaram 03,256.001d*1218_03 bhīmasenas tu taṃ kakṣe līyamānaṃ bhayākulam 03,256.001d*1218_04 mārgamāṇo 'vatīryāśu rathād ratnavibhūṣitāt 03,256.002a taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī 03,256.002c abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ 03,256.003a samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale 03,256.003c gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha 03,256.004a punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ 03,256.004c padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ 03,256.005a tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā 03,256.005c sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ 03,256.006a viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ 03,256.006c duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava 03,256.007 bhīmasena uvāca 03,256.007a nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati 03,256.007c draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ 03,256.008a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī 03,256.008c tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase 03,256.009a evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ 03,256.009c ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā 03,256.010a vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ 03,256.010b*1219_01 taṃ tathā na viceṣṭantam abudhvāpa vṛkodaraḥ 03,256.010c jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu 03,256.011a dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca 03,256.011c evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ 03,256.012a evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ 03,256.012c provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam 03,256.013a tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ 03,256.013c ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam 03,256.014a tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā 03,256.014c abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram 03,256.015a darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham 03,256.015c taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt 03,256.016a rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai 03,256.016c dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ 03,256.017a tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ 03,256.017c muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam 03,256.018a draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram 03,256.018c dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ 03,256.018d*1220_01 evam uktaḥ sa bhīmas tu bhrātrā caiva ca kṛṣṇayā 03,256.018d*1220_02 mumoca taṃ mahāpāpaṃ jayadratham acetasam 03,256.018d*1221_01 sa mu[mo]caivam uktas tu bhīmas taṃ bandhanāt tadā 03,256.019a sa mukto 'bhyetya rājānam abhivādya yudhiṣṭhiram 03,256.019c vavande vihvalo rājā tāṃś ca sarvān munīṃs tadā 03,256.020a tam uvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,256.020c tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā 03,256.021a adāso gaccha mukto 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kva cit 03,256.021c strīkāmuka dhig astu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān 03,256.021e evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ 03,256.021f*1222_01 karma dharmaviruddhaṃ vai lokaduṣṭaṃ ca durmate 03,256.022a gatasattvam iva jñātvā kartāram aśubhasya tam 03,256.022c saṃprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ 03,256.023a dharme te vardhatāṃ buddhir mā cādharme manaḥ kṛthāḥ 03,256.023c sāśvaḥ sarathapādātaḥ svasti gaccha jayadratha 03,256.024a evam uktas tu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiṃ cid avāṅmukhaḥ 03,256.024c jagāma rājā duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata 03,256.025a sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣam umāpatim 03,256.025b*1223_01 nirāhāro jitakrodhaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 03,256.025c tapaś cacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ 03,256.026a baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇas trilocanaḥ 03,256.026c varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha tac chṛṇu 03,256.027a samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān 03,256.027c iti rājābravīd devaṃ neti devas tam abravīt 03,256.028a ajayyāṃś cāpy avadhyāṃś ca vārayiṣyasi tān yudhi 03,256.028c ṛte 'rjunaṃ mahābāhuṃ devair api durāsadam 03,256.028c*1224_01 **** **** naraṃ nāma sureśavaram 03,256.028c*1224_02 badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam 03,256.028c*1224_03 ajitaṃ sarvalokānāṃ 03,256.028d*1225_01 mama pāśupatāstreṇa guptaṃ sarvatra sarvadā 03,256.028d@027_0001 mayā dattaṃ pāśupataṃ divyam apratimaṃ śaram 03,256.028d@027_0002 avāpa lokapālebhyo vajrādīn sa mahāśarān 03,256.028d@027_0003 devadevo hy anantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ 03,256.028d@027_0004 pradhānapuruṣo 'vyakto viśvātmā viśvamūrtimān 03,256.028d@027_0005 yugāntakāle saṃprāpte kālāgnir dahate jagat 03,256.028d@027_0006 saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam 03,256.028d@027_0007 nirdahan nāgalokāṃś ca pātālatalacāriṇaḥ 03,256.028d@027_0008 athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ 03,256.028d@027_0009 ghorasvarā vinadinas taḍinmālāvalambinaḥ 03,256.028d@027_0010 samuttiṣṭhan diśaḥ sarvā vivarṣantaḥ samantataḥ 03,256.028d@027_0011 tato 'gniṃ nāśayām āsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ 03,256.028d@027_0012 akṣamātraiś ca dhārābhis tiṣṭhanty āpūrya sarvaśaḥ 03,256.028d@027_0013 ekārṇave tadā tasminn upaśāntacarācare 03,256.028d@027_0014 naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite 03,256.028d@027_0015 caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī 03,256.028d@027_0016 tato nārāyaṇākhyas tu sahasrākṣaḥ sahasrapāt 03,256.028d@027_0017 sahasraśīrṣā puruṣaḥ svaptukāmas tv atīndriyaḥ 03,256.028d@027_0018 phaṭāsahasravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhoginam 03,256.028d@027_0019 sahasram iva tigmāṃśusaṃghātam amitadyutim 03,256.028d@027_0020 kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham 03,256.028d@027_0021 tatrāsau bhagavān devaḥ svapañ jalanidhau tadā 03,256.028d@027_0022 naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃ kurute vibhuḥ 03,256.028d@027_0023 sattvodrekāt pravṛddhas tu śūnyaṃ lokam apaśyata 03,256.028d@027_0024 imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati 03,256.028d@027_0025 āpo nārās tattanava ity apāṃ nāma śuśruma 03,256.028d@027_0026 ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 03,256.028d@027_0027 pradhyānasamakālaṃ tu prajāhetoḥ sanātanaḥ 03,256.028d@027_0028 dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ 03,256.028d@027_0029 tataś caturmukho brahmā nābhipadmād viniḥsṛtaḥ 03,256.028d@027_0030 tatropaviṣṭaḥ sahasā padme lokapitāmahaḥ 03,256.028d@027_0031 śūnyaṃ dṛṣṭvā jagat kṛtsnaṃ mānasān ātmanaḥ samān 03,256.028d@027_0032 tato marīcipramukhān maharṣīn asṛjan nava 03,256.028d@027_0033 te 'sṛjan sarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 03,256.028d@027_0034 yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān 03,256.028d@027_0035 sṛjate brahmamūrtis tu rakṣate pauruṣī tanuḥ 03,256.028d@027_0036 raudrībhāvena śamayet tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ 03,256.028d@027_0037 na śrutaṃ te sindhupate viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 03,256.028d@027_0038 kathyamānāni munibhir brāhmaṇair vedapāragaiḥ 03,256.028d@027_0039 jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale 03,256.028d@027_0040 tadā caikārṇave tasminn ekākāśe prabhuś caran 03,256.028d@027_0041 niśāyām iva khadyotaḥ prāvṛṭkāle samantataḥ 03,256.028d@027_0042 pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ mārgamāṇas tadābhavat 03,256.028d@027_0043 jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvā coddhartuṃ manasecchati 03,256.028d@027_0044 kiṃ nu rūpam ahaṃ kṛtvā salilād uddhare mahīm 03,256.028d@027_0045 evaṃ saṃcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 03,256.028d@027_0046 jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpam asmarat 03,256.028d@027_0047 kṛtvā vārāhavapuṣaṃ vāṅmayaṃ vedasaṃmitam 03,256.028d@027_0048 daśayojanavistīrṇam āyataṃ śatayojanam 03,256.028d@027_0049 mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ pradīptimat 03,256.028d@027_0050 mahāmeghaughanirghoṣaṃ nīlajīmūtasaṃnibham 03,256.028d@027_0051 bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ saṃprāviśat prabhuḥ 03,256.028d@027_0052 daṃṣṭreṇaikena coddhṛtya sve sthāne nyaviśan mahīm 03,256.028d@027_0053 punar eva mahābāhur apūrvāṃ tanum āśritaḥ 03,256.028d@027_0054 narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ 03,256.028d@027_0055 daityendrasya sabhāṃ gatvā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā 03,256.028d@027_0056 daityānām ādipuruṣaḥ surārir ditinandanaḥ 03,256.028d@027_0057 dṛṣṭvā cāpūrvavapuṣaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ 03,256.028d@027_0058 śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipus tadā 03,256.028d@027_0059 meghastanitanirghoṣo nīlābhracayasaṃnibhaḥ 03,256.028d@027_0060 devārir ditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat 03,256.028d@027_0061 samupetya tatas tīkṣṇair mṛgendreṇa balīyasā 03,256.028d@027_0062 nārasiṃhena vapuṣā dāritaḥ karajair bhṛśam 03,256.028d@027_0063 evaṃ nihatya bhagavān daityendraṃ ripughātinam 03,256.028d@027_0064 bhūyo 'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhur lokahitāya ca 03,256.028d@027_0065 kaśyapasyātmajaḥ śrīmān adityā garbhadhāritaḥ 03,256.028d@027_0066 pūrṇe varṣasahasre tu prasūtā garbham uttamam 03,256.028d@027_0067 durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ 03,256.028d@027_0068 daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasibhūṣitaḥ 03,256.028d@027_0069 jaṭī yajñopavītī ca bhagavān bālarūpadhṛk 03,256.028d@027_0070 yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmān dānavendrasya vai tadā 03,256.028d@027_0071 bṛhaspatisahāyo 'sau praviṣṭo balino makhe 03,256.028d@027_0072 taṃ dṛṣṭvā vāmanatanuṃ prahṛṣṭo balir abravīt 03,256.028d@027_0073 prīto 'smi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadāni te 03,256.028d@027_0074 evam uktas tu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha 03,256.028d@027_0075 svastīty uktvā baliṃ devaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 03,256.028d@027_0076 medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam 03,256.028d@027_0077 balir dadau prasannātmā viprāyāmitatejase 03,256.028d@027_0078 tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramato hareḥ 03,256.028d@027_0079 vikramais tribhir akṣobhyo jahārāśu sa medinīm 03,256.028d@027_0080 dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇur devaḥ sanātanaḥ 03,256.028d@027_0081 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ 03,256.028d@027_0082 tena devāḥ prādur āsan vaiṣṇavaṃ cocyate jagat 03,256.028d@027_0083 asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca 03,256.028d@027_0084 avatīrṇo manuṣyāṇām ajāyata yadukṣaye 03,256.028d@027_0085 sa evaṃ bhagavān viṣṇuḥ kṛṣṇeti parikīrtyate 03,256.028d@027_0086 anādyantam ajaṃ devaṃ prabhuṃ lokanamaskṛtam 03,256.028d@027_0087 yaṃ devaṃ viduṣo gānti tasya karmāṇi saindhava 03,256.029a yam āhur ajitaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam 03,256.029b*1226_01 śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam 03,256.029c pradhānaḥ so 'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate 03,256.029d*1227_01 sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmān atulavikramaḥ 03,256.029d*1227_02 samānasyandane pārtham āsthāya paravīrahā 03,256.029d*1227_03 na śakyate tena jetuṃ tridaśair api duḥsahaḥ 03,256.029d*1227_04 kaḥ punar mānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati 03,256.029d*1227_05 tam ekaṃ varjayitvā tu sarvaṃ yaudhiṣṭhiraṃ balam 03,256.029d*1227_06 caturaḥ pāṇḍavān rājan dinaikaṃ jeṣyase ripūn 03,256.029d*1227_06 vaiśaṃpāyana uvāca 03,256.029d*1227_07 ity evam uktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ 03,256.029d*1227_08 umāpatiḥ paśupatir yajñahā tripurārdanaḥ 03,256.029d*1227_09 vāmanair vikaṭaiḥ kubjair ugraśravaṇadarśanaiḥ 03,256.029d*1227_10 vṛtaḥ pāriṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ 03,256.029d*1227_11 tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ 03,256.029d*1227_12 umāsahāyo bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 03,256.029d*1228_01 tasmāt tvaṃ pārtharahitān pāṇḍavān vārayiṣyasi 03,256.029d*1228_02 ekadā puruṣavyāghra mayā dattaṃ varaṃ tava 03,256.030a evam uktas tu nṛpatiḥ svam eva bhavanaṃ yayau 03,256.030c pāṇḍavāś ca vane tasmin nyavasan kāmyake tadā 03,257.001 janamejaya uvāca 03,257.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,257.001c ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ 03,257.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,257.002a evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham 03,257.002c āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,257.003a teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām 03,257.003c mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ 03,257.003d*1229_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,257.003d*1229_01 bhagavan devarṣīṇāṃ tvaṃ khyāto bhūtabhaviṣyavit 03,257.003d*1229_02 saṃśayaṃ paripṛcchāmi chindhi me hṛdi saṃsthitam 03,257.003d*1230_01 drupadasya sutā hy eṣā vedimadhyāt samutthitā 03,257.003d*1230_02 ayonijā mahābhāgā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ 03,257.004a manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam 03,257.004c bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ 03,257.005a kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm 03,257.005c saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam 03,257.006a na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit 03,257.006c draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān 03,257.007a tāṃ jahāra balād rājā mūḍhabuddhir jayadrathaḥ 03,257.007c tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam 03,257.007e parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān 03,257.008a pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam 03,257.008c tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam 03,257.009a duḥkhaś cāyaṃ vane vāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā 03,257.009c hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām 03,257.009e jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam 03,257.010a asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ 03,257.010c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet 03,258.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,258.001a prāptam apratimaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bharatarṣabha 03,258.001b*1231_01 vyasanaṃ pitṛśokādi bhāryāyā haraṇaṃ mahat 03,258.001b*1231_02 pitur nideśād vasato vane 'sya svargataḥ pitā 03,258.001c rakṣasā jānakī tasya hṛtā bhāryā balīyasā 03,258.002a āśramād rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā 03,258.002c māyām āsthāya tarasā hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam 03,258.003a pratyājahāra tāṃ rāmaḥ sugrīvabalam āśritaḥ 03,258.003c baddhvā setuṃ samudrasya dagdhvā laṅkāṃ śitaiḥ śaraiḥ 03,258.003d*1232_01 tatas taṃ balavān rāmo ripuṃ bhāryāpahāriṇam 03,258.003d*1232_02 saha vānarasainyena jaghāna raṇamūrdhani 03,258.004 yudhiṣṭhira uvāca 03,258.004a kasmin rāmaḥ kule jātaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ 03,258.004c rāvaṇaḥ kasya vā putraḥ kiṃ vairaṃ tasya tena ha 03,258.005a etan me bhagavan sarvaṃ samyag ākhyātum arhasi 03,258.005b*1233_01 tvayā pratyakṣato dṛṣṭaṃ yathā sarvam aśeṣataḥ 03,258.005c śrotum icchāmi caritaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,258.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,258.006*1234_01 śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam 03,258.006*1234_02 sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bhārata 03,258.006a ajo nāmābhavad rājā mahān ikṣvākuvaṃśajaḥ 03,258.006c tasya putro daśarathaḥ śaśvat svādhyāyavāñ śuciḥ 03,258.007a abhavaṃs tasya catvāraḥ putrā dharmārthakovidāḥ 03,258.007c rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataś ca mahābalaḥ 03,258.008a rāmasya mātā kausalyā kaikeyī bharatasya tu 03,258.008c sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrāyāḥ paraṃtapau 03,258.009a videharājo janakaḥ sītā tasyātmajā vibho 03,258.009c yāṃ cakāra svayaṃ tvaṣṭā rāmasya mahiṣīṃ priyām 03,258.010a etad rāmasya te janma sītāyāś ca prakīrtitam 03,258.010c rāvaṇasyāpi te janma vyākhyāsyāmi janeśvara 03,258.011a pitāmaho rāvaṇasya sākṣād devaḥ prajāpatiḥ 03,258.011c svayaṃbhūḥ sarvalokānāṃ prabhuḥ sraṣṭā mahātapāḥ 03,258.012a pulastyo nāma tasyāsīn mānaso dayitaḥ sutaḥ 03,258.012c tasya vaiśravaṇo nāma gavi putro 'bhavat prabhuḥ 03,258.013a pitaraṃ sa samutsṛjya pitāmaham upasthitaḥ 03,258.013c tasya kopāt pitā rājan sasarjātmānam ātmanā 03,258.014a sa jajñe viśravā nāma tasyātmārdhena vai dvijaḥ 03,258.014c pratīkārāya sakrodhas tato vaiśravaṇasya vai 03,258.015a pitāmahas tu prītātmā dadau vaiśravaṇasya ha 03,258.015c amaratvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvam eva ca 03,258.016a īśānena tathā sakhyaṃ putraṃ ca nalakūbaram 03,258.016c rājadhānīniveśaṃ ca laṅkāṃ rakṣogaṇānvitām 03,258.016d*1235_01 vimānaṃ puṣpakaṃ nāma kāmagaṃ ca dadau prabhuḥ 03,258.016d*1235_02 yakṣāṇām ādhipatyaṃ ca rājarājatvam eva ca 03,259.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.001a pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ 03,259.001c viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata 03,259.002a bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ 03,259.002c kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa 03,259.003a sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ 03,259.003c rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ 03,259.004a tās tadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ 03,259.004c ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ 03,259.005a puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate 03,259.005c anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ 03,259.006a tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān 03,259.006c lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān 03,259.007a puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau 03,259.007c kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi 03,259.008a mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam 03,259.008c rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā 03,259.009a vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 03,259.009c sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ 03,259.010a daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ 03,259.010c mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ 03,259.011a kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā 03,259.011c māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ 03,259.012a kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ 03,259.012c siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā 03,259.013a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 03,259.013c ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate 03,259.014a tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam 03,259.014c pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam 03,259.015a jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ 03,259.015c brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā 03,259.016a atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān 03,259.016c vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ 03,259.017a adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ 03,259.017c vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat 03,259.018a upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ 03,259.018c tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ 03,259.019a kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ 03,259.019c paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau 03,259.019d*1236_01 vibhīṣaṇadaśagrīvau tepāte uttamaṃ tapaḥ 03,259.019d*1236_02 daśa varṣasahasrāṇi vāyubhakṣau paraṃtapau 03,259.019d*1236_03 sarake daśa varṣāṇi aṣṭa varṣāṇi sāgare 03,259.019d*1236_04 ūṣur varṣasahasrāṇi gokarṇe 'smiṃs tapovane 03,259.019d*1236_05 ceratus tṛṇaparṇāṇi mṛgaiḥ sārdham ariṃdamau 03,259.019d*1236_06 bādaryās tv āśrame rājan tepāte paramaṃ tapaḥ 03,259.019d*1236_07 ārādhayantau śaucena brahmāṇaṃ sutapasvinau 03,259.020a pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ 03,259.020c juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ 03,259.021a tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat 03,259.021c pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak 03,259.022 brahmovāca 03,259.022a prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ 03,259.022c yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat 03,259.023a yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā 03,259.023c tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam 03,259.024a vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā 03,259.024c bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ 03,259.025 rāvaṇa uvāca 03,259.025a gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā 03,259.025c sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ 03,259.026 brahmovāca 03,259.026a ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava 03,259.026c ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā 03,259.027 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.027a evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā 03,259.027c avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ 03,259.028a kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ 03,259.028b*1237_01 kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya suvrata 03,259.028b*1238_01 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prīto 'smīti punaḥ punaḥ 03,259.028c sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ 03,259.029a tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha 03,259.029c varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ 03,259.030 vibhīṣaṇa uvāca 03,259.030a paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet 03,259.030c aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me 03,259.031 brahmovāca 03,259.031a yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana 03,259.031c nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te 03,259.032 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.032a rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate 03,259.032c laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram 03,259.033a hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam 03,259.033c gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha 03,259.034a vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ 03,259.034c śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati 03,259.035a yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati 03,259.035c avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi 03,259.036a vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran 03,259.036c anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ 03,259.037a tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ 03,259.037c senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ 03,259.038a rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ 03,259.038c sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam 03,259.039a daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ 03,259.039c ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ 03,259.040a rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate 03,259.040c daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat 03,260.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,260.001a tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā 03,260.001c havyavāhaṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,260.001d*1239_01 tato devāḥ samāgamya sarve śakrapurogamāḥ 03,260.001d*1239_02 agnau vākyaṃ samādhāya brahmaṇe te 'bhyavādayan 03,260.001d*1239_03 tataḥ kṛśānur bhagavān bhagavantaṃ pitāmaham 03,260.001d*1239_04 praṇamyovāca lokeśaṃ kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ 03,260.002 agnir uvāca 03,260.002a yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ 03,260.002c avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā 03,260.003a sa bādhate prajāḥ sarvā viprakārair mahābalaḥ 03,260.003c tato nas trātu bhagavan nānyas trātā hi vidyate 03,260.004 brahmovāca 03,260.004a na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso 03,260.004c vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe 03,260.005a tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ 03,260.005c viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati 03,260.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,260.006a pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt 03,260.006c sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale 03,260.007a viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ 03,260.007c janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān 03,260.007d*1240_01 te tathoktā bhagavatā tat pratiśrutya śāsanam 03,260.007d*1240_02 sasṛjur devagandharvāḥ putrān vānararūpiṇaḥ 03,260.008a tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ 03,260.008c avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā 03,260.008d*1241_01 ṛṣayaś ca mahātmānaḥ siddhāś ca saha kiṃnaraiḥ 03,260.008d*1241_02 cāraṇāś cāsṛjan ghorān vānarān vanacāriṇaḥ 03,260.008d*1241_03 te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhe ratāḥ 03,260.008d*1241_04 aprameyabalāḥ śūrā vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,260.008d*1241_05 yasya devasya yad rūpaṃ veṣas tejaś ca yadvidham 03,260.008d*1241_06 ajāyanta samās tena tasya tasya sutās tadā 03,260.009a teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ 03,260.009c śaśāsa varado devo devakāryārthasiddhaye 03,260.010a pitāmahavacaḥ śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ 03,260.010c mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā 03,260.011a śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ 03,260.011c vānararkṣavarastrīṣu janayām āsur ātmajān 03,260.011e te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca 03,260.012a bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ 03,260.012c vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā 03,260.013a kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ 03,260.013c nāgāyutasamaprāṇā vāyuvegasamā jave 03,260.013e yatrecchakanivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ 03,260.014a evaṃ vidhāya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,260.014c mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā 03,260.015a sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā 03,260.015c itaś cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā 03,261.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,261.001a uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak 03,261.001b*1242_01 janmādi caritaṃ sarvaṃ vivāhādi mayā śrutam 03,261.001c prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām 03,261.002a kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,261.002c prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī 03,261.003 mārkaṇḍeya uvāca 03,261.003*1243_01 vṛṣṭir jayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ 03,261.003*1243_02 aśoko dharmapālaś ca sumantraś cāṣṭamo 'bhavat 03,261.003*1243_03 eteṣṭau daśarathāmātyāḥ 03,261.003a jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ 03,261.003c kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā 03,261.004a krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ 03,261.004c vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ 03,261.005a caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva 03,261.005c yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī 03,261.006a jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ 03,261.006c manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ 03,261.007a tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam 03,261.007c mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ 03,261.008a abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata 03,261.008c prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ 03,261.009a lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam 03,261.009c dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam 03,261.010a dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale 03,261.010c pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau 03,261.011a sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam 03,261.011c jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam 03,261.012a niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām 03,261.012c dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam 03,261.013a putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam 03,261.013c saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana 03,261.014a cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān 03,261.014c abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam 03,261.015a adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati 03,261.015c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām 03,261.015d*1244_01 śva eṣa puṣyo bhavitā yatra rāmaḥ suto mayā 03,261.015d*1244_02 yauvarājye 'bhiṣektavyaḥ pauraiś ca saha mantribhiḥ 03,261.016a iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā 03,261.016c kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,261.017a adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat 03,261.017c āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage 03,261.018a subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate 03,261.018c kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk 03,261.019a sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā 03,261.019c vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam 03,261.020a vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā 03,261.020c praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt 03,261.021a satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān 03,261.021c upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt 03,261.022 rājovāca 03,261.022a varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi 03,261.022c avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām 03,261.023a dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ 03,261.023c brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me 03,261.023d*1245_01 pṛthivyāṃ rājarājo 'smi cāturvarṇyasya rakṣitā 03,261.023d*1245_02 yas te 'bhilaṣitaḥ kāmo brūhi kalyāṇi māciram 03,261.024 mārkaṇḍeya uvāca 03,261.024a sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam 03,261.024c ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha 03,261.025a ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam 03,261.025c bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ 03,261.025d*1246_01 nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,261.025d*1246_02 cīrājinajaṭādhārī rāmo vasatu tāpasaḥ 03,261.026a sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam 03,261.026c duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha 03,261.027a tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān 03,261.027c vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti 03,261.028a tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā 03,261.028c sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā 03,261.029a tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā 03,261.029c samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā 03,261.030a rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam 03,261.030c ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt 03,261.031a gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau 03,261.031c gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,261.032a tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam 03,261.032c patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā 03,261.033a ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane 03,261.033c sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha 03,261.034a sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau 03,261.034b*1247_01 saṃskṛtya pitaraṃ vṛttaṃ bharato dharmavatsalaḥ 03,261.034c anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ 03,261.035a kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ 03,261.035c agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau 03,261.036a vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ 03,261.036c paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā 03,261.037a dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam 03,261.037b*1249_01 sa rāmo bharataṃ dṛṣṭvā śrutvā svargagatiṃ pituḥ 03,261.037b*1249_02 kṛtvā tasyodakaṃ samyag uvāca bhrātaraṃ priyam 03,261.037b*1249_03 gaccha tāta prajā rakṣa satyaṃ rakṣāmy ahaṃ pituḥ 03,261.037c tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam 03,261.037d*1248_01 uvāca prāñjalir bhūtvā praṇipatya raghūttamam 03,261.037d*1248_02 śaśaṃsa maraṇaṃ rājñaḥ so 'nāthāṃś caiva kośalān 03,261.037d*1248_03 nātha tvaṃ pratipadyasva svarājyam iti coktavān 03,261.037d*1248_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmaḥ paramaduḥkhitaḥ 03,261.037d*1248_05 cakāra devakalpasya pituḥ snātvodakakriyām 03,261.037d*1248_06 abravīc ca tadā rāmo bharataṃ bhrātṛvatsalam 03,261.037d*1248_07 pāduke me bhaviṣyete rājyagopte paraṃtapa 03,261.037d*1248_08 evam astv iti taṃ prāha bharataḥ praṇatas tadā 03,261.038a visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā 03,261.038c nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke 03,261.039a rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam 03,261.039c praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati 03,261.040a satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,261.040c nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā 03,261.041a vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam 03,261.041c khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā 03,261.042a rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ 03,261.042c caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām 03,261.043a dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau 03,261.043c cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ 03,261.043d*1250_01 tena śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa 03,261.043d*1250_02 hatāni yudhi rāmeṇa śarais tīkṣṇaiḥ padātinā 03,261.044a hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ 03,261.044c yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam 03,261.045a tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā 03,261.045c papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā 03,261.046a tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ 03,261.046c utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan 03,261.047a svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ 03,261.047c kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca 03,261.048a kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate 03,261.048c kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham 03,261.049a āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ 03,261.049c siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati 03,261.050a ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ 03,261.050c niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ 03,261.051a tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam 03,261.051c kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam 03,261.051d*1251_01 tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ kālanoditaḥ 03,261.051d*1251_02 rāmasya vadham ākāṅkṣan mārīcaṃ manasāgamat 03,261.052a sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca 03,261.052c ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim 03,261.053a trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca 03,261.053c dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim 03,261.054a tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ 03,261.054c dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ 03,261.055a tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ 03,261.055c purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam 03,262.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,262.001a mārīcas tv atha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam 03,262.001c pūjayām āsa satkāraiḥ phalamūlādibhis tathā 03,262.002a viśrāntaṃ cainam āsīnam anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ 03,262.002c uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam 03,262.003a na te prakṛtimān varṇaḥ kaccit kṣemaṃ pure tava 03,262.003c kaccit prakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā 03,262.004a kim ihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara 03,262.004c kṛtam ity eva tad viddhi yady api syāt suduṣkaram 03,262.005a śaśaṃsa rāvaṇas tasmai tat sarvaṃ rāmaceṣṭitam 03,262.005b*1252_01 samāsenaiva kāryāṇi krodhamarṣasamanvitaḥ 03,262.005c mārīcas tv abravīc chrutvā samāsenaiva rāvaṇam 03,262.006a alaṃ te rāmam āsādya vīryajño hy asmi tasya vai 03,262.006c bāṇavegaṃ hi kas tasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ 03,262.007a pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ 03,262.007c vināśamukham etat te kenākhyātaṃ durātmanā 03,262.008a tam uvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan 03,262.008c akurvato 'smadvacanaṃ syān mṛtyur api te dhruvam 03,262.009a mārīcaś cintayām āsa viśiṣṭān maraṇaṃ varam 03,262.009c avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmy asya yan matam 03,262.010a tatas taṃ pratyuvācātha mārīco rākṣaseśvaram 03,262.010c kiṃ te sāhyaṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmy avaśo 'pi tat 03,262.011a tam abravīd daśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya 03,262.011c ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ 03,262.012a dhruvaṃ sītā samālakṣya tvāṃ rāmaṃ codayiṣyati 03,262.012c apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati 03,262.013a tām ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati 03,262.013c bhāryāviyogād durbuddhir etat sāhyaṃ kuruṣva me 03,262.014a ity evam ukto mārīcaḥ kṛtvodakam athātmanaḥ 03,262.014c rāvaṇaṃ purato yāntam anvagacchat suduḥkhitaḥ 03,262.015a tatas tasyāśramaṃ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,262.015c cakratus tat tathā sarvam ubhau yat pūrvamantritam 03,262.016a rāvaṇas tu yatir bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī tridaṇḍadhṛk 03,262.016c mṛgaś ca bhūtvā mārīcas taṃ deśam upajagmatuḥ 03,262.017a darśayām āsa vaidehīṃ mārīco mṛgarūpadhṛk 03,262.017c codayām āsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā 03,262.018a rāmas tasyāḥ priyaṃ kurvan dhanur ādāya satvaraḥ 03,262.018c rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā 03,262.019a sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagodhāṅgulitravān 03,262.019c anvadhāvan mṛgaṃ rāmo rudras tārāmṛgaṃ yathā 03,262.020a so 'ntarhitaḥ punas tasya darśanaṃ rākṣaso vrajan 03,262.020c cakarṣa mahad adhvānaṃ rāmas taṃ bubudhe tataḥ 03,262.021a niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān 03,262.021c amoghaṃ śaram ādāya jaghāna mṛgarūpiṇam 03,262.022a sa rāmabāṇābhihataḥ kṛtvā rāmasvaraṃ tadā 03,262.022c hā sīte lakṣmaṇety evaṃ cukrośārtasvareṇa ha 03,262.023a śuśrāva tasya vaidehī tatas tāṃ karuṇāṃ giram 03,262.023c sā prādravad yataḥ śabdas tām uvācātha lakṣmaṇaḥ 03,262.024a alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ viṣahiṣyati 03,262.024c muhūrtād drakṣyase rāmam āgataṃ taṃ śucismite 03,262.025a ity uktvā sā prarudatī paryaśaṅkata devaram 03,262.025c hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇam 03,262.026a sā taṃ paruṣam ārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā 03,262.026c naiṣa kālo bhaven mūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā 03,262.027a apy ahaṃ śastram ādāya hanyām ātmānam ātmanā 03,262.027c pateyaṃ giriśṛṅgād vā viśeyaṃ vā hutāśanam 03,262.027d*1253_01 pibeyaṃ vā viṣaṃ ghoraṃ tyajāmy ātmānam adya vai 03,262.028a rāmaṃ bhartāram utsṛjya na tv ahaṃ tvāṃ kathaṃ cana 03,262.028c nihīnam upatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā 03,262.029a etādṛśaṃ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghavaḥ 03,262.029c pidhāya karṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāghavaḥ 03,262.029e sa rāmasya padaṃ gṛhya prasasāra dhanurdharaḥ 03,262.029f*1254_01 avekṣamāṇo vaidehīṃ prayayau lakṣmaṇas tadā 03,262.030a etasminn antare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata 03,262.030c abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ 03,262.030e yativeṣapraticchanno jihīrṣus tām aninditām 03,262.030f*1255_01 upāgacchat sa vaidehīṃ rāvaṇaḥ pāpaniścayaḥ 03,262.031a sā tam ālakṣya saṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā 03,262.031c nimantrayām āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ 03,262.032a avamanya sa tat sarvaṃ svarūpaṃ pratipadya ca 03,262.032c sāntvayām āsa vaidehīm iti rākṣasapuṃgavaḥ 03,262.033a sīte rākṣasarājo 'haṃ rāvaṇo nāma viśrutaḥ 03,262.033c mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ 03,262.034a tatra tvaṃ varanārīṣu śobhiṣyasi mayā saha 03,262.034c bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyaja rāghavam 03,262.035a evamādīni vākyāni śrutvā sītātha jānakī 03,262.035c pidhāya karṇau suśroṇī maivam ity abravīd vacaḥ 03,262.036a prapated dyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet 03,262.036b*1256_01 śuṣyet toyanidhau toyaṃ candraḥ śītāṃśutāṃ tyajet 03,262.036b*1256_02 uṣṇāṃśutvam atho jahyād ādityo vahnir uṣṇatām 03,262.036c śaityam agnir iyān nāhaṃ tyajeyaṃ raghunandanam 03,262.037a kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram 03,262.037c upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet 03,262.038a kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm 03,262.038c lobhaṃ sauvīrake kuryān nārī kā cid iti smare 03,262.039a iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ punaḥ 03,262.039b*1257_01 krodhāt prasphuramāṇauṣṭhī vidhunvānā karau muhuḥ 03,262.039c tām anudrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat 03,262.040a bhartsayitvā tu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām 03,262.040c mūrdhajeṣu nijagrāha kham upācakrame tataḥ 03,262.041a tāṃ dadarśa tadā gṛdhro jaṭāyur girigocaraḥ 03,262.041c rudatīṃ rāma rāmeti hriyamāṇāṃ tapasvinīm 03,263.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,263.001a sakhā daśarathasyāsīj jaṭāyur aruṇātmajaḥ 03,263.001c gṛdhrarājo mahāvīryaḥ saṃpātir yasya sodaraḥ 03,263.002a sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣām 03,263.002c krodhād abhyadravat pakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram 03,263.003a athainam abravīd gṛdhro muñca muñceti maithilīm 03,263.003c dhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara 03,263.003e na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase vadhūm 03,263.004a uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharair bhṛśam 03,263.004c pakṣatuṇḍaprahāraiś ca bahuśo jarjarīkṛtaḥ 03,263.004e cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇair iva 03,263.005a sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā 03,263.005b*1258_01 abhidudrāva saṃkruddhaḥ patagendraṃ daśānanaḥ 03,263.005c khaḍgam ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ 03,263.006a nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhraśikharopamam 03,263.006c ūrdhvam ācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ 03,263.007a yatra yatra tu vaidehī paśyaty āśramamaṇḍalam 03,263.007c saro vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam 03,263.008a sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṃgavān 03,263.008c tatra vāso mahad divyam utsasarja manasvinī 03,263.009a tat teṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhutam 03,263.009c madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyun meghāntare yathā 03,263.009d*1259_01 atha laṅkeśvaro mānī samuttīrya mahodadhim 03,263.009d*1259_02 sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame 03,263.009d*1260_01 acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva 03,263.009d*1260_02 dadarśātha purīṃ ramyāṃ bahudvārāṃ manoramām 03,263.009d*1260_03 prākāravaprasaṃbādhāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā 03,263.009d*1260_04 praviveśa purīṃ laṅkāṃ sasīto rākṣaseśvaraḥ 03,263.009d*1261_01 evaṃ hṛtvā rāmapatnīṃ rāvaṇo 'gāt svakāṃ purīm 03,263.010a evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam 03,263.010c nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā 03,263.011a katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite 03,263.011c ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat 03,263.012a mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam 03,263.012c bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata 03,263.013a garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat 03,263.013c api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa 03,263.014a tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ 03,263.014c yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ 03,263.015a dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam 03,263.015c sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam 03,263.016a rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ 03,263.016c abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ 03,263.017a sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau 03,263.017c gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha 03,263.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe 03,263.018c ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau 03,263.019a tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā 03,263.019c tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham 03,263.020a apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ 03,263.020c tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca 03,263.021a dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam 03,263.021c saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ 03,263.021d*1262_01 aho dhanyaḥ subhāgyo 'sau jaṭāyur iti bhāratīm 03,263.021d*1262_02 divi śṛṇvan gataḥ siddhiṃ siddhānām api durlabhām 03,263.022a tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam 03,263.022c vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam 03,263.023a duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau 03,263.023c jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau 03,263.024a vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha 03,263.024c dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ 03,263.024e śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ 03,263.025a apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam 03,263.025c meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam 03,263.025e urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham 03,263.026a yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam 03,263.026c viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata 03,263.027a sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham 03,263.027c viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama 03,263.028a haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ 03,263.028c rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā 03,263.029a nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam 03,263.029c drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam 03,263.030a drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ 03,263.030c abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā 03,263.031a evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ 03,263.031c tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ 03,263.032a mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite 03,263.032b*1263_01 śakto dharṣayituṃ vīra sumitrānandivardhana 03,263.032c chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ 03,263.033a ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ 03,263.033c khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat 03,263.034a tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī 03,263.034c saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam 03,263.035a punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam 03,263.035c gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ 03,263.036a tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ 03,263.036c dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan 03,263.037a papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ 03,263.037c kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me 03,263.038a tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa 03,263.038c prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām 03,263.039a rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā 03,263.039c sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati 03,263.040a eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā 03,263.040c ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī 03,263.041a saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha 03,263.041c bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ 03,263.041d*1264_01 tena tvaṃ saha saṃgamya duḥkhamūlaṃ nivedaya 03,263.041d*1264_02 samānaśīlo bhavataḥ sāhāyaṃ sa kariṣyati 03,263.042a etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm 03,263.042c dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ 03,263.043a ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ 03,263.043c vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau 03,264.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,264.001a tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām 03,264.001c sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat 03,264.002a mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā 03,264.002c sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām 03,264.003a vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran 03,264.003c kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt 03,264.004a na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada 03,264.004c ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam 03,264.005a pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca 03,264.005c tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya 03,264.006a abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam 03,264.006c mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa 03,264.007a evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ 03,264.007c uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat 03,264.008a niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api 03,264.008c pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,264.009a tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim 03,264.009c giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā 03,264.010a sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ 03,264.010c buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam 03,264.011a tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ 03,264.011c sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa 03,264.011d*1265_01 tataḥ sītāṃ hṛtāṃ śrutvā sugrīvo vālinā kṛtam 03,264.011d*1265_02 duḥkham ākhyātavān sarvaṃ rāmāyāmitatejase 03,264.012a tad vāso darśayām āsus tasya kārye nivedite 03,264.012c vānarāṇāṃ tu yat sītā hriyamāṇābhyavāsṛjat 03,264.013a tat pratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam 03,264.013c pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo 'bhyaṣecayat 03,264.014a pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadham 03,264.014c sugrīvaś cāpi vaidehyāḥ punar ānayanaṃ nṛpa 03,264.015a ity uktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam 03,264.015c abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthur yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ 03,264.016a sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ 03,264.016c nāsya tan mamṛṣe vālī taṃ tārā pratyaṣedhayat 03,264.017a yathā nadati sugrīvo balavān eṣa vānaraḥ 03,264.017c manye cāśrayavān prāpto na tvaṃ nirgantum arhasi 03,264.018a hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām 03,264.018c provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ 03,264.019a sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitā 03,264.019c kenāpāśrayavān prāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ 03,264.020a cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā 03,264.020c patim ity abravīt prājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara 03,264.021a hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥ 03,264.021c tulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ 03,264.021d*1266_01 śrūyate dāśarathī rāmo vane pitur anujñayā 03,264.022a bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitrir aparājitaḥ 03,264.022c lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye 03,264.023a maindaś ca dvividaś caiva hanūmāṃś cānilātmajaḥ 03,264.023c jāmbavān ṛkṣarājaś ca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ 03,264.024a sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ 03,264.024c alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt 03,264.025a tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ 03,264.025c paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām 03,264.026a tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt 03,264.026c sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata 03,264.027a asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ 03,264.027c mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ 03,264.028a ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ 03,264.028b*1267_01 ity uktas tu jahāsoccaiḥ sugrīvo bhrātaraṃ prati 03,264.028b*1267_02 hetumad vacanaṃ bhrātre provācedaṃ mahātmane 03,264.028c prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva 03,264.029a hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā 03,264.029c kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam 03,264.030a evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ 03,264.030c samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau 03,264.031a ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ 03,264.031c ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ 03,264.032a ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau 03,264.032c śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau 03,264.033a na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate 03,264.033b*1268_01 prajñānārthaṃ tadā rāmo niścitya manasā tadā 03,264.033c sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat 03,264.034a sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā 03,264.034c śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā 03,264.035a kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ 03,264.035c vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat 03,264.036a visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau 03,264.036c vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi 03,264.037a sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman 03,264.037c dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha 03,264.038a garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ 03,264.038c tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam 03,264.039a hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata 03,264.039c tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām 03,264.040a rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe 03,264.040c nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ 03,264.041a rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ 03,264.041c sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame 03,264.041e aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe 03,264.042a bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī 03,264.042c upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā 03,264.042e uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā 03,264.043a dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ 03,264.043c prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ 03,264.044a dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām 03,264.044c tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām 03,264.045a etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ 03,264.045c parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ 03,264.046a tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ 03,264.046c tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ 03,264.047a khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām 03,264.047c yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati 03,264.048a ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ 03,264.048c bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ 03,264.049a āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite 03,264.049c vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam 03,264.050a apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā 03,264.050c śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā 03,264.051a na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte 03,264.051c iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram 03,264.052a tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ 03,264.052c ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ 03,264.053a gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī 03,264.053c sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī 03,264.054a sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi 03,264.054c bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,264.055a avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ 03,264.055c sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat 03,264.056a sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca 03,264.056c bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī 03,264.057a sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā 03,264.057c kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ 03,264.058a mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt 03,264.058c nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite 03,264.059a śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan 03,264.059c na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ 03,264.060a kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ 03,264.060c saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati 03,264.061a svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me 'niṣṭadarśanāḥ 03,264.061c vināśāyāsya durbuddheḥ paulastyakulaghātinaḥ 03,264.062a dāruṇo hy eṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥ 03,264.062c svabhāvāc chīladoṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ 03,264.063a spardhate sarvadevair yaḥ kālopahatacetanaḥ 03,264.063c mayā vināśaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai 03,264.064a tailābhiṣikto vikaco majjan paṅke daśānanaḥ 03,264.064c asakṛt kharayukte tu rathe nṛtyann iva sthitaḥ 03,264.065a kumbhakarṇādayaś ceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ 03,264.065c kṛṣyante dakṣiṇām āśāṃ raktamālyānulepanāḥ 03,264.066a śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥ 03,264.066c śvetaparvatam ārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ 03,264.067a sacivāś cāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ 03,264.067c śvetaparvatam ārūḍhā mokṣyante 'smān mahābhayāt 03,264.067d*1269_01 mokṣitā tvāṃ bhayād asmād rāmaḥ śatruniṣūdanaḥ 03,264.068a rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā 03,264.068c yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ 03,264.069a asthisaṃcayam ārūḍho bhuñjāno madhupāyasam 03,264.069c lakṣmaṇaś ca mayā dṛṣṭo nirīkṣan sarvatodiśaḥ 03,264.070a rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitā 03,264.070c asakṛt tvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī diśam uttarām 03,264.071a harṣam eṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartṛsamanvitā 03,264.071c rāghaveṇa saha bhrātrā sīte tvam acirād iva 03,264.072a iti sā mṛgaśāvākṣī tac chrutvā trijaṭāvacaḥ 03,264.072c babhūvāśāvatī bālā punar bhartṛsamāgame 03,264.073a yāvad abhyāgatā raudrāḥ piśācyas tāḥ sudāruṇāḥ 03,264.073c dadṛśus tāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā 03,265.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,265.001a tatas tāṃ bhartṛśokārtāṃ dīnāṃ malinavāsasam 03,265.001c maṇiśeṣābhyalaṃkārāṃ rudatīṃ ca pativratām 03,265.002a rākṣasībhir upāsyantīṃ samāsīnāṃ śilātale 03,265.002c rāvaṇaḥ kāmabāṇārto dadarśopasasarpa ca 03,265.003a devadānavagandharvayakṣakiṃpuruṣair yudhi 03,265.003c ajito 'śokavanikāṃ yayau kandarpamohitaḥ 03,265.004a divyāmbaradharaḥ śrīmān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ 03,265.004c vicitramālyamukuṭo vasanta iva mūrtimān 03,265.005a sa kalpavṛkṣasadṛśo yatnād api vibhūṣitaḥ 03,265.005c śmaśānacaityadrumavad bhūṣito 'pi bhayaṃkaraḥ 03,265.006a sa tasyās tanumadhyāyāḥ samīpe rajanīcaraḥ 03,265.006c dadṛśe rohiṇīm etya śanaiścara iva grahaḥ 03,265.007a sa tām āmantrya suśroṇīṃ puṣpaketuśarāhataḥ 03,265.007c idam ity abravīd bālāṃ trastāṃ rauhīm ivābalām 03,265.008a sīte paryāptam etāvat kṛto bhartur anugrahaḥ 03,265.008c prasādaṃ kuru tanvaṅgi kriyatāṃ parikarma te 03,265.009a bhajasva māṃ varārohe mahārhābharaṇāmbarā 03,265.009c bhava me sarvanārīṇām uttamā varavarṇini 03,265.010a santi me devakanyāś ca rājarṣīṇāṃ tathāṅganāḥ 03,265.010c santi dānavakanyāś ca daityānāṃ cāpi yoṣitaḥ 03,265.011a caturdaśa piśācānāṃ koṭyo me vacane sthitāḥ 03,265.011c dvis tāvat puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 03,265.012a tato me triguṇā yakṣā ye madvacanakāriṇaḥ 03,265.012c ke cid eva dhanādhyakṣaṃ bhrātaraṃ me samāśritāḥ 03,265.013a gandharvāpsaraso bhadre mām āpānagataṃ sadā 03,265.013c upatiṣṭhanti vāmoru yathaiva bhrātaraṃ mama 03,265.014a putro 'ham api viprarṣeḥ sākṣād viśravaso muneḥ 03,265.014c pañcamo lokapālānām iti me prathitaṃ yaśaḥ 03,265.015a divyāni bhakṣyabhojyāni pānāni vividhāni ca 03,265.015c yathaiva tridaśeśasya tathaiva mama bhāmini 03,265.016a kṣīyatāṃ duṣkṛtaṃ karma vanavāsakṛtaṃ tava 03,265.016c bhāryā me bhava suśroṇi yathā mandodarī tathā 03,265.017a ity uktā tena vaidehī parivṛtya śubhānanā 03,265.017c tṛṇam antarataḥ kṛtvā tam uvāca niśācaram 03,265.018a aśivenātivāmorūr ajasraṃ netravāriṇā 03,265.018c stanāv apatitau bālā sahitāv abhivarṣatī 03,265.018d*1270_01 vyavasthāpya kathaṃ cit sā viṣādād atimohitā 03,265.018e uvāca vākyaṃ taṃ kṣudraṃ vaidehī patidevatā 03,265.019a asakṛd vadato vākyam īdṛśaṃ rākṣaseśvara 03,265.019c viṣādayuktam etat te mayā śrutam abhāgyayā 03,265.020a tad bhadrasukha bhadraṃ te mānasaṃ vinivartyatām 03,265.020c paradārāsmy alabhyā ca satataṃ ca pativratā 03,265.021a na caivopayikī bhāryā mānuṣī kṛpaṇā tava 03,265.021c vivaśāṃ dharṣayitvā ca kāṃ tvaṃ prītim avāpsyasi 03,265.022a prajāpatisamo vipro brahmayoniḥ pitā tava 03,265.022c na ca pālayase dharmaṃ lokapālasamaḥ katham 03,265.023a bhrātaraṃ rājarājānaṃ maheśvarasakhaṃ prabhum 03,265.023c dhaneśvaraṃ vyapadiśan kathaṃ tv iha na lajjase 03,265.024a ity uktvā prārudat sītā kampayantī payodharau 03,265.024c śirodharāṃ ca tanvaṅgī mukhaṃ pracchādya vāsasā 03,265.025a tasyā rudatyā bhāminyā dīrghā veṇī susaṃyatā 03,265.025c dadṛśe svasitā snigdhā kālī vyālīva mūrdhani 03,265.026a tac chrutvā rāvaṇo vākyaṃ sītayoktaṃ suniṣṭhuram 03,265.026c pratyākhyāto 'pi durmedhāḥ punar evābravīd vacaḥ 03,265.027a kāmam aṅgāni me sīte dunotu makaradhvajaḥ 03,265.027c na tvām akāmāṃ suśroṇīṃ sameṣye cāruhāsinīm 03,265.028a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat tvam adyāpi mānuṣam 03,265.028c āhārabhūtam asmākaṃ rāmam evānurudhyase 03,265.029a ity uktvā tām anindyāṅgīṃ sa rākṣasagaṇeśvaraḥ 03,265.029c tatraivāntarhito bhūtvā jagāmābhimatāṃ diśam 03,265.030a rākṣasībhiḥ parivṛtā vaidehī śokakarśitā 03,265.030c sevyamānā trijaṭayā tatraiva nyavasat tadā 03,266.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,266.001a rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ 03,266.001c vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ 03,266.002a sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam 03,266.002c grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā 03,266.003a kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā 03,266.003c mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ 03,266.004a prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ 03,266.004c sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani 03,266.005a gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram 03,266.005c pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam 03,266.006a yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ 03,266.006c sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai 03,266.007a yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha 03,266.007c tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā 03,266.008a kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi 03,266.008c yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa 03,266.009a asau manye na jānīte samayapratipādanam 03,266.009c kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā 03,266.010a yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ 03,266.010c netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā 03,266.011a athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ 03,266.011c tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram 03,266.012a ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ 03,266.012c pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ 03,266.012e kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ 03,266.013a sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ 03,266.013c taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ 03,266.013e pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā 03,266.014a tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ 03,266.014c sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ 03,266.015a sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ 03,266.015c idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram 03,266.016a nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ 03,266.016c śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ 03,266.017a diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā 03,266.017c sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ 03,266.018a yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā 03,266.018c vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā 03,266.019a sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati 03,266.019c tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam 03,266.020a ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā 03,266.020c tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat 03,266.021a sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam 03,266.021c abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat 03,266.022a ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ 03,266.022a*1271_01 **** **** āyātā vānarās tadā 03,266.022a*1271_02 diśas tisro vānarendrāḥ 03,266.022c diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ 03,266.023a ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām 03,266.023c vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā 03,266.024a gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ 03,266.024c āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat 03,266.025a dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ 03,266.025c sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan 03,266.026a rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat 03,266.026c tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ 03,266.027a vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ 03,266.027c vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā 03,266.028a teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām 03,266.028c kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam 03,266.029a sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ 03,266.029c rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm 03,266.030a hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ 03,266.030c abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau 03,266.031a gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ 03,266.031c agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata 03,266.032a hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ 03,266.032c praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā 03,266.033a tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,266.033c api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā 03,266.034a api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 03,266.034c nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām 03,266.035a amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe 03,266.035c hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe 03,266.036a ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ 03,266.036c priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā 03,266.037a vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām 03,266.037c śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām 03,266.038a praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām 03,266.038c andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām 03,266.039a gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ 03,266.039c dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā 03,266.040a mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava 03,266.040c tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī 03,266.041a tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca 03,266.041c bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ 03,266.042a niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ 03,266.042c samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim 03,266.043a tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam 03,266.043c viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam 03,266.044a anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim 03,266.044c timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ 03,266.045a tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā 03,266.045c tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā 03,266.046a tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 03,266.046c pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam 03,266.047a so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt 03,266.047c bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām 03,266.048a saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ 03,266.048c anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam 03,266.049a tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ 03,266.049c tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ 03,266.049e nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau 03,266.049f*1272_01 draṣṭuṃ vīraṃ na śaknomi bhrātaraṃ vai jaṭāyuṣam 03,266.050a tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ 03,266.050c vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam 03,266.051a sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam 03,266.051c viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama 03,266.052a kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ 03,266.052c icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ 03,266.053a tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam 03,266.053c prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam 03,266.054a so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ 03,266.054c rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī 03,266.055a dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare 03,266.055c bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā 03,266.056a iti tasya vacaḥ śrutvā vayam utthāya satvarāḥ 03,266.056c sāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa 03,266.057a nādhyavasyad yadā kaś cit sāgarasya vilaṅghane 03,266.057c tataḥ pitaram āviśya pupluve 'haṃ mahārṇavam 03,266.057e śatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm 03,266.058a tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī 03,266.058c upavāsatapaḥśīlā bhartṛdarśanalālasā 03,266.058e jaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī 03,266.059a nimittais tām ahaṃ sītām upalabhya pṛthagvidhaiḥ 03,266.059c upasṛtyābruvaṃ cāryām abhigamya rahogatām 03,266.060a sīte rāmasya dūto 'haṃ vānaro mārutātmajaḥ 03,266.060c tvaddarśanam abhiprepsur iha prāpto vihāyasā 03,266.061a rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,266.061c sarvaśākhāmṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau 03,266.062a kuśalaṃ tvābravīd rāmaḥ sīte saumitriṇā saha 03,266.062c sakhibhāvāc ca sugrīvaḥ kuśalaṃ tvānupṛcchati 03,266.063a kṣipram eṣyati te bhartā sarvaśākhāmṛgaiḥ saha 03,266.063c pratyayaṃ kuru me devi vānaro 'smi na rākṣasaḥ 03,266.064a muhūrtam iva ca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca ha 03,266.064c avaimi tvāṃ hanūmantam avindhyavacanād aham 03,266.065a avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥ 03,266.065c kathitas tena sugrīvas tvadvidhaiḥ sacivair vṛtaḥ 03,266.066a gamyatām iti coktvā māṃ sītā prādād imaṃ maṇim 03,266.066c dhāritā yena vaidehī kālam etam aninditā 03,266.067a pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayām āsa jānakī 03,266.067c kṣiptām iṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgirau 03,266.067e bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt 03,266.067f*1273_01 ekākṣī vikalaḥ kākaḥ suduṣṭātmā kṛtaś ca vai 03,266.068a śrāvayitvā tadātmānaṃ tato dagdhvā ca tāṃ purīm 03,266.068c saṃprāpta iti taṃ rāmaḥ priyavādinam arcayat 03,267.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,267.001a tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha 03,267.001c samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā 03,267.002a vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām 03,267.002c śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt 03,267.003a koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca 03,267.003c vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām 03,267.003d*1274_01 kumudo 'pi mahāvīryaḥ plavagarṣabhasattama 03,267.004a ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata 03,267.004c golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ 03,267.005a gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ 03,267.005c koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata 03,267.006a panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ 03,267.006c koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati 03,267.007a śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān 03,267.007c pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām 03,267.008a kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām 03,267.008c koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata 03,267.009a ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ 03,267.009c asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt 03,267.010a śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām 03,267.010c śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām 03,267.011a girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ 03,267.011c śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ 03,267.012a utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ 03,267.012c uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ 03,267.013a sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ 03,267.013c niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā 03,267.014a tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ 03,267.014c tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite 03,267.015a tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva 03,267.015c prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā 03,267.016a mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ 03,267.016c jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ 03,267.017a baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ 03,267.017c vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva 03,267.018a prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham 03,267.018c sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati 03,267.019a nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā 03,267.019c yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye 03,267.020a vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca 03,267.020c prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca 03,267.021a nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu 03,267.021c upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram 03,267.022a dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam 03,267.022c velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā 03,267.023a tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata 03,267.023c madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ 03,267.024a upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane 03,267.024c iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ 03,267.025a tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ 03,267.025c samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ 03,267.026a ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ 03,267.026c neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata 03,267.027a śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ 03,267.027c krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ 03,267.028a nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā 03,267.028c vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret 03,267.029a vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ 03,267.029c plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate 03,267.030a ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ 03,267.030c pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ 03,267.031a na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ 03,267.031c mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ 03,267.032a ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ 03,267.032c pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare 03,267.033a sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam 03,267.033c devo nadanadībhartā śrīmān yādogaṇair vṛtaḥ 03,267.034a kausalyāmātar ity evam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ 03,267.034c idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vṛtaḥ 03,267.035a brūhi kiṃ te karomy atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha 03,267.035c ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt 03,267.035d*1275_01 evam uktaḥ samudreṇa rāmo vākyam athābravīt 03,267.036a mārgam icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate 03,267.036c yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastyapāṃsanam 03,267.036d*1276_01 rākṣasaṃ sānubandhaṃ tu mama bhāryāpahāriṇam 03,267.037a yady evaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān 03,267.037c śarais tvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ 03,267.038a ity evaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ 03,267.038c uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ 03,267.039a necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakaras tava 03,267.039c śṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara 03,267.040a yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato ''jñayā 03,267.040c anye 'py ājñāpayiṣyanti mām evaṃ dhanuṣo balāt 03,267.041a asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ 03,267.041c tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ 03,267.042a sa yat kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi 03,267.042c sarvaṃ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati 03,267.043a ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha 03,267.043c kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hy asi mato mama 03,267.044a tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat 03,267.044c daśayojanavistāram āyataṃ śatayojanam 03,267.045a nalasetur iti khyāto yo 'dyāpi prathito bhuvi 03,267.045c rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ 03,267.046a tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ 03,267.046c bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha 03,267.047a pratijagrāha rāmas taṃ svāgatena mahāmanāḥ 03,267.047c sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha 03,267.048a rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ 03,267.048c yadā tattvena tuṣṭo 'bhūt tata enam apūjayat 03,267.049a sarvarākṣasarājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam 03,267.049c cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca 03,267.050a vibhīṣaṇamate caiva so 'tyakrāman mahārṇavam 03,267.050c sasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa 03,267.051a tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ 03,267.051c bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca 03,267.052a tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau 03,267.052b*1277_01 draṣṭuṃ senām anuprāptau rāvaṇapriyakāriṇau 03,267.052c cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ 03,267.053a pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau 03,267.053c darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścād avāsṛjat 03,267.054a niveśyopavane sainyaṃ tac chūraḥ prājñavānaram 03,267.054c preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato 'ṅgadam 03,268.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,268.001a prabhūtānnodake tasmin bahumūlaphale vane 03,268.001c senāṃ niveśya kākutstho vidhivat paryarakṣata 03,268.002a rāvaṇaś ca vidhiṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitam 03,268.002c prakṛtyaiva durādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā 03,268.003a agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ 03,268.003c babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiś citāḥ 03,268.004a karṇāṭṭayantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ 03,268.004c sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṃsavaḥ 03,268.005a musalālātanārācatomarāsiparaśvadhaiḥ 03,268.005c anvitāś ca śataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ 03,268.006a puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 03,268.006c babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ 03,268.007a aṅgadas tv atha laṅkāyā dvāradeśam upāgataḥ 03,268.007c vidito rākṣasendrasya praviveśa gatavyathaḥ 03,268.008a madhye rākṣasakoṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ 03,268.008c śuśubhe meghamālābhir āditya iva saṃvṛtaḥ 03,268.009a sa samāsādya paulastyam amātyair abhisaṃvṛtam 03,268.009c rāmasaṃdeśam āmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame 03,268.010a āha tvāṃ rāghavo rājan kosalendro mahāyaśāḥ 03,268.010c prāptakālam idaṃ vākyaṃ tad ādatsva kuruṣva ca 03,268.011a akṛtātmānam āsādya rājānam anaye ratam 03,268.011c vinaśyanty anayāviṣṭā deśāś ca nagarāṇi ca 03,268.012a tvayaikenāparāddhaṃ me sītām āharatā balāt 03,268.012c vadhāyānaparāddhānām anyeṣāṃ tad bhaviṣyati 03,268.013a ye tvayā baladarpābhyām āviṣṭena vanecarāḥ 03,268.013c ṛṣayo hiṃsitāḥ pūrvaṃ devāś cāpy avamānitāḥ 03,268.014a rājarṣayaś ca nihatā rudantyaś cāhṛtāḥ striyaḥ 03,268.014c tad idaṃ samanuprāptaṃ phalaṃ tasyānayasya te 03,268.015a hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ yudhyasva puruṣo bhava 03,268.015c paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣasya niśācara 03,268.016a mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyasi karhi cit 03,268.016c arākṣasam imaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ 03,268.017a iti tasya bruvāṇasya dūtasya paruṣaṃ vacaḥ 03,268.017c śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ 03,268.018a iṅgitajñās tato bhartuś catvāro rajanīcarāḥ 03,268.018c caturṣv aṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlam iva pakṣiṇaḥ 03,268.019a tāṃs tathāṅgeṣu saṃsaktān aṅgado rajanīcarān 03,268.019c ādāyaiva kham utpatya prāsādatalam āviśat 03,268.020a vegenotpatatas tasya petus te rajanīcarāḥ 03,268.020c bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāraparipīḍitāḥ 03,268.021a sa mukto harmyaśikharāt tasmāt punar avāpatat 03,268.021c laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ svabalasya samīpataḥ 03,268.022a kosalendram athābhyetya sarvam āvedya cāṅgadaḥ 03,268.022c viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ 03,268.023a tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām 03,268.023c bhedayām āsa laṅkāyāḥ prākāraṃ raghunandanaḥ 03,268.024a vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ 03,268.024c dakṣiṇaṃ nagaradvāram avāmṛdnād durāsadam 03,268.025a karabhāruṇagātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām 03,268.025c koṭīśatasahasreṇa laṅkām abhyapatat tadā 03,268.025d*1278_01 pralambabāhūrukarajaṅghāntaravilambinām 03,268.025d*1278_02 ṛkṣāṇāṃ dhūmravarṇānāṃ tisraḥ koṭyo vyavasthitāḥ 03,268.026a utpatadbhiḥ patadbhiś ca nipatadbhiś ca vānaraiḥ 03,268.026c nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ 03,268.027a śāliprasūnasadṛśaiḥ śirīṣakusumaprabhaiḥ 03,268.027c taruṇādityasadṛśaiḥ śaragauraiś ca vānaraiḥ 03,268.028a prākāraṃ dadṛśus te tu samantāt kapilīkṛtam 03,268.028c rākṣasā vismitā rājan sastrīvṛddhāḥ samantataḥ 03,268.029a bibhidus te maṇistambhān karṇāṭṭaśikharāṇi ca 03,268.029c bhagnonmathitavegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ 03,268.030a parigṛhya śataghnīś ca sacakrāḥ sahuḍopalāḥ 03,268.030c cikṣipur bhujavegena laṅkāmadhye mahābalāḥ 03,268.031a prākārasthāś ca ye ke cin niśācaragaṇās tadā 03,268.031c pradudruvus te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ 03,268.032a tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,268.032c niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ 03,268.033a śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ 03,268.033c prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ 03,268.034a sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ 03,268.034c kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ 03,268.035a petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ 03,268.035c stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ 03,268.036a keśākeśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha 03,268.036c nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam 03,268.037a niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ 03,268.037c hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam 03,268.038a rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā 03,268.038c tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān 03,268.039a saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 03,268.039c ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān 03,268.040a tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā 03,268.040c kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ 03,269.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,269.001a tato niviśamānāṃs tān sainikān rāvaṇānugāḥ 03,269.001c abhijagmur gaṇān eke piśācakṣudrarakṣasām 03,269.002a parvaṇaḥ pūtano jambhaḥ kharaḥ krodhavaśo hariḥ 03,269.002c prarujaś cārujaś caiva praghasaś caivam ādayaḥ 03,269.003a tato 'bhipatatāṃ teṣām adṛśyānāṃ durātmanām 03,269.003c antardhānavadhaṃ tajjñaś cakāra sa vibhīṣaṇaḥ 03,269.004a te dṛśyamānā haribhir balibhir dūrapātibhiḥ 03,269.004c nihatāḥ sarvaśo rājan mahīṃ jagmur gatāsavaḥ 03,269.005a amṛṣyamāṇaḥ sabalo rāvaṇo niryayāv atha 03,269.005b*1279_01 rākṣasānāṃ balair ghoraiḥ piśācānāṃ ca saṃvṛtaḥ 03,269.005b*1279_02 yuddhaśāstravidhānajña uśanā iva cāparaḥ 03,269.005c vyūhya cauśanasaṃ vyūhaṃ harīn sarvān ahārayat 03,269.006a rāghavas tv abhiniryāya vyūḍhānīkaṃ daśānanam 03,269.006c bārhaspatyaṃ vidhiṃ kṛtvā pratyavyūhan niśācaram 03,269.007a sametya yuyudhe tatra tato rāmeṇa rāvaṇaḥ 03,269.007c yuyudhe lakṣmaṇaś caiva tathaivendrajitā saha 03,269.008a virūpākṣeṇa sugrīvas tāreṇa ca nikharvaṭaḥ 03,269.008c tuṇḍena ca nalas tatra paṭuśaḥ panasena ca 03,269.009a viṣahyaṃ yaṃ hi yo mene sa sa tena sameyivān 03,269.009c yuyudhe yuddhavelāyāṃ svabāhubalam āśritaḥ 03,269.010a sa saṃprahāro vavṛdhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 03,269.010c lomasaṃharṣaṇo ghoraḥ purā devāsure yathā 03,269.011a rāvaṇo rāmam ānarchac chaktiśūlāsivṛṣṭibhiḥ 03,269.011c niśitair āyasais tīkṣṇai rāvaṇaṃ cāpi rāghavaḥ 03,269.012a tathaivendrajitaṃ yattaṃ lakṣmaṇo marmabhedibhiḥ 03,269.012c indrajic cāpi saumitriṃ bibheda bahubhiḥ śaraiḥ 03,269.013a vibhīṣaṇaḥ prahastaṃ ca prahastaś ca vibhīṣaṇam 03,269.013c khagapatraiḥ śarais tīkṣṇair abhyavarṣad gatavyathaḥ 03,269.014a teṣāṃ balavatām āsīn mahāstrāṇāṃ samāgamaḥ 03,269.014c vivyathuḥ sakalā yena trayo lokāś carācarāḥ 03,270.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,270.001a tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam 03,270.001c gadayā tāḍayām āsa vinadya raṇakarkaśaḥ 03,270.002a sa tayābhihato dhīmān gadayā bhīmavegayā 03,270.002c nākampata mahābāhur himavān iva susthiraḥ 03,270.003a tataḥ pragṛhya vipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ 03,270.003c abhimantrya mahāśaktiṃ cikṣepāsya śiraḥ prati 03,270.004a patantyā sa tayā vegād rākṣaso 'śaninādayā 03,270.004c hṛtottamāṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ 03,270.004d*1280_01 kṛttottamāṅgaṃ sahyaṃ tad anayānugatāsavām 03,270.004d*1280_02 papāta rakṣaḥ sahasā vātarugṇa iva drumaḥ 03,270.005a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram 03,270.005c abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn 03,270.006a tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam 03,270.006c dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ 03,270.007a tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān 03,270.007c niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ 03,270.008a taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam 03,270.008c vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ 03,270.009a tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ 03,270.009c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām 03,270.010a tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame 03,270.010c dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ 03,270.011a taṃ rākṣasamahāmātram āpatantaṃ sapatnajit 03,270.011c tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ 03,270.012a tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ 03,270.012c jigīṣator yudhānyonyam indraprahlādayor iva 03,270.013a gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim 03,270.013c kapiś ca jaghnivān rakṣaḥ saskandhaviṭapair drumaiḥ 03,270.013d*1281_01 śirasy abhyahanat pūrvaṃ kālayā ca punaḥ punaḥ 03,270.013d*1281_02 tṛṇarājena mahatā lohasārathibhedinā 03,270.014a tatas tam atikāyena sāśvaṃ sarathasārathim 03,270.014c dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ 03,270.014d*1282_01 vegena mahatāviṣṭo rākṣasānāṃ mahad balam 03,270.014d*1282_02 yodhayām āsa rājendra śilāvarṣaiḥ samantataḥ 03,270.015a tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam 03,270.015c harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān 03,270.016a te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ 03,270.016c rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatan bhayāt 03,270.017a te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ 03,270.017c sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan 03,270.018a śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi 03,270.018c dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ 03,270.019a sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt 03,270.019c uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ 03,270.020a ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ 03,270.020c śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat 03,270.021a prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgatasādhvasaḥ 03,270.021c svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ 03,270.021e tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam 03,270.022a dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī 03,270.022c ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam 03,270.023a eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha 03,270.023c avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat 03,270.024a mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī 03,270.024c tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave 03,270.025a tena caiva prahastādir mahān naḥ svajano hataḥ 03,270.025c tasya nānyo nihantāsti tvad ṛte śatrukarśana 03,270.026a sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara 03,270.026c rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama 03,270.027a dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau 03,270.027c tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ 03,270.028a ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam 03,270.028c saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau 03,270.029a tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau 03,270.029c kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt 03,271.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,271.001a tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ 03,271.001c apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam 03,271.001d*1282a_01 sa vīkṣamāṇas tat sainyaṃ rāmadarśanakāṅkṣayā 03,271.001d*1282a_02 apaśyac cāpi saumitriṃ dhanuṣpāṇiṃ vyavasthitam 03,271.002a tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ 03,271.002b*1283_01 śailavṛkṣāyudhā nādān amuñcan bhīṣaṇās tataḥ 03,271.002c abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ 03,271.002e karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam 03,271.003a bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ 03,271.003c nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan 03,271.004a sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān 03,271.004c panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram 03,271.005a tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ 03,271.005c udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā 03,271.006a taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān 03,271.006c abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ 03,271.007a tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ 03,271.007c śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ 03,271.008a sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani 03,271.008c bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ 03,271.009a tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ 03,271.009c dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt 03,271.010a hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā 03,271.010b*1284_01 gacchan saṃbodhayām āsa prahāreṇālpacetasam 03,271.010b*1284_02 tataḥ saṃlabdhasaṃjñas tu hṛtvā karṇoṣṭanāsikām 03,271.010b*1284_03 sugrīvaḥ kumbhakarṇasya jagāma harivāhinīm 03,271.010b*1284_04 atha kruddhaḥ kumbhakarṇo miśritān harirākṣasān 03,271.010b*1284_05 bhakṣayām āsa balavān mamarda padayor api 03,271.010b*1284_06 bhakṣyamāṇān harīn sarvān kumbhakarṇena rakṣasā 03,271.010c avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ 03,271.011a so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram 03,271.011c prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā 03,271.012a sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ 03,271.012c jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ 03,271.013a tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram 03,271.013b*1285_01 vegena mahatāviṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 03,271.013c kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ 03,271.013e abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām 03,271.014a tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau 03,271.014c ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ 03,271.015a tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān 03,271.015c kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan 03,271.016a sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ 03,271.016b*1286_01 saumitrir adbhutaṃ dṛṣṭvā krūraḥ samarakovidaḥ 03,271.016c taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam 03,271.017a sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe 03,271.017c mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva 03,271.018a taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam 03,271.018c gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt 03,271.019a tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau 03,271.019c avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām 03,271.020a tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau 03,271.020c pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ 03,271.021a tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam 03,271.021c dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ 03,271.022a mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata 03,271.022c tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām 03,271.023a muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ 03,271.023c saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 03,271.024a athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ 03,271.024c abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ 03,271.025a nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ 03,271.025c pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ 03,271.026a tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ 03,271.026c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām 03,271.027a śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ 03,271.027c nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ 03,272.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,272.001a tataḥ śrutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam 03,272.001c prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam 03,272.002a putram indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata 03,272.002c jahi rāmam amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam 03,272.003a tvayā hi mama satputra yaśo dīptam upārjitam 03,272.003c jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim 03,272.004a antarhitaḥ prakāśo vā divyair dattavaraiḥ śaraiḥ 03,272.004c jahi śatrūn amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara 03,272.005a rāmalakṣmaṇasugrīvāḥ śarasparśaṃ na te 'nagha 03,272.005c samarthāḥ pratisaṃsoḍhuṃ kutas tadanuyāyinaḥ 03,272.006a akṛtā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha 03,272.006c kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja 03,272.007a tvam adya niśitair bāṇair hatvā śatrūn sasainikān 03,272.007c pratinandaya māṃ putra purā baddhveva vāsavam 03,272.008a ity uktaḥ sa tathety uktvā ratham āsthāya daṃśitaḥ 03,272.008c prayayāv indrajid rājaṃs tūrṇam āyodhanaṃ prati 03,272.009a tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ 03,272.009c āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 03,272.010a taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,272.010c trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 03,272.011a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jayagṛddhinoḥ 03,272.011c divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā 03,272.012a rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ 03,272.012c tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ 03,272.013a tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ 03,272.013c tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ 03,272.013e te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale 03,272.013f*1287_01 sāyakā rāvaṇerājau śataśaḥ śakalīkṛtāḥ 03,272.014a tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam 03,272.014c abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani 03,272.015a tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān 03,272.015c prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ 03,272.016a tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ 03,272.016c gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam 03,272.017a tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ 03,272.017c sasarjendrajitaḥ krodhāc chālaskandham amitrajit 03,272.018a so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ 03,272.018c jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim 03,272.019a tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ 03,272.019c tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ 03,272.020a antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam 03,272.020c rāmas taṃ deśam āgamya tat sainyaṃ paryarakṣata 03,272.021a sa rāmam uddiśya śarais tato dattavarais tadā 03,272.021c vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahāratham 03,272.022a tam adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā 03,272.022c yodhayām āsatur ubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau 03,272.023a sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 03,272.023c vyasṛjat sāyakān bhūyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,272.024a tam adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantam aniśaṃ śarān 03,272.024c harayo viviśur vyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ 03,272.025a tāṃś ca tau cāpy adṛśyaḥ sa śarair vivyādha rākṣasaḥ 03,272.025c sa bhṛśaṃ tāḍayan vīro rāvaṇir māyayāvṛtaḥ 03,272.026a tau śarair ācitau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,272.026c petatur gaganād bhūmiṃ sūryācandramasāv iva 03,273.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,273.001a tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau 03,273.001c babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā 03,273.002a tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe 03,273.002c rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare 03,273.003a tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau 03,273.003c sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ 03,273.004a suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca 03,273.004c hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ 03,273.004d*1288_01 tataḥ samīravacanād rāmādhyātaḥ khageśvaraḥ 03,273.004d*1288_02 āgamyāmocayad vīrau sarpabandhāt sudāruṇāt 03,273.004d*1289_01 kṣaṇena garuḍas tāta patatrī samadṛśyata 03,273.004d*1289_02 darśanāt pakṣirājasya pannagāś ca pradudruvuḥ 03,273.004d*1289_03 sa cāgatya mahāpakṣī tāv ubhau rāmalakṣmaṇau 03,273.004d*1289_04 parāmṛjya kareṇātha yayau yena pathāgataḥ 03,273.005a tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ 03,273.005c bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau 03,273.006a viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau 03,273.006c viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā 03,273.007a tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām 03,273.007c gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau 03,273.008a tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam 03,273.008c uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ 03,273.009a ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt 03,273.009c guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama 03,273.010a idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati 03,273.010c antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa 03,273.011a anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta 03,273.011c bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati 03,273.012a tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam 03,273.012c cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ 03,273.013a sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā 03,273.013c maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ 03,273.014a tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ 03,273.014c kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira 03,273.014d*1290_01 tato bibheda paulastyaḥ śaktyā vakṣasi lakṣmaṇam 03,273.014d*1290_02 paulastyam etad ālakṣya prāpa mūrchāṃ sa lakṣmaṇaḥ 03,273.014d*1290_03 avahāraṃ tataḥ kṛtvā rāghavaḥ sarvavānarān 03,273.014d*1290_04 vākyam ity abravīd dīnaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 03,273.014d*1290_05 rājyabhaṅgo vane vāsaḥ sītā nītā pitā mṛtaḥ 03,273.014d*1290_06 lakṣmaṇo moham āpannaḥ kiṃ no duḥkham ataḥ param 03,273.014d*1290_07 bibhīṣaṇo hanumatā rāmas taṃ bodhya buddhimān 03,273.014d*1290_08 ānāyyauṣadhayo divyā lakṣmaṇaṃ samajīvayat 03,273.015a indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ 03,273.015c nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati 03,273.016a tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā 03,273.016c abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ 03,273.017a akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam 03,273.017c śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ 03,273.018a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ 03,273.018c atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva 03,273.019a avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ 03,273.019c saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ 03,273.020a saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ 03,273.020c asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān 03,273.020d*1291_01 tāṃś ciccheda * saumitriḥ śarān aṣṭāv anāgatān 03,273.020d*1292_01 tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda raghunandanaḥ 03,273.021a tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ 03,273.021b*1293_01 vārayām āsa nārācaiḥ saumitrir mitranandanaḥ 03,273.021b*1293_02 asṛjal lakṣmaṇaś cāṣṭau rākṣasāya śarān punaḥ 03,273.021c yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu 03,273.022a ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat 03,273.022c dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat 03,273.023a tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā 03,273.023c jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam 03,273.024a vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam 03,273.024b*1294_01 papāta vasudhāyāṃ tu chinnamūla iva drumaḥ 03,273.024c taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ 03,273.025a laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā 03,273.025c dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putravinākṛtam 03,273.026a sa putraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ 03,273.026c rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ 03,273.027a aśokavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasām 03,273.027c khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha 03,273.028a taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam 03,273.028c śamayām āsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā 03,273.029a mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi 03,273.029c hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe 03,273.030a na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ 03,273.030c jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet 03,273.031a na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ 03,273.031c asakṛd dhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi 03,273.032a evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā 03,273.032c kruddhaṃ saṃśamayām āsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ 03,273.033a niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ 03,273.033c ājñāpayām āsa tadā ratho me kalpyatām iti 03,274.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,274.001a tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite 03,274.001c niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam 03,274.002a saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ 03,274.002c abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān 03,274.003a tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ maindanīlanalāṅgadāḥ 03,274.003c hanūmāñ jāmbavāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan 03,274.004a te daśagrīvasainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ 03,274.004c drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ 03,274.005a tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ 03,274.005c māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ 03,274.006a tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,274.006c rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 03,274.007a tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān 03,274.007c atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ 03,274.008a kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata 03,274.008c abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ 03,274.009a tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ 03,274.009c abhipetus tadā rājan pragṛhītoccakārmukāḥ 03,274.010a tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ 03,274.010c uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ 03,274.011a jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān 03,274.011b*1295_01 ity ukto lakṣmaṇaṃ pārtha tadā gantuṃ samudyataḥ 03,274.011c jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān 03,274.012a tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā 03,274.012c upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,274.013 mātalir uvāca 03,274.013a ayaṃ haryaśvayug jaitro maghonaḥ syandanottamaḥ 03,274.013b*1296_01 tvad artham iha saṃprāptaḥ saṃdeśād vai śatakratoḥ 03,274.013c anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān 03,274.013e śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān 03,274.014a tad anena naravyāghra mayā yat tena saṃyuge 03,274.014c syandanena jahi kṣipraṃ rāvaṇaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 03,274.015a ity ukto rāghavas tathyaṃ vaco 'śaṅkata mātaleḥ 03,274.015c māyeyaṃ rākṣasasyeti tam uvāca vibhīṣaṇaḥ 03,274.016a neyaṃ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ 03,274.016c tad ātiṣṭha rathaṃ śīghram imam aindraṃ mahādyute 03,274.017a tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthas tathety uktvā vibhīṣaṇam 03,274.017c rathenābhipapātāśu daśagrīvaṃ ruṣānvitaḥ 03,274.018a hāhākṛtāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute 03,274.018c siṃhanādāḥ sapaṭahā divi divyāś ca nānadan 03,274.018d*1297_01 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rāmarāvaṇayor mahat 03,274.018d*1298_01 daśakandhararājasūnvos tathā yuddham abhūn mahat 03,274.018d*1299_01 alabdhopamam anyatra tayor eva tathābhavat 03,274.019a sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ 03,274.019c śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 03,274.020a tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 03,274.020c tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat 03,274.021a tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān 03,274.021c sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca 03,274.022a tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān 03,274.022c śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ 03,274.023a tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ 03,274.023c bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam 03,274.024a tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam 03,274.024c tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha 03,274.025a taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam 03,274.025c jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ 03,274.026a alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ 03,274.026c brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ 03,274.027a tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam 03,274.027c rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 03,274.027d*1300_01 muktamātreṇa rāmeṇa dūrākṛṣṭena bhārata 03,274.027d*1301_01 amogham aviṣahyaṃ ca sa devāsurapannagaiḥ 03,274.027d*1301_02 bhāsayantaṃ diśaḥ sarvāḥ svayā dīptyā mahāprabhā 03,274.028a sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ 03,274.028c prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ 03,274.029a tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ 03,274.029c nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 03,274.030a tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam 03,274.030c bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā 03,274.031a śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca 03,274.031c neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata 03,275.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,275.001a sa hatvā rāvaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣam 03,275.001c babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛd rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.002a tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ 03,275.002c āśīrbhir jayayuktābhir ānarcus taṃ mahābhujam 03,275.003a rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ 03,275.003c gandharvāḥ puṣpavarṣaiś ca vāgbhiś ca tridaśālayāḥ 03,275.004a pūjayitvā yathā rāmaṃ pratijagmur yathāgatam 03,275.004c tan mahotsavasaṃkāśam āsīd ākāśam acyuta 03,275.005a tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥ 03,275.005c vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ 03,275.006a tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām 03,275.006c avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau 03,275.007a uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyam āsthitam 03,275.007c pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañ jānakīm iti 03,275.008a etac chrutvā vacas tasmād avatīrya rathottamāt 03,275.008c bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ 03,275.009a tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitām 03,275.009c malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam 03,275.010a uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ 03,275.010c gaccha vaidehi muktā tvaṃ yat kāryaṃ tan mayā kṛtam 03,275.011a mām āsādya patiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmani 03,275.011c jarāṃ vrajethā iti me nihato 'sau niśācaraḥ 03,275.012a kathaṃ hy asmadvidho jātu jānan dharmaviniścayam 03,275.012c parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtam api dhārayet 03,275.013a suvṛttām asuvṛttāṃ vāpy ahaṃ tvām adya maithili 03,275.013c notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ havir yathā 03,275.014a tataḥ sā sahasā bālā tac chrutvā dāruṇaṃ vacaḥ 03,275.014c papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā 03,275.015a yo hy asyā harṣasaṃbhūto mukharāgas tadābhavat 03,275.015c kṣaṇena sa punar bhraṣṭo niḥśvāsād iva darpaṇe 03,275.016a tatas te harayaḥ sarve tac chrutvā rāmabhāṣitam 03,275.016c gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ 03,275.016d@028_0001 amṛṣyamāṇā sā sītā vacanaṃ rāghavoditam 03,275.016d@028_0002 lakṣmaṇaṃ prāha me śīghraṃ prajvālaya hutāśanam 03,275.016d@028_0003 viśvāsārthe hi rāmasya lokānāṃ pratyayāya ca 03,275.016d@028_0004 rāghavasya mataṃ jñātvā lakṣmaṇo 'pi tadaiva hi 03,275.016d@028_0005 mahākāṣṭhacayaṃ kṛtvā jvālayitvā hutāśanam 03,275.016d@028_0006 rāmapārśvam upāgamya tasthau tūṣṇīm ariṃdamaḥ 03,275.016d@028_0007 tataḥ sītā parikramya rāghavaṃ bhaktisaṃyutā 03,275.016d@028_0008 paśyatāṃ sarvalokānāṃ devarākṣasayoṣitām 03,275.016d@028_0009 praṇamya daivatebhyaś ca brāhmaṇebhyaś ca maithilī 03,275.016d@028_0010 baddhāñjalipuṭā cedam uvācāgnisamīpagā 03,275.016d@028_0011 yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt 03,275.016d@028_0012 tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ 03,275.016d@028_0013 evam uktvā tu sā sītā parikramya hutāśanam 03,275.016d@028_0014 viveśa jvalanaṃ dīptaṃ nirbhayena hṛdā satī 03,275.017a tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ 03,275.017c pitāmaho jagatsraṣṭā darśayām āsa rāghavam 03,275.018a śakraś cāgniś ca vāyuś ca yamo varuṇa eva ca 03,275.018c yakṣādhipaś ca bhagavāṃs tathā saptarṣayo 'malāḥ 03,275.019a rājā daśarathaś caiva divyabhāsvaramūrtimān 03,275.019c vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā 03,275.020a tato 'ntarikṣaṃ tat sarvaṃ devagandharvasaṃkulam 03,275.020c śuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam 03,275.021a tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinī 03,275.021c uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam 03,275.022a rājaputra na te kopaṃ karomi viditā hi me 03,275.022c gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,275.023a antaś carati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ 03,275.023c sa me vimuñcatu prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,275.024a agnir āpas tathākāśaṃ pṛthivī vāyur eva ca 03,275.024c vimuñcantu mama prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,275.024d*1302_01 yathāhaṃ tvad ṛte vīra nānyaṃ svapne 'py acintayam 03,275.024d*1302_02 tathā me devanirdiṣṭas tvam eva hi patir bhava 03,275.025a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sarvā viśrāvayan diśaḥ 03,275.025c puṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām 03,275.026 vāyur uvāca 03,275.026a bho bho rāghava satyaṃ vai vāyur asmi sadāgatiḥ 03,275.026c apāpā maithilī rājan saṃgaccha saha bhāryayā 03,275.027 agnir uvāca 03,275.027a aham antaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandana 03,275.027c susūkṣmam api kākutstha maithilī nāparādhyati 03,275.028 varuṇa uvāca 03,275.028a rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava 03,275.028c ahaṃ vai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām 03,275.028d*1303_01 pāraṃ paraṃ tvam evāsīr viṣṇubrahmātmarūpavān 03,275.028d*1303_02 apārapāro 'si hare pārebhyo 'pi paraḥ sadā 03,275.028d*1303_03 brahmapāro 'si viśveśa parapāranayas tathā 03,275.028d*1303_04 parāṇāṃ ca parāsyasi pāraḥ pāraḥ sadaiva saḥ 03,275.028d*1303_05 sarvabhūtanivāsī ca bhūman sa paramas tathā 03,275.028d*1304_00 yamaḥ 03,275.028d*1304_01 dharmarājo 'smi kākutstha sākṣī lokasya karmaṇām 03,275.028d*1304_02 śubhāśubhānāṃ sīteyam apāpā pratigṛhyatām 03,275.029 brahmovāca 03,275.029a putra naitad ihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmiṇi 03,275.029c sādho sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,275.030a śatrur eṣa tvayā vīra devagandharvabhoginām 03,275.030c yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ 03,275.031a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādāt purābhavat 03,275.031c kasmāc cit kāraṇāt pāpaḥ kaṃ cit kālam upekṣitaḥ 03,275.032a vadhārtham ātmanas tena hṛtā sītā durātmanā 03,275.032c nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā 03,275.033a yadi hy akāmām āsevet striyam anyām api dhruvam 03,275.033c śatadhāsya phaled deha ity uktaḥ so 'bhavat purā 03,275.034a nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahādyute 03,275.034c kṛtaṃ tvayā mahat kāryaṃ devānām amaraprabha 03,275.035 daśaratha uvāca 03,275.035a prīto 'smi vatsa bhadraṃ te pitā daśaratho 'smi te 03,275.035c anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama 03,275.036 rāma uvāca 03,275.036a abhivādaye tvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama 03,275.036c gamiṣyāmi purīṃ ramyām ayodhyāṃ śāsanāt tava 03,275.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,275.037a tam uvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo manujādhipa 03,275.037c gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃ rāma raktāntalocana 03,275.037d*1305_01 saṃpūrṇāni hi varṣāṇi caturdaśa mahādyute 03,275.038a tato devān namaskṛtya suhṛdbhir abhinanditaḥ 03,275.038c mahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān 03,275.039a tato varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥ 03,275.039c trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayām āsa rākṣasīm 03,275.040a tam uvāca tato brahmā devaiḥ śakramukhair vṛtaḥ 03,275.040c kausalyāmātar iṣṭāṃs te varān adya dadāni kān 03,275.041a vavre rāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiś cāparājayam 03,275.041c rākṣasair nihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam 03,275.042a tatas te brahmaṇā prokte tatheti vacane tadā 03,275.042c samuttasthur mahārāja vānarā labdhacetasaḥ 03,275.043a sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau 03,275.043c rāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati 03,275.044a divyās tvām upabhogāś ca matprasādakṛtāḥ sadā 03,275.044c upasthāsyanti hanumann iti sma harilocana 03,275.045a tatas te prekṣamāṇānāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 03,275.045c antardhānaṃ yayur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 03,275.046a dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥ 03,275.046c uvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ 03,275.047a devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām 03,275.047c apanītaṃ tvayā duḥkham idaṃ satyaparākrama 03,275.048a sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 03,275.048c kathayiṣyanti lokās tvāṃ yāvad bhūmir dhariṣyati 03,275.049a ity evam uktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varam 03,275.049c saṃpūjyāpākramat tena rathenādityavarcasā 03,275.050a tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.050c sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ 03,275.051a vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ 03,275.051c saṃtatāra punas tena setunā makarālayam 03,275.052a puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā 03,275.052c kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī 03,275.053a tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ 03,275.053c tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ 03,275.054a athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca 03,275.054c visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ 03,275.055a gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca 03,275.055c sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat 03,275.056a vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā 03,275.056c puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam 03,275.057a kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,275.057c aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat 03,275.058a tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.058c yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati 03,275.059a ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ 03,275.059c bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā 03,275.060a lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca 03,275.060c vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat 03,275.061a sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam 03,275.061b*1306_01 nandigrāmagataṃ rāmaḥ saśatrughnaṃ sa rāghavaḥ 03,275.061c agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane 03,275.062a sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān 03,275.062c rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha 03,275.063a tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā 03,275.063c vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ 03,275.064a tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam 03,275.064c nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā 03,275.065a tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani 03,275.065c vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām 03,275.066a so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam 03,275.066c vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati 03,275.067a abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau 03,275.067c samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha 03,275.068a puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ 03,275.068c prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ 03,275.069a tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu 03,275.069c daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān 03,275.069d*1307_01 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,275.069d*1307_02 rājyaṃ kāritavān rāmaḥ paścāt sa tridivaṃ gataḥ 03,276.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,276.001a evam etan mahābāho rāmeṇāmitatejasā 03,276.001c prāptaṃ vyasanam atyugraṃ vanavāsakṛtaṃ purā 03,276.001d*1308_01 tad uktaṃ bhavatāṃ sarvaṃ rāmāyaṇam anuttamam 03,276.001d*1308_02 āyuṣyam idam ākhyānaṃ śṛṇvatām aghanāśanam 03,276.001d*1308_03 putrapautrapradaṃ puṃsām āyurārogyavardhanam 03,276.001d*1308_04 tasmāt tvam api rājendra bhrātṛbhiḥ saha dharmaja 03,276.002a mā śucaḥ puruṣavyāghra kṣatriyo 'si paraṃtapa 03,276.002c bāhuvīryāśraye mārge vartase dīptanirṇaye 03,276.003a na hi te vṛjinaṃ kiṃ cid dṛśyate param aṇv api 03,276.003c asmin mārge viṣīdeyuḥ sendrā api surāsurāḥ 03,276.004a saṃhatya nihato vṛtro marudbhir vajrapāṇinā 03,276.004c namuciś caiva durdharṣo dīrghajihvā ca rākṣasī 03,276.005a sahāyavati sarvārthāḥ saṃtiṣṭhantīha sarvaśaḥ 03,276.005c kiṃ nu tasyājitaṃ saṃkhye bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 03,276.006a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭho bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,276.006c yuvānau ca maheṣvāsau yamau mādravatīsutau 03,276.006e ebhiḥ sahāyaiḥ kasmāt tvaṃ viṣīdasi paraṃtapa 03,276.007a ya ime vajriṇaḥ senāṃ jayeyuḥ samarudgaṇām 03,276.007c tvam apy ebhir maheṣvāsaiḥ sahāyair devarūpibhiḥ 03,276.007e vijeṣyasi raṇe sarvān amitrān bharatarṣabha 03,276.008a itaś ca tvam imāṃ paśya saindhavena durātmanā 03,276.008c balinā vīryamattena hṛtām ebhir mahātmabhiḥ 03,276.009a ānītāṃ draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram 03,276.009c jayadrathaṃ ca rājānaṃ vijitaṃ vaśam āgatam 03,276.010a asahāyena rāmeṇa vaidehī punar āhṛtā 03,276.010c hatvā saṃkhye daśagrīvaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam 03,276.011a yasya śākhāmṛgā mitrā ṛkṣāḥ kālamukhās tathā 03,276.011c jātyantaragatā rājann etad buddhyānucintaya 03,276.012a tasmāt tvaṃ kuruśārdūla mā śuco bharatarṣabha 03,276.012c tvadvidhā hi mahātmāno na śocanti paraṃtapa 03,276.012d@029_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,276.012d@029_0001 ye cedaṃ kathayiṣyanti rāmasya caritaṃ mahat 03,276.012d@029_0002 śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ ye nālakṣmīs tān bhaviṣyati 03,276.012d@029_0003 arghās tebhyo bhaviṣyanti dhanatā ca bhaviṣyati 03,276.012d@029_0004 itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam 03,276.012d@029_0005 putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyante nṛṣu cāgryatām 03,276.012d@029_0006 arogāḥ pratibhāṃś caiva bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 03,276.012d@029_0007 idam ākhyānakaṃ ramyaṃ ye smaranti narottamāḥ 03,276.012d@029_0008 putrapautraiś ca nandanti labhante viṣṇuvallabhām 03,276.012d@029_0009 śṛṇvantīdaṃ puṇyaśīlāḥ śrāvayec cedam uttamam 03,276.012d@029_0010 naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 03,276.012d@029_0011 kāñcanena vimānena svargaṃ yāti narottamaḥ 03,276.012d@029_0012 punar lakṣmīr upayuto jāyate pṛthivītale 03,276.012d@029_0013 śrutvā cedam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocayet 03,276.012d@029_0014 puṃskokilarutaṃ śrutvā krauñcīdhvāṅkṣasya vāg iva 03,276.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,276.013a evam āśvāsito rājā mārkaṇḍeyena dhīmatā 03,276.013c tyaktvā duḥkham adīnātmā punar evedam abravīt 03,276.013d*1309_01 śrutvā rāmāyaṇaṃ sarvaṃ tyaktvā duḥkhaṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,276.013d*1309_02 mārkaṇḍeyaṃ punaḥ prāha bhrātṛbhiḥ saha saṃmataiḥ 03,277.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,277.001a nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune 03,277.001c haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām 03,277.002a dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam 03,277.002c jayadrathena ca punar vanād apahṛtā balāt 03,277.003a asti sīmantinī kā cid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā 03,277.003c pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā 03,277.004 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.004a śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira 03,277.004c sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā 03,277.005a āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ 03,277.005c brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ 03,277.006a yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ 03,277.006c pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ 03,277.007a kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ 03,277.007c atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān 03,277.008a apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ 03,277.008c kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ 03,277.009a hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama 03,277.009c ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ 03,277.010a etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu 03,277.010c pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt 03,277.010e svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam 03,277.011a agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā 03,277.011c uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā 03,277.011d*1310_01 sā tam aśvapatiṃ rājan sāvitrī niyamasthitam 03,277.012a brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca 03,277.012c sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva 03,277.013a varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam 03,277.013c na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana 03,277.014 aśvapatir uvāca 03,277.014a apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā 03,277.014c putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ 03,277.015a tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham 03,277.015c saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ 03,277.015d*1311_01 evam uktvā tu sāvitrī pratyuvāca ca taṃ nṛpam 03,277.016 sāvitry uvāca 03,277.016a pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava 03,277.016c jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ 03,277.017a prasādāc caiva tasmāt te svayaṃbhuvihitād bhuvi 03,277.017c kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati 03,277.018a uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana 03,277.018c pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te 03,277.019 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.019a sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ 03,277.019c prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti 03,277.020a antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ 03,277.020c svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan 03,277.021a kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ 03,277.021c jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe 03,277.022a rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha 03,277.022c vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare 03,277.023a prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām 03,277.023c kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā 03,277.024a sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api 03,277.024c sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā 03,277.025a sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā 03,277.025c kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha 03,277.026a tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva 03,277.026c prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ 03,277.027a tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā 03,277.027c na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ 03,277.028a athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā 03,277.028c hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi 03,277.029a tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ 03,277.029c pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī 03,277.030a sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca 03,277.030c kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā 03,277.031a yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm 03,277.031c ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat 03,277.032 rājovāca 03,277.032a putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām 03,277.032c svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ 03,277.033a prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama 03,277.033c vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam 03,277.034a śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ 03,277.034c tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu 03,277.035a apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ 03,277.035c mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā 03,277.036a idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara 03,277.036c devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru 03,277.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.037a evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ 03,277.037c vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat 03,277.038a sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī 03,277.038c pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam 03,277.039a sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā 03,277.039c tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha 03,277.040a mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam 03,277.040c vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata 03,277.041a evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā 03,277.041c kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha 03,278.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.001a atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ 03,278.001c upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata 03,278.002a tato 'bhigamya tīrthāni sarvāṇy evāśramāṃs tathā 03,278.002c ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ 03,278.003a nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā 03,278.003c ubhayor eva śirasā cakre pādābhivandanam 03,278.004 nārada uvāca 03,278.004a kva gatābhūt suteyaṃ te kutaś caivāgatā nṛpa 03,278.004c kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ saṃprayacchasi 03,278.005 aśvapatir uvāca 03,278.005a kāryeṇa khalv anenaiva preṣitādyaiva cāgatā 03,278.005c tad asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo 'nayā vṛtaḥ 03,278.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.006a sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃcoditā śubhā 03,278.006c daivatasyeva vacanaṃ pratigṛhyedam abravīt 03,278.007a āsīc chālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ 03,278.007c dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha 03,278.008a vinaṣṭacakṣuṣas tasya bālaputrasya dhīmataḥ 03,278.008c sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'smin pūrvavairiṇā 03,278.009a sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam 03,278.009c mahāraṇyagataś cāpi tapas tepe mahāvrataḥ 03,278.010a tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaś ca tapovane 03,278.010c satyavān anurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ 03,278.011 nārada uvāca 03,278.011a aho bata mahat pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam 03,278.011c ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vṛtaḥ 03,278.012a satyaṃ vadaty asya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate 03,278.012c tato 'sya brāhmaṇāś cakrur nāmaitat satyavān iti 03,278.013a bālasyāśvāḥ priyāś cāsya karoty aśvāṃś ca mṛnmayān 03,278.013c citre 'pi ca likhaty aśvāṃś citrāśva iti cocyate 03,278.014 rājovāca 03,278.014a apīdānīṃ sa tejasvī buddhimān vā nṛpātmajaḥ 03,278.014c kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitṛnandanaḥ 03,278.015 nārada uvāca 03,278.015a vivasvān iva tejasvī bṛhaspatisamo matau 03,278.015c mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ 03,278.016 aśvapatir uvāca 03,278.016a api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān 03,278.016c rūpavān apy udāro vāpy atha vā priyadarśanaḥ 03,278.017 nārada uvāca 03,278.017a sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ 03,278.017c brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā 03,278.018a yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ 03,278.018c rūpeṇānyatamo 'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī 03,278.018d*1312_01 sa vadānyaḥ sa tejasvī sa dhīmān sa kṣamānvitaḥ 03,278.019a sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ 03,278.019c sa maitraḥ so 'nasūyaś ca sa hrīmān dhṛtimāṃś ca saḥ 03,278.020a nityaśaś cārjavaṃ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā 03,278.020c saṃkṣepatas tapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiś ca kathyate 03,278.021 aśvapatir uvāca 03,278.021a guṇair upetaṃ sarvais taṃ bhagavan prabravīṣi me 03,278.021c doṣān apy asya me brūhi yadi santīha ke cana 03,278.022 nārada uvāca 03,278.022*1313_01 eka evāsya doṣo hi guṇān ākramya tiṣṭhati 03,278.022*1313_02 sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyam ativartitum 03,278.022a eko doṣo 'sya nānyo 'sti so 'dya prabhṛti satyavān 03,278.022c saṃvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 03,278.023 rājovāca 03,278.023a ehi sāvitri gaccha tvam anyaṃ varaya śobhane 03,278.023c tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati 03,278.024a yathā me bhagavān āha nārado devasatkṛtaḥ 03,278.024c saṃvatsareṇa so 'lpāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 03,278.025 sāvitry uvāca 03,278.025a sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate 03,278.025c sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt 03,278.026a dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo 'pi vā 03,278.026c sakṛd vṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomy aham 03,278.027a manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācābhidhīyate 03,278.027c kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṃ me manas tataḥ 03,278.028 nārada uvāca 03,278.028a sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava 03,278.028b*1314_01 vilambo nātra kartavyo niścite karmaṇi dhruvam 03,278.028c naiṣā cālayituṃ śakyā dharmād asmāt kathaṃ cana 03,278.029a nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ 03,278.029c pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava 03,278.030 rājovāca 03,278.030a avicāryam etad uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ 03,278.030c kariṣyāmy etad evaṃ ca gurur hi bhagavān mama 03,278.031 nārada uvāca 03,278.031a avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava 03,278.031c sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṃ bhadram astu vaḥ 03,278.032 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.032a evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṃ gataḥ 03,278.032c rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikam akārayat 03,279.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,279.001a atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan 03,279.001c samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ 03,279.002a tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān 03,279.002c samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā 03,279.003a medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ 03,279.003c padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat 03,279.004a tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam 03,279.004c kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā 03,279.005a sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ 03,279.005c vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam 03,279.006a tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit 03,279.006c kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt 03,279.007a tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām 03,279.007c satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat 03,279.008 aśvapatir uvāca 03,279.008a sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā 03,279.008c tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me 03,279.009 dyumatsena uvāca 03,279.009a cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ 03,279.009c kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava 03,279.010 aśvapatir uvāca 03,279.010a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca 03,279.010c na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa 03,279.011a āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca 03,279.011c abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi 03,279.012a anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca 03,279.012c snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām 03,279.013 dyumatsena uvāca 03,279.013a pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha 03,279.013c bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam 03,279.014a abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ 03,279.014c sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ 03,279.015 mārkaṇḍeya uvāca 03,279.015a tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ 03,279.015c yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau 03,279.016a dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam 03,279.016c yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā 03,279.017a satyavān api bhāryāṃ tāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām 03,279.017c mumude sā ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam 03,279.018a gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā 03,279.018c jagṛhe valkalāny eva vastraṃ kāṣāyam eva ca 03,279.019a paricārair guṇaiś caiva praśrayeṇa damena ca 03,279.019c sarvakāmakriyābhiś ca sarveṣāṃ tuṣṭim āvahat 03,279.020a śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvair ācchādanādibhiḥ 03,279.020c śvaśuraṃ devakāryaiś ca vācaḥ saṃyamanena ca 03,279.021a tathaiva priyavādena naipuṇena śamena ca 03,279.021c rahaś caivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat 03,279.022a evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām 03,279.022c kālas tapasyatāṃ kaś cid aticakrāma bhārata 03,279.023a sāvitryās tu śayānāyās tiṣṭhantyāś ca divāniśam 03,279.023c nāradena yad uktaṃ tad vākyaṃ manasi vartate 03,279.023d*1315_01 tadā prabhṛti sāvitrī gaṇayām āsa vāsarān 03,280.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.001a tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana 03,280.001c prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa 03,280.002a gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate 03,280.002c tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ 03,280.003a caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī 03,280.003c vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat 03,280.004a taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ 03,280.004c utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan 03,280.005a atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje 03,280.005c tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram 03,280.006 sāvitry uvāca 03,280.006a na kāryas tāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṃ vratam 03,280.006c vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam 03,280.007 dyumatsena uvāca 03,280.007a vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana 03,280.007c pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet 03,280.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.008a evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ 03,280.008c tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate 03,280.009a śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha 03,280.009c duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata 03,280.010a adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam 03,280.010c yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ 03,280.010d*1316_01 vrataṃ samāpya sāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī 03,280.011a tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca 03,280.011c abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā 03,280.012a avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ 03,280.012c ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ 03,280.013a evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā 03,280.013c manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām 03,280.014a taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā 03,280.014c yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā 03,280.015a tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām 03,280.015c ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama 03,280.016 śvaśurāv ūcatuḥ 03,280.016a vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā 03,280.016c āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram 03,280.017 sāvitry uvāca 03,280.017a astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā 03,280.017c eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā 03,280.018 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.018a evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati 03,280.018c skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam 03,280.018c*1317_01 **** **** kaṭhinaṃ ca tathā kare 03,280.018c*1317_02 khanitraṃ satyavān gṛhya prasthitaś ca vanaṃ prati 03,280.018c*1317_03 taṃ praṇamyābravīt sādhvī nāradoktaṃ vaśānugā 03,280.019a sāvitrī tv āha bhartāraṃ naikas tvaṃ gantum arhasi 03,280.019c saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe 03,280.020 satyavān uvāca 03,280.020a vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāś ca bhāmini 03,280.020c vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi 03,280.021 sāvitry uvāca 03,280.021a upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ 03,280.021c gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi 03,280.022 satyavān uvāca 03,280.022a yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam 03,280.022c mama tv āmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam 03,280.023 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.023a sābhigamyābravīc chvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā 03,280.023c ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam 03,280.024a iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca 03,280.024c anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ 03,280.025a gurvagnihotrārthakṛte prasthitaś ca sutas tava 03,280.025c na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam 03,280.026a saṃvatsaraḥ kiṃ cid ūno na niṣkrāntāham āśramāt 03,280.026c vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,280.027 dyumatsena uvāca 03,280.027a yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama 03,280.027c nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṃ smarāmy aham 03,280.028a tad eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ 03,280.028c apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi 03,280.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.029a ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī 03,280.029c saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā 03,280.030a sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ 03,280.030c mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā 03,280.031a nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān 03,280.031c satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram 03,280.032a nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā 03,280.032c mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran 03,280.033a anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī 03,280.033c dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī 03,281.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.001a atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān 03,281.001c kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat 03,281.002a tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata 03,281.002c vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā 03,281.003a so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ 03,281.003c vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā 03,281.004a aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca 03,281.004c asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi 03,281.005a śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham 03,281.005c tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me 03,281.005d*1318_01 bhramatīva diśaḥ sarvāś cakrārūḍhaṃ mano mama 03,281.006a samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca 03,281.006c utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale 03,281.007a tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī 03,281.007c taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha 03,281.007d*1319_01 hanta prāptaḥ sa kālo 'yam iti cintāparā satī 03,281.008a muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam 03,281.008c baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam 03,281.009a śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham 03,281.009c sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca 03,281.010a taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ 03,281.010c kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā 03,281.011a daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam 03,281.011c kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 03,281.012 yama uvāca 03,281.012a pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā 03,281.012c atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam 03,281.013a ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ 03,281.013c neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam 03,281.013d*1320_00 sāvitry uvāca 03,281.013d*1320_01 śrūyate bhagavan dūtās tavāgacchanti mānavān 03,281.013d*1320_02 netuṃ kila bhavān kasmād āgato 'si svayaṃ prabho 03,281.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.014a ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam 03,281.014c yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame 03,281.015a ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ 03,281.015c nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ 03,281.016a tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam 03,281.016c aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt 03,281.017a tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham 03,281.017c nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam 03,281.018a yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ 03,281.018c sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata 03,281.018d*1321_01 bhartuḥ śarīrarakṣāṃ ca vidhāya hi tapasvinī 03,281.018d*1321_02 bhartāram anugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā 03,281.018e niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā 03,281.019 yama uvāca 03,281.019a nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam 03,281.019c kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā 03,281.019d*1322_01 eṣa mārgo viśālākṣi na kenāpy anugamyate 03,281.020 sāvitry uvāca 03,281.020a yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati 03,281.020c mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,281.021a tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca 03,281.021c tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ 03,281.022a prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ 03,281.022c mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu 03,281.023a nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca 03,281.023c vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 03,281.024a ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ 03,281.024c mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 03,281.025 yama uvāca 03,281.025a nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā 03,281.025c varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam 03,281.026 sāvitry uvāca 03,281.026a cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame 03,281.026c sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ 03,281.027 yama uvāca 03,281.027a dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā 03,281.027c tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 03,281.028 sāvitry uvāca 03,281.028a kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā 03,281.028c yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me 03,281.029a satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate 03,281.029c na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame 03,281.030 yama uvāca 03,281.030a manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam 03,281.030c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini 03,281.031 sāvitry uvāca 03,281.031a hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ 03,281.031c jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam 03,281.032 yama uvāca 03,281.032a svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ 03,281.032c kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 03,281.033 sāvitry uvāca 03,281.033a prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā 03,281.033c ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā 03,281.034a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 03,281.034c anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 03,281.035a evaṃprāyaś ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ 03,281.035c santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate 03,281.036 yama uvāca 03,281.036a pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam 03,281.036c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi 03,281.037 sāvitry uvāca 03,281.037a mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam 03,281.037c kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam 03,281.038 yama uvāca 03,281.038a kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe 03,281.038c kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 03,281.039 sāvitry uvāca 03,281.039a na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati 03,281.039c tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca 03,281.040a vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ 03,281.040c śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā 03,281.041a ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ 03,281.041c tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati 03,281.042a sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate 03,281.042c tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ 03,281.043 yama uvāca 03,281.043a udāhṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvad ṛte mayā śrutam 03,281.043c anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca 03,281.044 sāvitry uvāca 03,281.044a mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham 03,281.044c śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam 03,281.044d*1323_01 varaṃ vṛṇe satyavato mayi prabho 03,281.044d*1323_02 bhavet sutānāṃ śatam etad īpsitam 03,281.045 yama uvāca 03,281.045a śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale 03,281.045c pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 03,281.045d*1324_01 tathāstu te putraśataṃ śubhānane 03,281.045d*1324_02 drutaṃ nivartasva pariśramo na te 03,281.046 sāvitry uvāca 03,281.046a satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti 03,281.046c satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ 03,281.047a santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti 03,281.047c santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ 03,281.048a āryajuṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam 03,281.048c santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām 03,281.049a na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ 03,281.049c yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti 03,281.050 yama uvāca 03,281.050a yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat 03,281.050c tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate 03,281.051 sāvitry uvāca 03,281.051a na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada 03,281.051c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim 03,281.052a na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam 03,281.052c na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum 03,281.053a varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ 03,281.053c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati 03,281.054 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.054a tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ 03,281.054c dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt 03,281.055a eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini 03,281.055b*1325_01 toṣitena tvayā sādhvī vākyair dharmārthasaṃhitaiḥ 03,281.055c arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati 03,281.056a caturvarṣaśataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati 03,281.056c iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati 03,281.057a tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati 03,281.057c te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ 03,281.057e khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ 03,281.058a pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari 03,281.058c mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ 03,281.058e bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ 03,281.059a evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān 03,281.059c nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau 03,281.060a sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca 03,281.060c jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram 03,281.061a sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca 03,281.061c utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha 03,281.062a saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata 03,281.062c proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai 03,281.063 satyavān uvāca 03,281.063a suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ 03,281.063c kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha 03,281.064 sāvitry uvāca 03,281.064a suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha 03,281.064c gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ 03,281.065a viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja 03,281.065c yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm 03,281.066 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.066a upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ 03,281.066c diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān 03,281.067a phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame 03,281.067c tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat 03,281.068a śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan 03,281.068c tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe 03,281.069a tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ 03,281.069c tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam 03,281.070a tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame 03,281.070c svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat 03,281.071a tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate 03,281.071c śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja 03,281.072a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata 03,281.072c vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ 03,281.073a naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ 03,281.073c śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane 03,281.074a etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām 03,281.074c āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama 03,281.075 satyavān uvāca 03,281.075a vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam 03,281.075c na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi 03,281.076 sāvitry uvāca 03,281.076a asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan 03,281.076c vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit 03,281.077a tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ 03,281.077c kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ 03,281.078a yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye 03,281.078c na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane 03,281.079a śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava 03,281.079c vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha 03,281.080 satyavān uvāca 03,281.080a śirorujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye 03,281.080c mātāpitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam 03,281.081a na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ 03,281.081c anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām 03,281.082a divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama 03,281.082c vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ 03,281.083a mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā 03,281.083c upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha 03,281.084a kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye 03,281.084c tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati 03,281.085a purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau 03,281.085c bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau 03,281.086a tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka 03,281.086c yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam 03,281.087a vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 03,281.087c tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti 03,281.088a mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila 03,281.088c tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ 03,281.089a nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama 03,281.089c mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī 03,281.090a ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ 03,281.090c mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe 03,281.091a vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama 03,281.091c ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam 03,281.092a nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe 03,281.092c bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām 03,281.093a matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ 03,281.093c jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha 03,281.093e tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham 03,281.093f*1326_01 paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā 03,281.093f*1327_01 tayos tu me sadāsty evaṃ vratam etat purātanam 03,281.094 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.094a evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ 03,281.094c ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha 03,281.095a tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam 03,281.095c pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī 03,281.096a yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi 03,281.096c śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī 03,281.097a na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram 03,281.097c tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama 03,281.098 satyavān uvāca 03,281.098a kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram 03,281.098b*1328_01 api nāma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau 03,281.098c purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam 03,281.098e na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe 03,281.099a yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi 03,281.099c mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt 03,281.100 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.100a sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī 03,281.100c patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai 03,281.101a utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā 03,281.101c diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe 03,281.102a tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi 03,281.102c yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham 03,281.103a kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam 03,281.103c gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat 03,281.104a vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṃ niveśya sā 03,281.104c dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī 03,281.105 satyavān uvāca 03,281.105a abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama 03,281.105c vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye 03,281.106a āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca 03,281.106c yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya 03,281.107a palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā 03,281.107c tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca 03,281.107e svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau 03,281.108 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.108a bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati 03,281.108b*1329_01 sāvitrīsahitaḥ śrīmān satyavān saṃśitavrataḥ 03,282.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.001a etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane 03,282.001c labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha 03,282.002a sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā 03,282.002c putrahetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha 03,282.003a tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca 03,282.003c tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ 03,282.004a śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau sutaśaṅkayā 03,282.004c sāvitrīsahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām 03,282.005a bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ 03,282.005c kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ 03,282.006a tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ 03,282.006c parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam 03,282.007a tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhais tapodhanaiḥ 03,282.007c āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ 03,282.008a tatas tau punar āśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā 03,282.008c bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau 03,282.008c*1330_01 **** **** sāvitryā darśanāni ca 03,282.008c*1330_02 śokaṃ jagmatur anyonyaṃ 03,282.009a punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau 03,282.009c hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām 03,282.009d*1331_01 brāhmaṇaḥ satyavāk teṣām uvācedaṃ tayor vacaḥ 03,282.010 suvarcā uvāca 03,282.010a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca 03,282.010c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 03,282.011 gautama uvāca 03,282.011a vedāḥ sāṅgā mayādhītās tapo me saṃcitaṃ mahat 03,282.011c kaumāraṃ brahmacaryaṃ me guravo 'gniś ca toṣitāḥ 03,282.012a samāhitena cīrṇāni sarvāṇy eva vratāni me 03,282.012c vāyubhakṣopavāsaś ca kuśalāni ca yāni me 03,282.013a anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitam 03,282.013c satyam etan nibodha tvaṃ dhriyate satyavān iti 03,282.014 śiṣya uvāca 03,282.014a upādhyāyasya me vaktrād yathā vākyaṃ viniḥsṛtam 03,282.014c naitaj jātu bhaven mithyā tathā jīvati satyavān 03,282.015 ṛṣaya ūcuḥ 03,282.015a yathāsya bhāryā sāvitrī sarvair eva sulakṣaṇaiḥ 03,282.015c avaidhavyakarair yuktā tathā jīvati satyavān 03,282.016 bhāradvāja uvāca 03,282.016a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca 03,282.016c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 03,282.017 dālbhya uvāca 03,282.017a yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāś ca yathā vratam 03,282.017c gatāhāram akṛtvā ca tathā jīvati satyavān 03,282.018 māṇḍavya uvāca 03,282.018a yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ 03,282.018c pārthivī ca pravṛttis te tathā jīvati satyavān 03,282.019 dhaumya uvāca 03,282.019a sarvair guṇair upetas te yathā putro janapriyaḥ 03,282.019c dīrghāyur lakṣaṇopetas tathā jīvati satyavān 03,282.020 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.020a evam āśvāsitas tais tu satyavāgbhis tapasvibhiḥ 03,282.020c tāṃs tān vigaṇayann arthān avasthita ivābhavat 03,282.021a tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha 03,282.021c ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha 03,282.021d*1332_01 dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarve harṣaṃ jagmuś ca te dvijāḥ 03,282.021d*1332_02 kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatām 03,282.022 brāhmaṇā ūcuḥ 03,282.022a putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca 03,282.022c sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate 03,282.023a samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca 03,282.023c cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase 03,282.024a sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ 03,282.024c bhūyo bhūyaś ca vṛddhis te kṣipram eva bhaviṣyati 03,282.025 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.025a tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi 03,282.025c upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim 03,282.026a śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ 03,282.026c sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan 03,282.027a tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ 03,282.027c jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam 03,282.028a prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho 03,282.028c virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat 03,282.029a saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja 03,282.029c nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi 03,282.030 satyavān uvāca 03,282.030a pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ 03,282.030c atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ 03,282.031a suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye 03,282.031c tāvat kālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadā cana 03,282.032a sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti 03,282.032c ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam 03,282.033 gautama uvāca 03,282.033a akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ 03,282.033c nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati 03,282.034a śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram 03,282.034c tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā 03,282.035a tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām 03,282.035c rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ 03,282.036 sāvitry uvāca 03,282.036a evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ 03,282.036c na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat 03,282.037a mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā 03,282.037c sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham 03,282.038a suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ 03,282.038c sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām 03,282.039a astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum 03,282.039c pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama 03,282.040a cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me 03,282.040c labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam 03,282.041a caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān 03,282.041c bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam 03,282.042a etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ 03,282.042c yathā vṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama 03,282.043 ṛṣaya ūcuḥ 03,282.043a nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hrade 03,282.043c tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā 03,282.044 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.044a tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ 03,282.044c narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam 03,283.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,283.001a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale 03,283.001c kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ 03,283.002a tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ 03,283.002c dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ 03,283.003a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa 03,283.003c ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam 03,283.004a taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam 03,283.004c nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam 03,283.005a aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati 03,283.005c sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti 03,283.006a anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa 03,283.006c prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam 03,283.007a prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ 03,283.007c adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam 03,283.008a cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam 03,283.008c mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ 03,283.009a tato 'bhivādya tān vṛddhān dvijān āśramavāsinaḥ 03,283.009c taiś cābhipūjitaḥ sarvaiḥ prayayau nagaraṃ prati 03,283.010a śaibyā ca saha sāvitryā svāstīrṇena suvarcasā 03,283.010c narayuktena yānena prayayau senayā vṛtā 03,283.011a tato 'bhiṣiṣicuḥ prītyā dyumatsenaṃ purohitāḥ 03,283.011c putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayan 03,283.012a tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanam 03,283.012c tad vai putraśataṃ jajñe śūrāṇām anivartinām 03,283.013a bhrātṝṇāṃ sodarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavac chatam 03,283.013c madrādhipasyāśvapater mālavyāṃ sumahābalam 03,283.014a evam ātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca 03,283.014c bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrāt samuddhṛtam 03,283.015a tathaivaiṣāpi kalyāṇī draupadī śīlasaṃmatā 03,283.015c tārayiṣyati vaḥ sarvān sāvitrīva kulāṅganā 03,283.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,283.016a evaṃ sa pāṇḍavas tena anunīto mahātmanā 03,283.016c viśoko vijvaro rājan kāmyake nyavasat tadā 03,283.016d*1333_01 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā sāvitryākhyānam uttamam 03,283.016d*1333_02 sa sukhī sarvasiddhārtho na duḥkhaṃ prāpnuyān naraḥ 03,284.001 janamejaya uvāca 03,284.001a yat tat tadā mahābrahmaṃl lomaśo vākyam abravīt 03,284.001c indrasya vacanād etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram 03,284.002a yac cāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kva cit 03,284.002c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate 03,284.003a kiṃ nu tad viduṣāṃ śreṣṭha karṇaṃ prati mahad bhayam 03,284.003c āsīn na ca sa dharmātmā kathayām āsa kasya cit 03,284.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,284.004a ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathām imām 03,284.004c pṛcchate bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama 03,284.005a dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe 03,284.005c pāṇḍūnāṃ hitakṛc chakraḥ karṇaṃ bhikṣitum udyataḥ 03,284.006a abhiprāyam atho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ 03,284.006c kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇam upāgamat 03,284.007a mahārhe śayane vīraṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛte 03,284.007c śayānam abhiviśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam 03,284.008a svapnānte niśi rājendra darśayām āsa raśmivān 03,284.008c kṛpayā parayāviṣṭaḥ putrasnehāc ca bhārata 03,284.009a brāhmaṇo vedavid bhūtvā sūryo yogād dhi rūpavān 03,284.009c hitārtham abravīt karṇaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 03,284.010a karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃ vara 03,284.010c bruvato 'dya mahābāho sauhṛdāt paramaṃ hitam 03,284.011a upāyāsyati śakras tvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā 03,284.011c brāhmaṇacchadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā 03,284.012a viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatas tathā 03,284.012c yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhir dadāsy eva na yācase 03,284.013a tvaṃ hi tāta dadāsy eva brāhmaṇebhyaḥ prayācitaḥ 03,284.013c vittaṃ yac cānyad apy āhur na pratyākhyāsi karhi cit 03,284.014a taṃ tvām evaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ 03,284.014c āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum 03,284.015a tasmai prayācamānāya na deye kuṇḍale tvayā 03,284.015c anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etad dhi te param 03,284.016a kuṇḍalārthe bruvaṃs tāta kāraṇair bahubhis tvayā 03,284.016c anyair bahuvidhair vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ 03,284.017a ratnaiḥ strībhis tathā bhogair dhanair bahuvidhair api 03,284.017c nidarśanaiś ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ 03,284.018a yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe 03,284.018c āyuṣaḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyor vaśam upeṣyasi 03,284.019a kavacena ca saṃyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada 03,284.019c avadhyas tvaṃ raṇe 'rīṇām iti viddhi vaco mama 03,284.020a amṛtād utthitaṃ hy etad ubhayaṃ ratnasaṃbhavam 03,284.020c tasmād rakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cet priyaṃ tava 03,284.021 karṇa uvāca 03,284.021a ko mām evaṃ bhavān prāha darśayan sauhṛdaṃ param 03,284.021c kāmayā bhagavan brūhi ko bhavān dvijaveṣadhṛk 03,284.022 brāhmaṇa uvāca 03,284.022a ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāt tvāṃ nidarśaye 03,284.022c kuruṣvaitad vaco me tvam etac chreyaḥ paraṃ hi te 03,284.023 karṇa uvāca 03,284.023a śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ 03,284.023c pravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,284.024a prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayāc ca bravīmy aham 03,284.024c na nivāryo vratād asmād ahaṃ yady asmi te priyaḥ 03,284.025a vrataṃ vai mama loko 'yaṃ vetti kṛtsno vibhāvaso 03,284.025c yathāhaṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇān api dhruvam 03,284.026a yady āgacchati śakro māṃ brāhmaṇacchadmanāvṛtaḥ 03,284.026c hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum 03,284.027a dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam 03,284.027c na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā 03,284.028a madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam 03,284.028c yuktaṃ hi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam 03,284.029a so 'ham indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā 03,284.029c yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārtham upayāsyati 03,284.030a hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum 03,284.030c tan me kīrtikaraṃ loke tasyākīrtir bhaviṣyati 03,284.031a vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman 03,284.031c kīrtimān aśnute svargaṃ hīnakīrtis tu naśyati 03,284.032a kīrtir hi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat 03,284.032c akīrtir jīvitaṃ hanti jīvato 'pi śarīriṇaḥ 03,284.033a ayaṃ purāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso 03,284.033c dhātrā lokeśvara yathā kīrtir āyur narasya vai 03,284.034a puruṣasya pare loke kīrtir eva parāyaṇam 03,284.034c iha loke viśuddhā ca kīrtir āyurvivardhanī 03,284.035a so 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm 03,284.035c dattvā ca vidhivad dānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi 03,284.036a hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram 03,284.036c vijitya vā parān ājau yaśaḥ prāpsyāmi kevalam 03,284.037a bhītānām abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām 03,284.037c vṛddhān bālān dvijātīṃś ca mokṣayitvā mahābhayāt 03,284.038a prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svarbhānusūdana 03,284.038c jīvitenāpi me rakṣyā kīrtis tad viddhi me vratam 03,284.039a so 'haṃ dattvā maghavate bhikṣām etām anuttamām 03,284.039c brāhmaṇacchadmine deva loke gantā parāṃ gatim 03,285.001 sūrya uvāca 03,285.001a māhitaṃ karṇa kārṣīs tvam ātmanaḥ suhṛdāṃ tathā 03,285.001c putrāṇām atha bhāryāṇām atho mātur atho pituḥ 03,285.002a śarīrasyāvirodhena prāṇināṃ prāṇabhṛdvara 03,285.002c iṣyate yaśasaḥ prāptiḥ kīrtiś ca tridive sthirā 03,285.003a yas tvaṃ prāṇavirodhena kīrtim icchasi śāśvatīm 03,285.003c sā te prāṇān samādāya gamiṣyati na saṃśayaḥ 03,285.004a jīvatāṃ kurute kāryaṃ pitā mātā sutās tathā 03,285.004c ye cānye bāndhavāḥ ke cil loke 'smin puruṣarṣabha 03,285.004e rājānaś ca naravyāghra pauruṣeṇa nibodha tat 03,285.005a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasya mahādyute 03,285.005c mṛtasya kīrtyā kiṃ kāryaṃ bhasmībhūtasya dehinaḥ 03,285.005e mṛtaḥ kīrtiṃ na jānāti jīvan kīrtiṃ samaśnute 03,285.006a mṛtasya kīrtir martyasya yathā mālā gatāyuṣaḥ 03,285.006c ahaṃ tu tvāṃ bravīmy etad bhakto 'sīti hitepsayā 03,285.007a bhaktimanto hi me rakṣyā ity etenāpi hetunā 03,285.007c bhakto 'yaṃ parayā bhaktyā mām ity eva mahābhuja 03,285.007e mamāpi bhaktir utpannā sa tvaṃ kuru vaco mama 03,285.008a asti cātra paraṃ kiṃ cid adhyātmaṃ devanirmitam 03,285.008c ataś ca tvāṃ bravīmy etat kriyatām aviśaṅkayā 03,285.009a devaguhyaṃ tvayā jñātuṃ na śakyaṃ puruṣarṣabha 03,285.009c tasmān nākhyāmi te guhyaṃ kāle vetsyati tad bhavān 03,285.010a punar uktaṃ ca vakṣyāmi tvaṃ rādheya nibodha tat 03,285.010c māsmai te kuṇḍale dadyā bhikṣave vajrapāṇaye 03,285.011a śobhase kuṇḍalābhyāṃ hi rucirābhyāṃ mahādyute 03,285.011c viśākhayor madhyagataḥ śaśīva vimalo divi 03,285.012a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasyeti viddhi tat 03,285.012c pratyākhyeyas tvayā tāta kuṇḍalārthe puraṃdaraḥ 03,285.012d*1334_01 pāṇḍavānāṃ hite yukto bhikṣan brāhmaṇaveṣadhṛk 03,285.013a śakyā bahuvidhair vākyaiḥ kuṇḍalepsā tvayānagha 03,285.013c vihantuṃ devarājasya hetuyuktaiḥ punaḥ punaḥ 03,285.014a upapattyupapannārthair mādhuryakṛtabhūṣaṇaiḥ 03,285.014c puraṃdarasya karṇa tvaṃ buddhim etām apānuda 03,285.015a tva hi nityaṃ naravyāghra spardhase savyasācinā 03,285.015c savyasācī tvayā caiva yudhi śūraḥ sameṣyati 03,285.016a na tu tvām arjunaḥ śaktaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitam 03,285.016c vijetuṃ yudhi yady asya svayam indraḥ śaro bhavet 03,285.017a tasmān na deye śakrāya tvayaite kuṇḍale śubhe 03,285.017c saṃgrāme yadi nirjetuṃ karṇa kāmayase 'rjunam 03,286.001 karṇa uvāca 03,286.001a bhagavantam ahaṃ bhakto yathā māṃ vettha gopate 03,286.001c tathā paramatigmāṃśo nānyaṃ devaṃ kathaṃ cana 03,286.002a na me dārā na me putrā na cātmā suhṛdo na ca 03,286.002c tatheṣṭā vai sadā bhaktyā yathā tvaṃ gopate mama 03,286.003a iṣṭānāṃ ca mahātmāno bhaktānāṃ ca na saṃśayaḥ 03,286.003c kurvanti bhaktim iṣṭāṃ ca jānīṣe tvaṃ ca bhāskara 03,286.004a iṣṭo bhaktaś ca me karṇo na cānyad daivataṃ divi 03,286.004c jānīta iti vai kṛtvā bhagavān āha maddhitam 03,286.005a bhūyaś ca śirasā yāce prasādya ca punaḥ punaḥ 03,286.005c iti bravīmi tigmāṃśo tvaṃ tu me kṣantum arhasi 03,286.006a bibhemi na tathā mṛtyor yathā bibhye 'nṛtād aham 03,286.006c viśeṣeṇa dvijātīnāṃ sarveṣāṃ sarvadā satām 03,286.006e pradāne jīvitasyāpi na me 'trāsti vicāraṇā 03,286.007a yac ca mām āttha deva tvaṃ pāṇḍavaṃ phalgunaṃ prati 03,286.007c vyetu saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ tava bhāskara mānasam 03,286.007e arjunaṃ prati māṃ caiva vijeṣyāmi raṇe 'rjunam 03,286.008a tavāpi viditaṃ deva mamāpy astrabalaṃ mahat 03,286.008c jāmadagnyād upāttaṃ yat tathā droṇān mahātmanaḥ 03,286.009a idaṃ tvam anujānīhi suraśreṣṭha vrataṃ mama 03,286.009c bhikṣate vajriṇe dadyām api jīvitam ātmanaḥ 03,286.010 sūrya uvāca 03,286.010a yadi tāta dadāsy ete vajriṇe kuṇḍale śubhe 03,286.010c tvam apy enam atho brūyā vijayārthaṃ mahābala 03,286.011a niyamena pradadyās tvaṃ kuṇḍale vai śatakratoḥ 03,286.011c avadhyo hy asi bhūtānāṃ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ 03,286.012a arjunena vināśaṃ hi tava dānavasūdanaḥ 03,286.012c prārthayāno raṇe vatsa kuṇḍale te jihīrṣati 03,286.013a sa tvam apy enam ārādhya sūnṛtābhiḥ punaḥ punaḥ 03,286.013c abhyarthayethā deveśam amoghārthaṃ puraṃdaram 03,286.014a amoghāṃ dehi me śaktim amitravinibarhiṇīm 03,286.014c dāsyāmi te sahasrākṣa kuṇḍale varma cottamam 03,286.015a ity evaṃ niyamena tvaṃ dadyāḥ śakrāya kuṇḍale 03,286.015c tayā tvaṃ karṇa saṃgrāme haniṣyasi raṇe ripūn 03,286.016a nāhatvā hi mahābāho śatrūn eti karaṃ punaḥ 03,286.016c sā śaktir devarājasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,286.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,286.017a evam uktvā sahasrāṃśuḥ sahasāntaradhīyata 03,286.017b*1335_01 karṇas tu bubudhe rājan svapnānte pravyathann iva 03,286.017b*1335_02 pratibuddhas tu rādheyaḥ svapnaṃ saṃcintya bhārata 03,286.017b*1335_03 cakāra niścayaṃ rājañ śaktyarthaṃ vadatāṃ vara 03,286.017b*1335_04 yadi mām indra āyāti kuṇḍalārthaṃ paraṃtapaḥ 03,286.017b*1335_05 śaktyā tasmai pradāsyāmi kuṇḍale varma caiva ha 03,286.017b*1335_06 sa kṛtvā prātar utthāya kāryāṇi bharatarṣabha 03,286.017b*1335_07 brāhmaṇān vācayitvā ca yathākāryam upākramat 03,286.017b*1335_08 vidhinā rājaśārdūla muhūrtam ajapat tataḥ 03,286.017c tataḥ sūryāya japyānte karṇaḥ svapnaṃ nyavedayat 03,286.018a yathādṛṣṭaṃ yathātattvaṃ yathoktam ubhayor niśi 03,286.018c tat sarvam ānupūrvyeṇa śaśaṃsāsmai vṛṣas tadā 03,286.019a tac chrutvā bhagavān devo bhānuḥ svarbhānusūdanaḥ 03,286.019c uvāca taṃ tathety eva karṇaṃ sūryaḥ smayann iva 03,286.020a tatas tattvam iti jñātvā rādheyaḥ paravīrahā 03,286.020c śaktim evābhikāṅkṣan vai vāsavaṃ pratyapālayat 03,287.001 janamejaya uvāca 03,287.001a kiṃ tad guhyaṃ na cākhyātaṃ karṇāyehoṣṇaraśminā 03,287.001c kīdṛśe kuṇḍale te ca kavacaṃ caiva kīdṛśam 03,287.002a kutaś ca kavacaṃ tasya kuṇḍale caiva sattama 03,287.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi tapodhana 03,287.002d*1336_01 yat tad vivasvato guhyaṃ yādṛśe kuṇḍale ca te 03,287.002d*1336_02 ubhayaṃ tad yathā brahmaṃs tan mamācakṣva sattama 03,287.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,287.003a ayaṃ rājan bravīmy etad yat tad guhyaṃ vibhāvasoḥ 03,287.003c yādṛśe kuṇḍale caiva kavacaṃ caiva yādṛśam 03,287.004a kuntibhojaṃ purā rājan brāhmaṇaḥ samupasthitaḥ 03,287.004c tigmatejā mahāprāṃśuḥ śmaśrudaṇḍajaṭādharaḥ 03,287.005a darśanīyo 'navadyāṅgas tejasā prajvalann iva 03,287.005c madhupiṅgo madhuravāk tapaḥsvādhyāyabhūṣaṇaḥ 03,287.006a sa rājānaṃ kuntibhojam abravīt sumahātapāḥ 03,287.006c bhikṣām icchāmy ahaṃ bhoktuṃ tava gehe vimatsara 03,287.007a na me vyalīkaṃ kartavyaṃ tvayā vā tava cānugaiḥ 03,287.007c evaṃ vatsyāmi te gehe yadi te rocate 'nagha 03,287.008a yathākāmaṃ ca gaccheyam āgaccheyaṃ tathaiva ca 03,287.008c śayyāsane ca me rājan nāparādhyeta kaś cana 03,287.009a tam abravīt kuntibhojaḥ prītiyuktam idaṃ vacaḥ 03,287.009c evam astu paraṃ ceti punaś cainam athābravīt 03,287.010a mama kanyā mahābrahman pṛthā nāma yaśasvinī 03,287.010c śīlavṛttānvitā sādhvī niyatā na ca māninī 03,287.011a upasthāsyati sā tvāṃ vai pūjayānavamanya ca 03,287.011c tasyāś ca śīlavṛttena tuṣṭiṃ samupayāsyasi 03,287.012a evam uktvā tu taṃ vipram abhipūjya yathāvidhi 03,287.012c uvāca kanyām abhyetya pṛthāṃ pṛthulalocanām 03,287.013a ayaṃ vatse mahābhāgo brāhmaṇo vastum icchati 03,287.013c mama gehe mayā cāsya tathety evaṃ pratiśrutam 03,287.014a tvayi vatse parāśvasya brāhmaṇasyābhirādhanam 03,287.014c tan me vākyaṃ na mithyā tvaṃ kartum arhasi karhi cit 03,287.015a ayaṃ tapasvī bhagavān svādhyāyaniyato dvijaḥ 03,287.015c yad yad brūyān mahātejās tat tad deyam amatsarāt 03,287.016a brāhmaṇā hi paraṃ tejo brāhmaṇā hi paraṃ tapaḥ 03,287.016c brāhmaṇānāṃ namaskāraiḥ sūryo divi virājate 03,287.017a amānayan hi mānārhān vātāpiś ca mahāsuraḥ 03,287.017c nihato brahmadaṇḍena tālajaṅghas tathaiva ca 03,287.018a so 'yaṃ vatse mahābhāra āhitas tvayi sāṃpratam 03,287.018c tvaṃ sadā niyatā kuryā brāhmaṇasyābhirādhanam 03,287.019a jānāmi praṇidhānaṃ te bālyāt prabhṛti nandini 03,287.019c brāhmaṇeṣv iha sarveṣu gurubandhuṣu caiva ha 03,287.020a tathā preṣyeṣu sarveṣu mitrasaṃbandhimātṛṣu 03,287.020c mayi caiva yathāvat tvaṃ sarvam ādṛtya vartase 03,287.021a na hy atuṣṭo jano 'stīha pure cāntaḥpure ca te 03,287.021c samyagvṛttyānavadyāṅgi tava bhṛtyajaneṣv api 03,287.022a saṃdeṣṭavyāṃ tu manye tvāṃ dvijātiṃ kopanaṃ prati 03,287.022c pṛthe bāleti kṛtvā vai sutā cāsi mameti ca 03,287.023a vṛṣṇīnāṃ tvaṃ kule jātā śūrasya dayitā sutā 03,287.023c dattā prītimatā mahyaṃ pitrā bālā purā svayam 03,287.024a vasudevasya bhaginī sutānāṃ pravarā mama 03,287.024c agryam agre pratijñāya tenāsi duhitā mama 03,287.025a tādṛśe hi kule jātā kule caiva vivardhitā 03,287.025c sukhāt sukham anuprāptā hradād dhradam ivāgatā 03,287.026a dauṣkuleyā viśeṣeṇa kathaṃ cit pragrahaṃ gatāḥ 03,287.026c bālabhāvād vikurvanti prāyaśaḥ pramadāḥ śubhe 03,287.027a pṛthe rājakule janma rūpaṃ cādbhutadarśanam 03,287.027c tena tenāsi saṃpannā samupetā ca bhāminī 03,287.028a sā tvaṃ darpaṃ parityajya dambhaṃ mānaṃ ca bhāmini 03,287.028c ārādhya varadaṃ vipraṃ śreyasā yokṣyase pṛthe 03,287.029a evaṃ prāpsyasi kalyāṇi kalyāṇam anaghe dhruvam 03,287.029c kopite tu dvijaśreṣṭhe kṛtsnaṃ dahyeta me kulam 03,288.001 kunty uvāca 03,288.001a brāhmaṇaṃ yantritā rājan upasthāsyāmi pūjayā 03,288.001c yathāpratijñaṃ rājendra na ca mithyā bravīmy aham 03,288.002a eṣa caiva svabhāvo me pūjayeyaṃ dvijān iti 03,288.002c tava caiva priyaṃ kāryaṃ śreyaś caitat paraṃ mama 03,288.003a yady evaiṣyati sāyāhne yadi prātar atho niśi 03,288.003c yady ardharātre bhagavān na me kopaṃ kariṣyati 03,288.004a lābho mamaiṣa rājendra yad vai pūjayatī dvijān 03,288.004c ādeśe tava tiṣṭhantī hitaṃ kuryāṃ narottama 03,288.005a visrabdho bhava rājendra na vyalīkaṃ dvijottamaḥ 03,288.005c vasan prāpsyati te gehe satyam etad bravīmi te 03,288.006a yat priyaṃ ca dvijasyāsya hitaṃ caiva tavānagha 03,288.006c yatiṣyāmi tathā rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 03,288.007a brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjitāḥ pṛthivīpate 03,288.007c tāraṇāya samarthāḥ syur viparīte vadhāya ca 03,288.008a sāham etad vijānantī toṣayiṣye dvijottamam 03,288.008c na matkṛte vyathāṃ rājan prāpsyasi dvijasattamāt 03,288.009a aparādhe hi rājendra rājñām aśreyase dvijāḥ 03,288.009c bhavanti cyavano yadvat sukanyāyāḥ kṛte purā 03,288.010a niyamena pareṇāham upasthāsye dvijottamam 03,288.010c yathā tvayā narendredaṃ bhāṣitaṃ brāhmaṇaṃ prati 03,288.010d*1337_01 evaṃ bruvantīṃ bahuśaḥ pariṣvajya samarthya ca 03,288.010d*1337_02 iti ceti ca kartavyaṃ rājā sarvam athādiśat 03,288.011 rājovāca 03,288.011a evam etat tvayā bhadre kartavyam aviśaṅkayā 03,288.011c maddhitārthaṃ kulārthaṃ ca tathātmārthaṃ ca nandini 03,288.012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,288.012a evam uktvā tu tāṃ kanyāṃ kuntibhojo mahāyaśāḥ 03,288.012c pṛthāṃ paridadau tasmai dvijāya sutavatsalaḥ 03,288.013a iyaṃ brahman mama sutā bālā sukhavivardhitā 03,288.013c aparādhyeta yat kiṃ cin na tat kāryaṃ hṛdi tvayā 03,288.014a dvijātayo mahābhāgā vṛddhabālatapasviṣu 03,288.014c bhavanty akrodhanāḥ prāyo viruddheṣv api nityadā 03,288.015a sumahaty aparādhe 'pi kṣāntiḥ kāryā dvijātibhiḥ 03,288.015c yathāśakti yathotsāhaṃ pūjā grāhyā dvijottama 03,288.016a tatheti brāhmaṇenokte sa rājā prītamānasaḥ 03,288.016c haṃsacandrāṃśusaṃkāśaṃ gṛham asya nyavedayat 03,288.017a tatrāgniśaraṇe kḷptam āsanaṃ tasya bhānumat 03,288.017c āhārādi ca sarvaṃ tat tathaiva pratyavedayat 03,288.018a nikṣipya rājaputrī tu tandrīṃ mānaṃ tathaiva ca 03,288.018c ātasthe paramaṃ yatnaṃ brāhmaṇasyābhirādhane 03,288.019a tatra sā brāhmaṇaṃ gatvā pṛthā śaucaparā satī 03,288.019b*1338_01 paricaryāparā rājan kuṃ[? read naktaṃ]dinam atandritā 03,288.019c vidhivat paricārārhaṃ devavat paryatoṣayat 03,289.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,289.001a sā tu kanyā mahārāja brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 03,289.001c toṣayām āsa śuddhena manasā saṃśitavratā 03,289.002a prātar āyāsya ity uktvā kadā cid dvijasattamaḥ 03,289.002c tata āyāti rājendra sāye rātrāv atho punaḥ 03,289.003a taṃ ca sarvāsu velāsu bhakṣyabhojyapratiśrayaiḥ 03,289.003c pūjayām āsa sā kanyā vardhamānais tu sarvadā 03,289.004a annādisamudācāraḥ śayyāsanakṛtas tathā 03,289.004c divase divase tasya vardhate na tu hīyate 03,289.005a nirbhartsanāpavādaiś ca tathaivāpriyayā girā 03,289.005c brāhmaṇasya pṛthā rājan na cakārāpriyaṃ tadā 03,289.006a vyaste kāle punaś caiti na caiti bahuśo dvijaḥ 03,289.006c durlabhyam api caivānnaṃ dīyatām iti so 'bravīt 03,289.007a kṛtam eva ca tat sarvaṃ pṛthā tasmai nyavedayat 03,289.007c śiṣyavat putravac caiva svasṛvac ca susaṃyatā 03,289.008a yathopajoṣaṃ rājendra dvijātipravarasya sā 03,289.008c prītim utpādayām āsa kanyā yatnair aninditā 03,289.009a tasyās tu śīlavṛttena tutoṣa dvijasattamaḥ 03,289.009c avadhānena bhūyo 'sya paraṃ yatnam athākarot 03,289.010a tāṃ prabhāte ca sāye ca pitā papraccha bhārata 03,289.010c api tuṣyati te putri brāhmaṇaḥ paricaryayā 03,289.011a taṃ sā paramam ity eva pratyuvāca yaśasvinī 03,289.011c tataḥ prītim avāpāgryāṃ kuntibhojo mahāmanāḥ 03,289.012a tataḥ saṃvatsare pūrṇe yadāsau japatāṃ varaḥ 03,289.012c nāpaśyad duṣkṛtaṃ kiṃ cit pṛthāyāḥ sauhṛde rataḥ 03,289.013a tataḥ prītamanā bhūtvā sa enāṃ brāhmaṇo 'bravīt 03,289.013c prīto 'smi paramaṃ bhadre paricāreṇa te śubhe 03,289.014a varān vṛṇīṣva kalyāṇi durāpān mānuṣair iha 03,289.014c yais tvaṃ sīmantinīḥ sarvā yaśasābhibhaviṣyasi 03,289.015 kunty uvāca 03,289.015a kṛtāni mama sarvāṇi yasyā me vedavittama 03,289.015c tvaṃ prasannaḥ pitā caiva kṛtaṃ vipra varair mama 03,289.016 brāhmaṇa uvāca 03,289.016a yadi necchasi bhadre tvaṃ varaṃ mattaḥ śucismite 03,289.016c imaṃ mantraṃ gṛhāṇa tvam āhvānāya divaukasām 03,289.017a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 03,289.017c tena tena vaśe bhadre sthātavyaṃ te bhaviṣyati 03,289.018a akāmo vā sakāmo vā na sa naiṣyati te vaśam 03,289.018c vibudho mantrasaṃśānto vākye bhṛtya ivānataḥ 03,289.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,289.019a na śaśāka dvitīyaṃ sā pratyākhyātum aninditā 03,289.019c taṃ vai dvijātipravaraṃ tadā śāpabhayān nṛpa 03,289.020a tatas tām anavadyāṅgīṃ grāhayām āsa vai dvijaḥ 03,289.020c mantragrāmaṃ tadā rājann atharvaśirasi śrutam 03,289.021a taṃ pradāya tu rājendra kuntibhojam uvāca ha 03,289.021c uṣito 'smi sukhaṃ rājan kanyayā paritoṣitaḥ 03,289.022a tava gehe suvihitaḥ sadā supratipūjitaḥ 03,289.022c sādhayiṣyāmahe tāvad ity uktvāntaradhīyata 03,289.023a sa tu rājā dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntarhitaṃ tadā 03,289.023c babhūva vismayāviṣṭaḥ pṛthāṃ ca samapūjayat 03,290.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,290.001a gate tasmin dvijaśreṣṭhe kasmiṃś cit kālaparyaye 03,290.001c cintayām āsa sā kanyā mantragrāmabalābalam 03,290.002a ayaṃ vai kīdṛśas tena mama datto mahātmanā 03,290.002c mantragrāmo balaṃ tasya jñāsye nāticirād iva 03,290.003a evaṃ saṃcintayantī sā dadarśartuṃ yadṛcchayā 03,290.003c vrīḍitā sābhavad bālā kanyābhāve rajasvalā 03,290.003d*1339_01 tato harmyatalasthā sā mahārhaśayanocitā 03,290.004a athodyantaṃ sahasrāṃśuṃ pṛthā dīptaṃ dadarśa ha 03,290.004b*1340_01 tatra baddhamanodṛṣṭir abhavat sā samudhyamā 03,290.004c na tatarpa ca rūpeṇa bhānoḥ saṃdhyāgatasya sā 03,290.005a tasyā dṛṣṭir abhūd divyā sāpaśyad divyadarśanam 03,290.005c āmuktakavacaṃ devaṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 03,290.006a tasyāḥ kautūhalaṃ tv āsīn mantraṃ prati narādhipa 03,290.006c āhvānam akarot sātha tasya devasya bhāminī 03,290.007a prāṇān upaspṛśya tadā ājuhāva divākaram 03,290.007c ājagāma tato rājaṃs tvaramāṇo divākaraḥ 03,290.008a madhupiṅgo mahābāhuḥ kambugrīvo hasann iva 03,290.008c aṅgadī baddhamukuṭo diśaḥ prajvālayann iva 03,290.009a yogāt kṛtvā dvidhātmānam ājagāma tatāpa ca 03,290.009c ābabhāṣe tataḥ kuntīṃ sāmnā paramavalgunā 03,290.010a āgato 'smi vaśaṃ bhadre tava mantrabalātkṛtaḥ 03,290.010c kiṃ karomy avaśo rājñi brūhi kartā tad asmi te 03,290.011 kunty uvāca 03,290.011a gamyatāṃ bhagavaṃs tatra yato 'si samupāgataḥ 03,290.011c kautūhalāt samāhūtaḥ prasīda bhagavann iti 03,290.012 sūrya uvāca 03,290.012a gamiṣye 'haṃ yathā māṃ tvaṃ bravīṣi tanumadhyame 03,290.012c na tu devaṃ samāhūya nyāyyaṃ preṣayituṃ vṛthā 03,290.013a tavābhisaṃdhiḥ subhage sūryāt putro bhaved iti 03,290.013c vīryeṇāpratimo loke kavacī kuṇḍalīti ca 03,290.014a sā tvam ātmapradānaṃ vai kuruṣva gajagāmini 03,290.014c utpatsyati hi putras te yathāsaṃkalpam aṅgane 03,290.015a atha gacchāmy ahaṃ bhadre tvayāsaṃgamya susmite 03,290.015b*1341_01 yadi tvaṃ vacanaṃ nādya kariṣyasi mama priyam 03,290.015c śapsyāmi tvām ahaṃ kruddho brāhmaṇaṃ pitaraṃ ca te 03,290.016a tvatkṛte tān pradhakṣyāmi sarvān api na saṃśayaḥ 03,290.016c pitaraṃ caiva te mūḍhaṃ yo na vetti tavānayam 03,290.017a tasya ca brāhmaṇasyādya yo 'sau mantram adāt tava 03,290.017c śīlavṛttam avijñāya dhāsyāmi vinayaṃ param 03,290.018a ete hi vibudhāḥ sarve puraṃdaramukhā divi 03,290.018c tvayā pralabdhaṃ paśyanti smayanta iva bhāmini 03,290.019a paśya cainān suragaṇān divyaṃ cakṣur idaṃ hi te 03,290.019c pūrvam eva mayā dattaṃ dṛṣṭavaty asi yena mām 03,290.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,290.020a tato 'paśyat tridaśān rājaputrī; sarvān eva sveṣu dhiṣṇyeṣu khasthān 03,290.020c prabhāsantaṃ bhānumantaṃ mahāntaṃ; yathādityaṃ rocamānaṃ tathaiva 03,290.021a sā tān dṛṣṭvā vrīḍamāneva bālā; sūryaṃ devī vacanaṃ prāha bhītā 03,290.021c gaccha tvaṃ vai gopate svaṃ vimānaṃ; kanyābhāvād duḥkha eṣopacāraḥ 03,290.022a pitā mātā guravaś caiva ye 'nye; dehasyāsya prabhavanti pradāne 03,290.022c nāhaṃ dharmaṃ lopayiṣyāmi loke; strīṇāṃ vṛttaṃ pūjyate deharakṣā 03,290.023a mayā mantrabalaṃ jñātum āhūtas tvaṃ vibhāvaso 03,290.023c bālyād bāleti kṛtvā tat kṣantum arhasi me vibho 03,290.024 sūrya uvāca 03,290.024a bāleti kṛtvānunayaṃ tavāhaṃ; dadāni nānyānunayaṃ labheta 03,290.024c ātmapradānaṃ kuru kuntikanye; śāntis tavaivaṃ hi bhavec ca bhīru 03,290.025a na cāpi yuktaṃ gantuṃ hi mayā mithyākṛtena vai 03,290.025b*1342_01 asametya tvayā bhīru mantrāhūtena bhāvini 03,290.025c gamiṣyāmy anavadyāṅgi loke samavahāsyatām 03,290.025d*1343_01 gaccheyam evaṃ suśroṇi gato 'haṃ vai nirākṛtaḥ 03,290.025e sarveṣāṃ vibudhānāṃ ca vaktavyaḥ syām ahaṃ śubhe 03,290.026a sā tvaṃ mayā samāgaccha putraṃ lapsyasi mādṛśam 03,290.026c viśiṣṭā sarvalokeṣu bhaviṣyasi ca bhāmini 03,291.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.001a sā tu kanyā bahuvidhaṃ bruvantī madhuraṃ vacaḥ 03,291.001c anunetuṃ sahasrāṃśuṃ na śaśāka manasvinī 03,291.002a na śaśāka yadā bālā pratyākhyātuṃ tamonudam 03,291.002c bhītā śāpāt tato rājan dadhyau dīrgham athāntaram 03,291.003a anāgasaḥ pituḥ śāpo brāhmaṇasya tathaiva ca 03,291.003c mannimittaḥ kathaṃ na syāt kruddhād asmād vibhāvasoḥ 03,291.004a bālenāpi satā mohād bhṛśaṃ sāpahnavāny api 03,291.004c nātyāsādayitavyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca 03,291.005a sāham adya bhṛśaṃ bhītā gṛhītā ca kare bhṛśam 03,291.005c kathaṃ tv akāryaṃ kuryāṃ vai pradānaṃ hy ātmanaḥ svayam 03,291.006a saivaṃ śāpaparitrastā bahu cintayatī tadā 03,291.006c mohenābhiparītāṅgī smayamānā punaḥ punaḥ 03,291.007a taṃ devam abravīd bhītā bandhūnāṃ rājasattama 03,291.007c vrīḍāvihvalayā vācā śāpatrastā viśāṃ pate 03,291.008 kunty uvāca 03,291.008a pitā me dhriyate deva mātā cānye ca bāndhavāḥ 03,291.008c na teṣu dhriyamāṇeṣu vidhilopo bhaved ayam 03,291.009a tvayā me saṃgamo deva yadi syād vidhivarjitaḥ 03,291.009c mannimittaṃ kulasyāsya loke kīrtir naśet tataḥ 03,291.010a atha vā dharmam etaṃ tvaṃ manyase tapatāṃ vara 03,291.010c ṛte pradānād bandhubhyas tava kāmaṃ karomy aham 03,291.011a ātmapradānaṃ durdharṣa tava kṛtvā satī tv aham 03,291.011c tvayi dharmo yaśaś caiva kīrtir āyuś ca dehinām 03,291.012 sūrya uvāca 03,291.012a na te pitā na te mātā guravo vā śucismite 03,291.012c prabhavanti varārohe bhadraṃ te śṛṇu me vacaḥ 03,291.013a sarvān kāmayate yasmāt kaner dhātoś ca bhāmini 03,291.013c tasmāt kanyeha suśroṇi svatantrā varavarṇini 03,291.014a nādharmaś caritaḥ kaś cit tvayā bhavati bhāmini 03,291.014c adharmaṃ kuta evāhaṃ careyaṃ lokakāmyayā 03,291.015a anāvṛtāḥ striyaḥ sarvā narāś ca varavarṇini 03,291.015c svabhāva eṣa lokānāṃ vikāro 'nya iti smṛtaḥ 03,291.016a sā mayā saha saṃgamya punaḥ kanyā bhaviṣyasi 03,291.016c putraś ca te mahābāhur bhaviṣyati mahāyaśāḥ 03,291.017 kunty uvāca 03,291.017a yadi putro mama bhavet tvattaḥ sarvatamopaha 03,291.017c kuṇḍalī kavacī śūro mahābāhur mahābalaḥ 03,291.017d*1344_01 tigmaraśme mahābāho saṃgamiṣye duhā[read rā]sada 03,291.017d*1345_01 astu me saṃgamo deva anena samayena te 03,291.018 sūrya uvāca 03,291.018a bhaviṣyati mahābāhuḥ kuṇḍalī divyavarmabhṛt 03,291.018c ubhayaṃ cāmṛtamayaṃ tasya bhadre bhaviṣyati 03,291.019 kunty uvāca 03,291.019a yady etad amṛtād asti kuṇḍale varma cottamam 03,291.019c mama putrasya yaṃ vai tvaṃ matta utpādayiṣyasi 03,291.020a astu me saṃgamo deva yathoktaṃ bhagavaṃs tvayā 03,291.020c tvadvīryarūpasattvaujā dharmayukto bhavet sa ca 03,291.021 sūrya uvāca 03,291.021a adityā kuṇḍale rājñi datte me mattakāśini 03,291.021c te 'sya dāsyāmi vai bhīru varma caivedam uttamam 03,291.022 pṛthovāca 03,291.022a paramaṃ bhagavan deva saṃgamiṣye tvayā saha 03,291.022c yadi putro bhaved evaṃ yathā vadasi gopate 03,291.023 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.023a tathety uktvā tu tāṃ kuntīm āviveśa vihaṃgamaḥ 03,291.023c svarbhānuśatrur yogātmā nābhyāṃ pasparśa caiva tām 03,291.024a tataḥ sā vihvalevāsīt kanyā sūryasya tejasā 03,291.024c papātātha ca sā devī śayane mūḍhacetanā 03,291.025 sūrya uvāca 03,291.025a sādhayiṣyāmi suśroṇi putraṃ vai janayiṣyasi 03,291.025c sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kanyā caiva bhaviṣyasi 03,291.026 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.026a tataḥ sā vrīḍitā bālā tadā sūryam athābravīt 03,291.026c evam astv iti rājendra prasthitaṃ bhūrivarcasam 03,291.027a iti smoktā kuntirājātmajā sā; vivasvantaṃ yācamānā salajjā 03,291.027c tasmin puṇye śayanīye papāta; mohāviṣṭā bhajyamānā lateva 03,291.028a tāṃ tigmāṃśus tejasā mohayitvā; yogenāviṣyātmasaṃsthāṃ cakāra 03,291.028c na caivaināṃ dūṣayām āsa bhānuḥ; saṃjñāṃ lebhe bhūya evātha bālā 03,292.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,292.001a tato garbhaḥ samabhavat pṛthāyāḥ pṛthivīpate 03,292.001c śukle daśottare pakṣe tārāpatir ivāmbare 03,292.002a sā bāndhavabhayād bālā taṃ garbhaṃ vinigūhatī 03,292.002c dhārayām āsa suśroṇī na caināṃ bubudhe janaḥ 03,292.003a na hi tāṃ veda nāry anyā kā cid dhātreyikām ṛte 03,292.003c kanyāpuragatāṃ bālāṃ nipuṇāṃ parirakṣaṇe 03,292.004a tataḥ kālena sā garbhaṃ suṣuve varavarṇinī 03,292.004c kanyaiva tasya devasya prasādād amaraprabham 03,292.005a tathaiva baddhakavacaṃ kanakojjvalakuṇḍalam 03,292.005c haryakṣaṃ vṛṣabhaskandhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā 03,292.006a jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ dhātryā saṃmantrya bhāminī 03,292.006b*1346_01 utsraṣṭukāmā taṃ garbhaṃ kārayām āsa bhārata 03,292.006b*1346_02 mañjūṣāṃ śilpibhis tūrṇaṃ sunaddhāṃ supratiṣṭhitām 03,292.006b*1346_03 plavair bahuvidhair baddhāṃ plavanārthaṃ jale nṛpa 03,292.006b*1346_04 ajinair mṛdubhiś caiva saṃstīrṇaśayanāṃ tathā 03,292.006c mañjūṣāyām avadadhe svāstīrṇāyāṃ samantataḥ 03,292.007a madhūcchiṣṭasthitāyāṃ sā sukhāyāṃ rudatī tathā 03,292.007c ślakṣṇāyāṃ supidhānāyām aśvanadyām avāsṛjat 03,292.008a jānatī cāpy akartavyaṃ kanyāyā garbhadhāraṇam 03,292.008c putrasnehena rājendra karuṇaṃ paryadevayat 03,292.009a samutsṛjantī mañjūṣām aśvanadyās tadā jale 03,292.009c uvāca rudatī kuntī yāni vākyāni tac chṛṇu 03,292.010a svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca putraka 03,292.010c divyebhyaś caiva bhūtebhyas tathā toyacarāś ca ye 03,292.011a śivās te santu panthāno mā ca te paripanthinaḥ 03,292.011c āgamāś ca tathā putra bhavantv adrohacetasaḥ 03,292.012a pātu tvāṃ varuṇo rājā salile salileśvaraḥ 03,292.012c antarikṣe 'ntarikṣasthaḥ pavanaḥ sarvagas tathā 03,292.013a pitā tvāṃ pātu sarvatra tapanas tapatāṃ varaḥ 03,292.013c yena datto 'si me putra divyena vidhinā kila 03,292.014a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve ca devatāḥ 03,292.014c marutaś ca sahendreṇa diśaś ca sadigīśvarāḥ 03,292.015a rakṣantu tvāṃ surāḥ sarve sameṣu viṣameṣu ca 03,292.015c vetsyāmi tvāṃ videśe 'pi kavacenopasūcitam 03,292.016a dhanyas te putra janako devo bhānur vibhāvasuḥ 03,292.016c yas tvāṃ drakṣyati divyena cakṣuṣā vāhinīgatam 03,292.017a dhanyā sā pramadā yā tvāṃ putratve kalpayiṣyati 03,292.017c yasyās tvaṃ tṛṣitaḥ putra stanaṃ pāsyasi devaja 03,292.018a ko nu svapnas tayā dṛṣṭo yā tvām ādityavarcasam 03,292.018c divyavarmasamāyuktaṃ divyakuṇḍalabhūṣitam 03,292.019a padmāyataviśālākṣaṃ padmatāmratalojjvalam 03,292.019c sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ putratve kalpayiṣyati 03,292.020a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ bhūmau saṃsarpamāṇakam 03,292.020c avyaktakalavākyāni vadantaṃ reṇuguṇṭhitam 03,292.021a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ punar yauvanage mukhe 03,292.021c himavadvanasaṃbhūtaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ yathā 03,292.022a evaṃ bahuvidhaṃ rājan vilapya karuṇaṃ pṛthā 03,292.022c avāsṛjata mañjūṣām aśvanadyās tadā jale 03,292.023a rudatī putraśokārtā niśīthe kamalekṣaṇā 03,292.023c dhātryā saha pṛthā rājan putradarśanalālasā 03,292.024a visarjayitvā mañjūṣāṃ saṃbodhanabhayāt pituḥ 03,292.024c viveśa rājabhavanaṃ punaḥ śokāturā tataḥ 03,292.025a mañjūṣā tv aśvanadyāḥ sā yayau carmaṇvatīṃ nadīm 03,292.025c carmaṇvatyāś ca yamunāṃ tato gaṅgāṃ jagāma ha 03,292.026a gaṅgāyāḥ sūtaviṣayaṃ campām abhyāyayau purīm 03,292.026c sa mañjūṣāgato garbhas taraṅgair uhyamānakaḥ 03,292.027a amṛtād utthitaṃ divyaṃ tat tu varma sakuṇḍalam 03,292.027c dhārayām āsa taṃ garbhaṃ daivaṃ ca vidhinirmitam 03,293.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,293.001a etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā 03,293.001c sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau 03,293.002a tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi 03,293.002c rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata 03,293.002e apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ 03,293.003a sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā 03,293.003c dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām 03,293.003e ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram 03,293.003f*1347_01 vivartamānāṃ bahuśaḥ punaḥ punar itas tataḥ 03,293.003f*1347_02 tataḥ sā vāyunā rājan srotasā ca balīyasā 03,293.003f*1347_03 upānītā yataḥ sūtaḥ sabhāryo jalam āśritaḥ 03,293.004a sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī 03,293.004c tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai 03,293.005a sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt 03,293.005c yantrair udghāṭayām āsa so 'paśyat tatra bālakam 03,293.006a taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarmadharaṃ tathā 03,293.006c mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā 03,293.006d*1348_01 parimlānamukhaṃ bālaṃ rudantaṃ kṣudhitaṃ bhṛśam 03,293.006d*1348_02 sa taṃ paramayā lakṣmyā dṛṣṭvā yuktaṃ varātmajam 03,293.007a sa sūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ 03,293.007c aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt 03,293.008a idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini 03,293.008c dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ 03,293.009a anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama 03,293.009c ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyai sa mahīpate 03,293.010a pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam 03,293.010c putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam 03,293.010d*1349_01 stanyaṃ samāsravac cāsyā daivād ity atha niścayaḥ 03,293.011a pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān 03,293.011c tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ 03,293.011d*1350_01 nāmakarma ca cakrāte kuṇḍale tasya dṛśyate 03,293.011d*1350_02 karṇa ity eva taṃ bālaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ sakuṇḍalam 03,293.012a vasuvarmadharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam 03,293.012c nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ 03,293.013a evaṃ sa sūtaputratvaṃ jagāmāmitavikramaḥ 03,293.013c vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ 03,293.014a sa jyeṣṭhaputraḥ sūtasya vavṛdhe 'ṅgeṣu vīryavān 03,293.014c cāreṇa viditaś cāsīt pṛthāyā divyavarmabhṛt 03,293.015a sūtas tv adhirathaḥ putraṃ vivṛddhaṃ samaye tataḥ 03,293.015c dṛṣṭvā prasthāpayām āsa puraṃ vāraṇasāhvayam 03,293.016a tatropasadanaṃ cakre droṇasyeṣvastrakarmaṇi 03,293.016c sakhyaṃ duryodhanenaivam agacchat sa ca vīryavān 03,293.017a droṇāt kṛpāc ca rāmāc ca so 'stragrāmaṃ caturvidham 03,293.017c labdhvā loke 'bhavat khyātaḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ 03,293.018a saṃdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṃ vipriye sthitaḥ 03,293.018c yoddhum āśaṃsate nityaṃ phalgunena mahātmanā 03,293.019a sadā hi tasya spardhāsīd arjunena viśāṃ pate 03,293.019c arjunasya ca karṇena yato dṛṣṭo babhūva saḥ 03,293.019d*1351_01 etad guhyaṃ mahārāja sūryasyāsīn na saṃśayaḥ 03,293.019d*1351_02 yaḥ sūryasaṃbhavaḥ karṇaḥ kuntyāṃ sūtakule tadā 03,293.020a taṃ tu kuṇḍalinaṃ dṛṣṭvā varmaṇā ca samanvitam 03,293.020c avadhyaṃ samare matvā paryatapyad yudhiṣṭhiraḥ 03,293.021a yadā tu karṇo rājendra bhānumantaṃ divākaram 03,293.021c stauti madhyaṃdine prāpte prāñjaliḥ salile sthitaḥ 03,293.022a tatrainam upatiṣṭhanti brāhmaṇā dhanahetavaḥ 03,293.022c nādeyaṃ tasya tatkāle kiṃ cid asti dvijātiṣu 03,293.022d*1352_01 etasminn eva kāle tu pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 03,293.023a tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣāṃ dehīty upasthitaḥ 03,293.023c svāgataṃ ceti rādheyas tam atha pratyabhāṣata 03,294.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.001a devarājam anuprāptaṃ brāhmaṇacchadmanā vṛṣaḥ 03,294.001c dṛṣṭvā svāgatam ity āha na bubodhāsya mānasam 03,294.002a hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmān vā bahugokulān 03,294.002c kiṃ dadānīti taṃ vipram uvācādhirathis tataḥ 03,294.003 brāhmaṇa uvāca 03,294.003a hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yac cānyat prītivardhanam 03,294.003c nāhaṃ dattam ihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām 03,294.004a yad etat sahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha 03,294.004c etad utkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān 03,294.005a etad icchāmy ahaṃ kṣipraṃ tvayā dattaṃ paraṃtapa 03,294.005c eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako mataḥ 03,294.006 karṇa uvāca 03,294.006a avaniṃ pramadā gāś ca nirvāpaṃ bahuvārṣikam 03,294.006c tat te vipra pradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale 03,294.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.007a evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānaḥ sa tu dvijaḥ 03,294.007c karṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varam ayācata 03,294.008a sāntvitaś ca yathāśakti pūjitaś ca yathāvidhi 03,294.008c naivānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayām āsa vai varam 03,294.009a yadā nānyaṃ pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ 03,294.009b*1353_01 vināsya sahajaṃ varma kuṇḍale ca viśāṃ pate 03,294.009c tadainam abravīd bhūyo rādheyaḥ prahasann iva 03,294.010a sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave 03,294.010c tenāvadhyo 'smi lokeṣu tato naitad dadāmy aham 03,294.011a viśālaṃ pṛthivīrājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,294.011c pratigṛhṇīṣva mattas tvaṃ sādhu brāhmaṇapuṃgava 03,294.012a kuṇḍalābhyāṃ vimukto 'haṃ varmaṇā sahajena ca 03,294.012c gamanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama 03,294.013a yadā nānyaṃ varaṃ vavre bhagavān pākaśāsanaḥ 03,294.013c tataḥ prahasya karṇas taṃ punar ity abravīd vacaḥ 03,294.014a vidito devadeveśa prāg evāsi mama prabho 03,294.014c na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam 03,294.015a tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāt tvayā deyo varo mama 03,294.015c anyeṣāṃ caiva bhūtānām īśvaro hy asi bhūtakṛt 03,294.016a yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṃ tathā 03,294.016c vadhyatām upayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām 03,294.017a tasmād vinimayaṃ kṛtvā kuṇḍale varma cottamam 03,294.017c harasva śakra kāmaṃ me na dadyām aham anyathā 03,294.018 śakra uvāca 03,294.018a vidito 'haṃ raveḥ pūrvam āyann eva tavāntikam 03,294.018c tena te sarvam ākhyātam evam etan na saṃśayaḥ 03,294.019a kāmam astu tathā tāta tava karṇa yathecchasi 03,294.019c varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yad icchasi 03,294.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.020a tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭas tu upasaṃgamya vāsavam 03,294.020c amoghāṃ śaktim abhyetya vavre saṃpūrṇamānasaḥ 03,294.021 karṇa uvāca 03,294.021a varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava 03,294.021c amoghāṃ śatrusaṃghānāṃ ghātanīṃ pṛtanāmukhe 03,294.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.022a tataḥ saṃcintya manasā muhūrtam iva vāsavaḥ 03,294.022c śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyam athābravīt 03,294.023a kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam 03,294.023c gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvam anena samayena me 03,294.024a amoghā hanti śataśaḥ śatrūn mama karacyutā 03,294.024c punaś ca pāṇim abhyeti mama daityān vinighnataḥ 03,294.025a seyaṃ tava karaṃ prāpya hatvaikaṃ ripum ūrjitam 03,294.025c garjantaṃ pratapantaṃ ca mām evaiṣyati sūtaja 03,294.026 karṇa uvāca 03,294.026a ekam evāham icchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave 03,294.026c garjantaṃ pratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet 03,294.027 indra uvāca 03,294.027a ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjantaṃ balinaṃ raṇe 03,294.027c tvaṃ tu yaṃ prārthayasy ekaṃ rakṣyate sa mahātmanā 03,294.028a yam āhur vedavidvāṃso varāham ajitaṃ harim 03,294.028c nārāyaṇam acintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate 03,294.029 karṇa uvāca 03,294.029*1354_01 evam etad yathāttha tvaṃ dānavānāṃ niṣūdana 03,294.029*1354_02 vadhiṣyāmi raṇe śatruṃ yo me sthātā puraḥsaraḥ 03,294.029a evam apy astu bhagavann ekavīravadhe mama 03,294.029c amoghā pravarā śaktir yena hanyāṃ pratāpinam 03,294.030a utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te 03,294.030c nikṛtteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhavet 03,294.031 indra uvāca 03,294.031a na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṃ cana 03,294.031c vraṇaś cāpi na gātreṣu yas tvaṃ nānṛtam icchasi 03,294.032a yādṛśas te pitur varṇas tejaś ca vadatāṃ vara 03,294.032c tādṛśenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ 03,294.033a vidyamāneṣu śastreṣu yady amoghām asaṃśaye 03,294.033c pramatto mokṣyase cāpi tvayy evaiṣā patiṣyati 03,294.034 karṇa uvāca 03,294.034a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīm imām 03,294.034c yathā mām āttha śakra tvaṃ satyam etad bravīmi te 03,294.035 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.035a tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛhya viśāṃ pate 03,294.035c śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇy akṛntata 03,294.036a tato devā mānavā dānavāś ca; nikṛntantaṃ karṇam ātmānam evam 03,294.036c dṛṣṭvā sarve siddhasaṃghāś ca nedur; na hy asyāsīd duḥkhajo vai vikāraḥ 03,294.037a tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ; papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam 03,294.037c dṛṣṭvā karṇaṃ śastrasaṃkṛttagātraṃ; muhuś cāpi smayamānaṃ nṛvīram 03,294.038a tataś chittvā kavacaṃ divyam aṅgāt; tathaivārdraṃ pradadau vāsavāya 03,294.038c tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ 03,294.038d*1355_01 tato devo mudito vajrapāṇir 03,294.038d*1355_02 dṛṣṭvā karṇaṃ śastranikṛttagātram 03,294.039a tataḥ śakraḥ prahasan vañcayitvā; karṇaṃ loke yaśasā yojayitvā 03,294.039c kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ hi mene; tataḥ paścād divam evotpapāta 03,294.040a śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan 03,294.040c tāṃ cāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ; śrutvā pārthā jahṛṣuḥ kānanasthāḥ 03,294.041 janamejaya uvāca 03,294.041a kvasthā vīrāḥ pāṇḍavās te babhūvuḥ; kutaś caitac chrutavantaḥ priyaṃ te 03,294.041c kiṃ vākārṣur dvādaśe 'bde vyatīte; tan me sarvaṃ bhagavān vyākarotu 03,294.042 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.042a labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakād āśramāt te 03,294.042c mārkaṇḍeyāc chrutavantaḥ purāṇaṃ; devarṣīṇāṃ caritaṃ vistareṇa 03,294.043a pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṃ sūdapaurogavaiś ca 03,294.043c tataḥ puṇyaṃ dvaitavanaṃ nṛvīrā; nistīryograṃ vanavāsaṃ samagram 03,295.001 janamejaya uvāca 03,295.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,295.001c pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ kim akurvata pāṇḍavāḥ 03,295.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,295.002*1356_01 sarve puṣpaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ 03,295.002a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,295.002b*1357_01 pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ yad akurvanta tac chṛṇu 03,295.002c vihāya kāmyakaṃ rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ 03,295.003a punar dvaitavanaṃ ramyam ājagāma yudhiṣṭhiraḥ 03,295.003c svādumūlaphalaṃ ramyaṃ mārkaṇḍeyāśramaṃ prati 03,295.004a anuguptaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ 03,295.004c nyavasan pāṇḍavās tatra kṛṣṇayā saha bhārata 03,295.005a vasan dvaitavane rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,295.005c bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 03,295.006a brāhmaṇārthe parākrāntā dharmātmāno yatavratāḥ 03,295.006c kleśam ārchanta vipulaṃ sukhodarkaṃ paraṃtapāḥ 03,295.006d*1358_01 tasmin prativasantas te yat prāpuḥ kurusattamāḥ 03,295.006d*1358_02 vane kleśaṃ sukhodarkaṃ tat pravakṣyāmi tac chṛṇu 03,295.006d*1358_03 araṇīsahitaṃ manthaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ 03,295.006d*1358_04 mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata 03,295.006d*1358_05 tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ 03,295.006d*1358_06 āśramāntaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ 03,295.006d*1358_07 hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā sa vipraḥ kurusattama 03,295.006d*1358_08 tvarito 'bhyāgamat tatra agnihotraparīpsayā 03,295.006d*1359_01 teṣāṃ ca vasatāṃ tatra pāṇḍavānāṃ mahāratham 03,295.007a ajātaśatrum āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sahitaṃ vane 03,295.007b@030_0001 ājagāma vane rājan durvāsāḥ kopano dvijaḥ 03,295.007b@030_0002 duryodhanapreritaś cā[pya]parāhṇe bubhukṣitaḥ 03,295.007b@030_0003 draupadyā sahite bhukte dharmarāje yudhiṣṭhire 03,295.007b@030_0004 tadā cintāparītātmā dharmasūnur janārdanam 03,295.007b@030_0005 cintayām āsa bhagavān ājagāma tvarānvitaḥ 03,295.007b@030_0006 gate durvāsasi tadā gaṅgāyāṃ snapanāya ca 03,295.007b@030_0007 śākapatraṃ tadā rājan bubhuje madhusūdanaḥ 03,295.007b@030_0008 tṛptāṃ trilokīm ity uvāca kāruṇyād bhaktavatsalaḥ 03,295.007b@030_0009 durvāsās tuṣṭim āpanno hṛṣṭas tasmai śivaṃ dadau 03,295.007b@030_0010 mārkaṇḍeyāśramāsīnaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,295.007c āgamya brāhmaṇas tūrṇaṃ saṃtapta idam abravīt 03,295.008a araṇīsahitaṃ mahyaṃ samāsaktaṃ vanaspatau 03,295.008c mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata 03,295.009a tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ 03,295.009c āśramāt tvaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ 03,295.010a tasya gatvā padaṃ śīghram āsādya ca mahāmṛgam 03,295.010c agnihotraṃ na lupyeta tadānayata pāṇḍavāḥ 03,295.011a brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā saṃtapto 'tha yudhiṣṭhiraḥ 03,295.011c dhanur ādāya kaunteyaḥ prādravad bhrātṛbhiḥ saha 03,295.012a sannaddhā dhanvinaḥ sarve prādravan narapuṃgavāḥ 03,295.012c brāhmaṇārthe yatantas te śīghram anvagaman mṛgam 03,295.013a karṇinālīkanārācān utsṛjanto mahārathāḥ 03,295.013c nāvidhyan pāṇḍavās tatra paśyanto mṛgam antikāt 03,295.014a teṣāṃ prayatamānānāṃ nādṛśyata mahāmṛgaḥ 03,295.014c apaśyanto mṛgaṃ śrāntā duḥkhaṃ prāptā manasvinaḥ 03,295.015a śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ gahane vane 03,295.015c kṣutpipāsāparītāṅgāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 03,295.016a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ nakulo duḥkhitas tadā 03,295.016c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham amarṣāt kurusattama 03,295.017a nāsmin kule jātu mamajja dharmo; na cālasyād arthalopo babhūva 03,295.017c anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ; saṃprāptāḥ smaḥ saṃśayaṃ kena rājan 03,296.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,296.001a nāpadām asti maryādā na nimittaṃ na kāraṇam 03,296.001c dharmas tu vibhajaty atra ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ 03,296.002 bhīma uvāca 03,296.002a prātikāmy anayat kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ preṣyavat tadā 03,296.002c na mayā nihatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.003 arjuna uvāca 03,296.003a vācas tīkṣṇāsthibhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ 03,296.003c atitīkṣṇā mayā kṣāntās tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.003d*1360_00 nakula uvāca 03,296.003d*1360_01 dhārtarāṣṭrāḥ kutsayanto yan me na nihatās tadā 03,296.003d*1360_02 dyūtakāle mahārāja tenemām āpadaṃ gatāḥ 03,296.004 sahadeva uvāca 03,296.004a śakunis tvāṃ yadājaiṣīd akṣadyūtena bhārata 03,296.004c sa mayā na hatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.005a tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt 03,296.005c āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa 03,296.006a pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān 03,296.006c ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ 03,296.007a nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam 03,296.007a*1361_01 **** **** bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt 03,296.007a*1361_02 tata utthāya matimān 03,296.007c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ 03,296.008a paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān 03,296.008c sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam 03,296.009a tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.009c gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya 03,296.010a nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt 03,296.010c prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata 03,296.011a sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam 03,296.011c pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve 03,296.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.012c praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca 03,296.013a anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ 03,296.013c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 03,296.014a cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.014c abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam 03,296.015a bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ 03,296.015c taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.016a sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata 03,296.016c dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā 03,296.017a bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ 03,296.017c abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata 03,296.018a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.018c praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca 03,296.019a anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ 03,296.019c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 03,296.020a athābravīt sa vijayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.020c bhrātarau te ciragatau bībhatso śatrukarśana 03,296.020e tau caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.020f*1362_01 tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ duḥkhitānām apāśrayaḥ 03,296.021a evam ukto guḍākeśaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,296.021c āmuktakhaḍgo medhāvī tat saraḥ pratyapadyata 03,296.022a yataḥ puruṣaśārdūlau pānīyaharaṇe gatau 03,296.022c tau dadarśa hatau tatra bhrātarau śvetavāhanaḥ 03,296.022d*1363_01 vigatāsū naravyāghrau śayānau vasudhātale 03,296.023a prasuptāv iva tau dṛṣṭvā narasiṃhaḥ suduḥkhitaḥ 03,296.023c dhanur udyamya kaunteyo vyalokayata tad vanam 03,296.024a nāpaśyat tatra kiṃ cit sa bhūtaṃ tasmin mahāvane 03,296.024c savyasācī tataḥ śrāntaḥ pānīyaṃ so 'bhyadhāvata 03,296.025a abhidhāvaṃs tato vācam antarikṣāt sa śuśruve 03,296.025c kim āsīd asi pānīyaṃ naitac chakyaṃ balāt tvayā 03,296.026a kaunteya yadi vai praśnān mayoktān pratipatsyase 03,296.026c tataḥ pāsyasi pānīyaṃ hariṣyasi ca bhārata 03,296.027a vāritas tv abravīt pārtho dṛśyamāno nivāraya 03,296.027c yāvad bāṇair vinirbhinnaḥ punar naivaṃ vadiṣyasi 03,296.028a evam uktvā tataḥ pārthaḥ śarair astrānumantritaiḥ 03,296.028c vavarṣa tāṃ diśaṃ kṛtsnāṃ śabdavedhaṃ ca darśayan 03,296.029a karṇinālīkanārācān utsṛjan bharatarṣabha 03,296.029c anekair iṣusaṃghātair antarikṣaṃ vavarṣa ha 03,296.029d*1364_01 so 'py adṛśyāya bhūtāya nabhasy āmitatejase 03,296.029d*1364_02 utsasarja mahābāhur bāṇajālaṃ dhanaṃjayaḥ 03,296.029d*1364_03 tatas tān iṣusaṃghātān gāṇḍīvadhanuṣaś cyutān 03,296.029d*1364_04 meghān kṛtvā jahāsoccais tad adbhutam ivābhavat 03,296.030 yakṣa uvāca 03,296.030a kiṃ vighātena te pārtha praśnān uktvā tataḥ piba 03,296.030c anuktvā tu tataḥ praśnān pītvaiva na bhaviṣyasi 03,296.030d*1365_01 evam uktas tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 03,296.031 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.031a sa tv amoghān iṣūn muktvā tṛṣṇayābhiprapīḍitaḥ 03,296.031c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 03,296.032a athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.032c nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ 03,296.033a ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata 03,296.033c tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.034a bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata 03,296.034c yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ 03,296.035a tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ 03,296.035c amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām 03,296.035e sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me 03,296.036a pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ 03,296.036c tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ 03,296.036d*1366_01 vāg uvācātha suspaṣṭam adṛśyā pāṇḍunandanam 03,296.037 yakṣa uvāca 03,296.037a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.037c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,296.038 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.038a evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā 03,296.038c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 03,296.038d*1367_01 tataḥ kuntīsuto rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.038d*1368_01 tataś ciragatān bhrātṝn atha jñātuṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,296.038d*1369_01 cirāyamānān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha 03,296.038d*1369_02 mādreyau kiṃ cirāyete gāṇḍīvī kiṃ cirāyate 03,296.038d*1369_03 mahābaladharas tatra kiṃ nu bhīmaś cirāyate 03,296.038d*1369_04 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039a tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ 03,296.039b*1370_01 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.039b*1370_01 ātmanātmānam etac ca cintayann idam abravīt 03,296.039b*1370_02 tataś ciragatān bhrātṝn atha rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039b*1370_03 cirāyamāṇān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha 03,296.039b*1370_04 kiṃ svid vanam idaṃ draṣṭuṃ kiṃ svid dṛṣṭo mṛgo bhavet 03,296.039b*1370_05 prāhasan vā mahābhūtaṃ śaptās tenātha te 'patan 03,296.039b*1370_06 na paśyanty atha vā vīrāḥ pānīyaṃ yatra te gatāḥ 03,296.039b*1370_07 anviṣadbhir vane toyaṃ kālo 'yam iti pātitaḥ 03,296.039b*1370_08 kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena nāyānti puruṣarṣabhāḥ 03,296.039b*1370_09 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039b*1371_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.039b*1371_01 evamādīni vākyāni vimṛṣan nṛpasattamaḥ 03,296.039c samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā 03,296.040a apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam 03,296.040c rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam 03,296.041a nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam 03,296.041c bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ 03,296.041d*1372_01 mṛduśāḍvalasaṃkīrṇaṃ bhūmibhāgaṃ manoharam 03,296.042a sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam 03,296.042c dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakṛtaṃ yathā 03,296.043a upetaṃ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ 03,296.043c ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam 03,296.043d*1373_01 tato dharmasutaḥ śrīmān bhrātṛdarśanalālasaḥ 03,296.043e śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ 03,297.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,297.001a sa dadarśa hatān bhrātṝṃl lokapālān iva cyutān 03,297.001c yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān 03,297.002a viprakīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam 03,297.002c bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ 03,297.003a sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ 03,297.003b@031_0001 tān dṛṣṭvā patitān bhrātṝn sarvāṃś cintāsamanvitaḥ 03,297.003b@031_0002 dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram 03,297.003b@031_0003 nanu tvayā mahābāho pratijñātaṃ vṛkodara 03,297.003b@031_0004 suyodhanasya bhetsyāmi gadayā sakthinī raṇe 03,297.003b@031_0005 vyarthaṃ tad adya me sarvaṃ tvayi vīre nipātite 03,297.003b@031_0006 mahātmani mahābāho kurūṇāṃ kīrtivardhane 03,297.003b@031_0007 manuṣyasaṃbhavā vāco vidharmiṇyaḥ pratiśrutāḥ 03,297.003b@031_0008 bhavatāṃ divyavācas tu tā bhavantu kathaṃ mṛṣā 03,297.003b@031_0009 devāś cāpi yadāvocan sūtake tvāṃ dhanaṃjaya 03,297.003b@031_0010 sahasrākṣād anavaraḥ kunti putras taveti vai 03,297.003b@031_0011 uttare pāriyātre ca jagbur bhūtāni sarvaśaḥ 03,297.003b@031_0012 vipranaṣṭāṃ śriyaṃ caiṣām āhartā punar añjasā 03,297.003b@031_0013 nāsya jetā raṇe kaś cid ajetā naiṣa kasya cit 03,297.003b@031_0014 so 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ yātaḥ kathaṃ jiṣṇur mahābalaḥ 03,297.003b@031_0015 ayaṃ mamāśāṃ saṃhatya śete bhūmau dhanaṃjayaḥ 03,297.003b@031_0016 āśritya yaṃ vayaṃ nāthaṃ duḥkhāny etāni sehima 03,297.003b@031_0017 raṇe 'pramattau vīrau ca sadā śatrunibarhaṇau 03,297.003b@031_0018 kathaṃ ripuvaśaṃ yātau kuntīputrau mahābalau 03,297.003b@031_0019 yau sarvāstrāpratihatau bhīmasenadhanaṃjayau 03,297.003b@031_0020 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama durhṛdaḥ 03,297.003b@031_0021 yamau yad etau dṛṣṭvādya patitau nāvadīryate 03,297.003b@031_0022 śāstrajñā deśakālajñās tapoyuktāḥ kriyānvitāḥ 03,297.003b@031_0023 akṛtvā sadṛśaṃ karma kiṃ śedhvaṃ puruṣarṣabhāḥ 03,297.003b@031_0024 avikṣataśarīrāś cāpy apramṛṣṭaśarāsanāḥ 03,297.003b@031_0025 asaṃjñā bhuvi saṃgamya kiṃ śedhvam aparājitāḥ 03,297.003b@031_0026 sānūn ivādreḥ saṃsuptān dṛṣṭvā bhrātṝn mahāmatiḥ 03,297.003b@031_0027 sukhaṃ prasuptān prasvinnaḥ khinnaḥ kaṣṭāṃ daśāṃ gataḥ 03,297.003b@031_0028 evam evedam ity uktvā dharmātmā sa nareśvaraḥ 03,297.003b@031_0029 śokasāgaramadhyastho dadhyau kāraṇam ākulaḥ 03,297.003b@031_0030 itikartavyatāṃ ceti deśakālavibhāgavit 03,297.003b@031_0031 nābhipede mahābāhuś cintayāno mahāmatiḥ 03,297.003b@031_0032 atha saṃstabhya dharmātmā tadātmānaṃ tapaḥsutaḥ 03,297.003b@031_0033 evaṃ vilapya bahudhā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,297.003c buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ 03,297.004a naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit 03,297.004c bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ 03,297.004e ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam 03,297.004f*1374_01 bhrātṝṇāṃ vyasanaṃ ghoraṃ samam eva mahātmanām 03,297.005a syāt tu duryodhanenedam upāṃśuvihitaṃ kṛtam 03,297.005c gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā 03,297.006a yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta 03,297.006c kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ 03,297.007a atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ 03,297.007c bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat 03,297.007d*1375_01 ācāryaṃ kiṃ nu vakṣyāmi kṛpaṃ bhīṣmam ahaṃ nu kim 03,297.007d*1376_01 viduraṃ kiṃ nu vakṣyāmi bṛhaspatisamaṃ naye 03,297.007d*1377_01 ambāṃ ca kiṃ nu vakṣyāmi sadā duḥkhasya bhāginīm 03,297.007d*1377_02 dṛṣṭvā māṃ bhrātṛbhir hīnaṃ pṛcchantīṃ putragṛddhinīm 03,297.007d*1377_03 yadā tvaṃ bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ śakratulyaparākramaiḥ 03,297.007d*1377_04 sārdhaṃ vanaṃ gato vīraiḥ katham ekas tvam āgataḥ 03,297.008a tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā 03,297.008b*1378_01 mṛtānām api caiteṣāṃ vikṛtaṃ naiva jāyate 03,297.008c mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat 03,297.009a ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān 03,297.009c ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte 03,297.010a etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān 03,297.010c gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve 03,297.011 yakṣa uvāca 03,297.011a ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ 03,297.011c tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi 03,297.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,297.012c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,297.013 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.013a rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk 03,297.013c pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam 03,297.014a himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca 03,297.014c catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā 03,297.015a atīva te mahat karma kṛtaṃ balavatāṃ vara 03,297.015b*1379_01 vinighnatā maheṣvāsāṃś caturo 'pi mamānujān 03,297.015c yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ 03,297.015e viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam 03,297.016a na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam 03,297.016c kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama 03,297.017a yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpannaśirojvaraḥ 03,297.017c pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati 03,297.018 yakṣa uvāca 03,297.018a yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ 03,297.018c mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ 03,297.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,297.019a tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām 03,297.019c yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ 03,297.019d*1380_01 tato rājann apākramya tasmād deśād avasthitaḥ 03,297.020a virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam 03,297.020c jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam 03,297.021a setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,297.021c meghagambhīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam 03,297.021d*1381_01 uvāca yakṣaḥ kaunteyaṃ bhrātṛśokābhipīḍitam 03,297.022 yakṣa uvāca 03,297.022a ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt 03,297.022c balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā 03,297.023a na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā 03,297.023c pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,297.023e praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,297.024 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.024a naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham 03,297.024c kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā 03,297.025a yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho 03,297.025c yathāprajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām 03,297.026 yakṣa uvāca 03,297.026a kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ 03,297.026c kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati 03,297.027 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.027a brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ 03,297.027c dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati 03,297.028 yakṣa uvāca 03,297.028a kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat 03,297.028c kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān 03,297.029 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.029a śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat 03,297.029c dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā 03,297.030 yakṣa uvāca 03,297.030a kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva 03,297.030c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 03,297.031 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.031a svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva 03,297.031c maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva 03,297.032 yakṣa uvāca 03,297.032a kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva 03,297.032c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 03,297.033 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.033a iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva 03,297.033c bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva 03,297.034 yakṣa uvāca 03,297.034a kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ 03,297.034c kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate 03,297.035 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.035a prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ 03,297.035c vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate 03,297.036 yakṣa uvāca 03,297.036a kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam 03,297.036c kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam 03,297.037 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.037a varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam 03,297.037c gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ 03,297.038 yakṣa uvāca 03,297.038a indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ 03,297.038c saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati 03,297.039 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.039a devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ 03,297.039c na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati 03,297.040 yakṣa uvāca 03,297.040a kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt 03,297.040c kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām 03,297.041 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.041a mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt 03,297.041c manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām 03,297.042 yakṣa uvāca 03,297.042a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati 03,297.042c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate 03,297.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.043a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati 03,297.043c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate 03,297.044 yakṣa uvāca 03,297.044a kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ 03,297.044c āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ 03,297.045 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.045a sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ 03,297.045c āturasya bhiṣaṅ mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ 03,297.045d*1382_00 yakṣa uvāca 03,297.045d*1382_01 ko 'tithiḥ sarvabhūtānāṃ kiṃ svid dharmaṃ sanātanam 03,297.045d*1382_02 amṛtaṃ kiṃ svid rājendra kiṃ svit sarvam idaṃ jagat 03,297.045d*1382_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.045d*1382_03 atithiḥ sarvabhūtānām agniḥ somo gavāmṛtam 03,297.045d*1382_04 sanātano 'mṛto dharmo vāyuḥ sarvam idaṃ jagat 03,297.046 yakṣa uvāca 03,297.046a kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ 03,297.046c kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat 03,297.047 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.047a sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ 03,297.047c agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āvapanaṃ mahat 03,297.048 yakṣa uvāca 03,297.048a kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ 03,297.048c kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham 03,297.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.049a dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ 03,297.049c satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham 03,297.050 yakṣa uvāca 03,297.050a kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā 03,297.050c upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam 03,297.051 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.051a putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā 03,297.051c upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam 03,297.052 yakṣa uvāca 03,297.052a dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam 03,297.052c lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam 03,297.053 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.053a dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam 03,297.053c lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā 03,297.054 yakṣa uvāca 03,297.054a kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ 03,297.054c kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate 03,297.055 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.055a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ 03,297.055c mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate 03,297.056 yakṣa uvāca 03,297.056a kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati 03,297.056c kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet 03,297.057 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057a mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati 03,297.057c kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet 03,297.057d*1383_00 yakṣa uvāca 03,297.057d*1383_01 kimarthaṃ brāhmaṇe dānaṃ kimarthaṃ naṭanartake 03,297.057d*1383_02 kimarthaṃ caiva bhṛtyeṣu kimarthaṃ caiva rājasu 03,297.057d*1383_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057d*1383_03 dharmārthaṃ brāhmaṇe dānaṃ yaśorthaṃ naṭanartake 03,297.057d*1383_04 bhṛtyeṣu bharaṇārthaṃ vai bhayārthaṃ caiva rājasu 03,297.057d*1383_04 yakṣa uvāca 03,297.057d*1383_05 kena svid āvṛto lokaḥ kena svin na prakāśate 03,297.057d*1383_06 kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati 03,297.057d*1383_06 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057d*1383_07 ajñānenāvṛto lokas tamasā na prakāśate 03,297.057d*1383_08 lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṃ na gacchati 03,297.058 yakṣa uvāca 03,297.058a mṛtaḥ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet 03,297.058c śrāddhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet 03,297.059 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.059a mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam 03,297.059c mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇaḥ 03,297.060 yakṣa uvāca 03,297.060a kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam 03,297.060c śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca 03,297.061 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061a santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam 03,297.061c śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase 03,297.061d@032_0000 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0001 tapaḥ kiṃlakṣaṇaṃ proktaṃ ko damaś ca prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0002 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0002 kṣamā ca kā parā proktā kā ca hrīḥ parikīrtitā 03,297.061d@032_0003 tapaḥ svadharmavartitvaṃ manaso damanaṃ damaḥ 03,297.061d@032_0004 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvaṃ hrīr akāryanivartanam 03,297.061d@032_0004 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0005 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0006 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0006 dayā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam 03,297.061d@032_0007 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā 03,297.061d@032_0008 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0008 dayā sarvasukhaiṣitvam ārjavaṃ samacittatā 03,297.061d@032_0009 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ 03,297.061d@032_0010 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0010 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0011 krodhaḥ sudurjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ 03,297.061d@032_0012 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0012 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0013 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0014 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śokaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0015 moho hi dharmamūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā 03,297.061d@032_0016 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate 03,297.061d@032_0016 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0017 kiṃ sthairyam ṛṣibhiḥ proktaṃ kiṃ ca dhairyam udāhṛtam 03,297.061d@032_0018 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0018 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ dānaṃ ca kim ihocyate 03,297.061d@032_0019 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ 03,297.061d@032_0020 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0020 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ vai bhūtarakṣaṇam 03,297.061d@032_0021 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyo nāstikaḥ kaś ca ucyate 03,297.061d@032_0022 ko mūrkhaḥ kaś ca kāmaḥ syāt ko matsara iti smṛtaḥ 03,297.061d@032_0022 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0023 dharmajñaḥ paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate 03,297.061d@032_0024 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0024 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0025 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś ca dambhaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0026 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0026 kiṃ tad daivaṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tat paiśunyam ucyate 03,297.061d@032_0027 mahājñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ 03,297.061d@032_0028 daivaṃ dānaphalaṃ proktaṃ paiśunyaṃ paradūṣaṇam 03,297.061d@032_0028 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0029 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ 03,297.061d@032_0030 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0030 eṣāṃ nityaviruddhānāṃ katham ekatra saṃgamaḥ 03,297.061d@032_0031 yadā dharmaś ca bhāryā ca parasparavaśānugau 03,297.061d@032_0032 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0032 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 03,297.061d@032_0033 akṣayo narakaḥ kena prāpyate bharatarṣabha 03,297.061d@032_0034 etan me pṛcchataḥ praśnaṃ tac chīghraṃ vaktum arhasi 03,297.061d@032_0034 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0035 brāhmaṇaṃ svayam āhūya yācamānam akiṃcanam 03,297.061d@032_0036 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0037 vedeṣu dharmaśāstreṣu mithyā yo vai dvijātiṣu 03,297.061d@032_0038 deveṣu pitṛdharmeṣu so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0039 vidyamāne dhane lobhād dānabhogavivarjitaḥ 03,297.061d@032_0040 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0040 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0041 rājan kulena vṛttena svādhyāyena śrutena vā 03,297.061d@032_0042 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0042 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etat suniścitam 03,297.061d@032_0043 śṛṇu yakṣa kulaṃ tāta na svādhyāyo na ca śrutam 03,297.061d@032_0044 kāraṇaṃ hi dvijatve ca vṛttam eva na saṃśayaḥ 03,297.061d@032_0045 vṛttaṃ yatnena saṃrakṣyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ 03,297.061d@032_0046 akṣīṇavṛtto na kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ 03,297.061d@032_0047 paṭhakāḥ pāṭhakāś caiva ye cānye śāstracintakāḥ 03,297.061d@032_0048 sarve vyasanino mūrkhā yaḥ kriyāvān sa paṇḍitaḥ 03,297.061d@032_0049 caturvedo 'pi durvṛttaḥ sa śūdrād atiricyate 03,297.061d@032_0050 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0050 yo 'gnihotraparo dāntaḥ sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 03,297.061d@032_0051 priyavacanavādī kiṃ labhate 03,297.061d@032_0052 vimṛśitakāryakaraḥ kiṃ labhate 03,297.061d@032_0053 bahumitrakaraḥ kiṃ labhate 03,297.061d@032_0054 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0054 dharme rataḥ kiṃ labhate kathaya 03,297.061d@032_0055 priyavacanavādī priyo bhavati 03,297.061d@032_0056 vimṛśitakāryakaro 'dhikaṃ jayati 03,297.061d@032_0057 bahumitrakaraḥ sukhaṃ vasate 03,297.061d@032_0058 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0058 yaś ca dharmarataḥ sa gatiṃ labhate 03,297.061d@032_0059 ko modate kim āścaryaṃ kaḥ panthāḥ kā ca vārtikā 03,297.061d@032_0060 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0060 vada me caturaḥ praśnān mṛtā jīvantu bāndhavāḥ 03,297.061d@032_0061 pañcame 'hani ṣaṣṭhe vā śākaṃ pacati sve gṛhe 03,297.061d@032_0062 anṛṇī cāpravāsī ca sa vāricara modate 03,297.061d@032_0063 ahany ahani bhūtāni gacchantīha yamālayam 03,297.061d@032_0064 śeṣāḥ sthāvaram icchanti kim āścaryam ataḥ param 03,297.061d@032_0065 tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā 03,297.061d@032_0066 naiko ṛṣir yasya mataṃ pramāṇam 03,297.061d@032_0067 dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ 03,297.061d@032_0068 mahājano yena gataḥ sa panthāḥ 03,297.061d@032_0069 asmin mahāmohamaye kaṭāhe 03,297.061d@032_0070 sūryāgninā rātridivendhanena 03,297.061d@032_0071 māsartudarvīparighaṭṭanena 03,297.061d@032_0072 bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā 03,297.062 yakṣa uvāca 03,297.062a vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa 03,297.062c puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ 03,297.063 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.063a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ 03,297.063c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate 03,297.064a tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca 03,297.064b*1384_01 samatvaṃ yasya sarveṣu sa vai puruṣa ucyate 03,297.064b*1384_02 bhūtabhavyabhaviṣyeṣu niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ 03,297.064c atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ 03,297.065 yakṣa uvāca 03,297.065a vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ 03,297.065c tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu 03,297.066 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.066a śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ 03,297.066c vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu 03,297.067 yakṣa uvāca 03,297.067a priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam 03,297.067c sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi 03,297.068a yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam 03,297.068c tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi 03,297.069a tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava 03,297.069c atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi 03,297.070a yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ 03,297.070c arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi 03,297.071 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.071*1385_01 dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ 03,297.071*1385_02 tasmād dharmaṃ na tyajāmi mā no dharmo hato vadhīt 03,297.071a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam 03,297.071c ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.072a dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ 03,297.072c svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.072d*1386_01 kuntī caiva tu mādrī ca dve bhārye tu pitur mama 03,297.072d*1386_02 ubhe saputre syātāṃ vai iti me dhīyate matiḥ 03,297.073a yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ 03,297.073c mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.074 yakṣa uvāca 03,297.074a yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam 03,297.074c tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha 03,298.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.001a tatas te yakṣavacanād udatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ 03,298.001c kṣutpipāse ca sarveṣāṃ kṣaṇe tasmin vyagacchatām 03,298.002 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.002a sarasy ekena pādena tiṣṭhantam aparājitam 03,298.002c pṛcchāmi ko bhavān devo na me yakṣo mato bhavān 03,298.003a vasūnāṃ vā bhavān eko rudrāṇām atha vā bhavān 03,298.003c atha vā marutāṃ śreṣṭho vajrī vā tridaśeśvaraḥ 03,298.004a mama hi bhrātara ime sahasraśatayodhinaḥ 03,298.004c na taṃ yogaṃ prapaśyāmi yena syur vinipātitāḥ 03,298.005a sukhaṃ prativibuddhānām indriyāṇy upalakṣaye 03,298.005c sa bhavān suhṛd asmākam atha vā naḥ pitā bhavān 03,298.006 yakṣa uvāca 03,298.006a ahaṃ te janakas tāta dharmo mṛduparākrama 03,298.006c tvāṃ didṛkṣur anuprāpto viddhi māṃ bharatarṣabha 03,298.007a yaśaḥ satyaṃ damaḥ śaucam ārjavaṃ hrīr acāpalam 03,298.007c dānaṃ tapo brahmacaryam ity etās tanavo mama 03,298.008a ahiṃsā samatā śāntis tapaḥ śaucam amatsaraḥ 03,298.008c dvārāṇy etāni me viddhi priyo hy asi sadā mama 03,298.009a diṣṭyā pañcasu rakto 'si diṣṭyā te ṣaṭpadī jitā 03,298.009c dve pūrve madhyame dve ca dve cānte sāṃparāyike 03,298.010a dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsus tvām ihāgataḥ 03,298.010c ānṛśaṃsyena tuṣṭo 'smi varaṃ dāsyāmi te 'nagha 03,298.010d*1387_01 kāmakrodhau tu prathamau lobhamohau tu madhyamau 03,298.010d*1387_02 ante bhayaviṣādau ca eṣā sā ṣaṭpadī smṛtā 03,298.011a varaṃ vṛṇīṣva rājendra dātā hy asmi tavānagha 03,298.011c ye hi me puruṣā bhaktā na teṣām asti durgatiḥ 03,298.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.012a araṇīsahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati 03,298.012c tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama 03,298.013 dharma uvāca 03,298.013a araṇīsahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā 03,298.013c mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho 03,298.014 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.014a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata 03,298.014c anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama 03,298.015 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.015a varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam 03,298.015c tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit 03,298.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.016a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata 03,298.016c bhūyaś cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam 03,298.017a yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām 03,298.017c na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata 03,298.018a varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūdvahāḥ 03,298.018c virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha 03,298.019a yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam 03,298.019c tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha 03,298.020a araṇīsahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata 03,298.020c jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā 03,298.020d*1388_01 pravṛṇīṣvāparaṃ saumya varam iṣṭaṃ dadāni te 03,298.020d*1388_02 na tṛpyāmi naraśreṣṭha prayacchan vai varāṃs tava 03,298.021a tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat 03,298.021c tvaṃ hi matprabhavo rājan viduraś ca mamāṃśabhāk 03,298.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.022a devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ 03,298.022c yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ 03,298.023a jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho 03,298.023c dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet 03,298.024 dharma uvāca 03,298.024a upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava 03,298.024c bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati 03,298.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.025a ity uktvāntardadhe dharmo bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,298.025c sametāḥ pāṇḍavāś caiva sukhasuptā manasvinaḥ 03,298.026a abhyetya cāśramaṃ vīrāḥ sarva eva gataklamāḥ 03,298.026c āraṇeyaṃ dadus tasmai brāhmaṇāya tapasvine 03,298.027a idaṃ samutthānasamāgamaṃ mahat; pituś ca putrasya ca kīrtivardhanam 03,298.027c paṭhan naraḥ syād vijitendriyo vaśī; saputrapautraḥ śatavarṣabhāg bhavet 03,298.028a na cāpy adharme na suhṛdvibhedane; parasvahāre paradāramarśane 03,298.028c kadaryabhāve na ramen manaḥ sadā; nṛṇāṃ sadākhyānam idaṃ vijānatām 03,299.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,299.001a dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ 03,299.001c ajñātavāsaṃ vatsyantaś channā varṣaṃ trayodaśam 03,299.001e upopaviśya vidvāṃsaḥ sahitāḥ saṃśitavratāḥ 03,299.002a ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ 03,299.002c tān abruvan mahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayas tadā 03,299.002e abhyanujñāpayiṣyantas taṃ nivāsaṃ dhṛtavratāḥ 03,299.003a viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrair yathā vayam 03,299.003c chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 03,299.004a uṣitāś ca vane kṛcchraṃ yatra dvādaśa vatsarān 03,299.004c ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam 03,299.004e tad vatsyāmo vayaṃ channās tad anujñātum arhatha 03,299.005a suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ 03,299.005c jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsv atyantavairiṇaḥ 03,299.005e yuktācārāś ca yuktāś ca paurasya svajanasya ca 03,299.005f*1389_01 durātmanāṃ hi kas teṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati 03,299.006a api nas tad bhaved bhūyo yad vayaṃ brāhmaṇaiḥ saha 03,299.006c samastāḥ sveṣu rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavemahi 03,299.007a ity uktvā duḥkhaśokārtaḥ śucir dharmasutas tadā 03,299.007c saṃmūrchito 'bhavad rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 03,299.008a tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha 03,299.008c atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā 03,299.009a rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 03,299.009c naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi 03,299.010a devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā 03,299.010c tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ 03,299.011a indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā 03,299.011c channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe 03,299.012a viṣṇunāśvaśiraḥ prāpya tathādityāṃ nivatsyatā 03,299.012c garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram 03,299.013a prāpya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā 03,299.013c baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam 03,299.014a aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā 03,299.014c yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 03,299.015a pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe 03,299.015c vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam 03,299.016a hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā 03,299.016c vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 03,299.017a evaṃ vivasvatā tāta channenottamatejasā 03,299.017c nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ 03,299.018a viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai 03,299.018c daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā 03,299.019a evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha 03,299.019c ajayañ śātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi 03,299.020a tathā dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ 03,299.020c śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ 03,299.021a athābravīn mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 03,299.021c rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan 03,299.022a avekṣayā mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā 03,299.022c dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cit sāhasaṃ kṛtam 03,299.023a sahadevo mayā nityaṃ nakulaś ca nivāritau 03,299.023c śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau 03,299.024a na vayaṃ tat prahāsyāmo yasmin yokṣyati no bhavān 03,299.024c bhavān vidhattāṃ tat sarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān 03,299.025a ity ukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ 03,299.025c prayujyāpṛcchya bharatān yathāsvān svān yayur gṛhān 03,299.026a sarve vedavido mukhyā yatayo munayas tathā 03,299.026c āśīr uktvā yathānyāyaṃ punar darśanakāṅkṣiṇaḥ 03,299.027a saha dhaumyena vidvāṃsas tathā te pañca pāṇḍavāḥ 03,299.027c utthāya prayayur vīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata 03,299.028a krośamātram atikramya tasmād deśān nimittataḥ 03,299.028c śvobhūte manujavyāghrāś channavāsārtham udyatāḥ 03,299.029a pṛthakśāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ 03,299.029c saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan 04,001.000*0001_001 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 04,001.000*0001_002 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 04,001.000*0002_001 dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ 04,001.000*0002_002 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 04,001.000*0002_003 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ 04,001.000*0002_004 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 04,001.000*0002_005 tad eva lagnaṃ sudinaṃ tad eva 04,001.000*0002_006 tārābalaṃ candrabalaṃ tad eva 04,001.000*0002_007 grahāś ca sarve sumukhās tad eva 04,001.000*0002_008 lakṣmīpater aṅghriyugaṃ smared yadā 04,001.000*0002_009 bhāti sarveṣu śāstreṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu 04,001.000*0002_010 tāraṇaṃ sarvalokeṣu tena bhārata ucyate 04,001.000*0003_001 bhārataṃ bhānumā(me)nindur yadi na syur amī tra[yaḥ] 04,001.000*0003_002 tato 'jñānatamondha[sya] kāvasthā jagato [bha]vet 04,001.000*0004_001 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 04,001.000*0004_002 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 04,001.000*0004_003 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 04,001.000*0004_004 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 04,001.001 janamejaya uvāca 04,001.001a kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ 04,001.001c ajñātavāsam uṣitā duryodhanabhayārditāḥ 04,001.001d@001_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,001.001d*0005_001 pativratā mahābhāgā satataṃ brahmavādinī 04,001.001d*0005_002 draupadī ca kathaṃ brahmann ajñātā duḥkhitāvasat 04,001.001d*0006_001 te ca brāhmaṇamukhyāś ca sūtāḥ paurogavaiḥ saha 04,001.001d*0006_002 ajñātavāsam avasan kathaṃ ca paricārakāḥ 04,001.001d@001_0001 dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ 04,001.001d@001_0002 ajñātavāsaṃ vatsyantaś channā varṣaṃ trayodaśam 04,001.001d@001_0003 upopaviśya vidvāṃsaḥ snātakāḥ saṃśitavratāḥ 04,001.001d@001_0004 ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ 04,001.001d@001_0005 tān abruvan mahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayas tadā 04,001.001d@001_0006 abhyanujñāpayiṣyantas tadvivāsaṃ dhṛtavratāḥ 04,001.001d@001_0007 viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrair yathā vayam 04,001.001d@001_0008 chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 04,001.001d@001_0009 uṣitāś ca vane vāsaṃ yathā dvādaśa vatsarān 04,001.001d@001_0010 bhavadbhir eva sahitā vanyāhārā dvijottamāḥ 04,001.001d@001_0011 ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam 04,001.001d@001_0012 tad vatsyāmo vayaṃ channās tad anujñātum arhatha 04,001.001d@001_0013 duryodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ 04,001.001d@001_0014 jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsv atyantavairiṇaḥ 04,001.001d@001_0015 yuktācārāś ca yuktāś ca kṣaye svasya janasya ca 04,001.001d@001_0016 durātmanāṃ hi kas teṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati 04,001.001d@001_0017 api nas tad bhaved bhūyo yad vayaṃ brāhmaṇaiḥ saha 04,001.001d@001_0018 samasteṣv eva rāṣṭreṣu svarājyaṃ sthāpayemahi 04,001.001d@001_0019 ity uktvā duḥkhaśokārtaḥ śucir dharmasutas tadā 04,001.001d@001_0020 saṃmūrchito 'bhavad rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 04,001.001d@001_0021 tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha 04,001.001d@001_0022 atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā 04,001.001d@001_0023 rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 04,001.001d@001_0024 naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi 04,001.001d@001_0025 devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahubhis tadā 04,001.001d@001_0026 tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ 04,001.001d@001_0027 indreṇa niṣadhaṃ prāpya giriprasthāśrame tadā 04,001.001d@001_0028 channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe 04,001.001d@001_0029 diteḥ putrair hṛte rājye devarājo 'tiduḥkhitaḥ 04,001.001d@001_0030 brāhmaṇaṃ toṣayiṣyaṃś ca brahmarūpaṃ nidhāya ca 04,001.001d@001_0031 prasādād brahmaṇo rājan diteḥ putrān mahābalān 04,001.001d@001_0032 nirjitya tarasā śatrūn punar lokāñ jugopa ha 04,001.001d@001_0033 viṣṇunāśmagiriṃ prāpya tadādityāṃ nivatsyatā 04,001.001d@001_0034 garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram 04,001.001d@001_0035 proṣya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmacāriṇā 04,001.001d@001_0036 baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam 04,001.001d@001_0037 aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā 04,001.001d@001_0038 yat kṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 04,001.001d@001_0039 pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe 04,001.001d@001_0040 vajraṃ praviśya śakrasya yat kṛtaṃ tac ca te śrutam 04,001.001d@001_0041 hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā 04,001.001d@001_0042 vibudhānāṃ hitaṃ karma kṛtaṃ tac cāpi te śrutam 04,001.001d@001_0043 tathā vivasvatā tāta channenottamatejasā 04,001.001d@001_0044 nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā gavi varṣaśaḥ 04,001.001d@001_0045 viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya ca 04,001.001d@001_0046 daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā 04,001.001d@001_0047 evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha 04,001.001d@001_0048 ajayañ chātravān mukhyāṃs tathā tvam api jeṣyasi 04,001.001d@001_0049 iti dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃpariharṣitaḥ 04,001.001d@001_0050 śāstrabuddhiḥ punar bhūtvā vyaṣṭambhata yudhiṣṭhiraḥ 04,001.001d@001_0051 athābravīn mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 04,001.001d@001_0052 rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan 04,001.001d@001_0053 avekṣaya mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā 04,001.001d@001_0054 dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cit sāhasaṃ kṛtam 04,001.001d@001_0055 sahadevo mayā nityaṃ nakulaś ca nivāritaḥ 04,001.001d@001_0056 śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau 04,001.001d@001_0057 na vayaṃ vartma hāsyāmo yasmin yokṣyati no bhavān 04,001.001d@001_0058 tad vidhattāṃ bhavān sarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān 04,001.001d@001_0059 ity ukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ 04,001.001d@001_0060 prayujyāpṛcchya bharatān yathāsvān prayayur gṛhān 04,001.001d@001_0061 sarve vedavido mukhyā yatayo munayas tadā 04,001.001d@001_0062 āśīr uktvā yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ 04,001.001d@001_0063 te tu bhṛtyāś ca dūtāś ca śilpinaḥ paricārakāḥ 04,001.001d@001_0064 anujñāpya yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ 04,001.001d@001_0065 saha dhaumyena vidvāṃsas tathā te pañca pāṇḍavāḥ 04,001.001d@001_0066 utthāya prayayur vīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata 04,001.001d@001_0067 krośamātram atikramya tasmād vāsān nimittataḥ 04,001.001d@001_0068 śvobhūte manujavyāghrāś channavāsārtham udyatāḥ 04,001.001d@001_0069 pṛthak śāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ 04,001.001d@001_0070 saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan 04,001.002 vaiśaṃpāyana uvāca 04,001.002*0007_001 yathā virāṭanagare tava pūrvapitāmahāḥ 04,001.002*0007_002 ajñātavāsam uṣitās tac chṛṇuṣva narādhipa 04,001.002*0008_001 nivṛttavanavāsās te satyasaṃdhā yaśasvinaḥ 04,001.002*0008_002 akurvata punar mantraṃ saha dhaumyena pāṇḍavāḥ 04,001.002*0008_003 athābravīd dharmarājaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,001.002*0008_004 bhrātṝn kṛṣṇāṃ ca saṃprekṣya dhaumyaṃ ca kurunandana 04,001.002a tathā tu sa varāṃl labdhvā dharmād dharmabhṛtāṃ varaḥ 04,001.002c gatvāśramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau sarvam eva tat 04,001.003a kathayitvā tu tat sarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ 04,001.003c araṇīsahitaṃ tasmai brāhmaṇāya nyavedayat 04,001.004a tato yudhiṣṭhiro rājā dharmaputro mahāmanāḥ 04,001.004c saṃnivartyānujān sarvān iti hovāca bhārata 04,001.005a dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrād viproṣitā vayam 04,001.005b*0009_001 chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 04,001.005b*0009_002 uṣitāś ca vane kṛcchraṃ yathā dvādaśa vatsarān 04,001.005b*0009_003 ajñātacaryāṃ vatsyāma channā varṣaṃ trayodaśam 04,001.005c trayodaśo 'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchraḥ paramadurvasaḥ 04,001.005d*0010_001 saṃvatsaram imaṃ yatra viharema nirāmayam 04,001.006a sa sādhu kaunteya ito vāsam arjuna rocaya 04,001.006b*0011_001 abuddhā dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahitāḥ saha kṛṣṇayā 04,001.006b*0012_001 saṃvatsaram idaṃ yatra vicarāma yathāsukham 04,001.006c yatremā vasatīḥ sarvā vasemāviditāḥ paraiḥ 04,001.007 arjuna uvāca 04,001.007a tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa 04,001.007c ajñātā vicariṣyāmo narāṇāṃ bharatarṣabha 04,001.008a kiṃ tu vāsāya rāṣṭrāṇi kīrtayiṣyāmi kāni cit 04,001.008c ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃ cit sma rocaya 04,001.009a santi ramyā janapadā bahvannāḥ paritaḥ kurūn 04,001.009c pāñcālāś cedimatsyāś ca śūrasenāḥ paṭaccarāḥ 04,001.009e daśārṇā navarāṣṭraṃ ca mallāḥ śālvā yugaṃdharāḥ 04,001.009f*0013_001 kuntirāṣṭraṃ ca vistīrṇaṃ surāṣṭrāvantayas tathā 04,001.009f*0014_001 virāṭanagaraṃ cāpi śrūyate śatrukarśana 04,001.009f*0014_002 ramaṇīyaṃ janākīrṇaṃ subhikṣaṃ sphītam eva ca 04,001.009f*0014_003 nānārāṣṭrāṇi cānyāni śrūyante subahūny api 04,001.010a eteṣāṃ katamo rājan nivāsas tava rocate 04,001.010c vatsyāmo yatra rājendra saṃvatsaram imaṃ vayam 04,001.010d*0015_001 yatra te rocate rājaṃs tatra gacchāmahe vayam 04,001.010d*0015_002 katamasmiñ janapade mahārāja nivatsyasi 04,001.010d*0016_001 mā viṣāde manaḥ kuryād rājyabhraṃśa iti kva cit 04,001.011 yudhiṣṭhira uvāca 04,001.011a evam etan mahābāho yathā sa bhagavān prabhuḥ 04,001.011c abravīt sarvabhūteśas tat tathā na tad anyathā 04,001.012a avaśyaṃ tv eva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham 04,001.012c saṃmantrya sahitaiḥ sarvair draṣṭavyam akutobhayam 04,001.012d*0017_001 deśaḥ puṇyaḥ samuddiṣṭaḥ sarvabādhāvivarjitaḥ 04,001.012d*0018_001 yasya yasya vaco hīdaṃ samaharṣata pāṇḍavān 04,001.013a matsyo virāṭo balavān abhirakṣet sa pāṇḍavān 04,001.013c dharmaśīlo vadānyaś ca vṛddhaś ca sumahādhanaḥ 04,001.013d*0019_001 guṇavāṃl lokavikhyāto dṛḍhabhaktir viśāradaḥ 04,001.013d*0019_002 tatra me rocate pārtha matsyarājāntike 'nagha 04,001.014a virāṭanagare tāta saṃvatsaram imaṃ vayam 04,001.014c kurvantas tasya karmāṇi vihariṣyāma bhārata 04,001.015a yāni yāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam 04,001.015c kartuṃ yo yat sa tat karma bravītu kurunandanāḥ 04,001.016 arjuna uvāca 04,001.016a naradeva kathaṃ karma rāṣṭre tasya kariṣyasi 04,001.016c virāṭanṛpateḥ sādho raṃsyase kena karmaṇā 04,001.016d*0020_001 akliṣṭaveṣadhārī ca dhārmiko hy anasūyakaḥ 04,001.016d*0020_002 na tavābhyucitaṃ karma nṛśaṃsaṃ nāpi kaitavam 04,001.016d*0020_003 satyavāg asi yājñīko lobhakrodhavivarjitaḥ 04,001.017a mṛdur vadānyo hrīmāṃś ca dhārmikaḥ satyavikramaḥ 04,001.017c rājaṃs tvam āpadā kliṣṭaḥ kiṃ kariṣyasi pāṇḍava 04,001.018a na duḥkham ucitaṃ kiṃ cid rājan veda yathā janaḥ 04,001.018c sa imām āpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi 04,001.018d*0021_001 arjunenaivam uktas tu pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 04,001.019 yudhiṣṭhira uvāca 04,001.019a śṛṇudhvaṃ yat kariṣyāmi karma vai kurunandanāḥ 04,001.019c virāṭam anusaṃprāpya rājānaṃ puruṣarṣabham 04,001.020a sabhāstāro bhaviṣyāmi tasya rājño mahātmanaḥ 04,001.020c kaṅko nāma dvijo bhūtvā matākṣaḥ priyadevitā 04,001.021a vaiḍūryān kāñcanān dāntān phalair jyotīrasaiḥ saha 04,001.021c kṛṣṇākṣāṃl lohitākṣāṃś ca nirvartsyāmi manoramān 04,001.021d*0022_001 ariṣṭān rājagoliṅgān darśanīyān suvarcasaḥ 04,001.021d*0022_002 lohitāṃś cāśmagarbhāṃś ca santi tāta dhanāni me 04,001.021d*0022_003 darśanīyān sabhānandān kuśalaiḥ sādhu niṣṭhitān 04,001.021d*0022_004 apy etān pāṇinā spṛṣṭvā saṃprahṛṣyanti mānavāḥ 04,001.021d*0022_005 tān vikīrya same deśe ramaṇīye vipāṃsule 04,001.021d*0022_006 deviṣyāmi yathākāmaṃ sa vihāro bhaviṣyati 04,001.021d*0023_001 kaṅko nāmnā parivrāṭ ca virāṭasya sabhāsadaḥ 04,001.021d*0023_002 jyotiṣe śakunajñāne nimitte cākṣakauśale 04,001.021d*0023_003 brāhmo vedo mayādhīto vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 04,001.021d*0023_004 dharmakāmārthamokṣeṣu nītiśāstreṣu pāragaḥ 04,001.021d*0023_005 pṛṣṭo 'haṃ kathayiṣyāmi rājñaḥ priyahitaṃ vacaḥ 04,001.021d*0024_001 virāṭanagare channa evaṃyuktaḥ sadā vase 04,001.021d*0025_001 virāṭarājaṃ ramayan sāmātyaṃ sahabāndhavam 04,001.021d*0025_002 na ca māṃ vetsyate kaś cit toṣayiṣye ca taṃ nṛpam 04,001.022a āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā 04,001.022c iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi mām anuyokṣyate 04,001.023a ity etad vo mayākhyātaṃ vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,001.023b*0026_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,001.023b*0026_001 evaṃ nirdiśya cātmānaṃ niḥśvasann uṣṇam ārtijam 04,001.023b*0026_002 vimuñcann aśru netrābhyāṃ bhīmasenam uvāca ha 04,001.023b*0027_000 yudhiṣṭhiraḥ 04,001.023b*0027_001 bhīmasena kathaṃ karma tasya rāṣṭre kariṣyasi 04,001.023b*0027_002 hatvā krodhavaśāṃs tāta parvate gandhamādane 04,001.023b*0027_003 yakṣān krodhābhitāmrākṣān rākṣasāṃś cātipauruṣān 04,001.023b*0027_004 prādāḥ pāñcālakanyāyai padmāni subahūny api 04,001.023b*0027_005 bakaṃ rākṣasarājānaṃ bhīṣaṇaṃ puruṣādakam 04,001.023b*0027_006 jaghnivān asi kaunteya brāhmaṇārtham ariṃdama 04,001.023b*0027_007 kṣemā cābhayasaṃvītā saikacakrā tvayā kṛtā 04,001.023b*0027_008 hiḍimbaṃ ca mahāvīryaṃ kimmīraṃ cātipauruṣam 04,001.023b*0027_009 tvayā hatvā mahābāho vanaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtam 04,001.023b*0027_010 āpadaṃ cāpi saṃprāptā draupadī cāruhāsinī 04,001.023b*0027_011 jaṭāsuravadhaṃ kṛtvā vayaṃ ca parimokṣitāḥ 04,001.023b*0027_012 matsyarājāntike tāta vīryapūrṇo 'ty amarṣaṇaḥ 04,001.023b*0027_013 vṛkodara virāṭasya balavān durbalīyasaḥ 04,001.023b*0027_014 samīpe nagare tasya 04,001.023b*0028_001 madhye nivāsaṃ bhīmasya duṣkaraṃ tasya bhūpateḥ 04,001.023c vṛkodara virāṭe tvaṃ raṃsyase kena karmaṇā 04,001.023d*0029_001 śrutvā sa devo naradevakarma 04,001.023d*0029_002 prapūjya vākyaṃ tam uvāca dhīmān 04,001.023d*0029_003 svakarmayuktaṃ ca hitaṃ ca kāle 04,001.023d*0029_004 vimṛśyavāgmī pravihāya cintām 04,002.001 bhīma uvāca 04,002.001a paurogavo bruvāṇo 'haṃ ballavo nāma nāmataḥ 04,002.001c upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭam iti me matiḥ 04,002.001d*0030_001 rasān nānāvidhāṃś cāpi svāduvan madhurāṃs tathā 04,002.002a sūpān asya kariṣyāmi kuśalo 'smi mahānase 04,002.002c kṛtapūrvāṇi yair asya vyañjanāni suśikṣitaiḥ 04,002.002e tān apy abhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayann aham 04,002.002f*0031_001 pūrvam aprāśitāṃs tena kartāsmi saguṇānvitān 04,002.002f*0031_002 svādu vyañjanam āsvādya manye prīto bhaviṣyati 04,002.002f*0032_001 kṛtakṛtyā hi ye tasya bhaviṣyanti suśikṣitāḥ 04,002.003a āhariṣyāmi dārūṇāṃ nicayān mahato 'pi ca 04,002.003c tat prekṣya vipulaṃ karma rājā prīto bhaviṣyati 04,002.003d*0033_001 amānuṣāṇi kurvāṇaṃ tāni karmāṇi bhārata 04,002.003d*0033_002 rājñas tasya paripreṣyā maṃsyante māṃ yathā nṛpam 04,002.003d*0033_003 bhakṣyānnarasapānānāṃ bhaviṣyāmi tatheśvaraḥ 04,002.003d*0034_001 dvipān siṃhān haniṣyāmi krīḍārthaṃ tasya pārthiva 04,002.003d*0034_002 yodhān anyān haniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan 04,002.004a dvipā vā balino rājan vṛṣabhā vā mahābalāḥ 04,002.004c vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tān api 04,002.004d*0035_001 vṛṣo vā mahiṣo vāpi nāgo vā ṣāṣṭihāyanaḥ 04,002.004d*0035_002 siṃho vyāghro yadā cāsya grahītavyo bhaviṣyati 04,002.004d*0035_003 tān sarvān durgrahān anyair āśīviṣaviṣopamān 04,002.004d*0035_004 balād ahaṃ grahīṣyāmi matsyarājasya paśyataḥ 04,002.005a ye ca ke cin niyotsyanti samājeṣu niyodhakāḥ 04,002.005b*0036_001 ye ca tasya mahāmallāḥ samareṣv aparājitāḥ 04,002.005b*0036_002 kṛtapratāpā bahuśo rājñaḥ prātyayikā bale 04,002.005b*0036_003 raṅgopajīvinaḥ sārāḥ pareṣāṃ ca bhayāvahāḥ 04,002.005c tān ahaṃ nihaniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan 04,002.006a na tv etān yudhyamānān vai haniṣyāmi kathaṃ cana 04,002.006b*0037_001 tathaitān yudhyamāno 'haṃ nihaniṣyāmi sarvaśaḥ 04,002.006c tathaitān pātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kṣayam 04,002.006d*0038_001 ārālikā vā sūdā vā ye 'sya yuktā mahānase 04,002.006d*0038_002 tān ahaṃ prīṇayiṣyāmi manuṣyān svena karmaṇā 04,002.007a ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ 04,002.007c āsaṃ yudhiṣṭhirasyāham iti vakṣyāmi pṛcchataḥ 04,002.008a ātmānam ātmanā rakṣaṃś cariṣyāmi viśāṃ pate 04,002.008b*0039_001 virāṭanagare channo matsyarājasamīpataḥ 04,002.008c ity etat pratijānāmi vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,002.009 yudhiṣṭhira uvāca 04,002.009a yam agnir brāhmaṇo bhūtvā samāgacchan nṛṇāṃ varam 04,002.009c didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ dāvaṃ dāśārhasahitaṃ purā 04,002.010a mahābalaṃ mahābāhum ajitaṃ kurunandanam 04,002.010c so 'yaṃ kiṃ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṃjayaḥ 04,002.011a yo 'yam āsādya taṃ dāvaṃ tarpayām āsa pāvakam 04,002.011c vijityaikarathenendraṃ hatvā pannagarākṣasān 04,002.011d*0040_001 vāsukeḥ sarparājasya svasāraṃ hṛtavāṃś ca yaḥ 04,002.011e śreṣṭhaḥ pratiyudhāṃ nāma so 'rjunaḥ kiṃ kariṣyati 04,002.011f*0041_001 parvatānāṃ ca himavān kurukṣetraṃ ca tīrthataḥ 04,002.011f*0041_002 grahāṇām api śītāṃśur garuḍaḥ pakṣiṇām api 04,002.011f*0041_003 vāyur balavatāṃ śreṣṭhas tāpaso bhṛgusattamaḥ 04,002.012a sūryaḥ pratapatāṃ śreṣṭho dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ 04,002.012c āśīviṣaś ca sarpāṇām agnis tejasvināṃ varaḥ 04,002.013a āyudhānāṃ varo varjaḥ kakudmī ca gavāṃ varaḥ 04,002.013c hradānām udadhiḥ śreṣṭhaḥ parjanyo varṣatāṃ varaḥ 04,002.014a dhṛtarāṣṭraś ca nāgānāṃ hastiṣv airāvato varaḥ 04,002.014c putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā 04,002.014d*0042_001 mātā gurūṇāṃ pravarā varṣatāṃ jalado varaḥ 04,002.015a yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṃ jātyāṃ vṛkodara 04,002.015c evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 04,002.016a so 'yam indrād anavaro vāsudevāc ca bhārata 04,002.016c gāṇḍīvadhanvā śvetāśvo bībhatsuḥ kiṃ kariṣyati 04,002.017a uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani 04,002.017b*0043_001 brahmacaryavrate yuktaḥ sarvāstreṣūdyato 'bhavat 04,002.017b*0044_001 astrayogaṃ samājñāya svavīryān mānuṣādbhutam 04,002.017c divyāny astrāṇy avāptāni devarūpeṇa bhāsvatā 04,002.018a yaṃ manye dvādaśaṃ rudram ādityānāṃ trayodaśam 04,002.018b*0045_001 vasūnāṃ navamaṃ manye grahāṇāṃ daśamaṃ tathā 04,002.018c yasya bāhū samau dīrghau jyāghātakaṭhinatvacau 04,002.018e dakṣiṇe caiva savye ca gavām iva vahaḥ kṛtaḥ 04,002.019a himavān iva śailānāṃ samudraḥ saritām iva 04,002.019c tridaśānāṃ yathā śakro vasūnām iva havyavāṭ 04,002.019d*0046_001 grahāṇām iva vai sūryo nakṣatrāṇāṃ niśākaraḥ 04,002.019d*0046_002 meruḥ sarvagirīṇāṃ ca sarpāṇām iva vāsukiḥ 04,002.020a mṛgāṇām iva śārdūlo garuḍaḥ patatām iva 04,002.020c varaḥ saṃnahyamānānām arjunaḥ kiṃ kariṣyati 04,002.020d*0047_000 yudhiṣṭhiraḥ 04,002.020d*0047_001 (9ab) agnir brāhmaṇarūpeṇa pracchanno 'nnam ayācata 04,002.020d*0047_002 (9c) mahāśanaṃ brāhmaṇaṃ māṃ pramuñcārjuna khāṇḍave 04,002.020d*0047_003 saṃśuśruve ca dharmātmā yas tam arthaṃ cakāra ha 04,002.020d*0047_004 tasmai brāhmaṇarūpāya hutāśāya mahāyaśāḥ 04,002.020d*0047_005 yas tu devān manuṣyāṃś ca sarvāś caikaratho 'jayat 04,002.020d*0047_006 (16cd) sa bhīmadhanvā śvetāśvaḥ pāṇḍavaḥ kiṃ kariṣyati 04,002.020d*0047_007 āśīviṣasamasparśo nāgānām iva vāsukiḥ 04,002.020d*0047_008 (12cd) dṛṣṭīviṣa ivāhīnām agnis tejasvinām iva 04,002.020d*0047_009 (19ab) samudra iva sindhūnāṃ śailānāṃ himavān iva 04,002.020d*0047_010 (19c) mahendra iva devānāṃ dānavānāṃ balir yathā 04,002.020d*0047_011 supratīko gajānāṃ ca yugyānāṃ turago yathā 04,002.020d*0047_012 (20a) kubera iva yakṣāṇāṃ mṛgāṇāṃ kesarī yathā 04,002.020d*0047_013 rākṣasānāṃ daśagrīvo daityānām iva śambaraḥ 04,002.020d*0047_014 rudrāṇām iva kāpālī viṣṇur balavatām iva 04,002.020d*0047_015 roṣāmarṣasamāyukto bhujaṃgānāṃ ca takṣakaḥ 04,002.020d*0047_016 (20b) vāyuvegabaloddhūto garuḍaḥ patatām iva 04,002.020d*0047_017 (12ab) tapatām iva cādityaḥ prajānāṃ brāhmaṇo yathā 04,002.020d*0047_018 (13cd) hradānām iva pātālaṃ parjanyo dadatām iva 04,002.020d*0047_019 (13ab) āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmāṃś ca gavāṃ varaḥ 04,002.020d*0047_020 (14ab) dhṛtarāṣṭraś ca nāgānāṃ hastiṣv airāvato varaḥ 04,002.020d*0047_021 (14cd) putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā 04,002.020d*0047_022 girīṇāṃ pravaro merur devānāṃ madhusūdanaḥ 04,002.020d*0047_023 grahāṇāṃ pravaraś candraḥ sarasāṃ mānaso varaḥ 04,002.020d*0047_024 (15ab) yathaitāni viśiṣṭāni svasyāṃ jātyāṃ vṛkodara 04,002.020d*0047_025 (15cd) evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 04,002.020d*0047_026 (16ab) so 'yam indrād anavamo vāsudevāc ca bhārata 04,002.020d*0047_027 (17ab) uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani 04,002.020d*0047_028 brahmacārī vrate yuktaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,002.020d*0047_029 (17cd) avāpa cāstram asrajñaḥ sarvaṃ sarvajñasaṃmataḥ 04,002.020d*0047_030 kṣipraṃ cāṇuṃ ca citraṃ ca dhruvaṃ ca vadatāṃ varaḥ 04,002.020d*0047_031 anujñātaḥ surendreṇa punaḥ pratyāgato mahīm 04,002.020d*0047_032 dhārtarāṣṭravināśāya pāṇḍavānāṃ jayāya ca 04,002.020d*0047_033 (18ab) yaṃ manye dvādaśaṃ rudram ādityānāṃ trayodaśam 04,002.020d*0047_034 (18cd) yasya dīrghau samau bāhū jyāghātena kiṇīkṛtau 04,002.020d*0047_035 (18ef) dakṣiṇaṃ caiva savyaṃ ca vāhāv anaḍuho yathā 04,002.020d*0047_036 talāṅgulitrābhyucitau nāgarājakaropamau 04,002.020d*0047_037 śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ 04,002.020d*0047_038 (16cd) gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kirīṭī vānaradhvajaḥ 04,002.020d*0047_039 kiṃrūpadhārī kiṃkarmā kiṃceṣṭaḥ kiṃparākramaḥ 04,002.020d*0047_040 (20cd) bībhatsur bhīmadhanvā ca kiṃ kariṣyati cārjunaḥ 04,002.020d*0047_041 kuntīputro virāṭasya raṃsyate kena karmaṇā 04,002.020d*0048_001 gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo yathā 04,002.020d*0049_001 janau parighasaṃkāśau sadā mṛdutarau śubhau 04,002.020d*0050_001 vāsudevasamau loke yaśasā vikrameṇa ca 04,002.020d*0051_001 so 'yaṃ rājño virāṭasya bhavane bharatarṣabha 04,002.020d*0052_001 arjuna tvaṃ kathaṃ karma tasya rāṣṭre cariṣyasi 04,002.021 arjuna uvāca 04,002.021a pratijñāṃ ṣaṇḍhako 'smīti kariṣyāmi mahīpate 04,002.021c jyāghātau hi mahāntau me saṃvartuṃ nṛpa duṣkarau 04,002.021d*0053_001 śapto 'ham āsaṃ pūrvaṃ vai urvaśyā kāraṇāntare 04,002.021d*0054_001 tac chāpaṃ prerayan rājan vihariṣyāmi bhārata 04,002.021d*0055_001 imau kiṇīkṛtau bāhū jyāghātatalapīḍanāt 04,002.021d*0055_002 nityaṃ kañcukasaṃchannau nānyathā goptum utsahe 04,002.021d*0056_001 kiṃ tu kāryavaśād etad ācariṣyāmi kutsitam 04,002.021d*0057_001 bāhū me bharataśreṣṭha mahāvyañjanalakṣitau 04,002.021d*0058_001 valayaiś chādayiṣyāmi bāhū kiṇakṛtāvimau 04,002.021d*0059_001 pinaddhakambuḥ pāṇibhyāṃ tṛtīyāṃ prakṛtiṃ gataḥ 04,002.021d*0060_001 so 'haṃ klaibyena veṣeṇa ṣaṇḍhako 'ham iti bruvan 04,002.022a karṇayoḥ pratimucyāhaṃ kuṇḍale jvalanopame 04,002.022c veṇīkṛtaśirā rājan nāmnā caiva bṛhannaḍā 04,002.023a paṭhann ākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ 04,002.023c ramayiṣye mahīpālam anyāṃś cāntaḥpure janān 04,002.024a gītaṃ nṛttaṃ vicitraṃ ca vāditraṃ vividhaṃ tathā 04,002.024c śikṣayiṣyāmy ahaṃ rājan virāṭabhavane striyaḥ 04,002.024d*0061_001 strībhāvasamudācāro nṛttagītakathāśrayaiḥ 04,002.025a prajānāṃ samudācāraṃ bahu karmakṛtaṃ vadan 04,002.025c chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānam ātmanā 04,002.026a yudhiṣṭhirasya gehe 'smi draupadyāḥ paricārikā 04,002.026c uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭo rājñā ca bhārata 04,002.026d*0062_001 urvaśyā api śāpena prāpto 'smi nṛpa ṣaṇḍatām 04,002.026d*0062_002 śakraprasādān mukto 'haṃ varṣāṇāṃ tu trayodaśam 04,002.027a etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ 04,002.027c vihariṣyāmi rājendra virāṭabhavane sukham 04,002.027d*0063_001 ity evam uktvā puruṣapravīras 04,002.027d*0063_002 tadārjuno dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 04,002.027d*0063_003 vākyaṃ tadāsau virarāma bhūyo 04,002.027d*0063_004 nṛpo 'paraṃ bhrātaram ābabhāṣe 04,003.001 yudhiṣṭhira uvāca 04,003.001a kiṃ tvaṃ nakula kurvāṇas tatra tāta cariṣyasi 04,003.001b*0064_001 karma tattvaṃ samācakṣva rāṣṭre tasya mahīpateḥ 04,003.001b*0065_001 tvatsamo rūpasaṃpanno na paśyāmi mahītale 04,003.001b*0066_001 īdṛśīm āpadaṃ prāpya kathaṃ tatra nivatsyasi 04,003.001b*0067_001 aduḥkhārhaś ca bālaś ca lālitaś cāpi nityaśaḥ 04,003.001b*0068_001 so 'yam ārtaś ca śāntaś ca kiṃ nu rocayitā tv iha 04,003.001b*0069_001 sa tvaṃ mṛduś ca śūraś ca kiṃ nu te rocate tv iha 04,003.001c sukumāraś ca śūraś ca darśanīyaḥ sukhocitaḥ 04,003.002 nakula uvāca 04,003.002a aśvabandho bhaviṣyāmi virāṭanṛpater aham 04,003.002b*0070_001 sarvathā jñānasaṃpannaḥ kuśalaḥ parirakṣaṇe 04,003.002c granthiko nāma nāmnāhaṃ karmaitat supriyaṃ mama 04,003.002d*0071_001 dāmagranthīti vikhyātaḥ kuśalo dāmakarmaṇi 04,003.002d*0071_002 na mā paribhaviṣyanti janā jātu hi karhi cit 04,003.003a kuśalo 'smy aśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsite 04,003.003c priyāś ca satataṃ me 'śvāḥ kururāja yathā tava 04,003.003d*0072_001 naduṣṭāś ca bhaviṣyanti kiśorā vaḍavā api 04,003.003d*0072_002 naduṣṭāś ca bhaviṣyanti pṛṣṭheṣu ca ratheṣu ca 04,003.003d*0074_001 na māṃ paribhaviṣyanti kiśorā vaḍavās tathā 04,003.003d*0074_002 naduṣṭāś ca bhaviṣyanti pṛṣṭhe dhuri ca madgatāḥ 04,003.004a ye mām āmantrayiṣyanti virāṭanagare janāḥ 04,003.004c tebhya evaṃ pravakṣyāmi vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,003.004d*0073_001 purā yudhiṣṭhirasyāhaṃ hayaṅgo bharatarṣabha 04,003.004d*0075_001 pāṇḍavānāṃ narendrāṇām aśvapālo 'tiśobhanaḥ 04,003.004d*0076_001 pāṇḍavena purā tāta aśveṣv adhikṛtaḥ purā 04,003.004d*0077_001 yudhiṣṭhirasyāśvabandho veda māṃ teṣu teṣv aham 04,003.004d*0077_002 paribhramann ihāyātas tava matsyapate puram 04,003.004d*0078_001 virāṭanagare channaś cariṣyāmi mahīpate 04,003.005 yudhiṣṭhira uvāca 04,003.005*0084_001 bṛhaspatisamo buddhyā naye cośanasā samaḥ 04,003.005*0084_002 mantrair nānāvidhair nītaḥ pathyaiḥ supariniṣṭhitaiḥ 04,003.005*0084_003 supraṇītaiḥ sumārgastho rājatantram apālayat 04,003.005*0084_004 na cāsya calitaṃ kiṃ cid dadṛśus tadvido janāḥ 04,003.005*0084_005 sunītanāyī śūraś ca sarvamantraviśāradaḥ 04,003.005*0084_006 adhikaṃ mātur asmākaṃ kuntyāḥ priyataraḥ sadā 04,003.005a sahadeva kathaṃ tasya samīpe vihariṣyasi 04,003.005b*0085_001 mādrīputra virāṭasya raṃsyase kena karmaṇā 04,003.005c kiṃ vā tvaṃ tāta kurvāṇaḥ pracchanno vicariṣyasi 04,003.005d*0086_001 varṣaṃ virāṭanagare bahuvyālasamāvṛte 04,003.006 sahadeva uvāca 04,003.006a gosaṃkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasya mahīpateḥ 04,003.006c pratiṣeddhā ca dogdhā ca saṃkhyāne kuśalo gavām 04,003.007a tantipāla iti khyāto nāmnā viditam astu te 04,003.007b*0087_001 abhimānāt tu māṃ rājan pravadiṣyanti pāṇḍavāḥ 04,003.007b*0088_001 arogā bahulā puṣṭāḥ kṣīravatyo bahuprajāḥ 04,003.007b*0088_002 niṣpannasattvāḥ subhṛtā vyapetajvarakilbiṣāḥ 04,003.007b*0088_003 naṣṭacorabhayā nityaṃ vyādhivyāghravivarjitāḥ 04,003.007b*0088_004 gāvaḥ susukhitā rājan nirudvignā nirāmayāḥ 04,003.007b*0088_005 bhaviṣyanti mayā guptā virāṭapaśavo nṛpa 04,003.007c nipuṇaṃ ca cariṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ 04,003.007d*0079_001 na ca māṃ vetsyate kaś cit toṣayiṣye ca taṃ nṛpam 04,003.007d*0080_001 vairāṭe bhūpa saṃchanno vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,003.007d*0081_001 ahaṃ paricariṣyāmi virāṭaṃ rājasattamam 04,003.007d*0082_001 ity etan matpratijñātaṃ vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,003.007d*0083_001 nakulenaivam uktas tu dharmarājo 'bravīd vacaḥ 04,003.008a ahaṃ hi bhavatā goṣu satataṃ prakṛtaḥ purā 04,003.008c tatra me kauśalaṃ karma avabuddhaṃ viśāṃ pate 04,003.009a lakṣaṇaṃ caritaṃ cāpi gavāṃ yac cāpi maṅgalam 04,003.009c tat sarvaṃ me suviditam anyac cāpi mahīpate 04,003.010a vṛṣabhān api jānāmi rājan pūjitalakṣaṇān 04,003.010c yeṣāṃ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate 04,003.011a so 'ham evaṃ cariṣyāmi prītir atra hi me sadā 04,003.011b*0089_001 virāṭanagare gūḍho raṃsye 'haṃ tena karmaṇā 04,003.011b*0089_002 toṣayiṣye 'pi rājānaṃ mā bhūc cintā tavānagha 04,003.011c na ca māṃ vetsyati paras tat te rocatu pārthiva 04,003.011d*0090_001 ity etad vaḥ pratijñātaṃ vicariṣyāmy ahaṃ yathā 04,003.012 yudhiṣṭhira uvāca 04,003.012a iyaṃ tu naḥ priyā bhāryā prāṇebhyo 'pi garīyasī 04,003.012b*0091_001 kiṃ kariṣyati pāñcālī rājasūyābhiṣecitā 04,003.012c māteva paripālyā ca pūjyā jyeṣṭheva ca svasā 04,003.013a kena sma karmaṇā kṛṣṇā draupadī vicariṣyati 04,003.013c na hi kiṃ cid vijānāti karma kartuṃ yathā striyaḥ 04,003.014a sukumārī ca bālā ca rājaputrī yaśasvinī 04,003.014c pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati 04,003.014d*0092_000 vaiśaṃ. 04,003.014d*0092_001 ity evam uktvā bhrātṝṇāṃ pāñcālīṃ draupadīṃ prati 04,003.014d*0093_001 athovāca tadā kṛṣṇā yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ 04,003.015a mālyagandhān alaṃkārān vastrāṇi vividhāni ca 04,003.015c etāny evābhijānāti yato jātā hi bhāminī 04,003.016 draupady uvāca 04,003.016a sairandhryo 'rakṣitā loke bhujiṣyāḥ santi bhārata 04,003.016c naivam anyāḥ striyo yānti iti lokasya niścayaḥ 04,003.016d*0094_001 ahaṃ vatsyāmi rājendra nirvṛto bhava pārthiva 04,003.016d*0094_002 yathā te matkṛte śoko na bhaven nṛpa tac chṛṇu 04,003.016d*0094_003 yathā tu māṃ na jānanti tat kariṣyāmy ahaṃ vibho 04,003.016d*0094_004 channā vatsyāmy ahaṃ yan māṃ na vijñāsyanti ke cana 04,003.016d*0094_005 vṛttaṃ tac ca samākhyāsye śam āpnuhi viśāṃ pate 04,003.016d*0094_006 sairandhrī jātisaṃpannā nāmnāhaṃ vratacāriṇī 04,003.016d*0094_007 bhaviṣyāmi mahārāja virāṭasyeti me matiḥ 04,003.016d*0095_001 ekapatnīvratāś caitā iti lokasya niścayaḥ 04,003.017a sāhaṃ bruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi 04,003.017b*0096_001 yudhiṣṭhirasya gehe 'smi draupadyāḥ paricārikā 04,003.017b*0096_002 uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭā rājñā ca bhārata 04,003.017b*0097_001 pramadāhārikā loke puruṣāṇāṃ pravāsinām 04,003.017b*0097_002 nāhaṃ tatra bhaviṣyāmi durbharā rājaveśmani 04,003.017b*0097_003 kṛtā caiva sadā rakṣā vratenaiva narādhipa 04,003.017c ātmaguptā cariṣyāmi yan māṃ tvam anupṛcchasi 04,003.018a sudeṣṇāṃ pratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīm 04,003.018c sā rakṣiṣyati māṃ prāptāṃ mā te bhūd duḥkham īdṛśam 04,003.018d*0098_001 ity evaṃ matpratijñātaṃ vihariṣyāmy ahaṃ yathā 04,003.019 yudhiṣṭhira uvāca 04,003.019a kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe kule jātā yathā vadet 04,003.019c na pāpam abhijānāsi sādhu sādhvīvrate sthitā 04,003.019d*0099_001 yathā na durhṛdaḥ pāpā bhavanti sukhinaḥ punaḥ 04,003.019d*0099_002 kuryās tathā tva kalyāṇi lakṣayeyur na te yathā 04,003.019d*0100_001 iti nigaditavṛttāṃ dharmasūnur niśamya 04,003.019d*0100_002 prathitaguṇagaṇaughālaṃkṛtāṃ rājaputrīm 04,003.019d*0100_003 vyasanaśatanimagnā vikriyante na sādhvyo 04,003.019d*0100_004 muditahṛdayavṛttir vākyam etaj jagāda 04,004.001 yudhiṣṭhira uvāca 04,004.001a karmāṇy uktāni yuṣmābhir yāni tāni kariṣyatha 04,004.001c mama cāpi yathābuddhi rucitāni viniścayāt 04,004.002a purohito 'yam asmākam agnihotrāṇi rakṣatu 04,004.002c sūdapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane 04,004.003a indrasenamukhāś ceme rathān ādāya kevalān 04,004.003c yāntu dvāravatīṃ śīghram iti me vartate matiḥ 04,004.004a imāś ca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ 04,004.004c pāñcālān eva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha 04,004.004d*0101_001 gatvā dvāravatīṃ caiva kāmpilyaṃ ca purottamam 04,004.005a sarvair api ca vaktavyaṃ na prajñāyanta pāṇḍavāḥ 04,004.005b*0102_001 ardharātre mahātmāno bhikṣādān brāhmaṇān api 04,004.005c gatā hy asmān apākīrya sarve dvaitavanād iti 04,004.005d*0103_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,004.005d*0103_001 evaṃ te 'nyonyam āmantrya karmāṇy uktvā pṛthak pṛthak 04,004.005d*0103_002 dhaumyam āmantrayāmāsuḥ sa ca tān mantram abravīt 04,004.005d*0104_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,004.005d*0104_001 tān anvaśāt sa dharmātmā sarvadharmaviśeṣavit 04,004.005d*0104_002 dhaumyaḥ purohito rājan pāṇḍavān puruṣarṣabhān 04,004.006 dhaumya uvāca 04,004.006*0105_001 vihitaṃ pāṇḍavāḥ sarvaṃ brāhmaṇeṣu suhṛtsu ca 04,004.006*0105_002 yāne praharaṇe caiva tathaivāgniṣu bhārata 04,004.006*0105_003 tvayā rakṣā vidhātavyā kṛṣṇāyāḥ phālgunena ca 04,004.006*0106_001 viditaṃ vo yathā sarvaṃ lokavṛttam idaṃ nṛpa 04,004.006a vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhir anurāgataḥ 04,004.006b*0107_001 eṣa dharmaś ca kāmaś ca arthaś caiva sanātanaḥ 04,004.006c ato 'ham api vakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata 04,004.007a hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ 04,004.007c yathā rājakulaṃ prāpya caran preṣyo na riṣyati 04,004.008a durvasaṃ tv eva kauravyā jānatā rājaveśmani 04,004.008c amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram 04,004.008d*0108_001 tataś caturdaśe varṣe cariṣyatha yathāsukham 04,004.008d*0109_001 pāṇḍavāgnir ayaṃ loke sarvaśastramayo mahān 04,004.008d*0109_002 bhartā goptā ca bhūtānāṃ rājā puruṣavigrahaḥ 04,004.008d*0110_001 sarvātmanā vartamānaṃ yathā doṣo na saṃspṛśet 04,004.008d*0110_002 rājānam upajīvantaṃ tasya vṛttaṃ nibodhata 04,004.008d*0111_001 kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam 04,004.008d*0111_002 nāvamanyeta medhāvī kṛśān api kadā cana 04,004.008d*0111_003 etat trayaṃ ca puruṣaṃ nirdahed avamānitam 04,004.008d*0111_004 rājā tasmād budhair nityaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ 04,004.008d*0112_001 nātivarteta maryādāṃ puruṣo rājasaṃmataḥ 04,004.008d*0112_002 vyavahāraṃ punar loke maryādāṃ paṇḍitā viduḥ 04,004.008d*0113_001 gacchann api parāṃ bhūmim apṛṣṭo hy aniyojitaḥ 04,004.008d*0113_002 jātyandha iva manyeta maryādām anucintayan 04,004.008d*0113_003 na hi putraṃ na naptāraṃ na bhrātaram ariṃdamāḥ 04,004.008d*0113_004 samatikrāntamaryādaṃ pūjayanti narādhipāḥ 04,004.009a diṣṭadvāro labhed dvāraṃ na ca rājasu viśvaset 04,004.009c tad evāsanam anvicched yatra nābhiṣajet paraḥ 04,004.010a nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na gajaṃ ratham 04,004.010c ārohet saṃmato 'smīti sa rājavasatiṃ vaset 04,004.011a atha yatrainam āsīnaṃ śaṅkeran duṣṭacāriṇaḥ 04,004.011c na tatropaviśej jātu sa rājavasatiṃ vaset 04,004.012a na cānuśiṣyed rājānam apṛcchantaṃ kadā cana 04,004.012c tūṣṇīṃ tv enam upāsīta kāle samabhipūjayan 04,004.013a asūyanti hi rājāno janān anṛtavādinaḥ 04,004.013c tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā 04,004.014a naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ prājñaḥ kathaṃ cana 04,004.014c antaḥpuracarā ye ca dveṣṭi yānahitāś ca ye 04,004.015a vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūny api 04,004.015b*0114_001 na cāpi caraṇau prājñau dhunoj jātu bhujau kva cit 04,004.015c evaṃ vicarato rājño na kṣatir jāyate kva cit 04,004.016a yatnāc copacared enam agnivad devavac ca ha 04,004.016c anṛtenopacīrṇo hi hiṃsyād enam asaṃśayam 04,004.017a yac ca bhartānuyuñjīta tad evābhyanuvartayet 04,004.017c pramādam avahelāṃ ca kopaṃ ca parivarjayet 04,004.018a samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca priyam eva ca 04,004.018c saṃvarṇayet tad evāsya priyād api hitaṃ vadet 04,004.019a anukūlo bhavec cāsya sarvārtheṣu kathāsu ca 04,004.019c apriyaṃ cāhitaṃ yat syāt tad asmai nānuvarṇayet 04,004.020a nāham asya priyo 'smīti matvā seveta paṇḍitaḥ 04,004.020c apramattaś ca yattaś ca hitaṃ kuryāt priyaṃ ca yat 04,004.021a nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvaset 04,004.021c svasthānān na vikampeta sa rājavasatiṃ vaset 04,004.022a dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvam āsīta paṇḍitaḥ 04,004.022c rakṣiṇāṃ hy āttaśastrāṇāṃ sthānaṃ paścād vidhīyate 04,004.022e nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastād āsanaṃ mahat 04,004.022f*0115_001 apramattaḥ sadā tiṣṭhed evaṃ rājñaḥ priyo bhavet 04,004.023a na ca saṃdarśane kiṃ cit pravṛddham api saṃjapet 04,004.023c api hy etad daridrāṇāṃ vyalīkasthānam uttamam 04,004.024a na mṛṣābhihitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet 04,004.024c yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadec ca tam 04,004.024d*0116_001 tathaiva cāvamanyante narān paṇḍitamāninaḥ 04,004.025a śūro 'smīti na dṛptaḥ syād buddhimān iti vā punaḥ 04,004.025c priyam evācaran rājñaḥ priyo bhavati bhogavān 04,004.026a aiśvaryaṃ prāpya duṣprāpaṃ priyaṃ prāpya ca rājataḥ 04,004.026c apramatto bhaved rājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca 04,004.027a yasya kopo mahābādhaḥ prasādaś ca mahāphalaḥ 04,004.027c kas tasya manasāpīcched anarthaṃ prājñasaṃmataḥ 04,004.028a na coṣṭhau nirbhujej jātu na ca vākyaṃ samākṣipet 04,004.028c sadā kṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ cācarec chanaiḥ 04,004.029a hāsyavastuṣu cāpy asya vartamāneṣu keṣu cit 04,004.029c nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta na cāpy unmattavad dhaset 04,004.030a na cātidhairyeṇa cared gurutāṃ hi vrajet tathā 04,004.030c smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam 04,004.031a lābhe na harṣayed yas tu na vyathed yo 'vamānitaḥ 04,004.031c asaṃmūḍhaś ca yo nityaṃ sa rājavasatiṃ vaset 04,004.032a rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadā 04,004.032c amātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śriyam 04,004.033a pragṛhītaś ca yo 'mātyo nigṛhītaś ca kāraṇaiḥ 04,004.033c na nirbadhnāti rājānaṃ labhate pragrahaṃ punaḥ 04,004.034a pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ 04,004.034c upajīvī bhaved rājño viṣaye cāpi yo vaset 04,004.035a amātyo hi balād bhoktuṃ rājānaṃ prārthayet tu yaḥ 04,004.035c na sa tiṣṭhec ciraṃ sthānaṃ gacchec ca prāṇasaṃśayam 04,004.036a śreyaḥ sadātmano dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadet 04,004.036c viśeṣayen na rājānaṃ yogyābhūmiṣu sarvadā 04,004.037a amlāno balavāñ śūraś chāyevānapagaḥ sadā 04,004.037c satyavādī mṛdur dāntaḥ sa rājavasatiṃ vaset 04,004.038a anyasmin preṣyamāṇe tu purastād yaḥ samutpatet 04,004.038c ahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaset 04,004.039a uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā 04,004.039b*0117_001 abhāve caiva bhāve ca rājñā yaś caiva sarvadā 04,004.039c ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset 04,004.040a yo vai gṛhebhyaḥ pravasan priyāṇāṃ nānusaṃsmaret 04,004.040c duḥkhena sukham anvicchet sa rājavasatiṃ vaset 04,004.040d*0118_001 samaṃ yānaṃ samaṃ bhojyaṃ nātyuccair bahudhā haset 04,004.041a samaveṣaṃ na kurvīta nātyuccaiḥ saṃnidhau haset 04,004.041c mantraṃ na bahudhā kuryād evaṃ rājñaḥ priyo bhavet 04,004.042a na karmaṇi niyuktaḥ san dhanaṃ kiṃ cid upaspṛśet 04,004.042c prāpnoti hi haran dravyaṃ bandhanaṃ yadi vā vadham 04,004.043a yānaṃ vastram alaṃkāraṃ yac cānyat saṃprayacchati 04,004.043c tad eva dhārayen nityam evaṃ priyataro bhavet 04,004.043d*0119_001 evaṃ saṃyamya cittāni yatnataḥ pāṇḍunandanāḥ 04,004.043d*0120_001 yatropaviṣṭaḥ saṃkalpaṃ nopahanyād balīyasaḥ 04,004.043d*0120_002 tadāsanaṃ rājakule īpseta manujo vasan 04,004.043d*0120_003 (11ab) yathainam atra cāsīnaṃ śaṅkeran duṣṭacāriṇaḥ 04,004.043d*0120_004 (11cd) na tatropaviśej jātu yo rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_005 svabhūmau kāmam āsīta tiṣṭhed vā rājasaṃnidhau 04,004.043d*0120_006 na tv evāsanam anyasya prārthayeta kadā cana 04,004.043d*0120_007 parāsanagataṃ hy enaṃ parasya paricārakāḥ 04,004.043d*0120_008 pariṣady apakarṣeyuḥ parihāsyeta śatrubhiḥ 04,004.043d*0120_009 (22ef) nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastād āsanaṃ matam 04,004.043d*0120_010 arthārthaṃ hi yadā bhṛtyo rājānam upatiṣṭhati 04,004.043d*0120_011 (22ab) dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā bāhum āśritya paṇḍitaḥ 04,004.043d*0120_012 tiṣṭhed vinītavad rājan na purastān na pṛṣṭhataḥ 04,004.043d*0120_013 (22cd) rakṣiṇām āttaśastrāṇāṃ paścāt sthānaṃ vidhīyate 04,004.043d*0120_014 mātṛgotre svagotre vā nāmnā śīlena vā punaḥ 04,004.043d*0120_015 saṃgrahārthaṃ manuṣyāṇāṃ nityam ābhāṣitā bhavet 04,004.043d*0120_016 pūjyamāno 'pi yo rājñā naro na pratipūjayet 04,004.043d*0120_017 nainam ārādhayiṣyanti śāstā śiṣyān ivālasān 04,004.043d*0120_018 (10ab) nāsya yugyaṃ na paryaṅkaṃ nāsanaṃ na rathaṃ tathā 04,004.043d*0120_019 (10cd) ārohet sāntvito 'smīti yo rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_020 (40ab) yo vai gṛhebhyaḥ pravasan kriyamāṇam anusmaret 04,004.043d*0120_021 utthāne nityasaṃkalpo nistandrī saṃyatātmavān 04,004.043d*0120_022 parītaḥ kṣutpipāsābhyāṃ vihāya paridevanam 04,004.043d*0120_023 (40cd) duḥkhena sukham anvicched yo rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_024 (38ab) anyeṣu preṣyamāṇeṣu purastād dhīra utpatet 04,004.043d*0120_025 (38cd) kariṣyāmy aham ity eva yaḥ sa rājasu sidhyati 04,004.043d*0120_026 (39ab) uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā 04,004.043d*0120_027 (39cd) ādiṣṭo na vikalpeta yaḥ sa rājasu sidhyati 04,004.043d*0120_028 naivaṃ prāpto 'vamanyeta sadā martyo viśāradaḥ 04,004.043d*0120_029 (37cd) ṛjur mṛduḥ satyavādī yaḥ sa rājasu sidhyati 04,004.043d*0120_030 (31ab) naiva lābhād dharṣam iyān na vyathec ca vimānitaḥ 04,004.043d*0120_031 (31cd) samaḥ pūrṇatuleva syād yo rājavasatīṃ vaset 04,004.043d*0120_032 (37ab) alpeccho matimāñ śrīmāñ chāyevānapagaḥ sadā 04,004.043d*0120_033 dakṣaḥ pradakṣiṇo dhīraḥ sa rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_034 itihāsapurāṇajñaḥ kuśalaḥ satkathāsu ca 04,004.043d*0120_035 vadānyaḥ satyavāk cāpi sa rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_036 (24ab) na mitho bhāṣitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet 04,004.043d*0120_037 (24cd) yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadec ca tam 04,004.043d*0120_038 (42ab) naiṣāṃ karmasu saṃyukto dhanaṃ kiṃ cid api spṛśet 04,004.043d*0120_039 (42cd) prāpnuyād ādadāno hi bandhaṃ vā vadham eva vā 04,004.043d*0120_040 tulyopasthitayoḥ paśyan mama cānyasya cobhayoḥ 04,004.043d*0120_041 anyaṃ puṣṇāti maddhīnam iti dhīro na muhyati 04,004.043d*0120_042 śreyāṃsaṃ hi parityajya vaidyaṃ karmaṇi karmaṇi 04,004.043d*0120_043 pāpīyāṃsaṃ prakurvīrañ śīlam eṣāṃ tathāvidham 04,004.043d*0120_044 (14ab) naiṣāṃ dāreṣu kurvīta prājño maitrīṃ kathaṃ cana 04,004.043d*0120_045 rakṣiṇaś ca na seveta yo rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_046 yadā hy abhisamīkṣeta preṣyastrībhiḥ samāgatam 04,004.043d*0120_047 buddhiṃ paribhavet tasya rājā śaṅketa vā punaḥ 04,004.043d*0120_048 śaṅkitasya punaḥ strīṣu kasya bhṛtyasya bhūmipaḥ 04,004.043d*0120_049 jīvitaṃ sādhu manyeta prakṛtistho balātkṛtaḥ 04,004.043d*0120_050 (29ab) harṣavastuṣu cāpy atra vartamāneṣu keṣu cit 04,004.043d*0120_051 (29cd) nātigāḍhaṃ prahṛṣṭaḥ syāt tāny evāsyānupūjayet 04,004.043d*0120_052 harṣād dhi mandaḥ puruṣaḥ svairaṃ kurvīta vaikṛtam 04,004.043d*0120_053 tad asyāntaḥpure vṛttam īkṣāṃ kurvīta bhūmipaḥ 04,004.043d*0120_054 antaḥpuragataṃ hy enaṃ striyaḥ klībāś ca sarvaśaḥ 04,004.043d*0120_055 vartamānaṃ yathāvac ca kutsayeyur asaṃśayam 04,004.043d*0120_056 tasmād gambhīram ātmānaṃ kṛtvā harṣaṃ niyamya ca 04,004.043d*0120_057 nityam antaḥpure rājño na vṛttiṃ kīrtayed bahiḥ 04,004.043d*0120_058 yathā hi sumahān mantro bhidyamāno haret sukham 04,004.043d*0120_059 evam antaḥpure vṛttaṃ śrūyamāṇaṃ bahir bhavet 04,004.043d*0120_060 yā tu vṛttir abāhyānāṃ bāhyānām api kevalam 04,004.043d*0120_061 ubhayeṣāṃ samastānāṃ śṛṇu rājopajīvinām 04,004.043d*0120_062 na striyo jātu manyeta bāhyo vābhyantaro 'pi vā 04,004.043d*0120_063 anujīvināṃ narendras tu sṛjed dhi sumahad bhayam 04,004.043d*0120_064 matvāsya priyam ātmānaṃ rājaratnāni rājavat 04,004.043d*0120_065 arājā rājayogyāni nopayuñjīta paṇḍitaḥ 04,004.043d*0120_066 arājānaṃ hi ratnāni rājakāntāni rājavat 04,004.043d*0120_067 bhuñjānaṃ na naraṃ rājā titikṣetānujīvinam 04,004.043d*0120_068 tasmād avyaktabhogena bhoktavyaṃ bhūtim icchatā 04,004.043d*0120_069 tulyabhogaṃ hi rājā tu bhṛtyaṃ kopena yojayet 04,004.043d*0120_070 na cāpatyena saṃprītiṃ rājñaḥ kurvīta kena cit 04,004.043d*0120_071 adhikṣiptam anarthaṃ ca dveṣyaṃ ca parivarjayet 04,004.043d*0120_072 etāṃ hi sevamānasya narasīmāṃ caturvidhām 04,004.043d*0120_073 dvidhā vicchidyate mūlaṃ rājamūlopajīvinaḥ 04,004.043d*0120_074 etais tu viparītāyā narasīmā narādhamaiḥ 04,004.043d*0120_075 tayā kurvīta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃ cana 04,004.043d*0120_076 bandhubhiś ca narendrasya balavadbhiś ca mānavaiḥ 04,004.043d*0120_077 sādhu manyeta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃ cana 04,004.043d*0120_078 tābhyāṃ tu narasīmābhyāṃ viruddhasyālpatejasaḥ 04,004.043d*0120_079 prathamaṃ chidyate nidrā dvitīyaṃ jāyate bhayam 04,004.043d*0120_080 uddhṛtānāṃ ca yo veṣaḥ kuhakānāṃ ca yo bhavet 04,004.043d*0120_081 rājaveṣaṃ ca vispaṣṭaṃ tān sarvān parivarjayet 04,004.043d*0120_082 itarābhyāṃ tu veṣābhyāṃ parihāsyeta bāndhavaiḥ 04,004.043d*0120_083 apuṃbhiś caiva puṃbhiś ca strībhiḥ strīdarśibhir naraiḥ 04,004.043d*0120_084 śakye sati na saṃbhāṣāṃ jātu kurvīta karhi cit 04,004.043d*0120_085 pratisaṃbhāṣamāṇo hi tribhir etair acetanaḥ 04,004.043d*0120_086 śyenaḥ peśīm ivādatte puruṣo bhūtim ātmanaḥ 04,004.043d*0120_087 ye ca rājñā ca satkāraṃ labheran kāraṇād iva 04,004.043d*0120_088 taiś ca sāmantadūtaiś ca pūjyamāno munir bhavet 04,004.043d*0120_089 na cāpy acaritāṃ bhūmim asaṃdiṣṭo mahīpateḥ 04,004.043d*0120_090 upaseveta medhāvī yo rājavasatiṃ vaset 04,004.043d*0120_091 (23ab) na ca saṃdarśane rājñaḥ prabandham api saṃjapet 04,004.043d*0120_092 (23cd) api caitad daridrāṇāṃ vyalīkasthānam uttamam 04,004.043d*0120_093 arthakāmā ca yā nārī rājānaṃ syād upasthitā 04,004.043d*0120_094 anujīvī tathāyuktāṃ nidhyāyan dūyate ca saḥ 04,004.043d*0120_095 tasmān nārīṃ na nidhyāyet tathāyuktāṃ vicakṣaṇaḥ 04,004.043d*0120_096 (28cd) tathā kṣutaṃ ca vātaṃ ca niṣṭhīvaṃ cācarec chanaiḥ 04,004.043d*0120_097 na narmasu hasej jātu mūḍhavṛttir hi sā smṛtā 04,004.043d*0120_098 (30cd) smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam 04,004.043d*0120_099 (28ab) na cākṣau na bhujau jātu na ca vākyaṃ samākṣipet 04,004.043d*0120_100 na ca tiryag avekṣeta cakṣurbhyāṃ samyag ācaret 04,004.043d*0120_101 bhrukuṭīṃ na ca kurvīta na cāṅguṣṭhair likhen mahīm 04,004.043d*0120_102 na ca gāḍhaṃ vijṛmbheta jātu rājñaḥ samīpataḥ 04,004.043d*0120_103 na praśaṃsen na cāsūyet priyeṣu ca hiteṣu ca 04,004.043d*0120_104 śrūyamāṇeṣu vā tatra dūṣyamāṇeṣu vā punaḥ 04,004.043d*0120_105 atha saṃdṛśyamāneṣu priyeṣu ca hiteṣu ca 04,004.043d*0120_106 śrūyamāṇeṣu vākyeṣu varṇayed amṛtaṃ yathā 04,004.043d*0120_107 na rājñaḥ pratikūlāni sevamānaḥ sukhī bhavet 04,004.043d*0120_108 putro vā yadi vā bhrātā yady apy ātmasamo bhavet 04,004.043d*0120_109 apramatto hi rājānaṃ rañjayec chīlasaṃpadā 04,004.043d*0120_110 utthānena tu medhāvī śaucena vividhena ca 04,004.043d*0120_111 snānaṃ hi vastraśuddhiś ca śārīraṃ śaucam ucyate 04,004.043d*0120_112 asaktiḥ prakṛtārtheṣu dvitīyaṃ śaucam ucyate 04,004.043d*0120_113 rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ 04,004.043d*0120_114 ya etaiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati 04,004.043d*0120_115 tasmād bhakto hi yuktaḥ san satyavādī jitendriyaḥ 04,004.043d*0120_116 medhāvī dhṛtimān prājñaḥ saṃśrayeta mahīpatim 04,004.043d*0120_117 kṛtajñaṃ prājñam akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam 04,004.043d*0120_118 vardhamānaṃ sthitaṃ sthāne saṃśrayeta mahīpatim 04,004.043d*0120_119 eṣa vaḥ samudācāraḥ samuddiṣṭo yathāvidhi 04,004.043d*0120_120 yathārthān saṃprapatsyante pārtha rājopajīvinaḥ 04,004.043d*0121_001 arthāḥ sidhyanti kauravya na cārthāḥ pratiyānti ca 04,004.043d*0122_001 rājaveṣaṃ hi vispaṣṭaṃ sevyamāno na vadhyate 04,004.044a saṃvatsaram imaṃ tāta tathāśīlā bubhūṣavaḥ 04,004.044c atha svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha 04,004.044d*0123_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,004.044d*0123_001 taṃ tathety abruvan pārthāḥ pitṛkalpaṃ yaśasvinam 04,004.044d*0123_002 prahṛṣṭāś cābhivādyainam upātiṣṭhan paraṃtapāḥ 04,004.044d*0123_003 teṣāṃ pratiṣṭhamānānāṃ mantrāṃś ca brāhmaṇo 'japat 04,004.044d*0123_004 bhavāya rāṣṭralābhāya parāya vijayāya ca 04,004.044d*0124_001 tato 'bravīd asau vipro vācam āśīḥ prayujya ca 04,004.044d*0124_002 svadravyapratilābhāya śatrūṇāṃ mardanāya ca 04,004.044d*0124_003 svasti vo 'stu śivaḥ panthā drakṣyāmi punar āgatān 04,004.044d*0124_004 ity uktā hṛṣṭamanaso guruṇā tena dhīmatā 04,004.044d*0124_005 yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve gantuṃ samupacakramuḥ 04,004.045 yudhiṣṭhira uvāca 04,004.045a anuśiṣṭāḥ sma bhadraṃ te naitad vaktāsti kaś cana 04,004.045c kuntīm ṛte mātaraṃ no viduraṃ ca mahāmatim 04,004.046a yad evānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān kartum arhati 04,004.046c tāraṇāyāsya duḥkhasya prasthānāya jayāya ca 04,004.047 vaiśaṃpāyana uvāca 04,004.047a evam uktas tato rājñā dhaumyo 'tha dvijasattamaḥ 04,004.047c akarod vidhivat sarvaṃ prasthāne yad vidhīyate 04,004.048a teṣāṃ samidhya tān agnīn mantravac ca juhāva saḥ 04,004.048c samṛddhivṛddhilābhāya pṛthivīvijayāya ca 04,004.048d*0125_001 teṣāṃ pratiṣṭhamānānāṃ dhaumyo mantrāṃs tathājapat 04,004.048d*0125_002 sarvavighnapraśamanān arthasiddhikarāṃs tathā 04,004.048d*0125_003 tataḥ pāvakam ujjvālya mantrahavyapuraskṛtam 04,004.049a agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃś ca tapodhanān 04,004.049b*0126_001 abhivādya tataḥ sarve prādravan saha kṛṣṇayā 04,004.049c yājñasenīṃ puraskṛtya ṣaḍ evātha pravavrajuḥ 04,004.049d*0127_001 gateṣu teṣu vīreṣu dhaumyo 'pi japatāṃ varaḥ 04,004.049d*0127_002 agnihotrāṇy upādāya pāñcālān abhyagacchata 04,004.049d*0127_003 indrasenādayaś caiva yathoktāḥ prāpya yādavān 04,004.049d*0127_004 rathān aśvāṃś ca rakṣantaḥ sukham ūṣuḥ susaṃvṛtāḥ 04,004.049d*0128_001 tena vyapur yadudare muditāḥ parivāritāḥ 04,004.049d*0128_002 iti yudhiṣṭhiraśāsanam akṣyate 04,004.049d*0128_003 natiparā rathasūtasasādinaḥ 04,004.049d*0128_004 drutataraṃ samupetya tadā suta 04,004.049d*0128_005 pratidinaṃ vyadadhur hṛdi maṅgalam 04,004.049d*0129_001 prādravan saha dhaumyena baddhaśastrā vanād vanam 04,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.001a te vīrā baddhanistriṃśās tatāyudhakalāpinaḥ 04,005.001c baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ kālindīm abhito yayuḥ 04,005.002a tatas te dakṣiṇaṃ tīram anvagacchan padātayaḥ 04,005.002b*0130_001 siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca mārayanti ca sarvaśaḥ 04,005.002b*0131_001 nivṛttavanavāsā vai svarāṣṭraṃ prepsavas tadā 04,005.002b*0132_001 tataḥ pratyak prayātās te saṃkrāmanto vanād vanam 04,005.002c vasanto giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ 04,005.002d*0133_001 palvaleṣu ca ramyeṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca 04,005.002d*0133_002 drumān nānāvidhākārān nānāvidhalatākulān 04,005.002d*0133_003 kusumāḍhyān manaḥkāntāñ śubhagandhamanoramān 04,005.002d*0134_001 campakān bakulāṃś caiva puṃnāgān ketakīs tathā 04,005.002d*0134_002 pāribhadrān karañjāṃś ca anyāṃś ca vividhān drumān 04,005.002d*0135_001 pārthā nirīkṣamāṇāś ca tān drumān puṣpamālinaḥ 04,005.002d*0135_002 jighrantaḥ puṣpagandhāṃś ca susugandhān manoramān 04,005.003a vidhyanto mṛgajātāni maheṣvāsā mahābalāḥ 04,005.003c uttareṇa daśārṇāṃs te pāñcālān dakṣiṇena tu 04,005.003d*0136_001 uṣitvā dvādaśa samā vane parapuraṃjayāḥ 04,005.004a antareṇa yakṛllomāñ śūrasenāṃś ca pāṇḍavāḥ 04,005.004c lubdhā bruvāṇā matsyasya viṣayaṃ prāviśan vanāt 04,005.004d*0137_001 dhanvino baddhanistriṃśā vivarṇāḥ śmaśrudhāriṇaḥ 04,005.004d*0138_001 gavāḍhyam arthasaṃpannaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam 04,005.004d*0139_001 tatra dhaumyaṃ mahātmānaṃ pāṇḍaveyā vyasarjayan 04,005.004d*0139_002 agnihotraṃ paricaran so 'buddho 'vasad āśrame 04,005.004d*0140_001 tatas teṣu prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 04,005.004d*0140_002 indrasenamukhāś caiva yathoktaṃ prāpya nirvṛtāḥ 04,005.004d*0140_003 rathān aśvāṃś ca rakṣantaḥ sukham ūṣuḥ susaṃvṛtāḥ 04,005.005a tato janapadaṃ prāpya kṛṣṇā rājānam abravīt 04,005.005c paśyaikapadyo dṛśyante kṣetrāṇi vividhāni ca 04,005.005d*0141_001 vṛkṣāṃś copavanopetān grāmāṇāṃ nagarasya ca 04,005.006a vyaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati 04,005.006c vasāmeha parāṃ rātriṃ balavān me pariśramaḥ 04,005.006d*0142_001 tac chrutvā vacanaṃ tasyāḥ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,005.006d*0143_000 yudhiṣṭhiraḥ 04,005.006d*0143_001 imāṃ kamalapatrākṣīṃ draupadīṃ mādrinandana 04,005.006d*0143_002 bāhubhyāṃ parigṛhyaināṃ muhūrtaṃ nakula vraja 04,005.006d*0143_003 neto dūre virāṭasya nagaraṃ bharatarṣabha 04,005.006d*0143_004 rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam 04,005.006d*0143_004 nakulaḥ 04,005.006d*0143_005 pūrvāhṇe mṛgayāṃ gatvā vane viddhā mahāmṛgāḥ 04,005.006d*0143_006 aṭavī ca mayā dūraṃ sṛtā mṛgavadhepsunā 04,005.006d*0143_007 viṣamā hy atidurgā ca vegavat paridhāvatā 04,005.006d*0143_008 so 'haṃ gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe 04,005.006d*0143_008 yudhiṣṭhiraḥ 04,005.006d*0143_009 sahadeva tvam ādāya muhūrtaṃ draupadīṃ naya 04,005.006d*0143_010 sahadevaḥ 04,005.006d*0143_010 rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam 04,005.006d*0143_011 aham apy asmi tṛṣitaḥ kṣudhayābhiprapīḍitaḥ 04,005.006d*0143_012 śrānto gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe 04,005.007 yudhiṣṭhira uvāca 04,005.007a dhanaṃjaya samudyamya pāñcālīṃ vaha bhārata 04,005.007b*0144_001 ehi vīra viśālākṣa vīrasiṃha ivārjuna 04,005.007b*0144_002 imāṃ kamalapatrākṣīṃ draupadīṃ drupadātmajām 04,005.007b*0144_003 parigṛhya muhūrtaṃ tvaṃ bāhubhyāṃ kuśalaṃ vraja 04,005.007c rājadhānyāṃ nivatsyāmo vimuktāś ca vanāditaḥ 04,005.008 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.008*0145_001 guror vacanam ājñāya saṃprahṛṣṭo dhanaṃjayaḥ 04,005.008a tām ādāyārjunas tūrṇaṃ draupadīṃ gajarāḍ iva 04,005.008b*0146_001 pravavrāja mahābāhur arjunaḥ priyadarśanaḥ 04,005.008b*0146_002 jaṭilo valkaladharaḥ śaratūṇadhanurdharaḥ 04,005.008b*0146_003 skandhe kṛtvā varārohāṃ bālām āyatalocanām 04,005.008c saṃprāpya nagarābhyāśam avatārayad arjunaḥ 04,005.009a sa rājadhānīṃ saṃprāpya kaunteyo 'rjunam abravīt 04,005.009c kvāyudhāni samāsajya pravekṣyāmaḥ puraṃ vayam 04,005.009d*0147_001 imāni puruṣavyāghra āyudhāni paraṃtapa 04,005.009d*0147_002 kasmin nyāsayitavyāni guptiś caiṣāṃ kathaṃ bhavet 04,005.010a sāyudhāś ca vayaṃ tāta pravekṣyāmaḥ puraṃ yadi 04,005.010c samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmo na saṃśayaḥ 04,005.010d*0148_001 gāṇḍīvaṃ ca mahad gāḍhaṃ loke ca viditaṃ nṛṇām 04,005.010d*0148_002 tac ced āyudham ādāya gacchāmo nagaraṃ vayam 04,005.010d*0148_003 kṣipram asmān vijānīyur manuṣyā nātra saṃśayaḥ 04,005.010d*0149_001 kathaṃ nāviṣkṛtāḥ syāmo dhārtarāṣṭrasya māriṣa 04,005.010d*0150_001 āśaṃkāṃ ca kariṣyāmo janasyāsya na saṃśayaḥ 04,005.011a tato dvādaśa varṣāṇi praveṣṭavyaṃ vanaṃ punaḥ 04,005.011c ekasminn api vijñāte pratijñātaṃ hi nas tathā 04,005.011d*0151_001 tasmāc chastrāṇi sarvāṇi pracchādyānyatra yatra vā 04,005.011d*0151_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,005.011d*0151_002 praviśema puraṃ śreṣṭhaṃ tathā samyak kṛtaṃ bhavet 04,005.011d*0151_003 ajātaśatror vacanaṃ śrutvā caiva mahāyaśāḥ 04,005.011d*0151_004 uvāca dharmaputraṃ tam arjunaḥ paravīrahā 04,005.012 arjuna uvāca 04,005.012a iyaṃ kūṭe manuṣyendra gahanā mahatī śamī 04,005.012c bhīmaśākhā durārohā śmaśānasya samīpataḥ 04,005.013a na cāpi vidyate kaś cin manuṣya iha pārthiva 04,005.013b*0152_001 yo 'smān nidadhato draṣṭā bhavec chastrāṇi pārthiva 04,005.013b*0153_001 dhanurbhiḥ puruṣaṃ kṛtvā carmakeśāsthisaṃvṛtam 04,005.013b*0153_002 udbandhanam iva kṛtvā ca dhanur jyāpāśasaṃvṛtam 04,005.013b*0154_001 evaṃ parihariṣyanti manuṣyā vanacāriṇaḥ 04,005.013b*0155_001 atraivaṃ nāvabudhyante manuṣyāḥ ke cid āyudham 04,005.013c utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite 04,005.013d*0156_001 vipulākīrṇaśākhā ca vāyasair upasevitā 04,005.013d*0156_002 snehānubaddhāṃ paśyāmi durārohām imāṃ śamīm 04,005.013d*0157_001 samīpe ca śmaśānasya gahanasya viśeṣataḥ 04,005.014a samāsajyāyudhāny asyāṃ gacchāmo nagaraṃ prati 04,005.014c evam atra yathājoṣaṃ vihariṣyāma bhārata 04,005.014d@002_0001 eṣā śamī pāpaharā sadaiva 04,005.014d@002_0002 yātrotsavānāṃ vijayāya hetuḥ 04,005.014d@002_0003 atrāyudhānāṃ kṛtasaṃniveśe 04,005.014d@002_0004 kṛtārthakāmā jayamaṅgalaṃ ca 04,005.014d@002_0005 pradakṣiṇīkṛtya śamīlatāṃ te 04,005.014d@002_0006 praṇamya cānarcur atha pravīrāḥ 04,005.014d@002_0007 mṛtpiṇḍam ādāya nijāñcalena 04,005.014d@002_0008 sūtiṃ cakāra prathamaṃ kirīṭī 04,005.014d@002_0009 śamī śamayate pāpaṃ śamī śamayate ripūn 04,005.014d@002_0010 śamī śamayate rogāñ chamī sarvārthasādhanā 04,005.014d@002_0011 rāmaḥ sītāṃ samādāya tvatprasādāc chamītale 04,005.014d@002_0012 kṛtakṛtyaḥ pure prāptaḥ prasādāt te tathāstu me 04,005.015 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.015a evam uktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 04,005.015c pracakrame nidhānāya śastrāṇāṃ bharatarṣabha 04,005.015d*0158_001 tāni sarvāṇi saṃnahya pañca pañcācalopamāḥ 04,005.015d*0158_002 āyudhāni kalāpāṃś ca nistriṃśāṃś cātulaprabhān 04,005.015d*0159_001 tato yudhiṣṭhiro rājā sahadevam uvāca ha 04,005.015d*0159_002 āruhyemāṃ śamīṃ vīra nidhatsvehāyudhāni naḥ 04,005.015d*0159_003 iti saṃdiśya taṃ pārthaḥ punar eva dhanaṃjayam 04,005.015d*0159_004 abravīd āyudhānīha nidhātuṃ bharatarṣabha 04,005.016a yena devān manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat 04,005.016a*0160_001 **** **** piśācoragarākṣasān 04,005.016a*0160_002 nivātakavacāṃś cāpi paulomāṃś ca paraṃtapaḥ 04,005.016a*0160_003 kālakeyāṃś ca durdharṣān 04,005.016c sphītāñjanapadāṃś cānyān ajayat kurunandanaḥ 04,005.017a tad udāraṃ mahāghoṣaṃ sapatnagaṇasūdanam 04,005.017c apajyam akarot pārtho gāṇḍīvam abhayaṃkaram 04,005.018a yena vīraḥ kurukṣetram abhyarakṣat paraṃtapaḥ 04,005.018b*0161_001 jṛmbhite ca dhanuṣyastraṃ nyāsārthaṃ nṛpasattamaḥ 04,005.018b*0161_002 dharmaputro mahātejāḥ sarvalokavaśīkaram 04,005.018b*0161_003 bhujaṃgabhogasadṛśaṃ maṇikāñcanabhūṣitam 04,005.018b*0161_004 vitrāsanaṃ dānavānāṃ rākṣasānāṃ ca nityaśaḥ 04,005.018c amuñcad dhanuṣas tasya jyām akṣayyāṃ yudhiṣṭhiraḥ 04,005.019a pāñcālān yena saṃgrāme bhīmaseno 'jayat prabhuḥ 04,005.019c pratyaṣedhad bahūn ekaḥ sapatnāṃś caiva digjaye 04,005.020a niśamya yasya visphāraṃ vyadravanta raṇe pare 04,005.020c parvatasyeva dīrṇasya visphoṭam aśaner iva 04,005.021a saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha 04,005.021b*0162_001 yena krodhavaśāñ jaghne parvate gandhamādane 04,005.021b*0162_002 divyaṃ saugandhikaṃ puṣpaṃ yenājaiṣīt sa pāṇḍavaḥ 04,005.021b*0162_003 trigartān yena saṃgrāme jitvā traigartam ānayat 04,005.021b*0162_004 indrāyudhasamasparśaṃ vajrahāṭakabhūṣitam 04,005.021c jyāpāśaṃ dhanuṣas tasya bhīmaseno 'vatārayat 04,005.021d*0163_001 nakulaṃ punar āhūya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 04,005.021d*0163_002 uvāca yena saṃgrāme sarvaśatrūñ jighāṃsasi 04,005.021d*0163_003 surāṣṭrāñ jitavān yena śārṅgagāṇḍīvasaṃnibham 04,005.021d*0163_004 suvarṇavikṛtaṃ sāram indrāyudhanibhaṃ varam 04,005.021d*0163_005 tavānurūpaṃ sudṛḍhaṃ cāpam etad alaṃkṛtam 04,005.021d*0163_006 tat sraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara 04,005.021d*0163_007 sahadevaṃ ca saṃprekṣya punar dharmasuto 'bravīt 04,005.021d*0163_008 kaliṅgān dākṣiṇātyāṃś ca māgadhāṃś cārimardana 04,005.021d*0163_009 yenaiva śatrūn samare adhākṣīr arimardana 04,005.021d*0163_010 tat sraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara 04,005.021d*0164_001 ajayad dakṣiṇām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ 04,005.021d*0165_001 tad asajyaṃ dhanuś cakre nakulo dhanur ātmanaḥ 04,005.021d*0165_002 kaliṅgān dākṣiṇātyāṃś ca yenājayad ariṃdamaḥ 04,005.022a ajayat paścimām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ 04,005.022b*0166_001 mādrīputro mahābāhus tāmrāsyo mitabhāṣitā 04,005.022c tasya maurvīm apākarṣac chūraḥ saṃkrandano yudhi 04,005.022d*0167_001 kule nāsti samo rūpe yasyeti nakulaḥ smṛtaḥ 04,005.022d*0168_001 tena tasyābhavan nāma nakuleti dhanaṃjaya 04,005.023a dakṣiṇāṃ dakṣiṇācāro diśaṃ yenājayat prabhuḥ 04,005.023b*0169_001 yasmāl laghutaro nāsti kiṃ cid yoddhāsi carmaṇi 04,005.023c apajyam akarod vīraḥ sahadevas tadāyudham 04,005.024a khaḍgāṃś ca pītān dīrghāṃś ca kalāpāṃś ca mahādhanān 04,005.024c vipāṭhān kṣuradhārāṃś ca dhanurbhir nidadhuḥ saha 04,005.024d*0170_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.024d*0170_001 athānvaśāt sa nakulaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,005.024d*0170_002 āruhyemāṃ śamīṃ vīra dhanūṃṣy etāni nikṣipa 04,005.024d@003_0001 āyudhāni kalāpāṃś ca gadāś ca vipulās tathā 04,005.024d@003_0002 tāni sarvāṇi saṃnahya vāsobhiḥ pariveṣṭya ca 04,005.024d@003_0003 āruhya yāvad etāni nidhātuṃ vihagair vṛtām 04,005.024d@003_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 04,005.024d@003_0004 śamīm āruhya mahatīṃ nikṣipāmy āyudhāni naḥ 04,005.024d@003_0005 sa hi dharmeṇa dharmātmā tadā ghoratare vane 04,005.024d@003_0006 araṇīparvaṇaḥ kāle varadattaḥ paraṃtapaḥ 04,005.024d@003_0007 tāny āyudhāny upādāya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,005.024d@003_0008 sa vacaḥ puruṣavyāghraḥ provāca madhurākṣaram 04,005.024d@003_0009 yudhiṣṭhiraḥ 04,005.024d@003_0009 yudhiṣṭhiraḥ śucir bhūtvā manasābhipraṇamya ca 04,005.024d@003_0010 brahmāṇam indraṃ varadaṃ kuberaṃ varuṇānilau 04,005.024d@003_0011 rudraṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca somārkau dharmam eva ca 04,005.024d@003_0012 pṛthivīm antarikṣaṃ ca diśaś copadiśas tathā 04,005.024d@003_0013 vasūṃś ca marutaś caiva jvalanaṃ cātitejasam 04,005.024d@003_0014 divācarā rātricarāṇi cāpi 04,005.024d@003_0015 yānīha bhūtāny anukīrtitāni 04,005.024d@003_0016 tebhyo namaskṛtya ca suvratebhyaḥ 04,005.024d@003_0017 praṇamya teṣāṃ śaraṇaṃ gato 'ham 04,005.024d@003_0018 sarvāyudhānīha mahābalāni 04,005.024d@003_0019 nyāsaṃ mahādevasamīpato vai 04,005.024d@003_0020 nyasyāmy ahaṃ vāyusamīpataś ca 04,005.024d@003_0021 vanaspatīnāṃ ca saparvatānām 04,005.024d@003_0022 eṣa nyāso mayā dattaḥ sūryasomānilāntike 04,005.024d@003_0023 mahyaṃ pārthāya vā deyaṃ pūrṇe varṣe trayodaśe 04,005.024d@003_0024 nedaṃ bhīme pradātavyam ayaṃ kruddho vṛkodaraḥ 04,005.024d@003_0025 amarṣān nityasaṃrabdho dhṛtarāṣṭrasutān prati 04,005.024d@003_0026 apūrṇakāle praharet krodhasaṃjātamatsaraḥ 04,005.024d@003_0027 punaḥ praveśo naḥ syāt tu vanavāsāya sarvathā 04,005.024d@003_0028 samaye paripūrṇe tu dhārtarāṣṭrān nihanmahe 04,005.024d@003_0029 eṣa cārthaś ca dharmaś ca kāmaḥ kīrtiḥ kulaṃ yaśaḥ 04,005.024d@003_0030 vaiśaṃpāyanaḥ 04,005.024d@003_0030 mamāyattam idaṃ sarvaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ 04,005.024d@003_0031 so 'vatīrya mahāprājñaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ 04,005.024d@003_0032 bhīmaṃ kaṇṭhe pariṣvajya cānunīya narādhipaḥ 04,005.024d@003_0033 daivatebhyo namaskṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam 04,005.024d@003_0034 nagaraṃ gantum āyātāḥ sarve te bhrātaraḥ saha 04,005.025a tām upāruhya nakulo dhanūṃṣi nidadhat svayam 04,005.025b*0171_001 gāṇḍīvaṃ cāparaṃ tatra caturbhir nidadhe saha 04,005.025c yāni tasyāvakāśāni dṛḍharūpāṇy amanyata 04,005.026a yatra cāpaśyata sa vai tiro varṣāṇi varṣati 04,005.026c tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryabandhata 04,005.027a śarīraṃ ca mṛtasyaikaṃ samabadhnanta pāṇḍavāḥ 04,005.027c vivarjayiṣyanti narā dūrād eva śamīm imām 04,005.027e ābaddhaṃ śavam atreti gandham āghrāya pūtikam 04,005.028a aśītiśatavarṣeyaṃ mātā na iti vādinaḥ 04,005.028b*0172_001 yayā jātā sma vṛddhā sma iti vai vyāharanti te 04,005.028c kuladharmo 'yam asmākaṃ pūrvair ācarito 'pi ca 04,005.028e samāsajānā vṛkṣe 'sminn iti vai vyāharanti te 04,005.028f*0173_001 tasmād vṛkṣād apākramya vyāharantas tatas tataḥ 04,005.029a ā gopālāvipālebhya ācakṣāṇāḥ paraṃtapāḥ 04,005.029c ājagmur nagarābhyāśaṃ pārthāḥ śatrunibarhaṇāḥ 04,005.029d@004A_0001 tatra te vai mahātmāno durgāṃ bhaktipuraskṛtāḥ 04,005.029d@004A_0002 smarantaḥ pūjayāṃ cakrur devīṃ durgavināśinīm 04,005.029d@004A_0003 sā pūjitā tadā sarvaiḥ pāṇḍavaiś ca samāhitaiḥ 04,005.029d@004A_0004 prasannā vāg uvācātha smayantī viyati sthitā 04,005.029d@004A_0005 na bhetavyaṃ mahābhāgā durgam etat tariṣyatha 04,005.029d@004A_0006 kṛtīṣṇā * * * * * āyudhāny upalapsyatha 04,005.029d@004A_0007 tīrṇapratijñāḥ sudhiyaḥ śatrūn api vijeṣyatha 04,005.029d@004A_0008 ity uktvāntarhitā sadyaḥ pāṇḍavā vismayaṃ yayuḥ 04,005.029d@004B_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.029d@004B_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ praviśann eva bhūpate 04,005.029d@004B_0002 stunoti manasā devīṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,005.029d@004B_0003 bhrātṛbhiḥ sahito rājaṃs tavaiva prapitāmahaḥ 04,005.029d@004B_0004 duḥkhaśokena saṃtapto draupadyā saha bhārata 04,005.029d@004B_0005 kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vanavāsād vinirgataḥ 04,005.029d@004B_0006 bhaktyā paramayā yukto durgāṃ durgatināśinīm 04,005.029d@004B_0007 mahiṣāsuradarpaghnīṃ sarvalokanamaskṛtām 04,005.029d@004B_0008 śailarājasutāṃ gaurīṃ varadām abhayapradām 04,005.030a jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ 04,005.030c iti guhyāni nāmāni cakre teṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ 04,005.030d@004C_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ gacchamāno yudhiṣṭhiraḥ 04,005.030d@004C_0002 tuṣṭāva manasā devīṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.030d@004C_0003 yaśodāgarbhasaṃbhūtāṃ devasya bhaginīṃ priyām 04,005.030d@004C_0004 nandagopakule jātāṃ maṅgalyāṃ kulavardhinīm 04,005.030d@004C_0005 kaṃsavidrāvaṇakarīm asurāṇāṃ kṣayaṃkarīm 04,005.030d@004C_0006 śilātalasamutkṣiptām ākāśāntaragāminīm 04,005.030d@004C_0007 vāsudevaṃ smarantīṃ ca divyāṃ māyākarīṃ varām 04,005.030d@004C_0008 bhārāvataraṇe puṇye ye smaranti sadā śivām 04,005.030d@004C_0009 tān vai tārayate pāpāt paṅke gām iva durbalām 04,005.030d@004C_0010 oṃ namo 'stu varade devi kumāri priyadarśane 04,005.030d@004C_0011 bālabhāvāsurendrāṇi ghaṇṭālī vikaṭotkaṭe 04,005.030d@004C_0012 caturbhuje caturvaktre caturdaṃṣṭre mahāsuri 04,005.030d@004C_0013 mahādevi maheṣvāse jayanti vijayaprade 04,005.030d@004C_0014 bhūtarātri mahāraudre cāṣṭamīnavamīpriye 04,005.030d@004C_0015 kapile piṅgale jvāle hiraṇyakanakaprade 04,005.030d@004C_0016 śaśisūryamahābhāge vidyujjvalitakuṇḍale 04,005.030d@004C_0017 meruvindhyāntaragate apsarogaṇasevite 04,005.030d@004C_0018 kāli kāli mahākāli khaḍgakhaṭvāṅgadhāriṇi 04,005.030d@004C_0019 triśūlavarade devi trinetre bhuvaneśvari 04,005.030d@004C_0020 devi devāś ca pūjanti pūrṇamāsīṃ caturdaśīm 04,005.030d@004C_0021 so 'haṃ rājyaparibhraṣṭas tv aśaktaś ca viśeṣataḥ 04,005.030d@004C_0022 ahaṃ śaraṇam āpannas tava devi sureśvari 04,005.030d@004C_0023 śrīdevī uvāca 04,005.030d@004C_0023 trāhi māṃ padmapatrākṣi satyena svāminī bhava 04,005.030d@004C_0024 śṛṇu vatsa mahābāho saṃgrāme vijayas tava 04,005.030d@004C_0025 matprasādād vinirmukto hatvā kauravavāhinīm 04,005.030d@004C_0026 niṣkaṇṭakaṃ kṛtaṃ rājyaṃ bhokṣyase bhrātṛbhiḥ saha 04,005.030d@004C_0027 iti guhyatamaṃ stotraṃ pavitraṃ pāpanāśanam 04,005.030d@004C_0028 kīrtayiṣyanti ye lokā na teṣāṃ vidyate bhayam 04,005.030d@004C_0029 saṃgrāme śatrusaṃbādhe vivāde caurasaṃkaṭe 04,005.030d@004C_0030 prasthāne vā praveśe vā yaḥ kaś cin māṃ smariṣyati 04,005.030d@004C_0031 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.030d@004C_0031 tasyāhaṃ sarvakāryāṇi sādhayiṣyāmi pāṇḍava 04,005.030d@004C_0032 ity uktvā pāṇḍavaṃ devī tatraivāntaradhīyata 04,005.031a tato yathāpratijñābhiḥ prāviśan nagaraṃ mahat 04,005.031c ajñātacaryāṃ vatsyanto rāṣṭre varṣaṃ trayodaśam 04,005.031d@004D_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004D_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ gacchamāno yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d@004D_0002 astuvan manasā devīṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.031d@004D_0003 yaśodāgarbhasaṃbhūtāṃ nārāyaṇavarapriyām 04,005.031d@004D_0004 nandagopakule jātāṃ maṅgalyāṃ kulavardhinīm 04,005.031d@004D_0005 kaṃsavidrāvaṇakarīm asurāṇāṃ kṣayaṃkarīm 04,005.031d@004D_0006 śilātaṭavinikṣiptām ākāśaṃ prati gāminīm 04,005.031d@004D_0007 vāsudevasya bhaginīṃ divyamālyavibhūṣitām 04,005.031d@004D_0008 divyāmbaradharāṃ devīṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm 04,005.031d@004D_0009 stotuṃ pracakrame bhūyo vividhaiḥ stotrasaṃbhavaiḥ 04,005.031d@004D_0010 āmantrya darśanākāṅkṣī rājā devīṃ sahānujaḥ 04,005.031d@004D_0011 namo 'stu varade kṛṣṇe kumāri brahmacāriṇi 04,005.031d@004D_0012 bālārkasadṛśākāre pūrṇacandranibhānane 04,005.031d@004D_0013 caturbhuje caturvaktre pīnaśroṇipayodhare 04,005.031d@004D_0014 mayūrapicchavalaye keyūrāṅgadadhāriṇi 04,005.031d@004D_0015 bhāsi devi yathā padmā nārāyaṇaparigrahaḥ 04,005.031d@004D_0016 svarūpaṃ brahmacaryaṃ ca viśadaṃ tava khecari 04,005.031d@004D_0017 kṛṣṇacchavisamā kṛṣṇā saṃkarṣaṇasamānanā 04,005.031d@004D_0018 bibhratī vipulau bāhū śakradhvajasamucchrayau 04,005.031d@004D_0019 pātrī ca paṅkajī ghaṇṭī strīviśuddhā ca yā bhuvi 04,005.031d@004D_0020 pāśaṃ dhanur mahācakraṃ vividhāny āyudhāni ca 04,005.031d@004D_0021 kuṇḍalābhyāṃ supūrṇābhyāṃ karṇābhyāṃ ca vibhūṣitā 04,005.031d@004D_0022 candravispardhinā devi mukhena tvaṃ virājase 04,005.031d@004D_0023 mukuṭena vicitreṇa keśabandhena śobhinā 04,005.031d@004D_0024 bhujaṃgābhogavāsena śroṇisūtreṇa rājatā 04,005.031d@004D_0025 vibhrājase cābaddhena bhogeneveha mandaraḥ 04,005.031d@004D_0026 dhvajena śikhipicchānām ucchritena virājase 04,005.031d@004D_0027 kaumāraṃ vratam āsthāya tridivaṃ pāvitaṃ tvayā 04,005.031d@004D_0028 tena tvaṃ stūyase devi tridaśaiḥ pūjyase 'pi ca 04,005.031d@004D_0029 trailokyarakṣaṇārthāya mahiṣāsuranāśini 04,005.031d@004D_0030 prasannā me suraśreṣṭhe dayāṃ kuru śivā bhava 04,005.031d@004D_0031 jayā tvaṃ vijayā caiva saṃgrāme ca jayapradā 04,005.031d@004D_0032 mamāpi vijayaṃ dehi varadā tvaṃ ca sāṃpratam 04,005.031d@004D_0033 vindhye caiva nagaśreṣṭhe tava sthānaṃ hi śāśvatam 04,005.031d@004D_0034 kāli kāli mahākāli sīdhumāṃsapaśupriye 04,005.031d@004D_0035 kṛtānuyātrā bhūtais tvaṃ varadā kāmacāriṇi 04,005.031d@004D_0036 bhārāvatāre ye ca tvāṃ saṃsmariṣyanti mānavāḥ 04,005.031d@004D_0037 praṇamanti ca ye tvāṃ hi prabhāte tu narā bhuvi 04,005.031d@004D_0038 na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cit putrato dhanato 'pi vā 04,005.031d@004D_0039 durgāt tārayase durge tat tvaṃ durgā smṛtā janaiḥ 04,005.031d@004D_0040 kāntāreṣv avasannānāṃ magnānāṃ ca mahārṇave 04,005.031d@004D_0041 dasyubhir vā niruddhānāṃ tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām 04,005.031d@004D_0042 jalaprataraṇe caiva kāntāreṣv aṭavīṣu ca 04,005.031d@004D_0043 ye smaranti mahādevi na ca sīdanti te narāḥ 04,005.031d@004D_0044 tvaṃ kīrtiḥ śrīr dhṛtiḥ siddhir hrīr vidyā saṃtatir matiḥ 04,005.031d@004D_0045 saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā jyotsnā kāntiḥ kṣamā dayā 04,005.031d@004D_0046 nṛṇāṃ ca bandhanaṃ mohaṃ putranāśaṃ dhanakṣayam 04,005.031d@004D_0047 vyādhiṃ mṛtyuṃ bhayaṃ caiva pūjitā nāśayiṣyasi 04,005.031d@004D_0048 so 'haṃ rājyāt paribhraṣṭaḥ śaraṇaṃ tvāṃ prapannavān 04,005.031d@004D_0049 praṇataś ca yathā mūrdhnā tava devi sureśvari 04,005.031d@004D_0050 trāhi māṃ padmapatrākṣi satye satyā bhavasva naḥ 04,005.031d@004D_0051 śaraṇaṃ bhava me durge śaraṇye bhaktavatsale 04,005.031d@004D_0052 evaṃ stutā hi sā devī darśayām āsa pāṇḍavam 04,005.031d@004D_0053 devy uvāca 04,005.031d@004D_0053 upagamya tu rājānam idaṃ vacanam abravīt 04,005.031d@004D_0054 śṛṇu rājan mahābāho madīyaṃ vacanaṃ prabho 04,005.031d@004D_0055 bhaviṣyaty acirād eva saṃgrāme vijayas tava 04,005.031d@004D_0056 mama prasādān nirjitya hatvā kauravavāhinīm 04,005.031d@004D_0057 rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā bhokṣyase medinīṃ punaḥ 04,005.031d@004D_0058 bhrātṛbhiḥ sahito rājan prītiṃ prāpsyasi puṣkalām 04,005.031d@004D_0059 matprasādāc ca te saukhyam ārogyaṃ ca bhaviṣyati 04,005.031d@004D_0060 ye ca saṃkīrtayiṣyanti loke vigatakalmaṣāḥ 04,005.031d@004D_0061 teṣāṃ tuṣṭā pradāsyāmi rājyam āyur vapuḥ sutam 04,005.031d@004D_0062 pravāse nagare cāpi saṃgrāme śatrusaṃkaṭe 04,005.031d@004D_0063 aṭavyāṃ durgakāntāre sāgare gahane girau 04,005.031d@004D_0064 ye smariṣyanti māṃ rājan yathāhaṃ bhavatā smṛtā 04,005.031d@004D_0065 na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cid asmiṃl loke bhaviṣyati 04,005.031d@004D_0066 idaṃ stotravaraṃ bhaktyā śṛṇuyād vā paṭheta vā 04,005.031d@004D_0067 tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāsyanti pāṇḍavāḥ 04,005.031d@004D_0068 matprasādāc ca vaḥ sarvān virāṭanagare sthitān 04,005.031d@004D_0069 na prajñāsyanti kuravo narā vā tannivāsinaḥ 04,005.031d@004D_0069 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004D_0070 ity uktvā varadā devī yudhiṣṭhiram ariṃdamam 04,005.031d@004D_0071 rakṣāṃ kṛtvā ca pāṇḍūnāṃ tatraivāntaradhīyata 04,005.031d@004E_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004E_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ gacchamāno yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d@004E_0002 stūyamānas tadā devīṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.031d@004E_0003 yaśodāgarbhasaṃbhūtāṃ nārāyaṇabalipriyām 04,005.031d@004E_0004 nandagopakule jātāṃ māṅgalyāṃ kulavardhanīm 04,005.031d@004E_0005 kaṃsavidrāvaṇakarīm asurāṇāṃ nibarhaṇīm 04,005.031d@004E_0006 śilātale samākṣiptām ākāśāntaragāminīm 04,005.031d@004E_0007 vāsudevaṃ ca smaratīṃ divyāṃ māyādharāṃ varām 04,005.031d@004E_0008 bhārāvataraṇe puṇye ye smaranti sadā śivām 04,005.031d@004E_0009 tān vai tārayate pāpāt paṅke gām iva durbalām 04,005.031d@004E_0010 stotraṃ pracakrame bhūyo vividhaiḥ stotrasaṃbhavaiḥ 04,005.031d@004E_0011 āmantrya darśanākāṅkṣī devīṃ rājā sahānujaḥ 04,005.031d@004E_0012 namo 'stu varade devi kumāri priyadarśane 04,005.031d@004E_0013 bālabālā surendrāṇāṃ ghaṇṭāli vighaṭotkaṭe 04,005.031d@004E_0014 caturbhuje caturvaktre caturdaṃṣṭre mahāsuri 04,005.031d@004E_0015 mahādevi maheṣvāse jayaśrīvijayaprade 04,005.031d@004E_0016 bhūtarātri mahāraudre aṣṭamīnavamīpriye 04,005.031d@004E_0017 kapile piṅgale jvāle hiraṇyakanakaprade 04,005.031d@004E_0018 śaśisūryasamābhāse vidyujjvalitakuṇḍale 04,005.031d@004E_0019 meruvindhyāntaragate apsarogaṇasevite 04,005.031d@004E_0020 kāli kāli mahākāli khaḍgakheṭakadhāriṇi 04,005.031d@004E_0021 triśūlavarade devi trinetre bhuvaneśvari 04,005.031d@004E_0022 devi tvaṃ pūjyase devi pūrṇamāsīṃ caturdaśīm 04,005.031d@004E_0023 so 'haṃ rājyaparibhraṣṭas tvadbhaktaś ca viśeṣataḥ 04,005.031d@004E_0024 ahaṃ śaraṇam āpannas tava devi sureśvari 04,005.031d@004E_0025 śrīdevy uvāca 04,005.031d@004E_0025 trāhi māṃ padmapatrākṣi satyena svāminī bhava 04,005.031d@004E_0026 śṛṇu vatsa mahābāho saṃgrāme vijayas tava 04,005.031d@004E_0027 matprasādād vinirmukto jitvā kauravavāhinīm 04,005.031d@004E_0028 niṣkaṇṭakaṃ kṛtaṃ rājyaṃ bhokṣyase bhrātṛbhiḥ saha 04,005.031d@004E_0029 idaṃ ca me guhyatamaṃ pavitraṃ pāpanāśanam 04,005.031d@004E_0030 kīrtayiṣyanti ye bhaktyā na teṣāṃ vidyate bhayam 04,005.031d@004E_0031 prasthāne vā praveśe vā yaḥ kaś cin māṃ kariṣyati 04,005.031d@004E_0032 tasyāhaṃ sarvakāryāṇi sādhayiṣyāmi pāṇḍava 04,005.031d@004E_0033 ity uktvā pāṇḍavaṃ devī tatraivāntaradhīyata 04,005.031d@004F_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004F_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ gacchamāno yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d@004F_0002 tuṣṭāva sa tadā devīṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.031d@004F_0003 śilātaṭavinikṣiptām ākāśatalagāminīm 04,005.031d@004F_0004 vāsudevasya bhaginīṃ divyamālāvibhūṣitām 04,005.031d@004F_0005 yaśodāgarbhasaṃbhūtāṃ devasya bhaginīṃ priyām 04,005.031d@004F_0006 nandagopakule jātāṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.031d@004F_0007 kaṃsavidrāvaṇakarīm asurāṇāṃ kṣayaṃkarīm 04,005.031d@004F_0008 divyāmbaradharāṃ devīṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm 04,005.031d@004F_0009 stotuṃ pracakrame bhūyo vividhaiḥ stotrasaṃbhavaiḥ 04,005.031d@004F_0010 āmantrya darśanākāṅkṣī devīṃ rājā sahānujaḥ 04,005.031d@004F_0011 namo 'stu varade kṛṣṇe kaumāravratacāriṇi 04,005.031d@004F_0012 bālārkasadṛśacchāye pūrṇacandranibhānane 04,005.031d@004F_0013 caturbhuje tanumadhye pīnaśroṇipayodhare 04,005.031d@004F_0014 mayūrapicchacchatre ca cakrāsigadadhāriṇi 04,005.031d@004F_0015 bhāsi devi yathā padmā nārāyaṇaparigrahaḥ 04,005.031d@004F_0016 surūpaṃ brahmacaryaṃ te aviruddhaṃ ca ceṣṭitam 04,005.031d@004F_0017 bhārāvatāriṇīṃ puṇyāṃ ye smaranti sadā śivām 04,005.031d@004F_0018 tān vai tārayase pāpāt paṅke gām iva durbalām 04,005.031d@004F_0019 kṛṣṇavismayavicchāyā saṃkarṣaṇanibhānanā 04,005.031d@004F_0020 bibhratī vipulau bāhū śakradhvajam ivocchritau 04,005.031d@004F_0021 triśākhaṃ śūlam udyamya dānavān vinikṛntasi 04,005.031d@004F_0022 pādau nūpurakeyūrair ghaṇṭābharaṇabhūṣitau 04,005.031d@004F_0023 vasāmedānvitaṃ vastraṃ pītenorasi vāsasā 04,005.031d@004F_0024 śaśiraśmiprakāśena hāreṇorasi lambinā 04,005.031d@004F_0025 taptakāñcanavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājatā 04,005.031d@004F_0026 candrabimbasamena tvaṃ mukheneha virājase 04,005.031d@004F_0027 mukuṭena vicitreṇa keśabandhena śobhase 04,005.031d@004F_0028 bhujagābhogakalpena śroṇisūtreṇa rājatā 04,005.031d@004F_0029 bhrājase cāvabaddhena nāgeneva hi mandaraḥ 04,005.031d@004F_0030 kaumāravratam āsthāya tridivaṃ pālitaṃ tvayā 04,005.031d@004F_0031 tena tvaṃ pūjyase devi ṛṣibhiḥ pūjyase sadā 04,005.031d@004F_0032 sureśvari mahādevi mahiṣāsuranāśini 04,005.031d@004F_0033 prapanno 'haṃ suraśreṣṭhe dayāṃ kuru śivā bhava 04,005.031d@004F_0034 jayā tvaṃ vijayā caiva saṃgrāme vijayapradā 04,005.031d@004F_0035 bhaviṣyasi ca suprītā vartasva mama sāṃpratam 04,005.031d@004F_0036 vindhye caiva nagaśreṣṭhe tatra sthānaṃ hi śāśvatam 04,005.031d@004F_0037 kāli kāli mahākāli sīdhumāṃsavasāpriye 04,005.031d@004F_0038 vadāsthitā tvaṃ bhūtānāṃ bhaktānāṃ kāmadāyini 04,005.031d@004F_0039 bhayatrastā * ye ca tvāṃ saṃsmariṣyanti mānavāḥ 04,005.031d@004F_0040 praṇamanti ca ye nityaṃ teṣāṃ ca varadā bhava 04,005.031d@004F_0041 na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cit putrato dhanato 'pi ca 04,005.031d@004F_0042 durgāt tārayase nityaṃ tena durgā smṛtā varā 04,005.031d@004F_0043 kāntāreṣv api magnānāṃ magnānāṃ ca mahārṇave 04,005.031d@004F_0044 dasyubhiḥ saṃnidhānānāṃ tvaṃ gatiḥ paramā bhava 04,005.031d@004F_0045 jalaprataraṇe caiva kāntāreṣv aṭavīṣu ca 04,005.031d@004F_0046 saṃsmariṣyanti ye devīṃ nāvasīdanti te narāḥ 04,005.031d@004F_0047 saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā jyotsnā kṣāntiḥ kṣamā dayā 04,005.031d@004F_0048 yeṣāṃ bandhavadhakleśaṃ putradāradhanakṣayam 04,005.031d@004F_0049 vyādhimṛtyubhayaṃ caiva pūjitā nāśayiṣyasi 04,005.031d@004F_0050 so 'haṃ rājyāt paribhraṣṭaḥ śaraṇaṃ tvām upāgataḥ 04,005.031d@004F_0051 praṇataś ca tathā mūrdhnā tava devi sureśvari 04,005.031d@004F_0052 trāhi padmapalāśākṣi satye satyā bhavasva naḥ 04,005.031d@004F_0053 śaraṇaṃ me duḥkhadurge śaraṇāgatavatsale 04,005.031d@004F_0054 paraṃ stutā hi sā devī darśayām āsa pāṇḍavam 04,005.031d@004F_0055 śrīdevy uvāca 04,005.031d@004F_0055 upagamya ca rājānaṃ vacanaṃ cedam abravīt 04,005.031d@004F_0056 śṛṇu rājan mahābāho śraddadhasva ca me vacaḥ 04,005.031d@004F_0057 bhaviṣyaty acirād eva saṃgrāme vijayas tava 04,005.031d@004F_0058 kṣobhayiṣyasi saṃprāptāṃ sametāṃ kuruvāhinīm 04,005.031d@004F_0059 rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā bhokṣyase medinīṃ punaḥ 04,005.031d@004F_0060 bhrātṛbhiḥ sahito rājan dhṛtiṃ prāpsyasi puṣkalām 04,005.031d@004F_0061 matprasādāc ca te saukhyam ārogyaṃ ca bhaviṣyati 04,005.031d@004F_0062 ye ca māṃ kīrtayiṣyanti loke vigatamatsarāḥ 04,005.031d@004F_0063 teṣāṃ tuṣṭiṃ pradāsyāmi rājyam āyur balaṃ sutān 04,005.031d@004F_0064 grāme vā nagare vātha saṃgrāme śatrusaṃkaṭe 04,005.031d@004F_0065 aṭavyāṃ durgakāntāre samudre girigahvare 04,005.031d@004F_0066 ye smariṣyanti māṃ rājan yathāhaṃ bhavatā smṛtā 04,005.031d@004F_0067 teṣāṃ na durlabhaṃ kiṃ cid asmiṃl loke bhaviṣyati 04,005.031d@004F_0068 idaṃ stotravaraṃ puṇyaṃ śṛṇuyād vā paṭheta vā 04,005.031d@004F_0069 tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāsyanti pāṇḍava 04,005.031d@004F_0070 matprasādāc ca te sarve virāṭavasatiṃ sthitāḥ 04,005.031d@004F_0071 na prajñāsyanti kuravo narā vā tatra vāsinaḥ 04,005.031d@004F_0071 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004F_0072 ity uktvā sā tadā devī yudhiṣṭhiram ariṃdamam 04,005.031d@004F_0073 rakṣāṃ kṛtvā ca pāṇḍūnāṃ tatraivāntaradhīyata 04,005.031d@004G_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004G_0001 virāṭanagaraṃ ramyaṃ gacchamāno yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d@004G_0002 astuvan manasā devīṃ durgāṃ tribhuvaneśvarīm 04,005.031d@004G_0003 yaśodāgarbhasaṃbhūtāṃ nārāyaṇavarapriyām 04,005.031d@004G_0004 nandagopakule jātāṃ maṅgalyāṃ kulavardhanīm 04,005.031d@004G_0005 kaṃsavidrāvaṇakarīm asurāṇāṃ bhayaṃkarīm 04,005.031d@004G_0006 śilātaṭavinikṣiptām ākāśāntaragāminīm 04,005.031d@004G_0007 vāsudevasya bhaginīṃ divyamālyavibhūṣitām 04,005.031d@004G_0008 divyāmbaradharāṃ devīṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm 04,005.031d@004G_0009 stotuṃ pracakrame bhūyo vividhaiḥ stotrasaṃbhavaiḥ 04,005.031d@004G_0010 āmantrya darśanākāṅkṣī rājā devīṃ sahānujaḥ 04,005.031d@004G_0011 namo 'stu varade kṛṣṇe kaumāravratacāriṇi 04,005.031d@004G_0012 bālārkasadṛśacchāye pūrṇacandranibhānane 04,005.031d@004G_0013 caturbhuje caturvaktre pīnaśroṇipayodhare 04,005.031d@004G_0014 mayūrapicchavalaye gadācakrāsidhāriṇi 04,005.031d@004G_0015 namaste 'mbujapatrākṣi namaste tridaśārcite 04,005.031d@004G_0016 surāriṇi namas tubhyaṃ namaḥ paśupatipriye 04,005.031d@004G_0017 daityadānavadarpaghnī daityadānavapūjite 04,005.031d@004G_0018 śailarājasute devi namas te vindhyavāsini 04,005.031d@004G_0019 sarvapraharaṇopete sarvajñe sarvage dhruve 04,005.031d@004G_0020 ajite vijaye bhadre bhadrakāli raṇapriye 04,005.031d@004G_0021 kṛṣṇe devi namas tubhyaṃ namaḥ kaiṭabhamardini 04,005.031d@004G_0022 namo gāyatri sāvitri namas te jātavedasi 04,005.031d@004G_0023 vāgīśvari namas tubhyaṃ menakāyāḥ sute namaḥ 04,005.031d@004G_0024 śaṃkarārdhaśarīrasthe namas te viṣṇupūjite 04,005.031d@004G_0025 namo brahmāṇi rudrāṇi namo nārāyaṇapriye 04,005.031d@004G_0026 namas trailokyavikhyāte namas te 'marapūjite 04,005.031d@004G_0027 padmakiñjalkavarṇābhe cārupadmanibhānane 04,005.031d@004G_0028 mahāsiṃharathārūḍhe mahāśārdūlavāhini 04,005.031d@004G_0029 mahendrāṇi namas tubhyaṃ namas te bhaktavatsale 04,005.031d@004G_0030 mahiṣāsuradarpaghni kaṃsāsurabhayaṃkari 04,005.031d@004G_0031 kālarātri mahārātri yaśaskari śubhānane 04,005.031d@004G_0032 kaumāraṃ vratam āsthāya tridivaṃ pālitaṃ tvayā 04,005.031d@004G_0033 tena tvaṃ stūyase devi tridaśaiḥ pūjyase 'pi ca 04,005.031d@004G_0034 sureśvari mahādevi mahiṣāsuraghātini 04,005.031d@004G_0035 prasannā māṃ suraśreṣṭhe dayāṃ kuru śivā bhava 04,005.031d@004G_0036 jayā tvaṃ vijayā tvaṃ ca saṃgrāme vijayapradā 04,005.031d@004G_0037 bhaviṣyasi susaṃprītā varadā bhava sāṃpratam 04,005.031d@004G_0038 vindhyācale nagaśreṣṭhe tava sthānaṃ hi śāśvatam 04,005.031d@004G_0039 kāli kāli mahākāli sīdhumāṃsavasāpriye 04,005.031d@004G_0040 trailokyamātar janani mameha varadā bhava 04,005.031d@004G_0041 bhārāvataraṇe ye tvāṃ saṃsmariṣyanti mānavāḥ 04,005.031d@004G_0042 praṇamanti ca ye nityaṃ prabhāte ca narā bhuvi 04,005.031d@004G_0043 na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cit putrato dhanato 'pi ca 04,005.031d@004G_0044 durgāt tārayase nityaṃ tena durgā smṛtā purā 04,005.031d@004G_0045 kāntāreṣv avasannānāṃ magnānāṃ ca mahārṇave 04,005.031d@004G_0046 dasyubhiḥ saṃniruddhānāṃ tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām 04,005.031d@004G_0047 jalaprataraṇe devi kāntāreṣv aṭavīṣu ca 04,005.031d@004G_0048 ye smaranti mahādevīṃ naiva sīdanti te narāḥ 04,005.031d@004G_0049 tvaṃ kīrtiḥ śrīr dhṛtiḥ siddhir hrīr vidyā saṃtatir matiḥ 04,005.031d@004G_0050 saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā jyotsnā kāntiḥ kṣamā dayā 04,005.031d@004G_0051 nṛṇāṃ bandhavadhakleśaṃ putradāradhanakṣayam 04,005.031d@004G_0052 vyādhimṛtyubhayaṃ ghoraṃ pūjitā nāśayiṣyasi 04,005.031d@004G_0053 so 'haṃ rājyaparibhraṣṭaḥ śaraṇaṃ tvām upāgataḥ 04,005.031d@004G_0054 praṇataś ca tathā mūrdhnā caraṇau te sureśvari 04,005.031d@004G_0055 trāhi māṃ padmapatrākṣi satye satyā bhavasva naḥ 04,005.031d@004G_0056 śaraṇaṃ bhava me durge śaraṇye bhaktavatsale 04,005.031d@004G_0057 āpanmahārṇave ghore asmin viṣamadurgame 04,005.031d@004G_0058 dustare trāhi māṃ bhadre parakīyaniveśane 04,005.031d@004G_0059 yathā na jānāti naro 'tra kaś cid 04,005.031d@004G_0060 yudhiṣṭhiro 'trāvasatīti durge 04,005.031d@004G_0061 tathā kuru svargasadāṃ variṣṭhe 04,005.031d@004G_0062 tvaccārupādābjapuraḥ sthito 'ham 04,005.031d@004G_0063 duḥkhānvito 'haṃ pralapāmi durge 04,005.031d@004G_0064 unmattavad dīnamanā nirāśaḥ 04,005.031d@004G_0065 prasīda durge mama sānujasya 04,005.031d@004G_0066 samīhitaṃ tat kurute namo 'stu 04,005.031d@004G_0067 evaṃ stutā tadā devī darśayām āsa pāṇḍavam 04,005.031d@004G_0068 devy uvāca 04,005.031d@004G_0068 upasaṃgamya rājānaṃ vacanaṃ cedam abravīt 04,005.031d@004G_0069 **** **** **** **** 04,005.031d@004G_0070 śṛṇu rājan mahābāho madīyaṃ vacanaṃ prabho 04,005.031d@004G_0071 bhaviṣyaty acirād eva saṃgrāme vijayas tava 04,005.031d@004G_0072 kṣobhayiṣyasi saṃprāptāṃ samastāṃ kuruvāhinīm 04,005.031d@004G_0073 rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā bhokṣyase pṛthivīṃ punaḥ 04,005.031d@004G_0074 bhrātṛbhiḥ sahito vīra vṛddhiṃ prāpsyasi puṣkalām 04,005.031d@004G_0075 matprasādāc ca te saukhyam ārogyaṃ ca bhaviṣyati 04,005.031d@004G_0076 ye ca māṃ kīrtayiṣyanti loke vigatamatsarāḥ 04,005.031d@004G_0077 teṣāṃ tuṣṭiṃ pradāsyāmi rājyam āyur balaṃ sutān 04,005.031d@004G_0078 pravāse nagare vāpi saṃgrāme śatrusaṃkaṭe 04,005.031d@004G_0079 aṭavyāṃ durgakāntāre sāgare girigahvare 04,005.031d@004G_0080 ye smariṣyanti māṃ rājan yathāhaṃ bhavatā smṛtā 04,005.031d@004G_0081 na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cid asmiṃl loke bhaviṣyati 04,005.031d@004G_0082 idaṃ stotravaraṃ bhaktyā śṛṇuyād vā paṭheta vā 04,005.031d@004G_0083 tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāsyanti pāṇḍava 04,005.031d@004G_0084 matprasādāc ca vaḥ sarvān virāṭanagare sthitān 04,005.031d@004G_0085 vaiśaṃpāyana uvāca 04,005.031d@004G_0085 naiva jñāsyanti kuravo narā vā tannivāsinaḥ 04,005.031d@004G_0086 ity uktvā sā tadā devī yudhiṣṭhiram ariṃdamam 04,005.031d@004G_0087 rakṣāṃ kṛtvā ca pāṇḍūnāṃ tatraivāntaradhīyata 04,005.031d*0174_001 rāmābhirāmasurapādapatulyagandhaiḥ 04,005.031d*0174_002 puṣpair alaṃkṛtadharaṃ suniviṣṭavapram 04,005.031d*0174_003 prākāratoraṇagṛhair iva mandarādri 04,005.031d*0174_004 * * * kūṭam atha te dadṛśuḥ puraṃ[hi] tat 04,005.031d*0175_001 (29) { āgopālāvipālebhyaḥ karṣakebhyaḥ paraṃtapāḥ 04,005.031d*0175_002 { ājagmur nagarābhyāśaṃ śrāvayantaḥ punaḥ punaḥ 04,005.031d*0175_003 (28ab) aśītiśatavarṣeyaṃ mātāsmākam iheti ca 04,005.031d*0175_004 bahukālaparīṇāmān mṛtyos tu vaśam eyuṣī 04,005.031d*0175_005 (28c) na cāgnisaṃskāram iyaṃ prāpitā kuladharmataḥ 04,005.031d*0175_006 yaḥ samāsādyate kaś cit tasmin deśe yadṛcchayā 04,005.031d*0175_007 (28c) tam evam ūcur dharmajñāḥ kuladharmo na īdṛśaḥ 04,005.031d*0175_008 athābravīd dharmarājaḥ sahadevaṃ paraṃtapaḥ 04,005.031d*0175_009 idaṃ gomṛgam abhyāśe gatasattvam acetanam 04,005.031d*0175_010 etad utkṛtya vai vīra dhanūṃṣi pariveṣṭaya 04,005.031d*0175_011 evam ukto mahābāhuḥ sahadevo yathoktavat 04,005.031d*0175_012 (25ab) śamīm āruhya tvarito dhanūṃṣi pariveṣṭayat 04,005.031d*0175_013 śītavātātapabhayād varṣatrāṇāya durjayaḥ 04,005.031d*0175_014 tāni vīro yadājānān nirābādhāni sarvaśaḥ 04,005.031d*0175_015 punaḥ punaḥ susaṃveṣṭya kṛtvā sukṛtakāriṇaḥ 04,005.031d*0175_016 athāparam adūrastham uñchavṛttikalevaram 04,005.031d*0175_017 prāyopaveśanāc chuṣkaṃ snāyucarmāsthisaṃvṛtam 04,005.031d*0175_018 tac cānīya dhanur madhye vinibadhya ca pāṇḍavāḥ 04,005.031d*0175_019 upāyakuśalāḥ sarve prahasantaḥ samabruvan 04,005.031d*0175_020 (27f) asya gandhasya daurgandhyān manuṣyā vanacāriṇaḥ 04,005.031d*0175_021 (27cde) dūrāt parihariṣyanti saśaveyaṃ śamī iti 04,005.031d*0175_022 athābravīn mahārājo dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d*0175_023 rajjubhiḥ sudṛḍhaṃ prājña vinibadhnīhi pāṇḍava 04,005.031d*0175_024 (25cd) yāni cātra viśālāni rūḍhamūlāni manyase 04,005.031d*0175_025 teṣām upari badhnīhi idaṃ viprakalevaram 04,005.031d*0175_026 viśrāvayantas te hṛṣṭā diśaḥ sarvā vyanādayan 04,005.031d*0175_027 svargateyam ihāsmākaṃ jananī śokavihvalā 04,005.031d*0175_028 vane vicaramāṇānāṃ lubdhānāṃ vanacāriṇām 04,005.031d*0175_029 (28cd) kuladharmo 'yam asmākaṃ pūrvair ācaritaḥ purā 04,005.031d*0175_030 evaṃ te sukṛtaṃ kṛtvā samantād avaghuṣya ca 04,005.031d*0175_031 bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrāv ubhāv api 04,005.031d*0175_032 yudhiṣṭhiraś ca kṛṣṇā ca rājaputrī sumadhyamā 04,005.031d*0175_033 (31ab) tato yathāsamājñaptaṃ nagaraṃ prāviśaṃs tadā 04,005.031d*0175_034 matsyarājño virāṭasya samīpe vastum añjasā 04,005.031d*0175_035 (31cd) ajñātacaryāṃ carituṃ varṣaṃ rāṣṭre trayodaśam 04,005.031d*0175_036 (30cd) atha channāni nāmāni cakāraiṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ 04,005.031d*0175_037 (30ab) jayo jayeśo vijayo jayatseno jayadbalaḥ 04,005.031d*0175_038 āpatsu nāmabhis tv etaiḥ samāhvāmaḥ parasparam 04,005.031d*0176_001 tathā tat sarvam akarot sahadevo yathoktavān 04,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,006.001a tato virāṭaṃ prathamaṃ yudhiṣṭhiro; rājā sabhāyām upaviṣṭam āvrajat 04,006.001c vaiḍūryarūpān pratimucya kāñcanān; akṣān sa kakṣe parigṛhya vāsasā 04,006.001d@005_0001 tatas tu te puṇyatamāṃ śivāṃ śubhāṃ 04,006.001d@005_0002 maharṣigandharvaniṣevitodakām 04,006.001d@005_0003 trilokakāntām avatīrya jāhnavīm 04,006.001d@005_0004 ṛṣīṃś ca devāṃś ca pitṝn atarpayan 04,006.001d@005_0005 varapradānaṃ hy anucintya pārthivo 04,006.001d@005_0006 hutāgnihotraḥ kṛtajapyamaṅgalaḥ 04,006.001d@005_0007 diśaṃ tathaindrīm abhitaḥ prapedivān 04,006.001d@005_0008 yudhiṣṭhiraḥ 04,006.001d@005_0008 kṛtāñjalir dharmam upāhvayac chanaiḥ 04,006.001d@005_0009 varapradānaṃ mama dattavān pitā 04,006.001d@005_0010 prasannacetā varadaḥ prajāpatiḥ 04,006.001d@005_0011 jalārthino me tṛṣitasya sodarā 04,006.001d@005_0012 mayā prayuktā viviśur jalāśayam 04,006.001d@005_0013 nipātitā yakṣavareṇa te vane 04,006.001d@005_0014 mahāhave vajrabhṛteva dānavāḥ 04,006.001d@005_0015 mayā ca gatvā varado 'bhitoṣito 04,006.001d@005_0016 vivakṣatā praśnasamuccayaṃ guruḥ 04,006.001d@005_0017 sa me prasanno bhagavān varaṃ dadau 04,006.001d@005_0018 pariṣvajaṃś cāha tathaiva sauhṛdāt 04,006.001d@005_0019 vṛṇīṣva yad vāñchasi pāṇḍunandana 04,006.001d@005_0020 sthito 'ntarikṣe varado 'smi paśya mām 04,006.001d@005_0021 sa vai mayokto varadaḥ pitā prabhuḥ 04,006.001d@005_0022 sadaiva me dharmaratā matir bhavet 04,006.001d@005_0023 ime ca jīvantu mamānujāḥ prabho 04,006.001d@005_0024 vayaś ca rūpaṃ ca balaṃ tathāpnuyuḥ 04,006.001d@005_0025 kṣamā ca kīrtiś ca yatheṣṭato bhaved 04,006.001d@005_0026 vrataṃ ca satyaṃ ca samāptir eva ca 04,006.001d@005_0027 varo mamaiṣo 'stu yathānukīrtito 04,006.001d@005_0028 na tan mṛṣā devavaro yad abravīt 04,006.001d@005_0028 vaiśaṃpāyanaḥ 04,006.001d@005_0029 sa vai dvijātis taruṇas tridaṇḍabhṛt 04,006.001d@005_0030 kamaṇḍalūṣṇīṣadharo 'nvajāyata 04,006.001d@005_0031 suraktamāñjiṣṭhavarāmbaraḥ śikhī 04,006.001d@005_0032 pavitrapāṇir dadṛśe tad adbhutam 04,006.001d@005_0033 tathaiva teṣām api dharmacāriṇāṃ 04,006.001d@005_0034 yathepsitā hy ābharaṇāmbarasrajaḥ 04,006.001d@005_0035 kṣaṇena rājann abhavan mahātmanāṃ 04,006.001d@005_0036 praśastadharmāgryaphalābhikāṅkṣiṇām 04,006.001d@005_0037 navena rūpeṇa viśāṃ patir vṛtaḥ 04,006.001d@005_0038 svadharmarūpeṇa tathā pratāpavān 04,006.002a narādhipo rāṣṭrapatiṃ yaśasvinaṃ; mahāyaśāḥ kauravavaṃśavardhanaḥ 04,006.002c mahānubhāvo nararājasatkṛto; durāsadas tīkṣṇaviṣo yathoragaḥ 04,006.003a bālena rūpeṇa nararṣabho mahān; athārcirūpeṇa yathāmaras tathā 04,006.003c mahābhrajālair iva saṃvṛto ravir; yathānalo bhasmavṛtaś ca vīryavān 04,006.004a tam āpatantaṃ prasamīkṣya pāṇḍavaṃ; virāṭarāḍ indum ivābhrasaṃvṛtam 04,006.004b*0177_001 samāgataṃ pūrṇaśaśiprabhānanaṃ 04,006.004b*0177_002 mahānubhāvaṃ nacireṇa dṛṣṭavān 04,006.004c mantridvijān sūtamukhān viśas tathā; ye cāpi ke cit pariṣatsamāsate 04,006.004e papraccha ko 'yaṃ prathamaṃ sameyivān; anena yo 'yaṃ prasamīkṣate sabhām 04,006.005a na tu dvijo 'yaṃ bhavitā narottamaḥ; patiḥ pṛthivyā iti me manogatam 04,006.005c na cāsya dāso na ratho na kuṇḍale; samīpato bhrājati cāyam indravat 04,006.006a śarīraliṅgair upasūcito hy ayaṃ; mūrdhābhiṣikto 'yam itīva mānasam 04,006.006c samīpam āyāti ca me gatavyatho; yathā gajas tāmarasīṃ madotkaṭaḥ 04,006.007a vitarkayantaṃ tu nararṣabhas tadā; yudhiṣṭhiro 'bhyetya virāṭam abravīt 04,006.007c samrāḍ vijānātv iha jīvitārthinaṃ; vinaṣṭasarvasvam upāgataṃ dvijam 04,006.007d*0178_001 viddhi prabho matsyapate kulottamaṃ 04,006.007d*0178_002 sevārthinaṃ sevakamānavardhanam 04,006.008a ihāham icchāmi tavānaghāntike; vastuṃ yathā kāmacaras tathā vibho 04,006.008c tam abravīt svāgatam ity anantaraṃ; rājā prahṛṣṭaḥ pratisaṃgṛhāṇa ca 04,006.008d*0179_001 taṃ rājasiṃhaṃ pratigṛhya rājā 04,006.008d*0179_002 prītātmanā caivam idaṃ babhāṣe 04,006.009a kāmena tātābhivadāmy ahaṃ tvāṃ; kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ 04,006.009c gotraṃ ca nāmāpi ca śaṃsa tattvataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam 04,006.010 yudhiṣṭhira uvāca 04,006.010a yudhiṣṭhirasyāsam ahaṃ purā sakhā; vaiyāghrapadyaḥ punar asmi brāhmaṇaḥ 04,006.010c akṣān pravaptuṃ kuśalo 'smi devitā; kaṅketi nāmnāsmi virāṭa viśrutaḥ 04,006.011 virāṭa uvāca 04,006.011a dadāmi te hanta varaṃ yam icchasi; praśādhi matsyān vaśago hy ahaṃ tava 04,006.011c priyā hi dhūrtā mama devinaḥ sadā; bhavāṃś ca devopama rājyam arhati 04,006.012 yudhiṣṭhira uvāca 04,006.012a āpto vivādaḥ paramo viśāṃ pate; na vidyate kiṃ cana matsya hīnataḥ 04,006.012c na me jitaḥ kaś cana dhārayed dhanaṃ; varo mamaiṣo 'stu tava prasādataḥ 04,006.013 virāṭa uvāca 04,006.013a hanyām avadhyaṃ yadi te 'priyaṃ caret; pravrājayeyaṃ viṣayād dvijāṃs tathā 04,006.013c śṛṇvantu me jānapadāḥ samāgatāḥ; kaṅko yathāhaṃ viṣaye prabhus tathā 04,006.014a samānayāno bhavitāsi me sakhā; prabhūtavastro bahupānabhojanaḥ 04,006.014c paśyes tvam antaś ca bahiś ca sarvadā; kṛtaṃ ca te dvāram apāvṛtaṃ mayā 04,006.015a ye tvānuvādeyur avṛttikarśitā; brūyāś ca teṣāṃ vacanena me sadā 04,006.015c dāsyāmi sarvaṃ tad ahaṃ na saṃśayo; na te bhayaṃ vidyati saṃnidhau mama 04,006.015d*0180_001 anantatejojvalitaṃ yathānalaṃ 04,006.015d*0180_002 (2d) durāsadaṃ tīkṣṇaviṣaṃ yathoragam 04,006.015d*0180_003 sabhāgataṃ prāñjalibhir janair vṛtaṃ 04,006.015d*0180_004 vicitranānāyudhaśastrapāṇibhiḥ 04,006.015d*0180_005 upāyanaughaiḥ praviśadbhir ācitaṃ 04,006.015d*0180_006 dvijaiś ca śīkṣākṣaramantradhāribhiḥ 04,006.015d*0180_007 gajair udīrṇaṃ turagaiś ca saṃkulaṃ 04,006.015d*0180_008 mṛgadvijaiḥ kubjagaṇaiś ca saṃvṛtam 04,006.015d*0180_009 sitoc chritoṣṇīṣaniruddhamūrdhajaṃ 04,006.015d*0180_010 vicitravaiḍūryavikārakuṇḍalam 04,006.015d*0180_011 virāṭam ārāc ca yudhiṣṭhiras tadā 04,006.015d*0180_012 bṛhaspatiḥ śakram iva triviṣṭape 04,006.015d*0180_013 (4a) tam āvrajantaṃ prasamīkṣya pāṇḍavaṃ 04,006.015d*0180_014 (4b) virāṭarājo muditena cakṣuṣā 04,006.015d*0180_015 (4e) papraccha cainaṃ sa narādhipo muhur 04,006.015d*0180_016 (4c) dvijāṃś ca ye cāsya sabhāsadas tadā 04,006.015d*0180_017 (4e) ko vā vijānāti purāsya darśanaṃ 04,006.015d*0180_018 (4f) yuvā sabhāṃ yo 'yam upaiti māmikām 04,006.015d*0180_019 (3a) rūpeṇa sāreṇa vidārayan mahīṃ 04,006.015d*0180_020 (3b) śriyā hy ayaṃ vaiśravaṇo dvijo yathā 04,006.015d*0180_021 mṛgendrarāḍ vāraṇayūthapopamaḥ 04,006.015d*0180_022 prabhāty ayaṃ kāñcanaparvato yathā 04,006.015d*0180_023 virocate pāvakasūryasaṃnibhaḥ 04,006.015d*0180_024 sacandranakṣatra ivāṃśumān grahaḥ 04,006.015d*0180_025 (5c) na dṛśyate 'syānucaro na kuñjaro 04,006.015d*0180_026 na coṣṇaraśmy āvaraṇaṃ samucchritam 04,006.015d*0180_027 (5e) na kuṇḍale nāṅgadamasya na srajo 04,006.015d*0180_028 vicitritāṅgaś ca rathaś caturyujaḥ 04,006.015d*0180_029 (5ab) kṣātraṃ ca rūpaṃ hi bibharty ayaṃ bhṛśaṃ 04,006.015d*0180_030 gajendraśārdūlamaharṣabhopamaḥ 04,006.015d*0180_031 abhyāgato 'smān analaṃkṛto 'pi san 04,006.015d*0180_032 virocate bhānur ivāciroditaḥ 04,006.015d*0180_033 vibhāty ayaṃ kṣatriya eva sarvathā 04,006.015d*0180_034 virāṭa ity evam uvāca taṃ prati 04,006.015d*0180_035 sasāgarāntām ayam adya medinīṃ 04,006.015d*0180_036 praśāsituṃ cārhati vāsavopamaḥ 04,006.015d*0180_037 nākṣatriyo nūnam ayaṃ bhaviṣyati 04,006.015d*0180_038 (6b) mūrdhābhiṣiktaḥ pratibhāti māṃ prati 04,006.015d*0180_039 tulyaṃ hi rūpaṃ pratidṛśyate 'sya 04,006.015d*0180_040 vyāghrasya siṃhasya maharṣabhasya 04,006.015d*0180_041 yad eṣa kāmaṃ parimārgate dvijas 04,006.015d*0180_042 tad asya sarvaṃ kriyatām asaṃśayam 04,006.015d*0180_043 priyaṃ ca me darśanam īdṛśe jane 04,006.015d*0180_044 dvijeṣu mukhyeṣu tathātithiṣv api 04,006.015d*0180_045 dhaneṣu ratneṣv atha goṣu veśmasu 04,006.015d*0180_046 prakāmato me vicaratv avāritaḥ 04,006.015d*0180_047 evaṃ bruvāṇas tam anantatejasaṃ 04,006.015d*0180_048 virājamānaṃ sahasotthito nṛpaḥ 04,006.015d*0180_049 anena rūpeṇa samīpam āgataṃ 04,006.015d*0180_050 tridaṇḍakuṇḍyaṅkuśaśikyadhāriṇam 04,006.015d*0180_051 samutthitā sā ca sabhā sapārthivā 04,006.015d*0180_052 saviprarājanyaviśā saśūdrakā 04,006.015d*0180_053 sabhāgataṃ prekṣya tapantam arciṣā 04,006.015d*0180_054 viniḥsṛta rāhumukhād yathā ravim 04,006.015d*0180_055 sa tena pūrvaṃ jayatāṃ bhavān iti 04,006.015d*0180_056 dvijātinokto 'bhimukhaḥ kṛtāñjaliḥ 04,006.015d*0180_057 jayaṃ jayārheṇa sametya vardhito 04,006.015d*0180_058 virāṭarājo hy abhivādayac ca tam 04,006.015d*0180_059 (8c) tam abravīt prāñjalir eva pārthivo 04,006.015d*0180_060 (8d) virāṭarājo madhurākṣaraṃ vacaḥ 04,006.015d*0180_061 prāptaḥ kutas tvaṃ bhagavan kim icchasi 04,006.015d*0180_062 kva yāsyase kiṃ karavāṇi te dvija 04,006.015d*0180_063 śrutaṃ ca śīlaṃ ca kulaṃ ca śaṃsa me 04,006.015d*0180_064 (9c) gotraṃ tathā nāma ca deśam eva ca 04,006.015d*0180_065 satyapratijñā hi bhavanti sādhavo 04,006.015d*0180_066 viśeṣataḥ pravrajitā dvijātayaḥ 04,006.015d*0180_067 tavānurūpaṃ pracarāmi te hy ahaṃ 04,006.015d*0180_068 na cāvamantā na śrutābhibhāṣitā 04,006.015d*0180_069 apūjitā hy agnisamā dvijātayaḥ 04,006.015d*0180_070 kulaṃ daheyuḥ saviṣā ivoragāḥ 04,006.015d*0180_071 sarvāṃ ca bhūmiṃ tava dātum utsahe 04,006.015d*0180_072 sadaṇḍakośaṃ visṛjāmi te puram 04,006.015d*0180_073 (9b) kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ 04,006.015d*0180_074 (9d) kiṃ karma cātrācarasi dvijottama 04,006.015d*0180_075 evaṃ bruvāṇaṃ tam uvāca pārthivo 04,006.015d*0180_076 yudhiṣṭhiro dharmam avekṣya cāsakṛt 04,006.015d*0180_077 satyaṃ vacaḥ ko nv iha vaktum utsahed 04,006.015d*0180_078 yathāpratijñaṃ tu śṛṇuṣva pārthiva 04,006.015d*0180_079 śrutaṃ ca śīlaṃ ca kulaṃ ca karma ca 04,006.015d*0180_080 śṛṇuṣva me janma ca deśam eva ca 04,006.015d*0180_081 gurūpadeśān niyamāc ca me vrataṃ 04,006.015d*0180_082 kulakṣamārthaṃ pitṝbhir niyojitam 04,006.015d*0180_083 dvijo vratenāsmi na ca dvijaḥ prabho 04,006.015d*0180_084 samuṇḍitaḥ pravrajitas tridaṇḍabhṛt 04,006.015d*0180_085 idaṃ śarīraṃ mama paśya mānuṣaṃ 04,006.015d*0180_086 samāvṛtaṃ pañcabhir eva dhātubhiḥ 04,006.015d*0180_087 mameha pañcendriyagātradarśino 04,006.015d*0180_088 vadanti pañcaiva pitṝn yathāśruti 04,006.015d*0180_089 manuṣyajātitvam acintayann ahaṃ 04,006.015d*0180_090 na cāsmi tulyaḥ pitṛbhiḥ svabhāvataḥ 04,006.015d*0180_091 (10d) kaṅko hi nāmnā viṣayaṃ tavāgato 04,006.015d*0180_092 vratī dvijātiḥ svakṛtena karmaṇā 04,006.015d*0180_093 dyūtaprasaṅgād adhano 'smi rājan 04,006.015d*0180_094 satyapratijñā vratinaś carāmahe 04,006.015d*0180_095 (10a) yudhiṣṭhirasyāsmi sakhābhavaṃ purā 04,006.015d*0180_096 gṛhapraveśī ca śaraṇyam eva ca 04,006.015d*0180_097 gṛhe ca tasyoṣitavāhanaṃ sukhaṃ 04,006.015d*0180_098 rājāsmi tasya svapure 'bhavaṃ purā 04,006.015d*0180_099 mamājñayā tatra vicerur aṅganā 04,006.015d*0180_100 mama priyārthaṃ damayanti vājinaḥ 04,006.015d*0180_101 mayā kṛtaṃ tasya pure tu yat purā 04,006.015d*0180_102 na tat kadācit kṛtavāñ jano 'nyathā 04,006.015d*0180_103 so 'haṃ purā tasya vayaḥsamaḥ sakhā 04,006.015d*0180_104 carāmi sarvāṃ vasudhāṃ suduḥkhitaḥ 04,006.015d*0180_105 na me praśāntiṃ kva cid āśrayāmi vai 04,006.015d*0180_106 vratopadeśān niyamena hāritaḥ 04,006.015d*0180_107 (10b) vaiyāghrapadyo 'smi narendra gotratas 04,006.015d*0180_108 tad eva saukhyaṃ mṛgayāmahe vayam 04,006.015d*0180_109 kṛtajñabhāvena mayānukīrtitaṃ 04,006.015d*0180_110 yudhiṣṭhirasyātmasamasya ceṣṭitam 04,006.015d*0180_111 imaṃ hi mokṣāśramam āśritasya me 04,006.015d*0180_112 yudhiṣṭhiras tulyaguṇo bhavān api 04,006.015d*0180_113 na me 'dya mātā na pitā na bāndhavā 04,006.015d*0180_114 na me svarūpaṃ na ratir na saṃtatiḥ 04,006.015d*0180_115 sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca hi tulyam adya me 04,006.015d*0180_116 priyāpriye tulyagatir gatāgate 04,006.015d*0180_117 mukto 'smi kāmāc ca dhanāc ca sāṃprataṃ 04,006.015d*0180_118 tvad āśrayo vastum ihābhyupāgataḥ 04,006.015d*0180_119 saṃvatsareṇeha samāpyate tv idaṃ 04,006.015d*0180_120 mama vrataṃ duṣkṛtakarmakāriṇaḥ 04,006.015d*0180_121 tato bhavantaṃ paritoṣya karmabhiḥ 04,006.015d*0180_122 punar vrajiṣyāmi kutūhalaṃ yataḥ 04,006.015d*0180_123 (10e) akṣān nivaptuṃ kuśalo hy ahaṃ sadā 04,006.015d*0180_124 parājitaḥ śakunirutāni cintayan 04,006.015d*0180_125 mṛgadvijānāṃ ca rutāni cintayan 04,006.015d*0180_126 nirāśrayaḥ pravrajito 'smi bhikṣukaḥ 04,006.015d*0180_127 tam evam ukte vacane narādhipaḥ 04,006.015d*0180_128 kṛtāñjaliḥ pravrajitaṃ vilokya ca 04,006.015d*0180_129 athābravīd dhṛṣṭamanāḥ śubhākṣaraṃ 04,006.015d*0180_130 manonugaṃ sarvasabhāgataṃ vacaḥ 04,006.015d*0180_131 (11a) dadāmi te hanta varaṃ yad īpsitaṃ 04,006.015d*0180_132 (11b) praśādhi matsyān yadi manyate bhavān 04,006.015d*0180_133 (11c) priyā hi dhūrtā mama cākṣakovidās 04,006.015d*0180_134 (11d) tvaṃ cāpi devo mama rājyam arhasi 04,006.015d*0180_135 (14ab) samānayānāsanavastrabhojanaṃ 04,006.015d*0180_136 prabhūtamālyābharaṇānulepanam 04,006.015d*0180_137 sa sārvabhaumopama sarvadārhasi 04,006.015d*0180_138 priyaṃ hi manye tava nityadarśanam 04,006.015d*0180_139 (15a) ye tvābhidhāveyur anarthapīḍitā 04,006.015d*0180_140 dvijātimukhyā yadi vetare janāḥ 04,006.015d*0180_141 (15b) sarvāṇi kāryāṇy aham arthitas tvayā 04,006.015d*0180_142 (15cd) teṣāṃ kariṣyāmi na me 'tra saṃśayaḥ 04,006.015d*0180_143 (13a) mamāntike yaś ca tavāpriyaṃ caret 04,006.015d*0180_144 (13b) pravāsaye taṃ pravicintya mānavam 04,006.015d*0180_145 yac cāpi kiṃ cid vasu vidyate mama 04,006.015d*0180_146 yudhiṣṭhiraḥ 04,006.015d*0180_146 prabhur bhavāṃs tasya vaśī vaseha ca 04,006.015d*0180_147 (12ab) ato 'bhilāṣaḥ paramo na vidyate 04,006.015d*0180_148 (12c) na me jitaṃ kiṃ cana dhāraye dhanam 04,006.015d*0180_149 na bhojanaṃ kiṃ cana saṃspṛśe tv iha 04,006.015d*0180_150 haviṣyabhojī niśi ca kṣitīśayaḥ 04,006.015d*0180_151 vratopadeśāt samayo hi naiṣṭhiko 04,006.015d*0180_152 na krodhitavyaṃ naradeva kasya cit 04,006.015d*0180_153 evaṃpratijñasya mameha bhūpate 04,006.015d*0180_154 nivāsabuddhir bhavitā tu nānyathā 04,006.015d*0180_155 (12d) evaṃ varaṃ mātsya vṛṇe pravāritaḥ 04,006.015d*0180_156 vaiśaṃpāyanaḥ 04,006.015d*0180_156 kṛtī bhaviṣyāmi vareṇa te 'nagha 04,006.015d*0180_157 evaṃ tu rājñaḥ prathamaḥ samāgamo 04,006.015d*0180_158 babhūva mātsyasya yudhiṣṭhirasya ca 04,006.015d*0180_159 virāṭarājasya hi tena saṃgamo 04,006.015d*0180_160 babhūva viṣṇor iva vajrapāṇinā 04,006.015d*0180_161 tam āsanasthaṃ priyarūpadarśanaṃ 04,006.015d*0180_162 nirīkṣamāṇo na tatarpa bhūmipaḥ 04,006.015d*0180_163 sabhāṃ ca tāṃ prājvalayad yudhiṣṭhiraḥ 04,006.015d*0180_164 śriyā yathā śakra iva triviṣṭapam 04,006.016 vaiśaṃpāyana uvāca 04,006.016a evaṃ sa labdhvā tu varaṃ samāgamaṃ; virāṭarājena nararṣabhas tadā 04,006.016c uvāsa vīraḥ paramārcitaḥ sukhī; na cāpi kaś cic caritaṃ bubodha tat 04,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,007.001a athāparo bhīmabalaḥ śriyā jvalann; upāyayau siṃhavilāsavikramaḥ 04,007.001b*0181_001 asiṃ praveke pratimucya śāṇake 04,007.001c khajaṃ ca darvīṃ ca kareṇa dhārayann; asiṃ ca kālāṅgam akośam avraṇam 04,007.001c*0182_001 tvacaṃ ca gocarmamayīṃ sumarditāṃ 04,007.001c*0182_002 samukṣitāṃ pānakarāgaṣāḍavaiḥ 04,007.001c*0182_003 kīlāsamālambya kareṇa cāyasaṃ 04,007.001c*0182_004 saśṛṅgiberārdrakabhūstṛṇāṅkuram 04,007.002a sa sūdarūpaḥ parameṇa varcasā; ravir yathā lokam imaṃ prabhāsayan 04,007.002c sukṛṣṇavāsā girirājasāravān; sa matsyarājaṃ samupetya tasthivān 04,007.002d*0183_001 sabhāṃ hi tāṃ vāraṇayūthapopamas 04,007.002d*0183_002 tamisrahā rātrim ivāvabhāsayan 04,007.002d*0183_003 sahasranetrāvarajāntakopamas 04,007.002d*0183_004 trilokapālādhipatir yathā hariḥ 04,007.002d*0183_005 tam āvrajantaṃ gajayūthapopamaṃ 04,007.002d*0183_006 nirīkṣamāṇo navasūryavarcasam 04,007.002d*0183_007 bhayāt samudvignaviṣaṇṇacetano 04,007.002d*0183_008 diśaś ca sarvāḥ prasamīkṣya cāsakṛt 04,007.002d*0183_009 tam ekavastraṃ parasainyavāraṇaṃ 04,007.002d*0183_010 sabhāvidūrān nṛpatir nṛpātmajam 04,007.002d*0183_011 samīkṣya vaiklavyam upeyivāñ śanair 04,007.002d*0183_012 janāś ca bhītāḥ parisarpire bhṛśam 04,007.003a taṃ prekṣya rājā varayann upāgataṃ; tato 'bravīj jānapadān samāgatān 04,007.003c siṃhonnatāṃso 'yam atīva rūpavān; pradṛśyate ko nu nararṣabho yuvā 04,007.003d*0184_001 athābravīn matsyapatiḥ sabhāgatān 04,007.003d*0184_002 bhṛśāturoṣṇaṃ pariniḥśvasann iva 04,007.003d*0184_003 yo 'yaṃ yuvā vāraṇarājasaṃnibhaḥ 04,007.003d*0184_004 sabhām abhipraiti hi māmikām imām 04,007.003d*0185_001 ko vā vijānāti purāsya darśanaṃ 04,007.003d*0185_002 mṛgendraśārdūlagater hi māmakaḥ 04,007.003d*0185_003 vyūḍhāntarāṃso mṛgarāḍ ivotkaṭo 04,007.003d*0185_004 ya eṣa divyaḥ puruṣaḥ prakāśate 04,007.003d*0185_005 rājaśriyā hy eṣa vibhāti rājavad 04,007.003d*0185_006 virocate rukmagiriprabhopamaḥ 04,007.003d*0185_007 nākṣatriyo nūnam ayaṃ bhaviṣyati 04,007.003d*0185_008 sahasranetrapratimas tathā hy asau 04,007.003d*0185_009 rūpeṇa yaś cāpratimo hy ayaṃ mahān 04,007.003d*0185_010 mahīm imāṃ śakra ivābhipālayet 04,007.003d*0185_011 nābhūmipo 'yaṃ hi matir mameti ca 04,007.003d*0185_012 vaiśaṃpāyanaḥ 04,007.003d*0185_012 cyutaḥ samṛddhyā nabhasīva nāhuṣaḥ 04,007.003d*0185_013 vitarkamāṇasya ca tasya pāṇḍavaḥ 04,007.003d*0185_014 sabhām atikramya vṛkodaro 'bravīt 04,007.003d*0185_015 jayeti rājānam abhipramodayan 04,007.003d*0185_016 sukhena sabhyaṃ ca samāgataṃ janam 04,007.004a adṛṣṭapūrvaḥ puruṣo ravir yathā; vitarkayan nāsya labhāmi saṃpadam 04,007.004c tathāsya cittaṃ hy api saṃvitarkayan; nararṣabhasyādya na yāmi tattvataḥ 04,007.004d*0186_001 dṛṣṭvaiva cainaṃ tu vicārayāmy ahaṃ 04,007.004d*0186_002 gandharvarājaṃ yadi vā puraṃdaram 04,007.004d*0186_003 jānīta ko 'yaṃ mama darśane sthito 04,007.004d*0186_004 yadīpsitaṃ tal labhatāṃ ca māciram 04,007.004d*0186_005 virāṭavākyena tu tena coditā 04,007.004d*0186_006 narā virāṭasya suśīghragāminaḥ 04,007.004d*0186_007 upetya kaunteyam athābruvaṃs tadā 04,007.004d*0186_008 yathā sa rājāvadatācyutānujam 04,007.005a tato virāṭaṃ samupetya pāṇḍavaḥ; sudīnarūpo vacanaṃ mahāmanāḥ 04,007.005c uvāca sūdo 'smi narendra ballavo; bhajasva māṃ vyañjanakāram uttamam 04,007.005d*0187_001 tvāṃ jīvituṃ śatrudamāgato 'smy ahaṃ 04,007.005d*0187_002 tvam eva loke paramo hi saṃśrayaḥ 04,007.006 virāṭa uvāca 04,007.006a na sūdatāṃ mānada śraddadhāmi te; sahasranetrapratimo hi dṛśyase 04,007.006c śriyā ca rūpeṇa ca vikrameṇa ca; prabhāsi tātānavaro nareṣv iha 04,007.007 bhīma uvāca 04,007.007a narendra sūdaḥ paricārako 'smi te; jānāmi sūpān prathamena kevalān 04,007.007a*0188_001 narendra śūdro 'smi caturthavarṇabhāg 04,007.007a*0188_002 gurūpadeśāt paricārakarmakṛt 04,007.007b*0189_001 jānāmi sūpāṃś ca rasāṃś ca saṃskṛtān 04,007.007b*0189_002 māṃsāny apūpāṃś ca pacāmi śobhanān 04,007.007b*0190_001 rāgaprakārāṃś ca bahūn phalāśrayān 04,007.007b*0190_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,007.007b*0190_002 mahānase me na samo 'sti sūpakṛt 04,007.007b*0190_003 tam abravīn matsyapatiḥ prahṛṣṭavat 04,007.007b*0190_004 priyaṃ pragalbhaṃ madhuraṃ vinītavat 04,007.007b*0191_001 hutāśanāśīviṣatulyatejaso 04,007.007b*0191_002 na karma te yogyam idaṃ mahānase 04,007.007b*0191_003 na sūpakārī bhavituṃ tvam arhasi 04,007.007b*0191_004 suparṇagandharvamahoragopamaḥ 04,007.007b*0191_005 anīkakarṇāgradharo dhvajī rathī 04,007.007b*0191_006 bhavādya me vāraṇavāhinīpatiḥ 04,007.007b*0191_007 na nīcakarmā bhavituṃ tvam arhasi 04,007.007b*0191_008 praśāsituṃ bhūmim imāṃ tvam arhasi 04,007.007b*0191_008 bhīmaḥ 04,007.007b*0191_009 caturthavarṇo 'smy aham ity uvāca taṃ 04,007.007b*0191_010 na vai vṛṇe tvām aham īdṛśaṃ padam 04,007.007b*0191_011 jātyāsmi śūdro valaleti nāmnā 04,007.007b*0191_012 jijīviṣus tvadviṣayaṃ samāgataḥ 04,007.007b*0191_013 yudhiṣṭhirasyāsmi mahānase purā 04,007.007b*0191_014 babhūva sarvaprabhur annapānadaḥ 04,007.007b*0191_015 athāpi mām utsṛjase mahīpate 04,007.007b*0191_016 vrajāmy ahaṃ yāvad ito yathāgatam 04,007.007b*0191_017 tvam annasaṃskāravidhau praśādhi māṃ 04,007.007b*0191_018 bhavāmi te 'haṃ naradeva sūpakṛt 04,007.007c āsvāditā ye nṛpate purābhavan; yudhiṣṭhireṇāpi nṛpeṇa sarvaśaḥ 04,007.008a balena tulyaś ca na vidyate mayā; niyuddhaśīlaś ca sadaiva pārthiva 04,007.008c gajaiś ca siṃhaiś ca sameyivān ahaṃ; sadā kariṣyāmi tavānagha priyam 04,007.008d*0192_001 na nīcakarmā tava mādṛśaḥ prabho 04,007.008d*0192_002 balasya netā tv abalo bhaved iti 04,007.008d*0192_003 svakarmatuṣṭāś ca vayaṃ narādhipa 04,007.008d*0192_004 praśādhi māṃ sūdapate yad īcchasi 04,007.008d*0192_005 ye santi mallā balavīryasaṃmatās 04,007.008d*0192_006 vaiśaṃpāyanaḥ 04,007.008d*0192_006 tān eva yotsyāmi tavābhiharṣayan 04,007.008d*0192_007 tam evam ukte vacane narādhipaḥ 04,007.008d*0192_008 pratyabravīn matsyapatiḥ prahṛṣṭavat 04,007.009 virāṭa uvāca 04,007.009a dadāmi te hanta varaṃ mahānase; tathā ca kuryāḥ kuśalaṃ hi bhāṣase 04,007.009c na caiva manye tava karma tat samaṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tvam arhasi 04,007.009d*0193_001 trilokapālo hi yathā virocate 04,007.009d*0193_002 tathādya me viṣṇur ivābhirocase 04,007.010a yathā hi kāmas tava tat tathā kṛtaṃ; mahānase tvaṃ bhava me puraskṛtaḥ 04,007.010c narāś ca ye tatra mamocitāḥ purā; bhavasva teṣām adhipo mayā kṛtaḥ 04,007.011 vaiśaṃpāyana uvāca 04,007.011a tathā sa bhīmo vihito mahānase; virāṭarājño dayito 'bhavad dṛḍham 04,007.011c uvāsa rājan na ca taṃ pṛthagjano; bubodha tatrānucaraś ca kaś cana 04,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,008.001*0194_001 tataḥ kṛṣṇā sukeśī sā darśanīyā śucismitā 04,008.001a tataḥ keśān samutkṣipya vellitāgrān aninditān 04,008.001b*0195_001 kṛṣṇān sūkṣmān mṛdūn dīrghān samudgrathya śucismitā 04,008.001c jugūha dakṣiṇe pārśve mṛdūn asitalocanā 04,008.002a vāsaś ca paridhāyaikaṃ kṛṣṇaṃ sumalinaṃ mahat 04,008.002b*0196_001 naranāryaś ca saṃprekṣya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 04,008.002c kṛtvā veṣaṃ ca sairandhryāḥ kṛṣṇā vyacarad ārtavat 04,008.002d*0197_001 praviṣṭā nagaraṃ bhīruḥ sairandhrīveṣasaṃyutā 04,008.003a tāṃ narāḥ paridhāvantīṃ striyaś ca samupādravan 04,008.003c apṛcchaṃś caiva tāṃ dṛṣṭvā kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 04,008.003d*0198_001 atha sā chinnapaṭṭābhyāṃ valkalājinasaṃvṛtām 04,008.004a sā tān uvāca rājendra sairandhry aham upāgatā 04,008.004c karma cecchāmi vai kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati 04,008.005a tasyā rūpeṇa veṣeṇa ślakṣṇayā ca tathā girā 04,008.005c nāśraddadhata tāṃ dāsīm annahetor upasthitām 04,008.006a virāṭasya tu kaikeyī bhāryā paramasaṃmatā 04,008.006c avalokayantī dadṛśe prāsādād drupadātmajām 04,008.007a sā samīkṣya tathārūpām anāthām ekavāsasam 04,008.007b@006_0001 strībhiś ca puruṣaiś cāpi sarvataḥ parivāritām 04,008.007b@006_0002 virāṭabhāryā tāṃ devīṃ kāruṇyāj jātasaṃbhramā 04,008.007b@006_0003 apreṣayat samīpasthāḥ striyo vṛddhāś ca tatparāḥ 04,008.007b@006_0004 apanīya tataḥ sarvā ānayadhvam ihaiva tām 04,008.007b@006_0005 yadā dṛṣṭā mayā sādhvī kampate me manas tadā 04,008.007b@006_0006 tasmāc chīghram ihānāyya darśayadhvaṃ yadīcchatha 04,008.007b@006_0007 tās tathoktā upāgamya draupadīṃ parisaṃgatām 04,008.007b@006_0008 ānīya sarvathā tv enām abruvan madhurāṃ giram 04,008.007b@006_0009 bhadre tvāṃ draṣṭum icchantī sudeṣṇā harmyabhūtale 04,008.007b@006_0010 sthitā tadarthaṃ hi vayaṃ tvatsamīpam ihāgatāḥ 04,008.007b@006_0011 atha sā chinnapaṭṭābhyāṃ valkalājinasaṃvṛtā 04,008.007b@006_0012 rājaveśma upāgamya yatrāgramahiṣī sthitā 04,008.007b@006_0013 sudeṣṇām agamat kṛṣṇā rājabhāryāṃ yaśasvinīm 04,008.007b@006_0014 kṛṣṇān keśān mṛdūn dīrghān samudgrathyāyatekṣaṇā 04,008.007b@006_0015 kuñcitāgrān susūkṣmāṃs tān darśanīyān nibadhya ca 04,008.007b@006_0016 jugūha dakṣiṇe pārśve mṛdūn asitalocanā 04,008.007b@006_0017 sā praviśya virāṭasya draupady antaḥpurāṃ śubhā 04,008.007b@006_0018 hrīniṣedhānvitā bālā kampamānā lateva sā 04,008.007b@006_0019 abhigamya ca suśroṇī sarvalakṣaṇasaṃyutā 04,008.007b@006_0020 dadarśāvasthitāṃ haime pīṭhe ratnaparicchade 04,008.007b@006_0021 raktasūkṣmāṃśukadharāṃ meghe saudāminīm iva 04,008.007b@006_0022 nānāvarṇavicitrāṃ ca sarvābharaṇabhūṣitām 04,008.007b@006_0023 subhrūṃ sukeśīṃ suśroṇīṃ kubjavāmanamadhyagām 04,008.007b@006_0024 bahupuṣpopakīrṇāyāṃ bhūmyāṃ vedim ivādhvare 04,008.007b@006_0025 sudeṣṇāṃ rājamahiṣīṃ sarvālaṃkārabhūṣitām 04,008.007b@006_0026 śrīmatīṃ rājaputrīṇāṃ śatena parivāritām 04,008.007b@006_0027 tāḥ sarvā draupadīṃ dṛṣṭvā saṃtaptāḥ paramāṅganāḥ 04,008.007b@006_0028 tvaritāś copatasthus tāḥ sahasotthāya cāsanāt 04,008.007b@006_0029 nirīkṣamāṇās tāḥ sarvāḥ śacīṃ devīm ivāgatām 04,008.007b@006_0030 gūḍhagulphāṃ varārohāṃ kṛṣṇāṃ tāmrāyatekṣaṇām 04,008.007b@006_0031 atisarvānavadyāṅgīṃ natagātrīṃ sumadhyamām 04,008.007b@006_0032 nahrasvāṃ nātimahatīṃ jātāṃ bahutṛṇe vane 04,008.007b@006_0033 ṛśyarohīm ivānindyāṃ sukeśīṃ mṛgalocanām 04,008.007b@006_0034 tāṃ mṛgīm iva vitrastāṃ yūthabhraṣṭām iva dvipām 04,008.007b@006_0035 lakṣmīm iva viśālākṣīṃ vidyām iva yaśasvinīm 04,008.007b@006_0036 rohiṇīm iva tārāṇāṃ dīptām agniśikhām iva 04,008.007b@006_0037 pārvatīm iva rudrāṇīṃ velām iva mahodadheḥ 04,008.007b@006_0038 sulabhām iva nāgīnāṃ mṛgīṇām iva kiṃnarīm 04,008.007b@006_0039 gaṅgām iva viśuddhāṅgīṃ śāradīm iva śarvarīm 04,008.007b@006_0040 tām acintyatamāṃ loke ilām iva yaśasvinīm 04,008.007b@006_0041 sāvitrīm iva durdharṣāṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitām 04,008.007b@006_0042 sudeṣṇā paryapṛcchat tāṃ vismayotphullalocanā 04,008.007b@006_0043 kā tvaṃ sarvānavadyāṅgī kuto 'si tvam ihāgatā 04,008.007b@006_0044 kasya vā tvaṃ viśālākṣi kiṃ vā te karavāṇy aham 04,008.007c samāhūyābravīd bhadre kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 04,008.008a sā tām uvāca rājendra sairandhry aham upāgatā 04,008.008c karma cecchāmy ahaṃ kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati 04,008.009 sudeṣṇovāca 04,008.009a naivaṃrūpā bhavanty evaṃ yathā vadasi bhāmini 04,008.009c preṣayanti ca vai dāsīr dāsāṃś caivaṃvidhān bahūn 04,008.010a gūḍhagulphā saṃhatorus trigambhīrā ṣaḍunnatā 04,008.010c raktā pañcasu rakteṣu haṃsagadgadabhāṣiṇī 04,008.011a sukeśī sustanī śyāmā pīnaśroṇipayodharā 04,008.011c tena tenaiva saṃpannā kāśmīrīva turaṃgamā 04,008.011d*0199_001 sārvabhaumasya mahiṣī raktaiḥ pañcabhir aṅganā 04,008.012a svarālapakṣmanayanā bimboṣṭhī tanumadhyamā 04,008.012c kambugrīvā gūḍhasirā pūrṇacandranibhānanā 04,008.012d*0200_001 śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā 04,008.012d*0200_002 śāradotpalasevinyā rūpeṇa sadṛśī śriyā 04,008.012d*0201_001 sarvalakṣaṇayuktā ca bhāryā tvaṃ pṛthivīpateḥ 04,008.013a kā tvaṃ brūhi yathā bhadre nāsi dāsī kathaṃ cana 04,008.013c yakṣī vā yadi vā devī gandharvī yadi vāpsarāḥ 04,008.013d*0202_001 devakanyā bhujaṅgī vā nagarasyātha devatā 04,008.013d*0202_002 vidyādharī kiṃnarī vā yadi vā rohiṇī svayam 04,008.013d*0203_001 apsarā vāpi nāgī vā tārā vā tvaṃ vilāsini 04,008.014a alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha mālinī 04,008.014b*0204_001 menakā vā ahalyā vā rambhā vāpi tilottamā 04,008.014c indrāṇī vāruṇī vā tvaṃ tvaṣṭur dhātuḥ prajāpateḥ 04,008.014e devyo deveṣu vikhyātās tāsāṃ tvaṃ katamā śubhe 04,008.014f*0205_001 tava hy anupamaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam 04,008.014f*0205_002 tvāṃ sṛṣṭvoparataṃ manye lokakartāram īśvaram 04,008.014f*0205_003 na tṛpyanti striyo dṛṣṭvā kā nu puṃsāṃ ratir bhavet 04,008.014f*0206_001 pravālapuṣpastabakair ācitā vanadevatā 04,008.014f*0206_002 tvām eva hi nirīkṣante vismitā rūpasaṃpadā 04,008.014f*0206_003 antaḥpuragatā nāryo mṛgapakṣigaṇāś ca ye 04,008.014f*0206_004 sarve tvām eva kalyāṇi nirīkṣante suvismitāḥ 04,008.014f*0206_005 na tvādṛśī kā cana me triṣu lokeṣu sundarī 04,008.014f*0206_006 dṛṣṭapūrvā śrutā vāpi vapuṣā vidyate śubhe 04,008.014f*0207_001 evam uktā sudeṣṇāṃ tāṃ kṛtāñjalipuṭā sthitā 04,008.014f*0207_002 abravīd vismayāviṣṭā draupadī yoṣitāṃ varā 04,008.015 draupady uvāca 04,008.015a nāsmi devī na gandharvī nāsurī na ca rākṣasī 04,008.015c sairandhrī tu bhujiṣyāsmi satyam etad bravīmi te 04,008.015d*0208_001 patīnāṃ prekṣamāṇānāṃ kasmiṃś cit kāraṇāntare 04,008.015d*0208_002 keśapakṣe parāmṛṣṭā sāhaṃ trastā vanaṃ gatā 04,008.015d*0208_003 tatra dvādaśa varṣāṇi vanyamūlaphalāśanā 04,008.015d*0208_004 carāmy anilayā subhru sā tavāntikam āgatā 04,008.016a keśāñ jānāmy ahaṃ kartuṃ piṃṣe sādhu vilepanam 04,008.016b*0209_001 mallikotpalapadmānāṃ campakānāṃ tathā śubhe 04,008.016b*0210_001 sinduvārakajātīnāṃ racayāmy avataṃsakān 04,008.016b*0210_002 patraṃ mṛṇālam agaruṃ piṅkṣye ca haricandanam 04,008.016c grathayiṣye vicitrāś ca srajaḥ paramaśobhanāḥ 04,008.017a ārādhayaṃ satyabhāmāṃ kṛṣṇasya mahiṣīṃ priyām 04,008.017c kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ kurūṇām ekasundarīm 04,008.017d*0211_001 tayāsmi subhṛtā cāham iṣṭalābhena toṣitā 04,008.018a tatra tatra carāmy evaṃ labhamānā suśobhanam 04,008.018c vāsāṃsi yāvac ca labhe tāvat tāvad rame tathā 04,008.019a mālinīty eva me nāma svayaṃ devī cakāra sā 04,008.019b@007_0001 kṛṣṇā kamalapatrākṣī sā me prāṇasamā sakhī 04,008.019b@007_0002 na cāhaṃ ciram icchāmi kva cid vastuṃ śubhānane 04,008.019b@007_0003 vrataṃ kilaitad asmākaṃ kuladharmo 'yam īdṛśaḥ 04,008.019b@007_0004 yo hy asmākaṃ hared dravyaṃ deśaṃ vasanam eva vā 04,008.019b@007_0005 na kroddhavyaṃ kilāsmābhir asmad gurur aroṣaṇaḥ 04,008.019b@007_0006 sāhaṃ vanāni durgāṇi tīrthāni ca sarāṃsi ca 04,008.019b@007_0007 śailāṃś ca vividhān ramyān saritaś ca samudragāḥ 04,008.019b@007_0008 bhartṛśokaparītāṅgī bhartṛsabrahmacāriṇī 04,008.019b@007_0009 vicarāmi mahīṃ durgāṃ yatra sāyaṃniveśanā 04,008.019b@007_0010 vīrapatnī yadā devī caramāṇeṣu bhartṛṣu 04,008.019b@007_0011 sāhaṃ vivatsā vidhinā gandhamādanaparvatāt 04,008.019b@007_0012 śṛṇomi tava sauśīlyaṃ bhartur madhurabhāṣiṇi 04,008.019b@007_0013 māhātmyaṃ ca tataḥ śrutvā brāhmaṇānāṃ samīpataḥ 04,008.019b@007_0014 tvām upasthātum icchāmi tataś cāham ihāgatā 04,008.019b@007_0015 guravo mama dharmaś ca vāyuḥ śakras tathāśvinau 04,008.019b@007_0016 teṣāṃ prasādāc ca na māṃ kaś cid dharṣayate pumān 04,008.019c sāham abhyāgatā devi sudeṣṇe tvanniveśanam 04,008.020 sudeṣṇovāca 04,008.020a mūrdhni tvāṃ vāsayeyaṃ vai saṃśayo me na vidyate 04,008.020c no ced iha tu rājā tvāṃ gacchet sarveṇa cetasā 04,008.020d*0212_001 sāhaṃ tvāṃ na kṣamāṃ manye vasantīm iha veśmani 04,008.020d*0212_002 eṣa doṣo 'tra suśroṇi kathaṃ vā bhīru manyase 04,008.021a striyo rājakule paśya yāś cemā mama veśmani 04,008.021c prasaktās tvāṃ nirīkṣante pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ 04,008.021d*0213_001 tvām evaitā nirīkṣante vismayād varavarṇini 04,008.022a vṛkṣāṃś cāvasthitān paśya ya ime mama veśmani 04,008.022c te 'pi tvāṃ saṃnamantīva pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ 04,008.022d*0214_001 bibharṣi paramaṃ rūpam atimānuṣam adbhutam 04,008.022d*0214_002 tiryagyonigatāś cāpi nirīkṣante savismayāḥ 04,008.022d*0214_003 tava rūpam anindyāṅgi kiṃ punar mānavā bhuvi 04,008.023a rājā virāṭaḥ suśroṇi dṛṣṭvā vapur amānuṣam 04,008.023c vihāya māṃ varārohe tvāṃ gacchet sarvacetasā 04,008.024a yaṃ hi tvam anavadyāṅgi naram āyatalocane 04,008.024c prasaktam abhivīkṣethāḥ sa kāmavaśago bhavet 04,008.024d*0215_001 susnātālaṃkṛtā ca tvaṃ yam īkṣethā hi mānavam 04,008.024d*0215_002 glānir na tasya duḥkhaṃ vā na tandrī na parājayaḥ 04,008.024d*0215_003 na śocen na ca saṃtapyen na krudhyen nānṛtaṃ vadet 04,008.024d*0215_004 yaṃ tvaṃ sarvānavadyāṅgi bhajethāḥ samalaṃkṛtā 04,008.024d*0215_005 na vyādhir na jarā tasya na tṛṣṇā na kṣudhā bhavet 04,008.024d*0215_006 yasya tvaṃ vaśagā subhru bhaver aṅkagatā satī 04,008.024d*0215_007 pañcatvam api saṃprāptaṃ yadi tvaṃ pariṣasvajeḥ 04,008.024d*0215_008 bāhubhyām anurūpābhyāṃ sa jīved iti me matiḥ 04,008.024d*0215_009 yasya hi tvaṃ bhaver bhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajeḥ 04,008.024d*0215_010 atijīvet sa sarveṣu deveṣv iva puraṃdaraḥ 04,008.024d*0216_001 adhyārohed yathā vṛkṣān vadhāyaivātmano naraḥ 04,008.024d*0216_002 rājaveśmani te subhru gṛhe tu syāt tathā mama 04,008.025a yaś ca tvāṃ satataṃ paśyet puruṣaś cāruhāsini 04,008.025c evaṃ sarvānavadyāṅgi sa cānaṅgavaśo bhavet 04,008.026a yathā karkaṭakī garbham ādhatte mṛtyum ātmanaḥ 04,008.026c tathāvidham ahaṃ manye vāsaṃ tava śucismite 04,008.026d*0217_001 anumānaye tvāṃ sairandhri nāvamanye kathaṃ cana 04,008.026d*0217_002 bhartṛśīlabhayād bhadre tava vāsaṃ na rocaye 04,008.027 draupady uvāca 04,008.027a nāsmi labhyā virāṭena na cānyena kathaṃ cana 04,008.027b*0218_001 devagandharvayakṣaiś ca draṣṭuṃ duṣṭena cetasā 04,008.027c gandharvāḥ patayo mahyaṃ yuvānaḥ pañca bhāmini 04,008.028a putrā gandharvarājasya mahāsattvasya kasya cit 04,008.028c rakṣanti te ca māṃ nityaṃ duḥkhācārā tathā nv aham 04,008.028d*0219_001 yaś ca duḥśīlavān martyo māṃ spṛśed duṣṭacetasā 04,008.028d*0219_002 sa tām eva niśāṃ śīghraṃ śayīta musalair hataḥ 04,008.028d*0219_003 yasyāpi hi śataṃ pūrṇaṃ bāndhavānāṃ bhaved iha 04,008.028d*0219_004 sahasraṃ vā viśālākṣi koṭir vāpi sahasrikā 04,008.028d*0219_005 duṣṭacittaś ca māṃ brūyān na sa jīvet tavāgrataḥ 04,008.028d*0219_006 na tasya tridaśā devā nāsurā na ca pannagāḥ 04,008.028d*0219_007 tebhyo gandharvarājebhyas trāṇaṃ kuryur asaṃśayam 04,008.028d*0219_008 sudeṣṇe viśvasa tvaṃ me svajane bāndhaveṣu vā 04,008.028d*0219_009 nāhaṃ śakyā naraiḥ spraṣṭuṃ na ca me vṛttam īdṛśam 04,008.029a yo me na dadyād ucchiṣṭaṃ na ca pādau pradhāvayet 04,008.029c prīyeyus tena vāsena gandharvāḥ patayo mama 04,008.030a yo hi māṃ puruṣo gṛdhyed yathānyāḥ prākṛtastriyaḥ 04,008.030c tām eva sa tato rātriṃ praviśed aparāṃ tanum 04,008.031a na cāpy ahaṃ cālayituṃ śakyā kena cid aṅgane 04,008.031c duḥkhaśīlā hi gandharvās te ca me balavattarāḥ 04,008.031d*0220_001 pracchannāś cāpi rakṣanti te māṃ nityaṃ śucismite 04,008.031d*0221_001 vaiśaṃpāyanaḥ 04,008.031d*0221_001 evaṃ nivasamānāyāṃ mayi mā te bhayaṃ hy abhūt 04,008.031d*0221_002 evam uktā tu sairandhryā sudeṣṇā vākyam abravīt 04,008.032 sudeṣṇovāca 04,008.032a evaṃ tvāṃ vāsayiṣyāmi yathā tvaṃ nandinīcchasi 04,008.032c na ca pādau na cocchiṣṭaṃ sprakṣyasi tvaṃ kathaṃ cana 04,008.032d*0222_001 vaseha mayi kalyāṇi yadi te vṛttam īdṛśam 04,008.032d*0222_002 kaś ca te dātum ucchiṣṭaṃ pumān arhati śobhane 04,008.032d*0222_003 pradhāvayec ca kaḥ pādau lakṣmīṃ dṛṣṭvaiva buddhimān 04,008.032d*0223_001 evam ācārasaṃpannā evaṃ daivaparāyaṇā 04,008.032d*0223_002 rakṣyā tvam asi bhūtānāṃ sāvitrīva dvijanmanām 04,008.032d*0223_003 devatā iva kalyāṇi pūjitā varavarṇini 04,008.032d*0223_004 vasa bhadre mayi prītā prītir hi mama vartate 04,008.032d*0223_005 sarvakāmaiḥ samuditā nirudvignamanāḥ sukham 04,008.033 vaiśaṃpāyana uvāca 04,008.033a evaṃ kṛṣṇā virāṭasya bhāryayā parisāntvitā 04,008.033b*0224_001 uvāsa nagare tasmin patidharmavatī satī 04,008.033b*0225_001 nirviśaṅkā virāṭasya viveśāntaḥpuraṃ tadā 04,008.033b*0225_002 yājñasenī sudeṣṇāṃ tu śuśrūṣantī viśāṃ pate 04,008.033c na caināṃ veda tatrānyas tattvena janamejaya 04,008.033d*0226_001 evaṃ virāṭe nyavasanta pāṇḍavāḥ 04,008.033d*0226_002 kṛṣṇā tathāntaḥpuram etya śobhanā 04,008.033d*0226_003 ajñātacaryāṃ pratiruddhamānasā 04,008.033d*0226_004 yathāgnayo bhasmanigūḍhatejasaḥ 04,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,009.001a sahadevo 'pi gopānāṃ kṛtvā veṣam anuttamam 04,009.001c bhāṣāṃ caiṣāṃ samāsthāya virāṭam upayād atha 04,009.001d*0227_001 goṣṭham āsādya tiṣṭhantaṃ bhavanasya samīpataḥ 04,009.001d*0227_002 rājātha dṛṣṭvā puruṣān prāhiṇoj jātavismayaḥ 04,009.002a tam āyāntam abhiprekṣya bhrājamānaṃ nararṣabham 04,009.002c samupasthāya vai rājā papraccha kurunandanam 04,009.003a kasya vā tvaṃ kuto vā tvaṃ kiṃ vā tāta cikīrṣasi 04,009.003c na hi me dṛṣṭapūrvas tvaṃ tattvaṃ brūhi nararṣabha 04,009.004a sa prāpya rājānam amitratāpanas; tato 'bravīn meghamahaughaniḥsvanaḥ 04,009.004b@008_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,009.004b@008_0001 athāparo 'dṛśyata vai śaśī yathā 04,009.004b@008_0002 huto havirbhir hi yathādhvare śikhī 04,009.004b@008_0003 tathā samālakṣyata cārudarśanaḥ 04,009.004b@008_0004 prakāśavān sūrya ivāciroditaḥ 04,009.004b@008_0005 tam āvrajantaṃ sahadevam agraṇīr 04,009.004b@008_0006 nṛpo virāṭo nacirāt samaikṣata 04,009.004b@008_0007 praikṣanta taṃ tatra pṛthak samāgatāḥ 04,009.004b@008_0008 sabhāsadaḥ sarvamanoharaprabham 04,009.004b@008_0009 yuvānam āyāntam amitrakarśanaṃ 04,009.004b@008_0010 pramuktam abhrād iva candramaṇḍalam 04,009.004b@008_0011 yaṣṭyā pramāṇānvitayā sudarśanaṃ 04,009.004b@008_0012 dāmāni pāśaṃ ca nibaddhya pṛṣṭhataḥ 04,009.004b@008_0013 mauñjīṃ ca tantrīṃ mahatīṃ susaṃhitāṃ 04,009.004b@008_0014 bālaiś ca dāmair bahubhiḥ samāvṛtām 04,009.004b@008_0015 sa cāpi rājānam uvāca vīryavān 04,009.004b@008_0016 kuruṣva māṃ pārthiva goṣv avasthitam 04,009.004b@008_0017 mayā hi guptāḥ paśavo bhavantu te 04,009.004b@008_0018 pranaṣṭanidrāḥ prabhavo 'smi ballavaḥ 04,009.004b@008_0019 na śvāpadebhyo na ca rogato bhayaṃ 04,009.004b@008_0020 na cāpi tāsām uta taskarād bhayam 04,009.004b@008_0021 payaḥprabhūtā bahulā nirāmayā 04,009.004b@008_0022 bhavanti gāvaḥ subhṛtā narādhipa 04,009.004b@008_0023 niśamya rājā sahadevabhāṣitaṃ 04,009.004b@008_0024 nirīkṣya mādrīsutam abhyanandata 04,009.004b@008_0025 uvāca tuṣṭo muditena cetasā 04,009.004b@008_0026 na ballavatvaṃ tvayi vīra lakṣaye 04,009.004b@008_0027 dhairyād vapuḥ kṣātram iveha te dṛḍhaṃ 04,009.004b@008_0028 prakāśate kauravavaṃśajasya vā 04,009.004b@008_0029 nāpaṇḍiteyaṃ tava dṛśyate tanur 04,009.004b@008_0030 bhaveha rājye mama mantradharmabhṛt 04,009.004b@008_0031 praśādhi matsyān saharājakān imān 04,009.004b@008_0032 bṛhaspatiḥ śakrayutān ivāmarān 04,009.004b@008_0033 balaṃ ca me rakṣa suveṣa sarvaśo 04,009.004b@008_0034 gṛhāṇa khaḍgaṃ pratirūpam ātmanaḥ 04,009.004b@008_0035 anīkakarṇāgradharo balasya me 04,009.004b@008_0036 prabhur bhavān astu gṛhāṇa kārmukam 04,009.004b@008_0037 virāṭarājñābhihitaḥ kurūttamaḥ 04,009.004b@008_0038 praśasya rājānam abhipraṇamya ca 04,009.004b@008_0039 uvāca matsyapravaraṃ mahāmatiḥ 04,009.004b@008_0040 śṛṇuṣva rājan mama vākyam uttamam 04,009.004b@008_0041 bālo hy ahaṃ jātiviśeṣadūṣitaḥ 04,009.004b@008_0042 kuto 'dya me nītiṣu yuktamantritā 04,009.004b@008_0043 svakarmatuṣṭāś ca vayaṃ narādhipa 04,009.004b@008_0044 praśādhi māṃ gāḥ parirakṣaṇe 'nagha 04,009.004c vaiśyo 'smi nāmnāham ariṣṭanemir; gosaṃkhya āsaṃ kurupuṃgavānām 04,009.005a vastuṃ tvayīcchāmi viśāṃ variṣṭha; tān rājasiṃhān na hi vedmi pārthān 04,009.005c na śakyate jīvitum anyakarmaṇā; na ca tvad anyo mama rocate nṛpaḥ 04,009.006 virāṭa uvāca 04,009.006a tvaṃ brāhmaṇo yadi vā kṣatriyo 'si; samudranemīśvararūpavān asi 04,009.006c ācakṣva me tattvam amitrakarśana; na vaiśyakarma tvayi vidyate samam 04,009.007a kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam 04,009.007c kathaṃ tvam asmāsu nivatsyase sadā; vadasva kiṃ cāpi taveha vetanam 04,009.008 sahadeva uvāca 04,009.008a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,009.008c tasyāṣṭaśatasāhasrā gavāṃ vargāḥ śataṃ śatāḥ 04,009.009a apare daśasāhasrā dvis tāvantas tathāpare 04,009.009c teṣāṃ gosaṃkhya āsaṃ vai tantipāleti māṃ viduḥ 04,009.010a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca yac ca saṃkhyāgataṃ kva cit 04,009.010c na me 'sty aviditaṃ kiṃ cit samantād daśayojanam 04,009.011a guṇāḥ suviditā hy āsan mama tasya mahātmanaḥ 04,009.011c āsīc ca sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 04,009.011d*0228_001 anekaguṇitā gāvo durvijñeyā mahattarāḥ 04,009.011d*0228_002 bahukṣīratarā gāvo bahvyaḥ sadyaḥ saputrakāḥ 04,009.012a kṣipraṃ hi gāvo bahulā bhavanti; na tāsu rogo bhavatīha kaś cit 04,009.012c tais tair upāyair viditaṃ mayaitad; etāni śilpāni mayi sthitāni 04,009.013a vṛṣabhāṃś cāpi jānāmi rājan pūjitalakṣaṇān 04,009.013c yeṣāṃ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate 04,009.013d*0229_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,009.013d*0229_001 matsyādhipo harṣakalena cetasā 04,009.013d*0229_002 mādrīsutaṃ pāṇḍavam abhyabhāṣata 04,009.013d*0229_003 naivānumanye tava karma kutsitaṃ 04,009.013d*0229_004 mahīṃ samagrām abhipātum arhasi 04,009.013d*0229_005 atha tv idānīṃ tava rocitaṃ vibho 04,009.013d*0229_006 yatheṣṭato gavyam avekṣa māmakam 04,009.013d*0229_007 tvadarpaṇā me paśavo bhavantu vai 04,009.013d*0229_008 nṛpo virāṭas tam uvāca sattamam 04,009.014 virāṭa uvāca 04,009.014a śataṃ sahasrāṇi samāhitāni; varṇasya varṇasya viniścitā guṇaiḥ 04,009.014c paśūn sapālān bhavate dadāmy ahaṃ; tvadāśrayā me paśavo bhavantv iha 04,009.015 vaiśaṃpāyana uvāca 04,009.015a tathā sa rājño 'vidito viśāṃ pate; uvāsa tatraiva sukhaṃ nareśvaraḥ 04,009.015c na cainam anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; prādāc ca tasmai bharaṇaṃ yathepsitam 04,009.015d*0230_001 evaṃ virāṭena sametya pāṇḍavo 04,009.015d*0230_002 labdhvā ca govallavatāṃ yatheṣṭataḥ 04,009.015d*0230_003 ajñātacaryām avasan mahātmā 04,009.015d*0230_004 yathā raviś cāstagiriṃ niviṣṭaḥ 04,010.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,010.001a athāparo 'dṛśyata rūpasaṃpadā; strīṇām alaṃkāradharo bṛhat pumān 04,010.001c prākāravapre pratimucya kuṇḍale; dīrghe ca kambū parihāṭake śubhe 04,010.001d*0231_001 kṛṣṇe ca dīrghe ca nibadhya vāsasī 04,010.001d*0231_002 śarīravāñ śakrabṛhaspatiprabhaḥ 04,010.002a bahūṃś ca dīrghāṃś ca vikīrya mūrdhajān; mahābhujo vāraṇamattavikramaḥ 04,010.002b*0232_001 klaibyena veṣeṇa na bhāti bhāti ca 04,010.002b*0232_002 grahābhipanno nabhasīva candramāḥ 04,010.002c gatena bhūmim abhikampayaṃs tadā; virāṭam āsādya sabhāsamīpataḥ 04,010.003a taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhātale; satrapraticchannam aripramāthinam 04,010.003c virājamānaṃ parameṇa varcasā; sutaṃ mahendrasya gajendravikramam 04,010.004a sarvān apṛcchac ca samīpacāriṇaḥ; kuto 'yam āyāti na me purā śrutaḥ 04,010.004c na cainam ūcur viditaṃ tadā narāḥ; savismitaṃ vākyam idaṃ nṛpo 'bravīt 04,010.004d@009_0000 virāṭaḥ 04,010.004d@009_0001 gajendralīlo mṛgarājagāmī 04,010.004d@009_0002 vṛṣekṣaṇo devasutogratejāḥ 04,010.004d@009_0003 pīnāṃsabāhuḥ kanakāvadātaḥ 04,010.004d@009_0004 ko 'yaṃ naro me nagaraṃ praviṣṭaḥ 04,010.004d@009_0005 kim eṣa devendrasutaḥ kim eṣa 04,010.004d@009_0006 brahmātmajo vā kim ayaṃ svayaṃbhūḥ 04,010.004d@009_0007 umāsuto vaiśravaṇātmajo vā 04,010.004d@009_0008 prekṣyainam āsīd iti me pratarkaḥ 04,010.004d@009_0008 vaiśaṃpāyanaḥ 04,010.004d@009_0009 sabhām atikramya ca vāsavopamo 04,010.004d@009_0010 nirīkṣyamāṇo bahubhiḥ samāgataiḥ 04,010.004d@009_0011 sa tatra rājānam amitrahābravīd 04,010.004d@009_0012 bṛhannalāhaṃ naradeva nartanā 04,010.004d@009_0013 veṇīṃ prakuryāṃ rucire ca kuṇḍale 04,010.004d@009_0014 grathe srajaḥ prāvaraṇāni saṃhare 04,010.004d@009_0015 snānaṃ raceyaṃ vimṛje ca darpaṇaṃ 04,010.004d@009_0016 viśeṣakeṣv eva ca kauśalaṃ mama 04,010.004d@009_0017 klībeṣu bāleṣu jaleṣu nartane 04,010.004d@009_0018 śikṣāpradāneṣu ca yogyatā mama 04,010.004d@009_0019 karomi veṇīṣu ca puṣpapūrakān 04,010.004d@009_0020 na me striyaḥ karmaṇi kauśalādhikāḥ 04,010.004d@009_0021 tam abravīt prāṃśum udīkṣya vismito 04,010.004d@009_0022 virāṭarājopasṛtaṃ mahāyaśāḥ 04,010.005a sarvopapannaḥ puruṣo manoramaḥ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ 04,010.005b*0233_001 jānīta ko 'yaṃ mama darśane sthito 04,010.005b*0233_002 yat kāṅkṣate tal labhatāṃ mamāciram 04,010.005b*0233_003 evaṃ vitarkantam amitraghātinaṃ 04,010.005b*0233_004 saṃprāpya rājānam amitrahābravīt 04,010.005b*0233_005 bṛhannaḍāhaṃ naradeva nartakī 04,010.005b*0233_006 tvāṃ sevituṃ śatrudamopayāmi 04,010.005b*0233_007 tvaṃ māṃ bhajasvādya yathā tvadāgatāṃ 04,010.005b*0233_008 bhavāmi te pārthiva nartakī hy aham 04,010.005c vimucya kambū parihāṭake śubhe; vimucya veṇīm apinahya kuṇḍale 04,010.006a śikhī sukeśaḥ paridhāya cānyathā; bhavasva dhanvī kavacī śarī tathā 04,010.006c āruhya yānaṃ paridhāvatāṃ bhavān; sutaiḥ samo me bhava vā mayā samaḥ 04,010.007a vṛddho hy ahaṃ vai parihārakāmaḥ; sarvān matsyāṃs tarasā pālayasva 04,010.007c naivaṃvidhāḥ klībarūpā bhavanti; kathaṃ caneti pratibhāti me manaḥ 04,010.007d*0234_001 nārhas tu veṣo 'yam anūrjitas te 04,010.007d*0234_002 nāpuṃs tvam arho naradevasiṃha 04,010.007d*0234_003 tavaiṣa veṣaḥ śubhaveṣabhūṣaṇair 04,010.007d*0234_004 vibhūṣito bhūtapater iva prabho 04,010.007d*0234_005 vibhāti bhānor iva raśmimālino 04,010.007d*0234_006 ghanāvaruddhe gagane raver iva 04,010.007d*0234_007 dhanur hi manye tava śobhayed bhujau 04,010.007d*0234_008 tathā hi pīnāvatimātram āyatau 04,010.007d*0234_009 pragṛhya cāpaṃ pratirūpam ātmano 04,010.007d*0234_010 rakṣasva deśaṃ puram adya susthitaḥ 04,010.007d*0234_011 putreṇa tulyo bhava me bṛhannale 04,010.007d*0234_012 vṛddho 'smi vittaṃ pratipādayāmi te 04,010.007d*0234_013 tvaṃ rakṣa me sarvam idaṃ puraṃ prabho 04,010.007d*0234_014 na ṣaṇḍatāṃ kāṃcana lakṣayāmi te 04,010.007d*0234_015 praśādhi matsyāṃs tarasābhivardhayan 04,010.007d*0234_016 vaiśaṃpāyanaḥ 04,010.007d*0234_016 dadāmi rājyaṃ tava satyavāg aham 04,010.007d*0234_017 tasyāgrataḥ svāni dhanūṃṣi pārthivo 04,010.007d*0234_018 bahūni dīrghāṇi ca varṇavanti ca 04,010.007d*0234_019 dadhau sa sajyāni balānvitāni 04,010.007d*0234_020 jijñāsamānaḥ kim ayaṃ kariṣyati 04,010.007d*0234_021 tato 'rjunaḥ klībataraṃ vaco 'bravīn 04,010.007d*0234_022 na me dhanur dhāritam īdṛśaṃ prabho 04,010.007d*0234_023 na cāpi dṛṣṭaṃ dhanur īdṛśaṃ kva cin 04,010.007d*0234_024 na mādṛśāḥ santi dhanurdharā bhuvi 04,010.008 arjuna uvāca 04,010.008a gāyāmi nṛtyāmy atha vādayāmi; bhadro 'smi nṛtte kuśalo 'smi gīte 04,010.008c tvam uttarāyāḥ paridatsva māṃ svayaṃ; bhavāmi devyā naradeva nartakaḥ 04,010.009a idaṃ tu rūpaṃ mama yena kiṃ nu tat; prakīrtayitvā bhṛśaśokavardhanam 04,010.009c bṛhannaḍāṃ vai naradeva viddhi māṃ; sutaṃ sutāṃ vā pitṛmātṛvarjitām 04,010.010 virāṭa uvāca 04,010.010a dadāmi te hanta varaṃ bṛhannaḍe; sutāṃ ca me nartaya yāś ca tādṛśīḥ 04,010.010b*0235_001 na madgṛhe cāsti bhavānyakiṃ canaḥ (?) 04,010.010b*0235_002 pratīpakartā puruṣaḥ striyo 'pi vā 04,010.010c idaṃ tu te karma samaṃ na me mataṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tvam arhasi 04,010.010d*0236_001 tato virāṭaḥ svayam āhvayat sutāṃ 04,010.010d*0236_002 nṛpādhipas tāṃ ca sumadhyasundarīm 04,010.010d*0236_003 uvāca caināṃ muditena cetasā 04,010.010d*0236_004 bṛhannaḷā nāma sakhī bhavatv iyam 04,010.010d*0236_005 sugātri saṃprītisubaddhasauhṛdā 04,010.010d*0236_006 tavāṅgane prāṇasamā ca nityadā 04,010.010d*0236_007 prakāmabhakṣābharaṇāmbarā śubhā 04,010.010d*0236_008 caratv iyaṃ sarvajaneṣv avāritā 04,010.010d*0236_009 na duṣkulīnā tv iyam ākṛtir bhaven 04,010.010d*0236_010 na vṛttabhedī bhavatīdṛśo janaḥ 04,010.010d*0237_001 itīdam uktvā puruṣair yathākramaṃ 04,010.010d*0237_002 parīkṣya rājā pramadābhir āgatām 04,010.010d*0237_003 sutāṃ ca tāṃ nartayituṃ śaśāsa vai 04,010.010d*0237_004 bṛhannalāṃ klībam avekṣya veśmani 04,010.010d*0238_001 tathā samādiśya sutāṃ narādhipaḥ 04,010.010d*0238_002 praveśyatāṃ sādhu gṛhaṃ taveti ca 04,010.011 vaiśaṃpāyana uvāca 04,010.011a bṛhannaḍāṃ tām abhivīkṣya matsyarāṭ; kalāsu nṛtte ca tathaiva vādite 04,010.011b*0239_001 saṃmantrya rājā vividhaiḥ svamantribhiḥ 04,010.011b*0239_002 parīkṣya cainaṃ pramadābhir āśu vai 04,010.011c apuṃstvam apy asya niśamya ca sthiraṃ; tataḥ kumārīpuram utsasarja tam 04,010.012a sa śikṣayām āsa ca gītavāditaṃ; sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ prabhuḥ 04,010.012c sakhīś ca tasyāḥ paricārikās tathā; priyaś ca tāsāṃ sa babhūva pāṇḍavaḥ 04,010.013a tathā sa satreṇa dhanaṃjayo 'vasat; priyāṇi kurvan saha tābhir ātmavān 04,010.013c tathāgataṃ tatra na jajñire janā; bahiścarā vāpy athavāntarecarāḥ 04,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,011.001a athāparo 'dṛśyata pāṇḍavaḥ prabhur; virāṭarājñas turagān samīkṣataḥ 04,011.001c tam āpatantaṃ dadṛśe pṛthagjano; vimuktam abhrād iva sūryamaṇḍalam 04,011.002a sa vai hayān aikṣata tāṃs tatas tataḥ; samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāṭ 04,011.002c tato 'bravīt tān anugān amitrahā; kuto 'yam āyāti naro 'maraprabhaḥ 04,011.002d*0240_001 dṛṣṭvā tathainaṃ sa kurūttamaṃ tataḥ 04,011.002d*0240_002 papraccha tān sarvasabhāsadas tadā 04,011.002d*0240_003 ko vā vijānāti purāsya darśanaṃ 04,011.002d*0240_004 yo 'yaṃ yuvābhyeti hi māmikāṃ sabhām 04,011.002d*0240_005 priyo hi me darśanato 'pi saṃmato 04,011.002d*0240_006 bravītu kaś cid yadi dṛṣṭavān imam 04,011.003a ayaṃ hayān vīkṣati māmakān dṛḍhaṃ; dhruvaṃ hayajño bhavitā vicakṣaṇaḥ 04,011.003c praveśyatām eṣa samīpam āśu me; vibhāti vīro hi yathāmaras tathā 04,011.004a abhyetya rājānam amitrahābravīj; jayo 'stu te pārthiva bhadram astu ca 04,011.004c hayeṣu yukto nṛpa saṃmataḥ sadā; tavāśvasūto nipuṇo bhavāmy aham 04,011.004d*0241_001 vitarkaty eva hi matsyarājani 04,011.004d*0241_002 tvaran kurūṇām ṛṣabhaḥ samāgamat 04,011.004d*0241_003 tataḥ praṇamyopanataḥ kurūttamo 04,011.004d*0241_004 virāṭarājānam uvāca pārthivam 04,011.004d*0241_005 tavāgato 'haṃ puram adya bhūpate 04,011.004d*0241_006 jijīviṣur vetanabhojanārthikaḥ 04,011.004d*0241_007 tavāśvabandhaḥ subhṛto bhavāmy ahaṃ 04,011.004d*0241_008 kuruṣva mām aśvapatiṃ yadīcchasi 04,011.005 virāṭa uvāca 04,011.005a dadāmi yānāni dhanaṃ niveśanaṃ; mamāśvasūto bhavituṃ tvam arhasi 04,011.005c kuto 'si kasyāsi kathaṃ tvam āgataḥ; prabrūhi śilpaṃ tava vidyate ca yat 04,011.006 nakula uvāca 04,011.006a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,011.006c tenāham aśveṣu purā prakṛtaḥ śatrukarśana 04,011.007a aśvānāṃ prakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ 04,011.007c duṣṭānāṃ pratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitam 04,011.008a na kātaraṃ syān mama jātu vāhanaṃ; na me 'sti duṣṭā vaḍavā kuto hayāḥ 04,011.008c janas tu mām āha sa cāpi pāṇḍavo; yudhiṣṭhiro granthikam eva nāmataḥ 04,011.008d*0242_001 mātalir iva devapater daśarathanṛpateḥ sumantra iva yantā 04,011.008d*0242_002 sahasāho jāmadagnes tathaiva tava śikṣayāmy aśvān 04,011.008d*0242_003 yudhiṣṭhirasya rājendra nararājasya śāsanāt 04,011.008d*0242_004 śatasāhasrakoṭīnām aśvānām asmi rakṣitā 04,011.009 virāṭa uvāca 04,011.009a yad asti kiṃ cin mama vājivāhanaṃ; tad astu sarvaṃ tvadadhīnam adya vai 04,011.009c ye cāpi ke cin mama vājiyojakās; tvadāśrayāḥ sārathayaś ca santu me 04,011.010a idaṃ taveṣṭaṃ yadi vai suropama; bravīhi yat te prasamīkṣitaṃ vasu 04,011.010c na te 'nurūpaṃ hayakarma vidyate; prabhāsi rājeva hi saṃmato mama 04,011.011a yudhiṣṭhirasyeva hi darśanena me; samaṃ tavedaṃ priyadarśa darśanam 04,011.011c kathaṃ tu bhṛtyaiḥ sa vinākṛto vane; vasaty anindyo ramate ca pāṇḍavaḥ 04,011.012 vaiśaṃpāyana uvāca 04,011.012a tathā sa gandharvavaropamo yuvā; virāṭarājñā muditena pūjitaḥ 04,011.012c na cainam anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; priyābhirāmaṃ vicarantam antarā 04,011.013a evaṃ hi matsye nyavasanta pāṇḍavā; yathāpratijñābhir amoghadarśanāḥ 04,011.013c ajñātacaryāṃ vyacaran samāhitāḥ; samudranemīpatayo 'tiduḥkhitāḥ 04,012.001 janamejaya uvāca 04,012.001a evaṃ matsyasya nagare vasantas tatra pāṇḍavāḥ 04,012.001c ata ūrdhvaṃ mahāvīryāḥ kim akurvanta vai dvija 04,012.002 vaiśaṃpāyana uvāca 04,012.002a evaṃ te nyavasaṃs tatra pracchannāḥ kurunandanāḥ 04,012.002c ārādhayanto rājānaṃ yad akurvanta tac chṛṇu 04,012.002d*0243_001 tṛṇabinduprasādāc ca dharmasya ca mahātmanaḥ 04,012.002d*0243_002 ajñātavāsam evaṃ tu virāṭanagare 'vasan 04,012.003a yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānām abhavat priyaḥ 04,012.003c tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃ pate 04,012.004a sa hy akṣahṛdayajñas tān krīḍayām āsa pāṇḍavaḥ 04,012.004c akṣavatyāṃ yathākāmaṃ sūtrabaddhān iva dvijān 04,012.005a ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ 04,012.005c bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yathārhaṃ sma prayacchati 04,012.006a bhīmaseno 'pi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca 04,012.006c atisṛṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire 04,012.007a vāsāṃsi parijīrṇāni labdhāny antaḥpure 'rjunaḥ 04,012.007c vikrīṇānaś ca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 04,012.008a sahadevo 'pi gopānāṃ veṣam āsthāya pāṇḍavaḥ 04,012.008b*0244_001 adhyakṣatvāc ca yal lebhe rājñaḥ kalyāṇakāryavān 04,012.008c dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 04,012.009a nakulo 'pi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām 04,012.009c tuṣṭe tasmin narapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 04,012.009d*0245_001 vinītān ṛṣabhān dṛṣṭvā sahadevena bhāvitān 04,012.009d*0245_002 sa tu hṛṣṭaś ca saṃprādāt tadā rājā dhanaṃ bahu 04,012.010a kṛṣṇāpi sarvān bhrātṝṃs tān nirīkṣantī tapasvinī 04,012.010c yathā punar avijñātā tathā carati bhāminī 04,012.011a evaṃ saṃpādayantas te tathānyonyaṃ mahārathāḥ 04,012.011b*0246_001 virāṭanagare ceruḥ punar garbhadhṛtā iva 04,012.011b*0246_002 sāśaṅkā dhārtarāṣṭrasya bhayāt pāṇḍusutās tadā 04,012.011c prekṣamāṇās tadā kṛṣṇām ūṣuś channā narādhipa 04,012.012a atha māse caturthe tu brahmaṇaḥ sumahotsavaḥ 04,012.012c āsīt samṛddho matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ 04,012.013a tatra mallāḥ samāpetur digbhyo rājan sahasraśaḥ 04,012.013b*0247_001 samāje brahmaṇo rājaṃs tathā paśupater api 04,012.013c mahākāyā mahāvīryāḥ kālakhañjā ivāsurāḥ 04,012.014a vīryonnaddhā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ 04,012.014c siṃhaskandhakaṭigrīvāḥ svavadātā manasvinaḥ 04,012.014e asakṛllabdhalakṣās te raṅge pārthivasaṃnidhau 04,012.015a teṣām eko mahān āsīt sarvamallān samāhvayat 04,012.015c āvalgamānaṃ taṃ raṅge nopatiṣṭhati kaś cana 04,012.015d*0248_001 kīcako 'pi tadā mallaṃ vyaśeṣayata no balāt 04,012.016a yadā sarve vimanasas te mallā hatacetasaḥ 04,012.016b@010_0001 avāṅmukhāś ca bhītāś ca mallāś cānye vicetasaḥ 04,012.016b@010_0002 vyasutvam apare caiva vāñchantīva pravihvalāḥ 04,012.016b@010_0003 gāṃ praveṣṭum ivecchanti khaṃ gantum iva cotthitāḥ 04,012.016b@010_0004 trastāḥ śāntā viṣaṇṇāṅgā niḥśabdā vihvalekṣaṇāḥ 04,012.016b@010_0005 virāṭarājamallās te bhagnacittā hataprabhāḥ 04,012.016b@010_0006 mallendranihatāḥ sarve na kiṃ cit pravadanti te 04,012.016b@010_0007 malla udvīkṣya tān mallāṃs trastān vākyam uvāca ha 04,012.016b@010_0008 āgataṃ mallarājaṃ māṃ kṛtsne pṛthivimaṇḍale 04,012.016b@010_0009 siṃhavyāghragajaiḥ sārdhaṃ krīḍantaṃ viddhi bhūpate 04,012.016b@010_0010 mallendrasya vacaḥ śrutvā baladarpasamanvitam 04,012.016b@010_0011 virāṭo vīkṣya tān mallāṃs trastān vākyam uvāca ha 04,012.016b@010_0012 anena saha mallena ko yoddhuṃ śaktimān naraḥ 04,012.016b@010_0013 tato yudhiṣṭhiro 'vādīc chrutvā matsyapater vacaḥ 04,012.016b@010_0014 asti mallo mahārāja mayā dṛṣṭo yudhiṣṭhire 04,012.016b@010_0015 anena saha mallena yoddhuṃ śaknoti bhūpate 04,012.016b@010_0016 yo 'sau mallo mayā dṛṣṭaḥ pūrvaṃ yaudhiṣṭhire pure 04,012.016b@010_0017 so 'yaṃ mallo vasaty eṣa rājaṃs tava mahānase 04,012.016b@010_0018 yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā vyaktam āheti pārthivaḥ 04,012.016b@010_0019 so 'py athāhūyatāṃ kṣipraṃ yoddhuṃ mallena saṃsadi 04,012.016b@010_0020 bhīmaseno virāṭena āhūtaś coditas tadā 04,012.016b@010_0021 yoddhuṃ tato 'bravīd vākyaṃ yoddhuṃ śaknomi bhūpate 04,012.016b@010_0022 narendra te prabhāvena śriyā śaktyā ca śāsanāt 04,012.016b@010_0023 anena saha mallena yoddhuṃ rājendra śaknuyām 04,012.016b@010_0024 yudhiṣṭhirakṛtaṃ jñātvā śriyā tava viśāṃ pate 04,012.016b@010_0025 mahādevasya bhaktyā ca taṃ mallaṃ pātayāmy aham 04,012.016b@010_0026 codito bhīmasenas tu mallam āhūya maṇḍale 04,012.016c atha sūdena taṃ mallaṃ yodhayām āsa matsyarāṭ 04,012.016d*0249_001 ubhābhyām eva gharṣo 'bhūd yathā śailau parasparam 04,012.016d*0250_001 kīcako 'pi tadā mallaṃ yodhayām āsa matsyarāṭ 04,012.017a codyamānas tato bhīmo duḥkhenaivākaron matim 04,012.017c na hi śaknoti vivṛte pratyākhyātuṃ narādhipam 04,012.018a tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ caran 04,012.018c praviveśa mahāraṅgaṃ virāṭam abhiharṣayan 04,012.019a babandha kakṣyāṃ kaunteyas tatas taṃ harṣayañ janam 04,012.019c tatas taṃ vṛtrasaṃkāśaṃ bhīmo mallaṃ samāhvayat 04,012.019d*0251_001 jīmūtaṃ nāma taṃ tatra mallaṃ prakhyātavikramam 04,012.019d*0252_001 kakṣe mallaṃ gṛhītvā tu nanāda bhuvi siṃhavat 04,012.020a tāv ubhau sumahotsāhāv ubhau tīvraparākramau 04,012.020c mattāv iva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau 04,012.020d*0253_001 vṛṣatulyabalau vīrau siṃhatulyaparākramau 04,012.020d*0253_002 gajāv iva madonmattau bhīmamallau nipetatuḥ 04,012.020d*0253_003 utpapātātha vegena mallaṃ kakṣe gṛhītavān 04,012.020d*0253_004 pārśvaṃ nigṛhya hastena pātayāmāsa mallakam 04,012.020d@011_0001 tatas tau naraśārdūlau bāhuyuddhe samīyatuḥ 04,012.020d@011_0002 vīrau paramasaṃhṛṣṭāv anyonyajayakāṅkṣiṇau 04,012.020d@011_0003 āsīt subhīmaḥ saṃpāto vajraparvatayor iva 04,012.020d@011_0004 ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāv ubhau 04,012.020d@011_0005 anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau 04,012.020d@011_0006 ubhau paramasaṃhṛṣṭau mattāv iva mahāgajau 04,012.020d@011_0007 kṛtapratikṛtaiś citrair bāhubhiś ca susaṃkaṭaiḥ 04,012.020d@011_0008 saṃnipātāvadhūtaiś ca pramāthonmathanais tathā 04,012.020d@011_0009 kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva varāhoddhūtanisvanaiḥ 04,012.020d@011_0010 talair vajranipātaiś ca prasṛṣṭābhis tathaiva ca 04,012.020d@011_0011 śalākānakhapātaiś ca pādoddhūtaiś ca dāruṇaiḥ 04,012.020d@011_0012 jānubhiś cāśmanirghoṣaiḥ śirobhiś cāvaghaṭṭitaiḥ 04,012.020d@011_0013 tad yuddham abhavad ghoram aśastraṃ bāhutejasā 04,012.020d@011_0014 balaprāṇena śūrāṇāṃ samājotsavasaṃnidhau 04,012.020d@011_0015 arajyata janaḥ sarvaḥ sotkruṣṭaninadotthitaḥ 04,012.020d@011_0016 balinoḥ saṃyuge rājan vṛtravāsavayor iva 04,012.020d@011_0017 prakarṣaṇākarṣaṇayor abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ 04,012.020d@011_0018 ākarṣatur athānyonyaṃ jānubhiś cābhijaghnatuḥ 04,012.020d@011_0019 tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam 04,012.020d@011_0020 vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau 04,012.020d@011_0021 bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva 04,012.021a cakarṣa dorbhyām utpāṭya bhīmo mallam amitrahā 04,012.021c vinadantam abhikrośañ śārdūla iva vāraṇam 04,012.022a tam udyamya mahābāhur bhrāmayām āsa vīryavān 04,012.022c tato mallāś ca matsyāś ca vismayaṃ cakrire param 04,012.022d*0254_001 ākṛṣṭakroḍīkaraṇaṃ prakarṣaṇam udāhṛtam 04,012.022d*0254_002 ākarṣaṇaṃ līlayaiva saṃmukhīkaraṇaṃ smṛtam 04,012.023a bhrāmayitvā śataguṇaṃ gatasattvam acetanam 04,012.023c pratyapiṃṣan mahābāhur mallaṃ bhuvi vṛkodaraḥ 04,012.024a tasmin vinihate malle jīmūte lokaviśrute 04,012.024c virāṭaḥ paramaṃ harṣam agacchad bāndhavaiḥ saha 04,012.025a saṃharṣāt pradadau vittaṃ bahu rājā mahāmanāḥ 04,012.025c ballavāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇas tathā 04,012.026a evaṃ sa subahūn mallān puruṣāṃś ca mahābalān 04,012.026c vinighnan matsyarājasya prītim āvahad uttamām 04,012.027a yadāsya tulyaḥ puruṣo na kaś cit tatra vidyate 04,012.027c tato vyāghraiś ca siṃhaiś ca dviradaiś cāpy ayodhayat 04,012.027d*0255_001 virāṭena pradattāni ratnāni vividhāni ca 04,012.027d*0255_002 sthitebhyaḥ puruṣebhyaś ca dattvā dravyāṇi jagmivān 04,012.028a punar antaḥpuragataḥ strīṇāṃ madhye vṛkodaraḥ 04,012.028c yodhyate sma virāṭena siṃhair mattair mahābalaiḥ 04,012.029a bībhatsur api gītena sunṛttena ca pāṇḍavaḥ 04,012.029c virāṭaṃ toṣayām āsa sarvāś cāntaḥpurastriyaḥ 04,012.030a aśvair vinītair javanais tatra tatra samāgataiḥ 04,012.030c toṣayām āsa nakulo rājānaṃ rājasattama 04,012.031a tasmai pradeyaṃ prāyacchat prīto rājā dhanaṃ bahu 04,012.031b*0256_001 arogā bahulakṣīrā dṛṣṭvā gās tā narādhipaḥ 04,012.031b*0256_002 prītaḥ prādān mahāvittaṃ matsyarājo balī mahān 04,012.031c vinītān vṛṣabhān dṛṣṭvā sahadevasya cābhibho 04,012.031d*0257_001 dhanaṃ dadau bahuvidhaṃ virāṭaḥ puruṣarṣabha 04,012.031d*0258_001 tathaiva pradadau vittam anekaṃ matsyarāṭ svayam 04,012.031d*0259_001 dhanaṃ prādāt subahulaṃ tasya tuṣṭaḥ sa pārthivaḥ 04,012.031d*0260_001 gāvaḥ prasūtā vatsaiś ca virāṭo vismito 'bhavat 04,012.031d*0261_001 tasmin kāle dadau tasmai dhanaṃ prīto nṛpo bahu 04,012.031d*0262_001 draupadī prekṣya tān sarvān kliśyamānān mahārathān 04,012.031d*0262_002 nātiprītamanā rājan niḥśvāsaparamābhavat 04,012.032a evaṃ te nyavasaṃs tatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ 04,012.032c karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭanṛpates tadā 04,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,013.001a vasamāneṣu pārtheṣu matsyasya nagare tadā 04,013.001c mahāratheṣu channeṣu māsā daśa samatyayuḥ 04,013.002a yājñasenī sudeṣṇāṃ tu śuśrūṣantī viśāṃ pate 04,013.002c avasat paricārārhā suduḥkhaṃ janamejaya 04,013.003a tathā carantīṃ pāñcālīṃ sudeṣṇāyā niveśane 04,013.003b*0263_001 tāṃ devīṃ toṣayām āsa tathā cāntaḥpurastriyaḥ 04,013.003b*0263_002 tasmin varṣe gataprāye kīcakas tu mahābalaḥ 04,013.003b*0264_001 senāpatir dvāradeśaṃ jitvā saṃgrāmam āgataḥ 04,013.003c senāpatir virāṭasya dadarśa jalajānanām 04,013.003d*0265_001 sārameyo mantrapūtaṃ vedipārśvagataṃ haviḥ 04,013.004a tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ carantīṃ devatām iva 04,013.004c kīcakaḥ kāmayām āsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ 04,013.005a sa tu kāmāgnisaṃtaptaḥ sudeṣṇām abhigamya vai 04,013.005c prahasann iva senānīr idaṃ vacanam abravīt 04,013.006a neyaṃ purā jātu mayeha dṛṣṭā; rājño virāṭasya niveśane śubhā 04,013.006c rūpeṇa conmādayatīva māṃ bhṛśaṃ; gandhena jātā madireva bhāminī 04,013.007a kā devarūpā hṛdayaṃgamā śubhe; ācakṣva me kā ca kutaś ca śobhanā 04,013.007c cittaṃ hi nirmathya karoti māṃ vaśe; na cānyad atrauṣadham adya me matam 04,013.008a aho taveyaṃ paricārikā śubhā; pratyagrarūpā pratibhāti mām iyam 04,013.008c ayuktarūpaṃ hi karoti karma te; praśāstu māṃ yac ca mamāsti kiṃ cana 04,013.009a prabhūtanāgāśvarathaṃ mahādhanaṃ; samṛddhiyuktaṃ bahupānabhojanam 04,013.009c manoharaṃ kāñcanacitrabhūṣaṇaṃ; gṛhaṃ mahac chobhayatām iyaṃ mama 04,013.010a tataḥ sudeṣṇām anumantrya kīcakas; tataḥ samabhyetya narādhipātmajām 04,013.010c uvāca kṛṣṇām abhisāntvayaṃs tadā; mṛgendrakanyām iva jambuko vane 04,013.010d@012_0001 kā tvaṃ kasyāsi kalyāṇi kuto vā tvaṃ varānane 04,013.010d@012_0002 prāptā virāṭanagaraṃ tattvam ācakṣva śobhane 04,013.010d@012_0003 rūpam agryaṃ tathā kāntiḥ saukumāryam anuttamam 04,013.010d@012_0004 kāntyā vibhāti vaktraṃ te śaśāṅka iva nirmalam 04,013.010d@012_0005 netre suvipule subhru padmapatranibhe śubhe 04,013.010d@012_0006 vākyaṃ te cārusarvāṅgi parapuṣṭarutopamam 04,013.010d@012_0007 evaṃrūpā mayā nārī kā cid anyā mahītale 04,013.010d@012_0008 na dṛṣṭapūrvā suśroṇi yādṛśī tvam anindite 04,013.010d@012_0009 lakṣmīḥ padmālayā kiṃ tvam atha bhūtiḥ sumadhyame 04,013.010d@012_0010 hrīḥ śrīḥ kīrtir atho kāntir āsāṃ kā tvaṃ varānane 04,013.010d@012_0011 atīva rūpiṇī kiṃ tvam anaṅgāṅgavihāriṇī 04,013.010d@012_0012 atīva bhrājase subhru prabhevendor anuttamā 04,013.010d@012_0013 api cekṣaṇapakṣmāṇaṃ smitajyotsnopamaṃ śubham 04,013.010d@012_0014 divyāṃśuraśmibhir vṛttaṃ divyakāntimanoramam 04,013.010d@012_0015 nirīkṣya vaktracandraṃ te lakṣmyānupamayā yutam 04,013.010d@012_0016 kṛtsne jagati ko neha kāmasya vaśago bhavet 04,013.010d@012_0017 hārālaṃkārayogyau tu stanau cobhau suśobhanau 04,013.010d@012_0018 sujātau sahitau lakṣmyā pīnau vṛttau nirantarau 04,013.010d@012_0019 kuḍmalāmburuhākārau tava subhru payodharau 04,013.010d@012_0020 kāmapratodāv iva māṃ tudataś cāruhāsini 04,013.010d@012_0021 valīvibhaṅgacaturaṃ stanabhāravināmitam 04,013.010d@012_0022 karāgrasaṃmitaṃ madhyaṃ tavedaṃ tanumadhyame 04,013.010d@012_0023 dṛṣṭvaiva cāru jaghanaṃ saritpulinasaṃnibham 04,013.010d@012_0024 kāmavyādhir asādhyo mām apy ākrāmati bhāmini 04,013.010d@012_0025 jajvāla cāgnimadano dāvāgnir iva nirdayaḥ 04,013.010d@012_0026 tvatsaṃgamābhisaṃkalpavivṛddho me dahaty ayam 04,013.010d@012_0027 ātmapradānavarṣeṇa saṃgamāmbhodhareṇa ca 04,013.010d@012_0028 śamayasva varārohe jvalantaṃ manmathānalam 04,013.010d@012_0029 maccittonmādanakarā manmathasya śarotkarāḥ 04,013.010d@012_0030 tvatsaṃgamāśāniśitās tīvrāḥ śaśinibhānane 04,013.010d@012_0031 mahyaṃ vidārya hṛdayam idaṃ nirdayavegitāḥ 04,013.010d@012_0032 praviṣṭā hy asitāpāṅgi pracaṇḍāś caṇḍadāruṇāḥ 04,013.010d@012_0033 atyunmādasamārambhāḥ prītyunmādakarā mama 04,013.010d@012_0034 ātmapradānasaṃbhogair mām uddhartum ihārhasi 04,013.010d@012_0035 citramālyāmbaradharā sarvābharaṇabhūṣitā 04,013.010d@012_0036 kāmaṃ prakāmaṃ seva tvaṃ mayā saha vilāsini 04,013.010d@012_0037 nārhasīhāsukhaṃ vastuṃ sukhārhā sukhavarjitā 04,013.010d@012_0038 prāpnuhy anuttamaṃ saukhyaṃ mattas tvaṃ mattagāmini 04,013.010d@012_0039 svādūny amṛtakalpāni peyāni vividhāni ca 04,013.010d@012_0040 pibamānā manojñāni ramamāṇā yathāsukham 04,013.010d@012_0041 bhogopacārān vividhān saubhāgyaṃ cāpy anuttamam 04,013.010d@012_0042 pānaṃ piba mahābhāge bhogaiś cānuttamaiḥ śubhaiḥ 04,013.011a idaṃ ca rūpaṃ prathamaṃ ca te vayo; nirarthakaṃ kevalam adya bhāmini 04,013.011c adhāryamāṇā srag ivottamā yathā; na śobhase sundari śobhanā satī 04,013.012a tyajāmi dārān mama ye purātanā; bhavantu dāsyas tava cāruhāsini 04,013.012c ahaṃ ca te sundari dāsavat sthitaḥ; sadā bhaviṣye vaśago varānane 04,013.012d*0266_001 tvadīyasaundaryaguṇākṛtaṃ mano 04,013.012d*0266_002 nirarthakaṃ sundari janma yat tava 04,013.012d*0267_001 (6a) na tvaṃ purā jātu mayeha dṛṣṭā 04,013.012d*0267_002 (6b) rājño virāṭasya niveśane śubhe 04,013.012d*0267_003 (6c) rūpeṇa me nandayase manas tvaṃ 04,013.012d*0267_004 (7b) sugātri kasyāsi kuto 'si kā vā 04,013.012d*0267_005 (12c) dāsas tavāhaṃ pṛthutāmralocane 04,013.012d*0267_006 (12d) vaśānugo vāraṇakhelagāmini 04,013.012d*0267_007 kandarpavegābhihato 'smy anindite 04,013.012d*0267_008 khago vasanteṣv iva puṣpamūrcchitaḥ 04,013.012d*0267_009 tvam evam ācāraparītadarśanā 04,013.012d*0267_010 (8a) nānyāḥ striyaḥ saṃparicartum arhasi 04,013.012d*0267_011 kiṃ rājaveśmany asitāyatekṣaṇe 04,013.012d*0267_012 karoṣi keśān svayam eva bhāmini 04,013.012d*0267_013 anyā hi nāryas tava karma kuryuḥ 04,013.012d*0267_014 pratītarūpās tava cārunetre 04,013.012d*0267_015 (11c) adhāryamāṇeva janena mañjarī 04,013.012d*0267_016 sugātri kiṃ jīryasi cāruhāsini 04,013.012d*0267_017 (12a) tyajāmi dārān mama ye purātanān 04,013.012d*0267_018 (12cd) bhavāmi dāsaś ca vaśānugaś ca te 04,013.012d*0267_019 sugātri mahyaṃ sukṛtena te śape 04,013.012d*0267_020 yathā mama tvaṃ hṛdaye pratiṣṭhitā 04,013.012d*0267_021 mamānurūpā tvam anindyalocane 04,013.012d*0267_022 svayaṃ tathātmānam ihānucintaya 04,013.012d*0267_023 pratyakṣam etat tava cārudarśane 04,013.012d*0267_024 yathā vayas tulyavapur hi cāvayoḥ 04,013.012d*0267_025 (9a) prabhūtaratnopahitaṃ subhājanaṃ 04,013.012d*0267_026 (9d) parair hi cādyaiva mamottamaṃ gṛham 04,013.012d*0267_027 prāsādamālāgraviśālatoraṇaṃ 04,013.012d*0267_028 kuberaparjanyaniveśanopamam 04,013.012d*0267_029 yad asti tatrāvasathe mad arpaṇaṃ 04,013.012d*0267_030 vasuprabhāvopagataṃ mamāntike 04,013.012d*0267_031 dadāmi tat sarvam adhīralocane 04,013.012d*0267_032 tvam asya sarvasya sugātri bhājanam 04,013.012d*0268_001 prabhūtaśayyāsanapānabhojanaṃ 04,013.012d*0268_002 praviśya tatraiva sukhī ciraṃ vasa 04,013.012d@013_0001 devaṃ prapadye śaraṇaṃ vṛṣadhvajaṃ 04,013.012d@013_0002 trilocanaṃ dakṣamakhapraṇāśanam 04,013.012d@013_0003 haraṃ bhavaṃ sthāṇum umāpatiṃ prabhuṃ 04,013.012d@013_0004 tvayādya me subhru dadātu saṃgamam 04,013.012d@013_0005 tvayā samāgamya tu cārulocane 04,013.012d@013_0006 ṣaḍānanaṃ dvādaśadīptalocane 04,013.012d@013_0007 varaṃ varārhaṃ varadaṃ vareśvaraṃ 04,013.012d@013_0008 vareṇa tuṣṭo varagātri toṣaye 04,013.012d@013_0009 ayaṃ tu rājā parasainyavāraṇaḥ 04,013.012d@013_0010 syālapriyatvān mama cādya bhāmini 04,013.012d@013_0011 kariṣyate kāmam ayaṃ yatheṣṭato 04,013.012d@013_0012 hy anīkakarṇāgradharo 'smi tasya vai 04,013.012d@013_0013 aprāpya tu tvām aham adya śobhane 04,013.012d@013_0014 śriyaṃ samṛddhām iva pāpam ācaran 04,013.012d@013_0015 vrajeyam indrasya niveśanaṃ śubhe 04,013.012d@013_0016 tvayā visṛṣṭo hy apunarbhavāṃ gatim 04,013.012d@013_0017 priyāṃś ca dārān sasutān kulaṃ dhanaṃ 04,013.012d@013_0018 yaśaś ca kīrtir hy atha vāpi jīvitam 04,013.012d@013_0019 tyajāmi sarvaṃ sukṛtaṃ ca yat kṛtaṃ 04,013.012d@013_0020 priye tvadarthaṃ ca jijīviṣāmy aham 04,013.012d@013_0021 apārayantaṃ bata śokam udyataṃ 04,013.012d@013_0022 samudravegopamam āturaṃ bhṛśam 04,013.012d@013_0023 bhajasva mām adya śubhena cetasā 04,013.012d@013_0024 yathā na śuṣye na patāmy acetanaḥ 04,013.012d@013_0025 yathā na gaccheyam ahaṃ yamakṣayaṃ 04,013.012d@013_0026 tathā kuruṣvādya viśālalocane 04,013.012d@013_0027 ahaṃ hi kānte tvadadhīnajīvitas 04,013.012d@013_0028 vaiśaṃpāyanaḥ 04,013.012d@013_0028 tvayā viyukto na ciraṃ jijīviṣe 04,013.012d@013_0029 evam uktānavadyāṅgī kīcakena durātmanā 04,013.012d@013_0030 draupadī tam uvācedaṃ sairandhrīveṣadhāriṇī 04,013.013 draupady uvāca 04,013.013a aprārthanīyām iha māṃ sūtaputrābhimanyase 04,013.013c vihīnavarṇāṃ sairandhrīṃ bībhatsāṃ keśakārikām 04,013.013d*0269_001 etenaiva ca vittena yatnena ca manoramā 04,013.013d*0269_002 śakyā cānyā tvayā prāptuṃ svajātikulavardhinī 04,013.013d*0269_003 sveṣu dāreṣu medhāvī kurute yatnam uttamam 04,013.013d*0269_004 svadāranirato hy āśu naro bhadrāṇi paśyati 04,013.013d*0269_005 paradārarato martyo na ca bhadrāṇi paśyati 04,013.013d*0269_006 na cādharmeṇa lipyeta na cākīrtim avāpnuyāt 04,013.013d*0269_007 svadāre 'bhiratir dharmo mṛtasyāpi na saṃśayaḥ 04,013.013d*0269_008 svajātidārā martyasya iha loke paratra ca 04,013.013d*0269_009 pretakāryāṇi kurvanti nivāpais tarpayanti ca 04,013.013d*0269_010 tad akṣayaṃ ca dharmyaṃ ca svargyam āhur manīṣiṇaḥ 04,013.013d*0269_011 svajātidāre ye putrā jāyante kulapūjitāḥ 04,013.013d*0269_012 te kṣetrajāś ca putrāś ca śrūyante kulavardhanāḥ 04,013.013d*0269_013 tasmāt svadāraniratā bhavanti puruṣāḥ śubhāḥ 04,013.014a paradārāsmi bhadraṃ te na yuktaṃ tvayi sāṃpratam 04,013.014b*0270_001 spraṣṭuṃ draṣṭuṃ ca vā sūta kāmadagdhena cetasā 04,013.014b*0270_002 māṃ hi tvam abhimanvānaḥ sūtaputra naśiṣyasi 04,013.014b*0270_003 āśu cādyaiva na cirāt saputrapaśubāndhavaḥ 04,013.014c dayitāḥ prāṇināṃ dārā dharmaṃ samanucintaya 04,013.015a paradāre na te buddhir jātu kāryā kathaṃ cana 04,013.015c vivarjanaṃ hy akāryāṇām etat satpuruṣavratam 04,013.016a mithyābhigṛdhno hi naraḥ pāpātmā moham āsthitaḥ 04,013.016c ayaśaḥ prāpnuyād ghoraṃ sumahat prāpnuyād bhayam 04,013.016d*0271_001 paradārarateḥ puṃsaḥ saṃtatis tasya naśyati 04,013.016d*0271_002 patanti pitaraś caiva svayaṃ paścāt pataty adhaḥ 04,013.016d@014_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,013.016d@014_0001 evam uktas tu sairandhryā kīcakaḥ kāmamohitaḥ 04,013.016d@014_0002 jānann api sudurbuddhiḥ paradārābhimarṣaṇe 04,013.016d@014_0003 doṣān bahūn prāṇaharān sarvalokavigarhitān 04,013.016d@014_0004 provācedaṃ sudurbuddhir draupadīm ajitendriyaḥ 04,013.016d@014_0005 nārhasy evaṃ varārohe pratyākhyātuṃ varānane 04,013.016d@014_0006 māṃ manmathasamāviṣṭaṃ tvatkṛte cāruhāsini 04,013.016d@014_0007 pratyākhyāya hi māṃ bhīru vaśagaṃ priyavādinam 04,013.016d@014_0008 nūnaṃ tvam asitāpāṅgi paścāttāpaṃ kariṣyasi 04,013.016d@014_0009 ahaṃ hi subhru rājyasya kṛtsnasyāsya sumadhyame 04,013.016d@014_0010 prabhur vāsayitā caiva vīrye cāpratimaḥ kṣitau 04,013.016d@014_0011 pṛthivyāṃ matsamo nāsti kaś cid anyaḥ pumān iha 04,013.016d@014_0012 rūpayauvanasaubhāgyair bhogaiś cānuttamaiḥ śubhaiḥ 04,013.016d@014_0013 sarvakāmasamṛddheṣu bhogeṣv anupameṣv iha 04,013.016d@014_0014 bhoktavyeṣu ca kalyāṇi kasmād dāsye ratā hy asi 04,013.016d@014_0015 mayā dattam idaṃ rājyaṃ svāminy asmiñ śubhānane 04,013.016d@014_0016 bhajasva māṃ varārohe bhuṅkṣva bhogān anuttamān 04,013.016d@014_0017 evam uktā tu sā sādhvī kīcakenāśubhaṃ vacaḥ 04,013.016d@014_0018 kīcakaṃ pratyuvācedaṃ garhayanty asya tad vacaḥ 04,013.017a mā sūtaputra hṛṣyasva mādya tyakṣyasi jīvitam 04,013.017c durlabhām abhimanvāno māṃ vīrair abhirakṣitām 04,013.017d*0272_001 patiṣyasy avaśas tūrṇaṃ vṛntāt tālaphalaṃ yathā 04,013.017d*0273_001 kāmavegoddhatāṅgena spraṣṭuṃ duṣṭena cetasā 04,013.018a na cāpy ahaṃ tvayā śakyā gandharvāḥ patayo mama 04,013.018a*0274_001 **** **** spraṣṭuṃ duṣṭena cetasā 04,013.018a*0274_002 kāmavegoddhatāṅgena 04,013.018c te tvāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhv alaṃ mā vyanīnaśaḥ 04,013.018d*0275_001 ko 'yaṃ kaṇṭhe śilāṃ baddhvā tartum icchati sāgaram 04,013.018d*0275_002 kena śakyaṃ viṣaṃ bhoktuṃ cāsyate puruṣādhama 04,013.018d*0276_001 sītārthaṃ hi daśagrīvaṃ yathā rāmaḥ sabāndhavam 04,013.018d*0276_002 patiṣyasi tathā mūrkha pātāle krūradarśane 04,013.018d*0277_001 rāmo hatvā tu muditas tathā tvāṃ patayo mama 04,013.019a aśakyarūpaiḥ puruṣair adhvānaṃ gantum icchasi 04,013.019c yathā niścetano bālaḥ kūlasthaḥ kūlam uttaram 04,013.019e tartum icchati mandātmā tathā tvaṃ kartum icchasi 04,013.020a antarmahīṃ vā yadi vordhvam utpateḥ; samudrapāraṃ yadi vā pradhāvasi 04,013.020c tathāpi teṣāṃ na vimokṣam arhasi; pramāthino devasutā hi me varāḥ 04,013.021a tvaṃ kālarātrīm iva kaś cid āturaḥ; kiṃ māṃ dṛḍhaṃ prārthayase 'dya kīcaka 04,013.021b*0278_001 teṣāṃ priyāṃ prārthayato na te bhuvi 04,013.021b*0278_002 gatvā divaṃ vā śaraṇaṃ bhaviṣyati 04,013.021b*0278_003 na vartate kīcaka te dṛśā śubhaṃ 04,013.021b*0278_004 yā tena saṃjīvanam arthayeta sā 04,013.021b*0279_001 pāpaṃ na vetsi na nayaṃ durātman 04,013.021b*0279_002 durvṛttabuddhe kila kīcakādhama 04,013.021c kiṃ mātur aṅke śayito yathā śiśuś; candraṃ jighṛkṣur iva manyase hi mām 04,013.021d*0280_001 yo mām ajñāya kāmārtaḥ abaddhāni prabhāṣate 04,013.021d*0280_002 aśaktas tu pumāñ śailaṃ na laṅghayitum arhati 04,013.021d*0280_003 patan hi pātālamukhe mahodadhau 04,013.021d*0280_004 (20a) kṣitiṃ praviṣṭo yadi cordhvam utpatet 04,013.021d*0280_005 diśaḥ prapanno girigahvarāṇi vā 04,013.021d*0280_006 guhāṃ praviṣṭo 'ntagato 'pi vā kṣiteḥ 04,013.021d*0280_007 juhvañ japan vā prapatan gires taṭe 04,013.021d*0280_008 hutāśanādityagatiṃ gato 'pi vā 04,013.021d*0280_009 bhāryāvamantā puruṣo mahātmanāṃ 04,013.021d*0280_010 (20c) na jātu mucyeta kathaṃ canāhataḥ 04,013.021d*0280_011 moghaṃ tavedaṃ vacanaṃ bhaviṣyati 04,013.021d*0280_012 pratolanaṃ vā tulayā mahāgireḥ 04,013.021d*0280_013 (21cd) tvaṃ tārakāṇām adhipaṃ yathā śiśur 04,013.021d*0280_014 na māṃ balāt prāpsyasi durlabhāṃ satīm 04,013.021d*0280_015 dārābhimarśī puruṣo mahātmanāṃ 04,013.021d*0280_016 gatvāpi devāñ śaraṇaṃ na vindati 04,013.021d*0280_017 imāṃ matiṃ kīcaka muñca kāmināṃ 04,013.021d*0280_018 mā nīnaśo jīvitam ātmanaḥ priyam 04,013.021d*0280_019 hutāśanaṃ prajvalitaṃ mahāvane 04,013.021d*0280_020 nidāghamadhyānha ivāturaḥ svayam 04,013.021d*0280_021 praveṣṭukāmo 'si vadhāya cātmanaḥ 04,013.021d*0280_022 kulasya sarvasya vināśanāya ca 04,013.021d*0280_023 na devagandharvamaharṣisaṃnidhau 04,013.021d*0280_024 na nāgaloke 'surarākṣasālaye 04,013.021d*0280_025 iha sthitāṃ mām avamatya cetasā 04,013.021d*0280_026 na jīvitārthe śaraṇaṃ tvam āpsyasi 04,013.021d*0281_001 tvaṃ kālarātrīm iva kaś cid āturaḥ 04,013.021d*0281_002 kiṃ mādṛśīṃ prārthayase 'dya kīcaka 04,013.021d*0282_001 tvaṃ kālapāśaṃ pratimucya kaṇṭhe 04,013.021d*0282_002 praveṣṭum icchasy atha duṣpraveśam 04,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,014.001a pratyākhyāto rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcako 'bravīt 04,014.001b*0283_001 praviśya rājño bhavanaṃ bhaginyā agrataḥ sthitaḥ 04,014.001b*0283_002 so 'bhivīkṣya sukeśāntāṃ sudeṣṇāṃ bhaginīṃ priyām 04,014.001c amaryādena kāmena ghoreṇābhipariplutaḥ 04,014.001d*0284_001 sa tu mūrdhny añjaliṃ kṛtvā bhaginyāś caraṇāv ubhau 04,014.001d*0284_002 saṃmohābhihatas tūrṇaṃ vātoddhūta ivārṇavaḥ 04,014.001d*0284_003 provāca hi suduḥkhārto bhaginīṃ niḥśvasan muhuḥ 04,014.001d*0284_004 avyaktamṛdunā sāmnā śuṣyatā ca punaḥ punaḥ 04,014.002a yathā kaikeyi sairandhryā sameyāṃ tad vidhīyatām 04,014.002b*0285_001 yenopāyena sairandhrī bhajen māṃ gajagāminī 04,014.002c tāṃ sudeṣṇe parīpsasva māhaṃ prāṇān prahāsiṣam 04,014.002d@015_0001 yadīyam anavadyāṅgi na mām adyābhikāṅkṣate 04,014.002d@015_0002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,014.002d@015_0002 cetasābhiprapannena gato 'smi yamasādanam 04,014.002d@015_0003 tam uvāca pariṣvajya sudeṣṇā bhrātaraṃ priyam 04,014.002d@015_0004 śaraṇāgateyaṃ suśroṇī mayā dattābhayā ca sā 04,014.002d@015_0005 śubhācārā ca bhadraṃ te naināṃ vaktum ihotsahe 04,014.002d@015_0006 naiṣā śakyā hi cānyena spraṣṭuṃ pāpena cetasā 04,014.002d@015_0007 gandharvāḥ kila pañcaināṃ rakṣanti ramayanti ca 04,014.002d@015_0008 evam eṣā mamācaṣṭa tathā prathamasaṃgame 04,014.002d@015_0009 tathaiva gajanāsorūḥ satyam āha mamāntike 04,014.002d@015_0010 te hi kruddhā mahātmāno nāśayeyur hi jīvitam 04,014.002d@015_0011 rājā caiva samīkṣyaināṃ saṃmohaṃ gatavān iha 04,014.002d@015_0012 mayā ca satyavacanair anunīto mahīpatiḥ 04,014.002d@015_0013 so 'py enām aniśaṃ dṛṣṭvā manasaivābhyanandata 04,014.002d@015_0014 bhayād gandharvamukhyānāṃ jīvitasyopaghātinām 04,014.002d@015_0015 manasāpi tatas tv enāṃ na cintayati pārthivaḥ 04,014.002d@015_0016 te hi kruddhā mahātmāno garuḍānilatejasaḥ 04,014.002d@015_0017 daheyur api lokāṃs trīn yugānteṣv iva bhāskarāḥ 04,014.002d@015_0018 sairandhryā hy etad ākhyātaṃ mama teṣāṃ mahad balam 04,014.002d@015_0019 tava cāham idaṃ guhyaṃ snehād ākhyāmi bandhuvat 04,014.002d@015_0020 mā gamiṣyasi vai kṛcchrāṃ gatiṃ paramadurgamām 04,014.002d@015_0021 balinas te rujaṃ kuryuḥ kulasya ca janasya ca 04,014.002d@015_0022 tasmān nāsyāṃ manaḥ kartuṃ yadi prāṇāḥ priyās tava 04,014.002d@015_0023 mā cintayethā mā gās tvaṃ matpriyaṃ ca yadīcchasi 04,014.002d@015_0024 evam uktas tu duṣṭātmā bhaginīṃ kīcako 'bravīt 04,014.002d@015_0025 gandharvāṇāṃ śataṃ vāpi sahasram ayutāni vā 04,014.002d@015_0026 aham eko haniṣyāmi gandharvān pañca kiṃ punaḥ 04,014.002d@015_0027 na ca tvam abhijānīṣe strīṇāṃ guhyam anuttamam 04,014.002d@015_0028 putraṃ vā kila pautraṃ vā bhrātaraṃ vā manasvinī 04,014.002d@015_0029 rahasīha naraṃ dṛṣṭvā nānāgandhavibhūṣitam 04,014.002d@015_0030 yonir utsvidyate strīṇām asatīnāṃ mayā śrutam 04,014.002d@015_0031 sā tvaṃ dhruvaṃ brūhi caināṃ mama cecchasi jīvitam 04,014.002d@015_0032 evam uktā sudeṣṇā tu śokenābhiprapīḍitā 04,014.002d@015_0033 aho duḥkham aho kṛcchram aho pāpam iti sma ha 04,014.002d@015_0034 prārudad bhṛśaduḥkhārtā vipākaṃ tasya vīkṣya sā 04,014.002d@015_0035 pātāleṣu pataty eṣa vilapan vaḍavāmukhe 04,014.002d@015_0036 tvatkṛte vinaśiṣyanti bhrātaraḥ suhṛdaś ca me 04,014.002d@015_0037 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat tvam evam abhiplutaḥ 04,014.002d@015_0038 na ca śreyo 'bhijānīṣe kāmam evānuvartase 04,014.002d@015_0039 dhruvaṃ gatāyus tvaṃ pāpa yad evaṃ kāmamohitaḥ 04,014.002d@015_0040 akartavye hi māṃ pāpe viyunaṅkṣi narādhama 04,014.002d@015_0041 api caitat purā proktaṃ nipuṇair manujottamaiḥ 04,014.002d@015_0042 ekas tu kurute pāpaṃ svajātis tena hanyate 04,014.002d@015_0043 gatas tvaṃ dharmarājasya viṣayaṃ nātra saṃśayaḥ 04,014.002d@015_0044 adūṣakam imaṃ sarvaṃ svajanaṃ ghātayiṣyasi 04,014.002d@015_0045 etat tu me duḥkhataraṃ yenāhaṃ bhrātṛsauhṛdāt 04,014.002d@015_0046 viditārtho kariṣyāmi tuṣṭo bhava kulakṣayāt 04,014.002d@015_0047 gaccha śīghram itas tvaṃ hi svam eva bhavanaṃ śubham 04,014.003a tasya tāṃ bahuśaḥ śrutvā vācaṃ vilapatas tadā 04,014.003c virāṭamahiṣī devī kṛpāṃ cakre manasvinī 04,014.004a svam artham abhisaṃdhāya tasyārtham anucintya ca 04,014.004c udvegaṃ caiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā sūtam abravīt 04,014.005a parviṇīṃ tvaṃ samuddiṣya surām annaṃ ca kāraya 04,014.005b*0286_001 kṛte cānne surāyāṃ ca preṣayiṣyasi me punaḥ 04,014.005c tatraināṃ preṣayiṣyāmi surāhārīṃ tavāntikam 04,014.006a tatra saṃpreṣitām enāṃ vijane niravagrahām 04,014.006c sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā ramed yadi 04,014.006d*0287_001 sadyaḥ kṛtam idaṃ sarvaṃ śeṣam atrānucintaya 04,014.007a kīcakas tu gṛhaṃ gatvā bhaginyā vacanāt tadā 04,014.007c surām āhārayām āsa rājārhāṃ suparisrutām 04,014.007d*0288_001 sudeṣṇayaivam uktas tu kīcakaḥ kālacoditaḥ 04,014.007d*0288_002 tvaramāṇaḥ pracakrāma svagṛhaṃ rājaveśmanaḥ 04,014.007d*0288_003 āgamya ca gṛhaṃ ramyaṃ surām annaṃ cakāra ha 04,014.008a ājaurabhraṃ ca subhṛśaṃ bahūṃś coccāvacān mṛgān 04,014.008c kārayām āsa kuśalair annapānaṃ suśobhanam 04,014.009a tasmin kṛte tadā devī kīcakenopamantritā 04,014.009c sudeṣṇā preṣayām āsa sairandhrīṃ kīcakālayam 04,014.009d*0289_001 tvarāvān kālapāśena kaṇṭhe baddhaḥ paśur yathā 04,014.009d*0289_002 nāvabudhyata mūḍhātmā maraṇaṃ samupasthitam 04,014.009d*0289_003 ānītāyāṃ surāyāṃ tu kṛte cānne susaṃskṛte 04,014.009d*0289_004 kīcakaḥ 04,014.009d*0289_004 kīcakaḥ punar āgamya sudeṣṇāṃ vākyam abravīt 04,014.009d*0289_005 madhumāṃsaṃ bahuvidhaṃ bhakṣyāś ca vividhāḥ kṛtāḥ 04,014.009d*0289_006 sudeṣṇe brūhi sairandhrīṃ yathā sā me gṛhaṃ vrajet 04,014.009d*0289_007 kena cit tv adya kāryeṇa tvara śīghraṃ mama priyam 04,014.009d*0289_008 ahaṃ hi śaraṇaṃ devaṃ prapadye vṛṣabhadhvajam 04,014.009d*0289_009 samāgamaṃ me sairandhryā maraṇaṃ vā diśed iti 04,014.009d*0289_009 vaiśaṃpāyanaḥ 04,014.009d*0289_010 sā tam āha viniḥśvasya pratigaccha svakaṃ gṛham 04,014.009d*0289_011 eṣāham api sairandhrīṃ surārthaṃ tūrṇam ādiśam 04,014.009d*0289_012 evam uktas tu pāpātmā kīcakas tvaritaṃ punaḥ 04,014.009d*0289_013 svagṛhaṃ prāviśac chīghraṃ sairandhrīgatamānasaḥ 04,014.009d*0289_014 kīcakaṃ tu gataṃ jñātvā tvaramāṇā gṛhaṃ svakam 04,014.009d*0289_015 sairandhrīṃ tata āhūya sudeṣṇā vākyam abravīt 04,014.010 sudeṣṇovāca 04,014.010a uttiṣṭha gaccha sairandhri kīcakasya niveśanam 04,014.010c pānam ānaya kalyāṇi pipāsā māṃ prabādhate 04,014.010d*0290_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,014.010d*0290_001 sudeṣṇayaivam uktā sā niḥśvasantī nṛpātmajā 04,014.010d*0290_002 abravīc chokasaṃtaptā nāhaṃ tatra vrajāmi vai 04,014.010d*0290_003 sūtaputro hi māṃ bhadre kāmātmā cābhimanyate 04,014.011 draupady uvāca 04,014.011a na gaccheyam ahaṃ tasya rājaputri niveśanam 04,014.011c tvam eva rājñi jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ 04,014.012a na cāham anavadyāṅgi tava veśmani bhāmini 04,014.012c kāmavṛttā bhaviṣyāmi patīnāṃ vyabhicāriṇī 04,014.013a tvaṃ caiva devi jānāsi yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 04,014.013c praviśantyā mayā pūrvaṃ tava veśmani bhāmini 04,014.014a kīcakaś ca sukeśānte mūḍho madanadarpitaḥ 04,014.014c so 'vamaṃsyati māṃ dṛṣṭvā na yāsye tatra śobhane 04,014.014d*0291_001 kathaṃ nu vai tatra gatāṃ marṣayen mām abāndhavām 04,014.015a santi bahvyas tava preṣyā rājaputri vaśānugāḥ 04,014.015c anyāṃ preṣaya bhadraṃ te sa hi mām avamaṃsyate 04,014.015d*0292_001 kīcakasyālayaṃ devi na yāmi bhayakampitā 04,014.015d*0292_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,014.015d*0292_002 yady asty anyac ca te karma karomy atisuduṣkaram 04,014.015d*0292_003 evam uktā tu pāñcālyā daivayogena kaikayī 04,014.015d*0292_004 tāṃ virāṭasya mahiṣī kruddhā bhūyo 'nvaśāsata 04,014.016 sudeṣṇovāca 04,014.016a naiva tvāṃ jātu hiṃsyāt sa itaḥ saṃpreṣitāṃ mayā 04,014.016b*0293_001 kīcakaṃ tv eva gaccha tvaṃ balātkāreṇa coditā 04,014.016b*0293_002 nāsti me 'nyā tvayā tulyā sā tvaṃ śīghrataraṃ vraja 04,014.016b*0293_003 avaśyaṃ tv eva gantavyaṃ kimarthaṃ māṃ vilambasi 04,014.016b*0293_004 śīghraṃ gaccha tvarasveti matprītivaśam ācara 04,014.016b*0293_005 na hīdṛśo mama bhrātā kiṃ tvaṃ samabhiśaṅkase 04,014.017 vaiśaṃpāyana uvāca 04,014.017*0294_001 uktvā caināṃ balāc caiva viniyujya prabhutvataḥ 04,014.017a ity asyāḥ pradadau kāṃsyaṃ sapidhānaṃ hiraṇmayam 04,014.017b*0295_001 yā sujātā sugandhā ca tām ānaya surām iti 04,014.017c sā śaṅkamānā rudatī daivaṃ śaraṇam īyuṣī 04,014.017e prātiṣṭhata surāhārī kīcakasya niveśanam 04,014.018 draupady uvāca 04,014.018a yathāham anyaṃ pāṇḍubhyo nābhijānāmi kaṃ cana 04,014.018c tena satyena māṃ prāptāṃ kīcako mā vaśe kṛthāḥ 04,014.018d*0296_001 yathāhaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pañcabhyo nānyagāminī 04,014.018d*0296_002 tena satyena māṃ dṛṣṭvā kīcako mā vaśaṃ nayet 04,014.019 vaiśaṃpāyana uvāca 04,014.019*0297_001 akīrtayata suśroṇī dharmaṃ śakraṃ divākaram 04,014.019*0297_002 mārutaṃ cāśvinau devau kuberaṃ varuṇaṃ yamam 04,014.019*0297_003 rudram agniṃ bhagaṃ viṣṇuṃ skandaṃ pūṣaṇam eva ca 04,014.019*0297_004 sāvitrīsahitaṃ caiva brahmāṇaṃ paryakīrtayat 04,014.019*0297_005 ity evaṃ mṛgaśāvākṣī suśroṇī dharmacāriṇī 04,014.019a upātiṣṭhata sā sūryaṃ muhūrtam abalā tataḥ 04,014.019c sa tasyās tanumadhyāyāḥ sarvaṃ sūryo 'vabuddhavān 04,014.020a antarhitaṃ tatas tasyā rakṣo rakṣārtham ādiśat 04,014.020c tac caināṃ nājahāt tatra sarvāvasthāsv aninditām 04,014.020d*0298_001 sā pratasthe sukeśāntā tvaramāṇā punaḥ punaḥ 04,014.020d*0298_002 vilambamānā vivaśā kīcakasya niveśanam 04,014.021a tāṃ mṛgīm iva vitrastāṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ samīpagām 04,014.021c udatiṣṭhan mudā sūto nāvaṃ labdhveva pāragaḥ 04,014.021d*0299_001 ślakṣṇaṃ covāca vākyaṃ sa kīcakaḥ kāmamohitaḥ 04,015.001 kīcaka uvāca 04,015.001a svāgataṃ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama 04,015.001c svāminī tvam anuprāptā prakuruṣva mama priyam 04,015.001d*0300_001 kuruṣva ca mayi prītiṃ vaśaṃ copānayasva mām 04,015.001d*0300_002 pratigṛhṇīṣva me bhogān tvadartham upakalpitān 04,015.002a suvarṇamālāḥ kambūś ca kuṇḍale parihāṭake 04,015.002b*0301_001 nānāpattanaje śubhre maṇiratnaṃ ca śobhanam 04,015.002c āharantu ca vastrāṇi kauśikāny ajināni ca 04,015.002d*0302_001 pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te viharasva yathecchasi 04,015.002d*0302_002 prītyā me kuru padmākṣi prasādaṃ priyadarśane 04,015.003a asti me śayanaṃ śubhraṃ tvadartham upakalpitam 04,015.003c ehi tatra mayā sārdhaṃ pibasva madhumādhavīm 04,015.003d*0303_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.003d*0303_001 sa mūḍhaḥ kīcakas tatra prāptāṃ rājīvalocanām 04,015.003d*0303_002 abravīd draupadīṃ dṛṣṭvā durātmā hy ātmasaṃmataḥ 04,015.003d*0303_002 kīcakaḥ 04,015.003d*0303_003 bhajasva māṃ viśālākṣi bhartā te sadṛśo hy aham 04,015.003d*0303_004 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.003d*0303_004 upasarpa varārohe merum arkaprabhā yathā 04,015.003d*0303_005 kīcakenaivam uktā tu pāñcālī varabhāṣiṇī 04,015.003d*0303_006 abravīn na mamācāram īdṛśaṃ vaktum arhasi 04,015.003d*0303_007 nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭuṃ śvapākeneva brāhmaṇī 04,015.003d*0303_008 mā gamiṣyasi durbuddhe gatiṃ durgāntarāntarām 04,015.003d*0303_009 yatra gacchanti bahavaḥ paradārābhimarśakāḥ 04,015.003d*0303_010 narāḥ saṃbhinnamaryādāḥ kīṭavac ca guhāśayāḥ 04,015.004 draupady uvāca 04,015.004a apraiṣīd rājaputrī māṃ surāhārīṃ tavāntikam 04,015.004b*0304_001 tasyai nayiṣye madirāṃ bhaginī tṛṣitā hi te 04,015.004c pānam ānaya me kṣipraṃ pipāsā meti cābravīt 04,015.004d*0305_001 dīyatāṃ me surā śīghraṃ sūtaputra vrajāmy aham 04,015.005 kīcaka uvāca 04,015.005a anyā bhadre nayiṣyanti rājaputryāḥ parisrutam 04,015.005b*0306_001 kiṃ tvaṃ yāsyasi suśroṇi madarthaṃ tvam ihāgatā 04,015.006 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.006a ity enāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat 04,015.006b*0307_000 draupady uvāca 04,015.006b*0307_001 yathaivāhaṃ nābhicare kadā cit 04,015.006b*0307_002 patīn madād vai manasāpi jātu 04,015.006b*0307_003 tenaiva satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ 04,015.006b*0307_004 draṣṭāsmi pāpaṃ parikṛṣyamāṇam 04,015.006b*0307_004 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.006b*0307_005 sa tām anuprekṣya viśālanetrāṃ 04,015.006b*0307_006 jighṛkṣamāṇaḥ paribhartsayantīm 04,015.006b*0307_007 jagrāha tām uttaravastradeśe 04,015.006b*0307_008 sa kīcakas tāṃ sahasākṣipantīm 04,015.006b*0307_009 pragṛhyamāṇā tu mahājavena 04,015.006b*0307_010 muhur viniḥśvasya ca rājaputrī 04,015.006b*0307_011 tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ 04,015.006b*0307_012 papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ 04,015.006b*0308_001 cikṣepa taṃ gāḍham amṛṣyamāṇā 04,015.006b*0308_002 pravepamānātiruṣā śubhāṅgī 04,015.006c sā gṛhītā vidhunvānā bhūmāv ākṣipya kīcakam 04,015.006e sabhāṃ śaraṇam ādhāvad yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,015.007a tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapakṣe parāmṛśat 04,015.007c athaināṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāvadhīt 04,015.007d*0309_001 sabhāyāṃ paśyato rājño virāṭasya mahātmanaḥ 04,015.007d*0309_002 brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca paśyatām 04,015.007d*0309_003 tasyāḥ pādābhitaptāyā mukhād rudhiram āsravat 04,015.008a tato yo 'sau tadārkeṇa rākṣasaḥ saṃniyojitaḥ 04,015.008c sa kīcakam apovāha vātavegena bhārata 04,015.009a sa papāta tato bhūmau rakṣobalasamāhataḥ 04,015.009c vighūrṇamāno niśceṣṭaś chinnamūla iva drumaḥ 04,015.009d*0310_001 tāṃ dṛṣṭvā tatra te sabhyā hāhābhūtāḥ samantataḥ 04,015.009d*0310_002 na yuktaṃ sūtaputreti kīcaketi ca mānavāḥ 04,015.009d*0310_003 kim iyaṃ vadhyate bālā kṛpaṇā vāpy abāndhavā 04,015.010a tāṃ cāsīnau dadṛśatur bhīmasenayudhiṣṭhirau 04,015.010c amṛṣyamāṇau kṛṣṇāyāḥ kīcakena padā vadham 04,015.010d*0311_001 tāṃ dṛṣṭvā bhīmasenasya krodhād asram avartata 04,015.010d*0312_001 dhūmocchvāsaḥ samabhavan netre cocchritapakṣmaṇī 04,015.010d*0312_002 sasvedā bhrukuṭī cogrā lalāṭe samavartata 04,015.011a tasya bhīmo vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ 04,015.011c dantair dantāṃs tadā roṣān niṣpipeṣa mahāmanāḥ 04,015.011d*0313_001 hastena mamṛde caiva lalāṭaṃ paravīrahā 04,015.011d*0314_001 bhūyaś ca tvaritaḥ kruddhaḥ sahasotthātum aicchata 04,015.011d*0315_001 niraikṣata drumaṃ dīrghaṃ rājānaṃ cānvavaikṣata 04,015.011d*0315_002 vadham ākāṅkṣamāṇaṃ taṃ kīcakasya durātmanaḥ 04,015.011d*0315_003 ākāreṇaiva bhīmaṃ sa pratyaṣedhad yudhiṣṭhiraḥ 04,015.011d*0315_004 tasya rājā śanaiḥ saṃjñāṃ kurvan kuntīsuto 'naghaḥ 04,015.011d*0315_005 cakāra bhīmasenasya roṣāviṣṭasya dhīmataḥ 04,015.011d*0315_006 kaṅkaḥ 04,015.011d*0315_006 upākhyānaṃ tadā cāha kaṅkanāmā yudhiṣṭhiraḥ 04,015.011d*0315_007 sūda mā sāhasaṃ kārṣīḥ phalito 'yaṃ vanaspatiḥ 04,015.011d*0315_008 nātra śuṣkāṇi kāṣṭhāni sādhanīyāni kāni cit 04,015.011d*0315_009 yadi te dārukṛtyaṃ syān niṣkramya nagarād bahiḥ 04,015.011d*0315_010 samūlaṃ śātayer vṛkṣaṃ śramas te na bhaviṣyati 04,015.011d*0315_011 yasya cārdrasya vṛkṣasya śītāṃ chāyāṃ samāśrayet 04,015.011d*0315_012 na tasya parṇaṃ druhyeta pūrvavṛttam anusmaran 04,015.011d*0315_013 na krodhakālasamayaḥ sūda mā cāpalaṃ kṛthāḥ 04,015.011d*0315_014 apūrṇo 'yaṃ dvipakṣo no nedaṃ balavatāṃ bahu 04,015.012a athāṅguṣṭhenāvamṛdnād aṅguṣṭhaṃ tasya dharmarāṭ 04,015.012c prabodhanabhayād rājan bhīmasya pratyaṣedhayat 04,015.012d*0316_001 triśaṃkor dvādaśāṅgasya caturviṃśatiparvaṇaḥ 04,015.012d*0316_002 yat triṣaṣṭiśatārasya ekāṃśaṃ na kṣamī katham 04,015.012d*0317_001 taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim 04,015.012d*0317_002 sa tam āvārayām āsa bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ 04,015.012d*0317_003 ālokayasi kiṃ vṛkṣaṃ sūda dārukṛtena vai 04,015.012d*0317_004 yadi te dārubhiḥ kṛtyaṃ bahir vṛkṣān nigṛhyatām 04,015.012d*0318_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.012d*0318_001 bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā parapuraṃjayaḥ 04,015.012d*0318_002 sahasotpatitaṃ krodhaṃ nyayacchad dhṛtimān balāt 04,015.012d*0318_003 iṅgitajñaḥ sa tu bhrātus tūṣṇīm āsīd vṛkodaraḥ 04,015.012d*0318_004 bhīmasya ca samārambhaṃ dṛṣṭvā rājñaś ca ceṣṭitam 04,015.012d*0318_005 draupady abhyadhikaṃ kruddhā prārudat sā punaḥ punaḥ 04,015.012d*0318_006 kīcakenānugamanāt kṛtatāmrāyatekṣaṇā 04,015.013a sā sabhādvāram āsādya rudatī matsyam abravīt 04,015.013c avekṣamāṇā suśroṇī patīṃs tān dīnacetasaḥ 04,015.014a ākāram abhirakṣantī pratijñāṃ dharmasaṃhitām 04,015.014c dahyamāneva raudreṇa cakṣuṣā drupadātmajā 04,015.014d*0319_001 idaṃ bruvantī sā devī rājānaṃ ca vaśaṃ nayet 04,015.014d@016_0000 draupadī 04,015.014d@016_0001 prajārakṣaṇaśīlānāṃ rājñāṃ hy amitatejasām 04,015.014d@016_0002 kāryānupālanān nityaṃ dharme satye ca tiṣṭhatām 04,015.014d@016_0003 svaprajāyāṃ prajāyāṃ ca viśeṣaṃ nādhigacchatām 04,015.014d@016_0004 priyeṣv api ca dveṣyeṣu samatvaṃ ye samāśritāḥ 04,015.014d@016_0005 vivādeṣu pravṛtteṣu samakāryānudarśinā 04,015.014d@016_0006 rājñā dharmāsanasthena jitau lokāv ubhāv api 04,015.014d@016_0007 rājan dharmāsanastho 'si rakṣa māṃ tvam anāgasīm 04,015.014d@016_0008 ahaṃ tv anaparādhyantī kīcakena durātmanā 04,015.014d@016_0009 paśyatas te mahārāja hatā pādena dāsivat 04,015.014d@016_0010 tvatsamakṣaṃ naraśreṣṭha niṣpiṣṭā vasudhātale 04,015.014d@016_0011 anāgasīṃ kṛpārhāṃ māṃ striyaṃ tvaṃ paripālaya 04,015.014d@016_0012 rakṣa māṃ kīcakād bhītāṃ dharmaṃ rakṣa nareśvara 04,015.014d@016_0013 matsyādhipa prajā rakṣa pitā putrān ivaurasān 04,015.014d@016_0014 yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohād vā kurute nṛpaḥ 04,015.014d@016_0015 acirāt taṃ durātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ 04,015.014d@016_0016 matsyānāṃ kulajas tvaṃ hi teṣāṃ satyaṃ parāyaṇam 04,015.014d@016_0017 tvaṃ kilaivaṃvidho jātaḥ kule dharmaparāyaṇe 04,015.014d@016_0018 atas tvāham abhikrande śaraṇārthaṃ narādhipa 04,015.014d@016_0019 trāhi mām adya rājendra kīcakāt pāpapūruṣāt 04,015.014d@016_0020 anāthām iti māṃ jñātvā kīcakaḥ puruṣādhamaḥ 04,015.014d@016_0021 praharaty eva nīcātmā na ca dharmam avekṣate 04,015.014d@016_0022 akāryāṇām anārambhāt kāryāṇām anupālanāt 04,015.014d@016_0023 prajāsu ye suvṛttās te svargam āyānti bhūmipāḥ 04,015.014d@016_0024 kāryākāryaviśeṣajñāḥ kāmakāreṇa pārthivāḥ 04,015.014d@016_0025 prajāsu kilbiṣaṃ kṛtvā narakaṃ yānty adhomukhāḥ 04,015.014d@016_0026 naiva yajñair na vā dānair na guror upasevanāt 04,015.014d@016_0027 prāpnuvanti tathā dharmaṃ yathā kāryānupālanāt 04,015.014d@016_0028 api cedaṃ purā brahmā provācendrāya pṛcchate 04,015.014d@016_0029 dvandvaṃ kāryam akāryaṃ ca lokeṣv āsīt paraṃ yathā 04,015.014d@016_0030 dharmādharmau punar dvandvaṃ viniyuktam athāpi vā 04,015.014d@016_0031 kriyāyām akriyāyāṃ ca prāpaṇe puṇyapāpayoḥ 04,015.014d@016_0032 prajāyāṃ sṛjyamānāyāṃ purā hy etad udāhṛtam 04,015.014d@016_0033 etad vo mānuṣāḥ samyak kāryaṃ dvandvatrayaṃ bhuvi 04,015.014d@016_0034 asmin sunīte durnīte labhate karmajaṃ phalam 04,015.014d@016_0035 kalyāṇakārī kalyāṇaṃ pāpakārī tu pāpakam 04,015.014d@016_0036 tena gacchanti saṃsargaṃ svargāya narakāya vā 04,015.014d@016_0037 evam uktvā paraṃ vākyaṃ visasarja śatakratum 04,015.014d@016_0038 śakro 'py āpṛcchya brahmāṇaṃ devarājyam apālayat 04,015.014d@016_0039 yathoktaṃ devadevena brahmaṇā parameṣṭhinā 04,015.014d@016_0040 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.014d@016_0040 tathā tvam api rājendra kāryākārye sthiro bhava 04,015.014d@016_0041 evaṃ vilapamānāyāṃ pāñcālyāṃ matsyapuṃgavaḥ 04,015.014d@016_0042 aśaktaḥ kīcakaṃ tatra śāsituṃ baladarpitam 04,015.014d@016_0043 virāṭarājaḥ sūtaṃ tu sāntvenaiva nyavārayat 04,015.014d@016_0044 kīcakaṃ matsyarājena kṛtāgasam aninditā 04,015.014d@016_0045 nāparādhānurūpeṇa daṇḍena pratipāditam 04,015.014d@016_0046 pāñcālarājasya sutā dṛṣṭvā surasutopamā 04,015.014d@016_0047 dharmajñā vyavahārāṇāṃ kīcakaṃ kṛtakilbiṣam 04,015.014d@016_0048 punaḥ provāca rājānaṃ smarantī dharmam uttamam 04,015.014d@016_0049 saṃprekṣya ca varārohā sarvāṃs tatra sabhāsadaḥ 04,015.014d@016_0050 virāṭaṃ cāha pāñcālī duḥkhenāviṣṭacetanā 04,015.015 draupady uvāca 04,015.015a yeṣāṃ vairī na svapiti padā bhūmim upaspṛśan 04,015.015c teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.016a ye dadyur na ca yāceyur brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 04,015.016c teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.017a yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate 'niśam 04,015.017b*0320_001 yeṣāṃ jyātalanirghoṣāt samakampata medinī 04,015.017c teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.018a ye te tejasvino dāntā balavanto 'bhimāninaḥ 04,015.018c teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.018d*0321_001 maheṣvāsā raṇe śūrā garvitā mānatatparāḥ 04,015.018d*0322_001 yeṣāṃ nāsti samaḥ kaś cid vīrye satye bale dame 04,015.018d*0322_002 teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.018d*0322_003 yeṣāṃ na sadṛśaḥ kaś cid dhanaughair bhuvi mānavaḥ 04,015.018d*0322_004 teṣāṃ māṃ dayitāṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.018d*0322_005 tavāgrato viśeṣeṇa prajānāṃ ca hitaiṣiṇaḥ 04,015.018d*0322_006 paśyato nihatā rājaṃs teneha jagatīpate 04,015.019a sarvalokam imaṃ hanyur dharmapāśasitās tu ye 04,015.019c teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,015.020a śaraṇaṃ ye prapannānāṃ bhavanti śaraṇārthinām 04,015.020c caranti loke pracchannāḥ kva nu te 'dya mahārathāḥ 04,015.021a kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ priyāṃ satīm 04,015.021b*0323_001 dharmavaitaṃsiko nūnaṃ na dharmam api pūjayet 04,015.021b*0323_002 paśyan māṃ marṣayati yo vadhyamānāṃ durātmanā 04,015.021c marṣayanti yathā klībā balavanto 'mitaujasaḥ 04,015.022a kva nu teṣām amarṣaś ca vīryaṃ tejaś ca vartate 04,015.022c na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmanā 04,015.023a mayātra śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇam 04,015.023c yaḥ paśyan māṃ marṣayati vadhyamānām anāgasam 04,015.023d*0324_001 dharmo viddho hy adharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhati 04,015.023d*0324_002 na ced viśalyaḥ kriyate sarve viddhāḥ sabhāsadaḥ 04,015.023d*0324_003 yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca 04,015.023d*0324_004 hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ 04,015.024a na rājan rājavat kiṃ cit samācarasi kīcake 04,015.024c dasyūnām iva dharmas te na hi saṃsadi śobhate 04,015.025a na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṃ cana 04,015.025c sabhāsado 'py adharmajñā ya imaṃ paryupāsate 04,015.025d*0325_001 na dharmaṃ kīcako vetti rājabhṛtyās tathaiva ca 04,015.025d*0325_002 na rājā vinayaṃ brūte amātyāś ca na jānate 04,015.026a nopālabhe tvāṃ nṛpate virāṭa janasaṃsadi 04,015.026b*0326_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.026b*0326_001 evaṃvidhair vacobhiḥ sā tadā kṛṣṇāśrulocanā 04,015.026b*0326_002 upālabhata rājānaṃ matsyānāṃ varavarṇinī 04,015.026c nāham etena yuktā vai hantuṃ matsya tavāntike 04,015.026e sabhāsadas tu paśyantu kīcakasya vyatikramam 04,015.026f*0327_001 yat pārthivas tu bhayakṛd viṣayasya loke 04,015.026f*0327_002 yad vai pitāpi jananī nu viṣaṃ dadāti 04,015.026f*0327_003 te te śarīravaruṇo jvalate mahāntaṃ 04,015.026f*0327_004 tat kasya yātu śaraṇaṃ bhayavat sa lokaḥ 04,015.026f*0328_001 virāṭa nṛpate paśya mām anāthām anāgasīm 04,015.026f*0329_001 na sāma phalate duṣṭe duṣṭe daṇḍaḥ prayujyate 04,015.026f*0329_002 adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṃś caivāpy adaṇḍayan 04,015.026f*0329_003 sa rājā na bhavel loke rājaśabdasya bhājanam 04,015.026f*0329_004 dīnāndhakṛpaṇānāthapaṅgukubjajaḍādikān 04,015.026f*0329_005 anāthabālavṛddhāṃś ca puruṣān vā striyo 'pi vā 04,015.026f*0329_006 duṣṭacorābhibhūtāṃś ca pālayed avanīpatiḥ 04,015.026f*0329_007 anāthānāṃ ca nāthaḥ syād apitṝṇāṃ pitā nṛpaḥ 04,015.026f*0329_008 mātā bhaved amātṝṇām agurūṇāṃ gurur bhavet 04,015.026f*0329_009 agatīnāṃ gatī rājā nṛṇāṃ rājā parāyaṇam 04,015.026f*0329_010 viśeṣataḥ parair duṣṭaiḥ parāmṛṣṭāṃ narottama 04,015.026f*0329_011 striyaṃ sādhvīm anāthāṃ ca pālayet svasutām iva 04,015.026f*0329_012 tvadgṛhe vasatiṃ rājann etāvatkālaparyayam 04,015.026f*0329_013 adhikāṃ tvatsutāyāś ca paśya māṃ kīcakāhatām 04,015.027 virāṭa uvāca 04,015.027a parokṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayor aham 04,015.027c arthatattvam avijñāya kiṃ nu syāt kuśalaṃ mama 04,015.028 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.028*0330_001 tasyās tat kṛpaṇaṃ śrutvā sairandhryāḥ paridevitam 04,015.028a tatas tu sabhyā vijñāya kṛṣṇāṃ bhūyo 'bhyapūjayan 04,015.028c sādhu sādhv iti cāpy āhuḥ kīcakaṃ ca vyagarhayan 04,015.028d*0331_001 ke cit kṛṣṇāṃ praśaṃsanti ke cin nindanti kīcakam 04,015.028d*0331_002 ke cin nindanti rājānaṃ ke cid devīṃ ca te narāḥ 04,015.029 sabhyā ūcuḥ 04,015.029a yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā syād āyatekṣaṇā 04,015.029c paro lābhaś ca tasya syān na sa śocet kadā cana 04,015.029d*0332_001 na hīdṛśī manuṣyeṣu sulabhā varavarṇinī 04,015.029d*0332_002 nārī sarvānavadyāṅgī devīṃ manyāmahe vayam 04,015.029d*0333_001 yasyā gātraṃ śubhaṃ pīnaṃ mukhaṃ jayati paṅkajam 04,015.029d*0333_002 gatir haṃsaṃ smitaṃ kundaṃ saiṣā nārhati padvadham 04,015.029d*0333_003 dvātriṃśad daśanā yasyāḥ śvetā māṃsanibandhanāḥ 04,015.029d*0333_004 snigdhāś ca mṛdavaḥ keśāḥ saiṣā nārhati padvadham 04,015.029d*0333_005 padmaṃ cakraṃ dhvajaṃ śaṅkhaṃ prāsādo makaras tathā 04,015.029d*0333_006 yasyāḥ pāṇitale santi saiṣā nārhati padvadham 04,015.029d*0333_007 āvartāḥ khalu catvāraḥ sarve caiva pradakṣiṇāḥ 04,015.029d*0333_008 samaṃ gātraṃ śubhaṃ snigdhaṃ yasyā nārhati padvadham 04,015.029d*0333_009 acchidrahastapādā ca acchidradaśanā ca yā 04,015.029d*0333_010 kanyā kamalapatrākṣī katham arhati padvadham 04,015.029d*0333_011 seyaṃ lakṣaṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā 04,015.029d*0333_012 surūpiṇī suvadanā neyaṃ yogyā padā vadham 04,015.029d*0333_013 devadevīva subhagā śakradevīva śobhanā 04,015.029d*0333_014 apsarā iva saurūpyān neyaṃ yogyā padā vadham 04,015.030 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.030a evaṃ saṃpūjayaṃs tatra kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāsadaḥ 04,015.030c yudhiṣṭhirasya kopāt tu lalāṭe sveda āsajat 04,015.031a athābravīd rājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām 04,015.031b*0334_001 kṛṣṇāṃ tatra nṛpābhyāśe parivrājakarūpadhṛk 04,015.031c gaccha sairandhri mātra sthāḥ sudeṣṇāyā niveśanam 04,015.031d*0335_001 rājā hy ayaṃ dharmaśīlo virāṭaḥ paralokabhīḥ 04,015.031d*0335_002 yatas tvāṃ na paritrāti satye dharmavrate sthitaḥ 04,015.032a bhartāram anurudhyantyaḥ kliśyante vīrapatnayaḥ 04,015.032c śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayanty uta 04,015.033a manye na kālaṃ krodhasya paśyanti patayas tava 04,015.033c tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 04,015.033d@017_0001 śrūyatāṃ te sukeśānte mokṣadharmāśrayāḥ kathāḥ 04,015.033d@017_0002 yathā dharmaḥ kulastrīṇāṃ dṛṣṭo dharmānurodhanāt 04,015.033d@017_0003 nāsti yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nāpy upoṣaṇam 04,015.033d@017_0004 yā tu bhartari śuśrūṣā sā svargāyābhijāyate 04,015.033d@017_0005 pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 04,015.033d@017_0006 putras tu sthavirībhāve na strī svātantryam arhati 04,015.033d@017_0007 anurudhyamānā bhartāraṃ dṛśyante vīrapatnayaḥ 04,015.033d@017_0008 śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayanty uta 04,015.033d@017_0009 bhartṝn prati tathā patnyo na krudhyanti kadā cana 04,015.033d@017_0010 bahubhiś ca parikleśair avijñātāś ca śatrubhiḥ 04,015.033d@017_0011 ananyabhāvaśuśrūṣāḥ patilokaṃ jayanty uta 04,015.033d@017_0012 na krodhakālaṃ niyataṃ paśyanti patayas tava 04,015.033d@017_0013 na kruddhān pratiyāyād vai patīṃs te vṛtrahā api 04,015.033d@017_0014 tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ 04,015.033d@017_0015 yadi te samayaḥ kaś cit kṛto hy āyatalocane 04,015.033d@017_0016 taṃ smarasva kṣamāśīle kṣamā dharmo hy anuttamaḥ 04,015.033d@017_0017 kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā dānaṃ kṣamā tapaḥ 04,015.033d@017_0018 dvyaṃśino dvādaśāṅgasya caturviṃśatiparvaṇaḥ 04,015.033d@017_0019 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.033d@017_0019 kas triṣaṣṭiśatārasya māsonasyākṣamī bhavet 04,015.033d@017_0020 ity evam ukte tiṣṭhantīṃ punar evāha dharmarāṭ 04,015.034a akālajñāsi sairandhri śailūṣīva vidhāvasi 04,015.034b*0336_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.034b*0336_001 evam uktā tu sā bhadrā samudvīkṣyābravīd idam 04,015.034c vighnaṃ karoṣi matsyānāṃ dīvyatāṃ rājasaṃsadi 04,015.034e gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam 04,015.034f*0337_001 vyapaneṣyanti te duḥkhaṃ yena te vipriyaṃ kṛtam 04,015.035 draupady uvāca 04,015.035a atīva teṣāṃ ghṛṇinām arthe 'haṃ dharmacāriṇī 04,015.035c tasya tasyeha te vadhyā yeṣāṃ jyeṣṭho 'kṣadevitā 04,015.036 vaiśaṃpāyana uvāca 04,015.036a ity uktvā prādravat kṛṣṇā sudeṣṇāyā niveśanam 04,015.036c keśān muktvā tu suśroṇī saṃrambhāl lohitekṣaṇā 04,015.037a śuśubhe vadanaṃ tasyā rudantyā virataṃ tadā 04,015.037c meghalekhāvinirmuktaṃ divīva śaśimaṇḍalam 04,015.037d*0338_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.037d*0338_001 evam uktvā varārohā parimṛjyānanaṃ śubham 04,015.037d*0338_002 keśān pramuktān saṃyamya rudhireṇa samukṣitān 04,015.037d*0338_003 pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgī gajarājavadhūr iva 04,015.037d*0338_004 pratasthe nāganāsorūr bhartur ājñāya śāsanam 04,015.037d*0338_005 vimuktā mṛgaśāvākṣī nirantarapayodharā 04,015.037d*0338_006 prabhā nakṣatrarājasya kālameghair ivāvṛtā 04,015.037d*0338_007 yasyā hy arthe pāṇḍaveyās tyajeyur api jīvitam 04,015.037d*0338_008 tāṃ te dṛṣṭvā tathā kṛṣṇāṃ kṣamiṇo dharmacāriṇaḥ 04,015.037d*0338_009 samayaṃ nātivartante velām iva mahodadhiḥ 04,015.037d*0338_010 sā praviśya pravepantī sudeṣṇāyā niveśanam 04,015.037d*0338_011 rudantī cārusarvāṅgī tasyās tasthāv athāgrataḥ 04,015.037d*0338_012 tām uvāca virāṭasya mahiṣī śāṭhyam āsthitā 04,015.038 sudeṣṇovāca 04,015.038*0339_001 kim idaṃ padmasaṃkāśaṃ sudantoṣṭhākṣināsikam 04,015.038*0339_002 rudantyā avasṛṣṭāsraṃ pūrṇendusamavarcasam 04,015.038*0339_003 bāṣpoṣṇaṃ kṛṣṇatārābhyām atyarthaṃ ruciraprabham 04,015.038*0339_004 nayanābhyām ajihmābhyāṃ mukhaṃ te muñcate jalam 04,015.038a kas tvāvadhīd varārohe kasmād rodiṣi śobhane 04,015.038b*0340_001 ko viprayujyate dāraiḥ saputrapaśubāndhavaiḥ 04,015.038c kasyādya na sukhaṃ bhadre kena te vipriyaṃ kṛtam 04,015.038d*0341_001 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.038d*0341_001 brūhi kiṃ te priyaṃ kurmi kaṃ tyaje ghātayāmi vā 04,015.038d*0341_002 tāṃ niḥśvasyābravīt kṛṣṇā jānantī nāma pṛcchasi 04,015.038d*0341_003 bhrātre tvaṃ mām anupreṣya kim evaṃ tvaṃ vikatthase 04,015.039 draupady uvāca 04,015.039a kīcako māvadhīt tatra surāhārīṃ gatāṃ tava 04,015.039c sabhāyāṃ paśyato rājño yathaiva vijane tathā 04,015.040 sudeṣṇovāca 04,015.040a ghātayāmi sukeśānte kīcakaṃ yadi manyase 04,015.040b*0342_001 bhrātā yady eṣa me vyaktaṃ yonito dharmacāriṇīm 04,015.040c yo 'sau tvāṃ kāmasaṃmatto durlabhām abhimanyate 04,015.041 draupady uvāca 04,015.041a anye vai taṃ vadhiṣyanti yeṣām āgaḥ karoti saḥ 04,015.041c manye cādyaiva suvyaktaṃ paralokaṃ gamiṣyati 04,015.041d@019_0000 janamejayaḥ 04,015.041d@019_0001 aho duḥkhataraṃ prāptā kīcakena samāhatā 04,015.041d@019_0002 pativratā mahābhāgā draupadī yoṣitāṃ varā 04,015.041d@019_0003 duḥśalāṃ mānayantī yā bhartṝṇāṃ bhaginīṃ śubhām 04,015.041d@019_0004 nāśapat sindhurājaṃ sā balātkāreṇa vāhitā 04,015.041d@019_0005 kimartham iha saṃprāptā kīcakena durātmanā 04,015.041d@019_0006 nāśapat taṃ mahābhāgā kṛṣṇā pādena tāḍitā 04,015.041d@019_0007 tejorāśir iyaṃ devī dharmajñā satyavādinī 04,015.041d@019_0008 keśapakṣe parāmṛṣṭā marṣayiṣyaty aśaktavat 04,015.041d@019_0009 naitat kāraṇam alpaṃ hi śrotukāmo 'smi sattama 04,015.041d@019_0010 kṛṣṇāyās tu parikleśān mano me dūyate bhṛśam 04,015.041d@019_0011 kasya vaṃśe samudbhūtaḥ sa ca durlalito mune 04,015.041d@019_0012 balonmattaḥ kathaṃ cāsīt syālo mātsyasya kīcakaḥ 04,015.041d@019_0013 dṛṣṭvāpi tāṃ priyāṃ bhāryāṃ sūtaputreṇa tāḍitām 04,015.041d@019_0014 vaiśaṃpāyanaḥ 04,015.041d@019_0014 naiva cukṣubhire vīrāḥ kim akurvanta taṃ prati 04,015.041d@019_0015 tvadukto 'yam anupraśnaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhana 04,015.041d@019_0016 etat sarvaṃ yathā vakṣye vistareṇeha pārthiva 04,015.041d@019_0017 brāhmaṇyāṃ kṣatriyāj jātaḥ sūto bhavati pārthiva 04,015.041d@019_0018 prātilomyena jātānāṃ sa hy eko dvija eva tu 04,015.041d@019_0019 rathakāram itīmaṃ hi kriyāyuktaṃ dvijanmanām 04,015.041d@019_0020 kṣatriyād avaro vaiśyād viśiṣṭam iti cakṣate 04,015.041d@019_0021 saha sūtena saṃbandhaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ narādhipaiḥ 04,015.041d@019_0022 tena tu prātilomyena rājaśabdo na labhyate 04,015.041d@019_0023 teṣāṃ tu sūtaviṣayaḥ sūtānāṃ nāmataḥ kṛtaḥ 04,015.041d@019_0024 upajīvyaṃ ca yat kṣatraṃ labdhaṃ sūtena yat purā 04,015.041d@019_0025 sūtānām adhipo rājā kekayo nāma viśrutaḥ 04,015.041d@019_0026 rājakanyāsamudbhūtaḥ sārathye 'nupamo 'bhavat 04,015.041d@019_0027 putrās tasya kuruśreṣṭha mālavyāṃ jajñire tadā 04,015.041d@019_0028 kīcakā iti vikhyātā śataṃ ṣaṭ caiva bhārata 04,015.041d@019_0029 teṣām āsīd balaśreṣṭhaḥ kīcakaḥ sarvajit prabho 04,015.041d@019_0030 agrajo balasaṃmattas tenāsīt sūtaṣaṭśatam 04,015.041d@019_0031 mālavyā eva kauravya tatra hy avarajābhavat 04,015.041d@019_0032 tasyāṃ kekayarājñas tu sudeṣṇā duhitābhavat 04,015.041d@019_0033 tāṃ virāṭasya mātsyasya kekayaḥ pradadau mudā 04,015.041d@019_0034 surathāyāṃ mṛtāyāṃ tu kausalyāṃ śvetamātari 04,015.041d@019_0035 śvete vinaṣṭe śaṅkhe ca gate mātulaveśmani 04,015.041d@019_0036 sudeṣṇāṃ mahiṣīṃ labdhvā rājā duḥkham apānudat 04,015.041d@019_0037 uttarāṃ cottarāṃ caiva virāṭāt pṛthivīpate 04,015.041d@019_0038 sudeṣṇā suṣuve devī kaikeyī kulavṛddhaye 04,015.041d@019_0039 mātṛṣvasṛsutāṃ rājan kīcakas tām aninditām 04,015.041d@019_0040 sadā paricaran prītyā virāṭe nyavasat sukhī 04,015.041d@019_0041 bhrātaraś cāsya vikrāntāḥ sarve ca tam anuvratāḥ 04,015.041d@019_0042 virāṭasyaiva saṃhṛṣṭā balaṃ kośaṃ ca vardhayan 04,015.041d@019_0043 kāleyā nāma daiteyāḥ prāyaśo bhuvi viśrutāḥ 04,015.041d@019_0044 jajñire kīcakā rājan bāṇo jyeṣṭhas tato 'bhavat 04,015.041d@019_0045 sa hi sarvāstrasaṃpanno balavān bhīmavikramaḥ 04,015.041d@019_0046 kīcako naṣṭamaryādo babhūva bhayado nṛṇām 04,015.041d@019_0047 taṃ prāpya balasaṃmattaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ 04,015.041d@019_0048 jigāya sarvāṃś ca ripūn yathendro dānavān purā 04,015.041d@019_0049 mekhalāṃś ca trigartāṃś ca daśārṇāṃś ca kaśerukān 04,015.041d@019_0050 mālavān yavanāṃś caiva pulindān kāśikosalān 04,015.041d@019_0051 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca taṅgaṇān parataṅgaṇān 04,015.041d@019_0052 karadāṃś ca niṣiddhāṃś ca śivān macchillikāṃs tathā 04,015.041d@019_0053 anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ 04,015.041d@019_0054 kīcakena raṇe bhagnā vyadravanta diśo daśa 04,015.041d@019_0055 tam evaṃ vīryasaṃpannaṃ nānāyutasamaṃ bale 04,015.041d@019_0056 virāṭas tatra senāyāś cakāra patim ātmanaḥ 04,015.041d@019_0057 virāṭabhrātaraś caiva daśa dāśarathopamāḥ 04,015.041d@019_0058 te cainān anvavartanta kīcakān balavattarān 04,015.041d@019_0059 evaṃvidhabalo bhīmaḥ kīcakās te ca tadvidhāḥ 04,015.041d@019_0060 rājñaḥ syālā mahātmāno virāṭasya hitaiṣiṇaḥ 04,015.041d@019_0061 etat te kathitaṃ sarvaṃ kīcakasya parākramam 04,015.041d@019_0062 draupadī na śaśāpainaṃ yasmāt tad gadataḥ śṛṇu 04,015.041d@019_0063 vikṣaranti tapaḥ krodhād ṛṣayo na śapanti ca 04,015.041d@019_0064 jānantī tad yathātattvaṃ draupadī na śaśāpa tam 04,015.041d@019_0065 kṣamā dharmaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā yaśaḥ 04,015.041d@019_0066 kṣamā satyaṃ kṣamā śīlaṃ kṣamā kīrtiḥ kṣamā param 04,015.041d@019_0067 kṣamā puṇyaṃ kṣamā tīrthaṃ kṣamā sarvam iti śrutiḥ 04,015.041d@019_0068 kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 04,015.041d@019_0069 etat sarvaṃ vijānantī sā kṣamām anvapadyata 04,015.041d@019_0070 bhartṝṇāṃ matam ājñāya kṣamiṇāṃ dharmacāriṇām 04,015.041d@019_0071 nāśapat taṃ viśālākṣī satī śaktāpi bhārata 04,015.041d@019_0072 pāṇḍavāś cāpi te sarve draupadīṃ prekṣya duḥkhitām 04,015.041d@019_0073 krodhāgninā vyadahyanta tadā lajjāvyapekṣayā 04,015.041d@019_0074 atha bhīmo mahābāhuḥ sūdayiṣyaṃs tu kīcakam 04,015.041d@019_0075 vārito dharmaputreṇa velayeva mahodadhiḥ 04,015.041d@019_0076 saṃdhārya manasā roṣaṃ divārātraṃ viniḥśvasan 04,015.041d@019_0077 mahānase tadā kṛcchrāt suṣvāpa rajanīṃ ca tām 04,015.041d@018_0001 bhrātuḥ prayaccha tvaritā jīvaśrāddhaṃ tam adya vai 04,015.041d@018_0002 sudṛṣṭaṃ kuru caivenaṃ nāsūn manye dhariṣyati 04,015.041d@018_0003 teṣāṃ hi mama bhartṝṇāṃ pañcānāṃ dharmacāriṇām 04,015.041d@018_0004 eko durmarṣaṇo 'tyarthaṃ bale cāpratimo bhuvi 04,015.041d@018_0005 nirmanuṣyam imaṃ lokaṃ kuryāt kruddho niśām imām 04,015.041d@018_0006 na ca saṃkrudhyate tāvad gandharvaḥ kāmarūpadhṛk 04,015.041d@018_0007 nūnaṃ jñāsyati yāvad vai mamaitat pādaghātanam 04,015.041d@018_0008 tatkṣaṇāt kīcakaḥ pāpaḥ saputrabhrātṛbāndhavaḥ 04,015.041d@018_0009 vinaśiṣyati duṣṭātmā yathā duṣkṛtakarmakṛt 04,015.041d@018_0010 api caitat purā proktaṃ nipuṇair manujottamaiḥ 04,015.041d@018_0011 ekas tu kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ 04,015.041d@018_0012 nīco hy ātmāparādhena kulaṃ yena vinaśyati 04,015.041d@018_0013 sudeṣṇām evam uktvā tu sairandhrī duḥkhamohitā 04,015.041d@018_0014 kīcakasya vadhārthāya vratadīkṣām upāgamat 04,015.041d@018_0015 abhyarthitā ca nārībhir mānitā ca sudeṣṇayā 04,015.041d@018_0016 na ca snāti na cāśnāti pāṃsūn na parimārjati 04,015.041d@018_0017 rudhiraklinnavasanā babhūva mṛditekṣaṇā 04,015.041d@018_0018 tāṃ tathā śokasaṃtaptāṃ dṛṣṭvā praruruduḥ striyaḥ 04,015.041d@018_0019 kīcakasya vadhaṃ sarvā manobhiś cāśaśaṃsire 04,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,016.001a sā hatā sūtaputreṇa rājaputrī samajvalat 04,016.001c vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī senāvāhasya bhāminī 04,016.001e jagāmāvāsam evātha tadā sā drupadātmajā 04,016.002a kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā vai tanumadhyamā 04,016.002c gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā 04,016.003a cintayām āsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam 04,016.003c kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhaven mama 04,016.004a ity evaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ vai manasāgamat 04,016.004c nānyaḥ kartā ṛte bhīmān mamādya manasaḥ priyam 04,016.005a tata utthāya rātrau sā vihāya śayanaṃ svakam 04,016.005c prādravan nātham icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī 04,016.005d*0343_001 bhavanaṃ bhīmasenasya kṣipram āyatalocanā 04,016.005e duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī 04,016.006a sā vai mahānase prāpya bhīmasenaṃ śucismitā 04,016.006c sarvaśveteva māheyī vane jātā trihāyanī 04,016.006d*0344_001 upātiṣṭhata pāñcālī bhīmaṃ kauravyam acyutam 04,016.006d*0344_002 mṛgarṣabhaṃ yathā dṛptaṃ gandhinī vananirjhare 04,016.006e upātiṣṭhata pāñcālī vāśiteva mahāgajam 04,016.007a sā lateva mahāśālaṃ phullaṃ gomatitīrajam 04,016.007b*0345_001 pariṣvajata pāñcālī madhyamaṃ pāṇḍunandanam 04,016.007c bāhubhyāṃ parirabhyainaṃ prābodhayad aninditā 04,016.007e siṃhaṃ suptaṃ vane durge mṛgarājavadhūr iva 04,016.007f*0346_001 bhīmasenam upāśliṣyad dhastinīva mahāgajam 04,016.007f*0347_001 parispṛśya ca pāṇibhyāṃ patiṃ suptam abodhayat 04,016.007f*0347_002 śrīr ivānyā mahotsāhaṃ suptaṃ viṣṇum ivārṇave 04,016.007f*0347_003 kṣaumāvadāte śayane śayānam ṛṣabhekṣaṇam 04,016.007f*0347_004 yathā śacī devarājaṃ rudrāṇī śaṃkaraṃ yathā 04,016.007f*0347_005 brahmāṇam iva sāvitrī yathā ṣaṣṭhī guhaṃ yathā 04,016.007f*0347_006 diśāgajasamākāraṃ gajaṃ gajavadhūr iva 04,016.007f*0347_007 bhīmaṃ prābodhayat kāntā lakṣmīr dāmodaraṃ yathā 04,016.007f*0348_001 devagarbhasamābhāsaṃ priyaṃ priyamudā priyā 04,016.008a vīṇeva madhurābhāṣā gāndhāraṃ sādhu mūrcchitā 04,016.008c abhyabhāṣata pāñcālī bhīmasenam aninditā 04,016.009a uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena yathā mṛtaḥ 04,016.009c nāmṛtasya hi pāpīyān bhāryām ālabhya jīvati 04,016.010a tasmiñ jīvati pāpiṣṭhe senāvāhe mama dviṣi 04,016.010c tat karma kṛtavaty adya kathaṃ nidrāṃ niṣevase 04,016.010d*0349_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,016.010d*0349_001 evam uktvātha tāṃ śālāṃ praviveśa manasvinī 04,016.010d*0349_002 yasyāṃ bhīmas tadā śete mṛgarāja iva śvasan 04,016.010d*0349_003 tasyā rūpeṇa sā śālā bhīmasya ca mahātmanaḥ 04,016.010d*0349_004 saṃmūrchiteva kauravya prajajvāla ca tejasā 04,016.010d*0350_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,016.010d*0350_001 sukhasuptaś ca taṃ śabdaṃ niśamya sa vṛkodaraḥ 04,016.010d*0350_002 saṃveditaḥ kuruśreṣṭhas totrair iva mahāgajaḥ 04,016.011a sa saṃprahāya śayanaṃ rājaputryā prabodhitaḥ 04,016.011c upātiṣṭhata meghābhaḥ paryaṅke sopasaṃgrahe 04,016.011d*0351_001 upaviśya ca durdharṣaḥ pāñcālakulavardhinīm 04,016.012a athābravīd rājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām 04,016.012c kenāsy arthena saṃprāptā tvariteva mamāntikam 04,016.013a na te prakṛtimān varṇaḥ kṛśā pāṇḍuś ca lakṣyase 04,016.013b*0352_001 prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ sarvam ākhyātum arhasi 04,016.013c ācakṣva pariśeṣeṇa sarvaṃ vidyām ahaṃ yathā 04,016.014a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam 04,016.014c yathāvat sarvam ācakṣva śrutvā jñāsyāmi yat param 04,016.015a aham eva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu 04,016.015c aham āpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ 04,016.016a śīghram uktvā yathākāmaṃ yat te kāryaṃ vivakṣitam 04,016.016c gaccha vai śayanāyaiva purā nānyo 'vabudhyate 04,016.016d*0353_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,016.016d*0353_001 sā lajjamānā bhītā ca adhomukhamukhī tataḥ 04,016.016d*0353_002 novāca kiṃ cid vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā 04,016.016d*0353_003 athābravīd bhīmaparākramo balī 04,016.016d*0353_004 vṛkodaraḥ pāṇḍavamukhyasaṃmataḥ 04,016.016d*0353_005 prabrūhi kiṃ te karavāṇi sundari 04,016.016d*0353_006 priyaṃ priye vāraṇakhelagāmini 04,017.001 draupady uvāca 04,017.001a aśocyaṃ nu kutas tasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ 04,017.001c jānan sarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi 04,017.002a yan māṃ dāsīpravādena prātikāmī tadānayat 04,017.002c sabhāyāṃ pārṣado madhye tan māṃ dahati bhārata 04,017.002d*0354_001 vikṛṣṭā hāstinapure sabhāyāṃ rājasaṃsadi 04,017.002d*0354_002 duḥśāsanena keśānte parāmṛṣṭā rajasvalā 04,017.002d*0354_003 kṣatriyais tatra karṇādyair dṛṣṭā duryodhanena ca 04,017.002d*0354_004 śvaśurābhyāṃ ca bhīṣmeṇa vidureṇa ca dhīmatā 04,017.002d*0354_005 droṇena ca mahābāho kṛpeṇa ca paraṃtapa 04,017.002d*0354_006 sāhaṃ śvaśurayor madhye bhartṛmadhye ca pāṇḍava 04,017.002d*0354_007 keśe gṛhītvaiva sabhāṃ nītā jīvati vai tvayi 04,017.002d*0355_001 vipramuktā tataś cāhaṃ nave rājyād vanaṃ gatā 04,017.002d*0355_002 sāhaṃ vane durvasatiṃ vasantī cādhvakarśitā 04,017.002d*0355_003 jaṭāsuraparikleśāt prāptāpi sumahad bhayam 04,017.003a pārthivasya sutā nāma kā nu jīveta mādṛśī 04,017.003c anubhūya bhṛśaṃ duḥkham anyatra draupadīṃ prabho 04,017.004a vanavāsagatāyāś ca saindhavena durātmanā 04,017.004c parāmarśaṃ dvitīyaṃ ca soḍhum utsahate nu kā 04,017.004d*0356_001 padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśān viṣamasaṃsthitān 04,017.004d*0356_002 durgāñ śvāpadasaṃkīrṇāṃs tvayi jīvati pāṇḍava 04,017.004d*0356_003 tato 'haṃ dvādaśe varṣe vanyamūlaphalāśanā 04,017.004d*0356_004 idaṃ puram anuprāptā sudeṣṇāparicārikā 04,017.004d*0356_005 parastriyam upātiṣṭhe satyadharmapathe sthitā 04,017.004d*0356_006 gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam 04,017.004d*0356_007 nityaṃ piṃṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava 04,017.004d*0356_008 sāhaṃ bahūni duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte 04,017.005a matsyarājñaḥ samakṣaṃ ca tasya dhūrtasya paśyataḥ 04,017.005c kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī 04,017.006a evaṃ bahuvidhaiḥ kleśaiḥ kliśyamānāṃ ca bhārata 04,017.006c na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me 04,017.006d*0357_001 drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā 04,017.006d*0357_002 agnikuṇḍāt samudbhūtā norvyāṃ jātu carāmi bhoḥ 04,017.006d*0357_003 kīcakaṃ cen na hanyās tvaṃ śilāṃ baddhvā jale mriye 04,017.006d*0357_004 viṣam āloḍya pāsyāmi pravekṣyāmy athavānalam 04,017.006d*0357_005 ātmānaṃ nāśayiṣyāmi vṛkṣam āruhya vā pate 04,017.006d*0357_006 śastreṇāṅgaṃ ca bhetsyāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me 04,017.007a yo 'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata 04,017.007c senānīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ 04,017.008a sa māṃ sairandhriveṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani 04,017.008c nityam evāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai 04,017.009a tenopamantryamāṇāyā vadhārheṇa sapatnahan 04,017.009c kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate 04,017.009d*0358_001 śaraṇaṃ bhava kaunteya mā saṃgaccha yudhiṣṭhiram 04,017.009d*0358_002 nirudyogaṃ nirāmarṣaṃ nirvīryam arimardana 04,017.009d*0358_003 mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam 04,017.009d*0358_004 vijānāmi tavāmarṣaṃ balaṃ vīryaṃ ca pāṇḍava 04,017.009d*0358_005 tato 'haṃ paridevāmi cāgratas te mahābala 04,017.009d*0358_006 yathā yūthapatir mattaḥ kuñjaraḥ ṣāṣṭihāyanaḥ 04,017.009d*0358_007 bhūmau nipatitaṃ bilvaṃ padbhyām ākramya pīḍayet 04,017.009d*0358_008 tathaiva ca śiras tasya nipātya dharaṇītale 04,017.009d*0358_009 vāmena puruṣavyāghra marda pādena pāṇḍava 04,017.009d*0358_010 sa ced udyantam ādityaṃ prātar utthāya paśyati 04,017.009d*0358_011 kīcakaḥ śarvarīṃ vyuṣṭāṃ nāhaṃ jīvitum utsahe 04,017.009d*0358_012 śāpito 'si mama prāṇaiḥ sukṛtenārjunena ca 04,017.009d*0358_013 yudhiṣṭhirasya pādābhyāṃ yamayor jīvitena ca 04,017.009d*0358_014 yat kīcakavadhaṃ nādya pratijñāsyasi bhārata 04,017.010a bhrātaraṃ ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam 04,017.010c yasyāsmi karmaṇā prāptā duḥkham etad anantakam 04,017.010d*0359_001 eṣāṃ mukhyatamo jyeṣṭho bhavet tu kulapāṃsanaḥ 04,017.010d*0359_002 bhrātaraṃ tvaram anvīyus te 'pi śālīnabuddhayaḥ 04,017.011a ko hi rājyaṃ parityajya sarvasvaṃ cātmanā saha 04,017.011c pravrajyāyaiva dīvyeta vinā durdyūtadevinam 04,017.012a yadi niṣkasahasreṇa yac cānyat sāravad dhanam 04,017.012c sāyaṃprātar adeviṣyad api saṃvatsarān bahūn 04,017.013a rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyam ajāvikam 04,017.013c aśvāśvatarasaṃghāṃś ca na jātu kṣayam āvahet 04,017.014a so 'yaṃ dyūtapravādena śriyā pratyavaropitaḥ 04,017.014c tūṣṇīm āste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan 04,017.015a daśa nāgasahasrāṇi padmināṃ hemamālinām 04,017.015c yaṃ yāntam anuyāntīha so 'yaṃ dyūtena jīvati 04,017.016a tathā śatasahasrāṇi nṛṇām amitatejasām 04,017.016c upāsate mahārājam indraprasthe yudhiṣṭhiram 04,017.017a śataṃ dāsīsahasrāṇi yasya nityaṃ mahānase 04,017.017c pātrīhastaṃ divārātram atithīn bhojayanty uta 04,017.018a eṣa niṣkasahasrāṇi pradāya dadatāṃ varaḥ 04,017.018c dyūtajena hy anarthena mahatā samupāvṛtaḥ 04,017.019a enaṃ hi svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ 04,017.019c sāyaṃprātar upātiṣṭhan sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 04,017.019d@020_0001 sahasraṃ vālakhilyānāṃ sahasram udavāsinām 04,017.019d@020_0002 sahasram aśmakuṭṭānāṃ sahasraṃ vāyubhojinām 04,017.019d@020_0003 sahasraṃ bhuvi patnīnāṃ sahasraṃ brahmacāriṇām 04,017.019d@020_0004 sahasraṃ vānaprasthānāṃ sahasraṃ gṛhamedhinām 04,017.019d@020_0005 haṃsāḥ paramahaṃsāś ca yoginaś ca dvijātayaḥ 04,017.019d@020_0006 kuṭīcakāḥ parivrājo ye cānye vanacāriṇaḥ 04,017.019d@020_0007 nityaṃ bhaktātmakāś caiva bahavaś cordhvaretasaḥ 04,017.019d@020_0008 caturvedavido viprāḥ śikṣāmīmāṃsayoḥ sthirāḥ 04,017.019d@020_0009 padakramaparā viprāḥ sāmādhyayanikāś ca ye 04,017.020a sahasram ṛṣayo yasya nityam āsan sabhāsadaḥ 04,017.020c tapaḥśrutopasaṃpannāḥ sarvakāmair upasthitāḥ 04,017.020d*0360_001 aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 04,017.020d*0360_002 triṃśadd āsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 04,017.020d*0360_003 apratigrāhiṇāṃ caiva yatīnām ūrdhvaretasām 04,017.020d*0360_004 daśa cāpi sahasrāṇi so 'yam āste nareśvaraḥ 04,017.020d*0360_005 ānṛśaṃsyam anukrośaṃ saṃvibhāgas tathaiva ca 04,017.020d*0360_006 yasminn etāni sarvāṇi so 'yam āste nareśvaraḥ 04,017.021a andhān vṛddhāṃs tathānāthān sarvān rāṣṭreṣu durgatān 04,017.021c bibharty avimanā nityam ānṛśaṃsyād yudhiṣṭhiraḥ 04,017.021d*0361_001 dhṛtimān satyavikramaḥ 04,017.021d*0361_002 saṃvibhāgamanā nityaṃ 04,017.022a sa eṣa nirayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ 04,017.022c sabhāyāṃ devitā rājñaḥ kaṅko brūte yudhiṣṭhiraḥ 04,017.023a indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ 04,017.023c āsan balibhṛtaḥ sarve so 'dyānyair bhṛtim icchati 04,017.024a pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsan vaśavartinaḥ 04,017.024c sa vaśe vivaśo rājā pareṣām adya vartate 04,017.025a pratāpya pṛthivīṃ sarvāṃ raśmivān iva tejasā 04,017.025c so 'yaṃ rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ 04,017.026a yam upāsanta rājānaḥ sabhāyām ṛṣibhiḥ saha 04,017.026c tam upāsīnam adyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam 04,017.026d*0362_001 sadasyaṃ samupāsīnaṃ parasya priyavādinam 04,017.026d*0362_002 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ śoko na viśet kam asaṃśayam 04,017.027a atadarhaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthe 'bhisaṃśritam 04,017.027c dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syād dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 04,017.028a upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā vīra vasuṃdharā 04,017.028c tam upāsīnam adyānyaṃ paśya bhārata bhāratam 04,017.029a evaṃ bahuvidhair duḥkhaiḥ pīḍyamānām anāthavat 04,017.029c śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi 04,018.001 draupady uvāca 04,018.001a idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ yat pravakṣyāmi bhārata 04,018.001c na me 'bhyasūyā kartavyā duḥkhād etad bravīmy aham 04,018.001d*0363_001 sūdakarmaṇi bhīma tvam asame bharatarṣabha 04,018.001d*0363_002 bruvan ballavajātīyaḥ kasya śokaṃ na vardhayeḥ 04,018.001d*0363_003 sūpakāraṃ virāṭasya ballavaṃ tvāṃ vidur janāḥ 04,018.001d*0363_004 preṣyatvaṃ samanuprāptaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim 04,018.001d*0363_005 yadā mahānase siddhe virāṭam upatiṣṭhasi 04,018.001d*0363_006 bruvāṇo ballavaḥ sūdas tadā sīdati me manaḥ 04,018.001d*0363_007 yadā prahṛṣṭaḥ samrāṭ tvāṃ saṃyodhayati kuñjaraiḥ 04,018.001d*0363_008 hasanty antaḥpure nāryo mama tūdvijate manaḥ 04,018.001d*0363a_001 sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭhas tvaṃ ca bhīma mahābalaḥ 04,018.002a śārdūlair mahiṣaiḥ siṃhair āgāre yudhyase yadā 04,018.002c kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyās tadā me kaśmalo bhavet 04,018.002d*0364_001 tata utthāya kaikeyī sarvās tāḥ pratyabhāṣata 04,018.003a prekṣāsamutthitā cāpi kaikeyī tāḥ striyo vadet 04,018.003c prekṣya mām anavadyāṅgī kaśmalopahatām iva 04,018.004a snehāt saṃvāsajān manye sūdam eṣā śucismitā 04,018.004b*0365_001 ekāntārpitabhāvena ballavaṃ cāruhāsinī 04,018.004b*0366_001 tasmāc chocati bhāvena duṣkaraṃ cāruhāsinī 04,018.004b*0366_002 yudhyamānaṃ mṛgair vyāghrair nūnaṃ ca samabudhya tam 04,018.004b*0366_003 sauhārdād agatatrāsād yasmāt samanuśocati 04,018.004c yodhyamānaṃ mahāvīryair imaṃ samanuśocati 04,018.005a kalyāṇarūpā sairandhrī ballavaś cātisundaraḥ 04,018.005c strīṇāṃ ca cittaṃ durjñeyaṃ yuktarūpau ca me matau 04,018.006a sairandhrī priyasaṃvāsān nityaṃ karuṇavedinī 04,018.006c asmin rājakule cemau tulyakālanivāsinau 04,018.007a iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityam avedayat 04,018.007c krudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya samaśaṅkata māṃ tvayi 04,018.008a tasyāṃ tathā bruvatyāṃ tu duḥkhaṃ māṃ mahad āviśat 04,018.008b*0367_001 tvayy evaṃ nirayaṃ prāpte bhīme bhīmaparākrame 04,018.008b*0368_001 novāca kiṃ cid vacanaṃ saṃrambhād raktalocanaḥ 04,018.008b*0368_002 jñātvā tu ruṣitaṃ bhīmaṃ draupadī punar abravīt 04,018.008c śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitum utsahe 04,018.009a yaḥ sadevān manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat 04,018.009c so 'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā 04,018.009d*0369_001 yasya jyātalanirghoṣāt samakampata medinī 04,018.009d*0369_002 so 'dya pārtho virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā 04,018.010a yo 'tarpayad ameyātmā khāṇḍave jātavedasam 04,018.010c so 'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe 'gnir iva saṃvṛtaḥ 04,018.011a yasmād bhayam amitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt 04,018.011c sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ 04,018.011d*0370_001 yasya jyākṣepakaṭhinau bāhū parighasaṃnibhau 04,018.011d*0370_002 sa śaṅkhaparipūrṇābhyāṃ śocann āste dhanaṃjayaḥ 04,018.012a yasya jyātalanirghoṣāt samakampanta śatravaḥ 04,018.012b*0371_001 ṣaṇḍarūpaṃ vahantaṃ taṃ gītaṃ nṛttaṃ ca lambanam 04,018.012b*0371_002 kurvantam arjunaṃ dṛṣṭvā na me svāsthyaṃ mano vrajet 04,018.012c striyo gītasvanaṃ tasya muditāḥ paryupāsate 04,018.013a kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhani śobhate 04,018.013c veṇīvikṛtakeśāntaḥ so 'yam adya dhanaṃjayaḥ 04,018.014a yasminn astrāṇi divyāni samastāni mahātmani 04,018.014c ādhāraḥ sarvavidyānāṃ sa dhārayati kuṇḍale 04,018.015a yaṃ sma rājasahasrāṇi tejasāpratimāni vai 04,018.015c samare nātivartante velām iva mahārṇavaḥ 04,018.016a so 'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā 04,018.016c āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ 04,018.017a yasya sma rathaghoṣeṇa samakampata medinī 04,018.017b*0372_001 āpatantaṃ raṇe dṛṣṭvā śātravā yānti saṃbhramam 04,018.017b*0373_001 evaṃvidham imaṃ śrutvā kuntyāḥ śoko bhaviṣyati 04,018.017c saparvatavanā bhīma sahasthāvarajaṅgamā 04,018.018a yasmiñ jāte mahābhāge kuntyāḥ śoko vyanaśyata 04,018.018c sa śocayati mām adya bhīmasena tavānujaḥ 04,018.019a bhūṣitaṃ tam alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ parihāṭakaiḥ 04,018.019c kambupāṇinam āyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ 04,018.020a taṃ veṇīkṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānam arjunam 04,018.020c kanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā bhīma sīdati me manaḥ 04,018.020d*0374_001 yasya nāsti samo vīrye kaś cid urvyāṃ dhanurdharaḥ 04,018.020d*0374_002 so 'dya kanyāparivṛto gāyann āste dhanaṃjayaḥ 04,018.020d*0374_003 dharme śaurye ca satye ca jīvalokasya saṃmatam 04,018.020d*0374_004 strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ 04,018.020d*0375_001 yaḥ svarāṣṭraṃ samāsādya sāditogrārir astravit 04,018.020d*0375_002 bibhrac chauryaṃ paraṃ tiṣṭhet svasenām abhiharṣayan 04,018.021a yadā hy enaṃ parivṛtaṃ kanyābhir devarūpiṇam 04,018.021c prabhinnam iva mātaṅgaṃ parikīrṇaṃ kareṇubhiḥ 04,018.022a matsyam arthapatiṃ pārthaṃ virāṭaṃ samupasthitam 04,018.022b*0376_001 saṃdṛśyemaṃ manas tv āsīd duḥkhe paramake tadā 04,018.022c paśyāmi tūryamadhyasthaṃ diśo naśyanti me tadā 04,018.023a nūnam āryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanaṃjayam 04,018.023b*0377_001 anarhaveṣapracchannaṃ bhasmacchannam ivānalam 04,018.023c ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ durdyūtadevinam 04,018.023d*0378_001 aindravāruṇavāyavyabrāhmāgneyaiś ca vaiṣṇavaiḥ 04,018.023d*0378_002 agnīn saṃtarpayan pārthaḥ sarvāṃś caikaratho 'jayat 04,018.023d*0378_003 divyair astrair acintyātmā sarvaśatrunibarhaṇaḥ 04,018.023d*0378_004 divyaṃ gāndharvam astraṃ ca vāyavyam atha vaiṣṇavam 04,018.023d*0378_005 brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthāṇukarṇaṃ ca darśayan 04,018.023d*0378_006 paulomān kālakeyāṃś ca indraśatrūn mahāsurān 04,018.023d*0378_007 nivātakavacaiḥ sārdhaṃ ghorān ekaratho 'jayat 04,018.023d*0378_008 so 'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe 'gnir iva saṃvṛtaḥ 04,018.023d*0378_009 kanyāpuragataṃ dṛṣṭvā goṣṭheṣv iva maharṣabham 04,018.023d*0378_010 strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ kuntīṃ gacchati me manaḥ 04,018.024a tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim 04,018.024c goṣu goveṣam āyāntaṃ pāṇḍubhūtāsmi bhārata 04,018.025a sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥ punaḥ 04,018.025b*0379_001 na nidrām abhigacchāmi bhīmasena kuto ratim 04,018.025b*0380_001 yuvānam ṛṣabhaṃ rājñāṃ sarvaśāstraviśāradam 04,018.025b*0380_002 dṛṣṭvā gopālaveṣaṃ taṃ bhṛśaṃ muhyati me manaḥ 04,018.025c na vindāmi mahābāho sahadevasya duṣkṛtam 04,018.025e yasminn evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ prāpnuyāt satyavikramaḥ 04,018.026a dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam 04,018.026c goṣu govṛṣasaṃkāśaṃ matsyenābhiniveśitam 04,018.027a saṃrabdhaṃ raktanepathyaṃ gopālānāṃ purogamam 04,018.027c virāṭam abhinandantam atha me bhavati jvaraḥ 04,018.028a sahadevaṃ hi me vīraṃ nityam āryā praśaṃsati 04,018.028b*0381_001 tvayā sadaiva rakṣyo 'yaṃ kṛṣṇe madvākyagauravāt 04,018.028b*0381_002 kathaṃ mayā vihīno hi vane duḥkhaṃ nivatsyati 04,018.028c mahābhijanasaṃpanno vṛttavāñ śīlavān iti 04,018.029a hrīniṣedho madhuravāg dhārmikaś ca priyaś ca me 04,018.029c sa te 'raṇyeṣu boddhavyo yājñaseni kṣapāsv api 04,018.029d*0382_001 sukumāraś ca śūraś ca rājānaṃ cāpy anuvrataḥ 04,018.029d*0382_002 jyeṣṭhāpacāyinam imaṃ svayaṃ pāñcāli bhojayeḥ 04,018.029d*0382_003 ity uvāca hi māṃ kuntī rudatī putragṛddhinī 04,018.029d*0382_004 pravrajantaṃ mahāraṇyaṃ taṃ pariṣvajya tiṣṭhatī 04,018.030a taṃ dṛṣṭvā vyāpṛtaṃ goṣu vatsacarmakṣapāśayam 04,018.030b*0383_001 taṃ dṛṣṭvā goṣu gopālaveṣam āsthāya viṣṭhitam 04,018.030c sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ nu jīvāmi pāṇḍava 04,018.031a yas tribhir nityasaṃpanno rūpeṇāstreṇa medhayā 04,018.031c so 'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam 04,018.031d*0384_001 rājakanyāś ca veśyāś ca viśāṃ duhitaraś ca yāḥ 04,018.031d*0384_002 sarvāḥ sārayutā nāryo dāmagranthivaśaṃ gatāḥ 04,018.032a abhyakīryanta vṛndāni dāmagranthim udīkṣatām 04,018.032c vinayantaṃ javenāśvān mahārājasya paśyataḥ 04,018.033a apaśyam enaṃ śrīmantaṃ matsyaṃ bhrājiṣṇum uttamam 04,018.033c virāṭam upatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinaḥ 04,018.034a kiṃ nu māṃ manyase pārtha sukhiteti paraṃtapa 04,018.034c evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ 04,018.034d*0385_001 apaśyam eva śrīmantaṃ virāṭasya puraḥsaram 04,018.035a ataḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāny anyāni bhārata 04,018.035c vartante mayi kaunteya vakṣyāmi śṛṇu tāny api 04,018.036a yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhāny uta 04,018.036c śoṣayanti śarīraṃ me kiṃ nu duḥkham ataḥ param 04,018.036d*0386_001 ekabhartā tu yā nārī sā duḥkhenaiva vartate 04,018.036d*0386_002 pañca me patayaḥ santi mama duḥkham anantakam 04,019.001 draupady uvāca 04,019.001a ahaṃ sairandhriveṣeṇa carantī rājaveśmani 04,019.001c śaucadāsmi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāt 04,019.002a vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ paraṃtapa 04,019.002c āse kālam upāsīnā sarvaṃ duḥkhaṃ kilārtavat 04,019.003a anityā kila martyānām arthasiddhir jayājayau 04,019.003c iti kṛtvā pratīkṣāmi bhartṝṇām udayaṃ punaḥ 04,019.003d*0387_001 cakravat kila martyānām arthāś ca vyasanāni ca 04,019.004a ya eva hetur bhavati puruṣasya jayāvahaḥ 04,019.004c parājaye ca hetuḥ sa iti ca pratipālaye 04,019.004d*0388_001 kiṃ māṃ na pratijānīṣe bhīmasena mṛtām iva 04,019.004d*0389_001 parābhavanimittāni tathaivācarate naraḥ 04,019.005a dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare 04,019.005c pātayitvā ca pātyante parair iti ca me śrutam 04,019.006a na daivasyātibhāro 'sti na daivasyātivartanam 04,019.006c iti cāpy āgamaṃ bhūyo daivasya pratipālaye 04,019.007a sthitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra punas tatraiva tiṣṭhati 04,019.007c iti paryāyam icchantī pratīkṣāmy udayaṃ punaḥ 04,019.008a daivena kila yasyārthaḥ sunīto 'pi vipadyate 04,019.008c daivasya cāgame yatnas tena kāryo vijānatā 04,019.009a yat tu me vacanasyāsya kathitasya prayojanam 04,019.009c pṛccha māṃ duḥkhitāṃ tat tvam apṛṣṭā vā bravīmi te 04,019.010a mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā drupadasya ca 04,019.010c imām avasthāṃ saṃprāptā kā mad anyā jijīviṣet 04,019.011a kurūn paribhavan sarvān pāñcālān api bhārata 04,019.011c pāṇḍaveyāṃś ca saṃprāpto mama kleśo hy ariṃdama 04,019.012a bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrair bahubhiḥ paravīrahan 04,019.012c evaṃ samuditā nārī kā nv anyā duḥkhitā bhavet 04,019.013a nūnaṃ hi bālayā dhātur mayā vai vipriyaṃ kṛtam 04,019.013c yasya prasādād durnītaṃ prāptāsmi bharatarṣabha 04,019.014a varṇāvakāśam api me paśya pāṇḍava yādṛśam 04,019.014c yādṛśo me na tatrāsīd duḥkhe paramake tadā 04,019.015a tvam eva bhīma jānīṣe yan me pārtha sukhaṃ purā 04,019.015c sāhaṃ dāsatvam āpannā na śāntim avaśā labhe 04,019.015d*0390_001 kā prītir jīvitenādya mamānena vṛkodara 04,019.016a nādaivikam idaṃ manye yatra pārtho dhanaṃjayaḥ 04,019.016c bhīmadhanvā mahābāhur āste śānta ivānalaḥ 04,019.017a aśakyā vedituṃ pārtha prāṇināṃ vai gatir naraiḥ 04,019.017c vinipātam imaṃ manye yuṣmākam avicintitam 04,019.018a yasyā mama mukhaprekṣā yūyam indrasamāḥ sadā 04,019.018c sā prekṣe mukham anyāsām avarāṇāṃ varā satī 04,019.019a paśya pāṇḍava me 'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā 04,019.019c yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu paśya kālasya paryayam 04,019.020a yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī 04,019.020c āsīt sādya sudeṣṇāyā bhītāhaṃ vaśavartinī 04,019.021a yasyāḥ puraḥsarā āsan pṛṣṭhataś cānugāminaḥ 04,019.021c sāham adya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścāc ca gāminī 04,019.021e idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat 04,019.022a yā na jātu svayaṃ piṃṣe gātrodvartanam ātmanaḥ 04,019.022c anyatra kuntyā bhadraṃ te sādya piṃṣāmi candanam 04,019.022e paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ yau bhavataḥ purā 04,019.023 vaiśaṃpāyana uvāca 04,019.023a ity asya darśayām āsa kiṇabaddhau karāv ubhau 04,019.024 draupady uvāca 04,019.024a bibhemi kuntyā yā nāhaṃ yuṣmākaṃ vā kadā cana 04,019.024c sādyāgrato virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī 04,019.024d*0391_001 tadāgrato virāṭasya kiṃkarīva sthitā hy aham 04,019.025a kiṃ nu vakṣyati samrāṇ māṃ varṇakaḥ sukṛto na vā 04,019.025c nānyapiṣṭaṃ hi matsyasya candanaṃ kila rocate 04,019.026 vaiśaṃpāyana uvāca 04,019.026a sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī 04,019.026c ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasenam udīkṣatī 04,019.027a sā bāṣpakalayā vācā niḥśvasantī punaḥ punaḥ 04,019.027c hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭṭayantīdam abravīt 04,019.027d*0392_001 idaṃ tu samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,019.027d*0392_002 śṛṇuyād yadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyāt sa jīvitam 04,019.027d*0392_003 dhanaṃjayo 'pi suśroṇi yamau cāpi śucismite 04,019.027d*0392_004 ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā punar vākyam abhāṣata 04,019.028a nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā 04,019.028c abhāgyā yat tu jīvāmi martavye sati pāṇḍava 04,019.028d*0393_001 kīcakaṃ cen na hanyās tvaṃ svātmānaṃ nāśayāmy aham 04,019.028d*0393_002 viṣam āloḍya pāsyāmi pravekṣyāmy athavānalam 04,019.028d*0393_003 abhāgyāham apuṇyāhaṃ nityaduḥkhā ca viklavā 04,019.028d*0393_004 pāpena pātitāyāś ca kiṃ phalaṃ jīvitena me 04,019.029a tatas tasyāḥ karau śūnau kiṇabaddhau vṛkodaraḥ 04,019.029c mukham ānīya vepantyā ruroda paravīrahā 04,019.030a tau gṛhītvā ca kaunteyo bāṣpam utsṛjya vīryavān 04,019.030c tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanam abravīt 04,020.001 bhīmasena uvāca 04,020.001*0394_001 śṛṇu bhadre varārohe krodhāt tatra tu cintitam 04,020.001*0394_002 tvāṃ vai sabhāgatāṃ dṛṣṭvā mātsyānāṃ kadanaṃ mahat 04,020.001*0394_003 kartukāmena bhadraṃ te vṛkṣaś cāvekṣito mayā 04,020.001*0394_004 tatra māṃ dharmarājas tu kaṭākṣeṇa nyavārayat 04,020.001*0394_005 tad dhyātvāvāṅmukhas tūṣṇīm āsthito 'smi mahānasam 04,020.001*0394_006 śṛṇuṣvānyat pratijñātaṃ yad vadāmīha bhāmini 04,020.001*0394_006 vaiśaṃpāyanaḥ 04,020.001*0394_007 āśvāsayan hi pāñcālīṃ bhīmasena uvāca ha 04,020.001a dhig astu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca 04,020.001c yat te raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāv ubhau 04,020.001d*0395_001 tad adya mānutapati yatkṛtaṃ na mayā purā 04,020.001d*0396_001 dyūte na nidhanaṃ bhīru kurūṇāṃ pāpakāriṇām 04,020.002a sabhāyāṃ sma virāṭasya karomi kadanaṃ mahat 04,020.002b*0397_001 tatra me kāraṇaṃ bhāti kaunteyo yat pratīkṣate 04,020.002b*0397_002 athavā kīcakasyāhaṃ pothayāmi padā śiraḥ 04,020.002b*0397_003 aiśvaryamadamattasya krīḍann iva mahādvipaḥ 04,020.002b*0397_004 apaśyaṃ tvāṃ yadā kṛṣṇe kīcakena padā hatām 04,020.002b*0397_005 tadaivāhaṃ cikīrṣāmi matsyānāṃ kadanaṃ mahat 04,020.002c tatra māṃ dharmarājas tu kaṭākṣeṇa nyavārayat 04,020.002e tad ahaṃ tasya vijñāya sthita evāsmi bhāmini 04,020.003a yac ca rāṣṭrāt pracyavanaṃ kurūṇām avadhaś ca yaḥ 04,020.003c suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca 04,020.004a duḥśāsanasya pāpasya yan mayā na hṛtaṃ śiraḥ 04,020.004c tan me dahati kalyāṇi hṛdi śalyam ivārpitam 04,020.004d*0398_001 api cānyad varārohe smariṣyasi vaco mama 04,020.004d*0398_002 puṇye tīre sarasvatyā yat pratiṣṭhāma saṃgatāḥ 04,020.004d*0398_003 tatrāham abruvaṃ kṛṣṇe pūrvakleśān anusmaran 04,020.004d*0398_004 na cāham anugaccheyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 04,020.004d*0398_005 dhanaṃjayaṃ ca pāñcāli mādrīputrau ca bhrātarau 04,020.004d*0398_006 kṛtvaitāṃ ca matiṃ kṛṣṇe yudhiṣṭhiram agarhayam 04,020.004d*0398_007 paruṣaṃ vacanaṃ śrutvā mama dharmātmajas tadā 04,020.004d*0398_008 hrīmān vākyam ahīnārthaṃ bruvan rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,020.004d*0398_009 sarvān anvanayad bhrātṝn muner dhaumyasya paśyataḥ 04,020.004d*0398_010 mā rodī rājñi lokānāṃ sarvāgamaguṇānvite 04,020.004d*0398_011 rakṣitavyaṃ sadāsmābhiḥ satyam apratimaṃ bhuvi 04,020.004d*0398_012 anunīteṣu cāsmāsu anunītā tvam apy uta 04,020.004e mā dharmaṃ jahi suśroṇi krodhaṃ jahi mahāmate 04,020.005a imaṃ ca samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,020.005c śṛṇuyād yadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyāt sa jīvitam 04,020.006a dhanaṃjayo vā suśroṇi yamau vā tanumadhyame 04,020.006c lokāntaragateṣv eṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvitum 04,020.006d*0399_001 dharmaṃ śṛṇuṣva pāñcāli yat te vakṣyāmi bhāmini 04,020.007a sukanyā nāma śāryātī bhārgavaṃ cyavanaṃ vane 04,020.007c valmīkabhūtaṃ śāmyantam anvapadyata bhāminī 04,020.008a nāḍāyanī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā 04,020.008c patim anvacarad vṛddhaṃ purā varṣasahasriṇam 04,020.009a duhitā janakasyāpi vaidehī yadi te śrutā 04,020.009c patim anvacarat sītā mahāraṇyanivāsinam 04,020.010a rakṣasā nigrahaṃ prāpya rāmasya mahiṣī priyā 04,020.010b*0400_001 rāvaṇena hṛtā sītā rākṣasībhiś ca tarjitā 04,020.010c kliśyamānāpi suśroṇī rāmam evānvapadyata 04,020.011a lopāmudrā tathā bhīru vayorūpasamanvitā 04,020.011c agastyam anvayād dhitvā kāmān sarvān amānuṣān 04,020.011d*0401_001 dyumatsenasutaṃ vīraṃ satyavantam aninditā 04,020.011d*0401_002 sāvitry anucacāraikā yamalokaṃ manasvinī 04,020.012a yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ 04,020.012b*0402_001 nalaṃ rājānam evātha damayantī vanāntare 04,020.012b*0402_002 anvagacchat purā kṛṣṇe tathā bhartṝṃs tvam anvagāḥ 04,020.012c tathā tvam api kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 04,020.013a mādīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ māsam adhyardhasaṃmitam 04,020.013c pūrṇe trayodaśe varṣe rājño rājñī bhaviṣyasi 04,020.013d*0403_001 satyena te śape cāhaṃ bhavitā nānyatheti ha 04,020.013d*0403_002 sarvāsāṃ paramastrīṇāṃ prāmāṇyaṃ kartum arhasi 04,020.013d*0403_003 sarveṣāṃ ca narendrāṇāṃ mūrdhni sthāsyasi bhāmini 04,020.013d*0403_004 bhartṛbhaktyā ca vṛttena bhogān prāpsyasi durlabhān 04,020.013d*0403_005 pūrṇāyāṃ tu pratijñāyāṃ mahāntaṃ bhogam āpnuyāḥ 04,020.013d*0403_006 kuru bhartṛgataṃ jñātvā rājñāṃ mūrdhni sthitā bhaveḥ 04,020.014 draupady uvāca 04,020.014a ārtayaitan mayā bhīma kṛtaṃ bāṣpavimokṣaṇam 04,020.014c apārayantyā duḥkhāni na rājānam upālabhe 04,020.014d*0404_001 vyatītaṃ kathayitvā kiṃ bhīmasena mahābala 04,020.014d*0404_002 idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat 04,020.014d*0404_003 yo 'yaṃ rājño virāṭasya sūtaputras tu kīcakaḥ 04,020.014d*0404_004 syālo nāma pravādena bhojas traigartadeśajaḥ 04,020.014d*0404_005 tyaktadharmo nṛśaṃsaś ca sarvārtheṣu ca vallabhaḥ 04,020.014d*0404_006 nityam evāha duṣṭātmā bhāryā me bhava śobhane 04,020.014d*0404_007 avinītaḥ suduṣṭātmā mām anātheti cintya saḥ 04,020.015a vimuktena vyatītena bhīmasena mahābala 04,020.015c pratyupasthitakālasya kāryasyānantaro bhava 04,020.016a mameha bhīma kaikeyī rūpābhibhavaśaṅkayā 04,020.016c nityam udvijate rājā kathaṃ neyād imām iti 04,020.017a tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ svayaṃ cānṛtadarśanaḥ 04,020.017c kīcako 'yaṃ suduṣṭātmā sadā prārthayate hi mām 04,020.018a tam ahaṃ kupitā bhīma punaḥ kopaṃ niyamya ca 04,020.018c abruvaṃ kāmasaṃmūḍham ātmānaṃ rakṣa kīcaka 04,020.019a gandharvāṇām ahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī priyā 04,020.019c te tvāṃ nihanyur durdharṣāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ 04,020.020a evam uktaḥ sa duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha 04,020.020c nāhaṃ bibhemi sairandhri gandharvāṇāṃ śucismite 04,020.021a śataṃ sahasram api vā gandharvāṇām ahaṃ raṇe 04,020.021c samāgataṃ haniṣyāmi tvaṃ bhīru kuru me kṣaṇam 04,020.022a ity ukte cābruvaṃ sūtaṃ kāmāturam ahaṃ punaḥ 04,020.022c na tvaṃ pratibalas teṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvinām 04,020.023a dharme sthitāsmi satataṃ kulaśīlasamanvitā 04,020.023c necchāmi kaṃ cid vadhyantaṃ tena jīvasi kīcaka 04,020.024a evam uktaḥ sa duṣṭātmā prahasya svanavat tadā 04,020.024b@021_0001 atha māṃ tatra kaikeyī preṣayat preṣaṇena tu 04,020.024b@021_0002 tenaiva coditā pūrvaṃ bhrātṛpriyacikīrṣayā 04,020.024b@021_0003 surām ānaya sairandhri kīcakasya niveśanāt 04,020.024b@021_0004 sūtaputras tu māṃ dṛṣṭvā mahat sāntvam avartayat 04,020.024b@021_0005 sāntve pratihate kruddhaḥ parāmarśamanābhavat 04,020.024b@021_0006 viditvā tasya saṃkalpaṃ kīcakasya durātmanaḥ 04,020.024b@021_0007 tathāhaṃ rājaśaraṇaṃ javenaiva pradhāvitā 04,020.024b@021_0008 saṃdarśane tu māṃ rājñaḥ sūtaputraḥ parāmṛśat 04,020.024b@021_0009 pātayitvā tu duṣṭātmā padāhaṃ tena tāḍitā 04,020.024b@021_0010 prekṣate sma virāṭas tu kaṅkaś ca bahavo janāḥ 04,020.024b@021_0011 rathinaḥ pīṭhamardāś ca hastyārohāś ca naigamāḥ 04,020.024b@021_0012 upālabdho mayā rājā kaṅkaś cāpi punaḥ punaḥ 04,020.024b@021_0013 tato na vārito rājñā na tasyāvinayaḥ kṛtaḥ 04,020.024b@021_0014 yo 'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma sārathiḥ 04,020.024b@021_0015 tyaktadharmā nṛśaṃsaś ca tarasvī saṃmataḥ priyaḥ 04,020.024b@021_0016 śūro 'bhimānī pāpātmā sarvārtheṣu ca mugdhavān 04,020.024b@021_0017 dārāmarśī mahābhāga labhate 'rthān bahūn api 04,020.024b@021_0018 hared api ca vittāni pareṣāṃ krośatām api 04,020.024c na tiṣṭhati sma sanmārge na ca dharmaṃ bubhūṣati 04,020.025a pāpātmā pāpabhāvaś ca kāmarāgavaśānugaḥ 04,020.025c avinītaś ca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ 04,020.025e darśane darśane hanyāt tathā jahyāṃ ca jīvitam 04,020.026a tad dharme yatamānānāṃ mahān dharmo naśiṣyati 04,020.026c samayaṃ rakṣamāṇānāṃ bhāryā vo na bhaviṣyati 04,020.027a bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā 04,020.027c prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ 04,020.027d*0405_001 ātmā hi jāyate tasyāṃ tena jāyāṃ vidur budhāḥ 04,020.027d*0405_002 bhartā tu bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyān mamodare 04,020.028a vadatāṃ varṇadharmāṃś ca brāhmaṇānāṃ hi me śrutam 04,020.028c kṣatriyasya sadā dharmo nānyaḥ śatrunibarhaṇāt 04,020.029a paśyato dharmarājasya kīcako māṃ padāvadhīt 04,020.029b*0406_001 yeṣāṃ matir na svapiti ṣaṣṭhe 'pi viṣaye vasan 04,020.029b*0406_002 teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 04,020.029c tava caiva samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala 04,020.030a tvayā hy ahaṃ paritrātā tasmād ghorāj jaṭāsurāt 04,020.030c jayadrathaṃ tathaiva tvam ajaiṣīr bhrātṛbhiḥ saha 04,020.031a jahīmam api pāpaṃ tvaṃ yo 'yaṃ mām avamanyate 04,020.031c kīcako rājavāllabhyāc chokakṛn mama bhārata 04,020.032a tam evaṃ kāmasaṃmattaṃ bhindhi kumbham ivāśmani 04,020.032c yo nimittam anarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata 04,020.033a taṃ cej jīvantam ādityaḥ prātar abhyudayiṣyati 04,020.033c viṣam āloḍya pāsyāmi mā kīcakavaśaṃ gamam 04,020.033e śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ 04,020.034 vaiśaṃpāyana uvāca 04,020.034a ity uktvā prārudat kṛṣṇā bhīmasyoraḥ samāśritā 04,020.034c bhīmaś ca tāṃ pariṣvajya mahat sāntvaṃ prayujya ca 04,020.034d*0407_001 āśvāsayitvā bahuśo bhṛśam ārtāṃ sumadhyamām 04,020.034d*0407_002 hetutattvārthasaṃyuktair vacobhir drupadātmajām 04,020.034d*0407_003 pramṛjya vadanaṃ tasyāḥ pāṇināśrusamākulam 04,020.034d*0408_001 uvāca caināṃ duḥkhārtāṃ bhīmaḥ krodhavaśaṃ gataḥ 04,020.034e kīcakaṃ manasāgacchat sṛkkiṇī parisaṃlihan 04,021.001 bhīmasena uvāca 04,021.001a tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase 04,021.001c adya taṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ sahabāndhavam 04,021.002a asyāḥ pradoṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṃgamam 04,021.002c duḥkhaṃ śokaṃ ca nirdhūya yājñaseni śucismite 04,021.003a yaiṣā nartanaśālā vai matsyarājena kāritā 04,021.003c divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathāgṛham 04,021.004a tatrāsti śayanaṃ bhīru dṛḍhāṅgaṃ supratiṣṭhitam 04,021.004c tatrāsya darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān 04,021.004d*0409_001 tvaddarśanasamutthena kāmarāgeṇa mohitam 04,021.004d*0409_002 saṃketaṃ sūtaputrasya kārayasva śubhānane 04,021.005a yathā ca tvāṃ na paśyeyuḥ kurvāṇāṃ tena saṃvidam 04,021.005c kuryās tathā tvaṃ kalyāṇi yathā saṃnihito bhavet 04,021.005d*0410_001 āvayoḥ saṃgamaṃ bhīru yathā martyo na budhyati 04,021.005d*0410_002 kīcakasya vināśasya tathā kuru nṛpātmaje 04,021.006 vaiśaṃpāyana uvāca 04,021.006*0411_001 evaṃ sā bhīru tanvaṅgī āmantryainaṃ mahānase 04,021.006*0411_002 vadhaṃ tasya parīpsantī ājagāma svaveśmani 04,021.006a tathā tau kathayitvā tu bāṣpam utsṛjya duḥkhitau 04,021.006b*0412_001 bhīmena ca pratijñāte kīcakasya vadhe tadā 04,021.006b*0412_002 draupadī ca sudeṣṇāyāḥ praviveśa punar gṛham 04,021.006c rātriśeṣaṃ tad atyugraṃ dhārayām āsatur hṛdā 04,021.006d@022_0001 atha jñātvā virāṭo 'pi kṛṣṇāsakhyaṃ tu kīcakam 04,021.006d@022_0002 abravīt sa pratīhāraṃ dvāḥstha ānaya kīcakam 04,021.006d@022_0003 prahitaḥ sa virāṭena dvāḥsthaḥ kīcakamandiram 04,021.006d@022_0004 gatvā tam abravīt sūtaṃ matsyas tvāṃ draṣṭum icchati 04,021.006d@022_0005 kīcako 'pi nṛpādeśān matsyasya bhavanaṃ yayau 04,021.006d@022_0006 uvāca matsyarājasya praṇipatya praviśya ca 04,021.006d@022_0007 āgato 'haṃ mahārāja virāṭa vacanāt tava 04,021.006d@022_0008 virāṭa uvāca 04,021.006d@022_0008 vadasva yadi vaktavyaṃ śrutvā yāsyāmi vai gṛham 04,021.006d@022_0009 kalatre vātha vā mitre bhṛtye rājñi yathāpi vā 04,021.006d@022_0010 nivedite sukhe duḥkhe sukhaṃ bhavati kīcaka 04,021.006d@022_0011 tvam eva śaraṇaṃ mahyaṃ rājyaṃ ca tvatprasādataḥ 04,021.006d@022_0012 sakhā vāpi mamaiva tvaṃ tena tvāṃ pratipedire 04,021.006d@022_0013 paśyāmy aharniśaṃ duḥkhaṃ viparītaṃ tu maṇḍalam 04,021.006d@022_0014 sadhūmaṃ jvalanaṃ manye vaimanasyaṃ ca vājinām 04,021.006d@022_0015 śṛṇomi ca śivāṃ ghorām aśivāṃ pratibhāṣiṇīm 04,021.006d@022_0016 rātrau balibhujaḥ saṃghāñ channaṃ sūryasya maṇḍalam 04,021.006d@022_0017 anyac ca saṃprabhāṣante daivajñā mama kīcaka 04,021.006d@022_0018 mama dvādaśagaḥ saurir janmarkṣe tava kīcaka 04,021.006d@022_0019 paśyāmi harmyapatanaṃ kīcaka prāvṛṣaṃ vinā 04,021.006d@022_0020 jānāmy etair mahotpātair yugāntapratimair alam 04,021.006d@022_0021 mṛtyus te bhavitā tathyam atha vā mama kīcaka 04,021.006d@022_0022 śṛṇomi vīra sairandhryāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ 04,021.006d@022_0023 gandharvāḥ patayaḥ pañca santi devendravallabhāḥ 04,021.006d@022_0024 muninā kena cic chaptāś carantīmāṃ vasuṃdharām 04,021.006d@022_0025 rakṣamāṇāś ca sairandhrīṃ bhāryāṃ svīyāṃ pativratām 04,021.006d@022_0026 teṣāṃ nu bhāryā tvaṃ vatsa sairandhrīṃ kartum icchasi 04,021.006d@022_0027 na ca śaktā tvayā bhoktum eṣā gandharvarakṣitā 04,021.006d@022_0028 tvaṃ vātīva kāmārtaḥ kāryam etan na budhyase 04,021.006d@022_0029 vidyutpātair imaiḥ saumya martavyaṃ bhavatā dhruvam 04,021.006d@022_0030 kānyā caivaṃvidhā nārī cared vai kṣitimaṇḍale 04,021.006d@022_0031 vinā sairandhrīṃ bhadraṃ te svayaṃ gandharvarakṣitām 04,021.006d@022_0032 vṛddho vā yadi vā svāmī yadi vā bhaginīpatiḥ 04,021.006d@022_0033 rājā pūjyaḥ sadā mānyaḥ kartavyaṃ vacanaṃ mama 04,021.006d@022_0034 kaikeyaputra tanmātrāṃ tyaja sairandhrijāṃ kathām 04,021.006d@022_0035 kṛtyaiṣā mahatī bhāti rūpeṇātīva kīcaka 04,021.006d@022_0036 tyaktvā kāmaṃ sairandhryāṃ tvaṃ madīyāṃ dhvajinīṃ bhavān 04,021.006d@022_0037 kīcaka uvāca 04,021.006d@022_0037 saṃpālayasva viśrabdho madvākyāt kaikayātmaja 04,021.006d@022_0038 sarvathā bhavadīyaṃ me kartavyaṃ vacanaṃ tathā 04,021.006d@022_0039 tathāpy eṣā mayāvaśyaṃ bhoktavyā tanumadhyamā 04,021.006d@022_0040 sairandhrī yadi me pārśve śliṣṭā snehena bhāminī 04,021.006d@022_0041 śete na śayane matsya tadā manye mṛtaṃ svayam 04,021.006d@022_0042 bādhate māṃ bhṛśaṃ kāmaḥ sairandhryarthaṃ narādhipa 04,021.006d@022_0043 jīvitaṃ tṛṇavat tyaktvā bhoktavyā hi mayā śubhā 04,021.006d@022_0044 vaiśaṃpāyanaḥ 04,021.006d@022_0044 na stokam api gandharvā mayi śaktā viśāṃ pate 04,021.006d@022_0045 sa manmathārto nṛpatiṃ gatas tu 04,021.006d@022_0046 tyaktvā tu vākyaṃ nṛpater narendra 04,021.006d@022_0047 saṃyogam icchan drupadātmajāyāḥ 04,021.006d@022_0048 saṃdhāyamāno viditaṃ sa mṛtyum 04,021.007a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar utthāya kīcakaḥ 04,021.007c gatvā rājakulāyaiva draupadīm idam abravīt 04,021.008a sabhāyāṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāhanam 04,021.008c na caivālabhathās trāṇam abhipannā balīyasā 04,021.009a pravādena hi matsyānāṃ rājā nāmnāyam ucyate 04,021.009c aham eva hi matsyānāṃ rājā vai vāhinīpatiḥ 04,021.010a sā sukhaṃ pratipadyasva dāso bhīru bhavāmi te 04,021.010b*0413_001 na hy ahaṃ tvām ṛte bhīru ciraṃ jīvitum utsahe 04,021.010c ahnāya tava suśroṇi śataṃ niṣkān dadāmy aham 04,021.011a dāsīśataṃ ca te dadyāṃ dāsānām api cāparam 04,021.011c rathaṃ cāśvatarīyuktam astu nau bhīru saṃgamaḥ 04,021.011d*0414_001 tubhyaṃ dāsyāmi sarvāṇi rājārhāṇy aparāṇi ca 04,021.012 draupady uvāca 04,021.012a ekaṃ me samayaṃ tv adya pratipadyasva kīcaka 04,021.012b*0415_001 yadi tvaṃ khalu saṃyogam icchasy adya mayā saha 04,021.012c na tvāṃ sakhā vā bhrātā vā jānīyāt saṃgataṃ mayā 04,021.012d*0416_001 anubodhād anarthaḥ syād ayaśaś ca mahad bhavet 04,021.013a avabodhād dhi bhītāsmi gandharvāṇāṃ yaśasvinām 04,021.013c evaṃ me pratijānīhi tato 'haṃ vaśagā tava 04,021.014 kīcaka uvāca 04,021.014a evam etat kariṣyāmi yathā suśroṇi bhāṣase 04,021.014c eko bhadre gamiṣyāmi śūnyam āvasathaṃ tava 04,021.015a samāgamārthaṃ rambhoru tvayā madanamohitaḥ 04,021.015c yathā tvāṃ nāvabhotsyanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 04,021.016 draupady uvāca 04,021.016a yad idaṃ nartanāgāraṃ matsyarājena kāritam 04,021.016c divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathāgṛham 04,021.017a tamisre tatra gacchethā gandharvās tan na jānate 04,021.017c tatra doṣaḥ parihṛto bhaviṣyati na saṃśayaḥ 04,021.017d*0417_001 ekaḥ san nartanāgāraṃ rātrau saṃketam āvraja 04,021.017d*0417_002 kīcakaḥ 04,021.017d*0417_002 tatrāhaṃ vaśagā tubhyaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ 04,021.017d*0417_003 tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru manyase 04,021.017d*0417_004 ekaḥ san nartanāgāram āgamiṣyāmi śobhane 04,021.017d*0417_005 samāgamārthaṃ suśroṇi śape ca sukṛtena me 04,021.017d*0417_006 yathā tvāṃ nāvabudhyante gandharvā varavarṇini 04,021.017d*0417_007 satyaṃ te pratijānāmi gandharvebhyo na te bhayam 04,021.017d*0417_008 alaṃkariṣyāmy adyāhaṃ tvatsamāgamanāya vai 04,021.017d*0418_001 vāsāṃsi ca vicitrāṇi manojñāni tavāpi ca 04,021.017d*0418_002 draupadī 04,021.017d*0418_002 yathāhaṃ na tyajethās tvaṃ tathā raṃsye tvayā saha 04,021.017d*0418_003 tathā ced apy ahaṃ sūta darśayiṣyāmi te sukham 04,021.017d*0418_004 yan nānubhūtaṃ bhavatā janmaprabhṛti kīcaka 04,021.018 vaiśaṃpāyana uvāca 04,021.018a tam arthaṃ pratijalpantyāḥ kṛṣṇāyāḥ kīcakena ha 04,021.018c divasārdhaṃ samabhavan māsenaiva samaṃ nṛpa 04,021.018d*0419_001 tatra sā bhīmasenasya tam arthaṃ samavedayat 04,021.019a kīcako 'tha gṛhaṃ gatvā bhṛśaṃ harṣapariplutaḥ 04,021.019c sairandhrīrūpiṇaṃ mūḍho mṛtyuṃ taṃ nāvabuddhavān 04,021.020a gandhābharaṇamālyeṣu vyāsaktaḥ sa viśeṣataḥ 04,021.020c alaṃcakāra so ''tmānaṃ satvaraḥ kāmamohitaḥ 04,021.021a tasya tat kurvataḥ karma kālo dīrgha ivābhavat 04,021.021c anucintayataś cāpi tām evāyatalocanām 04,021.022a āsīd abhyadhikā cāsya śrīḥ śriyaṃ pramumukṣataḥ 04,021.022c nirvāṇakāle dīpasya vartīm iva didhakṣataḥ 04,021.023a kṛtasaṃpratyayas tatra kīcakaḥ kāmamohitaḥ 04,021.023c nājānād divasaṃ yāntaṃ cintayānaḥ samāgamam 04,021.024a tatas tu draupadī gatvā tadā bhīmaṃ mahānase 04,021.024c upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṃ patim antikāt 04,021.025a tam uvāca sukeśāntā kīcakasya mayā kṛtaḥ 04,021.025c saṃgamo nartanāgāre yathāvocaḥ paraṃtapa 04,021.025d*0420_001 kālena niyataṃ baddhaḥ kāmena ca balātkṛtaḥ 04,021.026a śūnyaṃ sa nartanāgāram āgamiṣyati kīcakaḥ 04,021.026c eko niśi mahābāho kīcakaṃ taṃ niṣūdaya 04,021.027a taṃ sūtaputraṃ kaunteya kīcakaṃ madadarpitam 04,021.027c gatvā tvaṃ nartanāgāraṃ nirjīvaṃ kuru pāṇḍava 04,021.028a darpāc ca sūtaputro 'sau gandharvān avamanyate 04,021.028c taṃ tvaṃ praharatāṃ śreṣṭha naḍaṃ nāga ivoddhara 04,021.029a aśru duḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata 04,021.029b*0421_001 bāhuvīryānurūpaṃ ca darśayādya parākramam 04,021.029c ātmanaś caiva bhadraṃ te kuru mānaṃ kulasya ca 04,021.030 bhīmasena uvāca 04,021.030a svāgataṃ te varārohe yan mā vedayase priyam 04,021.030c na hy asya kaṃ cid icchāmi sahāyaṃ varavarṇini 04,021.031a yā me prītis tvayākhyātā kīcakasya samāgame 04,021.031c hatvā hiḍimbaṃ sā prītir mamāsīd varavarṇini 04,021.032a satyaṃ bhrātṝṃś ca dharmaṃ ca puraskṛtya bravīmi te 04,021.032c kīcakaṃ nihaniṣyāmi vṛtraṃ devapatir yathā 04,021.032d*0422_001 prasahya sūdayiṣyāmi keśavaḥ keśinaṃ yathā 04,021.033a taṃ gahvare prakāśe vā pothayiṣyāmi kīcakam 04,021.033b*0423_001 ahaṃ bhadre haniṣyāmi kīcakaṃ madanānvitam 04,021.033b*0423_002 yas tvāṃ kāmābhibhūtātmā durlabhām abhimanyate 04,021.033c atha ced avabhotsyanti haṃsye matsyān api dhruvam 04,021.033d*0424_001 atha ced anubudhyanti sūtaputraṃ mayā hatam 04,021.033d*0424_002 nirmanuṣyaṃ kariṣyāmi matsyānām imam ālayam 04,021.034a tato duryodhanaṃ hatvā pratipatsye vasuṃdharām 04,021.034b*0425_001 mayā hatāṃś cen mātsyāṃs tu dhārtarāṣṭro 'nubudhyati 04,021.034b*0425_002 duryodhanaṃ tato hatvā sānubandhaṃ sabāndhavam 04,021.034b*0425_003 kurūṇām akhilaṃ rājyaṃ pratipatsyāmi bhāmini 04,021.034b*0426_001 nāhaṃ śakṣye 'nunayituṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 04,021.034c kāmaṃ matsyam upāstāṃ hi kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,021.034d*0427_001 kāmam anye hy upāsantu vinītā dharmacāriṇaḥ 04,021.034d*0427_002 tvāṃ tu duḥkham idaṃ prāptāṃ nāhaṃ śaknomy upekṣitum 04,021.034d*0427_003 nirvṛtā bhava pāñcāli kīcakasya vadhāt punaḥ 04,021.035 draupady uvāca 04,021.035*0428_001 kīcakasya vadhaṃ bhīma yadi jānanti nāgarāḥ 04,021.035*0428_002 tvayā kṛtaṃ mahābāho yadi jīvitum atsahe 04,021.035a yathā na saṃtyajethās tvaṃ satyaṃ vai matkṛte vibho 04,021.035c nigūḍhas tvaṃ tathā vīra kīcakaṃ vinipātaya 04,021.035d*0429_001 anubuddhed dhi kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 04,021.035d*0429_002 punar vanaṃ vrajed dhīmān anujaiḥ parivāritaḥ 04,021.035d*0429_003 kaś ca dharmaparaṃ śreṣṭham ativarteta bhārata 04,021.035d*0429_004 bhīma bhītāsmi saṃbodhāt sādhu mā cāpalaṃ kṛthāḥ 04,021.035d*0430_001 yathā na kaś cij jānīte sūtaputraṃ tvayā hatam 04,021.035d*0430_002 tathā kuruṣva kauravya balavann arimardana 04,021.035d*0430_003 adṛśyamānas tvaṃ tasya bhindhi prāṇān ariṃdama 04,021.036 bhīmasena uvāca 04,021.036a evam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase 04,021.036b*0431_001 adya taṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ sahabāndhavam 04,021.036c adṛśyamānas tasyādya tamasvinyām anindite 04,021.037a nāgo bilvam ivākramya pothayiṣyāmy ahaṃ śiraḥ 04,021.037c alabhyām icchatas tasya kīcakasya durātmanaḥ 04,021.037d*0432_001 mayā yad uktaṃ pāñcāli dharmarājasutaṃ prati 04,021.037d*0432_002 kopād ṛte kim anyat tu nānuvarteta ko nṛpam 04,021.038 vaiśaṃpāyana uvāca 04,021.038*0433_001 dharmaprasādāt pavanātmajas tu 04,021.038*0433_002 cakāra rūpaṃ parivartya ballavam 04,021.038*0433_003 bhīmo mahogro balakāladurmadaḥ 04,021.038*0433_004 sthito yathā hastivadhāya kesarī 04,021.038*0434_001 evam uktvā mahābāhus tatra pāṇḍavanandanaḥ 04,021.038*0435_001 ardharātre tadotthāya sattvavān bhīmavikramaḥ 04,021.038*0436_001 avadātena mṛdunā paṭenācchāditas tadā 04,021.038*0436_002 draupadīṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yatrāsīn nartanālayaḥ 04,021.038a bhīmo 'tha prathamaṃ gatvā rātrau channa upāviśat 04,021.038c mṛgaṃ harir ivādṛśyaḥ pratyākāṅkṣat sa kīcakam 04,021.038d*0437_001 kāṅkṣamāṇo vadhaṃ tasya kīcakasya durātmanaḥ 04,021.038d*0437_002 etasminn antare sūtas tadā cāstaṃ gate ravau 04,021.039a kīcakaś cāpy alaṃkṛtya yathākāmam upāvrajat 04,021.039b*0438_001 saṃketam agamat tūrṇaṃ śūnyāgāram apāvṛtam 04,021.039c tāṃ velāṃ nartanāgāre pāñcālīsaṃgamāśayā 04,021.040a manyamānaḥ sa saṃketam āgāraṃ prāviśac ca tam 04,021.040c praviśya ca sa tad veśma tamasā saṃvṛtaṃ mahat 04,021.041a pūrvāgataṃ tatas tatra bhīmam apratimaujasam 04,021.041c ekāntam āsthitaṃ cainam āsasāda sudurmatiḥ 04,021.041d*0439_001 bhīmaṃ samupasaṃgamya abhyabhāṣata durmatiḥ 04,021.042a śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ sūtaḥ parāmṛśat 04,021.042b*0440_001 pataṃgaṃ pāvakaṃ dīptaṃ siṃhaṃ kṣudrapaśur yathā 04,021.042c jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣaṇajena ha 04,021.043a upasaṃgamya caivainaṃ kīcakaḥ kāmamohitaḥ 04,021.043c harṣonmathitacittātmā smayamāno 'bhyabhāṣata 04,021.044a prāpitaṃ te mayā vittaṃ bahurūpam anantakam 04,021.044b*0441_001 yatkṛtaṃ dhanaratnāḍhyaṃ dāsīśataparicchadam 04,021.044b*0441_002 rūpalāvaṇyayuktābhir yuvatībhir alaṃkṛtam 04,021.044b*0441_003 gṛhaṃ cāntaḥpuraṃ subhru krīḍārativirājitam 04,021.044c tat sarvaṃ tvāṃ samuddiśya sahasā samupāgataḥ 04,021.045a nākasmān māṃ praśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ striyaḥ 04,021.045c suvāsā darśanīyaś ca nānyo 'sti tvādṛśaḥ pumān 04,021.045d*0442_001 ahaṃ rūpeṇa saṃpannaḥ snānāgaruvibhūṣitaḥ 04,021.045d*0442_002 nityam eva priyaḥ strīṇāṃ saubhāgyāt priyadarśanaḥ 04,021.045d*0442_003 rūpasya tanmayā prāptaṃ phalaṃ kamalalocane 04,021.046 bhīmasena uvāca 04,021.046a diṣṭyā tvaṃ darśanīyo 'si diṣṭyātmānaṃ praśaṃsasi 04,021.046b*0443_001 tvayāpīdṛgguṇāṃ nārīṃ rūpaśīlaguṇānvitām 04,021.046b*0443_002 adṛṣṭapūrvāṃ paśyasva yato jāto 'si sūtaja 04,021.046b*0443_003 drakṣyasi tvaṃ muhūrtena yatheyaṃ strī guṇānvitā 04,021.046b*0443_004 uparaṃsyasi kāmāc ca śīghraṃ tvaṃ draṣṭum arhasi 04,021.046c īdṛśas tu tvayā sparśaḥ spṛṣṭapūrvo na karhi cit 04,021.046d*0444_001 sparśaṃ vetsi vidagdhas tvaṃ kāmadharmavicakṣaṇaḥ 04,021.046d*0444_002 strīṇāṃ prītikaro nānyas tvatsamaḥ puruṣas tv iha 04,021.047 vaiśaṃpāyana uvāca 04,021.047a ity uktvā taṃ mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 04,021.047c samutpatya ca kaunteyaḥ prahasya ca narādhamam 04,021.047d*0445_001 adya tvāṃ bhaginī pāpaṃ kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi 04,021.047d*0445_002 drakṣyaty adripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam 04,021.047d*0445_003 nirābādhā tvayi hate sairandhrī vicariṣyati 04,021.047d*0445_004 sukham eva cariṣyanti sairandhryāḥ patayas tadā 04,021.047d*0446_001 tac chrutvā vacanaṃ tasya bhīmasya sa mahābalaḥ 04,021.047d*0446_002 svarātrakrodhaṃ taṃ tadā idaṃ vacanam abravīn 04,021.047d*0446_003 * * * tvāṃ mahāvīra gandharvo 'si na saṃśayaḥ 04,021.047d*0446_004 adya tvāṃ nihaniṣyāmi sahāyaiḥ saha bāndhavaiḥ 04,021.047d*0446_005 evam uktas tathā tena kīcakena durātmanā 04,021.047d*0446_006 tau dvāv api mahāvīryau sahasābhinipetatuḥ 04,021.047e bhīmo jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu 04,021.048a sa keśeṣu parāmṛṣṭo balena balināṃ varaḥ 04,021.048c ākṣipya keśān vegena bāhvor jagrāha pāṇḍavam 04,021.049a bāhuyuddhaṃ tayor āsīt kruddhayor narasiṃhayoḥ 04,021.049c vasante vāśitāhetor balavadgajayor iva 04,021.049d*0447_001 śārdūlāv iva garjantau tārkṣyanāgāv ivoddhatau 04,021.049d*0447_002 samayatnau samakrodhau patitau bhīmakīcakau 04,021.049d*0447_003 gajāv iva madonmattau garjantau patitau kṣitau 04,021.049d*0447_004 vṛṣabhāv iva valmīkaṃ mṛdnantau samavikramau 04,021.049d@023_0001 kīcakānāṃ tu mukhyasya narāṇām uttamasya ca 04,021.049d@023_0002 anyonyam abhisaṃrabdhau parasparavadhaiṣiṇau 04,021.049d@023_0003 vālisugrīvayor bhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ 04,021.049d@023_0004 tataḥ samudyamya bhujau pañcaśīrṣāv ivoragau 04,021.049d@023_0005 nakhadaṃṣṭrābhir anyonyaṃ ghnataḥ krodhaviṣoddhatau 04,021.049d@023_0006 vegenābhihato bhīmaḥ kīcakena balīyasā 04,021.049d@023_0007 sthirapratijñaḥ sa raṇe padān na calitaḥ padam 04,021.049d@023_0008 tāv anyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam 04,021.049d@023_0009 ubhāv api prakāśete pravṛddhau vṛṣabhāv iva 04,021.049d@023_0010 tayor hy āsīt sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 04,021.049d@023_0011 nakhadantāyudhavator vyāghrayor iva dṛptayoḥ 04,021.049d@023_0012 abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇād amarṣitaḥ 04,021.049d@023_0013 mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukham 04,021.049d@023_0014 sa cāpy enaṃ tadā bhīmaḥ pratijagrāha vīryavān 04,021.049d@023_0015 tam ākṣipat kīcako 'tha balena balināṃ varaḥ 04,021.049d@023_0016 tayor bhujaviniṣpeṣād ubhayor balinos tadā 04,021.049d@023_0017 śabdaḥ samabhavad ghoro veṇusphoṭasamo yudhi 04,021.049d@023_0018 athainam ākṣipya balād gṛhamadhye vṛkodaraḥ 04,021.049d@023_0019 dhūnayām āsa vegena vāyuś caṇḍa iva drumam 04,021.049d@023_0020 bhīmena ca parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe 04,021.049d@023_0021 vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam 04,021.050a īṣad āgalitaṃ cāpi krodhāc calapadaṃ sthitam 04,021.050c kīcako balavān bhīmaṃ jānubhyām ākṣipad bhuvi 04,021.051a pātito bhuvi bhīmas tu kīcakena balīyasā 04,021.051c utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ 04,021.052a spardhayā ca balonmattau tāv ubhau sūtapāṇḍavau 04,021.052c niśīthe paryakarṣetāṃ balinau niśi nirjane 04,021.053a tatas tad bhavanaśreṣṭhaṃ prākampata muhur muhuḥ 04,021.053c balavac cāpi saṃkruddhāv anyonyaṃ tāv agarjatām 04,021.054a talābhyāṃ tu sa bhīmena vakṣasy abhihato balī 04,021.054c kīcako roṣasaṃtaptaḥ padān na calitaḥ padam 04,021.055a muhūrtaṃ tu sa taṃ vegaṃ sahitvā bhuvi duḥsaham 04,021.055c balād ahīyata tadā sūto bhīmabalārditaḥ 04,021.056a taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ 04,021.056c vakṣasy ānīya vegena mamanthainaṃ vicetasam 04,021.057a krodhāviṣṭo viniḥśvasya punaś cainaṃ vṛkodaraḥ 04,021.057c jagrāha jayatāṃ śreṣṭhaḥ keśeṣv eva tadā bhṛśam 04,021.058a gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virurāva mahābalaḥ 04,021.058c śārdūlaḥ piśitākāṅkṣī gṛhītveva mahāmṛgam 04,021.058d*0448_001 punaś cātibalas tatra kīcako baladarpitaḥ 04,021.058d*0448_002 vyāyacchann eva durdharṣaḥ pāṇḍavena tarasvinā 04,021.058d*0448_003 muṣṭinā bhīmasenena śirasy abhihato bhṛśam 04,021.058d*0448_004 kīcako vṛttaraktākṣo gatāsur apatad bhuvi 04,021.058d@024_0001 tata enaṃ pariśrāntam upalabhya vṛkodaraḥ 04,021.058d@024_0002 yoktrayām āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā 04,021.058d@024_0003 nadantaṃ ca mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam 04,021.058d@024_0004 bhrāmayām āsa suciraṃ visphurantam acetasam 04,021.058d@024_0005 pragṛhya tarasā dorbhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ 04,021.058d@024_0006 apīḍayata kṛṣṇāyās tadā kopopaśāntaye 04,021.058d@024_0007 atha taṃ bhagnasarvāṅgaṃ vyāviddhanayanāmbaram 04,021.058d@024_0008 ākramya ca kaṭīdeśe jānunā kīcakādhamam 04,021.058d@024_0009 apīḍayata bāhubhyāṃ paśumāram amārayat 04,021.058d@024_0010 taṃ viṣīdantam ājñāya kīcakaṃ pāṇḍunandanaḥ 04,021.058d@024_0011 bhūtale bhrāmayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha 04,021.058d@024_0012 adyāham anṛṇo bhūtvā bhrātur bhāryāpahāriṇam 04,021.058d@024_0013 śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatvā sairandhrikaṇṭakam 04,021.058d@024_0014 ity evam uktvā puruṣapravīras 04,021.058d@024_0015 taṃ kīcakaṃ krodhasarāganetraḥ 04,021.058d@024_0016 āsrastavastrābharaṇaṃ sphurantam 04,021.058d@024_0017 udbhrāntacittaṃ vyasum utsasarja 04,021.058d@024_0018 niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭo balī 04,021.058d@024_0019 samākramya ca saṃkruddho balena balināṃ varaḥ 04,021.058d@025_0001 mahatotplutya vegena kīcakorasi vīryavān 04,021.058d@025_0002 jānubhyāṃ tāḍayām āsa so 'pi pādau pragṛhya ca 04,021.058d@025_0003 bhrāmayām āsa vegena tāḍayām āsa ca kṣitau 04,021.058d@025_0004 bhīmo 'pi lāghavāt pādau mocayitvoruvikramaḥ 04,021.058d@025_0005 utplutya sordhvam apatat kīcakasya śiropari 04,021.058d@025_0006 keśe gṛhītvā cākṛṣya vicakarṣa sa sarvataḥ 04,021.058d@025_0007 hastau gṛhītvā bhīmasya kīcako balagarvitaḥ 04,021.058d@025_0008 mocayitvā keśapakṣaṃ gale jagrāha pāṇḍavam 04,021.058d@025_0009 gṛhītakaṇṭhāv anyonyaṃ pātayām āsatū raṇe 04,021.058d@025_0010 huṃkāraphūtkṛtocchvāsau mārjārāv iva kopitau 04,021.058d@025_0011 kīcakopari kaunteyaḥ kaunteyopari kīcakaḥ 04,021.058d@025_0012 anyonyaṃ pātayitvaivaṃ muhūrtaṃ sūtapāṇḍavau 04,021.058d@025_0013 punar utthāya tau vīrāv anyonyaṃ bāhuśālinau 04,021.058d@025_0014 bāhuyuddham ayudhyetām upatāpaprakopitau 04,021.058d@025_0015 pādābhyāṃ caiva jānubhyāṃ muṣṭibhyāṃ ca parasparam 04,021.058d@025_0016 evaṃ tayoḥ praharator bhīmakīcakayos tadā 04,021.058d@025_0017 svanaḥ samabhavad rātrau visphūrjitam ivāśaneḥ 04,021.058d@025_0018 labdhvāntaram atho bhīmaḥ pāṇibhyāṃ kīcakaṃ balī 04,021.058d@025_0019 hīyamānaṃ samudvīkṣya babhañjāliṅgya madhyataḥ 04,021.058d@025_0020 uttānaṃ pātayitvainaṃ pādābhyām urasi sthitaḥ 04,021.058d@025_0021 saṃmṛjya pāṇinā pāṃsuṃ dakṣiṇena dṛḍhākṛtiḥ 04,021.058d@025_0022 muṣṭiṃ gṛhītvā vegena śirasy abhijaghāna ha 04,021.058d@025_0023 muṣṭighātena tenāsau niryajjihvākṣitārakaḥ 04,021.058d@025_0024 visṛjan malamūtre ca krośan mahiṣavat kharam 04,021.059a tasya pādau ca pāṇī ca śiro grīvāṃ ca sarvaśaḥ 04,021.059c kāye praveśayām āsa paśor iva pinākadhṛk 04,021.060a taṃ saṃmathitasarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍopamaṃ kṛtam 04,021.060b*0449_001 tatrāgniṃ svayam ujjvālya darśayām āsa kīcakam 04,021.060c kṛṣṇāyai darśayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ 04,021.061a uvāca ca mahātejā draupadīṃ pāṇḍunandanaḥ 04,021.061c paśyainam ehi pāñcāli kāmuko 'yaṃ yathā kṛtaḥ 04,021.061d*0450_001 evam uktvā mahārāja bhīmo bhīmaparākramaḥ 04,021.061d*0450_002 pādena pīḍayām āsa tasya kāyaṃ durātmanaḥ 04,021.061d*0450_003 tato 'gniṃ tatra prajvālya darśayitvā tu kīcakam 04,021.061d*0450_004 pāñcālīṃ sa tadā vīra idaṃ provāca tāṃ punaḥ 04,021.061d*0450_005 prārthayanti sukeśānte ye tvāṃ śīlaguṇānvitām 04,021.061d*0450_006 evaṃ te bhīru vadhyante kīcakaḥ śobhate yathā 04,021.061d*0450_007 tat kṛtvā duṣkaraṃ karma kṛṣṇāyāḥ priyam uttamam 04,021.061d*0451_001 yas tvām abhyahanad bhadre padā bhūmau nipātya ca 04,021.061d*0451_002 evam uktvā mahābāhur gandharveṇa hataṃ tadā 04,021.061d*0451_003 vijñāpanārtham anyeṣāṃ virarāma mahāhavāt 04,021.062a tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā roṣasya vai śamam 04,021.062c āmantrya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṣipram āyān mahānasam 04,021.062d*0452_001 snātvānulepanaṃ kṛtvā hy āpūrya ca manoratham 04,021.062d*0452_002 sukhopaviṣṭaḥ śayane bhīmo bhīmaparākramaḥ 04,021.062d*0452_003 tataḥ kṛṣṇā yadā mene gataṃ bhīmaṃ mahānasam 04,021.063a kīcakaṃ ghātayitvā tu draupadī yoṣitāṃ varā 04,021.063c prahṛṣṭā gatasaṃtāpā sabhāpālān uvāca ha 04,021.064a kīcako 'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ patibhir mama 04,021.064c parastrīkāmasaṃmattaḥ samāgacchata paśyata 04,021.065a tac chrutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgārarakṣiṇaḥ 04,021.065c sahasaiva samājagmur ādāyolkāḥ sahasraśaḥ 04,021.065d*0453_001 tasyās taṃ ninadaṃ śrutvā kīcakasya sahodarāḥ 04,021.066a tato gatvātha tad veśma kīcakaṃ vinipātitam 04,021.066c gatāsuṃ dadṛśur bhūmau rudhireṇa samukṣitam 04,021.066d*0454_001 nāsya grīvā na caraṇau na pāṇī na śiras tathā 04,021.066d*0455_001 pāṇipādavihīnaṃ tu dṛṣṭvā te vyathitābhavan 04,021.066d*0455_002 nirīkṣanti tataḥ sarve paraṃ vismayam āgatāḥ 04,021.066d*0455_003 amānuṣaṃ kṛtaṃ karma taṃ dṛṣṭvā vinipātitam 04,021.066d*0456_001 tato bhayaṃ yayuḥ śīghraṃ sāyudhā bharatarṣabha 04,021.066d*0456_002 athainaṃ hṛṣṭaromāṇo vismitāḥ prekṣya kīcakam 04,021.067a kvāsya grīvā kva caraṇau kva pāṇī kva śiras tathā 04,021.067c iti sma taṃ parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā 04,021.067d*0457-04 taṃ menire dattam uṣādhidevyāḥ 04,021.067d*0457_001 hataṃ hi dṛṣṭvā niśi sainyanāthaṃ 04,021.067d*0457_002 rājño virāṭasya balābhimukhyāḥ 04,021.067d*0457_003 kīlālamiśraṃ piśitasya piṇḍaṃ 04,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,022.001a tasmin kāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ 04,022.001c ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivārya samantataḥ 04,022.002a sarve saṃhṛṣṭaromāṇaḥ saṃtrastāḥ prekṣya kīcakam 04,022.002c tathā sarvāṅgasaṃbhugnaṃ kūrmaṃ sthala ivoddhṛtam 04,022.003a pothitaṃ bhīmasenena tam indreṇeva dānavam 04,022.003b*0458_001 kīcakaṃ balasaṃmattaṃ durdharṣaṃ yena kena cit 04,022.003b*0458_002 gandharveṇa hataṃ śrutvā kīcakaṃ puruṣarṣabham 04,022.003c saṃskārayitum icchanto bahir netuṃ pracakramuḥ 04,022.004a dadṛśus te tataḥ kṛṣṇāṃ sūtaputrāḥ samāgatāḥ 04,022.004c adūrād anavadyāṅgīṃ stambham āliṅgya tiṣṭhatīm 04,022.005a samaveteṣu sūteṣu tān uvācopakīcakaḥ 04,022.005b*0459_001 hasann iva tadāmarṣān nirdahann iva cakṣuṣā 04,022.005c hanyatāṃ śīghram asatī yatkṛte kīcako hataḥ 04,022.006a atha vā neha hantavyā dahyatāṃ kāminā saha 04,022.006c mṛtasyāpi priyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā 04,022.006d*0460_001 iyaṃ hi duṣṭacāritrā mama bhrātur amitriṇī 04,022.006d*0460_002 yatkṛte maraṇaṃ prāpto neyaṃ jīvitum arhati 04,022.006d*0460_003 saheyaṃ dahyatāṃ sūtā āpṛcchya ca janādhipam 04,022.006d*0460_004 hatasyāpi hi gandharvaiḥ kīcakasya priyaṃ bhavet 04,022.007a tato virāṭam ūcus te kīcako 'syāḥ kṛte hataḥ 04,022.007c sahādyānena dahyeta tadanujñātum arhasi 04,022.007d*0461_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,022.007d*0461_001 sūtāḥ 04,022.007d*0461_001 tato virāṭam āgamya sūtāḥ prāñjalayo 'bruvan 04,022.007d*0461_002 kīcako 'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ kāmarūpibhiḥ 04,022.007d*0461_003 sairandhryā ghātito rātrau taṃ dahema sahānayā 04,022.007d*0461_004 mānitā hi tvayā rājaṃs tad anujñātum arhasi 04,022.008a parākramaṃ tu sūtānāṃ matvā rājānvamodata 04,022.008c sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ viśāṃ pate 04,022.009a tāṃ samāsādya vitrastāṃ kṛṣṇāṃ kamalalocanām 04,022.009c momuhyamānāṃ te tatra jagṛhuḥ kīcakā bhṛśam 04,022.010a tatas tu tāṃ samāropya nibadhya ca sumadhyamām 04,022.010c jagmur udyamya te sarve śmaśānam abhitas tadā 04,022.010d*0462_001 tatas te samanujñātāḥ sarve tatrāsya bāndhavāḥ 04,022.010d*0462_002 ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā paricāryābhitaḥ sthitāḥ 04,022.010d*0462_003 āropya kṛṣṇām atha kīcakena 04,022.010d*0462_004 nibadhya keśeṣu ca pādayoś ca 04,022.010d*0462_005 te cāpi sūtā vacanair avocann 04,022.010d*0462_006 uddiśya kṛṣṇām abhivīkṣya cainām 04,022.010d*0462_007 yasyāḥ kṛte 'yaṃ nihato mahātmā 04,022.010d*0462_008 tasmād dhi sā kīcakamārgagās tu 04,022.010d*0462_009 anāryasattvena ca kīcakena 04,022.010d*0462_010 vaiśaṃpāyanaḥ 04,022.010d*0462_010 gatāsunā sundarī svargalokam 04,022.010d*0462_011 sāśeta kṛṣṇā śayane nibaddhā 04,022.010d*0462_012 manasvinī caiva yaśasvinī ca 04,022.010d*0462_013 vilambamānā vivaśā hi duṣṭais 04,022.010d*0462_014 tatraiva paryaṅkavare śubhāṅgī 04,022.011a hriyamāṇā tu sā rājan sūtaputrair aninditā 04,022.011c prākrośan nātham icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī 04,022.011d*0463_001 mṛtena saha baddhāṅgī nirāśā jīvite tadā 04,022.011d*0463_002 śmaśānābhimukhaṃ nītā kareṇur iva rauti sā 04,022.012 draupady uvāca 04,022.012a jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ 04,022.012c te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām 04,022.012d*0464_001 yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate mahān 04,022.013a yeṣāṃ jyātalanirghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ 04,022.013c vyaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghoṣas tarasvinām 04,022.014a rathaghoṣaś ca balavān gandharvāṇāṃ yaśasvinām 04,022.014c te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām 04,022.014d*0465_001 yeṣāṃ vīryam atulyaṃ tu śakrasyeva balaṃ yaśaḥ 04,022.014d*0465_002 rājasiṃhā ivāgryās te māṃ jānantu suduḥkhitām 04,022.015 vaiśaṃpāyana uvāca 04,022.015a tasyās tāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ 04,022.015c śrutvaivābhyapatad bhīmaḥ śayanād avicārayan 04,022.016 bhīmasena uvāca 04,022.016a ahaṃ śṛṇomi te vācaṃ tvayā sairandhri bhāṣitām 04,022.016c tasmāt te sūtaputrebhyo na bhayaṃ bhīru vidyate 04,022.017 vaiśaṃpāyana uvāca 04,022.017a ity uktvā sa mahābāhur vijajṛmbhe jighāṃsayā 04,022.017c tataḥ sa vyāyataṃ kṛtvā veṣaṃ viparivartya ca 04,022.017e advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahis tadā 04,022.018a sa bhīmasenaḥ prākārād ārujya tarasā drumam 04,022.018c śmaśānābhimukhaḥ prāyād yatra te kīcakā gatāḥ 04,022.018d*0466_001 sa laṅghayitvā prākāraṃ niḥsṛtya ca purottamāt 04,022.018d*0466_002 javenotpatito bhīmaḥ sūtānām agratas tadā 04,022.018d*0466_003 citāsamīpe gatvā sa tatrāpaśyad vanaspatim 04,022.018d*0466_004 tālamātraṃ mahāskandham ūrdhvaśuṣkaṃ viśāṃ pate 04,022.018d*0466_005 taṃ nāgavad upakramya bāhubhyāṃ parirabhya ca 04,022.018d*0466_006 skandham āropayām āsa daśavyāmaṃ paraṃtapaḥ 04,022.019a sa taṃ vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ saskandhaviṭapaṃ balī 04,022.019b*0467_001 taṃ mahākāyam udyamya bhrāmayitvā ca vegitaḥ 04,022.019c pragṛhyābhyadravat sūtān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 04,022.020a ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvatthakiṃśukāḥ 04,022.020c bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃghaśas tatra śerate 04,022.021a taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvam āgatam 04,022.021c vitresuḥ sarvataḥ sūtā viṣādabhayakampitāḥ 04,022.022a tam antakam ivāyāntaṃ gandharvaṃ prekṣya te tadā 04,022.022c didhakṣantas tadā jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ hy upakīcakāḥ 04,022.022e parasparam athocus te viṣādabhayakampitāḥ 04,022.023a gandharvo balavān eti kruddha udyamya pādapam 04,022.023b*0468_001 prabuddhāḥ sumahābhāgā gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 04,022.023c sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ mahan no bhayam āgatam 04,022.024a te tu dṛṣṭvā tam āviddhaṃ bhīmasenena pādapam 04,022.024c vimucya draupadīṃ tatra prādravan nagaraṃ prati 04,022.024d*0469_001 atha bhīmaḥ samutpatya dravatāṃ purato 'patat 04,022.024d*0469_002 te taṃ dṛṣṭvā bhayodvignā niśceṣṭāḥ samavasthitāḥ 04,022.024d*0469_003 dṛṣṭvā tāñ śatasaṃkhyānān sa vajrī dānavān iva 04,022.024d*0469_004 ekenaiva prahāreṇa daśa sapta ca viṃśatiḥ 04,022.024d*0469_005 triṃśac catvāripañcāśāñ jaghāna sa vṛkodaraḥ 04,022.025a dravatas tāṃs tu saṃprekṣya sa vajrī dānavān iva 04,022.025c śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ prāhiṇod yamasādanam 04,022.025d*0470_001 vṛkṣeṇaitena rājendra prabhañjanasuto balī 04,022.025d*0471_001 vāyuvegasamaḥ śrīmān sarvān sūtān aśeṣataḥ 04,022.025d*0471_002 tān nihatya mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 04,022.026a tata āśvāsayat kṛṣṇāṃ pravimucya viśāṃ pate 04,022.026c uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṃ tatra draupadīm 04,022.026e aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ durdharṣaḥ sa vṛkodaraḥ 04,022.026f@026_0001 mā khidas tvaṃ yājñaseni pātivratyavrate sthitā 04,022.026f@026_0002 pātivratyasthitā nārī vrataṃ rakṣet sadātmanaḥ 04,022.026f@026_0003 purā strī devarātasya patiprītā śiromaṇiḥ 04,022.026f@026_0004 kadā cid bhartṛrūpeṇa rakṣasāpahṛtā satī 04,022.026f@026_0005 kasya cit sarasas tīre tāṃ niveśya sa rākṣasaḥ 04,022.026f@026_0006 tadbhartṛrūpaṃ saṃtyajya rakṣo bhūtvā sudāruṇam 04,022.026f@026_0007 sāmnā dānena bhedena sā yadā nānvamanyata 04,022.026f@026_0008 tadā tāṃ pātayitvā sa maithunāyopacakrame 04,022.026f@026_0009 tataḥ sā dhairyam āsthāya vivaraṃ na dadau tadā 04,022.026f@026_0010 tataḥ sa khaḍgam utkṛṣya bhīṣayām āsa tāṃ satīm 04,022.026f@026_0011 sābhityaktabhayā sādhvī prāṇatyāge suniścitā 04,022.026f@026_0012 pratijñām akarot kṛṣṇe pativrataparāyaṇā 04,022.026f@026_0013 ārādhito yadi mayā bhartā me daivataṃ mahat 04,022.026f@026_0014 karmaṇā manasā vācā guravas toṣitā mayā 04,022.026f@026_0015 tena satyena yonir me bhavatv adya śilā dṛḍhā 04,022.026f@026_0016 evaṃ tayā pratijñāte tadyoniḥ sā śilābhavat 04,022.026f@026_0017 antarā nābhijānvor yat tat sarvaṃ ca śilābhavat 04,022.026f@026_0018 tataḥ sa khaḍgam utkṛṣya vegenāsyāḥ śiro 'harat 04,022.026f@026_0019 jayā nāma sakhī sābhūt pārvatyā nakhamāṃsavat 04,022.026f@026_0020 tasmāt pativratāyāś ca duḥkham alpaṃ sukhaṃ bahu 04,022.027a evaṃ te bhīru vadhyante ye tvāṃ kliśyanty anāgasam 04,022.027c praihi tvaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava 04,022.027d*0472_001 anyena tvaṃ pathā śīghraṃ sudeṣṇāyā niveśanam 04,022.027d*0473_001 ity uktā bhīmasenena adṛśyā sā ca tatkṣaṇāt 04,022.027d*0473_002 apasarpata mā kaś cit paśyed ity abhiśaṅkayā 04,022.027d*0474_001 vaiśaṃpāyanaḥ 04,022.027d*0474_001 yathā nau nāvabudhyeran rātrāv evaṃ vyavasthitau 04,022.027d*0474_002 sāgacchan nagaraṃ kṛṣṇā bhīmasenāśvāsitā satī 04,022.027d*0474_003 kṛtakṛtyā sudeṣṇāyā bhavanaṃ śubhalakṣaṇā 04,022.027d*0474_004 śacīva nahuṣe śapte praviveśa triviṣṭapam 04,022.027d*0474_005 bhīmo 'py amitavīryas tu balavān arimardanaḥ 04,022.027d*0474_006 sarvāṃs tān kīcakān hatvā tatra dharmātmajānujaḥ 04,022.027d*0474_007 niḥśeṣān kīcakān hatvā rāmo rātriṃcarān iva 04,022.027d*0474_008 jitaśatrur adīnātmā praviveśa puraṃ tataḥ 04,022.027e anyenāhaṃ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasam 04,022.028a pañcādhikaṃ śataṃ tac ca nihataṃ tatra bhārata 04,022.028c mahāvanam iva chinnaṃ śiśye vigalitadrumam 04,022.029a evaṃ te nihatā rājañ śataṃ pañca ca kīcakāḥ 04,022.029c sa ca senāpatiḥ pūrvam ity etat sūtaṣaṭśatam 04,022.029d*0475_001 na gandharvabhayāc chekur vaktuṃ kīcakabāndhavāḥ 04,022.029d*0475_002 aśaknuvantas tāṃ tatra bhayād apy abhivīkṣitum 04,022.029d*0476_001 virāṭanagare cāpi sarve mātsyāḥ samāgatāḥ 04,022.029d*0476_002 kālyaṃ pañcaśataṃ caitān apaśyan sārathīn hatān 04,022.030a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ narā nāryaś ca saṃgatāḥ 04,022.030b*0477_001 nāgarāś ca tathā rājan vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 04,022.030c vismayaṃ paramaṃ gatvā nocuḥ kiṃ cana bhārata 04,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,023.001*0478_001 tato rajanyāṃ vyuṣṭāyām utthāya sagaṇo nṛpaḥ 04,023.001*0478_002 kalye śataṃ ṣaḍadhikaṃ hatāñ śuśrāva kīcakān 04,023.001a te dṛṣṭvā nihatān sūtān rājñe gatvā nyavedayan 04,023.001a*0479_001 **** **** bhīmasenena bhārata 04,023.001a*0479_002 paurāś ca sahitāḥ sarve 04,023.001c gandharvair nihatā rājan sūtaputrāḥ paraḥśatāḥ 04,023.002a yathā vajreṇa vai dīrṇaṃ parvatasya mahac chiraḥ 04,023.002c vinikīrṇaṃ pradṛśyeta tathā sūtā mahītale 04,023.003a sairandhrī ca vimuktāsau punar āyāti te gṛham 04,023.003c sarvaṃ saṃśayitaṃ rājan nagaraṃ te bhaviṣyati 04,023.004a tathārūpā hi sairandhrī gandharvāś ca mahābalāḥ 04,023.004c puṃsām iṣṭaś ca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ 04,023.005a yathā sairandhriveṣeṇa na te rājann idaṃ puram 04,023.005c vināśam eti vai kṣipraṃ tathā nītir vidhīyatām 04,023.005d*0480_001 sarvāṅgasauṣṭhavayutāṃ rūpalāvaṇyaśālinīm 04,023.005d*0480_002 paśyatām animeṣeṇa cakṣuṣā vanitāṃ śubhām 04,023.005d*0480_003 manasaś cakṣuṣaś caiva pratibandho na vidyate 04,023.005d*0480_004 tasmāt tāṃ yaḥ pumān dṛṣṭvā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 04,023.005d*0480_005 gacchet kāmavaśaṃ mūḍhaḥ gandharvaiḥ sa nihanyate 04,023.005d*0480_006 niṣkāsayaināṃ bhavanāt purāc caiva viśeṣataḥ 04,023.005d*0480_007 kāmaḥ praviśya sairandhrīṃ puraṃ nāśayate dhruvam 04,023.006a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ 04,023.006c abravīt kriyatām eṣāṃ sūtānāṃ paramakriyā 04,023.007a ekasminn eva te sarve susamiddhe hutāśane 04,023.007c dahyantāṃ kīcakāḥ śīghraṃ ratnair gandhaiś ca sarvaśaḥ 04,023.007d*0481_001 ekasminn eva tān sarve susamiddhe hutāśane 04,023.007d*0481_002 adahan kīcakān sarvān saṃskāraiś caiva sarvaśaḥ 04,023.008a sudeṣṇāṃ cābravīd rājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ 04,023.008c sairandhrīm āgatāṃ brūyā mamaiva vacanād idam 04,023.009a gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carābale 04,023.009c bibheti rājā suśroṇi gandharvebhyaḥ parābhavāt 04,023.010a na hi tām utsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām 04,023.010c striyas tv adoṣās tāṃ vaktum atas tvāṃ prabravīmy aham 04,023.011a atha muktā bhayāt kṛṣṇā sūtaputrān nirasya ca 04,023.011c mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati 04,023.012a trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī 04,023.012c gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā 04,023.013a tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājan prādravanta diśo daśa 04,023.013c gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ ke cid dṛṣṭīr nyamīlayan 04,023.013d*0482_001 pradudruvuś cāpy apare tathā janā 04,023.013d*0482_002 hastaiś ca cakṣūṃṣi pidhāya mohitāḥ 04,023.013d*0482_003 mā paśyata smeti ca tāṃ bruvantas 04,023.013d*0482_004 tathā janāś cakruśur ārtarūpāḥ 04,023.013d*0482_005 tām adya yaḥ paśyati rūpaśālinīṃ 04,023.013d*0482_006 śayīta bhagno 'tra yathaiva kīcakāḥ 04,023.013d*0482_007 iti bruvanto bhayavegacetanā 04,023.013d*0482_008 bhayena gandharvagatena mohitāḥ 04,023.014a tato mahānasadvāri bhīmasenam avasthitam 04,023.014c dadarśa rājan pāñcālī yathā mattaṃ mahādvipam 04,023.015a taṃ vismayantī śanakaiḥ saṃjñābhir idam abravīt 04,023.015c gandharvarājāya namo yenāsmi parimocitā 04,023.015d*0483_001 kīcakebhyo vinirdoṣām anāthāṃ vasatīṃ gṛhe 04,023.015d*0483_002 yo māṃ rakṣati saṃtrastāṃ gandharvāya namo 'stu te 04,023.016 bhīmasena uvāca 04,023.016a ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ 04,023.016b*0484_001 teṣāṃ vaśagatā nityaṃ vicara tvaṃ yatheṣṭataḥ 04,023.016c tasyās te vacanaṃ śrutvā anṛṇā vicaranty uta 04,023.017 vaiśaṃpāyana uvāca 04,023.017*0485_001 tayos tad vacanaṃ śrutvā jajñire netare janāḥ 04,023.017*0485_002 tataḥ pāñcālarājasya sutā cāpi jagāma ha 04,023.017a tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayam apaśyata 04,023.017c rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayānaṃ mahābhujam 04,023.018a tatas tā nartanāgārād viniṣkramya sahārjunāḥ 04,023.018c kanyā dadṛśur āyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭām anāgasam 04,023.019 kanyā ūcuḥ 04,023.019a diṣṭyā sairandhri muktāsi diṣṭyāsi punarāgatā 04,023.019c diṣṭyā vinihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyanty anāgasam 04,023.020 bṛhannaḍovāca 04,023.020a kathaṃ sairandhri muktāsi kathaṃ pāpāś ca te hatāḥ 04,023.020c icchāmi vai tava śrotuṃ sarvam eva yathātatham 04,023.021 sairandhry uvāca 04,023.021a bṛhannaḍe kiṃ nu tava sairandhryā kāryam adya vai 04,023.021c yā tvaṃ vasasi kalyāṇi sadā kanyāpure sukham 04,023.022a na hi duḥkhaṃ samāpnoṣi sairandhrī yad upāśnute 04,023.022b*0486_001 sukhena vartase yeha na tad duḥkham avāpyate 04,023.022c tena māṃ duḥkhitām evaṃ pṛcchase prahasann iva 04,023.023 bṛhannaḍovāca 04,023.023a bṛhannaḍāpi kalyāṇi duḥkham āpnoty anuttamam 04,023.023c tiryagyonigatā bāle na cainām avabudhyase 04,023.023d*0487_001 tvayā sahoṣitā cāsmi tvaṃ ca sarvaiḥ sahoṣitā 04,023.023d*0487_002 kliśyantyāṃ tvayi suśroṇi ko nu duḥkhaṃ na cintayet 04,023.023d*0487_003 na tu kena cid atyantaṃ kasya cid dhṛdayaṃ kva cit 04,023.023d*0487_004 vedituṃ śakyate nūnaṃ tena māṃ nāvabudhyase 04,023.023d*0488_001 tvattaḥ kṛcchrataraṃ vāsaṃ vaseyam aham aṅgane 04,023.023d*0489_001 kasya vai hṛdayaṃ kena vedituṃ pariśakyate 04,023.024 vaiśaṃpāyana uvāca 04,023.024a tataḥ sahaiva kanyābhir draupadī rājaveśma tat 04,023.024c praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpam apalāyinī 04,023.025a tām abravīd rājaputrī virāṭavacanād idam 04,023.025c sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim 04,023.026a rājā bibheti bhadraṃ te gandharvebhyaḥ parābhavāt 04,023.026c tvaṃ cāpi taruṇī subhru rūpeṇāpratimā bhuvi 04,023.026d*0490_001 puṃsām iṣṭaś ca viṣayo gandharvāś cātikopanāḥ 04,023.026d*0491_001 cittāni ca nṛṇāṃ śubhre raktāni sparśaje sukhe 04,023.026d*0491_002 tasmāt tvatto bhayaṃ mahyaṃ rāṣṭrasya nagarasya ca 04,023.026d*0491_003 gacchādyaiva yatheṣṭaṃ tvaṃ nagarād yatra raṃsyase 04,023.026d*0491_004 tvannimittaṃ śubhe mahyaṃ sarve bandhujanā hatāḥ 04,023.026d*0491_005 nṛśaṃsā khalu te buddhir bhrātṝṇāṃ me kṛto vadhaḥ 04,023.026d*0491_006 tasmād gandharvarājebhyo bhayam adya pravartate 04,023.026d*0491_007 yatheṣṭaṃ gaccha sairandhri iha svasti yathā bhavet 04,023.026d*0491_007 vaiśaṃpāyanaḥ 04,023.026d*0491_008 sudeṣṇāvacanaṃ śrutvā sairandhrī cedam abravīt 04,023.027 sairandhry uvāca 04,023.027a trayodaśāhamātraṃ me rājā kṣamatu bhāmini 04,023.027c kṛtakṛtyā bhaviṣyanti gandharvās te na saṃśayaḥ 04,023.028a tato māṃ te 'paneṣyanti kariṣyanti ca te priyam 04,023.028c dhruvaṃ ca śreyasā rājā yokṣyate saha bāndhavaiḥ 04,023.028d*0492_001 evam uktātha kaikeyī nṛpāyoktvā parāmṛśat 04,023.028d*0492_002 pūrṇakāmā kṛtā kṛṣṇā vāyuputreṇa cāvasat 04,023.028d*0493_001 rājñā kṛtopakārāś ca kṛtajñāś ca sadā śubhe 04,023.028d*0493_002 sādhavaś ca balotsiktāḥ kṛtapratikṛtepsavaḥ 04,023.028d*0493_003 arthinī prabravīmy eṣā yadvā tadveti cintaya 04,023.028d*0493_004 vaiśaṃpāyanaḥ 04,023.028d*0493_004 bharasva tad aharmātraṃ tat te śreyo bhaviṣyati 04,023.028d*0493_005 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kaikeyī duḥkhamohitā 04,023.028d*0493_006 uvāca draupadīm ārtā bhrātṛvyasanakarśitā 04,023.028d*0493_007 vasa bhadre yatheṣṭaṃ tvaṃ tvām ahaṃ śaraṇaṃ gatā 04,023.028d*0493_008 trāyasva mama bhartāraṃ putrāṃś caiva viśeṣataḥ 04,024.000*0494_001 iti pāṇḍavanigūḍhavāsasaṃvatsaracaritam abhidhāya pārāśaryaḥ 04,024.000*0494_002 kīcakavadhāntaṃ yatra trayodaśāham ajñā(na)taśeṣavāsanivṛttaye 04,024.000*0494_003 kurupatikāryānusaṃdhānāya dūrānveṣitaphalāvāptaye hi suyodhanādīnāṃ 04,024.000*0494_004 cārapratyācāram abhidhātum āha 04,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,024.001*0495_001 kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā 04,024.001*0495_002 śokam āhārayat tīvraṃ sāmātyaḥ sapurohitaḥ 04,024.001a kīcakasya tu ghātena sānujasya viśāṃ pate 04,024.001c atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ 04,024.002a tasmin pure janapade saṃjalpo 'bhūc ca sarvaśaḥ 04,024.002c śauryād dhi vallabho rājño mahāsattvaś ca kīcakaḥ 04,024.002d*0496_001 sāṃparāye parikruṣṭo balavān durjayo raṇe 04,024.003a āsīt prahartā ca nṛṇāṃ dārāmarśī ca durmatiḥ 04,024.003c sa hataḥ khalu pāpātmā gandharvair duṣṭapūruṣaḥ 04,024.004a ity ajalpan mahārāja parānīkaviśātanam 04,024.004c deśe deśe manuṣyāś ca kīcakaṃ duṣpradharṣaṇam 04,024.005a atha vai dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ye bahiścarāḥ 04,024.005c mṛgayitvā bahūn grāmān rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca 04,024.006a saṃvidhāya yathādiṣṭaṃ yathādeśapradarśanam 04,024.006c kṛtacintā nyavartanta te ca nāgapuraṃ prati 04,024.006d*0497_001 āgamya hāstinapuraṃ dhārtarāṣṭram ariṃdamam 04,024.007a tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭrajam 04,024.007b*0498_001 praṇamya śirasā bhūmau vardhayitvā jayāśiṣā 04,024.007b*0498_002 āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane 04,024.007b*0498_003 upāsyamānaṃ sacivair marudbhir iva vāsavam 04,024.007c droṇakarṇakṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā 04,024.007d*0499_001 vidvadbhir gāyakaiḥ sārdhaṃ kavibhiḥ stutipāṭhakaiḥ 04,024.007d*0499_002 anekair api rājanyaiḥ sevitaṃ saparicchadaiḥ 04,024.008a saṃgataṃ bhrātṛbhiś cāpi trigartaiś ca mahārathaiḥ 04,024.008c duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnam idam abruvan 04,024.009a kṛto 'smābhiḥ paro yatnas teṣām anveṣaṇe sadā 04,024.009c pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasmin mahati kānane 04,024.010a nirjane mṛgasaṃkīrṇe nānādrumalatāvṛte 04,024.010c latāpratānabahule nānāgulmasamāvṛte 04,024.011a na ca vidmo gatā yena pārthāḥ syur dṛḍhavikramāḥ 04,024.011c mārgamāṇāḥ padanyāsaṃ teṣu teṣu tathā tathā 04,024.012a girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca 04,024.012c janākīrṇeṣu deśeṣu kharvaṭeṣu pureṣu ca 04,024.013a narendra bahuśo 'nviṣṭā naiva vidmaś ca pāṇḍavān 04,024.013c atyantabhāvaṃ naṣṭās te bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha 04,024.013d*0500_001 girīṇāṃ kūṭakuñjeṣu kandarāntarasānuṣu 04,024.013d*0500_002 nadīprasravaṇeṣv eva hradeṣu ca saraḥsu ca 04,024.013d*0500_003 gahvareṣu ca durgeṣu grāmeṣūpavaneṣu ca 04,024.013d*0500_004 durvijñeyā gatis teṣāṃ mṛgyante 'smābhir eva hi 04,024.013d*0500_005 gajavyālasamīpeṣu siṃhānte śarabhāntare 04,024.014a vartmāny anviṣyamāṇās tu rathānāṃ rathasattama 04,024.014b*0501_001 na hi vidmo gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ hi narasattama 04,024.014c kaṃ cit kālaṃ manuṣyendra sūtānām anugā vayam 04,024.015a mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāḥ sma tattvataḥ 04,024.015c prāptā dvāravatīṃ sūtā ṛte pārthaiḥ paraṃtapa 04,024.015d*0502_001 santītare janapadā ye pārthān veṣibhir nṛpa 04,024.015d*0502_002 pravicitās te hy asmābhiḥ pṛthivīmaṇḍale 'khile 04,024.016a na tatra pāṇḍavā rājan nāpi kṛṣṇā pativratā 04,024.016b*0503_001 naradeva yathoddiṣṭaṃ naiva vidma ca pāṇḍavān 04,024.016b*0503_002 nirvṛto bhava naṣṭās te svastho bhava paraṃtapa 04,024.016c sarvathā vipranaṣṭās te namas te bharatarṣabha 04,024.017a na hi vidmo gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ vāpi mahātmanām 04,024.017c pāṇḍavānāṃ pravṛttiṃ vā vidmaḥ karmāpi vā kṛtam 04,024.017d*0504_001 sarvā ca pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā 04,024.017d*0504_002 sarāṣṭranagaragrāmā pattanaiś ca samanvitā 04,024.017d*0504_003 anveṣitā ca tatsarvaṃ na ca paśyāma pāṇḍavān 04,024.017e sa naḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃ pate 04,024.018a anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe 04,024.018c imāṃ ca naḥ priyām īkṣa vācaṃ bhadravatīṃ śubhām 04,024.019a yena trigartā nikṛtā balena mahatā nṛpa 04,024.019c sūtena rājño matsyasya kīcakena mahātmanā 04,024.020a sa hataḥ patitaḥ śete gandharvair niśi bhārata 04,024.020b*0505_001 syālo rājño virāṭasya senāpatir udāradhīḥ 04,024.020b*0505_002 sudeṣṇāyā mahāñ jyeṣṭhaḥ śūro vīro gatavyathaḥ 04,024.020b*0505_003 utsāhavān mahāvīryo nītimān balavān api 04,024.020b*0505_004 yuddhajño ripuvīraghnaḥ siṃhatulyaparākramaḥ 04,024.020b*0505_005 prajārakṣaṇadakṣaś ca śatrugrahaṇaśaktimān 04,024.020b*0505_006 vijitārir mahāyuddhe pracaṇḍo mānatatparaḥ 04,024.020b*0505_007 naranārīmanohlādī dhīro vāgmī raṇapriyaḥ 04,024.020b*0505_008 puṇyadharmārthakāmānāṃ bhājanaṃ manujottamaḥ 04,024.020b*0506_001 sa hato niśi gandharvaiḥ strīnimittaṃ narādhipa 04,024.020b*0507_001 gandharvāṇāṃ ca mahiṣī kā cid asti nitambinī 04,024.020b*0507_002 sairandhrī nāma tāṃ dṛpto duṣṭātmākāmayad balī 04,024.020c adṛśyamānair duṣṭātmā saha bhrātṛbhir acyuta 04,024.020d*0508_001 suhṛdāś cātra nihatā yodhāś ca pravarā hatāḥ 04,024.020d*0509_001 ity evaṃ śrutam asmābhir gandharvair nihato niśi 04,024.020d*0509_002 bāndhavair bahubhiḥ sārdhaṃ kīcako nihato 'bhavat 04,024.020d*0509_003 adya prabhṛti rājendra pāṇḍavānveṣaṇaṃ prati 04,024.020d*0509_004 cārāṃs tān sarvataś cartuṃ preṣayeti matir hi naḥ 04,024.020d*0509_005 nihato niśi gandharvair duṣṭātmā bhrātṛbhiḥ saha 04,024.021a priyam etad upaśrutya śatrūṇāṃ tu parābhavam 04,024.021b*0510_001 etāvac chrutam asmābhir bhadraṃ te 'stu narādhipa 04,024.021c kṛtakṛtyaś ca kauravya vidhatsva yad anantaram 04,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,025.001a tato duryodhano rājā śrutvā teṣāṃ vacas tadā 04,025.001c ciram antarmanā bhūtvā pratyuvāca sabhāsadaḥ 04,025.001d*0511_001 jānann api mahārāja saśalyenāntarātmanā 04,025.001d*0511_002 kīcakasya vadhaṃ śrutvā na cākāram adarśayat 04,025.001d*0511_003 kevalaṃ śauryam ālambya gatasattva iva śvasan 04,025.001d*0511_004 bhūyaḥ pratyāgataprāṇo dhṛtarāṣṭrātmajo balī 04,025.001d*0512_001 śrutvā teṣāṃ vacas tāvac cintayām āsa kauravaḥ 04,025.002a suduḥkhā khalu kāryāṇāṃ gatir vijñātum antataḥ 04,025.002c tasmāt sarve udīkṣadhvaṃ kva nu syuḥ pāṇḍavā gatāḥ 04,025.003a alpāvaśiṣṭaṃ kālasya gatabhūyiṣṭham antataḥ 04,025.003c teṣām ajñātacaryāyām asmin varṣe trayodaśe 04,025.004a asya varṣasya śeṣaṃ ced vyatīyur iha pāṇḍavāḥ 04,025.004c nivṛttasamayās te hi satyavrataparāyaṇāḥ 04,025.005a kṣaranta iva nāgendrāḥ sarva āśīviṣopamāḥ 04,025.005c duḥkhā bhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravān prati te dhruvam 04,025.005d*0513_001 vijñātavyā manuṣyendrās tarkayā supraṇītayā 04,025.005d*0513_002 nipuṇaiś cārapuruṣaiḥ prājñair dakṣaiḥ susaṃvṛtaiḥ 04,025.006a arvāk kālasya vijñātāḥ kṛcchrarūpadharāḥ punaḥ 04,025.006c praviśeyur jitakrodhās tāvad eva punar vanam 04,025.007a tasmāt kṣipraṃ bubhutsadhvaṃ yathā no 'tyantam avyayam 04,025.007c rājyaṃ nirdvandvam avyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhavet 04,025.008a athābravīt tataḥ karṇaḥ kṣipraṃ gacchantu bhārata 04,025.008a*0515_001 satyadharmārthasaṃyutam 04,025.008a*0515_002 karṇaḥ 04,025.008a*0515_003 ete punar na gacchantu 04,025.008c anye dhūrtatarā dakṣā nibhṛtāḥ sādhukāriṇaḥ 04,025.008d*0514_001 duryodhanenaivam ukte vacane 'tīva duḥkhinā 04,025.009a carantu deśān saṃvītāḥ sphītāñ janapadākulān 04,025.009c tatra goṣṭhīṣv athānyāsu siddhapravrajiteṣu ca 04,025.009d*0516_001 paricāreṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca 04,025.010a paricāreṣu tīrtheṣu vividheṣv ākareṣu ca 04,025.010c vijñātavyā manuṣyais tais tarkayā suvinītayā 04,025.011a vividhais tatparaiḥ samyak tajjñair nipuṇasaṃvṛtaiḥ 04,025.011c anveṣṭavyāś ca nipuṇaṃ pāṇḍavāś channavāsinaḥ 04,025.012a nadīkuñjeṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca 04,025.012c āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca 04,025.013a athāgrajānantarajaḥ pāpabhāvānurāgiṇam 04,025.013c jyeṣṭhaṃ duḥśāsanas tatra bhrātā bhrātaram abravīt 04,025.013d*0517_001 yeṣu naḥ pratyayo rājaṃś cāreṣu manujādhipa 04,025.013d*0518_001 te yāntu dattadeyā vai bhūyas tān parimārgitum 04,025.013d*0519_001 tān ahaṃ preṣayiṣyāmi yatanto dṛḍhabhaktayaḥ 04,025.013d*0520_001 etan mataṃ mahārāja madīyaṃ priyadarśana 04,025.013d*0521_001 apare tatra gacchantu carāḥ pracchannacāriṇaḥ 04,025.014a etac ca karṇo yat prāha sarvam īkṣāmahe tathā 04,025.014b*0522_001 ghrāṇaiḥ paśyanti paśavo vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ 04,025.014b*0522_002 cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 04,025.014c yathoddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu tatas tataḥ 04,025.014e ete cānye ca bhūyāṃso deśād deśaṃ yathāvidhi 04,025.015a na tu teṣāṃ gatir vāsaḥ pravṛttiś copalabhyate 04,025.015c atyāhitaṃ vā gūḍhās te pāraṃ vormimato gatāḥ 04,025.015d*0523_001 pratyāhartuṃ ca mūḍhās te pathi nāśam ato gatāḥ 04,025.016a vyālair vāpi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ 04,025.016b*0524_001 dvīpaṃ vā paramaṃ prāptā giridurgaṃ vanāni vā 04,025.016b*0524_002 hīnadarpā nirāśās te bhakṣitā vāpi rākṣasaiḥ 04,025.016c atha vā viṣamaṃ prāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 04,025.017a tasmān mānasam avyagraṃ kṛtvā tvaṃ kurunandana 04,025.017c kuru kāryaṃ yathotsāhaṃ manyase yan narādhipa 04,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,026.001a athābravīn mahāvīryo droṇas tattvārthadarśivān 04,026.001c na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavam 04,026.002a śūrāś ca kṛtavidyāś ca buddhimanto jitendriyāḥ 04,026.002c dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dharmarājam anuvratāḥ 04,026.003a nītidharmārthatattvajñaṃ pitṛvac ca samāhitam 04,026.003c dharme sthitaṃ satyadhṛtiṃ jyeṣṭhaṃ jyeṣṭhāpacāyinam 04,026.004a anuvratā mahātmānaṃ bhrātaraṃ bhrātaro nṛpa 04,026.004c ajātaśatruṃ hrīmantaṃ taṃ ca bhrātṝn anuvratam 04,026.005a teṣāṃ tathā vidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanām 04,026.005c kimarthaṃ nītimān pārthaḥ śreyo naiṣāṃ kariṣyati 04,026.006a tasmād yatnāt pratīkṣante kālasyodayam āgatam 04,026.006c na hi te nāśam ṛccheyur iti paśyāmy ahaṃ dhiyā 04,026.007a sāṃprataṃ caiva yat kāryaṃ tac ca kṣipram akālikam 04,026.007c kriyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaś caiṣāṃ pracintyatām 04,026.007d*0525_001 tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthak pṛthak 04,026.007d*0525_002 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ 04,026.007d*0525_003 pratinandāma te vākyaṃ sarva eva viśāṃ pate 04,026.008a yathāvat pāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanām 04,026.008b*0526_001 pravṛttir upalabhyeta tathā nītir vidhīyatām 04,026.008b*0526_002 sarvopāyair yatasva tvaṃ yathā paśyasi pāṇḍavān 04,026.008c durjñeyāḥ khalu śūrās te apāpās tapasā vṛtāḥ 04,026.009a śuddhātmā guṇavān pārthaḥ satyavān nītimāñ śuciḥ 04,026.009c tejorāśir asaṃkhyeyo gṛhṇīyād api cakṣuṣī 04,026.010a vijñāya kriyatāṃ tasmād bhūyaś ca mṛgayāmahe 04,026.010c brāhmaṇaiś cārakaiḥ siddhair ye cānye tadvido janāḥ 04,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,027.001a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bharatānāṃ pitāmahaḥ 04,027.001c śrutavān deśakālajñas tattvajñaḥ sarvadharmavit 04,027.002a ācāryavākyoparame tad vākyam abhisaṃdadhat 04,027.002c hitārthaṃ sa uvācemāṃ bhāratīṃ bhāratān prati 04,027.003a yudhiṣṭhire samāsaktāṃ dharmajñe dharmasaṃśritām 04,027.003b*0527_001 pāṇḍave nityam avyagrāṃ giraṃ bhīṣmaḥ samādade 04,027.003c asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sadā 04,027.003e bhīṣmaḥ samavadat tatra giraṃ sādhubhir arcitām 04,027.004a yathaiṣa brāhmaṇaḥ prāha droṇaḥ sarvārthatattvavit 04,027.004b*0528_001 tad vākyam abhinandāmi na me 'sty atra vicāraṇā 04,027.004b*0529_001 niḥsaṃśayaṃ tathaivaitad bhūyaś caināṃ vibodhata 04,027.004c sarvalakṣaṇasaṃpannā nāśaṃ nārhanti pāṇḍavāḥ 04,027.005a śrutavṛttopasaṃpannāḥ sādhuvratasamanvitāḥ 04,027.005c vṛddhānuśāsane magnāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 04,027.006a samayaṃ samayajñās te pālayantaḥ śucivratāḥ 04,027.006c nāvasīditum arhanti udvahantaḥ satāṃ dhuram 04,027.006d*0530_001 kṣatradharmaratā nityaṃ keśavānugatāḥ sadā 04,027.006d*0530_002 pravīrapuruṣās te vai mahātmāno mahābalāḥ 04,027.007a dharmataś caiva guptās te svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ 04,027.007c na nāśam adhigaccheyur iti me dhīyate matiḥ 04,027.008a tatra buddhiṃ praṇeṣyāmi pāṇḍavān prati bhārata 04,027.008c na tu nītiḥ sunītasya śakyate 'nveṣituṃ paraiḥ 04,027.009a yat tu śakyam ihāsmābhis tān vai saṃcintya pāṇḍavān 04,027.009c buddhyā pravaktuṃ na drohāt pravakṣyāmi nibodha tat 04,027.009d*0531_001 na tv iyaṃ mādṛśair nītis tasya vācyā kathaṃ cana 04,027.010a sā tv iyaṃ sādhu vaktavyā na tv anītiḥ kathaṃ cana 04,027.010c vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ 04,027.010d*0532_001 ayuktaṃ tu mayā vaktuṃ tulyā me kurupāṇḍavāḥ 04,027.010d*0532_002 nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃcintya ca vadāmy aham 04,027.010d*0532_003 bahunā kiṃ pralāpena yato dharmas tato jayaḥ 04,027.011a avaśyaṃ tv iha dhīreṇa satāṃ madhye vivakṣatā 04,027.011c yathāmati vivaktavyaṃ sarvaśo dharmalipsayā 04,027.012a tatra nāhaṃ tathā manye yathāyam itaro janaḥ 04,027.012b*0533_001 nivāsaṃ dharmarājasya varṣe 'smin vai trayodaśe 04,027.012b*0533_002 tatra tāta na teṣāṃ hi rājñāṃ bhāvyam asāṃpratam 04,027.012b*0534_001 nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ śṛṇuṣva manujādhipa 04,027.012b*0535_001 bhrātṛbhiḥ sahito vīraiḥ kṛṣṇayā ca mahāyaśāḥ 04,027.012b*0535_002 kimarthaṃ sa mahārājo nātmaśreyo bhaviṣyati 04,027.012b*0535_003 pāṇḍavo nikṛtaḥ pūrvaṃ yathāvad viditaṃ tava 04,027.012b*0535_004 kleśitaś ca pure nityaṃ rājyakāmaiś ca sāṃpratam 04,027.012b*0535_005 channaś carati tasmāt sa prakṛtyā nītimān nṛpaḥ 04,027.012b*0535_006 varṣam ekaṃ susaṃchannam uṣya vāsam anuttamam 04,027.012b*0535_007 āyāti codaye kāle kṣipraṃ drakṣyasi pāṇḍavam 04,027.012b*0535_008 sodaraiḥ sahitaṃ vīraṃ draupadyā ca paraṃtapa 04,027.012b*0535_009 saṃvidhatsva mahābāho yathā na syāt sukhodayaḥ 04,027.012b*0535_010 yasmin sa rājā vasatiś channaḥ sattvabhṛtāṃ varaḥ 04,027.012b*0535_011 bhaviṣyanti narās tatra rāgamohavivarjitāḥ 04,027.012b*0535_012 nādhayo hi mahārāja na vyādhiḥ kṣatriyarṣabha 04,027.012c pure janapade vāpi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.012d*0536_001 dānaśīlo vadānyaś ca nibhṛto hrīniṣedhakaḥ 04,027.012d*0536_002 jano janapade bhāvyo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.012d*0536_003 priyavādī sadā dānto bhavyaḥ satyaparo janaḥ 04,027.012d*0536_004 hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ śucir dakṣo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.013a nāsūyako na cāpīrṣur nātivādī na matsarī 04,027.013c bhaviṣyati janas tatra svaṃ svaṃ dharmam anuvrataḥ 04,027.014a brahmaghoṣāś ca bhūyāṃsaḥ pūrṇāhutyas tathaiva ca 04,027.014c kratavaś ca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ 04,027.015a sadā ca tatra parjanyaḥ samyag varṣī na saṃśayaḥ 04,027.015c saṃpannasasyā ca mahī nirītīkā bhaviṣyati 04,027.016a rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca 04,027.016c gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī 04,027.017a vāyuś ca sukhasaṃsparśo niṣpratīpaṃ ca darśanam 04,027.017b*0537_001 na rogās tatra vidyante vadhabandhā na santi ca 04,027.017b*0537_002 na corā na hi dambhāś ca na ca bādhā bhavanti ca 04,027.017b*0537_003 nāśaktā na ca duṣṭāś ca yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.017c bhayaṃ nābhyāviśet tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.018a gāvaś ca bahulās tatra na kṛśā na ca durduhāḥ 04,027.018c payāṃsi dadhisarpīṃṣi rasavanti hitāni ca 04,027.018d*0538_001 salilāni prasannāni sarve bhāvāś ca śobhanāḥ 04,027.019a guṇavanti ca pānāni bhojyāni rasavanti ca 04,027.019c tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.020a rasāḥ sparśāś ca gandhāś ca śabdāś cāpi guṇānvitāḥ 04,027.020c dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.020d*0539_001 dharmāś ca tatra dṛśyante sevitāś ca dvijātibhiḥ 04,027.021a svaiḥ svair guṇaiḥ susaṃyuktās tasmin varṣe trayodaśe 04,027.021c deśe tasmin bhaviṣyanti tāta pāṇḍavasaṃyute 04,027.022a saṃprītimāñ janas tatra saṃtuṣṭaḥ śucir avyayaḥ 04,027.022c devatātithipūjāsu sarvabhūtānurāgavān 04,027.023a iṣṭadāno mahotsāhaḥ śaśvad dharmaparāyaṇaḥ 04,027.023c aśubhadviṭ śubhaprepsur nityayajñaḥ śubhavrataḥ 04,027.023e bhaviṣyati janas tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.023f*0540_001 nityotsavapramudito nityahṛṣṭaḥ śriyā vṛtaḥ 04,027.023f*0540_002 bhaviṣyati nivāso 'yaṃ yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.024a tyaktavākyānṛtas tāta śubhakalyāṇamaṅgalaḥ 04,027.024c śubhārthepsuḥ śubhamatir yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 04,027.024d*0541_001 sarvabhūtadayāyuktaḥ sadā nirmalamānasaḥ 04,027.024d*0542_001 anirdiśyaḥ sa dharmātmā dvijair api hi bhārata 04,027.024e bhaviṣyati janas tatra nityaṃ ceṣṭapriyavrataḥ 04,027.025a dharmātmā sa tadādṛśyaḥ so 'pi tāta dvijātibhiḥ 04,027.025c kiṃ punaḥ prākṛtaiḥ pārthaḥ śakyo vijñātum antataḥ 04,027.026a yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ parā śāntir dhruvā kṣamā 04,027.026c hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyam athārjavam 04,027.027a tasmāt tatra nivāsaṃ tu channaṃ satreṇa dhīmataḥ 04,027.027c gatiṃ vā paramāṃ tasya notsahe vaktum anyathā 04,027.028a evam etat tu saṃcintya yatkṛtaṃ manyase hitam 04,027.028c tat kṣipraṃ kuru kauravya yady evaṃ śraddadhāsi me 04,027.028d*0543_001 kulasya hi kṣamaṃ tāta yad ahaṃ tad bravīmi te 04,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,028.001a tataḥ śāradvato vākyam ity uvāca kṛpas tadā 04,028.001c yuktaṃ prāptaṃ ca vṛddhena pāṇḍavān prati bhāṣitam 04,028.002a dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ tattvataś ca sahetumat 04,028.002c tatrānurūpaṃ bhīṣmeṇa mamāpy atra giraṃ śṛṇu 04,028.003a teṣāṃ caiva gatis tīrthair vāsaś caiṣāṃ pracintyatām 04,028.003c nītir vidhīyatāṃ cāpi sāṃprataṃ yā hitā bhavet 04,028.004a nāvajñeyo ripus tāta prākṛto 'pi bubhūṣatā 04,028.004c kiṃ punaḥ pāṇḍavās tāta sarvāstrakuśalā raṇe 04,028.005a tasmāt satraṃ praviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 04,028.005c gūḍhabhāveṣu channeṣu kāle codayam āgate 04,028.006a svarāṣṭrapararāṣṭreṣu jñātavyaṃ balam ātmanaḥ 04,028.006c udaye pāṇḍavānāṃ ca prāpte kāle na saṃśayaḥ 04,028.006d*0544_001 nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ darśane mṛgayāmahe 04,028.007a nivṛttasamayāḥ pārthā mahātmāno mahābalāḥ 04,028.007c mahotsāhā bhaviṣyanti pāṇḍavā hy atitejasaḥ 04,028.008a tasmād balaṃ ca kośaṃ ca nītiś cāpi vidhīyatām 04,028.008c yathā kālodaye prāpte samyak taiḥ saṃdadhāmahe 04,028.009a tāta manyāmi tat sarvaṃ budhyasva balam ātmanaḥ 04,028.009c niyataṃ sarvamitreṣu balavatsv abaleṣu ca 04,028.010a uccāvacaṃ balaṃ jñātvā madhyasthaṃ cāpi bhārata 04,028.010c prahṛṣṭam aprahṛṣṭaṃ ca saṃdadhāma tathā paraiḥ 04,028.011a sāmnā bhedena dānena daṇḍena balikarmaṇā 04,028.011c nyāyenānamya ca parān balāc cānamya durbalān 04,028.012a sāntvayitvā ca mitrāṇi balaṃ cābhāṣyatāṃ sukham 04,028.012c sakośabalasaṃvṛddhaḥ samyak siddhim avāpsyasi 04,028.013a yotsyase cāpi balibhir aribhiḥ pratyupasthitaiḥ 04,028.013c anyais tvaṃ pāṇḍavair vāpi hīnasvabalavāhanaiḥ 04,028.014a evaṃ sarvaṃ viniścitya vyavasāyaṃ svadharmataḥ 04,028.014c yathākālaṃ manuṣyendra ciraṃ sukham avāpsyasi 04,028.014d@027_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,028.014d@027_0001 tato duryodhano vākyaṃ śrutvā teṣāṃ mahātmanām 04,028.014d@027_0002 muhūrtam iva saṃcintya sacivān idam abravīt 04,028.014d@027_0003 śrutaṃ hy etan mayā pūrvaṃ kathāsu janasaṃsadi 04,028.014d@027_0004 dhīrāṇāṃ śāstraviduṣāṃ prājñānāṃ matiniścaye 04,028.014d@027_0005 kṛtīnāṃ sāraphalgutve jānāmi nayacakṣuṣā 04,028.014d@027_0006 sattve bāhubale dhairye prāṇe śārīrasaṃbhave 04,028.014d@027_0007 sāṃprataṃ mānuṣe loke sadaityanararākṣase 04,028.014d@027_0008 catvāras tu naravyāghrā bale śakropamā bhuvi 04,028.014d@027_0009 uttamāḥ prāṇināṃ teṣāṃ nāsti kaś cid bale samaḥ 04,028.014d@027_0010 samaprāṇabalā nityaṃ saṃpūrṇabalapauruṣāḥ 04,028.014d@027_0011 baladevaś ca bhīmaś ca madrarājaś ca vīryavān 04,028.014d@027_0012 caturthaḥ kīcakas teṣāṃ pañcamaṃ nānuśuśrumaḥ 04,028.014d@027_0013 anyonyānantarabalāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ 04,028.014d@027_0014 bāhuyuddham abhīpsanto nityaṃ saṃrabdhamānasāḥ 04,028.014d@027_0015 tenāham avagacchāmi pratyayena vṛkodaram 04,028.014d@027_0016 manasy abhiniviṣṭaṃ me vyaktaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ 04,028.014d@027_0017 tatrāhaṃ kīcakaṃ manye bhīmasenena māritam 04,028.014d@027_0018 sairandhrīṃ draupadīṃ manye nātra kāryā vicāraṇā 04,028.014d@027_0019 śaṅke kṛṣṇānimittaṃ tu bhīmasenena kīcakaḥ 04,028.014d@027_0020 gandharvavyapadeśena hato niśi mahābalaḥ 04,028.014d@027_0021 ko hi śakto 'paro bhīmāt kīcakaṃ hantum ojasā 04,028.014d@027_0022 śastraṃ vinā bāhuvīryāt tathā sarvāṅgacūrṇitam 04,028.014d@027_0023 mardituṃ vā tathā śīghraṃ carmamāṃsāsthicūrṇitam 04,028.014d@027_0024 rūpam anyat samāsthāya bhīmasyaitad viceṣṭitam 04,028.014d@027_0025 dhruvaṃ kṛṣṇānimittaṃ tu bhīmasenena sūtajaḥ 04,028.014d@027_0026 gandharvavyapadeśena hato niśi na saṃśayaḥ 04,028.014d@027_0027 pitāmahena ye coktā deśasya ca janasya ca 04,028.014d@027_0028 guṇās te matsyarāṣṭreṣu bahuśo 'pi mayā śrutāḥ 04,028.014d@027_0029 virāṭanagare manye pāṇḍavāś channacāriṇaḥ 04,028.014d@027_0030 nivasanti pure ramye tatra yātrā vidhīyatām 04,028.014d@027_0031 matsyarāṣṭraṃ gamiṣyāmo grahīṣyāmaś ca godhanam 04,028.014d@027_0032 gṛhīte godhane nūnaṃ te 'pi yotsyanti pāṇḍavāḥ 04,028.014d@027_0033 apūrṇe samaye cāpi yadi paśyāma pāṇḍavān 04,028.014d@027_0034 dvādaśānyāni varṣāṇi pravekṣyanti punar vanam 04,028.014d@027_0035 tasmād anyatareṇāpi lābho 'smākaṃ bhaviṣyati 04,028.014d@027_0036 kośavṛddhir ihāsmākaṃ śatrūṇāṃ nidhanaṃ bhavet 04,028.014d@027_0037 kathaṃ suyodhanaṃ gacched yudhiṣṭhirabhṛtaḥ purā 04,028.014d@027_0038 etac cāpi vadaty eṣa mātsyaḥ paribhavān mayi 04,028.014d@027_0039 tasmāt kartavyam etad vai tasmin yātrā vidhīyatām 04,028.014d@027_0040 etat sunītaṃ manye 'haṃ sarveṣāṃ yadi rocate 04,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,029.001a atha rājā trigartānāṃ suśarmā rathayūthapaḥ 04,029.001b*0545_001 pūrvam ābhāṣya karṇena tathā duḥśāsanena ca 04,029.001c prāptakālam idaṃ vākyam uvāca tvarito bhṛśam 04,029.002a asakṛn nikṛtaḥ pūrvaṃ matsyaiḥ sālveyakaiḥ saha 04,029.002c sūtena caiva matsyasya kīcakena punaḥ punaḥ 04,029.003a bādhito bandhubhiḥ sārdhaṃ balād balavatā vibho 04,029.003c sa karṇam abhyudīkṣyātha duryodhanam abhāṣata 04,029.004a asakṛn matsyarājñā me rāṣṭraṃ bādhitam ojasā 04,029.004c praṇetā kīcakaś cāsya balavān abhavat purā 04,029.005a krūro 'marṣī sa duṣṭātmā bhuvi prakhyātavikramaḥ 04,029.005c nihatas tatra gandharvaiḥ pāpakarmā nṛśaṃsavān 04,029.006a tasmiṃś ca nihate rājan hīnadarpo nirāśrayaḥ 04,029.006c bhaviṣyati nirutsāho virāṭa iti me matiḥ 04,029.007a tatra yātrā mama matā yadi te rocate 'nagha 04,029.007c kauravāṇāṃ ca sarveṣāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ 04,029.008a etat prāptam ahaṃ manye kāryam ātyayikaṃ hitam 04,029.008c rāṣṭraṃ tasyābhiyātv āśu bahudhānyasamākulam 04,029.009a ādadāmo 'sya ratnāni vividhāni vasūni ca 04,029.009c grāmān rāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmo vibhāgaśaḥ 04,029.010a atha vā gosahasrāṇi bahūni ca śubhāni ca 04,029.010b*0546_001 vidhamitvā hariṣyāmaḥ praviśya ca purād balam 04,029.010c vividhāni hariṣyāmaḥ pratipīḍya puraṃ balāt 04,029.011a kauravaiḥ saha saṃgamya trigartaiś ca viśāṃ pate 04,029.011c gās tasyāpaharāmāśu saha sarvaiḥ susaṃhatāḥ 04,029.012a saṃdhiṃ vā tena kṛtvā tu nibadhnīmo 'sya pauruṣam 04,029.012c hatvā cāsya camūṃ kṛtsnāṃ vaśam anvānayāmahe 04,029.013a taṃ vaśe nyāyataḥ kṛtvā sukhaṃ vatsyāmahe vayam 04,029.013c bhavato balavṛddhiś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ 04,029.014a tac chrutvā vacanaṃ tasya karṇo rājānam abravīt 04,029.014c sūktaṃ suśarmaṇā vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ ca naḥ 04,029.015a tasmāt kṣipraṃ viniryāmo yojayitvā varūthinīm 04,029.015b*0547_001 yady etat te 'bhirucitaṃ mama caitad dhi rocate 04,029.015c vibhajya cāpy anīkāni yathā vā manyase 'nagha 04,029.016a prajñāvān kuruvṛddho 'yaṃ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 04,029.016c ācāryaś ca tathā droṇaḥ kṛpaḥ śāradvatas tathā 04,029.017a manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatām 04,029.017c saṃmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṃ mahīpateḥ 04,029.018a kiṃ ca naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṃ hīnārthabalapauruṣaiḥ 04,029.018c atyarthaṃ vā pranaṣṭās te prāptā vāpi yamakṣayam 04,029.018d*0548_001 tad bhavāṃś caturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ 04,029.019a yāmo rājann anudvignā virāṭaviṣayaṃ vayam 04,029.019c ādāsyāmo hi gās tasya vividhāni vasūni ca 04,029.019d@028_0000 duryodhana uvāca 04,029.019d@028_0001 uktam etad vidheyaṃ vā vākyam uktaṃ tvayānagha 04,029.019d@028_0002 yadaiva cāraiḥ prahitair ihāgamya niveditam 04,029.019d@028_0003 nidhanaṃ sūtaputrasya kīcakasya balīyasaḥ 04,029.019d@028_0004 tadaiva hi mahācintā hṛdi pāṇḍusutān prati 04,029.019d@028_0005 kīcakaṃ balasaṃpannaṃ nānyo hantā vṛkodarāt 04,029.019d@028_0006 nityam eva hi pārthānāṃ virāṭaḥ priyam icchati 04,029.019d@028_0007 tasmiṃs te cāpi viśvastā nivāsāya sthitā dhruvam 04,029.019d@028_0008 pitāmahena yac coktaṃ cihnaṃ pārthābhivedane 04,029.019d@028_0009 tad dhi rājño virāṭasya śrūyate viṣaye kila 04,029.019d@028_0010 tat tatra gatvā karṇāśu virāṭaṃ godhanaṃ vayam 04,029.019d@028_0011 gṛhṇīmas tasya rāṣṭraṃ ca pramathya svabalair yutāḥ 04,029.019d@028_0012 anuyāsyanti te cāsmān virāṭasya hitaiṣiṇaḥ 04,029.019d@028_0013 tatra vetsyāmahe tān vai buddhvā caiṣāṃ yathāgatim 04,029.019d@028_0014 apūrṇasamayān bhūyo vanāya gamayāmahe 04,029.019d@028_0015 hatvāpi caitāṃs tatraiva sukhaṃ bhokṣyāma medinīm 04,029.019d@028_0016 alpāvaśiṣṭaḥ kālo 'yaṃ samayaś ca vibhāti me 04,029.019d@028_0017 udyojayāma sainyāni śvobhūte gamanaṃ prati 04,029.019d@028_0017 karṇa uvāca 04,029.019d@028_0018 yadi tatra sma te pārthā bhaveyū rājasattama 04,029.019d@028_0019 siddhiṃ cobhayakīṃ tat syāt tathāpi khalu yāsyatha 04,029.019d@028_0020 nigrahād yā virāṭasya pāṇḍavānāṃ prabodhanam 04,029.019d@028_0021 dīnās te kośahīnāś ca vanavāsena karśitāḥ 04,029.019d@028_0022 sukhena hantum arhanti atha pravrājanāya vai 04,029.020a tato duryodhano rājā vākyam ādāya tasya tat 04,029.020c vaikartanasya karṇasya kṣipram ājñāpayat svayam 04,029.021a śāsane nityasaṃyuktaṃ duḥśāsanam anantaram 04,029.021c saha vṛddhais tu saṃmantrya kṣipraṃ yojaya vāhinīm 04,029.022a yathoddeśaṃ ca gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ 04,029.022c suśarmā tu yathoddiṣṭaṃ deśaṃ yātu mahārathaḥ 04,029.023a trigartaiḥ sahito rājā samagrabalavāhanaḥ 04,029.023c prāg eva hi susaṃvīto matsyasya viṣayaṃ prati 04,029.024a jaghanyato vayaṃ tatra yāsyāmo divasāntaram 04,029.024c viṣayaṃ matsyarājasya susamṛddhaṃ susaṃhatāḥ 04,029.024d*0549_001 suśarmaṇā gṛhīte tu matsyarājasya godhane 04,029.024d*0549_002 virāṭaḥ sainyam ādāya trigartaiḥ saha yotsyate 04,029.024d*0549_003 aparaṃ divasaṃ gās tu tatra gṛhṇantu kauravāḥ 04,029.024d*0549_004 gavārthe pāṇḍavās tatra yotsyanti kurubhiḥ saha 04,029.025a te yātvā sahasā tatra virāṭanagaraṃ prati 04,029.025c kṣipraṃ gopān samāsādya gṛhṇantu vipulaṃ dhanam 04,029.026a gavāṃ śatasahasrāṇi śrīmanti guṇavanti ca 04,029.026c vayam api nigṛhṇīmo dvidhā kṛtvā varūthinīm 04,029.027*0550_001 asatāṃ saṅgadoṣeṇa sādhavo yānti vikriyām 04,029.027*0550_002 duryodhanaprasaṅgena bhīṣmo gograhaṇe gataḥ 04,029.027*0551_001 saṃnaddhā rathinaḥ sarve sapadātibalotkaṭāḥ 04,029.027*0551_002 prativairaṃ cikīrṣanto goṣu saṃnyapatan pare 04,029.027a sa sma gatvā yathoddiṣṭāṃ diśaṃ vahner mahīpatiḥ 04,029.027c ādatta gāḥ suśarmātha gharmapakṣasya saptamīm 04,029.028a aparaṃ divasaṃ sarve rājan saṃbhūya kauravāḥ 04,029.028c aṣṭamyāṃ tāny agṛhṇanta gokulāni sahasraśaḥ 04,029.028d*0552_001 kauravās tu mahāvīryā matsyānāṃ viṣayāntare 04,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,030.001a tatas teṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām 04,030.001c chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 04,030.002a vyatītaḥ samayaḥ samyag vasatāṃ vai purottame 04,030.002c kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ 04,030.002d*0553_001 kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā 04,030.002d*0553_002 āsāṃ cakre sahāmātyaḥ kuntīputraś ca vīryavān 04,030.003a tatas trayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata 04,030.003c suśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu 04,030.003d@029_0001 tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat 04,030.003d@029_0002 śaṅkhadundubhinirghoṣo bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ 04,030.003d@029_0003 gavāśvarathanāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām 04,030.003d@029_0004 evaṃ tais tv abhiniryāya matsyarājasya godhane 04,030.003d@029_0005 trigartair gṛhyamāṇe tu gopālāḥ pratyaṣedhayan 04,030.003d@029_0006 atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu 04,030.003d@029_0007 parikṣipya hayaiḥ śīghrai rathavrātaiś ca bhārata 04,030.003d@029_0008 gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim 04,030.003d@029_0009 te hanyamānā bahubhiḥ prāsatomarapāṇibhiḥ 04,030.003d@029_0010 gopālā gokule bhaktā vārayām āsur ojasā 04,030.003d@029_0011 paraśvadhaiś ca musalair bhiṇḍipālaiś ca mudgaraiḥ 04,030.003d@029_0012 gopālāḥ karpaṇaiś citrair jaghnur aśvān samantataḥ 04,030.003d@029_0013 te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ 04,030.003d@029_0014 visṛjya śaravarṣāṇi gopān vyadrāvayan raṇe 04,030.003d@029_0015 tato yuvānaḥ saṃbhītāḥ śvasanto reṇuguṇṭhitāḥ 04,030.004a tato javena mahatā gopāḥ puram athāvrajat 04,030.004c apaśyan matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī 04,030.004d*0554_001 virāṭanagaraṃ prāpya narā rājānam abruvan 04,030.005a śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ 04,030.005c sadbhiś ca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiś ca nararṣabhaiḥ 04,030.006a taṃ sabhāyāṃ mahārājam āsīnaṃ rāṣṭravardhanam 04,030.006c so 'bravīd upasaṃgamya virāṭaṃ praṇatas tadā 04,030.007a asmān yudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān 04,030.007c gavāṃ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te 04,030.007e tān parīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavas tava 04,030.007f*0555_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,030.007f*0555_001 śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ gopālānām ariṃdamaḥ 04,030.008a tac chrutvā nṛpatiḥ senāṃ matsyānāṃ samayojayat 04,030.008c rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām 04,030.008d*0556_001 samādiśya tadā rājā matsyānāṃ paravīrahā 04,030.009a rājāno rājaputrāś ca tanutrāṇy atra bhejire 04,030.009c bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ 04,030.009d*0557_001 pṛthak kāñcanasaṃnāhān ratheṣv aśvān ayojayan 04,030.009d*0557_002 utkṛṣya pāśān maurvīṇāṃ vīrāś cāpeṣv ayojayan 04,030.010a savajrāyasagarbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam 04,030.010c virāṭasya priyo bhrātā śatānīko 'bhyahārayat 04,030.011a sarvapārasavaṃ varma kalyāṇapaṭalaṃ dṛḍham 04,030.011c śatānīkād avarajo madirāśvo 'bhyahārayat 04,030.012a śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat 04,030.012c abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacam āharat 04,030.013a utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca 04,030.013c suvarṇapṛṣṭhaṃ sūryābhaṃ sūryadatto 'bhyahārayat 04,030.014a dṛḍham āyasagarbhaṃ tu śvetaṃ varma śatākṣimat 04,030.014c virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho 'bhyahārayat 04,030.015a śataśaś ca tanutrāṇi yathāsvāni mahārathāḥ 04,030.015c yotsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ prahāriṇaḥ 04,030.016a sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ 04,030.016c pṛthak kāñcanasaṃnāhān ratheṣv aśvān ayojayan 04,030.017a sūryacandrapratīkāśo rathe divye hiraṇmayaḥ 04,030.017c mahānubhāvo matsyasya dhvaja ucchiśriye tadā 04,030.018a athānyān vividhākārān dhvajān hemavibhūṣitān 04,030.018b*0558_001 vājino vividhāṃś caiva taptakāñcanabhūṣaṇān 04,030.018c yathāsvaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan 04,030.018d*0559_001 ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānam abravīt 04,030.018d*0559_002 mayāpy astraṃ caturmārgam avāptam ṛṣisattamāt 04,030.018d*0559_003 daṃśito ratham āsthāya padaṃ niryāmy ahaṃ gavām 04,030.018d*0559_004 ayaṃ ca balavāñ chūro valalo dṛśyate 'nagha 04,030.018d*0559_005 gosaṃkhyam aśvabandhaṃ ca ratheṣu samayojaya 04,030.018d*0559_006 naite na jātu yudhyeyur gavārtham iti me matiḥ 04,030.019a atha matsyo 'bravīd rājā śatānīkaṃ jaghanyajam 04,030.019c kaṅkaballavagopālā dāmagranthiś ca vīryavān 04,030.019d*0560_001 tantipālaś ca gosaṃkhyo ya etat puruṣarṣabhāḥ 04,030.019e yudhyeyur iti me buddhir vartate nātra saṃśayaḥ 04,030.020a eteṣām api dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ 04,030.020c kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca 04,030.020e pratimuñcantu gātreṣu dīyantām āyudhāni ca 04,030.021a vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaropamāḥ 04,030.021c neme jātu na yudhyerann iti me dhīyate matiḥ 04,030.022a etac chrutvā tu nṛpater vākyaṃ tvaritamānasaḥ 04,030.022c śatānīkas tu pārthebhyo rathān rājan samādiśat 04,030.022e sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca 04,030.023a tān prahṛṣṭās tataḥ sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ 04,030.023c nirdiṣṭān naradevena rathāñ śīghram ayojayan 04,030.024a kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca 04,030.024c virāṭaḥ prādiśad yāni teṣām akliṣṭakarmaṇām 04,030.024d*0561_001 tāni te pratigṛhyāśu samanahyanta pāṇḍavāḥ 04,030.024d*0561_002 vīrāś ca siṃhavikrāntā balavanto manasvinaḥ 04,030.024e tāny āmucya śarīreṣu daṃśitās te paraṃtapāḥ 04,030.024f*0562_001 rathān hayaiḥ susaṃpannān āsthāya ca narottamāḥ 04,030.024f*0562_002 niryuyur muditāḥ pārthāḥ śatrusaṃghāvamardinaḥ 04,030.025a tarasvinaś channarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 04,030.025b*0563_001 rathān hemaparicchinnān āsthāya ca mahārathāḥ 04,030.025b*0564_001 pāṇḍavā niryayur hṛṣṭā daṃśitā rājasattamāḥ 04,030.025c virāṭam anvayuḥ paścāt sahitāḥ kurupuṃgavāḥ 04,030.025e catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ 04,030.025f*0565_001 dīrghāṇāṃ ca dṛḍhānāṃ ca dhanuṣāṃ te yathābalam 04,030.025f*0565_002 utkṛṣya pāśān maurvīṇāṃ vīrāś cāpeṣv ayojayan 04,030.025f*0565_003 tataḥ suvāsasaḥ sarve te vīrāś candanokṣitāḥ 04,030.025f*0565_004 coditā naradevena kṣipram aśvān acodayan 04,030.025f*0565_005 te hayā hemasaṃchannā bṛhantaḥ sādhuvāhinaḥ 04,030.025f*0565_006 coditāḥ pratyadṛśyanta pakṣiṇām iva paṅktayaḥ 04,030.026a bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 04,030.026c kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ 04,030.027a svārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitair hastisādibhiḥ 04,030.027c rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ 04,030.028a viśāradānāṃ vaśyānāṃ hṛṣṭānāṃ cānuyāyinām 04,030.028b*0566_001 viṃśatis tu sahasrāṇi narāṇām anuyāyinām 04,030.028c aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca 04,030.028e ṣaṣṭiś cāśvasahasrāṇi matsyānām abhiniryayuḥ 04,030.028f*0567_001 pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ ca bhārata 04,030.028f*0568_001 etad balam aparyantaṃ matsyānām abhiniryayau 04,030.029a tad anīkaṃ virāṭasya śuśubhe bharatarṣabha 04,030.029b*0569_001 vasante bahupuṣpāḍhyaṃ kānanaṃ citritaṃ yathā 04,030.029c saṃprayātaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam 04,030.030a tad balāgryaṃ virāṭasya saṃprasthitam aśobhata 04,030.030c dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ gajāśvarathasaṃkulam 04,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,031.001a niryāya nagarāc chūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 04,031.001c trigartān aspṛśan matsyāḥ sūrye pariṇate sati 04,031.001d*0569a_001 trigartā aspṛśan mātsyān pūrvam eva mahārathāḥ 04,031.002a te trigartāś ca matsyāś ca saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 04,031.002c anyonyam abhigarjanto goṣu gṛddhā mahābalāḥ 04,031.003a bhīmāś ca mattamātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ 04,031.003c grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalair hastisādibhiḥ 04,031.004a teṣāṃ samāgamo ghoras tumulo lomaharṣaṇaḥ 04,031.004b*0570_001 ghnatāṃ parasparaṃ ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ 04,031.004c devāsurasamo rājann āsīt sūrye vilambati 04,031.004d*0571_001 padātirathanāgendrahayārohabalaughavān 04,031.004d*0571_002 anyonyam abhyāpatatāṃ nighnatāṃ cetaretaram 04,031.005a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ na prajñāyata kiṃ cana 04,031.005c pakṣiṇaś cāpatan bhūmau sainyena rajasāvṛtāḥ 04,031.006a iṣubhir vyatisaṃyadbhir ādityo 'ntaradhīyata 04,031.006c khadyotair iva saṃyuktam antarikṣaṃ vyarājata 04,031.006d*0572_001 rukmapuṅkhaiḥ sutīkṣṇāgrair vajrāgnisadṛśaprabhaiḥ 04,031.007a rukmapṛṣṭhāni cāpāni vyatiṣaktāni dhanvinām 04,031.007c patatāṃ lokavīrāṇāṃ savyadakṣiṇam asyatām 04,031.008a rathā rathaiḥ samājagmuḥ pādātaiś ca padātayaḥ 04,031.008c sādibhiḥ sādinaś caiva gajaiś cāpi mahāgajāḥ 04,031.008d*0573_001 rathinaḥ sādinaś cātra saṃprahāram akurvata 04,031.009a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaktibhis tomarair api 04,031.009c saṃrabdhāḥ samare rājan nijaghnur itaretaram 04,031.009d*0574_001 antarikṣe gatir yeṣāṃ dadṛśuś cāpi vadhyatām 04,031.010a nighnantaḥ samare 'nyonyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ 04,031.010c na śekur abhisaṃrabdhāḥ śūrān kartuṃ parāṅmukhān 04,031.011a kḷptottaroṣṭhaṃ sunasaṃ kḷptakeśam alaṃkṛtam 04,031.011c adṛśyata śiraś chinnaṃ rajodhvastaṃ sakuṇḍalam 04,031.012a adṛśyaṃs tatra gātrāṇi śaraiś chinnāni bhāgaśaḥ 04,031.012c śālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇāṃ mahāmṛdhe 04,031.013a nāgabhoganikāśaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ 04,031.013c ākīrṇā vasudhā tatra śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 04,031.013d*0575_001 rathināṃ rathibhiś cātra saṃprahāro 'bhyavartata 04,031.013d*0575_002 sādibhiḥ sādināṃ cātra pādātānāṃ padātibhiḥ 04,031.013d*0576_001 yathā vā vāsasī ślakṣṇe mahārajatarañjite 04,031.013d*0576_002 bibhratī yuvatī śyāmā bhāti tadvad vasuṃdharā 04,031.014a upaśāmyad rajo bhaumaṃ rudhireṇa prasarpatā 04,031.014c kaśmalaṃ prāviśad ghoraṃ nirmaryādam avartata 04,031.014d*0577_001 upākrośaṃs tadānyonyaṃ śarair gāḍhaṃ pravejitāḥ 04,031.014d*0577_002 antarikṣe gatir yeṣāṃ darśanaṃ cāpy arudhyata 04,031.014d*0578_001 upānighnaṃta subhṛśaṃ goṣu govṛṣabhā iva 04,031.014d*0579_001 yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahitas tadā 04,031.014d*0579_002 vyūhaṃ kṛtvā virāṭasya anvayudhyata pāṇḍavaḥ 04,031.014d*0579_003 ātmānaṃ śyenavat kṛtvā tuṇḍam āsīd yudhiṣṭhiraḥ 04,031.014d*0579_004 pakṣau yamau ca bhavataḥ puccham āsīd vṛkodaraḥ 04,031.014d*0579_005 sahasraṃ nyahanat tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,031.014d*0579_006 bhīmasenaḥ susaṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,031.014d*0579_007 dvisāhasraṃ rathān vīraḥ paralokaṃ praveśayat 04,031.014d*0579_008 nakulas triśataṃ jaghne sahadevaś catuḥśatam 04,031.015a śatānīkaḥ śataṃ hatvā viśālākṣaś catuḥśatam 04,031.015c praviṣṭau mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahārathau 04,031.015d*0580_001 tau praviśya mahāsenāṃ balavantau yaśasvinau 04,031.015e ārcchetāṃ bahusaṃrabdhau keśākeśi nakhānakhi 04,031.016a lakṣayitvā trigartānāṃ tau praviṣṭau rathavrajam 04,031.016c jagmatuḥ sūryadattaś ca madirāśvaś ca pṛṣṭhataḥ 04,031.016d*0581_001 śaṅkho virāṭaputras tu maheṣvāso mahābalaḥ 04,031.016d*0581_002 vinighnan samare śatrūn praviveśa mahācamūm 04,031.017a virāṭas tatra saṃgrāme hatvā pañcaśatān rathān 04,031.017c hayānāṃ ca śatāny atra hatvā pañca mahārathān 04,031.018a caran sa vividhān mārgān ratheṣu rathayūthapaḥ 04,031.018c trigartānāṃ suśarmāṇam ārcchad rukmarathaṃ raṇe 04,031.019a tau vyāvaharatāṃ tatra mahātmānau mahābalau 04,031.019c anyonyam abhigarjantau goṣṭhe govṛṣabhāv iva 04,031.019d*0582_001 tato rājā trigartānāṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ 04,031.019d*0582_002 matsyaṃ samīyād yattāśvaṃ dvairathena nararṣabhaḥ 04,031.019d*0583_001 trigartānāṃ ca mukhyo 'sau matsyānāṃ ca mahābalaḥ 04,031.019d*0583_002 abhīyatur athānyonyaṃ dvairathena nararṣabha 04,031.019d*0584_001 rājasiṃhau susaṃrabdhau virejatur amarṣaṇau 04,031.019d@030_0001 ayudhyanta raṇe vīrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ 04,031.019d@030_0002 kabandhāḥ samare hantuṃ mahāyodhāḥ pracakramuḥ 04,031.019d@030_0003 hanyatāṃ hanyatām eva śirāṃsi patitāny api 04,031.019d@030_0004 kabandhān prerayām āsur huṃkāroccāraṇādibhiḥ 04,031.019d@030_0005 virāṭaś ca mahāścaryaṃ dṛṣṭvā kautukam āgatam 04,031.019d@030_0006 harṣaṃ lebhe paraṃ rājā mamāpy evaṃvidhā narāḥ 04,031.019d@030_0007 kabandhena śataṃ yodhāḥ pātitā raṇamūrdhani 04,031.019d@030_0008 tataḥ kabandhaḥ patitaḥ puṣpavarṣaiḥ sahaiva tu 04,031.019d@030_0009 vimānaṃ preritaṃ devair apsarobhiḥ samāvṛtam 04,031.019d@030_0010 samakṣaṃ sarvayodhānāṃ tatrārūḍho divaṃ yayau 04,031.019d@030_0011 na śekur iti saṃkruddhāḥ śūrāḥ kartuṃ parāṅmukhān 04,031.020a tato rathābhyāṃ rathinau vyatiyāya samantataḥ 04,031.020c śarān vyasṛjatāṃ śīghraṃ toyadhārā ghanāv iva 04,031.021a anyonyaṃ cātisaṃrabdhau viceratur amarṣaṇau 04,031.021c kṛtāstrau niśitair bāṇair asiśaktigadābhṛtau 04,031.022a tato rājā suśarmāṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 04,031.022c pañcabhiḥ pañcabhiś cāsya vivyādha caturo hayān 04,031.022d*0585_001 dvābhyāṃ sūtaṃ tu vivyādha ketuṃ ca tribhir āśugaiḥ 04,031.023a tathaiva matsyarājānaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ 04,031.023c pañcāśatā śitair bāṇair vivyādha paramāstravit 04,031.024a tataḥ sainyaṃ samāvṛtya matsyarājasuśarmaṇoḥ 04,031.024c nābhyajānaṃs tadānyonyaṃ pradoṣe rajasāvṛte 04,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,032.001a tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata 04,032.001c vyatiṣṭhan vai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 04,032.002a tato 'ndhakāraṃ praṇudann udatiṣṭhata candramāḥ 04,032.002c kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayan kṣatriyān yudhi 04,032.003a tataḥ prakāśam āsādya punar yuddham avartata 04,032.003c ghorarūpaṃ tatas te sma nāvekṣanta parasparam 04,032.004a tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā 04,032.004c abhyadravan matsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ 04,032.005a tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau 04,032.005c gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān 04,032.006a tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni; kruddhāny athānyonyam abhidravanti 04,032.006c gadāsikhaḍgaiś ca paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ 04,032.007a balaṃ tu matsyasya balena rājā; sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā 04,032.007c pramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ; virāṭam ojasvinam abhyadhāvat 04,032.007d*0586_001 mattāv iva vṛṣāv etau gajāv iva madoddhatau 04,032.007d*0586_002 siṃhāv iva gajagrāhau śakravṛtrāv ivotthitau 04,032.007d*0586_003 ubhau tulyabalotsāhāv ubhau tulyaparākramau 04,032.007d*0586_004 ubhau tulyāstravikṣepāv ubhau yuddhaviśāradau 04,032.008a tau nihatya pṛthag dhuryāv ubhau ca pārṣṇisārathī 04,032.008b*0587_001 āstāṃ tulyadhanurgrāhau viṣṇukaṃsāv ivoddhatau 04,032.008b*0587_002 suśarmā paravīraghno balavān vīryavān gadī 04,032.008c virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāham agṛhṇatām 04,032.009a tam unmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukām iva 04,032.009c syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ 04,032.010a tasmin gṛhīte virathe virāṭe balavattare 04,032.010b*0588_001 balaṃ sarvaṃ vibhagnaṃ tan nirutsāhaṃ nirāśakam 04,032.010c prādravanta bhayān matsyās trigartair arditā bhṛśam 04,032.010d*0589_001 vidikṣu dikṣu sarvāsu palāyanti ca yānti ca 04,032.011a teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,032.011c abhyabhāṣan mahābāhuṃ bhīmasenam ariṃdamam 04,032.012a matsyarājaḥ parāmṛṣṭas trigartena suśarmaṇā 04,032.012c taṃ mokṣaya mahābāho na gacched dviṣatāṃ vaśam 04,032.013a uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ 04,032.013b*0590_001 bhīmasena mahābāho gṛhītaṃ taṃ suśarmaṇā 04,032.013b*0590_002 trāyasva mokṣaya kṣipram asmatprītikaraṃ nṛpam 04,032.013c bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ 04,032.013d*0591_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,032.013d*0591_001 taṃ tathāvādinaṃ tatra bhīmaseno mahābalaḥ 04,032.013d*0591_002 abhyabhāṣata durdharṣo raṇamadhye yudhiṣṭhiram 04,032.014 bhīmasena uvāca 04,032.014a aham enaṃ paritrāsye śāsanāt tava pārthiva 04,032.014c paśya me sumahat karma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ 04,032.015a svabāhubalam āśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha 04,032.015c ekāntam āśrito rājan paśya me 'dya parākramam 04,032.016a suskandho 'yaṃ mahāvṛkṣo gadārūpa iva sthitaḥ 04,032.016c enam eva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān 04,032.017 vaiśaṃpāyana uvāca 04,032.017a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim 04,032.017c abravīd bhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 04,032.018a mā bhīma sāhasaṃ kārṣīs tiṣṭhatv eṣa vanaspatiḥ 04,032.018c mā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇam atimānuṣam 04,032.018e janāḥ samavabudhyeran bhīmo 'yam iti bhārata 04,032.018f*0592_001 mā grahīs tvam imaṃ vṛkṣaṃ siṃhanādaṃ ca mā nada 04,032.018f*0592_002 imaṃ vṛkṣaṃ gṛhītvā tvaṃ nemāṃ senām abhidrava 04,032.018f*0592_003 vṛkṣaṃ cet tvaṃ nayer vīra vijñāsyati jano dhruvam 04,032.019a anyad evāyudhaṃ kiṃ cit pratipadyasva mānuṣam 04,032.019c cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham 04,032.020a yad eva mānuṣaṃ bhīma bhaved anyair alakṣitam 04,032.020c tad evāyudham ādāya mokṣayāśu mahīpatim 04,032.021a yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau 04,032.021c vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ 04,032.021d*0593_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,032.021d*0593_001 bhrātur vacanam ājñāya bhīmo vṛkṣaṃ visṛjya ca 04,032.021d*0593_002 cāpam ādāya saṃprāpto ratham āruhya pāṇḍavaḥ 04,032.021d*0594_001 ity uktvā bhīmasenaṃ taṃ svayam eva yudhiṣṭhiraḥ 04,032.021d*0594_002 anvayāj javanair aśvaiḥ parīpsan mātsyasattamam 04,032.021d@031_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,032.021d@031_0001 evam uktas tu vegena bhīmaseno mahābalaḥ 04,032.021d@031_0002 gṛhītvā tu dhanuḥśreṣṭhaṃ javena sumahājavaḥ 04,032.021d@031_0003 vimuñcac charavarṣāṇi satoya iva toyadaḥ 04,032.021d@031_0004 taṃ bhīmo bhīmakarmāṇaṃ suśarmāṇam athādravat 04,032.021d@031_0005 virāṭaṃ samavīkṣyainaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cāvadat 04,032.021d@031_0006 suśarmā cintayām āsa kālāntakayamopamam 04,032.021d@031_0007 tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣantaṃ pṛṣṭhato rathapuṃgavaḥ 04,032.021d@031_0008 paśyatāṃ sumahat karma mahad yuddham upasthitam 04,032.021d@031_0009 parāvṛtto dhanur gṛhya suśarmā bhrātṛbhiḥ saha 04,032.021d@031_0010 nimeṣāntaramātreṇa bhīmasenena te rathāḥ 04,032.021d@031_0011 pātitā bhīmasenena virāṭasya samīpataḥ 04,032.021d@031_0012 rathānāṃ ca gajānāṃ ca vājināṃ ca sasādinām 04,032.021d@031_0013 sahasraśatasaṃghātāḥ śūrāṇām ugradhanvinām 04,032.021d@031_0014 pattayo nihatās teṣāṃ gadāṃ gṛhya mahātmanā 04,032.021d@031_0015 tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ yuddhaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ 04,032.021d@031_0016 cintayām āsa manasā kiṃśeṣaṃ hi balasya me 04,032.021d@031_0017 aparo dṛśyate sainye purā magno mahābale 04,032.021d@031_0018 ākarṇapūrṇena tadā dhanuṣā pratyadṛśyata 04,032.021d@031_0019 suśarmā sāyakāṃs tīkṣṇān kṣipate ca punaḥ punaḥ 04,032.022a tataḥ samastās te sarve turagān abhyacodayan 04,032.022c divyam astraṃ vikurvāṇās trigartān pratyamarṣaṇāḥ 04,032.023a tān nivṛttarathān dṛṣṭvā pāṇḍavān sā mahācamūḥ 04,032.023c vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam 04,032.023d*0595_001 trigartāḥ samatikramya vyayudhyanta jayaiṣiṇaḥ 04,032.023d*0595_002 tān bhīmasenaḥ saṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,032.024a sahasraṃ nyavadhīt tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,032.024c bhīmaḥ saptaśatān yodhān paralokam adarśayat 04,032.024e nakulaś cāpi saptaiva śatāni prāhiṇoc charaiḥ 04,032.025a śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān 04,032.025c yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ 04,032.025d*0596_001 tato 'bhyapatad atyugraḥ suśarmāṇam udāyudham 04,032.025e bhittvā tāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ nararṣabha 04,032.025f*0597_001 kṣobhayan sarvasainyāni siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 04,032.026a tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ 04,032.026c abhidrutya suśarmāṇaṃ śarair abhyatudad bhṛśam 04,032.027a suśarmāpi susaṃkruddhas tvaramāṇo yudhiṣṭhiram 04,032.027c avidhyan navabhir bāṇaiś caturbhiś caturo hayān 04,032.028a tato rājann āśukārī kuntīputro vṛkodaraḥ 04,032.028c samāsādya suśarmāṇam aśvān asya vyapothayat 04,032.029a pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ 04,032.029c athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthād apāharat 04,032.030a cakrarakṣaś ca śūraś ca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ 04,032.030c sa bhayād dvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahat tadā 04,032.031a tato virāṭaḥ praskandya rathād atha suśarmaṇaḥ 04,032.031c gadām asya parāmṛśya tam evājaghnivān balī 04,032.031e sa cacāra gadāpāṇir vṛddho 'pi taruṇo yathā 04,032.031f*0598_001 tayoḥ sa dṛṣṭvā tatkarma matsyapāṇḍavayor mṛdhe 04,032.031f*0598_002 tvaramāṇo rathaṃ tyaktvā padātiḥ prādravad raṇāt 04,032.031f*0599_001 palāyamānaṃ traigartaṃ dṛṣṭvā bhīmo 'bhyabhāṣata 04,032.031f*0599_002 anena vīryeṇa kathaṃ gās tvaṃ prārthayase balāt 04,032.031f*0599_003 rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam 04,032.031f*0599_004 kathaṃ cānucarāṃs tyaktvā śatrumadhye viṣīdasi 04,032.031f*0599_005 ity uktaḥ sa tu pārthena suśarmā rathayūthapaḥ 04,032.031f*0599_006 tiṣṭha tiṣṭheti bhīmaṃ sa sahasābhyadravad balī 04,032.031f*0600_001 pañcabhis tvarito bhīmaṃ jaghāna samare balī 04,032.031f*0600_002 tāṃ * bāṇān triṇīkṛtya jīvitepsus tato raṇāt 04,032.031f*0601_001 prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suśarmaṇaḥ 04,032.032a bhīmas tu bhīmasaṃkāśo rathāt praskandya kuṇḍalī 04,032.032c trigartarājam ādatta siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 04,032.032d*0602_001 taṃ bhīmaseno dhāvantam abhyadhāvata vīryavān 04,032.032d*0603_001 utplutyāgatya vegena tadrathe vinipatya ca 04,032.032d*0603_002 suśarmaṇaḥ śiro 'gṛhṇāt punar āśvāsya yudhyataḥ 04,032.032d*0604_001 abhidrutya suśarmāṇaṃ keśapakṣe parāmṛśat 04,032.032d*0604_002 samudyamya ca roṣāt taṃ niṣpipeṣa mahītale 04,032.032d*0604_003 padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ 04,032.032d*0604_004 tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā 04,032.032d*0604_005 sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ 04,032.032d*0605_001 taṃ niṣedhayatāṃ bhīmaṃ yamau traigartam āraṇe 04,032.032d*0605_002 tadā bhīmo 'bhisaṃkruddhas tasya darpaṃ nanāśa ha 04,032.032d*0606_001 ūrdhvam utplutya mārjāra ākhor yadvac chiro ruṣā 04,032.033a tasmin gṛhīte virathe trigartānāṃ mahārathe 04,032.033c abhajyata balaṃ sarvaṃ traigartaṃ tadbhayāturam 04,032.034a nivartya gās tataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ 04,032.034c avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ 04,032.035a svabāhubalasaṃpannā hrīniṣedhā yatavratāḥ 04,032.035b*0607_001 mocayitvā virāṭaṃ taṃ pāṇḍavās te hatadviṣaḥ 04,032.035b@032_0001 virāṭasya mahātmānaḥ parikleśavināśanāḥ 04,032.035b@032_0002 sthitāḥ samakṣaṃ te sarve tv atha bhīmo 'bhyabhāṣata 04,032.035b@032_0003 nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati 04,032.035b@032_0004 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī 04,032.035b@032_0005 gale gṛhītvā rājānam ānīya vivaśaṃ vaśam 04,032.035b@032_0006 tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ 04,032.035b@032_0007 ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam 04,032.035b@032_0008 abhyetya raṇamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram 04,032.035b@032_0009 darśayām āsa bhīmas tu tām avasthāṃ suśarmaṇaḥ 04,032.035b@032_0010 provāca puruṣavyāghro bhīmam āhavaśobhinam 04,032.035b@032_0011 taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatāṃ vai narādhamaḥ 04,032.035b@032_0012 evam ukto 'bravīd bhīmaḥ suśarmāṇaṃ mahābalam 04,032.035b@032_0013 jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ te vadataḥ śṛṇu 04,032.035b@032_0014 dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca 04,032.035b@032_0015 evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ 04,032.035b@032_0016 tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ 04,032.035b@032_0017 muñcemam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam 04,032.035b@032_0018 dāsabhāvaṃ gato hy eṣa virāṭasya mahīpateḥ 04,032.035b@032_0019 adāso gaccha mukto 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kva cit 04,032.035b@032_0020 evam ukte tu savrīḍaḥ suśarmāsīd adhomukhaḥ 04,032.035b@032_0021 sa mukto 'bhyetya rājānam abhivādya pratasthivān 04,032.035b@032_0022 pramucya ca suśarmāṇaṃ pāṇḍavās te hatadviṣaḥ 04,032.035b@032_0023 svabāhubalasaṃpannā hrīniṣevā yatavratāḥ 04,032.035c saṃgrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino 'vasan 04,032.035d*0608_001 sa bhīmasenaḥ samare nihatya 04,032.035d*0608_002 śatrūn virāṭasya mahānubhāvaḥ 04,032.035d*0608_003 nanāda hṛṣṭo balavān amarṣī 04,032.035d*0608_004 siṃho yathā kṣudramṛgaṃ nihatya 04,032.036a tato virāṭaḥ kaunteyān atimānuṣavikramān 04,032.036c arcayām āsa vittena mānena ca mahārathān 04,032.036d*0609_001 vacasā caiva sāntvena snehena ca mudānvitaḥ 04,032.037 virāṭa uvāca 04,032.037a yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā 04,032.037c kāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukham 04,032.038a dadāny alaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca 04,032.038c manasaś cāpy abhipretaṃ yad vaḥ śatrunibarhaṇāḥ 04,032.039a yuṣmākaṃ vikramād adya mukto 'haṃ svastimān iha 04,032.039c tasmād bhavanto matsyānām īśvarāḥ sarva eva hi 04,032.040 vaiśaṃpāyana uvāca 04,032.040a tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthak pṛthak 04,032.040c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ 04,032.041a pratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pate 04,032.041c etenaiva pratītāḥ smo yat tvaṃ mukto 'dya śatrubhiḥ 04,032.041d*0610_001 yat tvaṃ mukto 'si śatrubhya etat kāryaṃ hitaṃ hi naḥ 04,032.041d*0610_002 na kiṃ cit kāryam asmākaṃ na dhanaṃ mṛgayāmahe 04,032.042a athābravīt prītamanā matsyarājo yudhiṣṭhiram 04,032.042b*0611_001 nirbharaḥ prītipūrveṇa harṣagadgadayā girā 04,032.042c punar eva mahābāhur virāṭo rājasattamaḥ 04,032.042e ehi tvām abhiṣekṣyāmi matsyarājo 'stu no bhavān 04,032.043a manasaś cāpy abhipretaṃ yat te śatrunibarhaṇa 04,032.043c tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi sarvam arhati no bhavān 04,032.044a ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktam athāpi vā 04,032.044c vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo 'stu te 04,032.045a tvatkṛte hy adya paśyāmi rājyam ātmānam eva ca 04,032.045b*0612_001 evam uktas tu matsyena tam abhāṣata pāṇḍavaḥ 04,032.045c yataś ca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrur vaśaṃ gataḥ 04,032.045d*0613_001 vinayeneti rājānaṃ vadantaṃ tatra saṃsadi 04,032.045d*0613_002 dharmarājo mahārāja jagāda sadṛśīṃ giram 04,032.046a tato yudhiṣṭhiro matsyaṃ punar evābhyabhāṣata 04,032.046c pratinandāmi te vākyaṃ manojñaṃ matsya bhāṣase 04,032.047a ānṛśaṃsyaparo nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhava 04,032.047b@033_0001 punar eva virāṭaś ca rājā kaṅkam abhāṣata 04,032.047b@033_0002 aho śūdrasya karmāṇi valalasya dvijottama 04,032.047b@033_0003 so 'haṃ śūdreṇa saṃgrāme valalenābhirakṣitaḥ 04,032.047b@033_0004 tvatkṛte sarvam evaitad upapannaṃ mamānagha 04,032.047b@033_0005 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te 04,032.047b@033_0006 dadāni te mahāprītyā ratnāny uccāvacāny api 04,032.047b@033_0007 śayanāsanayānāni kanyāś ca samalaṃkṛtāḥ 04,032.047b@033_0008 hastyaśvarathasaṃghāś ca rāṣṭrāṇi vividhāni ca 04,032.047b@033_0009 vaiśaṃpāyanaḥ 04,032.047b@033_0009 tathaiva ca mama prītyā pratigṛhṇa mamāntike 04,032.047b@033_0010 taṃ tathā vādinaṃ tatra kauravyaḥ pratyabhāṣata 04,032.047b@033_0011 eṣaiva tu mama prītir yat tvaṃ mukto 'si śatrubhiḥ 04,032.047b@033_0012 pratītaś cet punas tuṣṭaḥ pravekṣyasi tadānagha 04,032.047b@033_0013 dāraiḥ putraiś ca saṃśliṣya sā hi prītir mamātulā 04,032.047b@033_0014 suśarmāṇaṃ tu rājendra sabhṛtyabalavāhanam 04,032.047b@033_0015 visarjaya naraśreṣṭha varam etad ahaṃ vṛṇe 04,032.047b@033_0016 evam uktas tu kaṅkena virāṭo rājasattamaḥ 04,032.047b@033_0017 pratyuvāca tataḥ kaṅkaṃ suśarmā yātu ceṣṭataḥ 04,032.047c gacchantu dūtās tvaritaṃ nagaraṃ tava pārthiva 04,032.047e suhṛdāṃ priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam 04,032.048a tatas tadvacanān matsyo dūtān rājā samādiśat 04,032.048c ācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama 04,032.049a kumārāḥ samalaṃkṛtya paryāgacchantu me purāt 04,032.049c vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ 04,032.049d*0614_001 etad ājñāṃ tataḥ śrutvā rājñā matsyena noditāḥ 04,032.049d*0614_002 tām ājñāṃ śirasā kṛtvā prasthitā hṛṣṭamānasāḥ 04,032.049d*0615_001 pratyāyāntu ca te sarve nāgarāḥ sarva eva hi 04,032.050a te gatvā kevalāṃ rātrim atha sūryodayaṃ prati 04,032.050b*0616_001 evam uktās tathā dūtā rātrau yātvā tu kevalam 04,032.050b*0616_002 tato 'ntare vai uṣitā dūtāḥ śīghrānuyāyinaḥ 04,032.050b*0616_003 nagaraṃ prāviśaṃs te vai sūrye samyag athodite 04,032.050c virāṭasya purābhyāśe dūtā jayam aghoṣayan 04,032.050d*0617_001 patākocchrayamālāḍhyaṃ puram apratimaṃ yathā 04,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,033.001a yāte trigartaṃ matsye tu paśūṃs tān svān parīpsati 04,033.001c duryodhanaḥ sahāmātyo virāṭam upayād atha 04,033.002a bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kṛpaś ca paramāstravit 04,033.002c drauṇiś ca saubalaś caiva tathā duḥśāsanaḥ prabhuḥ 04,033.003a viviṃśatir vikarṇaś ca citrasenaś ca vīryavān 04,033.003c durmukho duḥsahaś caiva ye caivānye mahārathāḥ 04,033.004a ete matsyān upāgamya virāṭasya mahīpateḥ 04,033.004c ghoṣān vidrāvya tarasā godhanaṃ jahrur ojasā 04,033.005a ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te 04,033.005c mahatā rathavaṃśena parivārya samantataḥ 04,033.006a gopālānāṃ tu ghoṣeṣu hanyatāṃ tair mahārathaiḥ 04,033.006c ārāvaḥ sumahān āsīt saṃprahāre bhayaṃkare 04,033.007a gavādhyakṣas tu saṃtrasto ratham āsthāya satvaraḥ 04,033.007c jagāma nagarāyaiva parikrośaṃs tadārtavat 04,033.008a sa praviśya puraṃ rājño nṛpaveśmābhyayāt tataḥ 04,033.008c avatīrya rathāt tūrṇam ākhyātuṃ praviveśa ha 04,033.009a dṛṣṭvā bhūmiṃjayaṃ nāma putraṃ matsyasya māninam 04,033.009c tasmai tat sarvam ācaṣṭa rāṣṭrasya paśukarṣaṇam 04,033.010a ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te 04,033.010c tad vijetuṃ samuttiṣṭha godhanaṃ rāṣṭravardhanam 04,033.011a rājaputra hitaprepsuḥ kṣipraṃ niryāhi vai svayam 04,033.011c tvāṃ hi matsyo mahīpālaḥ śūnyapālam ihākarot 04,033.012a tvayā pariṣado madhye ślāghate sa narādhipaḥ 04,033.012c putro mamānurūpaś ca śūraś ceti kulodvahaḥ 04,033.013a iṣvastre nipuṇo yodhaḥ sadā vīraś ca me sutaḥ 04,033.013b*0618_001 samarthaḥ samare yoddhuṃ kauravaiḥ saha tādṛśaiḥ 04,033.013c tasya tat satyam evāstu manuṣyendrasya bhāṣitam 04,033.013d*0619_001 jayaś ca niyato yuddhe kauravāś ca dhruvaṃ hatāḥ 04,033.014a āvartaya kurūñ jitvā paśūn paśumatāṃ vara 04,033.014c nirdahaiṣām anīkāni bhīmena śaratejasā 04,033.015a dhanuścyutai rukmapuṅkhaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,033.015c dviṣatāṃ bhindhy anīkāni gajānām iva yūthapaḥ 04,033.016a pāśopadhānāṃ jyātantrīṃ cāpadaṇḍāṃ mahāsvanām 04,033.016c śaravarṇāṃ dhanurvīṇāṃ śatrumadhye pravādaya 04,033.016d*0620_001 niryāhi nagarāc chīghraṃ rājaputra kim āsyate 04,033.017a śvetā rajatasaṃkāśā rathe yujyantu te hayāḥ 04,033.017c dhvajaṃ ca siṃhaṃ sauvarṇam ucchrayantu tavābhibhoḥ 04,033.018a rukmapuṅkhāḥ prasannāgrā muktā hastavatā tvayā 04,033.018c chādayantu śarāḥ sūryaṃ rājñām āyur nirodhinaḥ 04,033.019a raṇe jitvā kurūn sarvān vajrapāṇir ivāsurān 04,033.019c yaśo mahad avāpya tvaṃ praviśedaṃ puraṃ punaḥ 04,033.020a tvaṃ hi rāṣṭrasya paramā gatir matsyapateḥ sutaḥ 04,033.020b*0621_001 yathā hi pāṇḍuputrāṇām arjuno jayatāṃ varaḥ 04,033.020b*0621_002 evam eva gatir nūnaṃ bhavān viṣayavāsinām 04,033.020c gatimanto bhavantv adya sarve viṣayavāsinaḥ 04,033.020d*0622_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,033.020d*0622_001 mahājanasamakṣaṃ tu strīmadhye tu viśeṣataḥ 04,033.020d*0622_002 gavādhyakṣeṇa saṃproktaṃ vākyaṃ tejaḥpravardhanam 04,033.021a strīmadhya uktas tenāsau tad vākyam abhayaṃkaram 04,033.021c antaḥpure ślāghamāna idaṃ vacanam abravīt 04,034.001 uttara uvāca 04,034.001a adyāham anugaccheyaṃ dṛḍhadhanvā gavāṃ padam 04,034.001c yadi me sārathiḥ kaś cid bhaved aśveṣu kovidaḥ 04,034.002a tam eva nādhigacchāmi yo me yantā bhaven naraḥ 04,034.002c paśyadhvaṃ sārathiṃ kṣipraṃ mama yuktaṃ prayāsyataḥ 04,034.003a aṣṭāviṃśatirātraṃ vā māsaṃ vā nūnam antataḥ 04,034.003c yat tad āsīn mahad yuddhaṃ tatra me sārathir hataḥ 04,034.004a sa labheyaṃ yadi tv anyaṃ hayayānavidaṃ naram 04,034.004c tvarāvān adya yātvāhaṃ samucchritamahādhvajam 04,034.005a vigāhya tatparānīkaṃ gajavājirathākulam 04,034.005c śastrapratāpanirvīryān kurūñ jitvānaye paśūn 04,034.006a duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam 04,034.006c droṇaṃ ca saha putreṇa maheṣvāsān samāgatān 04,034.007a vitrāsayitvā saṃgrāme dānavān iva vajrabhṛt 04,034.007c anenaiva muhūrtena punaḥ pratyānaye paśūn 04,034.008a śūnyam āsādya kuravaḥ prayānty ādāya godhanam 04,034.008c kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad ahaṃ tatra nābhavam 04,034.009a paśyeyur adya me vīryaṃ kuravas te samāgatāḥ 04,034.009c kiṃ nu pārtho 'rjunaḥ sākṣād ayam asmān prabādhate 04,034.010 vaiśaṃpāyana uvāca 04,034.010a tasya tad vacanaṃ strīṣu bhāṣataḥ sma punaḥ punaḥ 04,034.010c nāmarṣayata pāñcālī bībhatsoḥ parikīrtanam 04,034.011a athainam upasaṃgamya strīmadhyāt sā tapasvinī 04,034.011c vrīḍamāneva śanakair idaṃ vacanam abravīt 04,034.011d*0623_001 śrutvā tad arjuno vākyam uttareṇa prabhāṣitam 04,034.011d*0623_002 pāñcālīm arjuno vākyam upāṃśu tad anusmaran 04,034.011d*0623_003 atītasamaye kāle priyāṃ bhāryām abhāṣata 04,034.011d*0623_004 drupadasya sutāṃ rājñaḥ pāñcālīṃ rūpasaṃmatām 04,034.011d*0623_005 satyārjavaguṇopetāṃ bhartuḥ priyahitaiṣiṇīm 04,034.011d*0623_006 uttarāṃ brūhi pāñcāli gatvā kṣipraṃ śucismite 04,034.011d*0623_007 ayaṃ kila purā yuddhe khāṇḍave savyasācinaḥ 04,034.011d*0623_008 sārathiḥ pāṇḍuputrasya pārthasya tu bṛhannalā 04,034.011d*0623_009 vaiśaṃpāyanaḥ 04,034.011d*0623_009 mahāñ jayo bhaved yuddhe sā ced yantā bṛhannalā 04,034.011d*0623_010 sā coditā tadā tena arjunena śucismitā 04,034.011d*0623_011 pāñcālī ca tadāgamya uttarāyā niveśanam 04,034.011d*0623_012 jñātvā tu samayān muktaṃ candraṃ rāhumukhād iva 04,034.011d*0623_013 yudhiṣṭhiraṃ dharmaparaṃ satyārjavapathe sthitam 04,034.011d*0623_014 amarṣayantī tad duḥkhaṃ kṛṣṇā kamalalocanā 04,034.011d*0623_015 uttarām āha vacanaṃ sakhimadhye vilāsinī 04,034.012a yo 'sau bṛhadvāraṇābho yuvā supriyadarśanaḥ 04,034.012b*0624_000 draupadī 04,034.012b*0624_001 yo 'yaṃ yuvā vāraṇayūthapopamo 04,034.012b*0624_002 bṛhannalāsmīti jane 'bhyabhāṣata 04,034.012b*0624_003 purā hi pārthasya sa sārathis tadā 04,034.012b*0624_004 dhanurdharāṇāṃ pravarasya manye 04,034.012c bṛhannaḍeti vikhyātaḥ pārthasyāsīt sa sārathiḥ 04,034.012d@034_0001 etena vai sārathinā tadārjunaḥ 04,034.012d@034_0002 sa devagandharvamahoragāsurān 04,034.012d@034_0003 sarvāṇi bhūtāny ajayat sa vīryavān 04,034.012d@034_0004 atarpayac cāpi hiraṇyaretasam 04,034.012d@034_0005 yad asya saṃsthām api tasya saṃyuge 04,034.012d@034_0006 jānāmi vīryaṃ paravīryamadhyagaḥ 04,034.012d@034_0007 saṃgṛhya raśmīn api vārya vīryavān 04,034.012d@034_0008 ādāya cāpaṃ prayayau rathe sthitaḥ 04,034.012d@034_0009 na sarvabhūtāni na devadānavāḥ 04,034.012d@034_0010 na cāpi sarve kuravaḥ samāgatāḥ 04,034.012d@034_0011 dhanaṃ hareyus tava jātu dhanvino 04,034.012d@034_0012 bṛhannalā tūttarasārathir yadi 04,034.013a dhanuṣy anavaraś cāsīt tasya śiṣyo mahātmanaḥ 04,034.013c dṛṣṭapūrvo mayā vīra carantyā pāṇḍavān prati 04,034.014a yadā tat pāvako dāvam adahat khāṇḍavaṃ mahat 04,034.014c arjunasya tadānena saṃgṛhītā hayottamāḥ 04,034.015a tena sārathinā pārthaḥ sarvabhūtāni sarvaśaḥ 04,034.015c ajayat khāṇḍavaprasthe na hi yantāsti tādṛśaḥ 04,034.015d*0625_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,034.015d*0625_001 tataḥ sairandhrisahitā uttarā bhrātur abravīt 04,034.015d*0625_002 abhyarthayemāṃ sārathye vīra śīghraṃ bṛhannalām 04,034.015d*0625_003 śikṣitaiṣāṃ hi sārathye nartane gītavādite 04,034.015d*0625_004 sairandhry āha mahāprājña stuvantī vai bṛhannalām 04,034.015d*0626_001 śrutvottarottarāvākyaṃ sairandhryā samudīritam 04,034.015d*0626_002 saṃdhārya manasā samyak sairandhrīṃ punar abravīt 04,034.015d*0627_000 uttaraḥ 04,034.015d*0627_001 sairandhri jānāsi mama vrataṃ hi 04,034.015d*0627_002 klībo na eṣa puruṣaḥ svayaṃ hi 04,034.015d*0627_003 nāhaṃ pravakṣyāmi bṛhannalāṃ śubhe 04,034.015d*0627_004 vaktuṃ svayaṃ yaccha hayān mameti 04,034.015d*0628_000 sairandhrī 04,034.015d*0628_001 bhayakāle tu saṃprāpte na vrataṃ nāvrataṃ punaḥ 04,034.015d*0628_002 yathā duḥkhaṃ pratarati kartuṃ yuktaṃ cared budhaḥ 04,034.015d*0628_003 iti dharmavidaḥ prāhus tasmād vācyā bṛhannalā 04,034.016a yeyaṃ kumārī suśroṇī bhaginī te yavīyasī 04,034.016c asyāḥ sa vacanaṃ vīra kariṣyati na saṃśayaḥ 04,034.017a yadi vai sārathiḥ sa syāt kurūn sarvān asaṃśayam 04,034.017c jitvā gāś ca samādāya dhruvam āgamanaṃ bhavet 04,034.018a evam uktaḥ sa sairandhryā bhaginīṃ pratyabhāṣata 04,034.018c gaccha tvam anavadyāṅgi tām ānaya bṛhannaḍām 04,034.019a sā bhrātrā preṣitā śīghram agacchan nartanāgṛham 04,034.019c yatrāste sa mahābāhuś channaḥ satreṇa pāṇḍavaḥ 04,035.000*0629_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,035.000*0629_001 sā prādravat kāñcanamālyadhāriṇī 04,035.000*0629_002 jyeṣṭhena bhrātrā prahitā yaśasvinī 04,035.000*0629_003 sudakṣiṇā vedivilagnamadhyā 04,035.000*0629_004 sā padmapatrābhanibhā śikhaṇḍinī 04,035.000*0629_005 tanvī śubhāṅgī maṇicitramekhalā 04,035.000*0629_006 matsyasya rājño duhitā śriyā vṛtā 04,035.000*0629_007 tan nartanāgāram arālapakṣmā 04,035.000*0629_008 śatahradā megham ivānvapadyata 04,035.000*0629_009 sā hastihastopamasaṃhatorūḥ 04,035.000*0629_010 svaninditā cārudatī sumadhyamā 04,035.000*0629_011 āsādya taṃ vai varamālyadhāriṇī 04,035.000*0629_012 pārthaṃ śubhā nāgavadhūr iva dvipam 04,035.000*0629_013 sā ratnabhūtā manasaḥ priyārcitā 04,035.000*0629_014 sutā virāṭasya yathendralakṣmīḥ 04,035.000*0629_015 sudarśanīyā pramukhe yaśasvinī 04,035.000*0629_016 prītyābravīd arjunam āyatekṣaṇā 04,035.000*0629_017 susaṃhatoruṃ kanakojjvalatvacaṃ 04,035.000*0629_018 pārthaḥ kumārīṃ sa tadābhyabhāṣata 04,035.000*0629_019 kim āgamaḥ kāñcanamālyadhāriṇi 04,035.000*0629_020 mṛgākṣi kiṃ tvaṃ tvariteva bhāmini 04,035.000*0629_021 kiṃ te mukhaṃ sundari na prasannam 04,035.000*0629_022 ācakṣva tattvaṃ mama śīghram aṅgane 04,035.000*0630_001 bhrātur niyogaṃ tu niśamya subhrūḥ 04,035.000*0630_002 śubhānanā hāṭakaratnabhūṣaṇā 04,035.000*0630_003 savajramuktāmaṇihemakuṇḍalā 04,035.000*0630_004 mṛdukramā bhrātṛniyogacoditā 04,035.000*0630_005 pradakṣiṇāvartatanuḥ śikhaṇḍinī 04,035.000*0630_006 padmānanā padmadalāyatākṣī 04,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,035.001a sa tāṃ dṛṣṭvā viśālākṣīṃ rājaputrīṃ sakhīṃ sakhā 04,035.001c prahasann abravīd rājan kutrāgamanam ity uta 04,035.002a tam abravīd rājaputrī samupetya nararṣabham 04,035.002c praṇayaṃ bhāvayantī sma sakhīmadhya idaṃ vacaḥ 04,035.002d*0631_001 uvāca tvarayā yuktā cottarā madhurākṣaram 04,035.003a gāvo rāṣṭrasya kurubhiḥ kālyante no bṛhannaḍe 04,035.003c tān vijetuṃ mama bhrātā prayāsyati dhanurdharaḥ 04,035.004a naciraṃ ca hatas tasya saṃgrāme rathasārathiḥ 04,035.004c tena nāsti samaḥ sūto yo 'sya sārathyam ācaret 04,035.005a tasmai prayatamānāya sārathyarthaṃ bṛhannaḍe 04,035.005c ācacakṣe hayajñāne sairandhrī kauśalaṃ tava 04,035.005d*0632_001 arjunasya kilāsīs tvaṃ sārathir dayitaḥ purā 04,035.005d*0632_002 tvayājayat sahāyena pṛthivīṃ pāṇḍavarṣabhaḥ 04,035.006a sā sārathyaṃ mama bhrātuḥ kuru sādhu bṛhannaḍe 04,035.006c purā dūrataraṃ gāvo hriyante kurubhir hi naḥ 04,035.007a athaitad vacanaṃ me 'dya niyuktā na kariṣyasi 04,035.007c praṇayād ucyamānā tvaṃ parityakṣyāmi jīvitam 04,035.008a evam uktas tu suśroṇyā tayā sakhyā paraṃtapaḥ 04,035.008c jagāma rājaputrasya sakāśam amitaujasaḥ 04,035.008d*0633_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,035.008d*0633_001 sā vajravaiḍūryavikārakuṇḍalā 04,035.008d*0633_002 vinidrapadmotpalapatragandhinī 04,035.008d*0633_003 prasannatārādhipasaṃnibhānanā 04,035.008d*0633_004 pārthaṃ kumārī vacanaṃ babhāṣe 04,035.008d*0633_005 haranti vittaṃ kuravaḥ pitur me 04,035.008d*0633_006 śataṃ sahasrāṇi gavāṃ bṛhannale 04,035.008d*0633_007 sā bhrātur aśvān mama saṃyamasva 04,035.008d*0633_008 purā pare dūrataraṃ haranti gāḥ 04,035.008d*0633_009 sairandhrir ākhyāti bṛhannale tvāṃ 04,035.008d*0633_010 suśikṣitāṃ saṃgrahaṇe rathāśvayoḥ 04,035.008d*0633_011 ahaṃ mariṣyāmi na me 'tra saṃśayo 04,035.008d*0633_012 mayā vṛtā tatra na ced gamiṣyasi 04,035.008d*0633_013 tathā niyukto naradevakanyayā 04,035.008d*0633_014 narottamaḥ prītamanā dhanaṃjayaḥ 04,035.008d*0633_015 uvāca pārthaḥ śubhamandayā girā 04,035.008d*0633_016 śubhānanāṃ śukladatīṃ śucismitām 04,035.008d*0633_017 gacchāmi yatrecchasi cāruhāsini 04,035.008d*0633_018 hutāśanaṃ prajvalitaṃ vrajāmi vā 04,035.008d*0633_019 icchāmi te 'haṃ varagātri jīvitaṃ 04,035.008d*0633_020 karomi kiṃ te priyam adya sundari 04,035.008d*0633_021 na matkṛte drakṣyasi tat puraṃ priye 04,035.008d*0633_022 vaivasvataṃ pretapater mahābhayam 04,035.008d*0633_023 sa evam uktvā kuruvīrapuṃgavo 04,035.008d*0633_024 vilāsinīṃ śukladatīṃ śucismitām 04,035.008d*0633_025 bṛhannalārūpavibhūṣitānano 04,035.008d*0633_026 virāṭaputrasya samīpam āvrajat 04,035.008d*0634_001 tam āvrajantaṃ varabhūṣaṇair vṛtaṃ 04,035.008d*0634_002 mahāprabhaṃ vāraṇayūthapopamam 04,035.008d*0634_003 gajendrabāhuṃ kamalāyatekṣaṇaṃ 04,035.008d*0634_004 kavāṭavakṣaḥsthalam unnatāṃsam 04,035.008d*0634_005 tam āgataṃ pārtham amitrakarśanaṃ 04,035.008d*0634_006 mahābalaṃ nāgam iva pramāthinam 04,035.008d*0634_007 vairāṭir āmantrya tato bṛhannalāṃ 04,035.008d*0634_008 gavāṃ ninīṣan padam uttaro 'bravīt 04,035.009a taṃ sā vrajantaṃ tvaritaṃ prabhinnam iva kuñjaram 04,035.009c anvagacchad viśālākṣī śiśur gajavadhūr iva 04,035.010a dūrād eva tu taṃ prekṣya rājaputro 'bhyabhāṣata 04,035.010c tvayā sārathinā pārthaḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 04,035.011a pṛthivīm ajayat kṛtsnāṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 04,035.011c sairandhrī tvāṃ samācaṣṭa sā hi jānāti pāṇḍavān 04,035.012a saṃyaccha māmakān aśvāṃs tathaiva tvaṃ bṛhannaḍe 04,035.012c kurubhir yotsyamānasya godhanāni parīpsataḥ 04,035.013a arjunasya kilāsīs tvaṃ sārathir dayitaḥ purā 04,035.013c tvayājayat sahāyena pṛthivīṃ pāṇḍavarṣabhaḥ 04,035.013d*0635_001 devendrasārathir vīro mātaliḥ khyātavikramaḥ 04,035.013d*0635_002 suhotro jāmadagnyasya viṣṇor yantā ca dārukaḥ 04,035.013d*0635_003 aruṇaḥ sūryayantā ca sumantro daśarathasya ca 04,035.013d*0635_004 sarve sārathayaḥ khyātā na bṛhannalayā samāḥ 04,035.013d*0635_005 ity ukto 'haṃ ca sairandhryā tena tvām āhvayāmi vai 04,035.013d*0635_006 āhūtā tvaṃ mayā sārdhaṃ yoddhuṃ yāhi bṛhannale 04,035.013d*0635_007 dūrād dūrataraṃ gāvo bhavanti kurubhir hṛtāḥ 04,035.014a evam uktā pratyuvāca rājaputraṃ bṛhannaḍā 04,035.014c kā śaktir mama sārathyaṃ kartuṃ saṃgrāmamūrdhani 04,035.015a gītaṃ vā yadi vā nṛttaṃ vāditraṃ vā pṛthagvidham 04,035.015c tat kariṣyāmi bhadraṃ te sārathyaṃ tu kuto mayi 04,035.016 uttara uvāca 04,035.016a bṛhannaḍe gāyano vā nartano vā punar bhava 04,035.016c kṣipraṃ me ratham āsthāya nigṛhṇīṣva hayottamān 04,035.016d*0636_001 tvaṃ nartako vā yadi vāpi gāyakaḥ 04,035.016d*0636_002 kṣipraṃ tanutraṃ paridhatsva bhānumat 04,035.016d*0637_001 abhīkṣṇam āhus tava karma pauruṣaṃ 04,035.016d*0637_002 striyaḥ praśaṃsanti mamādya cāntike 04,035.016d*0637_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,035.016d*0637_003 ity evam uktvā nṛpasūnusattamas 04,035.016d*0637_004 tadā smayitvārjunam abhyanandayat 04,035.016d*0637_005 athottaraḥ pāraśavaṃ śatākṣimat 04,035.016d*0637_006 suvarṇacitraṃ parigṛhya bhānumat 04,035.016d*0637_007 bṛhannalāyai pradadau svayaṃ tadā 04,035.016d*0637_008 virāṭaputraḥ paravīraghātine 04,035.016d*0637_009 tadājñayā mātsyasutasya vīryavān 04,035.016d*0637_010 akartukāmeva samādade tadā 04,035.016d*0637_010 bṛhannalā 04,035.016d*0637_011 yady asti ca raṇe śauryaṃ śaktiḥ syād dviṣatāṃ vadhe 04,035.016d*0637_012 ahaṃ tvām abhigacchāmi yatra tvaṃ yāsi tatra bhoḥ 04,035.017 vaiśaṃpāyana uvāca 04,035.017a sa tatra narmasaṃyuktam akarot pāṇḍavo bahu 04,035.017c uttarāyāḥ pramukhataḥ sarvaṃ jānann ariṃdama 04,035.018a ūrdhvam utkṣipya kavacaṃ śarīre pratyamuñcata 04,035.018c kumāryas tatra taṃ dṛṣṭvā prāhasan pṛthulocanāḥ 04,035.018d*0638_001 tam ādadānaṃ pramadā jahāsire 04,035.018d*0638_002 hy adhomukhaṃ vīravaro 'bhyahārayat 04,035.018d*0638_003 tatas tiraścīnakṛtaṃ sapatnahā 04,035.018d*0638_004 hy adhomukhaṃ kavacam athābhyakarṣayat 04,035.018d*0638_005 samyak prajānann api satyavikramo 04,035.018d*0638_006 hy ajñātavat sarvakurupravīraḥ 04,035.018d*0638_007 ūrdhvaṃ kṣipan vīravaro 'bhyahārayat 04,035.018d*0638_008 punaś ca yatnāt kavacaṃ dhanaṃjayaḥ 04,035.018d*0638_009 evaṃprakārāṇi bahūni kurvati 04,035.018d*0638_010 tasmin kumāryaḥ pramadā jahāsire 04,035.019a sa tu dṛṣṭvā vimuhyantaṃ svayam evottaras tataḥ 04,035.019c kavacena mahārheṇa samanahyad bṛhannaḍām 04,035.019d*0639_001 tathā vikurvantam amitrakarśanaṃ 04,035.019d*0639_002 naivottaraḥ paryabhavad dhanaṃjayam 04,035.019d*0639_003 taṃ rājaputraḥ samanāhayat svayaṃ 04,035.019d*0639_004 jāmbūnadāntena śubhena varmaṇā 04,035.019d*0639_005 kṛśānutaptapratimena bhāsvatā 04,035.019d*0639_006 jājvalyamānena sahasraraśminā 04,035.020a sa bibhrat kavacaṃ cāgryaṃ svayam apy aṃśumatprabham 04,035.020c dhvajaṃ ca siṃham ucchritya sārathye samakalpayat 04,035.020d*0640_001 athāsya śīghraṃ prasamīkṣya yojayad 04,035.020d*0640_002 rathe hayān kāñcanajālasaṃvṛtān 04,035.020d*0640_003 suvarṇajālāntarayoktṛbhūṣaṇān 04,035.020d*0640_004 siṃhaṃ ca sauvarṇam upāśrayad rathe 04,035.021a dhanūṃṣi ca mahārhāṇi bāṇāṃś ca rucirān bahūn 04,035.021b*0641_001 āyudhāni ca vai tatra rathopasthe ca saṃnyasat 04,035.021c ādāya prayayau vīraḥ sa bṛhannaḍasārathiḥ 04,035.022a athottarā ca kanyāś ca sakhyas tām abruvaṃs tadā 04,035.022c bṛhannaḍe ānayethā vāsāṃsi rucirāṇi naḥ 04,035.023a pāñcālikārthaṃ sūkṣmāṇi citrāṇi vividhāni ca 04,035.023c vijitya saṃgrāmagatān bhīṣmadroṇamukhān kurūn 04,035.024a atha tā bruvatīḥ kanyāḥ sahitāḥ pāṇḍunandanaḥ 04,035.024c pratyuvāca hasan pārtho meghadundubhiniḥsvanaḥ 04,035.025a yady uttaro 'yaṃ saṃgrāme vijeṣyati mahārathān 04,035.025c athāhariṣye vāsāṃsi divyāni rucirāṇi ca 04,035.026a evam uktvā tu bībhatsus tataḥ prācodayad dhayān 04,035.026c kurūn abhimukhāñ śūro nānādhvajapatākinaḥ 04,035.026d*0642_001 athottaro varma mahāprabhāvaṃ 04,035.026d*0642_002 suvarṇavaiḍūryapariṣkṛtaṃ dṛḍham 04,035.026d*0642_003 āmucya vīraḥ prayayau rathottamaṃ 04,035.026d*0642_004 dhanaṃjayaṃ sārathinaṃ pragṛhya 04,035.026d*0643_001 tam uttaraṃ vīkṣya rathottame sthitaṃ 04,035.026d*0643_002 bṛhannaḍāyāḥ sahitaṃ mahābhujam 04,035.026d*0643_003 striyaś ca kanyāś ca dvijāś ca suvratāḥ 04,035.026d*0643_004 pradakṣiṇaṃ cakrur athocuraṅganāḥ 04,035.026d*0643_005 yad arjunasyarṣabhatulyagāminaḥ 04,035.026d*0643_006 purābhavat khāṇḍavadāhamaṅgalam 04,035.026d*0643_007 kurūn samāsādya raṇe bṛhannaḍe 04,035.026d*0643_008 sahottareṇāstu tad adya maṅgalam 04,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,036.001a sa rājadhānyā niryāya vairāṭiḥ pṛthivīṃjayaḥ 04,036.001c prayāhīty abravīt sūtaṃ yatra te kuravo gatāḥ 04,036.002a samavetān kurūn yāvaj jigīṣūn avajitya vai 04,036.002c gāś caiṣāṃ kṣipram ādāya punar āyāmi svaṃ puram 04,036.003a tatas tāṃś codayām āsa sadaśvān pāṇḍunandanaḥ 04,036.003c te hayā narasiṃhena coditā vātaraṃhasaḥ 04,036.003e ālikhanta ivākāśam ūhuḥ kāñcanamālinaḥ 04,036.004a nātidūram atho yātvā matsyaputradhanaṃjayau 04,036.004c avekṣetām amitraghnau kurūṇāṃ balināṃ balam 04,036.004e śmaśānam abhito gatvā āsasāda kurūn atha 04,036.004f*0644_001 tāṃ śamīm anvavīkṣetāṃ vyūḍhānīkāṃś ca sarvaśaḥ 04,036.005a tad anīkaṃ mahat teṣāṃ vibabhau sāgarasvanam 04,036.005c sarpamāṇam ivākāśe vanaṃ bahulapādapam 04,036.006a dadṛśe pārthivo reṇur janitas tena sarpatā 04,036.006c dṛṣṭipraṇāśo bhūtānāṃ divaspṛṅ narasattama 04,036.007a tad anīkaṃ mahad dṛṣṭvā gajāśvarathasaṃkulam 04,036.007c karṇaduryodhanakṛpair guptaṃ śāṃtanavena ca 04,036.008a droṇena ca saputreṇa maheṣvāsena dhīmatā 04,036.008b*0645_001 teṣāṃ tat sainyam atulaṃ dṛṣṭvā bhayavivardhanam 04,036.008c hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ pārthaṃ vairāṭir abravīt 04,036.009a notsahe kurubhir yoddhuṃ romaharṣaṃ hi paśya me 04,036.009c bahupravīram atyugraṃ devair api durāsadam 04,036.009e pratiyoddhuṃ na śakṣyāmi kurusainyam anantakam 04,036.010a nāśaṃse bhāratīṃ senāṃ praveṣṭuṃ bhīmakārmukām 04,036.010b*0646_001 devair api sahendreṇa na śakyaṃ kiṃ punar naraiḥ 04,036.010c rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām 04,036.010e dṛṣṭvaiva hi parān ājāv ātmā pravyathatīva me 04,036.011a yatra droṇaś ca bhīṣmaś ca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ 04,036.011c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha bāhlikaḥ 04,036.012a duryodhanas tathā vīro rājā ca rathināṃ varaḥ 04,036.012c dyutimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 04,036.012d*0647_001 mattā iva mahānāgā yuktadhvajapatākinaḥ 04,036.012d*0647_002 nītimanto maheṣvāsāḥ sarvāstrakṛtaniścayāḥ 04,036.012d*0647_003 durjayāḥ sarvasainyānāṃ devair api savāsavaiḥ 04,036.012d*0647_004 patākinaś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ 04,036.012d*0647_005 viprakīrṇāḥ kṛtodyogā vājinaś citrabhūṣitāḥ 04,036.012d*0647_006 tāñ jetuṃ samare śūrān durbuddhir aham āgataḥ 04,036.013a dṛṣṭvaiva hi kurūn etān vyūḍhānīkān prahāriṇaḥ 04,036.013c hṛṣitāni ca romāṇi kaśmalaṃ cāgataṃ mama 04,036.014 vaiśaṃpāyana uvāca 04,036.014a aviyāto viyātasya maurkhyād dhūrtasya paśyataḥ 04,036.014b*0648_001 dṛṣṭvā tu mahatīṃ senāṃ kurūṇāṃ dṛḍhadhanvinām 04,036.014c paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ 04,036.015a trigartān me pitā yātaḥ śūnye saṃpraṇidhāya mām 04,036.015c sarvāṃ senām upādāya na me santīha sainikāḥ 04,036.016a so 'ham eko bahūn bālaḥ kṛtāstrān akṛtaśramaḥ 04,036.016c pratiyoddhuṃ na śakṣyāmi nivartasva bṛhannaḍe 04,036.016d*0649_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,036.016d*0649_001 taṃ tathāvādinaṃ tatra bībhatsuḥ pratyabhāṣata 04,036.016d*0649_002 saṃprahasya punas taṃ vai sarvalokamahārathaḥ 04,036.017 arjuna uvāca 04,036.017a bhayena dīnarūpo 'si dviṣatāṃ harṣavardhanaḥ 04,036.017c na ca tāvat kṛtaṃ kiṃ cit paraiḥ karma raṇājire 04,036.018a svayam eva ca mām āttha vaha māṃ kauravān prati 04,036.018c so 'haṃ tvāṃ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhvajāḥ 04,036.019a madhyam āmiṣagṛdhrāṇāṃ kurūṇām ātatāyinām 04,036.019c neṣyāmi tvāṃ mahābāho pṛthivyām api yudhyatām 04,036.019d*0650_001 samudram iva gambhīraṃ kurusainyam ariṃdama 04,036.019d*0650_002 strīsakāśe pratijñāya puruṣāṇāṃ hi śṛṇvatām 04,036.019d*0650_003 vikatthamāno niryātvā brūhi kiṃ nātra budhyase 04,036.020a tathā strīṣu pratiśrutya pauruṣaṃ puruṣeṣu ca 04,036.020c katthamāno 'bhiniryāya kimarthaṃ na yuyutsase 04,036.021a na ced vijitya gās tās tvaṃ gṛhān vai pratiyāsyasi 04,036.021c prahasiṣyanti vīra tvāṃ narā nāryaś ca saṃgatāḥ 04,036.022a aham apy atra sairandhryā stutaḥ sārathyakarmaṇi 04,036.022c na hi śakṣyāmy anirjitya gāḥ prayātuṃ puraṃ prati 04,036.023a stotreṇa caiva sairandhryās tava vākyena tena ca 04,036.023c kathaṃ na yudhyeyam ahaṃ kurūn sarvān sthiro bhava 04,036.024 uttara uvāca 04,036.024a kāmaṃ harantu matsyānāṃ bhūyāṃsaṃ kuravo dhanam 04,036.024b*0651_001 agnido garadaś caiva śastrapāṇir dhanāpahaḥ 04,036.024b*0651_002 kṣetradāraharaś caiva ṣaḍete hy ātatāyinaḥ 04,036.024b*0651_003 ātatāyinam āyāntam api vedāṅgapāragam 04,036.024b*0651_004 jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na naro brahmahā bhavet 04,036.024b*0652_001 saṃgrāmeṇa na me kāryaṃ gāvo gacchantu cāpi me 04,036.024b*0652_002 śūnyaṃ me nagaraṃ cāpi pituś caiva bibhemy aham 04,036.024b*0653_001 kṣīraṃ vā dadhi vājyaṃ vā takraṃ vā na pibāmy aham 04,036.024b*0653_002 āranālaṃ hi pāsyāmi na me gobhiḥ prayojanam 04,036.024b*0654_001 nagaraṃ ca pravekṣyāmi paśyatas te bṛhannale 04,036.024b*0655_001 nivartaya rathaṃ tūrṇaṃ hṛdayaṃ me vidīryate 04,036.024b*0656_001 varaṃ kālena jīvakṣabhun na me gobhiḥ prayojanam 04,036.024b*0656_002 yady ahaṃ jīvamānas tu gacchāmi nagaraṃ prati ] 04,036.024c prahasantu ca māṃ nāryo narā vāpi bṛhannaḍe 04,036.024d*0657_001 bhojanaṃ gorasair hīnaṃ kāñjikenāpy ataḥ param 04,036.024d*0657_002 bhokṣye 'haṃ bahubhir vāpi yāsye bālo mṛter bhayāt 04,036.025 vaiśaṃpāyana uvāca 04,036.025a ity uktvā prādravad bhīto rathāt praskandya kuṇḍalī 04,036.025c tyaktvā mānaṃ sa mandātmā visṛjya saśaraṃ dhanuḥ 04,036.026 bṛhannaḍovāca 04,036.026a naiṣa pūrvaiḥ smṛto dharmaḥ kṣatriyasya palāyanam 04,036.026c śreyas te maraṇaṃ yuddhe na bhītasya palāyanam 04,036.027 vaiśaṃpāyana uvāca 04,036.027a evam uktvā tu kaunteyaḥ so 'vaplutya rathottamāt 04,036.027c tam anvadhāvad dhāvantaṃ rājaputraṃ dhanaṃjayaḥ 04,036.027e dīrghāṃ veṇīṃ vidhunvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī 04,036.027f*0658_001 vikramantaṃ padanyāsair namayann iva bhūtalam 04,036.028a vidhūya veṇīṃ dhāvantam ajānanto 'rjunaṃ tadā 04,036.028c sainikāḥ prāhasan ke cit tathārūpam avekṣya tam 04,036.029a taṃ śīghram abhidhāvantaṃ saṃprekṣya kuravo 'bruvan 04,036.029b*0659_000 sainikāḥ 04,036.029b*0659_001 ko 'yaṃ dhāvaty asaṃgena pūrvaṃ muktvā rathottamam 04,036.029c ka eṣa veṣapracchanno bhasmaneva hutāśanaḥ 04,036.030a kiṃ cid asya yathā puṃsaḥ kiṃ cid asya yathā striyaḥ 04,036.030b*0660_001 ity evaṃ sainikāḥ prāhur droṇas tān idam abravīt 04,036.030b*0660_002 ācāryaḥ kurupāṇḍūnāṃ matau śukrāṅgiropamaḥ 04,036.030b*0660_003 kiṃ vicāreṇa vaḥ kāryam etenānusṛtena vai 04,036.030b*0660_004 dhāvantam anudhāvaṃś ca nirbhayo bhayaviplutam 04,036.030b*0660_005 veṇīkalāpaṃ nirdhūya pravibhāti nararṣabhaḥ 04,036.030c sārūpyam arjunasyeva klībarūpaṃ bibharti ca 04,036.030d*0661_001 rūpeṇa pārthasadṛśaḥ strīveṣasamalaṃkṛtaḥ 04,036.031a tad evaitac chirogrīvaṃ tau bāhū parighopamau 04,036.031c tadvad evāsya vikrāntaṃ nāyam anyo dhanaṃjayāt 04,036.032a amareṣv iva devendro mānuṣeṣu dhanaṃjayaḥ 04,036.032c ekaḥ ko 'smān upāyāyād anyo loke dhanaṃjayāt 04,036.032d*0662_001 droṇena caivam ukte tu karṇaḥ provāca buddhimān 04,036.033a ekaḥ putro virāṭasya śūnye saṃnihitaḥ pure 04,036.033c sa eṣa kila niryāto bālabhāvān na pauruṣāt 04,036.033d*0663_001 klībaṃ vai sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarād bahiḥ 04,036.034a satreṇa nūnaṃ channaṃ hi carantaṃ pārtham arjunam 04,036.034b*0664_001 te hi naḥ pratisaṃyātuṃ saṃgrāme na hi śaknuyuḥ 04,036.034b*0664_002 katham ekataras teṣāṃ samastān yodhayet kurūn 04,036.034c uttaraḥ sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarād bahiḥ 04,036.035a sa no manye dhvajān dṛṣṭvā bhīta eṣa palāyati 04,036.035c taṃ nūnam eṣa dhāvantaṃ jighṛkṣati dhanaṃjayaḥ 04,036.035d*0665_001 eko 'smān anuyāty eṣa nānyo loke dhanaṃjayāt 04,036.035d*0665_002 sārathiṃ hy uttaraṃ kṛtvā svayaṃ yoddhum ihecchati 04,036.036a iti sma kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ pṛthak pṛthak 04,036.036c na ca vyavasituṃ kiṃ cid uttaraṃ śaknuvanti te 04,036.036d*0666_001 duryodhana uvācedaṃ sainikān rathasattamān 04,036.036d*0666_002 arjuno vāsudevo vā rāmaḥ pradyumna eva vā 04,036.036d*0666_003 te hi naḥ pratisaṃyoddhuṃ saṃgrāme na hi śaknuyuḥ 04,036.036d*0666_004 katham ekataras teṣāṃ samastān yodhayet kurūn 04,036.036d*0666_005 anyo vai klībaveṣeṇa yady āgacched gavāṃ padam 04,036.036d*0666_006 śarais tīkṣṇair arpayitvā pātayiṣyāmi bhūtale 04,036.036e channaṃ tathā taṃ satreṇa pāṇḍavaṃ prekṣya bhārata 04,036.036f*0667_001 arjunaṃ neti cety enaṃ na vyavasyanti te punaḥ 04,036.036f*0667_002 iti sma kuravaḥ sarve mantrayanti mahārathāḥ 04,036.036f*0667_003 dṛḍhavedhī mahāsattvaḥ śakratulyaparākramaḥ 04,036.036f*0667_004 abhyāgacchati ced yoddhuṃ sarvaṃ saṃśayitaṃ balam 04,036.036f*0667_005 na cāpy anyataraṃ tatra vyavasyanti dhanaṃjayāt 04,036.037a uttaraṃ tu pradhāvantam anudrutya dhanaṃjayaḥ 04,036.037c gatvā padaśataṃ tūrṇaṃ keśapakṣe parāmṛśat 04,036.037d*0668_001 mā mā gṛhāṇa bhadraṃ te dāso 'haṃ te bṛhannale 04,036.037d*0668_002 iti vādinam evāśu dhāvantaṃ tarasāgrahīt 04,036.037d*0669_001 virāṭaputraṃ bībhatsur balavān arimardanaḥ 04,036.038a so 'rjunena parāmṛṣṭaḥ paryadevayad ārtavat 04,036.038b*0670_001 mā mā māraya bhadraṃ te muñca mām emi me gṛham 04,036.038b*0670_002 muñca māṃ muñca muñceti tatpādāv agrahīd bruvan 04,036.038b*0670_003 darśayitvā tataḥ sarvān adaśat so 'ṅguliṃ nṛpa 04,036.038b*0670_004 mā bhais tvam iti pārthena prārthitaḥ paryadevayat 04,036.038c bahulaṃ kṛpaṇaṃ caiva virāṭasya sutas tadā 04,036.038d*0671_000 uttara uvāca 04,036.038d*0671_001 śṛṇuyās tvaṃ hi kalyāṇi bṛhannaḍe sumadhyame 04,036.038d*0671_002 nivartaya rathaṃ śīghraṃ jīvan bhadrāṇi paśyati 04,036.038d*0672_001 grāmāś caturdaśa tathā pūrṇāś ca dhanagokulaiḥ 04,036.038d*0672_002 dadāmy etad dhanaṃ tubhyaṃ muñca māṃ tvaṃ bṛhannaḍe 04,036.038d*0672_003 aśvānāṃ tu sahasre dve śubhrāṇāṃ hemamālinām 04,036.038d*0672_004 sarvalakṣaṇayuktānāṃ muñca māṃ tvaṃ bṛhannaḍe 04,036.038d*0673_000 uttaraḥ 04,036.038d*0673_001 suvarṇamaṇimuktānāṃ yad yad icchasi dadmi te 04,036.038d*0673_002 hastino 'śvān rathān gāvaḥ striyaś ca samalaṃkṛtāḥ 04,036.039a śātakumbhasya śuddhasya śataṃ niṣkān dadāmi te 04,036.039a*0674_001 **** **** śreṣṭhasya rajatasya ca 04,036.039a*0674_002 dadāmi śataniṣkaṃ te muñca māṃ tvaṃ bṛhannale 04,036.039c maṇīn aṣṭau ca vaiḍūryān hemabaddhān mahāprabhān 04,036.040a hemadaṇḍapraticchannaṃ rathaṃ yuktaṃ ca suvrajaiḥ 04,036.040c mattāṃś ca daśa mātaṅgān muñca māṃ tvaṃ bṛhannaḍe 04,036.040d*0675_001 ṣaṣṭiṃ svalaṃkṛtāḥ kanyā grāmam ekaṃ dadāmi te 04,036.040d*0675_002 muñca māṃ tvaṃ bhṛśaṃ dīnaṃ vihvalaṃ bhayakampitam 04,036.040d*0675_003 gamiṣyāmi puraṃ ṣaṇḍha draṣṭuṃ mātaram arditām 04,036.040d*0676_001 mātsyasya putro bālo 'haṃ tena cāsmi sukhoṣitaḥ 04,036.040d*0676_002 mātṛpārśvaśayāno 'ham aspṛṣṭātapavāyumān 04,036.040d*0676_003 adṛṣṭabalayuddho 'haṃ kutas te kuravaḥ kutaḥ 04,036.040d*0676_004 mātṛpārśvaṃ gamiṣyāmi muñca māṃ tvaṃ bṛhannale 04,036.040d*0676_005 pralayārṇavasaṃkāśaṃ dṛśyate kauravaṃ balam 04,036.040d*0676_006 strīṇāṃ madhye 'ham ajñānād vīryaśauryāṅkitāṃ giram 04,036.040d*0676_007 uktavān madagarveṇa ko jetuṃ śaknuyāt kurūn 04,036.040d*0676_008 amuktvā vā yadi nayer mariṣyāmi tavāgrataḥ 04,036.040d@035_0001 pragṛhyaitad dhanaṃ sarvaṃ muñca māṃ tvaṃ bṛhannaḍe 04,036.040d@035_0002 āranālena jīviṣye na me gobhiḥ prayojanam 04,036.040d@035_0003 arjuna uvāca 04,036.040d@035_0003 jīvan prāpsyāmi gā hy anyā nivartasva bṛhannaḍe 04,036.040d@035_0004 yaśo hi kalpāntaśataikasākṣi 04,036.040d@035_0005 na jīvitaṃ kuñjarakarṇalolam 04,036.040d@035_0006 kṣitipālasūno bhava raṅgamadhye 04,036.040d@035_0007 uttara uvāca 04,036.040d@035_0007 lajjāmahe saṃgararaṅgabhaṅgāt 04,036.040d@035_0008 yā kīrtir utsarpati dehanāśe 04,036.040d@035_0009 dhig duḥkhadāṃ mūlavināśinīṃ tām 04,036.040d@035_0010 vikrīya dehaṃ draviṇena ko nu 04,036.040d@035_0011 yātrākṛtaṃ devakule karoti 04,036.041 vaiśaṃpāyana uvāca 04,036.041a evamādīni vākyāni vilapantam acetasam 04,036.041c prahasya puruṣavyāghro rathasyāntikam ānayat 04,036.042a athainam abravīt pārtho bhayārtaṃ naṣṭacetasam 04,036.042b*0677_000 arjunaḥ 04,036.042b*0677_001 ahaṃ yotsyāmi kauravyair hayān saṃyaccha cottara 04,036.042b*0677_002 ādadānaḥ kimarthaṃ tvaṃ palāyanaparobhavaḥ 04,036.042b*0677_003 yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ vijayas te bhaviṣyati 04,036.042b*0677_004 yasya yantāsmy ahaṃ yuddhe saṃyacchāmi hayottamān 04,036.042b*0677_005 rājño vā rājaputrasya tasya nityaṃ jayo dhruvaḥ 04,036.042b*0677_006 sarvathottara yudhyasva yantrā sākaṃ mayā kurūn 04,036.042b*0677_007 jitvā mahīṃ yaśaḥ prāpya bhokṣyase sakalām imām 04,036.042b*0677_008 hato 'pi prāpsyase svargaṃ na śreyas te palāyanam 04,036.042b*0677_009 adya sarvān kurūñ jitvā yathā jayam avāpsyasi 04,036.042b*0677_010 tathāhaṃ prayatiṣye 'tra sahāyo 'tra mato hy aham 04,036.042b*0678_001 saṃyacchāmi hayān yasya na sa bhītaḥ palāyati 04,036.042c yadi notsahase yoddhuṃ śatrubhiḥ śatrukarśana 04,036.042e ehi me tvaṃ hayān yaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ 04,036.043a prayāhy etad rathānīkaṃ madbāhubalarakṣitaḥ 04,036.043c apradhṛṣyatamaṃ ghoraṃ guptaṃ vīrair mahārathaiḥ 04,036.044a mā bhais tvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo 'si paraṃtapa 04,036.044b*0679_001 kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi 04,036.044c ahaṃ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn 04,036.045a praviśyaitad rathānīkam apradhṛṣyaṃ durāsadam 04,036.045c yantā bhūs tvaṃ naraśreṣṭha yotsye 'haṃ kurubhiḥ saha 04,036.045d*0680_001 śūrān samaracaṇḍāṃś ca nayiṣye yamasādanam 04,036.046a evaṃ bruvāṇo bībhatsur vairāṭim aparājitaḥ 04,036.046c samāśvāsya muhūrtaṃ tam uttaraṃ bharatarṣabha 04,036.047a tata enaṃ viceṣṭantam akāmaṃ bhayapīḍitam 04,036.047c ratham āropayām āsa pārthaḥ praharatāṃ varaḥ 04,036.047d*0681_001 kurūn abhimukhaṃ pārthaḥ prayayau śīghravāhanaḥ 04,036.047d*0681_002 yathendro dānavān hantuṃ prayāti ca samātaliḥ 04,036.047d*0682_001 tam āropya rathopasthe vilapantaṃ dhanaṃjayaḥ 04,036.047d*0682_002 gāṇḍīvaṃ dhanur ādātum upāyāt tāṃ śamīṃ prati 04,036.047d*0682_003 uttaraṃ sa samāśvāsya kṛtvā yantāram arjunaḥ 04,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,037.001a taṃ dṛṣṭvā klībaveṣeṇa rathasthaṃ narapuṃgavam 04,037.001c śamīm abhimukhaṃ yāntaṃ ratham āropya cottaram 04,037.002a bhīṣmadroṇamukhās tatra kurūṇāṃ rathasattamāḥ 04,037.002c vitrastamanasaḥ sarve dhanaṃjayakṛtād bhayāt 04,037.003a tān avekṣya hatotsāhān utpātān api cādbhutān 04,037.003c guruḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho bhāradvājo 'bhyabhāṣata 04,037.004a calāś ca vātāḥ saṃvānti rūkṣāḥ paruṣaniḥsvanāḥ 04,037.004c bhasmavarṇaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ 04,037.005a rūkṣavarṇāś ca jaladā dṛśyante 'dbhutadarśanāḥ 04,037.005c niḥsaranti ca kośebhyaḥ śastrāṇi vividhāni ca 04,037.006a śivāś ca vinadanty etā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ 04,037.006c hayāś cāśrūṇi muñcanti dhvajāḥ kampanty akampitāḥ 04,037.007a yādṛśāny atra rūpāṇi saṃdṛśyante bahūny api 04,037.007c yattā bhavantas tiṣṭhantu syād yuddhaṃ samupasthitam 04,037.008a rakṣadhvam api cātmānaṃ vyūhadhvaṃ vāhinīm api 04,037.008c vaiśasaṃ ca pratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi godhanam 04,037.008d*0683_001 etāvad uktvā vacanaṃ bhīṣmam ālokya cābravīt 04,037.008d*0683_002 nadīja laṅkeśavanāriketur 04,037.008d*0683_003 nagāhvayo nāma nagārisūnuḥ 04,037.008d*0683_004 gatyā sureśaḥ kva cid aṅganeva 04,037.008d*0683_005 gurur babhāṣe vacanaṃ tad eva 04,037.008d*0683_006 ity uktvā saṃjñayā droṇas tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 04,037.008d*0683_007 bhāradvājavacaḥ śrutvā gāṅgeyaḥ saṃjñayābravīt 04,037.008d*0683_008 atītaṃ cakram asmākaṃ viṣayāntaram āgatāḥ 04,037.008d*0683_009 atītaḥ samayaś cokto hy asmābhir yaḥ sabhātale 04,037.008d*0683_010 na bhayaṃ śatrutaḥ kāryaṃ śaṅkāṃ tyaja nararṣabha 04,037.008d*0683_011 duryodhanam athālokya saṃjñayā droṇa abravīt 04,037.008d*0684_001 devavratenaivam ukte vacane hitakāriṇā 04,037.009a eṣa vīro maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,037.009b*0685_001 gavām arthe hi vikrāntaḥ savyasācī paraṃtapaḥ 04,037.009b*0686_001 nadīja laṅkeśavanāriketur 04,037.009b*0686_002 nagāhvayo nāma nagārisūnuḥ 04,037.009b*0686_003 eṣo 'ṅganāveṣadharaḥ kirīṭī 04,037.009b*0686_004 jitvāva yaṃ neṣyati cādya gā vaḥ 04,037.009c āgataḥ klībaveṣeṇa pārtho nāsty atra saṃśayaḥ 04,037.010a sa eṣa pārtho vikrāntaḥ savyasācī paraṃtapaḥ 04,037.010c nāyuddhena nivarteta sarvair api marudgaṇaiḥ 04,037.010d@036_0001 ye jetāro mahīpānām amunā bahavo hatāḥ 04,037.010d@036_0002 yasmiṃs tejo mahat kṛtsnaṃ nirbharocchvasitaṃ bhavet 04,037.010d@036_0003 yena me dakṣiṇā dattā baddhvā drupadam ojasā 04,037.010d@036_0004 viddhvā viyadgataṃ lakṣyaṃ vinirjitya ca pārthivān 04,037.010d@036_0005 nirjitānena pāñcālī purānena svayaṃvare 04,037.010d@036_0006 khāṇḍave yena saṃtṛpto vahnir jitvā surāsurān 04,037.010d@036_0007 pariṇītā subhadrā ca yena nirjitya yādavān 04,037.010d@036_0008 nirjito yena yuddhena tripurāriḥ smarārdanaḥ 04,037.010d@036_0009 gatvā triviṣṭapaṃ yena jitendrā dānavā yudhi 04,037.010d@036_0010 nivātakavacā rājan dānavānāṃ trikoṭayaḥ 04,037.010d@036_0011 nirjitāḥ kālakeyāś ca hiraṇyapuravāsinaḥ 04,037.010d@036_0012 yena tvaṃ mocito baddhaś citrasenena tadvane 04,037.010d@036_0013 yena gatvottaraṃ meror ānināya mahad dhanam 04,037.010d@036_0014 yājito dharmasūnuś ca nṛpān sarvān vijitya ca 04,037.010d@036_0015 yasmiñ śauryaṃ ca vīryaṃ ca tejo dhairyaṃ parākramaḥ 04,037.010d@036_0016 audāryaṃ caiva gāmbhīryaṃ hrīḥ śrīr dharmo dayārjavam 04,037.010d@036_0017 evamādiguṇopetaḥ so 'yaṃ pārtho na saṃśayaḥ 04,037.011a kleśitaś ca vane śūro vāsavena ca śikṣitaḥ 04,037.011c amarṣavaśam āpanno yotsyate nātra saṃśayaḥ 04,037.012a nehāsya pratiyoddhāram ahaṃ paśyāmi kauravāḥ 04,037.012c mahādevo 'pi pārthena śrūyate yudhi toṣitaḥ 04,037.012d*0687_001 kirātaveṣapracchanno girau himavati prabhuḥ 04,037.012d*0688_001 ity evaṃ vādinaṃ droṇaṃ karṇaḥ kruddho 'bravīd vacaḥ 04,037.013 karṇa uvāca 04,037.013a sadā bhavān phalgunasya guṇair asmān vikatthase 04,037.013c na cārjunaḥ kalā pūrṇā mama duryodhanasya vā 04,037.014 duryodhana uvāca 04,037.014a yady eṣa pārtho rādheya kṛtaṃ kāryaṃ bhaven mama 04,037.014c jñātāḥ punaś cariṣyanti dvādaśānyān hi vatsarān 04,037.015a athaiṣa kaś cid evānyaḥ klībaveṣeṇa mānavaḥ 04,037.015c śarair enaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale 04,037.016 vaiśaṃpāyana uvāca 04,037.016a tasmin bruvati tad vākyaṃ dhārtarāṣṭre paraṃtape 04,037.016c bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ pauruṣaṃ tad apūjayan 04,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,038.001a tāṃ śamīm upasaṃgamya pārtho vairāṭim abravīt 04,038.001c sukumāraṃ samājñātaṃ saṃgrāme nātikovidam 04,038.001d*0689_001 ehi bhūmiṃjayāruhya vairāṭe mahatīṃ śamīm 04,038.002a samādiṣṭo mayā kṣipraṃ dhanūṃṣy avaharottara 04,038.002c nemāni hi tvadīyāni soḍhuṃ śakṣyanti me balam 04,038.003a bhāraṃ vāpi guruṃ hartuṃ kuñjaraṃ vā pramarditum 04,038.003c mama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūn iha vijeṣyataḥ 04,038.003d*0690_001 naibhiḥ kāmam ahaṃ kartuṃ karma vaijayikaṃ tv iha 04,038.003d*0690_002 atisūkṣmāṇi hrasvāni sarvāṇi ca mṛdūni ca 04,038.003d*0690_003 āyudhāni mahābāho tavaitāni paraṃtapa 04,038.004a tasmād bhūmiṃjayāroha śamīm etāṃ palāśinīm 04,038.004c asyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitāny uta 04,038.005a yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsor yamayos tathā 04,038.005c dhvajāḥ śarāś ca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca 04,038.006a atra caitan mahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivam 04,038.006c ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam 04,038.007a vyāyāmasaham atyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahat 04,038.007c sarvāyudhamahāmātraṃ śatrusaṃbādhakārakam 04,038.008a suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ ślakṣṇam āyatam avraṇam 04,038.008c alaṃ bhāraṃ guruṃ voḍhuṃ dāruṇaṃ cārudarśanam 04,038.008e tādṛśāny eva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca 04,038.008f*0691_001 pradhānāni viśiṣṭāni durdarśāni bhavanty uta 04,038.008f*0692_001 arjunenaivam uktas tu vairāṭiḥ pratyabhāṣata 04,038.009 uttara uvāca 04,038.009a asmin vṛkṣe kilodbaddhaṃ śarīram iti naḥ śrutam 04,038.009c tad ahaṃ rājaputraḥ san spṛśeyaṃ pāṇinā katham 04,038.010a naivaṃvidhaṃ mayā yuktam ālabdhuṃ kṣatrayoninā 04,038.010c mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā 04,038.010d*0693_001 spṛśāmīha śarīraṃ ced apy asyāṃ śokavarjitaḥ 04,038.011a spṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāham ivāśucim 04,038.011c kathaṃ vā vyavahāryaṃ vai kurvīthās tvaṃ bṛhannaḍe 04,038.011d*0694_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,038.011d*0694_001 tam uvāca tataḥ śūraḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 04,038.011d*0694_002 dāyādaṃ sarvamatsyānāṃ kule jātaṃ viśāradam 04,038.011d*0694_003 jānāmi tvāṃ mahāprājña śubhaṃ jātyā kulena ca 04,038.011d*0694_004 kathaṃ nu pāpakaṃ karma brūyāṃ tvāhaṃ paraṃtapa 04,038.012 bṛhannaḍovāca 04,038.012a vyavahāryaś ca rājendra śuciś caiva bhaviṣyasi 04,038.012c dhanūṃṣy etāni mā bhais tvaṃ śarīraṃ nātra vidyate 04,038.013a dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinam 04,038.013c kathaṃ tvā ninditaṃ karma kārayeyaṃ nṛpātmaja 04,038.014 vaiśaṃpāyana uvāca 04,038.014a evam uktaḥ sa pārthena rathāt praskandya kuṇḍalī 04,038.014c āruroha śamīvṛkṣaṃ vairāṭir avaśas tadā 04,038.015a tam anvaśāsac chatrughno rathe tiṣṭhan dhanaṃjayaḥ 04,038.015b*0695_001 avāropaya vṛkṣāgrād dhanūṃṣy etāni mā bibhaḥ 04,038.015c pariveṣṭanam eteṣāṃ kṣipraṃ caiva vyapānuda 04,038.015d*0696_001 so 'pahṛtya mahārhāṇi dhanūṃṣi pṛthuvakṣasām 04,038.015d*0696_002 pariveṣṭanapatrāṇi vimucya samupānayat 04,038.016a tathā saṃnahanāny eṣāṃ parimucya samantataḥ 04,038.016c apaśyad gāṇḍivaṃ tatra caturbhir aparaiḥ saha 04,038.017a teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanuṣām arkavarcasām 04,038.017c viniśceruḥ prabhā divyā grahāṇām udayeṣv iva 04,038.018a sa teṣāṃ rūpam ālokya bhoginām iva jṛmbhatām 04,038.018c hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ kṣaṇena samapadyata 04,038.018c*0697_001 **** **** pravepitatanus tadā 04,038.018c*0697_002 arjunena samāśvastaḥ 04,038.018c*0698_001 **** **** kiṃ cid dhṛṣṭo nṛpātmajaḥ 04,038.018c*0698_002 teṣāṃ saṃdarśanābhyāsaṃ sparśābhyāsaṃ punaḥ punaḥ 04,038.018c*0698_003 āmīlya punar unmīlya spṛṣṭvā spṛṣṭvā cakāra saḥ 04,038.018c*0698_004 samyag dṛṣṭvā tadāśvastaḥ 04,038.018d*0699_001 tad upaśrutya śatrughnaḥ sa tadārjunam abravīt 04,038.018d*0699_002 sārathe kim idaṃ śete nāgendro vāpi vā dhanuḥ 04,038.019a saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti ca 04,038.019c vairāṭir arjunaṃ rājann idaṃ vacanam abravīt 04,038.020 uttara uvāca 04,038.020*0700_001 na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ citraṃ dhanuṣo rūpam īdṛśam 04,038.020a bindavo jātarūpasya śataṃ yasmin nipātitāḥ 04,038.020c sahasrakoṭi sauvarṇāḥ kasyaitad dhanur uttamam 04,038.021a vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe bhāsanti daṃśitāḥ 04,038.021c supārśvaṃ sugrahaṃ caiva kasyaitad dhanuruttamam 04,038.022a tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭir yasyendragopakāḥ 04,038.022c pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitad dhanur uttamam 04,038.023a sūryā yatra ca sauvarṇās trayo bhāsanti daṃśitāḥ 04,038.023c tejasā prajvalanto hi kasyaitad dhanur uttamam 04,038.024a śālabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ 04,038.024c suvarṇamaṇicitraṃ ca kasyaitad dhanur uttamam 04,038.025a ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lomavāhinaḥ 04,038.025c samantāt kaladhautāgrā upāsaṅge hiraṇmaye 04,038.026a vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥ 04,038.026c hāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ 04,038.027a kasyāyam asitāvāpaḥ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ 04,038.027c varāhakarṇavyāmiśraḥ śarān dhārayate daśa 04,038.028a kasyeme pṛthavo dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ 04,038.028c śatāni sapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ 04,038.029a kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvair ardhaiḥ suvāsasaḥ 04,038.029c uttarair āyasaiḥ pītair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 04,038.029d*0701_001 gurubhārasaho divyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 04,038.029d*0702_001 hemapuṅkho gārdhapatraḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 04,038.030a kasyāyaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ 04,038.030c vaiyāghrakośe nihito hemacitratsarur mahān 04,038.031a suphalaś citrakośaś ca kiṅkiṇīsāyako mahān 04,038.031c kasya hematsarur divyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ 04,038.032a kasyāyaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ 04,038.032c hematsarur anādhṛṣyo naiṣadhyo bhārasādhanaḥ 04,038.033a kasya pāñcanakhe kośe sāyako hemavigrahaḥ 04,038.033c pramāṇarūpasaṃpannaḥ pīta ākāśasaṃnibhaḥ 04,038.034a kasya hemamaye kośe sutapte pāvakaprabhe 04,038.034c nistriṃśo 'yaṃ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ 04,038.034d*0703_001 kasyāyam asitaḥ khaḍgo hemabindubhir āvṛtaḥ 04,038.034d*0703_002 āśīviṣasamasparśaḥ parakāyaprabhedanaḥ 04,038.034d*0703_003 gurubhārasaho divyaḥ sapatnānāṃ bhayapradaḥ 04,038.034d*0704_000 uttaraḥ 04,038.034d*0704_001 sārathe kim idaṃ divyaṃ nāgo vā yadi vā dhanuḥ 04,038.034d*0704_002 sauvarṇāny atra padmāni śatapatrāṇi bhāgaśaḥ 04,038.034d*0704_003 kuśāgnipratitaptāni bhānumanti bṛhanti ca 04,038.034d*0704_004 (20a) bindavaś cātra sauvarṇā maṇiprotāḥ samantataḥ 04,038.034d*0704_005 śaśisūryaprabhāḥ pṛṣṭhe bhānti rukmapariṣkṛtāḥ 04,038.034d*0704_006 pughpāṇy atra suvarṇāni śatapatrāṇi bhāgaśaḥ 04,038.034d*0704_007 vismāpanīyarūpaṃ ca bhīmaṃ bhīmapradarśanam 04,038.034d*0704_008 nīlotpalanibhaṃ kasya śātakumbhapariṣkṛtam 04,038.034d*0704_009 (21ab) ṛṣabhā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe tiṣṭhanti śṛṅgiṇaḥ 04,038.034d*0704_010 tālapramāṇaṃ kasyedaṃ maṇirukmavibhūṣitam 04,038.034d*0704_011 hāṭakasya suvarṇasya yasmiñ śākhāmṛgā daśa 04,038.034d*0704_012 durānamaṃ mahad dīrghaṃ surūpaṃ duṣpradharṣaṇam 04,038.034d*0704_013 kasyedam īdṛśaṃ citraṃ dhanuḥ sarve ca daṃsitāḥ 04,038.034d*0704_014 candrārkavimalā bhāsaḥ surūpāḥ supradarśanāḥ 04,038.034d*0704_015 haṃsāḥ pṛṣṭhe śritā yasya kuśāgnipratimārciṣaḥ 04,038.034d*0704_016 śārṅgagāṇḍīvasadṛśaṃ kasyedaṃ sārathe dhanuḥ 04,038.034d*0704_017 caturthaṃ kāñcanavapur bhāti vidyudgaṇopamam 04,038.034d*0704_018 nīlotpalitam acchidraṃ jātarūpaprabhaṃ dhanuḥ 04,038.034d*0704_019 matsyā yasya hiraṇyasya pṛṣṭhe tiṣṭhanti saṃcitāḥ 04,038.034d*0704_020 śakracāpopamaṃ divyaṃ kasyedaṃ sārathe dhanuḥ 04,038.034d*0704_021 ucchritaṃ phaṇivad dīrghaṃ sāravattvād durānamam 04,038.034d*0704_022 (20c) sahasragodhāḥ sauvarṇā dvīpinaś ca caturdaśa 04,038.034d*0704_023 barhiṇaś cātra sauvarṇāḥ śatacandrārkabhūṣaṇāḥ 04,038.034d*0704_024 jāmbūnadavicitrāṅgaṃ kasyedaṃ pañcamaṃ dhanuḥ 04,038.034d*0704_025 (25ab) kasyeme kṣuranārācāḥ sahasraṃ lomavāpinaḥ 04,038.034d*0704_026 pakṣiṇas tīkṣṇatuṇḍāgrāḥ kasyeme niśitāḥ śarāḥ 04,038.034d*0704_027 (26ab) vipāṭāḥ pṛthavaḥ kasya gṛdhrapatrārdhavājitāḥ 04,038.034d*0704_028 (27c,28ab) varāhakarṇās tīkṣṇāgrāḥ kasyeme rucirāḥ śarāḥ 04,038.034d*0704_029 vajrāśanisamasparśā vaiśvānarasamārciṣaḥ 04,038.034d*0704_030 suvarṇapuṅkhās tīkṣṇāgrāḥ kasya saptaśataṃ śarāḥ 04,038.034d*0704_031 (30a) kasyāyaṃ sāyako dīrgho gavye kośe ca daṃsitaḥ 04,038.034d*0704_032 kasya daṇḍo dṛḍhaḥ ślakṣṇo ruciro 'yaṃ prakāśate 04,038.034d*0704_033 (30c) vaiyāghrakośaḥ kasyāyaṃ divyaḥ khaḍgo mahāprabhaḥ 04,038.034d*0704_034 (27ab) kasyāyam asir āvāpe pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ 04,038.034d*0704_035 (32ab) kasyāyaṃ nirmalaḥ khaḍgo dvīpicarmādhivāsitaḥ 04,038.034d*0704_036 nīlotpalasavarṇo 'yaṃ kasya khaḍgaḥ pṛthur mahān 04,038.034d*0704_037 mṛgendracarmāvasitas tīkṣṇadhāraḥ sunirmalaḥ 04,038.034d*0704_038 ṛṣabhājinakośas tu kasya khaḍgo mahān ayam 04,038.034d*0704_039 yasyāpidhāne dṛśyante sūryāḥ pañca pariṣkṛtāḥ 04,038.034d*0704_040 (32a) kasyāyaṃ vipulaḥ khaḍgaḥ śṛṅgatsarumanoharaḥ 04,038.034d*0704_041 nihitaḥ pārṣate kośe tailadhautaḥ samāhitaḥ 04,038.034d*0704_042 (33c) pramāṇavarṇayuktaś ca kasya khaḍgo mahān ayam 04,038.034d*0704_043 naitena pratividdhaḥ sañ jīvet kaś cana kuñjaraḥ 04,038.034d*0705_001 viprakṣiptās tīkṣṇadaṃṣṭrā upāsaṅge hiraṇmaye 04,038.034d*0706_001 hāridravarṇāḥ kasyeme śitāḥ pañcaśataṃ śarāḥ 04,038.034d*0706_002 āśīviṣasamasparśā gatau cājihmagā dṛḍhāḥ 04,038.034d*0707_001 yasyāpidhāne dṛśyante śārdūlāḥ kāñcanāḥ śubhāḥ 04,038.035a nirdiśasva yathātattvaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannaḍe 04,038.035c vismayo me paro jāto dṛṣṭvā sarvam idaṃ mahat 04,038.036 bṛhannaḍovāca 04,038.036*0708_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,038.036*0708_001 uttareṇaivam uktas tu pārtho vairāṭim abravīt 04,038.036*0708_002 mṛdvyā pratyāyayan vācā bhītaṃ śaṅkāvaśaṃ gatam 04,038.036a yan māṃ pūrvam ihāpṛcchaḥ śatrusenānibarhaṇam 04,038.036c gāṇḍīvam etat pārthasya lokeṣu viditaṃ dhanuḥ 04,038.036d*0709_001 abhedyam ajaraṃ śrīmad divyam acchedyam avraṇam 04,038.037a sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhapariṣkṛtam 04,038.037c etat tad arjunasyāsīd gāṇḍīvaṃ paramāyudham 04,038.038a yat tac chatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam 04,038.038c yena devān manuṣyāṃś ca pārtho viṣahate mṛdhe 04,038.038d*0710_001 citram uccāvacair varṇaiḥ ślakṣṇam āyatam avraṇam 04,038.039a devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ 04,038.039c etad varṣasahasraṃ tu brahmā pūrvam adhārayat 04,038.040a tato 'nantaram evātha prajāpatir adhārayat 04,038.040c trīṇi pañcaśataṃ caiva śakro 'śīti ca pañca ca 04,038.041a somaḥ pañcaśataṃ rājā tathaiva varuṇaḥ śatam 04,038.041b*0711_001 tasmāc ca varuṇād agniḥ premṇā prāhṛtya tac chubham 04,038.041b*0711_002 agninā pratibhāvyena dattaṃ pārthāya gāṇḍivam 04,038.041c pārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi śvetavāhanaḥ 04,038.042a mahāvīryaṃ mahad divyam etat tad dhanur uttamam 04,038.042b*0712_001 etan mām anusaṃprāptaṃ varuṇāc cārudarśanam 04,038.042b*0713_001 nīlotpalanibhaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ 04,038.042b*0713_002 bindavaś cāsya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe sādhu niyojitāḥ 04,038.042c pūjitaṃ suramartyeṣu bibharti paramaṃ vapuḥ 04,038.042d*0714_001 tālapramāṇaṃ bhīmasya maṇirukmavibhūṣitam 04,038.042d*0714_002 durānamaṃ mahad dīrghaṃ surūpaṃ duṣpradharṣaṇam 04,038.043a supārśvaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dhanuḥ 04,038.043b*0715_001 sahasragodhā hairaṇyā dvīpinaś ca caturdaśa 04,038.043b*0715_002 ṛṣabhāś cāpi sauvarṇāḥ pṛṣṭhe tiṣṭhanti śṛṅgiṇaḥ 04,038.043c yena pārtho 'jayat kṛtsnāṃ diśaṃ prācīṃ paraṃtapaḥ 04,038.043d*0716_001 pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kuśāgnipratibhāvitāḥ 04,038.044a indragopakacitraṃ ca yad etac cāruvigraham 04,038.044c rājño yudhiṣṭhirasyaitad vairāṭe dhanur uttamam 04,038.045a sūryā yasmiṃs tu sauvarṇāḥ prabhāsante prabhāsinaḥ 04,038.045c tejasā prajvalanto vai nakulasyaitad āyudham 04,038.046a śalabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ 04,038.046c etan mādrīsutasyāpi sahadevasya kārmukam 04,038.046d*0717_001 tapanīyavicitraṃ ca vairāṭe nākulaṃ dhanuḥ 04,038.047a ye tv ime kṣurasaṃkāśāḥ sahasrā lomavāhinaḥ 04,038.047c ete 'rjunasya vairāṭe śarāḥ sarpaviṣopamāḥ 04,038.048a ete jvalantaḥ saṃgrāme tejasā śīghragāminaḥ 04,038.048c bhavanti vīrasyākṣayyā vyūhataḥ samare ripūn 04,038.048d*0718_001 ghorāgrā dīrgharūpāś ca girīṇām api dāraṇāḥ 04,038.049a ye ceme pṛthavo dīrghāś candrabimbārdhadarśanāḥ 04,038.049c ete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ 04,038.050a hāridravarṇā ye tv ete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 04,038.050c nakulasya kalāpo 'yaṃ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ 04,038.051a yenāsau vyajayat kṛtsnāṃ pratīcīṃ diśam āhave 04,038.051c kalāpo hy eṣa tasyāsīn mādrīputrasya dhīmataḥ 04,038.052a ye tv ime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ 04,038.052c ete citrāḥ kriyopetāḥ sahadevasya dhīmataḥ 04,038.053a ye tv ime niśitāḥ pītāḥ pṛthavo dīrghavāsasaḥ 04,038.053c hemapuṅkhās triparvāṇo rājña ete mahāśarāḥ 04,038.054a yas tv ayaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ 04,038.054c arjunasyaiṣa saṃgrāme gurubhārasaho dṛḍhaḥ 04,038.055a vaiyāghrakośas tu mahān bhīmasenasya sāyakaḥ 04,038.055c gurubhārasaho divyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 04,038.056a suphalaś citrakośaś ca hematsarur anuttamaḥ 04,038.056c nistriṃśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ 04,038.057a yas tu pāñcanakhe kośe nihitaś citrasevane 04,038.057c nakulasyaiṣa nistriṃśo gurubhārasaho dṛḍhaḥ 04,038.058a yas tv ayaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ 04,038.058c sahadevasya viddhy enaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham 04,038.058d*0719_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,038.058d*0719_001 evam ākhyātavāṃs tatra svāyudhāni paraṃtapaḥ 04,038.058d*0719_002 virāṭaputrāya tadā pārthaḥ satyaparākramaḥ 04,038.058d*0720_001 (45a) barhiṇaś cātra sauvarṇāḥ śatacandrārkabhūṣaṇāḥ 04,038.058d*0720_002 nakulasya dhanus tv etan mādrīputrasya dhīmataḥ 04,038.058d*0720_003 etena sadṛśaṃ citraṃ dhanuś caitad yavīyasaḥ 04,038.058d*0720_004 (50a) hāridravarṇaṃ rājñaś ca kauravyasya mahātmanaḥ 04,038.058d*0720_005 vipāṭā bhīmasenasya girīṇām api dāraṇāḥ 04,038.058d*0720_006 suprabhāḥ sumahākāyās tīkṣṇāgrāḥ sukṛtā dṛḍhāḥ 04,038.058d*0720_007 bhīmena prahitā hy ete vāraṇānāṃ nivāraṇāḥ 04,038.058d*0720_008 suvarṇavarṇā rucirāḥ kāladaṇḍopamāḥ śubhāḥ 04,038.058d*0720_009 (50c) nakulasya śarā hy ete vajrāśanisamaprabhāḥ 04,038.058d*0720_010 yāṃś ca tvaṃ pṛcchase dīrghān samadhārān samāhitān 04,038.058d*0720_011 (52d) varāhakarṇās tīkṣṇāgrāḥ sahadevasya te śarāḥ 04,038.058d*0720_012 (54a) yas tv ayaṃ sāyako divyo gavye kośe ca daṃsitaḥ 04,038.058d*0720_013 (54d) pārthasyāstram idaṃ ghoraṃ sarvabhārasahaṃ mahat 04,038.058d*0720_014 yas tv ayaṃ nirmalaḥ khaḍgo dvīpicarmaṇi daṃsitaḥ 04,038.058d*0720_015 rājño yudhiṣṭhirasyāyaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ 04,038.058d*0720_016 (55a,50d) vaiyāghrakośo bhīmasya pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ 04,038.058d*0720_017 vāraṇānāṃ sudṛptānāṃ śikṣitaḥ skandhaśātane 04,038.058d*0720_018 nīlotpalasavarṇābhaḥ khaḍgaḥ pārthasya dhīmataḥ 04,038.058d*0720_019 mṛgendracarmapihitas tīkṣṇadhāraḥ samāhitaḥ 04,038.058d*0720_020 darśanīyaḥ sutīkṣṇāgraḥ kuntīputrasya dhīmataḥ 04,038.058d*0720_021 (54c) arjunasyaiṣa nistriṃśaḥ parasainyāgradūṣaṇaḥ 04,038.058d*0720_022 (57a) yas tv ayaṃ pārṣate kośe prakṣipto ruciratsaruḥ 04,038.058d*0720_023 (57c) nakulasyaiṣa nistriṃśo vaiśvānarasamaprabhaḥ 04,038.058d*0720_024 (58a) yas tv ayaṃ piṅgalaḥ khaḍgaś citro maṇimayatsaruḥ 04,038.058d*0720_025 (58cd) sahadevasya khaḍgo 'yaṃ bhārasāho 'tidaṃsitaḥ 04,038.058d*0720_026 vaiśaṃpāyanaḥ 04,038.058d*0720_026 bhīmasyāyaṃ mahādaṇḍaḥ sarvāmitravināśanaḥ 04,038.058d*0720_027 bhedato hy arjunas tūrṇaṃ kathayām āsa tattvataḥ 04,038.058d*0720_028 āyudhāni kalāpāṃś ca nistriṃśāṃś cātulaprabhān 04,038.058d*0721_001 anyat tu sahadevasya dhanuḥ śreṣṭhaṃ mahaujasaḥ 04,038.058d*0722_001 kvāsau pracchannavāsānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 04,038.058d*0722_002 nyastāny atra mahārhāṇi vratasiddhim upeyuṣām 04,038.058d*0722_003 ity uttaraṃ tu tat sarvam arjunas tattvato 'bravīt 04,039.001 uttara uvāca 04,039.001a suvarṇavikṛtānīmāny āyudhāni mahātmanām 04,039.001c rucirāṇi prakāśante pārthānām āśukāriṇām 04,039.001d*0723_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,039.001d*0723_001 etasminn antare pārthaṃ mūḍhātmā na vyajānata 04,039.001d*0723_002 virāṭaputraḥ pramukhe papraccha punar eva tu 04,039.002a kva nu svid arjunaḥ pārthaḥ kauravyo vā yudhiṣṭhiraḥ 04,039.002c nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 04,039.002d*0724_001 kva nu te pāṇḍavāḥ śūrāḥ saṃgrāmeṣv aparājitāḥ 04,039.002d*0724_002 eṣām imāni divyāni śriyā dīvyanti bhānti ca 04,039.002d*0724_003 kasmin vasanti te deśe dharmajñā bandhuvatsalāḥ 04,039.002d*0724_004 kva dharmarājaḥ kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 04,039.002d*0724_005 bhīmasenārjunau cāpi sarve te mātulā mama 04,039.002d*0724_006 nakulaḥ sahadevo vā sarvāstrakuśalo raṇe 04,039.002d*0725_001 dharmaśīlaś ca dharmātmā dharmavān dharmavit sudhīḥ 04,039.002d*0725_002 dharmādhyakṣo dharmavrato dharmajño dharmamūrtimān 04,039.002d*0725_003 dharmaniṣṭho dharmakartā dharmagoptā sudharmakṛt 04,039.002d*0725_004 satyārjavakṣamādhāro ghṛṇī dharmaparāyaṇaḥ 04,039.003a sarva eva mahātmānaḥ sarvāmitravināśanāḥ 04,039.003c rājyam akṣaiḥ parākīrya na śrūyante kadā cana 04,039.004a draupadī kva ca pāñcālī strīratnam iti viśrutā 04,039.004c jitān akṣais tadā kṛṣṇā tān evānvagamad vanam 04,039.004d*0726_001 utsṛjya dharmarājyaṃ te na śrūyante vanaṃ gatāḥ 04,039.004d*0726_002 pāṇḍavān yadi jānīṣe kva nu te dharmacāriṇaḥ 04,039.004d*0726_003 kva cādya nivasantīti satyaṃ brūhi bṛhannale 04,039.004d*0726_003 vaiśaṃpāyanaḥ 04,039.004d*0726_004 tataḥ prahasya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 04,039.004d*0726_005 uvāca rājaputraṃ tam uttaraṃ śṛṇu me vacaḥ 04,039.004d*0727_001 kimartham āgatāny atra śastrāstrāṇi mahātmanām 04,039.004d*0727_002 kathaṃ jñātāni bhavatā tathā me brūhi śobhane 04,039.004d*0728_001 tataḥ prahasya kaunteyo rājaputram uvāca ha 04,039.004d*0729_001 mā bhais tvaṃ rājaśārdūla sarvaṃ te varṇayāmy aham 04,039.004d*0729_002 nātra bhetavyam adyāpi rājaputra yathā tathā 04,039.004d*0729_003 vayaṃ te pāṇḍavā nāma vanavāsasya pāragāḥ 04,039.004d*0729_004 atīte dvādaśe varṣe channavāsam ihoṣitāḥ 04,039.004d*0729_005 tasmād aśaṅkitamanāḥ śṛṇuṣva mahitottara 04,039.005 arjuna uvāca 04,039.005a aham asmy arjunaḥ pārthaḥ sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ 04,039.005c ballavo bhīmasenas tu pitus te rasapācakaḥ 04,039.006a aśvabandho 'tha nakulaḥ sahadevas tu gokule 04,039.006c sairandhrīṃ draupadīṃ viddhi yatkṛte kīcakā hatāḥ 04,039.006d*0730_001 bhīmasenena durvṛttaḥ saha bhrātṛbhir āhave 04,039.006d*0731_001 śrutvaitad vacanaṃ jiṣṇor vismayasphāritekṣaṇaḥ 04,039.006d*0731_002 paśyann animiṣaḥ pārthaṃ śanair vācam uvāca ha 04,039.007 uttara uvāca 04,039.007a daśa pārthasya nāmāni yāni pūrvaṃ śrutāni me 04,039.007c prabrūyās tāni yadi me śraddadhyāṃ sarvam eva te 04,039.008 arjuna uvāca 04,039.008a hanta te 'haṃ samācakṣe daśa nāmāni yāni me 04,039.008b*0732_001 vairāṭe śṛṇu tāni tvaṃ yāni pūrvaṃ śrutāni te 04,039.008b*0733_001 ekāgramānaso bhūtvā śṛṇu sarvaṃ samāhitaḥ 04,039.008b*0734_001 īśāno vidadhe devas tridivasyeśvaro divi 04,039.008b*0735_001 tāni loke pravṛttāni vairāṭe śṛṇu tattvataḥ 04,039.008c arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kirīṭī śvetavāhanaḥ 04,039.008e bībhatsur vijayaḥ kṛṣṇaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 04,039.008f*0736_001 etāni mama nāmāni sthāpitāni surottamaiḥ 04,039.009 uttara uvāca 04,039.009*0737_001 guṇato daśa nāmāni samavetāni pāṇḍave 04,039.009*0737_002 caranti loke khyātāni viditāni mamānagha 04,039.009a kenāsi vijayo nāma kenāsi śvetavāhanaḥ 04,039.009c kirīṭī nāma kenāsi savyasācī kathaṃ bhavān 04,039.010a arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kṛṣṇo bībhatsur eva ca 04,039.010c dhanaṃjayaś ca kenāsi prabrūhi mama tattvataḥ 04,039.010e śrutā me tasya vīrasya kevalā nāmahetavaḥ 04,039.010f*0738_001 tatsarvaṃ yadi me brūyāḥ śraddadhyāṃ sarvam eva te 04,039.010f*0739_001 itas tataś calaty etan mano me cañcalaṃ tvayi 04,039.010f*0739_002 arjuno vā bhavān neti vada śīghraṃ bṛhannale 04,039.011 arjuna uvāca 04,039.011a sarvāñ janapadāñ jitvā vittam ācchidya kevalam 04,039.011c madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhur māṃ dhanaṃjayam 04,039.012a abhiprayāmi saṃgrāme yad ahaṃ yuddhadurmadān 04,039.012c nājitvā vinivartāmi tena māṃ vijayaṃ viduḥ 04,039.013a śvetāḥ kāñcanasaṃnāhā rathe yujyanti me hayāḥ 04,039.013c saṃgrāme yudhyamānasya tenāhaṃ śvetavāhanaḥ 04,039.013d*0740_001 kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ bhrājate me śirogatam 04,039.013d*0740_002 raṇamadhye rathasthasya sūryapāvakasaṃnibham 04,039.014a uttarābhyāṃ ca pūrvābhyāṃ phalgunībhyām ahaṃ divā 04,039.014c jāto himavataḥ pṛṣṭhe tena māṃ phalgunaṃ viduḥ 04,039.014d*0741_001 yo mamāṅge vraṇaṃ kuryān mama jyeṣṭhasya paśyataḥ 04,039.014d*0741_002 yudhiṣṭhirasya rudhiraṃ darśayed vā kadā cana 04,039.014d*0741_003 parābhavam ahaṃ tasya kule kuryāṃ na saṃśayaḥ 04,039.015a purā śakreṇa me dattaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ 04,039.015c kirīṭaṃ mūrdhni sūryābhaṃ tena māhuḥ kirīṭinam 04,039.015d*0742_001 acchedyaṃ ruciraṃ citraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 04,039.015d*0742_002 indradattam anāhāryaṃ 04,039.016a na kuryāṃ karma bībhatsaṃ yudhyamānaḥ kathaṃ cana 04,039.016c tena devamanuṣyeṣu bībhatsur iti māṃ viduḥ 04,039.017a ubhau me dakṣiṇau pāṇī gāṇḍīvasya vikarṣaṇe 04,039.017b*0743_001 dhanuṣāhaṃ samāyuktaḥ śaravarṣaṃ sṛjāmi ca 04,039.017b*0744_001 bhujau me bhavataḥ saṃkhye parasainyavināśane 04,039.017c tena devamanuṣyeṣu savyasācīti māṃ viduḥ 04,039.018a pṛthivyāṃ caturantāyāṃ varṇo me durlabhaḥ samaḥ 04,039.018c karomi karma śuklaṃ ca tena mām arjunaṃ viduḥ 04,039.019a ahaṃ durāpo durdharṣo damanaḥ pākaśāsaniḥ 04,039.019c tena devamanuṣyeṣu jiṣṇunāmāsmi viśrutaḥ 04,039.019d@037_0001 mātā mama pṛthā nāma tena māṃ pārtham abruvan 04,039.019d@037_0002 devadānavagandharvān piśācoragarākṣasān 04,039.019d@037_0003 ahaṃ purā raṇe jitvā khāṇḍave 'gnim atarpayam 04,039.019d@037_0004 hutāśanaṃ tarpayitvā sahitaḥ śārṅgadhanvanā 04,039.019d@037_0005 triviṣṭapagatau dṛṣṭvā pitāmahamaheśvarau 04,039.019d@037_0006 mūrcchayā patitaṃ bhūmāv āgatau devasattamau 04,039.019d@037_0007 dṛṣṭvā tau varadau devau saṃjñāṃ labdhvotthitaṃ purā 04,039.019d@037_0008 mūrdhnābhipraṇataṃ bhūmau tau tadā varadau varau 04,039.019d@037_0009 kṛṣṇety ekādaśaṃ nāma prītyā me tatra cakratuḥ 04,039.019d@037_0010 tuṣṭau ca mama vīryeṇa karmaṇā cābhirādhitau 04,039.019d@037_0011 sarvadevaiḥ parivṛtau bhūyo māṃ svayam ūcatuḥ 04,039.019d@037_0012 varaṃ tāta vṛṇīṣveti yat prārthayasi pāṇḍava 04,039.019d@037_0013 tato 'ham astrāṇy alabhaṃ divyāni ca dṛḍhāni ca 04,039.019d@037_0014 brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthūṇākarṇaṃ ca durjayam 04,039.019d@037_0015 aindraṃ vāruṇam āgneyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam 04,039.019d@037_0016 tato 'ham ajayaṃ bhūyo rathenaindreṇa durjayān 04,039.019d@037_0017 mātaliṃ sārathiṃ kṛtvā nivātakavacān raṇe 04,039.019d@037_0018 avadhyakavacān devair varadattān mahāsurān 04,039.019d@037_0019 tisraḥ koṭīr dānavānāṃ saṃyugeṣv anivartinām 04,039.019d@037_0020 eko nirjitya saṃgrāme bhūyo devān atoṣayam 04,039.019d@037_0021 tato me bhagavān indraḥ kirīṭam adadāt svayam 04,039.019d@037_0022 devāś ca śaṅkham adaduḥ śatrusainyanivāraṇam 04,039.019d@037_0023 ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapuravāsinām 04,039.019d@037_0024 hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi jayaṃ saṃprāptavān aham 04,039.019d@037_0025 asaṃbhrānto rathe tiṣṭhan sahasreṣu śateṣu ca 04,039.019d@037_0026 śatrumadhye durādharṣo na muhyanti ca me diśaḥ 04,039.019d@037_0027 ahaṃ gandharvarājena hriyamāṇaṃ suyodhanam 04,039.019d@037_0028 bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tāta gandharvaiḥ samare jitam 04,039.019d@037_0029 caturdaśa sahasrāṇi hatvā cainam amocayam 04,039.019d@037_0030 mā bhair vigatasaṃtrāsaḥ kurūn etān samāgatān 04,039.019d@037_0031 suyodhanasya miṣataḥ karṇasya ca kṛpasya ca 04,039.019d@037_0032 pitāmahasya bhīṣmasya drauṇer droṇasya ca svayam 04,039.019d@037_0033 sarvān eva kurūñ jitvā pratyāneṣyāmi te paśūn 04,039.020a kṛṣṇa ity eva daśamaṃ nāma cakre pitā mama 04,039.020c kṛṣṇāvadātasya sataḥ priyatvād bālakasya vai 04,039.020d*0745_001 sthito 'smi yattaḥ saṃgrāme vairāṭe vyetu te bhayam 04,039.020d*0745_002 etac chrutvā prahṛṣṭātmā vismayotphullalocanaḥ 04,039.021 vaiśaṃpāyana uvāca 04,039.021a tataḥ pārthaṃ sa vairāṭir abhyavādayad antikāt 04,039.021b*0746_001 tasya tad vacanaṃ śrutvā vairāṭiḥ pārṣatottama 04,039.021b*0746_002 prahṛṣṭaromā hṛṣṭo 'bhūd vismayotphullalocanaḥ 04,039.021b*0746_003 taṃ prekṣya vai mahātmānam arjunaṃ matsyanandanaḥ 04,039.021b*0746_004 prāñjaliś cābhivādyātha idaṃ vacanam abravīt 04,039.021c ahaṃ bhūmiṃjayo nāma nāmnāham api cottaraḥ 04,039.022a diṣṭyā tvāṃ pārtha paśyāmi svāgataṃ te dhanaṃjaya 04,039.022c lohitākṣa mahābāho nāgarājakaropama 04,039.022e yad ajñānād avocaṃ tvāṃ kṣantum arhasi tan mama 04,039.022e*0747_001 **** **** pramādena narottama 04,039.022e*0747_002 akṛtvā hṛdaye sarvaṃ 04,039.023a yatas tvayā kṛtaṃ pūrvaṃ vicitraṃ karma duṣkaram 04,039.023c ato bhayaṃ vyatītaṃ me prītiś ca paramā tvayi 04,039.023d*0748_001 dāso 'haṃ te bhaviṣyāmi paśya mām anukampayā 04,039.023d*0748_002 yā pratijñā kṛtā pūrvaṃ tava sārathyakāraṇāt 04,039.023d*0748_003 manaḥsvāsthyaṃ ca me jātaṃ jātaṃ bhāgyaṃ ca me mahat 04,039.023d*0749_001 yad ajñānād avocaṃ tvāṃ vismartavyaṃ dhanaṃjaya 04,039.023d*0749_002 yāvad arvāg ahaṃ vidyāṃ tvāṃ na tattvena bhārata 04,039.023d*0749_003 tāvan me 'bhūd bhayaṃ tāta kurubhyo nātra saṃśayaḥ 04,039.023d*0749_004 yadā tv ajñāsiṣam ahaṃ channaṃ tattvena bhārata 04,039.023d*0749_005 vismito 'smi mahāsattva sarvaśatrūn vināśaya 04,039.023d*0749_006 tvadvākyajalasaṃsiktam utpalaṃ hṛdayaṃ mama 04,039.023d*0749_007 gharmābhitaptaṃ vijale mlānapadmam iva hrade 04,039.023d*0750_001 neyaṃ pratijñā pūrṇā me harṣaś cārjuna jāyate 04,039.023d*0750_002 devendratanayasyeha sārathiḥ syāṃ mahāmṛdhe 04,039.023d*0750_003 iti pūrvaṃ kṛtāsmābhiḥ pratijñā yuddhadurmada 04,039.023d*0750_004 pratijñā mama saṃpūrṇā tava sārathyakāraṇāt 04,039.023d@038_0001 na smartavyaṃ tvayā vīra lokapālasamo hy asi 04,039.023d@038_0002 prasādaye mahābāho pūrvaṃ yat skhalitaṃ mama 04,039.023d@038_0003 tāvan me 'bhūd bhayaṃ pārtha yāvat tvāṃ nāvalokaye 04,039.023d@038_0004 vibhayo darśanāt tubhyaṃ kas tvāṃ yotsyej jijīviṣuḥ 04,039.023d@038_0005 evaṃ prahṛṣṭaromāsau brūte matsyasuto 'rjunam 04,039.023d@038_0006 prāñjaliḥ samupātiṣṭhad vāsavo druhiṇaṃ yathā 04,039.023d@038_0007 tato 'rjunaḥ samāśvāsya matsyaṃ vairāṭim abravīt 04,039.023d@038_0008 uvāca muditaḥ kāle tamo hatvā yathā raviḥ 04,039.023d@038_0009 āśvāsya putraṃ matsyasya dhanur visphārya gāṇḍivam 04,039.023d@038_0010 prekṣaṇīyatamo bhūtvā tasthau dīpto ravir yathā 04,040.001 uttara uvāca 04,040.001a āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā 04,040.001c katamaṃ yāsyase 'nīkam ukto yāsyāmy ahaṃ tvayā 04,040.002 arjuna uvāca 04,040.002a prīto 'smi puruṣavyāghra na bhayaṃ vidyate tava 04,040.002c sarvān nudāmi te śatrūn raṇe raṇaviśārada 04,040.003a svastho bhava mahābuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha 04,040.003c yudhyamānaṃ vimarde 'smin kurvāṇaṃ bhairavaṃ mahat 04,040.003d*0751_001 gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca śarān kanakabhūṣitān 04,040.004a etān sarvān upāsaṅgān kṣipraṃ badhnīhi me rathe 04,040.004c etaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtam 04,040.004d*0752_001 gāñjīvaṃ devadattaṃ ca tathākṣayyau maheṣudhī 04,040.004d*0752_002 ratham āropayaitan me pratyāneṣyāmi te paśūn 04,040.004d*0753_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,040.004d*0753_001 arjunasya vacaḥ śrutvā tvarāvān uttaras tadā 04,040.004d*0753_002 arjunasyāyudhān gṛhya śīghreṇāvātarat tataḥ 04,040.004d*0753_002 arjuna uvāca 04,040.004e ahaṃ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn 04,040.004f*0754_001 toṣayiṣyāmi rājānaṃ pravekṣyāmi puraṃ punaḥ 04,040.005a saṃkalpapakṣavikṣepaṃ bāhuprākāratoraṇam 04,040.005c tridaṇḍatūṇasaṃbādham anekadhvajasaṃkulam 04,040.006a jyākṣepaṇaṃ krodhakṛtaṃ nemīninadadundubhi 04,040.006b*0755_001 śarajālavitānāḍhyam ākṣveḷitamahāsvanam 04,040.006c nagaraṃ te mayā guptaṃ rathopasthaṃ bhaviṣyati 04,040.007a adhiṣṭhito mayā saṃkhye ratho gāṇḍīvadhanvanā 04,040.007c ajeyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vyetu te bhayam 04,040.008 uttara uvāca 04,040.008a bibhemi nāham eteṣāṃ jānāmi tvāṃ sthiraṃ yudhi 04,040.008c keśavenāpi saṃgrāme sākṣād indreṇa vā samam 04,040.008d*0756_001 bahunā kiṃ pralāpena śṛṇu me caramaṃ vacaḥ 04,040.008d*0756_002 nāhaṃ bibhemi kaunteya sākṣād api śatakratoḥ 04,040.008d*0756_003 yamapāśikuberebhyo droṇabhīṣmaśatād api 04,040.009a idaṃ tu cintayann eva parimuhyāmi kevalam 04,040.009c niścayaṃ cāpi durmedhā na gacchāmi kathaṃ cana 04,040.010a evaṃ vīrāṅgarūpasya lakṣaṇair ucitasya ca 04,040.010c kena karmavipākena klībatvam idam āgatam 04,040.011a manye tvāṃ klībaveṣeṇa carantaṃ śūlapāṇinam 04,040.011c gandharvarājapratimaṃ devaṃ vāpi śatakratum 04,040.012 arjuna uvāca 04,040.012a bhrātur niyogāj jyeṣṭhasya saṃvatsaram idaṃ vratam 04,040.012c carāmi brahmacaryaṃ vai satyam etad bravīmi te 04,040.013a nāsmi klībo mahābāho paravān dharmasaṃyutaḥ 04,040.013b*0757_001 purāham ājñayā bhrātur jyeṣṭhasyāhaṃ surālayam 04,040.013b*0757_002 prāptavān urvaśīṃ dṛṣṭvā sudharmāyām ahaṃ tadā 04,040.013b*0757_003 nṛtyantīṃ paramaṃ rūpaṃ bibhratīṃ vajrisaṃnidhau 04,040.013b*0757_004 apaśyaṃ tām animiṣaṃ kūṭasthām anvayasya me 04,040.013b*0757_005 rātrau samāgatā mahyaṃ śayanaṃ rantum icchayā 04,040.013b*0757_006 ahaṃ tām abhivādyaiva mātṛsatkāram ācaram 04,040.013b*0757_007 sā ca mām aśapat kruddhā śikhaṇḍī tvaṃ bhaver iti 04,040.013b*0757_008 śrutvā tam indro mām āha mā bhais tvaṃ pārtha ṣaṇḍataḥ 04,040.013b*0757_009 upakāro bhavet tubhyam ajñātavasatau purā 04,040.013b*0757_010 itīndro mām anugrāhya tataḥ preṣitavān vṛṣā 04,040.013b*0757_011 tad idaṃ samanuprāptaṃ vrataṃ cīrṇaṃ mayānagha 04,040.013b*0758_001 urvaśīśāpasaṃbhūtaṃ klaibyaṃ māṃ samupasthitam 04,040.013c samāptavratam uttīrṇaṃ viddhi māṃ tvaṃ nṛpātmaja 04,040.014 uttara uvāca 04,040.014a paramo 'nugraho me 'dya yat pratarko na me vṛthā 04,040.014c na hīdṛśāḥ klībarūpā bhavantīha narottamāḥ 04,040.015a sahāyavān asmi raṇe yudhyeyam amarair api 04,040.015c sādhvasaṃ tat pranaṣṭaṃ me kiṃ karomi bravīhi me 04,040.016a ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāñ śatrurathārujaḥ 04,040.016c śikṣito hy asmi sārathye tīrthataḥ puruṣarṣabha 04,040.017a dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ 04,040.017c tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṃgava 04,040.017d*0759_001 etāsu pañcasv aśvānāṃ rathacaryāsu pāṇḍava 04,040.017d*0759_002 śatravo vidraviṣyanti gacchamānam itas tataḥ 04,040.017d*0760_001 aśvā hy ete mahābāho tavaivāhavadurjayāḥ 04,040.017d*0760_002 yogyā rathavare yuktāḥ prāṇavanto jitaśramāḥ 04,040.018a yasya yāte na paśyanti bhūmau prāptaṃ padaṃ padam 04,040.018c dakṣiṇaṃ yo dhuraṃ yuktaḥ sugrīvasadṛśo hayaḥ 04,040.019a yo 'yaṃ dhuraṃ dhuryavaro vāmaṃ vahati śobhanaḥ 04,040.019c taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayam 04,040.020a yo 'yaṃ kāñcanasaṃnāhaḥ pārṣṇiṃ vahati śobhanaḥ 04,040.020c vāmaṃ sainyasya manye taṃ javena balavattaram 04,040.021a yo 'yaṃ vahati te pārṣṇiṃ dakṣiṇām añcitodyataḥ 04,040.021c balāhakād api mataḥ sa jave vīryavattaraḥ 04,040.022a tvām evāyaṃ ratho voḍhuṃ saṃgrāme 'rhati dhanvinam 04,040.022c tvaṃ cemaṃ ratham āsthāya yoddhum arho mato mama 04,040.022d*0761_001 sarvaśatrubhir āyātair devarāja ivāsuraiḥ 04,040.023 vaiśaṃpāyana uvāca 04,040.023*0762_001 tato rathād avaskandya vīryavān arimardanaḥ 04,040.023*0762_002 praṇamya devān gāṇḍīvam ādāya ruruce śriyā 04,040.023a tato nirmucya bāhubhyāṃ valayāni sa vīryavān 04,040.023c citre dundubhisaṃnāde pratyamuñcat tale śubhe 04,040.023d*0763_001 indradatte ca te divye uddhṛtyāmucya kuṇḍale 04,040.024a kṛṣṇān bhaṅgīmataḥ keśāñ śvetenodgrathya vāsasā 04,040.024b*0764_001 athāso prāṅmukho bhūtvā śuciḥ prayatamānasaḥ 04,040.024b*0764_002 abhidadhyau mahābāhuḥ sarvāstrāṇi rathottame 04,040.024b*0764_003 ūcuś ca pārthaṃ sarvāṇi prāñjalīni nṛpātmajam 04,040.024b*0764_004 ime sma paramodārāḥ kiṃkarāḥ pāṇḍunandana 04,040.024b*0764_005 praṇipatya tataḥ pārthaḥ samālabhya ca pāṇinā 04,040.024b*0764_006 sarvāṇi mānasānīha bhavatety abhyabhāṣata 04,040.024b*0764_007 pratigṛhya tato 'strāṇi prahṛṣṭavadano 'bhavat 04,040.024b*0765_001 sasmāra divyāny astrāṇi yathāvad bharatarṣabhaḥ 04,040.024b*0766_001 abhyupeyur mahābhāgaṃ mahāstrāṇi tadārjunam 04,040.024c adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ 04,040.025a tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo 'bhūn mahāsvanaḥ 04,040.025c yathā śailasya mahataḥ śailenaivābhijaghnuṣaḥ 04,040.026a sanirghātābhavad bhūmir dikṣu vāyur vavau bhṛśam 04,040.026b*0767_001 papāta mahatī colkā diśo na pracakāśire 04,040.026c bhrāntadvijaṃ khaṃ tadāsīt prakampitamahādrumam 04,040.027a taṃ śabdaṃ kuravo 'jānan visphoṭam aśaner iva 04,040.027b*0768_001 tārkṣyaṃ śabdam iva śrutvā vitresur dīnamānasāḥ 04,040.027b*0768_002 yathendro vyākṣipad bhīmaṃ visphoṭam aśaner vibhuḥ 04,040.027b*0769_001 mahāśanimahāśabdaḥ sadṛśo jyāsvano mahān 04,040.027b*0769_002 śatrūn vīrāṃś ca saṃtyajya nigrahastho rathe sthitaḥ 04,040.027c yad arjuno dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyām ākṣipad rathe 04,040.027d@039_0000 uttara uvāca 04,040.027d@039_0001 ekas tvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bahūn etān mahārathān 04,040.027d@039_0002 kathaṃ jeṣyasi saṃgrāme sarvaśastrāstrapāragān 04,040.027d@039_0003 asahāyo 'si kaunteya sasahāyāś ca kauravāḥ 04,040.027d@039_0004 vaiśaṃpāyana uvāca 04,040.027d@039_0004 ata eva mahābāho bhītas tiṣṭhāmi te 'grataḥ 04,040.027d@039_0005 uvāca pārtho mā bhaiṣīḥ prahasya svanavat tadā 04,040.027d@039_0006 yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ 04,040.027d@039_0007 sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kas tadāsīt sakhā mama 04,040.027d@039_0008 tathā pratibhaye tasmin devadānavasaṃkule 04,040.027d@039_0009 khāṇḍave yudhyamānasya kas tadāsīt sakhā mama 04,040.027d@039_0010 nivātakavacaiḥ sārdhaṃ paulomaiś ca mahābalaiḥ 04,040.027d@039_0011 yudhyato devarājārthe kaḥ sahāyas tadābhavat 04,040.027d@039_0012 svayaṃvare tu pāñcālyā rājabhiḥ saha saṃyuge 04,040.027d@039_0013 yudhyato bahubhis tāta kaḥ sahāyas tadābhavat 04,040.027d@039_0014 upajīvya guruṃ droṇaṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam 04,040.027d@039_0015 varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ kṛṣṇaṃ ca mādhavam 04,040.027d@039_0016 pinākapāṇinaṃ caiva katham etān na yodhaye 04,040.027d@039_0017 rathaṃ vāhaya me śīghraṃ vyetu te mānaso jvaraḥ 04,041.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,041.001a uttaraṃ sārathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam 04,041.001c āyudhaṃ sarvam ādāya tataḥ prāyād dhanaṃjayaḥ 04,041.002a dhvajaṃ siṃhaṃ rathāt tasmād apanīya mahārathaḥ 04,041.002c praṇidhāya śamīmūle prāyād uttarasārathiḥ 04,041.003a daivīṃ māyāṃ rathe yuktvā vihitāṃ viśvakarmaṇā 04,041.003c kāñcanaṃ siṃhalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam 04,041.004a manasā cintayām āsa prasādaṃ pāvakasya ca 04,041.004c sa ca tac cintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtāny acodayat 04,041.004d*0770_001 dhvaje vānaram ucchritya gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 04,041.004d*0771_001 uttasthau cottaras tāta smṛtvā punar ihāgataḥ 04,041.004d*0771_002 taṃ samāśvāsya bībhatsur abhiyātuṃ pratatvare 04,041.005a sapatākaṃ vicitrāṅgaṃ sopāsaṅgaṃ mahārathaḥ 04,041.005b*0772_001 khāt papāta rathe tūrṇaṃ divyarūpaṃ manoramam 04,041.005b*0772_002 rathaṃ tam āgataṃ dṛṣṭvā dakṣiṇaṃ prākarot tadā 04,041.005c ratham āsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 04,041.006a baddhāsiḥ satanutrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 04,041.006c tataḥ prāyād udīcīṃ sa kapipravaraketanaḥ 04,041.006d*0773_001 sainyābhyāśam anuprāpya gṛhītvā bhīmam uttamam 04,041.007a svanavantaṃ mahāśaṅkhaṃ balavān arimardanaḥ 04,041.007c prādhamad balam āsthāya dviṣatāṃ lomaharṣaṇam 04,041.007d*0774_001 śaśāṅkakundadhavalaṃ mukhe nikṣipya vāsaviḥ 04,041.007d*0774_002 ucchvasad gaṇḍayugulaṃ sirāḷyācitaphālakam 04,041.007d*0774_003 āyattanimnanayanaṃ hrasvasthūlaśirodharam 04,041.007d*0774_004 atiśliṣṭodaroraskaṃ tiryag ānanaśobhitam 04,041.007d*0774_005 yāvat svaśaktisāmagryaṃ trailokyaṃ kṣobhayann iva 04,041.007d*0774_006 marudbhir daśabhiś caiva prādhmāpayad ariṃdamaḥ 04,041.007d*0775_001 śaṅkhaśabdo 'sya so 'tyarthaṃ śrūyate kālameghavat 04,041.007d*0775_002 tasya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca 04,041.007d*0775_003 vānarasya ca nādena rathanemisvanena ca 04,041.007d*0775_004 jaṅgamasya bhayaṃ ghoram akarot pākaśāsaniḥ 04,041.008a tatas te javanā dhuryā jānubhyām agaman mahīm 04,041.008c uttaraś cāpi saṃtrasto rathopastha upāviśat 04,041.009a saṃsthāpya cāśvān kaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ 04,041.009b*0776_001 vyabhrājata rathopasthe bhānur merāv ivottare 04,041.009b*0776_002 śaṅkhaśabdena vitrastaṃ jyāghātena ca mūrchitam 04,041.009c uttaraṃ ca pariṣvajya samāśvāsayad arjunaḥ 04,041.010a mā bhais tvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo 'si paraṃtapa 04,041.010c kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi 04,041.011a śrutās te śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ 04,041.011c kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām 04,041.012a sa tvaṃ katham ihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ 04,041.012c viṣaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā 04,041.013 uttara uvāca 04,041.013a śrutā me śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ 04,041.013c kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām 04,041.014a naivaṃvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śrutaḥ 04,041.014c dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ na hīdṛśam 04,041.014e dhanuṣaś caiva nirghoṣaḥ śrutapūrvo na me kva cit 04,041.015a asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca 04,041.015b*0777_001 amānuṣāṇāṃ śabdena bhūtānāṃ dhvajavāsinām 04,041.015c rathasya ca ninādena mano muhyati me bhṛśam 04,041.016a vyākulāś ca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva me 04,041.016c dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me 04,041.016e gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkṛtau 04,041.016f*0778_001 tān * * paribhāṣantam uttaraṃ yuddhadurmadaḥ 04,041.016f*0779_001 sa muhūrtaṃ prayātaṃ tu pārtho vairāṭim abravīt 04,041.016f*0780_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,041.016f*0780_001 punar dhvajaṃ punaḥ śaṅkhaṃ dhanuś caiva punaḥ punaḥ 04,041.016f*0780_002 saṃmūḍhacetā vairāṭir arjunaṃ samudaikṣata 04,041.016f*0780_002 arjunaḥ 04,041.016f*0780_003 sthiro bhava mahābāho saṃjñāṃ cātmānam ānaya 04,041.017 arjuna uvāca 04,041.017a ekānte ratham āsthāya padbhyāṃ tvam avapīḍaya 04,041.017c dṛḍhaṃ ca raśmīn saṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmy ahaṃ punaḥ 04,041.017d*0781_001 na bhayaṃ vidyate cānyan mayi tiṣṭhati saṃyuge 04,041.017d*0781_002 paśya bāhubalaṃ vīra yudhyataḥ śatrubhiḥ saha 04,041.017d*0782_001 sthirīkuruṣva hṛdayaṃ yathā śabdo mahān bhavet 04,041.017d*0783_001 evam uktvā mahābāhuḥ savyasācī paraṃtapaḥ 04,041.017d*0783_002 pradadhmau ca mahāśaṅkhaṃ devadattam anuttamam 04,041.017d*0783_003 jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny amohayat 04,041.018 vaiśaṃpāyana uvāca 04,041.018*0784_001 tataḥ sa punar evātha taṃ śaṅkhaṃ prādhamad balī 04,041.018*0784_002 dviṣatāṃ duḥkhajananaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam 04,041.018*0785_001 tataḥ śaṅkham upādhmāsīd dārayann iva parvatān 04,041.018*0785_002 guhā girīṇāṃ ca tadā diśaḥ śailāṃs tathaiva ca 04,041.018*0785_003 uttaraś cāpi saṃlīno rathopastha upāviśat 04,041.018*0786_001 tato 'rjunaḥ śaṅkhaśabdaṃ cakārātīva duḥsaham 04,041.018a tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca 04,041.018c gāṇḍīvasya ca ghoṣeṇa pṛthivī samakampata 04,041.018d*0787_001 śrutvā śabdaṃ tadā droṇo gāṅgeyaṃ vākyam abravīt 04,041.018d*0788_001 uttaraṃ tu rathe dṛṣṭvā śaṅkhaśabdena mohitam 04,041.018d*0789_001 sa rathaḥ saṃsmṛtas tena upāyād vānaradhvajaḥ 04,041.018d*0790_001 taṃ samāśvāsayām āsa punar eva dhanaṃjayaḥ 04,041.018d*0791_001 tato droṇo mahābuddhiḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,041.018d*0791_002 uvāca ha kuror madhye sarvaṃ saṃbodhayann iva 04,041.018d*0792_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,041.018d*0792_001 śaṅkhaśabdaṃ ca taṃ śrutvā meghasya ninadaṃ yathā 04,041.018d*0792_002 gāṇḍīvajyāsvanenaiva vismayotphullalocanaḥ 04,041.018d*0793_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,041.018d*0793_001 bhāradvājas tato droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,041.018d*0793_002 rājānaṃ cāha saṃprekṣya duryodhanam ariṃdamam 04,041.019 droṇa uvāca 04,041.019*0794_001 nadīja laṅkeśavanāriketur 04,041.019*0794_002 nagāhvayo nāma nagārisūnuḥ 04,041.019*0794_003 eṣo 'ṅganāveṣadharas tarasvī 04,041.019*0794_004 vijeṣyate sarvakurupravīrān 04,041.019*0795_001 eṣā na yoṣā yadi yoṣid eṣā 04,041.019*0795_002 tat saiva yā śumbhaniśumbhahantrī 04,041.019*0795_003 māyāmayastrīvapur ātanoti 04,041.019*0795_004 līlāyitaṃ vā puruṣaḥ purāṇaḥ 04,041.019*0796_001 yathendrajit kṣatriyāṇy aṅganeyaṃ 04,041.019*0796_002 gurur babhāṣe vacanaṃ kilaitat 04,041.019a yathā rathasya nirghoṣo yathā śaṅkha udīryate 04,041.019c kampate ca yathā bhūmir naiṣo 'nyaḥ savyasācinaḥ 04,041.019d*0797_001 autpātikam idaṃ rājan nimittaṃ bhavatīha naḥ 04,041.019d*0797_002 na hi paśyāmi vijayaṃ sainye 'smākaṃ paraṃtapa 04,041.020a śastrāṇi na prakāśante na prahṛṣyanti vājinaḥ 04,041.020c agnayaś ca na bhāsante samiddhās tan na śobhanam 04,041.021a praty ādityaṃ ca naḥ sarve mṛgā ghorapravādinaḥ 04,041.021c dhvajeṣu ca nilīyante vāyasās tan na śobhanam 04,041.021e śakunāś cāpasavyā no vedayanti mahad bhayam 04,041.022a gomāyur eṣa senāyā ruvan madhye 'nudhāvati 04,041.022c anāhataś ca niṣkrānto mahad vedayate bhayam 04,041.022e bhavatāṃ romakūpāṇi prahṛṣṭāny upalakṣaye 04,041.022f*0798_001 dhruvaṃ vināśo yuddhena kṣatriyāṇāṃ pradṛśyate 04,041.022f*0798_002 jyotīṃṣi na prakāśante dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ 04,041.022f*0798_003 utpātā vividhā ghorā dṛśyante kṣatranāśanāḥ 04,041.022f*0798_004 viśeṣata ihāsmākaṃ nimittāni vināśane 04,041.022f*0798_005 ulkābhiś ca pradīptābhir bādhyate pṛtanā tava 04,041.022f*0798_006 vāhanāny aprahṛṣṭāni rudantīva viśāṃ pate 04,041.022f*0798_007 upāsate ca sainyāni gṛdhrās tava samantataḥ 04,041.022f*0798_008 tapsyase vāhinīṃ dṛṣṭvā pārthabāṇaprapīḍitām 04,041.022f*0799_001 anuṣṇāṅgāś ca saṃsvinnā jṛmbhante cāpy abhīkṣṇaśaḥ 04,041.022f*0799_002 viṣṭambhantīha mātaṅgā muñcanty aśrūṇi vājinaḥ 04,041.022f*0799_003 sadā mūtraṃ purīṣaṃ ca utsṛjante punaḥ punaḥ 04,041.022f*0799_004 lohitārdrā ca pṛthivī diśaḥ sarvāḥ pradhūpitāḥ 04,041.022f*0799_005 na ca sūryaḥ pratapati mahad vedayate bhayam 04,041.022f*0799_006 hastinaś cāpi vitrastā yodhāś cāpi vitatrasuḥ 04,041.023a parābhūtā ca vaḥ senā na kaś cid yoddhum icchati 04,041.023c vivarṇamukhabhūyiṣṭhāḥ sarve yodhā vicetasaḥ 04,041.023d*0800_001 diśaṃ te dakṣiṇāṃ sarve viprekṣante punaḥ punaḥ 04,041.023d*0800_002 mṛgāś ca pakṣiṇaś caiva savyam eva patanti naḥ 04,041.023d*0800_003 vāditroddhuṣṭaghoṣāś ca na gāḍhaṃ prasvananti naḥ 04,041.023d*0800_004 yathā meghasya ninado gambhīras tūrṇam āyataḥ 04,041.023d*0800_005 śrūyate rathanirghoṣo nāyam anyo dhanaṃjayāt 04,041.023d*0800_006 aśvānāṃ svanatāṃ śabdo vahatāṃ pākaśāsanim 04,041.023d*0800_007 vānaraś ca dhvajo nityo niḥsaṅgaṃ dhūyate mahān 04,041.023d*0800_008 śaṅkhaśabdena pārthasya karṇau me badhirīkṛtau 04,041.023d*0800_009 sarvasainyaṃ ca vitrastaṃ nāyam anyo dhanaṃjayāt 04,041.023d*0800_010 rājānam agrataḥ kṛtvā duryodhanam ariṃdamam 04,041.023e gāḥ saṃprasthāpya tiṣṭhāmo vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 04,041.023f*0801_001 pravibhajya tridhā senāṃ samucchritya dhvajān api 04,041.023f*0801_002 dikṣu gulmā niveśyantāṃ yattā yotsyāmahe 'rjunam 04,041.023f*0802_001 śitair bāṇaiḥ pratapyemāṃ camūm eṣa dhanaṃjayaḥ 04,041.023f*0802_002 mūrdhni sarvanarendrāṇāṃ vāmapādaṃ kariṣyati 04,041.023f*0802_003 na hy eṣa śakyo bībhatsur jetuṃ devāsurair api 04,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,042.001a atha duryodhano rājā samare bhīṣmam abravīt 04,042.001c droṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahāratham 04,042.002a ukto 'yam artha ācāryo mayā karṇena cāsakṛt 04,042.002c punar eva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ bruvan 04,042.003a parājitair hi vastavyaṃ taiś ca dvādaśa vatsarān 04,042.003c vane janapade 'jñātair eṣa eva paṇo hi naḥ 04,042.004a teṣāṃ na tāvan nirvṛttaṃ vartate tu trayodaśam 04,042.004c ajñātavāsaṃ bībhatsur athāsmābhiḥ samāgataḥ 04,042.005a anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsur āgataḥ 04,042.005c punar dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ 04,042.006a lobhād vā te na jānīyur asmān vā moha āviśat 04,042.006c hīnātiriktam eteṣāṃ bhīṣmo veditum arhati 04,042.007a arthānāṃ tu punar dvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ 04,042.007b*0803_001 svārthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavido janāḥ 04,042.007c anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati cānyathā 04,042.008a uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatām 04,042.008c yadi bībhatsur āyātas teṣāṃ kaḥ syāt parāṅmukhaḥ 04,042.009a trigartānāṃ vayaṃ hetor matsyān yoddhum ihāgatāḥ 04,042.009c matsyānāṃ viprakārāṃs te bahūn asmān akīrtayan 04,042.010a teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tad asmābhiḥ pratiśrutam 04,042.010a*0804_001 **** **** trastānāṃ trāṇam icchatām 04,042.010a*0804_002 abhayaṃ yācamānānāṃ 04,042.010c prathamaṃ tair grahītavyaṃ matsyānāṃ godhanaṃ mahat 04,042.011a saptamīm aparāhṇe vai tathā nas taiḥ samāhitam 04,042.011c aṣṭamyāṃ punar asmābhir ādityasyodayaṃ prati 04,042.011d*0805_001 imā gāvo gṛhītavyā gate matsye gavāṃ padam 04,042.011d*0806_001 ity eṣa niścayo 'smākaṃ mantro 'bhūn nāgasāhvaye 04,042.011d*0806_002 pāṇḍavānāṃ parijñāne sarveṣāṃ naḥ parasparam 04,042.012a te vā gāvo na paśyanti yadi va syuḥ parājitāḥ 04,042.012c asmān vāpy atisaṃdhāya kuryur matsyena saṃgatam 04,042.013a atha vā tān upāyāto matsyo jānapadaiḥ saha 04,042.013c sarvayā senayā sārdham asmān yoddhum upāgataḥ 04,042.013c*0807_001 **** **** saṃvṛto bhīmarūpayā 04,042.013c*0807_002 āyātaḥ kevalāṃ rātrim 04,042.014a teṣām eva mahāvīryaḥ kaś cid eva puraḥsaraḥ 04,042.014c asmāñ jetum ihāyāto matsyo vāpi svayaṃ bhavet 04,042.015a yady eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsur āgataḥ 04,042.015c sarvair yoddhavyam asmābhir iti naḥ samayaḥ kṛtaḥ 04,042.015d*0808_001 śarair enaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale 04,042.016a atha kasmāt sthitā hy ete ratheṣu rathasattamāḥ 04,042.016c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva vikarṇo drauṇir eva ca 04,042.017a saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle hy asmin mahārathāḥ 04,042.017c nānyatra yuddhāc chreyo 'sti tathātmā praṇidhīyatām 04,042.017d*0809_001 sarvalokena vā yuddhaṃ devair vāstu savāsavaiḥ 04,042.018a ācchinne godhane 'smākam api devena vajriṇā 04,042.018c yamena vāpi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet 04,042.019a śarair abhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane 04,042.019c ko hi jīvet padātīnāṃ bhaved aśveṣu saṃśayaḥ 04,042.019e ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītir vidhīyatām 04,042.019f*0810_001 duryodhanavacaḥ śrutvā rāṃdheyas tv abravīd vacaḥ 04,042.020a jānāti hi mataṃ teṣām atas trāsayatīva naḥ 04,042.020c arjunenāsya saṃprītim adhikām upalakṣaye 04,042.021a tathā hi dṛṣṭvā bībhatsum upāyāntaṃ praśaṃsati 04,042.021c yathā senā na bhajyeta tathā nītir vidhīyatām 04,042.021d*0811_001 heṣitaṃ hy upaśṛṇvāne droṇe sarvaṃ vighaṭṭitam 04,042.022a adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṃ gatā 04,042.022c yathā na vibhramet senā tathā nītir vidhīyatām 04,042.022d*0812_001 iṣṭā hi pāṇḍavā nityam ācāryasya viśeṣataḥ 04,042.022d*0813_001 āsayann aparārthāś ca kathyate sma svayaṃ tathā 04,042.023a aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavet pare 04,042.023c sthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ 04,042.024a sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ 04,042.024c stanayitnoś ca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśas tathā 04,042.024d*0814_001 bhīṣayan pāṇḍaveyebhyo bhavān sarvān imāñ janān 04,042.024d*0814_002 pramukhe sarvasainyānām abaddhaṃ bahu bhāṣate 04,042.024d*0814_003 yathaivāśvān mārgamāṇās tān evābhiparīpsavaḥ 04,042.024d*0814_004 heṣitāny eva śṛṇvanti syād idaṃ bhavatas tathā 04,042.025a kim atra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate 04,042.025c anyatra kāmād dveṣād vā roṣād vāsmāsu kevalāt 04,042.026a ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāś cāpāyadarśinaḥ 04,042.026c naite mahābhaye prāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃ cana 04,042.027a prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣv āvasatheṣu ca 04,042.027c kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitās tatra śobhanāḥ 04,042.028a bahūny āścaryarūpāṇi kurvanto janasaṃsadi 04,042.028c iṣvastre cārusaṃdhāne paṇḍitās tatra śobhanāḥ 04,042.029a pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca 04,042.029b*0815_001 hastyaśvarathacaryāsu kharoṣṭrājāvikarmaṇi 04,042.029b*0815_002 godhaneṣu pratolīṣu varadvāramukheṣu ca 04,042.029c annasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitās tatra śobhanāḥ 04,042.030a paṇḍitān pṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ 04,042.030c vidhīyatāṃ tathā nītir yathā vadhyeta vai paraḥ 04,042.031a gāvaś caiva pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciram 04,042.031c ārakṣāś ca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe parān 04,042.031d*0816_001 yathāsmākaṃ jayo vīra cintanīyas tathā tvayā 04,043.001 karṇa uvāca 04,043.001a sarvān āyuṣmato bhītān saṃtrastān iva lakṣaye 04,043.001c ayuddhamanasaś caiva sarvāṃś caivānavasthitān 04,043.001d*0817_001 yady eṣa jāmadagnyo vā yadi vendraḥ puraṃdaraḥ 04,043.002a yady eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsur āgataḥ 04,043.002c aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 04,043.003a mama cāpapramuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 04,043.003c nāvṛttir gacchatām asti sarpāṇām iva sarpatām 04,043.004a rukmapuṅkhāḥ sutīkṣṇāgrā muktā hastavatā mayā 04,043.004c chādayantu śarāḥ pārthaṃ śalabhā iva pādapam 04,043.005a śarāṇāṃ puṅkhasaktānāṃ maurvyābhihatayā dṛḍham 04,043.005c śrūyatāṃ talayoḥ śabdo bheryor āhatayor iva 04,043.005d*0818_001 ekaikaṃ caturaḥ pañca kva cit ṣaṣṭiṃ kva cic chatam 04,043.005d*0818_002 mayā paśyata matsyānām iṣubhir nihatān rathān 04,043.005d*0818_003 ekaṃ dvau caturaḥ pañca kva cit ṣaṣṭiṃ kva cic chatam 04,043.005d*0818_004 hatān paśyata mātaṅgān kīrṇān ekeṣuṇā mayā 04,043.005d*0818_005 madbāhumuktair iṣubhis tailadhautaiḥ patatribhiḥ 04,043.005d*0818_006 khadyotair iva saṃvṛttam antarikṣaṃ vyarājatām 04,043.006a samāhito hi bībhatsur varṣāṇy aṣṭau ca pañca ca 04,043.006c jātasnehaś ca yuddhasya mayi saṃprahariṣyati 04,043.007a pātrībhūtaś ca kaunteyo brāhmaṇo guṇavān iva 04,043.007c śaraughān pratigṛhṇātu mayā muktān sahasraśaḥ 04,043.008a eṣa caiva maheṣvāsas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 04,043.008c ahaṃ cāpi kuruśreṣṭhā arjunān nāvaraḥ kva cit 04,043.008d*0819_001 mama hastapramuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 04,043.008d*0820_001 nivṛttir gacchatāṃ nāsti vaiśvānarasamatviṣām 04,043.009a itaś cetaś ca nirmuktaiḥ kāñcanair gārdhravājitaiḥ 04,043.009c dṛśyatām adya vai vyoma khadyotair iva saṃvṛtam 04,043.009d*0821_001 tumulaḥ śrūyatāṃ nādaḥ ṣaṭpadāṃ gāyatām iva 04,043.009d*0822_001 matkārmukavimuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 04,043.009d*0822_002 kaḥ sahetāgrataḥ sthātum api sarvaiḥ surāsuraiḥ 04,043.010a adyāham ṛṇam akṣayyaṃ purā vācā pratiśrutam 04,043.010c dhārtarāṣṭrasya dāsyāmi nihatya samare 'rjunam 04,043.011a antarā chidyamānānāṃ puṅkhānāṃ vyatiśīryatām 04,043.011c śalabhānām ivākāśe pracāraḥ saṃpradṛśyatām 04,043.012a indrāśanisamasparśaṃ mahendrasamatejasam 04,043.012c ardayiṣyāmy ahaṃ pārtham ulkābhir iva kuñjaram 04,043.012d*0823_001 rathād atirathaṃ śūraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 04,043.012d*0823_002 vivaśaṃ pārtham ādāsye garutmān iva pannagam 04,043.013a tam agnim iva durdharṣam asiśaktiśarendhanam 04,043.013c pāṇḍavāgnim ahaṃ dīptaṃ pradahantam ivāhitān 04,043.014a aśvavegapurovāto rathaughastanayitnumān 04,043.014c śaradhāro mahāmeghaḥ śamayiṣyāmi pāṇḍavam 04,043.014d*0824_001 nirdahantam anīkāni śamayiṣye 'rjunānalam 04,043.014d*0825_001 kṣudrakair vividhair bhallair nipatadbhiś ca māmakaiḥ 04,043.014d*0825_002 saṃmūḍhacetāḥ kaunteyaḥ kartavyaṃ nābhipadyate 04,043.015a matkārmukavinirmuktāḥ pārtham āśīviṣopamāḥ 04,043.015c śarāḥ samabhisarpantu valmīkam iva pannagāḥ 04,043.015d*0826_001 sutejanai rukmapuṅkhaiḥ supītair nataparvabhiḥ 04,043.015d*0826_002 ācitaṃ paśya kaunteyaṃ karṇikārair ivācalam 04,043.015d*0827_001 barhibarhiṇavājānāṃ barhiṇāṃ barhiṇām iva 04,043.015d*0827_002 patatāṃ patatāṃ ghoṣaḥ patatāṃ patatām iva 04,043.016a jāmadagnyān mayā hy astraṃ yat prāptam ṛṣisattamāt 04,043.016c tad upāśritya vīryaṃ ca yudhyeyam api vāsavam 04,043.017a dhvajāgre vānaras tiṣṭhan bhallena nihato mayā 04,043.017c adyaiva patatāṃ bhūmau vinadan bhairavān ravān 04,043.018a śatror mayābhipannānāṃ bhūtānāṃ dhvajavāsinām 04,043.018c diśaḥ pratiṣṭhamānānām astu śabdo divaṃ gataḥ 04,043.018d*0828_001 kruddhenāstraṃ mayā muktaṃ nirdahet pṛthivīm imām 04,043.018d*0828_002 sthitaṃ saṃgrāmaśirasi pārtham ekākinaṃ kimu 04,043.019a adya duryodhanasyāhaṃ śalyaṃ hṛdi cirasthitam 04,043.019c samūlam uddhariṣyāmi bībhatsuṃ pātayan rathāt 04,043.020a hatāśvaṃ virathaṃ pārthaṃ pauruṣe paryavasthitam 04,043.020c niḥśvasantaṃ yathā nāgam adya paśyantu kauravāḥ 04,043.021a kāmaṃ gacchantu kuravo dhanam ādāya kevalam 04,043.021c ratheṣu vāpi tiṣṭhanto yuddhaṃ paśyantu māmakam 04,043.021d*0829_001 paśyantu vīryam iha māmakam adya nāma 04,043.021d*0829_002 magne jane samanujāḥ surasiddhasaṃghāḥ 04,043.021d*0829_003 śakrātmajasya samare virathīkṛtasya 04,043.021d*0829_004 evaṃ punaḥ sa virarāma kṛpo babhāṣe 04,044.001 kṛpa uvāca 04,044.001*0830_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,044.001*0830_001 tasya tad vacanaṃ śrutvā nītiśāstraviśāradaḥ 04,044.001*0830_002 ācāryaḥ kuruvīrāṇāṃ kṛpaḥ śāradvato 'bravīt 04,044.001a sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ 04,044.001c nārthānāṃ prakṛtiṃ vettha nānubandham avekṣase 04,044.002a nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇy āśritya cintitāḥ 04,044.002c teṣāṃ yuddhaṃ tu pāpiṣṭhaṃ vedayanti purāvidaḥ 04,044.003a deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhavet 04,044.003c hīnakālaṃ tad eveha phalavan na bhavaty uta 04,044.003e deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate 04,044.004a ānukūlyena kāryāṇām antaraṃ saṃvidhīyatām 04,044.004c bhāraṃ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ 04,044.005a paricintya tu pārthena saṃnipāto na naḥ kṣamaḥ 04,044.005b*0831_001 eko hi samare śatrūn samarthaḥ pratibādhitum 04,044.005c ekaḥ kurūn abhyarakṣad ekaś cāgnim atarpayat 04,044.006a ekaś ca pañca varṣāṇi brahmacaryam adhārayat 04,044.006c ekaḥ subhadrām āropya dvairathe kṛṣṇam āhvayat 04,044.006d*0832_001 ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvam ayodhayat 04,044.006e asminn eva vane kṛṣṇo hṛtāṃ kṛṣṇām avājayat 04,044.007a ekaś ca pañca varṣāṇi śakrād astrāṇy aśikṣata 04,044.007b*0833_001 eko deveśvaraṃ jitvā astrarājam avāptavān 04,044.007c ekaḥ sāṃyaminīṃ jitvā kurūṇām akarod yaśaḥ 04,044.008a eko gandharvarājānaṃ citrasenam ariṃdamaḥ 04,044.008c vijigye tarasā saṃkhye senāṃ cāsya sudurjayām 04,044.008d*0834_001 pāñcālīṃ śrīmatīṃ prāptaḥ kṣatraṃ jitvā svayaṃvare 04,044.008d*0834_002 ādāya gatavān pārtho bhavān kva nu gatas tadā 04,044.009a tathā nivātakavacāḥ kālakhañjāś ca dānavāḥ 04,044.009c daivatair apy avadhyās te ekena yudhi pātitāḥ 04,044.010a ekena hi tvayā karṇa kiṃ nāmeha kṛtaṃ purā 04,044.010c ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśīkṛtāḥ 04,044.011a indro 'pi hi na pārthena saṃyuge yoddhum arhati 04,044.011c yas tenāśaṃsate yoddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajam 04,044.012a āśīviṣasya kruddhasya pāṇim udyamya dakṣiṇam 04,044.012c avimṛśya pradeśinyā daṃṣṭrām ādātum icchasi 04,044.013a atha vā kuñjaraṃ mattam eka eva caran vane 04,044.013c anaṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ gantum icchasi 04,044.014a samiddhaṃ pāvakaṃ vāpi ghṛtamedovasāhutam 04,044.014b*0835_001 prāvṛtaḥ kuśacīreṇa patituṃ mūrkha manyase 04,044.014c ghṛtāktaś cīravāsās tvaṃ madhyenottartum icchasi 04,044.015a ātmānaṃ yaḥ samudbadhya kaṇṭhe baddhvā mahāśilām 04,044.015c samudraṃ pratared dorbhyāṃ tatra kiṃ nāma pauruṣam 04,044.016a akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ 04,044.016c tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yoddhum icchet sa durmatiḥ 04,044.017a asmābhir eṣa nikṛto varṣāṇīha trayodaśa 04,044.017c siṃhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṃ kariṣyati 04,044.018a ekānte pārtham āsīnaṃ kūpe 'gnim iva saṃvṛtam 04,044.018c ajñānād abhyavaskandya prāptāḥ smo bhayam uttamam 04,044.018d*0836_001 utsṛṣṭaṃ tūlarāśau tu eko 'gniṃ śamayet katham 04,044.019a saha yudhyāmahe pārtham āgataṃ yuddhadurmadam 04,044.019c sainyās tiṣṭhantu saṃnaddhā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 04,044.019d*0837_001 yuddhāyāvasthitaṃ pārtham āgataṃ pākaśāsanim 04,044.020a droṇo duryodhano bhīṣmo bhavān drauṇis tathā vayam 04,044.020c sarve yudhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ 04,044.020d*0838_001 na hy asaṃhatya samare pārthaṃ jeṣyāmahe vayam 04,044.021a vayaṃ vyavasitaṃ pārthaṃ vajrapāṇim ivodyatam 04,044.021c ṣaḍrathāḥ pratiyudhyema tiṣṭhema yadi saṃhatāḥ 04,044.022a vyūḍhānīkāni sainyāni yattāḥ paramadhanvinaḥ 04,044.022c yudhyāmahe 'rjunaṃ saṃkhye dānavā vāsavaṃ yathā 04,044.022d@041_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,044.022d@041_0001 kṛpasya tu vacaḥ śrutvā karṇo rājan yudhāṃ patiḥ 04,044.022d@041_0002 punaḥ provāca saṃkruddho garhayan brāhmaṇaṃ kṛpam 04,044.022d@041_0003 lakṣayāmy aham ācāryaṃ bhayād bhaktiṃ gataṃ ripau 04,044.022d@041_0004 bhītena hi na yoddhavyam ahaṃ yotsye dhanaṃjayam 04,044.022d@041_0005 nanu vāruṇam āgneyaṃ yāmyaṃ vāyavyam eva ca 04,044.022d@041_0006 astraṃ brahmaśiraś caiva sattvahīnaś ca te vṛthā 04,044.022d@041_0007 mitrakāryaṃ kṛtam idaṃ pitāputrair mahārathaiḥ 04,044.022d@041_0008 bhartṛpiṇḍaś ca nirdiṣṭo yatheṣṭaṃ gantum arhatha 04,044.022d@041_0009 bhikṣāṃ harasva tvaṃ nityaṃ yajñān anucarasva ca 04,044.022d@041_0010 āmantraṇaṃ hi bhuṅkṣvādya māsmān yuddhena bhīṣaya 04,044.022d@041_0011 bhārgavāstraṃ mayā muktaṃ nirdahet pṛthivīm imām 04,044.022d@041_0012 kiṃ punaḥ pāṇḍuputrāṇām ekam arjunam āhave 04,044.022d@041_0013 āgamiṣyanti padavīṃ mātsyāḥ pāṇḍavam āśritāḥ 04,044.022d@041_0014 tān ahaṃ nihaniṣyāmi bhavatā gamyatāṃ gṛham 04,044.022d@041_0015 tasya tad vacanaṃ śrutvā aśvatthāmā pratāpavān 04,044.022d@041_0016 uvāca vadatāṃ śreṣṭho duryodhanam avekṣya ca 04,044.022d*0839_001 yattāḥ sarve rathaśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ 04,044.022d*0839_002 ṣaḍrathāḥ parikīryantāṃ vajrapāṇim ivāsurāḥ 04,045.001 aśvatthāmovāca 04,045.001a na ca tāvaj jitā gāvo na ca sīmāntaraṃ gatāḥ 04,045.001c na hāstinapuraṃ prāptās tvaṃ ca karṇa vikatthase 04,045.001d*0840_001 bahūni dharmaśāstrāṇi paṭhanti dvijasattamāḥ 04,045.001d*0840_002 teṣu kiṃ svid idaṃ dṛṣṭaṃ dyūte jīyeta yan nṛpaḥ 04,045.002a saṃgrāmān subahūñ jitvā labdhvā ca vipulaṃ dhanam 04,045.002c vijitya ca parāṃ bhūmiṃ nāhuḥ kiṃ cana pauruṣam 04,045.003a pacaty agnir avākyas tu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ 04,045.003c tūṣṇīṃ dhārayate lokān vasudhā sacarācarān 04,045.004a cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ 04,045.004c dhanaṃ yair adhigantavyaṃ yac ca kurvan na duṣyati 04,045.005a adhītya brāhmaṇo vedān yājayeta yajeta ca 04,045.005c kṣatriyo dhanur āśritya yajetaiva na yājayet 04,045.005e vaiśyo 'dhigamya dravyāṇi brahmakarmāṇi kārayet 04,045.005f*0841_001 śūdraḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryāt triṣu varṇeṣu nityaśaḥ 04,045.005f*0841_002 vandanāyogavidhibhir vaitasīṃ vṛttim āsthitaḥ 04,045.006a vartamānā yathāśāstraṃ prāpya cāpi mahīm imām 04,045.006c sat kurvanti mahābhāgā gurūn suviguṇān api 04,045.006d*0842_001 kā jātis teṣu sūteyaṃ ke 'nyamantrāḥ kriyāś ca kāḥ 04,045.006d*0842_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,045.006d*0842_002 keyaṃ varṇeṣu yā rājño vaktṛbhoktṛniyantṛṣu 04,045.006d*0842_003 duryodhanam abhiprekṣya karṇaṃ ca kurusaṃsadi 04,045.006d*0842_004 aśvatthāmā bhṛśaṃ kruddho duryodhanam atarjayat 04,045.007a prāpya dyūtena ko rājyaṃ kṣatriyas toṣṭum arhati 04,045.007c tathā nṛśaṃsarūpeṇa yathānyaḥ prākṛto janaḥ 04,045.007d*0843_001 yad vṛttaṃ prākṛtaiś cīrṇaṃ loke sadbhir vigarhitam 04,045.008a tathāvāpteṣu vitteṣu ko vikatthed vicakṣaṇaḥ 04,045.008b*0844_001 buddhimān nītimān rājā kṣatriyo yadi vetaraḥ 04,045.008c nikṛtyā vañcanāyogaiś caran vaitaṃsiko yathā 04,045.009a katamad dvairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīr dhanaṃjayam 04,045.009c nakulaṃ sahadevaṃ ca dhanaṃ yeṣāṃ tvayā hṛtam 04,045.010a yudhiṣṭhiro jitaḥ kasmin bhīmaś ca balināṃ varaḥ 04,045.010c indraprasthaṃ tvayā kasmin saṃgrāme nirjitaṃ purā 04,045.011a tathaiva katamaṃ yuddhaṃ yasmin kṛṣṇā jitā tvayā 04,045.011c ekavastrā sabhāṃ nītā duṣṭakarman rajasvalā 04,045.012a mūlam eṣāṃ mahat kṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā 04,045.012c karma kārayithāḥ śūra tatra kiṃ viduro 'bravīt 04,045.013a yathāśakti manuṣyāṇāṃ śamam ālakṣayāmahe 04,045.013c anyeṣāṃ caiva sattvānām api kīṭapipīlike 04,045.014a draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣantuṃ pāṇḍavo 'rhati 04,045.014c duḥkhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ prādurbhūto dhanaṃjayaḥ 04,045.015a tvaṃ punaḥ paṇḍito bhūtvā vācaṃ vaktum ihecchasi 04,045.015c vairāntakaraṇo jiṣṇur na naḥ śeṣaṃ kariṣyati 04,045.016a naiṣa devān na gandharvān nāsurān na ca rākṣasān 04,045.016c bhayād iha na yudhyeta kuntīputro dhanaṃjayaḥ 04,045.017a yaṃ yam eṣo 'bhisaṃkruddhaḥ saṃgrāme 'bhipatiṣyati 04,045.017c vṛkṣaṃ garuḍavegena vinihatya tam eṣyati 04,045.018a tvatto viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣy amararāṭsamam 04,045.018c vāsudevasamaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ ko na pūjayet 04,045.019a daivaṃ daivena yudhyeta mānuṣeṇa ca mānuṣam 04,045.019c astreṇāstraṃ samāhanyāt ko 'rjunena samaḥ pumān 04,045.019d*0845_001 evam ābhāṣya rādheyaṃ duryodhanam athābravīt 04,045.020a putrād anantaraḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ 04,045.020c etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ 04,045.021a yathā tvam akaror dyūtam indraprasthaṃ yathāharaḥ 04,045.021c yathānaiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavam 04,045.022a ayaṃ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ 04,045.022c durdyūtadevī gāndhāraḥ śakunir yudhyatām iha 04,045.023a nākṣān kṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 04,045.023c jvalato niśitān bāṇāṃs tīkṣṇān kṣipati gāṇḍivam 04,045.024a na hi gāṇḍīvanirmuktā gārdhrapatrāḥ sutejanāḥ 04,045.024c antareṣv avatiṣṭhanti girīṇām api dāraṇāḥ 04,045.025a antakaḥ śamano mṛtyus tathāgnir vaḍavāmukhaḥ 04,045.025b*0846_001 kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnir ity ekataḥ striyaḥ 04,045.025c kuryur ete kva cic cheṣaṃ na tu kruddho dhanaṃjayaḥ 04,045.025d*0847_001 yathā sabhāyāṃ dyūtaṃ tvaṃ mātulena sahākaroḥ 04,045.025d*0847_002 tathā yudhyasva saṃgrāme saubalena surakṣitaḥ 04,045.026a yudhyatāṃ kāmam ācāryo nāhaṃ yotsye dhanaṃjayam 04,045.026c matsyo hy asmābhir āyodhyo yady āgacched gavāṃ padam 04,045.026d@042_0000 karṇa uvāca 04,045.026d@042_0001 sadaiva droṇaputro 'yaṃ pāpātmā pāpapauruṣaḥ 04,045.026d@042_0002 kim atra kāryaṃ pārthena kathaṃ vā sa praśasyate 04,045.026d@042_0003 anyatra kāmān mohād vā lobhād vāsmāsu kevalāt 04,045.026d@042_0004 praśaṃsati durātmānaṃ pāṇḍavaṃ pāpapauruṣam 04,045.026d@042_0005 māṃ cāpi nindate nityaṃ dviṣatasyaiva kāmyayā 04,045.026d@042_0006 tasmād ayaṃ sudurbuddhiḥ paśyatāṃ mama pauruṣam 04,045.026d@042_0006 aśvatthāmovāca 04,045.026d@042_0007 vākchūrā brāhmaṇāḥ proktā bāhuśūrāś ca kṣatriyāḥ 04,045.026d@042_0008 karṇa uvāca 04,045.026d@042_0008 dhanuṣā cārjunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ 04,045.026d@042_0009 sadā bhīṣayate sarvāṃ vāhinīṃ brāhmaṇo guruḥ 04,045.026d@042_0010 prītyā ca pāṇḍuputrāṇāṃ darśayann ahitaṃ tava 04,045.026d@042_0011 sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ 04,045.026d@042_0012 arjunaṃ samare jitvā labdhvā ca vijayaṃ mahat 04,045.026d@042_0013 tataś chetsyāmi khaḍgena śiras te brāhmaṇādhama 04,045.026d@042_0013 vaiśaṃpāyana uvāca 04,045.026d@042_0014 evam ukte tu vacane karṇenāmitrasūdana 04,045.026d@042_0015 aśvatthāmā tato rājan khaḍgaṃ jagrāha carma ca 04,045.026d@042_0016 gṛhītvā vimalaṃ khaḍgaṃ carma cādāya suprabham 04,045.026d@042_0017 dudrāva yoddhuṃ taṃ karṇaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 04,045.026d@042_0018 tasmin gṛhīte khaḍge tu karṇo 'pi rathināṃ varaḥ 04,045.026d@042_0019 uttatāra rathāt tūrṇaṃ gṛhṇan khaḍgaṃ sa vīryavān 04,045.026d@042_0020 tatas tau tu mahāvīryau dhṛtāstrau yuddhadurmadau 04,045.026d@042_0021 anyonyasya vadhaṃ prepsū siṃhāv iva madotkaṭau 04,045.026d@042_0022 tau dṛṣṭvā sumahāvīryau yuddhāya samavasthitau 04,045.026d@042_0023 duryodhanas tatas tūrṇaṃ rathād uttīrya vegavān 04,045.026d@042_0024 abhigamya guroḥ putram aśvatthāmānam abravīt 04,045.026d@042_0025 aśvatthāman guroḥ putra kṣamyatāṃ dvijasattama 04,045.026d@042_0026 karṇo vaktuṃ na jānāti brāhmaṇāś cātikopanāḥ 04,045.026d@042_0027 tvayi saṃnihito bhāro yuddhasyaiṣa viniścayaḥ 04,045.026d@042_0028 sa tathābhihito rājan rājñā caiva nivāritaḥ 04,045.026d@042_0029 svarathaṃ prāpya tūrṇaṃ vai na ca kiṃ cid uvāca ha 04,045.026d@042_0030 karṇo 'pi svaṃ rathaṃ tūrṇam āruroha nṛpājñayā 04,046.000*0848_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,046.000*0848_001 tataḥ śāṃtanavas tatra dharmārthakuśalaṃ hitam 04,046.000*0848_002 duryodhanam idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi 04,046.001 bhīṣma uvāca 04,046.001a sādhu paśyati vai droṇaḥ kṛpaḥ sādhv anupaśyati 04,046.001b*0849_001 ācāryaputraḥ sahajaṃ niścitaṃ sādhu bhāṣate 04,046.001c karṇas tu kṣatradharmeṇa yathāvad yoddhum icchati 04,046.002a ācāryo nābhiṣaktavyaḥ puruṣeṇa vijānatā 04,046.002c deśakālau tu saṃprekṣya yoddhavyam iti me matiḥ 04,046.003a yasya sūryasamāḥ pañca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ 04,046.003c katham abhyudaye teṣāṃ na pramuhyeta paṇḍitaḥ 04,046.004a svārthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavido janāḥ 04,046.004b*0850_001 tasmāt tattvaṃ na jānāti yat tu kāryaṃ narādhipaḥ 04,046.004b*0850_002 dhārtarāṣṭro hi durbuddhiḥ paśyann api dhanaṃjayam 04,046.004b*0850_003 naiva paśyati nāghrāti mandaḥ krodhavaśaṃ gataḥ 04,046.004b*0850_003 vaiśaṃpāyanaḥ 04,046.004b*0850_004 evam uktvā tu rājānaṃ punar drauṇim uvāca ha 04,046.004b*0850_005 prāñjalir bharataśreṣṭhaḥ sāmnā buddhimatāṃ varaḥ 04,046.004c tasmād rājan bravīmy eṣa vākyaṃ te yadi rocate 04,046.005a karṇo yad abhyavocan nas tejaḥsaṃjananāya tat 04,046.005c ācāryaputraḥ kṣamatāṃ mahat kāryam upasthitam 04,046.006a nāyaṃ kālo virodhasya kaunteye samupasthite 04,046.006c kṣantavyaṃ bhavatā sarvam ācāryeṇa kṛpeṇa ca 04,046.006d*0851_001 balasya vyasanāny āhus tāni dhīrā manīṣiṇaḥ 04,046.006d*0851_002 mukhe bhedaṃ ca teṣāṃ tu pāpiṣṭhaṃ viduṣāṃ matam 04,046.007a bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathāditye prabhā tathā 04,046.007c yathā candramaso lakṣma sarvathā nāpakṛṣyate 04,046.007e evaṃ bhavatsu brāhmaṇyaṃ brahmāstraṃ ca pratiṣṭhitam 04,046.008a catvāra ekato vedāḥ kṣātram ekatra dṛśyate 04,046.008c naitat samastam ubhayaṃ kasmiṃś cid anuśuśrumaḥ 04,046.009a anyatra bhāratācāryāt saputrād iti me matiḥ 04,046.009b*0852_001 vedāntāś ca purāṇāni itihāsaṃ purātanam 04,046.009b*0852_002 jāmadagnyam ṛte rājan ko droṇād adhiko bhavet 04,046.009c brahmāstraṃ caiva vedāś ca naitad anyatra dṛśyate 04,046.010a ācāryaputraḥ kṣamatāṃ nāyaṃ kālaḥ svabhedane 04,046.010c sarve saṃhatya yudhyāmaḥ pākaśāsanim āgatam 04,046.011a balasya vyasanānīha yāny uktāni manīṣibhiḥ 04,046.011c mukhyo bhedo hi teṣāṃ vai pāpiṣṭho viduṣāṃ mataḥ 04,046.012 aśvatthāmovāca 04,046.012*0853_001 naiva nyāyyam idaṃ vācyam asmākaṃ puruṣarṣabha 04,046.012*0853_002 kiṃ tu roṣaparītena guruṇā bhāṣitā guṇāḥ 04,046.012*0853_003 śatror api guṇā grāhyā doṣā vācyā guror api 04,046.012*0853_004 duryodhana uvāca 04,046.012*0853_004 sarvathā sarvayatnena putre śiṣye hitaṃ vadet 04,046.012a ācārya eva kṣamatāṃ śāntir atra vidhīyatām 04,046.012c abhiṣajyamāne hi gurau tadvṛttaṃ roṣakāritam 04,046.013 vaiśaṃpāyana uvāca 04,046.013a tato duryodhano droṇaṃ kṣamayām āsa bhārata 04,046.013c saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpeṇa ca mahātmanā 04,046.014 droṇa uvāca 04,046.014a yad eva prathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 04,046.014c tenaivāhaṃ prasanno vai param atra vidhīyatām 04,046.015a yathā duryodhane 'yatte nāgaḥ spṛśati sainikān 04,046.015c sāhasād yadi vā mohāt tathā nītir vidhīyatām 04,046.016a vanavāse hy anirvṛtte darśayen na dhanaṃjayaḥ 04,046.016c dhanaṃ vālabhamāno 'tra nādya naḥ kṣantum arhati 04,046.017a yathā nāyaṃ samāyujyād dhārtarāṣṭrān kathaṃ cana 04,046.017c yathā ca na parājayyāt tathā nītir vidhīyatām 04,046.018a uktaṃ duryodhanenāpi purastād vākyam īdṛśam 04,046.018c tad anusmṛtya gāṅgeya yathāvad vaktum arhasi 04,047.001 bhīṣma uvāca 04,047.001a kalāṃśās tāta yujyante muhūrtāś ca dināni ca 04,047.001c ardhamāsāś ca māsāś ca nakṣatrāṇi grahās tathā 04,047.002a ṛtavaś cāpi yujyante tathā saṃvatsarā api 04,047.002c evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate 04,047.003a teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt 04,047.003c pañcame pañcame varṣe dvau māsāv upajāyataḥ 04,047.004a teṣām abhyadhikā māsāḥ pañca dvādaśa ca kṣapāḥ 04,047.004c trayodaśānāṃ varṣāṇām iti me vartate matiḥ 04,047.004d*0854_001 pūrvedyur eva nirvṛtte tato bībhatsur āgataḥ 04,047.004d*0855_001 gate varṣadvaye caiva pañcapakṣe dinadvaye 04,047.004d*0855_002 divasasyāṣṭame bhāge pataty eko 'dhimāsakaḥ 04,047.005a sarvaṃ yathāvac caritaṃ yad yad ebhiḥ pariśrutam 04,047.005c evam etad dhruvaṃ jñātvā tato bībhatsur āgataḥ 04,047.006a sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ 04,047.006c yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmād dharme 'parādhnuyuḥ 04,047.006d*0856_001 kāmāt krodhāc ca lobhāc ca kāmakrodhabhayād api 04,047.006d*0856_002 snehād vā yadi vā mohād dharmaṃ nātyeti dharmajaḥ 04,047.007a alubdhāś caiva kaunteyāḥ kṛtavantaś ca duṣkaram 04,047.007c na cāpi kevalaṃ rājyam iccheyus te 'nupāyataḥ 04,047.008a tadaiva te hi vikrāntum īṣuḥ kauravanandanāḥ 04,047.008c dharmapāśanibaddhās tu na celuḥ kṣatriyavratāt 04,047.009a yac cānṛta iti khyāyed yac ca gacchet parābhavam 04,047.009c vṛṇuyur maraṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃ cana 04,047.010a prāpte tu kāle prāptavyaṃ notsṛjeyur nararṣabhāḥ 04,047.010c api vajrabhṛtā guptaṃ tathāvīryā hi pāṇḍavāḥ 04,047.011a pratiyudhyāma samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam 04,047.011b*0857_001 āgataṃ phālgunaṃ rājan sarve tatra na saṃśayaḥ 04,047.011c tasmād yad atra kalyāṇaṃ loke sadbhir anuṣṭhitam 04,047.011e tat saṃvidhīyatāṃ kṣipraṃ mā no hy artho 'tigāt parān 04,047.012a na hi paśyāmi saṃgrāme kadā cid api kaurava 04,047.012c ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaś ca dhanaṃjayaḥ 04,047.013a saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau 04,047.013c avaśyam ekaṃ spṛśato dṛṣṭam etad asaṃśayam 04,047.014a tasmād yuddhāvacarikaṃ karma vā dharmasaṃhitam 04,047.014c kriyatām āśu rājendra saṃprāpto hi dhanaṃjayaḥ 04,047.014d*0858_001 eko 'pi samare pārthaḥ pṛthivīṃ nirdahec charaiḥ 04,047.014d*0858_002 bhrātṛbhiḥ sahitas tāta kiṃ punaḥ kauravān raṇe 04,047.014d*0858_003 tasmāt saṃdhiṃ kuruśreṣṭha kuruṣva yadi manyase 04,047.015 duryodhana uvāca 04,047.015a nāhaṃ rājyaṃ pradāsyāmi pāṇḍavānāṃ pitāmaha 04,047.015b*0859_001 grāmaṃ senāṃ ca dāsīṃ ca svalpaṃ dravyam api prabho 04,047.015c yuddhāvacārikaṃ yat tu tac chīghraṃ saṃvidhīyatām 04,047.015d*0860_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,047.015d*0860_001 bhīṣmasyoparate vākye tathā duryodhanasya ca 04,047.015d*0860_002 prāptam arthyaṃ ca yad vākyaṃ droṇaś cāha dvijottamaḥ 04,047.016 bhīṣma uvāca 04,047.016*0861_001 yat tu yuddhāya caritaṃ bhaved vā dharmasaṃhitam 04,047.016*0861_002 kas tvayā sadṛśo loke bhūyas tvaṃ vaktum arhasi 04,047.016a atra yā māmakī buddhiḥ śrūyatāṃ yadi rocate 04,047.016b*0862_001 sarvathā hi mayā śreyo vaktavyaṃ kurunandana 04,047.016c kṣipraṃ balacaturbhāgaṃ gṛhya gaccha puraṃ prati 04,047.016e tato 'paraś caturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu 04,047.017a vayaṃ tv ardhena sainyena pratiyotsyāma pāṇḍavam 04,047.017b*0863_001 ahaṃ droṇaś ca karṇaś ca aśvatthāmā kṛpas tathā 04,047.017b*0863_002 pratiyotsyāma bībhatsum āgataṃ kṛtaniścayam 04,047.017b*0864_001 evaṃ rājā suguptaḥ syān na klaibyam anupaśyati 04,047.017c matsyaṃ vā punar āyātam atha vāpi śatakratum 04,047.017d*0865_001 aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 04,047.017d*0866_001 yudhyāma saha saṃhatya pākaśāsanim āgatam 04,047.017d*0867_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,047.017d*0867_001 droṇasyoparate vākye bhīṣmaḥ provāca buddhimān 04,047.017d*0868_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,047.017d*0868_001 tad vākyaṃ ruruce teṣāṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 04,047.017d*0868_002 tathā hi kṛtavān rājā kauravāṇām anantaram 04,047.017d*0868_003 bhīṣmaḥ prasthāpya rājānaṃ godhanaṃ tad anantaram 04,047.017d*0868_004 senāmukhyān vyavasthāpya vyūhituṃ saṃpracakrame 04,047.018a ācāryo madhyatas tiṣṭhatv aśvatthāmā tu savyataḥ 04,047.018c kṛpaḥ śāradvato dhīmān pārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇam 04,047.018d*0869_001 vikarṇaś ca mahāvīryo durmukhaś ca paraṃtapaḥ 04,047.018d*0869_002 śakuniḥ saubalaś caiva duḥsahaś ca mahābalaḥ 04,047.018d*0869_003 droṇasya pārśvam ajitāḥ pālayantu mahārathāḥ 04,047.019a agrataḥ sūtaputras tu karṇas tiṣṭhatu daṃśitaḥ 04,047.019c ahaṃ sarvasya sainyasya paścāt sthāsyāmi pālayan 04,047.019d*0870_001 sarve mahārathāḥ śūrā maheṣvāsā mahābalāḥ 04,047.019d*0870_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,047.019d*0870_002 yudhyantu pāṇḍavaśreṣṭham āgataṃ yatnato yudhi 04,047.019d*0870_003 abhedyaṃ parasainyānāṃ vyūhaṃ vyūhya kurūttamaḥ 04,047.019d*0870_004 vajragarbhaṃ vrīhimukhaṃ padmacandrārdhamaṇḍalam 04,047.019d*0870_005 tasya vyūhasya paścārdhe bhīṣmaś cāthodyatāyudhaḥ 04,047.019d*0870_006 sauvarṇaṃ tālam ucchritya rathe tiṣṭhann aśobhata 04,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,048.001a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu kauraveyair mahārathaiḥ 04,048.001c upāyād arjunas tūrṇaṃ rathaghoṣeṇa nādayan 04,048.002a dadṛśus te dhvajāgraṃ vai śuśruvuś ca rathasvanam 04,048.002c dodhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam 04,048.002d*0871_001 trikośamātraṃ gatvā tu pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 04,048.002d*0871_002 senāmukham abhiprekṣya pārtho vairāṭim abravīt 04,048.002d*0871_003 rājānaṃ nātra paśyāmi rathānīke vyavasthitam 04,048.002d*0871_004 dakṣiṇaṃ pakṣam āsthāya kuravo yānty udaṅmukhāḥ 04,048.002d*0871_005 utsṛjyaitad rathānīkaṃ maheṣvāsābhirakṣitam 04,048.002d*0871_006 gavāgram abhito yāhi yāvat paśyāmi me ripum 04,048.002d*0871_007 gavāgram abhito gatvā gāś cāśu vinivartaya 04,048.002d*0871_008 yāvad ete nivartante kuravo javam āsthitāḥ 04,048.002d*0871_009 tāvad eva paśūn sarvān nivartiṣye tavābhibho 04,048.002d*0871_010 ity uktvā samare pārtho vairāṭim aparājitaḥ 04,048.002d*0871_011 savyaṃ pakṣam anuprāpya javenāśvān acodayat 04,048.002d*0871_012 tato 'bhyavādayat pārtho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam 04,048.002d*0871_013 dvābhyāṃ dvābhyāṃ tathācāryaṃ droṇaṃ ca niśitaiḥ śaraiḥ 04,048.002d*0872_001 droṇaṃ kṛpaṃ ca bhīṣmaṃ ca pṛṣatkair abhyavādayat 04,048.003a tatas tat sarvam ālokya droṇo vacanam abravīt 04,048.003b*0873_000 droṇaḥ 04,048.003b*0873_001 na kaś cid yoddhum iccheta na ca guptaṃ svajīvitam 04,048.003b*0873_002 ayaṃ vīraś ca śūraś ca durdharṣaś caiva saṃyuge 04,048.003c mahāratham anuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam 04,048.004a etad dhvajāgraṃ pārthasya dūrataḥ saṃprakāśate 04,048.004c eṣa ghoṣaḥ sajalado roravīti ca vānaraḥ 04,048.004d*0874_001 avasthāya rathaṃ yāti gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 04,048.004d*0874_002 aśvānāṃ stanatāṃ śabdo vahatāṃ pākaśāsanim 04,048.004d*0874_003 rathasyāmbudharasyeva śrūyate bhṛśadāruṇaḥ 04,048.004d*0874_004 dārayann iva tejasvī vasudhāṃ vāsavātmajaḥ 04,048.004d*0875_001 eṣa udāra āyāti rathe ca rathināṃ varaḥ 04,048.005a eṣa tiṣṭhan rathaśreṣṭho rathe rathavarapraṇut 04,048.005b*0876_001 eṣa dṛṣṭvā rathānīkam asmākam arimardanaḥ 04,048.005b*0876_002 hrīmān vadānyo dhṛtimān satkaroti ca pāṇḍavaḥ 04,048.005c utkarṣati dhanuḥśreṣṭhaṃ gāṇḍīvam aśanisvanam 04,048.006a imau hi bāṇau sahitau pādayor me vyavasthitau 04,048.006b*0877_001 bandhur āgrau nikhātau me citrapuṅkhāvajihmagau 04,048.006c aparau cāpy atikrāntau karṇau saṃspṛśya me śarau 04,048.006d*0878_001 saṃspṛśantāvatikrāntau pṛṣṭvaivānāmayaṃ bhṛśam 04,048.006d*0879_001 ciradṛṣṭo 'yam asmābhiḥ prajñāvān bāndhavapriyaḥ 04,048.006d*0879_002 atīva jvalito lakṣmyā pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 04,048.007a niruṣya hi vane vāsaṃ kṛtvā karmātimānuṣam 04,048.007c abhivādayate pārthaḥ śrotre ca paripṛcchati 04,048.007d*0880_001 kuśalaṃ paripṛṣṭvā ca gatās te kaṅkavāsasaḥ 04,048.007d*0881_001 amarṣeṇābhisaṃpūrṇo duḥkhena pratibodhitaḥ 04,048.007d*0881_002 adyemāṃ bhāratīṃ senām eko nāśayate dhruvam 04,048.007d*0881_003 dvyadhikaṃ daśa uṣya vatsarāṇāṃ 04,048.007d*0881_004 svajanenāviditas trayodaśaṃ ca 04,048.007d*0881_005 jvalate ratham āsthitaḥ kirīṭī 04,048.007d*0881_006 tama iva rātrijam abhyudasya sūryaḥ 04,048.007d*0882_001 rathī śarī cārutalī niṣaṅgī 04,048.007d*0882_002 śaṅkhī patākī kavacī kirīṭī 04,048.007d*0882_003 khaḍgī ca dhanvī ca vibhāti pārthaḥ 04,048.007d*0882_004 śikhī vṛtaḥ srugbhir ivājyasiktaḥ 04,048.007d*0883_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,048.007d*0883_001 tam adūram upāyāntaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavam arjunam 04,048.007d*0883_002 nārayaḥ prekṣituṃ śekus tapasyantaṃ yathā ravim 04,048.007d*0883_003 sa taṃ dṛṣṭvā rathānīkaṃ pārthaḥ sārathim abravīt 04,048.008 arjuna uvāca 04,048.008a iṣupāte ca senāyā hayān saṃyaccha sārathe 04,048.008c yāvat samīkṣe sainye 'smin kvāsau kurukulādhamaḥ 04,048.008d*0884_001 ratnavaiḍūryavikṛtaṃ maṇipravarabhūṣitam 04,048.008d*0884_002 parijānāmy ahaṃ tasya dhvajaṃ dūrāt samucchritam 04,048.008d*0884_003 yady enam iha paśyāmi durbuddhim atimāninam 04,048.008d*0884_004 yamāya preṣayiṣyāmi sahāyo 'sya yadīśvaraḥ 04,048.009a sarvān anyān anādṛtya dṛṣṭvā tam atimāninam 04,048.009c tasya mūrdhni patiṣyāmi tata ete parājitāḥ 04,048.010a eṣa vyavasthito droṇo drauṇiś ca tadanantaram 04,048.010c bhīṣmaḥ kṛpaś ca karṇaś ca maheṣvāsā vyavasthitāḥ 04,048.011a rājānaṃ nātra paśyāmi gāḥ samādāya gacchati 04,048.011c dakṣiṇaṃ mārgam āsthāya śaṅke jīvaparāyaṇaḥ 04,048.012a utsṛjyaitad rathānīkaṃ gaccha yatra suyodhanaḥ 04,048.012c tatraiva yotsye vairāṭe nāsti yuddhaṃ nirāmiṣam 04,048.012e taṃ jitvā vinivartiṣye gāḥ samādāya vai punaḥ 04,048.012f*0885_001 (9c) siṃhaḥ kṣudramṛgasyeva patiṣye tasya mūrdhani 04,048.012f*0885_002 haniṣyāmi tam evāśu śarair gāṇḍīvaniḥsṛtaiḥ 04,048.012f*0885_003 (9d) tasmin hate bhaviṣyanti sarva eva parājitāḥ 04,048.012f*0885_004 śaraiḥ samarpayiṣyāmi dhārtarāṣṭraṃ sasaubalam 04,048.012f*0885_005 asabhyānāṃ ca vaktāraṃ kurūṇāṃ kila kilbiṣam 04,048.012f*0885_006 (11a,12d) rājānaṃ neha paśyāmi nirāmiṣam idaṃ balam 04,048.012f*0885_007 abhidrave ha rājānaṃ vyaktam ity atra nirbhayaḥ 04,048.012f*0885_008 (10ab) āsthito madhyamācāryo hy aśvatthāmā tv anantaram 04,048.012f*0885_009 (10cd) kṛpakarṇau purastāt tu maheṣvāsau vyavasthitau 04,048.012f*0885_010 bhūriśravāḥ somadatto bāhlīkaś ca jayadrathaḥ 04,048.012f*0885_011 (11c) dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā yuddhaviśāradāḥ 04,048.012f*0885_012 sālvarājo dyumatseno vṛṣasenaś ca saubalaḥ 04,048.012f*0885_013 daśārṇaś caiva kāliṅgo vāmaṃ pakṣaṃ samāśritāḥ 04,048.012f*0885_014 pṛṣṭhataḥ kurumukhyas tu bhīṣmas tiṣṭhati daṃsitaḥ 04,048.012f*0885_015 ardhasainyena balavān sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 04,048.012f*0885_016 (11ab) duryodhanaṃ na paśyāmi kva nu rājā sa gacchati 04,048.012f*0885_017 (12ab) utsṛjaitad rathānīkaṃ yāhi yatra suyodhanaḥ 04,048.012f*0885_018 (12ef) taṃ hatvā vinivartiṣye gāḥ sa ādāya gacchati 04,048.012f*0885_019 gavāgram abhito yāhi yatra rājā bhaviṣyati 04,048.012f*0886_001 ity uktvā samare pārtho vairāṭim aparājitaḥ 04,048.012f*0886_002 saṃspṛśāno dhanur divyaṃ tvaramāṇo 'gamat tadā 04,048.012f*0886_003 tato bhīṣmo 'bravīd vākyaṃ kurumadhye paraṃtapaḥ 04,048.012f*0886_004 ciradṛṣṭo 'yam asmābhir dharmajño bāndhavapriyaḥ 04,048.012f*0886_005 atīva jvalate lakṣmyā pākaśāsanir acyutaḥ 04,048.012f*0886_006 eṣa duryodhanaṃ pārtho mārgate vikṛtiṃ smaran 04,048.012f*0886_007 senām atyartham ālokya tvarate grahaṇe kṛtam 04,048.012f*0886_008 mṛgaṃ siṃha ivādātum īkṣate pākaśāsaniḥ 04,048.012f*0887_001 paścād ete pradātavyā iti me vartate matiḥ 04,048.013 vaiśaṃpāyana uvāca 04,048.013a evam uktaḥ sa vairāṭir hayān saṃyamya yatnataḥ 04,048.013c niyamya ca tato raśmīn yatra te kurupuṃgavāḥ 04,048.013e acodayat tato vāhān yato duryodhanas tataḥ 04,048.014a utsṛjya rathavaṃśaṃ tu prayāte śvetavāhane 04,048.014c abhiprāyaṃ viditvāsya droṇo vacanam abravīt 04,048.015a naiṣo 'ntareṇa rājānaṃ bībhatsuḥ sthātum icchati 04,048.015c tasya pārṣṇiṃ grahīṣyāmo javenābhiprayāsyataḥ 04,048.016a na hy enam abhisaṃkruddham eko yudhyeta saṃyuge 04,048.016c anyo devāt sahasrākṣāt kṛṣṇād vā devakīsutāt 04,048.016d*0888_001 ācāryapravarād vāpi bhāradvājān mahārathāt 04,048.017a kiṃ no gāvaḥ kariṣyanti dhanaṃ vā vipulaṃ tathā 04,048.017c duryodhanaḥ pārthajale purā naur iva majjati 04,048.017d*0889_001 ity uktvā samare bhīṣmaḥ senayā saha kauravaḥ 04,048.017d*0889_002 vaiśaṃpāyanaḥ 04,048.017d*0889_002 anvadhāvat tadā pārthaṃ dhārtarāṣṭrasya rakṣaṇe 04,048.017d*0889_003 trikośamātraṃ gatvā tu pārtho vairāṭim abravīt 04,048.017d*0889_004 iṣupātena senāyāḥ sthāpayāśvān ariṃdama 04,048.017d*0889_005 etad agraṃ gavāṃ dṛṣṭaṃ mandaṃ vāhaya sārathe 04,048.017d*0889_006 yāhy uttareṇa senāyā gāś caiva pravibhajya ca 04,048.017d*0889_007 parikṣipya gavāṃ yūtham atra yotsye suyodhanam 04,048.017d*0889_008 gacchanti satvaraṃ gāvaḥ sagopāḥ parimocaya 04,048.017d*0889_009 tatra gatvā paśūn vīra sagopān parimocaya 04,048.017d*0889_010 antareṇa ca senāyāḥ prāṅmukho gaccha cottara 04,048.017d*0889_011 ime tv atirathāḥ sarve mama vīryaparākramam 04,048.017d*0889_012 paśyantu kuravo yuddhe mahendrasyeva dānavāḥ 04,048.018a tathaiva gatvā bībhatsur nāma viśrāvya cātmanaḥ 04,048.018b*0890_001 niśitāgrāñ charāṃs tīkṣṇān mumocāntakasaṃnibhān 04,048.018c śalabhair iva tāṃ senāṃ śaraiḥ śīghram avākirat 04,048.018d*0891_001 nirāvakāśam abhavac charaiḥ kṣiptaiḥ kirīṭinā 04,048.018d*0892_001 sā cāpi bahulā senā pārthabāṇābhipīḍitā 04,048.019a kīryamāṇāḥ śaraughais tu yodhās te pārthacoditaiḥ 04,048.019c nāpaśyan nāvṛtāṃ bhūmim antarikṣaṃ ca patribhiḥ 04,048.019d*0893_001 gāś caiva hi na paśyanti pārthamuktair ajihmagaiḥ 04,048.019d*0893_002 arjunas tu tadā hṛṣṭo darśayan vīryam ātmanaḥ 04,048.019d*0893_003 pīḍayām āsa sainyāni gāṇḍīvaprasṛtaiḥ śaraiḥ 04,048.020a teṣāṃ nātmanino yuddhe nāpayāne 'bhavan matiḥ 04,048.020c śīghratvam eva pārthasya pūjayanti sma cetasā 04,048.020d*0894_001 candrāvadātaṃ sāmudraṃ kurusainyabhayaṃkaram 04,048.021a tataḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa dviṣatāṃ lomaharṣaṇam 04,048.021c visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṃ dhvaje bhūtāny acodayat 04,048.022a tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca 04,048.022b*0895_001 gāṇḍīvasya ca ghoṣeṇa pṛthivī samakampata 04,048.022c amānuṣāṇāṃ teṣāṃ ca bhūtānāṃ dhvajavāsinām 04,048.022d*0896_001 śabdena mahatā rājan saṃtrastaṃ godhanaṃ mahat 04,048.022d*0897_001 viyadgatānāṃ devānāṃ mānuṣāṇāṃ raveṇa ca 04,048.023a ūrdhvaṃ pucchān vidhunvānā rebhamāṇāḥ samantataḥ 04,048.023c gāvaḥ pratinyavartanta diśam āsthāya dakṣiṇām 04,048.023d@043_0001 tataḥ sa samare vīro bībhatsuḥ śatrupūgahā 04,048.023d@043_0002 gopālāṃś codayām āsa gāś caitāś codayeti ca 04,048.023d@043_0003 uttaraṃ cāha bībhatsur harṣayan pāṇḍunandanaḥ 04,048.023d@043_0004 gavām agraṃ samīkṣasva gāś caivāśu nivartaya 04,048.023d@043_0005 yāvad ete nivartante kuravo javam āsthitāḥ 04,048.023d@043_0006 yāhy uttareṇa gāś caitāḥ sainyānāṃ ca nṛpātmaja 04,048.023d@043_0007 paśyantu kuravaḥ sarve mama vīryaparākramam 04,048.023d@043_0008 te lābham iva manvānāḥ kuravo 'rjunam āhave 04,048.023d@043_0009 dṛṣṭvā yāntam adūrasthaṃ kṣipram abhyapatan rathaiḥ 04,048.023d@043_0010 hastyaśvaparivāreṇa mahatābhivirājatā 04,048.023d@043_0011 yodhaiḥ prāsāsihastaiś ca cāpabāṇodyatāyudhaiḥ 04,048.023d@043_0012 tāny anīkāny aśobhanta kurūṇām ātatāyinām 04,048.023d@043_0013 saṃsarpanta ivākāśe vidyutvanto balāhakāḥ 04,048.023d@043_0014 tāni dṛṣṭvā hy anīkāni nivartitarathāni ca 04,048.023d@043_0015 pārtho 'pi vāyuvad ghoraṃ sainyāgraṃ vyadhunoc charaiḥ 04,049.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,049.001a sa śatrusenāṃ tarasā praṇudya; gās tā vijityātha dhanurdharāgryaḥ 04,049.001c duryodhanāyābhimukhaṃ prayāto; bhūyo 'rjunaḥ priyam ājau cikīrṣan 04,049.002a goṣu prayātāsu javena matsyān; kirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā 04,049.002b*0898_001 paśūn samādāya tato nivṛttā 04,049.002b*0898_002 gopāgaṇāḥ svān prayayuś ca rāṣṭrān 04,049.002b*0899_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,049.002b*0899_001 tatas trīṇi sahasrāṇi rathānāṃ ca dhanuṣmatām 04,049.002b*0899_002 ghorāṇi kuruvīrāṇāṃ paryakīryanta bhārata 04,049.002b*0899_003 karṇo rathasahasreṇa pratyatiṣṭhad dhanaṃjayam 04,049.002b*0899_004 bhīṣmaḥ śāṃtanavo dhīmān sahasreṇa puraskṛtaḥ 04,049.002b*0899_005 tathā rathasahasreṇa bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 04,049.002b*0899_006 paścād duryodhano 'tiṣṭhad dhastāvāpī śriyā jvalan 04,049.002b*0899_007 atiṣṭhann avakāśeṣu pādātāḥ saha vājibhiḥ 04,049.002b*0899_008 bhīmarūpāś ca mātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ 04,049.002b*0899_009 tāni dṛṣṭvā hy anīkāni vitatāni mahātmanām 04,049.002b*0899_010 vairāṭim uttaraṃ taṃ tu pratyabhāṣata pāṇḍavaḥ 04,049.002b*0900_001 varmitā vājino 'tiṣṭhan sahārūḍhaiḥ prahāribhiḥ 04,049.002b*0901_001 tatra tatrāvakāśeṣu pādātāś ca sahasraśaḥ 04,049.002c duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ; kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ 04,049.002d*0902_000 uttara uvāca 04,049.002d*0902_001 puraṃ pratinivartasva pārtha praharatāṃ vara 04,049.002d*0902_002 gāvas tvayā jitāś cemāḥ kiṃ yuddheneti vai vṛthā 04,049.002d*0902_003 saṃdigdhe 'rthe na yudhyeta puṣṭe vāpi bale sati 04,049.002d*0902_004 tvayaikena bahūnāṃ hi vigraheṇa tu kiṃ vṛthā 04,049.002d*0902_005 śrutvaitad arjuno vākyaṃ vairāṭer bhītavat tadā 04,049.002d*0902_006 prahasya prāha taṃ bhūyo mā bhaiḥ paśyeha kautukam 04,049.002d*0902_007 bahūni dṛṣṭapūrvāṇi prāg yuddhāny uttara tvayā 04,049.002d*0902_008 paśyemam evaṃ saṃgrāmaṃ bahūnām ekakena yat 04,049.002d*0902_009 tato duryodhanaṃ yāntam arjunaṃ tarasā tadā 04,049.002d*0902_010 rathāgryāḥ kauravendrasya nipetuḥ sahasākhilāḥ 04,049.003a teṣām anīkāni bahūni gāḍhaṃ; vyūḍhāni dṛṣṭvā bahuladhvajāni 04,049.003c matsyasya putraṃ dviṣatāṃ nihantā; vairāṭim āmantrya tato 'bhyuvāca 04,049.003d*0903_000 arjunaḥ 04,049.003d*0903_001 susaṃgṛhītair atha raśmibhis tvaṃ 04,049.003d*0903_002 hayān niyamya prasamīkṣya yattaḥ 04,049.003d*0903_003 saṃpreṣayāśu prativīram enaṃ 04,049.003d*0903_004 vaikartanaṃ yodhayituṃ vṛṇomi 04,049.003d*0903_005 yāṃ hastikakṣyāṃ bahudhā vicitrāṃ 04,049.003d*0903_006 stambhe rathe paśyasi darśanīyām 04,049.003d*0903_007 vivartamānaṃ jvalanaprakāśaṃ 04,049.003d*0903_008 vaikartanasyaitad anīkam agryam 04,049.004a etena tūrṇaṃ pratipādayemāñ; śvetān hayān kāñcanaraśmiyoktrān 04,049.004c javena sarveṇa kuru prayatnam; āsādayaitad rathasiṃhavṛndam 04,049.005a gajo gajeneva mayā durātmā; yo yoddhum ākāṅkṣati sūtaputraḥ 04,049.005b*0904_001 tad adya yuddhaṃ kuruvīramadhye 04,049.005b*0904_002 karomi taṃ yāhi tathāpravṛttaḥ 04,049.005c tam eva māṃ prāpaya rājaputra; duryodhanāpāśrayajātadarpam 04,049.005d*0905_001 taṃ pātayiṣyāmi rathasya madhye 04,049.005d*0905_002 sahasranetro 'śanineva vṛtram 04,049.005d*0906_001 gāṇḍīvamuktair iṣubhiḥ sitāgraiḥ 04,049.005d*0907_001 śaraiḥ sutīkṣṇair hṛdayaṃ vibhidya 04,049.006a sa tair hayair vātajavair bṛhadbhiḥ; putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ 04,049.006c vidhvaṃsayaṃs tadrathinām anīkaṃ; tato 'vahat pāṇḍavam ājimadhye 04,049.006d*0908_001 tam āpatantaṃ parameṇa tejasā 04,049.006d*0908_002 samīkṣya vaikartanam abhyarakṣan 04,049.006d*0908_003 abhyadravaṃs te rathavīravṛndā 04,049.006d*0908_004 vyāghreṇa cākrāntam ivarṣabhaṃ raṇe 04,049.006d*0908_005 citrāṅgadaś citrarathaś ca vīraḥ 04,049.006d*0908_006 saṃgrāmajid duḥsahacitrasenau 04,049.006d*0908_007 viviṃśatir durjayadurmukhau ca 04,049.006d*0908_008 vikarṇaduḥśāsanasaubalāś ca 04,049.006d*0908_009 śoṇo niṣedhaś ca tam anvayus te 04,049.006d*0908_010 vaikartanaṃ śīghrataraṃ yuvānaḥ 04,049.006d*0908_011 putrā yayus te sahasodarāś ca 04,049.006d*0908_012 vaikartanaṃ pārthagataṃ samīkṣya 04,049.006d*0908_013 pragṛhya cāpāni mahābalā raṇe 04,049.006d*0908_014 dhanaṃjayaṃ paryakirañ charaughaiḥ 04,049.006d*0908_015 teṣāṃ dṛḍhajyākṛtanaikatantrīṃ 04,049.006d*0908_016 prāsopavīṇāṃ śarasaṃghakoṇām 04,049.006d*0908_017 karāgrayantrāṃ sthiracāpadaṇḍāṃ 04,049.006d*0908_018 vīṇām upāvādayad āśu pārthaḥ 04,049.007a taṃ citraseno viśikhair vipāṭhaiḥ; saṃgrāmajic chatrusaho jayaś ca 04,049.007c pratyudyayur bhāratam āpatantaṃ; mahārathāḥ karṇam abhīpsamānāḥ 04,049.008a tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ; śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ 04,049.008c vrātān rathānām adahat sa manyur; vanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānām 04,049.009a tasmiṃs tu yuddhe tumule pravṛtte; pārthaṃ vikarṇo 'tirathaṃ rathena 04,049.009c vipāṭhavarṣeṇa kurupravīro; bhīmena bhīmānujam āsasāda 04,049.010a tato vikarṇasya dhanur vikṛṣya; jāmbūnadāgryopacitaṃ dṛḍhajyam 04,049.010c apātayad dhvajam asya pramathya; chinnadhvajaḥ so 'py apayāj javena 04,049.011a taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ; karmāṇi kurvāṇam amānuṣāṇi 04,049.011c śatruṃtapaḥ kopam amṛṣyamāṇaḥ; samarpayat kūrmanakhena pārtham 04,049.012a sa tena rājñātirathena viddho; vigāhamāno dhvajinīṃ kurūṇām 04,049.012c śatruṃtapaṃ pañcabhir āśu viddhvā; tato 'sya sūtaṃ daśabhir jaghāna 04,049.013a tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa; bāṇena gātrāvaraṇātigena 04,049.013c gatāsur ājau nipapāta bhūmau; nago nagāgrād iva vātarugṇaḥ 04,049.014a ratharṣabhās te tu ratharṣabheṇa; vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ 04,049.014c cakampire vātavaśena kāle; prakampitānīva mahāvanāni 04,049.015a hatās tu pārthena narapravīrā; bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ 04,049.015c vasupradā vāsavatulyavīryāḥ; parājitā vāsavajena saṃkhye 04,049.015e suvarṇakārṣṇāyasavarmanaddhā; nāgā yathā haimavatāḥ pravṛddhāḥ 04,049.016a tathā sa śatrūn samare vinighnan; gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ 04,049.016c cacāra saṃkhye pradiśo diśaś ca; dahann ivāgnir vanam ātapānte 04,049.017a prakīrṇaparṇāni yathā vasante; viśātayitvātyanilo nudan khe 04,049.017c tathā sapatnān vikiran kirīṭī; cacāra saṃkhye 'tiratho rathena 04,049.018a śoṇāśvavāhasya hayān nihatya; vaikartanabhrātur adīnasattvaḥ 04,049.018c ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa; śiro jahārātha kirīṭamālī 04,049.019a tasmin hate bhrātari sūtaputro; vaikartano vīryam athādadānaḥ 04,049.019c pragṛhya dantāv iva nāgarājo; maharṣabhaṃ vyāghra ivābhyadhāvat 04,049.020a sa pāṇḍavaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkair; vaikartanaḥ śīghram upājaghāna 04,049.020c vivyādha gātreṣu hayāṃś ca sarvān; virāṭaputraṃ ca śarair nijaghne 04,049.020d@044_0001 tam āpatantaṃ sahasā kirīṭī 04,049.020d@044_0002 vaikartanaṃ vai tarasābhipatya 04,049.020d@044_0003 pragṛhya vegaṃ nyapataj javena 04,049.020d@044_0004 nāgaṃ garutmān iva citrapakṣaḥ 04,049.020d@044_0005 tāv uttamau sarvadhanurdharāṇāṃ 04,049.020d@044_0006 mahābalau sarvasapatnasāhau 04,049.020d@044_0007 karṇasya pārthasya niśamya yuddhaṃ 04,049.020d@044_0008 didṛkṣamāṇāḥ kuravo 'bhitasthuḥ 04,049.020d@044_0009 sa pāṇḍavas tūrṇam udīrṇakopaḥ 04,049.020d@044_0010 kṛtāgasaṃ karṇam udīkṣya harṣāt 04,049.020d@044_0011 kṣaṇena sāśvaṃ sarathaṃ sasārathim 04,049.020d@044_0012 antardadhe ghoraśaraughavṛṣṭyā 04,049.020d@044_0013 tataḥ suviddhāḥ sarathāḥ sanāgā 04,049.020d@044_0014 yodhā vinedur bharatarṣabhāṇām 04,049.020d@044_0015 antarhitā bhīṣmamukhāḥ sahāśvāḥ 04,049.020d@044_0016 kirīṭinā kīrṇarathāḥ pṛṣatkaiḥ 04,049.020d@044_0017 sa cāpi tān arjunabāhumuktāñ 04,049.020d@044_0018 śarāñ śaraughaiḥ pratihatya karṇaḥ 04,049.020d@044_0019 tasthau mahātmā sadhanuḥ sabāṇaḥ 04,049.020d@044_0020 savisphuliṅgo 'gnir ivāśu karṇaḥ 04,049.020d@044_0021 tatas tu jajñe talatālaśabdaḥ 04,049.020d@044_0022 saśaṅkhabherīpraṇavapraṇādaḥ 04,049.020d@044_0023 prakṣveḍitajyātalanisvanaṃ taṃ 04,049.020d@044_0024 vaikartanaṃ pūjayatāṃ kurūṇām 04,049.020d@044_0025 uddhūtalāṅgūlamahāpatākaṃ 04,049.020d@044_0026 dhvajottamaṃ sākulabhīṣayantam 04,049.020d@044_0027 gāṇḍīvanirhrādakṛtapraṇādaṃ 04,049.020d@044_0028 kirīṭinaṃ prekṣya nanāda karṇaḥ 04,049.020d@044_0029 sa cāpi vaikartanam ardayitvā 04,049.020d@044_0030 sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pṛṣatkaiḥ 04,049.020d@044_0031 tam āvavarṣa prasabhaṃ kirīṭī 04,049.020d@044_0032 pitāmahaṃ droṇakṛpau ca dṛṣṭvā 04,049.020d@044_0033 sa cāpi pārthaṃ bahubhiḥ pṛṣatkair 04,049.020d@044_0034 vaikartano megha ivābhyavarṣat 04,049.020d@044_0035 tathaiva karṇaṃ ca kirīṭamālī 04,049.020d@044_0036 saṃchādayām āsa śitaiḥ pṛṣatkaiḥ 04,049.020d@044_0037 tayoḥ sutīkṣṇān sṛjatoḥ śaraughān 04,049.020d@044_0038 mahāśaraughāstravivardhane raṇe 04,049.020d@044_0039 rathe vilagnāv iva candrasūryau 04,049.020d@044_0040 ghanāntareṇānudadarśa lokaḥ 04,049.020d@044_0041 athāśukārī caturo hayāṃś ca 04,049.020d@044_0042 vivyādha karṇo niśitaiḥ kirīṭinaḥ 04,049.020d@044_0043 tribhiś ca yantāram amṛṣyamāṇo 04,049.020d@044_0044 vivyādha tūrṇaṃ tribhir asya ketum 04,049.020d@044_0045 tenātividdhaḥ samarāvamardī 04,049.020d@044_0046 prabodhitaḥ siṃha iva prasuptaḥ 04,049.020d@044_0047 gāṇḍīvadhanvā ṛṣabhaḥ kurūṇām 04,049.020d@044_0048 ajihmagaiḥ karṇam iyāya jiṣṇuḥ 04,049.020d@044_0049 śarāstravṛṣṭyā nihato mahātmā 04,049.020d@044_0050 prāduścakārātimanuṣyakarma 04,049.020d@044_0051 prācchādayat karṇarathaṃ pṛṣatkair 04,049.020d@044_0052 lokān imān sūrya ivāṃśujālaiḥ 04,049.021a sa hastinevābhihato gajendraḥ; pragṛhya bhallān niśitān niṣaṅgāt 04,049.021c ākarṇapūrṇaṃ ca dhanur vikṛṣya; vivyādha bāṇair atha sūtaputram 04,049.022a athāsya bāhūruśirolalāṭaṃ; grīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī 04,049.022c sthitasya bāṇair yudhi nirbibheda; gāṇḍīvamuktair aśaniprakāśaiḥ 04,049.023a sa pārthamuktair viśikhaiḥ praṇunno; gajo gajeneva jitas tarasvī 04,049.023c vihāya saṃgrāmaśiraḥ prayāto; vaikartanaḥ pāṇḍavabāṇataptaḥ 04,050.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,050.001a apayāte tu rādheye duryodhanapurogamāḥ 04,050.001c anīkena yathāsvena śarair ārcchanta pāṇḍavam 04,050.002a bahudhā tasya sainyasya vyūḍhasyāpatataḥ śaraiḥ 04,050.002b@045_0001 tataḥ prahasya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 04,050.002b@045_0002 divyam astraṃ prakurvāṇaḥ pratyayād rathasattamān 04,050.002b@045_0003 yathā raśmibhir ādityaḥ pracchādayati medinīm 04,050.002b@045_0004 tathā gāṇḍīvanirmuktāś chādayanti śarā diśaḥ 04,050.002b@045_0005 na rathānāṃ na cāśvānāṃ na dhvajānāṃ na varmaṇām 04,050.002b@045_0006 atividdhaiḥ śitair bāṇair āsīd dvyaṅgulam antaram 04,050.002b@045_0007 daivayogād dhi pārthasya hayānām uttarasya ca 04,050.002b@045_0008 śikṣābalopapannatvād astrāṇāṃ ca parikramāt 04,050.002b@045_0009 dhvajagāṇḍīvayoś cāpi daivī māyākṛteti ca 04,050.002b@045_0010 itas tataś ca saṃyāne dūre vāpy atha vāntike 04,050.002b@045_0011 durge viṣamajāte vā sthale nimne tathā kṣitau 04,050.002b@045_0012 na ca rudhyed gatis tasya rathasya manaso yathā 04,050.002b@045_0013 samareṣu tu vidvāṃsas tasya tāṃs tān parākramān 04,050.002b@045_0014 vīryam atyadbhutaṃ dṛṣṭvā tathā pārthasya tad balam 04,050.002b@045_0015 tresur eva pare bhītāḥ parāṅmukharathā api 04,050.002b@045_0016 kālāgnim iva bībhatsuṃ nirdahantam iva prajāḥ 04,050.002b@045_0017 nārayaḥ prekṣituṃ śekur jvalantam iva pāvakam 04,050.002b@045_0018 tāni bhinnāny anīkāni rejur arjunamārgaṇaiḥ 04,050.002b@045_0019 tigmāṃśoś ca vanāgrāṇi vyāptānīva gabhastibhiḥ 04,050.002b@045_0020 aśokānāṃ vanānīva saṃcitaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ 04,050.002b@045_0021 pārthaḥ saṃrañjayām āsa rudhireṇākulaṃ balam 04,050.002b@045_0022 sahasraśo 'rjunaśaraiś chinnāny uccāvacāni ca 04,050.002b@045_0023 chatrāṇi ca patākāś ca khe 'bhyuvāha sadāgatiḥ 04,050.002b@045_0024 ye hy arjunabalatrastāḥ paripetur diśo daśa 04,050.002b@045_0025 rathāṅgadeśam utsṛjya pārthacchinnayugā hayāḥ 04,050.002b@045_0026 nikṛttapūrvacaraṇās te nipetuḥ śitaiḥ śaraiḥ 04,050.002b@045_0027 śirobhiḥ prathamaṃ jagmur medinīṃ jaghanair hayāḥ 04,050.002b@045_0028 cakṣur nakhaviṣāṇeṣu dantaveṣṭeṣu ca dvipān 04,050.002b@045_0029 marmasv anyeṣu cāhatya tathā nighnan gajottamān 04,050.002b@045_0030 kauravāṇāṃ gajānāṃ tu śarīrair gatacetasām 04,050.002b@045_0031 kṣaṇena saṃvṛtā bhūmir meghair iva nabhastalam 04,050.002b@045_0032 astrair divyair mahābāhur arjunaḥ pradahann iva 04,050.002b@045_0033 vaḍavāmukhasaṃbhūtaḥ kālāgnir iva sarvataḥ 04,050.002b@045_0034 yathā yugāntasamaye sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 04,050.002b@045_0035 kālapakvam aśeṣeṇa dhakṣyed ugraśikhaḥ śikhī 04,050.002b@045_0036 tadvat pārtho 'stratejobhir dhanuṣo nisvanena ca 04,050.002b@045_0037 daivād vīryāc ca bībhatsus tasmin dauryodhane bale 04,050.002b@045_0038 raṇaśaktim amitrāṇāṃ prāyeṇāpanināya saḥ 04,050.002b@045_0039 ceṣṭāṃ prāyeṇa bhūtānāṃ rātriḥ prāṇabhṛtām iva 04,050.002b@045_0040 so 'tīyāt sahasā śatrūn sahasā cābhipedivān 04,050.002b@045_0041 śīghraṃ dūraṃ dṛḍhāmogham astram asyātimānuṣam 04,050.002b@045_0042 khagayānābhisaṃvītaiḥ khaṃviṣṭaiḥ khagamair iva 04,050.002b@045_0043 arjunena kham āvavre lohitaprāṇapaiḥ khagaiḥ 04,050.002b@045_0044 arjunāstravinirmuktāḥ śarā gāṇḍīvadhanvanaḥ 04,050.002b@045_0045 tārkṣyavegā ivākāśe na sasarjuḥ parātmasu 04,050.002b@045_0046 varmāṇi sārathīṃś caiva haimajālāni vājinām 04,050.002b@045_0047 kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ vaiyāghram atha carma ca 04,050.002b@045_0048 tasya sarvāṇi gātrāṇi rathasya dviṣatāṃ śaraiḥ 04,050.002b@045_0049 nīhāreṇeva bhūtāni channānīva cakāśire 04,050.002b@045_0050 sakṛd eva na taṃ śekū ratham abhyasituṃ pare 04,050.002b@045_0051 anabhyastaḥ punas tair hi rathaḥ so 'tipapāta tān 04,050.002b@045_0052 taccharā dviṭśarīreṣu yathaiva na sasañjire 04,050.002b@045_0053 dviḍanīkeṣu bībhatsor na sasañja rathas tathā 04,050.002b@045_0054 sa tad vikṣobhayām āsa vigāhyāribalaṃ rathī 04,050.002b@045_0055 anantavego bhujagaḥ krīḍann iva mahārṇave 04,050.002b@045_0056 asyato nityam atyarthaṃ sarvaghoṣātigas tathā 04,050.002b@045_0057 satataṃ śrūyate bhūtair dhanuṣaś ca kirīṭinaḥ 04,050.002b@045_0058 saṃchinnās tatra mātaṅgā bāṇair alpāntarāntare 04,050.002b@045_0059 saṃsyūtās tatra dṛśyante meghā iva gabhastibhiḥ 04,050.002b@045_0060 diśo 'nubhramataḥ sarvāḥ savyaṃ dakṣiṇam asyataḥ 04,050.002b@045_0061 satataṃ dṛśyate yuddhe sāyakāsanamaṇḍalam 04,050.002b@045_0062 patanty arūpeṣu yathā cakṣūṃṣi na kadā cana 04,050.002b@045_0063 nālakṣyeṣu śarāḥ petus tathā gāṇḍīvadhanvanaḥ 04,050.002b@045_0064 mārgo gajasahasrasya yugapan mardato vanam 04,050.002b@045_0065 kaunteyarathamārgas tu raṇe ghorataro 'bhavat 04,050.002b@045_0066 nūnaṃ pārthajayaiṣitvāc chakraḥ sarvāmaraiḥ saha 04,050.002b@045_0067 hanty asmān iti manyante pārthenaivārditāḥ pare 04,050.002b@045_0068 ghnantam atyartham ahitān savyasāciṃ tu menire 04,050.002b@045_0069 kālam arjunarūpeṇa grasantam iva ca prajāḥ 04,050.002b@045_0070 kurusenāśarīrāṇi pārthenānāhatāny api 04,050.002b@045_0071 petuḥ pārthahatānīva pārthakarmānudarśanāt 04,050.002b@045_0072 oṣadhīnāṃ śirāṃsīva kālapaktisamanvayāt 04,050.002b@045_0073 avanemuḥ kurūṇāṃ hi vīryād arjunajād bhayāt 04,050.002b@045_0074 bāhvor athāsphoṭayatoḥ pradhmāte śaṅkham arjune 04,050.002b@045_0075 cakāra cārjunaḥ krodhād vimukhān ruṣitān api 04,050.002b@045_0076 arjunena vibhinnāni balāgrāṇi punaḥ kva cit 04,050.002b@045_0077 cakrur lohitadhārābhir dharaṇīṃ lohitottarām 04,050.002b@045_0078 lohitenāpi saṃpṛktaiḥ pāṃsubhiḥ pavanoddhataiḥ 04,050.002b@045_0079 tenaiva ca samuddhūtaiḥ sūkṣmair lohitabindubhiḥ 04,050.002b@045_0080 lohitārdraiḥ praharaṇair nimagnā lohitokṣitāḥ 04,050.002b@045_0081 lohiteṣu nimagnās te nihatāś ca kirīṭinā 04,050.002b@045_0082 babhūvur lohitās tatra bhṛśam ādityaraśmayaḥ 04,050.002b@045_0083 sārkaṃ tat tatkṣaṇenāsīt saṃdhyābhram iva lohitam 04,050.002b@045_0084 apyastaṃ prāpya cādityo nivarteta na pāṇḍavaḥ 04,050.002b@045_0085 nivarteta na jitvārīn ity ajalpan vicakṣaṇāḥ 04,050.002b@045_0086 tān sarvān samare śūrān pauruṣe paryavasthitān 04,050.002b@045_0087 divyair astrair ameyātmā sarvān ārcchad dhanurdharān 04,050.002b@045_0088 sa tu droṇaṃ trisaptatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat 04,050.002b@045_0089 aśītyā śakuniṃ caiva drauṇim apy āśu saptabhiḥ 04,050.002b@045_0090 duḥṣahaṃ daśabhir bāṇair arjunaḥ samavidhyata 04,050.002b@045_0091 duḥśāsanaṃ dvādaśabhiḥ kṛpaṃ śāradvataṃ tribhiḥ 04,050.002b@045_0092 bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ṣaṣṭyā pratyavidhyat stanāntare 04,050.002b@045_0093 sa karṇaṃ karṇināvidhyat pītena niśitena ca 04,050.002b@045_0094 vāsavir dviṣatāṃ madhye vivyādha parameṣu ca 04,050.002b@045_0095 sa karṇaṃ satanutrāṇaṃ nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ 04,050.002b@045_0096 agacchad dārayan bhūmiṃ codito dṛḍhadhanvanā 04,050.002b@045_0097 tato 'sya vāhān vyahanac caturbhiś ca kṣureṇa tu 04,050.002b@045_0098 sāratheś ca śiraḥ kāyād apāharad ariṃdamaḥ 04,050.002b@045_0099 ardhacandreṇa ciccheda cāpaṃ tasya kare sthitam 04,050.002b@045_0100 tasmin viddhe mahābhāge karṇe sarvāstrapārage 04,050.002b@045_0101 vaiśaṃpāyanaḥ 04,050.002b@045_0101 hatāśvasūte virathe tato 'nīkam abhajyata 04,050.002b@045_0102 tat prabhagnaṃ balaṃ sarvaṃ vipulaughabalaṃ tathā 04,050.002b@045_0103 bhīṣmam āsādya saṃtasthau velām iva mahodadhiḥ 04,050.002b@045_0104 tāni sarvāṇi gāṅgeyaḥ samāśvāsya paraṃtapaḥ 04,050.002b@045_0105 tato vyūhaṃ mahābāhuḥ samareṣv aparājitaḥ 04,050.002b@045_0106 rathanāgāśvakalilaṃ yuyudhe yuddhakovidaḥ 04,050.002b@045_0107 abhedyaṃ parasainyānāṃ śūrair atha samīkṣitam 04,050.002b@045_0108 ācāryaduryodhanasūtaputraiḥ 04,050.002b@045_0109 kṛpeṇa bhīṣmeṇa ca pālitāni 04,050.002b@045_0110 avadhyakalpāni durāsadāni 04,050.002b@045_0111 narāśvamātaṅgasamākulāni 04,050.002c abhiyānīyam ājñāya vairāṭir idam abravīt 04,050.003a āsthāya ruciraṃ jiṣṇo rathaṃ sārathinā mayā 04,050.003c katamad yāsyase 'nīkam ukto yāsyāmy ahaṃ tvayā 04,050.004 arjuna uvāca 04,050.004a lohitākṣam ariṣṭaṃ yaṃ vaiyāghram anupaśyasi 04,050.004c nīlāṃ patākām āśritya rathe tiṣṭhantam uttara 04,050.005a kṛpasyaitad rathānīkaṃ prāpayasvaitad eva mām 04,050.005c etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ dṛḍhadhanvinaḥ 04,050.006a kamaṇḍalur dhvaje yasya śātakumbhamayaḥ śubhaḥ 04,050.006c ācārya eṣa vai droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,050.007a suprasannamanā vīra kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam 04,050.007c atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 04,050.008a yadi me prathamaṃ droṇaḥ śarīre prahariṣyati 04,050.008c tato 'sya prahariṣyāmi nāsya kopo bhaviṣyati 04,050.009a asyāvidūre tu dhanur dhvajāgre yasya dṛśyate 04,050.009c ācāryasyaiṣa putro vai aśvatthāmā mahārathaḥ 04,050.010a sadā mamaiṣa mānyaś ca sarvaśastrabhṛtām api 04,050.010c etasya tvaṃ rathaṃ prāpya nivartethāḥ punaḥ punaḥ 04,050.011a ya eṣa tu rathānīke suvarṇakavacāvṛtaḥ 04,050.011c senāgryeṇa tṛtīyena vyavahāryeṇa tiṣṭhati 04,050.012a yasya nāgo dhvajāgre vai hemaketanasaṃśritaḥ 04,050.012c dhṛtarāṣṭrātmajaḥ śrīmān eṣa rājā suyodhanaḥ 04,050.013a etasyābhimukhaṃ vīra rathaṃ pararathārujaḥ 04,050.013c prāpayasvaiṣa tejobhipramāthī yuddhadurmadaḥ 04,050.014a eṣa droṇasya śiṣyāṇāṃ śīghrāstraḥ prathamo mataḥ 04,050.014c etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ vipulaṃ śaraiḥ 04,050.015a nāgakakṣyā tu rucirā dhvajāgre yasya tiṣṭhati 04,050.015c eṣa vaikartanaḥ karṇo viditaḥ pūrvam eva te 04,050.016a etasya ratham āsthāya rādheyasya durātmanaḥ 04,050.016c yatto bhavethāḥ saṃgrāme spardhaty eṣa mayā sadā 04,050.017a yas tu nīlānusāreṇa pañcatāreṇa ketunā 04,050.017c hastāvāpī bṛhaddhanvā rathe tiṣṭhati vīryavān 04,050.018a yasya tārārkacitro 'sau rathe dhvajavaraḥ sthitaḥ 04,050.018c yasyaitat pāṇḍuraṃ chatraṃ vimalaṃ mūrdhni tiṣṭhati 04,050.019a mahato rathavaṃśasya nānādhvajapatākinaḥ 04,050.019c balāhakāgre sūryo vā ya eṣa pramukhe sthitaḥ 04,050.020a haimaṃ candrārkasaṃkāśaṃ kavacaṃ yasya dṛśyate 04,050.020c jātarūpaśirastrāṇas trāsayann iva me manaḥ 04,050.021a eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 04,050.021c rājaśriyāvabaddhas tu duryodhanavaśānugaḥ 04,050.022a paścād eṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet 04,050.022c etena yudhyamānasya yattaḥ saṃyaccha me hayān 04,050.022d*0909_001 evam uktas tadā tena pārthenāmitrakarśinā 04,050.022d*0910_000 arjunaḥ 04,050.022d*0910_001 jāmbūnadamayī vedī dhvajāgre yasya dṛśyate 04,050.022d*0910_002 śoṇāś cāśvā rathe yuktā droṇa eṣa prakāśate 04,050.022d*0910_003 ācāryo nipuṇo dhīmān brahmavic chūrasattamaḥ 04,050.022d*0910_004 lāghave cāpratidvandvo dūrapātī mahārathaḥ 04,050.022d*0910_005 (7ab) suprasannamanā vīraḥ kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam 04,050.022d*0910_006 (7cd) atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 04,050.022d*0910_007 (8ab) yadi me prahared droṇaḥ śarīre prahariṣyataḥ 04,050.022d*0910_008 (8cd) tato 'smin prahariṣyāmi nānyathā yuddham asti me 04,050.022d*0910_009 bhāratācāryamukhyena brāhmaṇena mahātmanā 04,050.022d*0910_010 tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe 04,050.022d*0910_011 dhvajāgre siṃhalāṅgūlo dikṣu sarvāsu bhāsate 04,050.022d*0910_012 (9cd) bhāratācāryaputras tu so 'śvatthāmā virājate 04,050.022d*0910_013 dhvajāgre dṛśyate yasya bālasūryasamaprabhaḥ 04,050.022d*0910_014 durjayaḥ sarvasainyānāṃ devair api savāsavaiḥ 04,050.022d*0910_015 tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe 04,050.022d*0910_016 dhvajāgre vṛṣabho yasya dikṣu sarvāsu śobhate 04,050.022d*0910_017 ācāryavaramukhyas tu kṛpa eṣa mahārathaḥ 04,050.022d*0910_018 droṇena ca samo vīrye pitur me paramaḥ sakhā 04,050.022d*0910_019 tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe 04,050.022d*0910_020 (15a) yasya kāñcanakambūbhir hastikakṣyāpariṣkṛtaḥ 04,050.022d*0910_021 dhvajaḥ prakāśate dūrād rathe vidyudguṇopamaḥ 04,050.022d*0910_022 (15c) eṣa vaikartanaḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām 04,050.022d*0910_023 (16d) eṣa vai spardhate nityaṃ mayā saha sudurjayaḥ 04,050.022d*0910_024 jāmadagnyasya rāmasya śiṣyo hy eṣa mahārathaḥ 04,050.022d*0910_025 sarvāstrakuśalaḥ karṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,050.022d*0910_026 yuddhe 'pratimavīryaś ca dṛḍhavedhī parākramī 04,050.022d*0910_027 adyāhaṃ yuddham etena kariṣye sūtabandhunā 04,050.022d*0910_028 yuddham etat tu draṣṭāsi balivāsavayor iva 04,050.022d*0910_029 mahārathena śūreṇa sūtaputreṇa dhanvinā 04,050.022d*0910_030 tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe 04,050.022d*0910_031 (12ab) yasya caiva rathopasthe nāgo maṇimayo dhvajaḥ 04,050.022d*0910_032 (12cd) eṣa duryodhanas tatra kauravo yaśasāvṛtaḥ 04,050.022d*0910_033 labdhalakṣo dṛḍhaṃ vedhī laghuhastaḥ pratāpavān 04,050.022d*0910_034 tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe 04,050.022d*0910_035 (17ab) yas tu śvetāvadātena pañcatālena ketunā 04,050.022d*0910_036 vaiḍūryadaṇḍena tathā tālavṛkṣeṇa rājate 04,050.022d*0910_037 (17cd) hastāvāpī bṛhaddhanvā senāṃ tiṣṭhati harṣayan 04,050.022d*0910_038 rāmeṇa jāmadagnyena dvairathe na jitaḥ purā 04,050.022d*0910_039 śīghraś ca laghuvedhī ca laghuhastaḥ pratāpavān 04,050.022d*0910_040 (21ab) eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 04,050.022d*0910_041 kakudaḥ sarvayodhānāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,050.022d*0910_042 (21cd) rājaśriyāvabaddhas tu suyodhanavaśānugaḥ 04,050.022d*0910_043 (22ab) paścād eṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet 04,050.022d*0910_044 (22cd) etena yudhyamānasya yatnāt saṃyaccha me hayān 04,050.022d*0910_045 ity etāṃs tvaritaḥ pārthaḥ kathayitvā tu cottare 04,050.022d*0910_046 rūpataś cihnataś caiva yuddhāya tvarate punaḥ 04,050.022d*0911_001 dṛḍhavairī sadāsmākaṃ nityaṃ kaṭukabhāṣaṇaḥ 04,050.022d*0911_002 yasyāśrayabalād eva dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ 04,050.022d*0911_003 asmān nirasya rājyāc ca punar adyāpi yotsyati 04,050.023a tato 'bhyavahad avyagro vairāṭiḥ savyasācinam 04,050.023c yatrātiṣṭhat kṛpo rājan yotsyamāno dhanaṃjayam 04,050.023d@046_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,050.023d@046_0001 aśvatthāmā tataḥ karṇaṃ tatra saṃprekṣya vīryavān 04,050.023d@046_0002 uvāca smayamāno vai sūtaputram ariṃdamam 04,050.023d@046_0003 karṇa yat tat sabhāmadhye bahvabaddhaṃ vikatthase 04,050.023d@046_0004 na me yudhi samo 'stīti tad idaṃ pratyupasthitam 04,050.023d@046_0005 eṣo 'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ 04,050.023d@046_0006 saṃgrāmaśiraso madhye jṛmbhate kesarī yathā 04,050.023d@046_0007 śūro 'si yadi saṃgrāme darśayasva sabhāṃ vinā 04,050.023d@046_0008 yady aśaktosi vīreṇa pārthenādbhutakarmaṇā 04,050.023d@046_0009 punar eva sabhāṃ gatvā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā 04,050.023d@046_0010 mātulaṃ pratigṛhyāśu mantrayasva yathāsukham 04,050.023d@046_0011 evam uktas tadā karṇaḥ krodhād udvṛtya locane 04,050.023d@046_0012 droṇaputram idaṃ vākyam uvāca kurusaṃnidhau 04,050.023d@046_0013 nāhaṃ bibhemi bībhatsor na kṛṣṇād devakīsutāt 04,050.023d@046_0014 pāṇḍavebhyo 'pi sarvebhyaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 04,050.023d@046_0015 sattvādhikānāṃ puṃsāṃ hi dhanurvedopajīvinām 04,050.023d@046_0016 garjatāṃ jāyate darpaḥ svaraś ca na viṣīdati 04,050.023d@046_0017 paśyatv ācāryaputro mām arjunena ciraṃ saha 04,050.023d@046_0018 yudhyamānaṃ susaṃyattaṃ jayo vai mayy avasthitaḥ 04,050.023d@046_0019 tataḥ prahasya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 04,050.023d@046_0020 divyam astraṃ vikurvāṇaḥ pratyayād rathasattamān 04,050.023d@046_0021 mahāmanā mandabuddhir niḥśvasan dhṛtarāṣṭrajaḥ 04,050.023d@046_0022 uvāca sa mahārāja rājā duryodhanas tadā 04,050.023d@046_0023 na vidma hy arjunaṃ tatra vasantaṃ mātsyaveśmani 04,050.023d@046_0024 tenedaṃ karṇa mātsyānām agrahīṣma dhanaṃ bahu 04,050.023d@046_0025 etac cet tarhi gacchāmo visṛjanto dhanaṃ bahu 04,050.023d@046_0026 ayaśo nātivarteta lokayor ubhayor api 04,050.023d@046_0027 na ca yuddhāt paraṃ nāsti kṣatriyāṇāṃ sukhāvaham 04,050.023d@046_0028 tasmāt pārthena saṃgrāmaṃ kurmahe na palāyanam 04,050.023d@046_0029 etāvad uktvā rājā vai abhiyānam iyeṣa saḥ 04,050.023d@046_0030 tāni pañca sahasrāṇi vīrāṇāṃ hi dhanuṣmatām 04,050.023d@046_0031 abhyadravaṃs tadā pārthaṃ śalabhā iva pāvakam 04,050.023d@046_0032 varmitā vājinas tatra saṃbhṛtāś ca padātibhiḥ 04,050.023d@046_0033 bhīmarūpāś ca mātaṅgās tomarāṅkuśapāṇibhiḥ 04,050.023d@046_0034 adhiṣṭhitāḥ susaṃyattair hastiśikṣāviśāradaiḥ 04,050.023d@046_0035 abhyadravanta saṃkruddhāś cāpahastodyatāyudhaiḥ 04,050.023d@046_0036 pañca cainaṃ rathodagrās tvaritāḥ paryavārayan 04,050.023d@046_0037 droṇo bhīṣmaś ca karṇaś ca kururājaś ca vīryavān 04,050.023d@046_0038 aśvatthāmā mahābāhur dhanurvedaparāyaṇaḥ 04,050.023d@046_0039 iṣūn vai samyag asyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ 04,050.023d@046_0040 te lābham iva manvānāḥ pratyagṛhṇan dhanaṃjayam 04,050.023d@046_0041 śaraughān abhivarṣanto nādayanto diśo daśa 04,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,051.001a tāny anīkāny adṛśyanta kurūṇām ugradhanvinām 04,051.001c saṃsarpanto yathā meghā gharmānte mandamārutāḥ 04,051.002a abhyāśe vājinas tasthuḥ samārūḍhāḥ prahāribhiḥ 04,051.002c bhīmarūpāś ca mātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ 04,051.002d*0912_001 mahāmātraiḥ samārūḍhā vicitrakavacojjvalāḥ 04,051.002d*0912a_001 ārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitair gajasādibhiḥ 04,051.003a tataḥ śakraḥ suragaṇaiḥ samāruhya sudarśanam 04,051.003b*0913_001 sarvān devān samāropya vaiḍūryakavacāvṛtam 04,051.003c sahopāyāt tadā rājan viśvāśvimarutāṃ gaṇaiḥ 04,051.004a tad devayakṣagandharvamahoragasamākulam 04,051.004c śuśubhe 'bhravinirmuktaṃ grahair iva nabhastalam 04,051.004d*0914_001 darśanārthaṃ tadā sarve sametā vāsavādayaḥ 04,051.005a astrāṇāṃ ca balaṃ teṣāṃ mānuṣeṣu prayujyatām 04,051.005c tac ca ghoraṃ mahad yuddhaṃ bhīṣmārjunasamāgame 04,051.005d*0915_001 draṣṭum abhyāgatā devāḥ svavimānaiḥ pṛthak pṛthak 04,051.006a śataṃ śatasahasrāṇāṃ yatra sthūṇā hiraṇmayāḥ 04,051.006c maṇiratnamayāś cānyāḥ prāsādam upadhārayan 04,051.007a tatra kāmagamaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitam 04,051.007c vimānaṃ devarājasya śuśubhe khecaraṃ tadā 04,051.008a tatra devās trayastriṃśat tiṣṭhanti sahavāsavāḥ 04,051.008c gandharvā rākṣasāḥ sarpāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 04,051.009a tathā rājā vasumanā balākṣaḥ supratardanaḥ 04,051.009c aṣṭakaś ca śibiś caiva yayātir nahuṣo gayaḥ 04,051.010a manuḥ kṣupo raghur bhānuḥ kṛśāśvaḥ sagaraḥ śalaḥ 04,051.010c vimāne devarājasya samadṛśyanta suprabhāḥ 04,051.011a agner īśasya somasya varuṇasya prajāpateḥ 04,051.011c tathā dhātur vidhātuś ca kuberasya yamasya ca 04,051.012a alambusograsenasya gandharvasya ca tumburoḥ 04,051.012c yathābhāgaṃ yathoddeśaṃ vimānāni cakāśire 04,051.013a sarvadevanikāyāś ca siddhāś ca paramarṣayaḥ 04,051.013c arjunasya kurūṇāṃ ca draṣṭuṃ yuddham upāgatāḥ 04,051.014a divyānāṃ tatra mālyānāṃ gandhaḥ puṇyo 'tha sarvaśaḥ 04,051.014c prasasāra vasantāgre vanānām iva puṣpitām 04,051.015a raktāraktāni devānāṃ samadṛśyanta tiṣṭhatām 04,051.015c ātapatrāṇi vāsāṃsi srajaś ca vyajanāni ca 04,051.016a upaśāmyad rajo bhaumaṃ sarvaṃ vyāptaṃ marīcibhiḥ 04,051.016c divyān gandhān upādāya vāyur yodhān asevata 04,051.017a prabhāsitam ivākāśaṃ citrarūpam alaṃkṛtam 04,051.017c saṃpatadbhiḥ sthitaiś caiva nānāratnāvabhāsitaiḥ 04,051.017e vimānair vividhaiś citrair upānītaiḥ surottamaiḥ 04,051.017f*0916_001 vajrabhṛc chuśubhe tatra vimānasthaḥ surair vṛtaḥ 04,051.017f*0916_002 bibhran mālāṃ mahātejāḥ padmotpalasamāyutām 04,051.017f*0916_003 viprekṣyamāṇo balabhin nātṛpyat sumahāhavam 04,051.017f*0917_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,051.017f*0917_001 tataḥ sudarśanaṃ nāma prāsādaṃ harivāhanaḥ 04,051.017f*0917_002 sarvān devān samāropya prayayau yatra pāṇḍavaḥ 04,051.017f*0917_003 sthūṇārājisahasraṃ tu yasya madhye pratiṣṭhitam 04,051.017f*0917_004 tatra sūryapathe 'tiṣṭhad vimalā vāsavī sabhā 04,051.017f*0917_005 ādityā vasavo rudrā aśvinau ca marudgaṇāḥ 04,051.017f*0917_006 tatra śvetāni chatrāṇi kāñcanasphāṭikāni ca 04,051.017f*0917_007 maṇiratnavicitrāṇi nānārūpāṇi bhāgaśaḥ 04,051.017f*0917_008 ākāśe samadṛśyanta bhānumanti śubhāni ca 04,051.017f*0917_009 (11ab) agner indrasya somasya yamasya varuṇasya ca 04,051.017f*0917_010 (11cd) tathā dhātur vidhātuś ca mitrasya dhanadasya ca 04,051.017f*0917_011 rudrasya viṣṇoḥ savitus tridaśānāṃ tathaiva ca 04,051.017f*0917_012 kāñcanāni ca dāmāni vividhāś cottamasrajaḥ 04,051.017f*0917_013 divyapuṣpābhisaṃvītās tatra chatrāṇi bhejire 04,051.017f*0917_014 (6cd) tasmiṃś ca rājan prāsāde divyaratnavibhūṣite 04,051.017f*0917_015 divyagandhasamāviṣṭāḥ srajo divyāś cakāśire 04,051.017f*0917_016 (14ab) divyaś ca vāyuḥ pravavau gandham ādāya sarvaśaḥ 04,051.017f*0917_017 ṛtavaḥ puṣpam ādāya samatiṣṭhanta bhārata 04,051.017f*0917_018 prajānāṃ patayaś caiva sapta caiva maharṣayaḥ 04,051.017f*0917_019 tatra devarṣayaś caiva te ca rājan divaukasaḥ 04,051.017f*0917_020 indreṇa sahitāḥ sarve tridaśāś ca vyavasthitāḥ 04,051.017f*0917_021 na paṅko na rajas tatra praviveśa kathaṃ cana 04,051.017f*0917_022 ādityaś cāpi rūkṣo 'tra nātivelam ivātapat 04,051.017f*0917_023 (16cd) divyaṃ gandhaṃ samādāya vāyus tatrābhigacchati 04,051.017f*0917_024 ākāśaṃ ca diśaḥ sarvā darśanīyam adṛśyata 04,051.017f*0917_025 tatra devāḥ samāruhya taṃ divyaṃ sarvataḥprabham 04,051.017f*0917_026 ambare vimale 'gacchan prāsādaṃ kāmagāminam 04,051.017f*0917_027 tatra rājarṣayaś caiva samārūḍhā divaukasaḥ 04,051.017f*0917_028 (9ab) śveto rājā vasumanās tathā bhadraḥ pratardanaḥ 04,051.017f*0917_029 nṛgo yayātir nahuṣo māndhātā bharataḥ kuruḥ 04,051.017f*0917_030 aṣṭakaś ca śibiḥ pūruḥ sa ca rājā purūravāḥ 04,051.017f*0917_031 ḍambhodbhavaḥ kārtavīryo hy arjunaḥ sagaras tathā 04,051.017f*0917_032 dilīpo bharataḥ pūruḥ śayyātiḥ somakas tathā 04,051.017f*0917_033 hariścandraś ca tejasvī raghur daśarathas tathā 04,051.017f*0917_034 bhagīrathaś ca rājarṣiḥ sarve ca janamejaya 04,051.017f*0917_035 pāṇḍuś caiva mahābāhuś cāmaravyajanāyutaḥ 04,051.017f*0917_036 chatreṇa dhriyamāṇena rājasūyaśriyā vṛtaḥ 04,051.017f*0917_037 ete cānye ca bahavaḥ puṇyaśīlāḥ śucivratāḥ 04,051.017f*0917_038 kīrtimanto mahāvīryās tatraivāsan divi sthitāḥ 04,051.017f*0917_039 gaṇāś cāpsarasāṃ sarve gandharvāś cāpi sarvaśaḥ 04,051.017f*0917_040 daityarākṣasayakṣāś ca suparṇāḥ pannagās tathā 04,051.017f*0917_041 vāsavapramukhāḥ sarve devāś ca sagaṇeśvarāḥ 04,051.017f*0917_042 āsaṃs tatra samārūḍhāḥ saṃgrāmaṃ taṃ didṛkṣavaḥ 04,051.017f*0917_043 ity ambare vyavasthāya prāsādasthā divaukasaḥ 04,051.017f*0917_044 (13cd) ekasya ca bahūnāṃ ca draṣṭuṃ yuddhaṃ vyavasthitāḥ 04,051.017f*0918_001 tathā citrāṇi chatrāṇi divyarūpāṇi bhārata 04,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,052.001@047_0001 dṛṣṭvā vyūḍhāny anīkāni kurūṇāṃ kurunandanaḥ 04,052.001@047_0002 tatra vairāṭim ābhāṣya pāṇḍavo 'thābravīd idam 04,052.001@047_0003 jāmbūnadamayī vedī dhvaje yasya prakāśate 04,052.001@047_0004 tasya dakṣiṇato yāhi kṛpaḥ śāradvato yataḥ 04,052.001@047_0005 dhanaṃjayavacaḥ śrutvā vairāṭis tvaritas tadā 04,052.001@047_0006 hayān rajatasaṃkāśān hemabhāṇḍān acodayat 04,052.001@047_0007 ānupūrvyā nudañ śūra āsthāya javam uttamam 04,052.001@047_0008 prāhiṇoc candrasaṃkāśān kupitān iva tān hayān 04,052.001@047_0009 sa gatvā kurusenāyāḥ samīpaṃ hayakovidaḥ 04,052.001@047_0010 punar āvartayām āsa tān hayān vātaraṃhasaḥ 04,052.001@047_0011 pradakṣiṇam upāvṛtya maṇḍalaṃ savyam eva ca 04,052.001@047_0012 kurūn saṃmohayām āsa matsyo yānena tattvavit 04,052.001@047_0013 kṛpasya ratham āsthāya vairāṭir akutobhayaḥ 04,052.001@047_0014 pradakṣiṇam upāvṛtya tasthau tasyāgrato balī 04,052.001@047_0015 tato 'rjunaḥ śaṅkhavaraṃ devadattaṃ mahāravam 04,052.001@047_0016 pradadhmau ratham āsthāya nāma viśrāvya cātmanaḥ 04,052.001@047_0017 tasya śabdo mahān āsīd dhamyamānasya jiṣṇunā 04,052.001@047_0018 tathā vīryavatā saṃkhye parvatasyeva dīryataḥ 04,052.001@047_0019 pūjayāṃ cakrire śaṅkhaṃ kuravas te sasainikāḥ 04,052.001@047_0020 arjunena tathā dhmātaḥ śatadhā yan na dīryate 04,052.001@047_0021 divam āvṛtya śabdas tu nivṛttaḥ śuśruve punaḥ 04,052.001@047_0022 sṛṣṭo maghavatā vajraḥ prapatann iva parvate 04,052.001a etasminn antare tatra mahāvīryaparākramaḥ 04,052.001b*0919_001 arjunaṃ prati saṃrabdhaḥ kṛpaḥ paramadurjayaḥ 04,052.001c ājagāma mahāsattvaḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 04,052.001e arjunaṃ prati saṃyoddhuṃ yuddhārthī sa mahārathaḥ 04,052.001f*0920_001 mahodadhijam ādāya dadhmau vegena vīryavān 04,052.001f*0920_002 sa tu śabdena lokāṃs trīn āvṛtya rathināṃ varaḥ 04,052.001f*0920_003 dhanur ādāya sumahaj jyāśabdam akarot tadā 04,052.001f*0921_001 atha drauṇe rathaṃ tyaktvā kṛpasya ratham uttamam 04,052.001f*0921_002 ājagāmārjunas tūrṇaṃ sūryavaiśvānaraprabham 04,052.002a tau rathau sūryasaṃkāśau yotsyamānau mahābalau 04,052.002c śāradāv iva jīmūtau vyarocetāṃ vyavasthitau 04,052.002d*0922_001 tataḥ śāradvatas tūrṇaṃ pārthaṃ daśabhir āśugaiḥ 04,052.002d*0922_002 vivyādha paravīraghnaṃ niśitair marmabhedibhiḥ 04,052.003a pārtho 'pi viśrutaṃ loke gāṇḍīvaṃ paramāyudham 04,052.003c vikṛṣya cikṣepa bahūn nārācān marmabhedinaḥ 04,052.003d*0923_001 kṛpaś ca dhanur ādāya tathaivārjunam abhyayāt 04,052.004a tān aprāptāñ śitair bāṇair nārācān raktabhojanān 04,052.004c kṛpaś ciccheda pārthasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 04,052.004d*0924_001 jīmūta iva gharmānte śaravarṣaṃ vimuñcati 04,052.004d*0924_002 nandayan suhṛdaḥ sarvān pratyayudhyata phalgunam 04,052.004d*0924_003 vikṛṣya balavac cāpaṃ pāṇḍavo bhīmavikramaḥ 04,052.005a tataḥ pārthaś ca saṃkruddhaś citrān mārgān pradarśayan 04,052.005c diśaḥ saṃchādayan bāṇaiḥ pradiśaś ca mahārathaḥ 04,052.006a ekacchāyam ivākāśaṃ prakurvan sarvataḥ prabhuḥ 04,052.006c pracchādayad ameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpam 04,052.006d*0925_001 udgataḥ samaye megho dhārābhir iva parvatam 04,052.007a sa śarair arpitaḥ kruddhaḥ śitair agniśikhopamaiḥ 04,052.007b*0926_001 kṛpo babhūva samare vidhūmo 'gnir iva jvalan 04,052.007c tūrṇaṃ śarasahasreṇa pārtham apratimaujasam 04,052.007e arpayitvā mahātmānaṃ nanāda samare kṛpaḥ 04,052.008a tataḥ kanakapuṅkhāgrair vīraḥ saṃnataparvabhiḥ 04,052.008b*0927_001 dhanur ādāya vivyādha pārthaṃ daśabhir āśugaiḥ 04,052.008b*0928_001 bibheda samare pārthaḥ kṛpasya dhvajam uttamam 04,052.008b*0928_002 tataḥ paścān mahātejā nārācān sūryasaṃnibhān 04,052.008b*0928_003 jagrāha samare pārtho bhūyo bahuśilīmukhān 04,052.008b*0928_004 tais tadānīṃ mahābāhuḥ kṛpasya ratharakṣiṇaḥ 04,052.008b*0928_005 jaghāna kṣatriyaśreṣṭhān yudhyamānān mahābalān 04,052.008b*0928_006 candraketuḥ suketuś ca citrāśvo maṇimāṃs tathā 04,052.008b*0928_007 muñjamaulī ca vikrānto hemavarmā bhayāvahaḥ 04,052.008b*0928_008 suratho 'tirathaś caiva suṣeṇo 'riṣṭa eva ca 04,052.008b*0928_009 nṛketuś ca sahānīkās te nipetur gatāsavaḥ 04,052.008c tvaran gāṇḍīvanirmuktair arjunas tasya vājinaḥ 04,052.008e caturbhiś caturas tīkṣṇair avidhyat parameṣubhiḥ 04,052.009a te hayā niśitair viddhā jvaladbhir iva pannagaiḥ 04,052.009c utpetuḥ sahasā sarve kṛpaḥ sthānād athācyavat 04,052.010a cyutaṃ tu gautamaṃ sthānāt samīkṣya kurunandanaḥ 04,052.010c nāvidhyat paravīraghno rakṣamāṇo 'sya gauravam 04,052.011a sa tu labdhvā punaḥ sthānaṃ gautamaḥ savyasācinam 04,052.011c vivyādha daśabhir bāṇais tvaritaḥ kaṅkapatribhiḥ 04,052.012a tataḥ pārtho dhanus tasya bhallena niśitena ca 04,052.012c cicchedaikena bhūyaś ca hastāc cāpam athāharat 04,052.013a athāsya kavacaṃ bāṇair niśitair marmabhedibhiḥ 04,052.013c vyadhaman na ca pārtho 'sya śarīram avapīḍayat 04,052.014a tasya nirmucyamānasya kavacāt kāya ābabhau 04,052.014c samaye mucyamānasya sarpasyeva tanur yathā 04,052.015a chinne dhanuṣi pārthena so 'nyad ādāya kārmukam 04,052.015c cakāra gautamaḥ sajyaṃ tad adbhutam ivābhavat 04,052.016a sa tad apy asya kaunteyaś ciccheda nataparvaṇā 04,052.016c evam anyāni cāpāni bahūni kṛtahastavat 04,052.016e śāradvatasya ciccheda pāṇḍavaḥ paravīrahā 04,052.017a sa chinnadhanur ādāya atha śaktiṃ pratāpavān 04,052.017c prāhiṇot pāṇḍuputrāya pradīptām aśanīm iva 04,052.017d*0929_001 atha śaktiṃ parāmṛśya sūryavaiśvānaraprabhām 04,052.017d*0929_002 cikṣepa sahasā kruddhaḥ pārthāyādbhutakarmaṇe 04,052.018a tām arjunas tadāyāntīṃ śaktiṃ hemavibhūṣitām 04,052.018c viyadgatāṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ 04,052.018e sāpatad daśadhā chinnā bhūmau pārthena dhīmatā 04,052.018f*0930_001 śaktyāṃ tu vinikṛttāyāṃ virathaḥ śarapīḍitaḥ 04,052.019a yugamadhye tu bhallais tu tataḥ sa sadhanuḥ kṛpaḥ 04,052.019b*0931_001 pragṛhītvā rathas tūrṇaṃ rathād anyan mahādhanuḥ 04,052.019c tam āśu niśitaiḥ pārthaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 04,052.020a tataḥ pārtho mahātejā viśikhān agnitejasaḥ 04,052.020c cikṣepa samare kruddhas trayodaśa śilāśitān 04,052.020d*0932_001 tān nihatya tataḥ pārtho nimeṣād iva bhārata 04,052.020d*0932_002 punar anyān samādatta trayodaśa śilīmukhān 04,052.021a athāsya yugam ekena caturbhiś caturo hayān 04,052.021c ṣaṣṭhena ca śiraḥ kāyāc chareṇa rathasāratheḥ 04,052.022a tribhis triveṇuṃ samare dvābhyām akṣau mahābalaḥ 04,052.022c dvādaśena tu bhallena cakartāsya dhvajaṃ tathā 04,052.023a tato vajranikāśena phalgunaḥ prahasann iva 04,052.023c trayodaśenendrasamaḥ kṛpaṃ vakṣasy atāḍayat 04,052.024a sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 04,052.024c gadāpāṇir avaplutya tūrṇaṃ cikṣepa tāṃ gadām 04,052.024c*0933_001 **** **** rathāt tūrṇam amitrahā 04,052.024c*0933_002 gadāṃ cikṣepa sahasā pārthāyāmitatejase 04,052.025a sā tu muktā gadā gurvī kṛpeṇa supariṣkṛtā 04,052.025c arjunena śarair nunnā pratimārgam athāgamat 04,052.025d*0934_001 atha khaḍgaṃ samuddhṛtya śatacandraṃ ca bhānumat 04,052.025d*0934_002 iyeṣa pāṇḍavaṃ hantuṃ kṛpo 'laghuparākramaḥ 04,052.025d*0934_003 sa śaradvatsutas tūrṇaṃ mahācāryaḥ suśikṣitaḥ 04,052.025d*0934_004 khecaro vicacāraikaḥ kramāc carmāsidhṛg vibhuḥ 04,052.025d*0934_005 tataḥ kṣurāgraiḥ kaunteyo daśabhiḥ khaḍgacarmaṇī 04,052.025d*0934_006 nimeṣād iva ciccheda tad adbhutam ivābhavat 04,052.025d*0934_007 viṣaṇṇavadanas tatra yuddhād apagatodyamaḥ 04,052.025d*0934_008 aśvatthāmnas tu sa rathaṃ kṛpaḥ samabhipupluve 04,052.025d*0934_009 svasrīyasya mahātejā jagrāha ca dhanuḥ punaḥ 04,052.025d*0935_001 tadā gāṇḍīvanirmuktaiḥ khaḍgaṃ tasya nyavārayat 04,052.025d*0936_001 vināśāt khaḍgacarmaṇoḥ 04,052.025d*0936_002 dantair dantacchadān daṣṭvā cukopa hṛdi dīrghavat 04,052.025d*0936_003 bhavatv iti punaś coktvā 04,052.026a tato yodhāḥ parīpsantaḥ śāradvatam amarṣaṇam 04,052.026c sarvataḥ samare pārthaṃ śaravarṣair avākiran 04,052.027a tato virāṭasya sutaḥ savyam āvṛtya vājinaḥ 04,052.027c yamakaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tān yodhān pratyavārayat 04,052.028a tataḥ kṛpam upādāya virathaṃ te nararṣabhāḥ 04,052.028c apājahrur mahāvegāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt 04,053.000*0937_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,053.000*0937_001 kṛpe 'panīte droṇas tu pragṛhya sumahad dhanuḥ 04,053.000*0937_002 abhyadravad anādhṛṣyaḥ śoṇāśvaḥ śvetavāhanam 04,053.000*0937_003 sa tu rukmarathaṃ dṛṣṭvā gurum āyāntam antikāt 04,053.000*0937_004 arjuno rathināṃ śreṣṭha uttaraṃ vākyam abravīt 04,053.001 arjuna uvāca 04,053.001a yatraiṣā kāñcanī vedī pradīptāgniśikhopamā 04,053.001c ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhir alaṃkṛtā 04,053.001e tatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇānīkāya māriṣa 04,053.001f*0938_001 bhāradvājena yotsye 'ham ācāryeṇa mahātmanā 04,053.001f@048_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,053.001f@048_0001 jitaṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā pārtho vairāṭim abravīt 04,053.001f@048_0002 sthiro bhava tvaṃ saṃgrāme jayo 'smākaṃ nṛpātmaja 04,053.001f@048_0003 yāvac chaṅkham upādhmāsye dviṣatāṃ romaharṣaṇam 04,053.001f@048_0004 aviklavam asaṃbhrāntam avyagrahṛdayekṣaṇam 04,053.001f@048_0005 yāhi śīghraṃ yato droṇo mamācāryo mahārathaḥ 04,053.001f@048_0006 tathā saṃkrīḍamānasya arjunasya raṇājire 04,053.001f@048_0007 balaṃ sattvaṃ ca tejaś ca lāghavaṃ cāpy avardhata 04,053.001f@048_0008 uttaraḥ 04,053.001f@048_0008 tac cādbhutam abhiprekṣya bhayam uttaram āviśat 04,053.001f@048_0009 astrāṇāṃ tava divyānāṃ śaraughān kṣipataś ca te 04,053.001f@048_0010 mano me muhyate 'tyarthaṃ tava dṛṣṭvā parākramam 04,053.001f@048_0011 dvaidhībhūtaṃ mano mahyaṃ bhayād bharatasattama 04,053.001f@048_0012 adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi tava gāṇḍīvanisvanam 04,053.001f@048_0013 tava bāhubalaṃ caiva dhanuḥ prākarṣato bahu 04,053.001f@048_0014 vaiśaṃpāyanaḥ 04,053.001f@048_0014 tava tejo durādharṣaṃ yathā viṣṇos trivikrame 04,053.001f@048_0015 tam uttaraś citram avekṣya gāṇḍivaṃ 04,053.001f@048_0016 śarāṃś ca muktān sahasā kirīṭinā 04,053.001f@048_0017 bhīto 'bravīd arjunam ājimadhye 04,053.001f@048_0018 nāhaṃ tavāśvān viṣahe niyantum 04,053.001f@048_0019 tam abravīd īṣad iva prahasya 04,053.001f@048_0020 gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā 04,053.001f@048_0021 mayā sahāyena kuto 'sti te bhayaṃ 04,053.001f@048_0022 praihy uttarāśvān upamantrya vāhaya 04,053.001f@048_0023 āśvāsitas tena dhanaṃjayena 04,053.001f@048_0024 vairāṭir aśvān pratutoda śīghram 04,053.001f@048_0025 dhanaṃjayaś cāpi nikṛṣya cāpaṃ 04,053.001f@048_0026 viṣphārayām āsa mahendrakalpaḥ 04,053.001f@048_0027 uttaraṃ caiva bībhatsur abravīt punar arjunaḥ 04,053.001f@048_0028 na bhetavyaṃ mayā sārdhaṃ tāta saṃgrāmamūrdhani 04,053.001f@048_0029 rājaputro 'si bhadraṃ te kule mahati mātsyake 04,053.001f@048_0030 jātas tvaṃ kṣatriyakule na viṣīditum arhasi 04,053.001f@048_0031 dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ rājaputra rathaṃ mama 04,053.001f@048_0032 yudhyamānasya samare śatrubhiḥ saha vāhaya 04,053.001f@048_0033 uktvā tam evaṃ bībhatsur arjunaḥ punar abravīt 04,053.001f@048_0034 pāṇḍavo rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaṃ samīkṣya tu 04,053.002a aśvāḥ śoṇāḥ prakāśante bṛhantaś cāruvāhinaḥ 04,053.002c snigdhavidrumasaṃkāśās tāmrāsyāḥ priyadarśanāḥ 04,053.002e yuktā rathavare yasya sarvaśikṣāviśāradāḥ 04,053.002f*0939_001 yatto rathavare śūraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,053.003a dīrghabāhur mahātejā balarūpasamanvitaḥ 04,053.003c sarvalokeṣu vikhyāto bhāradvājaḥ pratāpavān 04,053.004a buddhyā tulyo hy uśanasā bṛhaspatisamo naye 04,053.004c vedās tathaiva catvāro brahmacaryaṃ tathaiva ca 04,053.005a sasaṃhārāṇi divyāni sarvāṇy astrāṇi māriṣa 04,053.005c dhanurvedaś ca kārtsnyena yasmin nityaṃ pratiṣṭhitaḥ 04,053.005d*0940_001 purāṇam itihāsaṃ ca arthavidyā ca mānavī 04,053.006a kṣamā damaś ca satyaṃ ca ānṛśaṃsyam athārjavam 04,053.006c ete cānye ca bahavo guṇā yasmin dvijottame 04,053.006d*0941_001 yasyāham iṣṭaḥ satataṃ mama ceṣṭaḥ sadā ca yaḥ 04,053.007a tenāhaṃ yoddhum icchāmi mahābhāgena saṃyuge 04,053.007c tasmāt tvaṃ prāpayācāryaṃ kṣipram uttara vāhaya 04,053.007d*0942_001 aparaṃ paśya saṃgrāmam adbhutaṃ mama tasya ca 04,053.008 vaiśaṃpāyana uvāca 04,053.008a arjunenaivam uktas tu vairāṭir hemabhūṣitān 04,053.008c codayām āsa tān aśvān bhāradvājarathaṃ prati 04,053.009a tam āpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ rathināṃ varam 04,053.009c droṇaḥ pratyudyayau pārthaṃ matto mattam iva dvipam 04,053.009d*0943_001 sa tu rukmarathaṃ dṛṣṭvā kaunteyaṃ samabhidrutam 04,053.009d*0943_002 ācāryaṃ taṃ mahābāhuḥ prāñjalir vākyam abravīt 04,053.010a tataḥ prādhmāpayac chaṅkhaṃ bherīśatanināditam 04,053.010c pracukṣubhe balaṃ sarvam uddhūta iva sāgaraḥ 04,053.011a atha śoṇān sadaśvāṃs tān haṃsavarṇair manojavaiḥ 04,053.011c miśritān samare dṛṣṭvā vyasmayanta raṇe janāḥ 04,053.012a tau rathau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā saṃgrāmamūrdhani 04,053.012c ācāryaśiṣyāv ajitau kṛtavidyau manasvinau 04,053.013a samāśliṣṭau tadānyonyaṃ droṇapārthau mahābalau 04,053.013c dṛṣṭvā prākampata muhur bharatānāṃ mahad balam 04,053.014a harṣayuktas tathā pārthaḥ prahasann iva vīryavān 04,053.014c rathaṃ rathena droṇasya samāsādya mahārathaḥ 04,053.015a abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 04,053.015c uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīrahā 04,053.016a uṣitāḥ sma vane vāsaṃ pratikarma cikīrṣavaḥ 04,053.016c kopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya 04,053.017a ahaṃ tu prahṛte pūrvaṃ prahariṣyāmi te 'nagha 04,053.017c iti me vartate buddhis tad bhavān kartum arhati 04,053.018a tato 'smai prāhiṇod droṇaḥ śarān adhikaviṃśatim 04,053.018c aprāptāṃś caiva tān pārthaś ciccheda kṛtahastavat 04,053.019a tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavān 04,053.019c avākirat tato droṇaḥ śīghram astraṃ vidarśayan 04,053.019d*0944_001 hayāṃś ca rajataprakhyān kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 04,053.019d*0944_002 avākirad ameyātmā pārthaṃ saṃkopayann iva 04,053.020a evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhāradvājakirīṭinoḥ 04,053.020c samaṃ vimuñcatoḥ saṃkhye viśikhān dīptatejasaḥ 04,053.021a tāv ubhau khyātakarmāṇāv ubhau vāyusamau jave 04,053.021c ubhau divyāstraviduṣāv ubhāv uttamatejasau 04,053.021e kṣipantau śarajālāni mohayām āsatur nṛpān 04,053.021f*0945_001 arjunaṃ vā vinā droṇāt ko 'nyo yoddhuṃ raṇe 'rhati 04,053.022a vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥ 04,053.022c śarān visṛjatos tūrṇaṃ sādhu sādhv iti pūjayan 04,053.023a droṇaṃ hi samare ko 'nyo yoddhum arhati phalgunāt 04,053.023c raudraḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ guruṇā yad ayudhyata 04,053.023e ity abruvañ janās tatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ 04,053.024a vīrau tāv api saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathau 04,053.024c chādayetāṃ śaravrātair anyonyam aparājitau 04,053.024d*0946_001 saṃyuge saṃcakāśetāṃ kālasūryāv ivoditau 04,053.025a visphārya sumahac cāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 04,053.025c saṃrabdho 'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ pratyayudhyata 04,053.026a sa sāyakamayair jālair arjunasya rathaṃ prati 04,053.026c bhānumadbhiḥ śilādhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām 04,053.027a pārthaṃ ca sa mahābāhur mahāvegair mahārathaḥ 04,053.027c vivyādha niśitair bāṇair megho vṛṣṭyeva parvatam 04,053.027d*0947_001 kālamegha ivoṣṇānte phalgunaḥ samavākirat 04,053.027d*0947_002 tasya jāmbūnadamayaiḥ śitaiś cāpacyutaiḥ śaraiḥ 04,053.027d*0947_003 pracchādayad rathaśreṣṭhaṃ bhāradvājo 'rjunasya vai 04,053.028a tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya pāṇḍavaḥ 04,053.028c śatrughnaṃ vegavad dhṛṣṭo bhārasādhanam uttamam 04,053.028d*0948_001 śobhate sma mahābāhur gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 04,053.028e visasarja śarāṃś citrān suvarṇavikṛtān bahūn 04,053.029a nāśayañ śaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavān 04,053.029c tūrṇaṃ cāpavinirmuktais tad adbhutam ivābhavat 04,053.030a sa rathena caran pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ 04,053.030c yugapad dikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇy adarśayat 04,053.030d*0949_001 ādadānaṃ śarān ghorān saṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam 04,053.030d*0949_002 visṛjantaṃ ca kaunteyaṃ na sma paśyanti lāghavāt 04,053.031a ekacchāyam ivākāśaṃ bāṇaiś cakre samantataḥ 04,053.031c nādṛśyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ 04,053.031d*0950_001 marīcivikacasyeva rājan bhānumato vapuḥ 04,053.031d*0950_002 āsīt pārthasya sumahad vapuḥ śaraśatārciṣaḥ 04,053.031d*0950_003 kṣipataḥ śarajālāni kaunteyasya mahātmanaḥ 04,053.032a tasyābhavat tadā rūpaṃ saṃvṛtasya śarottamaiḥ 04,053.032c jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ 04,053.033a dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svaratham āvṛtam 04,053.033c sa visphārya dhanuś citraṃ meghastanitanisvanam 04,053.033d*0951_001 asakṛn muñcato bāṇān dadṛśuḥ kuravo yudhi 04,053.033d*0951_002 dikṣu sarvāsu vipulaḥ śuśruve caratas tadā 04,053.033d*0951_003 droṇasyāpi dhanur ghoṣo vidyutstanitanisvanaḥ 04,053.033d*0951_004 abhavad vismayakaraḥ sainyānāṃ bharatarṣabha 04,053.034a agnicakropamaṃ ghoraṃ vikarṣan paramāyudham 04,053.034c vyaśātayac charāṃs tāṃs tu droṇaḥ samitiśobhanaḥ 04,053.034d*0952_001 babhāse timiraṃ vyomni vidhūya savitā yathā 04,053.034e mahān abhūt tataḥ śabdo vaṃśānām iva dahyatām 04,053.035a jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiś citracāpavarātigaiḥ 04,053.035c prācchādayad ameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām 04,053.036a tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 04,053.036c viyaccarāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ prajāḥ 04,053.037a droṇasya puṅkhasaktāś ca prabhavantaḥ śarāsanāt 04,053.037c eko dīrgha ivādṛśyad ākāśe saṃhataḥ śaraḥ 04,053.037d*0953_001 ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ 04,053.038a evaṃ tau svarṇavikṛtān vimuñcantau mahāśarān 04,053.038c ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāv ulkābhir iva cakratuḥ 04,053.039a śarās tayoś ca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 04,053.039c paṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratām iva 04,053.040a yuddhaṃ samabhavat tatra susaṃrabdhaṃ mahātmanoḥ 04,053.040c droṇapāṇḍavayor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva 04,053.041a tau gajāv iva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam 04,053.041c śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 04,053.042a tau vyavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśobhinau 04,053.042c udīrayantau samare divyāny astrāṇi bhāgaśaḥ 04,053.042d*0954_001 pārthas tu samare śūro darśayan vīryam ātmanaḥ 04,053.042d*0954_002 sa mahāstrair mahātmānaṃ droṇaṃ prācchādayac charaiḥ 04,053.043a atha tv ācāryamukhyena śarān sṛṣṭāñ śilāśitān 04,053.043c nyavārayac chitair bāṇair arjuno jayatāṃ varaḥ 04,053.044a darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ 04,053.044c iṣubhis tūrṇam ākāśaṃ bahubhiś ca samāvṛṇot 04,053.045a jighāṃsantaṃ naravyāghram arjunaṃ tigmatejasam 04,053.045b*0955_001 vivyādha niśitair droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,053.045b*0955_002 hṛṣṭaḥ samabhavad droṇo raṇaśauṇḍaḥ pratāpavān 04,053.045c ācāryamukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 04,053.045e arjunena sahākrīḍac charaiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,053.046a divyāny astrāṇi muñcantaṃ bhāradvājaṃ mahāraṇe 04,053.046c astrair astrāṇi saṃvārya phalgunaḥ samayodhayat 04,053.047a tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor narasiṃhayoḥ 04,053.047c amarṣiṇos tadānyonyaṃ devadānavayor iva 04,053.047d*0956_001 darśayetāṃ mahāstrāṇi bhāradvājārjunau raṇe 04,053.048a aindraṃ vāyavyam āgneyam astram astreṇa pāṇḍavaḥ 04,053.048c droṇena muktaṃ muktaṃ tu grasate sma punaḥ punaḥ 04,053.049a evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śitāñ śarān 04,053.049c ekacchāyaṃ cakratus tāv ākāśaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 04,053.050a tato 'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīriṣu 04,053.050c parvateṣv iva vajrāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ 04,053.051a tato nāgā rathāś caiva sādinaś ca viśāṃ pate 04,053.051c śoṇitāktā vyadṛśyanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ 04,053.051d*0957_001 aśokānāṃ vanānīva channāni kusumair navaiḥ 04,053.051d*0957_002 rejuḥ pārthaśarais tatra tadā sainyāni bhārata 04,053.052a bāhubhiś ca sakeyūrair vicitraiś ca mahārathaiḥ 04,053.052c suvarṇacitraiḥ kavacair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 04,053.053a yodhaiś ca nihatais tatra pārthabāṇaprapīḍitaiḥ 04,053.053c balam āsīt samudbhrāntaṃ droṇārjunasamāgame 04,053.054a vidhunvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhane 04,053.054c ācchādayetām anyonyaṃ titakṣantau raṇeṣubhiḥ 04,053.054d*0958_001 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ bharatarṣabha 04,053.054d*0958_002 droṇakaunteyayos tatra balivāsavayor iva 04,053.054d*0958_003 atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,053.054d*0958_004 vyadārayetām anyonyaṃ prāṇadyūte pravartite 04,053.055a athāntarikṣe nādo 'bhūd droṇaṃ tatra praśaṃsatām 04,053.055c duṣkaraṃ kṛtavān droṇo yad arjunam ayodhayat 04,053.056a pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadam 04,053.056c jetāraṃ devadaityānāṃ sarpāṇāṃ ca mahāratham 04,053.057a aviśramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātitām 04,053.057c pārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyābhūc ca vismayaḥ 04,053.057d*0959_001 tatpravṛttaṃ ciraṃ ghoraṃ tayor yuddhaṃ mahātmanoḥ 04,053.057d*0959_002 avartata mahāraudraṃ lokasaṃkṣobhakārakam 04,053.058a atha gāṇḍīvam udyamya divyaṃ dhanur amarṣaṇaḥ 04,053.058c vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabha 04,053.059a tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ śalabhānām ivāyatam 04,053.059b*0960_001 dṛṣṭvā te vismitāḥ sarve sādhu sādhv ity apūjayan 04,053.059c na ca bāṇāntare vāyur asya śaknoti sarpitum 04,053.060a aniśaṃ saṃdadhānasya śarān utsṛjatas tadā 04,053.060c dadṛśe nāntaraṃ kiṃ cit pārthasyādadato 'pi ca 04,053.061a tathā śīghrāstrayuddhe tu vartamāne sudāruṇe 04,053.061c śīghrāc chīghrataraṃ pārthaḥ śarān anyān udīrayat 04,053.062a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 04,053.062c yugapat prāpataṃs tatra droṇasya ratham antikāt 04,053.063a avakīryamāṇe droṇe tu śarair gāṇḍīvadhanvanā 04,053.063c hāhākāro mahān āsīt sainyānāṃ bharatarṣabha 04,053.064a pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavān samapūjayat 04,053.064c gandharvāpsarasaś caiva ye ca tatra samāgatāḥ 04,053.064d*0961_001 droṇaṃ yuddhārṇave magnaṃ dṛṣṭvā putraḥ pratāpavān 04,053.065a tato vṛndena mahatā rathānāṃ rathayūthapaḥ 04,053.065c ācāryaputraḥ sahasā pāṇḍavaṃ pratyavārayat 04,053.066a aśvatthāmā tu tat karma hṛdayena mahātmanaḥ 04,053.066c pūjayām āsa pārthasya kopaṃ cāsyākarod bhṛśam 04,053.067a sa manyuvaśam āpannaḥ pārtham abhyadravad raṇe 04,053.067c kirañ śarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān 04,053.068a āvṛtya tu mahābāhur yato drauṇis tato hayān 04,053.068c antaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum 04,053.069a sa tu labdhvāntaraṃ tūrṇam apāyāj javanair hayaiḥ 04,053.069c chinnavarmadhvajaḥ śūro nikṛttaḥ parameṣubhiḥ 04,053.069d*0962_001 parājite raṇe droṇe droṇaputraḥ samāgataḥ 04,053.069d*0962_002 sadaṇḍa iva raktākṣaḥ kṛtāntaḥ samare sthitaḥ 04,054.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,054.001*0963_001 tato drauṇir mahāvīryaḥ prayayāv arjunaṃ prati 04,054.001a taṃ pārthaḥ pratijagrāha vāyuvegam ivoddhatam 04,054.001c śarajālena mahatā varṣamāṇam ivāmbudam 04,054.002a tayor devāsurasamaḥ saṃnipāto mahān abhūt 04,054.002c kiratoḥ śarajālāni vṛtravāsavayor iva 04,054.003a na sma sūryas tadā bhāti na ca vāti samīraṇaḥ 04,054.003c śaragāḍhe kṛte vyomni chāyābhūte samantataḥ 04,054.004a mahāṃś caṭacaṭāśabdo yodhayor hanyamānayoḥ 04,054.004c dahyatām iva veṇūnām āsīt parapuraṃjaya 04,054.005a hayān asyārjunaḥ sarvān kṛtavān alpajīvitān 04,054.005c sa rājan na prajānāti diśaṃ kāṃ cana mohitaḥ 04,054.006a tato drauṇir mahāvīryaḥ pārthasya vicariṣyataḥ 04,054.006c vivaraṃ sūkṣmam ālokya jyāṃ ciccheda kṣureṇa ha 04,054.006e tad asyāpūjayan devāḥ karma dṛṣṭvātimānuṣam 04,054.006f*0964_001 na śakto 'nyaḥ pumān sthātum ṛte pārthaṃ dhanaṃjayam 04,054.006f*0965_001 droṇo bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś caiva mahārathaḥ 04,054.006f*0966_001 sādhu sādhv iti bhāṣanto pūjayan karma tasya tat 04,054.007a tato drauṇir dhanūṃṣy aṣṭau vyapakramya nararṣabham 04,054.007c punar abhyāhanat pārthaṃ hṛdaye kaṅkapatribhiḥ 04,054.008a tataḥ pārtho mahābāhuḥ prahasya svanavat tadā 04,054.008c yojayām āsa navayā maurvyā gāṇḍīvam ojasā 04,054.008d*0967_001 taṃ dṛṣṭvā kruddham āyāntaṃ prabhinnam iva kuñjaram 04,054.008d*0967_002 kruddhaḥ samāhvayām āsa drauṇir yuddhāya bhārata 04,054.009a tato 'rdhacandram āvṛtya tena pārthaḥ samāgamat 04,054.009b*0968_001 ciccheda tasya cāpaṃ ca sūtaṃ cāśvān rathasya vai 04,054.009b*0968_002 vivyādha niśitaiś cāpi śarair āśīviṣopamaiḥ 04,054.009b*0968_003 so 'nyaṃ rathaṃ samāsthāya pratyayād rathipuṃgavaḥ 04,054.009c vāraṇeneva mattena matto vāraṇayūthapaḥ 04,054.010a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ pṛthivyām ekavīrayoḥ 04,054.010c raṇamadhye dvayor eva sumahal lomaharṣaṇam 04,054.011a tau vīrau kuravaḥ sarve dadṛśur vismayānvitāḥ 04,054.011c yudhyamānau mahātmānau yūthapāv iva saṃgatau 04,054.012a tau samājaghnatur vīrāv anyonyaṃ puruṣarṣabhau 04,054.012c śarair āśīviṣākārair jvaladbhir iva pannagaiḥ 04,054.013a akṣayyāv iṣudhī divyau pāṇḍavasya mahātmanaḥ 04,054.013c tena pārtho raṇe śūras tasthau girir ivācalaḥ 04,054.014a aśvatthāmnaḥ punar bāṇāḥ kṣipram abhyasyato raṇe 04,054.014c jagmuḥ parikṣayaṃ śīghram abhūt tenādhiko 'rjunaḥ 04,054.015a tataḥ karṇo mahac cāpaṃ vikṛṣyābhyadhikaṃ ruṣā 04,054.015c avākṣipat tataḥ śabdo hāhākāro mahān abhūt 04,054.016a tatra cakṣur dadhe pārtho yatra visphāryate dhanuḥ 04,054.016c dadarśa tatra rādheyaṃ tasya kopo 'tyavīvṛdhat 04,054.017a sa roṣavaśam āpannaḥ karṇam eva jighāṃsayā 04,054.017c avaikṣata vivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ kurupuṃgavaḥ 04,054.018a tathā tu vimukhe pārthe droṇaputrasya sāyakān 04,054.018c tvaritāḥ puruṣā rājann upājahruḥ sahasraśaḥ 04,054.019a utsṛjya ca mahābāhur droṇaputraṃ dhanaṃjayaḥ 04,054.019c abhidudrāva sahasā karṇam eva sapatnajit 04,054.020a tam abhidrutya kaunteyaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 04,054.020c kāmayan dvairathe yuddham idaṃ vacanam abravīt 04,055.001 arjuna uvāca 04,055.001a karṇa yat te sabhāmadhye bahu vācā vikatthitam 04,055.001c na me yudhi samo 'stīti tad idaṃ pratyupasthitam 04,055.001d*0969_001 so 'dya karṇa mayā sārdhaṃ vyavahṛtya mahāmṛdhe 04,055.001d*0969_002 jñāsyasy avaram ātmānaṃ na cānyān avamanyase 04,055.002a avocaḥ paruṣā vāco dharmam utsṛjya kevalam 04,055.002c idaṃ tu duṣkaraṃ manye yad idaṃ te cikīrṣitam 04,055.003a yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ mām anāsādya kiṃ cana 04,055.003c tad adya kuru rādheya kurumadhye mayā saha 04,055.004a yat sabhāyāṃ sma pāñcālīṃ kliśyamānāṃ durātmabhiḥ 04,055.004c dṛṣṭavān asi tasyādya phalam āpnuhi kevalam 04,055.005a dharmapāśanibaddhena yan mayā marṣitaṃ purā 04,055.005c tasya rādheya kopasya vijayaṃ paśya me mṛdhe 04,055.005d*0970_001 vane dvādaśa varṣāṇi yāni soḍhāni durmate 04,055.005d*0970_002 tasyādya pratikopasya phalaṃ prāpnuhi saṃprati 04,055.006a ehi karṇa mayā sārdhaṃ pratipadyasva saṃgaram 04,055.006c prekṣakāḥ kuravaḥ sarve bhavantu sahasainikāḥ 04,055.007 karṇa uvāca 04,055.007a bravīṣi vācā yat pārtha karmaṇā tat samācara 04,055.007c atiśete hi vai vācaṃ karmeti prathitaṃ bhuvi 04,055.008a yat tvayā marṣitaṃ pūrvaṃ tad aśaktena marṣitam 04,055.008c iti gṛhṇāmi tat pārtha tava dṛṣṭvāparākramam 04,055.009a dharmapāśanibaddhena yadi te marṣitaṃ purā 04,055.009c tathaiva baddham ātmānam abaddham iva manyase 04,055.010a yadi tāvad vane vāso yathoktaś caritas tvayā 04,055.010c tat tvaṃ dharmārthavit kliṣṭaḥ samayaṃ bhettum icchasi 04,055.011a yadi śakraḥ svayaṃ pārtha yudhyate tava kāraṇāt 04,055.011c tathāpi na vyathā kā cin mama syād vikramiṣyataḥ 04,055.012a ayaṃ kaunteya kāmas te nacirāt samupasthitaḥ 04,055.012c yotsyase tvaṃ mayā sārdham adya drakṣyasi me balam 04,055.013 arjuna uvāca 04,055.013a idānīm eva tāvat tvam apayāto raṇān mama 04,055.013c tena jīvasi rādheya nihatas tv anujas tava 04,055.013d*0971_001 khadyoto dyotate tāvad yāvan nodayate śaśī 04,055.013d*0971_002 udite ca sahasrāṃśau na khadyoto na candramāḥ 04,055.013d*0971_003 prākṛtān puruṣāñ jitvā vṛthā te karṇa garjitam 04,055.014a bhrātaraṃ ghātayitvā ca tyaktvā raṇaśiraś ca kaḥ 04,055.014c tvad anyaḥ puruṣaḥ satsu brūyād evaṃ vyavasthitaḥ 04,055.015 vaiśaṃpāyana uvāca 04,055.015a iti karṇaṃ bruvann eva bībhatsur aparājitaḥ 04,055.015c abhyayād visṛjan bāṇān kāyāvaraṇabhedinaḥ 04,055.016a pratijagrāha tān karṇaḥ śarān agniśikhopamān 04,055.016c śaravarṣeṇa mahatā varṣamāṇa ivāmbudaḥ 04,055.016d*0972_001 abhiyāya hi bībhatsur gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 04,055.016d*0972_002 jighāṃsuḥ samare karṇaṃ visasarja śarān bahūn 04,055.016d*0972_003 (cf. 16a) taṃ karṇaḥ pratijagrāha vāyuvegam ivācalaḥ 04,055.016d*0972_004 (cf. 16cd) śarajālena mahatā varṣamāṇam ivāmbudam 04,055.016d*0972_005 tayor devāsurasamaḥ saṃnipāto 'bhavan mahān 04,055.016d*0972_006 kiratoḥ śarajālāni nirākāśam anantaram 04,055.017a utpetuḥ śarajālāni ghorarūpāṇi sarvaśaḥ 04,055.017b*0973_001 vavarṣa ca rajo bhaumaṃ karṇapārthasamāgame 04,055.017b*0973_002 na sma sūryaḥ pratapati na ca vāti samīraṇaḥ 04,055.017b*0973_003 śarapracchāditaṃ vyoma chāyābhūtam ivābhavat 04,055.017b*0973_004 gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ karṇasya dhanuṣas tathā 04,055.017b*0973_005 dahyatām iva veṇūnām āsīt paramadāruṇaḥ 04,055.017b*0973_006 arjunas tu hayān nāgān rathāṃś ca vinipātayan 04,055.017b*0973_007 kṣobhayām āsa tat sainyaṃ karṇaṃ vivyādha cāsakṛt 04,055.017c avidhyad aśvān bāhvoś ca hastāvāpaṃ pṛthak pṛthak 04,055.018a so 'mṛṣyamāṇaḥ karṇasya niṣaṅgasyāvalambanam 04,055.018c ciccheda niśitāgreṇa śareṇa nataparvaṇā 04,055.019a upāsaṅgād upādāya karṇo bāṇān athāparān 04,055.019c vivyādha pāṇḍavaṃ haste tasya muṣṭir aśīryata 04,055.020a tataḥ pārtho mahābāhuḥ karṇasya dhanur acchinat 04,055.020c sa śaktiṃ prāhiṇot tasmai tāṃ pārtho vyadhamac charaiḥ 04,055.020d*0974_001 chinnadhanvā tataḥ karṇaḥ śaktiṃ cikṣepa vegavān 04,055.020d*0974_002 tāṃ śaktiṃ samare pārthaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 04,055.021a tato 'bhipetur bahavo rādheyasya padānugāḥ 04,055.021c tāṃś ca gāṇḍīvanirmuktaiḥ prāhiṇod yamasādanam 04,055.021d*0975_001 aśeratāvṛtya mahīṃ samagrāṃ 04,055.021d*0975_002 pārtheṣumārgeṣu mahādvipendrāḥ 04,055.021d*0975_003 hiraṇyakakṣyāḥ śarajālacitrā 04,055.021d*0975_004 yathā nagāḥ pāvakajālanaddhāḥ 04,055.021d*0975_005 taṃ śatrusenāṅganibarhaṇāni 04,055.021d*0975_006 karmāṇi kurvantam amānuṣāṇi 04,055.021d*0975_007 vaikartanaḥ pūrvam amṛṣyamāṇaḥ 04,055.021d*0975_008 samarpayal lakṣam ivāśu dūrāt 04,055.022a tato 'syāśvāñ śarais tīkṣṇair bībhatsur bhārasādhanaiḥ 04,055.022c ākarṇamuktair abhyaghnaṃs te hatāḥ prāpatan bhuvi 04,055.023a athāpareṇa bāṇena jvalitena mahābhujaḥ 04,055.023c vivyādha karṇaṃ kaunteyas tīkṣṇenorasi vīryavān 04,055.024a tasya bhittvā tanutrāṇaṃ kāyam abhyapatac charaḥ 04,055.024c tataḥ sa tamasāviṣṭo na sma kiṃ cit prajajñivān 04,055.025a sa gāḍhavedano hitvā raṇaṃ prāyād udaṅmukhaḥ 04,055.025c tato 'rjuna upākrośad uttaraś ca mahārathaḥ 04,055.025d*0976_001 dṛṣṭvā karṇaṃ tadā rājann apayāntaṃ raṇājirāt 04,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,056.001a tato vaikartanaṃ jitvā pārtho vairāṭim abravīt 04,056.001c etan māṃ prāpayānīkaṃ yatra tālo hiraṇmayaḥ 04,056.002a atra śāṃtanavo bhīṣmo rathe 'smākaṃ pitāmahaḥ 04,056.002c kāṅkṣamāṇo mayā yuddhaṃ tiṣṭhaty amaradarśanaḥ 04,056.002d*0977_001 tālo 'sau kāñcano yatra vajravaiḍūryabhūṣitaḥ 04,056.002d*0977_002 atīva samare bhāti mātariśvaprakampitaḥ 04,056.002d*0977_003 dāruṇaṃ prahariṣyāmi rathavṛndāni dārayan 04,056.002e ādāsyāmy aham etasya dhanurjyām api cāhave 04,056.002f@049_0001 atha sainyaṃ mahad dṛṣṭvā rathanāgahayākulam 04,056.002f@049_0002 abravīd uttaraḥ pārthaṃ pratividdhaḥ śarair bhṛśam 04,056.002f@049_0003 nāhaṃ śakṣyāmi vīreha niyantuṃ te hayottamān 04,056.002f@049_0004 viṣīdanti mama prāṇā mano vihvalatīva me 04,056.002f@049_0005 astrāṇām iha divyānāṃ prabhāvāt saṃprayujyatām 04,056.002f@049_0006 tvayā ca kurubhiś caiva bhramantīva diśo daśa 04,056.002f@049_0007 gandhena mūrcchitaś cāsmi vasārudhiramedasām 04,056.002f@049_0008 dvaidhībhūtaṃ mano me 'dya trāsaṃ caiva prapaśyataḥ 04,056.002f@049_0009 adṛṣṭapūrvaḥ śūrāṇāṃ mahāsaṃkhye samāgamaḥ 04,056.002f@049_0010 godhāghātena mahatā śaṅkhānāṃ ninadena ca 04,056.002f@049_0011 siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ gajānāṃ bṛṃhitais tathā 04,056.002f@049_0012 gāṇḍīvaśabdena bhṛśam aśanipratimena ca 04,056.002f@049_0013 śrutiḥ smṛtiś ca me vīra pranaṣṭā mūḍhacetasaḥ 04,056.002f@049_0014 alātacakrapratimaṃ maṇḍalaṃ satataṃ tvayā 04,056.002f@049_0015 vyākṣipyamāṇaṃ samare gāṇḍīvaṃ ca prapaśyataḥ 04,056.002f@049_0016 dṛṣṭir vicalitā vīra hṛdayaṃ dīryatīva me 04,056.002f@049_0017 vapuś cograṃ tava raṇe kruddhasyeva pinākinaḥ 04,056.002f@049_0018 vyāyacchatas tava bhujaṃ dṛṣṭvā bhīr me bhavaty api 04,056.002f@049_0019 nādadānaṃ na saṃdhānaṃ na muñcantaṃ śarottamān 04,056.002f@049_0020 tvām ahaṃ saṃprapaśyāmi paśyann api vicetanaḥ 04,056.002f@049_0021 avasīdanti me prāṇā bhūr iyaṃ calatīva me 04,056.002f@049_0022 arjuna uvāca 04,056.002f@049_0022 na ca pratodaṃ nābhīṣūn saṃyantuṃ śaktir asti me 04,056.002f@049_0023 mā bhaiṣīḥ stambhayātmānaṃ tvayāpi narapuṃgava 04,056.002f@049_0024 atyadbhutāni karmāṇi kṛtāni raṇamūrdhani 04,056.002f@049_0025 rājaputro 'si bhadraṃ te kule matsyasya viśrute 04,056.002f@049_0026 jātas tvaṃ śatrudamane na viṣīditum arhasi 04,056.002f@049_0027 dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ rājaputra rathe mama 04,056.002f@049_0028 yudhyamānasya samare hayān saṃyaccha śatruhan 04,056.002f@049_0028 vaiśaṃpāyana uvāca 04,056.002f@049_0029 evam uktvā mahābāhur vairāṭiṃ rathasattamaḥ 04,056.002f@049_0030 arjuno rathināṃ śreṣṭhaḥ punar evedam abravīt 04,056.002f@049_0031 senāgram āśu bhīṣmasya prāpayasvaitad eva mām 04,056.003a asyantaṃ divyam astraṃ māṃ citram adya niśāmaya 04,056.003c śatahradām ivāyāntīṃ stanayitnor ivāmbare 04,056.004a suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ drakṣyanti kuravo mama 04,056.004c dakṣiṇenātha vāmena katareṇa svid asyati 04,056.004e iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ 04,056.005a śoṇitodāṃ rathāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayām 04,056.005c nadīṃ prasyandayiṣyāmi paralokapravāhinīm 04,056.006a pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśākhānirantaram 04,056.006c vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,056.006d*0978_001 tūṇīśayāḥ supuṅkhāgrā niśitā dundubhisvanāḥ 04,056.006d*0978_002 mayā pramuktāḥ saṃgrāme kurūn dhakṣyanti sāyakāḥ 04,056.007a jayataḥ kauravīṃ senām ekasya mama dhanvinaḥ 04,056.007c śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane 04,056.007e mayā cakram ivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam 04,056.007f*0979_001 iṣvastre śikṣitaṃ citram ahaṃ darśayitāsmi te 04,056.008a asaṃbhrānto rathe tiṣṭha sameṣu viṣameṣu ca 04,056.008c divam āvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ 04,056.009a aham indrasya vacanāt saṃgrāme 'bhyahanaṃ purā 04,056.009b*0980_001 mātaliṃ sārathiṃ kṛtvā nivātakavacān raṇe 04,056.009b*0980_002 hatavān sarvataḥ sarvān dhāvato yudhyatas tadā 04,056.009b*0980_003 nivātakavacān hatvā gāṇḍīvāstraiḥ sahasraśaḥ 04,056.009c paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca 04,056.009d*0981_001 asurān ahanaṃ raudrān raudreṇāstreṇa sārathe 04,056.010a aham indrād dṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṛtahastatām 04,056.010c pragāḍhaṃ tumulaṃ citram atividdhaṃ prajāpateḥ 04,056.011a ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujam 04,056.011c jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathinām ugradhanvinām 04,056.011d*0982_001 śīryamāṇāni tūlāni pravṛddheneva vāyunā 04,056.011d*0982_002 mayā kurūṇāṃ vṛndāni pātyamānāni paśya vai 04,056.012a dhvajavṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ rathasiṃhagaṇāyutam 04,056.012b*0983_001 rathasiṃhagaṇair yuktaṃ dhanur vallīsamākulam 04,056.012c vanam ādīpayiṣyāmi kurūṇām astratejasā 04,056.013a tān ahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,056.013b*0984_001 yat tān sarvān atibalān yotsyamānān avasthitān 04,056.013c ekaḥ saṃkālayiṣyāmi vajrapāṇir ivāsurān 04,056.014a raudraṃ rudrād ahaṃ hy astraṃ vāruṇaṃ varuṇād api 04,056.014b*0985_001 sauryaṃ sūryād ahaṃ vedmi yāmyaṃ daṇḍadharād api 04,056.014c astram āgneyam agneś ca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ 04,056.014d*0986_001 gāruḍaṃ garuḍāt pāśupataṃ paśupater aham 04,056.014d*0986_002 nāgāstraṃ vāsukeś cāpi sarpebhyaḥ sārpabandhanam 04,056.014d*0986_003 gandharvaguhyakebhyaś ca gāndharvaṃ gauhyakaṃ tathā 04,056.014d*0986_004 mahāmāyāṃ prasādyāhaṃ māyāstraṃ cāpy aśikṣayam 04,056.014d*0986_005 śrīsūryāc cākṣuṣīṃ vidyāṃ brahmāstraṃ brahmaṇo mukhāt 04,056.014d*0986_006 grahāstrāṇi grahebhyo 'haṃ mokṣaṃ tattadguror api 04,056.014d*0986_007 ādānasaṃdhānavikarṣaṇādi 04,056.014d*0986_008 mokṣopasaṃhāramukhās tu pañca 04,056.014d*0986_009 divyāstrayoge khalu ye prakārās 04,056.014d*0986_010 tattadguromukhataḥ śikṣitā me 04,056.014d*0986_011 prasthāpanaṃ yad divyāstraṃ tathā saṃmohanaṃ param 04,056.014d*0986_012 vaikalyakaraṇādīni divyāny astrāṇy anekaśaḥ 04,056.014d*0986_013 paśya māṃ śatrusainyeṣu prayuñjantaṃ prayogataḥ 04,056.014d*0986_014 prāpte tv avasare teṣāṃ yad yad yogeṣu yuñjatām 04,056.014d*0987_001 anyair devair ahaṃ prāptaḥ ko māṃ viṣahate pumān 04,056.014d*0987_002 adya gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraughai romaharṣaṇaiḥ 04,056.014d*0987_003 kurūṇāṃ pātayiṣyāmi rathavṛndāni dhanvinām 04,056.014e vajrādīni tathāstrāṇi śakrād aham avāptavān 04,056.014f*0988_001 dikpālalokapālādīn prasādyārcanasevayā 04,056.014f*0988_002 tapobhiś cograrūpaiś ca cirakālaṃ jitendriyaḥ 04,056.014f*0988_003 tan niṣṭhaś ca nirāhāraḥ sthāṇubhūto nirāśrayaḥ 04,056.014f*0988_004 varṣaśītātapasahaḥ prāptavān astrasaṃcayam 04,056.015a dhārtarāṣṭravanaṃ ghoraṃ narasiṃhābhirakṣitam 04,056.015c aham utpāṭayiṣyāmi vairāṭe vyetu te bhayam 04,056.016a evam āśvāsitas tena vairāṭiḥ savyasācinā 04,056.016c vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya dhīmataḥ 04,056.017a tam āyāntaṃ mahābāhuṃ jigīṣantaṃ raṇe parān 04,056.017c abhyavārayad avyagraḥ krūrakarmā dhanaṃjayam 04,056.017d*0989_001 tasya jiṣṇurupāvṛtya dhvajaṃ mūle nyapātayat 04,056.017d*0989_002 vikṛṣya kaladhautāgraiḥ sa viddhaḥ prāpatad rathāt 04,056.017d*0990_001 duḥśāsano 'bhyayāt tūrṇam arjunaṃ bharatarṣabha 04,056.017d*0990_002 anye 'pi citrābharaṇā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 04,056.018a taṃ citramālyābharaṇāḥ kṛtavidyā manasvinaḥ 04,056.018c āgacchan bhīmadhanvānaṃ maurvīṃ paryasya bāhubhiḥ 04,056.019a duḥśāsano vikarṇaś ca duḥsaho 'tha viviṃśatiḥ 04,056.019c āgatya bhīmadhanvānaṃ bībhatsuṃ paryavārayan 04,056.019d*0991_001 tasya duḥśāsanaḥ ṣaṣṭiṃ vāme pārśve samarpayat 04,056.019d*0991_002 asyataḥ pratisaṃdhāya kuntīputrasya dhīmataḥ 04,056.020a duḥśāsanas tu bhallena viddhvā vairāṭim uttaram 04,056.020c dvitīyenārjunaṃ vīraḥ pratyavidhyat stanāntare 04,056.021a tasya jiṣṇur upāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam 04,056.021c cakarta gārdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtam 04,056.022a athainaṃ pañcabhiḥ paścāt pratyavidhyat stanāntare 04,056.022c so 'payāto raṇaṃ hitvā pārthabāṇaprapīḍitaḥ 04,056.023a taṃ vikarṇaḥ śarais tīkṣṇair gārdhrapatrair ajihmagaiḥ 04,056.023c vivyādha paravīraghnam arjunaṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ 04,056.024a tatas tam api kaunteyaḥ śareṇānataparvaṇā 04,056.024c lalāṭe 'bhyahanat tūrṇaṃ sa viddhaḥ prāpatad rathāt 04,056.025a tataḥ pārtham abhidrutya duḥsahaḥ saviviṃśatiḥ 04,056.025c avākirac charais tīkṣṇaiḥ parīpsan bhrātaraṃ raṇe 04,056.026a tāv ubhau gārdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanaṃjayaḥ 04,056.026c viddhvā yugapad avyagras tayor vāhān asūdayat 04,056.027a tau hatāśvau vividdhāṅgau dhṛtarāṣṭrātmajāv ubhau 04,056.027c abhipatya rathair anyair apanītau padānugaiḥ 04,056.027d*0992_001 tathaiva kruddhaḥ subalasya putro 04,056.027d*0992_002 bāṇaiś ca pītair niśitair dhanurdharam 04,056.027d*0992_003 tribhiś ca vivyādha nanāda śūraḥ 04,056.027d*0992_004 punaś ca vivyādha tribhiḥ pṛṣatkaiḥ 04,056.027d*0992_005 sa taṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ nadantaṃ raṇamūrdhani 04,056.027d*0992_006 jagrāha śūro niśitāṃs trayodaśa śilīmukhān 04,056.027d*0992_007 ekena cāpaṃ hastāc ca caturbhiś caturo hayān 04,056.027d*0992_008 dvābhyāṃ ca mukuṭaṃ tasya śiras tv ekena sārathiḥ 04,056.027d*0992_009 rathaṃ ca dvābhyāṃ tilaśaḥ kṛtavān arjuno raṇe 04,056.027d*0992_010 tathā tadainaṃ hṛdaye tribhir bāṇair ajihmagaiḥ 04,056.027d*0992_011 so 'tividdho balavatā arjunena mahātmanā 04,056.027d*0992_012 hatāśvaṃ ratham utsṛjya gato yatra suyodhanaḥ 04,056.027d*0992_013 nanāda tatra bībhatsur jitvā rājño 'nujān raṇe 04,056.027d*0993_001 vyadrāvayat sa śeṣāṃś ca dhṛtarāṣṭrātmajāṃs tadā 04,056.027d*0993_002 vidrāvya ca raṇe pārtho raṇabhūmiṃ vyarājayat 04,056.028a sarvā diśaś cābhyapatad bībhatsur aparājitaḥ 04,056.028c kirīṭamālī kaunteyo labdhalakṣo mahābalaḥ 04,056.028d*0994_001 pātayann uttamāṅgāni bāhūṃś ca parighopamān 04,056.028d*0994_002 aśobhata mahātejāḥ śataśo rukmamālinaḥ 04,056.028d*0994_003 kamaladinakarendusaṃnibhaiḥ 04,056.028d*0994_004 sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ 04,056.028d*0994_005 ruciramukuṭakuṇḍalair mahī 04,056.028d*0994_006 puruṣaśirobhir avāstṛtā babhau 04,056.028d*0994_007 sunasaṃ cāru dīptākṣaṃ klṛptaśmaśru svalaṃkṛtam 04,056.028d*0994_008 adṛśyata śiraś chinnam anīkaṃ hemakuṇḍalam 04,056.028d*0994_009 evaṃ tat prahataṃ sainyaṃ samantāt pradrutaṃ bhayāt 04,056.028d*0995_001 sarvā diśaś cānudiśaḥ kaunteyasyābhito ratham 04,056.028d*0996_001 arjunasya śarās tīkṣṇā gāṇḍīvāt tasya niḥsṛtāḥ 04,056.028d*0997_001 dhāvanta iva pārthasya niramitraṃ cikīrṣavaḥ 04,056.028d*0997_002 yayuḥ puṅkhāgrapātena phalgunasya patatriṇaḥ 04,056.028d*0997_003 ādadānā rathebhyaś ca prāṇān bāhūñ śirāṃsi ca 04,056.028d*0997_004 ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ 04,056.028d*0997_005 kṣipato laghu citraṃ ca savyaṃ dakṣiṇam asyataḥ 04,056.028d*0997_006 pārthasya viśikhā jagmuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 04,056.028d*0997_007 pramathann uttamāṅgāni sotsedhāni dhanuṣmatām 04,056.028d*0997_008 prāhiṇot triśataṃ yodhān kurūṇām ātatāyinām 04,056.028d*0997_009 pravṛttān rathanīḍebhyaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 04,056.028d*0997_010 pragāḍhadhanvā kaunteyo labdhalakṣaḥ pratāpavān 04,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,057.001a atha saṃgamya sarve tu kauravāṇāṃ mahārathāḥ 04,057.001c arjunaṃ sahitā yattāḥ pratyayudhyanta bhārata 04,057.001d*0998_001 etasminn antare kruddho bhīṣmo droṇam athābravīt 04,057.001d*0998_002 dṛṣṭvā kṛpaṃ phalgunena pīḍitaṃ ca jitaṃ raṇe 04,057.001d*0998_003 ekaikam asmān saṃgrāme parājayati phalgunaḥ 04,057.001d*0998_004 ahaṃ droṇaś ca karṇaś ca drauṇir gautama eva ca 04,057.001d*0998_005 anye ca bahavaḥ śūrā vayaṃ jeṣyāma vāsavim 04,057.002a sa sāyakamayair jālaiḥ sarvatas tān mahārathān 04,057.002c prācchādayad ameyātmā nīhāra iva parvatān 04,057.003a nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ 04,057.003c bherīśaṅkhaninādaiś ca sa śabdas tumulo 'bhavat 04,057.004a narāśvakāyān nirbhidya lohāni kavacāni ca 04,057.004c pārthasya śarajālāni viniṣpetuḥ sahasraśaḥ 04,057.005a tvaramāṇaḥ śarān asyan pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe 04,057.005c madhyaṃdinagato 'rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ 04,057.005d*0999_001 aviṣahya śarān sarve pārthacāpacyutān raṇe 04,057.006a upaplavanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā 04,057.006c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ 04,057.007a śaraiḥ saṃtāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanām 04,057.007c tāmrarājatalohānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ 04,057.008a channam āyodhanaṃ sarvaṃ śarīrair gatacetasām 04,057.008c gajāśvasādibhis tatra śitabāṇāttajīvitaiḥ 04,057.008d*1000_001 śrāntyā galitaśastrāṇāṃ patatām aśvasādinām 04,057.009a rathopasthābhipatitair āstṛtā mānavair mahī 04,057.009c pranṛtyad iva saṃgrāme cāpahasto dhanaṃjayaḥ 04,057.009d*1001_001 śirāṃsy apātayat saṃkhye kṣatriyāṇāṃ nararṣabhaḥ 04,057.010a śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 04,057.010c trastāni sarvabhūtāni vyagacchanta mahāhavāt 04,057.011a kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāni ca 04,057.011c patitāni sma dṛśyante śirāṃsi raṇamūrdhani 04,057.012a viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ 04,057.012c sahastābharaṇaiś cānyaiḥ pracchannā bhāti medinī 04,057.013a śirasāṃ pātyamānānām antarā niśitaiḥ śaraiḥ 04,057.013c aśmavṛṣṭir ivākāśād abhavad bharatarṣabha 04,057.014a darśayitvā tathātmānaṃ raudraṃ rudraparākramaḥ 04,057.014b*1002_001 jaghāna samare yodhāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 04,057.014c avaruddhaś caran pārtho daśavarṣāṇi trīṇi ca 04,057.014e krodhāgnim utsṛjad ghoraṃ dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ 04,057.015a tasya tad dahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caiva parākramam 04,057.015c sarve śāntiparā yodhā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 04,057.015d*1003_001 yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ 04,057.015d*1003_002 paraṃ sarvān apāmṛdnād arjunaḥ śastratejasā 04,057.016a vitrāsayitvā tat sainyaṃ drāvayitvā mahārathān 04,057.016c arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ paryavartata bhārata 04,057.016d*1004_001 tasya mārgān vicarato nighnataś ca raṇājire 04,057.017a prāvartayan nadīṃ ghorāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm 04,057.017c asthiśaivalasaṃbādhāṃ yugānte kālanirmitām 04,057.018a śaracāpaplavāṃ ghorāṃ māṃsaśoṇitakardamām 04,057.018b*1005_001 tanutroṣṇīṣasaṃbādhāṃ nāgakūrmamahādvipām 04,057.018b*1005_002 medovasāsṛk pravahāṃ mahābhayavivardhinīm 04,057.018b*1005_003 raudrarūpāṃ mahābhīmāṃ śvāpadair abhināditām 04,057.018b*1005_004 tīkṣṇaśastramahāgrāhāṃ kravyādagaṇasevitām 04,057.018b*1005_005 muktāhārormikalilāṃ citrālaṃkārabhūṣitām 04,057.018b*1005_006 śarasaṃghamahāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayām 04,057.018b*1006_001 raudrarūpāṃ mahābhīmāṃ śaradundubhiniḥsvanām 04,057.018b*1007_001 prāvartayan nadīṃ ghorāṃ piśācagaṇasevitām 04,057.018b*1007_002 karavālāsipāṭhīnāṃ cāmaroṣṇīṣaphenilām 04,057.018b*1007_003 aśvagrīvamahāvartāṃ kabandhajalamānuṣām 04,057.018b*1007_004 kākakaṅkarutāṃ tīvrāṃ sārasakrauñcanāditām 04,057.018c mahārathamahādvīpāṃ śaṅkhadundubhinisvanām 04,057.018d*1008_001 siṃhanādamahānādāṃ śaṅkhakambukasaṃkulām 04,057.018d*1009_001 vīrottamāṅgapadmāḍhyāṃ śaracāpamahānalām 04,057.018d*1009_002 padātimatsyakalilāṃ gajaśīrṣakakacchapām 04,057.018d*1009_003 gomāyumṛgasaṃghuṣṭāṃ māṃsaśoṇitakardamām 04,057.018d*1009_004 prāvartayan nadīṃ ghorāṃ piśācagaṇasevitām 04,057.018d*1009_005 apārām anapārāṃ ca raktodāṃ sarvato vṛtām 04,057.018e cakāra mahatīṃ pārtho nadīm uttaraśoṇitām 04,057.018f*1010_001 gajavarṣmamahādvīpām aśvadehamahāśilām 04,057.018f*1010_002 padātidehasaṃghāṭāṃ rathāvalimahātarum 04,057.018f*1010_003 keśaśāḍvalasaṃcchannāṃ sutarāṃ bhītidāṃ nṛṇām 04,057.018f*1010_004 agādharaktodavahāṃ yamasāgaragāminīm 04,057.018f*1010_005 dustarāṃ bhīrumartyānāṃ śūrāṇāṃ sutarāṃ nṛpa 04,057.018f*1010_006 prāvartayan nadīm evaṃ bhīṣaṇāṃ pākaśāsaniḥ 04,057.019a ādadānasya hi śarān saṃdhāya ca vimuñcataḥ 04,057.019c vikarṣataś ca gāṇḍīvaṃ na kiṃ cid dṛśyate 'ntaram 04,058.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,058.001a atha duryodhanaḥ karṇo duḥśāsanaviviṃśatī 04,058.001c droṇaś ca saha putreṇa kṛpaś cātiratho raṇe 04,058.002a punar īyuḥ susaṃrabdhā dhanaṃjayajighāṃsayā 04,058.002c visphārayantaś cāpāni balavanti dṛḍhāni ca 04,058.003a tān prakīrṇapatākena rathenādityavarcasā 04,058.003c pratyudyayau mahārāja samastān vānaradhvajaḥ 04,058.004a tataḥ kṛpaś ca karṇaś ca droṇaś ca rathināṃ varaḥ 04,058.004c taṃ mahāstrair mahāvīryaṃ parivārya dhanaṃjayam 04,058.004d*1011_001 abhyavarṣan susaṃkruddhā mahāmeghā ivācalam 04,058.005a śaraughān samyag asyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ 04,058.005c vavarṣuḥ śaravarṣāṇi prapatantaṃ kirīṭinam 04,058.006a iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ samare lomavāhibhiḥ 04,058.006c adūrāt paryavasthāya pūrayām āsur ādṛtāḥ 04,058.006d*1012_001 nottarasya ca gātrāṇāṃ cakrayor na ca vājinām 04,058.007a tathāvakīrṇasya hi tair divyair astraiḥ samantataḥ 04,058.007c na tasya dvyaṅgulam api vivṛtaṃ samadṛśyata 04,058.008a tataḥ prahasya bībhatsur divyam aindraṃ mahārathaḥ 04,058.008c astram ādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayojayat 04,058.008d*1013_001 mohayitvā tu tān sarvān sa tatra hy astratejasā 04,058.008d*1013_002 ardayām āsa vai bāṇair arjunaḥ samitiṃjayaḥ 04,058.008d*1013_003 duryodhanaṃ trisaptatyā śakuniṃ pañcabhiḥ śaraiḥ 04,058.008d*1013_004 droṇam ekena bāṇena kṛpaṃ dvābhyāṃ mahābalaḥ 04,058.008d*1013_005 aśītyā sūtaputraṃ tu ṣaṣṭyā drauṇiṃ tathaiva ca 04,058.008d*1013_006 duḥśāsanamukhān sarvān sa tatra hy astratejasā 04,058.008d*1013_007 ardayām āsa tair bāṇaiḥ pāṇḍavo 'strabhṛtāṃ varaḥ 04,058.008d*1014_001 nākṣāṇāṃ na ca cakrāṇāṃ na rathānāṃ na vājinām 04,058.009a sa raśmibhir ivādityaḥ pratapan samare balī 04,058.009c kirīṭamālī kaunteyaḥ sarvān prācchādayat kurūn 04,058.010a yathā balāhake vidyut pāvako vā śiloccaye 04,058.010c tathā gāṇḍīvam abhavad indrāyudham ivātatam 04,058.011a yathā varṣati parjanye vidyud vibhrājate divi 04,058.011b*1015_001 dyotayantī diśaḥ sarvāḥ pṛthivīṃ ca samantataḥ 04,058.011c tathā daśa diśaḥ sarvāḥ patad gāṇḍīvam āvṛṇot 04,058.012a trastāś ca rathinaḥ sarve babhūvus tatra sarvaśaḥ 04,058.012c sarve śāntiparā bhūtvā svacittāni na lebhire 04,058.012d*1016_001 evaṃ te sainikās tatra dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 04,058.012e saṃgrāmavimukhāḥ sarve yodhās te hatacetasaḥ 04,058.013a evaṃ sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha 04,058.013c prādravanta diśaḥ sarvā nirāśāni svajīvite 04,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,059.001a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān 04,059.001c vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṃjayam upādravat 04,059.001d@050_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.001d@050_0001 evaṃ vidrāvya tat sainyaṃ pārtho bhīṣmam upādravat 04,059.001d@050_0002 trasteṣu sarvasainyeṣu kauravyasya mahātmanaḥ 04,059.001d@050_0003 narasiṃham upāyāntaṃ jigīṣantaṃ parān raṇe 04,059.001d@050_0004 vṛṣaseno 'bhyayāt tūrṇaṃ yoddhukāmo dhanaṃjayam 04,059.001d@050_0005 tasya pārthas tadā kṣipraṃ kṣuradhāreṇa kārmukam 04,059.001d@050_0006 nyakṛntad gṛdhrapatreṇa jāmbūnadapariṣkṛtam 04,059.001d@050_0007 athainaṃ pañcabhir bhūyaḥ pratyavidhyat stanāntare 04,059.001d@050_0008 sa pārthabāṇābhihato rathāt praskandya prādravat 04,059.001d@050_0009 duḥśāsano vikarṇaś ca śakuniś ca viviṃśatiḥ 04,059.001d@050_0010 āyāntaṃ bhīmadhanvānaṃ paryakīryanta pāṇḍavam 04,059.001d@050_0011 teṣāṃ pārtho raṇe kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 04,059.001d@050_0012 yugaṃ dhvajam atheṣāṃ ca ciccheda tarasā raṇe 04,059.001d@050_0013 te nikṛttadhvajāḥ sarve chinnakārmukaveṣṭanāḥ 04,059.001d@050_0014 raṇamadhyād apayayuḥ pārthabāṇābhipīḍitāḥ 04,059.001d@050_0015 tataḥ prahasya bībhatsur vairāṭim idam abravīt 04,059.001d@050_0016 etaṃ me prāpayedānīṃ tālaṃ sauvarṇam ucchritam 04,059.001d@050_0017 meghamadhye yathā vidyud uccarantī punaḥ punaḥ 04,059.001d@050_0018 asau śāṃtanavo bhīṣmas tatra yāhi paraṃtapa 04,059.001d@050_0019 astrāṇi tasya divyāni darśayiṣyāmi saṃyuge 04,059.001d@050_0020 ghorarūpāṇi citrāṇi laghūni ca gurūṇi ca 04,059.001d@050_0021 tasya tad vacanaṃ śrutvā vairāṭiḥ pārthasārathiḥ 04,059.001d@050_0022 vāhayac coditas tena rathaṃ bhīṣmarathaṃ prati 04,059.001d@050_0023 atha taṃ coditaṃ dṛṣṭvā phalgunasya rathottamam 04,059.001d@050_0024 vāyuneva mahāmeghaṃ sahasābhisamīritam 04,059.001d@050_0025 taṃ pratyayāc ca gāṅgeyo rathenādityavarcasā 04,059.001d@050_0026 āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 04,059.001d@050_0027 pratyujjagāma yuddhārthī maharṣabha ivarṣabham 04,059.002a pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam 04,059.002c śarān ādāya tīkṣṇāgrān marmabhedapramāthinaḥ 04,059.003a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 04,059.003c śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā 04,059.004a pradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrān praharṣayan 04,059.004c pradakṣiṇam upāvṛtya bībhatsuṃ samavārayat 04,059.005a tam udvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā 04,059.005b*1017_001 devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau yudhi vīryavān 04,059.005b*1017_002 tau śaṅkhanādāvatyarthaṃ bhīṣmapāṇḍavayos tadā 04,059.005b*1017_003 nādayām āsatur dyāṃ ca khaṃ ca bhūmiṃ ca sarvaśaḥ 04,059.005c pratyagṛhṇāt prahṛṣṭātmā dhārādharam ivācalaḥ 04,059.005d@051_0001 antarikṣe prajalpanti sarve devāḥ savāsavāḥ 04,059.005d@051_0002 yad arjunaḥ kurūn sarvān prākṛntac chastratejasā 04,059.005d@051_0003 kuruśreṣṭhāv imau vīrau raṇe bhīṣmadhanaṃjayau 04,059.005d@051_0004 sarvāstrakuśalau loke etāv atirathāv ubhau 04,059.005d@051_0005 ubhau devamanuṣyeṣu viśrutau svaparākramaiḥ 04,059.005d@051_0006 ubhau paramasaṃrabdhāv ubhau dīptadhanurdharau 04,059.005d@051_0007 samāgatau naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau 04,059.005d@051_0008 ubhau sadṛśakarmāṇau sūryasyāgneś ca bhārata 04,059.005d@051_0009 vāsudevasya sadṛśau kārtavīryasamāv ubhau 04,059.005d@051_0010 ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau śūrau mahābalau 04,059.005d@051_0011 sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhau sarvaśastrabhṛtāṃ varau 04,059.005d@051_0012 agner indrasya somasya yamasya dhanadasya ca 04,059.005d@051_0013 anayoḥ sadṛśaṃ vīryaṃ mitrasya varuṇasya ca 04,059.005d@051_0014 ko vā kuntīsutaṃ yuddhe dvairathenopayāsyati 04,059.005d@051_0015 ṛte śāṃtanavād anyaḥ kṣatriyo bhuvi vidyate 04,059.005d@051_0016 iti saṃpūjayām āsur bhīṣmaṃ dṛṣṭvārjunaṃ gatam 04,059.005d@051_0017 raṇe saṃprahariṣyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ 04,059.005d@051_0018 atha bahuvidhaśaṅkhatūryaghoṣair 04,059.005d@051_0019 vividharavaiḥ saha siṃhanādamiśraiḥ 04,059.005d@051_0020 kuruvṛṣabham apūjayat kurūṇāṃ 04,059.005d@051_0021 balam amarādhiapasainyasaprabhaṃ tat 04,059.006a tato bhīṣmaḥ śarān aṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān 04,059.006c samaparyan mahāvegāñ śvasamānān ivoragān 04,059.007a te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ 04,059.007c jvalantaḥ kapim ājaghnur dhvajāgranilayāṃś ca tān 04,059.007d*1018_001 sārathiṃ ca hayāṃś cāsya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 04,059.007d*1018_002 urasy atāḍayat pārthaṃ tribhir evāyasaiḥ śaraiḥ 04,059.007d*1018_003 tato 'rjunaḥ śarais tīkṣṇair viddhvā kurupitāmaham 04,059.008a tato bhallena mahatā pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ 04,059.008c chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tad apatad bhuvi 04,059.009a dhvajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śarair abhyahanad dṛḍham 04,059.009c śīghrakṛd rathavāhāṃś ca tathobhau pārṣṇisārathī 04,059.009d*1019_001 amṛṣyamāṇas tad bhīṣmo jānann api ca pāṇḍavam 04,059.009d*1019_002 divyenāstreṇa mahatā dhanaṃjayam avākirat 04,059.009d*1019_003 tathaiva pāṇḍavo bhīṣmaṃ divyam astram udīrayan 04,059.009d*1019_004 pratyagṛhṇād adīnātmā mahāmegham ivācalaḥ 04,059.010a tayos tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 04,059.010c bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayor iva 04,059.010d*1020_001 praikṣanta kuravaḥ sarve yodhāś ca sahasainikāḥ 04,059.010d*1021_001 saṃtataṃ śaramālābhir ākāśaṃ samapadyata 04,059.010d*1021_002 ambudair iva dhārābhis tayoḥ kārmukaniḥsṛtaiḥ 04,059.011a bhallair bhallāḥ samāgamya bhīṣmapāṇḍavayor yudhi 04,059.011c antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi 04,059.012a agnicakram ivāviddhaṃ savyadakṣiṇam asyataḥ 04,059.012c gāṇḍīvam abhavad rājan pārthasya sṛjataḥ śarān 04,059.013a sa taiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ 04,059.013c parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ 04,059.014a tāṃ sa velām ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām 04,059.014c vyadhamat sāyakair bhīṣmo arjunaṃ saṃnivārayat 04,059.015a tatas tāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ 04,059.015c samare 'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ prati 04,059.016a tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām 04,059.016c pāṇḍavasya rathāt tūrṇaṃ śalabhānām ivāyatim 04,059.016e vyadhamat tāṃ punas tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ 04,059.016f*1022_001 patadbhiḥ khagavājaiś ca dyaur āsīt saṃvṛtā śaraiḥ 04,059.016f*1022_002 tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śarajālāni pāṇḍavaḥ 04,059.016f*1022_003 tāvanti śarajālāni bhīṣmaḥ pārthāya prāhiṇot 04,059.016f*1023_001 sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ ca pārthaṃ 04,059.016f*1023_002 samācinod bhārata vatsadantaiḥ 04,059.016f*1023_003 pracchādayām āsa diśaś ca sarvā 04,059.016f*1023_004 nabhaś ca bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ 04,059.017a tatas te kuravaḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan 04,059.017c duṣkaraṃ kṛtavān bhīṣmo yad arjunam ayodhayat 04,059.018a balavāṃs taruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ 04,059.018c ko 'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe 04,059.019a ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt kṛṣṇād vā devakīsutāt 04,059.019c ācāryapravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt 04,059.020a astrair astrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau 04,059.020c cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mohayantau mahābalau 04,059.021a prājāpatyaṃ tathaivaindram āgneyaṃ ca sudāruṇam 04,059.021c kauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmyaṃ vāyavyam eva ca 04,059.021e prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ 04,059.022a vismitāny atha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā 04,059.022c sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan 04,059.023a nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yo 'yaṃ saṃdṛśyate mahān 04,059.023c mahāstrāṇāṃ saṃprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ 04,059.024a evaṃ sarvāstraviduṣor astrayuddham avartata 04,059.024b*1024_001 astrayuddhe tu nirvṛtte śarayuddham avartata 04,059.024c atha jiṣṇur upāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam 04,059.024e cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtam 04,059.025a nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo 'nyat kārmukaṃ raṇe 04,059.025c samādāya mahābāhuḥ sajyaṃ cakre mahābalaḥ 04,059.025e śarāṃś ca subahūn kruddho mumocāśu dhanaṃjaye 04,059.026a arjuno 'pi śarāṃś citrān bhīṣmāya niśitān bahūn 04,059.026c cikṣepa sumahātejās tathā bhīṣmaś ca pāṇḍave 04,059.027a tayor divyāstraviduṣor asyator aniśaṃ śarān 04,059.027c na viśeṣas tadā rājaṃl lakṣyate sma mahātmanoḥ 04,059.028a athāvṛṇod daśa diśaḥ śarair atirathas tadā 04,059.028c kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavas tathā 04,059.029a atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaś cātīva pāṇḍavam 04,059.029c babhūva tasmin saṃgrāme rājaṃl loke tad adbhutam 04,059.030a pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ 04,059.030c śerate sma tadā rājan kaunteyasyābhito ratham 04,059.031a tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ 04,059.031c āgacchan puṅkhasaṃśliṣṭāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ 04,059.032a niṣpatanto rathāt tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ 04,059.032c ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ 04,059.033a tasya tad divyam astraṃ hi pragāḍhaṃ citram asyataḥ 04,059.033c prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ 04,059.034a tad dṛṣṭvā paramaprīto gandharvaś citram adbhutam 04,059.034c śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān 04,059.035a paśyemān arinirdārān saṃsaktān iva gacchataḥ 04,059.035c citrarūpam idaṃ jiṣṇor divyam astram udīryataḥ 04,059.036a nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyur na hīdaṃ teṣu vidyate 04,059.036c paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitro 'yaṃ samāgamaḥ 04,059.036d*1025_001 ādadānasya hi śarān saṃdhāya ca vimuñcataḥ 04,059.036d*1025_002 vikarṣataś ca gāṇḍīvaṃ nāntaraṃ samadṛśyata 04,059.037a madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare 04,059.037c na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum 04,059.037d*1026_001 tathaiva bhīṣmaṃ gāṅgeyaṃ draṣṭuṃ notsahate janaḥ 04,059.038a ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau yuddhaviśāradau 04,059.038c ubhau sadṛśakarmāṇāv ubhau yudhi durāsadau 04,059.039a ity ukto devarājas tu pārthabhīṣmasamāgamam 04,059.039c pūjayām āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata 04,059.039d*1027_001 aśvatthāmā 04,059.039d*1027_001 aśvatthāmā tato 'bhyetya drutaṃ karṇam abhāṣata 04,059.039d*1027_002 aham eko haniṣyāmi sametān sarvapāṇḍavān 04,059.039d*1027_003 iti karṇa samakṣaṃ naḥ sabhāmadhye tvayoditam 04,059.039d*1027_004 na tu tat kṛtam ekasmād bhīto dhāvasi sūtaja 04,059.039d*1027_005 vaicitravīryajāḥ sarve tvām āśritya pṛthāsutān 04,059.039d*1027_006 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.039d*1027_006 jetum icchanti saṃgrāme bhavān yudhyasva phalgunam 04,059.039d*1027_007 aśvatthāmoditaṃ vākyaṃ śrutvā duryodhanas tadā 04,059.039d*1027_008 pratyuvāca ruṣā drauṇiṃ karṇapriyacikīrṣayā 04,059.039d*1027_009 mā mānabhaṅgaṃ viprendra kuru viśrutakarmaṇaḥ 04,059.039d*1027_010 mānabhaṅgena rājñāṃ tu balahānir bhaviṣyati 04,059.039d*1027_011 śūrā vadanti saṃgrāme vācā karmāṇi kurvate 04,059.039d*1027_012 parākramanti saṃgrāme svasvavīryānusārataḥ 04,059.039d*1027_013 tasmāt taṃ nārhasi bhavān garhituṃ śūrasaṃmatam 04,059.039d*1027_014 rājñaivam uktaḥ sa drauṇir gataroṣo 'bhavat tadā 04,059.040a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo vāme pārśve samarpayat 04,059.040c asyataḥ pratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ 04,059.041a tataḥ prahasya bībhatsuḥ pṛthudhāreṇa kārmukam 04,059.041c nyakṛntad gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ 04,059.042a athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 04,059.042c yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 04,059.043a sa pīḍito mahābāhur gṛhītvā rathakūbaram 04,059.043c gāṅgeyo yudhi durdharṣas tasthau dīrgham ivāturaḥ 04,059.043d*1028_001 tataḥ pārtho 'gnisaṃkāśaṃ jvalamānam ivoragam 04,059.043d*1028_002 nicakhāna lalāṭāgre bhīṣmasya śaram uttamam 04,059.043d*1028_003 vyāmuhyata tadā bhīṣmas tasthau dīrgham ivāntaram 04,059.043d*1029_001 dīrghasvareṇa covāca bībhatsuḥ kauravān prati 04,059.043d*1029_002 vṛddhāryasya prapaśyantu sutārthe śṛṅgam adbhutam 04,059.043d*1029_003 mānaṃ yathā jñānino 'sya cāpatyaṃ pratiyudhyataḥ 04,059.043d*1030_001 pārtho 'pi kṣātradharmajño visaṃjñaḥ prāharat tataḥ 04,059.044a taṃ visaṃjñam apovāha saṃyantā rathavājinām 04,059.044c upadeśam anusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham 04,059.044d@052_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.044d@052_0001 gās tā vijitya saṃgrāme kurūṇāṃ miṣatāṃ vane 04,059.044d@052_0002 tato yoddhumanāḥ pārthaḥ prāyāt pañca rathān prati 04,059.044d@052_0003 ādadānaś ca nārācān vyāmṛśann iṣudhī api 04,059.044d@052_0004 aśvatthāmā 04,059.044d@052_0004 saṃspṛśānaś ca gāṇḍīvaṃ bhūyaḥ karṇaṃ samabhyayāt 04,059.044d@052_0005 karṇa yat tat sabhāmadhye bahv abaddhaṃ prabhāṣase 04,059.044d@052_0006 na me yudhi samo 'stīti tad idaṃ pratyupasthitam 04,059.044d@052_0007 eṣo 'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ 04,059.044d@052_0008 karṇaḥ 04,059.044d@052_0008 adūrāt pratyupasthāya jṛmbhate kesarī yathā 04,059.044d@052_0009 nāhaṃ bibhemi bībhatsoḥ kṛṣṇād vā devakīsutāt 04,059.044d@052_0010 pāṇḍavebhyo 'pi sarvebhyaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 04,059.044d@052_0011 sattvādhikānāṃ puṃsāṃ tu dhanurvedopajīvinām 04,059.044d@052_0012 darśanāj jāyate darpaḥ svaraś ca na viṣīdati 04,059.044d@052_0013 paśyatv ācāryaputro mām arjunena raṇe saha 04,059.044d@052_0014 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.044d@052_0014 yudhyamānaṃ susaṃyattaṃ daivaṃ tu duratikramam 04,059.044d@052_0015 taṃ samantād rathāḥ pañca parivārya dhanaṃjayam 04,059.044d@052_0016 ta iṣūn samyag asyanto mumukṣanto 'pi jīvitam 04,059.044d@052_0017 te lābham iva manvānāḥ kṣipram ārchan dhanaṃjayam 04,059.044d@052_0018 śaraughān samyag asyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ 04,059.044d@052_0019 bahubhir vividhair bāṇair niśitair lomavāpibhiḥ 04,059.044d@052_0020 ādravan pratyavasthāya pratyavidhyan dhanaṃjayam 04,059.044d@052_0021 tataḥ prahasya bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,059.044d@052_0022 divyam astraṃ vikurvāṇaḥ pratyayād rathasattamān 04,059.044d@052_0023 yathā raśmibhir ādityaḥ pracchādayati medinīm 04,059.044d@052_0024 evaṃ gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ prācchādayad diśaḥ 04,059.044d@052_0025 na rathānāṃ na nāgānāṃ na dhvajānāṃ na vājinām 04,059.044d@052_0026 aviddhaṃ niśitair bāṇair āsīd dvyaṅgulam antaram 04,059.044d@052_0027 sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajñire 04,059.044d@052_0028 hastino 'śvāś ca vitrastā vyavalīyanta sarvaśaḥ 04,059.044d@052_0029 yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣāṣṭihāyanaḥ 04,059.044d@052_0030 evaṃ sarvān apāmṛdnād arjunaḥ śastratejasā 04,059.044d@052_0031 gāṇḍīvasya tu ghoṣeṇa pṛthivī samakampata 04,059.044d@052_0032 manāṃsi dhārtarāṣṭrāṇām abhyakṛntad dhanaṃjayaḥ 04,059.044d@052_0033 tato vigāhya sainyānāṃ madhyaṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ 04,059.044d@052_0034 sārathiṃ samare śūram abhyabhāṣata vīryavān 04,059.044d@052_0035 saṃniyamya hayān etān mandaṃ vāhaya sārathe 04,059.044d@052_0036 ācāryaputraṃ samare yodhayiṣye 'parājitam 04,059.044d@052_0037 purā hy eṣa mayā muktaḥ sa me bhavati pṛṣṭhataḥ 04,059.044d@052_0038 evam ukto 'rjunenājāv aśvatthāmarathaṃ prati 04,059.044d@052_0039 karṇaḥ 04,059.044d@052_0039 virāṭaputro javanān bhṛśam aśvān acodayat 04,059.044d@052_0040 eṣopayāti bībhatsur vyathito gāḍhavedanaḥ 04,059.044d@052_0041 taṃ tu tatraiva yāsyāmi nāyaṃ mucyeta jīvitāt 04,059.044d@052_0041 droṇaḥ 04,059.044d@052_0042 naiṣo bhayena niryāto mahātmā pākaśāsaniḥ 04,059.044d@052_0043 evaṃ bhītā nivartante na punar gāḍhavedanāḥ 04,059.044d@052_0044 yady enam abhisaṃrabdhaṃ punar evābhiyāsyasi 04,059.044d@052_0045 bahūny astrāṇi jānīte na punar mokṣyate bhavān 04,059.044d@052_0046 diṣṭyā duryodhano mukto diṣṭyā gāvaḥ palāyitāḥ 04,059.044d@052_0047 muktamuṣṭiṣu saṃgrāme kiṃ raṇena kariṣyasi 04,059.044d@052_0048 krośamātram atikramya balam anvānayāmahe 04,059.044d@052_0049 anvāgatabalāḥ pārthaṃ punar evābhiyāsyatha 04,059.044d*1031_001 parākrame ca śaurye ca vīrye sattve mahāraṇe 04,059.044d*1031_002 śastrāstreṣu ca sarveṣu lāghave dūrapātane 04,059.044d*1031_003 yasya nāsti samo loke pitṛdattavaraś ca yaḥ 04,059.044d*1031_004 jitaśramo jitārātir nistandriḥ khedavarjitaḥ 04,059.044d*1031_005 yaḥ svecchāmaraṇo jātaḥ pitṛśuśrūṣaṇe rataḥ 04,059.044d*1031_006 duryodhanahitārthāya yuddhvā pārthena saṃgare 04,059.044d*1031_007 pṛthāsutahitārthāya parājita ivābhavat 04,059.044d@053_0000 arjunaḥ 04,059.044d@053_0001 dakṣiṇām eva tu diśaṃ hayān uttara vāhaya 04,059.044d@053_0002 purā sārthībhavaty eṣām ayaṃ śabdo 'tra tiṣṭhatām 04,059.044d@053_0003 aśvatthāmnaḥ pratirathaṃ prācīm udyāhi sārathe 04,059.044d@053_0004 acirād draṣṭum icchāmi guruputraṃ yaśasvinam 04,059.044d@053_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.044d@053_0005 mohayitvā tu tān sarvān dhanurghoṣeṇa pāṇḍavaḥ 04,059.044d@053_0006 prasavyaṃ caivam āvṛtya krośārdhaṃ prādravat tataḥ 04,059.044d@053_0007 yathā susaṃskṛto bāṇaḥ suparṇaś cāpi śīghragaḥ 04,059.044d@053_0008 tathā pārtharathaḥ śīghram ākāśe paryavartata 04,059.044d@053_0009 muhūrtoparate śabde pratiyāte dhanaṃjaye 04,059.044d@053_0010 hastyaśvarathapādātaṃ puraskṛtya mahārathāḥ 04,059.044d@053_0011 droṇabhīṣmamukhāḥ sarve sainyānāṃ jaghane yayuḥ 04,059.044d@053_0012 sainikāḥ 04,059.044d@053_0012 yattāḥ pārtham apaśyantaḥ sahitāḥ śaravikṣatāḥ 04,059.044d@053_0013 diṣṭyā duryodhano muktaḥ sainyaṃ bhūyiṣṭham āgatam 04,059.044d@053_0014 krośamātram atikramya balam anvānayāmahe 04,059.044d@053_0015 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.044d@053_0015 yāma yatra vanaṃ gulmaṃ nadīm anvaśmakāṃ prati 04,059.044d@053_0016 atha duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalam āhave 04,059.044d@053_0017 amṛṣyamāṇaḥ kopena parimārgan dhanaṃjayam 04,059.044d@053_0018 nyavartata kuruśreṣṭhaḥ svenānīkena saṃvṛtaḥ 04,059.044d@053_0019 vāryamāṇo durādharṣair bhīṣmadroṇakṛpair bhṛśam 04,059.044d@053_0020 tato 'rjunaś citram udāravegaṃ 04,059.044d@053_0021 samīkṣya gāṇḍīvam uvāca vākyam 04,059.044d@053_0022 idaṃ tv idānīm anayaṃ kurūṇāṃ 04,059.044d@053_0023 śivaṃ dhanuḥ śatrunibarhaṇaṃ ca 04,059.044d@053_0024 atyāśugaṃ vegavad āśukartṛ 04,059.044d@053_0025 avāraṇīyaṃ mahate raṇāya 04,059.044d@053_0026 pradāraṇaṃ śatruvarūthinīnām 04,059.044d@053_0027 anīkabhit saṃyati vajrakalpam 04,059.044d@053_0028 prayāhi yatraiṣa suyodhano hi 04,059.044d@053_0029 taṃ pātayiṣyāmi śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ 04,059.044d@053_0030 ācāryaputraṃ ca pitāmahaṃ ca 04,059.044d@053_0031 suyodhanaṃ sūtasutaṃ ca saṃkhye 04,059.044d@053_0032 droṇaṃ kṛpaṃ caiva nivārya yuddhe 04,059.044d@053_0033 śiro hariṣyāmi suyodhanasya 04,059.044d@053_0034 tam uttaraś citram udāravegaṃ 04,059.044d@053_0035 dhanuś ca dṛṣṭvā niśitāñ śarāṃś ca 04,059.044d@053_0036 bhīto 'bravīd arjunam ājimadhye 04,059.044d@053_0037 nāhaṃ tavāśvān viṣahe niyantum 04,059.044d@053_0038 tam abravīn mātsyasutaṃ prahasya 04,059.044d@053_0039 gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā 04,059.044d@053_0040 mayā sahāyena kuto 'sti te bhayaṃ 04,059.044d@053_0041 praihy uttarāśvān upamantrayasva 04,059.044d@053_0042 āśvāsitas tena dhanaṃjayena 04,059.044d@053_0043 vairāṭir aśvān pratutoda śīghram 04,059.044d@053_0044 viṣphārayaṃs tad dhanur ugravegaṃ 04,059.044d@053_0045 yuyutsamānaḥ punar eva jiṣṇuḥ 04,059.044d@053_0046 gāṇḍīvaśabdena tu tatra yodhā 04,059.044d@053_0047 bhūmau nipetur bahavo 'tivelam 04,059.044d@053_0048 śaṅkhasya śabdena tu vānarasya 04,059.044d@053_0049 arjunaḥ 04,059.044d@053_0049 śabdena te yodhavarāḥ samantāt 04,059.044d@053_0050 eṣo 'timānī dhṛtarāṣṭrasūnuḥ 04,059.044d@053_0051 senāmukhe sarvasamṛddhatejāḥ 04,059.044d@053_0052 parājayaṃ nityam amṛṣyamāṇo 04,059.044d@053_0053 nivartate yuddhamanāḥ purastāt 04,059.044d@053_0054 tam eva yāhi prasamīkṣya yattaḥ 04,059.044d@053_0055 suyodhanaṃ tatra sahānujaṃ ca 04,059.044d@053_0055 vaiśaṃpāyanaḥ 04,059.044d@053_0056 tam āpatantaṃ prasamīkṣya sarve 04,059.044d@053_0057 kurupravīrāḥ sahasābhyagacchan 04,059.044d@053_0058 prahasya vīraḥ sa tu tān atītya 04,059.044d@053_0059 duryodhane dvau nicakhāna bāṇau 04,059.044d@053_0060 tenārdito nāga iva prabhinnaḥ 04,059.044d@053_0061 pārthena viddho dhṛtarāṣṭrasūnuḥ 04,059.044d@053_0062 yuyutsamāno 'tirathena saṃkhye 04,059.044d@053_0063 svayaṃ nigṛhyārjunam āsasāda 04,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,060.001a bhīṣme tu saṃgrāmaśiro vihāya; palāyamāne dhṛtarāṣṭraputraḥ 04,060.001c ucchritya ketuṃ vinadan mahātmā; svayaṃ vigṛhyārjunam āsasāda 04,060.002a sa bhīmadhanvānam udagravīryaṃ; dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantam 04,060.002c ākarṇapūrṇāyatacoditena; bhallena vivyādha lalāṭamadhye 04,060.003a sa tena bāṇena samarpitena; jāmbūnadābhena susaṃśitena 04,060.003c rarāja rājan mahanīyakarmā; yathaikaparvā ruciraikaśṛṅgaḥ 04,060.004a athāsya bāṇena vidāritasya; prādurbabhūvāsṛg ajasram uṣṇam 04,060.004c sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā; māleva citrābhivirājate sma 04,060.005a sa tena bāṇābhihatas tarasvī; duryodhanenoddhatamanyuvegaḥ 04,060.005c śarān upādāya viṣāgnikalpān; vivyādha rājānam adīnasattvaḥ 04,060.006a duryodhanaś cāpi tam ugratejāḥ; pārthaś ca duryodhanam ekavīraḥ 04,060.006c anyonyam ājau puruṣapravīrau; samaṃ samājaghnatur ājamīḍhau 04,060.007a tataḥ prabhinnena mahāgajena; mahīdharābhena punar vikarṇaḥ 04,060.007c rathaiś caturbhir gajapādarakṣaiḥ; kuntīsutaṃ jiṣṇum athābhyadhāvat 04,060.008a tam āpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ; dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye 04,060.008c ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena; bāṇena vivyādha mahājavena 04,060.009a pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra; ā puṅkhadeśāt praviveśa nāgam 04,060.009c vidārya śailapravaraprakāśaṃ; yathāśaniḥ parvatam indrasṛṣṭaḥ 04,060.010a śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ; pravepitāṅgo vyathitāntarātmā 04,060.010c saṃsīdamāno nipapāta mahyāṃ; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya 04,060.011a nipātite dantivare pṛthivyāṃ; trāsād vikarṇaḥ sahasāvatīrya 04,060.011c tūrṇaṃ padāny aṣṭaśatāni gatvā; viviṃśateḥ syandanam āruroha 04,060.012a nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena; vajropamenādrivarāmbudābham 04,060.012c tathāvidhenaiva śareṇa pārtho; duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda 04,060.013a tato gaje rājani caiva bhinne; bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe 04,060.013c gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ praṇunnās; te yodhamukhyāḥ sahasāpajagmuḥ 04,060.014a dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ; yodhāṃś ca sarvān dravato niśamya 04,060.014c rathaṃ samāvṛtya kurupravīro; raṇāt pradudrāva yato na pārthaḥ 04,060.015a taṃ bhīmarūpaṃ tvaritaṃ dravantaṃ; duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī 04,060.015c prākṣveḍayad yoddhumanāḥ kirīṭī; bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam 04,060.015d@054_0001 tasmin maheṣvāsavare 'tividdhe 04,060.015d@054_0002 dhanaṃjayenāpratimena yuddhe 04,060.015d@054_0003 sarvāṇi sainyāni bhayārditāni 04,060.015d@054_0004 trāsaṃ yayuḥ pārtham udīkṣya tāni 04,060.015d@054_0005 tatas tu te śāntiparāś ca sarve 04,060.015d@054_0006 dṛṣṭvārjunaṃ nāgam iva prabhinnam 04,060.015d@054_0007 uccair nadantaṃ balavantam ājau 04,060.015d@054_0008 madhye sthitaṃ siṃham ivarṣabhāṇām 04,060.015d@054_0009 gāṇḍīvaśabdena tu pāṇḍavasya 04,060.015d@054_0010 yodhā nipetuḥ sahasā rathebhyaḥ 04,060.015d@054_0011 bhayārditāḥ pārthaśarābhitaptāḥ 04,060.015d@054_0012 siṃhābhipannā iva vāraṇendrāḥ 04,060.015d@054_0013 saṃraktanetraḥ punar indrakarmā 04,060.015d@054_0014 vaikartanaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 04,060.015d@054_0015 vidrāvya teṣāṃ dravatāṃ samīkṣya 04,060.015d@054_0016 duḥśāsanaṃ caikarathena pārthaḥ 04,060.015d@054_0017 karṇo 'bravīt pārthaśarābhitapto 04,060.015d@054_0018 duryodhanaṃ duṣprasahaṃ ca dṛṣṭvā 04,060.015d@054_0019 dṛṣṭo 'rjuno 'yaṃ pratiyāma śīghraṃ 04,060.015d@054_0020 śreyo vidhāsyāma ito gatena 04,060.015d@054_0021 manye tvayā tāta kṛtaṃ ca kāryaṃ 04,060.015d@054_0022 yad arjuno 'smābhir ihādya dṛṣṭaḥ 04,060.015d@054_0023 bhūyo vanaṃ gacchatu savyasācī 04,060.015d@054_0024 paśyāmi pūrṇaṃ samayaṃ na teṣām 04,060.015d@054_0025 śarārditās te yudhi pāṇḍavena 04,060.015d@054_0026 prasasrur anyonyam athāhvayantaḥ 04,060.015d@054_0027 karṇo 'bravīd āpataty eṣa jiṣṇur 04,060.015d@054_0028 duryodhanaṃ saṃparivārya yāmaḥ 04,060.015d@054_0029 sarvāstravid vāraṇayūthapābhaḥ 04,060.015d@054_0030 kāle prahartā yudhi śātravāṇām 04,060.015d@054_0031 ayaṃ ca pārthaḥ punarāgato no 04,060.015d@054_0032 mūlaṃ ca rakṣyaṃ bharatarṣabhāṇām 04,060.015d@054_0033 samīkṣya pārthaṃ tarasāpatantaṃ 04,060.015d@054_0034 duryodhanaḥ kālam ivāttaśastram 04,060.015d@054_0035 bhayārtarūpaḥ śaraṇaṃ prapede 04,060.015d@054_0036 droṇaṃ ca karṇaṃ ca kṛpaṃ ca bhīṣmam 04,060.015d@054_0037 taṃ bhītarūpaṃ śaraṇaṃ vrajantaṃ 04,060.015d@054_0038 duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī 04,060.015d@054_0039 ity abravīt prītamanāḥ kirīṭī 04,060.015d@054_0040 bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam 04,060.016 arjuna uvāca 04,060.016a vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaś ca; yuddhāt parāvṛtya palāyase kim 04,060.016c na te 'dya tūryāṇi samāhatāni; yathāvad udyānti gatasya yuddhe 04,060.016d*1032_001 na bhokṣyase so 'dya mahīṃ samagrāṃ 04,060.016d*1032_002 yānāni vastrāṇy atha bhojanāni 04,060.016d*1032_003 kalyāṇagandhīni ca candanāni 04,060.016d*1032_004 yuddhāt parājitya tu bhokṣyase kim 04,060.016d*1032_005 suvarṇamālyāni ca kuṇḍalāni 04,060.016d*1032_006 hārāṃś ca vaiḍūryakṛtopadhānān 04,060.016d*1032_007 cyutasya yuddhān na tu śaṅkhaśabdās 04,060.016d*1032_008 tathā bhaviṣyanti tavādya pāpa 04,060.016d*1032_009 na bhogahetor varacandanaṃ ca 04,060.016d*1032_010 striyaś ca mukhyā madhurapralāpāḥ 04,060.016d*1032_011 yuddhāt prayātasya narendrasūnoḥ 04,060.016d*1032_012 pare ca loke phalatā na ceha 04,060.017a yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī; pārthas tṛtīyo yudhi ca sthiro 'smi 04,060.017c tadartham āvṛtya mukhaṃ prayaccha; narendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭra 04,060.018a moghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ; duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt 04,060.018b*1033_001 duryodhanas tvaṃ prathito 'si nāmnā 04,060.018b*1033_002 suyodhanas tvaṃ nikṛtipradhānaḥ 04,060.018c na hīha duryodhanatā tavāsti; palāyamānasya raṇaṃ vihāya 04,060.019a na te purastād atha pṛṣṭhato vā; paśyāmi duryodhana rakṣitāram 04,060.019c paraihi yuddhena kurupravīra; prāṇān priyān pāṇḍavato 'dya rakṣa 04,060.019d@055_0001 bhītaṃ vivastraṃ virathaṃ yato 'haṃ 04,060.019d@055_0002 visaṃjñam ājau vikalaṃ vivastram 04,060.019d@055_0003 vimuktakeśaṃ ca palāyamānaṃ 04,060.019d@055_0004 prāptaṃ tavāhaṃ śaraṇaṃ vadantam 04,060.019d@055_0005 tavāsmi ceti pralapantam evaṃ 04,060.019d@055_0006 rakṣeti māṃ vādinam eva vādīn 04,060.019d@055_0007 parāṅmukhān nāham aho nihanmi 04,060.019d@055_0008 yatas tato jīva suyodhana tvam 04,060.019d@055_0009 vacāṃsi cet tvaṃ smarasi svakīyāny 04,060.019d@055_0010 uktāny aho dyūtajaye sabhāyām 04,060.019d@055_0011 ūruṃ svakaṃ darśayatā samakṣam 04,060.019d@055_0012 asmān samākṣipya jagāda kṛṣṇām 04,060.019d@055_0013 mṛtā yathaite kila pāṇḍuputrā 04,060.019d@055_0014 vyāghrā yathā carmamayāś ca sarpāḥ 04,060.019d@055_0015 prabhagnadaṃṣṭrāś ca sakūrcaṣaṇḍhās 04,060.019d@055_0016 tilā yathāraṇyabhavās tathaite 04,060.019d@055_0017 jano yathā kākayavāñ jagāda 04,060.019d@055_0018 pāṇḍūṃs tathā nāmadharāṃs tu viddhi 04,060.019d@055_0019 samāviśas tv aṅkam imaṃ mameti 04,060.019d@055_0020 rājyasya me 'laṃkaraṇaṃ bhava tvam 04,060.019d@055_0021 droṇasya bhīṣmasya kṛpasya caiva 04,060.019d@055_0022 yac chṛṇvatas tvaṃ bahudhālapad bhoḥ 04,060.019d@055_0023 tad ehi bho na tv akajasva sainyaiḥ 04,060.019d@055_0024 sahāpi mām ekarathaṃ rathaiḥ svaiḥ 04,060.019d@055_0025 sarvaiḥ svayodhair bahubhiḥ samaṃ tvaṃ 04,060.019d@055_0026 yudhyasva mām ekam apīha vīram 04,060.019d@055_0027 jīvan vimokṣe na palāyamāno 04,060.019d@055_0028 manda svayuktaṃ smara tatsabhāyām 04,060.019d@055_0029 parīpsa yuddhena kurūn samakṣaṃ 04,060.019d@055_0030 prāṇān mayā bāhubalābhisṛṣṭān 04,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,061.001a āhūyamānas tu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 04,061.001c nivartitas tasya girāṅkuśena; gajo yathā matta ivāṅkuśena 04,061.002a so 'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo; mahārathenātirathas tarasvī 04,061.002b*1034_001 tato duryodhanaḥ kruddho vikṣipan dhanur uttamam 04,061.002b*1034_002 duryodhanaḥ 04,061.002b*1034_002 dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ pratyuvāca dhanaṃjayam 04,061.002b*1034_003 nāham indrād api kruddhād bibhemi bharatarṣabha 04,061.002b*1034_004 bhuktvā suvipulaṃ rājyaṃ vittāni ca sukhāni ca 04,061.002b*1034_005 vaiśaṃpāyanaḥ 04,061.002b*1034_005 kimarthaṃ yuddhasamaye palāyiṣye narottama 04,061.002b*1034_006 evam uktvā mahārājaḥ pratyayudhyata phalgunam 04,061.002b*1034_007 saṃnipatya tu śīghrāśvas totrārdita iva dvipaḥ 04,061.002b*1034_008 ākrāntabhogas tejasvī dhanur vakra ivoragaḥ 04,061.002b*1034_009 rathaṃ rathena saṃgamya yodhayām āsa pāṇḍavam 04,061.002c paryāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ 04,061.003a taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddhagātraḥ 04,061.003c duryodhanaṃ dakṣiṇato 'bhyagacchat; pārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī 04,061.004a bhīṣmas tataḥ śāṃtanavo nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃs tvarayaṃs turaṃgān 04,061.004c duryodhanaṃ paścimato 'bhyarakṣat; pārthān mahābāhur adhijyadhanvā 04,061.005a droṇaḥ kṛpaś caiva viviṃśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivṛtya śīghram 04,061.005c sarve purastād vitateṣucāpā; duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ 04,061.006a sa tāny anīkāni nivartamānāny; ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ 04,061.006c haṃso yathā megham ivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ pratyapatat tarasvī 04,061.007a te sarvataḥ saṃparivārya pārtham; astrāṇi divyāni samādadānāḥ 04,061.007c vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantān; meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ 04,061.008a tato 'stram astreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām 04,061.008c saṃmohanaṃ śatrusaho 'nyad astraṃ; prāduścakāraindrir apāraṇīyam 04,061.009a tato diśaś cānudiśo vivṛtya; śaraiḥ sudhārair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ 04,061.009c gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra 04,061.010a tataḥ punar bhīmaravaṃ pragṛhya; dorbhyāṃ mahāśaṅkham udāraghoṣam 04,061.010c vyanādayat sa pradiśo diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā 04,061.011a te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmohitāḥ pārthasamīritena 04,061.011c utsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ 04,061.012a tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ 04,061.012c niryāhi madhyād iti matsyaputram; uvāca yāvat kuravo visaṃjñāḥ 04,061.013a ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram 04,061.013c drauṇeś ca rājñaś ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra 04,061.014a bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye; jānāti me 'strapratighātam eṣaḥ 04,061.014c etasya vāhān kuru savyatas tvam; evaṃ hi yātavyam amūḍhasaṃjñaiḥ 04,061.015a raśmīn samutsṛjya tato mahātmā; rathād avaplutya virāṭaputraḥ 04,061.015b*1035_001 nānāvidhāny adbhutavarṇakāni 04,061.015b*1035_002 mahānti cīnāṃśudukūlakāni 04,061.015b*1035_003 paṭṭāṃśukāni vividhāni manojñakāni 04,061.015b*1035_004 hārāṃś ca rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni 04,061.015b*1035_005 suvarṇaniṣkābharaṇāni māriṣa 04,061.015b*1035_006 māṇikyabāhvaṅgadakaṅkaṇāni 04,061.015b*1035_007 anyāni rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni 04,061.015c vastrāṇy upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha 04,061.015d*1036_001 rājñaś ca sarvān mṛtasaṃnikāśān 04,061.015d*1036_002 saṃmohanāstreṇa visaṃjñakalpān 04,061.015d*1036_003 nāsāgravinyastakarāṅgulīkaḥ 04,061.015d*1036_004 pārtho jahāsa smayamānacetāḥ 04,061.015d@056_0001 tato 'rjuno svāpanam astram ugraṃ 04,061.015d@056_0002 kodaṇḍam āropya kurūn pratīha 04,061.015d@056_0003 bhīṣmaṃ guruṃ putrayutaṃ kṛpaṃ ca 04,061.015d@056_0004 muktvā mumocānyaśirasy amarṣī 04,061.015d@056_0005 śirāṃsi teṣām atha tat prapadya 04,061.015d@056_0006 prasvāpanāstraṃ kurupuṃgavānām 04,061.015d@056_0007 ekaikaśaḥ kūrcaśiro 'rdham ardhaṃ 04,061.015d@056_0008 pṛthak pṛthag vā lunad anyam anyam 04,061.015d@056_0009 bhāgaṃ śiraḥ kūrcabhavaṃ vimuṇḍya 04,061.015d@056_0010 pratyāyayau pārthakaraṃ tad astram 04,061.015d@056_0011 tataḥ prahṛṣṭaḥ puruṣapravīro 04,061.015d@056_0012 gurūn namaskṛtya jagāda coccaiḥ 04,061.015d@056_0013 prayāntu bho 'ntaḥpuram āśu vīrāḥ 04,061.015d@056_0014 svaṃ svaṃ priyāṇāṃ pratidarśayantu 04,061.015d@056_0015 prāṇān upādāya mayādya muktā 04,061.015d@056_0016 mokṣyāmi roṣaṃ punar apy aho svam 04,061.016a tato 'nvaśāsac caturaḥ sadaśvān; putro virāṭasya hiraṇyakakṣyān 04,061.016c te tad vyatīyur dhvajinām anīkaṃ; śvetā vahanto 'rjunam ājimadhyāt 04,061.017a tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śarair abhyahanat tarasvī 04,061.017c sa cāpi bhīṣmasya hayān nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 04,061.018a tato 'rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe; viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā 04,061.018c tasthau vimukto rathavṛndamadhyād; rāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ 04,061.019a labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam 04,061.019c raṇād vimuktaṃ sthitam ekam ājau; sa dhārtarāṣṭras tvarito babhāṣe 04,061.019c*1037_001 sarvāñ jitān muṇḍitaśīrṣakūrcān 04,061.019c*1037_002 pṛthakpṛthagbhāgavirūparaudrān 04,061.020a ayaṃ kathaṃ svid bhavatāṃ vimuktas; taṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet 04,061.020c tam abravīc chāṃtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhir abhūt kva vīryam 04,061.021a śāntiṃ parāśvasya yathā sthito 'bhūr; utsṛjya bāṇāṃś ca dhanuś ca citram 04,061.021c na tv eva bībhatsur alaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe 'sya mano niviṣṭam 04,061.022a trailokyahetor na jahet svadharmaṃ; tasmān na sarve nihatā raṇe 'smin 04,061.022b*1038_001 adyāpi caitanyam aho tavātra 04,061.022b*1038_002 nāsty eva rājan gatacīrakasya 04,061.022b*1038_003 saṃbhālayātmānam amitrasāha 04,061.022b*1038_004 kva te gataṃ cīram adīnasattva 04,061.022b*1038_005 yodhāṃś ca sarvān abhivīkṣya nagnāṃs 04,061.022b*1038_006 tasmān na vācyaṃ dhṛtarāṣṭraputra 04,061.022c kṣipraṃ kurūn yāhi kurupravīra; vijitya gāś ca pratiyātu pārthaḥ 04,061.022d*1039_001 yuṣmān sametān kupito na hanyāt 04,061.022d*1039_002 tasmāt puraṃ (ja)yāma sa no 'stu lābhaḥ 04,061.022d*1040_001 mā te svako 'rtho nipateta mohāt 04,061.022d*1040_002 tat saṃvidhātavyam ariṣṭadhanvan 04,061.022d*1041_001 saṃmohanāstrapratimohitāḥ stha 04,061.022d*1041_002 yūyaṃ na jānīta dhanāpahāram 04,061.022d*1041_003 paśyātmavastrābharaṇāni rājan 04,061.022d*1041_004 virāṭaputreṇa samāhṛtāni 04,061.022d*1041_005 nṛpeṣu sarveṣu ca mohiteṣu 04,061.022d*1041_006 hantuṃ yad icchet sa haniṣyatīti 04,061.022d*1041_007 tadā tu dharmātmatayā nṛvīro 04,061.022d*1041_008 na cāhanad vo balabhit tanūjaḥ 04,061.022d*1041_009 bhāgyena yuṣmān avadhīn na pārthaḥ 04,061.022d*1041_010 saṃdhiṃ kurūṇām anumanyamānaḥ 04,061.022d*1041_011 tad yāta yūyaṃ saha sainikaiś ca 04,061.022d*1041_012 hatāvaśiṣṭair gajasāhvayaṃ puram 04,061.023a duryodhanas tasya tu tan niśamya; pitāmahasyātmahitaṃ vaco 'tha 04,061.023b*1042_001 nītāni vastrāṇi ca phālgunena 04,061.023b*1042_002 samīkṣya rājā hṛdi lajjitaś ca 04,061.023c atītakāmo yudhi so 'tyamarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm 04,061.024a tad bhīṣmavākyaṃ hitam īkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam 04,061.024c nivartanāyaiva mano nidadhyur; duryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ 04,061.025a tān prasthitān prītamanāḥ sa pārtho; dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān 04,061.025c ābhāṣamāṇo 'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃs tatra gurūn mahātmā 04,061.025c*1043_001 teṣām anīkāni nirīkṣya pārtho 04,061.025c*1043_002 viśīrṇatūryadhvajakārmukāni 04,061.025c*1043_003 gāṇḍīvadhanvā pravaraḥ kurūṇāṃ 04,061.025c*1043_004 śaṅkhaṃ pradadhmau balavān balena 04,061.025c*1043_005 te śaṅkhaśabdaṃ tumulaṃ niśamya 04,061.025c*1043_006 dhvajasya śrutvā nadato 'ntarikṣe 04,061.025c*1043_007 gāṇḍīvaśabdena muhur muhus te 04,061.025c*1043_008 bhītā yayuḥ sarvadhanaṃ vihāya 04,061.025c*1043_009 tān arjuno dūrataraṃ vibhajya 04,061.025c*1043_010 dhanaṃ ca sarvaṃ nikhilaṃ nivartya 04,061.025c*1043_011 āpṛcchya tān dūrataraṃ prayātvā 04,061.025d*1044_001 gurūṃś ca sarvān abhivādya bāṇair 04,061.025d*1044_002 nyavartatodagramanāḥ śanaiḥ saḥ 04,061.026a pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā 04,061.026c drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃś ca sarvāñ; śarair vicitrair abhivādya caiva 04,061.027a duryodhanasyottamaratnacitraṃ; ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa 04,061.027b*1045_001 tan nāma viśrāvya tato nivṛttaḥ 04,061.027b*1046_001 dhanaṃjayaṃ siṃham ivāttavaktraṃ 04,061.027b*1046_002 gā vai vijityābhimukhaṃ prayāntam 04,061.027b*1046_003 udīkṣituṃ pārthivās te na śekur 04,061.027b*1046_004 yathaiva madhyāhnagataṃ tu sūryam 04,061.027b*1046_005 ratnāni vāsāṃsi ca tāni gṛhya 04,061.027b*1046_006 raṇotkaṭo nāga iva prabhinnaḥ 04,061.027b*1046_007 jitvā ca vairāṭim uvāca pārthaḥ 04,061.027b*1046_008 prahṛṣṭarūpo rathināṃ variṣṭhaḥ 04,061.027c āmantrya vīrāṃś ca tathaiva mānyān; gāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān 04,061.028a sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi 04,061.028c dhvajena sarvān abhibhūya śatrūn; sa hemajālena virājamānaḥ 04,061.029a dṛṣṭvā prayātāṃs tu kurūn kirīṭī; hṛṣṭo 'bravīt tatra sa matsyaputram 04,061.029c āvartayāśvān paśavo jitās te; yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ 04,061.029d*1047_001 devās tu dṛṣṭvā mahad adbhutaṃ tad 04,061.029d*1047_002 yuddhaṃ kurūṇāṃ saha phālgunena 04,061.029d*1047_003 jagmur yathāsvaṃ bhavanaṃ pratītāḥ 04,061.029d*1047_004 pārthasya karmāṇi vicintayantaḥ 04,061.029d*1048_001 sa hemamālena virājamāno 04,061.029d*1048_002 rathena vīro rudhirokṣitena 04,061.029d*1049_001 uddhuṣyatāṃ te vijayo 'dya śīghraṃ 04,061.029d*1049_002 gātraṃ tu te sevatu mālyagandhān 04,061.029d*1049_003 mātā tu te nandatu bāndhavāś ca 04,061.029d*1049_004 tvām adya dṛṣṭvaivam udīrṇaharṣam 04,061.029d*1050_001 devāś ca gandharvagaṇāś ca pārthaṃ 04,061.029d*1050_002 rājarṣayaś cāpi mudaṃ pratītāḥ 04,061.029d*1050_003 saṃpūjayanto javam eva sarve 04,061.029d*1050_004 yayuḥ puraskṛtya tadā mahendram 04,062.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,062.001*1051_001 tato hṛṣṭamanāḥ pārtham uttaraḥ pratyabhāṣata 04,062.001*1051_002 kurūn parājitān dṛṣṭvā bhrājamānaṃ ca pāṇḍavam 04,062.001*1051_003 diṣṭyā jayasi durdharṣa mahābāho dhanaṃjaya 04,062.001*1051_004 prādurbhāvaṃ jayaṃ caiva dṛṣṭvā prīto 'smi pāṇḍava 04,062.001*1051_005 niśamya vacanaṃ tasya uttarasya mahātmanaḥ 04,062.001*1051_006 arjunaḥ paravīraghnaḥ pratyuvācottaraṃ tadā 04,062.001*1051_007 diṣṭyā tvam akṣatas tāta diṣṭyā gāvas tavānagha 04,062.001*1051_008 pratyāgatā yathānyāyaṃ śatravaś ca jitā raṇe 04,062.001*1051_009 āvartaya rathaṃ śīghraṃ sadaśvān saṃpraṇodaya 04,062.001*1051_010 apavartaya gāḥ sarvā yāhi caiva śamīṃ prati 04,062.001a tato vijitya saṃgrāme kurūn govṛṣabhekṣaṇaḥ 04,062.001c samānayām āsa tadā virāṭasya dhanaṃ mahat 04,062.002a gateṣu ca prabhagneṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ 04,062.002c vanān niṣkramya gahanād bahavaḥ kurusainikāḥ 04,062.003a bhayāt saṃtrastamanasaḥ samājagmus tatas tataḥ 04,062.003c muktakeśā vyadṛśyanta sthitāḥ prāñjalayas tadā 04,062.004a kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā vicetasaḥ 04,062.004c ūcuḥ praṇamya saṃbhrāntāḥ pārtha kiṃ karavāma te 04,062.004d*1052_001 prāṇān antarmanoyātān prayāciṣyāmahe vayam 04,062.004d*1052_002 arjunaḥ 04,062.004d*1052_002 vayaṃ cārjuna te dāsā hy anurakṣyā hy anāthakāḥ 04,062.004d*1052_003 anāthān duḥkhitān dīnān kṛśān vṛddhān parājitān 04,062.004d*1052_004 nyastaśastrān nirāśāṃś ca nāhaṃ hanmi kṛtāñjalīn 04,062.004d*1052_005 bhavanto yāntu visrabdhā nirbhayā amṛtās tathā 04,062.004d*1052_006 mama pādarajorakṣyā jīvantu suciraṃ bhuvi 04,062.005 arjuna uvāca 04,062.005a svasti vrajata bhadraṃ vo na bhetavyaṃ kathaṃ cana 04,062.005c nāham ārtāñ jighāṃsāmi bhṛśam āśvāsayāmi vaḥ 04,062.006 vaiśaṃpāyana uvāca 04,062.006a tasya tām abhayāṃ vācaṃ śrutvā yodhāḥ samāgatāḥ 04,062.006c āyuḥkīrtiyaśodābhis tam āśirbhir anandayan 04,062.006d*1053_001 sa karma kṛtvā paramāryakarmā 04,062.006d*1053_002 nihatya śatrūn dviṣatāṃ nihantā 04,062.006d*1054_001 prayātāḥ sarvatas tatra namaskṛtya dhanaṃjayam 04,062.006d@057_0001 tato 'rjunaṃ nāgam iva prabhinnam 04,062.006d@057_0002 utsṛjya śatrūn vinivartamānam 04,062.006d@057_0003 virāṭarāṣṭrābhimukhaṃ prayāntaṃ 04,062.006d@057_0004 nāśaknuvaṃs taṃ kuravo 'bhiyātum 04,062.006d@057_0005 tataḥ sa taṃ megham ivāpatantaṃ 04,062.006d@057_0006 vidrāvya pārthaḥ kurumeghasainyam 04,062.006d@057_0007 taṃ matsyaputraṃ dviṣatāṃ nihantā 04,062.006d@057_0008 vaco 'bravīt saṃparigṛhya bhūyaḥ 04,062.006d@057_0009 pituḥ sakāśe tava tāta sarve 04,062.006d@057_0010 vasanti pārthā viditaṃ tavaiva 04,062.006d@057_0011 tān mā praśaṃser nagaraṃ praviśya 04,062.006d@057_0012 bhītaḥ praṇaśyeta sa matsyarājaḥ 04,062.006d@057_0013 mayā jitā sā dhvajinī kurūṇāṃ 04,062.006d@057_0014 mayā ca gāvo vijitā dviṣadbhyaḥ 04,062.006d@057_0015 evaṃ tu kāmaṃ nagaraṃ praviśya 04,062.006d@057_0016 uttara uvāca 04,062.006d@057_0016 tvam ātmanā karma kṛtaṃ bravīhi 04,062.006d@057_0017 yat te kṛtaṃ karma na pāraṇīyaṃ 04,062.006d@057_0018 tat karma kartuṃ mama nāsti śaktiḥ 04,062.006d@057_0019 na tvāṃ pravakṣyāmi pituḥ sakāśe 04,062.006d@057_0020 vaiśaṃpāyana uvāca 04,062.006d@057_0020 yāvan na māṃ vakṣyasi savyasācin 04,062.006d@057_0021 sa śatrusenām avajitya jiṣṇur 04,062.006d@057_0022 ācchidya sarvaṃ ca dhanaṃ kurubhyaḥ 04,062.006d@057_0023 śmaśānam āgamya punaḥ śamīṃ tām 04,062.006d@057_0024 abhyetya tasthau śaravikṣatāṅgaḥ 04,062.006d@057_0025 tataḥ sa vahnipratimo mahākapiḥ 04,062.006d@057_0026 sahaiva bhūtair divam utpapāta 04,062.006d@057_0027 tathaiva māyā vihitā babhūva 04,062.006d@057_0028 dhvajaṃ ca siṃhaṃ yuyuje rathe punaḥ 04,062.006d@057_0029 nidhāya tac cāyudham ājivardhanaṃ 04,062.006d@057_0030 kurūttamānām iṣudhīr dhvajāṃs tathā 04,062.006d@057_0031 prāyāt sa matsyo nagaraṃ prahṛṣṭaḥ 04,062.006d@057_0032 kirīṭinā sārathinā mahātmā 04,062.006d@057_0033 pārthaś ca kṛtvā param āryakarma 04,062.006d@057_0034 nihatya śatrūn dviṣatāṃ nihantā 04,062.006d@057_0035 vidhāya veṇīṃ ca tathaiva bhūyo 04,062.006d@057_0036 jagrāha raśmīn punar uttarasya 04,062.006d@057_0037 viveśa hṛṣṭo nagaraṃ mahātmā 04,062.006d@057_0038 bṛhannalārūpam upetya sārathiḥ 04,062.007a tato nivṛttāḥ kuravaḥ prabhagnā vaśam āsthitāḥ 04,062.007b*1055_001 hastināpuram uddiśya sarve dīnā yayus tadā 04,062.007c panthānam upasaṃgamya phalguno vākyam abravīt 04,062.008a rājaputra pratyavekṣa samānītāni sarvaśaḥ 04,062.008c gokulāni mahābāho vīra gopālakaiḥ saha 04,062.008d*1056_000 arjunaḥ 04,062.008d*1056_001 agre prayāntu nagaraṃ ghoṣayantu ca te jayam 04,062.009a tato 'parāhṇe yāsyāmo virāṭanagaraṃ prati 04,062.009c āśvāsya pāyayitvā ca pariplāvya ca vājinaḥ 04,062.010a gacchantu tvaritāś caiva gopālāḥ preṣitās tvayā 04,062.010c nagare priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam 04,062.011 vaiśaṃpāyana uvāca 04,062.011a uttaras tvaramāṇo 'tha dūtān ājñāpayat tataḥ 04,062.011c vacanād arjunasyaiva ācakṣadhvaṃ jayaṃ mama 04,062.011d*1057_001 athottaras tvaramāṇaḥ sa dūtān 04,062.011d*1057_002 ājñāpayad vacanāt phālgunasya 04,062.011d*1057_003 ācakṣadhvaṃ vijayaṃ pārthivasya 04,062.011d*1057_004 bhagnāḥ pare vijitāś cāpi gāvaḥ 04,062.011d*1058_001 prahṛṣṭās te 'tha gopālāḥ praviśya nagaraṃ tataḥ 04,062.011d*1058_002 ūcur jayaṃ virāṭasya diṣṭyā godhanam āhṛtam 04,062.011d*1059_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,062.011d*1059_001 ity evaṃ tau bhāratamatsyavīrau 04,062.011d*1059_002 saṃmantrya saṃgamya tataḥ śamīṃ tām 04,062.011d*1059_003 abhyetya bhūyo vijayena tṛptāv 04,062.011d*1059_004 utsṛṣṭam āropayatāṃ svabhāṇḍam 04,062.011d*1059_005 sa śatrusenām abhibhūya sarvām 04,062.011d*1059_006 ācchidya sarvaṃ ca dhanaṃ kurubhyaḥ 04,062.011d*1059_007 vairāṭir āyān nagaraṃ pratīto 04,062.011d*1059_008 bṛhannalāsārathir ekavīraḥ 04,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,063.001a avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ 04,063.001c prāviśan nagaraṃ hṛṣṭaś caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 04,063.002a jitvā trigartān saṃgrāme gāś caivādāya kevalāḥ 04,063.002c aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ 04,063.003a tam āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam 04,063.003b*1060_001 upāsāṃ cakrire sarve pāṇḍavāḥ saha sainikaiḥ 04,063.003c upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha 04,063.004a sabhājitaḥ sasainyas tu pratinandyātha matsyarāṭ 04,063.004c visarjayām āsa tadā dvijāṃś ca prakṛtīs tathā 04,063.005a tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 04,063.005b*1061_001 praviśyāntaḥpuraṃ ramyaṃ strīśatair upaśobhitam 04,063.005c uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt 04,063.006a ācakhyus tasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāś ca veśmani 04,063.006c antaḥpuracarāś caiva kurubhir godhanaṃ hṛtam 04,063.007a vijetum abhisaṃrabdha eka evātisāhasāt 04,063.007c bṛhannaḍāsahāyaś ca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ 04,063.008a upayātān atirathān droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam 04,063.008c karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān 04,063.009a rājā virāṭo 'tha bhṛśaṃ prataptaḥ; śrutvā sutaṃ hy ekarathena yātam 04,063.009c bṛhannaḍāsārathim ājivardhanaṃ; provāca sarvān atha mantrimukhyān 04,063.009d*1062_000 rājā 04,063.009d*1062_001 gavāṃ śatasahasrāṇi abhibhūya mamātmajam 04,063.009d*1062_002 kuravaḥ kālayanti sma sarve yuddhaviśāradāḥ 04,063.010a sarvathā kuravas te hi ye cānye vasudhādhipāḥ 04,063.010c trigartān nirjitāñ śrutvā na sthāsyanti kadā cana 04,063.011a tasmād gacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ 04,063.011c uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartair avikṣatāḥ 04,063.012a hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca śīghraṃ; padātisaṃghāṃś ca tataḥ pravīrān 04,063.012c prasthāpayām āsa sutasya hetor; vicitraśastrābharaṇopapannān 04,063.013a evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo 'kṣauhiṇīpatiḥ 04,063.013c vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm 04,063.014a kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā 04,063.014c yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye 'haṃ na sa jīvati 04,063.014d*1063_001 matsainyaṃ tvaritaṃ gatvā kurūn prāpya ca cottaram 04,063.014d*1063_002 dṛṣṭvā yadi jitā gāvo vijayenābhyanandata 04,063.015a tam abravīd dharmarājaḥ prahasya; virāṭam ārtaṃ kurubhiḥ prataptam 04,063.015c bṛhannaḍā sārathiś cen narendra; pare na neṣyanti tavādya gās tāḥ 04,063.016a sarvān mahīpān sahitān kurūṃś ca; tathaiva devāsurayakṣanāgān 04,063.016c alaṃ vijetuṃ samare sutas te; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena 04,063.017a athottareṇa prahitā dūtās te śīghragāminaḥ 04,063.017c virāṭanagaraṃ prāpya jayam āvedayaṃs tadā 04,063.018a rājñas tataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam 04,063.018c parājayaṃ kurūṇāṃ cāpy upāyāntaṃ tathottaram 04,063.019a sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ 04,063.019c uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa 04,063.020 kaṅka uvāca 04,063.020a diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ 04,063.020c diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha 04,063.021a nādbhutaṃ tv eva manye 'haṃ yat te putro 'jayat kurūn 04,063.021c dhruva eva jayas tasya yasya yantā bṛhannaḍā 04,063.021d*1064_001 devendrasārathiś caiva mātaliḥ khyātavikramaḥ 04,063.021d*1064_002 kṛṣṇasya sārathiś caiva na bṛhannalayā samau 04,063.022 vaiśaṃpāyana uvāca 04,063.022a tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 04,063.022c śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ 04,063.022e ācchādayitvā dūtāṃs tān mantriṇaḥ so 'bhyacodayat 04,063.022f*1065_001 gate tv anubale tasmin dūtavākyaṃ niśamya tu 04,063.022f*1065_002 uttarasya jayāt prīto virāṭaḥ pratyabhāṣata 04,063.023a rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhir alaṃkṛtāḥ 04,063.023c puṣpopahārair arcyantāṃ devatāś cāpi sarvaśaḥ 04,063.024a kumārā yodhamukhyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ 04,063.024c vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama 04,063.024d*1066_001 bhavantu te labdhajaye sute me 04,063.024d*1066_002 paurāś ca nāryaś ca pure ca martyāḥ 04,063.024d*1066_003 te śuklavastrāḥ prabhavantu mārge 04,063.024d*1066_004 sugandhamālyābharaṇāś ca nāryaḥ 04,063.024d*1066_005 bhajantu sarvā gaṇikā sutaṃ me 04,063.024d*1066_006 nāryaś ca sarvāḥ sahasainikāś ca 04,063.024d*1066_007 svalaṃkṛtās tāḥ subhagāś ca veśyāḥ 04,063.024d*1066_008 putrasya panthānam anuvrajantu 04,063.025a ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattam āruhya vāraṇam 04,063.025c śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama 04,063.026a uttarā ca kumārībhir bahvībhir abhisaṃvṛtā 04,063.026c śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām 04,063.027a śrutvā tu tad vacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaś ca 04,063.027c bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāś ca 04,063.028a tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiś ca; nandīvādyāḥ paṇavās tūryavādyāḥ 04,063.028c purād virāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putram anantavīryam 04,063.028d*1067_001 śrutvā tu vacanaṃ rājñaḥ paurāḥ svastikapāṇayaḥ 04,063.028d*1067_002 sūtāś ca sarve saha māgadhāś ca 04,063.028d*1067_003 hṛṣṭā virāṭasya pure janaughāḥ 04,063.028d*1067_004 bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca 04,063.028d*1067_005 veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadājanāś ca 04,063.028d*1067_006 vandipravādaiḥ paṇavānakaiś ca 04,063.028d*1067_007 tathaiva vādyāni ca śaṅkhaśabdāḥ 04,063.028d*1067_008 sakāṃsyatālaṃ madhuraṃ ca gītaṃ 04,063.028d*1067_009 ādāya nāryo nagarāt tadīyāt 04,063.028d*1067_010 pratyudyayuḥ putram anantavīryaṃ 04,063.028d*1067_011 te brāhmaṇāḥ śāntiparāḥ pradhānāḥ 04,063.028d*1067_012 svādhyāyavedādhyayanakramajñāḥ 04,063.028d*1067_013 svastikriyāgītajayapradhānāḥ 04,063.028d*1068_001 sarve suprītamanasaḥ pratijagmur yathocitam 04,063.029a prasthāpya senāṃ kanyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ 04,063.029b*1069_001 abhyabhāṣata matsyānāṃ rājā kaṅkam amitrahā 04,063.029b*1069_002 trigartāḥ kuravaḥ sarve saṃgrāme nirjitā mayā 04,063.029b*1069_003 praviśyāntaḥpuraṃ hṛṣṭau dyūtaṃ devyāmahe vayam 04,063.029c matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idam abravīt 04,063.029e akṣān āhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām 04,063.029e*1070_001 **** **** āsanaṃ copakalpaya 04,063.029e*1070_002 ādāya vyajanaṃ tvaṃ ca pārśvato 'nantarā bhava 04,063.030a taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata 04,063.030c na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam 04,063.031a na tvām adya mudā yuktam ahaṃ devitum utsahe 04,063.031c priyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase 04,063.031d*1071_001 dyūtaṃ kartuṃ na vāñchāmi narendra tava saṃsadi 04,063.032 virāṭa uvāca 04,063.032a striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yac cānyad vasu kiṃ cana 04,063.032a*1072_001 **** **** dhānyaṃ yugyam ajāvikam 04,063.032a*1072_002 vividhāni ca ratnāni 04,063.032c na me kiṃ cit tvayā rakṣyam antareṇāpi devitum 04,063.033 kaṅka uvāca 04,063.033a kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada 04,063.033c devane bahavo doṣās tasmāt tat parivarjayet 04,063.034a śrutas te yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ 04,063.034c sa rājyaṃ sumahat sphītaṃ bhrātṝṃś ca tridaśopamān 04,063.034c*1073_001 **** **** paṇam ekam amanyata 04,063.034c*1073_002 kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ dayitāṃ 04,063.034c*1074_001 niḥsaṃśayaṃ ca kitavaḥ paścāt tapyati pāṇḍavaḥ 04,063.034c*1074_002 vividhānāṃ ca ratnānāṃ dhanānāṃ ca parājaye 04,063.034c*1074_003 abhakṣitavināśaś ca vākpāruṣyam anantaram 04,063.034c*1074_004 aviśvāsyaṃ budhair nityam ekāhnā dravyanāśanam 04,063.035a dyūte hāritavān sarvaṃ tasmād dyūtaṃ na rocaye 04,063.035c atha vā manyase rājan dīvyāva yadi rocate 04,063.035d*1075_001 evam ābhāṣya vākyais tu krīḍatus tau narottamau 04,063.036 vaiśaṃpāyana uvāca 04,063.036a pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavam abravīt 04,063.036c paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ 04,063.036d*1076_001 kuravo 'tirathāḥ sarve devair api sudurjayāḥ 04,063.037a tato 'bravīn matsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 04,063.037b*1077_000 kaṅkaḥ 04,063.037b*1077_001 diṣṭyā te vijitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ 04,063.037b*1077_002 atyadbhutam ahaṃ manye uttaraś cet kurūñ jayet 04,063.037c bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati 04,063.037d*1078_001 tato virāṭaḥ kṣubhito manyunābhipariplutaḥ 04,063.037d*1078_002 uvāca vacanaṃ kruddhaḥ parivrājam anantaram 04,063.037d*1078_003 tādṛśena tu yodhena maheṣvāsena dhīmatā 04,063.037d*1078_004 kaṅkaḥ 04,063.037d*1078_004 kuravo nirjitā yuddhe tatra kiṃ brāhmaṇādbhutam 04,063.037d*1078_005 yantā tathāvidho yasya rathe tiṣṭhati vīryavān 04,063.037d*1078_006 yad etad duṣkaraṃ kuryāt tatra kiṃ nādbhutaṃ bhavet 04,063.037d*1078_006 virāṭaḥ 04,063.037d*1078_007 pumāṃso bahavo dṛṣṭāḥ sūtāś ca balino mayā 04,063.037d*1078_008 vikramya yantā yoddhā ca na me dṛṣṭaḥ kadā cana 04,063.037d*1078_009 vipriyaṃ nācared rājñām ānukūlyaṃ priyaṃ vadet 04,063.037d*1078_010 ācaran vipriyaṃ rājñāṃ na jātu sukham edhate 04,063.038a ity uktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavam abravīt 04,063.038c samaṃ putreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahmabandho praśaṃsasi 04,063.039a vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ mām avamanyase 04,063.039c bhīṣmadroṇamukhān sarvān kasmān na sa vijeṣyati 04,063.040a vayasyatvāt tu te brahmann aparādham imaṃ kṣame 04,063.040c nedṛśaṃ te punar vācyaṃ yadi jīvitum icchasi 04,063.040d*1079_001 tato 'bravīt punaḥ kaṅkaḥ prahasya kuruvardhana 04,063.040d*1079_002 bṛhannalāyā rājendra ghuṣyatāṃ nagare jayaḥ 04,063.040d*1079_003 uttareṇa tu sārathyaṃ kṛtaṃ nūnaṃ bhaviṣyati 04,063.040d*1079_004 nimittaṃ kiṃ cid utpannaṃ tarkaś cāpi dṛḍho mama 04,063.040d*1079_005 yato jānāmi rājendra nānyathā tad bhaviṣyati 04,063.040d*1079_006 kuravo 'pi mahāvīryā devair api sudurjayāḥ 04,063.040d*1079_007 sasomavaruṇādityaiḥ sakuberahutāśanaiḥ 04,063.041 yudhiṣṭhira uvāca 04,063.041a yatra droṇas tathā bhīṣmo drauṇir vaikartanaḥ kṛpaḥ 04,063.041b*1080_001 aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto jayadrathaḥ 04,063.041b*1080_002 bhūriśravāḥ śalo bhūrir jalasaṃdhiś ca vīryavān 04,063.041b*1080_003 duryodhano duṣprasaho duḥśāsanaviviṃśatī 04,063.041b*1080_004 vṛṣaseno 'śvasenaś ca vātavegasuvarcasau 04,063.041b*1080_005 bāhlīko bhūrisenaś ca yuyutsuś ca paraṃtapaḥ 04,063.041b*1080_006 saubalaḥ śakuniś caiva dyumatsenaś ca sālvarāṭ 04,063.041b*1080_007 anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ 04,063.041b*1080_008 kṛpeṇācāryamukhyena sahitāḥ kuravo nṛpa 04,063.041b*1080_009 sajjakārmukanistriṃśā rathino rathayūthapāḥ 04,063.041c duryodhanaś ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ 04,063.042a marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣād api śatakratuḥ 04,063.042b*1081_001 tad balaṃ na jayet kruddho bhīṣmadroṇādibhir vṛtam 04,063.042c ko 'nyo bṛhannaḍāyās tān pratiyudhyeta saṃgatān 04,063.042d*1082_001 yasya bāhubale tulyo na bhūto na bhaviṣyati 04,063.042d*1082_002 atīva samaraṃ dṛṣṭvā harṣo yasyopajāyate 04,063.042d*1083_001 yo 'jayat sahitān sarvān surāsuramahoragān 04,063.042d*1083_002 tādṛśena sahāyena kasmāt sa na vijeṣyate 04,063.042d*1084_001 kim evaṃ puruṣo loke divi vā bhuvi vidyate 04,063.042d*1085_001 kiṃ punar mānuṣeṇeha vijitā tv iha vidyate 04,063.042d*1086_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,063.042d*1086_001 tena saṃkṣubhito rājā dīryamāṇena cetasā 04,063.042d*1086_002 abravīd vacanaṃ tāta ajānan vai yudhiṣṭhiram 04,063.042d*1086_003 kaṅka mā mā bravīr vākyaṃ pratikūlaṃ dvijottama 04,063.043 virāṭa uvāca 04,063.043a bahuśaḥ pratiṣiddho 'si na ca vācaṃ niyacchasi 04,063.043c niyantā cen na vidyeta na kaś cid dharmam ācaret 04,063.044 vaiśaṃpāyana uvāca 04,063.044a tataḥ prakupito rājā tam akṣeṇāhanad bhṛśam 04,063.044b*1087_001 tasya takṣakabhogābhaṃ bāhum udyamya dakṣiṇam 04,063.044b*1087_002 virāṭaḥ prāharat kruddhaḥ karṇam āśritya dakṣiṇam 04,063.044c mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopān naivam ity eva bhartsayan 04,063.045a balavat pratividdhasya nastaḥ śoṇitam āgamat 04,063.045b*1088_001 akṣeṇābhihato rājā virāṭena mahīpatiḥ 04,063.045b*1088_002 tūṣṇīm āsīn mahābāhuḥ kṛṣṇāṃ saṃprekṣya duḥkhitaḥ 04,063.045b*1088_003 tasya raktotpalanibhaṃ śirasaḥ śoṇitaṃ tadā 04,063.045b*1088_004 prāvartata mahābāhor abhighātān mahātmanaḥ 04,063.045c tad aprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata 04,063.046a avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām 04,063.046c sā veda tam abhiprāyaṃ bhartuś cittavaśānugā 04,063.046d*1089_001 sā viṣaṇṇā ca bhītā ca kruddhā ca drupadātmajā 04,063.046d*1089_002 bāṣpaṃ niyamya duḥkhaṃ ca bhartur niḥśreyakāriṇī 04,063.046d*1089_003 uttarīyeṇa sūkṣmeṇa tūrṇaṃ jagrāha śoṇitas 04,063.046d*1089_004 nigṛhya raktaṃ vastreṇa sairandhrī duḥkhamohitā 04,063.047a pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyam aninditā 04,063.047b*1090_001 pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pānīyasya ca bhājanam 04,063.047c tac choṇitaṃ pratyagṛhṇād yat prasusrāva pāṇḍavāt 04,063.047d*1091_001 virāṭo 'syābravīt tatra kim etat kriyatām iti 04,063.047d*1091_002 sairandhri uvāca 04,063.047d*1091_002 sairandhri brūhi tattvena mama praśnam aśeṣataḥ 04,063.047d*1091_003 yad idaṃ śoṇitaṃ rājan kaṅkasya patati kṣitau 04,063.047d*1091_004 idaṃ ca rāṣṭraṃ te kṣipraṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ 04,063.047d*1091_005 na ca dvādaśa varṣāṇi varṣayeta puraṃdaraḥ 04,063.047d*1091_006 ītayaś ca pravartante na sasyaṃ jāyate kva cit 04,063.047d*1091_007 aśubhaṃ syāc ca rājendra nṛpasya ca purasya ca 04,063.047d@058_0000 virāṭaḥ 04,063.047d@058_0001 sairandhri kim idaṃ raktam uttarīyeṇa gṛhyate 04,063.047d@058_0002 ko 'tra hetur viśālākṣi tan mamācakṣva pṛcchataḥ 04,063.047d@058_0002 sairandhrī 04,063.047d@058_0003 raktabindūni kaṅkasya yāvanti dharaṇīm iyuḥ 04,063.047d@058_0004 tāvad varṣāṇi rāṣṭre te anāvṛṣṭir bhaviṣyati 04,063.047d@058_0005 etan nimittaṃ rājendra kaṅkasya rudhiraṃ mayā 04,063.047d@058_0006 gṛhītam uttarīyeṇa vināśo mā bhavet tava 04,063.047d@058_0006 janamejayaḥ 04,063.047d@058_0007 yuddhaṃ tv amānuṣaṃ draṣṭum āgatās tridaśāḥ punaḥ 04,063.047d@058_0008 vaiśaṃpāyanaḥ 04,063.047d@058_0008 kim akurvanta te paścāt kathayasva mamānagha 04,063.047d@058_0009 vāsavapramukhāḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ 04,063.047d@058_0010 yakṣagandharvasaṃghāś ca gaṇā hy apsarasāṃ tathā 04,063.047d@058_0011 yuddhaṃ tv amānuṣaṃ dṛṣṭvā kurūṇāṃ phalgunasya ca 04,063.047d@058_0012 ekasya ca bahūnāṃ ca raudram atyugradarśanam 04,063.047d@058_0013 astrāṇām atha divyānāṃ prayogān atha saṃgrahān 04,063.047d@058_0014 laghu suṣṭhu ca citraṃ ca kṛtīnāṃ ca prayatnataḥ 04,063.047d@058_0015 bhīṣmaṃ śāradvataṃ droṇaṃ karṇaṃ gāṇḍīvadhanvanā 04,063.047d@058_0016 jitān anyāṃś ca bhūpālān dṛṣṭvā jagmur divaukasaḥ 04,063.047d@058_0017 sarve te parituṣṭāś ca praśasya ca muhur muhuḥ 04,063.047d@058_0018 asaṅgagatinā tena vimānenāśugāminā 04,063.047d@058_0019 pratijagmur asaṅgena tridivaṃ ca divaukasaḥ 04,063.047d@058_0020 kuravo 'rjunabāṇaiś ca tāḍitāḥ śaravikṣatāḥ 04,063.047d@058_0021 kurūn abhimukhā yātāḥ samagrabalavāhanāḥ 04,063.047d@058_0022 virāṭanagarāc caiva gajāśvarathasaṃkulāḥ 04,063.047d@058_0023 yodhaiḥ kṣatriyadāyādair balavadbhir adhiṣṭhitāḥ 04,063.047d@058_0024 virāṭaprahitā senā nagarāc chīghrayāyinī 04,063.047d@058_0025 uttaraṃ saha sūtena pratyayāt tam ariṃdamam 04,063.047d@058_0026 tasmiṃs tūryaśatākīrṇe hastyaśvarathasaṃkule 04,063.047d@058_0027 arjunaḥ 04,063.047d@058_0027 praharṣaḥ strīkumārāṇāṃ tumulaḥ samapadyata 04,063.047d@058_0028 nagare tumulaḥ śabdo reṇuś cākramate nabhaḥ 04,063.047d@058_0029 kiṃ nu khalv apayātās te kuravo nagaraṃ gatāḥ 04,063.047d@058_0030 te caiva nirjitāsmābhir maheṣvāsāḥ sacetasaḥ 04,063.047d@058_0031 āmuñca kavacaṃ vīra codayasva ca vājinaḥ 04,063.047d@058_0032 javenābhiprapadyasva virāṭanagaraṃ prati 04,063.047d@058_0033 na tāvat talanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam 04,063.047d@058_0034 uttaraḥ 04,063.047d@058_0034 dhvajaṃ vā darśayiṣyāmi kadā cit svajano bhavet 04,063.047d@058_0035 senāgram etan mātsyānāṃ gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ 04,063.047d@058_0036 kanyā ratheṣu dṛśyante yodhā vividhavāsasaḥ 04,063.047d@058_0037 uttarām atra paśyāmi sakhībhiḥ parivāritām 04,063.047d@058_0038 anīkāni prakāśante hastino 'śvāś ca varmitāḥ 04,063.047d@058_0039 rathinaś ca padātāś ca bahavo na ca śastriṇaḥ 04,063.047d@058_0040 virāgavasanāḥ sarve saṃhṛṣṭāḥ pratibhāti me 04,063.047d@058_0041 vaiśaṃpāyanaḥ 04,063.047d@058_0041 na ca me 'tra pratīghātaś cittasya svajane yathā 04,063.047d@058_0042 tataḥ śīghraṃ samāgamya uttaraḥ svajanaṃ bahu 04,063.047d@058_0043 parasparam amitraghnaḥ sasvaje taṃ samāgatam 04,063.047d@058_0044 prītimān puruṣavyāghro harṣayuktaḥ punaḥ punaḥ 04,063.047d@058_0045 diṣṭyā jayasi bhadraṃ te diṣṭyā sūto bṛhannalā 04,063.047d@058_0046 uttaraḥ 04,063.047d@058_0046 diṣṭyā saṃgrāmam āgamya bhayaṃ tava na kiṃ cana 04,063.047d@058_0047 ajaiṣīd eṣa tāñ jiṣṇuḥ kurūn ekaratho raṇe 04,063.047d@058_0048 etasya bāhuvīryeṇa yad gāvo vijitā mayā 04,063.047d@058_0049 kuravo nirjitā yasmāt saṃgrāme 'mitatejasaḥ 04,063.047d@058_0050 akārṣīd eṣa tat karma devaputropamo yuvā 04,063.047d@058_0051 eṣa tat puruṣavyāghro vikṣobhya kurumaṇḍalam 04,063.047d@058_0052 gāvaḥ prasahya vijitā raṇe māṃ cābhyapālayat 04,063.047d@058_0052 vaiśaṃpāyanaḥ 04,063.047d@058_0053 uttarasya vacaḥ śrutvā śaṃsamānasya cārjunam 04,063.047d@058_0054 coditā rājaputreṇa jayamaṅgalavādinaḥ 04,063.047d@058_0055 tato gandhaiś ca mālyaiś ca dhūpaiś caiva susaṃbhṛtaiḥ 04,063.047d@058_0056 kanyāḥ pārtham amitraghnaṃ kirantyaḥ samapūjayan 04,063.048a athottaraḥ śubhair gandhair mālyaiś ca vividhais tathā 04,063.048c avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairam āgamat 04,063.048d*1092_001 bheryaś ca tūryāṇi ca veṇavaś ca 04,063.048d*1092_002 vicitraveṣaḥ pramadājanaś ca 04,063.048d*1092_003 purād virāṭasya mahābalasya 04,063.048d*1092_004 niṣkramya bhūmiṃjayam abhyanandan 04,063.048d*1092_005 praśasyamānas tu jayena tatra 04,063.048d*1092_006 putro virāṭasya na hṛṣyati sma 04,063.048d*1092_007 saṃbhāṣyamāṇas tu janena tena 04,063.048d*1092_008 so 'ntarmanāḥ pāṇḍavam īkṣamāṇaḥ 04,063.048d*1092_009 putro virāṭasya tato varāṇi 04,063.048d*1092_010 vastrāṇy ādāt pāṇḍusutaḥ sakhībhyaḥ 04,063.048d*1092_011 sabhājayaṃś cāpi samāgatās tā 04,063.048d*1092_012 diṣṭyājayantac ca balaṃ kumāryaḥ 04,063.048d*1093_001 bṛhannalāsārathinaṃ praśasya 04,063.049a sabhājyamānaḥ pauraiś ca strībhir jānapadais tathā 04,063.049c āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat 04,063.050a tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭam idam abravīt 04,063.050a*1094_001 **** **** praṇipatya kṛtāñjaliḥ 04,063.050a*1094_002 vardhayitvā jayāśīrbhir 04,063.050b*1095_000 dvāḥsthaḥ 04,063.050b*1095_001 rājan pṛthuyaśās tubhyaṃ jitvā śatrūn samāgataḥ 04,063.050c bṛhannaḍāsahāyas te putro dvāry uttaraḥ sthitaḥ 04,063.050d*1096_001 kumāro yodhamukhyaiś ca gaṇikābhiś ca saṃvṛtaḥ 04,063.050d*1096_002 paurajānapadair yuktaḥ pūjyamāno jayāśiṣā 04,063.051a tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāram idam abravīt 04,063.051c praveśyatām ubhau tūrṇaṃ darśanepsur ahaṃ tayoḥ 04,063.052a kṣattāraṃ kururājas tu śanaiḥ karṇa upājapat 04,063.052c uttaraḥ praviśatv eko na praveśyā bṛhannaḍā 04,063.053a etasya hi mahābāho vratam etat samāhitam 04,063.053c yo mamāṅge vraṇaṃ kuryāc choṇitaṃ vāpi darśayet 04,063.053e anyatra saṃgrāmagatān na sa jīved asaṃśayam 04,063.054a na mṛṣyād bhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitam 04,063.054c virāṭam iha sāmātyaṃ hanyāt sabalavāhanam 04,063.054d*1097_001 uttaras tv eka evāsmāt praveśyo na bṛhannaḍā 04,063.054d*1098_001 indraṃ vāpi kuberaṃ vā yamaṃ vā varuṇaṃ tathā 04,063.054d*1098_002 mama śoṇitakartāraṃ mṛdnīyāt kiṃ punar naram 04,063.054d*1098_003 kṣaṇamātraṃ tu tatraiva dvāri tiṣṭhatu vīryavān 04,063.054d*1098_004 iti provāca dharmātmā yudhiṣṭhira udāradhīḥ 04,063.054d*1098_005 ity uktvā kṣamayā yukto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 04,063.054d*1098_006 sabhāyāṃ saha mātsyena tūṣṇīm upaviveśa ha 04,064.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,064.001a tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśat pṛthivīṃjayaḥ 04,064.001c so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājam apaśyata 04,064.001d*1099_001 paśyan yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭyā vakrayā caraṇau pituḥ 04,064.002a sa taṃ rudhirasaṃsiktam anekāgram anāgasam 04,064.002b*1100_001 hṛdaye 'dahyata tadā mṛtyugrasta ivottaraḥ 04,064.002b*1100_002 ko vā jigamiṣan mṛtyuṃ kena spṛṣṭaḥ padoragaḥ 04,064.002b*1100_003 śrotriyo brāhmaṇaśreṣṭha indrāsanaratikṣamaḥ 04,064.002b*1100_004 vaiśaṃpāyanaḥ 04,064.002b*1100_004 pūjanīyo 'bhivādyaś ca na prabādhyo 'yam īdṛśaḥ 04,064.002b*1100_005 sa putravacanaṃ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ 04,064.002b*1100_006 pratyuvācottaraṃ vākyaṃ sādhvasāddhvastamānasaḥ 04,064.002b*1100_006 virāṭaḥ 04,064.002b*1100_007 putra te vijayaṃ śrutvā prahṛṣṭo 'haṃ mahābhuja 04,064.002b*1100_008 akṣakrīḍanayānena kālakṣepam akāriṣam 04,064.002b*1100_009 tato 'jayat kurūn sarvān uttaro rāṣṭravardhanaḥ 04,064.002b*1100_010 ity uktaṃ hi mayā putra neti kaṅko bṛhannalā 04,064.002b*1100_011 ajayat sā kurūn sarvān iti mām abravīn muhuḥ 04,064.002b*1100_012 praśaṃsite mayā putra vijaye tava viśrute 04,064.002b*1100_013 bṛhannalāyā vijayaṃ kaṅkas tu vadate ruṣā 04,064.002c bhūmāv āsīnam ekānte sairandhryā samupasthitam 04,064.003a tataḥ papraccha pitaraṃ tvaramāṇa ivottaraḥ 04,064.003c kenāyaṃ tāḍito rājan kena pāpam idaṃ kṛtam 04,064.004 virāṭa uvāca 04,064.004a mayāyaṃ tāḍito jihmo na cāpy etāvad arhati 04,064.004c praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṃ praśaṃsati 04,064.004d*1101_001 tāḍito 'yaṃ mayā putra durātmā śatrupakṣakṛt 04,064.004d*1101_002 bṛhannalāpraśaṃsābhir abhyasūyāmy ahaṃ tadā 04,064.004d*1102_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,064.004d*1102_001 śrutvā pitur bhṛśaṃ kruddhaḥ pitaraṃ vākyam abravīt 04,064.005 uttara uvāca 04,064.005a akāryaṃ te kṛtaṃ rājan kṣipram eva prasādyatām 04,064.005c mā tvā brahmaviṣaṃ ghoraṃ samūlam api nirdahet 04,064.005d*1103_001 yāvan na kṣayam āyāti kulaṃ sarvam aśeṣataḥ 04,064.005d*1103_002 sphītaṃ vṛddhaṃ ca mātsyānām ayaṃ tāvat pradhakṣyati 04,064.005d*1103_003 praṇamya pādayor asya daṇḍavat kṣitimaṇḍale 04,064.005d*1103_004 pragṛhya pādau pāṇibhyām ayaṃ tāvat prasādyatām 04,064.006 vaiśaṃpāyana uvāca 04,064.006a sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ 04,064.006c kṣamayām āsa kaunteyaṃ bhasmacchannam ivānalam 04,064.007a kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata 04,064.007c ciraṃ kṣāntam idaṃ rājan na manyur vidyate mama 04,064.008a yadi hy etat pated bhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ 04,064.008c sarāṣṭras tvaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ 04,064.009a na dūṣayāmi te rājan yac ca hanyād adūṣakam 04,064.009c balavantaṃ mahārāja kṣipraṃ dāruṇam āpnuyāt 04,064.009d*1104_001 ity uktvā mārjayām āsa śoṇitaṃ sa narādhipaḥ 04,064.010a śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannaḍā 04,064.010a*1105_001 **** **** putro rājānam abravīt 04,064.010a*1105_002 na yuktam iva tasyātra dvāri sthātuṃ mahātmanaḥ 04,064.010a*1105_003 anuttamabhujasyāsya ślāghyasyādbhutakarmaṇaḥ 04,064.010a*1105_004 * * * * * * * * 04,064.010c abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpy upatiṣṭhata 04,064.011a kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇād uttaram āgatam 04,064.011b*1106_001 pariṣvajya dṛḍhaṃ rājā praveśya bhavanottamam 04,064.011c praśaśaṃsa tato matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ 04,064.012a tvayā dāyādavān asmi kaikeyīnandivardhana 04,064.012c tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati 04,064.013a padaṃ padasahasreṇa yaś caran nāparādhnuyāt 04,064.013b*1107_001 śūraś ca laghuhastaś ca karṇo laghuparākramaḥ 04,064.013c tena karṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.014a manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate 04,064.014c yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgnir iva duḥsahaḥ 04,064.014e tena bhīṣmeṇa te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.014f*1108_001 yasya tad viśrutaṃ loke mahad vratam anuttamam 04,064.014f*1108_002 pituḥ kṛte kṛtaṃ ghoraṃ brahmacaryaṃ suduṣkaram 04,064.014f*1108_003 yena yuddhaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ jāmadagnyena vai saha 04,064.014f*1108_004 bhīṣmeṇa puruṣavyāghra na ca yuddhe parājitaḥ 04,064.014f*1108_005 parākramī vai durdharṣo vidvāñ śūro jitendriyaḥ 04,064.014f*1108_006 kṣiprakārī dṛḍhaṃ vedhī viśrutaḥ sarvakarmasu 04,064.014f*1108_007 tena te saha bhīṣmeṇa kuruvṛddhena saṃyuge 04,064.014f*1108_008 yuddham āsīt kathaṃ tāta sarvam etad bravīhi me 04,064.014f*1109_001 rāmaṃ yo jitavān saṃkhye bhārgavaṃ sumahābalam 04,064.014f*1109_002 kṣatriyāntakaraṃ vīraṃ tejorāśiṃ durāsadam 04,064.014f*1109_003 akṣaśiṣyaṃ mahābāhum ajeyaṃ daivatair api 04,064.014f*1109_004 kālāgnirudrasaṃkāśaṃ katham āsīt samāgamaḥ 04,064.015a ācāryo vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yo dvijaḥ 04,064.015c sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,064.015e tena droṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.016a ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhṛtām api 04,064.016c aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ 04,064.016d*1110_001 sarve caiva mahāvīryā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 04,064.016d*1110_002 taiś ca vīraiś ca te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.017a raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijo yathā 04,064.017c kṛpeṇa tena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.018a parvataṃ yo 'bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ 04,064.018c duryodhanena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.018d*1111_001 avagāḍhā dviṣanto me sukho vāto 'bhivāti mām 04,064.018d*1111_002 yas tvaṃ dhanam athājaiṣīḥ kurubhir grastam āhave 04,064.018d*1111_003 teṣāṃ bhayābhibhūtānāṃ sarveṣāṃ bāhuśālinām 04,064.018d*1111_004 nūnaṃ prakālya tān sarvāṃs tvayā yuddhe nararṣabhān 04,064.018d*1111_005 ācchinnaṃ godhanaṃ sarvaṃ śārdūlānām ivāmiṣam 04,064.018d*1112_001 parigṛhya vinirmuktā labdhavān balavān punaḥ 04,064.018d*1112_002 uttara kṣatriyaśreṣṭha kenopāyena śātravān 04,064.018d*1112_003 vinirjayasi saṃgrāme * * * * * * * * 04,064.018d*1113_001 sarve caiva mahāvīryā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 04,064.018d*1113_002 taiś ca vīraiś ca te tāta katham āsīt samāgamaḥ 04,064.019 uttara uvāca 04,064.019a na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare 04,064.019c kṛtaṃ tu karma tat sarvaṃ devaputreṇa kena cit 04,064.020a sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat 04,064.020a*1114_001 **** **** bhīṣmadroṇamukhān kurūn 04,064.020a*1114_002 dṛṣṭvā viṣaṇṇaṃ saṃgrāme 04,064.020c sa cātiṣṭhad rathopasthe vajrahastanibho yuvā 04,064.021a tena tā nirjitā gāvas tena te kuravo jitāḥ 04,064.021c tasya tat karma vīrasya na mayā tāta tat kṛtam 04,064.022a sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān 04,064.022c sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñ śaraiḥ 04,064.023a duryodhanaṃ ca samare sanāgam iva yūthapam 04,064.023c prabhagnam abravīd bhītaṃ rājaputraṃ mahābalam 04,064.024a na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃ cana 04,064.024b*1115_001 na hāstinapure bhogā bhoktuṃ śakyāḥ palāyatā 04,064.024c vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātmaja 04,064.025a na mokṣyase palāyaṃs tvaṃ rājan yuddhe manaḥ kuru 04,064.025c pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargam āpsyasi 04,064.026a sa nivṛtto naravyāghro muñcan vajranibhāñ śarān 04,064.026c sacivaiḥ saṃvṛto rājā rathe nāga iva śvasan 04,064.027a tatra me romaharṣo 'bhūd ūrustambhaś ca māriṣa 04,064.027c yad abhraghanasaṃkāśam anīkaṃ vyadhamac charaiḥ 04,064.028a tat praṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhanano yuvā 04,064.028c kurūṃs tān prahasan rājan vāsāṃsy apaharad balī 04,064.029a ekena tena vīreṇa ṣaḍrathāḥ parivāritāḥ 04,064.029c śārdūleneva mattena mṛgās tṛṇacarā vane 04,064.029d*1116_001 hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ ca dhanuṣmatām 04,064.029d*1116_002 nihatāni sahasrāṇi bhagnā ca kuruvāhinī 04,064.029d*1116_003 sūtaputraṃ śarair viddhvā hayān hatvā mahārathaḥ 04,064.029d*1116_004 devaputrasamaḥ saṃkhye raktaṃ vastraṃ samādade 04,064.029d*1116_005 caturbhiḥ punar ānarcchad bhīṣmaṃ śāṃtavanaṃ raṇe 04,064.029d*1116_006 taṃ viddhvātha hayāṃś cāsya śuklaṃ vastraṃ samādade 04,064.029d*1116_007 duryodhanaṃ ca balavān bāṇair vivyādha saptabhiḥ 04,064.029d*1116_008 taṃ sa viddhvā hayāṃś cāsya pītaṃ vastraṃ samādade 04,064.029d*1116_009 droṇaṃ kṛpaṃ ca balavān somadattaṃ jayadratham 04,064.029d*1116_010 bhūriśravasam indrābhaṃ śakuniṃ ca mahāratham 04,064.029d*1116_011 tribhis tribhiḥ sa viddhvā tu duḥśāsanamukhān api 04,064.029d*1116_012 vividhāni ca vastrāṇi mahārhāṇy ājahāra saḥ 04,064.029d*1116_013 dvābhyāṃ śarābhyāṃ viddhvā tu tathācāryasutaṃ raṇe 04,064.029d*1116_014 cāpaṃ chitvā vikarṇasya nīle cādatta vāsasī 04,064.030 virāṭa uvāca 04,064.030a kva sa vīro mahābāhur devaputro mahāyaśāḥ 04,064.030c yo me dhanam avājaiṣīt kurubhir grastam āhave 04,064.031a icchāmi tam ahaṃ draṣṭum arcituṃ ca mahābalam 04,064.031c yena me tvaṃ ca gāvaś ca rakṣitā devasūnunā 04,064.031d*1117_001 tasmai dāsyāmi tāṃ putrīṃ grāmāṃś caiva tu hāṭakān 04,064.031d*1117_002 sphuritaṃ kaṭisūtraṃ ca strīsahasraśatāni ca 04,064.032 uttara uvāca 04,064.032a antardhānaṃ gatas tāta devaputraḥ pratāpavān 04,064.032c sa tu śvo vā paraśvo vā manye prādurbhaviṣyati 04,064.033 vaiśaṃpāyana uvāca 04,064.033a evam ākhyāyamānaṃ tu channaṃ satreṇa pāṇḍavam 04,064.033c vasantaṃ tatra nājñāsīd virāṭaḥ pārtham arjunam 04,064.034a tataḥ pārtho 'bhyanujñāto virāṭena mahātmanā 04,064.034b*1118_001 saha putreṇa mātsyasya mantrayitvā dhanaṃjayaḥ 04,064.034b*1118_002 ity evaṃ brūhi rājānaṃ virāṭasya yudhiṣṭhiram 04,064.034b*1118_003 ity uktvā sahasā pārthaḥ praviśyāntaḥpuraṃ śubham 04,064.034b*1119_001 āmantrayitvā kaunteyam uttaro vākyam abravīt 04,064.034b*1119_002 iti rājñaḥ pravakṣyāmi dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 04,064.034c pradadau tāni vāsāṃsi virāṭaduhituḥ svayam 04,064.035a uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca 04,064.035c pratigṛhyābhavat prītā tāni vāsāṃsi bhāminī 04,064.035d@059_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,064.035d@059_0001 pradāya vastrāṇi kirīṭamālī 04,064.035d@059_0002 virāṭagehe muditaḥ sakhibhyaḥ 04,064.035d@059_0003 kṛtvā mahat karma tad ājimadhye 04,064.035d@059_0004 didṛkṣayā so 'bhijagāma pārtham 04,064.035d@059_0005 taṃ prekṣamāṇas tv atha dharmarājaṃ 04,064.035d@059_0006 papraccha pārtho 'tha sa bhīmasenam 04,064.035d@059_0007 kiṃ dharmarājo hi yathāpuraṃ māṃ 04,064.035d@059_0008 mukhaṃ praticchādya na cāha kiṃ cit 04,064.035d@059_0009 tam evam uktvā pariśaṅkamānaṃ 04,064.035d@059_0010 dṛṣṭvārjunaṃ bhīmasenaṃ ca rājā 04,064.035d@059_0011 tatrābravīt tāv abhivīkṣya vīrau 04,064.035d@059_0012 yudhiṣṭhiras tat parimṛjya raktam 04,064.035d@059_0013 durātmanā tvayy abhipūjyamāne 04,064.035d@059_0014 virāṭarājñābhihato 'smi pārtha 04,064.035d@059_0015 tasmāt prahārād rudhirasya bindūn 04,064.035d@059_0016 paśyan na ceme pṛthivīṃ spṛśeyuḥ 04,064.035d@059_0017 iti praticchādya mukhaṃ tato 'haṃ 04,064.035d@059_0018 manyuṃ niyacchann upaviṣṭa āsam 04,064.035d@059_0019 kruddhe tu vīre tvayi cāpratīte 04,064.035d@059_0020 rājā virāṭo na labheta śarma 04,064.035d@059_0021 ajānatā tena tavaiva vīryaṃ 04,064.035d@059_0022 channasya satreṇa balaṃ ca pārtha 04,064.035d@059_0023 idaṃ virāṭena mayi prayuktaṃ 04,064.035d@059_0024 tvāṃ vīkṣamāṇo na gato 'smi harṣam 04,064.035d@059_0025 tenāprameyena mahābalena 04,064.035d@059_0026 tasmiṃs tathokte śamam āśritena 04,064.035d@059_0027 taṃ bhīmaseno balavān amarṣī 04,064.035d@059_0028 dhanaṃjayaṃ kruddha uvāca vākyam 04,064.035d@059_0029 na pārtha nityaṃ kṣamakālam āha 04,064.035d@059_0030 bṛhaspatir jñānavatāṃ variṣṭhaḥ 04,064.035d@059_0031 kṣamī hi sarvaiḥ paribhūyate hi 04,064.035d@059_0032 yathā bhujaṃgo viṣavīryahīnaḥ 04,064.035d@059_0033 virāṭam adyaiva nihatya śīghraṃ 04,064.035d@059_0034 saputrapautraṃ sakulaṃ sasainyam 04,064.035d@059_0035 yokṣyāmahe dharmasutaṃ tu rājye 04,064.035d@059_0036 adyaiva śīghraṃ tv arir eṣa mātsyaḥ 04,064.035d@059_0037 anena pāñcālasutātha kṛṣṇā 04,064.035d@059_0038 upekṣitā kīcakenānuyātā 04,064.035d@059_0039 tasmād ayaṃ nārhati rājaśabdaṃ 04,064.035d@059_0040 rājā bhava tvaṃ tava pārtha vīryāt 04,064.035d@059_0041 rājā kurūṇāṃ ca yudhiṣṭhiro 'yaṃ 04,064.035d@059_0042 mātsyeṣu rājā bhavatu pratītaḥ 04,064.035d@059_0043 tasyādya dehaṃ śatadhā bhinadmi 04,064.035d@059_0044 arjunaḥ 04,064.035d@059_0044 kumbhaṃ ghaneneva yathāmbupūrṇam 04,064.035d@059_0045 bhavataḥ kṣamayā rājan sarve doṣāś ca no 'bhavan 04,064.035d@059_0046 tasmād enaṃ ca hatvā vai sabalaṃ sahabāndhavam 04,064.035d@059_0047 vaiśaṃpāyanaḥ 04,064.035d@059_0047 paścāc caiva kurūn sarvān haniṣyāmo na saṃśayaḥ 04,064.035d@059_0048 bhīmasenaś ca ye cānye tathaiveti tam abruvan 04,064.035d@059_0049 tam abravīd dharmasuto mahātmā 04,064.035d@059_0050 kṣamī vadānyaḥ kupitaṃ ca bhīmam 04,064.035d@059_0051 na pratyupasthāsyati cet sadāraḥ 04,064.035d@059_0052 prasādane samyag athāstu vadhyaḥ 04,064.035d@059_0053 na hantavyo durātmāyaṃ kuravaś cāpi te 'rjuna 04,064.035d@059_0054 śvaḥ prabhāte pravekṣyāmaḥ sabhāṃ siṃhāsaneṣv iha 04,064.035d@059_0055 rājaveṣeṇa saṃyuktān yadi tatra na maṃsyate 04,064.035d@059_0056 paścād vadhyāmahe sarvān virāṭena sabāndhavān 04,064.036a mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahas tadā 04,064.036c itikartavyatāṃ sarvāṃ rājany atha yudhiṣṭhire 04,064.037a tatas tathā tad vyadadhād yathāvat puruṣarṣabha 04,064.037c saha putreṇa matsyasya prahṛṣṭo bharatarṣabhaḥ 04,064.037d*1120_001 itikartavyatāṃ sarve mantrayitvā tu pāṇḍavāḥ 04,064.037d*1120_002 nyavasaṃś caiva tāṃ rātriṃ pāṇḍavā dharmavatsalāḥ 04,064.037d*1120_003 putreṇa saha mātsyas tu saṃprahṛṣṭo narādhipaḥ 04,064.037d*1120_004 tāṃ rātrim avasad dhīmān samāśvastena cetasā 04,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 04,065.001a tatas tṛtīye divase bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 04,065.001b*1121_001 svamantriteti vijñāya harṣeṇotphullalocanāḥ 04,065.001b*1121_002 virāṭasya sabhāṃ jagmus te tīrṇā vratam uttamam 04,065.001b*1121_003 jagṛhuś ca tathā sarvaṃ rājño dharmasutasya ca 04,065.001b*1121_004 samaye te tu taṃ dṛṣṭvā cārjunaś chatram ādade 04,065.001b*1121_005 cāmaraṃ bhīmasenena mādreyau ca varāyudhān 04,065.001b*1121_006 varaṃ tāmbūlasaṃpūrṇaṃ draupadī ca svabhājanam 04,065.001b*1121_007 yayau tasya sutā hṛṣṭā paracaryākṛte sthitāḥ 04,065.001c snātāḥ śuklāmbaradharāḥ samaye caritavratāḥ 04,065.002a yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ 04,065.002c abhipadmā yathā nāgā bhrājamānā mahārathāḥ 04,065.003a virāṭasya sabhāṃ gatvā bhūmipālāsaneṣv atha 04,065.003c niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ sarve dhiṣṇyeṣv ivāgnayaḥ 04,065.004a teṣu tatropaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ 04,065.004b*1122_001 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātaḥkṛtyaṃ samāpya ca 04,065.004b*1122_002 gosuvarṇādikaṃ dattvā brāhmaṇebhyo yathāvidhi 04,065.004c ājagāma sabhāṃ kartuṃ rājakāryāṇi sarvaśaḥ 04,065.004d*1123_001 acintayat katham ime sabhām āgamya bhūṣitāḥ 04,065.004d*1123_002 atiṣṭhan devasaṃkāśāḥ katham anvāviśann iha 04,065.005a śrīmataḥ pāṇḍavān dṛṣṭvā jvalataḥ pāvakān iva 04,065.005b*1124_001 rājaveṣān upādāya pārthivo vismito 'bhavat 04,065.005b*1124_002 kim idaṃ ko vidhis tv eṣa bhayārta iva pārthivaḥ 04,065.005b*1125_001 puruṣapravarān dṛṣṭvā viṣādam agaman nṛpaḥ 04,065.005b*1126_001 rājāsanagataṃ dṛṣṭvā nṛpatir vismito 'bhavat 04,065.005b*1127_001 muhūrtam iva ca dhyātvā saroṣaḥ pṛthivīpatiḥ 04,065.005c atha matsyo 'bravīt kaṅkaṃ devarūpam avasthitam 04,065.005e marudgaṇair upāsīnaṃ tridaśānām iveśvaram 04,065.006a sa kilākṣātivāpas tvaṃ sabhāstāro mayā kṛtaḥ 04,065.006c atha rājāsane kasmād upaviṣṭo 'sy alaṃkṛtaḥ 04,065.007a parihāsepsayā vākyaṃ virāṭasya niśamya tat 04,065.007c smayamāno 'rjuno rājann idaṃ vacanam abravīt 04,065.008a indrasyāpy āsanaṃ rājann ayam āroḍhum arhati 04,065.008c brahmaṇyaḥ śrutavāṃs tyāgī yajñaśīlo dṛḍhavrataḥ 04,065.008d*1128_001 eṣa vigrahavān dharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ 04,065.008d*1128_002 eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇam 04,065.008d*1128_003 eṣo 'stravic ca saṃgrāme trailokye sacarācare 04,065.008d*1128_004 na caivānyaḥ pumān vetti na vetsyati kadā cana 04,065.008d*1128_005 na devā nāsurāḥ ke cin na manuṣyā na rākṣasāḥ 04,065.008d*1128_006 gandharvayakṣapravarāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ 04,065.008d*1128_007 dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ 04,065.008d*1128_008 pāṇḍavānām atiratho yajñadharmaparo vaśī 04,065.008d*1128_009 maharṣikalpo rājarṣis triṣu lokeṣu viśrutaḥ 04,065.008d*1128_010 balavān dhṛtimān saumyaḥ satyavādī jitendriyaḥ 04,065.008d*1128_011 dhanaiś ca saṃcayaiś caiva śakravaiśravaṇopamaḥ 04,065.008d*1128_012 yathā manur mahātejā lokānāṃ parirakṣitā 04,065.008d*1128_013 evam eṣa mahātejāḥ prajānugrahakārakaḥ 04,065.009a ayaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,065.009b*1129_001 asya prabhāvāt sarve 'pi bhrātaro 'mī vayaṃ nṛpa 04,065.009b*1129_002 mahāprabhāvasaṃyuktā mahābalaparākramāḥ 04,065.009b*1129_003 asyaiva tapasāsmākaṃ prabhāvāḥ santy anekaśaḥ 04,065.009b*1129_004 vināsya manujais tulyā vayaṃ sarve bhavāma bhoḥ 04,065.009b*1129_005 yāvad etasya cādeśaṃ tiṣṭhāmo vayam ādṛtāḥ 04,065.009b*1129_006 pālayantaḥ surais tāvad abhipūjyatamāś ca ha 04,065.009c asya kīrtiḥ sthitā loke sūryasyevodyataḥ prabhā 04,065.010a saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśaso 'sya gabhastayaḥ 04,065.010c uditasyeva sūryasya tejaso 'nu gabhastayaḥ 04,065.011a enaṃ daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām 04,065.011c anvayuḥ pṛṣṭhato rājan yāvad adhyāvasat kurūn 04,065.012a triṃśad enaṃ sahasrāṇi rathāḥ kāñcanamālinaḥ 04,065.012c sadaśvair upasaṃpannāḥ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ sadā 04,065.012d*1130_001 vājināṃ ca śataṃ rājan sahasrāṇy anvayus tadā 04,065.013a enam aṣṭaśatāḥ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 04,065.013c astuvan māgadhaiḥ sārdhaṃ purā śakram ivarṣayaḥ 04,065.014a enaṃ nityam upāsanta kuravaḥ kiṃkarā yathā 04,065.014c sarve ca rājan rājāno dhaneśvaram ivāmarāḥ 04,065.015a eṣa sarvān mahīpālān karam āhārayat tadā 04,065.015c vaiśyān iva mahārāja vivaśān svavaśān api 04,065.016a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām 04,065.016c upajīvanti rājānam enaṃ sucaritavratam 04,065.017a eṣa vṛddhān anāthāṃś ca vyaṅgān paṅgūṃś ca mānavān 04,065.017b*1131_001 mūkamimmiṇirogyādīn dīneḍavyaddhirādikān 04,065.017c putravat pālayām āsa prajā dharmeṇa cābhibho 04,065.018a eṣa dharme dame caiva krodhe cāpi yatavrataḥ 04,065.018c mahāprasādo brahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ 04,065.019a śrīpratāpena caitasya tapyate sa suyodhanaḥ 04,065.019c sagaṇaḥ saha karṇena saubalenāpi vā vibhuḥ 04,065.020a na śakyante hy asya guṇāḥ prasaṃkhyātuṃ nareśvara 04,065.020c eṣa dharmaparo nityam ānṛśaṃsyaś ca pāṇḍavaḥ 04,065.021a evaṃyukto mahārājaḥ pāṇḍavaḥ pārthivarṣabhaḥ 04,065.021c kathaṃ nārhati rājārham āsanaṃ pṛthivīpatiḥ 04,065.021d*1132_001 chalena yāvad ripubhiḥ satyapāśena bandhitaḥ 04,065.021d*1132_002 abhūt tāvan manuṣyeṣu sarvasādhāraṇo hy ayam 04,065.021d*1132_003 trayodaśamavarṣasya naṣṭacaryāvrataṃ tv idam 04,065.021d*1132_004 pāritaṃ tvatsamakṣaṃ vai tan nistīrṇo 'dya pāṇḍavaḥ 04,065.021d*1132_005 yathāvad vratacīrṇo 'yaṃ meghamadhyād yathā raviḥ 04,065.021d*1132_006 bhavet pratāpāsahyas tu tadvat paśyainam apy aho 04,065.021d*1132_007 yogyas tv ayaṃ narapatir manye śakrāsanasya ca 04,065.021d*1132_008 tasmān mā vismayas te 'stu na mṛṣā prabravīmi te 04,066.001 virāṭa uvāca 04,066.001a yady eṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,066.001c katamo 'syārjuno bhrātā bhīmaś ca katamo balī 04,066.002a nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī 04,066.002c yadā dyūte jitāḥ pārthā na prājñāyanta te kva cit 04,066.003 arjuna uvāca 04,066.003a ya eṣa ballavo brūte sūdas tava narādhipa 04,066.003c eṣa bhīmo mahābāhur bhīmavegaparākramaḥ 04,066.004a eṣa krodhavaśān hatvā parvate gandhamādane 04,066.004c saugandhikāni divyāni kṛṣṇārthe samupāharat 04,066.005a gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām 04,066.005c vyāghrān ṛkṣān varāhāṃś ca hatavān strīpure tava 04,066.005d*1133_001 hiḍimbaṃ ca bakaṃ caiva kirmīraṃ ca jaṭāsuram 04,066.005d*1133_002 hatvā niṣkaṇṭakaṃ cakre araṇyaṃ sarvataḥ sukham 04,066.006a yaś cāsīd aśvabandhas te nakulo 'yaṃ paraṃtapaḥ 04,066.006c gosaṃkhyaḥ sahadevaś ca mādrīputrau mahārathau 04,066.007a śṛṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau 04,066.007c nānārathasahasrāṇāṃ samarthau puruṣarṣabhau 04,066.008a eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī 04,066.008c sairandhrī draupadī rājan yatkṛte kīcakā hatāḥ 04,066.008d*1134_001 drupadasya priyā putrī dhṛṣṭadyumnasya cānujā 04,066.008d*1134_002 bhīmaḥ 04,066.008d*1134_002 agnikuṇḍāt samudbhūtā draupadīty avagamyatām 04,066.008d*1134_003 astrajño durlabhaḥ kaś cit kevalaṃ pṛthivīmanu 04,066.008d*1134_004 dhanuḥspṛśāṃ tathā śreṣṭhaḥ kaunteyo 'yaṃ dhanaṃjayaḥ 04,066.008d*1134_005 etena khāṇḍavaṃ yasya akāmasya śatakratoḥ 04,066.008d*1134_006 dagdhaṃ nāgavanaṃ caiva saha nāgair narādhipa 04,066.008d*1134_007 varṣaṃ ca śaravarṣeṇa vāritaṃ durjayena vai 04,066.008d*1134_008 karam āhāritāḥ sarve pārthivāḥ pṛthivīpate 04,066.008d*1134_009 strīveṣaṃ kṛtavān eṣa tava rājan niveśane 04,066.008d*1134_010 bṛhannaḷeti yām āhur arjunaṃ jayatāṃ varaṃ 04,066.009a arjuno 'haṃ mahārāja vyaktaṃ te śrotram āgataḥ 04,066.009c bhīmād avarajaḥ pārtho yamābhyāṃ cāpi pūrvajaḥ 04,066.010a uṣitāḥ sma mahārāja sukhaṃ tava niveśane 04,066.010c ajñātavāsam uṣitā garbhavāsa iva prajāḥ 04,066.011 vaiśaṃpāyana uvāca 04,066.011a yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ 04,066.011c tadārjunasya vairāṭiḥ kathayām āsa vikramam 04,066.011d*1135_001 mahendrakalpasya tadā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 04,066.011d*1136_001 uttara uvāca 04,066.011d*1136_001 punar eva tu tān pārthān darśayām āsa cottaraḥ 04,066.011d*1136_002 ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura- 04,066.011d*1136_003 tanur mahāsiṃha iva pravṛddhaḥ 04,066.011d*1136_004 pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetras 04,066.011d*1136_005 tāmrāyatākṣaḥ kururāja eṣaḥ 04,066.011d*1136_006 ayaṃ punar mattagajendragāmī 04,066.011d*1136_007 prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ 04,066.011d*1136_008 pṛthvāyatāṃso gurudīrghabāhur 04,066.011d*1136_009 vṛkodaraḥ paśyata paśyatainam 04,066.011d*1136_010 yas tv eṣa pārśve 'sya mahādhanuṣmāñ 04,066.011d*1136_011 śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ 04,066.011d*1136_012 siṃhonnatāṃso gajarājagāmī 04,066.011d*1136_013 padmāyatākṣo 'rjuna eṣa vīraḥ 04,066.011d*1136_014 rājñaḥ samīpe puruṣottamau yau 04,066.011d*1136_015 yamāvimau viṣṇumahendrakalpau 04,066.011d*1136_016 manuṣyaloke sakale samo 'sti 04,066.011d*1136_017 yayor na rūpe na bale na śīle 04,066.011d*1136_018 ābhyāṃ tu pārśve kanakottamāṅgī 04,066.011d*1136_019 yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī 04,066.011d*1136_020 nīlotpalābhā suradevateva 04,066.011d*1136_021 kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ 04,066.011d*1137_000 vaiśaṃpāyana uvāca 04,066.011d*1137_001 evaṃ nivedya tān pārthān pāṇḍavān pañca bhūpateḥ 04,066.011d*1138_001 bhūtapūrvaṃ na kasyāpi harṣeṇotphullalocanaḥ 04,066.011d*1139_001 virāṭanṛpater agre yathādṛṣṭaṃ kurūn prati 04,066.012a ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇām iva kesarī 04,066.012c acarad rathavṛndeṣu nighnaṃs teṣāṃ varān varān 04,066.013a anena viddho mātaṅgo mahān ekeṣuṇā hataḥ 04,066.013c hiraṇyakakṣyaḥ saṃgrāme dantābhyām agaman mahīm 04,066.014a anena vijitā gāvo jitāś ca kuravo yudhi 04,066.014b*1140_001 tasya tatkarma vīrasya na mayā tāta tatkṛtam 04,066.014c asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirīkṛtau 04,066.014d*1141_001 jāyate romaharṣo me saṃsmṛtyāsya dhanur dhvanim 04,066.014d*1141_002 dhvajasya vānaraṃ bhūtair ākrośantaṃ sahānugaiḥ 04,066.014d*1141_003 nādadānaṃ śarān ghorān na muñcantaṃ śarotkarān 04,066.014d*1141_004 na kārmukaṃ vikarṣantam enaṃ paśyāmi saṃyuge 04,066.014d*1141_005 etaddhanuḥpramuktāś ca śarāḥ puṅkhānupuṅkhinaḥ 04,066.014d*1141_006 nālakṣyeṣu raṇe petur nārācā raktabhojanāḥ 04,066.014d*1141_007 tīkṣṇanārācasaṃkṛttaśirobāhūruvakṣasām 04,066.014d*1141_008 kalevarāṇi dṛśyante yodhānāṃ sāśvasādinām 04,066.014d*1141_009 anena taṭinī tatra śoṇitāmbupravāhinī 04,066.014d*1141_010 pravartitā bhīmarūpā yāṃ smṛtvādyāpi me manaḥ 04,066.014d*1141_011 prakampate caṇḍavāyukampitā kadalī yathā 04,066.014d*1142_001 anena tāta vīreṇa bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ 04,066.014d*1142_002 duryodhanena sahitā nirjitā bhīmakarmaṇā 04,066.014d*1142_003 ayaṃ dravantaṃ bhītaṃ māṃ devaputro nyavārayat 04,066.014d*1142_004 asya bāhubalenāsmi jīvan pratyāgataḥ punaḥ 04,066.015a tasya tad vacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān 04,066.015c uttaraṃ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire 04,066.016a prasādanaṃ pāṇḍavasya prāptakālaṃ hi rocaye 04,066.016c uttarāṃ ca prayacchāmi pārthāya yadi te matam 04,066.017 uttara uvāca 04,066.017a arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca prāptakālaṃ ca me matam 04,066.017c pūjyantāṃ pūjanārhāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ 04,066.018 virāṭa uvāca 04,066.018a ahaṃ khalv api saṃgrāme śatrūṇāṃ vaśam āgataḥ 04,066.018c mokṣito bhīmasenena gāvaś ca vijitās tathā 04,066.019a eteṣāṃ bāhuvīryeṇa yad asmākaṃ jayo mṛdhe 04,066.019c vayaṃ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 04,066.019e prasādayāmo bhadraṃ te sānujaṃ pāṇḍavarṣabham 04,066.020a yad asmābhir ajānadbhiḥ kiṃ cid ukto narādhipaḥ 04,066.020c kṣantum arhati tat sarvaṃ dharmātmā hy eṣa pāṇḍavaḥ 04,066.021 vaiśaṃpāyana uvāca 04,066.021a tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ; sametya rājñā samayaṃ cakāra 04,066.021c rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai; sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā 04,066.022a pāṇḍavāṃś ca tataḥ sarvān matsyarājaḥ pratāpavān 04,066.022c dhanaṃjayaṃ puraskṛtya diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt 04,066.023a samupāghrāya mūrdhānaṃ saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ 04,066.023c yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 04,066.024a nātṛpyad darśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 04,066.024c saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiram athābravīt 04,066.025a diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt 04,066.025c diṣṭyā ca pāritaṃ kṛcchram ajñātaṃ vai durātmabhiḥ 04,066.025d*1143_001 pṛcche 'haṃ kāraṇaṃ kiṃ cid ucyatāṃ tad yathātatham 04,066.025d*1143_002 devānām api śaktir vo rūpaprāvartakāriṇī 04,066.025d*1143_003 manye 'py ahaṃ yathā pūrvaṃ rūpaṃ vo nādhunā tathā 04,066.025d*1143_004 yadā manuṣyasāmānyam abhūd etarhi devavat 04,066.025d*1143_005 rūpaṃ kāntiṃ balaṃ dhairyaṃ guṇāḥ sarve 'py anīdṛśāḥ 04,066.025d*1143_006 sūryāgnirudravaj jātā yūyaṃ devopamāḥ kṣaṇāt 04,066.025d*1143_006 yudhiṣṭhira uvāca 04,066.025d*1143_007 satyaśaucatapobhir no guṇaiḥ prītāḥ surā daduḥ 04,066.025d*1143_008 dharmadurgāprabhṛtayo rūpaprāvartakṛdguṇān 04,066.026a idaṃ ca rājyaṃ naḥ pārthā yac cānyad vasu kiṃ cana 04,066.026c pratigṛhṇantu tat sarvaṃ kaunteyā aviśaṅkayā 04,066.026d*1144_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,066.026d*1144_001 (15ab) tasya tad vacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān 04,066.026d*1144_002 (22ca,23) dhanaṃjayaṃ pariṣvajya pāṃḍavān atha sarvaśaḥ 04,066.026d*1144_003 namaskṛtvā tu rājānaṃ rājan rājye 'bhiṣecitam 04,066.026d*1144_004 (24ab) nātṛpyad darśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 04,066.026d*1144_005 (24cd) saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiram athābravīt 04,066.026d*1144_006 (25ab) diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt 04,066.026d*1144_007 (25cd) diṣṭyā ca caritaṃ kṛcchram ajñātaṃ tair durātmabhiḥ 04,066.026d*1144_008 (26ab) idaṃ rājyaṃ ca vaḥ sarvaṃ yac cāsti vasu kiṃ cana 04,066.026d*1144_009 (26cd) avibhaktam etad bhavatāṃ notkaṇṭhāṃ kartum arhatha 04,066.026d*1144_009 vaiśaṃpāyanaḥ 04,066.026d*1144_010 virāṭasya vacaḥ śrutvā pārthasya ca mahātmanaḥ 04,066.026d*1144_011 (15cd) uttaraḥ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire 04,066.026d*1144_012 (16ab) prasādanaṃ prāptakālaṃ pāṇḍavasyābhirocaye 04,066.026d*1144_013 tejasvī balavāñ śūro rājarājeśvaraḥ prabhuḥ 04,066.026d*1144_014 (16cd) { uttarāṃ ca varārohāṃ pārthasyāmitrakarśana 04,066.026d*1144_015 { praṇipatya prayacchāmas tataḥ śiṣṭā bhavāmahe 04,066.026d*1144_016 (19cd) vayaṃ ca sarve sāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 04,066.026d*1144_017 prasādya hy upatiṣṭhāmo rājan kiṃ karavāmahe 04,066.026d*1144_018 (18a,c) rājaṃs tvam asi saṃgrāme gṛhītas tena mokṣitaḥ 04,066.026d*1144_019 (19a,18d) eteṣāṃ bāhuvīryeṇa gāvaś ca vijitās tvayā 04,066.026d*1144_020 kuravo nirjitā yasmāt saṃgrāme 'mitatejasaḥ 04,066.026d*1144_021 eṣa tat sarvam akarot kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,066.026d*1144_022 (17a) arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca pratyuttheyāś ca pāṇḍavāḥ 04,066.026d*1144_023 (17b) arghyārhāś cābhivādyāś ca prāptakālaṃ ca me matam 04,066.026d*1144_024 (17cd) pūjyantāṃ pūjanīyāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ 04,066.026d*1144_025 na hy ete kupitāḥ śeṣaṃ kuryur āśīviṣopamāḥ 04,066.026d*1144_026 tasmāc chīghraṃ prapadyāmaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 04,066.026d*1144_027 (19e) prasādayāma bhadraṃ te saha pārthair mahātmabhiḥ 04,066.026d*1144_028 uttarām agrataḥ kṛtvā śiraḥsnātām alaṃkṛtām 04,066.026d*1144_029 jānāmy aham idaṃ sarvam eṣāṃ tu balapauruṣam 04,066.026d*1144_030 kule ca janma mahati phalgunasya ca vikramam 04,066.026d*1144_031 uttarāt pāṇḍavāñ śrutvā virāṭo duḥkhamohitaḥ 04,066.026d*1144_032 uttarāṃ cāpi saṃprekṣya prāptakālam acintayat 04,066.026d*1144_033 tato virāṭaḥ sāmātyaḥ sakalatraḥ sabāndhavaḥ 04,066.026d*1144_034 uttarām agrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ 04,066.026d*1144_035 virāṭaḥ 04,066.026d*1144_035 bhūmau nipatitas tūrṇaṃ pāṇḍavasya samīpataḥ 04,066.026d*1144_036 prasīdatu mahārājo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 04,066.026d*1144_037 pracchannarūpaveṣatvān nāgnir dṛṣṭas tṛṇair vṛtaḥ 04,066.026d*1144_038 śirasābhiprapanno 'smi saputraparicārakaḥ 04,066.026d*1144_039 (20ab) yad asmābhir ajānadbhir adhikṣipto mahīpatiḥ 04,066.026d*1144_040 avamatya kṛtaṃ sarvam ayuktaṃ prākṛto yathā 04,066.026d*1144_041 (20cd) kṣantum arhati tat sarvaṃ dharmajño bandhuvatsalaḥ 04,066.026d*1144_042 yad idaṃ māmakaṃ rāṣṭraṃ puraṃ rājyaṃ ca pārthiva 04,066.026d*1144_043 sadaṇḍakośaṃ visṛje tava bhṛtyo 'smi pārthiva 04,066.026d*1144_044 vaiśaṃpāyanaḥ 04,066.026d*1144_044 vayaṃ ca sarve sāmātyā bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 04,066.026d*1144_045 taṃ dharmarājaḥ patitaṃ mahītale 04,066.026d*1144_046 sabandhuvargaṃ prasamīkṣya pārthivam 04,066.026d*1144_047 uvāca vākyaṃ paralokadarśanaḥ 04,066.026d*1144_048 pranaṣṭamanyur gataśokamatsaraḥ 04,066.026d*1144_048 yudhiṣṭhiraḥ 04,066.026d*1144_049 na te bhayaṃ pārthiva vidyate mayi 04,066.026d*1144_050 pratītarūpo 'smy anucintya mānasam 04,066.026d*1144_051 etat tvayā samyag ihopapāditaṃ 04,066.026d*1144_052 dvijair amātyaiḥ sadṛśaiś ca paṇḍitaiḥ 04,066.026d*1144_053 imāṃ ca kanyāṃ samalaṃkṛtāṃ bhṛśaṃ 04,066.026d*1144_054 samīkṣya tuṣṭo 'smi narendrasattama 04,066.026d*1144_055 kṣāntam etan mahābāho yan māṃ vadasi pārthiva 04,066.026d*1144_056 na caiva kiṃ cit paśyāmi vikṛtaṃ te narādhipa 04,066.026d*1144_056 vaiśaṃpāyanaḥ 04,066.026d*1144_057 (21a) tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ 04,066.026d*1144_058 (21b) sametya rājñā samayaṃ cakāra 04,066.026d*1144_059 (21c) rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai 04,066.026d*1144_060 (21d) sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā 04,066.026d*1144_060 virāṭaḥ 04,066.026d*1144_061 yac ca vakṣyāmi te sarvaṃ mā śaṅkethā yudhiṣṭhira 04,066.026d*1144_062 idaṃ sanagaraṃ rāṣṭraṃ savanaṃ savadhūjanam 04,066.026d*1144_063 yuṣmabhyaṃ saṃpradāsyāmi bhokṣyāmy ucchiṣṭam eva ca 04,066.026d*1144_064 ahaṃ vṛddhaś ciraṃ rājan bhuktabhogaś ciraṃ sukham 04,066.026d*1144_065 rājyaṃ dattvā tu yuṣmabhyaṃ pravrajiṣyāmi kānanam 04,066.027a uttarāṃ pratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ 04,066.027c ayaṃ hy aupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ 04,066.028a evam ukto dharmarājaḥ pārtham aikṣad dhanaṃjayam 04,066.028c īkṣitaś cārjuno bhrātrā matsyaṃ vacanam abravīt 04,066.028d*1145_001 vayaṃ vanāntarāt prāptā na te rājyaṃ gṛhāmahe 04,066.028d*1145_002 kiṃ tu duryodhanādīnāṃ rājñāṃ rājyaṃ gṛhāmahe 04,066.029a pratigṛhṇāmy ahaṃ rājan snuṣāṃ duhitaraṃ tava 04,066.029c yuktaś cāvāṃ hi saṃbandho matsyabhāratasattamau 04,067.001 virāṭa uvāca 04,067.001a kimarthaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhāryāṃ duhitaraṃ mama 04,067.001c pratigrahītuṃ nemāṃ tvaṃ mayā dattām ihecchasi 04,067.002 arjuna uvāca 04,067.002a antaḥpure 'ham uṣitaḥ sadā paśyan sutāṃ tava 04,067.002c rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca viśvastā pitṛvan mayi 04,067.003a priyo bahumataś cāhaṃ nartako gītakovidaḥ 04,067.003c ācāryavac ca māṃ nityaṃ manyate duhitā tava 04,067.004a vayaḥsthayā tayā rājan saha saṃvatsaroṣitaḥ 04,067.004c atiśaṅkā bhavet sthāne tava lokasya cābhibho 04,067.005a tasmān nimantraye tvāhaṃ duhituḥ pṛthivīpate 04,067.005c śuddho jitendriyo dāntas tasyāḥ śuddhiḥ kṛtā mayā 04,067.006a snuṣāyā duhitur vāpi putre cātmani vā punaḥ 04,067.006c atra śaṅkāṃ na paśyāmi tena śuddhir bhaviṣyati 04,067.007a abhiṣaṅgād ahaṃ bhīto mithyācārāt paraṃtapa 04,067.007c snuṣārtham uttarāṃ rājan pratigṛhṇāmi te sutām 04,067.008a svasrīyo vāsudevasya sākṣād devaśiśur yathā 04,067.008c dayitaś cakrahastasya bāla evāstrakovidaḥ 04,067.009a abhimanyur mahābāhuḥ putro mama viśāṃ pate 04,067.009c jāmātā tava yukto vai bhartā ca duhitus tava 04,067.010 virāṭa uvāca 04,067.010a upapannaṃ kuruśreṣṭhe kuntīputre dhanaṃjaye 04,067.010c ya evaṃ dharmanityaś ca jātajñānaś ca pāṇḍavaḥ 04,067.011a yatkṛtyaṃ manyase pārtha kriyatāṃ tadanantaram 04,067.011c sarve kāmāḥ samṛddhā me saṃbandhī yasya me 'rjunaḥ 04,067.012 vaiśaṃpāyana uvāca 04,067.012a evaṃ bruvati rājendre kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,067.012c anvajānāt sa saṃyogaṃ samaye matsyapārthayoḥ 04,067.013a tato mitreṣu sarveṣu vāsudeve ca bhārata 04,067.013c preṣayām āsa kaunteyo virāṭaś ca mahīpatiḥ 04,067.013d@060_0001 pratigṛhya snuṣārthaṃ vai darśayan vṛttam ātmanaḥ 04,067.013d@060_0002 śīlaśaucasamācāraṃ lokasyāvedya phalgunaḥ 04,067.013d@060_0003 loke vikhyāpya māhātmyaṃ yaśaś ca sa paraṃtapaḥ 04,067.013d@060_0004 yudhiṣṭhiraḥ 04,067.013d@060_0004 kṛtārthaḥ śucir avyagras tuṣṭimān abhavat tadā 04,067.013d@060_0005 rājan prīto 'smi bhadraṃ te sakhā me 'si paraṃtapa 04,067.013d@060_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 04,067.013d@060_0006 sukham adhyuṣitāḥ sarve ajñātās tvayi pārthiva 04,067.013d@060_0007 virāṭanagare rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ 04,067.013d@060_0008 pūjitaś cābhiṣiktaś ca ratnaiś ca śataśaś citaḥ 04,067.013d@060_0009 tathā bruvantaṃ prasamīkṣya rājā 04,067.013d@060_0010 paraṃ prahṛṣṭaḥ svajanena tena 04,067.013d@060_0011 snehāt pariṣvajya nṛpo bhujābhyāṃ 04,067.013d@060_0012 dadau tam arthaṃ kurupuṃgavānām 04,067.013d@060_0013 yuddhāt prayātāḥ kuravo hi mārge 04,067.013d@060_0014 sametya sarve hitam eva tatra 04,067.013d@060_0015 ācāryaputraḥ śakuniś ca rājā 04,067.013d@060_0016 duryodhanaḥ sūtaputraś ca karṇaḥ 04,067.013d@060_0017 saṃmantrya rājan sahitāḥ samarthāḥ 04,067.013d@060_0018 samādiśan dūtam atho samagrāḥ 04,067.013d@060_0019 yudhiṣṭhiraś cāpi susaṃprahṛṣṭo 04,067.013d@060_0020 duryodhanād dūtam apaśyad āgatam 04,067.013d@060_0021 sa cābravīd dharmarājaṃ sametya 04,067.013d@060_0022 yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍavam ugravīryam 04,067.013d@060_0023 dhanaṃjayenāsi punar vanāya 04,067.013d@060_0024 pravrājitaḥ samaye tiṣṭha pārtha 04,067.013d@060_0025 trayodaśe hy eṣa kirīṭamālī 04,067.013d@060_0026 saṃvatsare pāṇḍaveyo 'dya dṛṣṭaḥ 04,067.013d@060_0027 tato 'bravīd dharmasutaḥ prahasya 04,067.013d@060_0028 kṣipraṃ gatvā brūhi suyodhanaṃ tam 04,067.013d@060_0029 pitāmahaḥ śāṃtanavo bravītu 04,067.013d@060_0030 yady atra pūrṇo 'dya trayodaśo naḥ 04,067.013d@060_0031 saṃvatsarānte tu dhanaṃjayena 04,067.013d@060_0032 viṣphāritaṃ gāṇḍivam ājimadhye 04,067.013d@060_0033 pūrṇo na pūrṇo na iti bravītu 04,067.013d@060_0034 yad asya satyaṃ mama tat pramāṇam 04,067.013d@060_0035 tenaivam uktaḥ sa nivṛtya dūto 04,067.013d@060_0036 duryodhanaṃ prāpya śaśaṃsa tattvam 04,067.013d@060_0037 sametya dūtena sa rājaputro 04,067.013d@060_0038 duryodhano mantrayām āsa tatra 04,067.013d@060_0039 bhīṣmeṇa karṇena kṛpeṇa caiva 04,067.013d@060_0040 droṇena bhūriśravasā ca sārdham 04,067.013d@060_0041 saṃmantrya rātrau bahubhiḥ suhṛdbhir 04,067.013d@060_0042 bhīṣmo 'bravīd dhārtarāṣṭraṃ mahātmā 04,067.013d@060_0043 tīrṇapratijñena dhanaṃjayena 04,067.013d@060_0044 viṣphāritaṃ gāṇḍivam ājimadhye 04,067.013d@060_0045 te dhārtarāṣṭrāḥ samayaṃ niśamya 04,067.013d@060_0046 tīrṇapratijñasya dhanaṃjayasya 04,067.013d@060_0047 saṃcintya sarve sahitāḥ suhṛdbhiḥ 04,067.013d@060_0048 sapārthivāḥ svāni gṛhāṇi jagmuḥ 04,067.014a tatas trayodaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ 04,067.014c upaplavye virāṭasya samapadyanta sarvaśaḥ 04,067.014d*1146_001 virāṭena saputreṇa pūjyamānāḥ samāvasan 04,067.014d*1147_001 dūtān mitreṣu sarveṣu jñātisaṃbandhikeṣv api 04,067.014d*1147_002 preṣayām āsa kaunteyo virāṭaś ca mahīpatiḥ 04,067.015a tasmin vasaṃś ca bībhatsur ānināya janārdanam 04,067.015c ānartebhyo 'pi dāśārhān abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ 04,067.015d*1148_001 abhimanyuṃ samādāya rāmeṇa sahitas tadā 04,067.015d*1148_002 sarvayādavamukhyaiś ca saṃvṛtaḥ paravīrahā 04,067.015d*1148_003 śaṅkhadundubhinirghoṣair virāṭanagaraṃ yayau 04,067.016a kāśirājaś ca śaibyaś ca prīyamāṇau yudhiṣṭhire 04,067.016c akṣauhiṇībhyāṃ sahitāv āgatau pṛthivīpate 04,067.017a akṣauhiṇyā ca tejasvī yajñaseno mahābalaḥ 04,067.017b*1149_001 saha putrair mahāvīryair dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhiḥ 04,067.017b*1150_001 upaplāvyaṃ yayuḥ śīghraṃ pāṇḍavārthe mahābalāḥ 04,067.017b*1150_002 tataḥ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 04,067.017b*1150_003 samīpam abhivartante yodhā yaudhiṣṭhiraṃ balam 04,067.017b*1150_004 samudram iva gharmānte srotaḥśreṣṭhāḥ pṛthak pṛthak 04,067.017c draupadyāś ca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 04,067.018a dhṛṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 04,067.018c samastākṣauhiṇīpālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 04,067.018e sarve śastrāstrasaṃpannāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 04,067.019a tān āgatān abhiprekṣya matsyo dharmabhṛtāṃ varaḥ 04,067.019b*1151_001 pūjayām āsa vidhivat sabhṛtyabalavāhanān 04,067.019c prīto 'bhavad duhitaraṃ dattvā tām abhimanyave 04,067.020a tataḥ pratyupayāteṣu pārthiveṣu tatas tataḥ 04,067.020c tatrāgamad vāsudevo vanamālī halāyudhaḥ 04,067.020d*1152_001 te dūtā dvārakām etya dṛṣṭvā vṛṣṇīn mahārathān 04,067.020d*1152_002 ūcuḥ prāñjalayas tatra pāṇḍavānāṃ mataṃ tadā 04,067.020d*1153_001 tasmin kāle niśamyātha dūtavākyaṃ janārdanaḥ 04,067.020d*1153_002 dayitaṃ svastriyaṃ putraṃ subhadrāyāḥ sumānitam 04,067.020e kṛtavarmā ca hārdikyo yuyudhānaś ca sātyakiḥ 04,067.021a anādhṛṣṭis tathākrūraḥ sāmbo niśaṭha eva ca 04,067.021b*1154_001 anye 'pi bahavaḥ śūrā nṛpāḥ prītiparāyaṇāḥ 04,067.021b*1154_002 bibhyan ke 'pi samājagmuḥ pāṇḍavebhyo hitaiṣiṇaḥ 04,067.021b*1155_001 pradyumnaś ca mahābāhur ulmukaś ca mahābalaḥ 04,067.021c abhimanyum upādāya saha mātrā paraṃtapāḥ 04,067.021d*1156_001 kṛṣṇena sahitāḥ sarve pāṇḍavān draṣṭum āgatāḥ 04,067.022a indrasenādayaś caiva rathais taiḥ susamāhitaiḥ 04,067.022c āyayuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaroṣitāḥ 04,067.023a daśa nāgasahasrāṇi hayānāṃ ca śatāyutam 04,067.023c rathānām arbudaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātinām 04,067.024a vṛṣṇyandhakāś ca bahavo bhojāś ca paramaujasaḥ 04,067.024c anvayur vṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahādyutim 04,067.024d@061_0001 vāsudevaṃ tathāyāntaṃ dṛṣṭvā pāṇḍusutās tadā 04,067.024d@061_0002 mātsyena sahitāḥ sarve pratyudyātā janārdanam 04,067.024d@061_0003 śaṅkhadundubhinirghoṣair maṅgalyaiś ca janārdanam 04,067.024d@061_0004 vavandur muditāḥ sarve pādayos tasya pāṇḍavāḥ 04,067.024d@061_0005 pāṇḍavāḥ 04,067.024d@061_0005 mātsyena sahitāḥ sarve ānandāśrupariplutāḥ 04,067.024d@061_0006 evaṃ tava prasādād vai varṣāṇy etāni sarvaśaḥ 04,067.024d@061_0007 trayodaśāpi dāśārha yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 04,067.024d@061_0008 uṣitāḥ smo jagannātha tvaṃ nātho no janārdana 04,067.024d@061_0009 vaiśaṃpāyanaḥ 04,067.024d@061_0009 rakṣasva devadeveśa tvām adya śaraṇaṃ gatāḥ 04,067.024d@061_0010 tān vandamānān sahasā pariṣvajya janārdanaḥ 04,067.024d@061_0011 virāṭasya sahāyāṃs tān sarvayādavasavṛtaḥ 04,067.024d@061_0012 yathārhaṃ pūjayām āsa mudā paramayā yutaḥ 04,067.024d@061_0013 vṛṣṇivīrāṃś ca tān sarvān yathārhaṃ pratipedire 04,067.024d@061_0014 kṛṣṇā ca devakīputraṃ vavande pādayos tathā 04,067.024d@061_0015 tām udyamya sukeśāntāṃ nayane parimṛjya ca 04,067.024d@061_0016 uvāca vākyaṃ deveśaḥ sarvayādavasaṃnidhau 04,067.024d@061_0017 mā śokaṃ kuru kalyāṇi dhārtarāṣṭrān samāhitān 04,067.024d@061_0018 acirād ghātayitvāhaṃ pārthena sahitaḥ kṣitim 04,067.024d@061_0019 yudhiṣṭhirāya dāsyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ 04,067.024d@061_0020 abhimanyunā ca pārthena raukmiṇeyena te śape 04,067.024d@061_0021 satyam etad vaco mahyam avaihi tvam anindite 04,067.024d@061_0022 ity uktvā tāṃ visṛjyātha prīyamāṇo yudhiṣṭhiram 04,067.024d@061_0023 anvāsta vṛṣṇiśārdūlaḥ saha vṛṣṇyandhakais tadā 04,067.025a pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 04,067.025c striyo ratnāni vāsāṃsi pṛthak pṛthag anekaśaḥ 04,067.025d*1157_001 rājāno rājaputrāś ca nivṛtte samaye tadā 04,067.025d*1157_002 yathārhaṃ pāṇḍavaśreṣṭhe hy avartantābhipūjitāḥ 04,067.025d*1157_003 āsan prahṛṣṭamanasaḥ pāribarhaṃ dadus tadā 04,067.025d*1158_000 vaiśaṃpāyanaḥ 04,067.025d*1158_001 teṣu tatra sameteṣu rājāno vṛṣṇibhiḥ saha 04,067.025d@062_0001 anekaśaḥ samājagmur nānādigbhyo narādhipāḥ 04,067.025d@062_0002 virāṭanagaraṃ prāpya hastyaśvarathasādinaḥ 04,067.025d@062_0003 nānādeśodbhavāṃś caiva ratnāni subahūny api 04,067.025d@062_0004 vastrāṇi ca mahārhāṇi maṇīnāṃ nicayāni ca 04,067.025d@062_0005 raukmaṃ coccāvacaṃ vastraṃ ślakṣṇānīva mṛdūni ca 04,067.025d@062_0006 maṇikāñcanacitrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 04,067.025d@062_0007 aśvāṃs tittirakalmāṣāñ śvetāśvāṃś caiva sarvaśaḥ 04,067.025d@062_0008 vivāhārtham anuprāptāḥ saubhadrasya mahātmanaḥ 04,067.025d@062_0009 maṅgalena ca saṃyuktaṃ brahmaghoṣeṇa nāditam 04,067.025d@062_0010 vedodgītaiḥ sāmabhiś ca stutibhir brahmacāriṇām 04,067.025d@062_0011 vedī viracitā tatra sarvaratnavibhūṣitā 04,067.025d@062_0012 hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāḥ sarvaśaḥ śuklavāsasaḥ 04,067.025d@062_0013 nānādeśodbhavāś caiva gāyanās tatra cāgatāḥ 04,067.025d@062_0014 sametāḥ sarvaśas tatra brāhmaṇā vedapāragāḥ 04,067.025e tato vivāho vidhivad vavṛte matsyapārthayoḥ 04,067.026a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca gomukhāḍambarās tathā 04,067.026c pārthaiḥ saṃyujyamānasya nedur matsyasya veśmani 04,067.027a uccāvacān mṛgāñ jaghnur medhyāṃś ca śataśaḥ paśūn 04,067.027c surāmaireyapānāni prabhūtāny abhyahārayan 04,067.028a gāyanākhyānaśīlāś ca naṭā vaitālikās tathā 04,067.028c stuvantas tān upātiṣṭhan sūtāś ca saha māgadhaiḥ 04,067.028d*1159_001 striyo vṛddhāḥ kuṭumbinya utsavajñāś ca maṅgalaiḥ 04,067.028d*1159_002 draupady antaḥpure caiva virāṭasya gṛhe striyaḥ 04,067.029a sudeṣṇāṃ ca puraskṛtya matsyānāṃ ca varastriyaḥ 04,067.029c ājagmuś cārusarvāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 04,067.030a varṇopapannās tā nāryo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ 04,067.030c sarvāś cābhyabhavat kṛṣṇā rūpeṇa yaśasā śriyā 04,067.031a parivāryottarāṃ tās tu rājaputrīm alaṃkṛtām 04,067.031c sutām iva mahendrasya puraskṛtyopatasthire 04,067.031d*1160_001 dhaumyo maharṣibhis tatra samādhāya ca pāvakam 04,067.031d*1160_002 juhāva vidhivad vidvān pāṇḍavānāṃ purohitaḥ 04,067.031d*1161_001 bhṛṅgāraṃ tu samādāya sauvarṇaṃ jalapūritam 04,067.031d*1161_002 pārthasya haste sahasā satām indīvarekṣaṇām 04,067.031d*1161_003 snuṣārthaṃ prākṣipad dvāri virāṭo vāhinīpatiḥ 04,067.032a tāṃ pratyagṛhṇāt kaunteyaḥ sutasyārthe dhanaṃjayaḥ 04,067.032c saubhadrasyānavadyāṅgīṃ virāṭatanayāṃ tadā 04,067.033a tatrātiṣṭhan mahārājo rūpam indrasya dhārayan 04,067.033c snuṣāṃ tāṃ pratijagrāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 04,067.033d*1162_001 drupadaś ca virāṭaś ca śikhaṇḍī ca mahāyaśāḥ 04,067.033d*1162_002 kāśirājaś ca śaibyaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca sātyakiḥ 04,067.033d*1162_003 saptaite 'kṣauhiṇīpālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 04,067.033d*1162_004 parivārya pāṇḍavaṃ sarve niveśaṃ cakrire tadā 04,067.034a pratigṛhya ca tāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanam 04,067.034c vivāhaṃ kārayām āsa saubhadrasya mahātmanaḥ 04,067.034d*1163_001 dhaumyaḥ śiṣyaiḥ parivṛto bhānumān iva raśmibhiḥ 04,067.034d*1164_001 tato vivāho vavṛdhe sphītaḥ sarvaguṇānvitaḥ 04,067.034d*1164_002 saubhadrasyādbhutaś caiva pitus tava pitus tadā 04,067.034d*1165_001 dhaumyaḥ śiṣyaiḥ parivṛto juhāvāgnau vidhānataḥ 04,067.034d*1165_002 agniṃ pradakṣiṇaṃ kurvan saubhadraḥ pāṇim agrahīt 04,067.034d*1166_001 tataḥ pārthāya saṃhṛṣṭo mātsyarājo dhanaṃ mahat 04,067.035a tasmai sapta sahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasām 04,067.035c dve ca nāgaśate mukhye prādād bahu dhanaṃ tadā 04,067.035d*1167_001 prādān matsyapatir hṛṣṭaḥ kanyādhanam anuttamam 04,067.035d*1168_001 pāribarhaṃ ca pārthasya pradadau matsyapuṃgavaḥ 04,067.035d*1168_002 kṛṣṇena saha kaunteyaḥ pratyagṛhṇāt prabhūtavat 04,067.035d*1169_001 hutvā samyak samiddhāgnim arcayitvā dvijanmanaḥ 04,067.035d*1169_002 rājyaṃ balaṃ ca kośaṃ ca sarvam ātmānam eva ca 04,067.035d*1170_001 nyavedayan pāṇḍavebhyo virāṭaḥ prītimāṃs tadā 04,067.036a kṛte vivāhe tu tadā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 04,067.036c brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ yad upāharad acyutaḥ 04,067.037a gosahasrāṇi ratnāni vastrāṇi vividhāni ca 04,067.037c bhūṣaṇāni ca mukhyāni yānāni śayanāni ca 04,067.037d*1171_001 paṭṭavāsāṃsi citrāṇi dāsīdāsān bahūn dadau 04,067.037d*1172_001 nāgarān prītibhir divyais tarpayām āsa bhūpatiḥ 04,067.037d*1173_001 bhojanāni ca hṛdyāni pānāni vividhāni ca 04,067.038a tan mahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam 04,067.038c nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha 04,067.038d*1174_001 purohitair amātyaiś ca paurair jānapadair api 04,067.038d*1174_002 virāṭanṛpatiḥ śrīmān saubhadrāyābhimanyave 04,067.038d*1174_003 tāṃ sutām uttarāṃ dattvā mumude paramaṃ tadā 04,067.038d*1175_001 evaṃ vṛtte vivāhe tu pārthasūnoḥ paraṃtapa 04,067.038d*1175_002 purād bahir upaplāvya ūṣuḥ pāṇḍusutās tadā 04,067.038d*1176_000 janamejayaḥ 04,067.038d*1176_001 vṛtte vivāhe hṛṣṭātmā yad uvāca yudhiṣṭhiraḥ 04,067.038d*1176_002 tat sarvaṃ kathayasveha kṛtavanto yad uttaram 04,067.038d*1177_001 caturtham etad vipulaṃ vairāṭaṃ parvavarṇanam 04,067.038d*1177_002 atrāpi parisaṃkhyātā adhyāyānāṃ mahātmanā 04,067.038d*1177_003 saptaṣaṣṭir atho pūrṇā ślokānām api me śṛṇu 04,067.038d*1177_004 ślokānāṃ dve sahasre tu trīṇi ślokaśatāni ca 04,067.038d*1177_005 parvaṇy asmin samākhyātaṃ saṃkhyānaṃ paramarṣiṇā 04,067.038d*1177_006 virāṭaparve deyāni vāsāṃsi vividhāni ca 04,067.038d*1178_001 kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās 04,067.038d*1178_002 tadābhimanyor muditasya pakṣāḥ 04,067.038d*1178_003 viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ 04,067.038d*1178_004 sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ 05,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 05,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 05,001.000*0002_00 janamejaya uvāca 05,001.000*0002_01 evaṃ nirvartya codvāhaṃ saṃgataḥ saha bandhubhiḥ 05,001.000*0002_02 kāḥ kathāś ca cakārāsau vaiśaṃpāyana kīrtaya 05,001.000*0003_01 mahābhāratayaṣṭir vaḥ suparvavyāsavaṃśajā 05,001.000*0003_02 skhalatām avalambāya jāyatāṃ bhavavartmani 05,001.000*0004_01 vṛtte vivāhe hṛṣṭātmā yad uvāca yudhiṣṭhiraḥ 05,001.000*0004_02 tat sarvaṃ kathayasveha kṛtavanto yad uttaram 05,001.000*0005_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ 05,001.000*0005_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ 05,001.000*0005_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ 05,001.000*0005_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu 05,001.000*0006_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 05,001.000*0006_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 05,001.000*0006_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 05,001.000*0006_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 05,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,001.001a kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās; tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ 05,001.001c viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ; sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ 05,001.002a sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā; maṇipravekottamaratnacitrā 05,001.002c nyastāsanā mālyavatī sugandhā; tām abhyayus te nararājavaryāḥ 05,001.003a athāsanāny āviśatāṃ purastād; ubhau virāṭadrupadau narendrau 05,001.003c vṛddhaś ca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ; pitāmaho rāmajanārdanābhyām 05,001.004a pāñcālarājasya samīpatas tu; śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ 05,001.004c matsyasya rājñas tu susaṃnikṛṣṭau; janārdanaś caiva yudhiṣṭhiraś ca 05,001.005a sutāś ca sarve drupadasya rājño; bhīmārjunau mādravatīsutau ca 05,001.005c pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau; virāṭaputraś ca sahābhimanyuḥ 05,001.006a sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva 05,001.006c upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu 05,001.007a tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbarabhūṣaṇeṣu 05,001.007c rarāja sā rājavatī samṛddhā; grahair iva dyaur vimalair upetā 05,001.008a tataḥ kathās te samavāyayuktāḥ; kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ 05,001.008c tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ; kṛṣṇaṃ nṛpās te samudīkṣamāṇāḥ 05,001.009a kathāntam āsādya ca mādhavena; saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ 05,001.009b*0007_01 kṛṣṇena vṛṣṇipravareṇa tatra 05,001.009c te rājasiṃhāḥ sahitā hy aśṛṇvan; vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca 05,001.010 kṛṣṇa uvāca 05,001.010a sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām 05,001.010c jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ; punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaś ca 05,001.011a śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca; satye sthitais tac caritaṃ yathāvat 05,001.011c pāṇḍoḥ sutais tad vratam ugrarūpaṃ; varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ 05,001.012a trayodaśaś caiva sudustaro 'yam; ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe 05,001.012c kleśān asahyāṃś ca titikṣamāṇair; yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam 05,001.012*0008_01 etaiḥ parapreṣyaniyogayuktair 05,001.012*0008_02 icchadbhir āptaṃ svakulena rājyam 05,001.013a evaṃ gate dharmasutasya rājño; duryodhanasyāpi ca yad dhitaṃ syāt 05,001.013c tac cintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ; dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca 05,001.014a adharmayuktaṃ ca na kāmayeta; rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ 05,001.014c dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ; grāme 'pi kasmiṃś cid ayaṃ bubhūṣet 05,001.015a pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ; yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ 05,001.015c mithyopacāreṇa tathāpy anena; kṛcchraṃ mahat prāptam asahyarūpam 05,001.016a na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ; svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ 05,001.016c tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir; abhīpsate 'nāmayam eva teṣām 05,001.017a yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya; samāhṛtaṃ bhūmipatīn nipīḍya 05,001.017c tat prārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca 05,001.018a bālās tv ime tair vividhair upāyaiḥ; saṃprārthitā hantum amitrasāhāḥ 05,001.018c rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ; sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat 05,001.019a teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ; dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya 05,001.019c saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ; matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca 05,001.020a ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva; taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat 05,001.020c ato 'nyathā tair upacaryamāṇā; hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭraputrān 05,001.021a tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ; suhṛjjanās tān parivārayeyuḥ 05,001.021c yuddhena bādheyur imāṃs tathaiva; tair vadhyamānā yudhi tāṃś ca hanyuḥ 05,001.021d*0009_01 tyaktās tathā bandhujanena cāmī 05,001.021d*0009_02 dharmeṇa vairīn nihatāś ca hanyuḥ 05,001.022a tathāpi neme 'lpatayā samarthās; teṣāṃ jayāyeti bhaven mataṃ vaḥ 05,001.022c sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis; teṣāṃ vināśāya yateyur eva 05,001.023a duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan; na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti 05,001.023c ajñāyamāne ca mate parasya; kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ 05,001.024a tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ 05,001.024c dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ; rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya 05,001.025a niśamya vākyaṃ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca 05,001.025c samādade vākyam athāgrajo 'sya; saṃpūjya vākyaṃ tad atīva rājan 05,002.001 baladeva uvāca 05,002.001a śrutaṃ bhavadbhir gadapūrvajasya; vākyaṃ yathā dharmavad arthavac ca 05,002.001c ajātaśatroś ca hitaṃ hitaṃ ca; duryodhanasyāpi tathaiva rājñaḥ 05,002.002a ardhaṃ hi rājyasya visṛjya vīrāḥ; kuntīsutās tasya kṛte yatante 05,002.002a*0010_01 jitā gatāraṇyam itaḥ purā te 05,002.002b*0011_01 mādrīsutau caiva kurupravīrau 05,002.002c pradāya cārdhaṃ dhṛtarāṣṭraputraḥ; sukhī sahāsmābhir atīva modet 05,002.003a labdhvā hi rājyaṃ puruṣapravīrāḥ; samyak pravṛtteṣu pareṣu caiva 05,002.003c dhruvaṃ praśāntāḥ sukham āviśeyus; teṣāṃ praśāntiś ca hitaṃ prajānām 05,002.003d*0012_01 tato vināśaḥ kurupāṇḍavānāṃ 05,002.003d*0012_02 sabāndhavānāṃ bhavitācireṇa 05,002.003d*0012_03 tasmād yad uktaṃ madhusūdanena 05,002.003d*0012_04 tat sarvalokasya hitaṃ yatadhvam 05,002.004a duryodhanasyāpi mataṃ ca vettuṃ; vaktuṃ ca vākyāni yudhiṣṭhirasya 05,002.004b*0013_01 prayātu dūtaḥ puruṣaḥ pradhāno 05,002.004b*0013_02 hitāya teṣāṃ ca tathaiva caiṣām 05,002.004c priyaṃ mama syād yadi tatra kaś cid; vrajec chamārthaṃ kurupāṇḍavānām 05,002.005a sa bhīṣmam āmantrya kurupravīraṃ; vaicitravīryaṃ ca mahānubhāvam 05,002.005c droṇaṃ saputraṃ viduraṃ kṛpaṃ ca; gāndhārarājaṃ ca sasūtaputram 05,002.006a sarve ca ye 'nye dhṛtarāṣṭraputrā; balapradhānā nigamapradhānāḥ 05,002.006c sthitāś ca dharmeṣu yathā svakeṣu; lokapravīrāḥ śrutakālavṛddhāḥ 05,002.007a eteṣu sarveṣu samāgateṣu; paureṣu vṛddheṣu ca saṃgateṣu 05,002.007c bravītu vākyaṃ praṇipātayuktaṃ; kuntīsutasyārthakaraṃ yathā syāt 05,002.008a sarvāsv avasthāsu ca te na kauṭyād; grasto hi so 'rtho balam āśritais taiḥ 05,002.008c priyābhyupetasya yudhiṣṭhirasya; dyūte pramattasya hṛtaṃ ca rājyam 05,002.009a nivāryamāṇaś ca kurupravīraiḥ; sarvaiḥ suhṛdbhir hy ayam apy atajjñaḥ 05,002.009b*0014_01 sa dīvyamānaḥ pratidīvya cainaṃ 05,002.009c gāndhārarājasya sutaṃ matākṣaṃ; samāhvayed devitum ājamīḍhaḥ 05,002.009c*0015_01 hitvā hi karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca 05,002.010a durodarās tatra sahasraśo 'nye; yudhiṣṭhiro yān viṣaheta jetum 05,002.010c utsṛjya tān saubalam eva cāyaṃ; samāhvayat tena jito 'kṣavatyām 05,002.011a sa dīvyamānaḥ pratidevanena; akṣeṣu nityaṃ suparāṅmukheṣu 05,002.011c saṃrambhamāṇo vijitaḥ prasahya; tatrāparādhaḥ śakuner na kaś cit 05,002.012a tasmāt praṇamyaiva vaco bravītu; vaicitravīryaṃ bahusāmayuktam 05,002.012c tathā hi śakyo dhṛtarāṣṭraputraḥ; svārthe niyoktuṃ puruṣeṇa tena 05,002.012d*0016_01 ayuddham ākāṅkṣata kauravāṇāṃ 05,002.012d*0016_02 sāmnaiva duryodhanam āhvayadhvam 05,002.012d*0016_03 sāmnā jito 'rtho 'rthakaro bhaveta 05,002.012d*0016_04 yuddhe 'nayo bhavitā neha so 'rthaḥ 05,002.013 vaiśaṃpāyana uvāca 05,002.013a evaṃ bruvaty eva madhupravīre; śinipravīraḥ sahasotpapāta 05,002.013c tac cāpi vākyaṃ parinindya tasya; samādade vākyam idaṃ samanyuḥ 05,003.001 sātyakir uvāca 05,003.001a yādṛśaḥ puruṣasyātmā tādṛśaṃ saṃprabhāṣate 05,003.001c yathārūpo 'ntarātmā te tathārūpaṃ prabhāṣase 05,003.002a santi vai puruṣāḥ śūrāḥ santi kāpuruṣās tathā 05,003.002c ubhāv etau dṛḍhau pakṣau dṛśyete puruṣān prati 05,003.003a ekasminn eva jāyete kule klībamahārathau 05,003.003c phalāphalavatī śākhe yathaikasmin vanaspatau 05,003.004a nābhyasūyāmi te vākyaṃ bruvato lāṅgaladhvaja 05,003.004c ye tu śṛṇvanti te vākyaṃ tān asūyāmi mādhava 05,003.005a kathaṃ hi dharmarājasya doṣam alpam api bruvan 05,003.005c labhate pariṣanmadhye vyāhartum akutobhayaḥ 05,003.006a samāhūya mahātmānaṃ jitavanto 'kṣakovidāḥ 05,003.006c anakṣajñaṃ yathāśraddhaṃ teṣu dharmajayaḥ kutaḥ 05,003.007a yadi kuntīsutaṃ gehe krīḍantaṃ bhrātṛbhiḥ saha 05,003.007c abhigamya jayeyus te tat teṣāṃ dharmato bhavet 05,003.008a samāhūya tu rājānaṃ kṣatradharmarataṃ sadā 05,003.008c nikṛtyā jitavantas te kiṃ nu teṣāṃ paraṃ śubham 05,003.009a kathaṃ praṇipatec cāyam iha kṛtvā paṇaṃ param 05,003.009c vanavāsād vimuktas tu prāptaḥ paitāmahaṃ padam 05,003.010a yady ayaṃ paravittāni kāmayeta yudhiṣṭhiraḥ 05,003.010c evam apy ayam atyantaṃ parān nārhati yācitum 05,003.011a kathaṃ ca dharmayuktās te na ca rājyaṃ jihīrṣavaḥ 05,003.011c nivṛttavāsān kaunteyān ya āhur viditā iti 05,003.012a anunītā hi bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 05,003.012c na vyavasyanti pāṇḍūnāṃ pradātuṃ paitṛkaṃ vasu 05,003.013a ahaṃ tu tāñ śitair bāṇair anunīya raṇe balāt 05,003.013c pādayoḥ pātayiṣyāmi kaunteyasya mahātmanaḥ 05,003.014a atha te na vyavasyanti praṇipātāya dhīmataḥ 05,003.014c gamiṣyanti sahāmātyā yamasya sadanaṃ prati 05,003.014d*0017_01 daśāśā chādayantaṃ mām ekavīraṃ madotkaṭam 05,003.014d*0017_02 vijiṣṇuṃ manyate loko yudhyantaṃ ca mahītale 05,003.014d*0017_03 satyaṃ mamāntevāsitvaṃ jayasya jayaśālinaḥ 05,003.014d*0017_04 chinadmi yadi khaḍgena bhīṣmādīnāṃ śirāṃsy aham 05,003.015a na hi te yuyudhānasya saṃrabdhasya yuyutsataḥ 05,003.015c vegaṃ samarthāḥ saṃsoḍhuṃ vajrasyeva mahīdharāḥ 05,003.016a ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ kaś ca cakrāyudhaṃ yudhi 05,003.016c māṃ cāpi viṣahet ko nu kaś ca bhīmaṃ durāsadam 05,003.017a yamau ca dṛḍhadhanvānau yamakalpau mahādyutī 05,003.017b*0018_01 virāṭadrupadau vīrau yamakālopamadyutī 05,003.017c ko jijīviṣur āsīded dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 05,003.018a pañcemān pāṇḍaveyāṃś ca draupadyāḥ kīrtivardhanān 05,003.018c samapramāṇān pāṇḍūnāṃ samavīryān madotkaṭān 05,003.019a saubhadraṃ ca maheṣvāsam amarair api duḥsaham 05,003.019c gadapradyumnasāmbāṃś ca kālavajrānalopamān 05,003.020a te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya putraṃ śakuninā saha 05,003.020c karṇena ca nihatyājāv abhiṣekṣyāma pāṇḍavam 05,003.021a nādharmo vidyate kaś cic chatrūn hatvātatāyinaḥ 05,003.021c adharmyam ayaśasyaṃ ca śātravāṇāṃ prayācanam 05,003.021d*0019_01 agnido garadaś caiva śastrapāṇir dhanāpahaḥ 05,003.021d*0019_02 kṣetradāraharaś caiva ṣaḍ ete hy ātatāyinaḥ 05,003.021d*0019_03 ātatāyinam āyāntam api vedāntavādinam 05,003.021d*0019_04 jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na tena brahmahā bhavet 05,003.022a hṛdgatas tasya yaḥ kāmas taṃ kurudhvam atandritāḥ 05,003.022c nisṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭreṇa rājyaṃ prāpnotu pāṇḍavaḥ 05,003.023a adya pāṇḍusuto rājyaṃ labhatāṃ vā yudhiṣṭhiraḥ 05,003.023c nihatā vā raṇe sarve svapsyanti vasudhātale 05,004.001 drupada uvāca 05,004.001a evam etan mahābāho bhaviṣyati na saṃśayaḥ 05,004.001c na hi duryodhano rājyaṃ madhureṇa pradāsyati 05,004.002a anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ 05,004.002c bhīṣmadroṇau ca kārpaṇyān maurkhyād rādheyasaubalau 05,004.003a baladevasya vākyaṃ tu mama jñāne na yujyate 05,004.003c etad dhi puruṣeṇāgre kāryaṃ sunayam icchatā 05,004.004a na tu vācyo mṛdu vaco dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana 05,004.004c na hi mārdavasādhyo 'sau pāpabuddhir mato mama 05,004.005a gardabhe mārdavaṃ kuryād goṣu tīkṣṇaṃ samācaret 05,004.005c mṛdu duryodhane vākyaṃ yo brūyāt pāpacetasi 05,004.005d*0020_01 aham eko 'pi jeṣyāmi prāk caiva prahiṇomi tam 05,004.005d*0020_02 nāhaṃ kuryāṃ yad etad vai viśvāsād eva śāśvatam 05,004.005d*0021_01 aham eko vijeṣyāmi prāhatān saṃvidhāya ca 05,004.005d*0021_02 nāhaṃ karomi tadvākyaṃ praṇipātanapūrvakam 05,004.006a mṛdu vai manyate pāpo bhāṣyamāṇam aśaktijam 05,004.006c jitam arthaṃ vijānīyād abudho mārdave sati 05,004.007a etac caiva kariṣyāmo yatnaś ca kriyatām iha 05,004.007c prasthāpayāma mitrebhyo balāny udyojayantu naḥ 05,004.008a śalyasya dhṛṣṭaketoś ca jayatsenasya cābhibhoḥ 05,004.008c kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ 05,004.009a sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati sarvaśaḥ 05,004.009b*0022_01 tāvad dūtān vayaṃ tūrṇaṃ preṣayiṣyāma māciram 05,004.009b*0022_02 sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati tān nṛpān 05,004.009c pūrvābhipannāḥ santaś ca bhajante pūrvacodakam 05,004.010a tat tvaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvam eva pracodane 05,004.010c mahad dhi kāryaṃ voḍhavyam iti me vartate matiḥ 05,004.011a śalyasya preṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ 05,004.011c bhagadattāya rājñe ca pūrvasāgaravāsine 05,004.012a amitaujase tathogrāya hārdikyāyāhukāya ca 05,004.012c dīrghaprajñāya mallāya rocamānāya cābhibho 05,004.013a ānīyatāṃ bṛhantaś ca senābinduś ca pārthivaḥ 05,004.013c pāpajit prativindhyaś ca citravarmā suvāstukaḥ 05,004.014a bāhlīko muñjakeśaś ca caidyādhipatir eva ca 05,004.014c supārśvaś ca subāhuś ca pauravaś ca mahārathaḥ 05,004.015a śakānāṃ pahlavānāṃ ca daradānāṃ ca ye nṛpāḥ 05,004.015c kāmbojā ṛṣikā ye ca paścimānūpakāś ca ye 05,004.016a jayatsenaś ca kāśyaś ca tathā pañcanadā nṛpāḥ 05,004.016c krāthaputraś ca durdharṣaḥ pārvatīyāś ca ye nṛpāḥ 05,004.017a jānakiś ca suśarmā ca maṇimān pautimatsyakaḥ 05,004.017c pāṃsurāṣṭrādhipaś caiva dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 05,004.018a auḍraś ca daṇḍadhāraś ca bṛhatsenaś ca vīryavān 05,004.018c aparājito niṣādaś ca śreṇimān vasumān api 05,004.019a bṛhadbalo mahaujāś ca bāhuḥ parapuraṃjayaḥ 05,004.019c samudraseno rājā ca saha putreṇa vīryavān 05,004.020a adāriś ca nadījaś ca karṇaveṣṭaś ca pārthivaḥ 05,004.020c samarthaś ca suvīraś ca mārjāraḥ kanyakas tathā 05,004.020c*0023_01 **** **** eko vīryabalotkaṭaḥ 05,004.020c*0023_02 vīrabāhuḥ subāhuś ca 05,004.020d*0024_01 vīrabāhuś ca durdharṣo bhūmipo jālakīṭakaḥ 05,004.021a mahāvīraś ca kadruś ca nikaras tumulaḥ krathaḥ 05,004.021c nīlaś ca vīradharmā ca bhūmipālaś ca vīryavān 05,004.022a durjayo dantavaktraś ca rukmī ca janamejayaḥ 05,004.022c āṣāḍho vāyuvegaś ca pūrvapālī ca pārthivaḥ 05,004.022d*0025_01 ārṣo devā budhaḥ sūtas tathā harihayopamaḥ 05,004.023a bhūritejā devakaś ca ekalavyasya cātmajaḥ 05,004.023c kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtiś ca vīryavān 05,004.024a udbhavaḥ kṣemakaś caiva vāṭadhānaś ca pārthivaḥ 05,004.024c śrutāyuś ca dṛḍhāyuś ca śālvaputraś ca vīryavān 05,004.025a kumāraś ca kaliṅgānām īśvaro yuddhadurmadaḥ 05,004.025c eteṣāṃ preṣyatāṃ śīghram etad dhi mama rocate 05,004.026a ayaṃ ca brāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājan purohitaḥ 05,004.026c preṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyam asmin samarpyatām 05,004.027a yathā duryodhano vācyo yathā śāṃtanavo nṛpaḥ 05,004.027c dhṛtarāṣṭro yathā vācyo droṇaś ca viduṣāṃ varaḥ 05,005.000*0026_00 vaiśaṃpāyanaḥ 05,005.000*0026_01 drupadenaivam ukte tu vākye vākyaviśāradaḥ 05,005.000*0026_02 vasudevasutas tatra vṛṣṇisiṃho 'bravīd idam 05,005.001 vāsudeva uvāca 05,005.001a upapannam idaṃ vākyaṃ somakānāṃ dhuraṃdhare 05,005.001c arthasiddhikaraṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahaujasaḥ 05,005.002a etac ca pūrvakāryaṃ naḥ sunītam abhikāṅkṣatām 05,005.002c anyathā hy ācaran karma puruṣaḥ syāt subāliśaḥ 05,005.003a kiṃ tu saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ kurupāṇḍuṣu 05,005.003c yatheṣṭaṃ vartamāneṣu pāṇḍaveṣu ca teṣu ca 05,005.004a te vivāhārtham ānītā vayaṃ sarve yathā bhavān 05,005.004c kṛte vivāhe muditā gamiṣyāmo gṛhān prati 05,005.005a bhavān vṛddhatamo rājñāṃ vayasā ca śrutena ca 05,005.005c śiṣyavat te vayaṃ sarve bhavāmeha na saṃśayaḥ 05,005.006a bhavantaṃ dhṛtarāṣṭraś ca satataṃ bahu manyate 05,005.006c ācāryayoḥ sakhā cāsi droṇasya ca kṛpasya ca 05,005.006d*0027_01 tasmād yad anurūpaṃ hi sāṃprataṃ tv iha manyase 05,005.006d*0027_02 taṃ preṣaya yathānyāyaṃ kurubhyo nṛpasattama 05,005.007a sa bhavān preṣayatv adya pāṇḍavārthakaraṃ vacaḥ 05,005.007c sarveṣāṃ niścitaṃ tan naḥ preṣayiṣyati yad bhavān 05,005.008a yadi tāvac chamaṃ kuryān nyāyena kurupuṃgavaḥ 05,005.008b*0028_01 kṛtam ity eva saubhrātram ācariṣyanti pāṇḍavāḥ 05,005.008c na bhavet kurupāṇḍūnāṃ saubhrātreṇa mahān kṣayaḥ 05,005.009a atha darpānvito mohān na kuryād dhṛtarāṣṭrajaḥ 05,005.009c anyeṣāṃ preṣayitvā ca paścād asmān samāhvayeḥ 05,005.010a tato duryodhano mandaḥ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ 05,005.010c niṣṭhām āpatsyate mūḍhaḥ kruddhe gāṇḍīvadhanvani 05,005.011 vaiśaṃpāyana uvāca 05,005.011a tataḥ satkṛtya vārṣṇeyaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ 05,005.011c gṛhān prasthāpayām āsa sagaṇaṃ sahabāndhavam 05,005.012a dvārakāṃ tu gate kṛṣṇe yudhiṣṭhirapurogamāḥ 05,005.012c cakruḥ sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ virāṭaś ca mahīpatiḥ 05,005.013a tataḥ saṃpreṣayām āsa virāṭaḥ saha bāndhavaiḥ 05,005.013c sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ drupadaś ca mahīpatiḥ 05,005.014a vacanāt kurusiṃhānāṃ matsyapāñcālayoś ca te 05,005.014c samājagmur mahīpālāḥ saṃprahṛṣṭā mahābalāḥ 05,005.015a tac chrutvā pāṇḍuputrāṇāṃ samāgacchan mahad balam 05,005.015c dhṛtarāṣṭrasutaś cāpi samāninye mahīpatīn 05,005.016a samākulā mahī rājan kurupāṇḍavakāraṇāt 05,005.016c tadā samabhavat kṛtsnā saṃprayāṇe mahīkṣitām 05,005.016d*0029_01 saṃkulā ca tadā bhūmiś caturaṅgabalānvitā 05,005.017a balāni teṣāṃ vīrāṇām āgacchanti tatas tataḥ 05,005.017c cālayantīva gāṃ devīṃ saparvatavanām imām 05,005.018a tataḥ prajñāvayovṛddhaṃ pāñcālyaḥ svapurohitam 05,005.018c kurubhyaḥ preṣayām āsa yudhiṣṭhiramate tadā 05,006.001 drupada uvāca 05,006.001a bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ 05,006.001c buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā narāṇāṃ tu dvijātayaḥ 05,006.002a dvijeṣu vaidyāḥ śreyāṃso vaidyeṣu kṛtabuddhayaḥ 05,006.002b*0030_01 kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavādinaḥ 05,006.002c sa bhavān kṛtabuddhīnāṃ pradhāna iti me matiḥ 05,006.003a kulena ca viśiṣṭo 'si vayasā ca śrutena ca 05,006.003c prajñayānavamaś cāsi śukreṇāṅgirasena ca 05,006.004a viditaṃ cāpi te sarvaṃ yathāvṛttaḥ sa kauravaḥ 05,006.004c pāṇḍavaś ca yathāvṛttaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,006.005a dhṛtarāṣṭrasya vidite vañcitāḥ pāṇḍavāḥ paraiḥ 05,006.005c vidureṇānunīto 'pi putram evānuvartate 05,006.006a śakunir buddhipūrvaṃ hi kuntīputraṃ samāhvayat 05,006.006c anakṣajñaṃ matākṣaḥ san kṣatravṛtte sthitaṃ śucim 05,006.007a te tathā vañcayitvā tu dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 05,006.007c na kasyāṃ cid avasthāyāṃ rājyaṃ dāsyanti vai svayam 05,006.008a bhavāṃs tu dharmasaṃyuktaṃ dhṛtarāṣṭraṃ bruvan vacaḥ 05,006.008c manāṃsi tasya yodhānāṃ dhruvam āvartayiṣyati 05,006.009a viduraś cāpi tad vākyaṃ sādhayiṣyati tāvakam 05,006.009c bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca bhedaṃ saṃjanayiṣyati 05,006.010a amātyeṣu ca bhinneṣu yodheṣu vimukheṣu ca 05,006.010c punar ekāgrakaraṇaṃ teṣāṃ karma bhaviṣyati 05,006.011a etasminn antare pārthāḥ sukham ekāgrabuddhayaḥ 05,006.011c senākarma kariṣyanti dravyāṇāṃ caiva saṃcayam 05,006.012a bhidyamāneṣu ca sveṣu lambamāne ca vai tvayi 05,006.012c na tathā te kariṣyanti senākarma na saṃśayaḥ 05,006.013a etat prayojanaṃ cātra prādhānyenopalabhyate 05,006.013c saṃgatyā dhṛtarāṣṭraś ca kuryād dharmyaṃ vacas tava 05,006.014a sa bhavān dharmayuktaś ca dharmyaṃ teṣu samācaran 05,006.014c kṛpāluṣu parikleśān pāṇḍavānāṃ prakīrtayan 05,006.015a vṛddheṣu kuladharmaṃ ca bruvan pūrvair anuṣṭhitam 05,006.015c vibhetsyati manāṃsy eṣām iti me nātra saṃśayaḥ 05,006.016a na ca tebhyo bhayaṃ te 'sti brāhmaṇo hy asi vedavit 05,006.016c dūtakarmaṇi yuktaś ca sthaviraś ca viśeṣataḥ 05,006.017a sa bhavān puṣyayogena muhūrtena jayena ca 05,006.017c kauraveyān prayātv āśu kaunteyasyārthasiddhaye 05,006.018 vaiśaṃpāyana uvāca 05,006.018a tathānuśiṣṭaḥ prayayau drupadena mahātmanā 05,006.018c purodhā vṛttasaṃpanno nagaraṃ nāgasāhvayam 05,006.018d*0031_01 śiṣyaiḥ parivṛto vidvān nītiśāstrārthakovidaḥ 05,006.018d*0031_02 pāṇḍavānāṃ hitārthāya kauravān prati jagmivān 05,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,007.001*0032_01 purohitaṃ te prasthāpya nagaraṃ nāgasāhvayam 05,007.001*0032_02 dūtān prasthāpayām āsuḥ pārthivebhyas tatas tataḥ 05,007.001*0032_03 prasthāpya dūtān anyatra dvārakāṃ puruṣarṣabhaḥ 05,007.001*0032_04 svayaṃ jagāma kauravyaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 05,007.001a gate dvāravatīṃ kṛṣṇe baladeve ca mādhave 05,007.001c saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvair bhojaiś ca śataśas tathā 05,007.002a sarvam āgamayām āsa pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam 05,007.002c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā dūtaiḥ praṇihitaiś caraiḥ 05,007.003a sa śrutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvair anilopamaiḥ 05,007.003c balena nātimahatā dvārakām abhyayāt purīm 05,007.004a tam eva divasaṃ cāpi kaunteyaḥ pāṇḍunandanaḥ 05,007.004c ānartanagarīṃ ramyāṃ jagāmāśu dhanaṃjayaḥ 05,007.005a tau yātvā puruṣavyāghrau dvārakāṃ kurunandanau 05,007.005c suptaṃ dadṛśatuḥ kṛṣṇaṃ śayānaṃ copajagmatuḥ 05,007.006a tataḥ śayāne govinde praviveśa suyodhanaḥ 05,007.006c ucchīrṣataś ca kṛṣṇasya niṣasāda varāsane 05,007.006d*0033_01 siṃhāsanagataṃ paścāt parivṛtya ca dṛṣṭavān 05,007.007a tataḥ kirīṭī tasyānu praviveśa mahāmanāḥ 05,007.007c paścārdhe ca sa kṛṣṇasya prahvo 'tiṣṭhat kṛtāñjaliḥ 05,007.008a pratibuddhaḥ sa vārṣṇeyo dadarśāgre kirīṭinam 05,007.008b*0034_01 ucchīrṣataś cāsanasthaṃ dadarśātha suyodhanam 05,007.008b*0035_01 paścād duryodhanaṃ bhūpam ucchīrṣe saṃsthitaṃ tadā 05,007.008b*0036_01 vaicitravīryajaṃ paścād yādavānāṃ dhuraṃdharaḥ 05,007.008b*0037_01 paścād duryodhanaṃ śaurir apaśyad amitadyutiḥ 05,007.008c sa tayoḥ svāgataṃ kṛtvā yathārhaṃ pratipūjya ca 05,007.008e tadāgamanajaṃ hetuṃ papraccha madhusūdanaḥ 05,007.009a tato duryodhanaḥ kṛṣṇam uvāca prahasann iva 05,007.009c vigrahe 'smin bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati 05,007.010a samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca 05,007.010c tathā saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ tvayi mādhava 05,007.011a ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tvām adya madhusūdana 05,007.011c pūrvaṃ cābhigataṃ santo bhajante pūrvasāriṇaḥ 05,007.012a tvaṃ ca śreṣṭhatamo loke satām adya janārdana 05,007.012c satataṃ saṃmataś caiva sadvṛttam anupālaya 05,007.012d*0038_00 śrībhagavān uvāca 05,007.012d*0038_01 svāgataṃ tava gāndhāre na mayā vidito bhavān 05,007.012d*0038_02 duryodhanaḥ 05,007.012d*0038_02 kiṃ cāgamanakṛtyaṃ te kasmin kāle tvam āgataḥ 05,007.012d*0038_03 tvaddarśanārthī govinda ahaṃ pūrvam ihāgataḥ 05,007.012d*0038_04 prītyarthī sa bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati 05,007.012d*0039_01 dhārtarāṣṭrasya tad vākyaṃ śrutvāmaravarottamaḥ 05,007.012d*0039_02 puruṣottamas tv idaṃ vākyaṃ duryodhanam abhāṣata 05,007.013 kṛṣṇa uvāca 05,007.013a bhavān abhigataḥ pūrvam atra me nāsti saṃśayaḥ 05,007.013c dṛṣṭas tu prathamaṃ rājan mayā pārtho dhanaṃjayaḥ 05,007.014a tava pūrvābhigamanāt pūrvaṃ cāpy asya darśanāt 05,007.014c sāhāyyam ubhayor eva kariṣyāmi suyodhana 05,007.015a pravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryam iti śrutiḥ 05,007.015c tasmāt pravāraṇaṃ pūrvam arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 05,007.016a matsaṃhananatulyānāṃ gopānām arbudaṃ mahat 05,007.016c nārāyaṇā iti khyātāḥ sarve saṃgrāmayodhinaḥ 05,007.017a te vā yudhi durādharṣā bhavantv ekasya sainikāḥ 05,007.017c ayudhyamānaḥ saṃgrāme nyastaśastro 'ham ekataḥ 05,007.017d*0040_01 etad viditvā kaunteya vicārya ca punaḥ punaḥ 05,007.017d*0040_02 tān vā varaya sāhāyye māṃ sācivyena vā punaḥ 05,007.018a ābhyām anyataraṃ pārtha yat te hṛdyataraṃ matam 05,007.018c tad vṛṇītāṃ bhavān agre pravāryas tvaṃ hi dharmataḥ 05,007.019 vaiśaṃpāyana uvāca 05,007.019a evam uktas tu kṛṣṇena kuntīputro dhanaṃjayaḥ 05,007.019c ayudhyamānaṃ saṃgrāme varayām āsa keśavam 05,007.019d*0041_01 nārāyaṇam amitraghnaṃ kāmāj jātam ajaṃ nṛṣu 05,007.019d*0041_02 sarvakṣatrasya purato devadānavayor api 05,007.019d*0042_01 duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam āvarayat tadā 05,007.020a sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yodhānāṃ prāpya bhārata 05,007.020c kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā saṃprāpa paramāṃ mudam 05,007.021a duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam ādāya pārthivaḥ 05,007.021c tato 'bhyayād bhīmabalo rauhiṇeyaṃ mahābalam 05,007.022a sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayat 05,007.022c pratyuvāca tataḥ śaurir dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ 05,007.023a viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavitum arhati 05,007.023c yan mayoktaṃ virāṭasya purā vaivāhike tadā 05,007.024a nigṛhyokto hṛṣīkeśas tvadarthaṃ kurunandana 05,007.024c mayā saṃbandhakaṃ tulyam iti rājan punaḥ punaḥ 05,007.025a na ca tad vākyam uktaṃ vai keśavaḥ pratyapadyata 05,007.025c na cāham utsahe kṛṣṇaṃ vinā sthātum api kṣaṇam 05,007.026a nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryodhanasya vai 05,007.026c iti me niścitā buddir vāsudevam avekṣya ha 05,007.027a jāto 'si bhārate vaṃśe sarvapārthivapūjite 05,007.027c gaccha yudhyasva dharmeṇa kṣātreṇa bharatarṣabha 05,007.028a ity evam uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudham 05,007.028c kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā yuddhān mene jitaṃ jayam 05,007.029a so 'bhyayāt kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasuto nṛpaḥ 05,007.029c kṛtavarmā dadau tasya senām akṣauhiṇīṃ tadā 05,007.030a sa tena sarvasainyena bhīmena kurunandanaḥ 05,007.030c vṛtaḥ pratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayan 05,007.030d*0043_01 tataḥ pītāmbaradharo jagatsraṣṭā janārdanaḥ 05,007.031a gate duryodhane kṛṣṇaḥ kirīṭinam athābravīt 05,007.031c ayudhyamānaḥ kāṃ buddhim āsthāyāhaṃ tvayā vṛtaḥ 05,007.032 arjuna uvāca 05,007.032a bhavān samarthas tān sarvān nihantuṃ nātra saṃśayaḥ 05,007.032c nihantum aham apy ekaḥ samarthaḥ puruṣottama 05,007.033a bhavāṃs tu kīrtimāṃl loke tad yaśas tvāṃ gamiṣyati 05,007.033c yaśasā cāham apy arthī tasmād asi mayā vṛtaḥ 05,007.034a sārathyaṃ tu tvayā kāryam iti me mānasaṃ sadā 05,007.034c cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tad bhavān kartum arhati 05,007.035 vāsudeva uvāca 05,007.035a upapannam idaṃ pārtha yat spardhethā mayā saha 05,007.035c sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava 05,007.036 vaiśaṃpāyana uvāca 05,007.036a evaṃ pramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitas tadā 05,007.036c vṛto dāśārhapravaraiḥ punar āyād yudhiṣṭhiram 05,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,008.001a śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 05,008.001c abhyayāt pāṇḍavān rājan saha putrair mahārathaiḥ 05,008.002a tasya senāniveśo 'bhūd adhyardham iva yojanam 05,008.002c tathā hi bahulāṃ senāṃ sa bibharti nararṣabhaḥ 05,008.002d*0044_01 akṣauhiṇīpatī rājan mahāvīryaparākramaḥ 05,008.003a vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ 05,008.003c vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ 05,008.003d*0045_01 vicitrasragdharāḥ sarve vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ 05,008.004a svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ 05,008.004c tasya senāpraṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ 05,008.005a vyathayann iva bhūtāni kampayann iva medinīm 05,008.005c śanair viśrāmayan senāṃ sa yayau yena pāṇḍavaḥ 05,008.006a tato duryodhanaḥ śrutvā mahāsenaṃ mahāratham 05,008.006c upāyāntam abhidrutya svayam ānarca bhārata 05,008.006d*0046_01 śalyasya mantribhiḥ sarvair duryodhanavaśānugaiḥ 05,008.006d*0046_02 avijñātaṃ ca śalyasya hṛdayasya priyaṃ kṛtam 05,008.007a kārayām āsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ 05,008.007c ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṃkṛtāḥ 05,008.007d*0047_01 śilpibhir vividhaiś caiva krīḍās tatra prayojitāḥ 05,008.007d*0047_02 tatra mālyāni māṃsāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca satkṛtam 05,008.007d*0047_03 kūpāś ca vividhākārā manoharṣavivardhanāḥ 05,008.007d*0047_04 vāpyaś ca vividhākārā audakāni gṛhāṇi ca 05,008.008a sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathāmaraḥ 05,008.008c duryodhanasya sacivair deśe deśe yathārhataḥ 05,008.008e ājagāma sabhām anyāṃ devāvasathavarcasam 05,008.008f*0048_01 tatra vāsāṃsi mālyāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca puṣkalam 05,008.008f*0048_02 gandhā ghrāṇasya sukhadā divyāś cittamanoharāḥ 05,008.008f*0048_03 sarāṃsi sādaro rājā savihaṃgamṛgāni ca 05,008.009a sa tatra viṣayair yuktaḥ kalyāṇair atimānuṣaiḥ 05,008.009c mene 'bhyadhikam ātmānam avamene puraṃdaram 05,008.010a papraccha sa tataḥ preṣyān prahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ 05,008.010c yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ 05,008.010e ānīyantāṃ sabhākārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ 05,008.010f*0049_01 prasādam eṣāṃ dāsyāmi kuntīputro 'numanyatām 05,008.010f*0049_02 duryodhanāya tat sarvaṃ kathayanti sma vismitāḥ 05,008.010f*0049_03 saṃprahṛṣṭo yadā śalyo diditsur api jīvitam 05,008.010f*0050_01 tataḥ prahṛṣṭaṃ rājānaṃ jñātvā te sacivās tadā 05,008.011a gūḍho duryodhanas tatra darśayām āsa mātulam 05,008.011c taṃ dṛṣṭvā madrarājas tu jñātvā yatnaṃ ca tasya tam 05,008.011d*0051_01 dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā vismitaḥ sa narottamaḥ 05,008.011d*0051_02 mantriṇaś cāpi śaṃsanti madrarājaṃ suvismitam 05,008.011d*0051_03 duryodhanena te rājañ śuśrūṣitam idaṃ prabho 05,008.011d*0051_04 priyaṃ priyārhasya sataḥ kartum arhasi bhūmipa 05,008.011d*0051_05 tam aṅkam upaveśyāśu mūrdhni cāghrāya madrarāṭ 05,008.011e pariṣvajyābravīt prīta iṣṭo 'rtho gṛhyatām iti 05,008.012 duryodhana uvāca 05,008.012a satyavāg bhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām 05,008.012c sarvasenāpraṇetā me bhavān bhavitum arhati 05,008.012d*0052_01 yathaiva pāṇḍavās tubhyaṃ tathaiva bhavato hy aham 05,008.012d*0052_02 śalyaḥ 05,008.012d*0052_02 anumānyaṃ ca pālyaṃ ca bhaktaṃ ca bhaja māṃ vibho 05,008.012d*0052_03 evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata 05,008.012d*0052_04 varaṃ dadāmi te prīta evam etad bhaviṣyati 05,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca 05,008.013a kṛtam ity abravīc chalyaḥ kim anyat kriyatām iti 05,008.013c kṛtam ity eva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥ punaḥ 05,008.013d*0053_00 śalya uvāca 05,008.013d*0053_01 gaccha duryodhana puraṃ svakam eva nararṣabha 05,008.013d*0053_02 ahaṃ gamiṣye draṣṭuṃ vai yudhiṣṭhiram ariṃdamam 05,008.013d*0053_03 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājan kṣipram eṣye narādhipa 05,008.013d*0053_04 duryodhana uvāca 05,008.013d*0053_04 avaśyaṃ cāpi draṣṭavyaḥ pāṇḍavaḥ puruṣarṣabhaḥ 05,008.013d*0053_05 kṣipram āgamyatāṃ rājan pāṇḍavaṃ vīkṣya pārthiva 05,008.013d*0053_06 śalya uvāca 05,008.013d*0053_06 tvayy adhīnāḥ sma rājendra varadānaṃ smarasva naḥ 05,008.013d*0053_07 kṣipram eṣyāmi bhadraṃ te gacchasva svapuraṃ nṛpa 05,008.013d*0053_08 pariṣvajya tathānyonyaṃ śalyaduryodhanāv ubhau 05,008.013d*0054_01 dṛṣṭvā tu pāṇḍavān rājan na mithyā kartum utsahe 05,008.014a sa tathā śalyam āmantrya punar āyāt svakaṃ puram 05,008.014c śalyo jagāma kaunteyān ākhyātuṃ karma tasya tat 05,008.015a upaplavyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca 05,008.015c pāṇḍavān atha tān sarvāñ śalyas tatra dadarśa ha 05,008.015d*0055_01 cirāt tu dṛṣṭvā rājānaṃ mātulaṃ samitiṃjayam 05,008.015d*0055_02 āsanebhyaḥ samutpetuḥ sarve sahayudhiṣṭhirāḥ 05,008.016a sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutais tadā 05,008.016c pādyam arghyaṃ ca gāṃ caiva pratyagṛhṇād yathāvidhi 05,008.016d*0056_01 kṛtāñjalir adīnātmā dharmātmā śalyam abravīt 05,008.016d*0056_02 svāgataṃ te 'stu vai rājann etad āsanam āsyatām 05,008.016d*0056_03 tato nyaṣīdac chalyaś ca kāñcane paramāsane 05,008.016d*0056_04 tatra pādyam athārghyaṃ ca nyavedayata pāṇḍavaḥ 05,008.016d*0057_01 nivedya cārghyaṃ vidhivan madrarājāya bhārata 05,008.016d*0057_02 kuśalaṃ pāṇḍavo 'pṛcchac chalyaṃ sarvasukhāvaham 05,008.016d*0057_03 sa taiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 05,008.017a tataḥ kuśalapūrvaṃ sa madrarājo 'risūdanaḥ 05,008.017c prītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhiram 05,008.018a tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svasrīyau ca yamāv ubhau 05,008.018b*0058_01 draupadī ca subhadrā ca abhimanyuś ca bhārata 05,008.018c āsane copaviṣṭas tu śalyaḥ pārtham uvāca ha 05,008.019a kuśalaṃ rājaśārdūla kaccit te kurunandana 05,008.019c araṇyavāsād diṣṭyāsi vimukto jayatāṃ vara 05,008.020a suduṣkaraṃ kṛtaṃ rājan nirjane vasatā vane 05,008.020c bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā cānayā saha 05,008.021a ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam 05,008.021c duḥkham eva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata 05,008.022a duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭrakṛtasya vai 05,008.022c avāpsyasi sukhaṃ rājan hatvā śatrūn paraṃtapa 05,008.023a viditaṃ te mahārāja lokatattvaṃ narādhipa 05,008.023c tasmāl lobhakṛtaṃ kiṃ cit tava tāta na vidyate 05,008.023d*0059_01 rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ mārgam anviccha bhārata 05,008.023d*0059_02 dāne tapasi satye ca bhava tāta yudhiṣṭhira 05,008.023d*0059_03 kṣamā damaś ca satyaṃ ca ahiṃsā ca yudhiṣṭhira 05,008.023d*0059_04 adbhutaś ca punar lokas tvayi rājan pratiṣṭhitaḥ 05,008.023d*0059_05 mṛdur vadānyo brahmaṇyo dātā dharmaparāyaṇaḥ 05,008.023d*0059_06 dharmās te viditā rājan bahavo lokasākṣikāḥ 05,008.023d*0059_07 sarvaṃ jagad idaṃ tāta viditaṃ te paraṃtapa 05,008.023d*0059_08 diṣṭyā kṛcchram idaṃ rājan pāritaṃ bharatarṣabha 05,008.023d*0059_09 diṣṭyā paśyāmi rājendra dharmātmānaṃ sahānugam 05,008.023d*0059_10 nistīrṇaṃ duṣkaraṃ rājaṃs tvāṃ dharmanicayaṃ prabho 05,008.023d*0060_01 utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ 05,008.024a tato 'syākathayad rājā duryodhanasamāgamam 05,008.024c tac ca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata 05,008.025 yudhiṣṭhira uvāca 05,008.025a sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā 05,008.025c duryodhanasya yad vīra tvayā vācā pratiśrutam 05,008.025d*0061_01 duryodhanasya cāsmākaṃ viśeṣo 'tra na vidyate 05,008.025e ekaṃ tv icchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate 05,008.025f*0062_01 rājann akartavyam api kartum arhasi sattama 05,008.025f*0062_02 mama tv avekṣayā vīra śṛṇu vijñāpayāmi te 05,008.025f*0063_01 spardhate hi sadā karṇaḥ pārthena raṇamūrdhani 05,008.026a bhavān iha mahārāja vāsudevasamo yudhi 05,008.026c karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama 05,008.026d*0064_01 vāsudevena sārathyaṃ kāryaṃ pārthasya mātula 05,008.026e karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ 05,008.027a tatra pālyo 'rjuno rājan yadi matpriyam icchasi 05,008.027c tejovadhaś ca te kāryaḥ sauter asmajjayāvahaḥ 05,008.027e akartavyam api hy etat kartum arhasi mātula 05,008.028 śalya uvāca 05,008.028a śṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yad bravīṣi durātmanaḥ 05,008.028c tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṃyuge 05,008.028d*0065_01 tejovadhanimittaṃ māṃ tat kariṣyāmi te priyam 05,008.029a ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṃgrāme sārathir dhruvam 05,008.029c vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ sa hi manyate 05,008.030a tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpam ahitaṃ vacaḥ 05,008.030c dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge 05,008.030d*0066_01 ahaṃ tasya bhaviṣyāmi sārathī raṇamūrdhani 05,008.031a yathā sa hṛtadarpaś ca hṛtatejāś ca pāṇḍava 05,008.031c bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyam etad bravīmi te 05,008.032a evam etat kariṣyāmi yathā tāta tvam āttha mām 05,008.032c yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmi te priyam 05,008.033a yac ca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha 05,008.033c paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputrakṛtāni vai 05,008.034a jaṭāsurāt parikleśaḥ kīcakāc ca mahādyute 05,008.034c draupadyādhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathāśubham 05,008.035a sarvaṃ duḥkham idaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati 05,008.035c nātra manyus tvayā kāryo vidhir hi balavattaraḥ 05,008.036a duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira 05,008.036c devair api hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate 05,008.036d*0067_01 devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 05,008.036d*0067_02 duḥkhaṃ prāptā yathā rājaṃs tac chṛṇuṣva narādhipa 05,008.037a indreṇa śrūyate rājan sabhāryeṇa mahātmanā 05,008.037c anubhūtaṃ mahad duḥkhaṃ devarājena bhārata 05,009.001 yudhiṣṭhira uvāca 05,009.001a katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā 05,009.001c duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghoram etad icchāmi veditum 05,009.002 śalya uvāca 05,009.002a śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam 05,009.002c sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkham indreṇa bhārata 05,009.003a tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd devaśreṣṭho mahātapāḥ 05,009.003c sa putraṃ vai triśirasam indradrohāt kilāsṛjat 05,009.004a aindraṃ sa prārthayat sthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ 05,009.004c tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ 05,009.005a vedān ekena so 'dhīte surām ekena cāpibat 05,009.005c ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate 05,009.006a sa tapasvī mṛdur dānto dharme tapasi codyataḥ 05,009.006c tapo 'tapyan mahat tīvraṃ suduścaram ariṃdama 05,009.007a tasya dṛṣṭvā tapovīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ 05,009.007c viṣādam agamac chakra indro 'yaṃ mā bhaved iti 05,009.008a kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ 05,009.008c vivardhamānas triśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset 05,009.009a iti saṃcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha 05,009.009c ājñāpayat so 'psarasas tvaṣṭṛputrapralobhane 05,009.010a yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam 05,009.010c kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram 05,009.011a śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ 05,009.011b*0068_01 hāvabhāvasamāyuktāḥ sarvāḥ saundaryaśobhitāḥ 05,009.011c pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama 05,009.011d*0069_01 prajāpatir bhaved eṣa candro vaiśravaṇo yamaḥ 05,009.011d*0069_02 varuṇaḥ pāśahasto vā dharma eva bhavet svayam 05,009.012a asvasthaṃ hy ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ 05,009.012c bhayam etan mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ 05,009.013 apsarasa ūcuḥ 05,009.013a tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane 05,009.013c yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmād balaniṣūdana 05,009.014a nirdahann iva cakṣurbhyāṃ yo 'sāv āste taponidhiḥ 05,009.014c taṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam 05,009.014e yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam 05,009.015 śalya uvāca 05,009.015a indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso 'ntikam 05,009.015c tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ 05,009.015e nṛtyaṃ saṃdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam 05,009.016a viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchan mahātapāḥ 05,009.016c indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ 05,009.017a tās tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakram upasthitāḥ 05,009.017c kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan 05,009.018a na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṃ prabho 05,009.018c yat te kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram 05,009.019a saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ 05,009.019c cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ 05,009.020a sa tūṣṇīṃ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān 05,009.020c viniścitamatir dhīmān vadhe triśiraso 'bhavat 05,009.021a vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṃ na bhaviṣyati 05,009.021c śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo 'pi balīyasā 05,009.022a śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛḍhām 05,009.022c atha vaiśvānaranibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 05,009.022e mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakras triśirasaṃ prati 05,009.023a sa papāta hatas tena vajreṇa dṛḍham āhataḥ 05,009.023c parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinītale 05,009.024a taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānam acalopamam 05,009.024c na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā 05,009.024d*0070_01 ghorarūpo mahāraudras tīvras tīvraparākramaḥ 05,009.024e hato 'pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dṛśyate 05,009.024f*0071_01 ghātitasya śirāṃsyājau jīvantīvādbhutāni vai 05,009.024f*0071_02 tato 'tibhītagātras tu śakra āste vicārayan 05,009.024f*0071_03 athājagāma paraśuṃ skandhenādāya vardhakiḥ 05,009.024f*0071_04 tad araṇyaṃ mahārāja yatrāste 'sau nipātitaḥ 05,009.024f*0072_01 śirāṃsi tasya jāyante trīṇy eva śakunās trayaḥ 05,009.024f*0072_02 tittiriḥ kalaviṅkaś ca tathaiva ca kapiñjalaḥ 05,009.024f*0072_03 viśvarūpaśirāṃsy eva jāyante tasya bhārata 05,009.025a abhitas tatra takṣāṇaṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ 05,009.025c apaśyad abravīc cainaṃ satvaraṃ pākaśāsanaḥ 05,009.025e kṣipraṃ chindhi śirāṃsy asya kuruṣva vacanaṃ mama 05,009.026 takṣovāca 05,009.026a mahāskandho bhṛśaṃ hy eṣa paraśur na tariṣyati 05,009.026c kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam 05,009.027 indra uvāca 05,009.027a mā bhais tvaṃ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṃ mama 05,009.027c matprasādād dhi te śastraṃ vajrakalpaṃ bhaviṣyati 05,009.028 takṣovāca 05,009.028a kaṃ bhavantam ahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇam adya vai 05,009.028c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me 05,009.029 indra uvāca 05,009.029a aham indro devarājas takṣan viditam astu te 05,009.029c kuruṣvaitad yathoktaṃ me takṣan mā tvaṃ vicāraya 05,009.029d*0073_01 mayā hi nihataḥ śete triśirās tvaṃ ca viddhi vai 05,009.029d*0073_02 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā idaṃ vacanam abravīt 05,009.030 takṣovāca 05,009.030a krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā 05,009.030c ṛṣiputram imaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na te 05,009.031 indra uvāca 05,009.031a paścād dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaram 05,009.031c śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā 05,009.032a adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai 05,009.032c kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava 05,009.033a śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ 05,009.033c eṣa te 'nugrahas takṣan kṣipraṃ kuru mama priyam 05,009.034 śalya uvāca 05,009.034a etac chrutvā tu takṣā sa mahendravacanaṃ tadā 05,009.034c śirāṃsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinat tadā 05,009.035a nikṛtteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṃs triśirās tv atha 05,009.035c kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ 05,009.036a yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca 05,009.036c tasmād vaktrān viniṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ 05,009.037a yena sarvā diśo rājan pibann iva nirīkṣate 05,009.037c tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava 05,009.038a yat surāpaṃ tu tasyāsīd vaktraṃ triśirasas tadā 05,009.038c kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha 05,009.039a tatas teṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavān abhūt 05,009.039b*0074_01 takṣṇe caiva varaṃ dattvā prahṛṣṭas tridaśeśvaraḥ 05,009.039c jagāma tridivaṃ hṛṣṭas takṣāpi svagṛhān yayau 05,009.039d*0075_01 takṣāpi svagṛhaṃ gatvā naiva śaṃsati kasya cit 05,009.039d*0075_02 athainaṃ nābhijānanti varṣam ekaṃ tathāgatam 05,009.039d*0075_03 atha saṃvatsare pūrṇe bhūtāḥ paśupateḥ prabho 05,009.039d*0075_04 te cākrośanta maghavān naḥ prabhur brahmahā iti 05,009.039d*0075_05 tata indro vrataṃ ghoram acarat pākaśāsanaḥ 05,009.039d*0075_06 tapasā ca susaṃyuktaḥ saha devair marudgaṇaiḥ 05,009.039d*0075_07 samudre ca pṛthivyāṃ ca vanaspatiṣu strīṣu ca 05,009.039d*0075_08 vibhajya brahmahatyāṃ ca tāṃś ca saṃyojayad varaiḥ 05,009.039d*0075_09 varadas tu varaṃ dattvā pṛthivyai sāgarāya ca 05,009.039d*0075_10 vanaspatibhyaḥ strībhyaś ca brahmahatyāṃ nunoda tām 05,009.039d*0075_11 tatas tu śuddho bhagavān devair lokaiś ca pūjitaḥ 05,009.039d*0075_12 indrasthānam upātiṣṭhat pūjyamāno maharṣibhiḥ 05,009.039d*0076_01 mene kṛtārtham ātmānaṃ hatvā śatruṃ surārihā 05,009.040a tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam 05,009.040c krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt 05,009.041a tapyamānaṃ tapo nityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam 05,009.041c anāparādhinaṃ yasmāt putraṃ hiṃsitavān mama 05,009.042a tasmāc chakravadhārthāya vṛtram utpādayāmy aham 05,009.042c lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaś ca balaṃ mahat 05,009.042e sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ 05,009.043a upaspṛśya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ 05,009.043c agniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtram uvāca ha 05,009.043e indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama 05,009.044a so 'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ 05,009.044c kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ 05,009.044e śakraṃ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṃ tataḥ 05,009.045a tato yuddhaṃ samabhavad vṛtravāsavayos tadā 05,009.045c saṃkruddhayor mahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama 05,009.045d*0077_01 grastā lokāś ca vṛtreṇa sarve bharatasattama 05,009.045d*0077_02 tvaṣṭṛtejovivṛddhena vṛtreṇa sumahātmanā 05,009.045d*0077_03 sarve gandhendriyarasā hṛtā bhārata tena vai 05,009.045d*0077_04 pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotiś ca pañcamaḥ 05,009.045d*0077_05 hṛtam etan mahārāja vṛtreṇa sumahātmanā 05,009.046a tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum 05,009.046c apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ 05,009.047a graste vṛtreṇa śakre tu saṃbhrāntās tridaśās tadā 05,009.047c asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm 05,009.048a vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyād apāvṛtāt 05,009.048c svāny aṅgāny abhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ 05,009.048e tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā 05,009.049a jahṛṣuś ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtam 05,009.049c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ 05,009.049e saṃrabdhayos tadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha 05,009.050a yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ 05,009.050c tvaṣṭus tapobalād vidvāṃs tadā śakro nyavartata 05,009.051a nivṛtte tu tadā devā viṣādam agaman param 05,009.051c sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejovimohitāḥ 05,009.051e amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata 05,009.052a kiṃ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ 05,009.052c jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhir viṣṇum avyayam 05,009.052e upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ 05,010.001 indra uvāca 05,010.001*0078_00 śalyaḥ 05,010.001*0078_01 ākhyānam uttamam idam itihāsaṃ purātanam 05,010.001*0078_02 śṛṇu me bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ draupadyā ca jayāvaham 05,010.001*0079_01 evaṃ vicintya vibudhaiḥ śakras tribhuvaneśvaraḥ 05,010.001*0079_02 vṛtrasya maraṇopāyaṃ punar vacanam abravīt 05,010.001*0080_01 sarvaṃ vyāptaṃ jagat tena vṛtreṇetīha naḥ śrutam 05,010.001*0080_02 vṛtrabhūteṣu lokeṣu bhayam indram upāgamat 05,010.001*0080_03 athendro hi mahātejāḥ sametya saha devataiḥ 05,010.001*0080_04 amantrayata tejasvī vṛtrasya vadhakāraṇāt 05,010.001a sarvaṃ vyāptam idaṃ devā vṛtreṇa jagad avyayam 05,010.001c na hy asya sadṛśaṃ kiṃ cit pratighātāya yad bhavet 05,010.002a samartho hy abhavaṃ pūrvam asamartho 'smi sāṃpratam 05,010.002c kathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ 05,010.003a tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ 05,010.003c graset tribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam 05,010.004a tasmād viniścayam imaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥ 05,010.004c viṣṇoḥ kṣayam upāgamya sametya ca mahātmanā 05,010.004e tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ 05,010.005 śalya uvāca 05,010.005a evam ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇās tadā 05,010.005b*0081_01 praṇipatya mahātmānaṃ sarvabhūtanamaskṛtam 05,010.005c śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmur viṣṇuṃ mahābalam 05,010.006a ūcuś ca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtrabhayārditāḥ 05,010.006c tvayā lokās trayaḥ krāntās tribhir vikramaṇaiḥ prabho 05,010.007a amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāś ca nihatā raṇe 05,010.007c baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ 05,010.008a tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ tvayā sarvam idaṃ tatam 05,010.008c tvaṃ hi deva mahādevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 05,010.008d*0082_01 gandharvoragarakṣāṇāṃ sarveṣām amarottama 05,010.009a gatir bhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇām amarottama 05,010.009c jagad vyāptam idaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana 05,010.010 viṣṇur uvāca 05,010.010a avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitam uttamam 05,010.010c tasmād upāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati 05,010.011a gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk 05,010.011c sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha 05,010.012a bhaviṣyati gatir devāḥ śakrasya mama tejasā 05,010.012c adṛśyaś ca pravekṣyāmi vajram asyāyudhottamam 05,010.013a gacchadhvam ṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiś ca surottamāḥ 05,010.013c vṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta māciram 05,010.014 śalya uvāca 05,010.014a evam uktās tu devena ṛṣayas tridaśās tathā 05,010.014c yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram 05,010.014c*0083_01 **** **** cakruś caiva vibhor vacaḥ 05,010.014c*0083_02 tataḥ sametya vṛtreṇa 05,010.015a samīpam etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ 05,010.015c taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa 05,010.016a grasantam iva lokāṃs trīn sūryācandramasau yathā 05,010.016c dadṛśus tatra te vṛtraṃ śakreṇa saha devatāḥ 05,010.017a ṛṣayo 'tha tato 'bhyetya vṛtram ūcuḥ priyaṃ vacaḥ 05,010.017c vyāptaṃ jagad idaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya 05,010.018a na ca śaknoṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramam 05,010.018c yudhyatoś cāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahān iha 05,010.019a pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ 05,010.019c sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā 05,010.019e avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakralokāṃś ca śāśvatān 05,010.020a ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥ 05,010.020c uvāca tāṃs tadā sarvān praṇamya śirasāsuraḥ 05,010.021a sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāś caiva sarvaśaḥ 05,010.021c yad brūta tac chrutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ 05,010.022a saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ 05,010.022c tejasor hi dvayor devāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham 05,010.022d*0084_01 etad veditum icchāmi bruvantu ṛṣisattamāḥ 05,010.023 ṛṣaya ūcuḥ 05,010.023a sakṛt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyam eva 05,010.023c nātikramet satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyam 05,010.024a dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; brūyāc cārthaṃ hy arthakṛcchreṣu dhīraḥ 05,010.024c mahārthavat satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt santaṃ na jighāṃseta dhīraḥ 05,010.025a indraḥ satāṃ saṃmataś ca nivāsaś ca mahātmanām 05,010.025c satyavādī hy adīnaś ca dharmavit suviniścitaḥ 05,010.026a tena te saha śakreṇa saṃdhir bhavatu śāśvataḥ 05,010.026c evaṃ viśvāsam āgaccha mā te bhūd buddhir anyathā 05,010.027 śalya uvāca 05,010.027a maharṣivacanaṃ śrutvā tān uvāca mahādyutiḥ 05,010.027c avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyās tapasvinaḥ 05,010.028a bravīmi yad ahaṃ devās tat sarvaṃ kriyatām iha 05,010.028c tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yad ūcur māṃ dvijarṣabhāḥ 05,010.029a na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā 05,010.029c na śastreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi 05,010.030a vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ 05,010.030c evaṃ me rocate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā 05,010.031a bāḍham ity eva ṛṣayas tam ūcur bharatarṣabha 05,010.031c evaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ pramudito 'bhavat 05,010.031d*0085_01 tataḥ saṃdhiṃ mithaḥ kṛtvā ṛṣayo dīptatejasaḥ 05,010.031d*0085_02 śakrasya saha vṛtreṇa punar jagmur yathāgatam 05,010.031d*0086_01 atha dīrghasya kālasya śakraḥ saṃcintya bhārata 05,010.032a yattaḥ sadābhavac cāpi śakro 'marṣasamanvitaḥ 05,010.032c vṛtrasya vadhasaṃyuktān upāyān anucintayan 05,010.032e randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūd balavṛtrahā 05,010.032f*0087_01 abhisaṃdhir mahendrasya saṃdhikarmaṇi yaḥ kṛtaḥ 05,010.032f*0087_02 ṛṣibhis tv īritaṃ yac ca mahendras tad anusmaran 05,010.033a sa kadā cit samudrānte tam apaśyan mahāsuram 05,010.033c saṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe 05,010.034a tataḥ saṃcintya bhagavān varadānaṃ mahātmanaḥ 05,010.034c saṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrir divasaṃ na ca 05,010.034d*0088_01 varaś cānena saṃprāpto hy avadhyo daivatair api 05,010.034d*0088_02 tat kathaṃ tv iha kartavyam upāyaṃ cintaye sadā 05,010.034e vṛtraś cāvaśyavadhyo 'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ 05,010.035a yadi vṛtraṃ na hanmy adya vañcayitvā mahāsuram 05,010.035c mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati 05,010.036a evaṃ saṃcintayann eva śakro viṣṇum anusmaran 05,010.036c atha phenaṃ tadāpaśyat samudre parvatopamam 05,010.037a nāyaṃ śuṣko na cārdro 'yaṃ na ca śastram idaṃ tathā 05,010.037c enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇād eva naśiṣyati 05,010.038a savajram atha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān 05,010.038b*0089_01 jagrāha ca sa taṃ phenam indro vṛtranibarhaṇam 05,010.038b*0089_02 nigṛhya śakro bāhubhyāṃ prāhiṇod vṛtramastake 05,010.038c praviśya phenaṃ taṃ viṣṇur atha vṛtraṃ vyanāśayat 05,010.039a nihate tu tato vṛtre diśo vitimirābhavan 05,010.039c pravavau ca śivo vāyuḥ prajāś ca jahṛṣus tadā 05,010.040a tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 05,010.040c ṛṣayaś ca mahendraṃ tam astuvan vividhaiḥ stavaiḥ 05,010.041a namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayan 05,010.041c hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ 05,010.041e viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayām āsa dharmavit 05,010.042a tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare 05,010.042c anṛtenābhibhūto 'bhūc chakraḥ paramadurmanāḥ 05,010.042e traiśīrṣayābhibhūtaś ca sa pūrvaṃ brahmahatyayā 05,010.042f*0090_01 mahādevasya bhūtaiś ca sa punar brahmahann iti 05,010.042f*0090_02 ākruṣṭo nirbhayair bhūyo vrīḍito balavṛtrahā 05,010.043a so 'ntam āśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ 05,010.043c na prājñāyata devendras tv abhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥ 05,010.043e praticchanno vasaty apsu ceṣṭamāna ivoragaḥ 05,010.044a tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite 05,010.044c bhūmiḥ pradhvastasaṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā 05,010.044e vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsy anudakāni ca 05,010.045a saṃkṣobhaś cāpi sattvānām anāvṛṣṭikṛto 'bhavat 05,010.045c devāś cāpi bhṛśaṃ trastās tathā sarve maharṣayaḥ 05,010.046a arājakaṃ jagat sarvam abhibhūtam upadravaiḥ 05,010.046b*0091_01 rājā vā kriyatām adya mahendro vātha mṛgyatām 05,010.046c tato bhītābhavan devāḥ ko no rājā bhaved iti 05,010.047a divi devarṣayaś cāpi devarājavinākṛtāḥ 05,010.047c na ca sma kaś cid devānāṃ rājyāya kurute manaḥ 05,011.001 śalya uvāca 05,011.001a ṛṣayo 'thābruvan sarve devāś ca tridaśeśvarāḥ 05,011.001c ayaṃ vai nahuṣaḥ śrīmān devarājye 'bhiṣicyatām 05,011.001d*0092_01 tejasvī ca yaśasvī ca dhārmikaś caiva nityadā 05,011.001e te gatvāthābruvan sarve rājā no bhava pārthiva 05,011.001e*0093_01 **** **** devāś ca tridiveśvarāḥ 05,011.001e*0093_02 nahuṣaṃ tvaṃ mahābāho 05,011.002a sa tān uvāca nahuṣo devān ṛṣigaṇāṃs tathā 05,011.002c pitṛbhiḥ sahitān rājan parīpsan hitam ātmanaḥ 05,011.003a durbalo 'haṃ na me śaktir bhavatāṃ paripālane 05,011.003c balavāñ jāyate rājā balaṃ śakre hi nityadā 05,011.004a tam abruvan punaḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ 05,011.004c asmākaṃ tapasā yuktaḥ pāhi rājyaṃ triviṣṭape 05,011.005a parasparabhayaṃ ghoram asmākaṃ hi na saṃśayaḥ 05,011.005c abhiṣicyasva rājendra bhava rājā triviṣṭape 05,011.006a devadānavayakṣāṇām ṛṣīṇāṃ rakṣasāṃ tathā 05,011.006c pitṛgandharvabhūtānāṃ cakṣurviṣayavartinām 05,011.006e teja ādāsyase paśyan balavāṃś ca bhaviṣyasi 05,011.007a dharmaṃ puraskṛtya sadā sarvalokādhipo bhava 05,011.007c brahmarṣīṃś cāpi devāṃś ca gopāyasva triviṣṭape 05,011.007d*0094_01 abhiṣiktaḥ sa rājendra tato rājā triviṣṭape 05,011.007d*0094_02 dharmaṃ puraskṛtya tadā sarvalokādhipo 'bhavat 05,011.007d*0095_01 om ity ukte 'tha nahuṣo devarājye 'bhiṣecitaḥ 05,011.008a sudurlabhaṃ varaṃ labdhvā prāpya rājyaṃ triviṣṭape 05,011.008c dharmātmā satataṃ bhūtvā kāmātmā samapadyata 05,011.009a devodyāneṣu sarveṣu nandanopavaneṣu ca 05,011.009c kailāse himavatpṛṣṭhe mandare śvetaparvate 05,011.009e sahye mahendre malaye samudreṣu saritsu ca 05,011.010a apsarobhiḥ parivṛto devakanyāsamāvṛtaḥ 05,011.010c nahuṣo devarājaḥ san krīḍan bahuvidhaṃ tadā 05,011.011a śṛṇvan divyā bahuvidhāḥ kathāḥ śrutimanoharāḥ 05,011.011c vāditrāṇi ca sarvāṇi gītaṃ ca madhurasvaram 05,011.012a viśvāvasur nāradaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 05,011.012c ṛtavaḥ ṣaṭ ca devendraṃ mūrtimanta upasthitāḥ 05,011.012e mārutaḥ surabhir vāti manojñaḥ sukhaśītalaḥ 05,011.013a evaṃ hi krīḍatas tasya nahuṣasya mahātmanaḥ 05,011.013c saṃprāptā darśanaṃ devī śakrasya mahiṣī priyā 05,011.014a sa tāṃ saṃdṛśya duṣṭātmā prāha sarvān sabhāsadaḥ 05,011.014c indrasya mahiṣī devī kasmān māṃ nopatiṣṭhati 05,011.015a aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ 05,011.015c āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipram adya niveśanam 05,011.016a tac chrutvā durmanā devī bṛhaspatim uvāca ha 05,011.016c rakṣa māṃ nahuṣād brahmaṃs tavāsmi śaraṇaṃ gatā 05,011.017a sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ brahmas tvaṃ māṃ prabhāṣase 05,011.017c devarājasya dayitām atyantasukhabhāginīm 05,011.018a avaidhavyena saṃyuktām ekapatnīṃ pativratām 05,011.018c uktavān asi māṃ pūrvam ṛtāṃ tāṃ kuru vai giram 05,011.019a noktapūrvaṃ ca bhagavan mṛṣā te kiṃ cid īśvara 05,011.019c tasmād etad bhavet satyaṃ tvayoktaṃ dvijasattama 05,011.020a bṛhaspatir athovāca indrāṇīṃ bhayamohitām 05,011.020c yad uktāsi mayā devi satyaṃ tad bhavitā dhruvam 05,011.021a drakṣyase devarājānam indraṃ śīghram ihāgatam 05,011.021c na bhetavyaṃ ca nahuṣāt satyam etad bravīmi te 05,011.021e samānayiṣye śakreṇa nacirād bhavatīm aham 05,011.022a atha śuśrāva nahuṣa indrāṇīṃ śaraṇaṃ gatām 05,011.022c bṛhaspater aṅgirasaś cukrodha sa nṛpas tadā 05,012.001 śalya uvāca 05,012.001a kruddhaṃ tu nahuṣaṃ jñātvā devāḥ sarṣipurogamāḥ 05,012.001c abruvan devarājānaṃ nahuṣaṃ ghoradarśanam 05,012.002a devarāja jahi krodhaṃ tvayi kruddhe jagadvibho 05,012.002c trastaṃ sāsuragandharvaṃ sakiṃnaramahoragam 05,012.003a jahi krodham imaṃ sādho na krudhyanti bhavadvidhāḥ 05,012.003c parasya patnī sā devī prasīdasva sureśvara 05,012.004a nivartaya manaḥ pāpāt paradārābhimarśanāt 05,012.004c devarājo 'si bhadraṃ te prajā dharmeṇa pālaya 05,012.005a evam ukto na jagrāha tad vacaḥ kāmamohitaḥ 05,012.005c atha devān uvācedam indraṃ prati surādhipaḥ 05,012.006a ahalyā dharṣitā pūrvam ṛṣipatnī yaśasvinī 05,012.006c jīvato bhartur indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 05,012.007a bahūni ca nṛśaṃsāni kṛtānīndreṇa vai purā 05,012.007c vaidharmyāṇy upadhāś caiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 05,012.008a upatiṣṭhatu māṃ devī etad asyā hitaṃ param 05,012.008c yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivam evaṃ bhaviṣyati 05,012.009 devā ūcuḥ 05,012.009a indrāṇīm ānayiṣyāmo yathecchasi divaspate 05,012.009c jahi krodham imaṃ vīra prīto bhava sureśvara 05,012.010 śalya uvāca 05,012.010a ity uktvā te tadā devā ṛṣibhiḥ saha bhārata 05,012.010c jagmur bṛhaspatiṃ vaktum indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ 05,012.011a jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptam indrāṇīṃ tava veśmani 05,012.011c dattābhayāṃ ca viprendra tvayā devarṣisattama 05,012.012a te tvāṃ devāḥ sagandharvā ṛṣayaś ca mahādyute 05,012.012c prasādayanti cendrāṇī nahuṣāya pradīyatām 05,012.013a indrād viśiṣṭo nahuṣo devarājo mahādyutiḥ 05,012.013c vṛṇotv iyaṃ varārohā bhartṛtve varavarṇinī 05,012.014a evam ukte tu sā devī bāṣpam utsṛjya sasvaram 05,012.014c uvāca rudatī dīnā bṛhaspatim idaṃ vacaḥ 05,012.015a nāham icchāmi nahuṣaṃ patim anvāsya taṃ prabhum 05,012.015c śaraṇāgatāsmi te brahmaṃs trāhi māṃ mahato bhayāt 05,012.015d*0096_01 evam uktas tayā devyā vākyam āha bṛhaspatiḥ 05,012.016 bṛhaspatir uvāca 05,012.016a śaraṇāgatāṃ na tyajeyam indrāṇi mama niścitam 05,012.016c dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tyaje tvām anindite 05,012.017a nākāryaṃ kartum icchāmi brāhmaṇaḥ san viśeṣataḥ 05,012.017c śrutadharmā satyaśīlo jānan dharmānuśāsanam 05,012.018a nāham etat kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai surottamāḥ 05,012.018c asmiṃś cārthe purā gītaṃ brahmaṇā śrūyatām idam 05,012.019a na tasya bījaṃ rohati bījakāle; na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle 05,012.019c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; na so 'ntaraṃ labhate trāṇam icchan 05,012.020a mogham annaṃ vindati cāpy acetāḥ; svargāl lokād bhraśyati naṣṭaceṣṭaḥ 05,012.020c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti yo vai; na tasya havyaṃ pratigṛhṇanti devāḥ 05,012.021a pramīyate cāsya prajā hy akāle; sadā vivāsaṃ pitaro 'sya kurvate 05,012.021c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; sendrā devāḥ praharanty asya vajram 05,012.022a etad evaṃ vijānan vai na dāsyāmi śacīm imām 05,012.022c indrāṇīṃ viśrutāṃ loke śakrasya mahiṣīṃ priyām 05,012.023a asyā hitaṃ bhaved yac ca mama cāpi hitaṃ bhavet 05,012.023c kriyatāṃ tat suraśreṣṭhā na hi dāsyāmy ahaṃ śacīm 05,012.024 śalya uvāca 05,012.024a atha devās tam evāhur gurum aṅgirasāṃ varam 05,012.024c kathaṃ sunītaṃ tu bhaven mantrayasva bṛhaspate 05,012.025 bṛhaspatir uvāca 05,012.025a nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃ cit kālāntaraṃ śubhā 05,012.025c indrāṇīhitam etad dhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati 05,012.026a bahuvighnakaraḥ kālaḥ kālaḥ kālaṃ nayiṣyati 05,012.026c darpito balavāṃś cāpi nahuṣo varasaṃśrayāt 05,012.027 śalya uvāca 05,012.027a tatas tena tathokte tu prītā devās tam abruvan 05,012.027c brahman sādhv idam uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasām 05,012.027e evam etad dvijaśreṣṭha devī ceyaṃ prasādyatām 05,012.028a tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ 05,012.028c ūcur vacanam avyagrā lokānāṃ hitakāmyayā 05,012.029a tvayā jagad idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sthāvarajaṅgamam 05,012.029c ekapatny asi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ prati 05,012.030a kṣipraṃ tvām abhikāmaś ca vinaśiṣyati pārthivaḥ 05,012.030c nahuṣo devi śakraś ca suraiśvaryam avāpsyati 05,012.031a evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye 05,012.031c abhyagacchata savrīḍā nahuṣaṃ ghoradarśanam 05,012.032a dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaś cāpi vayorūpasamanvitām 05,012.032c samahṛṣyata duṣṭātmā kāmopahatacetanaḥ 05,013.001 śalya uvāca 05,013.001a atha tām abravīd dṛṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā 05,013.001c trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite 05,013.001e bhajasva māṃ varārohe patitve varavarṇini 05,013.002a evam uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā 05,013.002c prāvepata bhayodvignā pravāte kadalī yathā 05,013.003a namasya sā tu brahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim 05,013.003c devarājam athovāca nahuṣaṃ ghoradarśanam 05,013.004a kālam icchāmy ahaṃ labdhuṃ kiṃ cit tvattaḥ sureśvara 05,013.004c na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ 05,013.005a tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho 05,013.005c tato 'haṃ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te 05,013.005e evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt 05,013.006 nahuṣa uvāca 05,013.006a evaṃ bhavatu suśroṇi yathā mām abhibhāṣase 05,013.006c jñātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyam etad anusmareḥ 05,013.007 śalya uvāca 05,013.007a nahuṣeṇa visṛṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā 05,013.007c bṛhaspatiniketaṃ sā jagāma ca tapasvinī 05,013.008a tasyāḥ saṃśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ 05,013.008c mantrayām āsur ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama 05,013.009a devadevena saṃgamya viṣṇunā prabhaviṣṇunā 05,013.009c ūcuś cainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ 05,013.010a brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ 05,013.010b*0097_01 kva gato neti jānīmo devadeva jagatpate 05,013.010b*0098_01 avijñātaḥ suragaṇair gato na jñāyate prabho 05,013.010c gatiś ca nas tvaṃ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ 05,013.010e rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān 05,013.011a tvadvīryān nihate vṛtre vāsavo brahmahatyayā 05,013.011c vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṃ tasya vinirdiśa 05,013.012a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt 05,013.012c mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam 05,013.013a puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ 05,013.013c punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ 05,013.014a svakarmabhiś ca nahuṣo nāśaṃ yāsyati durmatiḥ 05,013.014c kaṃ cit kālam imaṃ devā marṣayadhvam atandritāḥ 05,013.014d*0099_00 śalya uvāca 05,013.014d*0099_01 viṣṇur visarjayām āsa devān sarṣipurogamān 05,013.015a śrutvā viṣṇoḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām 05,013.015c tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ 05,013.015e yatra śakro bhayodvignas taṃ deśam upacakramuḥ 05,013.016a tatrāśvamedhaḥ sumahān mahendrasya mahātmanaḥ 05,013.016c vavṛte pāvanārthaṃ vai brahmahatyāpaho nṛpa 05,013.017a vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca 05,013.017c parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira 05,013.018a saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ 05,013.018c vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo 'bhavad ātmavān 05,013.019a akampyaṃ nahuṣaṃ sthānād dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ 05,013.019c tejoghnaṃ sarvabhūtānāṃ varadānāc ca duḥsaham 05,013.020a tataḥ śacīpatir vīraḥ punar eva vyanaśyata 05,013.020c adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha 05,013.021a pranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śokasamanvitā 05,013.021c hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā 05,013.022a yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravas toṣitā yadi 05,013.022c ekabhartṛtvam evāstu satyaṃ yady asti vā mayi 05,013.023a puṇyāṃ cemām ahaṃ divyāṃ pravṛttām uttarāyaṇe 05,013.023c devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manorathaḥ 05,013.024a prayatā ca niśāṃ devīm upātiṣṭhata tatra sā 05,013.024c pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot 05,013.024d*0100_01 sā dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ pratyuvāca yaśasvinī 05,013.025a yatrāste devarājo 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me 05,013.025c ity āhopaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatām 05,014.001 śalya uvāca 05,014.001a athaināṃ rupiṇīṃ sādhvīm upātiṣṭhad upaśrutiḥ 05,014.001c tāṃ vayorūpasaṃpannāṃ dṛṣṭvā devīm upasthitām 05,014.002a indrāṇī saṃprahṛṣṭā sā saṃpūjyainām apṛcchata 05,014.002c icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ kā tvaṃ brūhi varānane 05,014.002d*0101_01 evam uktā tathendrāṇyā devī vākyam athābravīt 05,014.003 upaśrutir uvāca 05,014.003a upaśrutir ahaṃ devi tavāntikam upāgatā 05,014.003c darśanaṃ caiva saṃprāptā tava satyena toṣitā 05,014.004a pativratāsi yuktā ca yamena niyamena ca 05,014.004c darśayiṣyāmi te śakraṃ devaṃ vṛtraniṣūdanam 05,014.004e kṣipram anvehi bhadraṃ te drakṣyase surasattamam 05,014.005 śalya uvāca 05,014.005a tatas tāṃ prasthitāṃ devīm indrāṇī sā samanvagāt 05,014.005c devāraṇyāny atikramya parvatāṃś ca bahūṃs tataḥ 05,014.005e himavantam atikramya uttaraṃ pārśvam āgamat 05,014.006a samudraṃ ca samāsādya bahuyojanavistṛtam 05,014.006c āsasāda mahādvīpaṃ nānādrumalatāvṛtam 05,014.007a tatrāpaśyat saro divyaṃ nānāśakunibhir vṛtam 05,014.007c śatayojanavistīrṇaṃ tāvad evāyataṃ śubham 05,014.008a tatra divyāni padmāni pañcavarṇāni bhārata 05,014.008c ṣaṭpadair upagītāni praphullāni sahasraśaḥ 05,014.008d*0102_01 sarasas tasya madhye tu padminī mahatī śubhā 05,014.008d*0102_02 gaureṇonnatanālena padmena mahatā vṛtā 05,014.009a padmasya bhittvā nālaṃ ca viveśa sahitā tayā 05,014.009c bisatantupraviṣṭaṃ ca tatrāpaśyac chatakratum 05,014.010a taṃ dṛṣṭvā ca susūkṣmeṇa rūpeṇāvasthitaṃ prabhum 05,014.010c sūkṣmarūpadharā devī babhūvopaśrutiś ca sā 05,014.011a indraṃ tuṣṭāva cendrāṇī viśrutaiḥ pūrvakarmabhiḥ 05,014.011c stūyamānas tato devaḥ śacīm āha puraṃdaraḥ 05,014.012a kimartham asi saṃprāptā vijñātaś ca kathaṃ tv aham 05,014.012b*0103_01 kena cāsmi tavākhyāta ihastho varavarṇini 05,014.012c tataḥ sā kathayām āsa nahuṣasya viceṣṭitam 05,014.013a indratvaṃ triṣu lokeṣu prāpya vīryamadānvitaḥ 05,014.013c darpāviṣṭaś ca duṣṭātmā mām uvāca śatakrato 05,014.013e upatiṣṭha mām iti krūraḥ kālaṃ ca kṛtavān mama 05,014.014a yadi na trāsyasi vibho kariṣyati sa māṃ vaśe 05,014.014c etena cāhaṃ saṃtaptā prāptā śakra tavāntikam 05,014.014e jahi raudraṃ mahābāho nahuṣaṃ pāpaniścayam 05,014.015a prakāśayasva cātmānaṃ daityadānavasūdana 05,014.015c tejaḥ samāpnuhi vibho devarājyaṃ praśādhi ca 05,014.015d*0104_01 yathaiva ca mahārāja tvayā vṛtro niṣūditaḥ 05,015.001 śalya uvāca 05,015.001a evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt 05,015.001c vikramasya na kālo 'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ 05,015.002a vivardhitaś ca ṛṣibhir havyaiḥ kavyaiś ca bhāmini 05,015.002c nītim atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartum arhasi 05,015.003a guhyaṃ caitat tvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kva cit 05,015.003c gatvā nahuṣam ekānte bravīhi tanumadhyame 05,015.004a ṛṣiyānena divyena mām upaihi jagatpate 05,015.004c evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada 05,015.005a ity uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā 05,015.005c evam astv ity athoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati 05,015.006a nahuṣas tāṃ tato dṛṣṭvā vismito vākyam abravīt 05,015.006c svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite 05,015.007a bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini 05,015.007c tava kalyāṇi yat kāryaṃ tat kariṣye sumadhyame 05,015.008a na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa 05,015.008c satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṃ tava 05,015.009 indrāṇy uvāca 05,015.009a yo me tvayā kṛtaḥ kālas tam ākāṅkṣe jagatpate 05,015.009c tatas tvam eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa 05,015.010a kāryaṃ ca hṛdi me yat tad devarājāvadhāraya 05,015.010c vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi 05,015.010e vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava 05,015.011a indrasya vājino vāhā hastino 'tha rathās tathā 05,015.011c icchāmy aham ihāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa 05,015.011e yan na viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām 05,015.012a vahantu tvāṃ mahārāja ṛṣayaḥ saṃgatā vibho 05,015.012c sarve śibikayā rājann etad dhi mama rocate 05,015.013a nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitum arhasi 05,015.013c sarveṣāṃ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt 05,015.013e na te pramukhataḥ sthātuṃ kaś cid icchati vīryavān 05,015.014 śalya uvāca 05,015.014a evam uktas tu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila 05,015.014c uvāca vacanaṃ cāpi surendras tām aninditām 05,015.015a apūrvaṃ vāhanam idaṃ tvayoktaṃ varavarṇini 05,015.015c dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tvadvaśo 'smi varānane 05,015.016a na hy alpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn 05,015.016c ahaṃ tapasvī balavān bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 05,015.017a mayi kruddhe jagan na syān mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 05,015.017c devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 05,015.018a na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite 05,015.018c cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmy aham 05,015.018d*0105_01 aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca maheśvaraḥ 05,015.018d*0105_02 mayi havyaṃ ca kavyaṃ ca lokāś caiva sanātanāḥ 05,015.019a tasmāt te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ 05,015.019c saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayas tathā 05,015.019e paśya māhātmyam asmākam ṛddhiṃ ca varavarṇini 05,015.019f*0106_01 hataujaso mayā sarve devagandharvadānavāḥ 05,015.019f*0106_02 yad yasya tejaḥ paśyāmi tasya tejo harāmy aham 05,015.020a evam uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām 05,015.020b*0107_01 atha saṃcintya nahuṣo balavīryeṇa bhārata 05,015.020b*0107_02 visṛjya supratīkaṃ ca nāgam airāvataṃ tathā 05,015.020b*0107_03 haṃsayuktaṃ vimānaṃ ca hariyuktaṃ tathā ratham 05,015.020b*0107_04 sa tu darpeṇa mahatā paribhūya mahāmunīn 05,015.020c vimāne yojayitvā sa ṛṣīn niyamam āsthitān 05,015.021a abrahmaṇyo balopeto matto varamadena ca 05,015.021c kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayām āsa tān ṛṣīn 05,015.022a nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatim uvāca sā 05,015.022c samayo 'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ 05,015.022e śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām 05,015.023a bāḍham ity eva bhagavān bṛhaspatir uvāca tām 05,015.023c na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ 05,015.024a na hy eṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ 05,015.024c adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanāc ca hataḥ śubhe 05,015.025a iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ 05,015.025c śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhais tvaṃ bhadram astu te 05,015.026a tataḥ prajvālya vidhivaj juhāva paramaṃ haviḥ 05,015.026c bṛhaspatir mahātejā devarājopalabdhaye 05,015.026d*0108_01 hutvāgniṃ so 'bravīd rājañ chakram anviṣyatām iti 05,015.027a tasmāc ca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ 05,015.027c strīveṣam adbhutaṃ kṛtvā sahasāntaradhīyata 05,015.028a sa diśaḥ pradiśaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca 05,015.028c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicīyātimanogatiḥ 05,015.028e nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatim upāgamat 05,015.029 agnir uvāca 05,015.029a bṛhaspate na paśyāmi devarājam ahaṃ kva cit 05,015.029c āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmy aham 05,015.029e na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te 05,015.030 śalya uvāca 05,015.030a tam abravīd devagurur apo viśa mahādyute 05,015.031 agnir uvāca 05,015.031a nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me 'tra bhaviṣyati 05,015.031c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi svasti te 'stu mahādyute 05,015.032a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 05,015.032c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 05,016.001 bṛhaspatir uvāca 05,016.001a tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ 05,016.001c tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi sākṣivat 05,016.002a tvām āhur ekaṃ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ 05,016.002c tvayā tyaktaṃ jagac cedaṃ sadyo naśyed dhutāśana 05,016.003a kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim 05,016.003c gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm 05,016.004a tvam evāgne havyavāhas tvam eva paramaṃ haviḥ 05,016.004c yajanti satrais tvām eva yajñaiś ca paramādhvare 05,016.005a sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ 05,016.005c sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā 05,016.006a tvām agne jaladān āhur vidyutaś ca tvam eva hi 05,016.006c dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ 05,016.007a tvayy āpo nihitāḥ sarvās tvayi sarvam idaṃ jagat 05,016.007c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu pāvaka 05,016.008a svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ 05,016.008c ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ 05,016.009 śalya uvāca 05,016.009a evaṃ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ 05,016.009c bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam 05,016.009e darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te 05,016.010a praviśyāpas tato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ 05,016.010c ājagāma saras tac ca gūḍho yatra śatakratuḥ 05,016.011a atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha 05,016.011c anvapaśyat sa devendraṃ bisamadhyagataṃ sthitam 05,016.012a āgatya ca tatas tūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ 05,016.012c aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum 05,016.013a gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ 05,016.013c purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam 05,016.014a mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇas tvayā 05,016.014c śambaraś ca balaś caiva tathobhau ghoravikramau 05,016.015a śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūn niṣūdaya 05,016.015c uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃś ca samāgatān 05,016.016a mahendra dānavān hatvā lokās trātās tvayā vibho 05,016.016c apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitam 05,016.016e tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate 05,016.017a tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas; tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam 05,016.017c tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha 05,016.018a pāhi devān salokāṃś ca mahendra balam āpnuhi 05,016.018c evaṃ saṃstūyamānaś ca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ 05,016.019a svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sa balānvitaḥ 05,016.019c abravīc ca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam 05,016.020a kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatas tvāṣṭro mahāsuraḥ 05,016.020c vṛtraś ca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ 05,016.021 bṛhaspatir uvāca 05,016.021a mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā 05,016.021c devarājyam anuprāptaḥ sarvān no bādhate bhṛśam 05,016.022 indra uvāca 05,016.022a kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham 05,016.022c tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate 05,016.022d*0109_01 tat sarvaṃ kathayadhvaṃ me yathendratvam upeyivān 05,016.023 bṛhaspatir uvāca 05,016.023*0110_01 tvayi praṇaṣṭe deveśa viśvaṃ pravyathitaṃ jagat 05,016.023*0110_02 parasparabhayodvignaṃ babhūvārtam arājakam 05,016.023*0110_03 tato devaiḥ sagandharvaiḥ sarṣisaṃghaiḥ sapāvakaiḥ 05,016.023*0110_04 mānuṣo nahuṣo rājā devarājye 'bhiṣecitaḥ 05,016.023a devā bhītāḥ śakram akāmayanta; tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat 05,016.023c tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaś ca; gandharvasaṃghāś ca sametya sarve 05,016.024a gatvābruvan nahuṣaṃ śakra tatra; tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā 05,016.024c tān abravīn nahuṣo nāsmi śakta; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca 05,016.025a evam uktair vardhitaś cāpi devai; rājābhavan nahuṣo ghoravīryaḥ 05,016.025c trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā 05,016.026a tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ; mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadā cit 05,016.026c devāś ca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāś caranti 05,016.027 śalya uvāca 05,016.027a evaṃ vadaty aṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ 05,016.027c vaivasvataś caiva yamaḥ purāṇo; devaś ca somo varuṇaś cājagāma 05,016.028a te vai samāgamya mahendram ūcur; diṣṭyā tvāṣṭro nihataś caiva vṛtraḥ 05,016.028c diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca; paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra 05,016.029a sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ; saṃcodayan nahuṣasyāntareṇa 05,016.029c rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas; tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ 05,016.029d*0111_01 **** **** ca hi lokapālān 05,016.029d*0111_02 sametya vai prītamanā mahendraḥ 05,016.029d*0111_03 uvāca cainān 05,016.030a te cābruvan nahuṣo ghorarūpo; dṛṣṭīviṣas tasya bibhīma deva 05,016.030c tvaṃ ced rājan nahuṣaṃ parājayes; tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra 05,016.031a indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir; yamaḥ kuberaś ca mahābhiṣekam 05,016.031c saṃprāpnuvantv adya sahaiva tena; ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim 05,016.032a tataḥ śakraṃ jvalano 'py āha bhāgaṃ; prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye 05,016.032c tam āha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau 05,016.033a evaṃ saṃcintya bhagavān mahendraḥ pākaśāsanaḥ 05,016.033c kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā 05,016.034a vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā 05,016.034c ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadas tadā 05,017.001 śalya uvāca 05,017.001a atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ 05,017.001c nahuṣasya vadhopāyaṃ lokapālaiḥ sahaiva taiḥ 05,017.001e tapasvī tatra bhagavān agastyaḥ pratyadṛśyata 05,017.002a so 'bravīd arcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavān 05,017.002c viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca 05,017.002d*0112_01 diṣṭyā hatāriṃ paśyāmo devarājaṃ śatakratum 05,017.002d*0112_02 diṣṭyā dharmaḥ sthito loke diṣṭyā lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 05,017.002d*0113_01 diṣṭyā paśyāma devendra diṣṭyā lokān punarnavān 05,017.003a diṣṭyā ca nahuṣo bhraṣṭo devarājyāt puraṃdara 05,017.003c diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ balasūdana 05,017.004 indra uvāca 05,017.004a svāgataṃ te maharṣe 'stu prīto 'haṃ darśanāt tava 05,017.004c pādyam ācamanīyaṃ ca gām arghyaṃ ca pratīccha me 05,017.005 śalya uvāca 05,017.005a pūjitaṃ copaviṣṭaṃ tam āsane munisattamam 05,017.005c paryapṛcchata deveśaḥ prahṛṣṭo brāhmaṇarṣabham 05,017.006a etad icchāmi bhagavan kathyamānaṃ dvijottama 05,017.006c paribhraṣṭaḥ kathaṃ svargān nahuṣaḥ pāpaniścayaḥ 05,017.007 agastya uvāca 05,017.007a śṛṇu śakra priyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavān 05,017.007c svargād bhraṣṭo durācāro nahuṣo baladarpitaḥ 05,017.008a śramārtās tu vahantas taṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇam 05,017.008c devarṣayo mahābhāgās tathā brahmarṣayo 'malāḥ 05,017.008e papracchuḥ saṃśayaṃ deva nahuṣaṃ jayatāṃ vara 05,017.009a ya ime brahmaṇā proktā mantrā vai prokṣaṇe gavām 05,017.009c ete pramāṇaṃ bhavata utāho neti vāsava 05,017.009e nahuṣo neti tān āha tamasā mūḍhacetanaḥ 05,017.010 ṛṣaya ūcuḥ 05,017.010a adharme saṃpravṛttas tvaṃ dharmaṃ na pratipadyase 05,017.010c pramāṇam etad asmākaṃ pūrvaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ 05,017.011 agastya uvāca 05,017.011a tato vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava 05,017.011c atha mām aspṛśan mūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ 05,017.012a tenābhūd dhatatejāḥ sa niḥśrīkaś ca śacīpate 05,017.012c tatas tam aham āvignam avocaṃ bhayapīḍitam 05,017.013a yasmāt pūrvaiḥ kṛtaṃ brahma brahmarṣibhir anuṣṭhitam 05,017.013c aduṣṭaṃ dūṣayasi vai yac ca mūrdhny aspṛśaḥ padā 05,017.014a yac cāpi tvam ṛṣīn mūḍha brahmakalpān durāsadān 05,017.014c vāhān kṛtvā vāhayasi tena svargād dhataprabhaḥ 05,017.015a dhvaṃsa pāpa paribhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇyo mahītalam 05,017.015c daśa varṣasahasrāṇi sarparūpadharo mahān 05,017.015e vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ svargam avāpsyasi 05,017.015f*0114_01 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava vaṃśasamudbhavam 05,017.015f*0115_01 nihato brahmaśāpena prapadyasva triviṣṭapam 05,017.016a evaṃ bhraṣṭo durātmā sa devarājyād ariṃdama 05,017.016b*0116_01 nahuṣas tu sudurbuddhir durātmā pāpacetanaḥ 05,017.016c diṣṭyā vardhāmahe śakra hato brāhmaṇakaṇṭakaḥ 05,017.017a triviṣṭapaṃ prapadyasva pāhi lokāñ śacīpate 05,017.017c jitendriyo jitāmitraḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 05,017.018 śalya uvāca 05,017.018a tato devā bhṛśaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ 05,017.018c pitaraś caiva yakṣāś ca bhujagā rākṣasās tathā 05,017.019a gandharvā devakanyāś ca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ 05,017.019c sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāś ca viśāṃ pate 05,017.020a upagamyābruvan sarve diṣṭyā vardhasi śatruhan 05,017.020c hataś ca nahuṣaḥ pāpo diṣṭyāgastyena dhīmatā 05,017.020e diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpo mahītale 05,018.001 śalya uvāca 05,018.001a tataḥ śakraḥ stūyamāno gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 05,018.001c airāvataṃ samāruhya dvipendraṃ lakṣaṇair yutam 05,018.002a pāvakaś ca mahātejā maharṣiś ca bṛhaspatiḥ 05,018.002c yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca dhaneśvaraḥ 05,018.003a sarvair devaiḥ parivṛtaḥ śakro vṛtraniṣūdanaḥ 05,018.003c gandharvair apsarobhiś ca yātas tribhuvanaṃ prabhuḥ 05,018.004a sa sametya mahendrāṇyā devarājaḥ śatakratuḥ 05,018.004c mudā paramayā yuktaḥ pālayām āsa devarāṭ 05,018.005a tataḥ sa bhagavāṃs tatra aṅgirāḥ samadṛśyata 05,018.005c atharvavedamantraiś ca devendraṃ samapūjayat 05,018.006a tatas tu bhagavān indraḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata 05,018.006c varaṃ ca pradadau tasmai atharvāṅgirase tadā 05,018.007a atharvāṅgirasaṃ nāma asmin vede bhaviṣyati 05,018.007c udāharaṇam etad dhi yajñabhāgaṃ ca lapsyase 05,018.008a evaṃ saṃpūjya bhagavān atharvāṅgirasaṃ tadā 05,018.008c vyasarjayan mahārāja devarājaḥ śatakratuḥ 05,018.009a saṃpūjya sarvāṃs tridaśān ṛṣīṃś cāpi tapodhanān 05,018.009c indraḥ pramudito rājan dharmeṇāpālayat prajāḥ 05,018.010a evaṃ duḥkham anuprāptam indreṇa saha bhāryayā 05,018.010c ajñātavāsaś ca kṛtaḥ śatrūṇāṃ vadhakāṅkṣayā 05,018.011a nātra manyus tvayā kāryo yat kliṣṭo 'si mahāvane 05,018.011c draupadyā saha rājendra bhrātṛbhiś ca mahātmabhiḥ 05,018.012a evaṃ tvam api rājendra rājyaṃ prāpsyasi bhārata 05,018.012c vṛtraṃ hatvā yathā prāptaḥ śakraḥ kauravanandana 05,018.013a durācāraś ca nahuṣo brahmadviṭ pāpacetanaḥ 05,018.013c agastyaśāpābhihato vinaṣṭaḥ śāśvatīḥ samāḥ 05,018.014a evaṃ tava durātmānaḥ śatravaḥ śatrusūdana 05,018.014c kṣipraṃ nāśaṃ gamiṣyanti karṇaduryodhanādayaḥ 05,018.015a tataḥ sāgaraparyantāṃ bhokṣyase medinīm imām 05,018.015c bhrātṛbhiḥ sahito vīra draupadyā ca sahābhibho 05,018.016a upākhyānam idaṃ śakravijayaṃ vedasaṃmitam 05,018.016c rājñā vyūḍheṣv anīkeṣu śrotavyaṃ jayam icchatā 05,018.017a tasmāt saṃśrāvayāmi tvāṃ vijayaṃ jayatāṃ vara 05,018.017c saṃstūyamānā vardhante mahātmāno yudhiṣṭhira 05,018.018a kṣatriyāṇām abhāvo 'yaṃ yudhiṣṭhira mahātmanām 05,018.018c duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 05,018.018d*0117_01 saṃgrāme saṃkṣayo ghoro bhaviṣyaty acirād iva 05,018.019a ākhyānam indravijayaṃ ya idaṃ niyataḥ paṭhet 05,018.019c dhūtapāpmā jitasvargaḥ sa pretyeha ca modate 05,018.020a na cārijaṃ bhayaṃ tasya na cāputro bhaven naraḥ 05,018.020c nāpadaṃ prāpnuyāt kāṃ cid dīrgham āyuś ca vindati 05,018.020e sarvatra jayam āpnoti na kadā cit parājayam 05,018.021 vaiśaṃpāyana uvāca 05,018.021a evam āśvāsito rājā śalyena bharatarṣabha 05,018.021c pūjayām āsa vidhivac chalyaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 05,018.022a śrutvā śalyasya vacanaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,018.022c pratyuvāca mahābāhur madrarājam idaṃ vacaḥ 05,018.023a bhavān karṇasya sārathyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ 05,018.023c tatra tejovadhaḥ kāryaḥ karṇasya mama saṃstavaiḥ 05,018.024 śalya uvāca 05,018.024a evam etat kariṣyāmi yathā māṃ saṃprabhāṣase 05,018.024c yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmy ahaṃ tava 05,018.025 vaiśaṃpāyana uvāca 05,018.025a tata āmantrya kaunteyāñ śalyo madrādhipas tadā 05,018.025c jagāma sabalaḥ śrīmān duryodhanam ariṃdamaḥ 05,019.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,019.001*0118_01 tataḥ śalyaḥ sahānīkaḥ kampayann iva medinīm 05,019.001*0118_02 jagāma dhārtarāṣṭrasya nagaraṃ nāgasāhvayam 05,019.001a yuyudhānas tato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ 05,019.001c mahatā caturaṅgeṇa balenāgād yudhiṣṭhiram 05,019.002a tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ 05,019.002c nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃ cakrire balam 05,019.003a paraśvadhair bhiṇḍipālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ 05,019.003c śaktyṛṣṭiparaśuprāsaiḥ karavālaiś ca nirmalaiḥ 05,019.004a khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiś ca vividhair api 05,019.004c tailadhautaiḥ prakāśadbhis tad aśobhata vai balam 05,019.005a tasya meghaprakāśasya śastrais taiḥ śobhitasya ca 05,019.005c babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ 05,019.006a akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam 05,019.006c praviśyāntardadhe rājan sāgaraṃ kunadī yathā 05,019.007a tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnām ṛṣabho balī 05,019.007c dhṛṣṭaketur upāgacchat pāṇḍavān amitaujasaḥ 05,019.008a māgadhaś ca jayatseno jārāsaṃdhir mahābalaḥ 05,019.008c akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat 05,019.009a tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ 05,019.009c vṛto bahuvidhair yodhair yudhiṣṭhiram upāgamat 05,019.010a tasya sainyam atīvāsīt tasmin balasamāgame 05,019.010c prekṣaṇīyataraṃ rājan suveṣaṃ balavat tadā 05,019.011a drupadasyāpy abhūt senā nānādeśasamāgataiḥ 05,019.011c śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiś cāsya mahārathaiḥ 05,019.012a tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 05,019.012c pārvatīyair mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt 05,019.013a itaś cetaś ca pāṇḍūnāṃ samājagmur mahātmanām 05,019.013c akṣauhiṇyas tu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ 05,019.013e yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavān samaharṣayan 05,019.014a tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayan 05,019.014c bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṃ dadau 05,019.015a tasya cīnaiḥ kirātaiś ca kāñcanair iva saṃvṛtam 05,019.015c babhau balam anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā 05,019.016a tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaś ca kurunandana 05,019.016c duryodhanam upāyātāv akṣauhiṇyā pṛthak pṛthak 05,019.017a kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha 05,019.017c akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat 05,019.018a tasya taiḥ puruṣavyāghrair vanamālādharair balam 05,019.018c aśobhata yathā mattair vanaṃ prakrīḍitair gajaiḥ 05,019.019a jayadrathamukhāś cānye sindhusauvīravāsinaḥ 05,019.019c ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān 05,019.020a teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā 05,019.020c vidhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ 05,019.021a sudakṣiṇaś ca kāmbojo yavanaiś ca śakais tathā 05,019.021b*0119_01 ājagāma mahābāhur yavaneśaś ca pārthivaḥ 05,019.021c upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṃ pate 05,019.022a tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau 05,019.022c sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntardadhe tadā 05,019.023a tathā māhiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha 05,019.023c mahīpālo mahāvīryair dakṣiṇāpathavāsibhiḥ 05,019.024a āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṃvṛtau 05,019.024c pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv abhiyātau suyodhanam 05,019.025a kekayāś ca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ 05,019.025c saṃharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan 05,019.026a itaś cetaś ca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām 05,019.026c tisro 'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha 05,019.027a evam ekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ 05,019.027c yuyutsamānāḥ kaunteyān nānādhvajasamākulāḥ 05,019.028a na hāstinapure rājann avakāśo 'bhavat tadā 05,019.028c rājñāṃ sabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata 05,019.029a tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam 05,019.029c tathā rohitakāraṇyaṃ marubhūmiś ca kevalā 05,019.030a ahicchatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata 05,019.030c vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaś caiva parvataḥ 05,019.031a eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān 05,019.031c babhūva kauraveyāṇāṃ balena susamākulaḥ 05,019.032a tatra sainyaṃ tathāyuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ 05,019.032c yaḥ sa pāñcālarājena preṣitaḥ kauravān prati 05,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,020.001a sa tu kauravyam āsādya drupadasya purohitaḥ 05,020.001c satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca 05,020.002a sarvaṃ kauśalyam uktvādau pṛṣṭvā caivam anāmayam 05,020.002c sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyam uvāca ha 05,020.003a sarvair bhavadbhir vidito rājadharmaḥ sanātanaḥ 05,020.003c vākyopādānahetos tu vakṣyāmi vidite sati 05,020.004a dhṛtarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca sutāv ekasya viśrutau 05,020.004c tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ 05,020.005a dhṛtarāṣṭrasya ye putrās te prāptāḥ paitṛkaṃ vasu 05,020.005c pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu 05,020.006a evaṃ gate pāṇḍaveyair viditaṃ vaḥ purā yathā 05,020.006c na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtam 05,020.007a prāṇāntikair apy upāyaiḥ prayatadbhir anekaśaḥ 05,020.007c śeṣavanto na śakitā nayituṃ yamasādanam 05,020.008a punaś ca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ 05,020.008c chadmanāpahṛtaṃ kṣudrair dhārtarāṣṭraiḥ sasaubalaiḥ 05,020.009a tad apy anumataṃ karma tathāyuktam anena vai 05,020.009c vāsitāś ca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa 05,020.010a sabhāyāṃ kleśitair vīraiḥ sahabhāryais tathā bhṛśam 05,020.010c araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptās taiḥ sudāruṇāḥ 05,020.011a tathā virāṭanagare yonyantaragatair iva 05,020.011c prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpair mahātmabhiḥ 05,020.012a te sarve pṛṣṭhataḥ kṛtvā tat sarvaṃ pūrvakilbiṣam 05,020.012c sāmaiva kurubhiḥ sārdham icchanti kurupuṃgavāḥ 05,020.013a teṣāṃ ca vṛttam ājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca 05,020.013c anunetum ihārhanti dhṛtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ 05,020.014a na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha 05,020.014c avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam 05,020.015a yaś cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syād vigrahaṃ prati 05,020.015c sa ca hetur na mantavyo balīyāṃsas tathā hi te 05,020.016a akṣauhiṇyo hi saptaiva dharmaputrasya saṃgatāḥ 05,020.016c yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante 'sya śāsanam 05,020.017a apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇīsamāḥ 05,020.017c sātyakir bhīmasenaś ca yamau ca sumahābalau 05,020.018a ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataś ca samāgatāḥ 05,020.018c ekataś ca mahābāhur bahurūpo dhanaṃjayaḥ 05,020.019a yathā kirīṭī senābhyaḥ sarvābhyo vyatiricyate 05,020.019c evam eva mahābāhur vāsudevo mahādyutiḥ 05,020.020a bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ 05,020.020c buddhimattāṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ 05,020.021a te bhavanto yathādharmaṃ yathāsamayam eva ca 05,020.021c prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo 'tyagād ayam 05,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,021.001a tasya tad vacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ 05,021.001c saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanam abravīt 05,021.002a diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ 05,021.002c diṣṭyā sahāyavantaś ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ 05,021.003a diṣṭyā ca saṃdhikāmās te bhrātaraḥ kurunandanāḥ 05,021.003c diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmodareṇa te 05,021.004a bhavatā satyam uktaṃ ca sarvam etan na saṃśayaḥ 05,021.004c atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyād iti me matiḥ 05,021.005a asaṃśayaṃ kleśitās te vane ceha ca pāṇḍavāḥ 05,021.005c prāptāś ca dharmataḥ sarvaṃ pitur dhanam asaṃśayam 05,021.006a kirīṭī balavān pārthaḥ kṛtāstraś ca mahābalaḥ 05,021.006c ko hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanaṃjayam 05,021.007a api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanurbhṛtaḥ 05,021.007c trayāṇām api lokānāṃ samartha iti me matiḥ 05,021.008a bhīṣme bruvati tad vākyaṃ dhṛṣṭam ākṣipya manyumān 05,021.008c duryodhanaṃ samālokya karṇo vacanam abravīt 05,021.009a na tan na viditaṃ brahmaṃl loke bhūtena kena cit 05,021.009c punaruktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ 05,021.010a duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā 05,021.010c samayena gato 'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 05,021.011a na taṃ samayam ādṛtya rājyam icchati paitṛkam 05,021.011c balam āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ 05,021.012a duryodhano bhayād vidvan na dadyāt padam antataḥ 05,021.012c dharmatas tu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyāc chatrave 'pi ca 05,021.013a yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ 05,021.013c yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanam āśritāḥ 05,021.014a tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ 05,021.014c adhārmikām imāṃ buddhiṃ kuryur maurkhyād dhi kevalam 05,021.015a atha te dharmam utsṛjya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ 05,021.015c āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama 05,021.016 bhīṣma uvāca 05,021.016a kiṃ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi 05,021.016c eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi 05,021.016d*0120_01 bahuśo jīyamānasya karma dṛṣṭaṃ tadaiva te 05,021.016d*0121_01 virāṭanagare dhīraḥ kiṃ tvaṃ tatraiva nāgataḥ 05,021.017a na ced evaṃ kariṣyāmo yad ayaṃ brāhmaṇo 'bravīt 05,021.017c dhruvaṃ yudhi hatās tena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān 05,021.017d*0122_01 duryodhanaḥ sahāmātyo vinaṅkṣayati na saṃśayaḥ 05,021.018 vaiśaṃpāyana uvāca 05,021.018a dhṛtarāṣṭras tato bhīṣmam anumānya prasādya ca 05,021.018c avabhartsya ca rādheyam idaṃ vacanam abravīt 05,021.019a asmaddhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 05,021.019b*0123_01 duryodhanasamakṣaṃ ca pārthivānāṃ ca saṃnidhau 05,021.019b*0123_02 eṣa vakṣyati dharmātmā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 05,021.019b*0124_01 asmad dhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 05,021.019c pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatas tathā 05,021.020a cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṃjayam 05,021.020c sa bhavān pratiyātv adya pāṇḍavān eva māciram 05,021.021a sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayām āsa pāṇḍavān 05,021.021c sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyam abravīt 05,022.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,022.001a prāptān āhuḥ saṃjaya pāṇḍuputrān; upaplavye tān vijānīhi gatvā 05,022.001c ajātaśatruṃ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha grāmam upasthitas tvam 05,022.001d*0125_01 putro mahyaṃ mṛtyuvaśaṃ jagāma 05,022.001d*0125_02 duryodhanaḥ saṃjaya rāgabuddhiḥ 05,022.002a sarvān vadeḥ saṃjaya svastimantaḥ; kṛcchraṃ vāsam atadarhā niruṣya 05,022.002c teṣāṃ śāntir vidyate 'smāsu śīghraṃ; mithyopetānām upakāriṇāṃ satām 05,022.003a nāhaṃ kva cit saṃjaya pāṇḍavānāṃ; mithyāvṛttiṃ kāṃ cana jātv apaśyam 05,022.003c sarvāṃ śriyaṃ hy ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyam eva 05,022.004a doṣaṃ hy eṣāṃ nādhigacche parikṣan; nityaṃ kaṃ cid yena garheya pārthān 05,022.004c dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmān 05,022.005a gharmaṃ śītaṃ kṣutpipāse tathaiva; nidrāṃ tandrīṃ krodhaharṣau pramādam 05,022.005c dhṛtyā caiva prajñayā cābhibhūya; dharmārthayogān prayatanti pārthāḥ 05,022.006a tyajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṃvāsāj jīryati maitram eṣām 05,022.006c yathārhamānārthakarā hi pārthās; teṣāṃ dveṣṭā nāsty ājamīḍhasya pakṣe 05,022.007a anyatra pāpād viṣamān mandabuddher; duryodhanāt kṣudratarāc ca karṇāt 05,022.007c teṣāṃ hīme hīnasukhapriyāṇāṃ; mahātmanāṃ saṃjanayanti tejaḥ 05,022.007d*0126_01 bhāgaṃ gantuṃ ghaṭate mandabuddhir 05,022.007d*0126_02 mahātmanāṃ saṃjaya dīptatejasām 05,022.008a utthānavīryaḥ sukham edhamāno; duryodhanaḥ sukṛtaṃ manyate tat 05,022.008c teṣāṃ bhāgaṃ yac ca manyeta bālaḥ; śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām 05,022.009a yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaś ca; vṛkodaraḥ sātyako 'jātaśatroḥ 05,022.009c mādrīputrau sṛñjayāś cāpi sarve; purā yuddhāt sādhu tasya pradānam 05,022.010a sa hy evaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā praṇuded rathasthaḥ 05,022.010c tathā viṣṇuḥ keśavo 'py apradhṛṣyo; lokatrayasyādhipatir mahātmā 05,022.011a tiṣṭheta kas tasya martyaḥ purastād; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ 05,022.011c parjanyaghoṣān pravapañ śaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān 05,022.012a diśaṃ hy udīcīm api cottarān kurūn; gāṇḍīvadhanvaikaratho jigāya 05,022.012c dhanaṃ caiṣām āharat savyasācī; senānugān balidāṃś caiva cakre 05,022.013a yaś caiva devān khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān 05,022.013c upāharat phalguno jātavedase; yaśo mānaṃ vardhayan pāṇḍavānām 05,022.014a gadābhṛtāṃ nādya samo 'sti bhīmād; dhastyāroho nāsti samaś ca tasya 05,022.014c rathe 'rjunād āhur ahīnam enaṃ; bāhvor bale cāyutanāgavīryam 05,022.015a suśikṣitaḥ kṛtavairas tarasvī; dahet kruddhas tarasā dhārtarāṣṭrān 05,022.015c sadātyamarṣī balavān na śakyo; yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāt 05,022.016a sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bhrātarau phalgunena 05,022.016c śyenau yathā pakṣipūgān rujantau; mādrīputrau neha kurūn viśetām 05,022.016d*0127_01 etad balaṃ pūrṇam asmākam evaṃ 05,022.016d*0127_02 yat sātvatāṃ nāsti tṛtīyam anyat 05,022.017a teṣāṃ madhye vartamānas tarasvī; dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānām ihaikaḥ 05,022.017c sahāmātyaḥ somakānāṃ prabarhaḥ; saṃtyaktātmā pāṇḍavānāṃ jayāya 05,022.017d*0128_01 ajātaśatruṃ prasaheta ko 'nyo 05,022.017d*0128_02 yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ 05,022.018a sahoṣitaś caritārtho vayaḥsthaḥ; śālveyānām adhipo vai virāṭaḥ 05,022.018c saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvad; yudhiṣṭhiraṃ bhakta iti śrutaṃ me 05,022.019a avaruddhā balinaḥ kekayebhyo; maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi 05,022.019c kekayebhyo rājyam ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaś cānuvasanti pārthān 05,022.020a sarve ca vīrāḥ pṛthivīpatīnāṃ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ 05,022.020c śūrān ahaṃ bhaktimataḥ śṛṇomi; prītyā yuktān saṃśritān dharmarājam 05,022.021a giryāśrayā durganivāsinaś ca; yodhāḥ pṛthivyāṃ kulajā viśuddhāḥ 05,022.021c mlecchāś ca nānāyudhavīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ 05,022.022a pāṇḍyaś ca rājāmita indrakalpo; yudhi pravīrair bahubhiḥ sametaḥ 05,022.022c samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lokapravīro 'prativīryatejāḥ 05,022.023a astraṃ droṇād arjunād vāsudevāt; kṛpād bhīṣmād yena kṛtaṃ śṛṇomi 05,022.023c yaṃ taṃ kārṣṇipratimaṃ prāhur ekaṃ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ 05,022.024a apāśritāś cedikarūṣakāś ca; sarvotsāhair bhūmipālaiḥ sametāḥ 05,022.024c teṣāṃ madhye sūryam ivātapantaṃ; śriyā vṛtaṃ cedipatiṃ jvalantam 05,022.025a astambhanīyaṃ yudhi manyamānaṃ; jyākarṣatāṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyām 05,022.025c sarvotsāhaṃ kṣatriyāṇāṃ nihatya; prasahya kṛṣṇas tarasā mamarda 05,022.026a yaśomānau vardhayan yādavānāṃ; purābhinac chiśupālaṃ samīke 05,022.026c yasya sarve vardhayanti sma mānaṃ; karūṣarājapramukhā narendrāḥ 05,022.027a tam asahyaṃ keśavaṃ tatra matvā; sugrīvayuktena rathena kṛṣṇam 05,022.027c saṃprādravaṃś cedipatiṃ vihāya; siṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā ivānye 05,022.028a yas taṃ pratīpas tarasā pratyudīyād; āśaṃsamāno dvairathe vāsudevam 05,022.028c so 'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsur; vātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ 05,022.029a parākramaṃ me yad avedayanta; teṣām arthe saṃjaya keśavasya 05,022.029c anusmaraṃs tasya karmāṇi viṣṇor; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim 05,022.030a na jātu tāñ śatrur anyaḥ saheta; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ 05,022.030c pravepate me hṛdayaṃ bhayena; śrutvā kṛṣṇāv ekarathe sametau 05,022.031a no ced gacchet saṃgaraṃ mandabuddhis; tābhyāṃ suto me viparītacetāḥ 05,022.031c no cet kurūn saṃjaya nirdahetām; indrāviṣṇū daityasenāṃ yathaiva 05,022.031e mato hi me śakrasamo dhanaṃjayaḥ; sanātano vṛṣṇivīraś ca viṣṇuḥ 05,022.032a dharmārāmo hrīniṣedhas tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavo 'jātaśatruḥ 05,022.032c duryodhanena nikṛto manasvī; no cet kruddhaḥ pradahed dhārtarāṣṭrān 05,022.033a nāhaṃ tathā hy arjunād vāsudevād; bhīmād vāpi yamayor vā bibhemi 05,022.033c yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta; manyor ahaṃ bhītataraḥ sadaiva 05,022.034a alaṃ tapobrahmacaryeṇa yuktaḥ; saṃkalpo 'yaṃ mānasas tasya sidhyet 05,022.034c tasya krodhaṃ saṃjayāhaṃ samīke; sthāne jānan bhṛśam asmy adya bhītaḥ 05,022.035a sa gaccha śīghraṃ prahito rathena; pāñcālarājasya camūṃ paretya 05,022.035c ajātaśatruṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ; punaḥ punaḥ prītiyuktaṃ vades tvam 05,022.036a janārdanaṃ cāpi sametya tāta; mahāmātraṃ vīryavatām udāram 05,022.036c anāmayaṃ madvacanena pṛccher; dhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntim īpsuḥ 05,022.037a na tasya kiṃ cid vacanaṃ na kuryāt; kuntīputro vāsudevasya sūta 05,022.037c priyaś caiṣām ātmasamaś ca kṛṣṇo; vidvāṃś caiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ 05,022.038a samānīya pāṇḍavān sṛñjayāṃś ca; janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭam 05,022.038c anāmayaṃ madvacanena pṛccheḥ; sarvāṃs tathā draupadeyāṃś ca pañca 05,022.039a yad yat tatra prāptakālaṃ parebhyas; tvaṃ manyethā bhāratānāṃ hitaṃ ca 05,022.039c tat tad bhāṣethāḥ saṃjaya rājamadhye; na mūrchayed yan na bhavec ca yuddham 05,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,023.001a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ 05,023.001c upaplavyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavān amitaujasaḥ 05,023.002a sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 05,023.002c praṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro 'bhyabhāṣata 05,023.003a gāvalgaṇiḥ saṃjayaḥ sūtasūnur; ajātaśatrum avadat pratītaḥ 05,023.003c diṣṭyā rājaṃs tvām arogaṃ prapaśye; sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam 05,023.004a anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo; vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī 05,023.004c kaccid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo; dhanaṃjayas tau ca mādrītanūjau 05,023.005a kaccit kṛṣṇā draupadī rājaputrī; satyavratā vīrapatnī saputrā 05,023.005c manasvinī yatra ca vāñchasi tvam; iṣṭān kāmān bhārata svastikāmaḥ 05,023.006 yudhiṣṭhira uvāca 05,023.006a gāvalgaṇe saṃjaya svāgataṃ te; prītātmāhaṃ tvābhivadāmi sūta 05,023.006c anāmayaṃ pratijāne tavāhaṃ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan 05,023.007a cirād idaṃ kuśalaṃ bhāratasya; śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta 05,023.007c manye sākṣād dṛṣṭam ahaṃ narendraṃ; dṛṣṭvaiva tvāṃ saṃjaya prītiyogāt 05,023.008a pitāmaho naḥ sthaviro manasvī; mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ 05,023.008c sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo; yathāpūrvaṃ vṛttir apy asya kaccit 05,023.009a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā 05,023.009c mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ; kaccid vidvān kuśalī sūtaputra 05,023.010a sa somadattaḥ kuśalī tāta kaccid; bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaś ca 05,023.010c droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vipro; maheṣvāsāḥ kaccid ete 'py arogāḥ 05,023.010c*0129_01 śāradvataḥ kuśalī tāta vipraḥ 05,023.011a mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanurbhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām 05,023.011c kaccin mānaṃ tāta labhanta ete; dhanurbhṛtaḥ kaccid ete 'py arogāḥ 05,023.012a sarve kurubhyaḥ spṛhayanti saṃjaya; dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ 05,023.012c yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo; maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ 05,023.013a vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccin; mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ 05,023.013c karṇo 'mātyaḥ kuśalī tāta kaccit; suyodhano yasya mando vidheyaḥ 05,023.014a striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo; mahānasyo dāsabhāryāś ca sūta 05,023.014c vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo; dauhitrā vā kaccid apy avyalīkāḥ 05,023.015a kaccid rājā brāhmaṇānāṃ yathāvat; pravartate pūrvavat tāta vṛttim 05,023.015c kaccid dāyān māmakān dhārtarāṣṭro; dvijātīnāṃ saṃjaya nopahanti 05,023.016a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra; upekṣate brāhmaṇātikramān vai 05,023.016c kaccin na hetor iva vartmabhūta; upekṣate teṣu sa nyūnavṛttim 05,023.017a etaj jyotir uttamaṃ jīvaloke; śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā 05,023.017c te cel lobhaṃ na niyacchanti mandāḥ; kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām 05,023.018a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; bubhūṣate vṛttim amātyavarge 05,023.018c kaccin na bhedena jijīviṣanti; suhṛdrūpā durhṛdaś caikamitrāḥ 05,023.019a kaccin na pāpaṃ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva 05,023.019b*0130_01 droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vīro 05,023.019b*0130_02 nāsmāsu pāpāni vadanti kaccit 05,023.019b*0130_03 kaccid rājyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ saputraṃ 05,023.019b*0130_04 sametyāhuḥ kuravaḥ sarva eva 05,023.019c kaccid dṛṣṭvā dasyusaṃghān sametān; smaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ 05,023.020a maurvībhujāgraprahitān sma tāta; dodhūyamānena dhanurdhareṇa 05,023.020c gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān; ajihmagān kaccid anusmaranti 05,023.020d*0131_01 na taṃ dṛṣṭvā kaccid atra pratīpaṃ 05,023.020d*0131_02 gantā gṛhāñ jātu jagāma raṅgāt 05,023.021a na hy apaśyaṃ kaṃ cid ahaṃ pṛthivyāṃ; śrutaṃ samaṃ vādhikam arjunena 05,023.021c yasyaikaṣaṣṭir niśitās tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṃmato hastavāpaḥ 05,023.022a gadāpāṇir bhīmasenas tarasvī; pravepayañ śatrusaṃghān anīke 05,023.022c nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kaccid enaṃ smaranti 05,023.023a mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān; samāgatān ajayad dantakūre 05,023.023c vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai; mahābalaṃ kaccid enaṃ smaranti 05,023.024a udyann ayaṃ nakulaḥ preṣito vai; gāvalgaṇe saṃjaya paśyatas te 05,023.024c diśaṃ pratīcīṃ vaśam ānayan me; mādrīsutaṃ kaccid enaṃ smaranti 05,023.025a abhyābhavo dvaitavane ya āsīd; durmantrite ghoṣayātrāgatānām 05,023.025c yatra mandāñ śatruvaśaṃ prayātān; amocayad bhīmaseno jayaś ca 05,023.026a ahaṃ paścād arjunam abhyarakṣaṃ; mādrīputrau bhīmasenaś ca cakre 05,023.026c gāṇḍīvabhṛc chatrusaṃghān udasya; svasty āgamat kaccid enaṃ smaranti 05,023.027a na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ; kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya 05,023.027c sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cen; na śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram 05,024.001 saṃjaya uvāca 05,024.001a yathārhase pāṇḍava tat tathaiva; kurūn kuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi 05,024.001c anāmayās tāta manasvinas te; kuruśreṣṭhān pṛcchasi pārtha yāṃs tvam 05,024.002a santy eva vṛddhāḥ sādhavo dhārtarāṣṭre; santy eva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi 05,024.002c dadyād ripoś cāpi hi dhārtarāṣṭraḥ; kuto dāyāṃl lopayed brāhmaṇānām 05,024.003a yad yuṣmākaṃ vartate 'sau na dharmyam; adrugdheṣu drugdhavat tan na sādhu 05,024.003c mitradhruk syād dhṛtarāṣṭraḥ saputro; yuṣmān dviṣan sādhuvṛttān asādhuḥ 05,024.004a na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate; śocaty antaḥ sthaviro 'jātaśatro 05,024.004c śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya; mitradrohaḥ pātakebhyo garīyān 05,024.005a smaranti tubhyaṃ naradeva saṃgame; yuddhe ca jiṣṇoś ca yudhāṃ praṇetuḥ 05,024.005c samutkṛṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde; gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ smaranti 05,024.006a mādrīsutau cāpi raṇājimadhye; sarvā diśaḥ saṃpatantau smaranti 05,024.006c senāṃ varṣantau śaravarṣair ajasraṃ; mahārathau samare duṣprakampyau 05,024.007a na tv eva manye puruṣasya rājann; anāgataṃ jñāyate yad bhaviṣyam 05,024.007c tvaṃ ced imaṃ sarvadharmopapannaḥ; prāptaḥ kleśaṃ pāṇḍava kṛcchrarūpam 05,024.008a tvam evaitat sarvam ataś ca bhūyaḥ; samīkuryāḥ prajñayājātaśatro 05,024.008c na kāmārthaṃ saṃtyajeyur hi dharmaṃ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarva evendrakalpāḥ 05,024.009a tvam evaitat prajñayājātaśatro; śamaṃ kuryā yena śarmāpnuyus te 05,024.009c dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; ye cāpy anye pārthivāḥ saṃniviṣṭāḥ 05,024.009d*0132_01 teṣāṃ sarveṣāṃ śamam evaṃ vidadhyāḥ 05,024.010a yan mābravīd dhṛtarāṣṭro niśāyām; ajātaśatro vacanaṃ pitā te 05,024.010c sahāmātyaḥ sahaputraś ca rājan; sametya tāṃ vācam imāṃ nibodha 05,025.001 yudhiṣṭhira uvāca 05,025.001a samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; janārdano yuyudhāno virāṭaḥ 05,025.001c yat te vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ; gāvalgaṇe brūhi tat sūtaputra 05,025.002 saṃjaya uvāca 05,025.002a ajātaśatruṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca 05,025.002c āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ; yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭam 05,025.003a pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddhaṃ; dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenim 05,025.003c sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ; vakṣyāmi yāṃ bhūtim icchan kurūṇām 05,025.004a śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhinandann; ayojayat tvaramāṇo rathaṃ me 05,025.004c sabhrātṛputrasvajanasya rājñas; tad rocatāṃ pāṇḍavānāṃ śamo 'stu 05,025.005a sarvair dharmaiḥ samupetāḥ stha pārthāḥ; prasthānena mārdavenārjavena 05,025.005c jātāḥ kule anṛśaṃsā vadānyā; hrīniṣedhāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ 05,025.006a na yujyate karma yuṣmāsu hīnaṃ; sattvaṃ hi vas tādṛśaṃ bhīmasenāḥ 05,025.006c udbhāsate hy añjanabinduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbiṣaṃ vaḥ 05,025.007a sarvakṣayo dṛśyate yatra kṛtsnaḥ; pāpodayo nirayo 'bhāvasaṃsthaḥ 05,025.007c kas tat kuryāj jātu karma prajānan; parājayo yatra samo jayaś ca 05,025.008a te vai dhanyā yaiḥ kṛtaṃ jñātikāryaṃ; ye vaḥ putrāḥ suhṛdo bāndhavāś ca 05,025.008c upakruṣṭaṃ jīvitaṃ saṃtyajeyus; tataḥ kurūṇāṃ niyato vai bhavaḥ syāt 05,025.009a te cet kurūn anuśāsya stha pārthā; ninīya sarvān dviṣato nigṛhya 05,025.009c samaṃ vas taj jīvitaṃ mṛtyunā syād; yaj jīvadhvaṃ jñātivadhe na sādhu 05,025.010a ko hy eva yuṣmān saha keśavena; sacekitānān pārṣatabāhuguptān 05,025.010c sasātyakīn viṣaheta prajetuṃ; labdhvāpi devān sacivān sahendrān 05,025.011a ko vā kurūn droṇabhīṣmābhiguptān; aśvatthāmnā śalyakṛpādibhiś ca 05,025.011c raṇe prasoḍhuṃ viṣaheta rājan; rādheyaguptān saha bhūmipālaiḥ 05,025.012a mahad balaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ; ko vai śakto hantum akṣīyamāṇaḥ 05,025.012c so 'haṃ jaye caiva parājaye ca; niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃ cit 05,025.013a kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā; nirdharmārthaṃ karma kuryuś ca pārthāḥ 05,025.013c so 'haṃ prasādya praṇato vāsudevaṃ; pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddham 05,025.014a kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ prapadye; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām 05,025.014c na hy eva te vacanaṃ vāsudevo; dhanaṃjayo vā jātu kiṃ cin na kuryāt 05,025.015a prāṇān ādau yācyamānaḥ kuto 'nyad; etad vidvan sādhanārthaṃ bravīmi 05,025.015b*0133_01 dhanāni ratnāni bahūni rājyaṃ 05,025.015b*0133_02 kalyāṇarūpāṇi ca vāhanāni 05,025.015b*0133_03 na durlabhānīha narapradhānā 05,025.015b*0133_04 vṛddhasya rājñaḥ śāsane tiṣṭhatāṃ vaḥ 05,025.015c etad rājño bhīṣmapurogamasya; mataṃ yad vaḥ śāntir ihottamā syāt 05,026.001 yudhiṣṭhira uvāca 05,026.001a kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇoṣi; yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhād bibheṣi 05,026.001c ayuddhaṃ vai tāta yuddhād garīyaḥ; kas tal labdhvā jātu yudhyeta sūta 05,026.002a akurvataś cet puruṣasya saṃjaya; sidhyet saṃkalpo manasā yaṃ yam icchet 05,026.002c na karma kuryād viditaṃ mamaitad; anyatra yuddhād bahu yal laghīyaḥ 05,026.003a kuto yuddhaṃ jātu naraḥ prajānan; ko daivaśapto 'bhivṛṇīta yuddham 05,026.003c sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmād ahīnaṃ yac ca lokasya pathyam 05,026.004a karmodayaṃ sukham āśaṃsamānaḥ; kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham 05,026.004c sukhaprepsur vijighāṃsuś ca duḥkhaṃ; ya indriyāṇāṃ prītivaśānugāmī 05,026.004c*0134_01 kulāntakaṃ saṃjaya ko 'bhivāñchet 05,026.004c*0135_01 karmār abhedyac ca dharmān apetam 05,026.004e kāmābhidhyā svaśarīraṃ dunoti; yayā prayukto 'nukaroti duḥkham 05,026.004f*0136_01 tṛṣṇāṃ tyajet sarvadharmād apetāṃ 05,026.005a yathedhyamānasya samiddhatejaso; bhūyo balaṃ vardhate pāvakasya 05,026.005c kāmārthalābhena tathaiva bhūyo; na tṛpyate sarpiṣevāgnir iddhaḥ 05,026.005e saṃpaśyemaṃ bhogacayaṃ mahāntaṃ; sahāsmābhir dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ 05,026.005f*0137_01 saṃmohanaṃ tasya mahat tathaitad 05,026.005f*0137_02 yad asmābhir viprayogo nṛpasya 05,026.006a nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṃ; nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇoti 05,026.006c nāśreyasaḥ sevate mālyagandhān; na cāpy aśreyāṃsy anulepanāni 05,026.007a nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste; kathaṃ tv asmān saṃpraṇudet kurubhyaḥ 05,026.007c atraiva ca syād avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti 05,026.008a svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyam anvicchati tan na sādhu 05,026.008c yathātmanaḥ paśyati vṛttam eva; tathā pareṣām api so 'bhyupaiti 05,026.009a āsannam agniṃ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visṛjya 05,026.009c yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śocet; kṣemaṃ mumukṣuḥ śiśiravyapāye 05,026.010a prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro 'dya rājā; lālapyate saṃjaya kasya hetoḥ 05,026.010c pragṛhya durbuddhim anārjave rataṃ; putraṃ mandaṃ mūḍham amantriṇaṃ tu 05,026.011a anāptaḥ sann āptatamasya vācaṃ; suyodhano vidurasyāvamanya 05,026.011c sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; saṃbudhyamāno viśate 'dharmam eva 05,026.012a medhāvinaṃ hy arthakāmaṃ kurūṇāṃ; bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam 05,026.012c sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo; na so 'smarad viduraṃ putrakāmyāt 05,026.013a mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ; saṃrambhiṇaś cārthadharmātigasya 05,026.013c durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya; kāmātmano durhṛdo bhāvanasya 05,026.014a aneyasyāśreyaso dīrghamanyor; mitradruhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ 05,026.014c sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; prapaśyamānaḥ prajahād dharmakāmau 05,026.015a tadaiva me saṃjaya dīvyato 'bhūn; no cet kurūn āgataḥ syād abhāvaḥ 05,026.015c kāvyāṃ vācaṃ viduro bhāṣamāṇo; na vindate dhṛtarāṣṭrāt praśaṃsām 05,026.016a kṣattur yadā anvavartanta buddhiṃ; kṛcchraṃ kurūn na tadābhyājagāma 05,026.016c yāvat prajñām anvavartanta tasya; tāvat teṣāṃ rāṣṭravṛddhir babhūva 05,026.017a tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta 05,026.017c duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro; gāvalgaṇe paśya saṃmoham asya 05,026.018a so 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām 05,026.018c āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ; pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau 05,026.019a āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām 05,026.019c tasmiñ śamaḥ kevalaṃ nopalabhyo; atyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rtham 05,026.020a yat tat karṇo manyate pāraṇīyaṃ; yuddhe gṛhītāyudham arjunena 05,026.020c āsaṃś ca yuddhāni purā mahānti; kathaṃ karṇo nābhavad dvīpa eṣām 05,026.021a karṇaś ca jānāti suyodhanaś ca; droṇaś ca jānāti pitāmahaś ca 05,026.021c anye ca ye kuravas tatra santi; yathārjunān nāsty aparo dhanurdharaḥ 05,026.022a jānanty ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ 05,026.022c duryodhanaṃ cāparādhe carantam; ariṃdame phalgune 'vidyamāne 05,026.023a tenārthabaddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam 05,026.023c kirīṭinā tālamātrāyudhena; tadvedinā saṃyugaṃ tatra gatvā 05,026.024a gāṇḍīvavisphāritaśabdam ājāv; aśṛṇvānā dhārtarāṣṭrā dhriyante 05,026.024c kruddhasya ced bhīmasenasya vegāt; suyodhano manyate siddham artham 05,026.025a indro 'py etan notsahet tāta hartum; aiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene 05,026.025c dhanaṃjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye 05,026.026a sa ced etāṃ pratipadyeta buddhiṃ; vṛddho rājā saha putreṇa sūta 05,026.026c evaṃ raṇe pāṇḍavakopadagdhā; na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ 05,026.027a jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ; tvāṃ pūjayan saṃjayāhaṃ kṣameyam 05,026.027c yac cāsmākaṃ kauravair bhūtapūrvaṃ; yā no vṛttir dhārtarāṣṭre tadāsīt 05,026.028a adyāpi tat tatra tathaiva vartatāṃ; śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tvam āttha 05,026.028c indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ; suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ 05,027.001 saṃjaya uvāca 05,027.001a dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha 05,027.001c mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpy anityaṃ; saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ 05,027.002a na ced bhāgaṃ kuravo 'nyatra yuddhāt; prayacchante tubhyam ajātaśatro 05,027.002c bhaikṣacaryām andhakavṛṣṇirājye; śreyo manye na tu yuddhena rājyam 05,027.003a alpakālaṃ jīvitaṃ yan manuṣye; mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca 05,027.003c bhūyaś ca tad vayaso nānurūpaṃ; tasmāt pāpaṃ pāṇḍava mā prasārṣīḥ 05,027.004a kāmā manuṣyaṃ prasajanta eva; dharmasya ye vighnamūlaṃ narendra 05,027.004c pūrvaṃ naras tān dhṛtimān vinighnaṃl; loke praśaṃsāṃ labhate 'navadyām 05,027.005a nibandhanī hy arthatṛṣṇeha pārtha; tām eṣato bādhyate dharma eva 05,027.005c dharmaṃ tu yaḥ pravṛṇīte sa buddhaḥ; kāme gṛddho hīyate 'rthānurodhāt 05,027.006a dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti 05,027.006c hānena dharmasya mahīm apīmāṃ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ 05,027.007a vedo 'dhītaś caritaṃ brahmacaryaṃ; yajñair iṣṭaṃ brāhmaṇebhyaś ca dattam 05,027.007c paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya; ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ 05,027.008a sukhapriye sevamāno 'tivelaṃ; yogābhyāse yo na karoti karma 05,027.008c vittakṣaye hīnasukho 'tivelaṃ; duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ 05,027.009a evaṃ punar arthacaryāprasakto; hitvā dharmaṃ yaḥ prakaroty adharmam 05,027.009c aśraddadhat paralokāya mūḍho; hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ 05,027.010a na karmaṇāṃ vipraṇāśo 'sty amutra; puṇyānāṃ vāpy atha vā pāpakānām 05,027.010c pūrvaṃ kartur gacchati puṇyapāpaṃ; paścāt tv etad anuyāty eva kartā 05,027.011a nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo yadannaṃ; śraddhāpūtaṃ gandharasopapannam 05,027.011c anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu; tathārūpaṃ karma vikhyāyate te 05,027.012a iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ; na vai kiṃ cid vidyate pretya kāryam 05,027.012c kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca kāryaṃ; puṇyaṃ mahat sadbhir anupraśastam 05,027.013a jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca; na kṣutpipāse manasaś cāpriyāṇi 05,027.013c na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃ cid; anyatra vai indriyaprīṇanārthāt 05,027.014a evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra; mātrāvatā hṛdayasya priyeṇa 05,027.014c sa krodhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca; lokāv ubhau mā prahāsīś cirāya 05,027.015a antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā; satyaṃ damaś cārjavam ānṛśaṃsyam 05,027.015c aśvamedho rājasūyas tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punar gāḥ 05,027.016a tac ced evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya 05,027.016c nivasadhvaṃ varṣapūgān vaneṣu; duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetoḥ 05,027.017a apravrajye yojayitvā purastād; ātmādhīnaṃ yad balaṃ te tadāsīt 05,027.017c nityaṃ pāñcālāḥ sacivās taveme; janārdano yuyudhānaś ca vīraḥ 05,027.018a matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ; prahāribhiḥ saha putrair virāṭaḥ 05,027.018c rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt; tvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ 05,027.019a mahāsahāyaḥ pratapan balasthaḥ; puraskṛto vāsudevārjunābhyām 05,027.019c varān haniṣyan dviṣato raṅgamadhye; vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam 05,027.020a balaṃ kasmād vardhayitvā parasya; nijān kasmāt karśayitvā sahāyān 05,027.020c niruṣya kasmād varṣapūgān vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālam 05,027.021a aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno; adharmajño vā bhūtipathād vyapaiti 05,027.021c prajñāvān vā budhyamāno 'pi dharmaṃ; saṃrambhād vā so 'pi bhūter apaiti 05,027.022a nādharme te dhīyate pārtha buddhir; na saṃrambhāt karma cakartha pāpam 05,027.022c addhā kiṃ tat kāraṇaṃ yasya hetoḥ; prajñāviruddhaṃ karma cikīrṣasīdam 05,027.023a avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogaṃ; yaśomuṣaṃ pāpaphalodayaṃ ca 05,027.023c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 05,027.024a pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta; kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ 05,027.024c yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo hataḥ syād; yatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt 05,027.025a kṛpaḥ śalyaḥ saumadattir vikarṇo; viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca 05,027.025c etān hatvā kīdṛśaṃ tat sukhaṃ syād; yad vindethās tad anubrūhi pārtha 05,027.026a labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ; jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ 05,027.026c priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann; evaṃ vidvān naiva yuddhaṃ kuruṣva 05,027.027a amātyānāṃ yadi kāmasya hetor; evaṃyuktaṃ karma cikīrṣasi tvam 05,027.027c apākrameḥ saṃpradāya svam ebhyo; mā gās tvaṃ vai devayānāt patho 'dya 05,028.001 yudhiṣṭhira uvāca 05,028.001a asaṃśayaṃ saṃjaya satyam etad; dharmo varaḥ karmaṇāṃ yat tvam āttha 05,028.001c jñātvā tu māṃ saṃjaya garhayes tvaṃ; yadi dharmaṃ yady adharmaṃ carāmi 05,028.002a yatrādharmo dharmarūpāṇi bibhrad; dharmaḥ kṛtsno dṛśyate 'dharmarūpaḥ 05,028.002c tathā dharmo dhārayan dharmarūpaṃ; vidvāṃsas taṃ saṃprapaśyanti buddhyā 05,028.003a evam etāv āpadi liṅgam etad; dharmādharmau vṛttinityau bhajetām 05,028.003c ādyaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam; āpaddharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha 05,028.004a luptāyāṃ tu prakṛtau yena karma; niṣpādayet tat parīpsed vihīnaḥ 05,028.004c prakṛtisthaś cāpadi vartamāna; ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau 05,028.005a avilopam icchatāṃ brāhmaṇānāṃ; prāyaścittaṃ vihitaṃ yad vidhātrā 05,028.005c āpady athākarmasu vartamānān; vikarmasthān saṃjaya garhayeta 05,028.006a manīṣiṇāṃ tattvavicchedanāya; vidhīyate satsu vṛttiḥ sadaiva 05,028.006c abrāhmaṇāḥ santi tu ye na vaidyāḥ; sarvocchedaṃ sādhu manyeta tebhyaḥ 05,028.007a tadarthā naḥ pitaro ye ca pūrve; pitāmahā ye ca tebhyaḥ pare 'nye 05,028.007c prajñaiṣiṇo ye ca hi karma cakrur; nāsty antato nāsti nāstīti manye 05,028.008a yat kiṃ cid etad vittam asyāṃ pṛthivyāṃ; yad devānāṃ tridaśānāṃ paratra 05,028.008c prājāpatyaṃ tridivaṃ brahmalokaṃ; nādharmataḥ saṃjaya kāmaye tat 05,028.009a dharmeśvaraḥ kuśalo nītimāṃś cāpy; upāsitā brāhmaṇānāṃ manīṣī 05,028.009c nānāvidhāṃś caiva mahābalāṃś ca; rājanyabhojān anuśāsti kṛṣṇaḥ 05,028.010a yadi hy ahaṃ visṛjan syām agarhyo; yudhyamāno yadi jahyāṃ svadharmam 05,028.010c mahāyaśāḥ keśavas tad bravītu; vāsudevas tūbhayor arthakāmaḥ 05,028.011a śaineyā hi caitrakāś cāndhakāś ca; vārṣṇeyabhojāḥ kaukurāḥ sṛñjayāś ca 05,028.011c upāsīnā vāsudevasya buddhiṃ; nigṛhya śatrūn suhṛdo nandayanti 05,028.012a vṛṣṇyandhakā hy ugrasenādayo vai; kṛṣṇapraṇītāḥ sarva evendrakalpāḥ 05,028.012c manasvinaḥ satyaparākramāś ca; mahābalā yādavā bhogavantaḥ 05,028.013a kāśyo babhruḥ śriyam uttamāṃ gato; labdhvā kṛṣṇaṃ bhrātaram īśitāram 05,028.013c yasmai kāmān varṣati vāsudevo; grīṣmātyaye megha iva prajābhyaḥ 05,028.014a īdṛśo 'yaṃ keśavas tāta bhūyo; vidmo hy enaṃ karmaṇāṃ niścayajñam 05,028.014c priyaś ca naḥ sādhutamaś ca kṛṣṇo; nātikrame vacanaṃ keśavasya 05,029.001 vāsudeva uvāca 05,029.001a avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānām; icchāmy ahaṃ bhūtim eṣāṃ priyaṃ ca 05,029.001c tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta; sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhim 05,029.002a kāmo hi me saṃjaya nityam eva; nānyad brūyāṃ tān prati śāmyateti 05,029.002c rājñaś ca hi priyam etac chṛṇomi; manye caitat pāṇḍavānāṃ samartham 05,029.003a suduṣkaraś cātra śamo hi nūnaṃ; pradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena 05,029.003c yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ; kasmād eṣāṃ kalaho nātra mūrcchet 05,029.004a tattvaṃ dharmaṃ vicaran saṃjayeha; mattaś ca jānāsi yudhiṣṭhirāc ca 05,029.004c atho kasmāt saṃjaya pāṇḍavasya; utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma 05,029.004e yathākhyātam āvasataḥ kuṭumbaṃ; purākalpāt sādhu vilopam āttha 05,029.005a asmin vidhau vartamāne yathāvad; uccāvacā matayo brāhmaṇānām 05,029.005c karmaṇāhuḥ siddhim eke paratra; hitvā karma vidyayā siddhim eke 05,029.005d*0138_01 no vindanti kṣatriyāḥ saṃjayāpi 05,029.005e nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyed; vidvān apīha viditaṃ brāhmaṇānām 05,029.006a yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma; tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām 05,029.006c tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma; pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ 05,029.007a so 'yaṃ vidhir vihitaḥ karmaṇaiva; tad vartate saṃjaya tatra karma 05,029.007c tatra yo 'nyat karmaṇaḥ sādhu manyen; moghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya 05,029.008a karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra; karmaṇaiveha plavate mātariśvā 05,029.008c ahorātre vidadhat karmaṇaiva; atandrito nityam udeti sūryaḥ 05,029.009a māsārdhamāsān atha nakṣatrayogān; atandritaś candramā abhyupaiti 05,029.009c atandrito dahate jātavedāḥ; samidhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ 05,029.010a atandritā bhāram imaṃ mahāntaṃ; bibharti devī pṛthivī balena 05,029.010c atandritāḥ śīghram apo vahanti; saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ 05,029.011a atandrito varṣati bhūritejāḥ; saṃnādayann antarikṣaṃ divaṃ ca 05,029.011c atandrito brahmacaryaṃ cacāra; śreṣṭhatvam icchan balabhid devatānām 05,029.012a hitvā sukhaṃ manasaś ca priyāṇi; tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyam āpa 05,029.012c satyaṃ dharmaṃ pālayann apramatto; damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca 05,029.012e etāni sarvāṇy upasevamāno; devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam 05,029.013a bṛhaspatir brahmacaryaṃ cacāra; samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvat 05,029.013c hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi; tena devānām agamad gauravaṃ saḥ 05,029.014a nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti; rudrādityā vasavo 'thāpi viśve 05,029.014c yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero; gandharvayakṣāpsarasaś ca śubhrāḥ 05,029.014e brahmacaryaṃ vedavidyāḥ kriyāś ca; niṣevamāṇā munayo 'mutra bhānti 05,029.015a jānann imaṃ sarvalokasya dharmaṃ; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca 05,029.015c sa kasmāt tvaṃ jānatāṃ jñānavān san; vyāyacchase saṃjaya kauravārthe 05,029.016a āmnāyeṣu nityasaṃyogam asya; tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi 05,029.016c saṃyujyate dhanuṣā varmaṇā ca; hastatrāṇai rathaśastraiś ca bhūyaḥ 05,029.017a te ced ime kauravāṇām upāyam; adhigaccheyur avadhenaiva pārthāḥ 05,029.017c dharmatrāṇaṃ puṇyam eṣāṃ kṛtaṃ syād; ārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya 05,029.018a te cet pitrye karmaṇi vartamānā; āpadyeran diṣṭavaśena mṛtyum 05,029.018c yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma; tad apy eṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam 05,029.019a utāho tvaṃ manyase sarvam eva; rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram 05,029.019c ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ; tathaiva te vācam imāṃ śṛṇomi 05,029.020a cāturvarṇyasya prathamaṃ vibhāgam; avekṣya tvaṃ saṃjaya svaṃ ca karma 05,029.020c niśamyātho pāṇḍavānāṃ svakarma; praśaṃsa vā ninda vā yā matis te 05,029.021a adhīyīta brāhmaṇo 'tho yajeta; dadyād iyāt tīrthamukhyāni caiva 05,029.021c adhyāpayed yājayec cāpi yājyān; pratigrahān vā viditān pratīcchet 05,029.021d*0139_01 adhīyīta kṣatriyo 'tho yajeta 05,029.021d*0139_02 dadyād dhanaṃ na tu yāceta kiṃ cit 05,029.021d*0139_03 na yājayen na tu cādhyāpayīta 05,029.021d*0139_04 evaṃ smṛtaḥ kṣatradharmaḥ purāṇaḥ 05,029.022a tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ; kṛtvā dharmeṇāpramatto 'tha dattvā 05,029.022c yajñair iṣṭvā sarvavedān adhītya; dārān kṛtvā puṇyakṛd āvased gṛhān 05,029.022d*0140_01 sa dharmātmā dharmam adhītya puṇyaṃ 05,029.022d*0140_02 yad icchayā vrajati brahmalokam 05,029.023a vaiśyo 'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyair; vittaṃ cinvan pālayann apramattaḥ 05,029.023c priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; dharmaśīlaḥ puṇyakṛd āvased gṛhān 05,029.024a paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ; nādhīyīta pratiṣiddho 'sya yajñaḥ 05,029.024c nityotthito bhūtaye 'tandritaḥ syād; eṣa smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ 05,029.025a etān rājā pālayann apramatto; niyojayan sarvavarṇān svadharme 05,029.025c akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu; nādhārmikān anurudhyeta kāmān 05,029.026a śreyāṃs tasmād yadi vidyeta kaś cid; abhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ 05,029.026b*0141_01 yatrāpramatto rakṣati bhūmipālo 05,029.026b*0141_02 niyojayan sveṣu dharmeṣu varṇān 05,029.026c sa taṃ duṣṭam anuśiṣyāt prajānan; na ced gṛdhyed iti tasmin na sādhu 05,029.027a yadā gṛdhyet parabhūmiṃ nṛśaṃso; vidhiprakopād balam ādadānaḥ 05,029.027c tato rājñāṃ bhavitā yuddham etat; tatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuś ca 05,029.027e indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma; utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuś ca 05,029.027f*0142_01 tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate 05,029.027f*0142_02 so 'yaṃ doṣaḥ kurubhis tīvrarūpaḥ 05,029.027f*0142_03 adharmajñair dharmam abudhyamānaiḥ 05,029.027f*0142_04 prādurbhūtaḥ saṃjaya tan na sādhu 05,029.027f*0142_05 tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro 05,029.027f*0142_06 dhanaṃ haret pāṇḍavānām akasmāt 05,029.027f*0142_07 nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ 05,029.027f*0142_08 tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva 05,029.028a steno hared yatra dhanaṃ hy adṛṣṭaḥ; prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ 05,029.028c ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau; kiṃ vai pṛthak tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre 05,029.028e yo 'yaṃ lobhān manyate dharmam etaṃ; yam icchate manyuvaśānugāmī 05,029.028e*0143_01 svadharmaṃ vai paravittāpahārān 05,029.028e*0143_02 nāsau dharmaḥ steyam āhur vidhijñāḥ 05,029.029a bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭas; taṃ no 'kasmād ādadīran pare vai 05,029.029c asmin pade yudhyatāṃ no vadho 'pi; ślāghyaḥ pitryaḥ pararājyād viśiṣṭaḥ 05,029.029e etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇān; ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye 05,029.030a ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ; samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ 05,029.030c idaṃ punaḥ karma pāpīya eva; sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇām 05,029.031a priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ; yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām 05,029.031c yad upekṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ; kāmānugenoparuddhāṃ rudantīm 05,029.031d*0144_01 kāmātmāno mandabuddher viceṣṭāṃ 05,029.032a taṃ cet tadā te sakumāravṛddhā; avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ 05,029.032c mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro 'kariṣyat; putrāṇāṃ ca kṛtam asyābhaviṣyat 05,029.033a duḥśāsanaḥ prātilomyān nināya; sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām 05,029.033c sā tatra nītā karuṇāny avocan; nānyaṃ kṣattur nātham adṛṣṭa kaṃ cit 05,029.034a kārpaṇyād eva sahitās tatra rājño; nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām 05,029.034c ekaḥ kṣattā dharmyam arthaṃ bruvāṇo; dharmaṃ buddhvā pratyuvācālpabuddhim 05,029.035a anuktvā tvaṃ dharmam evaṃ sabhāyām; athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum 05,029.035c kṛṣṇā tv etat karma cakāra śuddhaṃ; suduṣkaraṃ tad dhi sabhāṃ sametya 05,029.035e yena kṛcchrāt pāṇḍavān ujjahāra; tathātmānaṃ naur iva sāgaraughāt 05,029.036a yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ; kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe 05,029.036c na te gatir vidyate yājñaseni; prapadyedānīṃ dhārtarāṣṭrasya veśma 05,029.036e parājitās te patayo na santi; patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva 05,029.037a yo bībhatsor hṛdaye prauḍha āsīd; asthipracchinmarmaghātī sughoraḥ 05,029.037c karṇāc charo vāṅmayas tigmatejāḥ; pratiṣṭhito hṛdaye phalgunasya 05,029.038a kṛṣṇājināni paridhit samānān; duḥśāsanaḥ kaṭukāny abhyabhāṣat 05,029.038c ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ; kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam 05,029.039a gāndhārarājaḥ śakunir nikṛtyā; yad abravīd dyūtakāle sa pārthān 05,029.039c parājito nakulaḥ kiṃ tavāsti; kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā 05,029.040a jānāsi tvaṃ saṃjaya sarvam etad; dyūte 'vācyaṃ vākyam evaṃ yathoktam 05,029.040c svayaṃ tv ahaṃ prārthaye tatra gantuṃ; samādhātuṃ kāryam etad vipannam 05,029.040d*0145_01 jānāsi tvaṃ dhārtarāṣṭrasya mohaṃ 05,029.040d*0145_02 durātmanaḥ pāpavaśānugasya 05,029.041a ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ; śamaṃ kurūṇām atha cec careyam 05,029.041c puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahodayaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt 05,029.042a api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām 05,029.042c avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ 05,029.043a ato 'nyathā rathinā phalgunena; bhīmena caivāhavadaṃśitena 05,029.043c parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃs tu viddhi; pradahyamānān karmaṇā svena mandān 05,029.044a parājitān pāṇḍaveyāṃs tu vāco; raudrarūpā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ 05,029.044c gadāhasto bhīmaseno 'pramatto; duryodhanaṃ smārayitvā hi kāle 05,029.045a suyodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ 05,029.045c duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī 05,029.046a yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ 05,029.046c mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ tv ahaṃ brahma ca brāhmaṇāś ca 05,029.047a vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vyāghrā vane saṃjaya pāṇḍaveyāḥ 05,029.047b*0146_01 dhārtarāṣṭro vanaṃ rājā vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ 05,029.047b*0147_01 latādharmā dhṛtarāṣṭrasya putrā 05,029.047b*0147_02 naravyāghrāḥ saṃjaya pāṇḍaveyāḥ 05,029.047b*0148_01 siṃhābhiguptaṃ na vanaṃ vinaśyet 05,029.047b*0148_02 siṃho na naśyeta vanābhiguptaḥ 05,029.047b*0149_01 vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro vane vyāghrāś ca pāṇḍavāḥ 05,029.047c mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 05,029.048a nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam 05,029.048c tasmād vyāghro vanaṃ rakṣed vanaṃ vyāghraṃ ca pālayet 05,029.049a latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ 05,029.049c na latā vardhate jātu anāśritya mahādrumam 05,029.050a sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ 05,029.050c yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tat karotu narādhipaḥ 05,029.051a sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 05,029.051c yodhāḥ samṛddhās tad vidvan nācakṣīthā yathātatham 05,030.001 saṃjaya uvāca 05,030.001a āmantraye tvā naradevadeva; gacchāmy ahaṃ pāṇḍava svasti te 'stu 05,030.001c kaccin na vācā vṛjinaṃ hi kiṃ cid; uccāritaṃ me manaso 'bhiṣaṅgāt 05,030.002a janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrīsutau sātyakiṃ cekitānam 05,030.002c āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ 05,030.003 yudhiṣṭhira uvāca 05,030.003a anujñātaḥ saṃjaya svasti gaccha; na no 'kārṣīr apriyaṃ jātu kiṃ cit 05,030.003c vidmaś ca tvā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhāstham 05,030.004a āpto dūtaḥ saṃjaya supriyo 'si; kalyāṇavāk śīlavān dṛṣṭimāṃś ca 05,030.004c na muhyes tvaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca krudhyer ucyamāno 'pi tathyam 05,030.005a na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nopastutiṃ kaṭukāṃ nota śuktām 05,030.005c dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām; etāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta 05,030.006a tvam eva naḥ priyatamo 'si dūta; ihāgacched viduro vā dvitīyaḥ 05,030.006c abhīkṣṇadṛṣṭo 'si purā hi nas tvaṃ; dhanaṃjayasyātmasamaḥ sakhāsi 05,030.007a ito gatvā saṃjaya kṣipram eva; upātiṣṭhethā brāhmaṇān ye tadarhāḥ 05,030.007c viśuddhavīryāṃś caraṇopapannān; kule jātān sarvadharmopapannān 05,030.008a svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaś ca; tapasvino ye ca nityā vaneṣu 05,030.008c abhivādyā vai madvacanena vṛddhās; tathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ 05,030.009a purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāś ca ṛtvijo ye ca tasya 05,030.009c taiś ca tvaṃ tāta sahitair yathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta 05,030.009d*0150_01 aśrotriyā ye ca vasanti vṛddhā 05,030.009d*0150_02 manasvinaḥ śīlabalopapannāḥ 05,030.009d*0150_03 āśaṃsanto 'smākam anusmaranto 05,030.009d*0150_04 yathāśakti dharmamātrāṃ carantaḥ 05,030.009d*0150_05 ślāghasva māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo 05,030.009d*0150_06 hy anāmayaṃ tāta pṛccher jaghanyam 05,030.009d*0151_01 tato 'vyagras tanmanāḥ prāñjaliś ca 05,030.009d*0151_02 kuryā namo madvacanena tebhyaḥ 05,030.009d*0152_01 ye jīvanti vyavahāreṇa rāṣṭre 05,030.009d*0152_02 ye pālayanto nivasanti rāṣṭre 05,030.009d*0153_01 kṛṣīvalā bibhrati ye ca lokaṃ 05,030.009d*0153_02 teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ 05,030.010a ācārya iṣṭo 'napago vidheyo; vedān īpsan brahmacaryaṃ cacāra 05,030.010c yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre; droṇaḥ prasanno 'bhivādyo yathārham 05,030.011a adhītavidyaś caraṇopapanno; yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre 05,030.011c gandharvaputrapratimaṃ tarasvinaṃ; tam aśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ 05,030.012a śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasya 05,030.012c tvaṃ mām abhīkṣṇaṃ parikīrtayan vai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā spṛśeḥ 05,030.013a yasmiñ śauryam ānṛśaṃsyaṃ tapaś ca; prajñā śīlaṃ śrutisattve dhṛtiś ca 05,030.013b*0154_01 nivedayāsmāsu yathānuvṛttam 05,030.013c pādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ 05,030.014a prajñācakṣur yaḥ praṇetā kurūṇāṃ; bahuśruto vṛddhasevī manīṣī 05,030.014c tasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya mām arogam 05,030.015a jyeṣṭhaḥ putro dhṛtarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥ 05,030.015c praśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.016a bhrātā kanīyān api tasya mandas; tathāśīlaḥ saṃjaya so 'pi śaśvat 05,030.016c maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.016d*0155_01 tathaiva ye tasya vaśānugāś ca 05,030.016d*0155_02 ye cāpy anye pārthivāś ca pradhānāḥ 05,030.016d*0155_03 tebhyo yathārhaṃ kuśalaṃ sma sarvaṃ 05,030.016d*0155_04 tathā vācyaṃ madvacanād dhi sūta 05,030.017a vṛndārakaṃ kavim artheṣv amūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmopapannam 05,030.017c na tasya yuddhaṃ rocate vai kadā cid; vaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.018a nikartane devane yo 'dvitīyaś; channopadhaḥ sādhudevī matākṣaḥ 05,030.018c yo durjayo devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ 05,030.019a yasya kāmo vartate nityam eva; nānyaḥ śamād bhāratānām iti sma 05,030.019c sa bāhlikānām ṛṣabho manasvī; purā yathā mābhivadet prasannaḥ 05,030.020a guṇair anekaiḥ pravaraiś ca yukto; vijñānavān naiva ca niṣṭhuro yaḥ 05,030.020c snehād amarṣaṃ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me 05,030.021a arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṃjaya matsakhā ca 05,030.021c maheṣvāso rathinām uttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ 05,030.021d*0156_01 bhūriśravās tāta nipātayodhī 05,030.021d*0156_02 maheṣvāso rathinām uttamo 'gryaḥ 05,030.021d*0156_03 gatvā sma taṃ madvacanena brūyāḥ 05,030.021d*0156_04 śalyaṃ tathā madvacanāt pratītaḥ 05,030.021d*0156_05 maheṣvāso rathinām uttamo 'gryaḥ 05,030.021d*0156_06 samaḥ śalo rakṣitā pṛṣṭham asya 05,030.021d*0156_07 hrīniṣedho devitā vai matākṣaḥ 05,030.021d*0156_08 satyavrataḥ purumitro jayaś ca 05,030.021d*0156_09 ye prasthānaṃ tatra me nābhyanandaṃs 05,030.021d*0156_10 teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.022a ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraś caiva ye naḥ 05,030.022c yaṃ yam eṣāṃ yena yenābhigaccher; anāmayaṃ madvacanena vācyaḥ 05,030.023a ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cit 05,030.023c vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāś ca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāś ca mukhyāḥ 05,030.024a prācyodīcyā dākṣiṇātyāś ca śūrās; tathā pratīcyāḥ pārvatīyāś ca sarve 05,030.024c anṛśaṃsāḥ śīlavṛttopapannās; teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.025a hastyārohā rathinaḥ sādinaś ca; padātayaś cāryasaṃghā mahāntaḥ 05,030.025c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān 05,030.026a tathā rājño hy arthayuktān amātyān; dauvārikān ye ca senāṃ nayanti 05,030.026c āyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāṃś ca ye mahataś cintayanti 05,030.027a gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo 'dvitīyo 'kṣadevī 05,030.027c mānaṃ kurvan dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyābuddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.028a yaḥ pāṇḍavān ekarathena vīraḥ; samutsahaty apradhṛṣyān vijetum 05,030.028c yo muhyatāṃ mohayitādvitīyo; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.029a sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛc ca 05,030.029c agādhabuddhir viduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.029d*0157_01 vṛddhāṃ gāndhārīṃ samupetya saṃjaya 05,030.029d*0157_02 kuntyā dvitīyām abhivādya pṛccheḥ 05,030.030a vṛddhāḥ striyo yāś ca guṇopapannā; yā jñāyante saṃjaya mātaras tāḥ 05,030.030c tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhir vṛddhābhir abhivādaṃ vadethāḥ 05,030.031a kaccit putrā jīvaputrāḥ susamyag; vartante vo vṛttim anṛśaṃsarūpām 05,030.031c iti smoktvā saṃjaya brūhi paścād; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ 05,030.032a yā no bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.032c susaṃguptāḥ surabhayo 'navadyāḥ; kaccid gṛhān āvasathāpramattāḥ 05,030.032d*0158_01 ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo 05,030.032d*0158_02 hy anāmayaṃ saṃjaya tāta pṛccheḥ 05,030.033a kaccid vṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvam anṛśaṃsarūpām 05,030.033c yathā ca vaḥ syuḥ patayo 'nukūlās; tathā vṛttim ātmanaḥ sthāpayadhvam 05,030.034a yā naḥ snuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; prāptāḥ kulebhyaś ca guṇopapannāḥ 05,030.034c prajāvatyo brūhi sametya tāś ca; yudhiṣṭhiro vo 'bhyavadat prasannaḥ 05,030.035a kanyāḥ svajethāḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā 05,030.035c kalyāṇā vaḥ santu patayo 'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ 05,030.036a alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ 05,030.036c laghu yāsāṃ darśanaṃ vāk ca laghvī; veśastriyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.037a dāsīputrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubjakhañjāḥ 05,030.037c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 05,030.038a kaccid vṛttir vartate vai purāṇī; kaccid bhogān dhārtarāṣṭro dadāti 05,030.038c aṅgahīnān kṛpaṇān vāmanāṃś ca; ānṛśaṃsyād dhṛtarāṣṭro bibharti 05,030.039a andhāś ca sarve sthavirās tathaiva; hastājīvā bahavo ye 'tra santi 05,030.039c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 05,030.040a mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpam 05,030.040c nigṛhya śatrūn suhṛdo 'nugṛhya; vāsobhir annena ca vo bhariṣye 05,030.040d*0159_01 na cāpy etac chakyam ekena vaktuṃ 05,030.040d*0159_02 nānādeśyā bahavo jātisaṃghāḥ 05,030.040d*0159_03 viproṣito bālavad draṣṭum icchan 05,030.040d*0159_04 namasye 'haṃ saṃjaya bhaimasenān 05,030.040d*0159_05 te me yathā vācam imāṃ yathoktāṃ 05,030.040d*0159_06 tvayocyamānāṃ śṛṇuyus tathā kuru 05,030.041a santy eva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīny atho no bata vartayanti 05,030.041c paśyāmy ahaṃ yuktarūpāṃs tathaiva; tām eva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 05,030.042a ye cānāthā durbalāḥ sarvakālam; ātmany eva prayatante 'tha mūḍhāḥ 05,030.042c tāṃś cāpi tvaṃ kṛpaṇān sarvathaiva; asmadvākyāt kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 05,030.043a ye cāpy anye saṃśritā dhārtarāṣṭrān; nānādigbhyo 'bhyāgatāḥ sūtaputra 05,030.043c dṛṣṭvā tāṃś caivārhataś cāpi sarvān; saṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca 05,030.044a evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃś ca; rājño dūtān sarvadigbhyo 'bhyupetān 05,030.044c pṛṣṭvā sarvān kuśalaṃ tāṃś ca sūta; paścād ahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ 05,030.045a na hīdṛśāḥ santy apare pṛthivyāṃ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ 05,030.045c dharmas tu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya 05,030.046a idaṃ punar vacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ 05,030.046c yas te śarīre hṛdayaṃ dunoti; kāmaḥ kurūn asapatno 'nuśiṣyām 05,030.047a na vidyate yuktir etasya kā cin; naivaṃvidhāḥ syāma yathā priyaṃ te 05,030.047c dadasva vā śakrapuraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhya vīra 05,031.001 yudhiṣṭhira uvāca 05,031.001a uta santam asantaṃ ca bālaṃ vṛddhaṃ ca saṃjaya 05,031.001c utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe 05,031.002a uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām 05,031.002c dadāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran 05,031.003a alaṃ vijñāpanāya syād ācakṣīthā yathātatham 05,031.003c atho mantraṃ mantrayitvā anyonyenātihṛṣṭavat 05,031.004a gāvalgaṇe kurūn gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam 05,031.004c abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccher anāmayam 05,031.005a brūyāś cainaṃ tvam āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam 05,031.005c tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ 05,031.006a tava prasādād bālās te prāptā rājyam ariṃdama 05,031.006c rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ 05,031.007a sarvam apy etad ekasya nālaṃ saṃjaya kasya cit 05,031.007c tāta saṃhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṃ gamaḥ 05,031.008a tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham 05,031.008c śirasābhivadethās tvaṃ mama nāma prakīrtayan 05,031.009a abhivādya ca vaktavyas tato 'smākaṃ pitāmahaḥ 05,031.009c bhavatā śaṃtanor vaṃśo nimagnaḥ punar uddhṛtaḥ 05,031.010a sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha 05,031.010c yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam 05,031.011a tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇāṃ mantradhāriṇam 05,031.011c ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ 05,031.012a atho suyodhanaṃ brūyā rājaputram amarṣaṇam 05,031.012c madhye kurūṇām āsīnam anunīya punaḥ punaḥ 05,031.013a apaśyan mām upekṣantaṃ kṛṣṇām ekāṃ sabhāgatām 05,031.013c tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 05,031.014a evaṃ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ 05,031.014c yathā balīyasaḥ santas tat sarvaṃ kuravo viduḥ 05,031.015a yan naḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān 05,031.015c tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 05,031.016a yat tat sabhāyām ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣv adharṣayat 05,031.016c duḥśāsanas te 'numate tac cāsmābhir upekṣitam 05,031.017a yathocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi paraṃtapa 05,031.017c nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha 05,031.018a śāntir evaṃ bhaved rājan prītiś caiva parasparam 05,031.018c rājyaikadeśam api naḥ prayaccha śamam icchatām 05,031.019a kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam 05,031.019c avasānaṃ bhaved atra kiṃ cid eva tu pañcamam 05,031.020a bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ grāmān pañca suyodhana 05,031.020c śāntir no 'stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṃjaya 05,031.021a bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām 05,031.021c smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha 05,031.022a akṣatān kurupāñcālān paśyema iti kāmaye 05,031.022c sarve sumanasas tāta śāmyāma bharatarṣabha 05,031.023a alam eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṃjaya 05,031.023c dharmārthayor alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca 05,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,032.001a anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṃjayas tadā 05,032.001c śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ 05,032.001d*0160_01 tatas tu saṃjayaḥ kṣipram ekāhnaiva paraṃtapa 05,032.001d*0160_02 yāti sma hāstinapuraṃ niśākāle samāviśat 05,032.002a saṃprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha 05,032.002c antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt 05,032.003a ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha; upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt 05,032.003b*0161_01 ācakṣva dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ samupāgatam 05,032.003b*0161_02 sakāśāt pāṇḍuputrāṇāṃ saṃjayaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 05,032.003c jāgarti ced abhivades tvaṃ hi kṣattaḥ; praviśeyaṃ vidito bhūmipasya 05,032.003d*0162_01 nivedyam atrātyayikaṃ hi me 'sti 05,032.003d*0162_02 dvāḥstho 'tha śrutvā nṛpatiṃ jagāda 05,032.003d*0163_01 jāgarti ced abhivādyasya pādau 05,032.003d*0163_02 nivedyāhaṃ pāṇḍavoktiṃ sayuktim 05,032.004 dvāḥstha uvāca 05,032.004a saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namas te; didṛkṣayā dvāram upāgatas te 05,032.004c prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāt; praśādhi rājan kim ayaṃ karotu 05,032.005 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,032.005a ācakṣva māṃ sukhinaṃ kālyam asmai; praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya 05,032.005c na cāham etasya bhavāmy akālyaḥ; sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ 05,032.006 vaiśaṃpāyana uvāca 05,032.006a tataḥ praviśyānumate nṛpasya; mahad veśma prājñaśūrāryaguptam 05,032.006c siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda; vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ 05,032.007 saṃjaya uvāca 05,032.007a saṃjayo 'haṃ bhūmipate namas te; prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān 05,032.007c abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat 05,032.008a sa te putrān pṛcchati prīyamāṇaḥ; kaccit putraiḥ prīyase naptṛbhiś ca 05,032.008c tathā suhṛdbhiḥ sacivaiś ca rājan; ye cāpi tvām upajīvanti taiś ca 05,032.009 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,032.009a abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya; ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham 05,032.009c kaccit sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām 05,032.010 saṃjaya uvāca 05,032.010a sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro; bhūyaś cāto yac ca te 'gre mano 'bhūt 05,032.010c nirṇiktadharmārthakaro manasvī; bahuśruto dṛṣṭimāñ śīlavāṃś ca 05,032.011a paraṃ dharmāt pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ; dharmaḥ paro vittacayān mato 'sya 05,032.011c sukhapriye dharmahīne na pārtho; 'nurudhyate bhārata tasya viddhi 05,032.011d*0164_01 akurvataḥ sidhyati cāpi sarvaṃ 05,032.011d*0164_02 tasmād āhuḥ puruṣaṃ karmaṇo 'nyat 05,032.012a paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate; sūtraprotā dārumayīva yoṣā 05,032.012c imaṃ dṛṣṭvā niyamaṃ pāṇḍavasya; manye paraṃ karma daivaṃ manuṣyāt 05,032.013a imaṃ ca dṛṣṭvā tava karmadoṣaṃ; pādodarkaṃ ghoram avarṇarūpam 05,032.013c yāvan naraḥ kāmayate 'tikālyaṃ; tāvan naro 'yaṃ labhate praśaṃsām 05,032.014a ajātaśatrus tu vihāya pāpaṃ; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām 05,032.014c virocate 'hāryavṛttena dhīro; yudhiṣṭhiras tvayi pāpaṃ visṛjya 05,032.015a aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan; dharmārthayuktād āryavṛttād apetam 05,032.015c upakrośaṃ ceha gato 'si rājan; noheś ca pāpaṃ prasajed amutra 05,032.016a sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair; āśaṃsase putravaśānugo 'dya 05,032.016c adharmaśabdaś ca mahān pṛthivyāṃ; nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya 05,032.017a hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso; dīrghavairī kṣatravidyāsv adhīraḥ 05,032.017c evaṃdharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣed; dhīnavīryo yaś ca bhaved aśiṣṭaḥ 05,032.018a kule jāto dharmavān yo yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā 05,032.018c dharmārthayor grathitayor bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti 05,032.019a kathaṃ hi mantrāgryadharo manīṣī; dharmārthayor āpadi saṃpraṇetā 05,032.019c evaṃyuktaḥ sarvamantrair ahīno; anānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ 05,032.020a tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ 05,032.020c teṣām ayaṃ balavān niścayaś ca; kurukṣayārthe nirayo vyapādi 05,032.021a akālikaṃ kuravo nābhaviṣyan; pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ 05,032.021c icchej jātu tvayi pāpaṃ visṛjya; nindā ceyaṃ tava loke 'bhaviṣyat 05,032.022a kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ; yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa 05,032.022c atyakrāmat sa tathā saṃmataḥ syān; na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ 05,032.023a etān guṇān karmakṛtān avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāv anityau 05,032.023c balir hi rājā pāram avindamāno; nānyat kālāt kāraṇaṃ tatra mene 05,032.024a cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā; jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ 05,032.024c tāni prītāny eva tṛṣṇākṣayānte; tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt 05,032.025a na tv eva manye puruṣasya karma; saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat 05,032.025c mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṃvardhate vidhivad bhojanena 05,032.026a priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan; nindāpraśaṃse ca bhajeta enam 05,032.026c paras tv enaṃ garhayate 'parādhe; praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva 05,032.027a sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād; anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām 05,032.027c no ced idaṃ tava karmāparādhāt; kurūn dahet kṛṣṇavartmeva kakṣam 05,032.028a tvam evaiko jātaputreṣu rājan; vaśaṃ gantā sarvaloke narendra 05,032.028c kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle; nānyac chamāt paśya vipākam asya 05,032.029a anāptānāṃ pragrahāt tvaṃ narendra; tathāptānāṃ nigrahāc caiva rājan 05,032.029c bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ; na śaktas tvaṃ rakṣituṃ kauraveya 05,032.030a anujñāto rathavegāvadhūtaḥ; śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha 05,032.030c prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām; ajātaśatror vacanaṃ sametāḥ 05,032.030d*0165_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,032.030d*0165_01 anujñāto 'syāvasathaṃ paraihi 05,032.030d*0165_02 prapadyasva śayanaṃ sūtaputra 05,032.030d*0165_03 prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām 05,032.030d*0165_04 ajātaśatror vacanaṃ tvayoktam 05,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,033.001a dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 05,033.001c viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram 05,033.002a prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt 05,033.002c īśvaras tvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati 05,033.003a evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam 05,033.003c abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya 05,033.004 dvāḥstha uvāca 05,033.004a viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt 05,033.004c draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām 05,033.005 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,033.005a praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam 05,033.005c ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane 05,033.006 dvāḥstha uvāca 05,033.006a praviśāntaḥpuraṃ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ 05,033.006c na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām 05,033.007 vaiśaṃpāyana uvāca 05,033.007a tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam 05,033.007c abravīt prāñjalir vākyaṃ cintayānaṃ narādhipam 05,033.007d*0166_01 evam uktaḥ praviśyātha kṣattā rājānam abravīt 05,033.008a viduro 'haṃ mahāprājña saṃprāptas tava śāsanāt 05,033.008c yadi kiṃ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām 05,033.009 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,033.009a saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ 05,033.009c ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati 05,033.010a tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā 05,033.010c tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram 05,033.011a jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi 05,033.011c tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi 05,033.012a yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ 05,033.012c sarvendriyāṇy aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatīty eva hi me 'dya cintā 05,033.012d*0167_01 tan me brūhi vidura sarvaṃ yathāvat 05,033.012d*0167_02 sāntvaṃ tasmai sarvam ajātaśatroḥ 05,033.012d*0167_03 yathā ca nas tāta hitaṃ bhaveta 05,033.012d*0167_04 prājñāś ca sarve sukhino bhaveyuḥ 05,033.013 vidura uvāca 05,033.013a abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam 05,033.013c hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ 05,033.014a kaccid etair mahādoṣair na spṛṣṭo 'si narādhipa 05,033.014c kaccin na paravitteṣu gṛdhyan viparitapyase 05,033.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,033.015a śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ 05,033.015c asmin rājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ 05,033.016 vidura uvāca 05,033.016*0168_01 rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet 05,033.016*0168_02 preṣyas te preṣitaś caiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ 05,033.016*0168_03 viparītataraś ca tvaṃ bhāgadheyena saṃmataḥ 05,033.016*0168_04 arciṣā prajñayā caiva dharmātmā dharmakovidaḥ 05,033.016*0168_05 ānṛśaṃsyād anukrośād dharmāt satyaparākramāt 05,033.016*0168_06 gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya bahūn kleśāṃs titikṣate 05,033.016*0168_07 duryodhane saubaleye karṇe duḥśāsane tathā 05,033.016*0168_08 eteṣv aiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi 05,033.016*0168_09 ātmajñānaṃ samārambhas titikṣā dharmanityatā 05,033.016*0169_01 vāksaṃyamaś ca dānaṃ ca naiteṣv etāni kṛtsnaśaḥ 05,033.016*0169_02 ekasmād vṛkṣād yajñapātrāṇi rājan 05,033.016*0169_03 sruk ca droṇī voḍhanī pīḍanī ca 05,033.016*0169_04 etad rājan bruvato me nibodha 05,033.016*0169_05 ekasmāt puruṣāj jāyate 'sac ca sac ca 05,033.016a niṣevate praśastāni ninditāni na sevate 05,033.016c anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍitalakṣaṇam 05,033.017a krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā 05,033.017c yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate 05,033.017d*0170_01 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate 05,033.017d*0170_02 kitavena kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā 05,033.018a yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare 05,033.018c kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate 05,033.019a yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ 05,033.019c samṛddhir asamṛddhir vā sa vai paṇḍita ucyate 05,033.020a yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate 05,033.020c kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate 05,033.020d*0171_01 kāmād arthaṃ vṛṇīte yo mokṣād arthaṃ sa vindati 05,033.020d*0171_02 rājanītiṃ samīkṣyātha sa vai paṇḍita ucyate 05,033.021a yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate 05,033.021c na kiṃ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha 05,033.022a kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt 05,033.022c nāsaṃpṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya 05,033.023a nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum 05,033.023c āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ 05,033.024a niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ 05,033.024c avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate 05,033.025a āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate 05,033.025c hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha 05,033.026a na hṛṣyaty ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate 05,033.026c gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate 05,033.027a tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām 05,033.027c upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate 05,033.028a pravṛttavāk citrakatha ūhavān pratibhānavān 05,033.028c āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate 05,033.029a śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā 05,033.029c asaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ 05,033.030a aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ 05,033.030c arthāṃś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ 05,033.031a svam arthaṃ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati 05,033.031c mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate 05,033.031d*0172_01 yaḥ prāpya mānuṣaṃ janma mokṣadvāram apāvṛtam 05,033.031d*0172_02 gṛheṣu sajjate mūḍhas tam ārūḍhacyutaṃ viduḥ 05,033.032a akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan 05,033.032c balavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam 05,033.033a amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca 05,033.033c karma cārabhate duṣṭaṃ tam āhur mūḍhacetasam 05,033.034a saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate 05,033.034c ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha 05,033.034d*0173_01 śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni na cārcati 05,033.034d*0173_02 suhṛn mitraṃ na labhate tam āhur mūḍhalakṣaṇam 05,033.035a anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate 05,033.035c viśvasaty apramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ 05,033.036a paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā 05,033.036c yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ 05,033.037a ātmano balam ajñāya dharmārthaparivarjitam 05,033.037c alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍhabuddhir ihocyate 05,033.038a aśiṣyaṃ śāsti yo rājan yaś ca śūnyam upāsate 05,033.038c kadaryaṃ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam 05,033.039a arthaṃ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā 05,033.039c vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate 05,033.040a ekaḥ saṃpannam aśnāti vas te vāsaś ca śobhanam 05,033.040c yo 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsataras tataḥ 05,033.041a ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ 05,033.041c bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate 05,033.042a ekaṃ hanyān na vā hanyād iṣur mukto dhanuṣmatā 05,033.042c buddhir buddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam 05,033.043a ekayā dve viniścitya trīṃś caturbhir vaśe kuru 05,033.043c pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava 05,033.044a ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate 05,033.044c sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ 05,033.045a ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet 05,033.045c eko na gacched adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt 05,033.046a ekam evādvitīyaṃ tad yad rājan nāvabudhyase 05,033.046c satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 05,033.047a ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate 05,033.047c yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 05,033.047d*0174_01 so 'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam 05,033.047d*0175_01 kṣamā guṇo hy aśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ kṣamā 05,033.047d*0175_02 kṣamā vaśīkṛtir loke kṣamayā kiṃ na sādhyate 05,033.047d*0175_03 śāntikhaḍgaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ 05,033.047d*0175_04 atṛṇe patito vahniḥ svayam evopaśāmyati 05,033.047d*0176_01 akṣamāvān paraṃ doṣair ātmānaṃ caiva yojayet 05,033.048a eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā 05,033.048c vidyaikā paramā dṛṣṭir ahiṃsaikā sukhāvahā 05,033.049a dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva 05,033.049c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 05,033.049d*0177_01 pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau 05,033.050a dve karmaṇī naraḥ kurvann asmiṃl loke virocate 05,033.050c abruvan paruṣaṃ kiṃ cid asato nārthayaṃs tathā 05,033.051a dvāv imau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau 05,033.051c striyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ 05,033.052a dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau 05,033.052c yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ 05,033.052d*0178_01 dvāv imau puruṣau loke sūryamaṇḍalabhedinau 05,033.052d*0178_02 parivrāḍyogayuktaś ca raṇe cābhimukho hataḥ 05,033.052d*0179_01 dvāv imau na virājete viparītena karmaṇā 05,033.052d*0179_02 gṛhasthaś ca nirārambhaḥ kāryavāṃś caiva bhikṣukaḥ 05,033.053a dvāv imau puruṣau rājan svargasyopari tiṣṭhataḥ 05,033.053c prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān 05,033.054a nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau 05,033.054c apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam 05,033.054d*0180_01 dvāv ambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhāṃ śilām 05,033.054d*0180_02 dhanavantam adātāraṃ daridraṃ cātapasvinam 05,033.055a trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha 05,033.055c kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ 05,033.056a trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ 05,033.056c niyojayed yathāvat tāṃs trividheṣv eva karmasu 05,033.057a traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ 05,033.057c yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 05,033.057d*0181_01 haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam 05,033.057d*0181_02 suhṛdaś ca parityāgas trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ 05,033.057d*0181_03 trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ 05,033.057d*0181_04 kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 05,033.057d*0181_05 bhaktaṃ ca bhajamānaṃ ca tavāsmīti ca vādinam 05,033.057d*0181_06 trīn etāñ śaraṇaṃ prāptān viṣame 'pi na saṃtyajet 05,033.057d*0181_07 varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca bhārata 05,033.057d*0181_08 śatroś ca mokṣaṇaṃ kṛcchrāt trīṇi caikaṃ ca tatsamam 05,033.058a catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt 05,033.058c alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca 05,033.059a catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharme 05,033.059c vṛddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā 05,033.060a catvāry āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ 05,033.060c pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me 05,033.061a devatānāṃ ca saṃkalpam anubhāvaṃ ca dhīmatām 05,033.061c vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām 05,033.061d*0182_01 catvāri karmāṇy abhayaṃkarāṇi 05,033.061d*0182_02 bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni 05,033.061d*0182_03 mānāgnihotram uta mānamaunaṃ 05,033.061d*0182_04 mānenādhītam uta mānayajñaḥ 05,033.062a pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ 05,033.062c pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha 05,033.063a pañcaiva pūjayaṃl loke yaśaḥ prāpnoti kevalam 05,033.063c devān pitṝn manuṣyāṃś ca bhikṣūn atithipañcamān 05,033.064a pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi 05,033.064c mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ 05,033.065a pañcendriyasya martyasya chidraṃ ced ekam indriyam 05,033.065c tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam 05,033.066a ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā 05,033.066c nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā 05,033.067a ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave 05,033.067c apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 05,033.068a arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm 05,033.068c grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam 05,033.069a ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana 05,033.069c satyaṃ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhṛtiḥ 05,033.069d*0183_01 ṣaḍ imāni vinaśyanti muhūrtam anavekṣaṇāt 05,033.069d*0183_02 gāvaḥ sevā kṛṣir bhāryā vidyā vṛṣalasaṃgatiḥ 05,033.069d*0183_03 ṣaḍ ete hy avamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam 05,033.069d*0183_04 ācāryaṃ śikṣitāḥ śiṣyāḥ kṛtadārāś ca mātaram 05,033.069d*0183_05 nārīṃ vigatakāmās tu kṛtārthāś ca prayojanam 05,033.069d*0183_06 nāvaṃ nistīrṇakāntārā āturāś ca cikitsakam 05,033.069d*0183_07 ārogyam ānṛṇyam avipravāsaḥ 05,033.069d*0183_08 sadbhir manuṣyaiḥ saha saṃprayogaḥ 05,033.069d*0183_09 svapratyayā vṛttir abhītavāsaḥ 05,033.069d*0183_10 ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan 05,033.069d*0183_11 īrṣur ghṛṇī na saṃtuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ 05,033.069d*0183_12 parabhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nityaduḥkhitāḥ 05,033.069d*0184_01 arthāgamo nityam arogitā ca 05,033.069d*0184_02 priyā ca bhāryā priyavādinī ca 05,033.069d*0184_03 vaśyaś ca putro 'rthakarī ca vidyā 05,033.069d*0184_04 ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan 05,033.070a ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati 05,033.070c na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ 05,033.071a ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate 05,033.071c corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ 05,033.072a pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ 05,033.072c rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ 05,033.073a sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ 05,033.073c prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāś ca pārthivāḥ 05,033.074a striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam 05,033.074c mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca 05,033.075a aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ 05,033.075c brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate 05,033.076a brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃś ca jighāṃsati 05,033.076c ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati 05,033.077a naitān smarati kṛtyeṣu yācitaś cābhyasūyati 05,033.077b*0185_01 yasyaitāni nimittāni tasyāsan naḥ parābhavaḥ 05,033.077c etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet 05,033.078a aṣṭāv imāni harṣasya navanītāni bhārata 05,033.078c vartamānāni dṛśyante tāny eva susukhāny api 05,033.079a samāgamaś ca sakhibhir mahāṃś caiva dhanāgamaḥ 05,033.079c putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaś ca maithune 05,033.080a samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ 05,033.080c abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṃsadi 05,033.081a navadvāram idaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam 05,033.081c kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ 05,033.082a daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān 05,033.082c mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ 05,033.083a tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa 05,033.083c tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ 05,033.084a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,033.084c putrārtham asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā 05,033.085a yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca 05,033.085c viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam 05,033.086a jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān; vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam 05,033.086c jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīr juṣate samagrā 05,033.087a sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cid; yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam 05,033.087c na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ 05,033.088a prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ 05,033.088c duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ 05,033.089a anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśam 05,033.089c dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva 05,033.090a na saṃrambheṇārabhate 'rthavargam; ākāritaḥ śaṃsati tathyam eva 05,033.090c na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ 05,033.091a na yo 'bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti 05,033.091c nātyāha kiṃ cit kṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām 05,033.092a yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nyān 05,033.092c na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṃ cit; priyaṃ sadā taṃ kurute jano 'pi 05,033.093a na vairam uddīpayati praśāntaṃ; na darpam ārohati nāstam eti 05,033.093c na durgato 'smīti karoti manyuṃ; tam āryaśīlaṃ param āhur agryam 05,033.094a na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ 05,033.094c dattvā na paścāt kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ 05,033.095a deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ 05,033.095c sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti 05,033.096a dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam 05,033.096c mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ 05,033.097a damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhāṃl lokavādān 05,033.097c etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti 05,033.098a samair vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāś ca 05,033.098c guṇair viśiṣṭāṃś ca purodadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ 05,033.099a mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapity amitaṃ karma kṛtvā 05,033.099c dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṃs; tam ātmavantaṃ prajahaty anarthāḥ 05,033.100a cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit 05,033.100c mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ 05,033.101a yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdur dānakṛc chuddhabhāvaḥ 05,033.101c atīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ 05,033.102a ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta 05,033.102c anantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate 05,033.103a vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ 05,033.103c tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṃ pālayanty āmbikeya 05,033.104a pradāyaiṣām ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ 05,033.104c na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra 05,034.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,034.001a jāgrato dahyamānasya yat kāryam anupaśyasi 05,034.001c tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ 05,034.002a tvaṃ māṃ yathāvad vidura praśādhi; prajñāpūrvaṃ sarvam ajātaśatroḥ 05,034.002c yan manyase pathyam adīnasattva; śreyaskaraṃ brūhi tad vai kurūṇām 05,034.003a pāpāśaṅkī pāpam evānupaśyan; pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham 05,034.003c kave tan me brūhi sarvaṃ yathāvan; manīṣitaṃ sarvam ajātaśatroḥ 05,034.004 vidura uvāca 05,034.004*0186_01 sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ 05,034.004*0186_02 apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 05,034.004a śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam 05,034.004c apṛṣṭas tasya tad brūyād yasya necchet parābhavam 05,034.005a tasmād vakṣyāmi te rājan bhavam icchan kurūn prati 05,034.005c vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatas tan nibodha me 05,034.006a mithyopetāni karmāṇi sidhyeyur yāni bhārata 05,034.006c anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 05,034.007a tathaiva yogavihitaṃ na sidhyet karma yan nṛpa 05,034.007c upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayen manaḥ 05,034.008a anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu 05,034.008c saṃpradhārya ca kurvīta na vegena samācaret 05,034.009a anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākāṃś caiva karmaṇām 05,034.009c utthānam ātmanaś caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā 05,034.010a yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye 05,034.010c kośe janapade daṇḍe na sa rājye 'vatiṣṭhate 05,034.011a yas tv etāni pramāṇāni yathoktāny anupaśyati 05,034.011c yukto dharmārthayor jñāne sa rājyam adhigacchati 05,034.012a na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāṃpratam 05,034.012c śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam 05,034.013a bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśam āyasam 05,034.013c rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate 05,034.014a yac chakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamec ca yat 05,034.014c hitaṃ ca pariṇāme yat tad adyaṃ bhūtim icchatā 05,034.015a vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ 05,034.015c sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati 05,034.016a yas tu pakvam upādatte kāle pariṇataṃ phalam 05,034.016c phalād rasaṃ sa labhate bījāc caiva phalaṃ punaḥ 05,034.017a yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ 05,034.017c tadvad arthān manuṣyebhya ādadyād avihiṃsayā 05,034.018a puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet 05,034.018c mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ 05,034.019a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ 05,034.019c iti karmāṇi saṃcintya kuryād vā puruṣo na vā 05,034.020a anārabhyā bhavanty arthāḥ ke cin nityaṃ tathāgatāḥ 05,034.020c kṛtaḥ puruṣakāro 'pi bhaved yeṣu nirarthakaḥ 05,034.020d*0187_01 anarthe caiva niratam arthe caiva parāṅmukham 05,034.021a kāṃś cid arthān naraḥ prājño laghumūlān mahāphalān 05,034.021c kṣipram ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān 05,034.022a ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibann iva 05,034.022c āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṃ prajāḥ 05,034.022d*0188_01 supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalitaḥ syād durāruhaḥ 05,034.022d*0188_02 apakvaḥ pakvasaṃkāśo na tu śīryeta karhi cit 05,034.023a cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham 05,034.023c prasādayati lokaṃ yaḥ taṃ loko 'nuprasīdati 05,034.024a yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhān mṛgā iva 05,034.024c sāgarāntām api mahīṃ labdhvā sa parihīyate 05,034.025a pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena tejasā 05,034.025c vāyur abhram ivāsādya bhraṃśayaty anaye sthitaḥ 05,034.026a dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiś caritam āditaḥ 05,034.026c vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī 05,034.027a atha saṃtyajato dharmam adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ 05,034.027c pratisaṃveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṃ yathā 05,034.028a ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭrāvamardane 05,034.028c sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane 05,034.029a dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet 05,034.029c dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate 05,034.030a apy unmattāt pralapato bālāc ca parisarpataḥ 05,034.030c sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam 05,034.031a suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatas tataḥ 05,034.031c saṃcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā 05,034.032a gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ 05,034.032c cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 05,034.033a bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā 05,034.033c atha yā suduhā rājan naiva tāṃ vinayanty api 05,034.034a yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty api 05,034.034c yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 05,034.035a etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase 05,034.035c indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 05,034.036a parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitrabāndhavāḥ 05,034.036c patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ 05,034.037a satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate 05,034.037c mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate 05,034.038a mānena rakṣyate dhānyam aśvān rakṣaty anukramaḥ 05,034.038c abhīkṣṇadarśanād gāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ 05,034.039a na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇam iti me matiḥ 05,034.039c antyeṣv api hi jātānāṃ vṛttam eva viśiṣyate 05,034.040a ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye 05,034.040c sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhir anantakaḥ 05,034.041a akāryakaraṇād bhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt 05,034.041c akāle mantrabhedāc ca yena mādyen na tat pibet 05,034.042a vidyāmado dhanamadas tṛtīyo 'bhijano madaḥ 05,034.042c ete madāvaliptānām eta eva satāṃ damāḥ 05,034.043a asanto 'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana 05,034.043b*0189_01 tāvan na tasya sukṛtaṃ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana 05,034.043c manyante santam ātmānam asantam api viśrutam 05,034.044a gatir ātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ 05,034.044c asatāṃ ca gatiḥ santo na tv asantaḥ satāṃ gatiḥ 05,034.045a jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā 05,034.045c adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam 05,034.046a śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati 05,034.046c na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ 05,034.047a āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram 05,034.047c lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha 05,034.048a saṃpannataram evānnaṃ daridrā bhuñjate sadā 05,034.048c kṣut svādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā 05,034.049a prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate 05,034.049c daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate 05,034.049d*0190_01 yathā yathā mahat tantraṃ vistaraś ca yathā yathā 05,034.049d*0190_02 tathā tathā mahad duḥkhaṃ sukhaṃ tu na tathā tathā 05,034.050a avṛttir bhayam antyānāṃ madhyānāṃ maraṇād bhayam 05,034.050c uttamānāṃ tu martyānām avamānāt paraṃ bhayam 05,034.051a aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ 05,034.051c aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate 05,034.052a indriyair indriyārtheṣu vartamānair anigrahaiḥ 05,034.052c tair ayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahair iva 05,034.053a yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarśinā 05,034.053c āpadas tasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ 05,034.054a avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate 05,034.054c amitrān vājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate 05,034.055a ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet 05,034.055c tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate 05,034.056a vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu 05,034.056c parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate 05,034.057a rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan; nātmā niyantendriyāṇy asya cāśvāḥ 05,034.057c tair apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ 05,034.058a etāny anigṛhītāni vyāpādayitum apy alam 05,034.058c avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim 05,034.059a anartham arthataḥ paśyann arthaṃ caivāpy anarthataḥ 05,034.059c indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham 05,034.060a dharmārthau yaḥ parityajya syād indriyavaśānugaḥ 05,034.060c śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate 05,034.061a arthānām īśvaro yaḥ syād indriyāṇām anīśvaraḥ 05,034.061c indriyāṇām anaiśvaryād aiśvaryād bhraśyate hi saḥ 05,034.062a ātmanātmānam anvicchen manobuddhīndriyair yataiḥ 05,034.062c ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 05,034.062d*0191_01 bandhur ātmātmanas tasya yenaivātmātmanā jitaḥ 05,034.062d*0191_02 sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ 05,034.063a kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau 05,034.063c kāmaś ca rājan krodhaś ca tau prajñānaṃ vilumpataḥ 05,034.064a samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārān yo 'dhigacchati 05,034.064c sa vai saṃbhṛtasaṃbhāraḥ satataṃ sukham edhate 05,034.065a yaḥ pañcābhyantarāñ śatrūn avijitya matikṣayān 05,034.065c jigīṣati ripūn anyān ripavo 'bhibhavanti tam 05,034.066a dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarmabhiḥ 05,034.066c indriyāṇām anīśatvād rājāno rājyavibhramaiḥ 05,034.067a asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt 05,034.067c śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt; tasmāt pāpaiḥ saha saṃdhiṃ na kuryāt 05,034.068a nijān utpatataḥ śatrūn pañca pañcaprayojanān 05,034.068c yo mohān na nigṛhṇāti tam āpad grasate naram 05,034.069a anasūyārjavaṃ śaucaṃ saṃtoṣaḥ priyavāditā 05,034.069c damaḥ satyam anāyāso na bhavanti durātmanām 05,034.070a ātmajñānam anāyāsas titikṣā dharmanityatā 05,034.070c vāk caiva guptā dānaṃ ca naitāny antyeṣu bhārata 05,034.071a ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsanty abudhā budhān 05,034.071c vaktā pāpam upādatte kṣamamāṇo vimucyate 05,034.072a hiṃsā balam asādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhir balam 05,034.072c śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam 05,034.073a vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ 05,034.073c arthavac ca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum 05,034.074a abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāk subhāṣitā 05,034.074c saiva durbhāṣitā rājann anarthāyopapadyate 05,034.075a saṃrohati śarair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam 05,034.075c vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam 05,034.076a karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ 05,034.076c vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ 05,034.077a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 05,034.077c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 05,034.078a yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam 05,034.078c buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati 05,034.079a buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite 05,034.079c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 05,034.079d*0192_01 na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat 05,034.079d*0192_02 yaṃ hi rakṣitum icchanti buddhyā saṃyojayanti tam 05,034.080a seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata 05,034.080c pāṇḍavānāṃ virodhena na cainām avabudhyase 05,034.081a rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet 05,034.081c śiṣyas te śāsitā so 'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ 05,034.082a atīva sarvān putrāṃs te bhāgadheyapuraskṛtaḥ 05,034.082c tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit 05,034.083a ānṛśaṃsyād anukrośād yo 'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ 05,034.083c gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṃs titikṣati 05,035.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,035.001a brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ 05,035.001c śṛṇvato nāsti me tṛptir vicitrāṇīha bhāṣase 05,035.002 vidura uvāca 05,035.002a sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam 05,035.002c ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 05,035.003a ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho 05,035.003c iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam avāpsyasi 05,035.004a yāvat kīrtir manuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate 05,035.004c tāvat sa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate 05,035.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,035.005c virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā 05,035.005d*0193_01 svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmataḥ 05,035.005d*0193_02 rūpeṇāpratimā rājan viśiṣṭapatikāmyayā 05,035.005d*0193_03 virocano 'tha daiteyas tadā tatrājagāma ha 05,035.005d*0193_04 prāptum icchaṃs tatas tatra daityendraṃ prāha keśinī 05,035.006 keśiny uvāca 05,035.006a kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃso ditijāḥ svid virocana 05,035.006c atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati 05,035.007 virocana uvāca 05,035.007a prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ 05,035.007c asmākaṃ khalv ime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ 05,035.008 keśiny uvāca 05,035.008a ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana 05,035.008c sudhanvā prātar āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau 05,035.009 virocana uvāca 05,035.009a tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase 05,035.009c sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātar draṣṭāsi saṃgatau 05,035.009d*0194_01 atītāyāṃ ca śarvaryām udite sūryamaṇḍale 05,035.009d*0195_01 athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama 05,035.009d*0196_01 virocano yatra vibho keśinyā sahitaḥ sthitaḥ 05,035.009d*0197_01 sudhanvā ca samāgacchat prāhlādiṃ keśinīṃ tathā 05,035.009d*0197_02 samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha 05,035.009d*0197_03 pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyam arghyaṃ dadau punaḥ 05,035.009d*0198_01 etasminn antare tatra sudhanvā pratyadṛśyata 05,035.009d*0198_02 iti hovāca vacanaṃ virocanam anuttamam 05,035.010 sudhanvovāca 05,035.010a anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde 'haṃ tavāsanam 05,035.010c ekatvam upasaṃpanno na tv āseyaṃ tvayā saha 05,035.011 virocana uvāca 05,035.011a anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpy atha vā bṛsīm 05,035.011b*0199_01 na matto hy adhiko 'si tvaṃ guṇato janmato 'pi vā 05,035.011c sudhanvan na tvam arho 'si mayā saha samāsanam 05,035.012 sudhanvovāca 05,035.012*0200_01 pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau dvau ca pārthivau 05,035.012*0200_02 dvau caiva vaiśyau śūdrau ca na tv anyāv itaretaraṃ 05,035.012a pitāpi te samāsīnam upāsītaiva mām adhaḥ 05,035.012c bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase 05,035.013 virocana uvāca 05,035.013a hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yad vittam asureṣu naḥ 05,035.013c sudhanvan vipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 05,035.014 sudhanvovāca 05,035.014a hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana 05,035.014c prāṇayos tu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 05,035.015 virocana uvāca 05,035.015a āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte 05,035.015c na hi deveṣv ahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit 05,035.016 sudhanvovāca 05,035.016a pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte 05,035.016c putrasyāpi sa hetor hi prahrādo nānṛtaṃ vadet 05,035.016d*0201_00 vidura uvāca 05,035.016d*0201_01 evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatus tadā 05,035.016d*0201_02 virocanasudhanvānau prahrādo yatra tiṣṭhati 05,035.016d*0202_01 ity uktvā jagmatus tau tu prahrādasya gṛhaṃ prati 05,035.016d*0202_02 gatvā taṃ dadṛśus tatra daityānām īśvaraṃ tadā 05,035.016d*0202_03 tāv āgatāv abhiprekṣya prahrādo vismitas tadā 05,035.016d*0202_04 papracchāgamane hetuṃ ubhayor ditijas tataḥ 05,035.017 prahrāda uvāca 05,035.017a imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha 05,035.017c āśīviṣāv iva kruddhāv ekamārgam ihāgatau 05,035.018a kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha 05,035.018b*0203_01 tat tvāṃ sudhanvan pṛcchāmi mā pṛṣṭam anṛtaṃ vadīḥ 05,035.018c virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā 05,035.019 virocana uvāca 05,035.019a na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayor vipaṇāvahe 05,035.019c prahrāda tat tvāṃ pṛcchāmi mā praśnam anṛtaṃ vadīḥ 05,035.019d*0204_00 prahlādaḥ 05,035.019d*0204_01 na kalmāṣo na kapilo na kṛṣṇo na ca lohitaḥ 05,035.019d*0204_02 sudhanvā 05,035.019d*0204_02 aṇīyān kṣuradhārāyāḥ ko dharmaṃ vaktum arhati 05,035.019d*0204_03 yad yat tattvaṃ vakṣyasi tvaṃ yadi vā nāpi vakṣyasi 05,035.019d*0204_04 prahlāda praśnam anaghaṃ mūrdhnā te viphaliṣyati 05,035.020 prahrāda uvāca 05,035.020a udakaṃ madhuparkaṃ cāpy ānayantu sudhanvane 05,035.020c brahmann abhyarcanīyo 'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā 05,035.021 sudhanvovāca 05,035.021a udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama 05,035.021c prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ 05,035.021d*0205_01 kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃsa utāho svid virocanaḥ 05,035.021d*0206_01 satyaṃ prabrūhi daityendra satyaṃ hi paramaṃ tapaḥ 05,035.022 prahrāda uvāca 05,035.022a putro vānyo bhavān brahman sākṣye caiva bhavet sthitaḥ 05,035.022c tayor vivadatoḥ praśnaṃ katham asmadvidho vadet 05,035.022d*0207_00 viduraḥ 05,035.022d*0207_01 ādityena sahāyāntaṃ prahlādo haṃsam abravīt 05,035.022d*0207_02 prahlādaḥ 05,035.022d*0207_02 dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ sarvajñaṃ priyadarśanam 05,035.022d*0207_03 putravān yo bhaved brahman sākṣye cāpi bhavet sthitaḥ 05,035.022d*0207_04 tayor vivadator haṃsa kathaṃ dharmaḥ pravartate 05,035.022d*0208_00 sudhanvovāca 05,035.022d*0208_01 gāṃ pradadyās tv aurasāya yad vānyat syāt priyaṃ dhanam 05,035.022d*0208_02 dvayor vivadatos tathyaṃ vācyaṃ ca matimaṃs tvayā 05,035.023a atha yo naiva prabrūyāt satyaṃ vā yadi vānṛtam 05,035.023c etat sudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset 05,035.023d*0209_00 haṃsaḥ 05,035.023d*0209_01 pṛṣṭo dharmaṃ na vibrūyād gokarṇaśithilaṃ caran 05,035.023d*0209_02 dharmād bhraśyati rājaṃs tu nāsya loko 'sti na prajāḥ 05,035.023d*0209_03 dharma etān saṃrujati yathā nady anukūlajān 05,035.023d*0209_04 ye dharmam anupaśyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate 05,035.023d*0209_05 śreṣṭho 'rdhaṃ tu haret tatra bhavet pādaś ca kartari 05,035.023d*0209_06 pādas teṣu sabhāsatsu yatra nindyo na nindyate 05,035.023d*0209_07 anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ 05,035.023d*0209_08 kartāram eno gacchec ca nindyo yatra hi nindyate 05,035.023d*0209_08 prahlādaḥ 05,035.023d*0209_09 mohād vā caiva kāmād vā mithyāvādaṃ yadi bruvan 05,035.023d*0209_10 dhṛtarāṣṭra tvāṃ pṛcchāmi durvivaktā tu kāṃ vaset 05,035.024 sudhanvovāca 05,035.024a yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ 05,035.024c yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset 05,035.025a nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ 05,035.025c amitrān bhūyasaḥ paśyan durvivaktā sma tāṃ vaset 05,035.025d*0210_01 yāṃ ca rātrim abhidrugdho yāṃ ca mitre priye mṛte 05,035.025d*0210_02 sarvasvena ca yo hīno durvivaktā tu tāṃ vaset 05,035.026a pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte 05,035.026c śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte 05,035.027a hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan 05,035.027c sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ 05,035.028 prahrāda uvāca 05,035.028a mattaḥ śreyān aṅgirā vai sudhanvā tvad virocana 05,035.028c mātāsya śreyasī mātus tasmāt tvaṃ tena vai jitaḥ 05,035.029a virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava 05,035.029c sudhanvan punar icchāmi tvayā dattaṃ virocanam 05,035.030 sudhanvovāca 05,035.030a yad dharmam avṛṇīthās tvaṃ na kāmād anṛtaṃ vadīḥ 05,035.030c punar dadāmi te tasmāt putraṃ prahrāda durlabham 05,035.031a eṣa prahrāda putras te mayā datto virocanaḥ 05,035.031c pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ saṃnidhau mama 05,035.032 vidura uvāca 05,035.032a tasmād rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktum arhasi 05,035.032c mā gamaḥ sasutāmātyo 'tyayaṃ putrān anubhraman 05,035.033a na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat 05,035.033c yaṃ tu rakṣitum icchanti buddhyā saṃvibhajanti tam 05,035.034a yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ 05,035.034c tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ 05,035.035a na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam 05,035.035c nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 05,035.036a mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyor antaraṃ jñātibhedam 05,035.036c rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsor vivādaṃ; varjyāny āhur yaś ca panthāḥ praduṣṭaḥ 05,035.037a sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca 05,035.037c ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitān sākṣyeṣv adhikurvīta sapta 05,035.038a mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ 05,035.038c etāni catvāry abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni 05,035.039a agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī 05,035.039c parvakāraś ca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ 05,035.040a bhrūṇahā gurutalpī ca yaś ca syāt pānapo dvijaḥ 05,035.040c atitīkṣṇaś ca kākaś ca nāstiko vedanindakaḥ 05,035.041a sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaś cārthavān api 05,035.041c rakṣety uktaś ca yo hiṃsyāt sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ 05,035.042a tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ 05,035.042c śūro bhayeṣv arthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsv āpatsu suhṛdaś cārayaś ca 05,035.043a jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā; mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā 05,035.043c krodhaḥ śriyaṃ śīlam anāryasevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvam evābhimānaḥ 05,035.043d*0211_01 na krodhino 'rtho na nṛśaṃsasya mitraṃ 05,035.043d*0211_02 krūrasya na strī sukhino na vidyā 05,035.043d*0211_03 na kāmino hrīr alasasya kośaḥ 05,035.043d*0211_04 sarvaṃ tu na syād anavasthitasya 05,035.044a śrīr maṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt saṃpravardhate 05,035.044c dākṣyāt tu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati 05,035.045a aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca 05,035.045c parākramaś cābahubhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca 05,035.046a etān guṇāṃs tāta mahānubhāvān; eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya 05,035.046c rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvān guṇān eṣa guṇo 'tibhāti 05,035.047a aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni 05,035.047c catvāry eṣām anvavetāni sadbhiś; catvāry eṣām anvavayanti santaḥ 05,035.048a yajño dānam adhyayanaṃ tapaś ca; catvāry etāny anvavetāni sadbhiḥ 05,035.048c damaḥ satyam ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; catvāry etāny anvavayanti santaḥ 05,035.048d*0212_01 ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā ghṛṇā 05,035.048d*0212_02 alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ 05,035.048d*0213_01 tatra pūrvacaturvargo dambhārtham api sevyate 05,035.048d*0213_02 uttaras tu caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati 05,035.049a na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam 05,035.049c nāsau dharmo yatra na satyam asti; na tat satyaṃ yac chalenānuviddham 05,035.050a satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam 05,035.050c śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśa saṃsargayonayaḥ 05,035.050d*0214_01 atha yo naiva vibrūyān na satyaṃ nānṛtaṃ vadet 05,035.050d*0214_02 ye dharmam abhyasūyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate 05,035.050d*0214_03 śreṣṭhaḥ pādaṃ haret tatra bhavet pādaś ca kartari 05,035.050d*0214_04 pādas teṣu sabhāsatsu yatra nindyo na nindyate 05,035.050d*0214_05 anenāḥ śreṣṭho bhavati pramucyante sabhāsadaḥ 05,035.050d*0214_06 eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate 05,035.051a pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpam evāśnute phalam 05,035.051c puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyam evāśnute phalam 05,035.051d*0215_01 tasmāt pāpaṃ na kurvīta puruṣaḥ śaṃsitavrataḥ 05,035.052a pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ 05,035.052c naṣṭaprajñaḥ pāpam eva nityam ārabhate naraḥ 05,035.053a puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ 05,035.053c vṛddhaprajñaḥ puṇyam eva nityam ārabhate naraḥ 05,035.053d*0216_01 puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati 05,035.053d*0217_01 tasmāt puṇyaṃ niṣeveta puruṣaḥ susamāhitaḥ 05,035.054a asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛn naraḥ 05,035.054c sa kṛcchraṃ mahad āpnoti nacirāt pāpam ācaran 05,035.055a anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanāny ācaran sadā 05,035.055b*0218_01 pūjāṃ ca mahatīṃ prāpya sa sarvatra virocate 05,035.055c akṛcchrāt sukham āpnoti sarvatra ca virājate 05,035.056a prajñām evāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ 05,035.056c prājño hy avāpya dharmārthau śaknoti sukham edhitum 05,035.057a divasenaiva tat kuryād yena rātrau sukhaṃ vaset 05,035.057c aṣṭamāsena tat kuryād yena varṣāḥ sukhaṃ vaset 05,035.058a pūrve vayasi tat kuryād yena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset 05,035.058c yāvajjīvena tat kuryād yena pretya sukhaṃ vaset 05,035.059a jīrṇam annaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām 05,035.059c śūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam 05,035.060a dhanenādharmalabdhena yac chidram apidhīyate 05,035.060c asaṃvṛtaṃ tad bhavati tato 'nyad avadīryate 05,035.061a gurur ātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām 05,035.061c atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ 05,035.062a ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām 05,035.062c prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca 05,035.063a dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī 05,035.063c kṣatriyaḥ svargabhāg rājaṃś ciraṃ pālayate mahīm 05,035.064a suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ 05,035.064c śūraś ca kṛtavidyaś ca yaś ca jānāti sevitum 05,035.065a buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata 05,035.065c tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 05,035.066a duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā 05,035.066c karṇe caiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi 05,035.067a sarvair guṇair upetāś ca pāṇḍavā bharatarṣabha 05,035.067c pitṛvat tvayi vartante teṣu vartasva putravat 05,036.001 vidura uvāca 05,036.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,036.001c ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam 05,036.002a carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam 05,036.002c sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā 05,036.003a sādhyā devā vayam asmo maharṣe; dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo 'numātum 05,036.003c śrutena dhīro buddhimāṃs tvaṃ mato naḥ; kāvyāṃ vācaṃ vaktum arhasy udārām 05,036.004 haṃsa uvāca 05,036.004a etat kāryam amarāḥ saṃśrutaṃ me; dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ 05,036.004c granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ; priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta 05,036.005a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣitaḥ 05,036.005b*0219_01 punāti hy ātmanātmānaṃ sukṛtaṃ cāsya vindati 05,036.005c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 05,036.006a nākrośī syān nāvamānī parasya; mitradrohī nota nīcopasevī 05,036.006c na cātimānī na ca hīnavṛtto; rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta 05,036.007a marmāṇy asthīni hṛdayaṃ tathāsūn; ghorā vāco nirdahantīha puṃsām 05,036.007c tasmād vācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ; dharmārāmo nityaśo varjayīta 05,036.008a aruṃtudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vākkaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān 05,036.008c vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam 05,036.009a paraś ced enam adhividhyeta bāṇair; bhṛśaṃ sutīkṣṇair analārkadīptaiḥ 05,036.009c viricyamāno 'py atiricyamāno; vidyāt kaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti 05,036.010a yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva 05,036.010c vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti 05,036.011a vādaṃ tu yo na pravaden na vādayed; yo nāhataḥ pratihanyān na ghātayet 05,036.011c yo hantukāmasya na pāpam icchet; tasmai devāḥ spṛhayanty āgatāya 05,036.012a avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam 05,036.012c priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; dharmyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham 05,036.013a yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate 05,036.013c yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ 05,036.014a yato yato nivartate tatas tato vimucyate 05,036.014c nivartanād dhi sarvato na vetti duḥkham aṇv api 05,036.015a na jīyate nota jigīṣate 'nyān; na vairakṛc cāpratighātakaś ca 05,036.015c nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo; na śocate hṛṣyati naiva cāyam 05,036.016a bhāvam icchati sarvasya nābhāve kurute matim 05,036.016c satyavādī mṛdur dānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ 05,036.017a nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca 05,036.017c rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ 05,036.018a duḥśāsanas tūpahantā na śāstā; nāvartate manyuvaśāt kṛtaghnaḥ 05,036.018c na kasya cin mitram atho durātmā; kalāś caitā adhamasyeha puṃsaḥ 05,036.019a na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo 'py ātmaśaṅkitaḥ 05,036.019c nirākaroti mitrāṇi yo vai so 'dhamapūruṣaḥ 05,036.020a uttamān eva seveta prāpte kāle tu madhyamān 05,036.020c adhamāṃs tu na seveta ya icchec chreya ātmanaḥ 05,036.021a prāpnoti vai vittam asadbalena; nityotthānāt prajñayā pauruṣeṇa 05,036.021c na tv eva samyag labhate praśaṃsāṃ; na vṛttam āpnoti mahākulānām 05,036.022 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,036.022a mahākulānāṃ spṛhayanti devā; dharmārthavṛddhāś ca bahuśrutāś ca 05,036.022c pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnam etaṃ; bhavanti vai kāni mahākulāni 05,036.023 vidura uvāca 05,036.023a tapo damo brahmavit tvaṃ vitānāḥ; puṇyā vivāhāḥ satatānnadānam 05,036.023c yeṣv evaite sapta guṇā bhavanti; samyag vṛttās tāni mahākulāni 05,036.024a yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir; vṛttaprasādena caranti dharmam 05,036.024c ye kīrtim icchanti kule viśiṣṭāṃ; tyaktānṛtās tāni mahākulāni 05,036.025a anijyayāvivāhaiś ca vedasyotsādanena ca 05,036.025c kulāny akulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca 05,036.026a devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca 05,036.026c kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca 05,036.027a brāhmaṇānāṃ paribhavāt parivādāc ca bhārata 05,036.027c kulāny akulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca 05,036.028a kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato 'śvataḥ 05,036.028c kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ 05,036.029a vṛttatas tv avihīnāni kulāny alpadhanāny api 05,036.029c kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ 05,036.029d*0220_01 vṛttaṃ yatnena saṃrakṣed vittam eti ca yāti ca 05,036.029d*0220_02 akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ 05,036.029d*0220_03 gobhiḥ paśubhir aśvaiś ca kṛṣyā ca susamṛddhayā 05,036.029d*0220_04 kulāni na prarohanti yāni hīnāni vṛttataḥ 05,036.030a mā naḥ kule vairakṛt kaś cid astu; rājāmātyo mā parasvāpahārī 05,036.030c mitradrohī naikṛtiko 'nṛtī vā; pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ 05,036.031a yaś ca no brāhmaṇaṃ hanyād yaś ca no brāhmaṇān dviṣet 05,036.031c na naḥ sa samitiṃ gacched yaś ca no nirvapet kṛṣim 05,036.032a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā 05,036.032c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana 05,036.033a śraddhayā parayā rājann upanītāni satkṛtim 05,036.033c pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām 05,036.034a sūkṣmo 'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai; śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ 05,036.034c evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti; mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ 05,036.035a na tan mitraṃ yasya kopād bibheti; yad vā mitraṃ śaṅkitenopacaryam 05,036.035c yasmin mitre pitarīvāśvasīta; tad vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi 05,036.036a yadi ced apy asaṃbandho mitrabhāvena vartate 05,036.036c sa eva bandhus tan mitraṃ sā gatis tatparāyaṇam 05,036.037a calacittasya vai puṃso vṛddhān anupasevataḥ 05,036.037c pāriplavamater nityam adhruvo mitrasaṃgrahaḥ 05,036.038a calacittam anātmānam indriyāṇāṃ vaśānugam 05,036.038c arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā 05,036.039a akasmād eva kupyanti prasīdanty animittataḥ 05,036.039c śīlam etad asādhūnām abhraṃ pāriplavaṃ yathā 05,036.040a satkṛtāś ca kṛtārthāś ca mitrāṇāṃ na bhavanti ye 05,036.040c tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate 05,036.041a arthayed eva mitrāṇi sati vāsati vā dhane 05,036.041c nānarthayan vijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām 05,036.042a saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ saṃtāpād bhraśyate balam 05,036.042c saṃtāpād bhraśyate jñānaṃ saṃtāpād vyādhim ṛcchati 05,036.043a anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate 05,036.043c amitrāś ca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 05,036.044a punar naro mriyate jāyate ca; punar naro hīyate vardhate punaḥ 05,036.044c punar naro yācati yācyate ca; punar naraḥ śocati śocyate punaḥ 05,036.045a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca 05,036.045c paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na śocet 05,036.046a calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi; teṣāṃ yad yad vartate yatra yatra 05,036.046c tatas tataḥ sravate buddhir asya; chidrodakumbhād iva nityam ambhaḥ 05,036.047 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,036.047a tanur ucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā 05,036.047c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 05,036.048a nityodvignam idaṃ sarvaṃ nityodvignam idaṃ manaḥ 05,036.048c yat tat padam anudvignaṃ tan me vada mahāmate 05,036.049 vidura uvāca 05,036.049a nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt 05,036.049c nānyatra lobhasaṃtyāgāc chāntiṃ paśyāmi te 'nagha 05,036.050a buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat 05,036.050c guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati 05,036.051a anāśritā dānapuṇyaṃ vedapuṇyam anāśritāḥ 05,036.051c rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ 05,036.052a svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ 05,036.052c tapasaś ca sutaptasya tasyānte sukham edhate 05,036.053a svāstīrṇāni śayanāni prapannā; na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante 05,036.053c na strīṣu rājan ratim āpnuvanti; na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ 05,036.054a na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ; na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ 05,036.054c na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti; na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti 05,036.055a na vai teṣāṃ svadate pathyam uktaṃ; yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām 05,036.055c bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ; na vidyate kiṃ cid anyad vināśāt 05,036.056a saṃbhāvyaṃ goṣu saṃpannaṃ saṃbhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ 05,036.056c saṃbhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ saṃbhāvyaṃ jñātito bhayam 05,036.057a tantavo 'py āyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ 05,036.057c bahūn bahutvād āyāsān sahantīty upamā satām 05,036.058a dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca 05,036.058c dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha 05,036.059a brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca 05,036.059c vṛntād iva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te 05,036.060a mahān apy ekajo vṛkṣo balavān supratiṣṭhitaḥ 05,036.060c prasahya eva vātena śākhāskandhaṃ vimarditum 05,036.061a atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṃghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ 05,036.061c te hi śīghratamān vātān sahante 'nyonyasaṃśrayāt 05,036.062a evaṃ manuṣyam apy ekaṃ guṇair api samanvitam 05,036.062c śakyaṃ dviṣanto manyante vāyur drumam ivaikajam 05,036.063a anyonyasamupaṣṭambhād anyonyāpāśrayeṇa ca 05,036.063c jñātayaḥ saṃpravardhante sarasīvotpalāny uta 05,036.064a avadhyā brāhmaṇā gāvaḥ striyo bālāś ca jñātayaḥ 05,036.064c yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ 05,036.064d*0221_01 mahaty apy aparādhe 'pi teṣāṃ daṇḍo visarjanam 05,036.065a na manuṣye guṇaḥ kaś cid anyo dhanavatām api 05,036.065c anāturatvād bhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ 05,036.066a avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogaṃ; pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇam ugram 05,036.066c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 05,036.067a rogārditā na phalāny ādriyante; na vai labhante viṣayeṣu tattvam 05,036.067c duḥkhopetā rogiṇo nityam eva; na budhyante dhanabhogān na saukhyam 05,036.068a purā hy ukto nākaros tvaṃ vaco me; dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan 05,036.068c duryodhanaṃ vārayety akṣavatyāṃ; kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti 05,036.069a na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate; miśro dharmas tarasā sevitavyaḥ 05,036.069c pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān 05,036.070a dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavān pālayantu; pāṇḍoḥ sutās tava putrāṃś ca pāntu 05,036.070c ekārimitrāḥ kuravo hy ekamantrā; jīvantu rājan sukhinaḥ samṛddhāḥ 05,036.071a meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvam adya; tvayy ādhīnaṃ kurukulam ājamīḍha 05,036.071c pārthān bālān vanavāsaprataptān; gopāyasva svaṃ yaśas tāta rakṣan 05,036.072a saṃdhatsva tvaṃ kauravān pāṇḍuputrair; mā te 'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu 05,036.072c satye sthitās te naradeva sarve; duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra 05,037.001 vidura uvāca 05,037.001a saptadaśemān rājendra manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 05,037.001c vaicitravīrya puruṣān ākāśaṃ muṣṭibhir ghnataḥ 05,037.002a tān evendrasya hi dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt 05,037.002c atho marīcinaḥ pādān anāmyān namatas tathā 05,037.003a yaś cāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate; yaś cātivelaṃ bhajate dviṣantam 05,037.003c striyaś ca yo 'rakṣati bhadram astu te; yaś cāyācyaṃ yācati yaś ca katthate 05,037.004a yaś cābhijātaḥ prakaroty akāryaṃ; yaś cābalo balinā nityavairī 05,037.004c aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaś cākāmyaṃ kāmayate narendra 05,037.005a vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate; vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ 05,037.005c parakṣetre nirvapati yaś ca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelam 05,037.006a yaś caiva labdhvā na smarāmīty uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ 05,037.006c yaś cāsataḥ sāntvam upāsatīha; ete 'nuyānty anilaṃ pāśahastāḥ 05,037.007a yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ 05,037.007c māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ 05,037.007d*0222_01 jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā 05,037.007d*0222_02 mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā 05,037.007d*0222_03 kāmo hriyaṃ vṛttam anāryasevā 05,037.007d*0222_04 krodhaḥ śriyaṃ sarvam evābhimānaḥ 05,037.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,037.008a śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā 05,037.008c nāpnoty atha ca tat sarvam āyuḥ keneha hetunā 05,037.009 vidura uvāca 05,037.009a ativādo 'timānaś ca tathātyāgo narādhipa 05,037.009c krodhaś cātivivitsā ca mitradrohaś ca tāni ṣaṭ 05,037.010a eta evāsayas tīkṣṇāḥ kṛntanty āyūṃṣi dehinām 05,037.010c etāni mānavān ghnanti na mṛtyur bhadram astu te 05,037.011a viśvastasyaiti yo dārān yaś cāpi gurutalpagaḥ 05,037.011c vṛṣalīpatir dvijo yaś ca pānapaś caiva bhārata 05,037.011d*0223_01 ādeśakṛd vṛttihantā dvijānāṃ preṣakaś ca yaḥ 05,037.012a śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ 05,037.012c etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ 05,037.013a gṛhī vadānyo 'napaviddhavākyaḥ; śeṣānnabhoktāpy avihiṃsakaś ca 05,037.013c nānarthakṛt tyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargam upaiti vidvān 05,037.014a sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ 05,037.014c apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 05,037.015a yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye 05,037.015c apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān 05,037.016a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet 05,037.016c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 05,037.017a āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api 05,037.017c ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api 05,037.017d*0224_01 dyūtam etat purākalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ nṛṇām 05,037.017d*0224_02 tasmād dyūtaṃ na seveta hāsyārtham api buddhimān 05,037.018a uktaṃ mayā dyūtakāle 'pi rājan; naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya 05,037.018c tadauṣadhaṃ pathyam ivāturasya; na rocate tava vaicitravīrya 05,037.019a kākair imāṃś citrabarhān mayūrān; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavān dhārtarāṣṭraiḥ 05,037.019c hitvā siṃhān kroṣṭukān gūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra 05,037.020a yas tāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya 05,037.020c tasmin bhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainam āpatsu parityajanti 05,037.021a na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣed apūrvam 05,037.021c tyajanti hy enam ucitāvaruddhāḥ; snigdhā hy amātyāḥ parihīnabhogāḥ 05,037.022a kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇy; āyavyayāv anurūpāṃ ca vṛttim 05,037.022c saṃgṛhṇīyād anurūpān sahāyān; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi 05,037.023a abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karoty atandrīḥ 05,037.023c vaktā hitānām anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so 'nukampyaḥ 05,037.023d*0225_01 bāṇaḥ śākuniko mantrī ekākī stambhasevakaḥ 05,037.023d*0225_02 sadyorogī vivādī ca saptaitān sevakāṃs tyajet 05,037.024a vākyaṃ tu yo nādriyate 'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaś cāpi niyujyamānaḥ 05,037.024c prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ 05,037.025a astabdham aklībam adīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ 05,037.025c arogajātīyam udāravākyaṃ; dūtaṃ vadanty aṣṭaguṇopapannam 05,037.026a na viśvāsāj jātu parasya gehaṃ; gacchen naraś cetayāno vikāle 05,037.026c na catvare niśi tiṣṭhen nigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta 05,037.027a na nihnavaṃ satragatasya gacchet; saṃsṛṣṭamantrasya kusaṃgatasya 05,037.027c na ca brūyān nāśvasāmi tvayīti; sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt 05,037.028a ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bālaputrā 05,037.028c senājīvī coddhṛtabhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete 05,037.029a guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ 05,037.029c sparśaś ca gandhaś ca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāś ca nāryaḥ 05,037.030a guṇāś ca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyam āyuś ca sukhaṃ balaṃ ca 05,037.030c anāvilaṃ cāsya bhaved apatyaṃ; na cainam ādyūna iti kṣipanti 05,037.031a akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam 05,037.031c adeśakālajñam aniṣṭaveṣam; etān gṛhe na prativāsayīta 05,037.032a kadaryam ākrośakam aśrutaṃ ca; varākasaṃbhūtam amānyamāninam 05,037.032c niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam; etān bhṛśārto 'pi na jātu yācet 05,037.033a saṃkliṣṭakarmāṇam atipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca 05,037.033c vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy; etān na seveta narādhamān ṣaṭ 05,037.034a sahāyabandhanā hy arthāḥ sahāyāś cārthabandhanāḥ 05,037.034c anyonyabandhanāv etau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ 05,037.035a utpādya putrān anṛṇāṃś ca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo 'nuvidhāya kāṃ cit 05,037.035c sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivad bubhūṣet 05,037.036a hitaṃ yat sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhāvaham 05,037.036c tat kuryād īśvaro hy etan mūlaṃ dharmārthasiddhaye 05,037.037a buddhiḥ prabhāvas tejaś ca sattvam utthānam eva ca 05,037.037c vyavasāyaś ca yasya syāt tasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ 05,037.038a paśya doṣān pāṇḍavair vigrahe tvaṃ; yatra vyatherann api devāḥ saśakrāḥ 05,037.038c putrair vairaṃ nityam udvignavāso; yaśaḥpraṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ 05,037.039a bhīṣmasya kopas tava cendrakalpa; droṇasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya 05,037.039c utsādayel lokam imaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahas tiryag ivāpatan khe 05,037.040a tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ 05,037.040c pṛthivīm anuśāseyur akhilāṃ sāgarāmbarām 05,037.041a dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājan vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ 05,037.041c mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 05,037.042a na syād vanam ṛte vyāghrān vyāghrā na syur ṛte vanam 05,037.042c vanaṃ hi rakṣyate vyāghrair vyāghrān rakṣati kānanam 05,037.043a na tathecchanty akalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān 05,037.043c yathaiṣāṃ jñātum icchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ 05,037.044a arthasiddhiṃ parām icchan dharmam evāditaś caret 05,037.044c na hi dharmād apaity arthaḥ svargalokād ivāmṛtam 05,037.045a yasyātmā virataḥ pāpāt kalyāṇe ca niveśitaḥ 05,037.045c tena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtiś ca yā 05,037.046a yo dharmam arthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate 05,037.046c dharmārthakāmasaṃyogaṃ so 'mutreha ca vindati 05,037.047a saṃniyacchati yo vegam utthitaṃ krodhaharṣayoḥ 05,037.047c sa śriyo bhājanaṃ rājan yaś cāpatsu na muhyati 05,037.048a balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me 05,037.048c yat tu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balam ucyate 05,037.049a amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balam ucyate 05,037.049c dhanalābhas tṛtīyaṃ tu balam āhur jigīṣavaḥ 05,037.050a yat tv asya sahajaṃ rājan pitṛpaitāmahaṃ balam 05,037.050c abhijātabalaṃ nāma tac caturthaṃ balaṃ smṛtam 05,037.051a yena tv etāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata 05,037.051c yad balānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tat prajñābalam ucyate 05,037.052a mahate yo 'pakārāya narasya prabhaven naraḥ 05,037.052c tena vairaṃ samāsajya dūrastho 'smīti nāśvaset 05,037.053a strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu 05,037.053c bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartum arhati 05,037.054a prajñāśareṇābhihatasya jantoś; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni 05,037.054c na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpy agadāḥ susiddhāḥ 05,037.055a sarpaś cāgniś ca siṃhaś ca kulaputraś ca bhārata 05,037.055c nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hy atitejasaḥ 05,037.056a agnis tejo mahal loke gūḍhas tiṣṭhati dāruṣu 05,037.056c na copayuṅkte tad dāru yāvan no dīpyate paraiḥ 05,037.057a sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate 05,037.057c tadā tac ca vanaṃ cānyan nirdahaty āśu tejasā 05,037.058a evam eva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ 05,037.058c kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 05,037.059a latādharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ 05,037.059c na latā vardhate jātu mahādrumam anāśritā 05,037.060a vanaṃ rājaṃs tvaṃ saputro 'mbikeya; siṃhān vane pāṇḍavāṃs tāta viddhi 05,037.060c siṃhair vihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet; siṃhā vinaśyeyur ṛte vanena 05,038.001 vidura uvāca 05,038.001a ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati 05,038.001c pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate 05,038.002a pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau 05,038.002c sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthaṃ; tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ 05,038.003a yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; namantravit pratigṛhṇāti gehe 05,038.003c lobhād bhayād arthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitam āhur āryāḥ 05,038.004a cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca 05,038.004c senājīvī śrutivikrāyakaś ca; bhṛśaṃ priyo 'py atithir nodakārhaḥ 05,038.005a avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvam annaṃ; dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca 05,038.005c tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca 05,038.006a aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ 05,038.006c nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ 05,038.007a nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ 05,038.007c vane vasann atithiṣv apramatto; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛd eṣa tāpasaḥ 05,038.008a apakṛtvā buddhimato dūrastho 'smīti nāśvaset 05,038.008c dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 05,038.009a na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset 05,038.009c viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 05,038.010a anīrṣyur guptadāraḥ syāt saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ 05,038.010c ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet 05,038.011a pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāś ca gṛhadīptayaḥ 05,038.011c striyaḥ śriyo gṛhasyoktās tasmād rakṣyā viśeṣataḥ 05,038.012a pitur antaḥpuraṃ dadyān mātur dadyān mahānasam 05,038.012c goṣu cātmasamaṃ dadyāt svayam eva kṛṣiṃ vrajet 05,038.012e bhṛtyair vaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān 05,038.013a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 05,038.013c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 05,038.014a nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ 05,038.014c kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 05,038.015a yasya mantraṃ na jānanti bāhyāś cābhyantarāś ca ye 05,038.015c sa rājā sarvataścakṣuś ciram aiśvaryam aśnute 05,038.016a kariṣyan na prabhāṣeta kṛtāny eva ca darśayet 05,038.016c dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate 05,038.017a giripṛṣṭham upāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ 05,038.017c araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate 05,038.018a nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum 05,038.018c apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān 05,038.018d*0226_01 nāparīkṣya mahīpālaḥ kuryāt sacivam ātmanaḥ 05,038.018e amātye hy arthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca 05,038.019a kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ 05,038.019b*0227_01 dharme cārthe ca kāme ca sa rājā rājasattamaḥ 05,038.019c gūḍhamantrasya nṛpates tasya siddhir asaṃśayam 05,038.020a apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati 05,038.020c sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitād api 05,038.021a karmaṇāṃ tu praśastānām anuṣṭhānaṃ sukhāvaham 05,038.021c teṣām evānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat 05,038.021d*0228_01 anadhītya yathā vedān na vipraḥ śrāddham arhati 05,038.021d*0228_02 evam aśrutaṣāḍguṇyo na mantraṃ śrotum arhati 05,038.022a sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥ 05,038.022c anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa 05,038.023a amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ 05,038.023c ātmapratyayakośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā 05,038.024a nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ 05,038.024c bhṛtyebhyo visṛjed arthān naikaḥ sarvaharo bhavet 05,038.025a brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā 05,038.025c amātyaṃ nṛpatir veda rājā rājānam eva ca 05,038.026a na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ 05,038.026b*0229_01 nyag bhūtvā paryupāsīta vadhyaṃ hanyād bale sati 05,038.026b*0230_01 ahanyamāno bhayakṛn na hatāj jāyate bhayam 05,038.026c ahatād dhi bhayaṃ tasmāj jāyate nacirād iva 05,038.027a daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca 05,038.027c niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca 05,038.028a nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayen mūḍhasevitam 05,038.028c kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate 05,038.029a prasādo niṣphalo yasya krodhaś cāpi nirarthakaḥ 05,038.029c na taṃ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṃ patim iva striyaḥ 05,038.030a na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye 05,038.030c lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 05,038.031a vidyāśīlavayovṛddhān buddhivṛddhāṃś ca bhārata 05,038.031c dhanābhijanavṛddhāṃś ca nityaṃ mūḍho 'vamanyate 05,038.032a anāryavṛttam aprājñam asūyakam adhārmikam 05,038.032c anarthāḥ kṣipram āyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā 05,038.033a avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ 05,038.033c āvartayanti bhūtāni samyak praṇihitā ca vāk 05,038.034a avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimān ṛjuḥ 05,038.034c api saṃkṣīṇakośo 'pi labhate parivāraṇam 05,038.035a dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā 05,038.035c mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ 05,038.036a asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ 05,038.036c tādṛṅ narādhamo loke varjanīyo narādhipa 05,038.037a na sa rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani 05,038.037c yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo 'bhyantaraṃ janam 05,038.038a yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syād yogakṣemasya bhārata 05,038.038c sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānām ivācaret 05,038.039a ye 'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca 05,038.039c ye cānāryasamāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ 05,038.040a yatra strī yatra kitavo yatra bālo 'nuśāsti ca 05,038.040c majjanti te 'vaśā deśā nadyām aśmaplavā iva 05,038.041a prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata 05,038.041c tān ahaṃ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṅginaḥ 05,038.042a yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ 05,038.042c yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ 05,038.043a hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavān amitaujasaḥ 05,038.043c āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat 05,038.044a taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāt tvaṃ nacirād iva 05,038.044c aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayād iva 05,039.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,039.001a anīśvaro 'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā 05,039.001c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmād vada tvaṃ śravaṇe dhṛto 'ham 05,039.002 vidura uvāca 05,039.002a aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan 05,039.002c labhate buddhyavajñānam avamānaṃ ca bhārata 05,039.003a priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ 05,039.003c mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ 05,039.004a dveṣyo na sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ 05,039.004c priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata 05,039.004d*0231_01 uktaṃ mayā jātamātre 'pi rājan 05,039.004d*0231_02 duryodhanaṃ tyaja putraṃ tvam ekam 05,039.004d*0231_03 tasya tyāgāt putraśatasya vṛddhir 05,039.004d*0231_04 asyātyāgāt putraśatasya nāśaḥ 05,039.004d*0231_05 na vṛddhir bahumantavyā yā vṛddhiḥ kṣayam āvahet 05,039.004d*0231_06 kṣayo 'pi bahumantavyo yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet 05,039.005a na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet 05,039.005c kṣayaḥ sa tv iha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet 05,039.006a samṛddhā guṇataḥ ke cid bhavanti dhanato 'pare 05,039.006c dhanavṛddhān guṇair hīnān dhṛtarāṣṭra vivarjayet 05,039.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,039.007a sarvaṃ tvam āyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam 05,039.007c na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmas tato jayaḥ 05,039.008 vidura uvāca 05,039.008a svabhāvaguṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥ 05,039.008c susūkṣmam api bhūtānām upamardaṃ prayokṣyate 05,039.009a parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca 05,039.009c parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ 05,039.010a sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahad bhayam 05,039.010c arthādāne mahān doṣaḥ pradāne ca mahad bhayam 05,039.010d*0232_01 ye vai bhedanaśīlās tu sakāmā nistrapāḥ śaṭhāḥ 05,039.011a ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ 05,039.011c yuktāś cānyair mahādoṣair ye narās tān vivarjayet 05,039.012a nivartamāne sauhārde prītir nīce praṇaśyati 05,039.012c yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yat sukham 05,039.013a yatate cāpavādāya yatnam ārabhate kṣaye 05,039.013c alpe 'py apakṛte mohān na śāntim upagacchati 05,039.014a tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ 05,039.014c niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvān dūrād vivarjayet 05,039.015a yo jñātim anugṛhṇāti daridraṃ dīnam āturam 05,039.015c sa putrapaśubhir vṛddhiṃ yaśaś cāvyayam aśnute 05,039.016a jñātayo vardhanīyās tair ya icchanty ātmanaḥ śubham 05,039.016c kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmāt sādhu samācara 05,039.017a śreyasā yokṣyase rājan kurvāṇo jñātisatkriyām 05,039.017c viguṇā hy api saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha 05,039.018a kiṃ punar guṇavantas te tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ 05,039.018c prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 05,039.019a dīyantāṃ grāmakāḥ ke cit teṣāṃ vṛttyartham īśvara 05,039.019c evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyasi narādhipa 05,039.020a vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam 05,039.020c mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam 05,039.021a jñātibhir vigrahas tāta na kartavyo bhavārthinā 05,039.021c sukhāni saha bhojyāni jñātibhir bharatarṣabha 05,039.022a saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiś ca parasparam 05,039.022c jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana 05,039.023a jñātayas tārayantīha jñātayo majjayanti ca 05,039.023c suvṛttās tārayantīha durvṛttā majjayanti ca 05,039.024a suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada 05,039.024c adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tair vṛtas tvaṃ bhaviṣyasi 05,039.025a śrīmantaṃ jñātim āsādya yo jñātir avasīdati 05,039.025b*0233_01 sīdatā yat kṛtaṃ tena tat pāpaṃ samam aśnute 05,039.025c digdhahastaṃ mṛga iva sa enas tasya vindati 05,039.026a paścād api naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati 05,039.026c tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tad anucintaya 05,039.027a yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā 05,039.027c ādāv eva na tat kuryād adhruve jīvite sati 05,039.028a na kaś cin nāpanayate pumān anyatra bhārgavāt 05,039.028c śeṣasaṃpratipattis tu buddhimatsv eva tiṣṭhati 05,039.029a duryodhanena yady etat pāpaṃ teṣu purā kṛtam 05,039.029c tvayā tat kulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara 05,039.030a tāṃs tvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ 05,039.030c bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām 05,039.031a suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ 05,039.031c adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 05,039.031d@001_0001 asamyag upayuktaṃ hi jñānaṃ sukuśalair api 05,039.031d@001_0002 upalabhyāpy aviditaṃ viditaṃ cāpy anuṣṭhitam 05,039.031d@001_0003 pāpodayaphalaṃ vidvān yo nārabhati vardhate 05,039.031d@001_0004 yas tu pūrvakṛtaṃ pāpam avimṛśyānuvartate 05,039.031d@001_0005 so 'nyāparādhe durmedhā viṣame vinipātyate 05,039.031d@001_0006 mantrabhedasya ṣaṭ prājño dvārāṇīmāni lakṣayet 05,039.031d@001_0007 arthasaṃtatikāmaś ca rakṣed etāni nityaśaḥ 05,039.031d@001_0008 madaṃ svapnam avijñānam ākāraṃ cātmasaṃbhavam 05,039.031d@001_0009 duṣṭāmātyeṣu viśrambhaṃ dūtāc cākuśalād api 05,039.031d@001_0010 dvārāṇy etāni yo jñātvā saṃvṛṇoti sadā nṛpaḥ 05,039.031d@001_0011 trivargacaraṇe yuktaḥ sa śatrūn adhitiṣṭhati 05,039.031d@001_0012 na vai śrutam avijñāya vṛddhān anupasevya ca 05,039.031d@001_0013 dharmārthau vedituṃ śakyau bṛhaspatisamair api 05,039.031d@001_0014 naṣṭaṃ samudre patitaṃ naṣṭaṃ vākyam aśṛṇvati 05,039.031d@001_0015 anātmani śrutaṃ naṣṭaṃ naṣṭaṃ śrutam anagnikam 05,039.031d@001_0016 matyā parīkṣya medhāvī buddhyā saṃpādya cāsakṛt 05,039.031d@001_0017 śrutvā dṛṣṭvātha vijñāya prājño mantraṃ samācaret 05,039.032a avṛttiṃ vinayo hanti hanty anarthaṃ parākramaḥ 05,039.032c hanti nityaṃ kṣamā krodham ācāro hanty alakṣaṇam 05,039.033a paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā 05,039.033c parīkṣeta kulaṃ rājan bhojanācchādanena ca 05,039.033d*0234_01 upasthitasya kāmasya prativādo na vidyate 05,039.033d*0234_02 api nirmuktadehasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ 05,039.033d*0235_01 prājñopasevinaṃ vaidyaṃ dhārmikaṃ priyadarśanam 05,039.033d*0235_02 mitravantaṃ suvākyaṃ ca suhṛdaṃ paripālayet 05,039.033d*0235_03 duṣkulīnaḥ kulīno vā maryādāṃ yo na laṅghayet 05,039.033d*0235_04 dharmāpekṣī mṛdur hrīmān sa kulīnaśatād varaḥ 05,039.033d*0236_01 arthasaṃtatikāmaś ca rakṣed etāni nityaśaḥ 05,039.034a yayoś cittena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā 05,039.034c sameti prajñayā prajñā tayor maitrī na jīryate 05,039.035a durbuddhim akṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇair iva 05,039.035c vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati 05,039.036a avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca 05,039.036c tathaivāpetadharmeṣu na maitrīm ācared budhaḥ 05,039.037a kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyam akṣudraṃ dṛḍhabhaktikam 05,039.037c jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitram atyāgi ceṣyate 05,039.038a indriyāṇām anutsargo mṛtyunā na viśiṣyate 05,039.038c atyarthaṃ punar utsargaḥ sādayed daivatāny api 05,039.039a mārdavaṃ sarvabhūtānām anasūyā kṣamā dhṛtiḥ 05,039.039c āyuṣyāṇi budhāḥ prāhur mitrāṇāṃ cāvimānanā 05,039.040a apanītaṃ sunītena yo 'rthaṃ pratyāninīṣate 05,039.040c matim āsthāya sudṛḍhāṃ tad akāpuruṣavratam 05,039.041a āyatyāṃ pratikārajñas tadātve dṛḍhaniścayaḥ 05,039.041c atīte kāryaśeṣajño naro 'rthair na prahīyate 05,039.042a karmaṇā manasā vācā yad abhīkṣṇaṃ niṣevate 05,039.042c tad evāpaharaty enaṃ tasmāt kalyāṇam ācaret 05,039.043a maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutam utthānam ārjavam 05,039.043c bhūtim etāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam 05,039.044a anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca 05,039.044c mahān bhavaty anirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantam aśnute 05,039.045a nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cid anyat pathyatamaṃ tathā 05,039.045c prabhaviṣṇor yathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā 05,039.046a kṣamed aśaktaḥ sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt 05,039.046c arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā 05,039.047a yat sukhaṃ sevamāno 'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate 05,039.047c kāmaṃ tad upaseveta na mūḍhavratam ācaret 05,039.048a duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣv alaseṣu ca 05,039.048c na śrīr vasaty adānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ 05,039.049a ārjavena naraṃ yuktam ārjavāt savyapatrapam 05,039.049c aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ 05,039.050a atyāryam atidātāram atiśūram ativratam 05,039.050c prajñābhimāninaṃ caiva śrīr bhayān nopasarpati 05,039.050d*0237_01 na cātiguṇavatsv eṣā nātyantaṃ nirguṇeṣu ca 05,039.050d*0237_02 naiṣā guṇān kāmayate nairguṇyān nānurajyate 05,039.050d*0237_03 unmattā gaur ivāndhā śrīḥ kva cid evāvatiṣṭhate 05,039.051a agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam 05,039.051c ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam 05,039.052a adharmopārjitair arthair yaḥ karoty aurdhvadehikam 05,039.052c na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte 'rthasya durāgamāt 05,039.053a kāntāravanadurgeṣu kṛcchrāsv āpatsu saṃbhrame 05,039.053c udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam 05,039.054a utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ 05,039.054c samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat 05,039.055a tapo balaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam 05,039.055c hiṃsā balam asādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam 05,039.056a aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ 05,039.056c havir brāhmaṇakāmyā ca guror vacanam auṣadham 05,039.057a na tatparasya saṃdadhyāt pratikūlaṃ yadātmanaḥ 05,039.057b*0238_01 ātmanaḥ pratikūlāni vijānan na samācaret 05,039.057c saṃgraheṇaiṣa dharmaḥ syāt kāmād anyaḥ pravartate 05,039.058a akrodhena jayet krodham asādhuṃ sādhunā jayet 05,039.058c jayet kadaryaṃ dānena jayet satyena cānṛtam 05,039.059a strīdhūrtake 'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini 05,039.059c caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike 05,039.060a abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ 05,039.060c catvāri saṃpravardhante kīrtir āyur yaśobalam 05,039.061a atikleśena ye 'rthāḥ syur dharmasyātikrameṇa ca 05,039.061c arer vā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 05,039.062a avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunam aprajam 05,039.062c nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭram arājakam 05,039.063a adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā 05,039.063c asaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā 05,039.064a anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam 05,039.064b*0239_01 malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ puruṣasyānṛtaṃ malam 05,039.064c kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ 05,039.065a suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu 05,039.065c jñeyaṃ trapumalaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam 05,039.066a na svapnena jayen nidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet 05,039.066c nendhanena jayed agniṃ na pānena surāṃ jayet 05,039.067a yasya dānajitaṃ mitram amitrā yudhi nirjitāḥ 05,039.067c annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam 05,039.068a sahasriṇo 'pi jīvanti jīvanti śatinas tathā 05,039.068c dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cin na jīvyate 05,039.069a yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 05,039.069c nālam ekasya tat sarvam iti paśyan na muhyati 05,039.070a rājan bhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samam ācara 05,039.070c samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu ca 05,040.001 vidura uvāca 05,040.001a yo 'bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ; karoty arthaṃ śaktim ahāpayitvā 05,040.001c kṣipraṃ yaśas taṃ samupaiti santam alaṃ; prasannā hi sukhāya santaḥ 05,040.002a mahāntam apy artham adharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajaty anupākruṣṭa eva 05,040.002c sukhaṃ sa duḥkhāny avamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya 05,040.003a anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam 05,040.003c guroś cālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā 05,040.004a asūyaikapadaṃ mṛtyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ 05,040.004c aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravas trayaḥ 05,040.004d*0240_01 ālasyaṃ madamohau ca cāpalaṃ goṣṭhir eva ca 05,040.004d*0240_02 stabdhatā cābhimānitvaṃ tathātyāgitvam eva ca 05,040.004d*0240_03 ete vai sapta doṣās tu sadā vidyārthināṃ matāḥ 05,040.005a sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham 05,040.005c sukhārthī vā tyajed vidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet 05,040.006a nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ 05,040.006c nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā 05,040.007a āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhim antakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā 05,040.007c apālanaṃ hanti paśūṃś ca rājann; ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram 05,040.008a ajaś ca kāṃsyaṃ ca rathaś ca nityaṃ; madhv ākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca 05,040.008c vṛddho jñātir avasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva 05,040.009a ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī 05,040.009c viṣam audumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiś ca rocanā 05,040.010a gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt 05,040.010c devabrāhmaṇapūjārtham atithīnāṃ ca bhārata 05,040.011a idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam 05,040.011c na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ 05,040.012a nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; nityo jīvo dhātur asya tv anityaḥ 05,040.012c tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābhaḥ 05,040.013a mahābalān paśya mahānubhāvān; praśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām 05,040.013c rājyāni hitvā vipulāṃś ca bhogān; gatān narendrān vaśam antakasya 05,040.014a mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājan svagṛhān nirharanti 05,040.014c taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś; citāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti 05,040.015a anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniś ca śarīradhātūn 05,040.015c dvābhyām ayaṃ saha gacchaty amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ 05,040.016a utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ 05,040.016b*0241_01 apuṣpān aphalān vṛkṣān yathā tāta patatriṇaḥ 05,040.016c agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃkṛtam 05,040.016d*0242_01 tasmāt tu puruṣo yatnād dharmaṃ saṃcinuyāc chanaiḥ 05,040.017a asmāl lokād ūrdhvam amuṣya cādho; mahat tamas tiṣṭhati hy andhakāram 05,040.017c tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan 05,040.018a idaṃ vacaḥ śakṣyasi ced yathāvan; niśamya sarvaṃ pratipattum evam 05,040.018c yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sti 05,040.019a ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ 05,040.019c tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hy ātmā nityam ambho 'mbha eva 05,040.020a kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm 05,040.020c kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janmadurgāṇi saṃtara 05,040.021a prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham 05,040.021c kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṃpṛcchen na sa muhyet kadā cit 05,040.022a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 05,040.022c cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā 05,040.023a nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānnavarjī 05,040.023c ṛtaṃ bruvan gurave karma kurvan; na brāhmaṇaś cyavate brahmalokāt 05,040.024a adhītya vedān parisaṃstīrya cāgnīn; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca 05,040.024c gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā; hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargam eti 05,040.025a vaiśyo 'dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṃś ca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca 05,040.025c tretāpūtaṃ dhūmam āghrāya puṇyaṃ; pretya svarge devasukhāni bhuṅkte 05,040.026a brahmakṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitān nyāyataḥ pūjayānaḥ 05,040.026c tuṣṭeṣv eteṣv avyatho dagdhapāpas; tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte 05,040.027a cāturvarṇyasyaiṣa dharmas tavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodha 05,040.027c kṣātrād dharmād dhīyate pāṇḍuputras; taṃ tvaṃ rājan rājadharme niyuṅkṣva 05,040.028 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,040.028a evam etad yathā māṃ tvam anuśāsasi nityadā 05,040.028c mamāpi ca matiḥ saumya bhavaty evaṃ yathāttha mām 05,040.029a sā tu buddhiḥ kṛtāpy evaṃ pāṇḍavān prati me sadā 05,040.029c duryodhanaṃ samāsādya punar viparivartate 05,040.030a na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit 05,040.030c diṣṭam eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 05,041.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,041.001a anuktaṃ yadi te kiṃ cid vācā vidura vidyate 05,041.001c tan me śuśrūṣave brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase 05,041.002 vidura uvāca 05,041.002a dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ 05,041.002c sanatsujātaḥ provāca mṛtyur nāstīti bhārata 05,041.003a sa te guhyān prakāśāṃś ca sarvān hṛdayasaṃśrayān 05,041.003c pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ 05,041.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,041.004a kiṃ tvaṃ na veda tad bhūyo yan me brūyāt sanātanaḥ 05,041.004c tvam eva vidura brūhi prajñāśeṣo 'sti cet tava 05,041.005 vidura uvāca 05,041.005a śūdrayonāv ahaṃ jāto nāto 'nyad vaktum utsahe 05,041.005c kumārasya tu yā buddhir veda tāṃ śāśvatīm aham 05,041.006a brāhmīṃ hi yonim āpannaḥ suguhyam api yo vadet 05,041.006c na tena garhyo devānāṃ tasmād etad bravīmi te 05,041.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,041.007a bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam 05,041.007c katham etena dehena syād ihaiva samāgamaḥ 05,041.008 vaiśaṃpāyana uvāca 05,041.008a cintayām āsa viduras tam ṛṣiṃ saṃśitavratam 05,041.008c sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa bhārata 05,041.009a sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 05,041.009c sukhopaviṣṭaṃ viśrāntam athainaṃ viduro 'bravīt 05,041.010a bhagavan saṃśayaḥ kaś cid dhṛtarāṣṭrasya mānase 05,041.010c yo na śakyo mayā vaktuṃ tam asmai vaktum arhasi 05,041.010e yaṃ śrutvāyaṃ manuṣyendraḥ sukhaduḥkhātigo bhavet 05,041.011a lābhālābhau priyadveṣyau yathainaṃ na jarāntakau 05,041.011c viṣaheran bhayāmarṣau kṣutpipāse madodbhavau 05,041.011e aratiś caiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau 05,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,042.001a tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat 05,042.001c sanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan 05,042.002 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,042.002a sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi; mṛtyur hi nāstīti tavopadeśam 05,042.002c devāsurā hy ācaran brahmacaryam; amṛtyave tat kataran nu satyam 05,042.003 sanatsujāta uvāca 05,042.003a amṛtyuḥ karmaṇā ke cin mṛtyur nāstīti cāpare 05,042.003c śṛṇu me bruvato rājan yathaitan mā viśaṅkithāḥ 05,042.004a ubhe satye kṣatriyādyapravṛtte; moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām 05,042.004c pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi; sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi 05,042.005a pramādād vai asurāḥ parābhavann; apramādād brahmabhūtā bhavanti 05,042.005c na vai mṛtyur vyāghra ivātti jantūn; na hy asya rūpam upalabhyate ha 05,042.006a yamaṃ tv eke mṛtyum ato 'nyam āhur; ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam 05,042.006c pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām 05,042.007a āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ; krodhaḥ pramādo moharūpaś ca mṛtyuḥ 05,042.007b*0243_01 ahaṃgatenaiva caran vimārgān 05,042.007b*0243_02 na cātmano yogam upaiti kaś cit 05,042.007c te mohitās tadvaśe vartamānā; itaḥ pretās tatra punaḥ patanti 05,042.008a tatas taṃ devā anu viplavante; ato mṛtyur maraṇākhyām upaiti 05,042.008c karmodaye karmaphalānurāgās; tatrānu yānti na taranti mṛtyum 05,042.008d*0244_01 sadarthayogān avagamāt samantāt 05,042.008d*0244_02 pravartate bhogayogena dehī 05,042.008d*0244_03 tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ 05,042.008d*0244_04 mithyārthayogasya gatir hi nityā 05,042.008d*0244_05 mithyārthayogābhihatāntarātmā 05,042.008d*0244_06 smarann upāste viṣayān samantāt 05,042.009a yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūn nihanyād; anādareṇāpratibudhyamānaḥ 05,042.009c sa vai mṛtyur mṛtyur ivātti bhūtvā; evaṃ vidvān yo vinihanti kāmān 05,042.010a kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati 05,042.010c kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ 05,042.011a tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate 05,042.011c gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ 05,042.012a abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt 05,042.012c ete bālān mṛtyave prāpayanti; dhīrās tu dhairyeṇa taranti mṛtyum 05,042.012d*0245_01 amūḍhavṛtteḥ puruṣasyeha kuryāt 05,042.012d*0245_02 kiṃ vai mṛtyus tārṇa ivāsya vyāghraḥ 05,042.013a amanyamānaḥ kṣatriya kiṃ cid anyan; nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ 05,042.013c krodhāl lobhān mohamayāntarātmā; sa vai mṛtyus tvac charīre ya eṣaḥ 05,042.014a evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jñāne tiṣṭhan na bibhetīha mṛtyoḥ 05,042.014c vinaśyate viṣaye tasya mṛtyur; mṛtyor yathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ 05,042.014d*0246_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,042.014d*0246_01 yān evāhur ijyayā sādhulokān 05,042.014d*0246_02 dvijātīnāṃ puṇyatamān sanātanān 05,042.014d*0246_03 teṣāṃ parārthaṃ kathayantīha vedā 05,042.014d*0246_04 sanatsujāta uvāca 05,042.014d*0246_04 etad vidvān naiti kathaṃ nu karma 05,042.014d*0246_05 evaṃ hy avidvān upayāti tatra 05,042.014d*0246_06 tathārthajātaṃ ca vadanti vedāḥ 05,042.014d*0246_07 sa neha āyāti paraṃ parātmā 05,042.014d*0246_08 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,042.014d*0246_08 prayāti mārgeṇa nihatya mārgān 05,042.014d*0246_09 ko 'sau niyuṅkte tam ajaṃ purāṇaṃ 05,042.014d*0246_10 sa ced idaṃ sarvam anukrameṇa 05,042.014d*0246_11 kiṃ vāsya kāryam atha vā sukhaṃ ca 05,042.014d*0246_12 sanatsujāta uvāca 05,042.014d*0246_12 tan me vidvan brūhi sarvaṃ yathāvat 05,042.014d*0246_13 doṣo mahān atra vibhedayoge 05,042.014d*0246_14 hy anādiyogena bhavanti nityāḥ 05,042.014d*0246_15 tathāsya nādhikyam apaiti kiṃ cid 05,042.014d*0246_16 anādiyogena bhavanti puṃsaḥ 05,042.014d*0246_17 ya etad vā bhagavān sa nityo 05,042.014d*0246_18 vikārayogena karoti viśvam 05,042.014d*0246_19 tathā ca tacchaktir iti sma manyate 05,042.014d*0246_20 tathārthayoge ca bhavanti vedāḥ 05,042.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,042.015a ye 'smin dharmān nācarantīha ke cit; tathā dharmān ke cid ihācaranti 05,042.015c dharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam 05,042.016 sanatsujāta uvāca 05,042.016a ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya ca 05,042.016b*0247_01 tasmin sthito vāpy ubhayaṃ hi nityaṃ 05,042.016b*0247_02 jñānena vidvān pratihanti siddham 05,042.016b*0247_03 tathānyathā puṇyam upaiti dehī 05,042.016b*0247_04 tathāgataṃ pāpam upaiti siddham 05,042.016b*0247_05 gatvobhayaṃ karmaṇā bhujyate 'sthiraṃ 05,042.016b*0247_06 śubhasya pāpasya sa cāpi karmaṇā 05,042.016c dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvān; dharmo balīyān iti tasya viddhi 05,042.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,042.017a yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān; dvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān 05,042.017c teṣāṃ parikramān kathayantas tato 'nyān; naitad vidvan naiva kṛtaṃ ca karma 05,042.018 sanatsujāta uvāca 05,042.018a yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatām iva 05,042.018c te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate 05,042.018d*0248_01 yeṣāṃ dharme na ca spardhā teṣāṃ tajjñānasādhanam 05,042.018d*0248_02 te brāhmaṇā ito muktāḥ svargaṃ yānti triviṣṭapam 05,042.018d*0248_03 tasya samyak samācāram āhur vedavido janāḥ 05,042.018d*0248_04 nainaṃ manyeta bhūyiṣṭhaṃ bāhyam ābhyantaraṃ janam 05,042.019a yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam 05,042.019c annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇas taj jīvan nānusaṃjvaret 05,042.020a yatrākathayamānasya prayacchaty aśivaṃ bhayam 05,042.020c atiriktam ivākurvan sa śreyān netaro janaḥ 05,042.021a yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaret 05,042.021b*0249_01 eko vai hy antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati 05,042.021c brahmasvaṃ nopabhuñjed vā tadannaṃ saṃmataṃ satām 05,042.021d*0250_01 kuśavalkalacelādyaṃ brahmasvaṃ yogino viduḥ 05,042.022a yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye 05,042.022c evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt 05,042.023a nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ 05,042.023c jñātīnāṃ tu vasan madhye naiva vidyeta kiṃ cana 05,042.024a ko hy evam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati 05,042.024b*0251_01 nirliṅgam acalaṃ śuddhaṃ sarvadvandvavivarjitam 05,042.024c tasmād dhi kiṃ cit kṣatriya brahmāvasati paśyati 05,042.024d*0252_01 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate 05,042.024d*0252_02 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 05,042.025a aśrāntaḥ syād anādānāt saṃmato nirupadravaḥ 05,042.025c śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ 05,042.026a anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ 05,042.026c te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇas tanum 05,042.027a sarvān sviṣṭakṛto devān vidyād ya iha kaś cana 05,042.027c na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam 05,042.028a yam aprayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ 05,042.028c na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret 05,042.028d*0253_01 lokaḥ svabhāvavṛttir hi nimeṣonmeṣavat sadā 05,042.029a vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ 05,042.029c adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ 05,042.029e na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ 05,042.030a na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā 05,042.030c ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ 05,042.031a śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī 05,042.031c brāhmī sudurlabhā śrīr hi prajñāhīnena kṣatriya 05,042.032a dvārāṇi tasyā hi vadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇi 05,042.032c satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ; ṣaṇmānamohapratibādhanāni 05,043.000*0254_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.000*0254_01 kasyaiṣa maunaḥ kataran nu maunaṃ 05,043.000*0254_02 prabrūhi vidvann iha maunabhāvam 05,043.000*0254_03 maunena vidvān uta yāti maunaṃ 05,043.000*0254_04 sanatsujāta uvāca 05,043.000*0254_04 kathaṃ mune maunam ihācaranti 05,043.000*0254_05 yato na vedā manasā sahainam 05,043.000*0254_06 anupraviśanti tato 'tha maunam 05,043.000*0254_07 yatrotthito vedaśabdas tathāyaṃ 05,043.000*0254_08 sa tanmayatvena vibhāti rājan 05,043.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.001a ṛco yajūṃṣy adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ 05,043.001c pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate 05,043.002 sanatsujāta uvāca 05,043.002a nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa 05,043.002c trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham 05,043.003a na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam 05,043.003c nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 05,043.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.004a na ced vedā vedavidaṃ śaktās trātuṃ vicakṣaṇa 05,043.004c atha kasmāt pralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ 05,043.005 sanatsujāta uvāca 05,043.005*0255_01 tasyaiva nāmādiviśeṣarūpair 05,043.005*0255_02 idaṃ jagad bhāti mahānubhāva 05,043.005*0255_03 nirdiśya samyak pravadanti vedās 05,043.005*0255_04 tad viśvavairūpyam udāharanti 05,043.005*0255_05 tadartham uktaṃ tapa etad ijyā 05,043.005*0255_06 tābhyām asau puṇyam upaiti vidvān 05,043.005*0255_07 puṇyena pāpaṃ vinihatya paścāt 05,043.005*0255_08 saṃjāyate jñānavidīpitātmā 05,043.005*0255_09 jñānena cātmānam upaiti vidvān 05,043.005*0255_10 athānyathā vargaphalānukāṅkṣī 05,043.005*0255_11 asmin kṛtaṃ tat parigṛhya sarvam 05,043.005*0255_12 amutra bhuṅkte punar eti mārgam 05,043.005*0256_01 tapas tapyati yo 'raṇye munir mūlaphalāśanaḥ 05,043.005*0257_01 brāhmaṇānāṃ tapaḥ svṛddham anyeṣāṃ tāvad eva tat 05,043.005*0258_01 etat samṛddham atyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam 05,043.005a asmiṃl loke tapas taptaṃ phalam anyatra dṛśyate 05,043.005c brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ 05,043.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.006a kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam 05,043.006c sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam 05,043.006d*0259_00 sanatsujāta uvāca 05,043.006d*0259_01 niṣkalmaṣaṃ tapas tv etat kevalaṃ paricakṣate 05,043.006d*0259_02 etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati nānyathā 05,043.006d*0259_03 tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi kṣatriya 05,043.006d*0259_04 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.006d*0259_04 tapasā vedavidvāṃsaḥ paraṃ tv amṛtam āpnuyuḥ 05,043.006d*0259_05 kalmaṣaṃ tapaso brūhi śrutaṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 05,043.006d*0259_06 sanatsujāta yenedaṃ vidyāṃ guhyaṃ sanātanam 05,043.006d*0260_01 śrīr evam ekā yo 'dhīte tac ca tāvac ca tatsamam 05,043.007 sanatsujāta uvāca 05,043.007a krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan 05,043.007c dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām 05,043.008a krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā;kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca 05,043.008c īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa 05,043.009a ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate 05,043.009c lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ 05,043.010a vikatthanaḥ spṛhayālur manasvī; bibhrat kopaṃ capalo 'rakṣaṇaś ca 05,043.010c ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge 05,043.011a saṃbhogasaṃvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān 05,043.011c vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ 05,043.012a dharmaś ca satyaṃ ca damas tapaś ca; amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā 05,043.012c yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya 05,043.013a yas tv etebhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt 05,043.013c tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ 05,043.014a damas tyāgo 'pramādaś ca eteṣv amṛtam āhitam 05,043.014c tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 05,043.014d*0261_01 doṣatyāgo 'pramādaḥ syāt sa cāpy aṣṭaguṇo mataḥ 05,043.015a damo 'ṣṭādaśadoṣaḥ syāt pratikūlaṃ kṛtākṛte 05,043.015c anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā 05,043.016a krodhaḥ śokas tathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca 05,043.016c matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ 05,043.017a apasmāraḥ sātivādas tathā saṃbhāvanātmani 05,043.017b*0262_01 lokadveṣo 'bhimānaś ca vivādaḥ prāṇipīḍanam 05,043.017b*0262_02 parivādo 'tivādaś ca paritāpo 'kṣamā dhṛtiḥ 05,043.017b*0262_03 asiddhiḥ pāpakṛtyaṃ ca hiṃsā ceti prakīrtitāḥ 05,043.017c etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate 05,043.017d*0263_01 mado 'ṣṭādaśadoṣaḥ syāt tyāgo bhavati ṣaḍguṇaḥ 05,043.017d*0264_01 viparyayāḥ smṛtā ete madadoṣā udāhṛtāḥ 05,043.017d*0264_02 śreyāṃs tu ṣaḍvidhas tyāgas tṛtīyas tatra duṣkaraḥ 05,043.017d*0264_03 tena duḥkhaṃ taranty eva tasmiṃs tyakte jitaṃ bhavet 05,043.017d*0265_01 doṣā damasya ye proktās tān doṣān parivarjayet 05,043.018a śreyāṃs tu ṣaḍvidhas tyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati 05,043.018c apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati 05,043.019a iṣṭān dārāṃś ca putrāṃś ca na cānyaṃ yad vaco bhavet 05,043.019c arhate yācamānāya pradeyaṃ tad vaco bhavet 05,043.019d*0266_01 iṣṭāpūrtaṃ dvitīyaṃ syān nityaṃ vairāgyayogataḥ 05,043.019d*0266_02 kāmatyāgaś ca rājendra sa tṛtīya iti smṛtaḥ 05,043.019d*0266_03 apramādī bhaved etaiḥ sa cāpy aṣṭaguṇo mahān 05,043.019d*0266_04 satyaṃ dhyānaṃ samādhānaṃ codyaṃ vairāgyam eva ca 05,043.019d*0266_05 asteyo brahmacaryaṃ ca tathāsaṃgraha eva ca 05,043.019d*0266_06 evaṃ doṣā madasyoktās tān doṣān parivarjayet 05,043.019d*0266_07 doṣatyāgo 'pramādaḥ syāt sa cāpy aṣṭaguṇo mataḥ 05,043.019d*0266_08 tāṃs tu satyamukhān āhuḥ satye hy amṛtam āhitam 05,043.019d*0266_09 satyātmā bhava rājendra satye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 05,043.019d*0266_10 nivṛttenaiva doṣeṇa tapovratam ihācaret 05,043.019d*0266_11 etad dhātṛkṛtaṃ vṛttaṃ satyam eva satāṃ vratam 05,043.019e apy avācyaṃ vadaty eva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ 05,043.020a tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ 05,043.020b*0267_01 na ca dravyais tad bhavati nopayuktaiś ca kāmataḥ 05,043.020c na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā 05,043.020e sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet 05,043.020f*0268_01 ṣaṭprakāram imaṃ tyāgaṃ buddhvānyan nāvaśiṣyate 05,043.021a apramādo 'ṣṭadoṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet 05,043.021c indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata 05,043.021e atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet 05,043.022a doṣair etair vimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam 05,043.022c etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam 05,043.022e yan māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 05,043.022f*0269_01 etat pāpaharaṃ śuddhaṃ janmamṛtyujarāpaham 05,043.023 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,043.023a ākhyānapañcamair vedair bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ 05,043.023c tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare 05,043.024a dvivedāś caikavedāś ca anṛcaś ca tathāpare 05,043.024c teṣāṃ tu katamaḥ sa syād yam ahaṃ veda brāhmaṇam 05,043.025 sanatsujāta uvāca 05,043.025a ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo 'bhavan 05,043.025c satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ 05,043.025e evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate 05,043.026a dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etat pravartate 05,043.026c satyāt pracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet 05,043.027a tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt 05,043.027c manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā 05,043.027e saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati 05,043.028a anaibhṛtyena vai tasya dīkṣitavratam ācaret 05,043.028c nāmaitad dhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param 05,043.028e jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ 05,043.029a vidyād bahu paṭhantaṃ tu bahupāṭhīti brāhmaṇam 05,043.029c tasmāt kṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam 05,043.029e ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā 05,043.029f*0270_01 chandāṃsi nāma dvipadāṃ variṣṭha 05,043.029f*0270_02 svacchandayogena bhavanti tatra 05,043.029f*0270_03 chandovidas tena ca tān adhītya 05,043.029f*0270_04 gatā hi vedasya na vedyam āryāḥ 05,043.029f*0271_01 na vedānāṃ veditā kaś cid asti 05,043.029f*0271_02 vedyena vedaṃ na vidur na vedyam 05,043.029f*0271_03 yo veda vedaṃ sa ca veda vedyaṃ 05,043.029f*0271_04 yo veda vedyaṃ na sa veda satyam 05,043.029f*0271_05 yo veda vedān sa ca veda vedyaṃ 05,043.029f*0271_06 na taṃ vidur vedavido na vedāḥ 05,043.029f*0271_07 tathāpi vedena vidanti vedaṃ 05,043.029f*0271_08 ye brāhmaṇā vedavido bhavanti 05,043.029f*0271_09 dhāmāṃśabhāgasya tathā hi vedā 05,043.029f*0271_10 yathā hi śākhā ca mahīruhasya 05,043.029f*0271_11 saṃvedane caiva yathāmananti 05,043.029f*0271_12 tasmin hi satye paramātmano 'rthe 05,043.030a chandāṃsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ 05,043.030c chandovidas te ya u tān adhītya; na vedyavedasya vidur na vedyam 05,043.031a na vedānāṃ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan 05,043.031c yo veda vedān na sa veda vedyaṃ; satye sthito yas tu sa veda vedyam 05,043.032a abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṃ vicakṣaṇam 05,043.032b*0272_01 evaṃ yo hi vijānāti sa jānāti paraṃ hi tat 05,043.032b*0273_01 paraṃ hi tat paraṃ brahma jānāty eva ca brāhmaṇaḥ 05,043.032b*0274_01 yo vai vijānāti paraṃ mayoktaṃ 05,043.032b*0274_02 sa vai vijānāti paraṃ krameṇa 05,043.032b*0275_01 nāsya paryeṣaṇaṃ gacchet pratyarthiṣu kathaṃ cana 05,043.032b*0275_02 avicinvann imaṃ vede tataḥ paśyati taṃ prabhum 05,043.032c yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṃśayān 05,043.033a tasya paryeṣaṇaṃ gacchet prācīnaṃ nota dakṣiṇam 05,043.033c nārvācīnaṃ kutas tiryaṅ nādiśaṃ tu kathaṃ cana 05,043.034a tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api 05,043.034c abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam 05,043.035a maunād dhi sa munir bhavati nāraṇyavasanān muniḥ 05,043.035c akṣaraṃ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate 05,043.036a sarvārthānāṃ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate 05,043.036b*0276_01 tan mūlato vyākaraṇaṃ vyākarotīti tat tathā 05,043.036c pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhaven naraḥ 05,043.037a satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya 05,043.037b*0277_01 jñānādiṣu sthito 'py evaṃ kṣatriya brahma paśyati 05,043.037c vedānāṃ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te 05,044.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,044.001a sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ; brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām 05,044.001c parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ; tad brūhi me vākyam etat kumāra 05,044.002 sanatsujāta uvāca 05,044.002a naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ; yan māṃ pṛcchasy abhihṛṣyasy atīva 05,044.002b*0278_01 buddhau pralīne manasi pracintyā 05,044.002b*0278_02 vidyā hi sā brahmacaryeṇa labhyā 05,044.002c avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ; buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām 05,044.003 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,044.003a avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ; bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām 05,044.003b*0279_01 ādyāṃ vidyāṃ vadasi hi satyarūpāṃ 05,044.003b*0279_02 yā prāpyate brahmacaryeṇa sadbhiḥ 05,044.003b*0280_01 yāṃ prāpyaitāṃ martyalokaṃ tyajanti 05,044.003b*0280_02 yā vai vidyā guruvṛddheṣu nityā 05,044.003b*0281_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,044.003b*0281_01 brahmacaryeṇa yā vidyā śakyā veditum añjasā 05,044.003b*0281_02 tat kathaṃ brahmacaryaṃ syād etad vidvan bravīhi me 05,044.003c anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta 05,044.004 sanatsujāta uvāca 05,044.004a ye 'smiṃl loke vijayantīha kāmān; brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ 05,044.004c ta ātmānaṃ nirharantīha dehān; muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ 05,044.004d*0282_01 yadi sarve pramucyante kāmā ye hṛdi saṃsthitāḥ 05,044.004d*0282_02 atha mṛtyor mṛta iti tatra brahma samaśnute 05,044.005a śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata 05,044.005c ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 05,044.005d*0283_01 ācāryatas tu yaj janma tat satyaṃ vai tathāmṛtam 05,044.005d*0284_01 tasmāt tām eva yatnena buddhimān pratipadyate 05,044.006a ācāryayonim iha ye praviśya; bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti 05,044.006c ihaiva te śāstrakārā bhavanti; prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam 05,044.007a ya āvṛṇoty avitathena karṇā;vṛtaṃ kurvann amṛtaṃ saṃprayacchan 05,044.007c taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 05,044.008a guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ; svādhyāyam icchec chucir apramattaḥ 05,044.008c mānaṃ na kuryān na dadhīta roṣam; eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ 05,044.008d*0285_01 śiṣyavṛttikrameṇaiva vidyām āpnoti yaḥ śuciḥ 05,044.008d*0285_02 brahmacaryavratasyāsya prathamaḥ pāda ucyate 05,044.009a ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api 05,044.009c karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate 05,044.010a samā gurau yathā vṛttir gurupatnyāṃ tathā bhavet 05,044.010c yathoktakārī priyakṛt tṛtīyaḥ pāda ucyate 05,044.010d*0286_01 ācāryeṇa kṛtaṃ jñātvā bhāvito 'smīti manyate 05,044.010d*0286_02 taṃ guruṃ prati hṛṣṭaḥ saṃstṛtīyaḥ pāda ucyate 05,044.010d*0287_01 ācāryeṇātmakṛtaṃ vijānañ 05,044.010d*0287_02 jñātvā cārthaṃ bhāvito 'smīty anena 05,044.010d*0287_03 yan manyate taṃ prati hṛṣṭabuddhiḥ 05,044.010d*0287_04 sa vai tṛtīyo brahmacaryasya pādaḥ 05,044.011a nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ; prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi 05,044.011c itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ 05,044.011d*0288_01 evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhi 05,044.011d*0288_02 nācāryāya kṛtam iti cābhimānāt 05,044.011d*0288_03 prājño manye naitad ahaṃ karomi 05,044.011d*0288_04 sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ 05,044.011d*0289_01 kālena pādaṃ labhate tathārthaṃ 05,044.011d*0289_02 tataś ca pādaṃ guruyogataś ca 05,044.011d*0289_03 utsāhayogena ca pādam ṛcchec 05,044.011d*0289_04 chāstreṇa pādaṃ ca tato 'bhiyāti 05,044.011d*0290_01 jñānādayo dvādaśa yasya rūpam 05,044.011d*0290_02 anyāni cāṅgāni tathā balaṃ ca 05,044.011d*0290_03 ācāryayoge phalatīti cāhur 05,044.011d*0290_04 brahmārthayogena ca brahmacaryam 05,044.012a evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam; ācāryāya tad anuprayacchet 05,044.012c satāṃ vṛttiṃ bahuguṇām evam eti; guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā 05,044.013a evaṃ vasan sarvato vardhatīha; bahūn putrāṃl labhate ca pratiṣṭhām 05,044.013c varṣanti cāsmai pradiśo diśaś ca; vasanty asmin brahmacarye janāś ca 05,044.014a etena brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan 05,044.014c ṛṣayaś ca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ 05,044.015a gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt 05,044.015c etena brahmacaryeṇa sūryo ahnāya jāyate 05,044.015d*0291_01 ākāṅkṣārthasya saṃyogād rasabhedārthinām iva 05,044.015d*0291_02 evaṃ hy etat samājñāya tādṛg bhāvaṃ gatā ime 05,044.016a ya āśayet pāṭayec cāpi rājan; sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ 05,044.016c etenāsau bālyam atyeti vidvān; mṛtyuṃ tathā rodhayaty antakāle 05,044.017a antavantaḥ kṣatriya te jayanti; lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena 05,044.017c brahmaiva vidvāṃs tena abhyeti sarvaṃ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate 05,044.018 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,044.018a ābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā 05,044.018c tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān; kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam 05,044.019 sanatsujāta uvāca 05,044.019a nābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam 05,044.019c na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitat samudre salilaṃ bibharti 05,044.020a na tārakāsu na ca vidyud āśritaṃ; na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya 05,044.020c na cāpi vāyau na ca devatāsu; na tac candre dṛśyate nota sūrye 05,044.021a naivarkṣu tan na yajuḥṣu nāpy atharvasu; na caiva dṛśyaty amaleṣu sāmasu 05,044.021c rathaṃtare bārhate cāpi rājan; mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat 05,044.022a apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt; tad antako 'py eti vināśakāle 05,044.022c aṇīyarūpaṃ kṣuradhārayā tan; mahac ca rūpaṃ tv api parvatebhyaḥ 05,044.023a sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ 05,044.023c bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca 05,044.024a anāmayaṃ tan mahad udyataṃ yaśo; vāco vikārān kavayo vadanti 05,044.024c tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ; ye tad vidur amṛtās te bhavanti 05,044.024d@002_0000 sanatsujāta uvāca 05,044.024d@002_0001 śokaḥ krodhaś ca lobhaś ca kāmo mānaḥ parāsutā 05,044.024d@002_0002 īrṣyā moho vivitsā ca kṛpāsūyā jugupsutā 05,044.024d@002_0003 dvādaśaite mahādoṣā manuṣyaprāṇanāśanāḥ 05,044.024d@002_0004 ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate 05,044.024d@002_0005 yair āviṣṭo naraḥ pāpaṃ mūḍhasaṃjño vyavasyati 05,044.024d@002_0006 spṛhayālur ugraḥ paruṣo vāvadānyaḥ 05,044.024d@002_0007 krodhaṃ bibhran manasā vai vikatthī 05,044.024d@002_0008 nṛśaṃsadharmāḥ ṣaḍ ime janā vai 05,044.024d@002_0009 prāpyāpy arthaṃ nota sabhājayante 05,044.024d@002_0010 saṃbhogasaṃvid viṣamo 'timānī 05,044.024d@002_0011 dattvā vikatthī kṛpaṇo durbalaś ca 05,044.024d@002_0012 bahupraśaṃsī vanitādviṭ sadaiva 05,044.024d@002_0013 saptaivoktāḥ pāpaśīlā nṛśaṃsāḥ 05,044.024d@002_0014 dharmaś ca satyaṃ ca tapo damaś ca 05,044.024d@002_0015 amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā 05,044.024d@002_0016 dānaṃ śrutaṃ caiva dhṛtiḥ kṣamā ca 05,044.024d@002_0017 mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya 05,044.024d@002_0018 yo naitebhyaḥ pracyaved dvādaśabhyaḥ 05,044.024d@002_0019 sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ sa śiṣyāt 05,044.024d@002_0020 tribhir dvābhyām ekato vārthito yo 05,044.024d@002_0021 nāsya svam astīti ca veditavyam 05,044.024d@002_0022 damas tyāgo 'thāpramāda ity eteṣv amṛtaṃ sthitam 05,044.024d@002_0023 etāni brahmamukhyānāṃ brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām 05,044.024d@002_0024 sad vāsad vā parīvādo brāhmaṇasya na śasyate 05,044.024d@002_0025 narakapratiṣṭhās te vai syur ya evaṃ kurvate narāḥ 05,044.024d@002_0026 mado 'ṣṭādaśadoṣaḥ sa syāt purā yo 'prakīrtitaḥ 05,044.024d@002_0027 lokadveṣyaṃ prātikūlyam abhyasūyā mṛṣāvacaḥ 05,044.024d@002_0028 kāmakrodhau pāratantryaṃ parivādo 'tha paiśunam 05,044.024d@002_0029 arthahānir vivitsā ca mātsaryaṃ prāṇipīḍanam 05,044.024d@002_0030 īrṣyā moho 'tivādaś ca saṃjñānāśo 'bhyasūyitā 05,044.024d@002_0031 tasmāt prājño na mādyeta sadā hy etad vigarhitam 05,044.024d@002_0032 sauhṛde vai ṣaḍ guṇā veditavyāḥ 05,044.024d@002_0033 priye hṛṣyanty apriye ca vyathante 05,044.024d@002_0034 syād ātmanaḥ suciraṃ yācate yo 05,044.024d@002_0035 dadāty ayācyam api deyaṃ khalu syāt 05,044.024d@002_0036 iṣṭān putrān vibhavān svāṃś ca dārān 05,044.024d@002_0037 abhyarthitaś cārhati śuddhabhāvaḥ 05,044.024d@002_0038 tyaktadravyaḥ saṃvasen neha kāmād 05,044.024d@002_0039 bhuṅkte karma svāśiṣaṃ bādhate ca 05,044.024d@002_0040 dravyavān guṇavān evaṃ tyāgī bhavati sāttvikaḥ 05,044.024d@002_0041 pañca bhūtāni pañcabhyo nivartayati tādṛśaḥ 05,044.024d@002_0042 etat samṛddham apy ūrdhvaṃ tapo bhavati kevalam 05,044.024d@002_0043 sattvāt pracyavamānānāṃ saṃkalpena samāhitam 05,044.024d@002_0044 yato yajñāḥ pravardhante satyasyaivāvarodhanāt 05,044.024d@002_0045 manasānyasya bhavati vācānyasyātha karmaṇā 05,044.024d@002_0046 saṃkalpasiddhaṃ puruṣam asaṃkalpo 'dhitiṣṭhati 05,044.024d@002_0047 brāhmaṇasya viśeṣeṇa kiṃ cānyad api me śruṇu 05,044.024d@002_0048 adhyāpayen mahad etad yaśasyaṃ 05,044.024d@002_0049 vāco vikāraṃ kavayo vadanti 05,044.024d@002_0050 asmin yoge sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ 05,044.024d@002_0051 ye tad vidur amṛtās te bhavanti 05,044.024d@002_0052 na karmaṇā sukṛtenaiva rājan 05,044.024d@002_0053 satyaṃ vadej juhuyād vā yajed vā 05,044.024d@002_0054 naitena bālo 'mṛtyum abhyeti rājan 05,044.024d@002_0055 ratiṃ cāsau na labhaty antakāle 05,044.024d@002_0056 tūṣṇīm eka upāsīta ceṣṭeta manasāpi na 05,044.024d@002_0057 tathā saṃstutinindābhyāṃ prītiroṣau vivarjayet 05,044.024d@002_0058 atraiva tiṣṭhan kṣatriya brahmāviśati paśyati 05,044.024d@002_0059 vedeṣu cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te 05,044.024d*0292_01 tad etad ahnā saṃsthitaṃ bhāti sarvaṃ 05,044.024d*0292_02 tad ātmavit paśyati jñānayogāt 05,044.024d*0293_01 tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ 05,044.024d*0293_02 ya etad vidur amṛtās te bhavanti 05,045.001 sanatsujāta uvāca 05,045.001a yat tac chukraṃ mahaj jyotir dīpyamānaṃ mahad yaśaḥ 05,045.001c tad vai devā upāsante yasmād arko virājate 05,045.001e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.002a śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate 05,045.002c tac chukraṃ jyotiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanam 05,045.002e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.003a āpo 'tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte 'ntarikṣe 05,045.003c sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā; ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca 05,045.003e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.003f*0294_01 apa eva sasarjādau tāsu vīryam athāsṛjat 05,045.003f*0294_02 tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham 05,045.003f*0294_03 tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ 05,045.003f*0294_04 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.004a ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca; diśaś ca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti 05,045.004c tasmād diśaḥ saritaś ca sravanti; tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ 05,045.004e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.005a cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ 05,045.005c ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi 05,045.005e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.006a na sādṛśye tiṣṭhati rūpam asya; na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam 05,045.006c manīṣayātho manasā hṛdā ca; ya evaṃ vidur amṛtās te bhavanti 05,045.006d*0295_01 yasya deve parā bhaktir yathā deve tathā gurau 05,045.006d*0295_02 tasya te kathitā hy arthāḥ prakāśante mahātmanaḥ 05,045.006e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.007a dvādaśapūgāṃ saritaṃ devarakṣitam 05,045.007c madhu īśantas tadā saṃcaranti ghoram 05,045.007e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.008a tad ardhamāsaṃ pibati saṃcitya bhramaro madhu 05,045.008c īśānaḥ sarvabhūteṣu havirbhūtam akalpayat 05,045.008e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.009a hiraṇyaparṇam aśvattham abhipatya apakṣakāḥ 05,045.009c te tatra pakṣiṇo bhūtvā prapatanti yathādiśam 05,045.009e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.010a pūrṇāt pūrṇāny uddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire 05,045.010c haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate 05,045.010e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.011a tasmād vai vāyur āyātas tasmiṃś ca prayataḥ sadā 05,045.011c tasmād agniś ca somaś ca tasmiṃś ca prāṇa ātataḥ 05,045.011c*0296_01 **** **** yasmiṃś ca pralayaṃ gatau 05,045.011c*0296_02 tasmād vai vāyur ātataḥ 05,045.011d*0297_01 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.011d*0298_01 yasmād vai vāyur āyāto yasmāc ca prāṇa āgataḥ 05,045.011d*0299_01 tat pratiṣṭhās tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ 05,045.011d*0299_02 bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca 05,045.011d*0299_03 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.012a sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṃ na śaknumaḥ 05,045.012c yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.013a apānaṃ girati prāṇaḥ prāṇaṃ girati candramāḥ 05,045.013c ādityo girate candram ādityaṃ girate paraḥ 05,045.013e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.014a ekaṃ pādaṃ notkṣipati salilād dhaṃsa uccaran 05,045.014c taṃ cet satatam ṛtvijaṃ na mṛtyur nāmṛtaṃ bhavet 05,045.014e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.014f*0300_01 aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā 05,045.014f*0300_02 liṅgasya yogena sa yāti nityam 05,045.014f*0300_03 tam īśam īḍyam anukalpam ādyaṃ 05,045.014f*0300_04 paśyanti mūḍhā na virājamānam 05,045.014f*0300_05 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.014f*0301_01 nātmānam ātmastham avaiti mūḍhaḥ 05,045.014f*0301_02 saṃsārakūpe parivartate yaḥ 05,045.014f*0301_03 tyaktvātmarūpaṃ viṣayāṃś ca bhuṅkte 05,045.014f*0301_04 sa vai jano gardabha eva sākṣāt 05,045.014f*0301_05 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.015a evaṃ devo mahātmā sa pāvakaṃ puruṣo giran 05,045.015c yo vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate 05,045.015e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.016a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣān saṃtatya saṃpatet 05,045.016c madhyame madhya āgacched api cet syān manojavaḥ 05,045.016e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.017a na darśane tiṣṭhati rūpam asya; paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ 05,045.017c hito manīṣī manasābhipaśyed; ye taṃ śrayeyur amṛtās te bhavanti 05,045.017e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.018a gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; svaśikṣayā svena vṛttena martyāḥ 05,045.018c teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṃ mohayante bhayāya 05,045.018e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.019a sadā sadāsatkṛtaḥ syān na mṛtyur amṛtaṃ kutaḥ 05,045.019c satyānṛte satyasamānabandhane; sataś ca yonir asataś caika eva 05,045.019e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.020a na sādhunā nota asādhunā vā; samānam etad dṛśyate mānuṣeṣu 05,045.020c samānam etad amṛtasya vidyād; evaṃyukto madhu tad vai parīpset 05,045.020e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.021a nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti; nānadhītaṃ nāhutam agnihotram 05,045.021c mano brāhmīṃ laghutām ādadhīta; prajñānam asya nāma dhīrā labhante 05,045.021e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 05,045.022a evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānam anupaśyati 05,045.022c anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śocet tataḥ param 05,045.023a yathodapāne mahati sarvataḥ saṃplutodake 05,045.023c evaṃ sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ 05,045.024a aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo mahātmā; na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ 05,045.024c ajaś caro divārātram atandritaś ca; sa taṃ matvā kavir āste prasannaḥ 05,045.025a aham evāsmi vo mātā pitā putro 'smy ahaṃ punaḥ 05,045.025c ātmāham api sarvasya yac ca nāsti yad asti ca 05,045.026a pitāmaho 'smi sthaviraḥ pitā putraś ca bhārata 05,045.026c mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṃ na vo 'py aham 05,045.027a ātmaiva sthānaṃ mama janma cātmā; vedaprokto 'ham ajarapratiṣṭhaḥ 05,045.028a aṇor aṇīyān sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgṛmi 05,045.028c pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ 05,045.028d*0302_01 viṣaṃ bhuṅkṣva sahāmātyair vināśaṃ prāpnuhi dhruvam 05,045.028d*0302_02 rājan kena vinā nābhyāṃ sphītaṃ kṛṣṇājinaṃ varam 05,046.000*0303_01 namaḥ puṃse purāṇāya pūrṇānandāya viṣṇave 05,046.000*0303_02 nirastanikhiladhvāntatejase viśvahetave 05,046.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,046.001a evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā 05,046.001c sārdhaṃ kathayato rājñaḥ sā vyatīyāya śarvarī 05,046.002a tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te 05,046.002c sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ sūtasyopadidṛkṣayā 05,046.003a śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vaco dharmārthasaṃhitam 05,046.003c dhṛtarāṣṭramukhāḥ sarve yayū rājasabhāṃ śubhām 05,046.004a sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājirabhūṣitām 05,046.004c candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ paramavāriṇā 05,046.005a rucirair āsanaiḥ stīrṇāṃ kāñcanair dāravair api 05,046.005c aśmasāramayair dāntaiḥ svāstīrṇaiḥ sottaracchadaiḥ 05,046.006a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ 05,046.006c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadattaś ca bāhlikaḥ 05,046.007a viduraś ca mahāprājño yuyutsuś ca mahārathaḥ 05,046.007c sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha 05,046.007e dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ śubhām 05,046.008a duḥśāsanaś citrasenaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 05,046.008c durmukho duḥsahaḥ karṇa ulūko 'tha viviṃśatiḥ 05,046.008d*0304_01 duḥśāsanaḥ saubalaś ca śakuniḥ śalatośalau 05,046.008d*0305_01 ete cānye ca bahavaḥ pārthivā bharatarṣabha 05,046.009a kururājaṃ puraskṛtya duryodhanam amarṣaṇam 05,046.009c viviśus tāṃ sabhāṃ rājan surāḥ śakrasado yathā 05,046.010a āviśadbhis tadā rājañ śūraiḥ parighabāhubhiḥ 05,046.010c śuśubhe sā sabhā rājan siṃhair iva girer guhā 05,046.011a te praviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ samitiśobhanāḥ 05,046.011c āsanāni mahārhāṇi bhejire sūryavarcasaḥ 05,046.012a āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata 05,046.012c dvāḥstho nivedayām āsa sūtaputram upasthitam 05,046.013a ayaṃ sa ratha āyāti yo 'yāsīt pāṇḍavān prati 05,046.013c dūto nas tūrṇam āyātaḥ saindhavaiḥ sādhuvāhibhiḥ 05,046.014a upayāya tu sa kṣipraṃ rathāt praskandya kuṇḍalī 05,046.014c praviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālair mahātmabhiḥ 05,046.015 saṃjaya uvāca 05,046.015a prāpto 'smi pāṇḍavān gatvā tad vijānīta kauravāḥ 05,046.015c yathāvayaḥ kurūn sarvān pratinandanti pāṇḍavāḥ 05,046.016a abhivādayanti vṛddhāṃś ca vayasyāṃś ca vayasyavat 05,046.016c yūnaś cābhyavadan pārthāḥ pratipūjya yathāvayaḥ 05,046.017a yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvam ito gataḥ 05,046.017c abruvaṃ pāṇḍavān gatvā tan nibodhata pārthivāḥ 05,046.017d*0306_01 abrūtāṃ tāta dharmeṇa vāsudevadhanaṃjayau 05,047.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,047.001a pṛcchāmi tvāṃ saṃjaya rājamadhye; kim abravīd vākyam adīnasattvaḥ 05,047.001c dhanaṃjayas tāta yudhāṃ praṇetā; durātmanāṃ jīvitacchin mahātmā 05,047.002 saṃjaya uvāca 05,047.002a duryodhano vācam imāṃ śṛṇotu; yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ 05,047.002c yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya 05,047.003a anvatrasto bāhuvīryaṃ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ 05,047.003c avocan māṃ yotsyamānaḥ kirīṭī; madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām 05,047.003d*0307_01 saṃśṛṇvatas tasya durbhāṣiṇo vai 05,047.003d*0307_02 durātmanaḥ sūtaputrasya sūta 05,047.003d*0307_03 yo yoddhum āśaṃsati māṃ sadaiva 05,047.003d*0307_04 mandaprajñaḥ kālapakvo 'timūḍhaḥ 05,047.004a ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣām 05,047.004c yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ; sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 05,047.005a yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve 05,047.005c tathāśṛṇvan pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; kirīṭinā vācam uktāṃ samarthām 05,047.006a ity abravīd arjuno yotsyamāno; gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ 05,047.006c na ced rājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 05,047.006e asti nūnaṃ karma kṛtaṃ purastād; anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ 05,047.007a yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ; tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva 05,047.007b*0308_01 tathā pāñcālaiḥ sṛñjayaiś cāpi rājan 05,047.007c śaineyena dhruvam āttāyudhena; dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca 05,047.007e yudhiṣṭhireṇendrakalpena caiva; yo 'padhyānān nirdahed gāṃ divaṃ ca 05,047.008a taiś ced yuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭro; nirvṛtto 'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām 05,047.008b*0309_01 nūnaṃ hy etān nirdahed gāṇḍivaṃ ca 05,047.008c mā tat kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor; upaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam 05,047.009a yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyām uvāsa; pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī 05,047.009b*0310_01 tapodamābhyāṃ dharmaguptyā dhanena 05,047.009c āśiṣyate duḥkhatarām anarthām; antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ 05,047.010a hriyā jñānena tapasā damena; krodhenātho dharmaguptyā dhanena 05,047.010c anyāyavṛttaḥ kurupāṇḍaveyān; adhyātiṣṭhad dhārtarāṣṭro durātmā 05,047.011a māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṃ; tapodamābhyāṃ dharmaguptyā balena 05,047.011c satyaṃ bruvan prītiyuktyānṛtena; titikṣamāṇaḥ kliśyamāno 'tivelam 05,047.012a yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā; krodhaṃ yat taṃ varṣapūgān sughoram 05,047.012c avasraṣṭā kuruṣūdvṛttacetās; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.013a kṛṣṇavartmeva jvalitaḥ samiddho; yathā dahet kakṣam agnir nidāghe 05,047.013c evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ; yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto 'nuvīkṣya 05,047.014a yadā draṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ; gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam 05,047.014c durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.014c*0311_01 api guptam indrakalpair nṛpālaiḥ 05,047.014d*0312_01 senāgragaṃ daṃśitaṃ bhīmasenaṃ 05,047.014d*0312_02 svālakṣaṇaṃ vīrahaṇaṃ pareṣām 05,047.014d*0312_03 ghnantaṃ camūm antakasaṃnikāśaṃ 05,047.014d*0312_04 tadā smartā vacanasyātimānī 05,047.014d*0312_05 yadā draṣṭā bhīmasenena nāgān 05,047.014d*0312_06 nipātitān girikūṭaprakāśān 05,047.014d*0312_07 kumbhair ivāsṛg vamato bhinnakumbhāṃs 05,047.014d*0312_08 tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.015a mahāsiṃho gāva iva praviśya; gadāpāṇir dhārtarāṣṭrān upetya 05,047.015c yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.016a mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī 05,047.016c sakṛd rathena pratiyād rathaughān; padātisaṃghān gadayābhinighnan 05,047.017a sainyān anekāṃs tarasā vimṛdnan; yadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam 05,047.017c chindan vanaṃ paraśuneva śūras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.018a tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ; grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya 05,047.018c pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ; parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham 05,047.019a hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ; parāṅmukhaṃ prāyaśo 'dhṛṣṭayodham 05,047.019c śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.020a upāsaṅgād uddharan dakṣiṇena; paraḥśatān nakulaś citrayodhī 05,047.020c yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.021a sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu; dīrghaṃ kālaṃ nakulo yām aśeta 05,047.021c āśīviṣaḥ kruddha iva śvasan bhṛśaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.022a tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ 05,047.022c rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto; dṛṣṭvā paścāt tapsyate dhārtarāṣṭraḥ 05,047.023a śiśūn kṛtāstrān aśiśuprakāśān; yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān 05,047.023c tyaktvā prāṇān kekayān ādravantas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.024a yadā gatodvāham akūjanākṣaṃ; suvarṇatāraṃ ratham ātatāyī 05,047.024c dāntair yuktaṃ sahadevo 'dhirūḍhaḥ; śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ 05,047.025a mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ; vivartamānaṃ samare kṛtāstram 05,047.025c sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.026a hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ 05,047.026c gāndhārim ārcchaṃs tumule kṣiprakārī; kṣeptā janān sahadevas tarasvī 05,047.027a yadā draṣṭā draupadeyān maheṣūñ; śūrān kṛtāstrān rathayuddhakovidān 05,047.027c āśīviṣān ghoraviṣān ivāyatas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.028a yadābhimanyuḥ paravīraghātī; śaraiḥ parān megha ivābhivarṣan 05,047.028c vigāhitā kṛṣṇasamaḥ kṛtāstras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.029a yadā draṣṭā bālam abālavīryaṃ; dviṣaccamūṃ mṛtyum ivāpatantam 05,047.029c saubhadram indrapratimaṃ kṛtāstraṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.030a prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno; viśāradāḥ siṃhasamānavīryāḥ 05,047.030c yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrān sasainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.031a vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau; pṛthak camūbhyām abhivartamānau 05,047.031c yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrān sasainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.032a yadā kṛtāstro drupadaḥ pracinvañ; śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ 05,047.032c kruddhaḥ śaraiś chetsyati cāpamuktais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.033a yadā virāṭaḥ paravīraghātī; marmāntare śatrucamūṃ praveṣṭā 05,047.033c matsyaiḥ sārdham anṛśaṃsarūpais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.034a jyeṣṭhaṃ mātsyānām anṛśaṃsarūpaṃ; virāṭaputraṃ rathinaṃ purastāt 05,047.034c yadā draṣṭā daṃśitaṃ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.035a raṇe hate kauravāṇāṃ pravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṃtanūje 05,047.035c na jātu naḥ śatravo dhārayeyur; asaṃśayaṃ satyam etad bravīmi 05,047.036a yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan; bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī 05,047.036c divyair hayair avamṛdnan rathaughāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.037a yadā draṣṭā sṛñjayānām anīke; dhṛṣṭadyumnaṃ pramukhe rocamānam 05,047.037c astraṃ yasmai guhyam uvāca dhīmān; droṇas tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 05,047.038a yadā sa senāpatir aprameyaḥ; parābhavann iṣubhir dhārtarāṣṭrān 05,047.038c droṇaṃ raṇe śatrusaho 'bhiyātā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.039a hrīmān manīṣī balavān manasvī; sa lakṣmīvān somakānāṃ prabarhaḥ 05,047.039c na jātu taṃ śatravo 'nye saheran; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ 05,047.040a brūyāc ca mā pravṛṇīṣveti loke; yuddhe 'dvitīyaṃ sacivaṃ rathastham 05,047.040c śiner naptāraṃ pravṛṇīma sātyakiṃ; mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstram 05,047.040d*0313_01 mahorasko dīrghabāhuḥ pramāthī 05,047.040d*0313_02 yuddhe 'dvitīyaḥ paramāstravedī 05,047.040d*0313_03 śiner naptā tālamātrāyudho 'yaṃ 05,047.040d*0313_04 mahāratho vītabhayaḥ kṛtāstraḥ 05,047.041a yadā śinīnām adhipo mayoktaḥ; śaraiḥ parān megha iva pravarṣan 05,047.041c pracchādayiṣyañ śarajālena yodhāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.042a yadā dhṛtiṃ kurute yotsyamānaḥ; sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā 05,047.042c siṃhasyeva gandham āghrāya gāvaḥ; saṃveṣṭante śatravo 'smād yathāgneḥ 05,047.043a sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā; bhindyād girīn saṃharet sarvalokān 05,047.043c astre kṛtī nipuṇaḥ kṣiprahasto; divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti 05,047.044a citraḥ sūkṣmaḥ sukṛto yādavasya; astre yogo vṛṣṇisiṃhasya bhūyān 05,047.044c yathāvidhaṃ yogam āhuḥ praśastaṃ; sarvair guṇaiḥ sātyakis tair upetaḥ 05,047.045a hiraṇmayaṃ śvetahayaiś caturbhir; yadā yuktaṃ syandanaṃ mādhavasya 05,047.045c draṣṭā yuddhe sātyaker vai suyodhanas; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 05,047.046a yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ; śvetāśvayuktaṃ vānaraketum ugram 05,047.046c draṣṭā raṇe saṃyataṃ keśavena; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 05,047.047a yadā maurvyās talaniṣpeṣam ugraṃ; mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣatulyam 05,047.047c vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śroṣyati mandabuddhiḥ 05,047.048a tadā mūḍho dhṛtarāṣṭrasya putras; taptā yuddhe durmatir duḥsahāyaḥ 05,047.048c dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṣāndhakāraṃ; prabhajyantaṃ gokulavad raṇāgre 05,047.049a balāhakād uccarantīva vidyut; sahasraghnī dviṣatāṃ saṃgameṣu 05,047.049a*0314_01 vidyut sphuliṅgān iva ghorarūpān 05,047.049c asthicchido marmabhido vamec charāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.050a yadā draṣṭā jyāmukhād bāṇasaṃghān; gāṇḍīvamuktān patataḥ śitāgrān 05,047.050c nāgān hayān varmiṇaś cādadānāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.051a yadā mandaḥ parabāṇān vimuktān; mameṣubhir hriyamāṇān pratīpam 05,047.051c tiryag vidvāṃś chidyamānān kṣuraprais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.052a yadā vipāṭhā madbhujavipramuktā; dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt 05,047.052c pracchettāra uttamāṅgāni yūnāṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.053a yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo; mahāgajebhyo 'śvagatāṃś ca yodhān 05,047.053c śarair hatān pātitāṃś caiva raṅge; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.053d*0315_01 asaṃprāptān astrapathaṃ parasya 05,047.053d*0315_02 yadā draṣṭā naśyato dhārtarāṣṭrān 05,047.053d*0315_03 akurvataḥ karma yuddhe samantāt 05,047.053d*0315_04 tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 05,047.054a padātisaṃghān rathasaṃghān samantād; vyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ 05,047.054c praṇotsyāmi jvalitair bāṇavarṣaiḥ; śatrūṃs tadā tapsyati mandabuddhiḥ 05,047.055a sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena; rajodhvastaṃ gāṇḍivenāpakṛttam 05,047.055c yadā draṣṭā svabalaṃ saṃpramūḍhaṃ; tadā paścāt tapsyati mandabuddhiḥ 05,047.056a kāṃdigbhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ; duryodhano drakṣyati sarvasainyam 05,047.056c hatāśvavīrāgryanarendranāgaṃ; pipāsitaṃ śrāntapatraṃ bhayārtam 05,047.057a ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca; vikīrṇakeśāsthikapālasaṃgham 05,047.057c prajāpateḥ karma yathārdhaniṣṭhitaṃ; tadā dṛṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ 05,047.058a yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ; divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃś ca 05,047.058b*0316_01 yadā mūrvyāṃ mūlaniḥśeṣam ugraṃ 05,047.058b*0316_02 mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣatulyam 05,047.058b*0316_03 dodhūyamānasya mahāraṇe mayā 05,047.058b*0316_04 gāñjīvanādaṃ śroṣyate mandabuddhiḥ 05,047.058c tūṇāv akṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca; draṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametān 05,047.059a udvartayan dasyusaṃghān sametān; pravartayan yugam anyad yugānte 05,047.059c yadā dhakṣyāmy agnivat kauraveyāṃs; tadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ 05,047.060a sahabhrātā sahaputraḥ sasainyo; bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo 'lpacetāḥ 05,047.060c darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścān mandas tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 05,047.061a pūrvāhṇe māṃ kṛtajapyaṃ kadā cid; vipraḥ provācodakānte manojñam 05,047.061c kartavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha; yoddhavyaṃ te śatrubhiḥ savyasācin 05,047.062a indro vā te harivān vajrahastaḥ; purastād yātu samare 'rīn vinighnan 05,047.062c sugrīvayuktena rathena vā te; paścāt kṛṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ 05,047.063a vavre cāhaṃ vajrahastān mahendrād; asmin yuddhe vāsudevaṃ sahāyam 05,047.063c sa me labdho dasyuvadhāya kṛṣṇo; manye caitad vihitaṃ daivatair me 05,047.064a ayudhyamāno manasāpi yasya; jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandet 05,047.064c dhruvaṃ sarvān so 'bhyatīyād amitrān; sendrān devān mānuṣe nāsti cintā 05,047.065a sa bāhubhyāṃ sāgaram uttitīrṣen; mahodadhiṃ salilasyāprameyam 05,047.065c tejasvinaṃ kṛṣṇam atyantaśūraṃ; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 05,047.066a giriṃ ya iccheta talena bhettuṃ; śiloccayaṃ śvetam atipramāṇam 05,047.066c tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryen; na cāpi kiṃ cit sa gires tu kuryāt 05,047.067a agniṃ samiddhaṃ śamayed bhujābhyāṃ; candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta 05,047.067c hared devānām amṛtaṃ prasahya; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 05,047.068a yo rukmiṇīm ekarathena bhojyām; utsādya rājñāṃ viṣayaṃ prasahya 05,047.068c uvāha bhāryāṃ yaśasā jvalantīṃ; yasyāṃ jajñe raukmiṇeyo mahātmā 05,047.069a ayaṃ gāndhārāṃs tarasā saṃpramathya; jitvā putrān nagnajitaḥ samagrān 05,047.069c baddhaṃ mumoca vinadantaṃ prasahya; sudarśanīyaṃ devatānāṃ lalāmam 05,047.070a ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ; tathā kaliṅgān dantakūre mamarda 05,047.070c anena dagdhā varṣapūgān vināthā; vārāṇasī nagarī saṃbabhūva 05,047.071a yaṃ sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyaṃ nāma niṣādarājam 05,047.071c vegeneva śailam abhihatya jambhaḥ; śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ 05,047.072a tathograsenasya sutaṃ praduṣṭaṃ; vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagāṃ tapantam 05,047.072c apātayad baladevadvitīyo; hatvā dadau cograsenāya rājyam 05,047.073a ayaṃ saubhaṃ yodhayām āsa khasthaṃ; vibhīṣaṇaṃ māyayā śālvarājam 05,047.073c saubhadvāri pratyagṛhṇāc chataghnīṃ; dorbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ 05,047.074a prāgjyotiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ; puraṃ ghoram asurāṇām asahyam 05,047.074c mahābalo narakas tatra bhaumo; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe 05,047.075a na taṃ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatā āharaṇāya bhītāḥ 05,047.075c dṛṣṭvā ca te vikramaṃ keśavasya; balaṃ tathaivāstram avāraṇīyam 05,047.076a jānanto 'sya prakṛtiṃ keśavasya; nyayojayan dasyuvadhāya kṛṣṇam 05,047.076c sa tat karma pratiśuśrāva duṣkaram; aiśvaryavān siddhiṣu vāsudevaḥ 05,047.077a nirmocane ṣaṭ sahasrāṇi hatvā; saṃchidya pāśān sahasā kṣurāntān 05,047.077c muraṃ hatvā vinihatyaugharākṣasaṃ; nirmocanaṃ cāpi jagāma vīraḥ 05,047.078a tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ; mahābalenātibalasya viṣṇoḥ 05,047.078c śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsur; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ 05,047.079a āhṛtya kṛṣṇo maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ muraṃ ca 05,047.079c śriyā vṛto yaśasā caiva dhīmān; pratyājagāmāpratimaprabhāvaḥ 05,047.080a tasmai varān adadaṃs tatra devā; dṛṣṭvā bhīmaṃ karma raṇe kṛtaṃ tat 05,047.080c śramaś ca te yudhyamānasya na syād; ākāśe vā apsu caiva kramaḥ syāt 05,047.081a śastrāṇi gātre ca na te kramerann; ity eva kṛṣṇaś ca tataḥ kṛtārthaḥ 05,047.081c evaṃrūpe vāsudeve 'prameye; mahābale guṇasaṃpat sadaiva 05,047.082a tam asahyaṃ viṣṇum anantavīryam; āśaṃsate dhārtarāṣṭro balena 05,047.082c yadā hy enaṃ tarkayate durātmā; tac cāpy ayaṃ sahate 'smān samīkṣya 05,047.083a paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva; yo manyate kalahaṃ saṃprayujya 05,047.083c śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ; tad veditā saṃyugaṃ tatra gatvā 05,047.084a namaskṛtvā śāṃtanavāya rājñe; droṇāyātho sahaputrāya caiva 05,047.084c śāradvatāyāpratidvandvine ca; yotsyāmy ahaṃ rājyam abhīpsamānaḥ 05,047.085a dharmeṇāstraṃ niyataṃ tasya manye; yo yotsyate pāṇḍavair dharmacārī 05,047.085c mithyāglahe nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ; saṃvatsarān dvādaśa pāṇḍuputrāḥ 05,047.086a avāpya kṛcchraṃ vihitaṃ hy araṇye; dīrghaṃ kālaṃ caikam ajñātacaryām 05,047.086c te hy akasmāj jīvitaṃ pāṇḍavānāṃ; na mṛṣyante dhārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ 05,047.087a te ced asmān yudhyamānāñ jayeyur; devair apīndrapramukhaiḥ sahāyaiḥ 05,047.087c dharmād adharmaś carito garīyān; iti dhruvaṃ nāsti kṛtaṃ na sādhu 05,047.088a na ced imaṃ puruṣaṃ karmabaddhaṃ; na ced asmān manyate 'sau viśiṣṭān 05,047.088c āśaṃse 'haṃ vāsudevadvitīyo; duryodhanaṃ sānubandhaṃ nihantum 05,047.089a na ced idaṃ karma nareṣu baddhaṃ; na vidyate puruṣasya svakarma 05,047.089c idaṃ ca tac cāpi samīkṣya nūnaṃ; parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ 05,047.090a pratyakṣaṃ vaḥ kuravo yad bravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi 05,047.090c anyatra yuddhāt kuravaḥ parīpsan; na yudhyatāṃ śeṣa ihāsti kaś cit 05,047.091a hatvā tv ahaṃ dhārtarāṣṭrān sakarṇān; rājyaṃ kurūṇām avajetā samagram 05,047.091c yad vaḥ kāryaṃ tat kurudhvaṃ yathāsvam; iṣṭān dārān ātmajāṃś copabhuṅkta 05,047.092a apy evaṃ no brāhmaṇāḥ santi vṛddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ 05,047.092c sāṃvatsarā jyotiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ 05,047.093a uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ; divyāḥ praśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ 05,047.093c kṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñjayānāṃ; nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca 05,047.094a tathā hi no manyate 'jātaśatruḥ; saṃsiddhārtho dviṣatāṃ nigrahāya 05,047.094c janārdanaś cāpy aparokṣavidyo; na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ 05,047.095a ahaṃ ca jānāmi bhaviṣyarūpaṃ; paśyāmi buddhyā svayam apramattaḥ 05,047.095c dṛṣṭiś ca me na vyathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi 05,047.096a anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanur; anālabdhā kampati me dhanurjyā 05,047.096c bāṇāś ca me tūṇamukhād visṛjya; muhur muhur gantum uśanti caiva 05,047.097a saikyaḥ kośān niḥsarati prasanno; hitveva jīrṇām uragas tvacaṃ svām 05,047.097c dhvaje vāco raudrarūpā vadanti; kadā ratho yokṣyate te kirīṭin 05,047.098a gomāyusaṃghāś ca vadanti rātrau; rakṣāṃsy atho niṣpatanty antarikṣāt 05,047.098c mṛgāḥ śṛgālāḥ śitikaṇṭhāś ca kākā; gṛdhrā baḍāś caiva tarakṣavaś ca 05,047.099a suparṇapātāś ca patanti paścād; dṛṣṭvā rathaṃ śvetahayaprayuktam 05,047.099c ahaṃ hy ekaḥ pārthivān sarvayodhāñ; śarān varṣan mṛtyulokaṃ nayeyam 05,047.100a samādadānaḥ pṛthag astramārgān; yathāgnir iddho gahanaṃ nidāghe 05,047.100c sthūṇākarṇaṃ pāśupataṃ ca ghoraṃ; tathā brahmāstraṃ yac ca śakro viveda 05,047.101a vadhe dhṛto vegavataḥ pramuñcan; nāhaṃ prajāḥ kiṃ cid ivāvaśiṣye 05,047.101c śāntiṃ lapsye paramo hy eṣa bhāvaḥ; sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān 05,047.102a nityaṃ punaḥ sacivair yair avocad; devān apīndrapramukhān sahāyān 05,047.102c tair manyate kalahaṃ saṃprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata moham asya 05,047.103a vṛddho bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kṛpaś ca; droṇaḥ saputro viduraś ca dhīmān 05,047.103c ete sarve yad vadante tad astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve 05,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,048.001a samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata 05,048.001c duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 05,048.002a bṛhaspatiś cośanā ca brahmāṇaṃ paryupasthitau 05,048.002c marutaś ca sahendreṇa vasavaś ca sahāśvinau 05,048.003a ādityāś caiva sādhyāś ca ye ca saptarṣayo divi 05,048.003c viśvāvasuś ca gandharvaḥ śubhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 05,048.004a namaskṛtvopajagmus te lokavṛddhaṃ pitāmaham 05,048.004c parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ 05,048.005a teṣāṃ manaś ca tejaś cāpy ādadānau divaukasām 05,048.005c pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī 05,048.006a bṛhaspatiś ca papraccha brāhmaṇaṃ kāv imāv iti 05,048.006c bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha 05,048.007 brahmovāca 05,048.007a yāv etau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau 05,048.007c jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau 05,048.008a naranārāyaṇāv etau lokāl lokaṃ samāsthitau 05,048.008c ūrjitau svena tapasā mahāsattvaparākramau 05,048.009a etau hi karmaṇā lokān nandayām āsatur dhruvau 05,048.009b*0317_01 dvidhābhūtau mahāprājñau viddhi brahman paraṃtapau 05,048.009c asurāṇām abhāvāya devagandharvapūjitau 05,048.010 vaiśaṃpāyana uvāca 05,048.010a jagāma śakras tac chrutvā yatra tau tepatus tapaḥ 05,048.010c sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair bṛhaspatipurogamaiḥ 05,048.011a tadā devāsure ghore bhaye jāte divaukasām 05,048.011c ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam 05,048.012a tāv abrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama 05,048.012c athaitāv abravīc chakraḥ sāhyaṃ naḥ kriyatām iti 05,048.013a tatas tau śakram abrūtāṃ kariṣyāvo yad icchasi 05,048.013c tābhyāṃ ca sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān 05,048.014a nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūn paraṃtapaḥ 05,048.014c paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca 05,048.015a eṣa bhrānte rathe tiṣṭhan bhallenāpaharac chiraḥ 05,048.015c jambhasya grasamānasya yajñam arjuna āhave 05,048.016a eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujat 05,048.016c hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacān raṇe 05,048.017a eṣa devān sahendreṇa jitvā parapuraṃjayaḥ 05,048.017c atarpayan mahābāhur arjuno jātavedasam 05,048.017e nārāyaṇas tathaivātra bhūyaso 'nyāñ jaghāna ha 05,048.018a evam etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau 05,048.018c vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau 05,048.019a naranārāyaṇau devau pūrvadevāv iti śrutiḥ 05,048.019c ajeyau mānuṣe loke sendrair api surāsuraiḥ 05,048.020a eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phalgunas tu naraḥ smṛtaḥ 05,048.020c nārāyaṇo naraś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam 05,048.021a etau hi karmaṇā lokān aśnuvāte 'kṣayān dhruvān 05,048.021c tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ 05,048.021d*0318_01 tasmād etau mahābhāgau prapadya śaraṇaṃ vibho 05,048.021d*0318_02 śriyaṃ bhuṅkṣva mahābāho saputrajñātibāndhavaḥ 05,048.022a tasmāt karmaiva kartavyam iti hovāca nāradaḥ 05,048.022c etad dhi sarvam ācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit 05,048.023a śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam 05,048.023c paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānam arjunam 05,048.024a sanātanau mahātmānau kṛṣṇāv ekarathe sthitau 05,048.024c duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama 05,048.025a no ced ayam abhāvaḥ syāt kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ 05,048.025c arthāc ca tāta dharmāc ca tava buddhir upaplutā 05,048.026a na ced grahīṣyase vākyaṃ śrotāsi subahūn hatān 05,048.026c tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate 05,048.027a trayāṇām eva ca mataṃ tattvam eko 'numanyase 05,048.027c rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha 05,048.028a durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca 05,048.028c tathā kṣudrasya pāpasya bhrātur duḥśāsanasya ca 05,048.029 karṇa uvāca 05,048.029a naivam āyuṣmatā vācyaṃ yan mām āttha pitāmaha 05,048.029c kṣatradharme sthito hy asmi svadharmād anapeyivān 05,048.030a kiṃ cānyan mayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase 05,048.030c na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrā viduḥ kva cit 05,048.030d*0319_01 kāmāl lobhāc ca kāruṇyāt snehāc ca bharatarṣabha 05,048.030d*0320_01 nācaraṃ vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrasya nityaśaḥ 05,048.030d*0320_02 ahaṃ hi pāṇḍavān sarvān haniṣyāmi raṇe sthitān 05,048.030d*0320_03 prāg viruddhaiḥ śamaṃ sadbhiḥ kathaṃ vā kriyate punaḥ 05,048.031a rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā 05,048.031c tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ 05,048.032 vaiśaṃpāyana uvāca 05,048.032a karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 05,048.032c dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam ābhāṣyedaṃ vaco 'bravīt 05,048.033a yad ayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavān iti 05,048.033c nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 05,048.033d*0321_01 teṣām ekakalāṃ pūrṇāṃ pāṇḍavānāṃ na cārhati 05,048.034a anayo yo 'yam āgantā putrāṇāṃ te durātmanām 05,048.034c tad asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ 05,048.035a enam āśritya putras te mandabuddhiḥ suyodhanaḥ 05,048.035c avamanyata tān vīrān devaputrān ariṃdamān 05,048.036a kiṃ cāpy anena tat karma kṛtaṃ pūrvaṃ suduṣkaram 05,048.036c tair yathā pāṇḍavaiḥ sarvair ekaikena kṛtaṃ purā 05,048.037a dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam 05,048.037c dhanaṃjayena vikramya kim anena tadā kṛtam 05,048.037d*0322_01 sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ 05,048.037d*0322_02 api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyur na punar jayam 05,048.038a sahitān hi kurūn sarvān abhiyāto dhanaṃjayaḥ 05,048.038c pramathya cācchinad gāvaḥ kim ayaṃ proṣitas tadā 05,048.039a gandharvair ghoṣayātrāyāṃ hriyate yat sutas tava 05,048.039c kva tadā sūtaputro 'bhūd ya idānīṃ vṛṣāyate 05,048.040a nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā 05,048.040c yamābhyām eva cāgamya gandharvās te parājitāḥ 05,048.041a etāny asya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha 05,048.041c vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ 05,048.042a bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmanāḥ 05,048.042c dhṛtarāṣṭram uvācedaṃ rājamadhye 'bhipūjayan 05,048.043a yad āha bharataśreṣṭho bhīṣmas tat kriyatāṃ nṛpa 05,048.043c na kāmam arthalipsūnāṃ vacanaṃ kartum arhasi 05,048.044a purā yuddhāt sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṃgamam 05,048.044b*0323_01 ajeyāḥ pāṇḍavā rājan sendrair api surāsuraiḥ 05,048.044c yad vākyam arjunenoktaṃ saṃjayena niveditam 05,048.045a sarvaṃ tad abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ 05,048.045c na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti dhanurdharaḥ 05,048.046a anādṛtya tu tad vākyam arthavad droṇabhīṣmayoḥ 05,048.046c tataḥ sa saṃjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavam 05,048.047a tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite 'bhavan 05,048.047c bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyag anubhāṣate 05,049.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,049.001a kim asau pāṇḍavo rājā dharmaputro 'bhyabhāṣata 05,049.001c śrutvemā bahulāḥ senāḥ pratyarthena samāgatāḥ 05,049.002a kim icchaty abhisaṃrambhād yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ 05,049.002c kasya svid bhrātṛputrāṇāṃ cintāsu mukham īkṣate 05,049.003a ke svid enaṃ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥ 05,049.003c nikṛtyā kopitaṃ mandair dharmajñaṃ dharmacāriṇam 05,049.004 saṃjaya uvāca 05,049.004a rājño mukham udīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 05,049.004c yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvān anuśāsti ca 05,049.005a pṛthagbhūtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ 05,049.005c āyāntam abhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 05,049.006a tamaḥ sūryam ivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasam 05,049.006c pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśim ivodyatam 05,049.007a ā gopālāvipālebhyo nandamānaṃ yudhiṣṭhiram 05,049.007c pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandanti pāṇḍavam 05,049.008a brāhmaṇyo rājaputryaś ca viśāṃ duhitaraś ca yāḥ 05,049.008c krīḍantyo 'bhisamāyānti pārthaṃ saṃnaddham īkṣitum 05,049.009 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,049.009a saṃjayācakṣva kenāsmān pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.009c dhṛṣṭadyumnena senānyā somakāḥ kiṃbalā iva 05,049.010 vaiśaṃpāyana uvāca 05,049.010a gāvalgaṇis tu tat pṛṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi 05,049.010c niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ saṃcintayann iva 05,049.010e tatrānimittato daivāt sūtaṃ kaśmalam āviśat 05,049.011a tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi 05,049.011c saṃjayo 'yaṃ mahārāja mūrcchitaḥ patito bhuvi 05,049.011e vācaṃ na sṛjate kāṃ cid dhīnaprajño 'lpacetanaḥ 05,049.012 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,049.012a apaśyat saṃjayo nūnaṃ kuntīputrān mahārathān 05,049.012c tair asya puruṣavyāghrair bhṛśam udvejitaṃ manaḥ 05,049.013 vaiśaṃpāyana uvāca 05,049.013a saṃjayaś cetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedam abravīt 05,049.013c dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi 05,049.014a dṛṣṭavān asmi rājendra kuntīputrān mahārathān 05,049.014c matsyarājagṛhāvāsād avarodhena karśitān 05,049.014e śṛṇu yair hi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.014f*0324_01 dhṛṣṭadyumnena vīreṇa yuddhe vaste 'bhyayuñjata 05,049.015a yo naiva roṣān na bhayān na kāmān nārthakāraṇāt 05,049.015c na hetuvādād dharmātmā satyaṃ jahyāt kathaṃ cana 05,049.016a yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ 05,049.016c ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.017a yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 05,049.017c yo vai sarvān mahīpālān vaśe cakre dhanurdharaḥ 05,049.017e tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.018a niḥsṛtānāṃ jatugṛhād dhiḍimbāt puruṣādakāt 05,049.018c ya eṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 05,049.019a yājñasenīm atho yatra sindhurājo 'pakṛṣṭavān 05,049.019c tatraiṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 05,049.020a yaś ca tān saṃgatān sarvān pāṇḍavān vāraṇāvate 05,049.020c dahyato mocayām āsa tena vas te 'bhyayuñjata 05,049.021a kṛṣṇāyāś caratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥ 05,049.021c praviśya viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam 05,049.022a yasya nāgāyutaṃ vīryaṃ bhujayoḥ sāram arpitam 05,049.022c tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.023a kṛṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ 05,049.023c ajayad yaḥ purā vīro yudhyamānaṃ puraṃdaram 05,049.024a yaḥ sa sākṣān mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam 05,049.024c toṣayām āsa yuddhena devadevam umāpatim 05,049.025a yaś ca sarvān vaśe cakre lokapālān dhanurdharaḥ 05,049.025c tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.026a yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe mlecchagaṇāyutām 05,049.026c sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ 05,049.027a tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhṛtā 05,049.027c mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.028a yaḥ kāśīn aṅgamagadhān kaliṅgāṃś ca yudhājayat 05,049.028c tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.029a yasya vīryeṇa sadṛśāś catvāro bhuvi mānavāḥ 05,049.029c aśvatthāmā dhṛṣṭaketuḥ pradyumno rukmir eva ca 05,049.030a tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.030c yavīyasā nṛvīreṇa mādrīnandikareṇa ca 05,049.031a tapaś cacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī 05,049.031c bhīṣmasya vadham icchantī pretyāpi bharatarṣabha 05,049.032a pāñcālasya sutā jajñe daivāc ca sa punaḥ pumān 05,049.032c strīpuṃsoḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān 05,049.033a yaḥ kaliṅgān samāpede pāñcālo yuddhadurmadaḥ 05,049.033c śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata 05,049.034a yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhane kila 05,049.034c maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.035a maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ 05,049.035c sumṛṣṭakavacāḥ śūrās taiś ca vas te 'bhyayuñjata 05,049.036a yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimān satyavikramaḥ 05,049.036c tena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṃgaraḥ 05,049.037a ya āsīc charaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanām 05,049.037c raṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.037d*0325_01 yaś ca droṇavināśāya samutpanno mahāmanāḥ 05,049.037d*0325_02 dhṛṣṭadyumnena senānyā pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.038a yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ 05,049.038c sa teṣām abhavad yoddhā tena vas te 'bhyayuñjata 05,049.039a śiśubhir durjayaiḥ saṃkhye draupadeyair mahātmabhiḥ 05,049.039c āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.040a yaḥ kṛṣṇasadṛśo vīrye yudhiṣṭhirasamo dame 05,049.040c tenābhimanyunā saṃkhye pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.041a yaś caivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ 05,049.041c duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālir mahārathaḥ 05,049.041e tena vaś cedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.041f*0326_01 akṣauhiṇyā parivṛtaḥ pāṇḍavān yo 'bhisaṃśritaḥ 05,049.041f*0327_01 pāṇḍavān yo 'bhisaṃsṛtya āste yadukulodbhavaḥ 05,049.042a yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānām iva vāsavaḥ 05,049.042c tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata 05,049.043a tathā cedipater bhrātā śarabho bharatarṣabha 05,049.043c karakarṣeṇa sahitas tābhyāṃ vas te 'bhyayuñjata 05,049.044a jārāsaṃdhiḥ sahadevo jayatsenaś ca tāv ubhau 05,049.044b*0328_01 yuddhe 'pratirathau vīrau pāṇḍavārthe vyavasthitau 05,049.044c drupadaś ca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ 05,049.044e tyaktātmā pāṇḍavārthāya yotsyamāno vyavasthitaḥ 05,049.045a ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ 05,049.045c śataśo yān apāśritya dharmarājo vyavasthitaḥ 05,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,050.001a sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ 05,050.001c ekatas tv eva te sarve sametā bhīma ekataḥ 05,050.002a bhīmasenād dhi me bhūyo bhayaṃ saṃjāyate mahat 05,050.002c kruddhād amarṣaṇāt tāta vyāghrād iva mahāruroḥ 05,050.003a jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasan 05,050.003c bhīto vṛkodarāt tāta siṃhāt paśur ivābalaḥ 05,050.004a na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥ 05,050.004c sainye 'smin pratipaśyāmi ya enaṃ viṣahed yudhi 05,050.005a amarṣaṇaś ca kaunteyo dṛḍhavairaś ca pāṇḍavaḥ 05,050.005c anarmahāsī sonmādas tiryakprekṣī mahāsvanaḥ 05,050.006a mahāvego mahotsāho mahābāhur mahābalaḥ 05,050.006c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 05,050.007a ūrugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ 05,050.007c kurūṇām ṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 05,050.008a śaikyāyasamayīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣitām 05,050.008c manasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍam ivodyatam 05,050.009a yathā rurūṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaś caret 05,050.009c māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati 05,050.010a sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūravikramaḥ 05,050.010c bahvāśī vipratīpaś ca bālye 'pi rabhasaḥ sadā 05,050.011a udvepate me hṛdayaṃ yadā duryodhanādayaḥ 05,050.011c bālye 'pi tena yudhyanto vāraṇeneva marditāḥ 05,050.012a tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityam eva sutā mama 05,050.012b*0329_01 sa vai bhīmo mahāvīryaḥ kruddhaḥ parapuraṃjayaḥ 05,050.012c sa eva hetur bhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ 05,050.013a grasamānam anīkāni naravāraṇavājinām 05,050.013c paśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitam āhave 05,050.014a astre droṇārjunasamaṃ vāyuvegasamaṃ jave 05,050.014b*0330_01 maheśvarasamaṃ krodhe ko hanyād bhīmam āhave 05,050.014c saṃjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenam amarṣaṇam 05,050.015a atilābhaṃ tu manye 'haṃ yat tena ripughātinā 05,050.015c tadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā 05,050.016a yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāś ca samāhatāḥ 05,050.016b*0331_01 hiḍimbabakakirmīrapramukhāś ca mahābalāḥ 05,050.016c kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati 05,050.017a na sa jātu vaśe tasthau mama bālo 'pi saṃjaya 05,050.017c kiṃ punar mama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ 05,050.018a niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryād bhajyed api na saṃnamet 05,050.018c tiryakprekṣī saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyed vṛkodaraḥ 05,050.019a bṛhadaṃso 'pratibalo gauras tāla ivodgataḥ 05,050.019c pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko 'rjunāt 05,050.020a javena vājino 'tyeti balenātyeti kuñjarān 05,050.020c avyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī 05,050.021a iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsamukhāt purā 05,050.021c rūpato vīryataś caiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ 05,050.022a āyasena sa daṇḍena rathān nāgān hayān narān 05,050.022c haniṣyati raṇe kruddho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 05,050.023a amarṣī nityasaṃrabdho raudraḥ krūraparākramaḥ 05,050.023c mama tāta pratīpāni kurvan pūrvaṃ vimānitaḥ 05,050.024a niṣkīrṇām āyasīṃ sthūlāṃ suparvāṃ kāñcanīṃ gadām 05,050.024c śataghnīṃ śatanirhrādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ 05,050.025a apāram aplavāgādhaṃ samudraṃ śaraveginam 05,050.025c bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandās titīrṣavaḥ 05,050.026a krośato me na śṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ 05,050.026c viṣamaṃ nāvabudhyante prapātaṃ madhudarśinaḥ 05,050.027a saṃyugaṃ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunā 05,050.027c niyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ 05,050.028a śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍasrim amitaujasam 05,050.028c prahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ 05,050.029a gadāṃ bhrāmayatas tasya bhindato hastimastakān 05,050.029c sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpam utsṛjato muhuḥ 05,050.030a uddiśya pātān patataḥ kurvato bhairavān ravān 05,050.030c pratīpān patato mattān kuñjarān pratigarjataḥ 05,050.031a vigāhya rathamārgeṣu varān uddiśya nighnataḥ 05,050.031c agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā 05,050.032a vīthīṃ kurvan mahābāhur drāvayan mama vāhinīm 05,050.032c nṛtyann iva gadāpāṇir yugāntaṃ darśayiṣyati 05,050.033a prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjan puṣpitān drumān 05,050.033c pravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ 05,050.034a kurvan rathān vipuruṣān vidhvajān bhagnapuṣkarān 05,050.034c ārujan puruṣavyāghro rathinaḥ sādinas tathā 05,050.035a gaṅgāvega ivānūpāṃs tīrajān vividhān drumān 05,050.035c pravekṣyati mahāsenāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya 05,050.036a vaśaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥ 05,050.036c mama putrāś ca bhṛtyāś ca rājānaś caiva saṃjaya 05,050.037a yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purā 05,050.037c vāsudevasahāyena jarāsaṃdho nipātitaḥ 05,050.038a kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsaṃdhena dhīmatā 05,050.038c māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā 05,050.039a bhīṣmapratāpāt kuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥ 05,050.039c te na tasya vaśaṃ jagmuḥ kevalaṃ daivam eva vā 05,050.040a sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā 05,050.040c anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato 'dhikam 05,050.041a dīrghakālena saṃsiktaṃ viṣam āśīviṣo yathā 05,050.041c sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṃjaya 05,050.042a mahendra iva vajreṇa dānavān devasattamaḥ 05,050.042c bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān 05,050.043a aviṣahyam anāvāryaṃ tīvravegaparākramam 05,050.043c paśyāmīvātitāmrākṣam āpatantaṃ vṛkodaram 05,050.044a agadasyāpy adhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ 05,050.044c bāhubhyāṃ yudhyamānasya kas tiṣṭhed agrataḥ pumān 05,050.045a bhīṣmo droṇaś ca vipro 'yaṃ kṛpaḥ śāradvatas tathā 05,050.045c jānanty ete yathaivāhaṃ vīryajñas tasya dhīmataḥ 05,050.046a āryavrataṃ tu jānantaḥ saṃgarān na bibhitsavaḥ 05,050.046c senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ 05,050.047a balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ 05,050.047c paśyann api jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yat sutān 05,050.048a te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgam aindraṃ samāsthitāḥ 05,050.048c tyakṣyanti tumule prāṇān rakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ 05,050.049a yathaiṣāṃ māmakās tāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api 05,050.049c pautrā bhīṣmasya śiṣyāś ca droṇasya ca kṛpasya ca 05,050.050a yat tv asmad āśrayaṃ kiṃ cid dattam iṣṭaṃ ca saṃjaya 05,050.050c tasyāpacitim āryatvāt kartāraḥ sthavirās trayaḥ 05,050.051a ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥ 05,050.051c nidhanaṃ brāhmaṇasyājau varam evāhur uttamam 05,050.052a sa vai śocāmi sarvān vai ye yuyutsanti pāṇḍavān 05,050.052c vikruṣṭaṃ vidureṇādau tad etad bhayam āgatam 05,050.053a na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya saṃjaya 05,050.053c bhavaty atibale hy etaj jñānam apy upaghātakam 05,050.054a ṛṣayo hy api nirmuktāḥ paśyanto lokasaṃgrahān 05,050.054c sukhe bhavanti sukhinas tathā duḥkhena duḥkhitāḥ 05,050.055a kiṃ punar yo 'ham āsaktas tatra tatra sahasradhā 05,050.055c putreṣu rājyadāreṣu pautreṣv api ca bandhuṣu 05,050.056a saṃśaye tu mahaty asmin kiṃ nu me kṣamam uttamam 05,050.056c vināśaṃ hy eva paśyāmi kurūṇām anucintayan 05,050.057a dyūtapramukham ābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahat 05,050.057c mandenaiśvaryakāmena lobhāt pāpam idaṃ kṛtam 05,050.058a manye paryāyadharmo 'yaṃ kālasyātyantagāminaḥ 05,050.058c cakre pradhir ivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum 05,050.059a kiṃ nu kāryaṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi saṃjaya 05,050.059c ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ 05,050.060a avaśo 'haṃ purā tāta putrāṇāṃ nihate śate 05,050.060c śroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet 05,050.061a yathā nidāghe jvalanaḥ samiddho; dahet kakṣaṃ vāyunā codyamānaḥ 05,050.061c gadāhastaḥ pāṇḍavas tadvad eva; hantā madīyān sahito 'rjunena 05,051.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,051.001a yasya vai nānṛtā vācaḥ pravṛttā anuśuśrumaḥ 05,051.001c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ 05,051.002a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 05,051.002c aniśaṃ cintayāno 'pi yaḥ pratīyād rathena tam 05,051.003a asyataḥ karṇinālīkān mārgaṇān hṛdayacchidaḥ 05,051.003c pratyetā na samaḥ kaś cid yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 05,051.004a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi vīrau nararṣabhau 05,051.004b*0332_01 kṛtāstrau balināṃ śreṣṭhau samareṣv aparājitau 05,051.004c māhātmyāt saṃśayo loke na tv asti vijayo mama 05,051.005a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ 05,051.005c samartho balavān pārtho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 05,051.005e bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājayaḥ 05,051.006a sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ 05,051.006c api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyur na punar jayam 05,051.006e vadhe nūnaṃ bhavec chāntis tayor vā phalgunasya vā 05,051.007a na tu jetārjunasyāsti hantā cāsya na vidyate 05,051.007c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati ya utthitaḥ 05,051.008a anye 'py astrāṇi jānanti jīyante ca jayanti ca 05,051.008c ekāntavijayas tv eva śrūyate phalgunasya ha 05,051.009a trayastriṃśat samāhūya khāṇḍave 'gnim atarpayat 05,051.009c jigāya ca surān sarvān nāsya vedmi parājayam 05,051.010a yasya yantā hṛṣīkeśaḥ śīlavṛttasamo yudhi 05,051.010c dhruvas tasya jayas tāta yathendrasya jayas tathā 05,051.011a kṛṣṇāv ekarathe yattāv adhijyaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ 05,051.011c yugapat trīṇi tejāṃsi sametāny anuśuśrumaḥ 05,051.012a naiva no 'sti dhanus tādṛṅ na yoddhā na ca sārathiḥ 05,051.012c tac ca mandā na jānanti duryodhanavaśānugāḥ 05,051.013a śeṣayed aśanir dīpto nipatan mūrdhni saṃjaya 05,051.013c na tu śeṣaṃ śarāḥ kuryur astās tāta kirīṭinā 05,051.014a api cāsyann ivābhāti nighnann iva ca phalgunaḥ 05,051.014c uddharann iva kāyebhyaḥ śirāṃsi śaravṛṣṭibhiḥ 05,051.015a api bāṇamayaṃ tejaḥ pradīptam iva sarvataḥ 05,051.015c gāṇḍīveddhaṃ dahetājau putrāṇāṃ mama vāhinīm 05,051.016a api sā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ 05,051.016c vitrastā bahulā senā bhāratī pratibhāti me 05,051.017a yathā kakṣaṃ dahaty agniḥ pravṛddhaḥ sarvataś caran 05,051.017c mahārcir aniloddhūtas tadvad dhakṣyati māmakān 05,051.018a yadodvaman niśitān bāṇasaṃghān; sthātātatāyī samare kirīṭī 05,051.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; yathā bhavet tadvad avāraṇīyaḥ 05,051.019a yadā hy abhīkṣṇaṃ subahūn prakārāñ; śrotāsmi tān āvasathe kurūṇām 05,051.019c teṣāṃ samantāc ca tathā raṇāgre; kṣayaḥ kilāyaṃ bharatān upaiti 05,052.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,052.001a yathaiva pāṇḍavāḥ sarve parākrāntā jigīṣavaḥ 05,052.001c tathaivābhisarās teṣāṃ tyaktātmāno jaye dhṛtāḥ 05,052.002a tvam eva hi parākrāntān ācakṣīthāḥ parān mama 05,052.002c pāñcālān kekayān matsyān māgadhān vatsabhūmipān 05,052.003a yaś ca sendrān imāṃl lokān icchan kuryād vaśe balī 05,052.003c sa śreṣṭho jagataḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ jaye dhṛtaḥ 05,052.004a samastām arjunād vidyāṃ sātyakiḥ kṣipram āptavān 05,052.004c śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān 05,052.005a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ krūrakarmā mahārathaḥ 05,052.005c māmakeṣu raṇaṃ kartā baleṣu paramāstravit 05,052.006a yudhiṣṭhirasya ca krodhād arjunasya ca vikramāt 05,052.006c yamābhyāṃ bhīmasenāc ca bhayaṃ me tāta jāyate 05,052.007a amānuṣaṃ manuṣyendrair jālaṃ vitatam antarā 05,052.007c mama senāṃ haniṣyanti tataḥ krośāmi saṃjaya 05,052.008a darśanīyo manasvī ca lakṣmīvān brahmavarcasī 05,052.008c medhāvī sukṛtaprajño dharmātmā pāṇḍunandanaḥ 05,052.009a mitrāmātyaiḥ susaṃpannaḥ saṃpanno yojyayojakaiḥ 05,052.009c bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrair upapanno mahārathaiḥ 05,052.010a dhṛtyā ca puruṣavyāghro naibhṛtyena ca pāṇḍavaḥ 05,052.010c anṛśaṃso vadānyaś ca hrīmān satyaparākramaḥ 05,052.011a bahuśrutaḥ kṛtātmā ca vṛddhasevī jitendriyaḥ 05,052.011c taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ samiddham iva pāvakam 05,052.012a tapantam iva ko mandaḥ patiṣyati pataṃgavat 05,052.012c pāṇḍavāgnim anāvāryaṃ mumūrṣur mūḍhacetanaḥ 05,052.013a tanur uccaḥ śikhī rājā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ 05,052.013c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 05,052.014a tair ayuddhaṃ sādhu manye kuravas tan nibodhata 05,052.014c yuddhe vināśaḥ kṛtsnasya kulasya bhavitā dhruvam 05,052.015a eṣā me paramā śāntir yayā śāmyati me manaḥ 05,052.015c yadi tv ayuddham iṣṭaṃ vo vayaṃ śāntyai yatāmahe 05,052.016a na tu naḥ śikṣamāṇānām upekṣeta yudhiṣṭhiraḥ 05,052.016c jugupsati hy adharmeṇa mām evoddiśya kāraṇam 05,053.001 saṃjaya uvāca 05,053.001a evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata 05,053.001c yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradṛśyate 05,053.002a idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ 05,053.002c yat putravaśam āgaccheḥ sattvajñaḥ savyasācinaḥ 05,053.003a naiṣa kālo mahārāja tava śaśvat kṛtāgasaḥ 05,053.003c tvayā hy evāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha 05,053.003d*0333_01 svīkṛtās tair janapadāḥ kuravas te sajāṅgalāḥ 05,053.003d*0333_02 kathaṃ vīraur jitāṃ bhūmim akhilāṃ pratipadyathāḥ 05,053.004a pitā śreṣṭhaḥ suhṛd yaś ca samyak praṇihitātmavān 05,053.004c āstheyaṃ hi hitaṃ tena na drogdhā gurur ucyate 05,053.005a idaṃ jitam idaṃ labdham iti śrutvā parājitān 05,053.005c dyūtakāle mahārāja smayase sma kumāravat 05,053.006a paruṣāṇy ucyamānān sma purā pārthān upekṣase 05,053.006c kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti prapātaṃ nānupaśyasi 05,053.007a pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravas te sajāṅgalāḥ 05,053.007b*0334_01 prārthayanti mahāyuddhe nānubandham avekṣase 05,053.007c atha vīrair jitāṃ bhūmim akhilāṃ pratyapadyathāḥ 05,053.008a bāhuvīryārjitā bhūmis tava pārthair niveditā 05,053.008c mayedaṃ kṛtam ity eva manyase rājasattama 05,053.009a grastān gandharvarājena majjato hy aplave 'mbhasi 05,053.009c ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃs te rājasattama 05,053.010a kumāravac ca smayase dyūte vinikṛteṣu yat 05,053.010c pāṇḍaveṣu vanaṃ rājan pravrajatsu punaḥ punaḥ 05,053.011a pravarṣataḥ śaravrātān arjunasya śitān bahūn 05,053.011c apy arṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punar māṃsayonayaḥ 05,053.012a asyatāṃ phalgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam 05,053.012c keśavaḥ sarvabhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam 05,053.013a vānaro rocamānaś ca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ 05,053.013c evam etāni saratho vahañ śvetahayo raṇe 05,053.013e kṣapayiṣyati no rājan kālacakram ivodyatam 05,053.014a tasyādya vasudhā rājan nikhilā bharatarṣabha 05,053.014c yasya bhīmārjunau yodhau sa rājā rājasattama 05,053.015a tathā bhīmahataprāyāṃ majjantīṃ tava vāhinīm 05,053.015c duryodhanamukhā dṛṣṭvā kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ 05,053.016a na hi bhīmabhayād bhītā lapsyante vijayaṃ vibho 05,053.016c tava putrā mahārāja rājānaś cānusāriṇaḥ 05,053.017a matsyās tvām adya nārcanti pāñcālāś ca sakekayāḥ 05,053.017c śālveyāḥ śūrasenāś ca sarve tvām avajānate 05,053.017e pārthaṃ hy ete gatāḥ sarve vīryajñās tasya dhīmataḥ 05,053.017f*0335_01 bhaktyā hy asya virudhyante tava putraiḥ sadaiva te 05,053.018a anarhān eva tu vadhe dharmayuktān vikarmaṇā 05,053.018b*0336_01 yo 'kleśayat pāṇḍuputrān yo vidveṣṭy adhunāpi vai 05,053.018c sarvopāyair niyantavyaḥ sānugaḥ pāpapūruṣaḥ 05,053.018d*0337_01 aparokṣaṃ mahārāja sākṣāc cainaṃ bravīmy aham 05,053.018e tava putro mahārāja nātra śocitum arhasi 05,053.019a dyūtakāle mayā coktaṃ vidureṇa ca dhīmatā 05,053.019c yad idaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavān prati bhārata 05,053.019e anīśeneva rājendra sarvam etan nirarthakam 05,054.001 duryodhana uvāca 05,054.001a na bhetavyaṃ mahārāja na śocyā bhavatā vayam 05,054.001c samarthāḥ sma parān rājan vijetuṃ samare vibho 05,054.002a vanaṃ pravrājitān pārthān yad āyān madhusūdanaḥ 05,054.002c mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā 05,054.003a kekayā dhṛṣṭaketuś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,054.003c rājānaś cānvayuḥ pārthān bahavo 'nye 'nuyāyinaḥ 05,054.004a indraprasthasya cādūrāt samājagmur mahārathāḥ 05,054.004c vyagarhayaṃś ca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha 05,054.005a te yudhiṣṭhiram āsīnam ajinaiḥ prativāsitam 05,054.005c kṛṣṇapradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata 05,054.006a pratyādānaṃ ca rājyasya kāryam ūcur narādhipāḥ 05,054.006c bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ 05,054.007a śrutvā caitan mayoktās tu bhīṣmadroṇakṛpās tadā 05,054.007c jñātikṣayabhayād rājan bhītena bharatarṣabha 05,054.008a na te sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ 05,054.008c samucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaś cikīrṣati 05,054.009a ṛte ca viduraṃ sarve yūyaṃ vadhyā mahātmanaḥ 05,054.009c dhṛtarāṣṭraś ca dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ 05,054.010a samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥ 05,054.010c ekarājyaṃ kurūṇāṃ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire 05,054.011a tatra kiṃ prāptakālaṃ naḥ praṇipātaḥ palāyanam 05,054.011c prāṇān vā saṃparityajya pratiyudhyāmahe parān 05,054.012a pratiyuddhe tu niyataḥ syād asmākaṃ parājayaḥ 05,054.012c yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ 05,054.013a viraktarāṣṭrāś ca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥ 05,054.013c dhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ 05,054.014a praṇipāte tu doṣo 'sti bandhūnāṃ śāśvatīḥ samāḥ 05,054.014c pitaraṃ tv eva śocāmi prajñānetraṃ janeśvaram 05,054.014e matkṛte duḥkham āpannaṃ kleśaṃ prāptam anantakam 05,054.015a kṛtaṃ hi tava putraiś ca pareṣām avarodhanam 05,054.015c matpriyārthaṃ puraivaitad viditaṃ te narottama 05,054.016a te rājño dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ 05,054.016c vairaṃ pratikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ 05,054.017a tato droṇo 'bravīd bhīṣmaḥ kṛpo drauṇiś ca bhārata 05,054.017c matvā māṃ mahatīṃ cintām āsthitaṃ vyathitendriyam 05,054.018a abhidrugdhāḥ pare cen no na bhetavyaṃ paraṃtapa 05,054.018c asamarthāḥ pare jetum asmān yudhi janeśvara 05,054.019a ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṃ sarvapārthivān 05,054.019c āgacchantu vineṣyāmo darpam eṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ 05,054.020a puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ 05,054.020c mṛte pitary abhikruddho rathenaikena bhārata 05,054.021a jaghāna subahūṃs teṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥ 05,054.021c tatas te śaraṇaṃ jagmur devavratam imaṃ bhayāt 05,054.022a sa bhīṣmaḥ susamartho 'yam asmābhiḥ sahito raṇe 05,054.022c parān vijetuṃ tasmāt te vyetu bhīr bharatarṣabha 05,054.022e ity eṣāṃ niścayo hy āsīt tatkālam amitaujasām 05,054.023a purā pareṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīd vaśavartinī 05,054.023c asmān punar amī nādya samarthā jetum āhave 05,054.023e chinnapakṣāḥ pare hy adya vīryahīnāś ca pāṇḍavāḥ 05,054.024a asmatsaṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabha 05,054.024c ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāś ca pārthivāḥ 05,054.025a apy agniṃ praviśeyus te samudraṃ vā paraṃtapa 05,054.025c madarthe pārthivāḥ sarve tad viddhi kurusattama 05,054.026a unmattam iva cāpi tvāṃ prahasantīha duḥkhitam 05,054.026c vilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane 05,054.027a eṣāṃ hy ekaikaśo rājñāṃ samarthaḥ pāṇḍavān prati 05,054.027c ātmānaṃ manyate sarvo vyetu te bhayam āgatam 05,054.028a sarvāṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavo 'pi na śaknuyāt 05,054.028c hantum akṣayyarūpeyaṃ brahmaṇāpi svayambhuvā 05,054.029a yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañca grāmān sa yācati 05,054.029c bhīto hi māmakāt sainyāt prabhāvāc caiva me prabho 05,054.030a samarthaṃ manyase yac ca kuntīputraṃ vṛkodaram 05,054.030c tan mithyā na hi me kṛtsnaṃ prabhāvaṃ vettha bhārata 05,054.031a matsamo hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 05,054.031c nāsīt kaś cid atikrānto bhavitā na ca kaś cana 05,054.032a yukto duḥkhocitaś cāhaṃ vidyāpāragatas tathā 05,054.032c tasmān na bhīmān nānyebhyo bhayaṃ me vidyate kva cit 05,054.033a duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ 05,054.033c saṃkarṣaṇasya bhadraṃ te yat tadainam upāvasam 05,054.034a yuddhe saṃkarṣaṇasamo balenābhyadhiko bhuvi 05,054.034c gadāprahāraṃ bhīmo me na jātu viṣahed yudhi 05,054.035a ekaṃ prahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣito nṛpa 05,054.035c sa evainaṃ nayed ghoraṃ kṣipraṃ vaivasvatakṣayam 05,054.036a iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājan draṣṭuṃ vṛkodaram 05,054.036c suciraṃ prārthito hy eṣa mama nityaṃ manorathaḥ 05,054.037a gadayā nihato hy ājau mama pārtho vṛkodaraḥ 05,054.037c viśīrṇagātraḥ pṛthivīṃ parāsuḥ prapatiṣyati 05,054.038a gadāprahārābhihato himavān api parvataḥ 05,054.038c sakṛn mayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā 05,054.039a sa cāpy etad vijānāti vāsudevārjunau tathā 05,054.039c duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ 05,054.040a tat te vṛkodaramayaṃ bhayaṃ vyetu mahāhave 05,054.040c vyapaneṣyāmy ahaṃ hy enaṃ mā rājan vimanā bhava 05,054.041a tasmin mayā hate kṣipram arjunaṃ bahavo rathāḥ 05,054.041c tulyarūpā viśiṣṭāś ca kṣepsyanti bharatarṣabha 05,054.042a bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ karṇo bhūriśravās tathā 05,054.042c prāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ 05,054.043a ekaika eṣāṃ śaktas tu hantuṃ bhārata pāṇḍavān 05,054.043c samastās tu kṣaṇenaitān neṣyanti yamasādanam 05,054.044a samagrā pārthivī senā pārtham ekaṃ dhanaṃjayam 05,054.044c kasmād aśaktā nirjetum iti hetur na vidyate 05,054.045a śaravrātais tu bhīṣmeṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,054.045c droṇadrauṇikṛpaiś caiva gantā pārtho yamakṣayam 05,054.046a pitāmaho hi gāṅgeyaḥ śaṃtanor adhi bhārata 05,054.046c brahmarṣisadṛśo jajñe devair api durutsahaḥ 05,054.046d*0338_01 na hantā vidyate cāpi rājan bhīṣmasya kaś cana 05,054.046e pitrā hy uktaḥ prasannena nākāmas tvaṃ mariṣyasi 05,054.047a brahmarṣeś ca bharadvājād droṇyāṃ droṇo vyajāyata 05,054.047c droṇāj jajñe mahārāja drauṇiś ca paramāstravit 05,054.048a kṛpaś cācāryamukhyo 'yaṃ maharṣer gautamād api 05,054.048c śarastambodbhavaḥ śrīmān avadhya iti me matiḥ 05,054.049a ayonijaṃ trayaṃ hy etat pitā mātā ca mātulaḥ 05,054.049c aśvatthāmno mahārāja sa ca śūraḥ sthito mama 05,054.050a sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ 05,054.050c śakrasyāpi vyathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha 05,054.050d*0339_01 naiteṣām arjunaḥ śakta ekaikaṃ prati vīkṣitum 05,054.050d*0339_02 sahitās tu naravyāghrā haniṣyanti dhanaṃjayam 05,054.051a bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇo mato mama 05,054.051c anujñātaś ca rāmeṇa matsamo 'sīti bhārata 05,054.052a kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhe 05,054.052c te śacyarthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṃtapaḥ 05,054.052e amoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā 05,054.053a tasya śaktyopagūḍhasya kasmāj jīved dhanaṃjayaḥ 05,054.053c vijayo me dhruvaṃ rājan phalaṃ pāṇāv ivāhitam 05,054.053e abhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsno bhuvi parājayaḥ 05,054.054a ahnā hy ekena bhīṣmo 'yam ayutaṃ hanti bhārata 05,054.054c tat samāś ca maheṣvāsā droṇadrauṇikṛpā api 05,054.055a saṃśaptāni ca vṛndāni kṣatriyāṇāṃ paraṃtapa 05,054.055c arjunaṃ vayam asmān vā dhanaṃjaya iti sma ha 05,054.056a tāṃś cālam iti manyante savyasācivadhe vibho 05,054.056c pārthivāḥ sa bhavān rājann akasmād vyathate katham 05,054.057a bhīmasene ca nihate ko 'nyo yudhyeta bhārata 05,054.057c pareṣāṃ tan mamācakṣva yadi vettha paraṃtapa 05,054.057d*0340_01 pāñcāleṣu ca bhagneṣu ko 'nyaḥ sthātum ihārhati 05,054.058a pañca te bhrātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumno 'tha sātyakiḥ 05,054.058c pareṣāṃ sapta ye rājan yodhāḥ paramakaṃ balam 05,054.059a asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ 05,054.059c drauṇir vaikartanaḥ karṇaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ 05,054.060a prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ 05,054.060c duḥśāsano durmukhaś ca duḥsahaś ca viśāṃ pate 05,054.061a śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ 05,054.061c śalo bhūriśravāś cobhau vikarṇaś ca tavātmajaḥ 05,054.062a akṣauhiṇyo hi me rājan daśaikā ca samāhṛtāḥ 05,054.062c nyūnāḥ pareṣāṃ saptaiva kasmān me syāt parājayaḥ 05,054.063a balaṃ triguṇato hīnaṃ yodhyaṃ prāha bṛhaspatiḥ 05,054.063c parebhyas triguṇā ceyaṃ mama rājann anīkinī 05,054.064a guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārata 05,054.064c guṇodayaṃ bahuguṇam ātmanaś ca viśāṃ pate 05,054.065a etat sarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhārata 05,054.065c nyūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mohaṃ gantum arhasi 05,054.066 vaiśaṃpāyana uvāca 05,054.066a ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata 05,054.066c vidhitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapuraṃjayaḥ 05,055.001 duryodhana uvāca 05,055.001a akṣauhiṇīḥ sapta labdhvā rājabhiḥ saha saṃjaya 05,055.001c kiṃ svid icchati kaunteyo yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ 05,055.002 saṃjaya uvāca 05,055.002a atīva mudito rājan yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ 05,055.002c bhīmasenārjunau cobhau yamāv api na bibhyataḥ 05,055.003a rathaṃ tu divyaṃ kaunteyaḥ sarvā vibhrājayan diśaḥ 05,055.003c mantraṃ jijñāsamānaḥ san bībhatsuḥ samayojayat 05,055.004a tam apaśyāma saṃnaddhaṃ meghaṃ vidyutprabhaṃ yathā 05,055.004c sa mantrān samabhidhyāya hṛṣyamāṇo 'bhyabhāṣata 05,055.005a pūrvarūpam idaṃ paśya vayaṃ jeṣyāma saṃjaya 05,055.005c bībhatsur māṃ yathovāca tathāvaimy aham apy uta 05,055.006 duryodhana uvāca 05,055.006a praśaṃsasy abhinandaṃs tān pārthān akṣaparājitān 05,055.006c arjunasya rathe brūhi katham aśvāḥ kathaṃ dhvajaḥ 05,055.007 saṃjaya uvāca 05,055.007a bhauvanaḥ saha śakreṇa bahucitraṃ viśāṃ pate 05,055.007c rūpāṇi kalpayām āsa tvaṣṭā dhātrā sahābhibho 05,055.008a dhvaje hi tasmin rūpāṇi cakrus te devamāyayā 05,055.008c mahādhanāni divyāni mahānti ca laghūni ca 05,055.008d*0341_01 bhīmasenānurodhāya hanūmān mārutātmajaḥ 05,055.008d*0341_02 ātmapratikṛtiṃ tasmin dhvaja āropayiṣyati 05,055.009a sarvā diśo yojanamātram antaraṃ; sa tiryag ūrdhvaṃ ca rurodha vai dhvajaḥ 05,055.009c na saṃsajjet tarubhiḥ saṃvṛto 'pi; tathā hi māyā vihitā bhauvanena 05,055.010a yathākāśe śakradhanuḥ prakāśate; na caikavarṇaṃ na ca vidma kiṃ nu tat 05,055.010c tathā dhvajo vihito bhauvanena; bahvākāraṃ dṛśyate rūpam asya 05,055.011a yathāgnidhūmo divam eti ruddhvā; varṇān bibhrat taijasaṃ tac charīram 05,055.011c tathā dhvajo vihito bhauvanena; na ced bhāro bhavitā nota rodhaḥ 05,055.012a śvetās tasmin vātavegāḥ sadaśvā; divyā yuktāś citrarathena dattāḥ 05,055.012b*0342_01 bhuvy antarikṣe divi vā narendra 05,055.012b*0342_02 eṣāṃ gatir hīyate nātra sarvā 05,055.012c śataṃ yat tat pūryate nityakālaṃ; hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāt 05,055.013a tathā rājño dantavarṇā bṛhanto; rathe yuktā bhānti tadvīryatulyāḥ 05,055.013c ṛśyaprakhyā bhīmasenasya vāhā; raṇe vāyos tulyavegā babhūvuḥ 05,055.014a kalmāṣāṅgās tittiricitrapṛṣṭhā; bhrātrā dattāḥ prīyatā phalgunena 05,055.014c bhrātur vīrasya svais turaṃgair viśiṣṭā; mudā yuktāḥ sahadevaṃ vahanti 05,055.015a mādrīputraṃ nakulaṃ tv ājamīḍhaṃ; mahendradattā harayo vājimukhyāḥ 05,055.015c samā vāyor balavantas tarasvino; vahanti vīraṃ vṛtraśatruṃ yathendram 05,055.016a tulyāś caibhir vayasā vikrameṇa; javena caivāpratirūpāḥ sadaśvāḥ 05,055.016c saubhadrādīn draupadeyān kumārān; vahanty aśvā devadattā bṛhantaḥ 05,056.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,056.001a kāṃs tatra saṃjayāpaśyaḥ pratyarthena samāgatān 05,056.001c ye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm 05,056.002 saṃjaya uvāca 05,056.002a mukhyam andhakavṛṣṇīnām apaśyaṃ kṛṣṇam āgatam 05,056.002c cekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca sātyakim 05,056.003a pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tau pāṇḍavān abhisaṃśritau 05,056.003c mahārathau samākhyātāv ubhau puruṣamāninau 05,056.004a akṣauhiṇyātha pāñcālyo daśabhis tanayair vṛtaḥ 05,056.004c satyajitpramukhair vīrair dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ 05,056.005a drupado vardhayan mānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥ 05,056.005c upāyāt sarvasainyānāṃ praticchādya tadā vapuḥ 05,056.006a virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca 05,056.006c sūryadattādibhir vīrair madirāśvapurogamaiḥ 05,056.007a sahitaḥ pṛthivīpālo bhrātṛbhis tanayais tathā 05,056.007c akṣauhiṇyaiva sainyasya vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ 05,056.008a jārāsaṃdhir māgadhaś ca dhṛṣṭaketuś ca cedirāṭ 05,056.008c pṛthak pṛthag anuprāptau pṛthag akṣauhiṇīvṛtau 05,056.009a kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitakadhvajāḥ 05,056.009c akṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavān abhisaṃśritāḥ 05,056.010a etān etāvatas tatra yān apaśyaṃ samāgatān 05,056.010c ye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm 05,056.011a yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram 05,056.011c sa tasya senāpramukhe dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 05,056.012a bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan bhāgaḥ kḷptaḥ śikhaṇḍinaḥ 05,056.012c taṃ virāṭo 'nu saṃyātā saha matsyaiḥ prahāribhiḥ 05,056.013a jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balī 05,056.013c tau tu tatrābruvan ke cid viṣamau no matāv iti 05,056.014a duryodhanaḥ sahasutaḥ sārdhaṃ bhrātṛśatena ca 05,056.014c prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhīmasenasya bhāgataḥ 05,056.015a arjunasya tu bhāgena karṇo vaikartano mataḥ 05,056.015c aśvatthāmā vikarṇaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 05,056.016a aśakyāś caiva ye ke cit pṛthivyāṃ śūramāninaḥ 05,056.016c sarvāṃs tān arjunaḥ pārthaḥ kalpayām āsa bhāgataḥ 05,056.017a maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ 05,056.017c kekayān eva bhāgena kṛtvā yotsyanti saṃyuge 05,056.018a teṣām eva kṛto bhāgo mālavāḥ śālvakekayāḥ 05,056.018c trigartānāṃ ca dvau mukhyau yau tau saṃśaptakāv iti 05,056.019a duryodhanasutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca 05,056.019c saubhadreṇa kṛto bhāgo rājā caiva bṛhadbalaḥ 05,056.020a draupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 05,056.020c dhṛṣṭadyumnamukhā droṇam abhiyāsyanti bhārata 05,056.021a cekitānaḥ somadattaṃ dvairathe yoddhum icchati 05,056.021c bhojaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhāno yuyutsati 05,056.022a sahadevas tu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi 05,056.022c svam aṃśaṃ kalpayām āsa śyālaṃ te subalātmajam 05,056.023a ulūkaṃ cāpi kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥ 05,056.023c nakulaḥ kalpayām āsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ 05,056.024a ye cānye pārthivā rājan pratyudyāsyanti saṃyuge 05,056.024c samāhvānena tāṃś cāpi pāṇḍuputrā akalpayan 05,056.025a evam eṣām anīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥ 05,056.025c yat te kāryaṃ saputrasya kriyatāṃ tad akālikam 05,056.026 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,056.026a na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūtadevinaḥ 05,056.026c yeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani 05,056.027a rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇā 05,056.027c gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam 05,056.028a vidrutāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairair mahātmabhiḥ 05,056.028c tāṃ raṇe ke 'nuyāsyanti prabhagnāṃ pāṇḍavair yudhi 05,056.029a sarve hy atirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥ 05,056.029c sūryapāvakayos tulyās tejasā samitiṃjayāḥ 05,056.030a yeṣāṃ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ 05,056.030c yodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasācivṛkodarau 05,056.031a nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,056.031c sātyakir drupadaś caiva dhṛṣṭadyumnasya cātmajaḥ 05,056.032a uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ 05,056.032c śikhaṇḍī kṣatradevaś ca tathā vairāṭir uttaraḥ 05,056.032d*0343_01 tataḥ śvetas tu vairāṭiḥ ketumān vāhinīpatiḥ 05,056.033a kāśayaś cedayaś caiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥ 05,056.033c virāṭaputro babhrūś ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ 05,056.034a yeṣām indro 'py akāmānāṃ na haret pṛthivīm imām 05,056.034c vīrāṇāṃ raṇadhīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatān api 05,056.035a tān sarvān guṇasaṃpannān amanuṣyapratāpinaḥ 05,056.035c krośato mama duṣputro yoddhum icchati saṃjaya 05,056.036 duryodhana uvāca 05,056.036a ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarau 05,056.036c atha kasmāt pāṇḍavānām ekato manyase jayam 05,056.037a pitāmahaṃ ca droṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayam 05,056.037c jayadrathaṃ somadattam aśvatthāmānam eva ca 05,056.038a sucetaso maheṣvāsān indro 'pi sahito 'maraiḥ 05,056.038c aśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punas tāta pāṇḍavāḥ 05,056.039a sarvā ca pṛthivī sṛṣṭā madarthe tāta pāṇḍavān 05,056.039c āryān dhṛtimataḥ śūrān agnikalpān prabādhitum 05,056.040a na māmakān pāṇḍavās te samarthāḥ prativīkṣitum 05,056.040c parākrānto hy ahaṃ pāṇḍūn saputrān yoddhum āhave 05,056.041a matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata 05,056.041c te tān āvārayiṣyanti aiṇeyān iva tantunā 05,056.042a mahatā rathavaṃśena śarajālaiś ca māmakaiḥ 05,056.042c abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 05,056.043 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,056.043a unmatta iva me putro vilapaty eṣa saṃjaya 05,056.043c na hi śakto yudhā jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 05,056.044a jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām 05,056.044c balavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanām 05,056.045a yato nārocayam ahaṃ vigrahaṃ tair mahātmabhiḥ 05,056.045c kiṃ tu saṃjaya me brūhi punas teṣāṃ viceṣṭitam 05,056.046a kas tāṃs tarasvino bhūyaḥ saṃdīpayati pāṇḍavān 05,056.046c arciṣmato maheṣvāsān haviṣā pāvakān iva 05,056.047 saṃjaya uvāca 05,056.047a dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitān saṃdīpayati bhārata 05,056.047c yudhyadhvam iti mā bhaiṣṭa yuddhād bharatasattamāḥ 05,056.048a ye ke cit pārthivās tatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥ 05,056.048c yuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade 05,056.049a tān sarvān āhave kruddhān sānubandhān samāgatān 05,056.049c aham ekaḥ samādāsye timir matsyān ivaudakān 05,056.050a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanam 05,056.050c etāṃś cāpi nirotsyāmi veleva makarālayam 05,056.051a tathā bruvāṇaṃ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ 05,056.051c tava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 05,056.051e sarve samadhirūḍhāḥ sma saṃgrāmān naḥ samuddhara 05,056.052a jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatradharme vyavasthitam 05,056.052c samartham ekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ yuyutsatām 05,056.052e bhavatā yad vidhātavyaṃ tan naḥ śreyaḥ paraṃtapa 05,056.052e*0344_01 **** **** kauravāṇāṃ vinigrahe 05,056.052e*0344_02 purastād upayātānāṃ 05,056.053a saṃgrāmād apayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇām 05,056.053c pauruṣaṃ darśayañ śūro yas tiṣṭhed agrataḥ pumān 05,056.053e krīṇīyāt taṃ sahasreṇa nītiman nāma tat padam 05,056.054a sa tvaṃ śūraś ca vīraś ca vikrāntaś ca nararṣabha 05,056.054c bhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ 05,056.055a evaṃ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire 05,056.055c dhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vaco gatasādhvasaḥ 05,056.056a sarvāñ janapadān sūta yodhā duryodhanasya ye 05,056.056c sabāhlīkān kurūn brūyāḥ prātipeyāñ śaradvataḥ 05,056.057a sūtaputraṃ tathā droṇaṃ sahaputraṃ jayadratham 05,056.057c duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryodhanaṃ nṛpam 05,056.058a bhīṣmaṃ caiva brūhi gatvā tvam āśu; yudhiṣṭhiraṃ sādhunaivābhyupeta 05,056.058c mā vo vadhīd arjuno devaguptaḥ; kṣipraṃ yācadhvaṃ pāṇḍavaṃ lokavīram 05,056.058c*0345_01 rājyaṃ daddhvaṃ dharmarājasya tūrṇaṃ 05,056.059a naitādṛśo hi yodho 'sti pṛthivyām iha kaś cana 05,056.059c yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ 05,056.060a devair hi saṃbhṛto divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ 05,056.060c na sa jeyo manuṣyeṇa mā sma kṛdhvaṃ mano yudhi 05,057.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,057.001a kṣatratejā brahmacārī kaumārād api pāṇḍavaḥ 05,057.001c tena saṃyugam eṣyanti mandā vilapato mama 05,057.002a duryodhana nivartasva yuddhād bharatasattama 05,057.002c na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvastham ariṃdama 05,057.003a alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvitum 05,057.003c prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama 05,057.004a etad dhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam 05,057.004c yat tvaṃ praśāntim icchethāḥ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ 05,057.005a aṅgemāṃ samavekṣasva putra svām eva vāhinīm 05,057.005c jāta eva tava srāvas tvaṃ tu mohān na budhyase 05,057.006a na hy ahaṃ yuddham icchāmi naitad icchati bāhlikaḥ 05,057.006c na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na saṃjayaḥ 05,057.007a na somadatto na śalyo na kṛpo yuddham icchati 05,057.007c satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravās tathā 05,057.008a yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ 05,057.008c te yuddhaṃ nābhinandanti tat tubhyaṃ tāta rocatām 05,057.009a na tvaṃ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava 05,057.009c duḥśāsanaś ca pāpātmā śakuniś cāpi saubalaḥ 05,057.010 duryodhana uvāca 05,057.010a nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na saṃjaye 05,057.010c na vikarṇe na kāmboje na kṛpe na ca bāhlike 05,057.011a satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ 05,057.011c anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kṛtvā samāhvaye 05,057.012a ahaṃ ca tāta karṇaś ca raṇayajñaṃ vitatya vai 05,057.012c yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha 05,057.013a ratho vedī sruvaḥ khaḍgo gadā sruk kavacaṃ sadaḥ 05,057.013c cāturhotraṃ ca dhuryā me śarā darbhā havir yaśaḥ 05,057.014a ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe 05,057.014c vijitya svayam eṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau 05,057.015a ahaṃ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me 05,057.015c ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavān samare trayaḥ 05,057.016a ahaṃ hi pāṇḍavān hatvā praśāstā pṛthivīm imām 05,057.016c māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīm imām 05,057.017a tyaktaṃ me jīvitaṃ rājan dhanaṃ rājyaṃ ca pārthiva 05,057.017c na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyam aham acyuta 05,057.018a yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa māriṣa 05,057.018c tāvad apy aparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati 05,057.019 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,057.019a sarvān vas tāta śocāmi tyakto duryodhano mayā 05,057.019c ye mandam anuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam 05,057.020a rurūṇām iva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ 05,057.020c varān varān haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ 05,057.021a pratīpam iva me bhāti yuyudhānena bhāratī 05,057.021c vyastā sīmantinī trastā pramṛṣṭā dīrghabāhunā 05,057.022a saṃpūrṇaṃ pūrayan bhūyo balaṃ pārthasya mādhavaḥ 05,057.022c śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān 05,057.023a senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati 05,057.023c taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāram akutobhayam 05,057.024a yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarān vinipātitān 05,057.024c viśīrṇadantān giryābhān bhinnakumbhān saśoṇitān 05,057.025a tān abhiprekṣya saṃgrāme viśīrṇān iva parvatān 05,057.025c bhīto bhīmasya saṃsparśāt smartāsi vacanasya me 05,057.026a nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ hatarathadvipam 05,057.026c gatim agner iva prekṣya smartāsi vacanasya me 05,057.027a mahad vo bhayam āgāmi na cec chāmyatha pāṇḍavaiḥ 05,057.027c gadayā bhīmasenena hatāḥ śamam upaiṣyatha 05,057.028a mahāvanam iva chinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam 05,057.028c balaṃ kurūṇāṃ saṃgrāme tadā smartāsi me vacaḥ 05,057.029 vaiśaṃpāyana uvāca 05,057.029a etāvad uktvā rājā tu sa sarvān pṛthivīpatīn 05,057.029c anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha saṃjayam 05,058.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,058.001a yad abrūtāṃ mahātmānau vāsudevadhanaṃjayau 05,058.001c tan me brūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava 05,058.002 saṃjaya uvāca 05,058.002a śṛṇu rājan yathā dṛṣṭau mayā kṛṣṇadhanaṃjayau 05,058.002c ūcatuś cāpi yad vīrau tat te vakṣyāmi bhārata 05,058.003a pādāṅgulīr abhiprekṣan prayato 'haṃ kṛtāñjaliḥ 05,058.003c śuddhāntaṃ prāviśaṃ rājann ākhyātuṃ naradevayoḥ 05,058.004a naivābhimanyur na yamau taṃ deśam abhiyānti vai 05,058.004c yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī 05,058.005a ubhau madhvāsavakṣībāv ubhau candanarūṣitau 05,058.005b*0346_01 ekaparyaṅkaśayanau dṛṣṭau me keśavārjunau 05,058.005c sragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau 05,058.006a naikaratnavicitraṃ tu kāñcanaṃ mahad āsanam 05,058.006c vividhāstaraṇāstīrṇaṃ yatrāsātām ariṃdamau 05,058.006d*0347_01 satyāṅkam upadhānaṃ tu kṛtvā śete janārdanaḥ 05,058.007a arjunotsaṅgagau pādau keśavasyopalakṣaye 05,058.007c arjunasya ca kṛṣṇāyāṃ satyāyāṃ ca mahātmanaḥ 05,058.008a kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārtho me prādiśat tadā 05,058.008c tad ahaṃ pāṇinā spṛṣṭvā tato bhūmāv upāviśam 05,058.009a ūrdhvarekhatalau pādau pārthasya śubhalakṣaṇau 05,058.009c pādapīṭhād apahṛtau tatrāpaśyam ahaṃ śubhau 05,058.009d*0348_01 na nūnaṃ kalmaṣaṃ kiṃ cin mama karmasu vidyate 05,058.009d*0348_02 strīratnābhyāṃ sametau yan mitho mām abhyabhāṣatām 05,058.009d*0348_03 vismayo me mahān āsīd āstraṃ me bahu saṃgatam 05,058.009d*0348_04 hṛṣṭāni caiva romāṇi dṛṣṭvā tau sahitāv ubhau 05,058.010a śyāmau bṛhantau taruṇau śālaskandhāv ivodgatau 05,058.010c ekāsanagatau dṛṣṭvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat 05,058.010d*0349_01 tato 'bhyacintayaṃ tatra dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau 05,058.011a indraviṣṇusamāv etau mandātmā nāvabudhyate 05,058.011c saṃśrayād droṇabhīṣmābhyāṃ karṇasya ca vikatthanāt 05,058.012a nideśasthāv imau yasya mānasas tasya setsyate 05,058.012c saṃkalpo dharmarājasya niścayo me tadābhavat 05,058.013a satkṛtaś cānnapānābhyām ācchanno labdhasatkriyaḥ 05,058.013c añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya tau saṃdeśam acodayam 05,058.014a dhanurbāṇocitenaikapāṇinā śubhalakṣaṇam 05,058.014c pādam ānamayan pārthaḥ keśavaṃ samacodayat 05,058.015a indraketur ivotthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ 05,058.015c indravīryopamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭo mābhyabhāṣata 05,058.016a vācaṃ sa vadatāṃ śreṣṭho hlādinīṃ vacanakṣamām 05,058.016c trāsanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇām 05,058.016d*0350_01 bahiścarasya prāṇasya priyasya priyakāriṇaḥ 05,058.016d*0350_02 matimān matim āsthāya keśavaḥ saṃdadhe vacaḥ 05,058.017a vācaṃ tāṃ vacanārhasya śikṣākṣarasamanvitām 05,058.017c aśrauṣam aham iṣṭārthāṃ paścād dhṛdayaśoṣiṇīm 05,058.018 vāsudeva uvāca 05,058.018a saṃjayedaṃ vaco brūyā dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 05,058.018c śṛṇvataḥ kurumukhyasya droṇasyāpi ca śṛṇvataḥ 05,058.018d*0351_01 āvayor vacanāt sūta jyeṣṭhān apy abhivādayan 05,058.018d*0351_02 yavīyasaś ca kuśalaṃ paścāt pṛṣṭvaivam uttaram 05,058.019a yajadhvaṃ vipulair yajñair viprebhyo datta dakṣiṇāḥ 05,058.019c putrair dāraiś ca modadhvaṃ mahad vo bhayam āgatam 05,058.020a arthāṃs tyajata pātrebhyaḥ sutān prāpnuta kāmajān 05,058.020c priyaṃ priyebhyaś carata rājā hi tvarate jaye 05,058.021a ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati 05,058.021c yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūravāsinam 05,058.022a tejomayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam 05,058.022c maddvitīyena teneha vairaṃ vaḥ savyasācinā 05,058.022d*0352_01 kṛṣṇasya tad vacaḥ śrutvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat 05,058.022d*0352_02 tava putrasya lobhaṃ tu vartamānaṃ pramṛśyataḥ 05,058.023a maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum icchati 05,058.023c yo na kālaparīto vāpy api sākṣāt puraṃdaraḥ 05,058.024a bāhubhyām udvahed bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ 05,058.024c pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet 05,058.025a devāsuramanuṣyeṣu yakṣagandharvabhogiṣu 05,058.025c na taṃ paśyāmy ahaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yo 'bhyayād raṇe 05,058.026a yat tad virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam 05,058.026c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam 05,058.027a ekena pāṇḍuputreṇa virāṭanagare yadā 05,058.027c bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 05,058.028a balaṃ vīryaṃ ca tejaś ca śīghratā laghuhastatā 05,058.028c aviṣādaś ca dhairyaṃ ca pārthān nānyatra vidyate 05,058.029 saṃjaya uvāca 05,058.029a ity abravīd dhṛṣīkeśaḥ pārtham uddharṣayan girā 05,058.029c garjan samayavarṣīva gagane pākaśāsanaḥ 05,058.030a keśavasya vacaḥ śrutvā kirīṭī śvetavāhanaḥ 05,058.030c arjunas tan mahad vākyam abravīl lomaharṣaṇam 05,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,059.001a saṃjayasya vacaḥ śrutvā prajñācakṣur nareśvaraḥ 05,059.001c tataḥ saṃkhyātum ārebhe tad vaco guṇadoṣataḥ 05,059.002a prasaṃkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣān vicakṣaṇaḥ 05,059.002c yathāvan matitattvena jayakāmaḥ sutān prati 05,059.003a balābale viniścitya yāthātathyena buddhimān 05,059.003b*0353_01 yadā tu mene bhūyiṣṭhaṃ tad vaco guṇadoṣataḥ 05,059.003b*0353_02 punar eva kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca buddhimān 05,059.003c śaktiṃ saṃkhyātum ārebhe tadā vai manujādhipaḥ 05,059.004a devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān 05,059.004c kurūñ śaktyālpatarayā duryodhanam athābravīt 05,059.005a duryodhaneyaṃ cintā me śaśvan nāpy upaśāmyati 05,059.005b*0354_01 īdṛśe 'bhiniviṣṭasya pṛthivīkṣayakārake 05,059.005b*0354_02 adharme cāyaśasye ca kārye mahati dāruṇe 05,059.005b*0354_03 pāṇḍavair vigrahas tāta sarvathā taṃ na rocaye 05,059.005c satyaṃ hy etad ahaṃ manye pratyakṣaṃ nānumānataḥ 05,059.006a ātmajeṣu paraṃ snehaṃ sarvabhūtāni kurvate 05,059.006c priyāṇi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca 05,059.007a evam evopakartṝṇāṃ prāyaśo lakṣayāmahe 05,059.007c icchanti bahulaṃ santaḥ pratikartuṃ mahat priyam 05,059.008a agniḥ sācivyakartā syāt khāṇḍave tat kṛtaṃ smaran 05,059.008c arjunasyātibhīme 'smin kurupāṇḍusamāgame 05,059.009a jātagṛdhyābhipannāś ca pāṇḍavānām anekaśaḥ 05,059.009c dharmādayo bhaviṣyanti samāhūtā divaukasaḥ 05,059.010a bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ bhayād aśanisaṃmitam 05,059.010c rirakṣiṣantaḥ saṃrambhaṃ gamiṣyantīti me matiḥ 05,059.011a te devasahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum 05,059.011c mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto 'strapāragāḥ 05,059.012a durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam 05,059.012c vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī 05,059.013a vānaraś ca dhvajo divyo niḥsaṅgo dhūmavad gatiḥ 05,059.013c rathaś ca caturantāyāṃ yasya nāsti samas tviṣā 05,059.014a mahāmeghanibhaś cāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ 05,059.014c mahāśanisamaḥ śabdaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 05,059.015a yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsno loko vyavasyati 05,059.015c devānām api jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe 05,059.016a śatāni pañca caiveṣūn udvapann iva dṛśyate 05,059.016c nimeṣāntaramātreṇa muñcan dūraṃ ca pātayan 05,059.017a yam āha bhīṣmo droṇaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca 05,059.017c madrarājas tathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ 05,059.018a yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivair atimānuṣaiḥ 05,059.018c aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetum ariṃdamam 05,059.019a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ 05,059.019c sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam 05,059.020a tam arjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendropendrarakṣitam 05,059.020c nighnantam iva paśyāmi vimarde 'smin mahāmṛdhe 05,059.021a ity evaṃ cintayan kṛtsnam ahorātrāṇi bhārata 05,059.021c anidro niḥsukhaś cāsmi kurūṇāṃ śamacintayā 05,059.022a kṣayodayo 'yaṃ sumahān kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ 05,059.022c asya cet kalahasyāntaḥ śamād anyo na vidyate 05,059.023a śamo me rocate nityaṃ pārthais tāta na vigrahaḥ 05,059.023c kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān 05,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,060.001a pitur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 05,060.001c ādhāya vipulaṃ krodhaṃ punar evedam abravīt 05,060.002a aśakyā devasacivāḥ pārthāḥ syur iti yad bhavān 05,060.002c manyate tadbhayaṃ vyetu bhavato rājasattama 05,060.003a akāmadveṣasaṃyogād drohāl lobhāc ca bhārata 05,060.003c upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvam āpnuvan 05,060.004a iti dvaipāyano vyāso nāradaś ca mahātapāḥ 05,060.004c jāmadagnyaś ca rāmo naḥ kathām akathayat purā 05,060.005a naiva mānuṣavad devāḥ pravartante kadā cana 05,060.005c kāmāl lobhād anukrośād dveṣāc ca bharatarṣabha 05,060.006a yadi hy agniś ca vāyuś ca dharma indro 'śvināv api 05,060.006c kāmayogāt pravarteran na pārthā duḥkham āpnuyuḥ 05,060.007a tasmān na bhavatā cintā kāryaiṣā syāt kadā cana 05,060.007c daiveṣv apekṣakā hy ete śaśvad bhāveṣu bhārata 05,060.008a atha cet kāmasaṃyogād dveṣāl lobhāc ca lakṣyate 05,060.008c deveṣu devaprāmāṇyaṃ naiva tad vikramiṣyati 05,060.009a mayābhimantritaḥ śaśvaj jātavedāḥ praśaṃsati 05,060.009c didhakṣuḥ sakalāṃl lokān parikṣipya samantataḥ 05,060.010a yad vā paramakaṃ tejo yena yuktā divaukasaḥ 05,060.010c mamāpy anupamaṃ bhūyo devebhyo viddhi bhārata 05,060.011a pradīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca 05,060.011c lokasya paśyato rājan sthāpayāmy abhimantraṇāt 05,060.012a cetanācetanasyāsya jaṅgamasthāvarasya ca 05,060.012c vināśāya samutpannaṃ mahāghoraṃ mahāsvanam 05,060.013a aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ 05,060.013c jagataḥ paśyato 'bhīkṣṇaṃ bhūtānām anukampayā 05,060.014a stambhitāsv apsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ 05,060.014c devāsurāṇāṃ bhāvānām aham ekaḥ pravartitā 05,060.015a akṣauhiṇībhir yān deśān yāmi kāryeṇa kena cit 05,060.015c tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye 05,060.016a bhayāni viṣaye rājan vyālādīni na santi me 05,060.016c mattaḥ suptāni bhūtāni na hiṃsanti bhayaṃkarāḥ 05,060.017a nikāmavarṣī parjanyo rājan viṣayavāsinām 05,060.017c dharmiṣṭhāś ca prajāḥ sarvā ītayaś ca na santi me 05,060.018a aśvināv atha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā 05,060.018c dharmaś caiva mayā dviṣṭān notsahante 'bhirakṣitum 05,060.019a yadi hy ete samarthāḥ syur maddviṣas trātum ojasā 05,060.019c na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkham avāpnuyuḥ 05,060.020a naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ 05,060.020c śaktās trātuṃ mayā dviṣṭaṃ satyam etad bravīmi te 05,060.021a yad abhidhyāmy ahaṃ śaśvac chubhaṃ vā yadi vāśubham 05,060.021c naitad vipannapūrvaṃ me mitreṣv ariṣu cobhayoḥ 05,060.022a bhaviṣyatīdam iti vā yad bravīmi paraṃtapa 05,060.022c nānyathā bhūtapūrvaṃ tat satyavāg iti māṃ viduḥ 05,060.023a lokasākṣikam etan me māhātmyaṃ dikṣu viśrutam 05,060.023c āśvāsanārthaṃ bhavataḥ proktaṃ na ślāghayā nṛpa 05,060.024a na hy ahaṃ ślāghano rājan bhūtapūrvaḥ kadā cana 05,060.024c asad ācaritaṃ hy etad yad ātmānaṃ praśaṃsati 05,060.025a pāṇḍavāṃś caiva matsyāṃś ca pāñcālān kekayaiḥ saha 05,060.025c sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śrotāsi vijitān mayā 05,060.026a saritaḥ sāgaraṃ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ 05,060.026c tathaiva te vinaṅkṣyanti mām āsādya sahānvayāḥ 05,060.027a parā buddhiḥ paraṃ tejo vīryaṃ ca paramaṃ mayi 05,060.027c parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate 05,060.028a pitāmahaś ca droṇaś ca kṛpaḥ śalyaḥ śalas tathā 05,060.028c astreṣu yat prajānanti sarvaṃ tan mayi vidyate 05,060.029a ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata 05,060.029c jñātvā yuyutsuḥ kāryāṇi prāptakālam ariṃdama 05,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,061.001a tathā tu pṛcchantam atīva pārthān; vaicitravīryaṃ tam acintayitvā 05,061.001c uvāca karṇo dhṛtarāṣṭraputraṃ; praharṣayan saṃsadi kauravāṇām 05,061.002a mithyā pratijñāya mayā yad astraṃ; rāmād dhṛtaṃ brahmapuraṃ purastāt 05,061.002c vijñāya tenāsmi tadaivam uktas; tavāntakāle 'pratibhāsyatīti 05,061.003a mahāparādhe hy api saṃnatena; maharṣiṇāhaṃ guruṇā ca śaptaḥ 05,061.003c śaktaḥ pradagdhuṃ hy api tigmatejāḥ; sasāgarām apy avaniṃ maharṣiḥ 05,061.004a prasāditaṃ hy asya mayā mano 'bhūc; chuśrūṣayā svena ca pauruṣeṇa 05,061.004c tatas tad astraṃ mama sāvaśeṣaṃ; tasmāt samartho 'smi mamaiṣa bhāraḥ 05,061.005a nimeṣamātraṃ tam ṛṣiprasādam; avāpya pāñcālakarūṣamatsyān 05,061.005c nihatya pārthāṃś ca saputrapautrāṃl; lokān ahaṃ śastrajitān prapatsye 05,061.006a pitāmahas tiṣṭhatu te samīpe; droṇaś ca sarve ca narendramukhyāḥ 05,061.006c yathāpradhānena balena yātvā; pārthān haniṣyāmi mamaiṣa bhāraḥ 05,061.007a evaṃ bruvāṇaṃ tam uvāca bhīṣmaḥ; kiṃ katthase kālaparītabuddhe 05,061.007c na karṇa jānāsi yathā pradhāne; hate hatāḥ syur dhṛtarāṣṭraputrāḥ 05,061.008a yat khāṇḍavaṃ dāhayatā kṛtaṃ hi; kṛṣṇadvitīyena dhanaṃjayena 05,061.008c śrutvaiva tat karma niyantum ātmā; śakyas tvayā vai saha bāndhavena 05,061.009a yāṃ cāpi śaktiṃ tridaśādhipas te; dadau mahātmā bhagavān mahendraḥ 05,061.009c bhasmīkṛtāṃ tāṃ patitāṃ viśīrṇāṃ; cakrāhatāṃ drakṣyasi keśavena 05,061.010a yas te śaraḥ sarpamukho vibhāti; sadāgryamālyair mahitaḥ prayatnāt 05,061.010c sa pāṇḍuputrābhihataḥ śaraughaiḥ; saha tvayā yāsyati karṇa nāśam 05,061.011a bāṇasya bhaumasya ca karṇa hantā; kirīṭinaṃ rakṣati vāsudevaḥ 05,061.011c yas tvādṛśānāṃ ca garīyasāṃ ca; hantā ripūṇāṃ tumule pragāḍhe 05,061.012 karṇa uvāca 05,061.012a asaṃśayaṃ vṛṣṇipatir yathoktas; tathā ca bhūyaś ca tato mahātmā 05,061.012c ahaṃ yad uktaḥ paruṣaṃ tu kiṃ cit; pitāmahas tasya phalaṃ śṛṇotu 05,061.013a nyasyāmi śastrāṇi na jātu saṃkhye; pitāmaho drakṣyati māṃ sabhāyām 05,061.013c tvayi praśānte tu mama prabhāvaṃ; drakṣyanti sarve bhuvi bhūmipālāḥ 05,061.014 vaiśaṃpāyana uvāca 05,061.014a ity evam uktvā sa mahādhanuṣmān; hitvā sabhāṃ svaṃ bhavanaṃ jagāma 05,061.014c bhīṣmas tu duryodhanam eva rājan; madhye kurūṇāṃ prahasann uvāca 05,061.015a satyapratijñaḥ kila sūtaputras; tathā sa bhāraṃ viṣaheta kasmāt 05,061.015c vyūhaṃ prativyūhya śirāṃsi bhittvā; lokakṣayaṃ paśyata bhīmasenāt 05,061.016a āvantyakāliṅgajayadratheṣu; vedidhvaje tiṣṭhati bāhlike ca 05,061.016c ahaṃ haniṣyāmi sadā pareṣāṃ; sahasraśaś cāyutaśaś ca yodhān 05,061.017a yadaiva rāme bhagavaty anindye; brahma bruvāṇaḥ kṛtavāṃs tad astram 05,061.017c tadaiva dharmaś ca tapaś ca naṣṭaṃ; vaikartanasyādhamapūruṣasya 05,061.018a athoktavākye nṛpatau tu bhīṣme; nikṣipya śastrāṇi gate ca karṇe 05,061.018c vaicitravīryasya suto 'lpabuddhir; duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ babhāṣe 05,062.001 duryodhana uvāca 05,062.001a sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanām 05,062.001c katham ekāntatas teṣāṃ pārthānāṃ manyase jayam 05,062.001d*0355_01 vayaṃ ca te 'pi tulyā vai vīryeṇa ca parākramaiḥ 05,062.001d*0355_02 samena vayasā caiva prātibhena śrutena ca 05,062.001d*0355_03 astreṇa yodhayugyāsu śīghratve kauśale tathā 05,062.002a sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ 05,062.002c pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ katham 05,062.003a nāhaṃ bhavati na droṇe na kṛpe na ca bāhlike 05,062.003c anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe 05,062.004a ahaṃ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaś ca me 05,062.004c pāṇḍavān samare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ 05,062.005a tato rājan mahāyajñair vividhair bhūridakṣiṇaiḥ 05,062.005c brāhmaṇāṃs tarpayiṣyāmi gobhir aśvair dhanena ca 05,062.005d*0356_01 sukhāny avāpya sahitāḥ kṛtvā karma suduṣkaram 05,062.005d*0356_02 visrabdhāḥ svargam eṣyāmaḥ kāle prāpte gatajvarāḥ 05,062.005d*0356_03 athābravīn mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ 05,062.005d*0356_04 viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ sarvapārthivasaṃnidhau 05,062.005d*0356_05 mohito mṛtyupāśena kālasya vaśam āgataḥ 05,062.005d*0356_06 tāta karṇena sahitaḥ putro duryodhano mama 05,062.005d@003_0001 yadā parikariṣyanti aiṇeyān iva tantunā 05,062.005d@003_0002 ataritrān iva jale bāhubhir māmakā raṇe 05,062.005d@003_0003 paśyantas te parāṃs tatra rathanāgasamākulān 05,062.005d@003_0004 vidura uvāca 05,062.005d@003_0004 tadā darpaṃ vimokṣyanti pāṇḍavāḥ sa ca keśavaḥ 05,062.005d@003_0005 iha niḥśreyasaṃ prāhur vṛddhā niścitadarśinaḥ 05,062.005d@003_0006 brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ 05,062.005d@003_0007 tasya dānaṃ kṣamā siddhir yathāvad upapadyate 05,062.005d@003_0008 damo dānaṃ tapo jñānam adhītaṃ cānuvartate 05,062.005d@003_0009 damas tejo vardhayati pavitraṃ dama uttamam 05,062.005d@003_0010 vipāpmā vṛddhatejās tu puruṣo vindate mahat 05,062.005d@003_0011 kravyādbhya iva bhūtānām adāntebhyaḥ sadā bhayam 05,062.005d@003_0012 teṣāṃ ca pratiṣedhārthaṃ kṣatraṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 05,062.005d@003_0013 āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṃ vratam 05,062.005d@003_0014 tasya liṅgaṃ pravakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 05,062.005d@003_0015 kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 05,062.005d@003_0016 indriyābhijayo dhairyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 05,062.005d@003_0017 akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 05,062.005d@003_0018 etāni yasya rājendra sa dāntaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 05,062.005d@003_0019 kāmo lobhaś ca darpaś ca manyur nidrā vikatthanam 05,062.005d@003_0020 māna īrṣyā ca śokaś ca naitad dānto niṣevate 05,062.005d@003_0021 ajihmam aśaṭhaṃ śuddham etad dāntasya lakṣaṇam 05,062.005d@003_0022 alolupas tathālpepsuḥ kāmānām avicintitā 05,062.005d@003_0023 samudrakalpaḥ puruṣaḥ sa dāntaḥ parikīrtitaḥ 05,062.005d@003_0024 suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ 05,062.005d@003_0025 prāpyeha loke saṃmānaṃ sugatiṃ pretya gacchati 05,062.005d@003_0026 abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ 05,062.005d@003_0027 sa vai pariṇataprajñaḥ prakhyāto manujottamaḥ 05,062.005d@003_0028 sarvabhūtahito maitras tasmān nodvijate janaḥ 05,062.005d@003_0029 samudra iva gambhīraḥ prajñātṛptaḥ praśāmyati 05,062.005d@003_0030 karmaṇācaritaṃ pūrvaṃ sadbhir ācaritaṃ ca yat 05,062.005d@003_0031 tad evāsthāya modante dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ 05,062.005d@003_0032 naiṣkarmyaṃ vā samāsthāya jñānatṛpto jitendriyaḥ 05,062.005d@003_0033 kālākāṅkṣī caraṃl loke brahmabhūyāya kalpate 05,062.005d@003_0034 śakunīnām ivākāśe padaṃ naivopalabhyate 05,062.005d@003_0035 evaṃ prajñānatṛptasya muner vartma na dṛśyate 05,062.005d@003_0036 utsṛjya vā gṛhān yas tu mokṣam evābhimanyate 05,062.005d@003_0037 lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatā divi 05,062.006 vidura uvāca 05,062.006a śakunīnām ihārthāya pāśaṃ bhūmāv ayojayat 05,062.006c kaś cic chākunikas tāta pūrveṣām iti śuśruma 05,062.007a tasmin dvau śakunau baddhau yugapat samapauruṣau 05,062.007c tāv upādāya taṃ pāśaṃ jagmatuḥ khacarāv ubhau 05,062.008a tau vihāyasam ākrāntau dṛṣṭvā śākunikas tadā 05,062.008c anvadhāvad anirviṇṇo yena yena sma gacchataḥ 05,062.009a tathā tam anudhāvantaṃ mṛgayuṃ śakunārthinam 05,062.009c āśramastho muniḥ kaś cid dadarśātha kṛtāhnikaḥ 05,062.010a tāv antarikṣagau śīghram anuyāntaṃ mahīcaram 05,062.010c ślokenānena kauravya papraccha sa munis tadā 05,062.011a vicitram idam āścaryaṃ mṛgahan pratibhāti me 05,062.011c plavamānau hi khacarau padātir anudhāvasi 05,062.012 śākunika uvāca 05,062.012a pāśam ekam ubhāv etau sahitau harato mama 05,062.012c yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśam eṣyataḥ 05,062.013 vidura uvāca 05,062.013a tau vivādam anuprāptau śakunau mṛtyusaṃdhitau 05,062.013c vigṛhya ca sudurbuddhī pṛthivyāṃ saṃnipetatuḥ 05,062.014a tau yudhyamānau saṃrabdhau mṛtyupāśavaśānugau 05,062.014c upasṛtyāparijñāto jagrāha mṛgayus tadā 05,062.015a evaṃ ye jñātayo 'rtheṣu mitho gacchanti vigraham 05,062.015c te 'mitravaśam āyānti śakunāv iva vigrahāt 05,062.016a saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃpraśno 'tha samāgamaḥ 05,062.016c etāni jñātikāryāṇi na virodhaḥ kadā cana 05,062.017a yasmin kāle sumanasaḥ sarve vṛddhān upāsate 05,062.017c siṃhaguptam ivāraṇyam apradhṛṣyā bhavanti te 05,062.018a ye 'rthaṃ saṃtatam āsādya dīnā iva samāsate 05,062.018c śriyaṃ te saṃprayacchanti dviṣadbhyo bharatarṣabha 05,062.019a dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca 05,062.019c dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha 05,062.020a idam anyat pravakṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ girau mayā 05,062.020c śrutvā tad api kauravya yathā śreyas tathā kuru 05,062.021a vayaṃ kirātaiḥ sahitā gacchāmo girim uttaram 05,062.021c brāhmaṇair devakalpaiś ca vidyājambhakavātikaiḥ 05,062.022a kuñjabhūtaṃ giriṃ sarvam abhito gandhamādanam 05,062.022c dīpyamānauṣadhigaṇaṃ siddhagandharvasevitam 05,062.023a tatra paśyāmahe sarve madhu pītam amākṣikam 05,062.023c maruprapāte viṣame niviṣṭaṃ kumbhasaṃmitam 05,062.024a āśīviṣai rakṣyamāṇaṃ kuberadayitaṃ bhṛśam 05,062.024c yat prāśya puruṣo martyo amaratvaṃ nigacchati 05,062.025a acakṣur labhate cakṣur vṛddho bhavati vai yuvā 05,062.025c iti te kathayanti sma brāhmaṇā jambhasādhakāḥ 05,062.026a tataḥ kirātās tad dṛṣṭvā prārthayanto mahīpate 05,062.026c vineśur viṣame tasmin sasarpe girigahvare 05,062.026d*0357_01 āśābaddhāḥ patanti sma sarva eva gatāsavaḥ 05,062.027a tathaiva tava putro 'yaṃ pṛthivīm eka icchati 05,062.027c madhu paśyati saṃmohāt prapātaṃ nānupaśyati 05,062.028a duryodhano yoddhumanāḥ samare savyasācinā 05,062.028c na ca paśyāmi tejo 'sya vikramaṃ vā tathāvidham 05,062.029a ekena ratham āsthāya pṛthivī yena nirjitā 05,062.029b*0358_01 bhīṣmadroṇaprabhṛtayaḥ saṃtrastāḥ sādhuyāyinaḥ 05,062.029b*0358_02 virāṭanagare bhagnāḥ kiṃ tatra tava dṛśyatām 05,062.029c pratīkṣamāṇo yo vīraḥ kṣamate vīkṣitaṃ tava 05,062.030a drupado matsyarājaś ca saṃkruddhaś ca dhanaṃjayaḥ 05,062.030c na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ 05,062.031a aṅke kuruṣva rājānaṃ dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiram 05,062.031c yudhyator hi dvayor yuddhe naikāntena bhavej jayaḥ 05,063.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,063.001a duryodhana vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi putraka 05,063.001c utpathaṃ manyase mārgam anabhijña ivādhvagaḥ 05,063.002a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ yat tejaḥ pramimīṣasi 05,063.002c pañcānām iva bhūtānāṃ mahatāṃ sumahātmanām 05,063.003a yudhiṣṭhiraṃ hi kaunteyaṃ paraṃ dharmam ihāsthitam 05,063.003c parāṃ gatim asaṃprekṣya na tvaṃ vettum ihārhasi 05,063.004a bhīmasenaṃ ca kaunteyaṃ yasya nāsti samo bale 05,063.004c raṇāntakaṃ tarkayase mahāvātam iva drumaḥ 05,063.005a sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ meruṃ śikhariṇām iva 05,063.005c yudhi gāṇḍīvadhanvānaṃ ko nu yudhyeta buddhimān 05,063.006a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ kam ivādya na śātayet 05,063.006c śatrumadhye śarān muñcan devarāḍ aśanīm iva 05,063.007a sātyakiś cāpi durdharṣaḥ saṃmato 'ndhakavṛṣṇiṣu 05,063.007c dhvaṃsayiṣyati te senāṃ pāṇḍaveyahite rataḥ 05,063.008a yaḥ punaḥ pratimānena trīṃl lokān atiricyate 05,063.008c taṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣaṃ ko nu yudhyeta buddhimān 05,063.009a ekato hy asya dārāś ca jñātayaś ca sabāndhavāḥ 05,063.009c ātmā ca pṛthivī ceyam ekataś ca dhanaṃjayaḥ 05,063.010a vāsudevo 'pi durdharṣo yatātmā yatra pāṇḍavaḥ 05,063.010c aviṣahyaṃ pṛthivyāpi tad balaṃ yatra keśavaḥ 05,063.011a tiṣṭha tāta satāṃ vākye suhṛdām arthavādinām 05,063.011c vṛddhaṃ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ titikṣasva pitāmaham 05,063.012a māṃ ca bruvāṇaṃ śuśrūṣa kurūṇām arthavādinam 05,063.012c droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 05,063.013a ete hy api yathaivāhaṃ mantum arhasi tāṃs tathā 05,063.013c sarve dharmavido hy ete tulyasnehāś ca bhārata 05,063.014a yat tad virāṭanagare saha bhrātṛbhir agrataḥ 05,063.014c utsṛjya gāḥ susaṃtrastaṃ balaṃ te samaśīryata 05,063.015a yac caiva tasmin nagare śrūyate mahad adbhutam 05,063.015c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam 05,063.016a arjunas tat tathākārṣīt kiṃ punaḥ sarva eva te 05,063.016c sabhrātṝn abhijānīhi vṛttyā ca pratipādaya 05,064.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,064.001a evam uktvā mahāprājño dhṛtarāṣṭraḥ suyodhanam 05,064.001c punar eva mahābhāgaḥ saṃjayaṃ paryapṛcchata 05,064.002a brūhi saṃjaya yac cheṣaṃ vāsudevād anantaram 05,064.002c yad arjuna uvāca tvāṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 05,064.003 saṃjaya uvāca 05,064.003a vāsudevavacaḥ śrutvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 05,064.003c uvāca kāle durdharṣo vāsudevasya śṛṇvataḥ 05,064.004a pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃjaya 05,064.004c droṇaṃ kṛpaṃ ca karṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 05,064.005a drauṇiṃ ca somadattaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam 05,064.005c duḥśāsanaṃ śalaṃ caiva purumitraṃ viviṃśatim 05,064.006a vikarṇaṃ citrasenaṃ ca jayatsenaṃ ca pārthivam 05,064.006c vindānuvindāv āvantyau durmukhaṃ cāpi kauravam 05,064.007a saindhavaṃ duḥsahaṃ caiva bhūriśravasam eva ca 05,064.007c bhagadattaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam 05,064.008a ye cāpy anye pārthivās tatra yoddhuṃ; samāgatāḥ kauravāṇāṃ priyārtham 05,064.008c mumūrṣavaḥ pāṇḍavāgnau pradīpte; samānītā dhārtarāṣṭreṇa sūta 05,064.009a yathānyāyaṃ kauśalaṃ vandanaṃ ca; samāgatā madvacanena vācyāḥ 05,064.009c idaṃ brūyāḥ saṃjaya rājamadhye; suyodhanaṃ pāpakṛtāṃ pradhānam 05,064.010a amarṣaṇaṃ durmatiṃ rājaputraṃ; pāpātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sulubdham 05,064.010c sarvaṃ mamaitad vacanaṃ samagraṃ; sahāmātyaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ 05,064.011a evaṃ pratiṣṭhāpya dhanaṃjayo māṃ; tato 'rthavad dharmavac cāpi vākyam 05,064.011c provācedaṃ vāsudevaṃ samīkṣya; pārtho dhīmāṃl lohitāntāyatākṣaḥ 05,064.012a yathā śrutaṃ te vadato mahātmano; madhupravīrasya vacaḥ samāhitam 05,064.012c tathaiva vācyaṃ bhavatā hi madvacaḥ; samāgateṣu kṣitipeṣu sarvaśaḥ 05,064.013a śarāgnidhūme rathaneminādite; dhanuḥsruveṇāstrabalāpahāriṇā 05,064.013c yathā na homaḥ kriyate mahāmṛdhe; tathā sametya prayatadhvam ādṛtāḥ 05,064.014a na cet prayacchadhvam amitraghātino; yudhiṣṭhirasyāṃśam abhīpsitaṃ svakam 05,064.014c nayāmi vaḥ svāśvapadātikuñjarān; diśaṃ pitṝṇām aśivāṃ śitaiḥ śaraiḥ 05,064.015a tato 'ham āmantrya caturbhujaṃ hariṃ; dhanaṃjayaṃ caiva namasya satvaraḥ 05,064.015c javena saṃprāpta ihāmaradyute; tavāntikaṃ prāpayituṃ vaco mahat 05,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,065.001a duryodhane dhārtarāṣṭre tad vaco 'pratinandati 05,065.001c tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu samuttasthur nareśvarāḥ 05,065.002a utthiteṣu mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu 05,065.002c rahite saṃjayaṃ rājā paripraṣṭuṃ pracakrame 05,065.003a āśaṃsamāno vijayaṃ teṣāṃ putravaśānugaḥ 05,065.003c ātmanaś ca pareṣāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca niścayam 05,065.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,065.004a gāvalgaṇe brūhi naḥ sāraphalgu; svasenāyāṃ yāvad ihāsti kiṃ cit 05,065.004c tvaṃ pāṇḍavānāṃ nipuṇaṃ vettha sarvaṃ; kim eṣāṃ jyāyaḥ kim u teṣāṃ kanīyaḥ 05,065.005a tvam etayoḥ sāravit sarvadarśī; dharmārthayor nipuṇo niścayajñaḥ 05,065.005c sa me pṛṣṭaḥ saṃjaya brūhi sarvaṃ; yudhyamānāḥ katare 'smin na santi 05,065.006 saṃjaya uvāca 05,065.006a na tvāṃ brūyāṃ rahite jātu kiṃ cid; asūyā hi tvāṃ prasaheta rājan 05,065.006c ānayasva pitaraṃ saṃśitavrataṃ; gāṃdhārīṃ ca mahiṣīm ājamīḍha 05,065.007a tau te 'sūyāṃ vinayetāṃ narendra; dharmajñau tau nipuṇau niścayajñau 05,065.007c tayos tu tvāṃ saṃnidhau tad vadeyaṃ; kṛtsnaṃ mataṃ vāsudevārjunābhyām 05,065.008 vaiśaṃpāyana uvāca 05,065.008*0359_01 ity uktena ca gāndhārī vyāsaś cātrājagāma ha 05,065.008*0359_02 ānītau vidureṇeha sabhāṃ śīghraṃ praveśitau 05,065.008a tatas tan matam ājñāya saṃjayasyātmajasya ca 05,065.008b*0360_01 trikāladarśī bhagavān dhṛtarāṣṭraṃ mahāmuniḥ 05,065.008c abhyupetya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 05,065.009a saṃpṛcchate dhṛtarāṣṭrāya saṃjaya; ācakṣva sarvaṃ yāvad eṣo 'nuyuṅkte 05,065.009c sarvaṃ yāvad vettha tasmin yathāvad; yāthātathyaṃ vāsudeve 'rjune ca 05,066.001 saṃjaya uvāca 05,066.001a arjuno vāsudevaś ca dhanvinau paramārcitau 05,066.001c kāmād anyatra saṃbhūtau sarvābhāvāya saṃmitau 05,066.002a dyām antaraṃ samāsthāya yathāyuktaṃ manasvinaḥ 05,066.002c cakraṃ tad vāsudevasya māyayā vartate vibho 05,066.003a sāpahnavaṃ pāṇḍaveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatam 05,066.003c sārāsārabalaṃ jñātvā tat samāsena me śṛṇu 05,066.004a narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ 05,066.004c jitavān ghorasaṃkāśān krīḍann iva janārdanaḥ 05,066.005a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva puruṣottamaḥ 05,066.005c manasaiva viśiṣṭātmā nayaty ātmavaśaṃ vaśī 05,066.006a bhūyo bhūyo hi yad rājan pṛcchase pāṇḍavān prati 05,066.006c sārāsārabalaṃ jñātuṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 05,066.007a ekato vā jagat kṛtsnam ekato vā janārdanaḥ 05,066.007c sārato jagataḥ kṛtsnād atirikto janārdanaḥ 05,066.008a bhasma kuryāj jagad idaṃ manasaiva janārdanaḥ 05,066.008c na tu kṛtsnaṃ jagac chaktaṃ bhasma kartuṃ janārdanam 05,066.009a yataḥ satyaṃ yato dharmo yato hrīr ārjavaṃ yataḥ 05,066.009c tato bhavati govindo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 05,066.010a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣottamaḥ 05,066.010c viceṣṭayati bhūtātmā krīḍann iva janārdanaḥ 05,066.010d*0361_01 bhasmīkuryāj jagat sarvaṃ nimeṣeṇeti me matiḥ 05,066.010d*0362_01 yatra bhāve 'pi yad rājan pṛcchase pāṇḍavān prati 05,066.011a sa kṛtvā pāṇḍavān satraṃ lokaṃ saṃmohayann iva 05,066.011c adharmaniratān mūḍhān dagdhum icchati te sutān 05,066.012a kālacakraṃ jagaccakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ 05,066.012c ātmayogena bhagavān parivartayate 'niśam 05,066.013a kālasya ca hi mṛtyoś ca jaṅgamasthāvarasya ca 05,066.013c īśate bhagavān ekaḥ satyam etad bravīmi te 05,066.014a īśann api mahāyogī sarvasya jagato hariḥ 05,066.014c karmāṇy ārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ 05,066.015a tena vañcayate lokān māyāyogena keśavaḥ 05,066.015c ye tam eva prapadyante na te muhyanti mānavāḥ 05,067.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,067.001a kathaṃ tvaṃ mādhavaṃ vettha sarvalokamaheśvaram 05,067.001c katham enaṃ na vedāhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 05,067.002 saṃjaya uvāca 05,067.002a vidyā rājan na te vidyā mama vidyā na hīyate 05,067.002c vidyāhīnas tamodhvasto nābhijānāti keśavam 05,067.003a vidyayā tāta jānāmi triyugaṃ madhusūdanam 05,067.003c kartāram akṛtaṃ devaṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam 05,067.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,067.004a gāvalgaṇe 'tra kā bhaktir yā te nityā janārdane 05,067.004c yayā tvam abhijānāsi triyugaṃ madhusūdanam 05,067.005 saṃjaya uvāca 05,067.005a māyāṃ na seve bhadraṃ te na vṛthādharmam ācare 05,067.005c śuddhabhāvaṃ gato bhaktyā śāstrād vedmi janārdanam 05,067.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,067.006a duryodhana hṛṣīkeśaṃ prapadyasva janārdanam 05,067.006c āpto naḥ saṃjayas tāta śaraṇaṃ gaccha keśavam 05,067.007 duryodhana uvāca 05,067.007a bhagavān devakīputro lokaṃ cen nihaniṣyati 05,067.007c pravadann arjune sakhyaṃ nāhaṃ gacche 'dya keśavam 05,067.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,067.008a avāg gāndhāri putrās te gacchaty eṣa sudurmatiḥ 05,067.008c īrṣyur durātmā mānī ca śreyasāṃ vacanātigaḥ 05,067.009 gāndhāry uvāca 05,067.009a aiśvaryakāma duṣṭātman vṛddhānāṃ śāsanātiga 05,067.009c aiśvaryajīvite hitvā pitaraṃ māṃ ca bāliśa 05,067.010a vardhayan durhṛdāṃ prītiṃ māṃ ca śokena vardhayan 05,067.010c nihato bhīmasenena smartāsi vacanaṃ pituḥ 05,067.011 vyāsa uvāca 05,067.011a dayito 'si rājan kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭra nibodha me 05,067.011c yasya te saṃjayo dūto yas tvāṃ śreyasi yokṣyate 05,067.012a jānāty eṣa hṛṣīkeśaṃ purāṇaṃ yac ca vai navam 05,067.012c śuśrūṣamāṇam ekāgraṃ mokṣyate mahato bhayāt 05,067.013a vaicitravīrya puruṣāḥ krodhaharṣatamovṛtāḥ 05,067.013c sitā bahuvidhaiḥ pāśair ye na tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ 05,067.014a yamasya vaśam āyānti kāmamūḍhāḥ punaḥ punaḥ 05,067.014c andhanetrā yathaivāndhā nīyamānāḥ svakarmabhiḥ 05,067.015a eṣa ekāyanaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ 05,067.015c taṃ dṛṣṭvā mṛtyum atyeti mahāṃs tatra na sajjate 05,067.016 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,067.016a aṅga saṃjaya me śaṃsa panthānam akutobhayam 05,067.016c yena gatvā hṛṣīkeśaṃ prāpnuyāṃ śāntim uttamām 05,067.017 saṃjaya uvāca 05,067.017a nākṛtātmā kṛtātmānaṃ jātu vidyāj janārdanam 05,067.017c ātmanas tu kriyopāyo nānyatrendriyanigrahāt 05,067.018a indriyāṇām udīrṇānāṃ kāmatyāgo 'pramādataḥ 05,067.018c apramādo 'vihiṃsā ca jñānayonir asaṃśayam 05,067.019a indriyāṇāṃ yame yatto bhava rājann atandritaḥ 05,067.019c buddhiś ca mā te cyavatu niyacchaitāṃ yatas tataḥ 05,067.020a etaj jñānaṃ vidur viprā dhruvam indriyadhāraṇam 05,067.020c etaj jñānaṃ ca panthāś ca yena yānti manīṣiṇaḥ 05,067.021a aprāpyaḥ keśavo rājann indriyair ajitair nṛbhiḥ 05,067.021c āgamādhigato yogād vaśī tattve prasīdati 05,068.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,068.001a bhūyo me puṇḍarīkākṣaṃ saṃjayācakṣva pṛcchate 05,068.001c nāmakarmārthavit tāta prāpnuyāṃ puruṣottamam 05,068.002 saṃjaya uvāca 05,068.002a śrutaṃ me tasya devasya nāmanirvacanaṃ śubham 05,068.002c yāvat tatrābhijāne 'ham aprameyo hi keśavaḥ 05,068.003a vasanāt sarvabhūtānāṃ vasutvād devayonitaḥ 05,068.003c vāsudevas tato vedyo vṛṣatvād vṛṣṇir ucyate 05,068.004a maunād dhyānāc ca yogāc ca viddhi bhārata mādhavam 05,068.004c sarvatattvalayāc caiva madhuhā madhusūdanaḥ 05,068.005a kṛṣir bhūvācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛtivācakaḥ 05,068.005c kṛṣṇas tadbhāvayogāc ca kṛṣṇo bhavati śāśvataḥ 05,068.006a puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityam akṣayam akṣaram 05,068.006c tadbhāvāt puṇḍarīkākṣo dasyutrāsāj janārdanaḥ 05,068.007a yataḥ sattvaṃ na cyavate yac ca sattvān na hīyate 05,068.007c sattvataḥ sātvatas tasmād ārṣabhād vṛṣabhekṣaṇaḥ 05,068.008a na jāyate janitryāṃ yad ajas tasmād anīkajit 05,068.008c devānāṃ svaprakāśatvād damād dāmodaraṃ viduḥ 05,068.009a harṣāt saukhyāt sukhaiśvaryād dhṛṣīkeśatvam aśnute 05,068.009c bāhubhyāṃ rodasī bibhran mahābāhur iti smṛtaḥ 05,068.010a adho na kṣīyate jātu yasmāt tasmād adhokṣajaḥ 05,068.010c narāṇām ayanāc cāpi tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 05,068.010d*0363_01 purāṇasadanāc caiva purātana iti smṛtaḥ 05,068.010e pūraṇāt sadanāc caiva tato 'sau puruṣottamaḥ 05,068.011a asataś ca sataś caiva sarvasya prabhavāpyayāt 05,068.011b*0364_01 uddhoṣayed dharer nāma kākavat tattvacintane 05,068.011b*0364_02 caraṇāyudhavad dhyāne bakavat sarvataḥ sthitiḥ 05,068.011c sarvasya ca sadā jñānāt sarvam enaṃ pracakṣate 05,068.012a satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam 05,068.012c satyāt satyaṃ ca govindas tasmāt satyo 'pi nāmataḥ 05,068.013a viṣṇur vikramaṇād eva jayanāj jiṣṇur ucyate 05,068.013c śāśvatatvād anantaś ca govindo vedanād gavām 05,068.014a atattvaṃ kurute tattvaṃ tena mohayate prajāḥ 05,068.014c evaṃvidho dharmanityo bhagavān munibhiḥ saha 05,068.014e āgantā hi mahābāhur ānṛśaṃsyārtham acyutaḥ 05,069.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,069.001a cakṣuṣmatāṃ vai spṛhayāmi saṃjaya; drakṣyanti ye vāsudevaṃ samīpe 05,069.001c vibhrājamānaṃ vapuṣā pareṇa; prakāśayantaṃ pradiśo diśaś ca 05,069.001d*0365_00 saṃjayaḥ 05,069.001d*0365_01 vaktā vācaṃ rājamadhye sabhāyāṃ 05,069.001d*0365_02 vṛṣṇiśreṣṭho munibhir bhrājamānaḥ 05,069.002a īrayantaṃ bhāratīṃ bhāratānām; abhyarcanīyāṃ śaṃkarīṃ sṛñjayānām 05,069.002c bubhūṣadbhir grahaṇīyām anindyāṃ; parāsūnām agrahaṇīyarūpām 05,069.003a samudyantaṃ sātvatam ekavīraṃ; praṇetāram ṛṣabhaṃ yādavānām 05,069.003c nihantāraṃ kṣobhaṇaṃ śātravāṇāṃ; muṣṇantaṃ ca dviṣatāṃ vai yaśāṃsi 05,069.004a draṣṭāro hi kuravas taṃ sametā; mahātmānaṃ śatruhaṇaṃ vareṇyam 05,069.004c bruvantaṃ vācam anṛśaṃsarūpāṃ; vṛṣṇiśreṣṭhaṃ mohayantaṃ madīyān 05,069.005a ṛṣiṃ sanātanatamaṃ vipaścitaṃ; vācaḥ samudraṃ kalaśaṃ yatīnām 05,069.005c ariṣṭanemiṃ garuḍaṃ suparṇaṃ; patiṃ prajānāṃ bhuvanasya dhāma 05,069.006a sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ purāṇam; anādimadhyāntam anantakīrtim 05,069.006c śukrasya dhātāram ajaṃ janitraṃ; paraṃ parebhyaḥ śaraṇaṃ prapadye 05,069.007a trailokyanirmāṇakaraṃ janitraṃ; devāsurāṇām atha nāgarakṣasām 05,069.007c narādhipānāṃ viduṣāṃ pradhānam; indrānujaṃ taṃ śaraṇaṃ prapadye 05,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,070.001*0366_00 janamejaya uvāca 05,070.001*0366_01 prayāte saṃjaye sādhau pāṇḍavān prati vai tadā 05,070.001*0366_02 kiṃ cakruḥ pāṇḍavās tatra mama pūrvapitāmahāḥ 05,070.001*0366_03 etat sarvaṃ dvijaśreṣṭha śrotum icchāmi śaṃsa me 05,070.001a saṃjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 05,070.001b*0367_01 arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhrātarau 05,070.001b*0367_02 virāṭadrupadau caiva kekayānāṃ mahāratham 05,070.001b*0367_03 abravīd upasaṃgamya śaṅkhacakragadādharam 05,070.001b*0367_04 abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kurusaṃsadam 05,070.001b*0367_05 yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā 05,070.001b*0367_06 anyaiś ca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge 05,070.001b*0367_07 eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etan naḥ śreya uttamam 05,070.001b*0367_08 evam uktvā sumanasas te 'bhijagmur janārdanam 05,070.001b*0367_09 pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvantam ivāmarāḥ 05,070.001b*0367_10 tathā ca duḥsahāḥ sarve sadasyaiś ca nararṣabhāḥ 05,070.001b*0368_01 janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,070.001b*0369_01 tato yudhiṣṭhiro rājann upagamya nararṣabham 05,070.001c abhyabhāṣata dāśārham ṛṣabhaṃ sarvasātvatām 05,070.002a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ me janārdana 05,070.002c na ca tvad anyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet 05,070.003a tvāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mohadarpitam 05,070.003c dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe 05,070.004a yathā hi sarvāsv āpatsu pāsi vṛṣṇīn ariṃdama 05,070.004c tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhy asmān mahato bhayāt 05,070.005 bhagavān uvāca 05,070.005a ayam asmi mahābāho brūhi yat te vivakṣitam 05,070.005c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yat tvaṃ vakṣyasi bhārata 05,070.006 yudhiṣṭhira uvāca 05,070.006*0370_01 mṛdupūrvaṃ sāmamiśraṃ sāntvam ugraṃ ca mādhava 05,070.006*0370_02 na tu tan nyāyam āsthāya garhitāś ca tato vayam 05,070.006a śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam 05,070.006c etad dhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayo māṃ yad abravīt 05,070.007a tan mataṃ dhṛtarāṣṭrasya so 'syātmā vivṛtāntaraḥ 05,070.007c yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syād anyathā bruvan 05,070.008a apradānena rājyasya śāntim asmāsu mārgati 05,070.008c lubdhaḥ pāpena manasā carann asamam ātmanaḥ 05,070.009a yat tad dvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayam 05,070.009c chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 05,070.010a sthātā naḥ samaye tasmin dhṛtarāṣṭra iti prabho 05,070.010c nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa tad dhi no brāhmaṇā viduḥ 05,070.011a vṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati 05,070.011c paśyan vā putragṛddhitvān mandasyānveti śāsanam 05,070.012a suyodhanamate tiṣṭhan rājāsmāsu janārdana 05,070.012c mithyā carati lubdhaḥ saṃś caran priyam ivātmanaḥ 05,070.013a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥ 05,070.013c saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana 05,070.014a kāśibhiś cedipāñcālair matsyaiś ca madhusūdana 05,070.014c bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā 05,070.015a kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam 05,070.015c avasānaṃ ca govinda kiṃ cid evātra pañcamam 05,070.016a pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā 05,070.016c vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan 05,070.017a na ca tān api duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'numanyate 05,070.017c svāmyam ātmani matvāsāv ato duḥkhataraṃ nu kim 05,070.018a kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥ 05,070.018c lobhaḥ prajñānam āhanti prajñā hanti hatā hriyam 05,070.019a hrīr hatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam 05,070.019c śrīr hatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ 05,070.020a asvato hi nivartante jñātayaḥ suhṛdartvijaḥ 05,070.020c apuṣpād aphalād vṛkṣād yathā tāta patatriṇaḥ 05,070.021a etac ca maraṇaṃ tāta yad asmāt patitād iva 05,070.021c jñātayo vinivartante pretasattvād ivāsavaḥ 05,070.022a nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cid avasthāṃ śambaro 'bravīt 05,070.022c yatra naivādya na prātar bhojanaṃ pratidṛśyate 05,070.023a dhanam āhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam 05,070.023c jīvanti dhanino loke mṛtā ye tv adhanā narāḥ 05,070.024a ye dhanād apakarṣanti naraṃ svabalam āśritāḥ 05,070.024c te dharmam arthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam 05,070.025a etām avasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ 05,070.025c grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ 05,070.026a unmādam eke puṣyanti yānty anye dviṣatāṃ vaśam 05,070.026c dāsyam eke nigacchanti pareṣām arthahetunā 05,070.027a āpad evāsya maraṇāt puruṣasya garīyasī 05,070.027c śriyo vināśas tad dhy asya nimittaṃ dharmakāmayoḥ 05,070.028a yad asya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartma tat 05,070.028c samantāt sarvabhūtānāṃ na tad atyeti kaś cana 05,070.029a na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ 05,070.029c yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ 05,070.030a sa tadātmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahat 05,070.030c sendrān garhayate devān nātmānaṃ ca kathaṃ cana 05,070.031a na cāsmin sarvaśāstrāṇi prataranti nigarhaṇām 05,070.031c so 'bhikrudhyati bhṛtyānāṃ suhṛdaś cābhyasūyati 05,070.032a taṃ tadā manyur evaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati 05,070.032c sa mohavaśam āpannaḥ krūraṃ karma niṣevate 05,070.033a pāpakarmātyayāyaiva saṃkaraṃ tena puṣyati 05,070.033c saṃkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām 05,070.034a na cet prabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati 05,070.034c tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣur na riṣyati 05,070.035a prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇy evānvavekṣate 05,070.035c śāstranityaḥ punar dharmaṃ tasya hrīr aṅgam uttamam 05,070.036a hrīmān hi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīr abhivardhate 05,070.036c śrīmān sa yāvad bhavati tāvad bhavati pūruṣaḥ 05,070.037a dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā 05,070.037c nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpeṣu vartate 05,070.038a ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān 05,070.038c nāsyādhikāro dharme 'sti yathā śūdras tathaiva saḥ 05,070.039a hrīmān avati devāṃś ca pitṝn ātmānam eva ca 05,070.039c tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām 05,070.040a tad idaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana 05,070.040c yathā rājyāt paribhraṣṭo vasāmi vasatīr imāḥ 05,070.041a te vayaṃ na śriyaṃ hātum alaṃ nyāyena kena cit 05,070.041c atra no yatamānānāṃ vadhaś ced api sādhu tat 05,070.042a tatra naḥ prathamaḥ kalpo yad vayaṃ te ca mādhava 05,070.042c praśāntāḥ samabhūtāś ca śriyaṃ tān aśnuvīmahi 05,070.043a tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā 05,070.043c yad vayaṃ kauravān hatvā tāni rāṣṭrāṇy aśīmahi 05,070.044a ye punaḥ syur asaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ 05,070.044c teṣām apy avadhaḥ kāryaḥ kiṃ punar ye syur īdṛśāḥ 05,070.045a jñātayaś ca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaś ca naḥ 05,070.045c teṣāṃ vadho 'tipāpīyān kiṃ nu yuddhe 'sti śobhanam 05,070.046a pāpaḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabāndhavāḥ 05,070.046c sa naḥ svadharmo 'dharmo vā vṛttir anyā vigarhitā 05,070.047a śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśyā vipaṇijīvinaḥ 05,070.047c vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇair vṛtam 05,070.048a kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati 05,070.048c śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ 05,070.049a yuddhe kṛṣṇa kalir nityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge 05,070.049c balaṃ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau 05,070.050a nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā 05,070.050c nāpy akāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vāpi yadūttama 05,070.051a eko hy api bahūn hanti ghnanty ekaṃ bahavo 'py uta 05,070.051c śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam 05,070.052a jayaś caivobhayor dṛṣṭa ubhayoś ca parājayaḥ 05,070.052c tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau 05,070.053a sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko ghnan na pratihanyate 05,070.053c hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau 05,070.054a parājayaś ca maraṇān manye naiva viśiṣyate 05,070.054c yasya syād vijayaḥ kṛṣṇa tasyāpy apacayo dhruvam 05,070.055a antato dayitaṃ ghnanti ke cid apy apare janāḥ 05,070.055c tasyāṅga balahīnasya putrān bhrātṝn apaśyataḥ 05,070.055e nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataś copajāyate 05,070.056a ye hy eva vīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ 05,070.056c ta eva yuddhe hanyante yavīyān mucyate janaḥ 05,070.057a hatvāpy anuśayo nityaṃ parān api janārdana 05,070.057c anubandhaś ca pāpo 'tra śeṣaś cāpy avaśiṣyate 05,070.058a śeṣo hi balam āsādya na śeṣam avaśeṣayet 05,070.058c sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā 05,070.059a jayo vairaṃ prasṛjati duḥkham āste parājitaḥ 05,070.059c sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau 05,070.060a jātavairaś ca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā 05,070.060c anirvṛtena manasā sasarpa iva veśmani 05,070.061a utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa viyujyate 05,070.061c akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati 05,070.062a na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakṛtāny api 05,070.062c ākhyātāraś ca vidyante pumāṃś cotpadyate kule 05,070.063a na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati 05,070.063c haviṣāgnir yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate 05,070.064a ato 'nyathā nāsti śāntir nityam antaram antataḥ 05,070.064c antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ 05,070.065a pauruṣeyo hi balavān ādhir hṛdayabādhanaḥ 05,070.065c tasya tyāgena vā śāntir nivṛttyā manaso 'pi vā 05,070.066a atha vā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana 05,070.066c phalanirvṛttir iddhā syāt tan nṛśaṃsataraṃ bhavet 05,070.067a yā tu tyāgena śāntiḥ syāt tad ṛte vadha eva saḥ 05,070.067c saṃśayāc ca samucchedād dviṣatām ātmanas tathā 05,070.068a na ca tyaktuṃ tad icchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam 05,070.068c atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī 05,070.069a sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām 05,070.069c sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddham aparākramam 05,070.070a pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate 05,070.070c tac chunām iva gopāde paṇḍitair upalakṣitam 05,070.071a lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍaḥ pratirāvo vivartanam 05,070.071c dantadarśanam ārāvas tato yuddhaṃ pravartate 05,070.072a tatra yo balavān kṛṣṇa jitvā so 'tti tad āmiṣam 05,070.072c evam eva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaś cana 05,070.073a sarvathā tv etad ucitaṃ durbaleṣu balīyasām 05,070.073c anādaro virodhaś ca praṇipātī hi durbalaḥ 05,070.074a pitā rājā ca vṛddhaś ca sarvathā mānam arhati 05,070.074c tasmān mānyaś ca pūjyaś ca dhṛtarāṣṭro janārdana 05,070.075a putrasnehas tu balavān dhṛtarāṣṭrasya mādhava 05,070.075c sa putravaśam āpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati 05,070.076a tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālam anantaram 05,070.076c katham arthāc ca dharmāc ca na hīyemahi mādhava 05,070.077a īdṛśe hy arthakṛcchre 'smin kam anyaṃ madhusūdana 05,070.077c upasaṃpraṣṭum arhāmi tvām ṛte puruṣottama 05,070.078a priyaś ca priyakāmaś ca gatijñaḥ sarvakarmaṇām 05,070.078c ko hi kṛṣṇāsti nas tvādṛk sarvaniścayavit suhṛt 05,070.079 vaiśaṃpāyana uvāca 05,070.079a evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ 05,070.079c ubhayor eva vām arthe yāsyāmi kurusaṃsadam 05,070.080a śamaṃ tatra labheyaṃ ced yuṣmadartham ahāpayan 05,070.080c puṇyaṃ me sumahad rājaṃś caritaṃ syān mahāphalam 05,070.081a mocayeyaṃ mṛtyupāśāt saṃrabdhān kurusṛñjayān 05,070.081c pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvāṃ ca pṛthivīm imām 05,070.081d*0371_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam 05,070.081d*0371_02 bhrātṝṇāṃ samavetānāṃ sa kāle puruṣottamam 05,070.082 yudhiṣṭhira uvāca 05,070.082a na mamaitan mataṃ kṛṣṇa yat tvaṃ yāyāḥ kurūn prati 05,070.082c suyodhanaḥ sūktam api na kariṣyati te vacaḥ 05,070.082d*0372_01 suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ 05,070.083a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ suyodhanavaśānugam 05,070.083c teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye 05,070.084a na hi naḥ prīṇayed dravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham 05,070.084c na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava rodhena mādhava 05,070.085 bhagavān uvāca 05,070.085a jānāmy etāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām 05,070.085c avācyās tu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitām 05,070.086a na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ 05,070.086c kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ 05,070.087a atha cet te pravarteran mayi kiṃ cid asāṃpratam 05,070.087c nirdaheyaṃ kurūn sarvān iti me dhīyate matiḥ 05,070.088a na jātu gamanaṃ tatra bhavet pārtha nirarthakam 05,070.088c arthaprāptiḥ kadā cit syād antato vāpy avācyatā 05,070.089 yudhiṣṭhira uvāca 05,070.089a yat tubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān 05,070.089c kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam 05,070.090a viṣvaksena kurūn gatvā bhāratāñ śamayeḥ prabho 05,070.090c yathā sarve sumanasaḥ saha syāmaḥ sucetasaḥ 05,070.091a bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsor mama ca priyaḥ 05,070.091c sauhṛdenāviśaṅkyo 'si svasti prāpnuhi bhūtaye 05,070.092a asmān vettha parān vettha vetthārthaṃ vettha bhāṣitam 05,070.092c yad yad asmaddhitaṃ kṛṣṇa tat tad vācyaḥ suyodhanaḥ 05,070.093a yad yad dharmeṇa saṃyuktam upapadyed dhitaṃ vacaḥ 05,070.093c tat tat keśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat 05,071.001 bhagavān uvāca 05,071.001a saṃjayasya śrutaṃ vākyaṃ bhavataś ca śrutaṃ mayā 05,071.001c sarvaṃ jānāmy abhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataś ca yaḥ 05,071.002a tava dharmāśritā buddhis teṣāṃ vairāśritā matiḥ 05,071.002c yad ayuddhena labhyeta tat te bahumataṃ bhavet 05,071.003a na ca tan naiṣṭhikaṃ karma kṣatriyasya viśāṃ pate 05,071.003c āhur āśramiṇaḥ sarve yad bhaikṣaṃ kṣatriyaś caret 05,071.004a jayo vadho vā saṃgrāme dhātrā diṣṭaḥ sanātanaḥ 05,071.004c svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na praśasyate 05,071.005a na hi kārpaṇyam āsthāya śakyā vṛttir yudhiṣṭhira 05,071.005c vikramasva mahābāho jahi śatrūn ariṃdama 05,071.006a atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ 05,071.006c kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ paraṃtapa 05,071.007a na paryāyo 'sti yat sāmyaṃ tvayi kuryur viśāṃ pate 05,071.007c balavattāṃ hi manyante bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ 05,071.008a yāvac ca mārdavenaitān rājann upacariṣyasi 05,071.008c tāvad ete hariṣyanti tava rājyam ariṃdama 05,071.009a nānukrośān na kārpaṇyān na ca dharmārthakāraṇāt 05,071.009c alaṃ kartuṃ dhārtarāṣṭrās tava kāmam ariṃdama 05,071.010a etad eva nimittaṃ te pāṇḍavās tu yathā tvayi 05,071.010c nānvatapyanta kaupīnaṃ tāvat kṛtvāpi duṣkaram 05,071.011a pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ 05,071.011b*0373_01 brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ rājñaś ca nagarasya ca 05,071.011c paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣām eva tattvataḥ 05,071.012a dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmakāmam anuvratam 05,071.012c yat tvām upadhinā rājan dyūtenāvañcayat tadā 05,071.012e na cāpatrapate pāpo nṛśaṃsas tena karmaṇā 05,071.013a tathāśīlasamācāre rājan mā praṇayaṃ kṛthāḥ 05,071.013c vadhyās te sarvalokasya kiṃ punas tava bhārata 05,071.014a vāgbhis tv apratirūpābhir atudat sakanīyasam 05,071.014c ślāghamānaḥ prahṛṣṭaḥ san bhāṣate bhrātṛbhiḥ saha 05,071.015a etāvat pāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃ cid iha svakam 05,071.015c nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tad apy eṣāṃ na śiṣyate 05,071.016a kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ 05,071.016c prakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayo janāḥ 05,071.016d*0374_01 duḥśāsanena pāpena tadā dyūte pravartite 05,071.016d*0374_02 anāthavat tadā devī draupadī sudurātmanā 05,071.016d*0374_03 ākṛṣya keśe rudatī sabhāyāṃ rājasaṃsadi 05,071.016d*0374_04 bhīṣmadroṇapramukhato gaur iti vyāhṛtā muhuḥ 05,071.016d*0374_05 bhavatā vāritāḥ sarve bhrātaro bhīmavikramāḥ 05,071.016d*0374_06 dharmapāśanibaddhāś ca na kiṃ cit pratipedire 05,071.017a etāś cānyāś ca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan 05,071.017c ślāghate jñātimadhye sma tvayi pravrajite vanam 05,071.018a ye tatrāsan samānītās te dṛṣṭvā tvām anāgasam 05,071.018c aśrukaṇṭhā rudantaś ca sabhāyām āsate tadā 05,071.019a na cainam abhyanandaṃs te rājāno brāhmaṇaiḥ saha 05,071.019c sarve duryodhanaṃ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ 05,071.020a kulīnasya ca yā nindā vadhaś cāmitrakarśana 05,071.020c mahāguṇo vadho rājan na tu nindā kujīvikā 05,071.021a tadaiva nihato rājan yadaiva nirapatrapaḥ 05,071.021c ninditaś ca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu 05,071.022a īṣatkāryo vadhas tasya yasya cāritram īdṛśam 05,071.022c praskambhanapratistabdhaś chinnamūla iva drumaḥ 05,071.023a vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ 05,071.023c jahy enaṃ tvam amitraghna mā rājan vicikitsithāḥ 05,071.024a sarvathā tvatkṣamaṃ caitad rocate ca mamānagha 05,071.024c yat tvaṃ pitari bhīṣme ca praṇipātaṃ samācareḥ 05,071.025a ahaṃ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṃśayam 05,071.025c yeṣām asti dvidhābhāvo rājan duryodhanaṃ prati 05,071.026a madhye rājñām ahaṃ tatra prātipauruṣikān guṇān 05,071.026c tava saṃkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ 05,071.027a bruvatas tatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 05,071.027c niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ 05,071.028a tvayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāg iti 05,071.028c tasmiṃś cādhigamiṣyanti yathā lobhād avartata 05,071.029a garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣv api 05,071.029c vṛddhabālān upādāya cāturvarṇyasamāgame 05,071.030a śamaṃ ced yācamānas tvaṃ na dharmaṃ tatra lapsyase 05,071.030c kurūn vigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ 05,071.031a tasmiṃl lokaparityakte kiṃ kāryam avaśiṣyate 05,071.031c hate duryodhane rājan yad anyat kriyatām iti 05,071.032a yātvā cāhaṃ kurūn sarvān yuṣmadartham ahāpayan 05,071.032c yatiṣye praśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam 05,071.033a kauravāṇāṃ pravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikām 05,071.033c niśāmya vinivartiṣye jayāya tava bhārata 05,071.034a sarvathā yuddham evāham āśaṃsāmi paraiḥ saha 05,071.034c nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me 05,071.035a mṛgāḥ śakuntāś ca vadanti ghoraṃ; hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu 05,071.035c ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgnir; varṇān bahūn puṣyati ghorarūpān 05,071.035e manuṣyalokakṣapaṇo 'tha ghoro; no ced anuprāpta ihāntakaḥ syāt 05,071.036a śastrāṇi patraṃ kavacān rathāṃś ca; nāgān dhvajāṃś ca pratipādayitvā 05,071.036c yodhāś ca sarve kṛtaniśramās te; bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ 05,071.036e sāṃgrāmikaṃ te yad upārjanīyaṃ; sarvaṃ samagraṃ kuru tan narendra 05,071.037a duryodhano na hy alam adya dātuṃ; jīvaṃs tavaitan nṛpate kathaṃ cit 05,071.037c yat te purastād abhavat samṛddhaṃ; dyūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhya rājyam 05,072.001 bhīmasena uvāca 05,072.001a yathā yathaiva śāntiḥ syāt kurūṇāṃ madhusūdana 05,072.001c tathā tathaiva bhāṣethā mā sma yuddhena bhīṣayeḥ 05,072.002a amarṣī nityasaṃrabdhaḥ śreyodveṣī mahāmanāḥ 05,072.002c nograṃ duryodhano vācyaḥ sāmnaivainaṃ samācareḥ 05,072.003a prakṛtyā pāpasattvaś ca tulyacetāś ca dasyubhiḥ 05,072.003c aiśvaryamadamattaś ca kṛtavairaś ca pāṇḍavaiḥ 05,072.004a adīrghadarśī niṣṭhūrī kṣeptā krūraparākramaḥ 05,072.004c dīrghamanyur aneyaś ca pāpātmā nikṛtipriyaḥ 05,072.005a mriyetāpi na bhajyeta naiva jahyāt svakaṃ matam 05,072.005c tādṛśena śamaṃ kṛṣṇa manye paramaduṣkaram 05,072.006a suhṛdām apy avācīnas tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ 05,072.006c pratihanty eva suhṛdāṃ vācaś caiva manāṃsi ca 05,072.007a sa manyuvaśam āpannaḥ svabhāvaṃ duṣṭam āsthitaḥ 05,072.007c svabhāvāt pāpam anveti tṛṇais tunna ivoragaḥ 05,072.008a duryodhano hi yat senaḥ sarvathā viditas tava 05,072.008c yacchīlo yatsvabhāvaś ca yadbalo yatparākramaḥ 05,072.009a purā prasannāḥ kuravaḥ sahaputrās tathā vayam 05,072.009c indrajyeṣṭhā ivābhūma modamānāḥ sabāndhavāḥ 05,072.010a duryodhanasya krodhena bhāratā madhusūdana 05,072.010c dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ 05,072.011a aṣṭādaśeme rājānaḥ prakhyātā madhusūdana 05,072.011c ye samuccicchidur jñātīn suhṛdaś ca sabāndhavān 05,072.012a asurāṇāṃ samṛddhānāṃ jvalatām iva tejasā 05,072.012c paryāyakāle dharmasya prāpte balir ajāyata 05,072.013a haihayānām udāvarto nīpānāṃ janamejayaḥ 05,072.013c bahulas tālajaṅghānāṃ kṛmīṇām uddhato vasuḥ 05,072.014a ajabinduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ kuśarddhikaḥ 05,072.014c arkajaś ca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ 05,072.015a hayagrīvo videhānāṃ varapraś ca mahaujasām 05,072.015c bāhuḥ sundaravegānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ 05,072.016a sahajaś cedimatsyānāṃ pracetānāṃ bṛhadbalaḥ 05,072.016c dhāraṇaś cendravatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ 05,072.017a śamaś ca nandivegānām ity ete kulapāṃsanāḥ 05,072.017c yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ 05,072.018a apy ayaṃ naḥ kurūṇāṃ syād yugānte kālasaṃbhṛtaḥ 05,072.018c duryodhanaḥ kulāṅgāro jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ 05,072.019a tasmān mṛdu śanair enaṃ brūyā dharmārthasaṃhitam 05,072.019c kāmānubandhabahulaṃ nogram ugraparākramam 05,072.020a api duryodhanaṃ kṛṣṇa sarve vayam adhaścarāḥ 05,072.020c nīcair bhūtvānuyāsyāmo mā sma no bharatā naśan 05,072.021a apy udāsīnavṛttiḥ syād yathā naḥ kurubhiḥ saha 05,072.021c vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūn anayaḥ spṛśet 05,072.022a vācyaḥ pitāmaho vṛddho ye ca kṛṣṇa sabhāsadaḥ 05,072.022c bhrātṝṇām astu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ praśāmyatām 05,072.023a aham etad bravīmy evaṃ rājā caiva praśaṃsati 05,072.023c arjuno naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayārjune 05,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,073.001a etac chrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasann iva 05,073.001c abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopagataṃ vacaḥ 05,073.002a girer iva laghutvaṃ tac chītatvam iva pāvake 05,073.002c matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram 05,073.003a saṃtejayaṃs tadā vāgbhir mātariśveva pāvakam 05,073.003c uvāca bhīmam āsīnaṃ kṛpayābhipariplutam 05,073.004a tvam anyadā bhīmasena yuddham eva praśaṃsasi 05,073.004c vadhābhinandinaḥ krūrān dhārtarāṣṭrān mimardiṣuḥ 05,073.005a na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe paraṃtapa 05,073.005c ghorām aśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase 05,073.006a niḥśvasann agnivarṇena saṃtaptaḥ svena manyunā 05,073.006c apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ 05,073.007a ekānte niṣṭanañ śeṣe bhārārta iva durbalaḥ 05,073.007c api tvāṃ ke cid unmattaṃ manyante 'tadvido janāḥ 05,073.008a ārujya vṛkṣān nirmūlān gajaḥ paribhujann iva 05,073.008c nighnan padbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭanan paridhāvasi 05,073.009a nāsmiñ jane 'bhiramase rahaḥ kṣiyasi pāṇḍava 05,073.009c nānyaṃ niśi divā vāpi kadā cid abhinandasi 05,073.010a akasmāt smayamānaś ca rahasy āsse rudann iva 05,073.010c jānvor mūrdhānam ādhāya ciram āsse pramīlitaḥ 05,073.011a bhrukuṭiṃ ca punaḥ kurvann oṣṭhau ca vilihann iva 05,073.011c abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tan manyukāritam 05,073.012a yathā purastāt savitā dṛśyate śukram uccaran 05,073.012c yathā ca paścān nirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān 05,073.013a tathā satyaṃ bravīmy etan nāsti tasya vyatikramaḥ 05,073.013c hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanam amarṣaṇam 05,073.014a iti sma madhye bhrātṝṇāṃ satyenālabhase gadām 05,073.014c tasya te praśame buddhir dhīyate 'dya paraṃtapa 05,073.015a aho yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite 05,073.015c paśyasīvāpratīpāni kiṃ tvāṃ bhīr bhīma vindati 05,073.016a aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi 05,073.016c svapnānte jāgarānte ca tasmāt praśamam icchasi 05,073.017a aho nāśaṃsase kiṃ cit puṃstvaṃ klība ivātmani 05,073.017c kaśmalenābhipanno 'si tena te vikṛtaṃ manaḥ 05,073.018a udvepate te hṛdayaṃ manas te praviṣīdati 05,073.018c ūrustambhagṛhīto 'si tasmāt praśamam icchasi 05,073.019a anityaṃ kila martyasya cittaṃ pārtha calācalam 05,073.019c vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaler iva 05,073.020a tavaiṣā vikṛtā buddhir gavāṃ vāg iva mānuṣī 05,073.020c manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ majjayaty aplavān iva 05,073.021a idaṃ me mahad āścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam 05,073.021c yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ 05,073.022a sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata 05,073.022c uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava 05,073.023a na caitad anurūpaṃ te yat te glānir ariṃdama 05,073.023c yad ojasā na labhate kṣatriyo na tad aśnute 05,074.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,074.001a tathokto vāsudevena nityamanyur amarṣaṇaḥ 05,074.001c sadaśvavat samādhāvad babhāṣe tadanantaram 05,074.002a anyathā māṃ cikīrṣantam anyathā manyase 'cyuta 05,074.002c praṇītabhāvam atyantaṃ yudhi satyaparākramam 05,074.003a vettha dāśārha sattvaṃ me dīrghakālaṃ sahoṣitaḥ 05,074.003c uta vā māṃ na jānāsi plavan hrada ivālpavaḥ 05,074.003e tasmād apratirūpābhir vāgbhir māṃ tvaṃ samarchasi 05,074.004a kathaṃ hi bhīmasenaṃ māṃ jānan kaś cana mādhava 05,074.004c brūyād apratirūpāṇi yathā māṃ vaktum arhasi 05,074.005a tasmād idaṃ pravakṣyāmi vacanaṃ vṛṣṇinandana 05,074.005c ātmanaḥ pauruṣaṃ caiva balaṃ ca na samaṃ paraiḥ 05,074.006a sarvathā nāryakarmaitat praśaṃsā svayam ātmanaḥ 05,074.006c ativādāpaviddhas tu vakṣyāmi balam ātmanaḥ 05,074.007a paśyeme rodasī kṛṣṇa yayor āsann imāḥ prajāḥ 05,074.007c acale cāpy anante ca pratiṣṭhe sarvamātarau 05,074.008a yadīme sahasā kruddhe sameyātāṃ śile iva 05,074.008c aham ete nigṛhṇīyāṃ bāhubhyāṃ sacarācare 05,074.009a paśyaitad antaraṃ bāhvor mahāparighayor iva 05,074.009c ya etat prāpya mucyeta na taṃ paśyāmi pūruṣam 05,074.010a himavāṃś ca samudraś ca vajrī ca balabhit svayam 05,074.010c mayābhipannaṃ trāyeran balam āsthāya na trayaḥ 05,074.011a yudhyeyaṃ kṣatriyān sarvān pāṇḍaveṣv ātatāyinaḥ 05,074.011c adhaḥ pādatalenaitān adhiṣṭhāsyāmi bhūtale 05,074.012a na hi tvaṃ nābhijānāsi mama vikramam acyuta 05,074.012c yathā mayā vinirjitya rājāno vaśagāḥ kṛtāḥ 05,074.013a atha cen māṃ na jānāsi sūryasyevodyataḥ prabhām 05,074.013c vigāḍhe yudhi saṃbādhe vetsyase māṃ janārdana 05,074.014a kiṃ mātyavākṣīḥ paruṣair vraṇaṃ sūcyā ivānagha 05,074.014c yathāmati bravīmy etad viddhi mām adhikaṃ tataḥ 05,074.015a draṣṭāsi yudhi saṃbādhe pravṛtte vaiśase 'hani 05,074.015c mayā praṇunnān mātaṅgān rathinaḥ sādinas tathā 05,074.016a tathā narān abhikruddhaṃ nighnantaṃ kṣatriyarṣabhān 05,074.016c draṣṭā māṃ tvaṃ ca lokaś ca vikarṣantaṃ varān varān 05,074.017a na me sīdanti majjāno na mamodvepate manaḥ 05,074.017c sarvalokād abhikruddhān na bhayaṃ vidyate mama 05,074.018a kiṃ tu sauhṛdam evaitat kṛpayā madhusūdana 05,074.018c sarvāṃs titikṣe saṃkleśān mā sma no bharatā naśan 05,075.001 bhagavān uvāca 05,075.001a bhāvaṃ jijñāsamāno 'haṃ praṇayād idam abruvam 05,075.001c na cākṣepān na pāṇḍityān na krodhān na vivakṣayā 05,075.002a vedāhaṃ tava māhātmyam uta te veda yad balam 05,075.002c uta te veda karmāṇi na tvāṃ paribhavāmy aham 05,075.003a yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava 05,075.003c sahasraguṇam apy etat tvayi saṃbhāvayāmy aham 05,075.004a yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite 05,075.004c bandhubhiś ca suhṛdbhiś ca bhīma tvam asi tādṛśaḥ 05,075.005a jijñāsanto hi dharmasya saṃdigdhasya vṛkodara 05,075.005c paryāyaṃ na vyavasyanti daivamānuṣayor janāḥ 05,075.006a sa eva hetur bhūtvā hi puruṣasyārthasiddhiṣu 05,075.006c vināśe 'pi sa evāsya saṃdigdhaṃ karma pauruṣam 05,075.007a anyathā paridṛṣṭāni kavibhir doṣadarśibhiḥ 05,075.007c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ 05,075.008a sumantritaṃ sunītaṃ ca nyāyataś copapāditam 05,075.008c kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma daivenāpi virudhyate 05,075.009a daivam apy akṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate 05,075.009c śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kṣutpipāse ca bhārata 05,075.010a yad anyad diṣṭabhāvasya puruṣasya svayaṃkṛtam 05,075.010c tasmād anavarodhaś ca vidyate tatra lakṣaṇam 05,075.011a lokasya nānyato vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ 05,075.011b*0375_01 bāhuśālin mahāvīrya bhīmasena vicakṣaṇa 05,075.011b*0376_01 **** **** mātrā syād avadhāraṇe 05,075.011c evaṃbuddhiḥ pravarteta phalaṃ syād ubhayānvayāt 05,075.012a ya evaṃ kṛtabuddhiḥ san karmasv eva pravartate 05,075.012c nāsiddhau vyathate tasya na siddhau harṣam aśnute 05,075.013a tatreyam arthamātrā me bhīmasena vivakṣitā 05,075.013c naikāntasiddhir mantavyā kurubhiḥ saha saṃyuge 05,075.014a nātipraṇītaraśmiḥ syāt tathā bhavati paryaye 05,075.014c viṣādam arched glāniṃ vā etadarthaṃ bravīmi te 05,075.015a śvobhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ prāpya pāṇḍava 05,075.015c yatiṣye praśamaṃ kartuṃ yuṣmadartham ahāpayan 05,075.016a śamaṃ cet te kariṣyanti tato 'nantaṃ yaśo mama 05,075.016c bhavatāṃ ca kṛtaḥ kāmas teṣāṃ ca śreya uttamam 05,075.017a te ced abhinivekṣyanti nābhyupaiṣyanti me vacaḥ 05,075.017c kuravo yuddham evātra raudraṃ karma bhaviṣyati 05,075.018a asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ 05,075.018c dhūr arjunena dhāryā syād voḍhavya itaro janaḥ 05,075.019a ahaṃ hi yantā bībhatsor bhavitā saṃyuge sati 05,075.019c dhanaṃjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṃ na kāmaye 05,075.020a tasmād āśaṅkamāno 'haṃ vṛkodara matiṃ tava 05,075.020c tudann aklībayā vācā tejas te samadīpayam 05,076.001 arjuna uvāca 05,076.001a uktaṃ yudhiṣṭhireṇaiva yāvad vācyaṃ janārdana 05,076.001c tava vākyaṃ tu me śrutvā pratibhāti paraṃtapa 05,076.002a naiva praśamam atra tvaṃ manyase sukaraṃ prabho 05,076.002c lobhād vā dhṛtarāṣṭrasya dainyād vā samupasthitāt 05,076.003a aphalaṃ manyase cāpi puruṣasya parākramam 05,076.003c na cāntareṇa karmāṇi pauruṣeṇa phalodayaḥ 05,076.004a tad idaṃ bhāṣitaṃ vākyaṃ tathā ca na tathaiva ca 05,076.004c na caitad evaṃ draṣṭavyam asādhyam iti kiṃ cana 05,076.005a kiṃ caitan manyase kṛcchram asmākaṃ pāpam āditaḥ 05,076.005c kurvanti teṣāṃ karmāṇi yeṣāṃ nāsti phalodayaḥ 05,076.006a saṃpādyamānaṃ samyak ca syāt karma saphalaṃ prabho 05,076.006c sa tathā kṛṣṇa vartasva yathā śarma bhavet paraiḥ 05,076.007a pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca bhavān paramakaḥ suhṛt 05,076.007c surāṇām asurāṇāṃ ca yathā vīra prajāpatiḥ 05,076.008a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca pratipatsva nirāmayam 05,076.008c asmaddhitam anuṣṭhātuṃ na manye tava duṣkaram 05,076.009a evaṃ cet kāryatām eti kāryaṃ tava janārdana 05,076.009c gamanād evam eva tvaṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ 05,076.010a cikīrṣitam athānyat te tasmin vīra durātmani 05,076.010c bhaviṣyati tathā sarvaṃ yathā tava cikīrṣitam 05,076.011a śarma taiḥ saha vā no 'stu tava vā yac cikīrṣitam 05,076.011c vicāryamāṇo yaḥ kāmas tava kṛṣṇa sa no guruḥ 05,076.012a na sa nārhati duṣṭātmā vadhaṃ sasutabāndhavaḥ 05,076.012c yena dharmasute dṛṣṭvā na sā śrīr upamarṣitā 05,076.013a yac cāpy apaśyatopāyaṃ dharmiṣṭhaṃ madhusūdana 05,076.013c upāyena nṛśaṃsena hṛtā durdyūtadevinā 05,076.014a kathaṃ hi puruṣo jātaḥ kṣatriyeṣu dhanurdharaḥ 05,076.014c samāhūto nivarteta prāṇatyāge 'py upasthite 05,076.015a adharmeṇa jitān dṛṣṭvā vane pravrajitāṃs tathā 05,076.015c vadhyatāṃ mama vārṣṇeya nirgato 'sau suyodhanaḥ 05,076.016a na caitad adbhutaṃ kṛṣṇa mitrārthe yac cikīrṣasi 05,076.016c kriyā kathaṃ nu mukhyā syān mṛdunā vetareṇa vā 05,076.017a atha vā manyase jyāyān vadhas teṣām anantaram 05,076.017c tad eva kriyatām āśu na vicāryam atas tvayā 05,076.018a jānāsi hi yathā tena draupadī pāpabuddhinā 05,076.018c parikliṣṭā sabhāmadhye tac ca tasyāpi marṣitam 05,076.019a sa nāma samyag varteta pāṇḍaveṣv iti mādhava 05,076.019c na me saṃjāyate buddhir bījam uptam ivoṣare 05,076.020a tasmād yan manyase yuktaṃ pāṇḍavānāṃ ca yad dhitam 05,076.020c tad āśu kuru vārṣṇeya yan naḥ kāryam anantaram 05,077.001 bhagavān uvāca 05,077.001a evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava 05,077.001b*0377_01 pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca pratipatsye nirāmayam 05,077.001c sarvaṃ tv idaṃ samāyattaṃ bībhatso karmaṇor dvayoḥ 05,077.002a kṣetraṃ hi rasavac chuddhaṃ karṣakeṇopapāditam 05,077.002c ṛte varṣaṃ na kaunteya jātu nirvartayet phalam 05,077.003a tatra vai pauruṣaṃ brūyur āsekaṃ yatnakāritam 05,077.003c tatra cāpi dhruvaṃ paśyec choṣaṇaṃ daivakāritam 05,077.004a tad idaṃ niścitaṃ buddhyā pūrvair api mahātmabhiḥ 05,077.004c daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lokakāraṇam 05,077.005a ahaṃ hi tat kariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ 05,077.005c daivaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃ cana 05,077.006a sa hi dharmaṃ ca satyaṃ ca tyaktvā carati durmatiḥ 05,077.006c na hi saṃtapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā 05,077.007a tāṃ cāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayanty asya mantriṇaḥ 05,077.007c śakuniḥ sūtaputraś ca bhrātā duḥśāsanas tathā 05,077.008a sa hi tyāgena rājyasya na śamaṃ samupeṣyati 05,077.008c antareṇa vadhāt pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ 05,077.009a na cāpi praṇipātena tyaktum icchati dharmarāṭ 05,077.009c yācyamānas tu rājyaṃ sa na pradāsyati durmatiḥ 05,077.010a na tu manye sa tad vācyo yad yudhiṣṭhiraśāsanam 05,077.010c uktaṃ prayojanaṃ tatra dharmarājena bhārata 05,077.011a tathā pāpas tu tat sarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ 05,077.011c tasmiṃś cākriyamāṇe 'sau lokavadhyo bhaviṣyati 05,077.012a mama cāpi sa vadhyo vai jagataś cāpi bhārata 05,077.012c yena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtās tathā 05,077.013a vipraluptaṃ ca vo rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā 05,077.013c na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire 05,077.014a asakṛc cāpy ahaṃ tena tvatkṛte pārtha bheditaḥ 05,077.014c na mayā tad gṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣitam 05,077.015a jānāsi hi mahābāho tvam apy asya paraṃ matam 05,077.015c priyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya mām api 05,077.016a sa jānaṃs tasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matam 05,077.016c ajānann iva cākasmād arjunādyābhiśaṅkase 05,077.017a yac cāpi paramaṃ divyaṃ tac cāpy avagataṃ tvayā 05,077.017c vidhānavihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhavet paraiḥ 05,077.018a yat tu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā cāpi pāṇḍava 05,077.018c kariṣye tad ahaṃ pārtha na tv āśaṃse śamaṃ paraiḥ 05,077.019a kathaṃ goharaṇe brūyād icchañ śarma tathāvidham 05,077.019c yācyamāno 'pi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate 'dhvani 05,077.020a tadaiva te parābhūtā yadā saṃkalpitās tvayā 05,077.020c lavaśaḥ kṣaṇaśaś cāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ 05,077.021a sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanam 05,077.021c vibhāvyaṃ tasya bhūyaś ca karma pāpaṃ durātmanaḥ 05,078.001 nakula uvāca 05,078.001a uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ dharmarājena mādhava 05,078.001c dharmajñena vadānyena dharmayuktaṃ ca tattvataḥ 05,078.002a matam ājñāya rājñaś ca bhīmasenena mādhava 05,078.002c saṃśamo bāhuvīryaṃ ca khyāpitaṃ mādhavātmanaḥ 05,078.003a tathaiva phalgunenāpi yad uktaṃ tat tvayā śrutam 05,078.003c ātmanaś ca mataṃ vīra kathitaṃ bhavatāsakṛt 05,078.004a sarvam etad atikramya śrutvā paramataṃ bhavān 05,078.004c yat prāptakālaṃ manyethās tat kuryāḥ puruṣottama 05,078.005a tasmiṃs tasmin nimitte hi mataṃ bhavati keśava 05,078.005c prāptakālaṃ manuṣyeṇa svayaṃ kāryam ariṃdama 05,078.006a anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati so 'nyathā 05,078.006c anityamatayo loke narāḥ puruṣasattama 05,078.007a anyathā buddhayo hy āsann asmāsu vanavāsiṣu 05,078.007c adṛśyeṣv anyathā kṛṣṇa dṛśyeṣu punar anyathā 05,078.008a asmākam api vārṣṇeya vane vicaratāṃ tadā 05,078.008c na tathā praṇayo rājye yathā saṃprati vartate 05,078.009a nivṛttavanavāsān naḥ śrutvā vīra samāgatāḥ 05,078.009c akṣauhiṇyo hi saptemās tvatprasādāj janārdana 05,078.010a imān hi puruṣavyāghrān acintyabalapauruṣān 05,078.010c āttaśastrān raṇe dṛṣṭvā na vyathed iha kaḥ pumān 05,078.011a sa bhavān kurumadhye taṃ sāntvapūrvaṃ bhayānvitam 05,078.011c brūyād vākyaṃ yathā mando na vyatheta suyodhanaḥ 05,078.012a yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ bībhatsuṃ cāparājitam 05,078.012c sahadevaṃ ca māṃ caiva tvāṃ ca rāmaṃ ca keśava 05,078.013a sātyakiṃ ca mahāvīryaṃ virāṭaṃ ca sahātmajam 05,078.013c drupadaṃ ca sahāmātyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 05,078.014a kāśirājaṃ ca vikrāntaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca cedipam 05,078.014c māṃsaśoṇitabhṛn martyaḥ pratiyudhyeta ko yudhi 05,078.015a sa bhavān gamanād eva sādhayiṣyaty asaṃśayam 05,078.015c iṣṭam arthaṃ mahābāho dharmarājasya kevalam 05,078.016a viduraś caiva bhīṣmaś ca droṇaś ca sahabāhlikaḥ 05,078.016c śreyaḥ samarthā vijñātum ucyamānaṃ tvayānagha 05,078.017a te cainam anuneṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 05,078.017c taṃ ca pāpasamācāraṃ sahāmātyaṃ suyodhanam 05,078.018a śrotā cārthasya viduras tvaṃ ca vaktā janārdana 05,078.018c kam ivārthaṃ vivartantaṃ sthāpayetāṃ na vartmani 05,079.001 sahadeva uvāca 05,079.001a yad etat kathitaṃ rājñā dharma eṣa sanātanaḥ 05,079.001c yathā tu yuddham eva syāt tathā kāryam ariṃdama 05,079.002a yadi praśamam iccheyuḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 05,079.002c tathāpi yuddhaṃ dāśārha yojayethāḥ sahaiva taiḥ 05,079.003a kathaṃ nu dṛṣṭvā pāñcālīṃ tathā kliṣṭāṃ sabhāgatām 05,079.003c avadhena praśāmyeta mama manyuḥ suyodhane 05,079.004a yadi bhīmārjunau kṛṣṇa dharmarājaś ca dhārmikaḥ 05,079.004c dharmam utsṛjya tenāhaṃ yoddhum icchāmi saṃyuge 05,079.004d*0378_01 brūhi madvacanaṃ kṛṣṇa suyodhanam apaṇḍitam 05,079.004d*0378_02 kṛcchre vane vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye 05,079.005 sātyakir uvāca 05,079.005a satyam āha mahābāho sahadevo mahāmatiḥ 05,079.005c duryodhanavadhe śāntis tasya kopasya me bhavet 05,079.006a jānāsi hi yathā dṛṣṭvā cīrājinadharān vane 05,079.006c tavāpi manyur udbhūto duḥkhitān prekṣya pāṇḍavān 05,079.007a tasmān mādrīsutaḥ śūro yad āha puruṣarṣabhaḥ 05,079.007c vacanaṃ sarvayodhānāṃ tan mataṃ puruṣottama 05,079.008 vaiśaṃpāyana uvāca 05,079.008a evaṃ vadati vākyaṃ tu yuyudhāne mahāmatau 05,079.008c subhīmaḥ siṃhanādo 'bhūd yodhānāṃ tatra sarvaśaḥ 05,079.009a sarve hi sarvato vīrās tad vacaḥ pratyapūjayan 05,079.009c sādhu sādhv iti śaineyaṃ harṣayanto yuyutsavaḥ 05,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,080.001a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam 05,080.001c kṛṣṇā dāśārham āsīnam abravīc chokakarṣitā 05,080.002a sutā drupadarājasya svasitāyatamūrdhajā 05,080.002c saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahāratham 05,080.003a bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ 05,080.003c aśrupūrṇekṣaṇā vākyam uvācedaṃ manasvinī 05,080.004a viditaṃ te mahābāho dharmajña madhusūdana 05,080.004c yathā nikṛtim āsthāya bhraṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt 05,080.005a dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana 05,080.005c yathā ca saṃjayo rājñā mantraṃ rahasi śrāvitaḥ 05,080.006a yudhiṣṭhireṇa dāśārha tac cāpi viditaṃ tava 05,080.006c yathoktaḥ saṃjayaś caiva tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 05,080.007a pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā iti mahādyute 05,080.007c kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam 05,080.008a avasānaṃ mahābāho kiṃ cid eva tu pañcamam 05,080.008c iti duryodhano vācyaḥ suhṛdaś cāsya keśava 05,080.009a tac cāpi nākarod vākyaṃ śrutvā kṛṣṇa suyodhanaḥ 05,080.009c yudhiṣṭhirasya dāśārha hrīmataḥ saṃdhim icchataḥ 05,080.010a apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyodhanaḥ 05,080.010c saṃdhim icchen na kartavyas tatra gatvā kathaṃ cana 05,080.011a śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha 05,080.011c dhārtarāṣṭrabalaṃ ghoraṃ kruddhaṃ pratisamāsitum 05,080.012a na hi sāmnā na dānena śakyo 'rthas teṣu kaś cana 05,080.012c tasmāt teṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana 05,080.013a sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ 05,080.013c moktavyas teṣu daṇḍaḥ syāj jīvitaṃ parirakṣatā 05,080.014a tasmāt teṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipram acyuta 05,080.014c tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ 05,080.015a etat samarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaskaram 05,080.015c kriyamāṇaṃ bhavet kṛṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham 05,080.016a kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobham āsthitaḥ 05,080.016c akṣatriyo vā dāśārha svadharmam anutiṣṭhatā 05,080.017a anyatra brāhmaṇāt tāta sarvapāpeṣv avasthitāt 05,080.017c gurur hi sarvavarṇānāṃ brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk 05,080.018a yathāvadhye bhaved doṣo vadhyamāne janārdana 05,080.018c sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavido viduḥ 05,080.019a yathā tvāṃ na spṛśed eṣa doṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru 05,080.019c pāṇḍavaiḥ saha dāśārha sṛñjayaiś ca sasainikaiḥ 05,080.020a punar uktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana 05,080.020c kā nu sīmantinī mādṛk pṛthivyām asti keśava 05,080.021a sutā drupadarājasya vedimadhyāt samutthitā 05,080.021c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa priyā sakhī 05,080.022a ājamīḍhakulaṃ prāptā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ 05,080.022c mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendrasamavarcasām 05,080.023a sutā me pañcabhir vīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ 05,080.023c abhimanyur yathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ 05,080.024a sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā 05,080.024c paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tvayi jīvati keśava 05,080.025a jīvatsu kauraveyeṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu 05,080.025c dāsībhūtāsmi pāpānāṃ sabhāmadhye vyavasthitā 05,080.026a nirāmarṣeṣv aceṣṭeṣu prekṣamāṇeṣu pāṇḍuṣu 05,080.026c trāhi mām iti govinda manasā kāṅkṣito 'si me 05,080.027a yatra māṃ bhagavān rājā śvaśuro vākyam abravīt 05,080.027c varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhāsi matāsi me 05,080.028a adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti 05,080.028c mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava 05,080.029a evaṃvidhānāṃ duḥkhānām abhijño 'si janārdana 05,080.029c trāhi māṃ puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavām 05,080.030a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ 05,080.030c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtābhavam 05,080.031a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām 05,080.031c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati 05,080.032a yadi te 'ham anugrāhyā yadi te 'sti kṛpā mayi 05,080.032c dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatām 05,080.033a ity uktvā mṛdusaṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanam 05,080.033c sunīlam asitāpāṅgī puṇyagandhādhivāsitam 05,080.034a sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujagavarcasam 05,080.034c keśapakṣaṃ varārohā gṛhya savyena pāṇinā 05,080.035a padmākṣī puṇḍarīkākṣam upetya gajagāminī 05,080.035c aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 05,080.036a ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsanakaroddhṛtaḥ 05,080.036c smartavyaḥ sarvakāleṣu pareṣāṃ saṃdhim icchatā 05,080.037a yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau saṃdhikāmukau 05,080.037c pitā me yotsyate vṛddhaḥ saha putrair mahārathaiḥ 05,080.038a pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana 05,080.038c abhimanyuṃ puraskṛtya yotsyanti kurubhiḥ saha 05,080.039a duḥśāsanabhujaṃ śyāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsuguṇṭhitam 05,080.039c yady ahaṃ taṃ na paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me 05,080.040a trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me 05,080.040c nidhāya hṛdaye manyuṃ pradīptam iva pāvakam 05,080.041a vidīryate me hṛdayaṃ bhīmavākśalyapīḍitam 05,080.041c yo 'yam adya mahābāhur dharmaṃ samanupaśyati 05,080.042a ity uktvā bāṣpasannena kaṇṭhenāyatalocanā 05,080.042c ruroda kṛṣṇā sotkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadam 05,080.043a stanau pīnāyataśroṇī sahitāv abhivarṣatī 05,080.043c dravībhūtam ivātyuṣṇam utsṛjad vāri netrajam 05,080.044a tām uvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan 05,080.044c acirād drakṣyase kṛṣṇe rudatīr bharatastriyaḥ 05,080.045a evaṃ tā bhīru rotsyanti nihatajñātibāndhavāḥ 05,080.045c hatamitrā hatabalā yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini 05,080.046a ahaṃ ca tat kariṣyāmi bhīmārjunayamaiḥ saha 05,080.046c yudhiṣṭhiraniyogena daivāc ca vidhinirmitāt 05,080.047a dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cec chṛṇvanti me vacaḥ 05,080.047c śeṣyante nihatā bhūmau śvaśṛgālādanīkṛtāḥ 05,080.048a caled dhi himavāñ śailo medinī śatadhā bhavet 05,080.048c dyauḥ patec ca sanakṣatrā na me moghaṃ vaco bhavet 05,080.048d*0379_01 dyauḥ patet pṛthivī śīryed dhimavāñ chithilībhavet 05,080.048d*0380_01 śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet 05,080.049a satyaṃ te pratijānāmi kṛṣṇe bāṣpo nigṛhyatām 05,080.049c hatāmitrāñ śriyā yuktān acirād drakṣyase patīn 05,081.001 arjuna uvāca 05,081.001a kurūṇām adya sarveṣāṃ bhavān suhṛd anuttamaḥ 05,081.001c saṃbandhī dayito nityam ubhayoḥ pakṣayor api 05,081.002a pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyam anāmayam 05,081.002c samarthaḥ praśamaṃ caiṣāṃ kartuṃ tvam asi keśava 05,081.003a tvam itaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanam amarṣaṇam 05,081.003c śāntyarthaṃ bhārataṃ brūyā yat tad vācyam amitrahan 05,081.004a tvayā dharmārthayuktaṃ ced uktaṃ śivam anāmayam 05,081.004c hitaṃ nādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati 05,081.005 bhagavān uvāca 05,081.005a dharmyam asmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yad anāmayam 05,081.005c eṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭram abhīpsayā 05,081.006 vaiśaṃpāyana uvāca 05,081.006a tato vyapete tamasi sūrye vimala udgate 05,081.006c maitre muhūrte saṃprāpte mṛdvarciṣi divākare 05,081.007a kaumude māsi revatyāṃ śaradante himāgame 05,081.007c sphītasasyasukhe kāle kalyaḥ sattvavatāṃ varaḥ 05,081.008a maṅgalyāḥ puṇyanirghoṣā vācaḥ śṛṇvaṃś ca sūnṛtāḥ 05,081.008c brāhmaṇānāṃ pratītānām ṛṣīṇām iva vāsavaḥ 05,081.009a kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ snātaḥ śucir alaṃkṛtaḥ 05,081.009c upatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ 05,081.010a ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya brāhmaṇān abhivādya ca 05,081.010c agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyan kalyāṇam agrataḥ 05,081.011a tat pratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥ 05,081.011c śiner naptāram āsīnam abhyabhāṣata sātyakim 05,081.012a ratha āropyatāṃ śaṅkhaś cakraṃ ca gadayā saha 05,081.012c upāsaṅgāś ca śaktyaś ca sarvapraharaṇāni ca 05,081.013a duryodhano hi duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ 05,081.013c na ca śatrur avajñeyaḥ prākṛto 'pi balīyasā 05,081.014a tatas tan matam ājñāya keśavasya puraḥsarāḥ 05,081.014c prasasrur yojayiṣyanto rathaṃ cakragadābhṛtaḥ 05,081.015a taṃ dīptam iva kālāgnim ākāśagam ivādhvagam 05,081.015c candrasūryaprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṃkṛtam 05,081.016a ardhacandraiś ca candraiś ca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥ 05,081.016c puṣpaiś ca vividhaiś citraṃ maṇiratnaiś ca sarvaśaḥ 05,081.016c*0381_01 **** **** bhūṣaṇair vividhair api 05,081.016c*0381_02 vipraiś ca vividhaiś citrair 05,081.017a taruṇādityasaṃkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam 05,081.017c maṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinam 05,081.018a sūpaskaram anādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇam 05,081.018c yaśoghnaṃ pratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanam 05,081.019a vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ 05,081.019c snātaiḥ saṃpādayāṃ cakruḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā 05,081.020a mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayan 05,081.020c sughoṣaḥ patagendreṇa dhvajena yuyuje rathaḥ 05,081.021a taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhinisvanam 05,081.021b*0382_01 sārathyakarmadakṣeṇa rakṣitaṃ dārukeṇa ca 05,081.021b*0382_02 kṛtvā pradakṣiṇaṃ śauriḥ prasthānocitabhūṣaṇaḥ 05,081.021c āruroha rathaṃ śaurir vimānam iva puṇyakṛt 05,081.022a tataḥ sātyakim āropya prayayau puruṣottamaḥ 05,081.022c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathaghoṣeṇa nādayan 05,081.023a vyapoḍhābhraghanaḥ kālaḥ kṣaṇena samapadyata 05,081.023c śivaś cānuvavau vāyuḥ praśāntam abhavad rajaḥ 05,081.024a pradakṣiṇānulomāś ca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥ 05,081.024c prayāṇe vāsudevasya babhūvur anuyāyinaḥ 05,081.025a maṅgalyārthapadaiḥ śabdair anvavartanta sarvaśaḥ 05,081.025c sārasāḥ śatapatrāś ca haṃsāś ca madhusūdanam 05,081.026a mantrāhutimahāhomair hūyamānaś ca pāvakaḥ 05,081.026c pradakṣiṇaśikho bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata 05,081.027a vasiṣṭho vāmadevaś ca bhūridyumno gayaḥ krathaḥ 05,081.027c śukranāradavālmīkā marutaḥ kuśiko bhṛguḥ 05,081.028a brahmadevarṣayaś caiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham 05,081.028c pradakṣiṇam avartanta sahitā vāsavānujam 05,081.029a evam etair mahābhāgair maharṣigaṇasādhubhiḥ 05,081.029c pūjitaḥ prayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati 05,081.029d*0383_01 devatābhyo namaskṛtya brāhmaṇān svasti vācya ca 05,081.029d*0383_02 prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sātyakena sahācyutaḥ 05,081.030a taṃ prayāntam anuprāyāt kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,081.030c bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau 05,081.031a cekitānaś ca vikrānto dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ 05,081.031c drupadaḥ kāśirājaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 05,081.032a dhṛṣṭadyumnaḥ saputraś ca virāṭaḥ kekayaiḥ saha 05,081.032c saṃsādhanārthaṃ prayayuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 05,081.033a tato 'nuvrajya govindaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 05,081.033c rājñāṃ sakāśe dyutimān uvācedaṃ vacas tadā 05,081.034a yo naiva kāmān na bhayān na lobhān nārthakāraṇāt 05,081.034c anyāyam anuvarteta sthirabuddhir alolupaḥ 05,081.035a dharmajño dhṛtimān prājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ 05,081.035c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ pratāpavān 05,081.036a taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇam 05,081.036c saṃpariṣvajya kaunteyaḥ saṃdeṣṭum upacakrame 05,081.037a yā sā bālyāt prabhṛty asmān paryavardhayatābalā 05,081.037c upavāsatapaḥśīlā sadā svastyayane ratā 05,081.038a devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratā 05,081.038c vatsalā priyaputrā ca priyāsmākaṃ janārdana 05,081.039a suyodhanabhayād yā no 'trāyatāmitrakarśana 05,081.039c mahato mṛtyusaṃbādhād uttaran naur ivārṇavāt 05,081.040a asmatkṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhava 05,081.040c anubhūtāny aduḥkhārhā tāṃ sma pṛccher anāmayam 05,081.041a bhṛśam āśvāsayeś caināṃ putraśokapariplutām 05,081.041c abhivādya svajethāś ca pāṇḍavān parikīrtayan 05,081.042a ūḍhāt prabhṛti duḥkhāni śvaśurāṇām ariṃdama 05,081.042c nikārān atadarhā ca paśyantī duḥkham aśnute 05,081.043a api jātu sa kālaḥ syāt kṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥ 05,081.043c yad ahaṃ mātaraṃ kliṣṭāṃ sukhe dadhyām ariṃdama 05,081.044a pravrajanto 'nvadhāvat sā kṛpaṇā putragṛddhinī 05,081.044c rudatīm apahāyainām upagacchāma yad vanam 05,081.045a na nūnaṃ mriyate duḥkhaiḥ sā cej jīvati keśava 05,081.045c tathā putrādhibhir gāḍham ārtā hy ānartasatkṛtā 05,081.046a abhivādyā tu sā kṛṣṇa tvayā madvacanād vibho 05,081.046b*0384_01 saṃkṣāmyātha namaskāryā sarveṣāṃ vacanād api 05,081.046c dhṛtarāṣṭraś ca kauravyo rājānaś ca vayo 'dhikāḥ 05,081.047a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca bāhlikam 05,081.047c drauṇiṃ ca somadattaṃ ca sarvāṃś ca bharatān pṛthak 05,081.047d*0385_01 yathāvayo yathāsthānaṃ pūjayasva janārdana 05,081.048a viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇam 05,081.048c agādhabuddhiṃ dharmajñaṃ svajethā madhusūdana 05,081.049a ity uktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥ 05,081.049c anujñāto nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇam 05,081.050a vrajann eva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabham 05,081.050c abravīt paravīraghnaṃ dāśārham aparājitam 05,081.051a yad asmākaṃ vibho vṛttaṃ purā vai mantraniścaye 05,081.051c ardharājyasya govinda viditaṃ sarvarājasu 05,081.052a tac ced dadyād asaṅgena satkṛtyānavamanya ca 05,081.052b*0386_01 dadāti govinda paraṃ dharmarājñe suyodhanaḥ 05,081.052c priyaṃ me syān mahābāho mucyeran mahato bhayāt 05,081.053a ataś ced anyathā kartā dhārtarāṣṭro 'nupāyavit 05,081.053c antaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kṣatriyāṇāṃ janārdana 05,081.054a evam ukte pāṇḍavena paryahṛṣyad vṛkodaraḥ 05,081.054c muhur muhuḥ krodhavaśāt prāvepata ca pāṇḍavaḥ 05,081.055a vepamānaś ca kaunteyaḥ prākrośan mahato ravān 05,081.055c dhanaṃjayavacaḥ śrutvā harṣotsiktamanā bhṛśam 05,081.056a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥ 05,081.056c vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 05,081.057a ity uktvā keśavaṃ tatra tathā coktvā viniścayam 05,081.057c anujñāto nivavṛte pariṣvajya janārdanam 05,081.058a teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥ 05,081.058c tūrṇam abhyapatad dhṛṣṭaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ 05,081.059a te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ 05,081.059c panthānam ācemur iva grasamānā ivāmbaram 05,081.060a athāpaśyan mahābāhur ṛṣīn adhvani keśavaḥ 05,081.060c brāhmyā śriyā dīpyamānān sthitān ubhayataḥ pathi 05,081.061a so 'vatīrya rathāt tūrṇam abhivādya janārdanaḥ 05,081.061c yathāvat tān ṛṣīn sarvān abhyabhāṣata pūjayan 05,081.062a kaccil lokeṣu kuśalaṃ kaccid dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ 05,081.062c brāhmaṇānāṃ trayo varṇāḥ kaccit tiṣṭhanti śāsane 05,081.062d*0387_01 pitṛdevātithibhyaś ca kaccit pūjā svanuṣṭhitā 05,081.063a tebhyaḥ prayujya tāṃ pūjāṃ provāca madhusūdanaḥ 05,081.063c bhagavantaḥ kva saṃsiddhāḥ kā vīthī bhavatām iha 05,081.064a kiṃ vā bhagavatāṃ kāryam ahaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ 05,081.064c kenārthenopasaṃprāptā bhagavanto mahītalam 05,081.064d*0388_01 evam uktāḥ keśavena munayaḥ saṃśitavratāḥ 05,081.064d*0388_02 nāradapramukhāḥ sarve pratyanandanta keśavam 05,081.064d*0388_03 adhaḥśirāḥ sarpamālī maharṣiḥ satyadevalaḥ 05,081.064d*0388_04 arvāvasuś ca jānuś ca maitreyaḥ śunako balī 05,081.064d*0388_05 bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanas tathā 05,081.064d*0388_06 āyodadhaumyo dhaumyaś ca āṇimāṇḍavyakauśikau 05,081.064d*0388_07 dāmoṣṇīṣas triṣavaṇaḥ parṇādo ghaṭajānukaḥ 05,081.064d*0388_08 mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryo 'tha śārikaḥ 05,081.064d*0388_09 śīlavān aśanirdhātā śūnyapālo 'kṛtaśramaḥ 05,081.064d*0388_10 śvetaketuś ca katthāmā vaidaś cāpi hiraṇyadaḥ 05,081.065a tam abravīj jāmadagnya upetya madhusūdanam 05,081.065c pariṣvajya ca govindaṃ purā sucarite sakhā 05,081.066a devarṣayaḥ puṇyakṛto brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ 05,081.066c rājarṣayaś ca dāśārha mānayantas tapasvinaḥ 05,081.067a devāsurasya draṣṭāraḥ purāṇasya mahādyute 05,081.067c sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ didṛkṣantaś ca sarvataḥ 05,081.068a sabhāsadaś ca rājānas tvāṃ ca satyaṃ janārdana 05,081.068c etan mahat prekṣaṇīyaṃ draṣṭuṃ gacchāma keśava 05,081.069a dharmārthasahitā vācaḥ śrotum icchāma mādhava 05,081.069c tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye paraṃtapa 05,081.069d*0389_01 sabhāyāṃ madhurā vācaḥ śuśrūṣantas tvayeritāḥ 05,081.069d*0389_02 kurūṇāṃ pratipattiṃ ca śrotum icchāma keśava 05,081.070a bhīṣmadroṇādayaś caiva viduraś ca mahāmatiḥ 05,081.070c tvaṃ ca yādavaśārdūla sabhāyāṃ vai sameṣyatha 05,081.071a tava vākyāni divyāni tatra teṣāṃ ca mādhava 05,081.071c śrotum icchāma govinda satyāni ca śubhāni ca 05,081.071d*0390_01 tvatpādasparśasaṃśuddhā bhūmir duṣṭavivarjitā 05,081.071d*0390_02 dharmavṛddhyā śobhamānā prītiṃ cādhāsyatīha naḥ 05,081.072a āpṛṣṭo 'si mahābāho punar drakṣyāmahe vayam 05,081.072c yāhy avighnena vai vīra drakṣyāmas tvāṃ sabhāgatam 05,081.072d*0391_01 āsīnam āsane divye balatejaḥsamāhitam 05,082.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,082.001a prayāntaṃ devakīputraṃ paravīrarujo daśa 05,082.001c mahārathā mahābāhum anvayuḥ śastrapāṇayaḥ 05,082.002a padātīnāṃ sahasraṃ ca sādināṃ ca paraṃtapa 05,082.002c bhojyaṃ ca vipulaṃ rājan preṣyāś ca śataśo 'pare 05,082.003 janamejaya uvāca 05,082.003a kathaṃ prayāto dāśārho mahātmā madhusūdanaḥ 05,082.003c kāni vā vrajatas tasya nimittāni mahaujasaḥ 05,082.004 vaiśaṃpāyana uvāca 05,082.004a tasya prayāṇe yāny āsann adbhutāni mahātmanaḥ 05,082.004c tāni me śṛṇu divyāni daivāny autpātikāni ca 05,082.005a anabhre 'śaninirghoṣaḥ savidyutsamajāyata 05,082.005c anvag eva ca parjanyaḥ prāvarṣad vighane bhṛśam 05,082.006a pratyag ūhur mahānadyaḥ prāṅmukhāḥ sindhusattamāḥ 05,082.006c viparītā diśaḥ sarvā na prājñāyata kiṃ cana 05,082.007a prājvalann agnayo rājan pṛthivī samakampata 05,082.007c udapānāś ca kumbhāś ca prāsiñcañ śataśo jalam 05,082.008a tamaḥsaṃvṛtam apy āsīt sarvaṃ jagad idaṃ tadā 05,082.008c na diśo nādiśo rājan prajñāyante sma reṇunā 05,082.009a prādurāsīn mahāñ śabdaḥ khe śarīraṃ na dṛśyate 05,082.009c sarveṣu rājan deśeṣu tad adbhutam ivābhavat 05,082.010a prāmathnād dhāstinapuraṃ vāto dakṣiṇapaścimaḥ 05,082.010c ārujan gaṇaśo vṛkṣān paruṣo bhīmanisvanaḥ 05,082.011a yatra yatra tu vārṣṇeyo vartate pathi bhārata 05,082.011c tatra tatra sukho vāyuḥ sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam 05,082.012a vavarṣa puṣpavarṣaṃ ca kamalāni ca bhūriśaḥ 05,082.012c samaś ca panthā nirduḥkho vyapetakuśakaṇṭakaḥ 05,082.013a sa gacchan brāhmaṇai rājaṃs tatra tatra mahābhujaḥ 05,082.013c arcyate madhuparkaiś ca sumanobhir vasupradaḥ 05,082.014a taṃ kiranti mahātmānaṃ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ 05,082.014c striyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratam 05,082.015a sa śālibhavanaṃ ramyaṃ sarvasasyasamācitam 05,082.015c sukhaṃ paramadharmiṣṭham atyagād bharatarṣabha 05,082.016a paśyan bahupaśūn grāmān ramyān hṛdayatoṣaṇān 05,082.016c purāṇi ca vyatikrāman rāṣṭrāṇi vividhāni ca 05,082.017a nityahṛṣṭāḥ sumanaso bhāratair abhirakṣitāḥ 05,082.017c nodvignāḥ paracakrāṇām anayānām akovidāḥ 05,082.018a upaplavyād athāyāntaṃ janāḥ puranivāsinaḥ 05,082.018c pathy atiṣṭhanta sahitā viṣvaksenadidṛkṣayā 05,082.019a te tu sarve sunāmānam agnim iddham iva prabhum 05,082.019c arcayām āsur arcyaṃ taṃ deśātithim upasthitam 05,082.020a vṛkasthalaṃ samāsādya keśavaḥ paravīrahā 05,082.020c prakīrṇaraśmāv āditye vimale lohitāyati 05,082.021a avatīrya rathāt tūrṇaṃ kṛtvā śaucaṃ yathāvidhi 05,082.021c rathamocanam ādiśya saṃdhyām upaviveśa ha 05,082.022a dāruko 'pi hayān muktvā paricarya ca śāstrataḥ 05,082.022c mumoca sarvaṃ varmāṇi muktvā cainān avāsṛjat 05,082.023a abhyatītya tu tat sarvam uvāca madhusūdanaḥ 05,082.023c yudhiṣṭhirasya kāryārtham iha vatsyāmahe kṣapām 05,082.024a tasya tan matam ājñāya cakrur āvasathaṃ narāḥ 05,082.024c kṣaṇena cānnapānāni guṇavanti samārjayan 05,082.025a tasmin grāme pradhānās tu ya āsan brāhmaṇā nṛpa 05,082.025c āryāḥ kulīnā hrīmanto brāhmīṃ vṛttim anuṣṭhitāḥ 05,082.026a te 'bhigamya mahātmānaṃ hṛṣīkeśam ariṃdamam 05,082.026c pūjāṃ cakrur yathānyāyam āśīrmaṅgalasaṃyutām 05,082.027a te pūjayitvā dāśārhaṃ sarvalokeṣu pūjitam 05,082.027c nyavedayanta veśmāni ratnavanti mahātmane 05,082.028a tān prabhuḥ kṛtam ity uktvā satkṛtya ca yathārhataḥ 05,082.028c abhyetya teṣāṃ veśmāni punar āyāt sahaiva taiḥ 05,082.029a sumṛṣṭaṃ bhojayitvā ca brāhmaṇāṃs tatra keśavaḥ 05,082.029c bhuktvā ca saha taiḥ sarvair avasat tāṃ kṣapāṃ sukham 05,083.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,083.001a tathā dūtaiḥ samājñāya āyāntaṃ madhusūdanam 05,083.001c dhṛtarāṣṭro 'bravīd bhīṣmam arcayitvā mahābhujam 05,083.002a droṇaṃ ca saṃjayaṃ caiva viduraṃ ca mahāmatim 05,083.002c duryodhanaṃ ca sāmātyaṃ hṛṣṭaromābravīd idam 05,083.003a adbhutaṃ mahad āścaryaṃ śrūyate kurunandana 05,083.003c striyo bālāś ca vṛddhāś ca kathayanti gṛhe gṛhe 05,083.004a satkṛtyācakṣate cānye tathaivānye samāgatāḥ 05,083.004c pṛthagvādāś ca vartante catvareṣu sabhāsu ca 05,083.005a upayāsyati dāśārhaḥ pāṇḍavārthe parākramī 05,083.005c sa no mānyaś ca pūjyaś ca sarvathā madhusūdanaḥ 05,083.006a tasmin hi yātrā lokasya bhūtānām īśvaro hi saḥ 05,083.006c tasmin dhṛtiś ca vīryaṃ ca prajñā caujaś ca mādhave 05,083.007a sa mānyatāṃ naraśreṣṭhaḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 05,083.007c pūjito hi sukhāya syād asukhaḥ syād apūjitaḥ 05,083.008a sa cet tuṣyati dāśārha upacārair ariṃdamaḥ 05,083.008c kṛtsnān sarvān abhiprāyān prāpsyāmaḥ sarvarājasu 05,083.009a tasya pūjārtham adyaiva saṃvidhatsva paraṃtapa 05,083.009c sabhāḥ pathi vidhīyantāṃ sarvakāmasamāhitāḥ 05,083.010a yathā prītir mahābāho tvayi jāyeta tasya vai 05,083.010c tathā kuruṣva gāndhāre kathaṃ vā bhīṣma manyase 05,083.011a tato bhīṣmādayaḥ sarve dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 05,083.011c ūcuḥ paramam ity evaṃ pūjayanto 'sya tad vacaḥ 05,083.012a teṣām anumataṃ jñātvā rājā duryodhanas tadā 05,083.012c sabhāvāstūni ramyāṇi pradeṣṭum upacakrame 05,083.013a tato deśeṣu deśeṣu ramaṇīyeṣu bhāgaśaḥ 05,083.013c sarvaratnasamākīrṇāḥ sabhāś cakrur anekaśaḥ 05,083.014a āsanāni vicitrāṇi yuktāni vividhair guṇaiḥ 05,083.014c striyo gandhān alaṃkārān sūkṣmāṇi vasanāni ca 05,083.015a guṇavanty annapānāni bhojyāni vividhāni ca 05,083.015c mālyāni ca sugandhīni tāni rājā dadau tataḥ 05,083.016a viśeṣataś ca vāsārthaṃ sabhāṃ grāme vṛkasthale 05,083.016c vidadhe kauravo rājā bahuratnāṃ manoramām 05,083.017a etad vidhāya vai sarvaṃ devārham atimānuṣam 05,083.017c ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya rājā duryodhanas tadā 05,083.018a tāḥ sabhāḥ keśavaḥ sarvā ratnāni vividhāni ca 05,083.018c asamīkṣyaiva dāśārha upāyāt kurusadma tat 05,084.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,084.001a upaplavyād iha kṣattar upayāto janārdanaḥ 05,084.001c vṛkasthale nivasati sa ca prātar iheṣyati 05,084.002a āhukānām adhipatiḥ purogaḥ sarvasātvatām 05,084.002c mahāmanā mahāvīryo mahāmātro janārdanaḥ 05,084.003a sphītasya vṛṣṇivaṃśasya bhartā goptā ca mādhavaḥ 05,084.003c trayāṇām api lokānāṃ bhagavān prapitāmahaḥ 05,084.004a vṛṣṇyandhakāḥ sumanaso yasya prajñām upāsate 05,084.004c ādityā vasavo rudrā yathā buddhiṃ bṛhaspateḥ 05,084.005a tasmai pūjāṃ prayokṣyāmi dāśārhāya mahātmane 05,084.005c pratyakṣaṃ tava dharmajña tan me kathayataḥ śṛṇu 05,084.006a ekavarṇaiḥ sukṛṣṇāṅgair bāhlijātair hayottamaiḥ 05,084.006c caturyuktān rathāṃs tasmai raukmān dāsyāmi ṣoḍaśa 05,084.007a nityaprabhinnān mātaṅgān īṣādantān prahāriṇaḥ 05,084.007c aṣṭānucaram ekaikam aṣṭau dāsyāmi keśave 05,084.008a dāsīnām aprajātānāṃ śubhānāṃ rukmavarcasām 05,084.008c śatam asmai pradāsyāmi dāsānām api tāvataḥ 05,084.009a āvikaṃ bahu susparśaṃ pārvatīyair upāhṛtam 05,084.009c tad apy asmai pradāsyāmi sahasrāṇi daśāṣṭa ca 05,084.010a ajinānāṃ sahasrāṇi cīnadeśodbhavāni ca 05,084.010c tāny apy asmai pradāsyāmi yāvad arhati keśavaḥ 05,084.011a divā rātrau ca bhāty eṣa sutejā vimalo maṇiḥ 05,084.011c tam apy asmai pradāsyāmi tam apy arhati keśavaḥ 05,084.012a ekenāpi pataty ahnā yojanāni caturdaśa 05,084.012c yānam aśvatarīyuktaṃ dāsye tasmai tad apy aham 05,084.013a yāvanti vāhanāny asya yāvantaḥ puruṣāś ca te 05,084.013c tato 'ṣṭaguṇam apy asmai bhojyaṃ dāsyāmy ahaṃ sadā 05,084.014a mama putrāś ca pautrāś ca sarve duryodhanād ṛte 05,084.014c pratyudyāsyanti dāśārhaṃ rathair mṛṣṭair alaṃkṛtāḥ 05,084.015a svalaṃkṛtāś ca kalyāṇyaḥ pādair eva sahasraśaḥ 05,084.015c vāramukhyā mahābhāgaṃ pratyudyāsyanti keśavam 05,084.016a nagarād api yāḥ kāś cid gamiṣyanti janārdanam 05,084.016c draṣṭuṃ kanyāś ca kalyāṇyas tāś ca yāsyanty anāvṛtāḥ 05,084.017a sastrīpuruṣabālaṃ hi nagaraṃ madhusūdanam 05,084.017c udīkṣate mahātmānaṃ bhānumantam iva prajāḥ 05,084.018a mahādhvajapatākāś ca kriyantāṃ sarvatodiśam 05,084.018c jalāvasikto virajāḥ panthās tasyeti cānvaśāt 05,084.019a duḥśāsanasya ca gṛhaṃ duryodhanagṛhād varam 05,084.019c tad asya kriyatāṃ kṣipraṃ susaṃmṛṣṭam alaṃkṛtam 05,084.020a etad dhi rucirākāraiḥ prāsādair upaśobhitam 05,084.020c śivaṃ ca ramaṇīyaṃ ca sarvartu sumahādhanam 05,084.021a sarvam asmin gṛhe ratnaṃ mama duryodhanasya ca 05,084.021c yad yad arhet sa vārṣṇeyas tat tad deyam asaṃśayam 05,085.001 vidura uvāca 05,085.001a rājan bahumataś cāsi trailokyasyāpi sattamaḥ 05,085.001c saṃbhāvitaś ca lokasya saṃmataś cāsi bhārata 05,085.002a yat tvam evaṃgate brūyāḥ paścime vayasi sthitaḥ 05,085.002c śāstrād vā supratarkād vā susthiraḥ sthaviro hy asi 05,085.003a lekhāśmanīva bhāḥ sūrye mahormir iva sāgare 05,085.003c dharmas tvayi mahān rājann iti vyavasitāḥ prajāḥ 05,085.004a sadaiva bhāvito loko guṇaughais tava pārthiva 05,085.004c guṇānāṃ rakṣaṇe nityaṃ prayatasva sabāndhavaḥ 05,085.005a ārjavaṃ pratipadyasva mā bālyād bahudhā naśīḥ 05,085.005c rājyaṃ putrāṃś ca pautrāṃś ca suhṛdaś cāpi supriyān 05,085.006a yat tvaṃ ditsasi kṛṣṇāya rājann atithaye bahu 05,085.006c etad anyac ca dāśārhaḥ pṛthivīm api cārhati 05,085.007a na tu tvaṃ dharmam uddiśya tasya vā priyakāraṇāt 05,085.007c etad icchasi kṛṣṇāya satyenātmānam ālabhe 05,085.008a māyaiṣātattvam evaitac chadmaitad bhūridakṣiṇa 05,085.008c jānāmi te mataṃ rājan gūḍhaṃ bāhyena karmaṇā 05,085.009a pañca pañcaiva lipsanti grāmakān pāṇḍavā nṛpa 05,085.009c na ca ditsasi tebhyas tāṃs tac chamaṃ kaḥ kariṣyati 05,085.010a arthena tu mahābāhuṃ vārṣṇeyaṃ tvaṃ jihīrṣasi 05,085.010c anenaivābhyupāyena pāṇḍavebhyo bibhitsasi 05,085.011a na ca vittena śakyo 'sau nodyamena na garhayā 05,085.011c anyo dhanaṃjayāt kartum etat tattvaṃ bravīmi te 05,085.012a veda kṛṣṇasya māhātmyaṃ vedāsya dṛḍhabhaktitām 05,085.012c atyājyam asya jānāmi prāṇais tulyaṃ dhanaṃjayam 05,085.013a anyat kumbhād apāṃ pūrṇād anyat pādāvasecanāt 05,085.013c anyat kuśalasaṃpraśnān naiṣiṣyati janārdanaḥ 05,085.014a yat tv asya priyam ātithyaṃ mānārhasya mahātmanaḥ 05,085.014c tad asmai kriyatāṃ rājan mānārho hi janārdanaḥ 05,085.015a āśaṃsamānaḥ kalyāṇaṃ kurūn abhyeti keśavaḥ 05,085.015c yenaiva rājann arthena tad evāsmā upākuru 05,085.016a śamam icchati dāśārhas tava duryodhanasya ca 05,085.016c pāṇḍavānāṃ ca rājendra tad asya vacanaṃ kuru 05,085.017a pitāsi rājan putrās te vṛddhas tvaṃ śiśavaḥ pare 05,085.017c vartasva pitṛvat teṣu vartante te hi putravat 05,085.017d*0392_01 nirvairān matsyapāñcālān pāṇḍavān kurubhiḥ saha 05,085.017d*0392_02 kṛtvā sukhaṃ yathādharmaṃ kīrtiṃ ca samavāpnuhi 05,086.001 duryodhana uvāca 05,086.001a yad āha viduraḥ kṛṣṇe sarvaṃ tat satyam ucyate 05,086.001c anurakto hy asaṃhāryaḥ pārthān prati janārdanaḥ 05,086.002a yat tu satkārasaṃyuktaṃ deyaṃ vasu janārdane 05,086.002c anekarūpaṃ rājendra na tad deyaṃ kadā cana 05,086.003a deśaḥ kālas tathāyukto na hi nārhati keśavaḥ 05,086.003c maṃsyaty adhokṣajo rājan bhayād arcati mām iti 05,086.004a avamānaś ca yatra syāt kṣatriyasya viśāṃ pate 05,086.004c na tat kuryād budhaḥ kāryam iti me niścitā matiḥ 05,086.005a sa hi pūjyatamo devaḥ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ 05,086.005c trayāṇām api lokānāṃ viditaṃ mama sarvathā 05,086.006a na tu tasmin pradeyaṃ syāt tathā kāryagatiḥ prabho 05,086.006c vigrahaḥ samupārabdho na hi śāmyaty avigrahāt 05,086.007 vaiśaṃpāyana uvāca 05,086.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 05,086.007c vaicitravīryaṃ rājānam idaṃ vacanam abravīt 05,086.008a satkṛto 'satkṛto vāpi na krudhyeta janārdanaḥ 05,086.008c nālam anyam avajñātum avajñāto 'pi keśavaḥ 05,086.009a yat tu kāryaṃ mahābāho manasā kāryatāṃ gatam 05,086.009c sarvopāyair na tac chakyaṃ kena cit kartum anyathā 05,086.010a sa yad brūyān mahābāhus tat kāryam aviśaṅkayā 05,086.010c vāsudevena tīrthena kṣipraṃ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 05,086.011a dharmyam arthyaṃ sa dharmātmā dhruvaṃ vaktā janārdanaḥ 05,086.011c tasmin vācyāḥ priyā vāco bhavatā bāndhavaiḥ saha 05,086.012 duryodhana uvāca 05,086.012a na paryāyo 'sti yad rājañ śriyaṃ niṣkevalām aham 05,086.012c taiḥ sahemām upāśnīyāṃ jīvañ jīvaiḥ pitāmaha 05,086.013a idaṃ tu sumahat kāryaṃ śṛṇu me yat samarthitam 05,086.013b*0393_01 na bhedasyāntaraṃ dātuṃ prayāṇāyāsya vā punaḥ 05,086.013c parāyaṇaṃ pāṇḍavānāṃ niyaṃsyāmi janārdanam 05,086.014a tasmin baddhe bhaviṣyanti vṛṣṇayaḥ pṛthivī tathā 05,086.014c pāṇḍavāś ca vidheyā me sa ca prātar iheṣyati 05,086.015a atropāyaṃ yathā samyaṅ na budhyeta janārdanaḥ 05,086.015c na cāpāyo bhavet kaś cit tad bhavān prabravītu me 05,086.016 vaiśaṃpāyana uvāca 05,086.016a tasya tad vacanaṃ śrutvā ghoraṃ kṛṣṇābhisaṃhitam 05,086.016c dhṛtarāṣṭraḥ sahāmātyo vyathito vimanābhavat 05,086.017a tato duryodhanam idaṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīd vacaḥ 05,086.017c maivaṃ vocaḥ prajāpāla naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 05,086.018a dūtaś ca hi hṛṣīkeśaḥ saṃbandhī ca priyaś ca naḥ 05,086.018c apāpaḥ kauraveyeṣu kathaṃ bandhanam arhati 05,086.019 bhīṣma uvāca 05,086.019a parīto dhṛtarāṣṭrāyaṃ tava putraḥ sumandadhīḥ 05,086.019c vṛṇoty anarthaṃ na tv arthaṃ yācyamānaḥ suhṛdgaṇaiḥ 05,086.020a imam utpathi vartantaṃ pāpaṃ pāpānubandhinam 05,086.020c vākyāni suhṛdāṃ hitvā tvam apy asyānuvartase 05,086.021a kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āsādyāyaṃ sudurmatiḥ 05,086.021c tava putraḥ sahāmātyaḥ kṣaṇena na bhaviṣyati 05,086.022a pāpasyāsya nṛśaṃsasya tyaktadharmasya durmateḥ 05,086.022c notsahe 'narthasaṃyuktāṃ vācaṃ śrotuṃ kathaṃ cana 05,086.023 vaiśaṃpāyana uvāca 05,086.023a ity uktvā bharataśreṣṭho vṛddhaḥ paramamanyumān 05,086.023c utthāya tasmāt prātiṣṭhad bhīṣmaḥ satyaparākramaḥ 05,087.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,087.001a prātar utthāya kṛṣṇas tu kṛtavān sarvam āhnikam 05,087.001c brāhmaṇair abhyanujñātaḥ prayayau nagaraṃ prati 05,087.002a taṃ prayāntaṃ mahābāhum anujñāpya tato nṛpa 05,087.002c paryavartanta te sarve vṛkasthalanivāsinaḥ 05,087.002d*0394_01 prayayau puṇḍarīkākṣaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati 05,087.002d*0394_02 ācakramuś ca panthānaṃ grasamānā ivāmbaram 05,087.002d*0394_03 dārukeṇa pracoditā hayās tasya mahātmanaḥ 05,087.002d*0394_04 annāni śayyā vāsāṃsi tathā ratnāni sarvaśaḥ 05,087.002d*0394_05 duryodhanena kṛṣṇārthaṃ pathi saṃvihitaṃ bahu 05,087.002d*0394_06 tāḥ sabhāḥ puṇḍarīkākṣo ratnāni ca mahāyaśāḥ 05,087.002d*0394_07 nābhyanandan mahābāhur upāyāt kurusaṃsadam 05,087.003a dhārtarāṣṭrās tam āyāntaṃ pratyujjagmuḥ svalaṃkṛtāḥ 05,087.003c duryodhanam ṛte sarve bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ 05,087.004a paurāś ca bahulā rājan hṛṣīkeśaṃ didṛkṣavaḥ 05,087.004c yānair bahuvidhair anye padbhir eva tathāpare 05,087.005a sa vai pathi samāgamya bhīṣmeṇākliṣṭakarmaṇā 05,087.005c droṇena dhārtarāṣṭraiś ca tair vṛto nagaraṃ yayau 05,087.006a kṛṣṇasaṃmānanārthaṃ ca nagaraṃ samalaṃkṛtam 05,087.006c babhūvū rājamārgāś ca bahuratnasamācitāḥ 05,087.007a na sma kaś cid gṛhe rājaṃs tad āsīd bharatarṣabha 05,087.007c na strī na vṛddho na śiśur vāsudevadidṛkṣayā 05,087.008a rājamārge narā na sma saṃbhavanty avaniṃ gatāḥ 05,087.008c tathā hi sumahad rājan hṛṣīkeśapraveśane 05,087.009a āvṛtāni varastrībhir gṛhāṇi sumahānty api 05,087.009c pracalantīva bhāreṇa dṛśyante sma mahītale 05,087.010a tathā ca gatimantas te vāsudevasya vājinaḥ 05,087.010c pranaṣṭagatayo 'bhūvan rājamārge narair vṛte 05,087.011a sa gṛhaṃ dhṛtarāṣṭrasya prāviśac chatrukarśanaḥ 05,087.011c pāṇḍuraṃ puṇḍarīkākṣaḥ prāsādair upaśobhitam 05,087.012a tisraḥ kakṣyā vyatikramya keśavo rājaveśmanaḥ 05,087.012c vaicitravīryaṃ rājānam abhyagacchad ariṃdamaḥ 05,087.013a abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur nareśvaraḥ 05,087.013c sahaiva droṇabhīṣmābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ 05,087.014a kṛpaś ca somadattaś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ 05,087.014c āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam 05,087.015a tato rājānam āsādya dhṛtarāṣṭraṃ yaśasvinam 05,087.015c sa bhīṣmaṃ pūjayām āsa vārṣṇeyo vāgbhir añjasā 05,087.015d*0395_01 te svadharmān akurvanta saṃpūjya madhusūdanam 05,087.016a teṣu dharmānupūrvīṃ tāṃ prayujya madhusūdanaḥ 05,087.016c yathāvayaḥ samīyāya rājabhis tatra mādhavaḥ 05,087.017a atha droṇaṃ saputraṃ sa bāhlīkaṃ ca yaśasvinam 05,087.017c kṛpaṃ ca somadattaṃ ca samīyāya janārdanaḥ 05,087.018a tatrāsīd ūrjitaṃ mṛṣṭaṃ kāñcanaṃ mahad āsanam 05,087.018c śāsanād dhṛtarāṣṭrasya tatropāviśad acyutaḥ 05,087.019a atha gāṃ madhuparkaṃ cāpy udakaṃ ca janārdane 05,087.019c upajahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrapurohitāḥ 05,087.020a kṛtātithyas tu govindaḥ sarvān parihasan kurūn 05,087.020c āste saṃbandhakaṃ kurvan kurubhiḥ parivāritaḥ 05,087.021a so 'rcito dhṛtarāṣṭreṇa pūjitaś ca mahāyaśāḥ 05,087.021c rājānaṃ samanujñāpya nirākrāmad ariṃdamaḥ 05,087.022a taiḥ sametya yathānyāyaṃ kurubhiḥ kurusaṃsadi 05,087.022c vidurāvasathaṃ ramyam upātiṣṭhata mādhavaḥ 05,087.023a viduraḥ sarvakalyāṇair abhigamya janārdanam 05,087.023c arcayām āsa dāśārhaṃ sarvakāmair upasthitam 05,087.023d*0396_01 yā prītiḥ puṇḍarīkākṣa tavāgamanakāraṇāt 05,087.024a kṛtātithyaṃ tu govindaṃ viduraḥ sarvadharmavit 05,087.024c kuśalaṃ pāṇḍuputrāṇām apṛcchan madhusūdanam 05,087.025a prīyamāṇasya suhṛdo viduṣo buddhisattamaḥ 05,087.025c dharmanityasya ca tadā gatadoṣasya dhīmataḥ 05,087.026a tasya sarvaṃ savistāraṃ pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam 05,087.026c kṣattur ācaṣṭa dāśārhaḥ sarvapratyakṣadarśivān 05,088.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,088.001a athopagamya viduram aparāhṇe janārdanaḥ 05,088.001c pitṛṣvasāraṃ govindaḥ so 'bhyagacchad ariṃdamaḥ 05,088.002a sā dṛṣṭvā kṛṣṇam āyāntaṃ prasannādityavarcasam 05,088.002c kaṇṭhe gṛhītvā prākrośat pṛthā pārthān anusmaran 05,088.003a teṣāṃ sattvavatāṃ madhye govindaṃ sahacāriṇam 05,088.003c cirasya dṛṣṭvā vārṣṇeyaṃ bāṣpam āhārayat pṛthā 05,088.004a sābravīt kṛṣṇam āsīnaṃ kṛtātithyaṃ yudhāṃ patim 05,088.004c bāṣpagadgadapūrṇena mukhena pariśuṣyatā 05,088.005a ye te bālyāt prabhṛtyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ 05,088.005c parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samacetasaḥ 05,088.006a nikṛtyā bhraṃśitā rājyāj janārhā nirjanaṃ gatāḥ 05,088.006c vinītakrodhaharṣāś ca brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 05,088.007a tyaktvā priyasukhe pārthā rudantīm apahāya mām 05,088.007c ahārṣuś ca vanaṃ yāntaḥ samūlaṃ hṛdayaṃ mama 05,088.008a atadarhā mahātmānaḥ kathaṃ keśava pāṇḍavāḥ 05,088.008c ūṣur mahāvane tāta siṃhavyāghragajākule 05,088.009a bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ 05,088.009c apaśyantaḥ svapitarau katham ūṣur mahāvane 05,088.010a śaṅkhadundubhinirghoṣair mṛdaṅgair vaiṇavair api 05,088.010c pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyāt prabhṛti keśava 05,088.011a ye sma vāraṇaśabdena hayānāṃ heṣitena ca 05,088.011c rathanemininādaiś ca vyabodhyanta sadā gṛhe 05,088.012a śaṅkhabherīninādena veṇuvīṇānunādinā 05,088.012c puṇyāhaghoṣamiśreṇa pūjyamānā dvijātibhiḥ 05,088.013a vastrai ratnair alaṃkāraiḥ pūjayanto dvijanmanaḥ 05,088.013c gīrbhir maṅgalayuktābhir brāhmaṇānāṃ mahātmanām 05,088.014a arcitair arcanārhaiś ca stuvadbhir abhinanditāḥ 05,088.014c prāsādāgreṣv abodhyanta rāṅkavājinaśāyinaḥ 05,088.015a te nūnaṃ ninadaṃ śrutvā śvāpadānāṃ mahāvane 05,088.015c na smopayānti nidrāṃ vai atadarhā janārdana 05,088.016a bherīmṛdaṅganinadaiḥ śaṅkhavaiṇavanisvanaiḥ 05,088.016c strīṇāṃ gītaninādaiś ca madhurair madhusūdana 05,088.017a bandimāgadhasūtaiś ca stuvadbhir bodhitāḥ katham 05,088.017c mahāvane vyabodhyanta śvāpadānāṃ rutena te 05,088.018a hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitā 05,088.018c kāmadveṣau vaśe kṛtvā satāṃ vartmānuvartate 05,088.019a ambarīṣasya māndhātur yayāter nahuṣasya ca 05,088.019c bharatasya dilīpasya śiber auśīnarasya ca 05,088.020a rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dhuraṃ dhatte durudvahām 05,088.020c śīlavṛttopasaṃpanno dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ 05,088.021a rājā sarvaguṇopetas trailokyasyāpi yo bhavet 05,088.021c ajātaśatrur dharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ 05,088.022a śreṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śrutavṛttataḥ 05,088.022c priyadarśano dīrghabhujaḥ kathaṃ kṛṣṇa yudhiṣṭhiraḥ 05,088.023a yaḥ sa nāgāyutaprāṇo vātaraṃhā vṛkodaraḥ 05,088.023c amarṣī pāṇḍavo nityaṃ priyo bhrātuḥ priyaṃkaraḥ 05,088.024a kīcakasya ca sajñāter yo hantā madhusūdana 05,088.024c śūraḥ krodhavaśānāṃ ca hiḍimbasya bakasya ca 05,088.025a parākrame śakrasamo vāyuvegasamo jave 05,088.025c maheśvarasamaḥ krodhe bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 05,088.026a krodhaṃ balam amarṣaṃ ca yo nidhāya paraṃtapaḥ 05,088.026c jitātmā pāṇḍavo 'marṣī bhrātus tiṣṭhati śāsane 05,088.027a tejorāśiṃ mahātmānaṃ balaugham amitaujasam 05,088.027c bhīmaṃ pradarśanenāpi bhīmasenaṃ janārdana 05,088.027e taṃ mamācakṣva vārṣṇeya katham adya vṛkodaraḥ 05,088.028a āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavo 'cyuta 05,088.028c arjunenārjuno yaḥ sa kṛṣṇa bāhusahasriṇā 05,088.028e dvibāhuḥ spardhate nityam atītenāpi keśava 05,088.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ 05,088.029c iṣvastre sadṛśo rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ 05,088.030a tejasādityasadṛśo maharṣipratimo dame 05,088.030c kṣamayā pṛthivītulyo mahendrasamavikramaḥ 05,088.031a ādhirājyaṃ mahad dīptaṃ prathitaṃ madhusūdana 05,088.031c āhṛtaṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu 05,088.032a yasya bāhubalaṃ ghoraṃ kauravāḥ paryupāsate 05,088.032c sa sarvarathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ 05,088.032d*0397_01 yaṃ gatvābhimukhaḥ saṃkhye na jīvan kaś cid āvrajet 05,088.032d*0397_02 yo jetā sarvabhūtānām ajeyo jiṣṇur acyuta 05,088.033a yo 'pāśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānām iva vāsavaḥ 05,088.033c sa te bhrātā sakhā caiva katham adya dhanaṃjayaḥ 05,088.034a dayāvān sarvabhūteṣu hrīniṣedho mahāstravit 05,088.034c mṛduś ca sukumāraś ca dhārmikaś ca priyaś ca me 05,088.035a sahadevo maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśobhanaḥ 05,088.035c bhrātṝṇāṃ kṛṣṇa śuśrūṣur dharmārthakuśalo yuvā 05,088.036a sadaiva sahadevasya bhrātaro madhusūdana 05,088.036c vṛttaṃ kalyāṇavṛttasya pūjayanti mahātmanaḥ 05,088.037a jyeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim 05,088.037c śuśrūṣuṃ mama vārṣṇeya mādrīputraṃ pracakṣva me 05,088.038a sukumāro yuvā śūro darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ 05,088.038c bhrātṝṇāṃ kṛṣṇa sarveṣāṃ priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ 05,088.039a citrayodhī ca nakulo maheṣvāso mahābalaḥ 05,088.039c kaccit sa kuśalī kṛṣṇa vatso mama sukhaidhitaḥ 05,088.040a sukhocitam aduḥkhārhaṃ sukumāraṃ mahāratham 05,088.040c api jātu mahābāho paśyeyaṃ nakulaṃ punaḥ 05,088.041a pakṣmasaṃpātaje kāle nakulena vinākṛtā 05,088.041c na labhāmi sukhaṃ vīra sādya jīvāmi paśya mām 05,088.042a sarvaiḥ putraiḥ priyatamā draupadī me janārdana 05,088.042c kulīnā śīlasaṃpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 05,088.042d*0398_01 putrī drupadarājasya vikhyātā satyavādinī 05,088.043a putralokāt patilokān vṛṇvānā satyavādinī 05,088.043c priyān putrān parityajya pāṇḍavān anvapadyata 05,088.044a mahābhijanasaṃpannā sarvakāmaiḥ supūjitā 05,088.044c īśvarī sarvakalyāṇī draupadī katham acyuta 05,088.045a patibhiḥ pañcabhiḥ śūrair agnikalpaiḥ prahāribhiḥ 05,088.045c upapannā maheṣvāsair draupadī duḥkhabhāginī 05,088.046a caturdaśam imaṃ varṣaṃ yan nāpaśyam ariṃdama 05,088.046c putrādhibhiḥ paridyūnāṃ draupadīṃ satyavādinīm 05,088.047a na nūnaṃ karmabhiḥ puṇyair aśnute puruṣaḥ sukham 05,088.047c draupadī cet tathāvṛttā nāśnute sukham avyayam 05,088.048a na priyo mama kṛṣṇāya bībhatsur na yudhiṣṭhiraḥ 05,088.048c bhīmaseno yamau vāpi yad apaśyaṃ sabhāgatām 05,088.049a na me duḥkhataraṃ kiṃ cid bhūtapūrvaṃ tato 'dhikam 05,088.049c yad draupadīṃ nivātasthāṃ śvaśurāṇāṃ samīpagām 05,088.050a ānāyitām anāryeṇa krodhalobhānuvartinā 05,088.050c sarve praikṣanta kurava ekavastrāṃ sabhāgatām 05,088.051a tatraiva dhṛtarāṣṭraś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ 05,088.051c kṛpaś ca somadattaś ca nirviṇṇāḥ kuravas tathā 05,088.052a tasyāṃ saṃsadi sarvasyāṃ kṣattāraṃ pūjayāmy aham 05,088.052c vṛttena hi bhavaty āryo na dhanena na vidyayā 05,088.053a tasya kṛṣṇa mahābuddher gambhīrasya mahātmanaḥ 05,088.053c kṣattuḥ śīlam alaṃkāro lokān viṣṭabhya tiṣṭhati 05,088.054a sā śokārtā ca hṛṣṭā ca dṛṣṭvā govindam āgatam 05,088.054c nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇy evānvakīrtayat 05,088.054d*0399_01 janmaprabhṛti saṃprāptaṃ duḥkhaṃ nānāvidhaṃ bahu 05,088.054d*0399_02 aśrupūrṇamukhī khinnā sarvaṃ caivānvacintayat 05,088.055a pūrvair ācaritaṃ yat tat kurājabhir ariṃdama 05,088.055c akṣadyūtaṃ mṛgavadhaḥ kaccid eṣāṃ sukhāvaham 05,088.055d*0400_01 tan naḥ kleśatamaṃ me syāt putraiḥ saha paraṃtapa 05,088.056a tan māṃ dahati yat kṛṣṇā sabhāyāṃ kurusaṃnidhau 05,088.056c dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā nakuśalaṃ tathā 05,088.057a nirvāsanaṃ ca nagarāt pravrajyā ca paraṃtapa 05,088.057c nānāvidhānāṃ duḥkhānām āvāso 'smi janārdana 05,088.057e ajñātacaryā bālānām avarodhaś ca keśava 05,088.058a na sma kleśatamaṃ me syāt putraiḥ saha paraṃtapa 05,088.058c duryodhanena nikṛtā varṣam adya caturdaśam 05,088.059a duḥkhād api sukhaṃ na syād yadi puṇyaphalakṣayaḥ 05,088.059c na me viśeṣo jātv āsīd dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ 05,088.060a tena satyena kṛṣṇa tvāṃ hatāmitraṃ śriyā vṛtam 05,088.060c asmād vimuktaṃ saṃgrāmāt paśyeyaṃ pāṇḍavaiḥ saha 05,088.060e naiva śakyāḥ parājetuṃ sattvaṃ hy eṣāṃ tathāgatam 05,088.061a pitaraṃ tv eva garheyaṃ nātmānaṃ na suyodhanam 05,088.061c yenāhaṃ kuntibhojāya dhanaṃ dhūrtair ivārpitā 05,088.062a bālāṃ mām āryakas tubhyaṃ krīḍantīṃ kanduhastakām 05,088.062c adadāt kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane 05,088.063a sāhaṃ pitrā ca nikṛtā śvaśuraiś ca paraṃtapa 05,088.063c atyantaduḥkhitā kṛṣṇa kiṃ jīvitaphalaṃ mama 05,088.064a yan mā vāg abravīn naktaṃ sūtake savyasācinaḥ 05,088.064c putras te pṛthivīṃ jetā yaśaś cāsya divaṃ spṛśet 05,088.065a hatvā kurūn grāmajanye rājyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ 05,088.065c bhrātṛbhiḥ saha kaunteyas trīn medhān āhariṣyati 05,088.066a nāhaṃ tām abhyasūyāmi namo dharmāya vedhase 05,088.066c kṛṣṇāya mahate nityaṃ dharmo dhārayati prajāḥ 05,088.067a dharmaś ced asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati 05,088.067c tvaṃ cāpi tat tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi 05,088.068a na māṃ mādhava vaidhavyaṃ nārthanāśo na vairitā 05,088.068c tathā śokāya bhavati yathā putrair vinābhavaḥ 05,088.069a yāhaṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 05,088.069c dhanaṃjayaṃ na paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me 05,088.070a idaṃ caturdaśaṃ varṣaṃ yan nāpaśyaṃ yudhiṣṭhiram 05,088.070c dhanaṃjayaṃ ca govinda yamau taṃ ca vṛkodaram 05,088.071a jīvanāśaṃ pranaṣṭānāṃ śrāddhaṃ kurvanti mānavāḥ 05,088.071c arthatas te mama mṛtās teṣāṃ cāhaṃ janārdana 05,088.072a brūyā mādhava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 05,088.072c bhūyāṃs te hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ 05,088.073a parāśrayā vāsudeva yā jīvāmi dhig astu mām 05,088.073c vṛtteḥ kṛpaṇalabdhāyā apratiṣṭhaiva jyāyasī 05,088.074a atho dhanaṃjayaṃ brūyā nityodyuktaṃ vṛkodaram 05,088.074c yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ 05,088.075a asmiṃś ced āgate kāle kālo vo 'tikramiṣyati 05,088.075c lokasaṃbhāvitāḥ santaḥ sunṛśaṃsaṃ kariṣyatha 05,088.076a nṛśaṃsena ca vo yuktāṃs tyajeyaṃ śāśvatīḥ samāḥ 05,088.076c kāle hi samanuprāpte tyaktavyam api jīvitam 05,088.077a mādrīputrau ca vaktavyau kṣatradharmaratau sadā 05,088.077c vikrameṇārjitān bhogān vṛṇītaṃ jīvitād api 05,088.078a vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ 05,088.078c mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama 05,088.079a gatvā brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam 05,088.079c arjunaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara 05,088.080a viditau hi tavātyantaṃ kruddhāv iva yathāntakau 05,088.080c bhīmārjunau nayetāṃ hi devān api parāṃ gatim 05,088.081a tayoś caitad avajñānaṃ yat sā kṛṣṇā sabhāṃ gatā 05,088.081c duḥśāsanaś ca karṇaś ca paruṣāṇy abhyabhāṣatām 05,088.082a duryodhano bhīmasenam abhyagacchan manasvinam 05,088.082c paśyatāṃ kurumukhyānāṃ tasya drakṣyati yat phalam 05,088.083a na hi vairaṃ samāsādya praśāmyati vṛkodaraḥ 05,088.083c sucirād api bhīmasya na hi vairaṃ praśāmyati 05,088.083e yāvadantaṃ na nayati śātravāñ śatrukarśanaḥ 05,088.083f*0401_01 tāvad eva mahābāhur niśāsu na sukhaṃ labhet 05,088.084a na duḥkhaṃ rājyaharaṇaṃ na ca dyūte parājayaḥ 05,088.084c pravrājanaṃ ca putrāṇāṃ na me tad duḥkhakāraṇam 05,088.084d*0402_01 paśyatāṃ kuruputrāṇāṃ na me tad duḥkhakāraṇam 05,088.085a yat tu sā bṛhatī śyāmā ekavastrā sabhāṃ gatā 05,088.085c aśṛṇot paruṣā vācas tato duḥkhataraṃ nu kim 05,088.086a strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā 05,088.086c nādhyagacchat tathā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī 05,088.086d*0403_01 sa tv asyā devaputrāyās tvaṃ nātho madhusūdana 05,088.087a yasyā mama saputrāyās tvaṃ nātho madhusūdana 05,088.087c rāmaś ca balināṃ śreṣṭhaḥ pradyumnaś ca mahārathaḥ 05,088.088a sāham evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ sahe 'dya puruṣottama 05,088.088c bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini 05,088.089a tata āśvāsayām āsa putrādhibhir abhiplutām 05,088.089c pitṛṣvasāraṃ śocantīṃ śauriḥ pārthasakhaḥ pṛthām 05,088.090a kā nu sīmantinī tvādṛg lokeṣv asti pitṛṣvasaḥ 05,088.090c śūrasya rājño duhitā ājamīḍhakulaṃ gatā 05,088.091a mahākulīnā bhavatī hradād dhradam ivāgatā 05,088.091c īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā 05,088.092a vīrasūr vīrapatnī ca sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 05,088.092c sukhaduḥkhe mahāprājñe tvādṛśī soḍhum arhati 05,088.093a nidrātandrī krodhaharṣau kṣutpipāse himātapau 05,088.093c etāni pārthā nirjitya nityaṃ vīrāḥ sukhe ratāḥ 05,088.094a tyaktagrāmyasukhāḥ pārthā nityaṃ vīrasukhapriyāḥ 05,088.094c na te svalpena tuṣyeyur mahotsāhā mahābalāḥ 05,088.095a antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ 05,088.095c uttamāṃś ca parikleśān bhogāṃś cātīva mānuṣān 05,088.096a anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire 05,088.096c antaprāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ 05,088.097a abhivādayanti bhavatīṃ pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā 05,088.097c ātmānaṃ ca kuśalinaṃ nivedyāhur anāmayam 05,088.098a arogān sarvasiddhārthān kṣipraṃ drakṣyasi pāṇḍavān 05,088.098c īśvarān sarvalokasya hatāmitrāñ śriyā vṛtān 05,088.099a evam āśvāsitā kuntī pratyuvāca janārdanam 05,088.099c putrādhibhir abhidhvastā nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ 05,088.100a yad yat teṣāṃ mahābāho pathyaṃ syān madhusūdana 05,088.100c yathā yathā tvaṃ manyethāḥ kuryāḥ kṛṣṇa tathā tathā 05,088.101a avilopena dharmasya anikṛtyā paraṃtapa 05,088.101c prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa satyasyābhijanasya ca 05,088.102a vyavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayos tathā 05,088.102c tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo mahat 05,088.103a tvaṃ trātā tvaṃ mahad brahma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 05,088.103c yathaivāttha tathaivaitat tvayi satyaṃ bhaviṣyati 05,088.103d*0404_01 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lokānāṃ cāparājita 05,088.103d*0404_02 sarvasyaitasya vārṣṇeya gatis tvam asi mādhava 05,088.103d*0404_03 prabhāvaṃ buddhivīryaṃ ca tādṛśaṃ tava keśava 05,088.104a tām āmantrya ca govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 05,088.104c prātiṣṭhata mahābāhur duryodhanagṛhān prati 05,089.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,089.001a pṛthām āmantrya govindaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 05,089.001c duryodhanagṛhaṃ śaurir abhyagacchad ariṃdamaḥ 05,089.002a lakṣmyā paramayā yuktaṃ puraṃdaragṛhopamam 05,089.002b*0405_01 vicitrair āsanair yuktaṃ praviveśa janārdanaḥ 05,089.002c tasya kakṣyā vyatikramya tisro dvāḥsthair avāritaḥ 05,089.003a tato 'bhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam 05,089.003c śriyā jvalantaṃ prāsādam āruroha mahāyaśāḥ 05,089.004a tatra rājasahasraiś ca kurubhiś cābhisaṃvṛtam 05,089.004c dhārtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ dadarśāsīnam āsane 05,089.005a duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam 05,089.005c duryodhanasamīpe tān āsanasthān dadarśa saḥ 05,089.006a abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ 05,089.006c udatiṣṭhat sahāmātyaḥ pūjayan madhusūdanam 05,089.007a sametya dhārtarāṣṭreṇa sahāmātyena keśavaḥ 05,089.007c rājabhis tatra vārṣṇeyaḥ samāgacchad yathāvayaḥ 05,089.008a tatra jāmbūnadamayaṃ paryaṅkaṃ supariṣkṛtam 05,089.008c vividhāstaraṇāstīrṇam abhyupāviśad acyutaḥ 05,089.009a tasmin gāṃ madhuparkaṃ ca upahṛtya janārdane 05,089.009c nivedayām āsa tadā gṛhān rājyaṃ ca kauravaḥ 05,089.009d*0406_01 āsanaṃ sarvatobhadraṃ sarvaratnavibhūṣitam 05,089.009d*0406_02 kṛṣṇārtham eva saṃsiddhaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 05,089.010a tatra govindam āsīnaṃ prasannādityavarcasam 05,089.010c upāsāṃ cakrire sarve kuravo rājabhiḥ saha 05,089.011a tato duryodhano rājā vārṣṇeyaṃ jayatāṃ varam 05,089.011c nyamantrayad bhojanena nābhyanandac ca keśavaḥ 05,089.011c*0407_01 **** **** nābhyanandaj janārdanaḥ 05,089.011c*0407_02 punaḥ punaḥ kauraveyo bhojanena nyamantrayat 05,089.011c*0407_03 asakṛt prārthyamāno 'pi 05,089.012a tato duryodhanaḥ kṛṣṇam abravīd rājasaṃsadi 05,089.012c mṛdupūrvaṃ śaṭhodarkaṃ karṇam ābhāṣya kauravaḥ 05,089.013a kasmād annāni pānāni vāsāṃsi śayanāni ca 05,089.013c tvadartham upanītāni nāgrahīs tvaṃ janārdana 05,089.014a ubhayoś cādadaḥ sāhyam ubhayoś ca hite rataḥ 05,089.014c saṃbandhī dayitaś cāsi dhṛtarāṣṭrasya mādhava 05,089.015a tvaṃ hi govinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ 05,089.015c tatra kāraṇam icchāmi śrotuṃ cakragadādhara 05,089.016a sa evam ukto govindaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ 05,089.016c oghameghasvanaḥ kāle pragṛhya vipulaṃ bhujam 05,089.017a anambūkṛtam agrastam anirastam asaṃkulam 05,089.017c rājīvanetro rājānaṃ hetumadvākyam uttamam 05,089.018a kṛtārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṃ gṛhṇanti caiva hi 05,089.018c kṛtārthaṃ māṃ sahāmātyas tvam arciṣyasi bhārata 05,089.019a evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭro janārdanam 05,089.019c na yuktaṃ bhavatāsmāsu pratipattum asāṃpratam 05,089.020a kṛtārthaṃ cākṛtārthaṃ ca tvāṃ vayaṃ madhusūdana 05,089.020c yatāmahe pūjayituṃ govinda na ca śaknumaḥ 05,089.021a na ca tat kāraṇaṃ vidmo yasmin no madhusūdana 05,089.021c pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇair nāmaṃsthāḥ puruṣottama 05,089.022a vairaṃ no nāsti bhavatā govinda na ca vigrahaḥ 05,089.022c sa bhavān prasamīkṣyaitan nedṛśaṃ vaktum arhati 05,089.023a evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭraṃ janārdanaḥ 05,089.023c abhivīkṣya sahāmātyaṃ dāśārhaḥ prahasann iva 05,089.024a nāhaṃ kāmān na saṃrambhān na dveṣān nārthakāraṇāt 05,089.024c na hetuvādāl lobhād vā dharmaṃ jahyāṃ kathaṃ cana 05,089.024d*0408_01 pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇo ko vidvāṃs tyaktum arhati 05,089.025a saṃprītibhojyāny annāni āpadbhojyāni vā punaḥ 05,089.025c na ca saṃprīyase rājan na cāpy āpadgatā vayam 05,089.026a akasmād dviṣase rājañ janmaprabhṛti pāṇḍavān 05,089.026c priyānuvartino bhrātṝn sarvaiḥ samuditān guṇaiḥ 05,089.027a akasmāc caiva pārthānāṃ dveṣaṇaṃ nopapadyate 05,089.027c dharme sthitāḥ pāṇḍaveyāḥ kas tān kiṃ vaktum arhati 05,089.028a yas tān dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tān anu sa mām anu 05,089.028c aikātmyaṃ māṃ gataṃ viddhi pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 05,089.029a kāmakrodhānuvartī hi yo mohād virurutsate 05,089.029c guṇavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhuḥ puruṣādhamam 05,089.030a yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn mohāl lobhād didṛkṣate 05,089.030c so 'jitātmājitakrodho na ciraṃ tiṣṭhati śriyam 05,089.031a atha yo guṇasaṃpannān hṛdayasyāpriyān api 05,089.031c priyeṇa kurute vaśyāṃś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 05,089.031d*0409_01 dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ dviṣantaṃ naiva bhojayet 05,089.031d*0409_02 pāṇḍavān dviṣase rājan mama prāṇā hi pāṇḍavāḥ 05,089.032a sarvam etad abhoktavyam annaṃ duṣṭābhisaṃhitam 05,089.032c kṣattur ekasya bhoktavyam iti me dhīyate matiḥ 05,089.033a evam uktvā mahābāhur duryodhanam amarṣaṇam 05,089.033c niścakrāma tataḥ śubhrād dhārtarāṣṭraniveśanāt 05,089.034a niryāya ca mahābāhur vāsudevo mahāmanāḥ 05,089.034c niveśāya yayau veśma vidurasya mahātmanaḥ 05,089.035a tam abhyagacchad droṇaś ca kṛpo bhīṣmo 'tha bāhlikaḥ 05,089.035c kuravaś ca mahābāhuṃ vidurasya gṛhe sthitam 05,089.036a te 'bhigamyābruvaṃs tatra kuravo madhusūdanam 05,089.036c nivedayāmo vārṣṇeya saratnāṃs te gṛhānvayam 05,089.037a tān uvāca mahātejāḥ kauravān madhusūdanaḥ 05,089.037c sarve bhavanto gacchantu sarvā me 'pacitiḥ kṛtā 05,089.037d*0410_01 na nītir asmat pūjā vo bhavatāṃ kurusattamāḥ 05,089.037d*0410_02 duryodhanaś ca yuṣmāsu na ca prītiṃ kariṣyati 05,089.037d*0410_03 ta evam uktāḥ kṛṣṇena evam astv iti niryayuḥ 05,089.038a yāteṣu kuruṣu kṣattā dāśārham aparājitam 05,089.038c abhyarcayām āsa tadā sarvakāmaiḥ prayatnavān 05,089.039a tataḥ kṣattānnapānāni śucīni guṇavanti ca 05,089.039c upāharad anekāni keśavāya mahātmane 05,089.040a tair tarpayitvā prathamaṃ brāhmaṇān madhusūdanaḥ 05,089.040c vedavidbhyo dadau kṛṣṇaḥ paramadraviṇāny api 05,089.040d*0411_01 bhuktavatsu dvijendreṣu niṣaṇṇasya varāsane 05,089.040d*0411_02 śuciḥ suprayato bhūtvā viduro 'nnam upāharat 05,089.040d*0411_03 śraddhayā parayā yukta idaṃ vacanam abravīt 05,089.040d*0411_04 saṃbhramais tuṣya govinda etan naḥ paramaṃ dhanam 05,089.040d*0411_05 anyathā vā viśeṣeṇa kas tvām arcitum arhati 05,089.040d*0412_01 udārasya tṛṇaṃ vittaṃ śūrasya maraṇaṃ tṛṇam 05,089.040d*0412_02 viraktasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat 05,089.040d*0413_01 taṃ bhuktavantaṃ vividhāḥ suśabdāḥ sūtamāgadhāḥ 05,089.040d*0413_02 abhituṣṭuvur āsīnaṃ dāśārham aparājitam 05,089.041a tato 'nuyāyibhiḥ sārdhaṃ marudbhir iva vāsavaḥ 05,089.041c vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca 05,090.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,090.001a taṃ bhuktavantam āśvastaṃ niśāyāṃ viduro 'bravīt 05,090.001b@004_0001 mahātmāno yam icchanti tapaḥ kṛtvā tv anekadhā 05,090.001b@004_0002 sa devo 'sya samāyāto mama locanagocare 05,090.001b@004_0003 tavātithyaṃ jagannātha kiṃ karomy adya keśava 05,090.001b@004_0004 kṛṣṇa uvāca 05,090.001b@004_0004 aham asmi mahīpīṭhe nirdhanānāṃ śiromaṇiḥ 05,090.001b@004_0005 sādhu sādhu mahāprājña sarvaśāstraviśārada 05,090.001b@004_0006 yas tvaṃ vinayasaṃpanno vayas tvayy eva dṛśyate 05,090.001b@004_0007 tavādya vacasā tuṣye dadāmi kurunandana 05,090.001b@004_0008 vidura uvāca 05,090.001b@004_0008 varaṃ vṛṇīṣva dāsye 'haṃ yat te manasi rocate 05,090.001b@004_0009 acalā keśave bhaktir mānasaṃ tvadgataṃ sadā 05,090.001b@004_0010 dharme cintā kule janma dehi me madhusūdana 05,090.001b@004_0011 mā matiḥ paradravyeṣu paradāreṣu mā matiḥ 05,090.001b@004_0012 parāpavādinī jihvā mā bhūd deva kadā cana 05,090.001b@004_0013 āsanaṃ sutasaṃkīrṇaṃ viprasaṃkīrṇamandiram 05,090.001b@004_0014 hṛdayaṃ śāstrasaṃkīrṇaṃ dehi me madhusūdana 05,090.001b@004_0015 durbhikṣe cānnadātāhaṃ subhikṣe ca hiraṇyadaḥ 05,090.001b@004_0016 āture 'haṃ bhayatrātā trīṇi kṛṣṇa bhavantu me 05,090.001b@004_0017 satyaṃ śaucaṃ dayā dānaṃ bhaktiś caiva janārdane 05,090.001b@004_0018 etān varān ahaṃ yāce yadi tuṣṭo 'si mādhava 05,090.001c nedaṃ samyag vyavasitaṃ keśavāgamanaṃ tava 05,090.002a arthadharmātigo mūḍhaḥ saṃrambhī ca janārdana 05,090.002c mānaghno mānakāmaś ca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ 05,090.003a dharmaśāstrātigo mando durātmā pragrahaṃ gataḥ 05,090.003c aneyaḥ śreyasāṃ pāpo dhārtarāṣṭro janārdana 05,090.004a kāmātmā prājñamānī ca mitradhruk sarvaśaṅkitaḥ 05,090.004c akartā cākṛtajñaś ca tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ 05,090.004d*0414_01 mūḍhaś cākṛtabuddhiś ca indriyāṇām anīśvaraḥ 05,090.004d*0414_02 kāmānusārī kṛtyeṣu sarveṣv akṛtaniścayaḥ 05,090.005a etaiś cānyaiś ca bahubhir doṣair eṣa samanvitaḥ 05,090.005c tvayocyamānaḥ śreyo 'pi saṃrambhān na grahīṣyati 05,090.006a senāsamudayaṃ dṛṣṭvā pārthivaṃ madhusūdana 05,090.006c kṛtārthaṃ manyate bāla ātmānam avicakṣaṇaḥ 05,090.007a ekaḥ karṇaḥ parāñ jetuṃ samartha iti niścitam 05,090.007c dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nopayāsyati 05,090.008a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre jayadrathe 05,090.008c bhūyasīṃ vartate vṛttiṃ na śame kurute manaḥ 05,090.009a niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana 05,090.009c bhīṣmadroṇakṛpān pārthā na śaktāḥ prativīkṣitum 05,090.010a saṃvic ca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣām eva keśava 05,090.010c śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ 05,090.011a na pāṇḍavānām asmābhiḥ pratideyaṃ yathocitam 05,090.011c iti vyavasitās teṣu vacanaṃ syān nirarthakam 05,090.012a yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syān madhusūdana 05,090.012c na tatra pralapet prājño badhireṣv iva gāyanaḥ 05,090.013a avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava 05,090.013c na tvaṃ vākyaṃ bruvan yuktaś cāṇḍāleṣu dvijo yathā 05,090.014a so 'yaṃ balastho mūḍhaś ca na kariṣyati te vacaḥ 05,090.014c tasmin nirarthakaṃ vākyam uktaṃ saṃpatsyate tava 05,090.015a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ pāpacetasām 05,090.015c tava madhyāvataraṇaṃ mama kṛṣṇa na rocate 05,090.016a durbuddhīnām aśiṣṭānāṃ bahūnāṃ pāpacetasām 05,090.016c pratīpaṃ vacanaṃ madhye tava kṛṣṇa na rocate 05,090.017a anupāsitavṛddhatvāc chriyā mohāc ca darpitaḥ 05,090.017c vayodarpād amarṣāc ca na te śreyo grahīṣyati 05,090.018a balaṃ balavad apy asya yadi vakṣyasi mādhava 05,090.018c tvayy asya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ 05,090.018d*0415_01 mānī maurkhyeṇa pārthānāṃ na paśyaty adhikaṃ balam 05,090.019a nedam adya yudhā śakyam indreṇāpi sahāmaraiḥ 05,090.019c iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana 05,090.020a teṣv evam upapanneṣu kāmakrodhānuvartiṣu 05,090.020c samartham api te vākyam asamarthaṃ bhaviṣyati 05,090.021a madhye tiṣṭhan hastyanīkasya mando; rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ 05,090.021c duryodhano manyate vītamanyuḥ; kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti 05,090.022a āśaṃsate dhṛtarāṣṭrasya putro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām 05,090.022c tasmiñ śamaḥ kevalo nopalabhyo; baddhaṃ santam āgataṃ manyate 'rtham 05,090.023a paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā; duryodhanārthe pāṇḍavān yoddhukāmāḥ 05,090.023c samāgatāḥ sarvayodhāḥ pṛthivyāṃ; rājānaś ca kṣitipālaiḥ sametāḥ 05,090.024a sarve caite kṛtavairāḥ purastāt; tvayā rājāno hṛtasārāś ca kṛṣṇa 05,090.024c tavodvegāt saṃśritā dhārtarāṣṭrān; susaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ 05,090.025a tyaktātmānaḥ saha duryodhanena; sṛṣṭā yoddhuṃ pāṇḍavān sarvayodhāḥ 05,090.025b*0416_01 mṛtyur jayo veti kṛtaikabhāvāḥ 05,090.025b*0416_02 kāmātmāno manyuvaśāvinītāḥ 05,090.025c teṣāṃ madhye praviśethā yadi tvaṃ; na tan mataṃ mama dāśārha vīra 05,090.026a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām 05,090.026c kathaṃ madhyaṃ prapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana 05,090.027a sarvathā tvaṃ mahābāho devair api durutsahaḥ 05,090.027c prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhan 05,090.028a yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥ sā tvayi mādhava 05,090.028c premṇā ca bahumānāc ca sauhṛdāc ca bravīmy aham 05,090.028d*0417_01 yā me prītiḥ puṣkarākṣa tvaddarśanasamudbhavā 05,090.028d*0417_02 sā kim ākhyāyate tubhyam antarātmāsi dehinām 05,091.000*0418_00 vaiśaṃpāyanaḥ 05,091.000*0418_01 vidurasya vacaḥ śrutvā praśritaṃ puruṣottamaḥ 05,091.000*0418_02 idaṃ hovāca vacanaṃ bhagavān madhusūdanaḥ 05,091.001 bhagavān uvāca 05,091.001a yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād vicakṣaṇaḥ 05,091.001c yathā vācyas tvadvidhena suhṛdā madvidhaḥ suhṛt 05,091.002a dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tvayy upapadyate 05,091.002c tathā vacanam ukto 'smi tvayaitat pitṛmātṛvat 05,091.003a satyaṃ prāptaṃ ca yuktaṃ cāpy evam eva yathāttha mām 05,091.003c śṛṇuṣvāgamane hetuṃ vidurāvahito bhava 05,091.004a daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṃ ca vairitām 05,091.004c sarvam etad ahaṃ jānan kṣattaḥ prāpto 'dya kauravān 05,091.005a paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām 05,091.005c yo mocayen mṛtyupāśāt prāpnuyād dharmam uttamam 05,091.006a dharmakāryaṃ yatañ śaktyā na cec chaknoti mānavaḥ 05,091.006c prāpto bhavati tat puṇyam atra me nāsti saṃśayaḥ 05,091.007a manasā cintayan pāpaṃ karmaṇā nābhirocayan 05,091.007c na prāpnoti phalaṃ tasya evaṃ dharmavido viduḥ 05,091.008a so 'haṃ yatiṣye praśamaṃ kṣattaḥ kartum amāyayā 05,091.008c kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṃgrāme vinaśiṣyatām 05,091.009a seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā 05,091.009c karṇaduryodhanakṛtā sarve hy ete tadanvayāḥ 05,091.010a vyasanaiḥ kliśyamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate 05,091.010c anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidur budhāḥ 05,091.011a ā keśagrahaṇān mitram akāryāt saṃnivartayan 05,091.011c avācyaḥ kasya cid bhavati kṛtayatno yathābalam 05,091.012a tat samarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 05,091.012c dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṃ vidurārhati 05,091.013a hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca 05,091.013c pṛthivyāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye 'ham amāyayā 05,091.014a hite prayatamānaṃ māṃ śaṅked duryodhano yadi 05,091.014c hṛdayasya ca me prītir ānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati 05,091.015a jñātīnāṃ hi mitho bhede yan mitraṃ nābhipadyate 05,091.015c sarvayatnena madhyasthaṃ na tan mitraṃ vidur budhāḥ 05,091.016a na māṃ brūyur adharmajñā mūḍhā asuhṛdas tathā 05,091.016c śakto nāvārayat kṛṣṇaḥ saṃrabdhān kurupāṇḍavān 05,091.017a ubhayoḥ sādhayann artham aham āgata ity uta 05,091.017c tatra yatnam ahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣv avācyatām 05,091.018a mama dharmārthayuktaṃ hi śrutvā vākyam anāmayam 05,091.018c na ced ādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati 05,091.019a ahāpayan pāṇḍavārthaṃ yathāvac; chamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyam 05,091.019c puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahārthaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt 05,091.020a api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām 05,091.020c avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samarthāṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ 05,091.021a na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ 05,091.021c kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ 05,091.022 vaiśaṃpāyana uvāca 05,091.022a ity evam uktvā vacanaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabhas tadā 05,091.022c śayane sukhasaṃsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ 05,092.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,092.001a tathā kathayator eva tayor buddhimatos tadā 05,092.001c śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya śarvarī 05,092.002a dharmārthakāmayuktāś ca vicitrārthapadākṣarāḥ 05,092.002c śṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ 05,092.003a kathābhir anurūpābhiḥ kṛṣṇasyāmitatejasaḥ 05,092.003c akāmasyeva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī 05,092.004a tatas tu svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ 05,092.004c śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan 05,092.004d*0419_01 brahmādivasudevāntaṃ vaṃśaṃ samanukīrtayan 05,092.004d*0419_02 tuṣṭuvuḥ keśavaṃ tatra bahavaḥ sūtamāgadhāḥ 05,092.005a tata utthāya dāśārha ṛṣabhaḥ sarvasātvatām 05,092.005c sarvam āvaśyakaṃ cakre prātaḥkāryaṃ janārdanaḥ 05,092.006a kṛtodakāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṃkṛtaḥ 05,092.006c tata ādityam udyantam upātiṣṭhata mādhavaḥ 05,092.007a atha duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniś cāpi saubalaḥ 05,092.007c saṃdhyāṃ tiṣṭhantam abhyetya dāśārham aparājitam 05,092.008a ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam 05,092.008c kurūṃś ca bhīṣmapramukhān rājñaḥ sarvāṃś ca pārthivān 05,092.009a tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ 05,092.009c tāv abhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā 05,092.009d*0420_01 tān abhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā 05,092.009d*0420_02 te 'bhyarcya devakīputraṃ divi śakram ivāmarāḥ 05,092.010a tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ 05,092.010c dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāś cāśvāṃś ca paraṃtapaḥ 05,092.011a visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārham aparājitam 05,092.011c tiṣṭhantam upasaṃgamya vavande sārathis tadā 05,092.011d*0421_01 tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā 05,092.011d*0421_02 hayottamayujā śīghram upātiṣṭhata dārukaḥ 05,092.011d@005_0001 tasmai rathavaro yuktaḥ śuśubhe lokaviśrutaḥ 05,092.011d@005_0002 vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ 05,092.011d@005_0003 sainyas tu śukapatrābhaḥ sugrīvaḥ kiṃśukaprabhaḥ 05,092.011d@005_0004 meghapuṣpo meghavarṇaḥ pāṇḍaras tu balāhakaḥ 05,092.011d@005_0005 dakṣiṇaṃ cāvahat sainyaḥ sugrīvaḥ savyato 'vahat 05,092.011d@005_0006 pṛṣṭhavāhau tayor āstāṃ meghapuṣpabalāhakau 05,092.011d@005_0007 viśvakarmakṛtāpīḍā ratnajālavibhūṣitā 05,092.011d@005_0008 āśritā vai rathe tasmin dhvajayaṣṭir aśobhata 05,092.011d@005_0009 vainateyaḥ sthitas tasyāṃ prabhākaram iva spṛśan 05,092.011d@005_0010 tasya sattvavataḥ ketau bhujagārir aśobhata 05,092.011d@005_0011 tasya kīrtimatas tena bhāsvareṇa virājatā 05,092.011d@005_0012 śuśubhe syandanaśreṣṭhaḥ patagendreṇa ketunā 05,092.011d@005_0013 rukmajālaiḥ patākābhiḥ sauvarṇena ca ketunā 05,092.011d@005_0014 babhūva sa rathaśreṣṭhaḥ kālasūrya ivoditaḥ 05,092.011d@005_0015 pakṣidhvajavitānaiś ca rukmajālakṛtāntaraiḥ 05,092.011d@005_0016 daṇḍamārgavibhāgaiś ca sukṛtair viśvakarmaṇā 05,092.011d@005_0017 pravālamaṇihemaiś ca muktāvaiḍūryabhūṣaṇaiḥ 05,092.011d@005_0018 kiṅkiṇīśatasaṃghaiś ca vālajālakṛtāntaraiḥ 05,092.011d@005_0019 kārtasvaramayībhiś ca padminībhir alaṃkṛtaḥ 05,092.011d@005_0020 śuśubhe syandanaśreṣṭhas tāpanīyaiś ca pādapaiḥ 05,092.011d@005_0021 vyāghrasiṃhavarāhaiś ca govṛṣair mṛgapakṣibhiḥ 05,092.011d@005_0022 tārābhir bhāskaraiś cāpi vāraṇaiś ca hiraṇmayaiḥ 05,092.011d@005_0023 vajrāṅkuśavimānaiś ca kūbarāvartasaṃdhiṣu 05,092.011d@005_0024 samucchritamahānābhiḥ stanayitnumahāsvanaḥ 05,092.012a tam upasthitam ājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ 05,092.012c mahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam 05,092.013a agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃś ca janārdanaḥ 05,092.013c kaustubhaṃ maṇim āmucya śriyā paramayā jvalan 05,092.014a kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiś cābhirakṣitaḥ 05,092.014c ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ 05,092.015a anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit 05,092.015c sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varam 05,092.016a tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniś cāpi saubalaḥ 05,092.016c dvitīyena rathenainam anvayātāṃ paraṃtapam 05,092.017a sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥ 05,092.017c pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathair aśvair gajair api 05,092.018a teṣāṃ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥ 05,092.018c gacchatāṃ ghoṣiṇaś citrāś cāru babhrājire rathāḥ 05,092.019a saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpatham 05,092.019c rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñ śriyā jvalan 05,092.020a tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ 05,092.020c śaṅkhāś ca dadhmire tatra vādyāny anyāni yāni ca 05,092.021a pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ 05,092.021c parivārya rathaṃ śaurer agacchanta paraṃtapāḥ 05,092.022a tato 'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ 05,092.022c asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsan puraḥsarāḥ 05,092.022d*0422_01 yodhāḥ paraśuhastāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,092.023a gajāḥ paraḥśatās tatra varāś cāśvāḥ sahasraśaḥ 05,092.023c prayāntam anvayur vīraṃ dāśārham aparājitam 05,092.024a puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam 05,092.024c savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyāgatam ariṃdamam 05,092.025a vedikāpāśritābhiś ca samākrāntāny anekaśaḥ 05,092.025c pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhir bhavanāny uta 05,092.026a saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvan vividhāḥ kathāḥ 05,092.026c yathārhaṃ pratisatkurvan prekṣamāṇaḥ śanair yayau 05,092.027a tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ 05,092.027c saśaṅkhair veṇunirghoṣair diśaḥ sarvā vyanādayan 05,092.028a tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñām amitatejasām 05,092.028c saṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā 05,092.029a tato 'bhyāśagate kṛṣṇe samahṛṣyan narādhipāḥ 05,092.029c śrutvā taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam 05,092.030a āsādya tu sabhādvāram ṛṣabhaḥ sarvasātvatām 05,092.030c avatīrya rathāc chauriḥ kailāsaśikharopamāt 05,092.031a nagameghapratīkāśāṃ jvalantīm iva tejasā 05,092.031c mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ 05,092.032a pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ 05,092.032c jyotīṃṣy ādityavad rājan kurūn pracchādayañ śriyā 05,092.033a agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāv ubhau 05,092.033c vṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsan kṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ 05,092.034a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayas tataḥ 05,092.034c āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam 05,092.035a abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur mahāmanāḥ 05,092.035c sahaiva bhīṣmadroṇābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ 05,092.036a uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare 05,092.036c tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ 05,092.037a āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 05,092.037c kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 05,092.037d*0423_00 duryodhana uvāca 05,092.037d*0423_01 bhīṣmadroṇau parityajya tvayā māṃ madhusūdana 05,092.037d*0423_02 bhagavān uvāca 05,092.037d*0423_02 kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa kṛtaṃ vṛṣalabhojanam 05,092.037d*0423_03 bhaktaṃ pṛcchasi rājendra ādaraṃ kiṃ na pṛcchasi 05,092.037d*0423_04 bhojanaṃ gatajīrṇaṃ tu ādaram ajarāmaram 05,092.037d*0423_05 ādareṇopanītāni śākāny api phalāni ca 05,092.037d*0423_06 prīṇanti mama gātrāṇi nāmṛtaṃ mānavarjitam 05,092.037d*0423_07 varaṃ hālāhalaṃ prītaṃ sadyaḥ prāṇaharaṃ ca yat 05,092.037d*0423_08 na tu bhuktaṃ dhanāḍhyasya bhruvā kuṭiliteyuṣe (sic) 05,092.037d*0423_09 na jātiḥ kāraṇaṃ tāta guṇāḥ kalyāṇakāraṇam 05,092.037d*0423_10 cāṇḍālam api sadvṛttaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 05,092.037d*0423_11 kaivartīgarbhasaṃbhūto vyāso nāma mahāmuniḥ 05,092.037d*0423_12 tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir na kāraṇam 05,092.038a smayamānas tu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ 05,092.038c abhyabhāṣata dharmātmā rājñaś cānyān yathāvayaḥ 05,092.039a tatra keśavam ānarcuḥ samyag abhyāgataṃ sabhām 05,092.039c rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaś ca janārdanam 05,092.040a tatra tiṣṭhan sa dāśārho rājamadhye paraṃtapaḥ 05,092.040c apaśyad antarikṣasthān ṛṣīn parapuraṃjayaḥ 05,092.041a tatas tān abhisaṃprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn 05,092.041c abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ 05,092.042a pārthivīṃ samitiṃ draṣṭum ṛṣayo 'bhyāgatā nṛpa 05,092.042c nimantryantām āsanaiś ca satkāreṇa ca bhūyasā 05,092.043a naiteṣv anupaviṣṭeṣu śakyaṃ kena cid āsitum 05,092.043c pūjā prayujyatām āśu munīnāṃ bhāvitātmanām 05,092.044a ṛṣīñ śāṃtanavo dṛṣṭvā sabhādvāram upasthitān 05,092.044c tvaramāṇas tato bhṛtyān āsanānīty acodayat 05,092.045a āsanāny atha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca 05,092.045c maṇikāñcanacitrāṇi samājahrus tatas tataḥ 05,092.046a teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārgheṣu bhārata 05,092.046c niṣasādāsane kṛṣṇo rājānaś ca yathāsanam 05,092.047a duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāv āsanam uttamam 05,092.047c viviṃśatir dadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe 05,092.048a avidūre 'tha kṛṣṇasya karṇaduryodhanāv ubhau 05,092.048c ekāsane mahātmānau niṣīdatur amarṣaṇau 05,092.049a gāndhārarājaḥ śakunir gāndhārair abhirakṣitaḥ 05,092.049c niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃ pate 05,092.050a viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare 05,092.050c saṃspṛśann āsanaṃ śaurer mahāmatir upāviśat 05,092.051a cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥ 05,092.051c amṛtasyeva nātṛpyan prekṣamāṇā janārdanam 05,092.052a atasīpuṣpasaṃkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ 05,092.052c vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ 05,092.053a tatas tūṣṇīṃ sarvam āsīd govindagatamānasam 05,092.053c na tatra kaś cit kiṃ cid dhi vyājahāra pumān kva cit 05,093.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,093.001a teṣv āsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu 05,093.001c vākyam abhyādade kṛṣṇaḥ sudaṃṣṭro dundubhisvanaḥ 05,093.002a jīmūta iva gharmānte sarvāṃ saṃśrāvayan sabhām 05,093.002c dhṛtarāṣṭram abhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ 05,093.003a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śamaḥ syād iti bhārata 05,093.003c aprayatnena vīrāṇām etad yatitum āgataḥ 05,093.004a rājan nānyat pravaktavyaṃ tava niḥśreyasaṃ vacaḥ 05,093.004c viditaṃ hy eva te sarvaṃ veditavyam ariṃdama 05,093.005a idam adya kulaṃ śreṣṭhaṃ sarvarājasu pārthiva 05,093.005b*0424_01 tvan nimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktaṃ viśiṣyate 05,093.005c śrutavṛttopasaṃpannaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ 05,093.006a kṛpānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ ca bhārata 05,093.006c tathārjavaṃ kṣamā satyaṃ kuruṣv etad viśiṣyate 05,093.007a tasminn evaṃvidhe rājan kule mahati tiṣṭhati 05,093.007c tvannimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktam asāṃpratam 05,093.008a tvaṃ hi vārayitā śreṣṭhaḥ kurūṇāṃ kurusattama 05,093.008c mithyā pracaratāṃ tāta bāhyeṣv ābhyantareṣu ca 05,093.009a te putrās tava kauravya duryodhanapurogamāḥ 05,093.009c dharmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā pracaranti nṛśaṃsavat 05,093.010a aśiṣṭā gatamaryādā lobhena hṛtacetasaḥ 05,093.010c sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tad vettha bharatarṣabha 05,093.011a seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā 05,093.011c upekṣyamāṇā kauravya pṛthivīṃ ghātayiṣyati 05,093.012a śakyā ceyaṃ śamayituṃ tvaṃ ced icchasi bhārata 05,093.012c na duṣkaro hy atra śamo mato me bharatarṣabha 05,093.013a tvayy adhīnaḥ śamo rājan mayi caiva viśāṃ pate 05,093.013b*0425_01 sahabhūtās tathaivaite sarvanāśāya bhārata 05,093.013c putrān sthāpaya kauravya sthāpayiṣyāmy ahaṃ parān 05,093.013d*0426_01 hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathā hitam 05,093.013d*0426_02 śame prayatamānānāṃ tava śāsanakāṅkṣiṇām 05,093.014a ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥ 05,093.014c hitaṃ balavad apy eṣāṃ tiṣṭhatāṃ tava śāsane 05,093.015a tava caiva hitaṃ rājan pāṇḍavānām atho hitam 05,093.015c śame prayatamānasya mama śāsanakāṅkṣiṇām 05,093.016a svayaṃ niṣkalam ālakṣya saṃvidhatsva viśāṃ pate 05,093.016c sahabhūtās tu bharatās tavaiva syur janeśvara 05,093.017a dharmārthayos tiṣṭha rājan pāṇḍavair abhirakṣitaḥ 05,093.017c na hi śakyās tathābhūtā yatnād api narādhipa 05,093.018a na hi tvāṃ pāṇḍavair jetuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmabhiḥ 05,093.018c indro 'pi devaiḥ sahitaḥ prasaheta kuto nṛpāḥ 05,093.019a yatra bhīṣmaś ca droṇaś ca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ 05,093.019c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha bāhlikaḥ 05,093.020a saindhavaś ca kaliṅgaś ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 05,093.020c yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā 05,093.021a sātyakiś ca mahātejā yuyutsuś ca mahārathaḥ 05,093.021b*0427_01 ko nu tān yudhi śatrughna sahitān kurupāṇḍavaiḥ 05,093.021c ko nu tān viparītātmā yudhyeta bharatarṣabha 05,093.022a lokasyeśvaratāṃ bhūyaḥ śatrubhiś cāpradhṛṣyatām 05,093.022c prāpsyasi tvam amitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ 05,093.023a tasya te pṛthivīpālās tvatsamāḥ pṛthivīpate 05,093.023c śreyāṃsaś caiva rājānaḥ saṃdhāsyante paraṃtapa 05,093.024a sa tvaṃ putraiś ca pautraiś ca bhrātṛbhiḥ pitṛbhis tathā 05,093.024c suhṛdbhiḥ sarvato guptaḥ sukhaṃ śakṣyasi jīvitum 05,093.025a etān eva purodhāya satkṛtya ca yathā purā 05,093.025c akhilāṃ bhokṣyase sarvāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate 05,093.026a etair hi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ svaiś ca bhārata 05,093.026c anyān vijeṣyase śatrūn eṣa svārthas tavākhilaḥ 05,093.027a tair evopārjitāṃ bhūmiṃ bhokṣyase ca paraṃtapa 05,093.027c yadi saṃpatsyase putraiḥ sahāmātyair narādhipa 05,093.028a saṃyuge vai mahārāja dṛśyate sumahān kṣayaḥ 05,093.028c kṣaye cobhayato rājan kaṃ dharmam anupaśyasi 05,093.029a pāṇḍavair nihataiḥ saṃkhye putrair vāpi mahābalaiḥ 05,093.029c yad vindethāḥ sukhaṃ rājaṃs tad brūhi bharatarṣabha 05,093.030a śūrāś ca hi kṛtāstrāś ca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ 05,093.030c pāṇḍavās tāvakāś caiva tān rakṣa mahato bhayāt 05,093.031a na paśyema kurūn sarvān pāṇḍavāṃś caiva saṃyuge 05,093.031c kṣīṇān ubhayataḥ śūrān rathebhyo rathibhir hatān 05,093.032a samavetāḥ pṛthivyāṃ hi rājāno rājasattama 05,093.032c amarṣavaśam āpannā nāśayeyur imāḥ prajāḥ 05,093.033a trāhi rājann imaṃ lokaṃ na naśyeyur imāḥ prajāḥ 05,093.033c tvayi prakṛtim āpanne śeṣaṃ syāt kurunandana 05,093.034a śuklā vadānyā hrīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥ 05,093.034c anyonyasacivā rājaṃs tān pāhi mahato bhayāt 05,093.035a śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparam 05,093.035c saha bhuktvā ca pītvā ca pratiyāntu yathāgṛham 05,093.036a suvāsasaḥ sragviṇaś ca satkṛtya bharatarṣabha 05,093.036c amarṣāṃś ca nirākṛtya vairāṇi ca paraṃtapa 05,093.037a hārdaṃ yat pāṇḍaveṣv āsīt prāpte 'sminn āyuṣaḥ kṣaye 05,093.037c tad eva te bhavatv adya śaśvac ca bharatarṣabha 05,093.038a bālā vihīnāḥ pitrā te tvayaiva parivardhitāḥ 05,093.038c tān pālaya yathānyāyaṃ putrāṃś ca bharatarṣabha 05,093.039a bhavataiva hi rakṣyās te vyasaneṣu viśeṣataḥ 05,093.039c mā te dharmas tathaivārtho naśyeta bharatarṣabha 05,093.040a āhus tvāṃ pāṇḍavā rājann abhivādya prasādya ca 05,093.040c bhavataḥ śāsanād duḥkham anubhūtaṃ sahānugaiḥ 05,093.041a dvādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥ 05,093.041c trayodaśaṃ tathājñātaiḥ sajane parivatsaram 05,093.042a sthātā naḥ samaye tasmin piteti kṛtaniścayāḥ 05,093.042c nāhāsma samayaṃ tāta tac ca no brāhmaṇā viduḥ 05,093.043a tasmin naḥ samaye tiṣṭha sthitānāṃ bharatarṣabha 05,093.043c nityaṃ saṃkleśitā rājan svarājyāṃśaṃ labhemahi 05,093.044a tvaṃ dharmam arthaṃ yuñjānaḥ samyaṅ nas trātum arhasi 05,093.044c gurutvaṃ bhavati prekṣya bahūn kleśāṃs titikṣmahe 05,093.045a sa bhavān mātṛpitṛvad asmāsu pratipadyatām 05,093.045c guror garīyasī vṛttir yā ca śiṣyasya bhārata 05,093.045d*0428_01 vartāmahe tvayi ca tāṃ tvaṃ ca vartasva nas tathā 05,093.046a pitrā sthāpayitavyā hi vayam utpatham āsthitāḥ 05,093.046c saṃsthāpaya pathiṣv asmāṃs tiṣṭha rājan svavartmani 05,093.047a āhuś cemāṃ pariṣadaṃ putrās te bharatarṣabha 05,093.047c dharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktam asāṃpratam 05,093.048a yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca 05,093.048c hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ 05,093.049a viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate 05,093.049c na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ 05,093.049e dharma etān ārujati yathā nady anukūlajān 05,093.050a ye dharmam anupaśyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate 05,093.050c te satyam āhur dharmaṃ ca nyāyyaṃ ca bharatarṣabha 05,093.051a śakyaṃ kim anyad vaktuṃ te dānād anyaj janeśvara 05,093.051c bruvantu vā mahīpālāḥ sabhāyāṃ ye samāsate 05,093.051e dharmārthau saṃpradhāryaiva yadi satyaṃ bravīmy aham 05,093.052a pramuñcemān mṛtyupāśāt kṣatriyān kṣatriyarṣabha 05,093.052c praśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśam anvagāḥ 05,093.053a pitryaṃ tebhyaḥ pradāyāṃśaṃ pāṇḍavebhyo yathocitam 05,093.053c tataḥ saputraḥ siddhārtho bhuṅkṣva bhogān paraṃtapa 05,093.054a ajātaśatruṃ jānīṣe sthitaṃ dharme satāṃ sadā 05,093.054c saputre tvayi vṛttiṃ ca vartate yāṃ narādhipa 05,093.055a dāhitaś ca nirastaś ca tvām evopāśritaḥ punaḥ 05,093.055c indraprasthaṃ tvayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ 05,093.056a sa tatra nivasan sarvān vaśam ānīya pārthivān 05,093.056c tvanmukhān akarod rājan na ca tvām atyavartata 05,093.057a tasyaivaṃ vartamānasya saubalena jihīrṣatā 05,093.057c rāṣṭrāṇi dhanadhānyaṃ ca prayuktaḥ paramopadhiḥ 05,093.058a sa tām avasthāṃ saṃprāpya kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāgatām 05,093.058c kṣatradharmād ameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ 05,093.059a ahaṃ tu tava teṣāṃ ca śreya icchāmi bhārata 05,093.059c dharmād arthāt sukhāc caiva mā rājan nīnaśaḥ prajāḥ 05,093.060a anartham arthaṃ manvānā arthaṃ vānartham ātmanaḥ 05,093.060c lobhe 'tiprasṛtān putrān nigṛhṇīṣva viśāṃ pate 05,093.061a sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ 05,093.061c yat te pathyatamaṃ rājaṃs tasmiṃs tiṣṭha paraṃtapa 05,093.062a tad vākyaṃ pārthivāḥ sarve hṛdayaiḥ samapūjayan 05,093.062c na tatra kaś cid vaktuṃ hi vācaṃ prākrāmad agrataḥ 05,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,094.001a tasminn abhihite vākye keśavena mahātmanā 05,094.001c stimitā hṛṣṭaromāṇa āsan sarve sabhāsadaḥ 05,094.002a kaḥ svid uttaram etasmād vaktum utsahate pumān 05,094.002c iti sarve manobhis te cintayanti sma pārthivāḥ 05,094.003a tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu 05,094.003c jāmadagnya idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi 05,094.004a imām ekopamāṃ rājañ śṛṇu satyām aśaṅkitaḥ 05,094.004c tāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhv iti manyase 05,094.005a rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purābhavat 05,094.005c akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīm iti naḥ śrutam 05,094.006a sa sma nityaṃ niśāpāye prātar utthāya vīryavān 05,094.006c brāhmaṇān kṣatriyāṃś caiva pṛcchann āste mahārathaḥ 05,094.007a asti kaś cid viśiṣṭo vā madvidho vā bhaved yudhi 05,094.007c śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vāpi śastrabhṛt 05,094.008a iti bruvann anvacarat sa rājā pṛthivīm imām 05,094.008c darpeṇa mahatā mattaḥ kaṃ cid anyam acintayan 05,094.009a taṃ sma vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato 'bhayāḥ 05,094.009c pratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ 05,094.010a pratiṣidhyamāno 'py asakṛt pṛcchaty eva sa vai dvijān 05,094.010c abhimānī śriyā mattas tam ūcur brāhmaṇās tadā 05,094.011a tapasvino mahātmāno vedavratasamanvitāḥ 05,094.011c udīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ 05,094.011d*0429_01 tapasvinau mahātmānau vedapratyayadarśakau 05,094.012a anekajananaṃ sakhyaṃ yayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 05,094.012c tayos tvaṃ na samo rājan bhavitāsi kadā cana 05,094.013a evam uktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tān dvijān 05,094.013c kva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau 05,094.014 brāhmaṇā ūcuḥ 05,094.014a naro nārāyaṇaś caiva tāpasāv iti naḥ śrutam 05,094.014c āyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yudhyasva pārthiva 05,094.015a śrūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau 05,094.015c tapo ghoram anirdeśyaṃ tapyete gandhamādane 05,094.016 rāma uvāca 05,094.016a sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm 05,094.016c amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyād yatra tāv aparājitau 05,094.017a sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam 05,094.017c mṛgayāṇo 'nvagacchat tau tāpasāv aparājitau 05,094.018a tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisaṃtatau 05,094.018c śītavātātapaiś caiva karśitau puruṣottamau 05,094.018e abhigamyopasaṃgṛhya paryapṛcchad anāmayam 05,094.019a tam arcitvā mūlaphalair āsanenodakena ca 05,094.019c nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatām iti 05,094.019d*0430_01 tatas tām ānupūrvīṃ sa punar evānvakīrtayat 05,094.020 dambhodbhava uvāca 05,094.020a bāhubhyāṃ me jitā bhūmir nihatāḥ sarvaśatravaḥ 05,094.020c bhavadbhyāṃ yuddham ākāṅkṣann upayāto 'smi parvatam 05,094.020e ātithyaṃ dīyatām etat kāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati 05,094.021 naranārāyaṇāv ūcatuḥ 05,094.021a apetakrodhalobho 'yam āśramo rājasattama 05,094.021c na hy asminn āśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto 'nṛjuḥ 05,094.021e anyatra yuddham ākāṅkṣva bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau 05,094.022 rāma uvāca 05,094.022a ucyamānas tathāpi sma bhūya evābhyabhāṣata 05,094.022c punaḥ punaḥ kṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaś ca bhārata 05,094.022e dambhodbhavo yuddham icchann āhvayaty eva tāpasau 05,094.023a tato naras tv iṣīkāṇāṃ muṣṭim ādāya kaurava 05,094.023c abravīd ehi yudhyasva yuddhakāmuka kṣatriya 05,094.024a sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm 05,094.024c ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhām itaḥ param 05,094.024d*0431_01 saṃnahyasva ca varmāṇi yāni cānyāni santi te 05,094.024d*0431_02 yad āhvayasi darpeṇa brāhmaṇapramukhāñ janān 05,094.025 dambhodbhava uvāca 05,094.025a yady etad astram asmāsu yuktaṃ tāpasa manyase 05,094.025c etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hy aham āgataḥ 05,094.026 rāma uvāca 05,094.026a ity uktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat 05,094.026c dambhodbhavas tāpasaṃ taṃ jighāṃsuḥ sahasainikaḥ 05,094.027a tasya tān asyato ghorān iṣūn paratanucchidaḥ 05,094.027c kadarthīkṛtya sa munir iṣīkābhir apānudat 05,094.028a tato 'smai prāsṛjad ghoram aiṣīkam aparājitaḥ 05,094.028c astram apratisaṃdheyaṃ tad adbhutam ivābhavat 05,094.029a teṣām akṣīṇi karṇāṃś ca nastakāṃś caiva māyayā 05,094.029c nimittavedhī sa munir iṣīkābhiḥ samarpayat 05,094.030a sa dṛṣṭvā śvetam ākāśam iṣīkābhiḥ samācitam 05,094.030c pādayor nyapatad rājā svasti me 'stv iti cābravīt 05,094.031a tam abravīn naro rājañ śaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇām 05,094.031c brahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṃ punaḥ kṛthāḥ 05,094.031d*0432_01 naitādṛk puruṣo rājan kṣatradharmam anusmaran 05,094.031d*0432_02 manasā nṛpaśārdūla bhavet purapuraṃjayaḥ 05,094.032a mā ca darpasamāviṣṭaḥ kṣepsīḥ kāṃś cit kadā cana 05,094.032c alpīyāṃsaṃ viśiṣṭaṃ vā tat te rājan paraṃ hitam 05,094.033a kṛtaprajño vītalobho nirahaṃkāra ātmavān 05,094.033c dāntaḥ kṣānto mṛduḥ kṣemaḥ prajāḥ pālaya pārthiva 05,094.033d*0433_01 mā sma bhūyaḥ kṣipeḥ kaṃ cid aviditvā balābalam 05,094.034a anujñātaḥ svasti gaccha maivaṃ bhūyaḥ samācareḥ 05,094.034c kuśalaṃ brāhmaṇān pṛccher āvayor vacanād bhṛśam 05,094.035a tato rājā tayoḥ pādāv abhivādya mahātmanoḥ 05,094.035c pratyājagāma svapuraṃ dharmaṃ caivācinod bhṛśam 05,094.036a sumahac cāpi tat karma yan nareṇa kṛtaṃ purā 05,094.036c tato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo 'bhavat 05,094.037a tasmād yāvad dhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve 'straṃ na yujyate 05,094.037c tāvat tvaṃ mānam utsṛjya gaccha rājan dhanaṃjayam 05,094.038a kākudīkaṃ śukaṃ nākam akṣisaṃtarjanaṃ tathā 05,094.038c saṃtānaṃ nartanaṃ ghoram āsyamodakam aṣṭamam 05,094.039a etair viddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥ 05,094.039b*0434_01 kāmakrodhau lobhamohau madamānau tathaiva ca 05,094.039b*0434_02 mātsaryāhaṃkṛtī caiva kramād eta udāhṛtāḥ 05,094.039c unmattāś ca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ 05,094.040a svapante ca plavante ca chardayanti ca mānavāḥ 05,094.040c mūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca 05,094.041a asaṃkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥ 05,094.041c tvam eva bhūyo jānāsi kuntīputraṃ dhanaṃjayam 05,094.042a naranārāyaṇau yau tau tāv evārjunakeśavau 05,094.042c vijānīhi mahārāja pravīrau puruṣarṣabhau 05,094.042d*0435_01 nirmātā sarvalokānām īśvaraḥ sarvakarmakṛt 05,094.042d*0435_02 yasya nārāyaṇo bandhur arjuno duḥsaho yudhi 05,094.042d*0435_03 kas tam utsahate jetuṃ triṣu lokeṣu bhārata 05,094.042d*0435_04 vīraṃ kapidhvajaṃ jiṣṇuṃ yasya nāsti samo yudhi 05,094.043a yady etad evaṃ jānāsi na ca mām atiśaṅkase 05,094.043c āryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ 05,094.044a atha cen manyase śreyo na me bhedo bhaved iti 05,094.044c praśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ 05,094.045a bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvi 05,094.045c tat tathaivāstu bhadraṃ te svārtham evānucintaya 05,095.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,095.001a jāmadagnyavacaḥ śrutvā kaṇvo 'pi bhagavān ṛṣiḥ 05,095.001c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi 05,095.002a akṣayaś cāvyayaś caiva brahmā lokapitāmahaḥ 05,095.002c tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāv ṛṣī 05,095.003a ādityānāṃ hi sarveṣāṃ viṣṇur ekaḥ sanātanaḥ 05,095.003c ajayyaś cāvyayaś caiva śāśvataḥ prabhur īśvaraḥ 05,095.004a nimittamaraṇās tv anye candrasūryau mahī jalam 05,095.004c vāyur agnis tathākāśaṃ grahās tārāgaṇās tathā 05,095.005a te ca kṣayānte jagato hitvā lokatrayaṃ sadā 05,095.005c kṣayaṃ gacchanti vai sarve sṛjyante ca punaḥ punaḥ 05,095.006a muhūrtamaraṇās tv anye mānuṣā mṛgapakṣiṇaḥ 05,095.006c tiryagyonyaś ca ye cānye jīvalokacarāḥ smṛtāḥ 05,095.007a bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śriyaṃ bhuktvāyuṣaḥ kṣaye 05,095.007c maraṇaṃ pratigacchanti bhoktuṃ sukṛtaduṣkṛtam 05,095.008a sa bhavān dharmaputreṇa śamaṃ kartum ihārhati 05,095.008c pāṇḍavāḥ kuravaś caiva pālayantu vasuṃdharām 05,095.009a balavān aham ity eva na mantavyaṃ suyodhana 05,095.009c balavanto hi balibhir dṛśyante puruṣarṣabha 05,095.010a na balaṃ balināṃ madhye balaṃ bhavati kaurava 05,095.010c balavanto hi te sarve pāṇḍavā devavikramāḥ 05,095.011a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,095.011c mātaler dātukāmasya kanyāṃ mṛgayato varam 05,095.012a matas trailokyarājasya mātalir nāma sārathiḥ 05,095.012c tasyaikaiva kule kanyā rūpato lokaviśrutā 05,095.013a guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī 05,095.013c śriyā ca vapuṣā caiva striyo 'nyāḥ sātiricyate 05,095.014a tasyāḥ pradānasamayaṃ mātaliḥ saha bhāryayā 05,095.014c jñātvā vimamṛśe rājaṃs tatparaḥ paricintayan 05,095.015a dhik khalv alaghuśīlānām ucchritānāṃ yaśasvinām 05,095.015c narāṇām ṛddhasattvānāṃ kule kanyāprarohaṇam 05,095.016a mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate 05,095.016c kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kurute kanyakā satām 05,095.017a devamānuṣalokau dvau mānasenaiva cakṣuṣā 05,095.017c avagāhyaiva vicitau na ca me rocate varaḥ 05,095.018a na devān naiva ditijān na gandharvān na mānuṣān 05,095.018c arocayaṃ varakṛte tathaiva bahulān ṛṣīn 05,095.019a bhāryayā tu sa saṃmantrya saha rātrau sudharmayā 05,095.019c mātalir nāgalokāya cakāra gamane matim 05,095.020a na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samo varaḥ 05,095.020c rūpato dṛśyate kaś cin nāgeṣu bhavitā dhruvam 05,095.021a ity āmantrya sudharmāṃ sa kṛtvā cābhipradakṣiṇam 05,095.021c kanyāṃ śirasy upāghrāya praviveśa mahītalam 05,096.001 kaṇva uvāca 05,096.001a mātalis tu vrajan mārge nāradena maharṣiṇā 05,096.001c varuṇaṃ gacchatā draṣṭuṃ samāgacchad yadṛcchayā 05,096.002a nārado 'thābravīd enaṃ kva bhavān gantum udyataḥ 05,096.002c svena vā sūta kāryeṇa śāsanād vā śatakratoḥ 05,096.003a mātalir nāradenaivaṃ saṃpṛṣṭaḥ pathi gacchatā 05,096.003c yathāvat sarvam ācaṣṭa svakāryaṃ varuṇaṃ prati 05,096.004a tam uvācātha sa munir gacchāvaḥ sahitāv iti 05,096.004c salileśadidṛkṣārtham aham apy udyato divaḥ 05,096.005a ahaṃ te sarvam ākhyāsye darśayan vasudhātalam 05,096.005c dṛṣṭvā tatra varaṃ kaṃ cid rocayiṣyāva mātale 05,096.006a avagāhya tato bhūmim ubhau mātalināradau 05,096.006c dadṛśāte mahātmānau lokapālam apāṃ patim 05,096.007a tatra devarṣisadṛśīṃ pūjāṃ prāpa sa nāradaḥ 05,096.007c mahendrasadṛśīṃ caiva mātaliḥ pratyapadyata 05,096.008a tāv ubhau prītamanasau kāryavattāṃ nivedya ha 05,096.008c varuṇenābhyanujñātau nāgalokaṃ viceratuḥ 05,096.009a nāradaḥ sarvabhūtānām antarbhūminivāsinām 05,096.009c jānaṃś cakāra vyākhyānaṃ yantuḥ sarvam aśeṣataḥ 05,096.010 nārada uvāca 05,096.010a dṛṣṭas te varuṇas tāta putrapautrasamāvṛtaḥ 05,096.010c paśyodakapateḥ sthānaṃ sarvatobhadram ṛddhimat 05,096.011a eṣa putro mahāprājño varuṇasyeha gopateḥ 05,096.011c eṣa taṃ śīlavṛttena śaucena ca viśiṣyate 05,096.012a eṣo 'sya putro 'bhimataḥ puṣkaraḥ puṣkarekṣaṇaḥ 05,096.012c rūpavān darśanīyaś ca somaputryā vṛtaḥ patiḥ 05,096.013a jyotsnākālīti yām āhur dvitīyāṃ rūpataḥ śriyam 05,096.013c ādityasyaiva goḥ putro jyeṣṭhaḥ putraḥ kṛtaḥ smṛtaḥ 05,096.014a bhavanaṃ paśya vāruṇyā yad etat sarvakāñcanam 05,096.014b*0436_01 eṣā vai vāruṇī kanyā surā lokeṣu viśrutā 05,096.014c yāṃ prāpya suratāṃ prāptāḥ surāḥ surapateḥ sakhe 05,096.015a etāni hṛtarājyānāṃ daiteyānāṃ sma mātale 05,096.015c dīpyamānāni dṛśyante sarvapraharaṇāny uta 05,096.016a akṣayāṇi kilaitāni vivartante sma mātale 05,096.016c anubhāvaprayuktāni surair avajitāni ha 05,096.017a atra rākṣasajātyaś ca bhūtajātyaś ca mātale 05,096.017c divyapraharaṇāś cāsan pūrvadaivatanirmitāḥ 05,096.018a agnir eṣa mahārciṣmāñ jāgarti varuṇahrade 05,096.018c vaiṣṇavaṃ cakram āviddhaṃ vidhūmena haviṣmatā 05,096.019a eṣa gāṇḍīmayaś cāpo lokasaṃhārasaṃbhṛtaḥ 05,096.019c rakṣyate daivatair nityaṃ yatas tad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 05,096.020a eṣa kṛtye samutpanne tat tad dhārayate balam 05,096.020c sahasraśatasaṃkhyena prāṇena satataṃ dhruvam 05,096.021a aśāsyān api śāsty eṣa rakṣobandhuṣu rājasu 05,096.021c sṛṣṭaḥ prathamajo daṇḍo brahmaṇā brahmavādinā 05,096.022a etac chatraṃ narendrāṇāṃ mahac chakreṇa bhāṣitam 05,096.022c putrāḥ salilarājasya dhārayanti mahodayam 05,096.023a etat salilarājasya chatraṃ chatragṛhe sthitam 05,096.023c sarvataḥ salilaṃ śītaṃ jīmūta iva varṣati 05,096.024a etac chatrāt paribhraṣṭaṃ salilaṃ somanirmalam 05,096.024c tamasā mūrchitaṃ yāti yena nārchati darśanam 05,096.025a bahūny adbhutarūpāṇi draṣṭavyānīha mātale 05,096.025c tava kāryoparodhas tu tasmād gacchāva māciram 05,097.001 nārada uvāca 05,097.001a etat tu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṃ puram 05,097.001c pātālam iti vikhyātaṃ daityadānavasevitam 05,097.002a idam adbhiḥ samaṃ prāptā ye ke cid dhruvajaṅgamāḥ 05,097.002c praviśanto mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ 05,097.003a atrāsuro 'gniḥ satataṃ dīpyate vāribhojanaḥ 05,097.003c vyāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata 05,097.004a atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ 05,097.004c ataḥ somasya hāniś ca vṛddhiś caiva pradṛśyate 05,097.005a atra divyaṃ hayaśiraḥ kāle parvaṇi parvaṇi 05,097.005c uttiṣṭhati suvarṇābhaṃ vārbhir āpūrayañ jagat 05,097.006a yasmād atra samagrās tāḥ patanti jalamūrtayaḥ 05,097.006c tasmāt pātālam ity etat khyāyate puram uttamam 05,097.007a airāvato 'smāt salilaṃ gṛhītvā jagato hitaḥ 05,097.007c megheṣv āmuñcate śītaṃ yan mahendraḥ pravarṣati 05,097.008a atra nānāvidhākārās timayo naikarūpiṇaḥ 05,097.008c apsu somaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ 05,097.009a atra sūryāṃśubhir bhinnāḥ pātālatalam āśritāḥ 05,097.009c mṛtā divasataḥ sūta punar jīvanti te niśi 05,097.010a udaye nityaśaś cātra candramā raśmibhir vṛtaḥ 05,097.010c amṛtaṃ spṛśya saṃsparśāt saṃjīvayati dehinaḥ 05,097.011a atra te 'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ 05,097.011c daiteyā nivasanti sma vāsavena hṛtaśriyaḥ 05,097.012a atra bhūtapatir nāma sarvabhūtamaheśvaraḥ 05,097.012c bhūtaye sarvabhūtānām acarat tapa uttamam 05,097.013a atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ 05,097.013c tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ 05,097.014a yatratatraśayo nityaṃ yenakenacidāśitaḥ 05,097.014c yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate 05,097.015a airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo 'ñjanaḥ 05,097.015c prasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ 05,097.016a paśya yady atra te kaś cid rocate guṇato varaḥ 05,097.016c varayiṣyāva taṃ gatvā yatnam āsthāya mātale 05,097.017a aṇḍam etaj jale nyastaṃ dīpyamānam iva śriyā 05,097.017c ā prajānāṃ nisargād vai nodbhidyati na sarpati 05,097.018a nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śṛṇomi vai 05,097.018c pitaraṃ mātaraṃ vāpi nāsya jānāti kaś cana 05,097.019a ataḥ kila mahān agnir antakāle samutthitaḥ 05,097.019c dhakṣyate mātale sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram 05,097.020 kaṇva uvāca 05,097.020a mātalis tv abravīc chrutvā nāradasyātha bhāṣitam 05,097.020c na me 'tra rocate kaś cid anyato vraja māciram 05,098.001 nārada uvāca 05,098.001a hiraṇyapuram ity etat khyātaṃ puravaraṃ mahat 05,098.001c daityānāṃ dānavānāṃ ca māyāśatavicāriṇām 05,098.002a analpena prayatnena nirmitaṃ viśvakarmaṇā 05,098.002c mayena manasā sṛṣṭaṃ pātālatalam āśritam 05,098.003a atra māyāsahasrāṇi vikurvāṇā mahaujasaḥ 05,098.003c dānavā nivasanti sma śūrā dattavarāḥ purā 05,098.004a naite śakreṇa nānyena varuṇena yamena vā 05,098.004c śakyante vaśam ānetuṃ tathaiva dhanadena ca 05,098.005a asurāḥ kālakhañjāś ca tathā viṣṇupadodbhavāḥ 05,098.005c nairṛtā yātudhānāś ca brahmavedodbhavāś ca ye 05,098.006a daṃṣṭriṇo bhīmarūpāś ca nivasanty ātmarakṣiṇaḥ 05,098.006c māyāvīryopasaṃpannā nivasanty ātmarakṣiṇaḥ 05,098.007a nivātakavacā nāma dānavā yuddhadurmadāḥ 05,098.007c jānāsi ca yathā śakro naitāñ śaknoti bādhitum 05,098.008a bahuśo mātale tvaṃ ca tava putraś ca gomukhaḥ 05,098.008c nirbhagno devarājaś ca sahaputraḥ śacīpatiḥ 05,098.009a paśya veśmāni raukmāṇi mātale rājatāni ca 05,098.009c karmaṇā vidhiyuktena yuktāny upagatāni ca 05,098.010a vaiḍūryaharitānīva pravālarucirāṇi ca 05,098.010c arkasphaṭikaśubhrāṇi vajrasārojjvalāni ca 05,098.011a pārthivānīva cābhānti punar nagamayāni ca 05,098.011c śailānīva ca dṛśyante tārakāṇīva cāpy uta 05,098.012a sūryarūpāṇi cābhānti dīptāgnisadṛśāni ca 05,098.012c maṇijālavicitrāṇi prāṃśūni nibiḍāni ca 05,098.013a naitāni śakyaṃ nirdeṣṭuṃ rūpato dravyatas tathā 05,098.013c guṇataś caiva siddhāni pramāṇaguṇavanti ca 05,098.014a ākrīḍān paśya daityānāṃ tathaiva śayanāny uta 05,098.014c ratnavanti mahārhāṇi bhājanāny āsanāni ca 05,098.015a jaladābhāṃs tathā śailāṃs toyaprasravaṇānvitān 05,098.015c kāmapuṣpaphalāṃś caiva pādapān kāmacāriṇaḥ 05,098.016a mātale kaś cid atrāpi rucitas te varo bhavet 05,098.016c atha vānyāṃ diśaṃ bhūmer gacchāva yadi manyase 05,098.017 kaṇva uvāca 05,098.017a mātalis tv abravīd enaṃ bhāṣamāṇaṃ tathāvidham 05,098.017c devarṣe naiva me kāryaṃ vipriyaṃ tridivaukasām 05,098.018a nityānuṣaktavairā hi bhrātaro devadānavāḥ 05,098.018c aripakṣeṇa saṃbandhaṃ rocayiṣyāmy ahaṃ katham 05,098.019a anyatra sādhu gacchāvo draṣṭuṃ nārhāmi dānavān 05,098.019c jānāmi tu tathātmānaṃ ditsātmakamalaṃ yathā 05,099.001 nārada uvāca 05,099.001a ayaṃ lokaḥ suparṇānāṃ pakṣiṇāṃ pannagāśinām 05,099.001c vikrame gamane bhāre naiṣām asti pariśramaḥ 05,099.002a vainateyasutaiḥ sūta ṣaḍbhis tatam idaṃ kulam 05,099.002c sumukhena sunāmnā ca sunetreṇa suvarcasā 05,099.003a surūpapakṣirājena subalena ca mātale 05,099.003c vardhitāni prasūtyā vai vinatākulakartṛbhiḥ 05,099.004a pakṣirājābhijātyānāṃ sahasrāṇi śatāni ca 05,099.004c kaśyapasya tato vaṃśe jātair bhūtivivardhanaiḥ 05,099.005a sarve hy ete śriyā yuktāḥ sarve śrīvatsalakṣaṇāḥ 05,099.005c sarve śriyam abhīpsanto dhārayanti balāny uta 05,099.006a karmaṇā kṣatriyāś caite nirghṛṇā bhogibhojinaḥ 05,099.006c jñātisaṃkṣayakartṛtvād brāhmaṇyaṃ na labhanti vai 05,099.007a nāmāni caiṣāṃ vakṣyāmi yathā prādhānyataḥ śṛṇu 05,099.007c mātale ślāghyam etad dhi kulaṃ viṣṇuparigraham 05,099.008a daivataṃ viṣṇur eteṣāṃ viṣṇur eva parāyaṇam 05,099.008c hṛdi caiṣāṃ sadā viṣṇur viṣṇur eva gatiḥ sadā 05,099.009a suvarṇacūḍo nāgāśī dāruṇaś caṇḍatuṇḍakaḥ 05,099.009c analaś cānilaś caiva viśālākṣo 'tha kuṇḍalī 05,099.010a kāśyapir dhvajaviṣkambho vainateyo 'tha vāmanaḥ 05,099.010c vātavego diśācakṣur nimeṣo nimiṣas tathā 05,099.011a trivāraḥ saptavāraś ca vālmīkir dvīpakas tathā 05,099.011c daityadvīpaḥ sariddvīpaḥ sārasaḥ padmakesaraḥ 05,099.012a sumukhaḥ sukhaketuś ca citrabarhas tathānaghaḥ 05,099.012c meghakṛt kumudo dakṣaḥ sarpāntaḥ somabhojanaḥ 05,099.013a gurubhāraḥ kapotaś ca sūryanetraś cirāntakaḥ 05,099.013c viṣṇudhanvā kumāraś ca paribarho haris tathā 05,099.014a susvaro madhuparkaś ca hemavarṇas tathaiva ca 05,099.014c malayo mātariśvā ca niśākaradivākarau 05,099.015a ete pradeśamātreṇa mayoktā garuḍātmajāḥ 05,099.015c prādhānyato 'tha yaśasā kīrtitāḥ prāṇataś ca te 05,099.016a yady atra na ruciḥ kā cid ehi gacchāva mātale 05,099.016c taṃ nayiṣyāmi deśaṃ tvāṃ ruciṃ yatropalapsyase 05,100.001 nārada uvāca 05,100.001a idaṃ rasātalaṃ nāma saptamaṃ pṛthivītalam 05,100.001c yatrāste surabhir mātā gavām amṛtasaṃbhavā 05,100.002a kṣarantī satataṃ kṣīraṃ pṛthivīsārasaṃbhavam 05,100.002c ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sāreṇa rasam ekam anuttamam 05,100.003a amṛtenābhitṛptasya sāram udgirataḥ purā 05,100.003c pitāmahasya vadanād udatiṣṭhad aninditā 05,100.004a yasyāḥ kṣīrasya dhārāyā nipatantyā mahītale 05,100.004c hradaḥ kṛtaḥ kṣīranidhiḥ pavitraṃ param uttamam 05,100.005a puṣpitasyeva phenasya paryantam anuveṣṭitam 05,100.005c pibanto nivasanty atra phenapā munisattamāḥ 05,100.006a phenapā nāma nāmnā te phenāhārāś ca mātale 05,100.006c ugre tapasi vartante yeṣāṃ bibhyati devatāḥ 05,100.007a asyāś catasro dhenvo 'nyā dikṣu sarvāsu mātale 05,100.007c nivasanti diśāpālyo dhārayantyo diśaḥ smṛtāḥ 05,100.008a pūrvāṃ diśaṃ dhārayate surūpā nāma saurabhī 05,100.008c dakṣiṇāṃ haṃsakā nāma dhārayaty aparāṃ diśam 05,100.009a paścimā vāruṇī dik ca dhāryate vai subhadrayā 05,100.009c mahānubhāvayā nityaṃ mātale viśvarūpayā 05,100.010a sarvakāmadughā nāma dhenur dhārayate diśam 05,100.010c uttarāṃ mātale dharmyāṃ tathailavilasaṃjñitām 05,100.011a āsāṃ tu payasā miśraṃ payo nirmathya sāgare 05,100.011c manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā devair asurasaṃhitaiḥ 05,100.012a uddhṛtā vāruṇī lakṣmīr amṛtaṃ cāpi mātale 05,100.012c uccaiḥśravāś cāśvarājo maṇiratnaṃ ca kaustubham 05,100.013a sudhāhāreṣu ca sudhāṃ svadhābhojiṣu ca svadhām 05,100.013c amṛtaṃ cāmṛtāśeṣu surabhiḥ kṣarate payaḥ 05,100.014a atra gāthā purā gītā rasātalanivāsibhiḥ 05,100.014c paurāṇī śrūyate loke gīyate yā manīṣibhiḥ 05,100.015a na nāgaloke na svarge na vimāne triviṣṭape 05,100.015c parivāsaḥ sukhas tādṛg rasātalatale yathā 05,101.001 nārada uvāca 05,101.001a iyaṃ bhogavatī nāma purī vāsukipālitā 05,101.001c yādṛśī devarājasya purīvaryāmarāvatī 05,101.002a eṣa śeṣaḥ sthito nāgo yeneyaṃ dhāryate sadā 05,101.002c tapasā lokamukhyena prabhāvamahatā mahī 05,101.003a śvetoccayanibhākāro nānāvidhavibhūṣaṇaḥ 05,101.003c sahasraṃ dhārayan mūrdhnāṃ jvālājihvo mahābalaḥ 05,101.004a iha nānāvidhākārā nānāvidhavibhūṣaṇāḥ 05,101.004c surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ 05,101.005a maṇisvastikacakrāṅkāḥ kamaṇḍalukalakṣaṇāḥ 05,101.005c sahasrasaṃkhyā balinaḥ sarve raudrāḥ svabhāvataḥ 05,101.006a sahasraśirasaḥ ke cit ke cit pañcaśatānanāḥ 05,101.006c śataśīrṣās tathā ke cit ke cit triśiraso 'pi ca 05,101.007a dvipañcaśirasaḥ ke cit ke cit saptamukhās tathā 05,101.007c mahābhogā mahākāyāḥ parvatābhogabhoginaḥ 05,101.008a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 05,101.008c nāgānām ekavaṃśānāṃ yathāśreṣṭhāṃs tu me śṛṇu 05,101.009a vāsukis takṣakaś caiva karkoṭakadhanaṃjayau 05,101.009c kālīyo nahuṣaś caiva kambalāśvatarāv ubhau 05,101.010a bāhyakuṇḍo maṇir nāgas tathaivāpūraṇaḥ khagaḥ 05,101.010c vāmanaś cailapatraś ca kukuraḥ kukuṇas tathā 05,101.011a āryako nandakaś caiva tathā kalaśapotakau 05,101.011c kailāsakaḥ piñjarako nāgaś cairāvatas tathā 05,101.012a sumanomukho dadhimukhaḥ śaṅkho nandopanandakau 05,101.012c āptaḥ koṭanakaś caiva śikhī niṣṭhūrikas tathā 05,101.013a tittirir hastibhadraś ca kumudo mālyapiṇḍakaḥ 05,101.013c dvau padmau puṇḍarīkaś ca puṣpo mudgaraparṇakaḥ 05,101.014a karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛtto vṛtta eva ca 05,101.014c piṇḍāro bilvapatraś ca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ 05,101.015a dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaś ca jyotiṣko 'thāparājitaḥ 05,101.015c kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca kumāraḥ kuśakas tathā 05,101.016a virajā dhāraṇaś caiva subāhur mukharo jayaḥ 05,101.016c badhirāndhau vikuṇḍaś ca virasaḥ surasas tathā 05,101.017a ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ smṛtāḥ 05,101.017c mātale paśya yady atra kaś cit te rocate varaḥ 05,101.018 kaṇva uvāca 05,101.018a mātalis tv ekam avyagraḥ satataṃ saṃnirīkṣya vai 05,101.018c papraccha nāradaṃ tatra prītimān iva cābhavat 05,101.018d*0437_01 maharṣe śaṃsa me sarvaṃ pṛcchato jñātum icchataḥ 05,101.018d*0437_02 karāmalakavat sarvaṃ tava jñānaṃ mahāmune 05,101.019a sthito ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya ca 05,101.019c dyutimān darśanīyaś ca kasyaiṣa kulanandanaḥ 05,101.020a kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhoginaḥ 05,101.020c vaṃśasya kasyaiṣa mahān ketubhūta iva sthitaḥ 05,101.021a praṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me 05,101.021c manaḥ praviṣṭo devarṣe guṇakeśyāḥ patir varaḥ 05,101.022a mātaliṃ prītimanasaṃ dṛṣṭvā sumukhadarśanāt 05,101.022c nivedayām āsa tadā māhātmyaṃ janma karma ca 05,101.023a airāvatakule jātaḥ sumukho nāma nāgarāṭ 05,101.023c āryakasya mataḥ pautro dauhitro vāmanasya ca 05,101.024a etasya hi pitā nāgaś cikuro nāma mātale 05,101.024c nacirād vainateyena pañcatvam upapāditaḥ 05,101.025a tato 'bravīt prītamanā mātalir nāradaṃ vacaḥ 05,101.025c eṣa me rucitas tāta jāmātā bhujagottamaḥ 05,101.026a kriyatām atra yatno hi prītimān asmy anena vai 05,101.026c asya nāgapater dātuṃ priyāṃ duhitaraṃ mune 05,102.000*0438_00 kaṇvaḥ 05,102.000*0438_01 mātaler vacanaṃ śrutvā nārado munisattamaḥ 05,102.000*0438_02 abravīn nāgarājānam āryakaṃ kurunandana 05,102.001 nārada uvāca 05,102.001a sūto 'yaṃ mātalir nāma śakrasya dayitaḥ suhṛt 05,102.001c śuciḥ śīlaguṇopetas tejasvī vīryavān balī 05,102.002a śakrasyāyaṃ sakhā caiva mantrī sārathir eva ca 05,102.002c alpāntaraprabhāvaś ca vāsavena raṇe raṇe 05,102.003a ayaṃ harisahasreṇa yuktaṃ jaitraṃ rathottamam 05,102.003c devāsureṣu yuddheṣu manasaiva niyacchati 05,102.004a anena vijitān aśvair dorbhyāṃ jayati vāsavaḥ 05,102.004c anena prahṛte pūrvaṃ balabhit praharaty uta 05,102.005a asya kanyā varārohā rūpeṇāsadṛśī bhuvi 05,102.005c sattvaśīlaguṇopetā guṇakeśīti viśrutā 05,102.006a tasyāsya yatnāc caratas trailokyam amaradyute 05,102.006c sumukho bhavataḥ pautro rocate duhituḥ patiḥ 05,102.007a yadi te rocate saumya bhujagottama māciram 05,102.007c kriyatām āryaka kṣipraṃ buddhiḥ kanyāpratigrahe 05,102.008a yathā viṣṇukule lakṣmīr yathā svāhā vibhāvasoḥ 05,102.008c kule tava tathaivāstu guṇakeśī sumadhyamā 05,102.009a pautrasyārthe bhavāṃs tasmād guṇakeśīṃ pratīcchatu 05,102.009c sadṛśīṃ pratirūpasya vāsavasya śacīm iva 05,102.010a pitṛhīnam api hy enaṃ guṇato varayāmahe 05,102.010c bahumānāc ca bhavatas tathaivairāvatasya ca 05,102.010e sumukhasya guṇaiś caiva śīlaśaucadamādibhiḥ 05,102.011a abhigamya svayaṃ kanyām ayaṃ dātuṃ samudyataḥ 05,102.011c mātales tasya saṃmānaṃ kartum arho bhavān api 05,102.012 kaṇva uvāca 05,102.012a sa tu dīnaḥ prahṛṣṭaś ca prāha nāradam āryakaḥ 05,102.012c vriyamāṇe tathā pautre putre ca nidhanaṃ gate 05,102.012d*0439_01 katham icchāmi devarṣe guṇakeśīṃ snuṣāṃ prati 05,102.013a na me naitad bahumataṃ devarṣe vacanaṃ tava 05,102.013c sakhā śakrasya saṃyuktaḥ kasyāyaṃ nepsito bhavet 05,102.014a kāraṇasya tu daurbalyāc cintayāmi mahāmune 05,102.014c asya dehakaras tāta mama putro mahādyute 05,102.014e bhakṣito vainateyena duḥkhārtās tena vai vayam 05,102.015a punar eva ca tenoktaṃ vainateyena gacchatā 05,102.015c māsenānyena sumukhaṃ bhakṣayiṣya iti prabho 05,102.016a dhruvaṃ tathā tad bhavitā jānīmas tasya niścayam 05,102.016c tena harṣaḥ pranaṣṭo me suparṇavacanena vai 05,102.016d*0440_00 kaṇvaḥ 05,102.016d*0440_01 āryakasya vacaḥ śrutvā garuḍaṃ prati bhāṣitam 05,102.017a mātalis tv abravīd enaṃ buddhir atra kṛtā mayā 05,102.017c jāmātṛbhāvena vṛtaḥ sumukhas tava putrajaḥ 05,102.018a so 'yaṃ mayā ca sahito nāradena ca pannagaḥ 05,102.018c trilokeśaṃ surapatiṃ gatvā paśyatu vāsavam 05,102.019a śeṣeṇaivāsya kāryeṇa prajñāsyāmy aham āyuṣaḥ 05,102.019c suparṇasya vighāte ca prayatiṣyāmi sattama 05,102.020a sumukhaś ca mayā sārdhaṃ deveśam abhigacchatu 05,102.020c kāryasaṃsādhanārthāya svasti te 'stu bhujaṃgama 05,102.020d*0441_01 āryakeṇābhyanujñāto gamyatām iti bhārata 05,102.021a tatas te sumukhaṃ gṛhya sarva eva mahaujasaḥ 05,102.021c dadṛśuḥ śakram āsīnaṃ devarājaṃ mahādyutim 05,102.022a saṃgatyā tatra bhagavān viṣṇur āsīc caturbhujaḥ 05,102.022c tatas tat sarvam ācakhyau nārado mātaliṃ prati 05,102.023a tataḥ puraṃdaraṃ viṣṇur uvāca bhuvaneśvaram 05,102.023c amṛtaṃ dīyatām asmai kriyatām amaraiḥ samaḥ 05,102.024a mātalir nāradaś caiva sumukhaś caiva vāsava 05,102.024c labhantāṃ bhavataḥ kāmāt kāmam etaṃ yathepsitam 05,102.025a puraṃdaro 'tha saṃcintya vainateyaparākramam 05,102.025c viṣṇum evābravīd enaṃ bhavān eva dadātv iti 05,102.026 viṣṇur uvāca 05,102.026a īśas tvam asi lokānāṃ carāṇām acarāś ca ye 05,102.026c tvayā dattam adattaṃ kaḥ kartum utsahate vibho 05,102.027 kaṇva uvāca 05,102.027a prādāc chakras tatas tasmai pannagāyāyur uttamam 05,102.027c na tv enam amṛtaprāśaṃ cakāra balavṛtrahā 05,102.028a labdhvā varaṃ tu sumukhaḥ sumukhaḥ saṃbabhūva ha 05,102.028c kṛtadāro yathākāmaṃ jagāma ca gṛhān prati 05,102.029a nāradas tv āryakaś caiva kṛtakāryau mudā yutau 05,102.029c pratijagmatur abhyarcya devarājaṃ mahādyutim 05,103.001 kaṇva uvāca 05,103.001a garuḍas tat tu śuśrāva yathāvṛttaṃ mahābalaḥ 05,103.001c āyuḥpradānaṃ śakreṇa kṛtaṃ nāgasya bhārata 05,103.002a pakṣavātena mahatā ruddhvā tribhuvanaṃ khagaḥ 05,103.002c suparṇaḥ paramakruddho vāsavaṃ samupādravat 05,103.003 garuḍa uvāca 05,103.003a bhagavan kim avajñānāt kṣudhāṃ prati bhaye mama 05,103.003c kāmakāravaraṃ dattvā punaś calitavān asi 05,103.004a nisargāt sarvabhūtānāṃ sarvabhūteśvareṇa me 05,103.004c āhāro vihito dhātrā kimarthaṃ vāryate tvayā 05,103.005a vṛtaś caiṣa mahānāgaḥ sthāpitaḥ samayaś ca me 05,103.005c anena ca mayā deva bhartavyaḥ prasavo mahān 05,103.006a etasmiṃs tv anyathābhūte nānyaṃ hiṃsitum utsahe 05,103.006c krīḍase kāmakāreṇa devarāja yathecchakam 05,103.007a so 'haṃ prāṇān vimokṣyāmi tathā parijano mama 05,103.007c ye ca bhṛtyā mama gṛhe prītimān bhava vāsava 05,103.007d*0442_00 kaṇva uvāca 05,103.007d*0442_01 śrutvā suparṇavacanaṃ sumukho durmukhas tadā 05,103.007d*0442_02 tyaktvā rūpaṃ vivarṇas tu sarparūpadharo 'bhavat 05,103.007d*0442_03 indra uvāca 05,103.007d*0442_03 gatvā viṣṇusamīpaṃ tu pādapīṭhaṃ samāśliṣat 05,103.007d*0442_04 na mayā kṛtaṃ vainateya na māṃ kroddhuṃ tvam arhasi 05,103.007d*0442_05 dattābhayaḥ sa sumukho viṣṇunā prabhaviṣṇunā 05,103.007d*0442_06 śrutvā puraṃdareṇoktam uvāca vinatāsutaḥ 05,103.007d*0443_01 tataḥ puraṃdaro vākyam uvāca garuḍaṃ prati 05,103.008a etac caivāham arhāmi bhūyaś ca balavṛtrahan 05,103.008c trailokyasyeśvaro yo 'haṃ parabhṛtyatvam āgataḥ 05,103.009a tvayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṃ mama 05,103.009c trailokyarāja rājyaṃ hi tvayi vāsava śāśvatam 05,103.010a mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā 05,103.010c aham apy utsahe lokān samastān voḍhum añjasā 05,103.011a asahyaṃ sarvabhūtānāṃ mamāpi vipulaṃ balam 05,103.011c mayāpi sumahat karma kṛtaṃ daiteyavigrahe 05,103.012a śrutaśrīḥ śrutasenaś ca vivasvān rocanāmukhaḥ 05,103.012c prasabhaḥ kālakākṣaś ca mayāpi ditijā hatāḥ 05,103.013a yat tu dhvajasthānagato yatnāt paricarāmy aham 05,103.013c vahāmi caivānujaṃ te tena mām avamanyase 05,103.014a ko 'nyo bhārasaho hy asti ko 'nyo 'sti balavattaraḥ 05,103.014b*0444_01 so 'haṃ pakṣaikadeśena kṣobhaye sāgarān api 05,103.014c mayā yo 'haṃ viśiṣṭaḥ san vahāmīmaṃ sabāndhavam 05,103.015a avajñāya tu yat te 'haṃ bhojanād vyaparopitaḥ 05,103.015c tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tvattaś cāsmāc ca vāsava 05,103.016a adityāṃ ya ime jātā balavikramaśālinaḥ 05,103.016c tvam eṣāṃ kila sarveṣāṃ viśeṣād balavattaraḥ 05,103.017a so 'haṃ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṃ gataklamaḥ 05,103.017c vimṛśa tvaṃ śanais tāta ko nv atra balavān iti 05,103.018 kaṇva uvāca 05,103.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā khagasyodarkadāruṇam 05,103.018c akṣobhyaṃ kṣobhayaṃs tārkṣyam uvāca rathacakrabhṛt 05,103.019a garutman manyase ''tmānaṃ balavantaṃ sudurbalam 05,103.019c alam asmatsamakṣaṃ te stotum ātmānam aṇḍaja 05,103.020a trailokyam api me kṛtsnam aśaktaṃ dehadhāraṇe 05,103.020c aham evātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye 05,103.020d*0445_01 na tvaṃ vahasi māṃ dorbhyāṃ moghaṃ tava vikatthanam 05,103.021a imaṃ tāvan mamaikaṃ tvaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha 05,103.021c yady enaṃ dhārayasy ekaṃ saphalaṃ te vikatthitam 05,103.022a tataḥ sa bhagavāṃs tasya skandhe bāhuṃ samāsajat 05,103.022b*0446_01 spṛṣṭamātro nakhāgreṇa garutmān kaśyapātmajaḥ 05,103.022b*0447_01 svahastanyastabhāro 'bhūd dvayasya snehakāraṇāt 05,103.022b*0448_01 āropitaṃ samudvoḍhuṃ bhāraṃ taṃ nāśakad balāt 05,103.022c nipapāta sa bhārārto vihvalo naṣṭacetanaḥ 05,103.023a yāvān hi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha 05,103.023c ekasyā dehaśākhāyās tāvad bhāram amanyata 05,103.024a na tv enaṃ pīḍayām āsa balena balavattaraḥ 05,103.024c tato hi jīvitaṃ tasya na vyanīnaśad acyutaḥ 05,103.025a vipakṣaḥ srastakāyaś ca vicetā vihvalaḥ khagaḥ 05,103.025c mumoca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ 05,103.026a sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ 05,103.026c vicetā vihvalo dīnaḥ kiṃ cid vacanam abravīt 05,103.027a bhagavaṃl lokasārasya sadṛśena vapuṣmatā 05,103.027c bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo 'smi mahītale 05,103.028a kṣantum arhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ 05,103.028c baladāhavidagdhasya pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ 05,103.029a na vijñātaṃ balaṃ deva mayā te paramaṃ vibho 05,103.029c tena manyāmy ahaṃ vīryam ātmano 'sadṛśaṃ paraiḥ 05,103.030a tataś cakre sa bhagavān prasādaṃ vai garutmataḥ 05,103.030c maivaṃ bhūya iti snehāt tadā cainam uvāca ha 05,103.030d*0449_01 pādāṅguṣṭhena cikṣepa sumukhaṃ garuḍorasi 05,103.030d*0449_02 tataḥ prabhṛti rājendra saha sarpeṇa vartate 05,103.030d*0449_03 evaṃ viṣṇubalākrānto garvanāśam upāgamat 05,103.030d*0449_04 garuḍo balavān rājan vainateyo mahāyaśāḥ 05,103.031a tathā tvam api gāndhāre yāvat pāṇḍusutān raṇe 05,103.031c nāsādayasi tān vīrāṃs tāvaj jīvasi putraka 05,103.032a bhīmaḥ praharatāṃ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ 05,103.032c dhanaṃjayaś cendrasuto na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe 05,103.033a viṣṇur vāyuś ca śakraś ca dharmas tau cāśvināv ubhau 05,103.033c ete devās tvayā kena hetunā śakyam īkṣitum 05,103.034a tad alaṃ te virodhena śamaṃ gaccha nṛpātmaja 05,103.034c vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣitum arhasi 05,103.035a pratyakṣo hy asya sarvasya nārado 'yaṃ mahātapāḥ 05,103.035c māhātmyaṃ yat tadā viṣṇor yo 'yaṃ cakragadādharaḥ 05,103.036 vaiśaṃpāyana uvāca 05,103.036a duryodhanas tu tac chrutvā niḥśvasan bhṛkuṭīmukhaḥ 05,103.036c rādheyam abhisaṃprekṣya jahāsa svanavat tadā 05,103.037a kadarthīkṛtya tad vākyam ṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ 05,103.037c ūruṃ gajakarākāraṃ tāḍayann idam abravīt 05,103.038a yathaiveśvarasṛṣṭo 'smi yad bhāvi yā ca me gatiḥ 05,103.038c tathā maharṣe vartāmi kiṃ pralāpaḥ kariṣyati 05,104.001 janamejaya uvāca 05,104.001a anarthe jātanirbandhaṃ parārthe lobhamohitam 05,104.001c anāryakeṣv abhirataṃ maraṇe kṛtaniścayam 05,104.002a jñātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śokavardhanam 05,104.002c suhṛdāṃ kleśadātāraṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam 05,104.003a kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ 05,104.003c sauhṛdād vā suhṛtsnigdho bhagavān vā pitāmahaḥ 05,104.004 vaiśaṃpāyana uvāca 05,104.004a uktaṃ bhagavatā vākyam uktaṃ bhīṣmeṇa yat kṣamam 05,104.004c uktaṃ bahuvidhaṃ caiva nāradenāpi tac chṛṇu 05,104.005 nārada uvāca 05,104.005a durlabho vai suhṛc chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhṛt 05,104.005c tiṣṭhate hi suhṛd yatra na bandhus tatra tiṣṭhati 05,104.006a śrotavyam api paśyāmi suhṛdāṃ kurunandana 05,104.006c na kartavyaś ca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ 05,104.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,104.007c yathā nirbandhataḥ prāpto gālavena parājayaḥ 05,104.008a viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmo jijñāsayā purā 05,104.008c abhyagacchat svayaṃ bhūtvā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 05,104.009a saptarṣīṇām anyatamaṃ veṣam āsthāya bhārata 05,104.009c bubhukṣuḥ kṣudhito rājann āśramaṃ kauśikasya ha 05,104.010a viśvāmitro 'tha saṃbhrāntaḥ śrapayām āsa vai carum 05,104.010c paramānnasya yatnena na ca sa pratyapālayat 05,104.011a annaṃ tena yadā bhuktam anyair dattaṃ tapasvibhiḥ 05,104.011c atha gṛhyānnam atyuṣṇaṃ viśvāmitro 'bhyupāgamat 05,104.012a bhuktaṃ me tiṣṭha tāvat tvam ity uktvā bhagavān yayau 05,104.012c viśvāmitras tato rājan sthita eva mahādyutiḥ 05,104.013a bhaktaṃ pragṛhya mūrdhnā tad bāhubhyāṃ pārśvato 'gamat 05,104.013c sthitaḥ sthāṇur ivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ 05,104.014a tasya śuśrūṣaṇe yatnam akarod gālavo muniḥ 05,104.014c gauravād bahumānāc ca hārdena priyakāmyayā 05,104.015a atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punar upāgamat 05,104.015c vāsiṣṭhaṃ veṣam āsthāya kauśikaṃ bhojanepsayā 05,104.016a sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhriyamāṇaṃ maharṣiṇā 05,104.016c tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā 05,104.017a pratigṛhya tato dharmas tathaivoṣṇaṃ tathā navam 05,104.017c bhuktvā prīto 'smi viprarṣe tam uktvā sa munir gataḥ 05,104.018a kṣatrabhāvād apagato brāhmaṇatvam upāgataḥ 05,104.018c dharmasya vacanāt prīto viśvāmitras tadābhavat 05,104.019a viśvāmitras tu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ 05,104.019c śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimān ity uvāca tam 05,104.019e anujñāto mayā vatsa yatheṣṭaṃ gaccha gālava 05,104.020a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ gālavo munisattamam 05,104.020c prīto madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutim 05,104.021a dakṣiṇāṃ kāṃ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi 05,104.021c dakṣiṇābhir upetaṃ hi karma sidhyati mānavam 05,104.022a dakṣiṇānāṃ hi sṛṣṭānām apavargeṇa bhujyate 05,104.022c svarge kratuphalaṃ sadbhir dakṣiṇā śāntir ucyate 05,104.022e kim āharāmi gurvarthaṃ bravītu bhagavān iti 05,104.023a jānamānas tu bhagavāñ jitaḥ śuśrūṣaṇena ca 05,104.023c viśvāmitras tam asakṛd gaccha gacchety acodayat 05,104.024a asakṛd gaccha gaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ 05,104.024c kiṃ dadānīti bahuśo gālavaḥ pratyabhāṣata 05,104.025a nirbandhatas tu bahuśo gālavasya tapasvinaḥ 05,104.025c kiṃ cid āgatasaṃrambho viśvāmitro 'bravīd idam 05,104.026a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śatāny aṣṭau dadasva me 05,104.026c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ gaccha gālava māciram 05,105.001 nārada uvāca 05,105.001a evam uktas tadā tena viśvāmitreṇa dhīmatā 05,105.001c nāste na śete nāhāraṃ kurute gālavas tadā 05,105.002a tvagasthibhūto hariṇaś cintāśokaparāyaṇaḥ 05,105.002c śocamāno 'timātraṃ sa dahyamānaś ca manyunā 05,105.002d*0450_01 gālavo duḥkhito duḥkhād vilalāpa suyodhana 05,105.003a kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kuto 'rthāḥ saṃcayaḥ kutaḥ 05,105.003c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ śatāny aṣṭau kuto mama 05,105.004a kuto me bhojanaśraddhā sukhaśraddhā kutaś ca me 05,105.004c śraddhā me jīvitasyāpi chinnā kiṃ jīvitena me 05,105.005a ahaṃ pāraṃ samudrasya pṛthivyā vā paraṃ parāt 05,105.005c gatvātmānaṃ vimuñcāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me 05,105.006a adhanasyākṛtārthasya tyaktasya vividhaiḥ phalaiḥ 05,105.006c ṛṇaṃ dhārayamāṇasya kutaḥ sukham anīhayā 05,105.007a suhṛdāṃ hi dhanaṃ bhuktvā kṛtvā praṇayam īpsitam 05,105.007c pratikartum aśaktasya jīvitān maraṇaṃ varam 05,105.008a pratiśrutya kariṣyeti kartavyaṃ tad akurvataḥ 05,105.008c mithyāvacanadagdhasya iṣṭāpūrtaṃ praṇaśyati 05,105.009a na rūpam anṛtasyāsti nānṛtasyāsti saṃtatiḥ 05,105.009c nānṛtasyādhipatyaṃ ca kuta eva gatiḥ śubhā 05,105.010a kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham 05,105.010c aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 05,105.011a na jīvaty adhanaḥ pāpaḥ kutaḥ pāpasya tantraṇam 05,105.011c pāpo dhruvam avāpnoti vināśaṃ nāśayan kṛtam 05,105.012a so 'haṃ pāpaḥ kṛtaghnaś ca kṛpaṇaś cānṛto 'pi ca 05,105.012c guror yaḥ kṛtakāryaḥ saṃs tat karomi na bhāṣitam 05,105.012e so 'haṃ prāṇān vimokṣyāmi kṛtvā yatnam anuttamam 05,105.013a arthanā na mayā kā cit kṛtapūrvā divaukasām 05,105.013c mānayanti ca māṃ sarve tridaśā yajñasaṃstare 05,105.014a ahaṃ tu vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ tribhuvaneśvaram 05,105.014c viṣṇuṃ gacchāmy ahaṃ kṛṣṇaṃ gatiṃ gatimatāṃ varam 05,105.015a bhogā yasmāt pratiṣṭhante vyāpya sarvān surāsurān 05,105.015c prayato draṣṭum icchāmi mahāyoginam avyayam 05,105.016a evam ukte sakhā tasya garuḍo vinatātmajaḥ 05,105.016c darśayām āsa taṃ prāha saṃhṛṣṭaḥ priyakāmyayā 05,105.017a suhṛd bhavān mama mataḥ suhṛdāṃ ca mataḥ suhṛt 05,105.017c īpsitenābhilāṣeṇa yoktavyo vibhave sati 05,105.018a vibhavaś cāsti me vipra vāsavāvarajo dvija 05,105.018c pūrvam uktas tvadarthaṃ ca kṛtaḥ kāmaś ca tena me 05,105.019a sa bhavān etu gacchāva nayiṣye tvāṃ yathāsukham 05,105.019c deśaṃ pāraṃ pṛthivyā vā gaccha gālava māciram 05,106.001 suparṇa uvāca 05,106.001a anuśiṣṭo 'smi devena gālavājñātayoninā 05,106.001c brūhi kām anusaṃyāmi draṣṭuṃ prathamato diśam 05,106.002a pūrvāṃ vā dakṣiṇāṃ vāham atha vā paścimāṃ diśam 05,106.002c uttarāṃ vā dvijaśreṣṭha kuto gacchāmi gālava 05,106.003a yasyām udayate pūrvaṃ sarvalokaprabhāvanaḥ 05,106.003c savitā yatra saṃdhyāyāṃ sādhyānāṃ vartate tapaḥ 05,106.004a yasyāṃ pūrvaṃ matir jātā yayā vyāptam idaṃ jagat 05,106.004c cakṣuṣī yatra dharmasya yatra caiṣa pratiṣṭhitaḥ 05,106.005a hutaṃ yatomukhair havyaṃ sarpate sarvatodiśam 05,106.005c etad dvāraṃ dvijaśreṣṭha divasasya tathādhvanaḥ 05,106.006a yatra pūrvaṃ prasūtā vai dākṣāyaṇyaḥ prajāḥ striyaḥ 05,106.006c yasyāṃ diśi pravṛddhāś ca kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ 05,106.007a yatomūlā surāṇāṃ śrīr yatra śakro 'bhyaṣicyata 05,106.007c surarājyena viprarṣe devaiś cātra tapaś citam 05,106.008a etasmāt kāraṇād brahman pūrvety eṣā dig ucyate 05,106.008c yasmāt pūrvatare kāle pūrvam eṣāvṛtā suraiḥ 05,106.009a ata eva ca pūrveṣāṃ pūrvām āśām avekṣatām 05,106.009c pūrvakāryāṇi kāryāṇi daivāni sukham īpsatā 05,106.010a atra vedāñ jagau pūrvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 05,106.010c atraivoktā savitrāsīt sāvitrī brahmavādiṣu 05,106.011a atra dattāni sūryeṇa yajūṃṣi dvijasattama 05,106.011c atra labdhavaraiḥ somaḥ suraiḥ kratuṣu pīyate 05,106.012a atra tṛptā hutavahāḥ svāṃ yonim upabhuñjate 05,106.012c atra pātālam āśritya varuṇaḥ śriyam āpa ca 05,106.013a atra pūrvaṃ vasiṣṭhasya paurāṇasya dvijarṣabha 05,106.013c sūtiś caiva pratiṣṭhā ca nidhanaṃ ca prakāśate 05,106.014a oṃkārasyātra jāyante sūtayo daśatīr daśa 05,106.014c pibanti munayo yatra havirdhāne sma somapāḥ 05,106.015a prokṣitā yatra bahavo varāhādyā mṛgā vane 05,106.015c śakreṇa yatra bhāgārthe daivateṣu prakalpitāḥ 05,106.016a atrāhitāḥ kṛtaghnāś ca mānuṣāś cāsurāś ca ye 05,106.016c udayaṃs tān hi sarvān vai krodhād dhanti vibhāvasuḥ 05,106.017a etad dvāraṃ trilokasya svargasya ca sukhasya ca 05,106.017c eṣa pūrvo diśābhāgo viśāvainaṃ yadīcchasi 05,106.018a priyaṃ kāryaṃ hi me tasya yasyāsmi vacane sthitaḥ 05,106.018c brūhi gālava yāsyāmi śṛṇu cāpy aparāṃ diśam 05,107.001 suparṇa uvāca 05,107.001a iyaṃ vivasvatā pūrvaṃ śrautena vidhinā kila 05,107.001c gurave dakṣiṇā dattā dakṣiṇety ucyate 'tha dik 05,107.002a atra lokatrayasyāsya pitṛpakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ 05,107.002c atroṣmapānāṃ devānāṃ nivāsaḥ śrūyate dvija 05,107.003a atra viśve sadā devāḥ pitṛbhiḥ sārdham āsate 05,107.003c ijyamānāḥ sma lokeṣu saṃprāptās tulyabhāgatām 05,107.004a etad dvitīyaṃ dharmasya dvāram ācakṣate dvija 05,107.004c truṭiśo lavaśaś cātra gaṇyate kālaniścayaḥ 05,107.005a atra devarṣayo nityaṃ pitṛlokarṣayas tathā 05,107.005c tathā rājarṣayaḥ sarve nivasanti gatavyathāḥ 05,107.006a atra dharmaś ca satyaṃ ca karma cātra niśāmyate 05,107.006c gatir eṣā dvijaśreṣṭha karmaṇātmāvasādinaḥ 05,107.007a eṣā dik sā dvijaśreṣṭha yāṃ sarvaḥ pratipadyate 05,107.007c vṛtā tv anavabodhena sukhaṃ tena na gamyate 05,107.008a nairṛtānāṃ sahasrāṇi bahūny atra dvijarṣabha 05,107.008c sṛṣṭāni pratikūlāni draṣṭavyāny akṛtātmabhiḥ 05,107.009a atra mandarakuñjeṣu viprarṣisadaneṣu ca 05,107.009c gandharvā gānti gāthā vai cittabuddhiharā dvija 05,107.010a atra sāmāni gāthābhiḥ śrutvā gītāni raivataḥ 05,107.010c gatadāro gatāmātyo gatarājyo vanaṃ gataḥ 05,107.011a atra sāvarṇinā caiva yavakrītātmajena ca 05,107.011c maryādā sthāpitā brahman yāṃ sūryo nātivartate 05,107.012a atra rākṣasarājena paulastyena mahātmanā 05,107.012c rāvaṇena tapaś cīrtvā surebhyo 'maratā vṛtā 05,107.013a atra vṛttena vṛtro 'pi śakraśatrutvam īyivān 05,107.013c atra sarvāsavaḥ prāptāḥ punar gacchanti pañcadhā 05,107.014a atra duṣkṛtakarmāṇo narāḥ pacyanti gālava 05,107.014c atra vaitaraṇī nāma nadī vitaraṇair vṛtā 05,107.014e atra gatvā sukhasyāntaṃ duḥkhasyāntaṃ prapadyate 05,107.015a atrāvṛtto dinakaraḥ kṣarate surasaṃ payaḥ 05,107.015c kāṣṭhāṃ cāsādya dhāniṣṭhāṃ himam utsṛjate punaḥ 05,107.016a atrāhaṃ gālava purā kṣudhārtaḥ paricintayan 05,107.016c labdhavān yudhyamānau dvau bṛhantau gajakacchapau 05,107.017a atra śakradhanur nāma sūryāj jāto mahān ṛṣiḥ 05,107.017c vidur yaṃ kapilaṃ devaṃ yenāttāḥ sagarātmajāḥ 05,107.018a atra siddhāḥ śivā nāma brāhmaṇā vedapāragāḥ 05,107.018c adhītya sakhilān vedān ālabhante yamakṣayam 05,107.019a atra bhogavatī nāma purī vāsukipālitā 05,107.019c takṣakeṇa ca nāgena tathaivairāvatena ca 05,107.020a atra niryāṇakāleṣu tamaḥ saṃprāpyate mahat 05,107.020c abhedyaṃ bhāskareṇāpi svayaṃ vā kṛṣṇavartmanā 05,107.021a eṣa tasyāpi te mārgaḥ paritāpasya gālava 05,107.021c brūhi me yadi gantavyaṃ pratīcīṃ śṛṇu vā mama 05,108.001 suparṇa uvāca 05,108.001a iyaṃ dig dayitā rājño varuṇasya tu gopateḥ 05,108.001c sadā salilarājasya pratiṣṭhā cādir eva ca 05,108.002a atra paścād ahaḥ sūryo visarjayati bhāḥ svayam 05,108.002c paścimety abhivikhyātā dig iyaṃ dvijasattama 05,108.003a yādasām atra rājyena salilasya ca guptaye 05,108.003c kaśyapo bhagavān devo varuṇaṃ smābhyaṣecayat 05,108.004a atra pītvā samastān vai varuṇasya rasāṃs tu ṣaṭ 05,108.004c jāyate taruṇaḥ somaḥ śuklasyādau tamisrahā 05,108.005a atra paścāt kṛtā daityā vāyunā saṃyatās tadā 05,108.005c niḥśvasanto mahānāgair arditāḥ suṣupur dvija 05,108.006a atra sūryaṃ praṇayinaṃ pratigṛhṇāti parvataḥ 05,108.006c asto nāma yataḥ saṃdhyā paścimā pratisarpati 05,108.007a ato rātriś ca nidrā ca nirgatā divasakṣaye 05,108.007c jāyate jīvalokasya hartum ardham ivāyuṣaḥ 05,108.008a atra devīṃ ditiṃ suptām ātmaprasavadhāriṇīm 05,108.008c vigarbhām akaroc chakro yatra jāto marudgaṇaḥ 05,108.009a atra mūlaṃ himavato mandaraṃ yāti śāśvatam 05,108.009c api varṣasahasreṇa na cāsyānto 'dhigamyate 05,108.010a atra kāñcanaśailasya kāñcanāmbuvahasya ca 05,108.010c udadhes tīram āsādya surabhiḥ kṣarate payaḥ 05,108.011a atra madhye samudrasya kabandhaḥ pratidṛśyate 05,108.011c svarbhānoḥ sūryakalpasya somasūryau jighāṃsataḥ 05,108.012a suvarṇaśiraso 'py atra hariromṇaḥ pragāyataḥ 05,108.012c adṛśyasyāprameyasya śrūyate vipulo dhvaniḥ 05,108.013a atra dhvajavatī nāma kumārī harimedhasaḥ 05,108.013c ākāśe tiṣṭha tiṣṭheti tasthau sūryasya śāsanāt 05,108.014a atra vāyus tathā vahnir āpaḥ khaṃ caiva gālava 05,108.014c āhnikaṃ caiva naiśaṃ ca duḥkhasparśaṃ vimuñcati 05,108.014e ataḥ prabhṛti sūryasya tiryag āvartate gatiḥ 05,108.015a atra jyotīṃṣi sarvāṇi viśanty ādityamaṇḍalam 05,108.015c aṣṭāviṃśatirātraṃ ca caṅkramya saha bhānunā 05,108.015e niṣpatanti punaḥ sūryāt somasaṃyogayogataḥ 05,108.016a atra nityaṃ sravantīnāṃ prabhavaḥ sāgarodayaḥ 05,108.016c atra lokatrayasyāpas tiṣṭhanti varuṇāśrayāḥ 05,108.017a atra pannagarājasyāpy anantasya niveśanam 05,108.017c anādinidhanasyātra viṣṇoḥ sthānam anuttamam 05,108.018a atrānalasakhasyāpi pavanasya niveśanam 05,108.018c maharṣeḥ kaśyapasyātra mārīcasya niveśanam 05,108.019a eṣa te paścimo mārgo digdvāreṇa prakīrtitaḥ 05,108.019c brūhi gālava gacchāvo buddhiḥ kā dvijasattama 05,108.019d*0451_01 diktrayaṃ te śrutaṃ brahmañ śṛṇu cāpy uttarāṃ diśam 05,109.001 suparṇa uvāca 05,109.001a yasmād uttāryate pāpād yasmān niḥśreyaso 'śnute 05,109.001c tasmād uttāraṇaphalād uttarety ucyate budhaiḥ 05,109.002a uttarasya hiraṇyasya parivāpasya gālava 05,109.002c mārgaḥ paścimapūrvābhyāṃ digbhyāṃ vai madhyamaḥ smṛtaḥ 05,109.003a asyāṃ diśi variṣṭhāyām uttarāyāṃ dvijarṣabha 05,109.003c nāsaumyo nāvidheyātmā nādharmyo vasate janaḥ 05,109.004a atra nārāyaṇaḥ kṛṣṇo jiṣṇuś caiva narottamaḥ 05,109.004c badaryām āśramapade tathā brahmā ca śāśvataḥ 05,109.005a atra vai himavatpṛṣṭhe nityam āste maheśvaraḥ 05,109.005b*0452_01 prakṛtyā puruṣaḥ sārdhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ 05,109.005b*0452_02 na sa dṛśyo munigaṇais tathā devaiḥ savāsavaiḥ 05,109.005b*0452_03 gandharvayakṣasiddhair vā naranārāyaṇād ṛte 05,109.005b*0452_04 atra viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasracaraṇo 'vyayaḥ 05,109.005b*0452_05 sahasraśirasaḥ śrīmān ekaḥ paśyati māyayā 05,109.005c atra rājyena viprāṇāṃ candramāś cābhyaṣicyata 05,109.006a atra gaṅgāṃ mahādevaḥ patantīṃ gaganāc cyutām 05,109.006c pratigṛhya dadau loke mānuṣe brahmavittama 05,109.007a atra devyā tapas taptaṃ maheśvaraparīpsayā 05,109.007c atra kāmaś ca roṣaś ca śailaś comā ca saṃbabhuḥ 05,109.008a atra rākṣasayakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca gālava 05,109.008c ādhipatyena kailāse dhanado 'py abhiṣecitaḥ 05,109.009a atra caitrarathaṃ ramyam atra vaikhānasāśramaḥ 05,109.009c atra mandākinī caiva mandaraś ca dvijarṣabha 05,109.010a atra saugandhikavanaṃ nairṛtair abhirakṣyate 05,109.010c śāḍvalaṃ kadalīskandham atra saṃtānakā nagāḥ 05,109.011a atra saṃyamanityānāṃ siddhānāṃ svairacāriṇām 05,109.011c vimānāny anurūpāṇi kāmabhogyāni gālava 05,109.012a atra te ṛṣayaḥ sapta devī cārundhatī tathā 05,109.012c atra tiṣṭhati vai svātir atrāsyā udayaḥ smṛtaḥ 05,109.013a atra yajñaṃ samāruhya dhruvaṃ sthātā pitāmahaḥ 05,109.013c jyotīṃṣi candrasūryau ca parivartanti nityaśaḥ 05,109.014a atra gāyantikādvāraṃ rakṣanti dvijasattamāḥ 05,109.014c dhāmā nāma mahātmāno munayaḥ satyavādinaḥ 05,109.015a na teṣāṃ jñāyate sūtir nākṛtir na tapaś citam 05,109.015c parivartasahasrāṇi kāmabhogyāni gālava 05,109.016a yathā yathā praviśati tasmāt parataraṃ naraḥ 05,109.016c tathā tathā dvijaśreṣṭha pravilīyati gālava 05,109.017a na tat kena cid anyena gatapūrvaṃ dvijarṣabha 05,109.017c ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ vā jiṣṇum avyayam 05,109.018a atra kailāsam ity uktaṃ sthānam ailavilasya tat 05,109.018c atra vidyutprabhā nāma jajñire 'psaraso daśa 05,109.019a atra viṣṇupadaṃ nāma kramatā viṣṇunā kṛtam 05,109.019c trilokavikrame brahmann uttarāṃ diśam āśritam 05,109.020a atra rājñā maruttena yajñeneṣṭaṃ dvijottama 05,109.020c uśīrabīje viprarṣe yatra jāmbūnadaṃ saraḥ 05,109.021a jīmūtasyātra viprarṣer upatasthe mahātmanaḥ 05,109.021c sākṣād dhaimavataḥ puṇyo vimalaḥ kamalākaraḥ 05,109.022a brāhmaṇeṣu ca yat kṛtsnaṃ svantaṃ kṛtvā dhanaṃ mahat 05,109.022c vavre vanaṃ maharṣiḥ sa jaimūtaṃ tad vanaṃ tataḥ 05,109.023a atra nityaṃ diśāpālāḥ sāyaṃ prātar dvijarṣabha 05,109.023c kasya kāryaṃ kim iti vai parikrośanti gālava 05,109.024a evam eṣā dvijaśreṣṭha guṇair anyair dig uttarā 05,109.024c uttareti parikhyātā sarvakarmasu cottarā 05,109.025a etā vistaraśas tāta tava saṃkīrtitā diśaḥ 05,109.025c catasraḥ kramayogena kāmāśāṃ gantum icchasi 05,109.026a udyato 'haṃ dvijaśreṣṭha tava darśayituṃ diśaḥ 05,109.026c pṛthivīṃ cākhilāṃ brahmaṃs tasmād āroha māṃ dvija 05,110.001 gālava uvāca 05,110.001a garutman bhujagendrāre suparṇa vinatātmaja 05,110.001c naya māṃ tārkṣya pūrveṇa yatra dharmasya cakṣuṣī 05,110.002a pūrvam etāṃ diśaṃ gaccha yā pūrvaṃ parikīrtitā 05,110.002c daivatānāṃ hi sāṃnidhyam atra kīrtitavān asi 05,110.003a atra satyaṃ ca dharmaś ca tvayā samyak prakīrtitaḥ 05,110.003c iccheyaṃ tu samāgantuṃ samastair daivatair aham 05,110.003e bhūyaś ca tān surān draṣṭum iccheyam aruṇānuja 05,110.004 nārada uvāca 05,110.004a tam āha vinatāsūnur ārohasveti vai dvijam 05,110.004c ārurohātha sa munir garuḍaṃ gālavas tadā 05,110.005 gālava uvāca 05,110.005a kramamāṇasya te rūpaṃ dṛśyate pannagāśana 05,110.005c bhāskarasyeva pūrvāhṇe sahasrāṃśor vivasvataḥ 05,110.006a pakṣavātapraṇunnānāṃ vṛkṣāṇām anugāminām 05,110.006c prasthitānām iva samaṃ paśyāmīha gatiṃ khaga 05,110.007a sasāgaravanām urvīṃ saśailavanakānanām 05,110.007c ākarṣann iva cābhāsi pakṣavātena khecara 05,110.008a samīnanāganakraṃ ca kham ivāropyate jalam 05,110.008c vāyunā caiva mahatā pakṣavātena cāniśam 05,110.009a tulyarūpānanān matsyāṃs timimatsyāṃs timiṃgilān 05,110.009c nāgāṃś ca naravaktrāṃś ca paśyāmy unmathitān iva 05,110.010a mahārṇavasya ca ravaiḥ śrotre me badhirīkṛte 05,110.010c na śṛṇomi na paśyāmi nātmano vedmi kāraṇam 05,110.011a śanaiḥ sādhu bhavān yātu brahmahatyām anusmaran 05,110.011c na dṛśyate ravis tāta na diśo na ca khaṃ khaga 05,110.012a tama eva tu paśyāmi śarīraṃ te na lakṣaye 05,110.012c maṇīva jātyau paśyāmi cakṣuṣī te 'ham aṇḍaja 05,110.013a śarīre tu na paśyāmi tava caivātmanaś ca ha 05,110.013c pade pade tu paśyāmi salilād agnim utthitam 05,110.014a sa me nirvāpya sahasā cakṣuṣī śāmyate punaḥ 05,110.014c tan nivarta mahān kālo gacchato vinatātmaja 05,110.015a na me prayojanaṃ kiṃ cid gamane pannagāśana 05,110.015c saṃnivarta mahāvega na vegaṃ viṣahāmi te 05,110.016a gurave saṃśrutānīha śatāny aṣṭau hi vājinām 05,110.016c ekataḥśyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ candravarcasām 05,110.017a teṣāṃ caivāpavargāya mārgaṃ paśyāmi nāṇḍaja 05,110.017c tato 'yaṃ jīvitatyāge dṛṣṭo mārgo mayātmanaḥ 05,110.018a naiva me 'sti dhanaṃ kiṃ cin na dhanenānvitaḥ suhṛt 05,110.018c na cārthenāpi mahatā śakyam etad vyapohitum 05,110.019 nārada uvāca 05,110.019a evaṃ bahu ca dīnaṃ ca bruvāṇaṃ gālavaṃ tadā 05,110.019c pratyuvāca vrajann eva prahasan vinatātmajaḥ 05,110.020a nātiprajño 'si viprarṣe yo ''tmānaṃ tyaktum icchasi 05,110.020c na cāpi kṛtrimaḥ kālaḥ kālo hi parameśvaraḥ 05,110.021a kim ahaṃ pūrvam eveha bhavatā nābhicoditaḥ 05,110.021c upāyo 'tra mahān asti yenaitad upapadyate 05,110.022a tad eṣa ṛṣabho nāma parvataḥ sāgarorasi 05,110.022c atra viśramya bhuktvā ca nivartiṣyāva gālava 05,111.001 nārada uvāca 05,111.001a ṛṣabhasya tataḥ śṛṅge nipatya dvijapakṣiṇau 05,111.001c śāṇḍilīṃ brāhmaṇīṃ tatra dadṛśāte taponvitām 05,111.002a abhivādya suparṇas tu gālavaś cābhipūjya tām 05,111.002c tayā ca svāgatenoktau viṣṭare saṃniṣīdatuḥ 05,111.003a siddham annaṃ tayā kṣipraṃ balimantropabṛṃhitam 05,111.003c bhuktvā tṛptāv ubhau bhūmau suptau tāv annamohitau 05,111.004a muhūrtāt pratibuddhas tu suparṇo gamanepsayā 05,111.004b*0453_01 tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ tāpasīṃ brahmacāriṇīm 05,111.004b*0453_02 grahītuṃ hi manaś cakre rūpāt sākṣād iva śriyam 05,111.004c atha bhraṣṭatanūjāṅgam ātmānaṃ dadṛśe khagaḥ 05,111.005a māṃsapiṇḍopamo 'bhūt sa mukhapādānvitaḥ khagaḥ 05,111.005c gālavas taṃ tathā dṛṣṭvā viṣaṇṇaḥ paryapṛcchata 05,111.006a kim idaṃ bhavatā prāptam ihāgamanajaṃ phalam 05,111.006c vāso 'yam iha kālaṃ tu kiyantaṃ nau bhaviṣyati 05,111.007a kiṃ nu te manasā dhyātam aśubhaṃ dharmadūṣaṇam 05,111.007c na hy ayaṃ bhavataḥ svalpo vyabhicāro bhaviṣyati 05,111.008a suparṇo 'thābravīd vipraṃ pradhyātaṃ vai mayā dvija 05,111.008c imāṃ siddhām ito netuṃ tatra yatra prajāpatiḥ 05,111.009a yatra devo mahādevo yatra viṣṇuḥ sanātanaḥ 05,111.009c yatra dharmaś ca yajñaś ca tatreyaṃ nivased iti 05,111.010a so 'haṃ bhagavatīṃ yāce praṇataḥ priyakāmyayā 05,111.010c mayaitan nāma pradhyātaṃ manasā śocatā kila 05,111.011a tad evaṃ bahumānāt te mayehānīpsitaṃ kṛtam 05,111.011c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā tvaṃ māhātmyāt kṣantum arhasi 05,111.012a sā tau tadābravīt tuṣṭā patagendradvijarṣabhau 05,111.012c na bhetavyaṃ suparṇo 'si suparṇa tyaja saṃbhramam 05,111.013a ninditāsmi tvayā vatsa na ca nindāṃ kṣamāmy aham 05,111.013c lokebhyaḥ sa paribhraśyed yo māṃ nindeta pāpakṛt 05,111.014a hīnayālakṣaṇaiḥ sarvais tathāninditayā mayā 05,111.014c ācāraṃ pratigṛhṇantyā siddhiḥ prāpteyam uttamā 05,111.015a ācārāl labhate dharmam ācārāl labhate dhanam 05,111.015c ācārāc chriyam āpnoti ācāro hanty alakṣaṇam 05,111.016a tadāyuṣman khagapate yatheṣṭaṃ gamyatām itaḥ 05,111.016c na ca te garhaṇīyāpi garhitavyāḥ striyaḥ kva cit 05,111.016d*0454_01 yadi tvam ātmano hy arthair māṃ caivādātum icchasi 05,111.016d*0454_02 tadaiva naṣṭadehas tu yad vai tvaṃ pannagāśana 05,111.016d*0454_03 tasyaiva hi prasādena devadevasya cintanāt 05,111.016d*0454_04 tvaṃ tu sāṅgas tu saṃjātaḥ punar eva bhaviṣyasi 05,111.017a bhavitāsi yathāpūrvaṃ balavīryasamanvitaḥ 05,111.017c babhūvatus tatas tasya pakṣau draviṇavattarau 05,111.018a anujñātaś ca śāṇḍilyā yathāgatam upāgamat 05,111.018c naiva cāsādayām āsa tathārūpāṃs turaṃgamān 05,111.019a viśvāmitro 'tha taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ cādhvani sthitam 05,111.019c uvāca vadatāṃ śreṣṭho vainateyasya saṃnidhau 05,111.020a yas tvayā svayam evārthaḥ pratijñāto mama dvija 05,111.020c tasya kālo 'pavargasya yathā vā manyate bhavān 05,111.021a pratīkṣiṣyāmy ahaṃ kālam etāvantaṃ tathā param 05,111.021c yathā saṃsidhyate vipra sa mārgas tu niśamyatām 05,111.022a suparṇo 'thābravīd dīnaṃ gālavaṃ bhṛśaduḥkhitam 05,111.022c pratyakṣaṃ khalv idānīṃ me viśvāmitro yad uktavān 05,111.023a tad āgaccha dvijaśreṣṭha mantrayiṣyāva gālava 05,111.023c nādattvā gurave śakyaṃ kṛtsnam arthaṃ tvayāsitum 05,112.001 nārada uvāca 05,112.001a athāha gālavaṃ dīnaṃ suparṇaḥ patatāṃ varaḥ 05,112.001c nirmitaṃ vahninā bhūmau vāyunā vaidhitaṃ tathā 05,112.001e yasmād dhiraṇmayaṃ sarvaṃ hiraṇyaṃ tena cocyate 05,112.002a dhatte dhārayate cedam etasmāt kāraṇād dhanam 05,112.002c tad etat triṣu lokeṣu dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam 05,112.003a nityaṃ proṣṭhapadābhyāṃ ca śukre dhanapatau tathā 05,112.003c manuṣyebhyaḥ samādatte śukraś cittārjitaṃ dhanam 05,112.004a ajaikapādahirbudhnyai rakṣyate dhanadena ca 05,112.004c evaṃ na śakyate labdhum alabdhavyaṃ dvijarṣabha 05,112.005a ṛte ca dhanam aśvānāṃ nāvāptir vidyate tava 05,112.005c arthaṃ yācātra rājānaṃ kaṃ cid rājarṣivaṃśajam 05,112.005e apīḍya rājā paurān hi yo nau kuryāt kṛtārthinau 05,112.006a asti somānvavāye me jātaḥ kaś cin nṛpaḥ sakhā 05,112.006c abhigacchāvahe taṃ vai tasyāsti vibhavo bhuvi 05,112.007a yayātir nāma rājarṣir nāhuṣaḥ satyavikramaḥ 05,112.007c sa dāsyati mayā cokto bhavatā cārthitaḥ svayam 05,112.008a vibhavaś cāsya sumahān āsīd dhanapater iva 05,112.008c evaṃ sa tu dhanaṃ vidvān dānenaiva vyaśodhayat 05,112.009a tathā tau kathayantau ca cintayantau ca yat kṣamam 05,112.009c pratiṣṭhāne narapatiṃ yayātiṃ pratyupasthitau 05,112.010a pratigṛhya ca satkāram arghādiṃ bhojanaṃ varam 05,112.010c pṛṣṭaś cāgamane hetum uvāca vinatāsutaḥ 05,112.011a ayaṃ me nāhuṣa sakhā gālavas tapaso nidhiḥ 05,112.011c viśvāmitrasya śiṣyo 'bhūd varṣāṇy ayutaśo nṛpa 05,112.012a so 'yaṃ tenābhyanujñāta upakārepsayā dvijaḥ 05,112.012c tam āha bhagavān kāṃ te dadāni gurudakṣiṇām 05,112.013a asakṛt tena coktena kiṃ cid āgatamanyunā 05,112.013c ayam uktaḥ prayaccheti jānatā vibhavaṃ laghu 05,112.014a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ śuddhajanmanām 05,112.014c aṣṭau śatāni me dehi hayānāṃ candravarcasām 05,112.015a gurvartho dīyatām eṣa yadi gālava manyase 05,112.015c ity evam āha sakrodho viśvāmitras tapodhanaḥ 05,112.016a so 'yaṃ śokena mahatā tapyamāno dvijarṣabhaḥ 05,112.016c aśaktaḥ pratikartuṃ tad bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 05,112.017a pratigṛhya naravyāghra tvatto bhikṣāṃ gatavyathaḥ 05,112.017c kṛtvāpavargaṃ gurave cariṣyati mahat tapaḥ 05,112.018a tapasaḥ saṃvibhāgena bhavantam api yokṣyate 05,112.018c svena rājarṣitapasā pūrṇaṃ tvāṃ pūrayiṣyati 05,112.019a yāvanti romāṇi haye bhavanti hi nareśvara 05,112.019c tāvato vājidā lokān prāpnuvanti mahīpate 05,112.020a pātraṃ pratigrahasyāyaṃ dātuṃ pātraṃ tathā bhavān 05,112.020c śaṅkhe kṣīram ivāsaktaṃ bhavatv etat tathopamam 05,113.001 nārada uvāca 05,113.001a evam uktaḥ suparṇena tathyaṃ vacanam uttamam 05,113.001c vimṛśyāvahito rājā niścitya ca punaḥ punaḥ 05,113.002a yaṣṭā kratusahasrāṇāṃ dātā dānapatiḥ prabhuḥ 05,113.002c yayātir vatsakāśīśa idaṃ vacanam abravīt 05,113.003a dṛṣṭvā priyasakhaṃ tārkṣyaṃ gālavaṃ ca dvijarṣabham 05,113.003c nidarśanaṃ ca tapaso bhikṣāṃ ślāghyāṃ ca kīrtitām 05,113.004a atītya ca nṛpān anyān ādityakulasaṃbhavān 05,113.004c matsakāśam anuprāptāv etau buddhim avekṣya ca 05,113.005a adya me saphalaṃ janma tāritaṃ cādya me kulam 05,113.005c adyāyaṃ tārito deśo mama tārkṣya tvayānagha 05,113.006a vaktum icchāmi tu sakhe yathā jānāsi māṃ purā 05,113.006c na tathā vittavān asmi kṣīṇaṃ vittaṃ hi me sakhe 05,113.007a na ca śakto 'smi te kartuṃ mogham āgamanaṃ khaga 05,113.007c na cāśām asya viprarṣer vitathāṃ kartum utsahe 05,113.008a tat tu dāsyāmi yat kāryam idaṃ saṃpādayiṣyati 05,113.008c abhigamya hatāśo hi nivṛtto dahate kulam 05,113.009a nātaḥ paraṃ vainateya kiṃ cit pāpiṣṭham ucyate 05,113.009c yathāśānāśanaṃ loke dehi nāstīti vā vacaḥ 05,113.010a hatāśo hy akṛtārthaḥ san hataḥ saṃbhāvito naraḥ 05,113.010c hinasti tasya putrāṃś ca pautrāṃś cākurvato 'rthinām 05,113.011a tasmāc caturṇāṃ vaṃśānāṃ sthāpayitrī sutā mama 05,113.011b*0455_01 mādhavī nāma tārkṣyeyaṃ sarvadharmapravādinī 05,113.011c iyaṃ surasutaprakhyā sarvadharmopacāyinī 05,113.012a sadā devamanuṣyāṇām asurāṇāṃ ca gālava 05,113.012c kāṅkṣitā rūpato bālā sutā me pratigṛhyatām 05,113.013a asyāḥ śulkaṃ pradāsyanti nṛpā rājyam api dhruvam 05,113.013c kiṃ punaḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ dve catuḥśate 05,113.014a sa bhavān pratigṛhṇātu mamemāṃ mādhavīṃ sutām 05,113.014c ahaṃ dauhitravān syāṃ vai vara eṣa mama prabho 05,113.014d*0456_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 05,113.015a pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ gālavaḥ saha pakṣiṇā 05,113.015c punar drakṣyāva ity uktvā pratasthe saha kanyayā 05,113.016a upalabdham idaṃ dvāram aśvānām iti cāṇḍajaḥ 05,113.016c uktvā gālavam āpṛcchya jagāma bhavanaṃ svakam 05,113.017a gate patagarāje tu gālavaḥ saha kanyayā 05,113.017c cintayānaḥ kṣamaṃ dāne rājñāṃ vai śulkato 'gamat 05,113.018a so 'gacchan manasekṣvākuṃ haryaśvaṃ rājasattamam 05,113.018c ayodhyāyāṃ mahāvīryaṃ caturaṅgabalānvitam 05,113.019a kośadhānyabalopetaṃ priyapauraṃ dvijapriyam 05,113.019c prajābhikāmaṃ śāmyantaṃ kurvāṇaṃ tapa uttamam 05,113.020a tam upāgamya vipraḥ sa haryaśvaṃ gālavo 'bravīt 05,113.020c kanyeyaṃ mama rājendra prasavaiḥ kulavardhinī 05,113.021a iyaṃ śulkena bhāryārthe haryaśva pratigṛhyatām 05,113.021c śulkaṃ te kīrtayiṣyāmi tac chrutvā saṃpradhāryatām 05,114.001 nārada uvāca 05,114.001a haryaśvas tv abravīd rājā vicintya bahudhā tataḥ 05,114.001c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya prajāhetor nṛpottamaḥ 05,114.002a unnateṣūnnatā ṣaṭsu sūkṣmā sūkṣmeṣu saptasu 05,114.002c gambhīrā triṣu gambhīreṣv iyaṃ raktā ca pañcasu 05,114.002d*0457_01 śroṇyau lalāṭakakṣau ca ghrāṇaṃ ceti ṣaḍunnatam 05,114.002d*0457_02 sūkṣmāṇy aṅguliparvāṇi keśalomanakhatvacaḥ 05,114.002d*0457_03 svaraḥ sattvaṃ ca nābhiś ca trigambhīraṃ pracakṣate 05,114.002d*0457_04 pāṇipādatale rakte netrāntāsyanakhāni ca 05,114.002d@006_0001 pañcadīrghaṃ caturhrasvaṃ pañcasūkṣmaṃ ṣaḍunnatam 05,114.002d@006_0002 saptaraktaṃ trivistīrṇaṃ trigambhīraṃ praśasyate 05,114.002d@006_0003 pañcaiva dīrghā hanulocanāni 05,114.002d@006_0004 bāhūrunāsāś ca sukhapradāni 05,114.002d@006_0005 hrasvāni catvāri ca liṅgapṛṣṭhe 05,114.002d@006_0006 grīvā ca jaṅghe ca hitapradāni 05,114.002d@006_0007 sūkṣmāṇi pañca daśanāṅguliparvakeśās 05,114.002d@006_0008 tvak caiva vai kararuhāś ca naduḥkhitānām 05,114.002d@006_0009 vakṣo 'tha kaṅkṣānakhanāsikāsyam 05,114.002d@006_0010 aṃsāntikaṃ ceti ṣaḍunnatāni 05,114.002d@006_0011 netrāntapādakaratālvadharoṣṭhajihvā 05,114.002d@006_0012 raktā nakhāś ca khalu sarvasukhāvahāni 05,114.003a bahudevāsurālokā bahugandharvadarśanā 05,114.003c bahulakṣaṇasaṃpannā bahuprasavadhāriṇī 05,114.004a samartheyaṃ janayituṃ cakravartinam ātmajam 05,114.004c brūhi śulkaṃ dvijaśreṣṭha samīkṣya vibhavaṃ mama 05,114.005 gālava uvāca 05,114.005a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śatāny aṣṭau dadasva me 05,114.005c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ deśajānāṃ vapuṣmatām 05,114.006a tatas tava bhavitrīyaṃ putrāṇāṃ jananī śubhā 05,114.006c araṇīva hutāśānāṃ yonir āyatalocanā 05,114.007 nārada uvāca 05,114.007a etac chrutvā vaco rājā haryaśvaḥ kāmamohitaḥ 05,114.007c uvāca gālavaṃ dīno rājarṣir ṛṣisattamam 05,114.008a dve me śate saṃnihite hayānāṃ yad vidhās tava 05,114.008c eṣṭavyāḥ śataśas tv anye caranti mama vājinaḥ 05,114.009a so 'ham ekam apatyaṃ vai janayiṣyāmi gālava 05,114.009c asyām etaṃ bhavān kāmaṃ saṃpādayatu me varam 05,114.010a etac chrutvā tu sā kanyā gālavaṃ vākyam abravīt 05,114.010c mama datto varaḥ kaś cit kena cid brahmavādinā 05,114.011a prasūtyante prasūtyante kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi 05,114.011c sa tvaṃ dadasva māṃ rājñe pratigṛhya hayottamān 05,114.012a nṛpebhyo hi caturbhyas te pūrṇāny aṣṭau śatāni vai 05,114.012c bhaviṣyanti tathā putrā mama catvāra eva ca 05,114.013a kriyatāṃ mama saṃhāro gurvarthaṃ dvijasattama 05,114.013c eṣā tāvan mama prajñā yathā vā manyase dvija 05,114.014a evam uktas tu sa muniḥ kanyayā gālavas tadā 05,114.014c haryaśvaṃ pṛthivīpālam idaṃ vacanam abravīt 05,114.015a iyaṃ kanyā naraśreṣṭha haryaśva pratigṛhyatām 05,114.015c caturbhāgena śulkasya janayasvaikam ātmajam 05,114.016a pratigṛhya sa tāṃ kanyāṃ gālavaṃ pratinandya ca 05,114.016c samaye deśakāle ca labdhavān sutam īpsitam 05,114.017a tato vasumanā nāma vasubhyo vasumattaraḥ 05,114.017c vasuprakhyo narapatiḥ sa babhūva vasupradaḥ 05,114.018a atha kāle punar dhīmān gālavaḥ pratyupasthitaḥ 05,114.018c upasaṃgamya covāca haryaśvaṃ prītimānasam 05,114.019a jāto nṛpa sutas te 'yaṃ bālabhāskarasaṃnibhaḥ 05,114.019c kālo gantuṃ naraśreṣṭha bhikṣārtham aparaṃ nṛpam 05,114.020a haryaśvaḥ satyavacane sthitaḥ sthitvā ca pauruṣe 05,114.020c durlabhatvād dhayānāṃ ca pradadau mādhavīṃ punaḥ 05,114.021a mādhavī ca punar dīptāṃ parityajya nṛpaśriyam 05,114.021c kumārī kāmato bhūtvā gālavaṃ pṛṣṭhato 'nvagāt 05,114.022a tvayy eva tāvat tiṣṭhantu hayā ity uktavān dvijaḥ 05,114.022c prayayau kanyayā sārdhaṃ divodāsaṃ prajeśvaram 05,115.001 gālava uvāca 05,115.001a mahāvīryo mahīpālaḥ kāśīnām īśvaraḥ prabhuḥ 05,115.001c divodāsa iti khyāto bhaimasenir narādhipaḥ 05,115.002a tatra gacchāvahe bhadre śanair āgaccha mā śucaḥ 05,115.002c dhārmikaḥ saṃyame yuktaḥ satyaś caiva janeśvaraḥ 05,115.003 nārada uvāca 05,115.003a tam upāgamya sa munir nyāyatas tena satkṛtaḥ 05,115.003c gālavaḥ prasavasyārthe taṃ nṛpaṃ pratyacodayat 05,115.004 divodāsa uvāca 05,115.004a śrutam etan mayā pūrvaṃ kim uktvā vistaraṃ dvija 05,115.004c kāṅkṣito hi mayaiṣo 'rthaḥ śrutvaitad dvijasattama 05,115.005a etac ca me bahumataṃ yad utsṛjya narādhipān 05,115.005c mām evam upayāto 'si bhāvi caitad asaṃśayam 05,115.006a sa eva vibhavo 'smākam aśvānām api gālava 05,115.006c aham apy ekam evāsyāṃ janayiṣyāmi pārthivam 05,115.007 nārada uvāca 05,115.007a tathety uktvā dvijaśreṣṭhaḥ prādāt kanyāṃ mahīpateḥ 05,115.007c vidhipūrvaṃ ca tāṃ rājā kanyāṃ pratigṛhītavān 05,115.008a reme sa tasyāṃ rājarṣiḥ prabhāvatyāṃ yathā raviḥ 05,115.008c svāhāyāṃ ca yathā vahnir yathā śacyāṃ sa vāsavaḥ 05,115.009a yathā candraś ca rohiṇyāṃ yathā dhūmorṇayā yamaḥ 05,115.009c varuṇaś ca yathā gauryāṃ yathā carddhyāṃ dhaneśvaraḥ 05,115.010a yathā nārāyaṇo lakṣmyāṃ jāhnavyāṃ ca yathodadhiḥ 05,115.010c yathā rudraś ca rudrāṇyāṃ yathā vedyāṃ pitāmahaḥ 05,115.011a adṛśyantyāṃ ca vāsiṣṭho vasiṣṭhaś cākṣamālayā 05,115.011c cyavanaś ca sukanyāyāṃ pulastyaḥ saṃdhyayā yathā 05,115.012a agastyaś cāpi vaidarbhyāṃ sāvitryāṃ satyavān yathā 05,115.012c yathā bhṛguḥ pulomāyām adityāṃ kaśyapo yathā 05,115.012d*0458_01 himavāṃś caiva menāyāṃ gandhavatyāṃ parāśaraḥ 05,115.013a reṇukāyāṃ yathārcīko haimavatyāṃ ca kauśikaḥ 05,115.013b*0459_01 maudgalyaś candrasenāyām adityāṃ kāśyapo yathā 05,115.013c bṛhaspatiś ca tārāyāṃ śukraś ca śataparvayā 05,115.014a yathā bhūmyāṃ bhūmipatir urvaśyāṃ ca purūravāḥ 05,115.014c ṛcīkaḥ satyavatyāṃ ca sarasvatyāṃ yathā manuḥ 05,115.014d*0460_01 śakuntalāyāṃ duḥṣanto dhṛtyāṃ dharmaś ca śāśvataḥ 05,115.014d*0460_02 damayantyāṃ nalaś caiva satyavatyāṃ ca nāradaḥ 05,115.014d*0460_03 jaratkārur jaratkārvāṃ pulastyaś ca pratīcyayā 05,115.014d*0460_04 menakāyāṃ yathorṇāyus tumburuś caiva rambhayā 05,115.014d*0460_05 vāsukiḥ śataśīrṣāyāṃ kumāryāṃ ca dhanaṃjayaḥ 05,115.014d*0460_06 vaidehyāṃ ca yathā rāmo rukmiṇyāṃ ca janārdanaḥ 05,115.014d*0461_01 pulastyaś ca bharadvājyāṃ vṛttyāṃ dharmaś ca śāśvataḥ 05,115.015a tathā tu ramamāṇasya divodāsasya bhūpateḥ 05,115.015c mādhavī janayām āsa putram ekaṃ pratardanam 05,115.016a athājagāma bhagavān divodāsaṃ sa gālavaḥ 05,115.016c samaye samanuprāpte vacanaṃ cedam abravīt 05,115.017a niryātayatu me kanyāṃ bhavāṃs tiṣṭhantu vājinaḥ 05,115.017c yāvad anyatra gacchāmi śulkārthaṃ pṛthivīpate 05,115.018a divodāso 'tha dharmātmā samaye gālavasya tām 05,115.018c kanyāṃ niryātayām āsa sthitaḥ satye mahīpatiḥ 05,116.001 nārada uvāca 05,116.001a tathaiva sā śriyaṃ tyaktvā kanyā bhūtvā yaśasvinī 05,116.001c mādhavī gālavaṃ vipram anvayāt satyasaṃgarā 05,116.002a gālavo vimṛśann eva svakāryagatamānasaḥ 05,116.002c jagāma bhojanagaraṃ draṣṭum auśīnaraṃ nṛpam 05,116.003a tam uvācātha gatvā sa nṛpatiṃ satyavikramam 05,116.003c iyaṃ kanyā sutau dvau te janayiṣyati pārthivau 05,116.004a asyāṃ bhavān avāptārtho bhavitā pretya ceha ca 05,116.004c somārkapratisaṃkāśau janayitvā sutau nṛpa 05,116.005a śulkaṃ tu sarvadharmajña hayānāṃ candravarcasām 05,116.005c ekataḥśyāmakarṇānāṃ deyaṃ mahyaṃ catuḥśatam 05,116.006a gurvartho 'yaṃ samārambho na hayaiḥ kṛtyam asti me 05,116.006c yadi śakyaṃ mahārāja kriyatāṃ mā vicāryatām 05,116.007a anapatyo 'si rājarṣe putrau janaya pārthiva 05,116.007c pitṝn putraplavena tvam ātmānaṃ caiva tāraya 05,116.008a na putraphalabhoktā hi rājarṣe pātyate divaḥ 05,116.008c na yāti narakaṃ ghoraṃ yatra gacchanty anātmajāḥ 05,116.009a etac cānyac ca vividhaṃ śrutvā gālavabhāṣitam 05,116.009c uśīnaraḥ prativaco dadau tasya narādhipaḥ 05,116.010a śrutavān asmi te vākyaṃ yathā vadasi gālava 05,116.010c vidhis tu balavān brahman pravaṇaṃ hi mano mama 05,116.011a śate dve tu mamāśvānām īdṛśānāṃ dvijottama 05,116.011c itareṣāṃ sahasrāṇi subahūni caranti me 05,116.012a aham apy ekam evāsyāṃ janayiṣyāmi gālava 05,116.012c putraṃ dvija gataṃ mārgaṃ gamiṣyāmi parair aham 05,116.013a mūlyenāpi samaṃ kuryāṃ tavāhaṃ dvijasattama 05,116.013c paurajānapadārthaṃ tu mamārtho nātmabhogataḥ 05,116.014a kāmato hi dhanaṃ rājā pārakyaṃ yaḥ prayacchati 05,116.014c na sa dharmeṇa dharmātman yujyate yaśasā na ca 05,116.015a so 'haṃ pratigrahīṣyāmi dadātv etāṃ bhavān mama 05,116.015c kumārīṃ devagarbhābhām ekaputrabhavāya me 05,116.016a tathā tu bahukalyāṇam uktavantaṃ narādhipam 05,116.016c uśīnaraṃ dvijaśreṣṭho gālavaḥ pratyapūjayat 05,116.017a uśīnaraṃ pratigrāhya gālavaḥ prayayau vanam 05,116.017c reme sa tāṃ samāsādya kṛtapuṇya iva śriyam 05,116.018a kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca 05,116.018c udyāneṣu vicitreṣu vaneṣūpavaneṣu ca 05,116.019a harmyeṣu ramaṇīyeṣu prāsādaśikhareṣu ca 05,116.019c vātāyanavimāneṣu tathā garbhagṛheṣu ca 05,116.020a tato 'sya samaye jajñe putro bālaraviprabhaḥ 05,116.020c śibir nāmnābhivikhyāto yaḥ sa pārthivasattamaḥ 05,116.021a upasthāya sa taṃ vipro gālavaḥ pratigṛhya ca 05,116.021c kanyāṃ prayātas tāṃ rājan dṛṣṭavān vinatātmajam 05,117.001 nārada uvāca 05,117.001a gālavaṃ vainateyo 'tha prahasann idam abravīt 05,117.001c diṣṭyā kṛtārthaṃ paśyāmi bhavantam iha vai dvija 05,117.002a gālavas tu vacaḥ śrutvā vainateyena bhāṣitam 05,117.002c caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tad ācakhyau kāryam asya hi 05,117.003a suparṇas tv abravīd enaṃ gālavaṃ patatāṃ varaḥ 05,117.003c prayatnas te na kartavyo naiṣa saṃpatsyate tava 05,117.004a purā hi kanyakubje vai gādheḥ satyavatīṃ sutām 05,117.004c bhāryārthe 'varayat kanyām ṛcīkas tena bhāṣitaḥ 05,117.005a ekataḥśyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām 05,117.005c bhagavan dīyatāṃ mahyaṃ sahasram iti gālava 05,117.006a ṛcīkas tu tathety uktvā varuṇasyālayaṃ gataḥ 05,117.006c aśvatīrthe hayāṃl labdhvā dattavān pārthivāya vai 05,117.007a iṣṭvā te puṇḍarīkeṇa dattā rājñā dvijātiṣu 05,117.007c tebhyo dve dve śate krītvā prāptās te pārthivais tadā 05,117.008a aparāṇy api catvāri śatāni dvijasattama 05,117.008c nīyamānāni saṃtāre hṛtāny āsan vitastayā 05,117.008e evaṃ na śakyam aprāpyaṃ prāptuṃ gālava karhi cit 05,117.009a imām aśvaśatābhyāṃ vai dvābhyāṃ tasmai nivedaya 05,117.009c viśvāmitrāya dharmātman ṣaḍbhir aśvaśataiḥ saha 05,117.009e tato 'si gatasaṃmohaḥ kṛtakṛtyo dvijarṣabha 05,117.010a gālavas taṃ tathety uktvā suparṇasahitas tataḥ 05,117.010c ādāyāśvāṃś ca kanyāṃ ca viśvāmitram upāgamat 05,117.011 gālava uvāca 05,117.011a aśvānāṃ kāṅkṣitārthānāṃ ṣaḍ imāni śatāni vai 05,117.011c śatadvayena kanyeyaṃ bhavatā pratigṛhyatām 05,117.012a asyāṃ rājarṣibhiḥ putrā jātā vai dhārmikās trayaḥ 05,117.012c caturthaṃ janayatv ekaṃ bhavān api narottama 05,117.013a pūrṇāny evaṃ śatāny aṣṭau turagāṇāṃ bhavantu te 05,117.013c bhavato hy anṛṇo bhūtvā tapaḥ kuryāṃ yathāsukham 05,117.014 nārada uvāca 05,117.014a viśvāmitras tu taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ saha pakṣiṇā 05,117.014c kanyāṃ ca tāṃ varārohām idam ity abravīd vacaḥ 05,117.015a kim iyaṃ pūrvam eveha na dattā mama gālava 05,117.015c putrā mamaiva catvāro bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ 05,117.016a pratigṛhṇāmi te kanyām ekaputraphalāya vai 05,117.016c aśvāś cāśramam āsādya tiṣṭhantu mama sarvaśaḥ 05,117.017a sa tayā ramamāṇo 'tha viśvāmitro mahādyutiḥ 05,117.017c ātmajaṃ janayām āsa mādhavīputram aṣṭakam 05,117.018a jātamātraṃ sutaṃ taṃ ca viśvāmitro mahādyutiḥ 05,117.018c saṃyojyārthais tathā dharmair aśvais taiḥ samayojayat 05,117.019a athāṣṭakaḥ puraṃ prāyāt tadā somapuraprabham 05,117.019c niryātya kanyāṃ śiṣyāya kauśiko 'pi vanaṃ yayau 05,117.020a gālavo 'pi suparṇena saha niryātya dakṣiṇām 05,117.020c manasābhipratītena kanyām idam uvāca ha 05,117.021a jāto dānapatiḥ putras tvayā śūras tathāparaḥ 05,117.021c satyadharmarataś cānyo yajvā cāpi tathāparaḥ 05,117.022a tad āgaccha varārohe tāritas te pitā sutaiḥ 05,117.022c catvāraś caiva rājānas tathāhaṃ ca sumadhyame 05,117.023a gālavas tv abhyanujñāya suparṇaṃ pannagāśanam 05,117.023b*0462_01 gālavaḥ prayayau śīghraṃ yayātiṃ nahuṣātmajam 05,117.023c pitur niryātya tāṃ kanyāṃ prayayau vanam eva ha 05,118.001 nārada uvāca 05,118.001a sa tu rājā punas tasyāḥ kartukāmaḥ svayaṃvaram 05,118.001c upagamyāśramapadaṃ gaṅgāyamunasaṃgame 05,118.002a gṛhītamālyadāmāṃ tāṃ ratham āropya mādhavīm 05,118.002c pūrur yaduś ca bhaginīm āśrame paryadhāvatām 05,118.003a nāgayakṣamanuṣyāṇāṃ patatrimṛgapakṣiṇām 05,118.003c śailadrumavanaukānām āsīt tatra samāgamaḥ 05,118.004a nānāpuruṣadeśānām īśvaraiś ca samākulam 05,118.004c ṛṣibhir brahmakalpaiś ca samantād āvṛtaṃ vanam 05,118.005a nirdiśyamāneṣu tu sā vareṣu varavarṇinī 05,118.005c varān utkramya sarvāṃs tān vanaṃ vṛtavatī varam 05,118.006a avatīrya rathāt kanyā namaskṛtvā ca bandhuṣu 05,118.006c upagamya vanaṃ puṇyaṃ tapas tepe yayātijā 05,118.007a upavāsaiś ca vividhair dīkṣābhir niyamais tathā 05,118.007c ātmano laghutāṃ kṛtvā babhūva mṛgacāriṇī 05,118.008a vaiḍūryāṅkurakalpāni mṛdūni haritāni ca 05,118.008c carantī śaṣpamukhyāni tiktāni madhurāṇi ca 05,118.009a sravantīnāṃ ca puṇyānāṃ surasāni śucīni ca 05,118.009c pibantī vārimukhyāni śītāni vimalāni ca 05,118.010a vaneṣu mṛgarājeṣu siṃhaviproṣiteṣu ca 05,118.010c dāvāgnivipramukteṣu śūnyeṣu gahaneṣu ca 05,118.011a carantī hariṇaiḥ sārdhaṃ mṛgīva vanacāriṇī 05,118.011c cacāra vipulaṃ dharmaṃ brahmacaryeṇa saṃvṛtā 05,118.012a yayātir api pūrveṣāṃ rājñāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ 05,118.012c bahuvarṣasahasrāyur ayujat kāladharmaṇā 05,118.013a pūrur yaduś ca dvau vaṃśau vardhamānau narottamau 05,118.013c tābhyāṃ pratiṣṭhito loke paraloke ca nāhuṣaḥ 05,118.014a mahīyate narapatir yayātiḥ svargam āsthitaḥ 05,118.014c maharṣikalpo nṛpatiḥ svargāgryaphalabhug vibhuḥ 05,118.015a bahuvarṣasahasrākhye kāle bahuguṇe gate 05,118.015c rājarṣiṣu niṣaṇṇeṣu mahīyaḥsu maharṣiṣu 05,118.016a avamene narān sarvān devān ṛṣigaṇāṃs tathā 05,118.016c yayātir mūḍhavijñāno vismayāviṣṭacetanaḥ 05,118.017a tatas taṃ bubudhe devaḥ śakro balaniṣūdanaḥ 05,118.017c te ca rājarṣayaḥ sarve dhig dhig ity evam abruvan 05,118.018a vicāraś ca samutpanno nirīkṣya nahuṣātmajam 05,118.018c ko nv ayaṃ kasya vā rājñaḥ kathaṃ vā svargam āgataḥ 05,118.019a karmaṇā kena siddho 'yaṃ kva vānena tapaś citam 05,118.019c kathaṃ vā jñāyate svarge kena vā jñāyate 'py uta 05,118.020a evaṃ vicārayantas te rājānaḥ svargavāsinaḥ 05,118.020c dṛṣṭvā papracchur anyonyaṃ yayātiṃ nṛpatiṃ prati 05,118.021a vimānapālāḥ śataśaḥ svargadvārābhirakṣiṇaḥ 05,118.021c pṛṣṭā āsanapālāś ca na jānīmety athābruvan 05,118.022a sarve te hy āvṛtajñānā nābhyajānanta taṃ nṛpam 05,118.022c sa muhūrtād atha nṛpo hataujā abhavat tadā 05,119.001 nārada uvāca 05,119.001a atha pracalitaḥ sthānād āsanāc ca paricyutaḥ 05,119.001c kampitenaiva manasā dharṣitaḥ śokavahninā 05,119.002a mlānasragbhraṣṭavijñānaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ 05,119.002c vighūrṇan srastasarvāṅgaḥ prabhraṣṭābharaṇāmbaraḥ 05,119.003a adṛśyamānas tān paśyann apaśyaṃś ca punaḥ punaḥ 05,119.003c śūnyaḥ śūnyena manasā prapatiṣyan mahītalam 05,119.004a kiṃ mayā manasā dhyātam aśubhaṃ dharmadūṣaṇam 05,119.004c yenāhaṃ calitaḥ sthānād iti rājā vyacintayat 05,119.005a te tu tatraiva rājānaḥ siddhāś cāpsarasas tathā 05,119.005c apaśyanta nirālambaṃ yayātiṃ taṃ paricyutam 05,119.006a athaitya puruṣaḥ kaś cit kṣīṇapuṇyanipātakaḥ 05,119.006c yayātim abravīd rājan devarājasya śāsanāt 05,119.007a atīva madamattas tvaṃ na kaṃ cin nāvamanyase 05,119.007c mānena bhraṣṭaḥ svargas te nārhas tvaṃ pārthivātmaja 05,119.007e na ca prajñāyase gaccha patasveti tam abravīt 05,119.008a pateyaṃ satsv iti vacas trir uktvā nahuṣātmajaḥ 05,119.008c patiṣyaṃś cintayām āsa gatiṃ gatimatāṃ varaḥ 05,119.009a etasminn eva kāle tu naimiṣe pārthivarṣabhān 05,119.009c caturo 'paśyata nṛpas teṣāṃ madhye papāta saḥ 05,119.010a pratardano vasumanāḥ śibirauśīnaro 'ṣṭakaḥ 05,119.010c vājapeyena yajñena tarpayanti sureśvaram 05,119.011a teṣām adhvarajaṃ dhūmaṃ svargadvāram upasthitam 05,119.011c yayātir upajighran vai nipapāta mahīṃ prati 05,119.012a bhūmau svarge ca saṃbaddhāṃ nadīṃ dhūmamayīṃ nṛpaḥ 05,119.012c sa gaṅgām iva gacchantīm ālambya jagatīpatiḥ 05,119.013a śrīmatsv avabhṛthāgryeṣu caturṣu pratibandhuṣu 05,119.013c madhye nipatito rājā lokapālopameṣu ca 05,119.014a caturṣu hutakalpeṣu rājasiṃhamahāgniṣu 05,119.014c papāta madhye rājarṣir yayātiḥ puṇyasaṃkṣaye 05,119.015a tam āhuḥ pārthivāḥ sarve pratimānam iva śriyaḥ 05,119.015c ko bhavān kasya vā bandhur deśasya nagarasya vā 05,119.016a yakṣo vāpy atha vā devo gandharvo rākṣaso 'pi vā 05,119.016c na hi mānuṣarūpo 'si ko vārthaḥ kāṅkṣitas tvayā 05,119.017 yayātir uvāca 05,119.017a yayātir asmi rājarṣiḥ kṣīṇapuṇyaś cyuto divaḥ 05,119.017c pateyaṃ satsv iti dhyāyan bhavatsu patitas tataḥ 05,119.018 rājāna ūcuḥ 05,119.018a satyam etad bhavatu te kāṅkṣitaṃ puruṣarṣabha 05,119.018c sarveṣāṃ naḥ kratuphalaṃ dharmaś ca pratigṛhyatām 05,119.019 yayātir uvāca 05,119.019a nāhaṃ pratigrahadhano brāhmaṇaḥ kṣatriyo hy aham 05,119.019c na ca me pravaṇā buddhiḥ parapuṇyavināśane 05,119.020 nārada uvāca 05,119.020a etasminn eva kāle tu mṛgacaryākramāgatām 05,119.020c mādhavīṃ prekṣya rājānas te 'bhivādyedam abruvan 05,119.021a kim āgamanakṛtyaṃ te kiṃ kurvaḥ śāsanaṃ tava 05,119.021c ājñāpyā hi vayaṃ sarve tava putrās tapodhane 05,119.022a teṣāṃ tad bhāṣitaṃ śrutvā mādhavī parayā mudā 05,119.022c pitaraṃ samupāgacchad yayātiṃ sā vavanda ca 05,119.023a dṛṣṭvā mūrdhnā natān putrāṃs tāpasī vākyam abravīt 05,119.023c dauhitrās tava rājendra mama putrā na te parāḥ 05,119.023e ime tvāṃ tārayiṣyanti diṣṭam etat purātanam 05,119.024a ahaṃ te duhitā rājan mādhavī mṛgacāriṇī 05,119.024c mayāpy upacito dharmas tato 'rdhaṃ pratigṛhyatām 05,119.025a yasmād rājan narāḥ sarve apatyaphalabhāginaḥ 05,119.025c tasmād icchanti dauhitrān yathā tvaṃ vasudhādhipa 05,119.026a tatas te pārthivāḥ sarve śirasā jananīṃ tadā 05,119.026c abhivādya namaskṛtya mātāmaham athābruvan 05,119.027a uccair anupamaiḥ snigdhaiḥ svarair āpūrya medinīm 05,119.027c mātāmahaṃ nṛpatayas tārayanto divaś cyutam 05,119.028a atha tasmād upagato gālavo 'py āha pārthivam 05,119.028c tapaso me 'ṣṭabhāgena svargam ārohatāṃ bhavān 05,120.001 nārada uvāca 05,120.001a pratyabhijñātamātro 'tha sadbhis tair narapuṃgavaḥ 05,120.001b*0463_01 samāruroha nṛpatir aspṛśan vasudhātalam 05,120.001c yayātir divyasaṃsthāno babhūva vigatajvaraḥ 05,120.001d*0464_00 nārada uvāca 05,120.001d*0464_01 pratyujjagāma taṃ sthānaṃ devalokaṃ narādhipaḥ 05,120.001d*0464_02 avyāpya divyasaṃsthānaṃ babhūva vigatajvaraḥ 05,120.002a divyamālyāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ 05,120.002c divyagandhaguṇopeto na pṛthvīm aspṛśat padā 05,120.003a tato vasumanāḥ pūrvam uccair uccārayan vacaḥ 05,120.003c khyāto dānapatir loke vyājahāra nṛpaṃ tadā 05,120.004a prāptavān asmi yal loke sarvavarṇeṣv agarhayā 05,120.004c tad apy atha ca dāsyāmi tena saṃyujyatāṃ bhavān 05,120.005a yat phalaṃ dānaśīlasya kṣamāśīlasya yat phalam 05,120.005c yac ca me phalam ādhāne tena saṃyujyatāṃ bhavān 05,120.006a tataḥ pratardano 'py āha vākyaṃ kṣatriyapuṃgavaḥ 05,120.006c yathā dharmaratir nityaṃ nityaṃ yuddhaparāyaṇaḥ 05,120.007a prāptavān asmi yal loke kṣatradharmodbhavaṃ yaśaḥ 05,120.007c vīraśabdaphalaṃ caiva tena saṃyujyatāṃ bhavān 05,120.007d*0465_01 yathā dharmaratir nityaṃ tena satyena khaṃ vraja 05,120.008a śibirauśīnaro dhīmān uvāca madhurāṃ giram 05,120.008c yathā bāleṣu nārīṣu vaihāryeṣu tathaiva ca 05,120.009a saṃgareṣu nipāteṣu tathāpad vyasaneṣu ca 05,120.009c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me tena satyena khaṃ vraja 05,120.010a yathā prāṇāṃś ca rājyaṃ ca rājan karma sukhāni ca 05,120.010c tyajeyaṃ na punaḥ satyaṃ tena satyena khaṃ vraja 05,120.011a yathā satyena me dharmo yathā satyena pāvakaḥ 05,120.011c prītaḥ śakraś ca satyena tena satyena khaṃ vraja 05,120.012a aṣṭakas tv atha rājarṣiḥ kauśiko mādhavīsutaḥ 05,120.012c anekaśatayajvānaṃ vacanaṃ prāha dharmavit 05,120.013a śataśaḥ puṇḍarīkā me gosavāś ca citāḥ prabho 05,120.013c kratavo vājapeyāś ca teṣāṃ phalam avāpnuhi 05,120.014a na me ratnāni na dhanaṃ na tathānye paricchadāḥ 05,120.014c kratuṣv anupayuktāni tena satyena khaṃ vraja 05,120.014d*0466_01 yadi satyaṃ bravīmy etat tena satyena vai vraja 05,120.015a yathā yathā hi jalpanti dauhitrās taṃ narādhipam 05,120.015c tathā tathā vasumatīṃ tyaktvā rājā divaṃ yayau 05,120.016a evaṃ sarve samastās te rājānaḥ sukṛtais tadā 05,120.016c yayātiṃ svargato bhraṣṭaṃ tārayām āsur añjasā 05,120.017a dauhitrāḥ svena dharmeṇa yajñadānakṛtena vai 05,120.017c caturṣu rājavaṃśeṣu saṃbhūtāḥ kulavardhanāḥ 05,120.017e mātāmahaṃ mahāprājñaṃ divam āropayanti te 05,120.018 rājāna ūcuḥ 05,120.018a rājadharmaguṇopetāḥ sarvadharmaguṇānvitāḥ 05,120.018c dauhitrās te vayaṃ rājan divam āroha pārthivaḥ 05,121.001 nārada uvāca 05,121.001a sadbhir āropitaḥ svargaṃ pārthivair bhūridakṣiṇaiḥ 05,121.001c abhyanujñāya dauhitrān yayātir divam āsthitaḥ 05,121.002a abhivṛṣṭaś ca varṣeṇa nānāpuṣpasugandhinā 05,121.002c pariṣvaktaś ca puṇyena vāyunā puṇyagandhinā 05,121.003a acalaṃ sthānam āruhya dauhitraphalanirjitam 05,121.003c karmabhiḥ svair upacito jajvāla parayā śriyā 05,121.004a upagītopanṛttaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 05,121.004c prītyā pratigṛhītaś ca svarge dundubhinisvanaiḥ 05,121.005a abhiṣṭutaś ca vividhair devarājarṣicāraṇaiḥ 05,121.005c arcitaś cottamārgheṇa daivatair abhinanditaḥ 05,121.006a prāptaḥ svargaphalaṃ caiva tam uvāca pitāmahaḥ 05,121.006c nirvṛtaṃ śāntamanasaṃ vacobhis tarpayann iva 05,121.007a catuṣpādas tvayā dharmaś cito lokyena karmaṇā 05,121.007c akṣayas tava loko 'yaṃ kīrtiś caivākṣayā divi 05,121.007e punas tavādya rājarṣe sukṛteneha karmaṇā 05,121.008a āvṛtaṃ tamasā cetaḥ sarveṣāṃ svargavāsinām 05,121.008c yena tvāṃ nābhijānanti tato 'jñātvāsi pātitaḥ 05,121.009a prītyaiva cāsi dauhitrais tāritas tvam ihāgataḥ 05,121.009c sthānaṃ ca pratipanno 'si karmaṇā svena nirjitam 05,121.009e acalaṃ śāśvataṃ puṇyam uttamaṃ dhruvam avyayam 05,121.010 yayātir uvāca 05,121.010a bhagavan saṃśayo me 'sti kaś cit taṃ chettum arhasi 05,121.010c na hy anyam aham arhāmi praṣṭuṃ lokapitāmaha 05,121.011a bahuvarṣasahasrāntaṃ prajāpālanavardhitam 05,121.011c anekakratudānaughair arjitaṃ me mahat phalam 05,121.012a kathaṃ tad alpakālena kṣīṇaṃ yenāsmi pātitaḥ 05,121.012c bhagavan vettha lokāṃś ca śāśvatān mama nirjitān 05,121.012d*0467_01 kathaṃ nu mama tatsarvaṃ vipranaṣṭaṃ mahādyute 05,121.013 pitāmaha uvāca 05,121.013a bahuvarṣasahasrāntaṃ prajāpālanavardhitam 05,121.013c anekakratudānaughair yat tvayopārjitaṃ phalam 05,121.014a tad anenaiva doṣeṇa kṣīṇaṃ yenāsi pātitaḥ 05,121.014c abhimānena rājendra dhikkṛtaḥ svargavāsibhiḥ 05,121.015a nāyaṃ mānena rājarṣe na balena na hiṃsayā 05,121.015c na śāṭhyena na māyābhir loko bhavati śāśvataḥ 05,121.016a nāvamānyās tvayā rājann avarotkṛṣṭamadhyamāḥ 05,121.016b*0468_01 yayāteś caiva rājarṣeḥ suhṛdāṃ bhūtim icchatām 05,121.016c na hi mānapradagdhānāṃ kaś cid asti samaḥ kva cit 05,121.017a patanārohaṇam idaṃ kathayiṣyanti ye narāḥ 05,121.017c viṣamāṇy api te prāptās tariṣyanti na saṃśayaḥ 05,121.018 nārada uvāca 05,121.018a eṣa doṣo 'bhimānena purā prāpto yayātinā 05,121.018c nirbandhataś cātimātraṃ gālavena mahīpate 05,121.019a śrotavyaṃ hitakāmānāṃ suhṛdāṃ bhūtim icchatām 05,121.019c na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kṣayodayaḥ 05,121.020a tasmāt tvam api gāndhāre mānaṃ krodhaṃ ca varjaya 05,121.020c saṃdhatsva pāṇḍavair vīra saṃrambhaṃ tyaja pārthiva 05,121.020d*0469_01 sa bhavān suhṛdo vaśyaṃ vaco gṛhṇātu mānṛtam 05,121.020d*0469_02 samarthair vigrahaṃ kṛtvā viṣamastho bhaviṣyasi 05,121.020d*0470_00 vaiśaṃpāyanaḥ 05,121.020d*0470_01 evam ukto nṛpaśreṣṭha nāradena suyodhanaḥ 05,121.020d*0470_02 nātiṣṭhad vacane tasmiṃs tatontas tasya tādṛśaḥ 05,121.021a dadāti yat pārthiva yat karoti; yad vā tapas tapyati yaj juhoti 05,121.021c na tasya nāśo 'sti na cāpakarṣo; nānyas tad aśnāti sa eva kartā 05,121.022a idaṃ mahākhyānam anuttamaṃ mataṃ; bahuśrutānāṃ gataroṣarāgiṇām 05,121.022c samīkṣya loke bahudhā pradhāvitā; trivargadṛṣṭiḥ pṛthivīm upāśnute 05,121.022d*0471_01 etat puṇyatamaṃ rājan yayāteś caritaṃ mahat 05,121.022d*0471_02 yac chrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yānti ha mānavāḥ 05,122.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,122.001a bhagavann evam evaitad yathā vadasi nārada 05,122.001c icchāmi cāham apy evaṃ na tv īśo bhagavann aham 05,122.002 vaiśaṃpāyana uvāca 05,122.002a evam uktvā tataḥ kṛṣṇam abhyabhāṣata bhārata 05,122.002c svargyaṃ lokyaṃ ca mām āttha dharmyaṃ nyāyyaṃ ca keśava 05,122.003a na tv ahaṃ svavaśas tāta kriyamāṇaṃ na me priyam 05,122.003b*0472_01 na maṃsyante durātmānaḥ putrā mama janārdana 05,122.003c aṅga duryodhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama 05,122.004a anunetuṃ mahābāho yatasva puruṣottama 05,122.004b*0473_01 na śṛṇoti mahābāho vacanaṃ sādhu bhāṣitam 05,122.004b*0473_02 gāndhāryāś ca hṛṣīkeśa vidurasya ca dhīmataḥ 05,122.004b*0473_03 anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ bhīṣmādīnāṃ hitaiṣiṇām 05,122.004b*0473_04 sa tvaṃ pāpamatiṃ krūraṃ pāpacittam acetanam 05,122.004b*0473_05 anuśādhi durātmānaṃ svayaṃ duryodhanaṃ nṛpam 05,122.004c suhṛtkāryaṃ tu sumahat kṛtaṃ te syāj janārdana 05,122.005a tato 'bhyāvṛtya vārṣṇeyo duryodhanam amarṣaṇam 05,122.005c abravīn madhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavit 05,122.006a duryodhana nibodhedaṃ madvākyaṃ kurusattama 05,122.006c samarthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata 05,122.007a mahāprājña kule jātaḥ sādhv etat kartum arhasi 05,122.007c śrutavṛttopasaṃpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 05,122.008a dauṣkuleyā durātmāno nṛśaṃsā nirapatrapāḥ 05,122.008c ta etad īdṛśaṃ kuryur yathā tvaṃ tāta manyase 05,122.009a dharmārthayuktā loke 'smin pravṛttir lakṣyate satām 05,122.009c asatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha 05,122.010a viparītā tv iyaṃ vṛttir asakṛl lakṣyate tvayi 05,122.010c adharmaś cānubandho 'tra ghoraḥ prāṇaharo mahān 05,122.011a anekaśas tvannimittam ayaśasyaṃ ca bhārata 05,122.011c tam anarthaṃ pariharann ātmaśreyaḥ kariṣyasi 05,122.012a bhrātṝṇām atha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa 05,122.012c adharmyād ayaśasyāc ca karmaṇas tvaṃ pramokṣyase 05,122.013a prājñaiḥ śūrair mahotsāhair ātmavadbhir bahuśrutaiḥ 05,122.013c saṃdhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavair bharatarṣabha 05,122.014a tad dhitaṃ ca priyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 05,122.014c pitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ 05,122.015a kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ 05,122.015c aśvatthāmno vikarṇasya saṃjayasya viśāṃ pate 05,122.016a jñātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa 05,122.016c śame śarma bhavet tāta sarvasya jagatas tathā 05,122.017a hrīmān asi kule jātaḥ śrutavān anṛśaṃsavān 05,122.017c tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuś ca bharatarṣabha 05,122.018a etac chreyo hi manyante pitā yac chāsti bhārata 05,122.018c uttamāpadgataḥ sarvaḥ pituḥ smarati śāsanam 05,122.019a rocate te pitus tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ 05,122.019c sāmātyasya kuruśreṣṭha tat tubhyaṃ tāta rocatām 05,122.020a śrutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyo na pratipadyate 05,122.020c vipākānte dahaty enaṃ kiṃpākam iva bhakṣitam 05,122.021a yas tu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mohān na pratipadyate 05,122.021c sa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate 05,122.022a yas tu niḥśreyasaṃ śrutvā prāptam evābhipadyate 05,122.022c ātmano matam utsṛjya sa loke sukham edhate 05,122.023a yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyān na mṛṣyate 05,122.023c śṛṇoti pratikūlāni dviṣatāṃ vaśam eti saḥ 05,122.024a satāṃ matam atikramya yo 'satāṃ vartate mate 05,122.024c śocante vyasane tasya suhṛdo nacirād iva 05,122.025a mukhyān amātyān utsṛjya yo nihīnān niṣevate 05,122.025c sa ghorām āpadaṃ prāpya nottāram adhigacchati 05,122.026a yo 'satsevī vṛthācāro na śrotā suhṛdāṃ sadā 05,122.026c parān vṛṇīte svān dveṣṭi taṃ gauḥ śapati bhārata 05,122.027a sa tvaṃ virudhya tair vīrair anyebhyas trāṇam icchasi 05,122.027c aśiṣṭebhyo 'samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha 05,122.028a ko hi śakrasamāñ jñātīn atikramya mahārathān 05,122.028c anyebhyas trāṇam āśaṃset tvad anyo bhuvi mānavaḥ 05,122.029a janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtās tvayā 05,122.029c na ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ 05,122.030a mithyāpracaritās tāta janmaprabhṛti pāṇḍavāḥ 05,122.030c tvayi samyaṅ mahābāho pratipannā yaśasvinaḥ 05,122.031a tvayāpi pratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabha 05,122.031c sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśam anvagāḥ 05,122.032a trivargayuktā prājñānām ārambhā bharatarṣabha 05,122.032c dharmārthāv anurudhyante trivargāsaṃbhave narāḥ 05,122.033a pṛthak tu viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīro 'nurudhyate 05,122.033c madhyamo 'rthaṃ kaliṃ bālaḥ kāmam evānurudhyate 05,122.034a indriyaiḥ prasṛto lobhād dharmaṃ viprajahāti yaḥ 05,122.034c kāmārthāv anupāyena lipsamāno vinaśyati 05,122.035a kāmārthau lipsamānas tu dharmam evāditaś caret 05,122.035c na hi dharmād apaity arthaḥ kāmo vāpi kadā cana 05,122.036a upāyaṃ dharmam evāhus trivargasya viśāṃ pate 05,122.036c lipsamāno hi tenāśu kakṣe 'gnir iva vardhate 05,122.037a sa tvaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha 05,122.037c ādhirājyaṃ mahad dīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu 05,122.038a ātmānaṃ takṣati hy eṣa vanaṃ paraśunā yathā 05,122.038c yaḥ samyag vartamāneṣu mithyā rājan pravartate 05,122.038d*0474_01 amitro nātikartavyo nātideyaḥ kadā cana 05,122.038d*0474_02 jīvitaṃ hy api duḥkhārtā na tyajanti kadā cana 05,122.039a na tasya hi matiṃ chindyād yasya necchet parābhavam 05,122.039c avicchinnasya dhīrasya kalyāṇe dhīyate matiḥ 05,122.040a tyaktātmānaṃ na bādheta triṣu lokeṣu bhārata 05,122.040c apy anyaṃ prākṛtaṃ kiṃ cit kim u tān pāṇḍavarṣabhān 05,122.041a amarṣavaśam āpanno na kiṃ cid budhyate naraḥ 05,122.041c chidyate hy ātataṃ sarvaṃ pramāṇaṃ paśya bhārata 05,122.042a śreyas te durjanāt tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ 05,122.042c tair hi saṃprīyamāṇas tvaṃ sarvān kāmān avāpsyasi 05,122.043a pāṇḍavair nirjitāṃ bhūmiṃ bhuñjāno rājasattama 05,122.043c pāṇḍavān pṛṣṭhataḥ kṛtvā trāṇam āśaṃsase 'nyataḥ 05,122.044a duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale 05,122.044c eteṣv aiśvaryam ādhāya bhūtim icchasi bhārata 05,122.045a na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayos tathā 05,122.045c vikrame cāpy aparyāptāḥ pāṇḍavān prati bhārata 05,122.046a na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitās tvayā 05,122.046c kruddhasya bhīmasenasya prekṣituṃ mukham āhave 05,122.047a idaṃ saṃnihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balam 05,122.047c ayaṃ bhīṣmas tathā droṇaḥ karṇaś cāyaṃ tathā kṛpaḥ 05,122.048a bhūriśravāḥ saumadattir aśvatthāmā jayadrathaḥ 05,122.048c aśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṃ dhanaṃjayam 05,122.049a ajeyo hy arjunaḥ kruddhaḥ sarvair api surāsuraiḥ 05,122.049c mānuṣair api gandharvair mā yuddhe ceta ādhithāḥ 05,122.050a dṛśyatāṃ vā pumān kaś cit samagre pārthive bale 05,122.050c yo 'rjunaṃ samare prāpya svastimān āvrajed gṛhān 05,122.051a kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabha 05,122.051c yasmiñ jite jitaṃ te syāt pumān ekaḥ sa dṛśyatām 05,122.052a yaḥ sa devān sagandharvān sayakṣāsurapannagān 05,122.052c ajayat khāṇḍavaprasthe kas taṃ yudhyeta mānavaḥ 05,122.053a tathā virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam 05,122.053c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam 05,122.053d*0475_01 yuddhe yena mahādevaḥ sākṣāt saṃtoṣitaḥ śivaḥ 05,122.054a tam ajeyam anādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇum acyutam 05,122.054c āśaṃsasīha samare vīram arjunam ūrjitam 05,122.055a maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum arhati 05,122.055c yuddhe pratīpam āyāntam api sākṣāt puraṃdaraḥ 05,122.056a bāhubhyām uddhared bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ 05,122.056c pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet 05,122.057a paśya putrāṃs tathā bhrātṝñ jñātīn saṃbandhinas tathā 05,122.057c tvatkṛte na vinaśyeyur ete bharatasattama 05,122.058a astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūd idaṃ kulam 05,122.058c kulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtir narādhipa 05,122.059a tvām eva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ 05,122.059c mahārājye ca pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 05,122.060a mā tāta śriyam āyāntīm avamaṃsthāḥ samudyatām 05,122.060c ardhaṃ pradāya pārthebhyo mahatīṃ śriyam āpsyasi 05,122.061a pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥ 05,122.061c saṃprīyamāṇo mitraiś ca ciraṃ bhadrāṇy avāpsyasi 05,123.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,123.001a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo duryodhanam amarṣaṇam 05,123.001c keśavasya vacaḥ śrutvā provāca bharatarṣabha 05,123.002a kṛṣṇena vākyam ukto 'si suhṛdāṃ śamam icchatā 05,123.002c anupaśyasva tat tāta mā manyuvaśam anvagāḥ 05,123.003a akṛtvā vacanaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ 05,123.003c śreyo na jātu na sukhaṃ na kalyāṇam avāpsyasi 05,123.004a dharmyam arthaṃ mahābāhur āha tvāṃ tāta keśavaḥ 05,123.004c tam artham abhipadyasva mā rājan nīnaśaḥ prajāḥ 05,123.005a imāṃ śriyaṃ prajvalitāṃ bhāratīṃ sarvarājasu 05,123.005c jīvato dhṛtarāṣṭrasya daurātmyād bhraṃśayiṣyasi 05,123.006a ātmānaṃ ca sahāmātyaṃ saputrapaśubāndhavam 05,123.006c sahamitram asadbuddhyā jīvitād bhraṃśayiṣyasi 05,123.007a atikrāman keśavasya tathyaṃ vacanam arthavat 05,123.007c pituś ca bharataśreṣṭha vidurasya ca dhīmataḥ 05,123.008a mā kulaghno 'ntapuruṣo durmatiḥ kāpathaṃ gamaḥ 05,123.008c pitaraṃ mātaraṃ caiva vṛddhau śokāya mā dadaḥ 05,123.009a atha droṇo 'bravīt tatra duryodhanam idaṃ vacaḥ 05,123.009c amarṣavaśam āpannaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ 05,123.010a dharmārthayuktaṃ vacanam āha tvāṃ tāta keśavaḥ 05,123.010c tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavas taj juṣasva narādhipa 05,123.011a prājñau medhāvinau dāntāv arthakāmau bahuśrutau 05,123.011c āhatus tvāṃ hitaṃ vākyaṃ tad ādatsva paraṃtapa 05,123.012a anutiṣṭha mahāprājña kṛṣṇabhīṣmau yad ūcatuḥ 05,123.012c mā vaco laghubuddhīnāṃ samāsthās tvaṃ paraṃtapa 05,123.013a ye tvāṃ protsāhayanty ete naite kṛtyāya karhi cit 05,123.013c vairaṃ pareṣāṃ grīvāyāṃ pratimokṣyanti saṃyuge 05,123.014a mā kurūñ jīghanaḥ sarvān putrān bhrātṝṃs tathaiva ca 05,123.014c vāsudevārjunau yatra viddhy ajeyaṃ balaṃ hi tat 05,123.015a etac caiva mataṃ satyaṃ suhṛdoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 05,123.015c yadi nādāsyase tāta paścāt tapsyasi bhārata 05,123.016a yathoktaṃ jāmadagnyena bhūyān eva tato 'rjunaḥ 05,123.016c kṛṣṇo hi devakīputro devair api durutsahaḥ 05,123.017a kiṃ te sukhapriyeṇeha proktena bharatarṣabha 05,123.017c etat te sarvam ākhyātaṃ yathecchasi tathā kuru 05,123.017e na hi tvām utsahe vaktuṃ bhūyo bharatasattama 05,123.018a tasmin vākyāntare vākyaṃ kṣattāpi viduro 'bravīt 05,123.018c duryodhanam abhiprekṣya dhārtarāṣṭram amarṣaṇam 05,123.019a duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ bharatarṣabha 05,123.019c imau tu vṛddhau śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te 05,123.020a yāv anāthau cariṣyete tvayā nāthena durhṛdā 05,123.020c hatamitrau hatāmātyau lūnapakṣāv iva dvijau 05,123.021a bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām 05,123.021c kulaghnam īdṛśaṃ pāpaṃ janayitvā kupūruṣam 05,123.022a atha duryodhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata 05,123.022c āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam 05,123.023a duryodhana nibodhedaṃ śauriṇoktaṃ mahātmanā 05,123.023c ādatsva śivam atyantaṃ yogakṣemavad avyayam 05,123.024a anena hi sahāyena kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 05,123.024c iṣṭān sarvān abhiprāyān prāpsyāmaḥ sarvarājasu 05,123.025a susaṃhitaḥ keśavena gaccha tāta yudhiṣṭhiram 05,123.025c cara svastyayanaṃ kṛtsnaṃ bhāratānām anāmayam 05,123.026a vāsudevena tīrthena tāta gacchasva saṃgamam 05,123.026c kālaprāptam idaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ 05,123.027a śamaṃ ced yācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam 05,123.027c tvadartham abhijalpantaṃ na tavāsty aparābhavaḥ 05,124.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,124.001a dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā bhīṣmadroṇau samarthya tau 05,124.001c duryodhanam idaṃ vākyam ūcatuḥ śāsanātigam 05,124.002a yāvat kṛṣṇāv asaṃnaddhau yāvat tiṣṭhati gāṇḍivam 05,124.002c yāvad dhaumyo na senāgnau juhotīha dviṣadbalam 05,124.003a yāvan na prekṣate kruddhaḥ senāṃ tava yudhiṣṭhiraḥ 05,124.003c hrīniṣedho maheṣvāsas tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.004a yāvan na dṛṣyate pārthaḥ sveṣv anīkeṣv avasthitaḥ 05,124.004c bhīmaseno maheṣvāsas tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.005a yāvan na carate mārgān pṛtanām abhiharṣayan 05,124.005b*0476_01 bhīmaseno gadāpāṇis tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 05,124.005c yāvan na śātayaty ājau śirāṃsi gajayodhinām 05,124.006a gadayā vīraghātinyā phalānīva vanaspateḥ 05,124.006c kālena paripakvāni tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.007a nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,124.007c virāṭaś ca śikhaṇḍī ca śaiśupāliś ca daṃśitāḥ 05,124.008a yāvan na praviśanty ete nakrā iva mahārṇavam 05,124.008c kṛtāstrāḥ kṣipram asyantas tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.008d*0477_01 yāvan na niśitā bāṇāḥ śarīreṣu mahīkṣitām 05,124.008d*0477_02 yāvan na praviśanty ete tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.009a yāvan na sukumāreṣu śarīreṣu mahīkṣitām 05,124.009c gārdhrapatrāḥ patanty ugrās tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.010a candanāgarudigdheṣu hāraniṣkadhareṣu ca 05,124.010c noraḥsu yāvad yodhānāṃ maheṣvāsair maheṣavaḥ 05,124.011a kṛtāstraiḥ kṣipram asyadbhir dūrapātibhir āyasāḥ 05,124.011c abhilakṣyair nipātyante tāvac chāmyatu vaiśasam 05,124.012a abhivādayamānaṃ tvāṃ śirasā rājakuñjaraḥ 05,124.012c pāṇibhyāṃ pratigṛhṇātu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 05,124.013a dhvajāṅkuśapatākāṅkaṃ dakṣiṇaṃ te sudakṣiṇaḥ 05,124.013c skandhe nikṣipatāṃ bāhuṃ śāntaye bharatarṣabha 05,124.014a ratnauṣadhisametena ratnāṅgulitalena ca 05,124.014c upaviṣṭasya pṛṣṭhaṃ te pāṇinā parimārjatu 05,124.015a śālaskandho mahābāhus tvāṃ svajāno vṛkodaraḥ 05,124.015c sāmnābhivadatāṃ cāpi śāntaye bharatarṣabha 05,124.016a arjunena yamābhyāṃ ca tribhis tair abhivāditaḥ 05,124.016c mūrdhni tān samupāghrāya premṇābhivada pārthiva 05,124.017a dṛṣṭvā tvāṃ pāṇḍavair vīrair bhrātṛbhiḥ saha saṃgatam 05,124.017c yāvad ānandajāśrūṇi pramuñcantu narādhipāḥ 05,124.018a ghuṣyatāṃ rājadhānīṣu sarvasaṃpan mahīkṣitām 05,124.018c pṛthivī bhrātṛbhāvena bhujyatāṃ vijvaro bhava 05,125.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,125.001a śrutvā duryodhano vākyam apriyaṃ kurusaṃsadi 05,125.001c pratyuvāca mahābāhuṃ vāsudevaṃ yaśasvinam 05,125.002a prasamīkṣya bhavān etad vaktum arhati keśava 05,125.002c mām eva hi viśeṣeṇa vibhāṣya parigarhase 05,125.003a bhaktivādena pārthānām akasmān madhusūdana 05,125.003c bhavān garhayate nityaṃ kiṃ samīkṣya balābalam 05,125.004a bhavān kṣattā ca rājā ca ācāryo vā pitāmahaḥ 05,125.004c mām eva parigarhante nānyaṃ kaṃ cana pārthivam 05,125.005a na cāhaṃ lakṣaye kaṃ cid vyabhicāram ihātmanaḥ 05,125.005c atha sarve bhavanto māṃ vidviṣanti sarājakāḥ 05,125.006a na cāhaṃ kaṃ cid atyartham aparādham ariṃdama 05,125.006c vicintayan prapaśyāmi susūkṣmam api keśava 05,125.007a priyābhyupagate dyūte pāṇḍavā madhusūdana 05,125.007c jitāḥ śakuninā rājyaṃ tatra kiṃ mama duṣkṛtam 05,125.008a yat punar draviṇaṃ kiṃ cit tatrājīyanta pāṇḍavāḥ 05,125.008c tebhya evābhyanujñātaṃ tat tadā madhusūdana 05,125.009a aparādho na cāsmākaṃ yat te hy akṣaparājitāḥ 05,125.009c ajeyā jayatāṃ śreṣṭha pārthāḥ pravrājitā vanam 05,125.010a kena cāpy apavādena virudhyante 'ribhiḥ saha 05,125.010c aśaktāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa prahṛṣṭāḥ pratyamitravat 05,125.011a kim asmābhiḥ kṛtaṃ teṣāṃ kasmin vā punar āgasi 05,125.011c dhārtarāṣṭrāñ jighāṃsanti pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha 05,125.012a na cāpi vayam ugreṇa karmaṇā vacanena vā 05,125.012c vitrastāḥ praṇamāmeha bhayād api śatakratoḥ 05,125.013a na ca taṃ kṛṣṇa paśyāmi kṣatradharmam anuṣṭhitam 05,125.013c utsaheta yudhā jetuṃ yo naḥ śatrunibarhaṇa 05,125.014a na hi bhīṣmakṛpadroṇāḥ sagaṇā madhusūdana 05,125.014c devair api yudhā jetuṃ śakyāḥ kim uta pāṇḍavaiḥ 05,125.015a svadharmam anutiṣṭhanto yadi mādhava saṃyuge 05,125.015c śastreṇa nidhanaṃ kāle prāpsyāmaḥ svargam eva tat 05,125.016a mukhyaś caivaiṣa no dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ janārdana 05,125.016c yac chayīmahi saṃgrāme śaratalpagatā vayam 05,125.017a te vayaṃ vīraśayanaṃ prāpsyāmo yadi saṃyuge 05,125.017c apraṇamyaiva śatrūṇāṃ na nas tapsyati mādhava 05,125.018a kaś ca jātu kule jātaḥ kṣatradharmeṇa vartayan 05,125.018c bhayād vṛttiṃ samīkṣyaivaṃ praṇamed iha kasya cit 05,125.019a udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam 05,125.019c apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit 05,125.020a iti mātaṅgavacanaṃ parīpsanti hitepsavaḥ 05,125.020c dharmāya caiva praṇamed brāhmaṇebhyaś ca madvidhaḥ 05,125.021a acintayan kaṃ cid anyaṃ yāvajjīvaṃ tathācaret 05,125.021c eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ matam etac ca me sadā 05,125.022a rājyāṃśaś cābhyanujñāto yo me pitrā purābhavat 05,125.022c na sa labhyaḥ punar jātu mayi jīvati keśava 05,125.023a yāvac ca rājā dhriyate dhṛtarāṣṭro janārdana 05,125.023c nyastaśastrā vayaṃ te vāpy upajīvāma mādhava 05,125.024a yady adeyaṃ purā dattaṃ rājyaṃ paravato mama 05,125.024c ajñānād vā bhayād vāpi mayi bāle janārdana 05,125.025a na tad adya punar labhyaṃ pāṇḍavair vṛṣṇinandana 05,125.025c dhriyamāṇe mahābāho mayi saṃprati keśava 05,125.026a yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa mādhava 05,125.026c tāvad apy aparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati 05,126.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,126.001a tataḥ prahasya dāśārhaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 05,126.001c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi 05,126.002a lapsyase vīraśayanaṃ kāmam etad avāpsyasi 05,126.002c sthiro bhava sahāmātyo vimardo bhavitā mahān 05,126.003a yac caivaṃ manyase mūḍha na me kaś cid vyatikramaḥ 05,126.003c pāṇḍaveṣv iti tat sarvaṃ nibodhata narādhipāḥ 05,126.004a śriyā saṃtapyamānena pāṇḍavānāṃ mahātmanām 05,126.004c tvayā durmantritaṃ dyūtaṃ saubalena ca bhārata 05,126.005a kathaṃ ca jñātayas tāta śreyāṃsaḥ sādhusaṃmatāḥ 05,126.005c tathānyāyyam upasthātuṃ jihmenājihmacāriṇaḥ 05,126.006a akṣadyūtaṃ mahāprājña satām aratināśanam 05,126.006c asatāṃ tatra jāyante bhedāś ca vyasanāni ca 05,126.007a tad idaṃ vyasanaṃ ghoraṃ tvayā dyūtamukhaṃ kṛtam 05,126.007c asamīkṣya sadācāraiḥ sārdhaṃ pāpānubandhanaiḥ 05,126.008a kaś cānyo jñātibhāryāṃ vai viprakartuṃ tathārhati 05,126.008c ānīya ca sabhāṃ vaktuṃ yathoktā draupadī tvayā 05,126.009a kulīnā śīlasaṃpannā prāṇebhyo 'pi garīyasī 05,126.009c mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ tathā vinikṛtā tvayā 05,126.010a jānanti kuravaḥ sarve yathoktāḥ kurusaṃsadi 05,126.010c duḥśāsanena kaunteyāḥ pravrajantaḥ paraṃtapāḥ 05,126.011a samyagvṛtteṣv alubdheṣu satataṃ dharmacāriṣu 05,126.011c sveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuś cared evam asāṃpratam 05,126.012a nṛśaṃsānām anāryāṇāṃ paruṣāṇāṃ ca bhāṣaṇam 05,126.012c karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca tvayā ca bahuśaḥ kṛtam 05,126.013a saha mātrā pradagdhuṃ tān bālakān vāraṇāvate 05,126.013c āsthitaḥ paramaṃ yatnaṃ na samṛddhaṃ ca tat tava 05,126.014a ūṣuś ca suciraṃ kālaṃ pracchannāḥ pāṇḍavās tadā 05,126.014c mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane 05,126.015a viṣeṇa sarpabandhaiś ca yatitāḥ pāṇḍavās tvayā 05,126.015c sarvopāyair vināśāya na samṛddhaṃ ca tat tava 05,126.015d*0478_01 evaṃvṛttaḥ kathaṃ rājye sthātum arhasi pāpakṛt 05,126.015d*0478_02 sa rājyāc ca sukhāc caiva hāsyase kulapāṃsana 05,126.016a evaṃbuddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvṛttiḥ sadā bhavān 05,126.016c kathaṃ te nāparādho 'sti pāṇḍaveṣu mahātmasu 05,126.016d*0479_01 yac caibhyo yācamānebhyaḥ pitryam aṃśaṃ na ditsasi 05,126.016d*0479_02 tac ca pāpa pradātāsi bhraṣṭaiśvaryo nipātitaḥ 05,126.017a kṛtvā bahūny akāryāṇi pāṇḍaveṣu nṛśaṃsavat 05,126.017c mithyāvṛttir anāryaḥ sann adya vipratipadyase 05,126.018a mātāpitṛbhyāṃ bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca 05,126.018c śāmyeti muhur ukto 'si na ca śāmyasi pārthiva 05,126.019a śame hi sumahān arthas tava pārthasya cobhayoḥ 05,126.019c na ca rocayase rājan kim anyad buddhilāghavāt 05,126.020a na śarma prāpsyase rājann utkramya suhṛdāṃ vacaḥ 05,126.020c adharmyam ayaśasyaṃ ca kriyate pārthiva tvayā 05,126.021a evaṃ bruvati dāśārhe duryodhanam amarṣaṇam 05,126.021c duḥśāsana idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi 05,126.022a na cet saṃdhāsyase rājan svena kāmena pāṇḍavaiḥ 05,126.022c baddhvā kila tvāṃ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ 05,126.023a vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīn etān manujarṣabha 05,126.023c pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmo droṇaḥ pitā ca te 05,126.024a bhrātur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ 05,126.024c kruddhaḥ prātiṣṭhatotthāya mahānāga iva śvasan 05,126.025a viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 05,126.025c kṛpaṃ ca somadattaṃ ca bhīṣmaṃ droṇaṃ janārdanam 05,126.026a sarvān etān anādṛtya durmatir nirapatrapaḥ 05,126.026c aśiṣṭavad amaryādo mānī mānyāvamānitā 05,126.027a taṃ prasthitam abhiprekṣya bhrātaro manujarṣabham 05,126.027c anujagmuḥ sahāmātyā rājānaś cāpi sarvaśaḥ 05,126.028a sabhāyām utthitaṃ kruddhaṃ prasthitaṃ bhrātṛbhiḥ saha 05,126.028c duryodhanam abhiprekṣya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 05,126.029a dharmārthāv abhisaṃtyajya saṃrambhaṃ yo 'numanyate 05,126.029c hasanti vyasane tasya durhṛdo nacirād iva 05,126.030a durātmā rājaputro 'yaṃ dhārtarāṣṭro 'nupāyavit 05,126.030c mithyābhimānī rājyasya krodhalobhavaśānugaḥ 05,126.031a kālapakvam idaṃ manye sarvakṣatraṃ janārdana 05,126.031c sarve hy anusṛtā mohāt pārthivāḥ saha mantribhiḥ 05,126.032a bhīṣmasyātha vacaḥ śrutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ 05,126.032c bhīṣmadroṇamukhān sarvān abhyabhāṣata vīryavān 05,126.033a sarveṣāṃ kuruvṛddhānāṃ mahān ayam atikramaḥ 05,126.033c prasahya mandam aiśvarye na niyacchata yan nṛpam 05,126.034a tatra kāryam ahaṃ manye prāptakālam ariṃdamāḥ 05,126.034c kriyamāṇe bhavec chreyas tat sarvaṃ śṛṇutānaghāḥ 05,126.035a pratyakṣam etad bhavatāṃ yad vakṣyāmi hitaṃ vacaḥ 05,126.035c bhavatām ānukūlyena yadi roceta bhāratāḥ 05,126.036a bhojarājasya vṛddhasya durācāro hy anātmavān 05,126.036c jīvataḥ pitur aiśvaryaṃ hṛtvā manyuvaśaṃ gataḥ 05,126.037a ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ 05,126.037c jñātīnāṃ hitakāmena mayā śasto mahāmṛdhe 05,126.038a āhukaḥ punar asmābhir jñātibhiś cāpi satkṛtaḥ 05,126.038c ugrasenaḥ kṛto rājā bhojarājanyavardhanaḥ 05,126.039a kaṃsam ekaṃ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ 05,126.039c saṃbhūya sukham edhante bhāratāndhakavṛṣṇayaḥ 05,126.040a api cāpy avadad rājan parameṣṭhī prajāpatiḥ 05,126.040c vyūḍhe devāsure yuddhe 'bhyudyateṣv āyudheṣu ca 05,126.041a dvaidhībhūteṣu lokeṣu vinaśyatsu ca bhārata 05,126.041c abravīt sṛṣṭimān devo bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 05,126.042a parābhaviṣyanty asurā daiteyā dānavaiḥ saha 05,126.042c ādityā vasavo rudrā bhaviṣyanti divaukasaḥ 05,126.043a devāsuramanuṣyāś ca gandharvoragarākṣasāḥ 05,126.043c asmin yuddhe susaṃyattā haniṣyanti parasparam 05,126.043d*0480_01 vartamānaṃ jagat sarvaṃ muhūrtān na bhaviṣyati 05,126.043d*0480_02 anyanāśena jagato lokasya ca paraṃtapa 05,126.044a iti matvābravīd dharmaṃ parameṣṭhī prajāpatiḥ 05,126.044c varuṇāya prayacchaitān baddhvā daiteyadānavān 05,126.045a evam uktas tato dharmo niyogāt parameṣṭhinaḥ 05,126.045c varuṇāya dadau sarvān baddhvā daiteyadānavān 05,126.046a tān baddhvā dharmapāśaiś ca svaiś ca pāśair jaleśvaraḥ 05,126.046c varuṇaḥ sāgare yatto nityaṃ rakṣati dānavān 05,126.047a tathā duryodhanaṃ karṇaṃ śakuniṃ cāpi saubalam 05,126.047c baddhvā duḥśāsanaṃ cāpi pāṇḍavebhyaḥ prayacchata 05,126.048a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet 05,126.048c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 05,126.049a rājan duryodhanaṃ baddhvā tataḥ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 05,126.049c tvatkṛte na vinaśyeyuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 05,127.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,127.001a kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 05,127.001c viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo 'bhyabhāṣata 05,127.002a gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīm 05,127.002c ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim 05,127.003a yadi sāpi durātmānaṃ śamayed duṣṭacetasam 05,127.003c api kṛṣṇāya suhṛdas tiṣṭhema vacane vayam 05,127.004a api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet 05,127.004c durbuddher duḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ 05,127.005a api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat 05,127.005c śamayec cirarātrāya yogakṣemavad avyayam 05,127.006a rājñas tu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm 05,127.006c ānayām āsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 05,127.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,127.007a eṣa gāndhāri putras te durātmā śāsanātigaḥ 05,127.007c aiśvaryalobhād aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati 05,127.008a aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ 05,127.008c sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ 05,127.009 vaiśaṃpāyana uvāca 05,127.009a sā bhartur vacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī 05,127.009c anvicchantī mahac chreyo gāndhārī vākyam abravīt 05,127.010a ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukam āturam 05,127.010c na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā 05,127.010d*0481_01 āptum āptaṃ tathāpīdam avinītena sarvathā 05,127.011a tvaṃ hy evātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ 05,127.011c yo jānan pāpatām asya tatprajñām anuvartase 05,127.012a sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho moham āsthitaḥ 05,127.012c aśakyo 'dya tvayā rājan vinivartayituṃ balāt 05,127.013a rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ 05,127.013c duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro 'śnute phalam 05,127.014a kathaṃ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ 05,127.014c bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ 05,127.015a yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ 05,127.015c nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kas tatra pātayet 05,127.016a śāsanād dhṛtarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam 05,127.016c mātuś ca vacanāt kṣattā sabhāṃ prāveśayat punaḥ 05,127.017a sa mātur vacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥ 05,127.017c abhitāmrekṣaṇaḥ krodhān niḥśvasann iva pannagaḥ 05,127.018a taṃ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam 05,127.018c vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyam abravīt 05,127.019a duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka 05,127.019c hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam 05,127.019d*0482_01 duryodhana yad āha tvāṃ pitā bharatasattama 05,127.019d*0482_02 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā suhṛdāṃ kuru tad vacaḥ 05,127.020a bhīṣmasya tu pituś caiva mama cāpacitiḥ kṛtā 05,127.020c bhaved droṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā 05,127.021a na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate 05,127.021c avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha 05,127.022a na hy avaśyendriyo rājyam aśnīyād dīrgham antaram 05,127.022c vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet 05,127.023a kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ 05,127.023c tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm 05,127.024a lokeśvaraprabhutvaṃ hi mahad etad durātmabhiḥ 05,127.024c rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyam abhirakṣitum 05,127.025a indriyāṇi mahat prepsur niyacched arthadharmayoḥ 05,127.025c indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaiḥ 05,127.026a avidhyeyāni hīmāni vyāpādayitum apy alam 05,127.026c avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim 05,127.027a avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate 05,127.027c ajitātmājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate 05,127.028a ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet 05,127.028c tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate 05,127.029a vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu 05,127.029c parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate 05,127.030a kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau 05,127.030c kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ 05,127.031a yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhur mukham 05,127.031c bibhyato 'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau 05,127.032a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ 05,127.032c samyag vijetuṃ yo veda sa mahīm abhijāyate 05,127.033a satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhaven nṛpaḥ 05,127.033c īpsann arthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam 05,127.034a kāmābhibhūtaḥ krodhād vā yo mithyā pratipadyate 05,127.034c sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavanty uta 05,127.035a ekībhūtair mahāprājñaiḥ śūrair arinibarhaṇaiḥ 05,127.035c pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī 05,127.036a yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo droṇaś cāpi mahārathaḥ 05,127.036c āhatus tāta tat satyam ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau 05,127.037a prapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 05,127.037c prasanno hi sukhāya syād ubhayor eva keśavaḥ 05,127.038a suhṛdām arthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane 05,127.038c prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ 05,127.039a na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham 05,127.039c na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ 05,127.040a bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca 05,127.040c datto 'ṃśaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedād bhītair ariṃdama 05,127.041a tasya caitat pradānasya phalam adyānupaśyasi 05,127.041c yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūrair nihatakaṇṭakām 05,127.042a prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama 05,127.042c yadīcchasi sahāmātyo bhoktum ardhaṃ mahīkṣitām 05,127.043a alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvanam 05,127.043c suhṛdāṃ vacane tiṣṭhan yaśaḥ prāpsyasi bhārata 05,127.044a śrīmadbhir ātmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiḥ 05,127.044c pāṇḍavair vigrahas tāta bhraṃśayen mahataḥ sukhāt 05,127.045a nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam 05,127.045c svam aṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha 05,127.046a alam ahnā nikāro 'yaṃ trayodaśa samāḥ kṛtaḥ 05,127.046c śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam 05,127.047a na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yas tvadartham abhīpsati 05,127.047c sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaś ca te 05,127.048a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjaye 05,127.048c dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam 05,127.049a amarṣavaśam āpanno mā kurūṃs tāta jīghanaḥ 05,127.049c sarvā hi pṛthivī spṛṣṭā tvat pāṇḍavakṛte vadham 05,127.050a yac ca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ 05,127.050c yotsyante sarvaśaktyeti naitad adyopapadyate 05,127.051a samaṃ hi rājyaṃ prītiś ca sthānaṃ ca vijitātmanām 05,127.051c pāṇḍaveṣv atha yuṣmāsu dharmas tv abhyadhikas tataḥ 05,127.052a rājapiṇḍabhayād ete yadi hāsyanti jīvitam 05,127.052c na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiram udīkṣitum 05,127.053a na lobhād arthasaṃpattir narāṇām iha dṛśyate 05,127.053c tad alaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha 05,128.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,128.001a tat tu vākyam anādṛtya so 'rthavan mātṛbhāṣitam 05,128.001c punaḥ pratasthe saṃrambhāt sakāśam akṛtātmanām 05,128.002a tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayām āsa kauravaḥ 05,128.002c saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha 05,128.002d*0483_01 duryodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ karṇaṃ duḥśāsano 'bravīt 05,128.002d*0483_02 no cet saṃdhāsyase rājan svena kāmena pāṇḍavaiḥ 05,128.002d*0483_03 baddhvaiva tvāṃ pradāsyanti pāṇḍuputrāya bhārata 05,128.002d*0483_04 vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīn etān bharatarṣabha 05,128.002d*0483_05 pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmadroṇau pitā ca te 05,128.002d*0483_06 duḥśāsanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabha 05,128.002d*0483_07 duryodhano dhārtarāṣṭro niḥśvasya prahasann iva 05,128.002d*0483_08 ekāntam upasaṃgamya mantraṃ punar amantrayat 05,128.003a duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca 05,128.003c duḥśāsanacaturthānām idam āsīd viceṣṭitam 05,128.004a purāyam asmān gṛhṇāti kṣiprakārī janārdanaḥ 05,128.004c sahito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca 05,128.005a vayam eva hṛṣīkeśaṃ nigṛhṇīma balād iva 05,128.005c prasahya puruṣavyāghram indro vairocaniṃ yathā 05,128.006a śrutvā gṛhītaṃ vārṣṇeyaṃ pāṇḍavā hatacetasaḥ 05,128.006c nirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ 05,128.007a ayaṃ hy eṣāṃ mahābāhuḥ sarveṣāṃ śarma varma ca 05,128.007c asmin gṛhīte varade ṛṣabhe sarvasātvatām 05,128.007e nirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ somakaiḥ saha 05,128.008a tasmād vayam ihaivainaṃ keśavaṃ kṣiprakāriṇam 05,128.008c krośato dhṛtarāṣṭrasya baddhvā yotsyāmahe ripūn 05,128.009a teṣāṃ pāpam abhiprāyaṃ pāpānāṃ duṣṭacetasām 05,128.009c iṅgitajñaḥ kaviḥ kṣipram anvabudhyata sātyakiḥ 05,128.010a tadartham abhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥ 05,128.010c abravīt kṛtavarmāṇaṃ kṣipraṃ yojaya vāhinīm 05,128.011a vyūḍhānīkaḥ sabhādvāram upatiṣṭhasva daṃśitaḥ 05,128.011c yāvad ākhyāmy ahaṃ caitat kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe 05,128.012a sa praviśya sabhāṃ vīraḥ siṃho giriguhām iva 05,128.012c ācaṣṭa tam abhiprāyaṃ keśavāya mahātmane 05,128.013a dhṛtarāṣṭraṃ tataś caiva viduraṃ cānvabhāṣata 05,128.013c teṣām etam abhiprāyam ācacakṣe smayann iva 05,128.014a dharmād apetam arthāc ca karma sādhuvigarhitam 05,128.014c mandāḥ kartum ihecchanti na cāvāpyaṃ kathaṃ cana 05,128.015a purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥ 05,128.015c dharṣitāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhalobhavaśānugāḥ 05,128.016a imaṃ hi puṇḍarīkākṣaṃ jighṛkṣanty alpacetasaḥ 05,128.016c paṭenāgniṃ prajvalitaṃ yathā bālā yathā jaḍāḥ 05,128.017a sātyakes tad vacaḥ śrutvā viduro dīrghadarśivān 05,128.017c dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhum abravīt kurusaṃsadi 05,128.017d@007_0001 yathā vārāṇasī dagdhā sāśvā sarathakuñjarā 05,128.017d@007_0002 sānubandhas tu kṛṣṇena kāśīnām ṛṣabho hataḥ 05,128.017d@007_0003 tathā nāgapuraṃ dagdhvā śaṅkhacakragadādharaḥ 05,128.017d@007_0004 svayaṃ kāleśvaro bhūtvā nāśayiṣyati kauravān 05,128.017d@007_0005 pārijātaharaṃ hy enam ekaṃ yadusukhāvaham 05,128.017d@007_0006 nābhyavartata saṃrabdho vṛtrahā vasubhiḥ saha 05,128.017d@007_0007 prāpya nirmocane pāśān ṣaṭsahasrāṃs tarasvinaḥ 05,128.017d@007_0008 hṛtās te vāsudevena hy upasaṃkramya kauravān 05,128.017d@007_0009 dvāram āsādya saubhasya vidhūya gadayā girim 05,128.017d@007_0010 dyumatsenaḥ sahāmātyaḥ kṛṣṇena vinipātitaḥ 05,128.017d@007_0011 śeṣavattvāt kurūṇāṃ tu dharmāpekṣī tathācyutaḥ 05,128.017d@007_0012 kṣamate puṇḍarīkākṣaḥ śaktaḥ san pāpakarmaṇām 05,128.017d@007_0013 ete hi yadi govindam icchanti saha rājabhiḥ 05,128.017d@007_0014 adyaivātithayaḥ sarve bhaviṣyanti yamasya te 05,128.017d@007_0015 yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ 05,128.017d@007_0016 tathā cakrabhṛtaḥ sarve vaśam eṣyanti kauravāḥ 05,128.018a rājan parītakālās te putrāḥ sarve paraṃtapa 05,128.018c ayaśasyam aśakyaṃ ca karma kartuṃ samudyatāḥ 05,128.019a imaṃ hi puṇḍarīkākṣam abhibhūya prasahya ca 05,128.019c nigrahītuṃ kilecchanti sahitā vāsavānujam 05,128.020a imaṃ puruṣaśārdūlam apradhṛṣyaṃ durāsadam 05,128.020c āsādya na bhaviṣyanti pataṃgā iva pāvakam 05,128.020d*0484_01 ete na śaktāḥ sarve hi sāhasāt kartum udyatāḥ 05,128.021a ayam icchan hi tān sarvān yatamānāñ janārdanaḥ 05,128.021c siṃho mṛgān iva kruddho gamayed yamasādanam 05,128.022a na tv ayaṃ ninditaṃ karma kuryāt kṛṣṇaḥ kathaṃ cana 05,128.022c na ca dharmād apakrāmed acyutaḥ puruṣottamaḥ 05,128.023a vidureṇaivam ukte tu keśavo vākyam abravīt 05,128.023c dhṛtarāṣṭram abhiprekṣya suhṛdāṃ śṛṇvatāṃ mithaḥ 05,128.024a rājann ete yadi kruddhā māṃ nigṛhṇīyur ojasā 05,128.024c ete vā mām ahaṃ vainān anujānīhi pārthiva 05,128.025a etān hi sarvān saṃrabdhān niyantum aham utsahe 05,128.025c na tv ahaṃ ninditaṃ karma kuryāṃ pāpaṃ kathaṃ cana 05,128.026a pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ svārthād dhāsyanti te sutāḥ 05,128.026c ete ced evam icchanti kṛtakāryo yudhiṣṭhiraḥ 05,128.026c*0485_01 **** **** sāmātyāḥ saha bandhubhiḥ 05,128.026c*0485_02 adyaiva kṛtakṛtyas tu 05,128.027a adyaiva hy aham etāṃś ca ye caitān anu bhārata 05,128.027b*0486_01 nigṛhya rājye rājānaṃ sthāpayiṣyāmi pāṇḍavam 05,128.027b*0486_02 eṣa me niścayo rājan yady eṣo 'sya viniścayaḥ 05,128.027b*0486_03 nardantu sahitāḥ śaṅkhāḥ paṇavānakanisvanaiḥ 05,128.027b*0486_04 anāyāsena pārthānāṃ vartatāṃ ca śivaṃ mahat 05,128.027c nigṛhya rājan pārthebhyo dadyāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhavet 05,128.028a idaṃ tu na pravarteyaṃ ninditaṃ karma bhārata 05,128.028c saṃnidhau te mahārāja krodhajaṃ pāpabuddhijam 05,128.029a eṣa duryodhano rājan yathecchati tathāstu tat 05,128.029c ahaṃ tu sarvān samayān anujānāmi bhārata 05,128.030a etac chrutvā tu viduraṃ dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata 05,128.030c kṣipram ānaya taṃ pāpaṃ rājyalubdhaṃ suyodhanam 05,128.031a sahamitraṃ sahāmātyaṃ sasodaryaṃ sahānugam 05,128.031c śaknuyāṃ yadi panthānam avatārayituṃ punaḥ 05,128.032a tato duryodhanaṃ kṣattā punaḥ prāveśayat sabhām 05,128.032c akāmaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam 05,128.033a atha duryodhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata 05,128.033c karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājabhiś cābhisaṃvṛtam 05,128.034a nṛśaṃsa pāpabhūyiṣṭha kṣudrakarmasahāyavān 05,128.034c pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya pāpaṃ karma cikīrṣasi 05,128.035a aśakyam ayaśasyaṃ ca sadbhiś cāpi vigarhitam 05,128.035c yathā tvādṛśako mūḍho vyavasyet kulapāṃsanaḥ 05,128.036a tvam imaṃ puṇḍarīkākṣam apradhṛṣyaṃ durāsadam 05,128.036c pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya nigrahītuṃ kilecchasi 05,128.037a yo na śakyo balātkartuṃ devair api savāsavaiḥ 05,128.037c taṃ tvaṃ prārthayase manda bālaś candramasaṃ yathā 05,128.038a devair manuṣyair gandharvair asurair uragaiś ca yaḥ 05,128.038c na soḍhuṃ samare śakyas taṃ na budhyasi keśavam 05,128.039a durgrahaḥ pāṇinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī 05,128.039c durdharā pṛthivī mūrdhnā durgrahaḥ keśavo balāt 05,128.040a ity ukte dhṛtarāṣṭreṇa kṣattāpi viduro 'bravīt 05,128.040c duryodhanam abhiprekṣya dhārtarāṣṭram amarṣaṇam 05,128.041a saubhadvāre vānarendro dvivido nāma nāmataḥ 05,128.041c śilāvarṣeṇa mahatā chādayām āsa keśavam 05,128.041d*0487_01 duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama sāṃpratam 05,128.042a grahītukāmo vikramya sarvayatnena mādhavam 05,128.042c grahītuṃ nāśakat tatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt 05,128.043a nirmocane ṣaṭ sahasrāḥ pāśair baddhvā mahāsurāḥ 05,128.043c grahītuṃ nāśakaṃś cainaṃ taṃ tvaṃ prārthayase balāt 05,128.044a prāgjyotiṣagataṃ śauriṃ narakaḥ saha dānavaiḥ 05,128.044c grahītuṃ nāśakat tatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt 05,128.044d*0488_01 anekayugavarṣāyur nihatya narakaṃ mṛdhe 05,128.044d*0488_02 nītvā kanyāsahasrāṇi upayeme yathāvidhi 05,128.045a anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tathā 05,128.045c govardhano dhāritaś ca gavārthe bharatarṣabha 05,128.046a ariṣṭo dhenukaś caiva cāṇūraś ca mahābalaḥ 05,128.046c aśvarājaś ca nihataḥ kaṃsaś cāriṣṭam ācaran 05,128.047a jarāsaṃdhaś ca vakraś ca śiśupālaś ca vīryavān 05,128.047c bāṇaś ca nihataḥ saṃkhye rājānaś ca niṣūditāḥ 05,128.048a varuṇo nirjito rājā pāvakaś cāmitaujasā 05,128.048c pārijātaṃ ca haratā jitaḥ sākṣāc chacīpatiḥ 05,128.049a ekārṇave śayānena hatau tau madhukaiṭabhau 05,128.049b*0489_01 janmāntaram upāgamya hatavān vālinaṃ tathā 05,128.049b*0489_02 anye ca bhrātaras tasya kumbhakarṇādayo mṛdhe 05,128.049b*0489_03 bibhīṣaṇaṃ tu saṃsthāpya sītāṃ cādāya maithilīm 05,128.049b*0489_04 pālayām āsa vidhivad rājyaṃ nihatakaṇṭakam 05,128.049c janmāntaram upāgamya hayagrīvas tathā hataḥ 05,128.050a ayaṃ kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe 05,128.050c yad yad icched ayaṃ śauris tat tat kuryād ayatnataḥ 05,128.051a taṃ na budhyasi govindaṃ ghoravikramam acyutam 05,128.051c āśīviṣam iva kruddhaṃ tejorāśim anirjitam 05,128.052a pradharṣayan mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 05,128.052c pataṃgo 'gnim ivāsādya sāmātyo na bhaviṣyasi 05,128.052d*0490_01 tato 'nādṛtya vākyāni duḥśāsanapurogamāḥ 05,128.052d*0490_02 niyantumanaso duṣṭāḥ kṛṣṇaṃ matvā suyodhanam 05,128.052d*0490_03 babandhuḥ pāśajālena devamāyāvimohitāḥ 05,128.052d*0490_04 prākrośantaṃ ca rājānaṃ pratimucya savismayāḥ 05,128.052d*0490_05 ity adhikaṃ kva cit pustake dṛṣṭaṃ tad asaṃbaddhaṃ pratīyate 05,128.052d*0490_05 katham āsīd idam iti tad adbhutam ivābhavat 05,129.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,129.001a vidureṇaivam ukte tu keśavaḥ śatrupūgahā 05,129.001c duryodhanaṃ dhārtarāṣṭram abhyabhāṣata vīryavān 05,129.001d*0491_01 yadā yadā paśyasi vānaradhvajaṃ 05,129.001d*0491_02 dhanurdharaṃ pāṇḍavamadhyamaṃ raṇe 05,129.001d*0491_03 gadāgrahastaṃ bhramataṃ vṛkodaraṃ 05,129.001d*0491_04 tadā tadā dāsyasi sarvamedinīm 05,129.002a eko 'ham iti yan mohān manyase māṃ suyodhana 05,129.002c paribhūya ca durbuddhe grahītuṃ māṃ cikīrṣasi 05,129.003a ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavṛṣṇayaḥ 05,129.003c ihādityāś ca rudrāś ca vasavaś ca maharṣibhiḥ 05,129.004a evam uktvā jahāsoccaiḥ keśavaḥ paravīrahā 05,129.004c tasya saṃsmayataḥ śaurer vidyudrūpā mahātmanaḥ 05,129.004d*0492_01 yugapac ca viniṣpetuḥ sahitāḥ sarvadevatāḥ 05,129.004e aṅguṣṭhamātrās tridaśā mumucuḥ pāvakārciṣaḥ 05,129.005a tasya brahmā lalāṭastho rudro vakṣasi cābhavat 05,129.005c lokapālā bhujeṣv āsann agnir āsyād ajāyata 05,129.005d*0493_01 ugrāyudhadharāḥ sarve divyena vapuṣānvitāḥ 05,129.006a ādityāś caiva sādhyāś ca vasavo 'thāśvināv api 05,129.006c marutaś ca sahendreṇa viśvedevās tathaiva ca 05,129.006e babhūvuś caiva rūpāṇi yakṣagandharvarakṣasām 05,129.007a prādurāstāṃ tathā dorbhyāṃ saṃkarṣaṇadhanaṃjayau 05,129.007c dakṣiṇe 'thārjuno dhanvī halī rāmaś ca savyataḥ 05,129.008a bhīmo yudhiṣṭhiraś caiva mādrīputrau ca pṛṣṭhataḥ 05,129.008c andhakā vṛṣṇayaś caiva pradyumnapramukhās tataḥ 05,129.009a agre babhūvuḥ kṛṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ 05,129.009c śaṅkhacakragadāśaktiśārṅgalāṅgalanandakāḥ 05,129.010a adṛśyantodyatāny eva sarvapraharaṇāni ca 05,129.010c nānābāhuṣu kṛṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ 05,129.011a netrābhyāṃ nas tataś caiva śrotrābhyāṃ ca samantataḥ 05,129.011c prādurāsan mahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ 05,129.011e romakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ 05,129.011f*0494_01 sahasracaraṇaḥ śrīmāñ śatabāhuḥ sahasradṛk 05,129.011f*0494_02 talāni nāgalokaś ca gulphādho dadṛśe tadā 05,129.011f*0494_03 candrasūryau tathā netre grahā vai sarvataḥ sthitāḥ 05,129.011f*0494_04 ūrdhvalokāś ca sarve 'pi kukṣau tasya vyavasthitāḥ 05,129.011f*0494_05 saritaḥ sāgarāś caiva svedas tasya mahātmanaḥ 05,129.011f*0494_06 asthīni parvatāḥ sarve vṛkṣā romāṇi tasya hi 05,129.011f*0494_07 nimeṣaṇaṃ rātryahani jihvāyāṃ śāradā tathā 05,129.012a taṃ dṛṣṭvā ghoram ātmānaṃ keśavasya mahātmanaḥ 05,129.012c nyamīlayanta netrāṇi rājānas trastacetasaḥ 05,129.013a ṛte droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca viduraṃ ca mahāmatim 05,129.013c saṃjayaṃ ca mahābhāgam ṛṣīṃś caiva tapodhanān 05,129.013e prādāt teṣāṃ sa bhagavān divyaṃ cakṣur janārdanaḥ 05,129.013f*0495_01 tatrādbhutam abhūd rājan dhṛtarāṣṭraḥ svacakṣuṣī 05,129.013f*0495_02 labdhavān vāsudevasya viśvarūpadidṛkṣayā 05,129.013f*0495_03 labdhacakṣuṣam āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ narādhipāḥ 05,129.013f*0495_04 vismitā ṛṣibhiḥ sārdhaṃ tuṣṭuvur madhusūdanam 05,129.013f@008_0001 dhṛtarāṣṭrāya pradadau bhagavān divyacakṣuṣī 05,129.013f@008_0002 dadarśa paramaṃ rūpaṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 05,129.013f@008_0003 tato devāḥ sagandharvāḥ kiṃnarāś ca mahoragāḥ 05,129.013f@008_0004 ṛṣayaś ca mahābhāgā lokapālaiḥ samanvitāḥ 05,129.013f@008_0005 praṇamya śirasā devaṃ tuṣṭuvuḥ prāñjali sthitāḥ 05,129.013f@008_0006 krodhaṃ prabho saṃhara saṃhara svaṃ 05,129.013f@008_0007 rūpaṃ ca yad darśitam ātmasaṃstham 05,129.013f@008_0008 yāvat tv ime devagaṇaiḥ sametā 05,129.013f@008_0009 lokāḥ samastā bhuvi nāśam īyuḥ 05,129.013f@008_0010 tvaṃ ca kartā vikartā ca tvam eva parirakṣase 05,129.013f@008_0011 tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 05,129.013f@008_0012 kiyanmātrā mahīpālāḥ kiṃvīryāḥ kiṃparākramāḥ 05,129.013f@008_0013 yeṣām arthe mahābāho divyaṃ rūpaṃ pradarśivān 05,129.013f@008_0014 evam uccāritā vācaḥ saha devair vibhus tathā 05,129.014a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ mādhavasya sabhātale 05,129.014c devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca 05,129.014d*0496_01 tvam eva puṇḍarīkākṣa sarvasya jagataḥ prabhuḥ 05,129.014d*0496_02 tasmān me yādavaśreṣṭha prasādaṃ kartum arhasi 05,129.014d*0496_03 bhagavan mama netrāṇām antardhānaṃ vṛṇe punaḥ 05,129.014d*0496_04 vaiśaṃpāyana uvāca 05,129.014d*0496_04 bhavantaṃ dṛṣṭavān asmi nānyaṃ draṣṭum ihotsahe 05,129.014d*0496_05 tato 'bravīn mahābāhur dhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ 05,129.014d*0496_06 adṛśyamāne netre dve bhavetāṃ kurunandana 05,129.015a cacāla ca mahī kṛtsnā sāgaraś cāpi cukṣubhe 05,129.015c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha 05,129.015d*0497_01 duryodhano 'tha durbuddhiḥ karṇādyair durjanaiḥ saha 05,129.015d*0497_02 mādhavasya vapur dṛṣṭvā babhūva trastacetanaḥ 05,129.016a tataḥ sa puruṣavyāghraḥ saṃjahāra vapuḥ svakam 05,129.016c tāṃ divyām adbhutāṃ citrām ṛddhimattām ariṃdamaḥ 05,129.016d*0498_01 sarvalokeśvaraḥ śauriḥ sarvadevābhivanditaḥ 05,129.017a tataḥ sātyakim ādāya pāṇau hārdikyam eva ca 05,129.017c ṛṣibhis tair anujñāto niryayau madhusūdanaḥ 05,129.018a ṛṣayo 'ntarhitā jagmus tatas te nāradādayaḥ 05,129.018c tasmin kolāhale vṛtte tad adbhutam abhūt tadā 05,129.019a taṃ prasthitam abhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ 05,129.019c anujagmur naravyāghraṃ devā iva śatakratum 05,129.020a acintayann ameyātmā sarvaṃ tad rājamaṇḍalam 05,129.020c niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ 05,129.021a tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā 05,129.021c hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā 05,129.022a sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā 05,129.022c sainyasugrīvayuktena pratyadṛśyata dārukaḥ 05,129.023a tathaiva ratham āsthāya kṛtavarmā mahārathaḥ 05,129.023c vṛṣṇīnāṃ saṃmato vīro hārdikyaḥ pratyadṛśyata 05,129.024a upasthitarathaṃ śauriṃ prayāsyantam ariṃdamam 05,129.024c dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ punar evābhyabhāṣata 05,129.025a yāvad balaṃ me putreṣu paśyasy etaj janārdana 05,129.025c pratyakṣaṃ te na te kiṃ cit parokṣaṃ śatrukarśana 05,129.026a kurūṇāṃ śamam icchantaṃ yatamānaṃ ca keśava 05,129.026c viditvaitām avasthāṃ me nātiśaṅkitum arhasi 05,129.026d*0499_01 nirguṇair api govinda putrair upakṛtaṃ mama 05,129.026d*0499_02 trailokyanātha pādau te yadayatnān namaskṛtau 05,129.027a na me pāpo 'sty abhiprāyaḥ pāṇḍavān prati keśava 05,129.027c jñātam eva hi te vākyaṃ yan mayoktaḥ suyodhanaḥ 05,129.028a jānanti kuravaḥ sarve rājānaś caiva pārthivāḥ 05,129.028c śame prayatamānaṃ māṃ sarvayatnena mādhava 05,129.029a tato 'bravīn mahābāhur dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 05,129.029c droṇaṃ pitāmahaṃ bhīṣmaṃ kṣattāraṃ bāhlikaṃ kṛpam 05,129.030a pratyakṣam etad bhavatāṃ yad vṛttaṃ kurusaṃsadi 05,129.030c yathā cāśiṣṭavan mando roṣād asakṛd utthitaḥ 05,129.031a vadaty anīśam ātmānaṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 05,129.031c āpṛcche bhavataḥ sarvān gamiṣyāmi yudhiṣṭhiram 05,129.032a āmantrya prasthitaṃ śauriṃ rathasthaṃ puruṣarṣabham 05,129.032c anujagmur maheṣvāsāḥ pravīrā bharatarṣabhāḥ 05,129.033a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā dhṛtarāṣṭro 'tha bāhlikaḥ 05,129.033c aśvatthāmā vikarṇaś ca yuyutsuś ca mahārathaḥ 05,129.034a tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā 05,129.034c kurūṇāṃ paśyatāṃ prāyāt pṛthāṃ draṣṭuṃ pitṛṣvasām 05,130.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,130.001a praviśyātha gṛhaṃ tasyāś caraṇāv abhivādya ca 05,130.001c ācakhyau tat samāsena yad vṛttaṃ kurusaṃsadi 05,130.002 vāsudeva uvāca 05,130.002a uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukam 05,130.002c ṛṣibhiś ca mayā caiva na cāsau tad gṛhītavān 05,130.003a kālapakvam idaṃ sarvaṃ duryodhanavaśānugam 05,130.003b*0500_01 sarvaṃ kṣatraṃ kṣaṇenaiva dahyate pārthavahninā 05,130.003c āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavān prati 05,130.004a kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyās te bhavatyā vacanān mayā 05,130.004c tad brūhi tvaṃ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṃ tava 05,130.005 kunty uvāca 05,130.005a brūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 05,130.005c bhūyāṃs te hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ 05,130.006a śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ 05,130.006c anuvākahatā buddhir dharmam evaikam īkṣate 05,130.007a aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 05,130.007c urastaḥ kṣatriyaḥ sṛṣṭo bāhuvīryopajīvitā 05,130.007e krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane 05,130.008a śṛṇu cātropamām ekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayā 05,130.008c mucukundasya rājarṣer adadāt pṛthivīm imām 05,130.008e purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tāṃ gṛhītavān 05,130.009a bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye 05,130.009c tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata 05,130.010a mucukundas tato rājā so 'nvaśāsad vasuṃdharām 05,130.010c bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ 05,130.011a yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ 05,130.011c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati 05,130.012a rājā carati ced dharmaṃ devatvāyaiva kalpate 05,130.012c sa ced adharmaṃ carati narakāyaiva gacchati 05,130.013a daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati 05,130.013c prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati 05,130.014a daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyak kārtsnyena vartate 05,130.014c tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 05,130.015a kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam 05,130.015c iti te saṃśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam 05,130.016a rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca 05,130.016c yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam 05,130.017a kṛtasya kāraṇād rājā svargam atyantam aśnute 05,130.017c tretāyāḥ kāraṇād rājā svargaṃ nātyantam aśnute 05,130.017e pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute 05,130.017f*0501_01 kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute 05,130.018a tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ 05,130.018a*0502_01 **** **** kālaṃ bhavati kāraṇam 05,130.018a*0502_02 anityarājā vasati 05,130.018c rājadoṣeṇa hi jagat spṛśyate jagataḥ sa ca 05,130.019a rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān 05,130.019c naitad rājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātum icchasi 05,130.020a na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥ 05,130.020c prajāpālanasaṃbhūtaṃ kiṃ cit prāpa phalaṃ nṛpaḥ 05,130.021a na hy etām āśiṣaṃ pāṇḍur na cāhaṃ na pitāmahaḥ 05,130.021c prayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā 05,130.022a yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajāsaṃtānam eva ca 05,130.022c māhātmyaṃ balam ojaś ca nityam āśaṃsitaṃ mayā 05,130.023a nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadur mānuṣadevatāḥ 05,130.023c dīrgham āyur dhanaṃ putrān samyag ārādhitāḥ śubhāḥ 05,130.024a putreṣv āśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca 05,130.024c dānam adhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam 05,130.025a etad dharmam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ 05,130.025c te stha vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ 05,130.026a yat tu dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ 05,130.026c prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko 'bhyadhikas tataḥ 05,130.027a dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayāparam 05,130.027c sarvataḥ pratigṛhṇīyād rājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ 05,130.028a brāhmaṇaḥ pracared bhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayet 05,130.028c vaiśyo dhanārjanaṃ kuryāc chūdraḥ paricarec ca tān 05,130.029a bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣir naivopapadyate 05,130.029c kṣatriyo 'si kṣatāt trātā bāhuvīryopajīvitā 05,130.030a pitryam aṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punar uddhara 05,130.030c sāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca 05,130.031a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yad ahaṃ hīnabāndhavā 05,130.031c parapiṇḍam udīkṣāmi tvāṃ sūtvāmitranandana 05,130.032a yudhyasva rājadharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān 05,130.032c mā gamaḥ kṣīṇapuṇyas tvaṃ sānujaḥ pāpikāṃ gatim 05,130.037*0503_01 parair vihanyamānasya jīvitenāpi kiṃ phalam 05,131.001 kunty uvāca 05,131.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 05,131.001c vidurāyāś ca saṃvādaṃ putrasya ca paraṃtapa 05,131.002a atra śreyaś ca bhūyaś ca yathā sā vaktum arhati 05,131.002c yaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī 05,131.003a kṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinī 05,131.003c viśrutā rājasaṃsatsu śrutavākyā bahuśrutā 05,131.004a vidurā nāma vai satyā jagarhe putram aurasam 05,131.004c nirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasam 05,131.004e anandanam adharmajñaṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam 05,131.005a na mayā tvaṃ na pitrāsi jātaḥ kvābhyāgato hy asi 05,131.005c nirmanyur upaśākhīyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ 05,131.006a yāvajjīvaṃ nirāśo 'si kalyāṇāya dhuraṃ vaha 05,131.006c mātmānam avamanyasva mainam alpena bībharaḥ 05,131.006e manaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhais tvaṃ pratisaṃstabha 05,131.007a uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ 05,131.007c amitrān nandayan sarvān nirmāno bandhuśokadaḥ 05,131.008a supūrā vai kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ 05,131.008c susaṃtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati 05,131.009a apy arer ārujan daṃṣṭrām āśveva nidhanaṃ vraja 05,131.009c api vā saṃśayaṃ prāpya jīvite 'pi parākrama 05,131.010a apy areḥ śyenavac chidraṃ paśyes tvaṃ viparikraman 05,131.010c vinadan vātha vā tūṣṇīṃ vyomni vāpariśaṅkitaḥ 05,131.011a tvam evaṃ pretavac cheṣe kasmād vajrahato yathā 05,131.011c uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ 05,131.012a māstaṃ gamas tvaṃ kṛpaṇo viśrūyasva svakarmaṇā 05,131.012c mā madhye mā jaghanye tvaṃ mādho bhūs tiṣṭha corjitaḥ 05,131.013a alātaṃ tindukasyeva muhūrtam api vijvala 05,131.013c mā tuṣāgnir ivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥ 05,131.013e muhūrtaṃ jvalitaṃ śreyo na tu dhūmāyitaṃ ciram 05,131.014a mā ha sma kasya cid gehe janī rājñaḥ kharīmṛduḥ 05,131.014c kṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvājiṃ yāvad uttamam 05,131.014e dharmasyānṛṇyam āpnoti na cātmānaṃ vigarhate 05,131.015a alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocanti paṇḍitāḥ 05,131.015c ānantaryaṃ cārabhate na prāṇānāṃ dhanāyate 05,131.016a udbhāvayasva vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dhruvāṃ gatim 05,131.016c dharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi 05,131.017a iṣṭāpūrtaṃ hi te klība kīrtiś ca sakalā hatā 05,131.017c vicchinnaṃ bhogamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi 05,131.018a śatrur nimajjatā grāhyo jaṅghāyāṃ prapatiṣyatā 05,131.018c viparicchinnamūlo 'pi na viṣīdet kathaṃ cana 05,131.018e udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakṛtaṃ smaran 05,131.019a kuru sattvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣam ātmanaḥ 05,131.019c udbhāvaya kulaṃ magnaṃ tvatkṛte svayam eva hi 05,131.020a yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahad adbhutam 05,131.020c rāśivardhanamātraṃ sa naiva strī na punaḥ pumān 05,131.021a dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ 05,131.021c vidyāyām arthalābhe vā mātur uccāra eva saḥ 05,131.022a śrutena tapasā vāpi śriyā vā vikrameṇa vā 05,131.022c janān yo 'bhibhavaty anyān karmaṇā hi sa vai pumān 05,131.023a na tv eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi 05,131.023c nṛśaṃsyām ayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣocitām 05,131.024a yam enam abhinandeyur amitrāḥ puruṣaṃ kṛśam 05,131.024c lokasya samavajñātaṃ nihīnāśanavāsasam 05,131.025a aholābhakaraṃ dīnam alpajīvanam alpakam 05,131.025c nedṛśaṃ bandhum āsādya bāndhavaḥ sukham edhate 05,131.026a avṛttyaiva vipatsyāmo vayaṃ rāṣṭrāt pravāsitāḥ 05,131.026c sarvakāmarasair hīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṃcanāḥ 05,131.027a avarṇakāriṇaṃ satsu kulavaṃśasya nāśanam 05,131.027c kaliṃ putrapravādena saṃjaya tvām ajījanam 05,131.028a niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryam arinandanam 05,131.028c mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam 05,131.029a mā dhūmāya jvalātyantam ākramya jahi śātravān 05,131.029c jvala mūrdhany amitrāṇāṃ muhūrtam api vā kṣaṇam 05,131.030a etāvān eva puruṣo yad amarṣī yad akṣamī 05,131.030c kṣamāvān niramarṣaś ca naiva strī na punaḥ pumān 05,131.031a saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti tathānukrośa eva ca 05,131.031c anutthānabhaye cobhe nirīho nāśnute mahat 05,131.032a ebhyo nikṛtipāpebhyaḥ pramuñcātmānam ātmanā 05,131.032c āyasaṃ hṛdayaṃ kṛtvā mṛgayasva punaḥ svakam 05,131.033a puraṃ viṣahate yasmāt tasmāt puruṣa ucyate 05,131.033c tam āhur vyarthanāmānaṃ strīvad ya iha jīvati 05,131.034a śūrasyorjitasattvasya siṃhavikrāntagāminaḥ 05,131.034c diṣṭabhāvaṃ gatasyāpi vighase modate prajā 05,131.035a ya ātmanaḥ priyasukhe hitvā mṛgayate śriyam 05,131.035c amātyānām atho harṣam ādadhāty acireṇa saḥ 05,131.036 putra uvāca 05,131.036a kiṃ nu te mām apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā 05,131.036c kim ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogair jīvitena vā 05,131.037 mātovāca 05,131.037a kim adyakānāṃ ye lokā dviṣantas tān avāpnuyuḥ 05,131.037c ye tv ādṛtātmanāṃ lokāḥ suhṛdas tān vrajantu naḥ 05,131.038a bhṛtyair vihīyamānānāṃ parapiṇḍopajīvinām 05,131.038c kṛpaṇānām asattvānāṃ mā vṛttim anuvartithāḥ 05,131.039a anu tvāṃ tāta jīvantu brāhmaṇāḥ suhṛdas tathā 05,131.039c parjanyam iva bhūtāni devā iva śatakratum 05,131.040a yam ājīvanti puruṣaṃ sarvabhūtāni saṃjaya 05,131.040c pakvaṃ drumam ivāsādya tasya jīvitam arthavat 05,131.041a yasya śūrasya vikrāntair edhante bāndhavāḥ sukham 05,131.041c tridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitam 05,131.042a svabāhubalam āśritya yo 'bhyujjīvati mānavaḥ 05,131.042c sa loke labhate kīrtiṃ paratra ca śubhāṃ gatim 05,132.001 vidurovāca 05,132.001a athaitasyām avasthāyāṃ pauruṣaṃ hātum icchasi 05,132.001c nihīnasevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasy acirād iva 05,132.002a yo hi tejo yathāśakti na darśayati vikramāt 05,132.002c kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ity eva taṃ viduḥ 05,132.003a arthavanty upapannāni vākyāni guṇavanti ca 05,132.003c naiva saṃprāpnuvanti tvāṃ mumūrṣum iva bheṣajam 05,132.004a santi vai sindhurājasya saṃtuṣṭā bahavo janāḥ 05,132.004c daurbalyād āsate mūḍhā vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 05,132.005a sahāyopacayaṃ kṛtvā vyavasāyya tatas tataḥ 05,132.005c anuduṣyeyur apare paśyantas tava pauruṣam 05,132.006a taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayāṃś cara 05,132.006c kāle vyasanam ākāṅkṣan naivāyam ajarāmaraḥ 05,132.007a saṃjayo nāmataś ca tvaṃ na ca paśyāmi tat tvayi 05,132.007c anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ 05,132.008a samyagdṛṣṭir mahāprājño bālaṃ tvāṃ brāhmaṇo 'bravīt 05,132.008c ayaṃ prāpya mahat kṛcchraṃ punar vṛddhiṃ gamiṣyati 05,132.009a tasya smarantī vacanam āśaṃse vijayaṃ tava 05,132.009c tasmāt tāta bravīmi tvāṃ vakṣyāmi ca punaḥ punaḥ 05,132.010a yasya hy arthābhinirvṛttau bhavanty āpyāyitāḥ pare 05,132.010c tasyārthasiddhir niyatā nayeṣv arthānusāriṇaḥ 05,132.011a samṛddhir asamṛddhir vā pūrveṣāṃ mama saṃjaya 05,132.011c evaṃ vidvān yuddhamanā bhava mā pratyupāhara 05,132.012a nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cid avasthāṃ śambaro 'bravīt 05,132.012c yatra naivādya na prātar bhojanaṃ pratidṛśyate 05,132.013a patiputravadhād etat paramaṃ duḥkham abravīt 05,132.013c dāridryam iti yat proktaṃ paryāyamaraṇaṃ hi tat 05,132.014a ahaṃ mahākule jātā hradād dhradam ivāgatā 05,132.014c īśvarī sarvakalyāṇair bhartrā paramapūjitā 05,132.015a mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbaravāsasam 05,132.015c purā dṛṣṭvā suhṛdvargo mām apaśyat sudurgatām 05,132.016a yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca draṣṭāsi bhṛśadurbale 05,132.016c na tadā jīvitenārtho bhavitā tava saṃjaya 05,132.017a dāsakarmakarān bhṛtyān ācāryartvik purohitān 05,132.017c avṛttyāsmān prajahato dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te 05,132.018a yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyeha yathā purā 05,132.018c ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntir hṛdayasya me 05,132.019a neti ced brāhmaṇān brūyāṃ dīryate hṛdayaṃ mama 05,132.019c na hy ahaṃ na ca me bhartā neti brāhmaṇam uktavān 05,132.020a vayam āśrayaṇīyāḥ sma nāśritāraḥ parasya ca 05,132.020c sānyān āśritya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam 05,132.021a apāre bhava naḥ pāram aplave bhava naḥ plavaḥ 05,132.021c kuruṣva sthānam asthāne mṛtān saṃjīvayasva naḥ 05,132.022a sarve te śatravaḥ sahyā na cej jīvitum icchasi 05,132.022c atha ced īdṛśīṃ vṛttiṃ klībām abhyupapadyase 05,132.023a nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikām 05,132.023c ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim 05,132.024a indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata 05,132.024c māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro 'bhavat 05,132.025a nāma viśrāvya vā saṃkhye śatrūn āhūya daṃśitān 05,132.025c senāgraṃ vāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varam 05,132.026a yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahad yaśaḥ 05,132.026c tadaiva pravyathante 'sya śatravo vinamanti ca 05,132.027a tyaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ 05,132.027c avaśāḥ pūrayanti sma sarvakāmasamṛddhibhiḥ 05,132.028a rājyaṃ vāpy ugravibhraṃśaṃ saṃśayo jīvitasya vā 05,132.028c pralabdhasya hi śatror vai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ 05,132.029a svargadvāropamaṃ rājyam atha vāpy amṛtopamam 05,132.029c ruddham ekāyane matvā patolmuka ivāriṣu 05,132.029d*0504_01 bhuṅkṣva yuddhena me śatrūñ jitvā tu raṇamūrdhani 05,132.029d*0505_01 niyacchann itarān varṇān vinayan sarvaduṣkṛtān 05,132.030a jahi śatrūn raṇe rājan svadharmam anupālaya 05,132.030c mā tvā paśyet sukṛpaṇaṃ śatruḥ śrīmān kadā cana 05,132.031a asmadīyaiś ca śocadbhir nadadbhiś ca parair vṛtam 05,132.031c api tvāṃ nānupaśyeyaṃ dīnā dīnam avasthitam 05,132.032a uṣya sauvīrakanyābhiḥ ślāghasvārthair yathā purā 05,132.032c mā ca saindhavakanyānām avasan no vaśaṃ gamaḥ 05,132.033a yuvā rūpeṇa saṃpanno vidyayābhijanena ca 05,132.033c yas tvādṛśo vikurvīta yaśasvī lokaviśrutaḥ 05,132.033e voḍhavye dhury anaḍuvan manye maraṇam eva tat 05,132.034a yadi tvām anupaśyāmi parasya priyavādinam 05,132.034c pṛṣṭhato 'nuvrajantaṃ vā kā śāntir hṛdayasya me 05,132.035a nāsmiñ jātu kule jāto gacched yo 'nyasya pṛṣṭhataḥ 05,132.035c na tvaṃ parasyānudhuraṃ tāta jīvitum arhasi 05,132.036a ahaṃ hi kṣatrahṛdayaṃ veda yat pariśāśvatam 05,132.036c pūrvaiḥ pūrvataraiḥ proktaṃ paraiḥ paratarair api 05,132.036d*0506_01 śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva prajāpativinirmitam 05,132.037a yo vai kaś cid ihājātaḥ kṣatriyaḥ kṣatradharmavit 05,132.037c bhayād vṛttisamīkṣo vā na named iha kasya cit 05,132.038a udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam 05,132.038c apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit 05,132.039a mātaṅgo matta iva ca parīyāt sumahāmanāḥ 05,132.039c brāhmaṇebhyo namen nityaṃ dharmāyaiva ca saṃjaya 05,132.040a niyacchann itarān varṇān vinighnan sarvaduṣkṛtaḥ 05,132.040c sasahāyo 'sahāyo vā yāvajjīvaṃ tathā bhavet 05,133.001 putra uvāca 05,133.001a kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtam 05,133.001c mama mātas tv akaruṇe vairaprajñe hy amarṣaṇe 05,133.002a aho kṣatrasamācāro yatra mām aparaṃ yathā 05,133.002b*0507_01 niyojayasi yuddhāya paramāteva māṃ tathā 05,133.002c īdṛśaṃ vacanaṃ brūyād bhavatī putram ekajam 05,133.003a kiṃ nu te mām apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā 05,133.003c kim ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogair jīvitena vā 05,133.003d*0508_01 mayi vā saṃgarahate priyaputre viśeṣataḥ 05,133.003d*0509_01 mohāt saṃgarhase mātaḥ priyaṃ putraṃ viśeṣataḥ 05,133.004 mātovāca 05,133.004a sarvārambhā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāt 05,133.004c tān evābhisamīkṣyāhaṃ saṃjaya tvām acūcudam 05,133.005a sa samīkṣyakramopeto mukhyaḥ kālo 'yam āgataḥ 05,133.005c asmiṃś ced āgate kāle kāryaṃ na pratipadyase 05,133.005e asaṃbhāvitarūpas tvaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi 05,133.006a taṃ tvām ayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi saṃjaya 05,133.006b*0510_01 aham eva bhaveyaṃ te ripur atyantaro mahān 05,133.006c kharīvātsalyam āhus tan niḥsāmarthyam ahetukam 05,133.007a sadbhir vigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitam 05,133.007c avidyā vai mahaty asti yām imāṃ saṃśritāḥ prajāḥ 05,133.008a tava syād yadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥ 05,133.008c dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṃ cana 05,133.008e daivamānuṣayuktena sadbhir ācaritena ca 05,133.009a yo hy evam avinītena ramate putranaptṛṇā 05,133.009c anutthānavatā cāpi moghaṃ tasya prajāphalam 05,133.009c*0511_01 **** **** durvinītena durdhiyā 05,133.009c*0511_02 ramate yas tu putreṇa 05,133.010a akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca 05,133.010c sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ 05,133.011a yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ saṃjayeha jayāya ca 05,133.011c krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane 05,133.011e jayan vā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām 05,133.012a na śakrabhavane puṇye divi tad vidyate sukham 05,133.012c yad amitrān vaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukham aśnute 05,133.013a manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinā 05,133.013c nikṛteneha bahuśaḥ śatrūn pratijigīṣayā 05,133.014a ātmānaṃ vā parityajya śatrūn vā vinipātya vai 05,133.014b*0512_01 yat sukhaṃ prāpyate tena na tad anyatra vidyate 05,133.014b*0513_01 prāpyate neha śāntir hi nityam eva tu saṃjaya 05,133.014c ato 'nyena prakāreṇa śāntir asya kuto bhavet 05,133.015a iha prājño hi puruṣaḥ svalpam apriyam icchati 05,133.015c yasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpam apriyam 05,133.016a priyābhāvāc ca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam 05,133.016c dhruvaṃ cābhāvam abhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram 05,133.017 putra uvāca 05,133.017a neyaṃ matis tvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ 05,133.017c kāruṇyam evātra paśya bhūtveha jaḍamūkavat 05,133.018 mātovāca 05,133.018a ato me bhūyasī nandir yad evam anupaśyasi 05,133.018c codyaṃ māṃ codayasy etad bhṛśaṃ vai codayāmi te 05,133.019a atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān 05,133.019c ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛtsnaṃ bhāvinam eva te 05,133.020 putra uvāca 05,133.020a akośasyāsahāyasya kutaḥ svid vijayo mama 05,133.020c ity avasthāṃ viditvemām ātmanātmani dāruṇām 05,133.020e rājyād bhāvo nivṛtto me tridivād iva duṣkṛteḥ 05,133.021a īdṛśaṃ bhavatī kaṃ cid upāyam anupaśyati 05,133.021c tan me pariṇataprajñe samyak prabrūhi pṛcchate 05,133.021e kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam 05,133.022 mātovāca 05,133.022a putrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhir asamṛddhibhiḥ 05,133.022c abhūtvā hi bhavanty arthā bhūtvā naśyanti cāpare 05,133.023a amarṣeṇaiva cāpy arthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ 05,133.023c sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityam anityatā 05,133.024a anityam iti jānanto na bhavanti bhavanti ca 05,133.024c atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te 05,133.025a aikaguṇyam anīhāyām abhāvaḥ karmaṇāṃ phalam 05,133.025c atha dvaiguṇyam īhāyāṃ phalaṃ bhavati vā na vā 05,133.026a yasya prāg eva viditā sarvārthānām anityatā 05,133.026c nuded vṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja 05,133.027a utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasu 05,133.027c bhaviṣyatīty eva manaḥ kṛtvā satatam avyathaiḥ 05,133.027e maṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇaiś ceśvaraiḥ saha 05,133.028a prājñasya nṛpater āśu vṛddhir bhavati putraka 05,133.028c abhivartati lakṣmīs taṃ prācīm iva divākaraḥ 05,133.029a nidarśanāny upāyāṃś ca bahūny uddharṣaṇāni ca 05,133.029c anudarśitarūpo 'si paśyāmi kuru pauruṣam 05,133.029e puruṣārtham abhipretaṃ samāhartum ihārhasi 05,133.030a kruddhāṃl lubdhān parikṣīṇān avakṣiptān vimānitān 05,133.030c spardhinaś caiva ye ke cit tān yukta upadhāraya 05,133.031a etena tvaṃ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇān 05,133.031c mahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān 05,133.032a teṣām agrapradāyī syāḥ kalyotthāyī priyaṃvadaḥ 05,133.032c te tvāṃ priyaṃ kariṣyanti puro dhāsyanti ca dhruvam 05,133.033a yadaiva śatrur jānīyāt sapatnaṃ tyaktajīvitam 05,133.033c tadaivāsmād udvijate sarpād veśmagatād iva 05,133.034a taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadi 05,133.034c nirvādair nirvaded enam antatas tad bhaviṣyati 05,133.035a nirvādād āspadaṃ labdhvā dhanavṛddhir bhaviṣyati 05,133.035c dhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca 05,133.036a skhalitārthaṃ punas tāta saṃtyajanty api bāndhavāḥ 05,133.036c apy asminn āśrayante ca jugupsanti ca tādṛśam 05,133.037a śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsam upagacchati 05,133.037c ataḥ saṃbhāvyam evaitad yad rājyaṃ prāpnuyād iti 05,134.001 mātovāca 05,134.001a naiva rājñā daraḥ kāryo jātu kasyāṃ cid āpadi 05,134.001c atha ced api dīrṇaḥ syān naiva varteta dīrṇavat 05,134.002a dīrṇaṃ hi dṛṣṭvā rājānaṃ sarvam evānudīryate 05,134.002c rāṣṭraṃ balam amātyāś ca pṛthak kurvanti te matim 05,134.003a śatrūn eke prapadyante prajahaty apare punaḥ 05,134.003c anv eke prajihīrṣanti ye purastād vimānitāḥ 05,134.004a ya evātyantasuhṛdas ta enaṃ paryupāsate 05,134.004c aśaktayaḥ svastikāmā baddhavatsā iḍā iva 05,134.004e śocantam anuśocanti pratītān iva bāndhavān 05,134.005a api te pūjitāḥ pūrvam api te suhṛdo matāḥ 05,134.005c ye rāṣṭram abhimanyante rājño vyasanam īyuṣaḥ 05,134.005e mā dīdaras tvaṃ suhṛdo mā tvāṃ dīrṇaṃ prahāsiṣuḥ 05,134.006a prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jijñāsantyā mayā tava 05,134.006c ullapantyā samāśvāsaṃ balavān iva durbalam 05,134.007a yady etat saṃvijānāsi yadi samyag bravīmy aham 05,134.007c kṛtvāsaumyam ivātmānaṃ jayāyottiṣṭha saṃjaya 05,134.008a asti naḥ kośanicayo mahān aviditas tava 05,134.008c tam ahaṃ veda nānyas tam upasaṃpādayāmi te 05,134.009a santi naikaśatā bhūyaḥ suhṛdas tava saṃjaya 05,134.009c sukhaduḥkhasahā vīra śatārhā anivartinaḥ 05,134.010a tādṛśā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ 05,134.010c īṣad ujjihataḥ kiṃ cit sacivāḥ śatrukarśanāḥ 05,134.011 putra uvāca 05,134.011a kasya tv īdṛśakaṃ vākyaṃ śrutvāpi svalpacetasaḥ 05,134.011c tamo na vyapahanyeta sucitrārthapadākṣaram 05,134.012a udake dhūr iyaṃ dhāryā sartavyaṃ pravaṇe mayā 05,134.012c yasya me bhavatī netrī bhaviṣyad bhūtadarśinī 05,134.013a ahaṃ hi vacanaṃ tvattaḥ śuśrūṣur aparāparam 05,134.013c kiṃ cit kiṃ cit prativadaṃs tūṣṇīm āsaṃ muhur muhuḥ 05,134.014a atṛpyann amṛtasyeva kṛcchrāl labdhasya bāndhavāt 05,134.014c udyacchāmy eṣa śatrūṇāṃ niyamāya jayāya ca 05,134.015 kunty uvāca 05,134.015a sadaśva iva sa kṣiptaḥ praṇunno vākyasāyakaiḥ 05,134.015c tac cakāra tathā sarvaṃ yathāvad anuśāsanam 05,134.016a idam uddharṣaṇaṃ bhīmaṃ tejovardhanam uttamam 05,134.016c rājānaṃ śrāvayen mantrī sīdantaṃ śatrupīḍitam 05,134.017a jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā 05,134.017c mahīṃ vijayate kṣipraṃ śrutvā śatrūṃś ca mardati 05,134.018a idaṃ puṃsavanaṃ caiva vīrājananam eva ca 05,134.018c abhīkṣṇaṃ garbhiṇī śrutvā dhruvaṃ vīraṃ prajāyate 05,134.019a vidyāśūraṃ tapaḥśūraṃ damaśūraṃ tapasvinam 05,134.019c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ sādhuvādena saṃmatam 05,134.020a arciṣmantaṃ balopetaṃ mahābhāgaṃ mahāratham 05,134.020c dhṛṣṭavantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam 05,134.021a niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām 05,134.021c tadarthaṃ kṣatriyā sūte vīraṃ satyaparākramam 05,134.021d*0514_01 iti śrutvā vaco mātuḥ saṃjayaḥ śatrubhiḥ saha 05,134.021d*0514_02 kṛtavān saṃyugaṃ kṛṣṇa jayaṃ ca prāptavān dhruvam 05,135.001 kunty uvāca 05,135.001a arjunaṃ keśava brūyās tvayi jāte sma sūtake 05,135.001c upopaviṣṭā nārībhir āśrame parivāritā 05,135.002a athāntarikṣe vāg āsīd divyarūpā manoramā 05,135.002c sahasrākṣasamaḥ kunti bhaviṣyaty eṣa te sutaḥ 05,135.003a eṣa jeṣyati saṃgrāme kurūn sarvān samāgatān 05,135.003c bhīmasenadvitīyaś ca lokam udvartayiṣyati 05,135.004a putras te pṛthivīṃ jetā yaśaś cāsya divaspṛśam 05,135.004c hatvā kurūn grāmajanye vāsudevasahāyavān 05,135.005a pitryam aṃśaṃ pranaṣṭaṃ ca punar apy uddhariṣyati 05,135.005c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmāṃs trīn medhān āhariṣyati 05,135.005d*0515_01 tathā cares tvaṃ śvetāśva yathā vāg abhyabhāṣata 05,135.006a taṃ satyasaṃdhaṃ bībhatsuṃ savyasācinam acyuta 05,135.006c yathāham evaṃ jānāmi balavantaṃ durāsadam 05,135.006e tathā tad astu dāśārha yathā vāg abhyabhāṣata 05,135.007a dharmaś ced asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati 05,135.007c tvaṃ cāpi tat tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi 05,135.008a nāhaṃ tad abhyasūyāmi yathā vāg abhyabhāṣata 05,135.008c namo dharmāya mahate dharmo dhārayati prajāḥ 05,135.009a etad dhanaṃjayo vācyo nityodyukto vṛkodaraḥ 05,135.009c yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ 05,135.009e na hi vairaṃ samāsādya sīdanti puruṣarṣabhāḥ 05,135.010a viditā te sadā buddhir bhīmasya na sa śāmyati 05,135.010c yāvadantaṃ na kurute śatrūṇāṃ śatrukarśanaḥ 05,135.010d*0516_01 tāvad eva mahābāhur niśāsu na sukhaṃ labhet 05,135.011a sarvadharmaviśeṣajñāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ 05,135.011c brūyā mādhava kalyāṇīṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇa yaśasvinīm 05,135.012a yuktam etan mahābhāge kule jāte yaśasvini 05,135.012c yan me putreṣu sarveṣu yathāvat tvam avartithāḥ 05,135.013a mādrīputrau ca vaktavyau kṣatradharmaratāv ubhau 05,135.013b*0517_01 vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmaratāv ubhau 05,135.013c vikrameṇārjitān bhogān vṛṇītaṃ jīvitād api 05,135.014a vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ 05,135.014c mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama 05,135.015a yac ca vaḥ prekṣamāṇānāṃ sarvadharmopacāyinī 05,135.015c pāñcālī paruṣāṇy uktā ko nu tat kṣantum arhati 05,135.016a na rājyaharaṇaṃ duḥkhaṃ dyūte cāpi parājayaḥ 05,135.016c pravrājanaṃ sutānāṃ vā na me tad duḥkhakāraṇam 05,135.016d*0518_01 sarvadharmaviśeṣajñāṃ kule jātāṃ yaśasvinīm 05,135.017a yat tu sā bṛhatī śyāmā sabhāyāṃ rudatī tadā 05,135.017c aśrauṣīt paruṣā vācas tan me duḥkhataraṃ matam 05,135.018a strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā 05,135.018c nādhyagacchat tadā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī 05,135.019a taṃ vai brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam 05,135.019c arjunaṃ puruṣavyāghraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara 05,135.020a viditau hi tavātyantaṃ kruddhāv iva yamāntakau 05,135.020c bhīmārjunau nayetāṃ hi devān api parāṃ gatim 05,135.021a tayoś caitad avajñānaṃ yat sā kṛṣṇā sabhāgatā 05,135.021c duḥśāsanaś ca yad bhīmaṃ kaṭukāny abhyabhāṣata 05,135.021e paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ tac ca saṃsmārayeḥ punaḥ 05,135.022a pāṇḍavān kuśalaṃ pṛccheḥ saputrān kṛṣṇayā saha 05,135.022c māṃ ca kuśalinīṃ brūyās teṣu bhūyo janārdana 05,135.022e ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ putrān me paripālaya 05,135.023 vaiśaṃpāyana uvāca 05,135.023a abhivādyātha tāṃ kṛṣṇaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 05,135.023c niścakrāma mahābāhuḥ siṃhakhelagatis tataḥ 05,135.024a tato visarjayām āsa bhīṣmādīn kurupuṃgavān 05,135.024c āropya ca rathe karṇaṃ prāyāt sātyakinā saha 05,135.025a tataḥ prayāte dāśārhe kuravaḥ saṃgatā mithaḥ 05,135.025c jajalpur mahad āścaryaṃ keśave paramādbhutam 05,135.026a pramūḍhā pṛthivī sarvā mṛtyupāśasitā kṛtā 05,135.026c duryodhanasya bāliśyān naitad astīti cābruvan 05,135.027a tato niryāya nagarāt prayayau puruṣottamaḥ 05,135.027c mantrayām āsa ca tadā karṇena suciraṃ saha 05,135.028a visarjayitvā rādheyaṃ sarvayādavanandanaḥ 05,135.028b*0519_01 aśvatthāmānam āhūya mantrayitvā punaḥ punaḥ 05,135.028c tato javena mahatā tūrṇam aśvān acodayat 05,135.029a te pibanta ivākāśaṃ dārukeṇa pracoditāḥ 05,135.029c hayā jagmur mahāvegā manomārutaraṃhasaḥ 05,135.030a te vyatītya tam adhvānaṃ kṣipraṃ śyenā ivāśugāḥ 05,135.030c uccaiḥ sūryam upaplavyaṃ śārṅgadhanvānam āvahan 05,136.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,136.001a kuntyās tu vacanaṃ śrutvā bhīṣmadroṇau mahārathau 05,136.001c duryodhanam idaṃ vākyam ūcatuḥ śāsanātigam 05,136.002a śrutaṃ te puruṣavyāghra kuntyāḥ kṛṣṇasya saṃnidhau 05,136.002c vākyam arthavad avyagram uktaṃ dharmyam anuttamam 05,136.003a tat kariṣyanti kaunteyā vāsudevasya saṃmatam 05,136.003c na hi te jātu śāmyerann ṛte rājyena kaurava 05,136.004a kleśitā hi tvayā pārthā dharmapāśasitās tadā 05,136.004c sabhāyāṃ draupadī caiva taiś ca tan marṣitaṃ tava 05,136.005a kṛtāstraṃ hy arjunaṃ prāpya bhīmaṃ ca kṛtaniśramam 05,136.005c gāṇḍīvaṃ ceṣudhī caiva rathaṃ ca dhvajam eva ca 05,136.005d*0520_01 nakulaṃ sahadevaṃ ca balavīryasamanvitau 05,136.005e sahāyaṃ vāsudevaṃ ca na kṣaṃsyati yudhiṣṭhiraḥ 05,136.006a pratyakṣaṃ te mahābāho yathā pārthena dhīmatā 05,136.006c virāṭanagare pūrvaṃ sarve sma yudhi nirjitāḥ 05,136.007a dānavān ghorakarmāṇo nivātakavacān yudhi 05,136.007c raudram astraṃ samādhāya dagdhavān astravahninā 05,136.008a karṇaprabhṛtayaś ceme tvaṃ cāpi kavacī rathī 05,136.008c mokṣitā ghoṣayātrāyāṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 05,136.009a praśāmya bharataśreṣṭha bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 05,136.009c rakṣemāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatām 05,136.010a jyeṣṭho bhrātā dharmaśīlo vatsalaḥ ślakṣṇavāk śuciḥ 05,136.010c taṃ gaccha puruṣavyāghraṃ vyapanīyeha kilbiṣam 05,136.011a dṛṣṭaś cet tvaṃ pāṇḍavena vyapanītaśarāsanaḥ 05,136.011c prasannabhrukuṭiḥ śrīmān kṛtā śāntiḥ kulasya naḥ 05,136.012a tam abhyetya sahāmātyaḥ pariṣvajya nṛpātmajam 05,136.012c abhivādaya rājānaṃ yathāpūrvam ariṃdama 05,136.013a abhivādayamānaṃ tvāṃ pāṇibhyāṃ bhīmapūrvajaḥ 05,136.013c pratigṛhṇātu sauhārdāt kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,136.014a siṃhaskandhorubāhus tvāṃ vṛttāyatamahābhujaḥ 05,136.014c pariṣvajatu bāhubhyāṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 05,136.015a siṃhagrīvo guḍākeśas tatas tvāṃ puṣkarekṣaṇaḥ 05,136.015c abhivādayatāṃ pārthaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 05,136.016a āśvineyau naravyāghrau rūpeṇāpratimau bhuvi 05,136.016c tau ca tvāṃ guruvat premṇā pūjayā pratyudīyatām 05,136.017a muñcantv ānandajāśrūṇi dāśārhapramukhā nṛpāḥ 05,136.017c saṃgaccha bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ mānaṃ saṃtyajya pārthiva 05,136.018a praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatas taṃ bhrātṛbhiḥ saha 05,136.018c samāliṅgya ca harṣeṇa nṛpā yāntu parasparam 05,136.019a alaṃ yuddhena rājendra suhṛdāṃ śṛṇu kāraṇam 05,136.019c dhruvaṃ vināśo yuddhe hi kṣatriyāṇāṃ pradṛśyate 05,136.020a jyotīṃṣi pratikūlāni dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ 05,136.020c utpātā vividhā vīra dṛśyante kṣatranāśanāḥ 05,136.021a viśeṣata ihāsmākaṃ nimittāni vināśane 05,136.021c ulkābhir hi pradīptābhir vadhyate pṛtanā tava 05,136.022a vāhanāny aprahṛṣṭāni rudantīva viśāṃ pate 05,136.022c gṛdhrās te paryupāsante sainyāni ca samantataḥ 05,136.023a nagaraṃ na yathāpūrvaṃ tathā rājaniveśanam 05,136.023c śivāś cāśivanirghoṣā dīptāṃ sevanti vai diśam 05,136.024a kuru vākyaṃ pitur mātur asmākaṃ ca hitaiṣiṇām 05,136.024c tvayy āyatto mahābāho śamo vyāyāma eva ca 05,136.025a na cet kariṣyasi vacaḥ suhṛdām arikarśana 05,136.025c tapsyase vāhinīṃ dṛṣṭvā pārthabāṇaprapīḍitām 05,136.026a bhīmasya ca mahānādaṃ nadataḥ śuṣmiṇo raṇe 05,136.026c śrutvā smartāsi me vākyaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam 05,136.026e yady etad apasavyaṃ te bhaviṣyati vaco mama 05,137.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,137.001a evam uktas tu vimanās tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ 05,137.001c saṃhatya ca bhruvor madhyaṃ na kiṃ cid vyājahāra ha 05,137.002a taṃ vai vimanasaṃ dṛṣṭvā saṃprekṣyānyonyam antikāt 05,137.002c punar evottaraṃ vākyam uktavantau nararṣabhau 05,137.003 bhīṣma uvāca 05,137.003a śuśrūṣum anasūyaṃ ca brahmaṇyaṃ satyasaṃgaram 05,137.003c pratiyotsyāmahe pārtham ato duḥkhataraṃ nu kim 05,137.004 droṇa uvāca 05,137.004a aśvatthāmni yathā putre bhūyo mama dhanaṃjaye 05,137.004c bahumānaḥ paro rājan saṃnatiś ca kapidhvaje 05,137.005a taṃ cet putrāt priyataraṃ pratiyotsye dhanaṃjayam 05,137.005c kṣatradharmam anuṣṭhāya dhig astu kṣatrajīvikām 05,137.006a yasya loke samo nāsti kaś cid anyo dhanurdharaḥ 05,137.006c matprasādāt sa bībhatsuḥ śreyān anyair dhanurdharaiḥ 05,137.007a mitradhrug duṣṭabhāvaś ca nāstiko 'thānṛjuḥ śaṭhaḥ 05,137.007c na satsu labhate pūjāṃ yajñe mūrkha ivāgataḥ 05,137.008a vāryamāṇo 'pi pāpebhyaḥ pāpātmā pāpam icchati 05,137.008c codyamāno 'pi pāpena śubhātmā śubham icchati 05,137.009a mithyopacaritā hy ete vartamānā hy anu priye 05,137.009c ahitatvāya kalpante doṣā bharatasattama 05,137.010a tvam uktaḥ kuruvṛddhena mayā ca vidureṇa ca 05,137.010c vāsudevena ca tathā śreyo naivābhipadyase 05,137.011a asti me balam ity eva sahasā tvaṃ titīrṣasi 05,137.011c sagrāhanakramakaraṃ gaṅgāvegam ivoṣṇage 05,137.012a vāsa eva yathā hi tvaṃ prāvṛṇvāno 'dya manyase 05,137.012c srajaṃ tyaktām iva prāpya lobhād yaudhiṣṭhirīṃ śriyam 05,137.013a draupadīsahitaṃ pārthaṃ sāyudhair bhrātṛbhir vṛtam 05,137.013c vanastham api rājyasthaḥ pāṇḍavaṃ ko 'tijīvati 05,137.014a nideśe yasya rājānaḥ sarve tiṣṭhanti kiṃkarāḥ 05,137.014c tam ailavilam āsādya dharmarājo vyarājata 05,137.015a kuberasadanaṃ prāpya tato ratnāny avāpya ca 05,137.015c sphītam ākramya te rāṣṭraṃ rājyam icchanti pāṇḍavāḥ 05,137.016a dattaṃ hutam adhītaṃ ca brāhmaṇās tarpitā dhanaiḥ 05,137.016c āvayor gatam āyuś ca kṛtakṛtyau ca viddhi nau 05,137.017a tvaṃ tu hitvā sukhaṃ rājyaṃ mitrāṇi ca dhanāni ca 05,137.017c vigrahaṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā mahad vyasanam āpsyasi 05,137.018a draupadī yasya cāśāste vijayaṃ satyavādinī 05,137.018c tapoghoravratā devī na tvaṃ jeṣyasi pāṇḍavam 05,137.019a mantrī janārdano yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 05,137.019c sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavam 05,137.020a sahāyā brāhmaṇā yasya dhṛtimanto jitendriyāḥ 05,137.020c tam ugratapasaṃ vīraṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavam 05,137.021a punar uktaṃ ca vakṣyāmi yat kāryaṃ bhūtim icchatā 05,137.021c suhṛdā majjamāneṣu suhṛtsu vyasanārṇave 05,137.022a alaṃ yuddhena tair vīraiḥ śāmya tvaṃ kuruvṛddhaye 05,137.022c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca parābhavam 05,138.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,138.001a rājaputraiḥ parivṛtas tathāmātyaiś ca saṃjaya 05,138.001c upāropya rathe karṇaṃ niryāto madhusūdanaḥ 05,138.002a kim abravīd rathopasthe rādheyaṃ paravīrahā 05,138.002c kāni sāntvāni govindaḥ sūtaputre prayuktavān 05,138.003a oghameghasvanaḥ kāle yat kṛṣṇaḥ karṇam abravīt 05,138.003c mṛdu vā yadi vā tīkṣṇaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 05,138.004 saṃjaya uvāca 05,138.004a ānupūrvyeṇa vākyāni ślakṣṇāni ca mṛdūni ca 05,138.004c priyāṇi dharmayuktāni satyāni ca hitāni ca 05,138.005a hṛdayagrahaṇīyāni rādheyaṃ madhusūdanaḥ 05,138.005c yāny abravīd ameyātmā tāni me śṛṇu bhārata 05,138.006 vāsudeva uvāca 05,138.006a upāsitās te rādheya brāhmaṇā vedapāragāḥ 05,138.006c tattvārthaṃ paripṛṣṭāś ca niyatenānasūyayā 05,138.007a tvam eva karṇa jānāsi vedavādān sanātanān 05,138.007c tvaṃ hy eva dharmaśāstreṣu sūkṣmeṣu pariniṣṭhitaḥ 05,138.008a kānīnaś ca sahoḍhaś ca kanyāyāṃ yaś ca jāyate 05,138.008c voḍhāraṃ pitaraṃ tasya prāhuḥ śāstravido janāḥ 05,138.009a so 'si karṇa tathā jātaḥ pāṇḍoḥ putro 'si dharmataḥ 05,138.009c nigrahād dharmaśāstrāṇām ehi rājā bhaviṣyasi 05,138.010a pitṛpakṣe hi te pārthā mātṛpakṣe ca vṛṣṇayaḥ 05,138.010c dvau pakṣāv abhijānīhi tvam etau puruṣarṣabha 05,138.011a mayā sārdham ito yātam adya tvāṃ tāta pāṇḍavāḥ 05,138.011c abhijānantu kaunteyaṃ pūrvajātaṃ yudhiṣṭhirāt 05,138.012a pādau tava grahīṣyanti bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 05,138.012c draupadeyās tathā pañca saubhadraś cāparājitaḥ 05,138.013a rājāno rājaputrāś ca pāṇḍavārthe samāgatāḥ 05,138.013c pādau tava grahīṣyanti sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ 05,138.014a hiraṇmayāṃś ca te kumbhān rājatān pārthivāṃs tathā 05,138.014c oṣadhyaḥ sarvabījāni sarvaratnāni vīrudhaḥ 05,138.015a rājanyā rājakanyāś cāpy ānayantv abhiṣecanam 05,138.015c ṣaṣṭhe ca tvāṃ tathā kāle draupady upagamiṣyati 05,138.015d*0521_01 agniṃ juhotu vai dhaumyaḥ saṃśitātmā dvijottamaḥ 05,138.016a adya tvām abhiṣiñcantu cāturvaidyā dvijātayaḥ 05,138.016c purohitaḥ pāṇḍavānāṃ vyāghracarmaṇy avasthitam 05,138.017a tathaiva bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 05,138.017c draupadeyās tathā pañca pāñcālāś cedayas tathā 05,138.018a ahaṃ ca tvābhiṣekṣyāmi rājānaṃ pṛthivīpatim 05,138.018c yuvarājo 'stu te rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,138.019a gṛhītvā vyajanaṃ śvetaṃ dharmātmā saṃśitavrataḥ 05,138.019c upānvārohatu rathaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,138.020a chatraṃ ca te mahac chvetaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 05,138.020c abhiṣiktasya kaunteya kaunteyo dhārayiṣyati 05,138.021a kiṅkiṇīśatanirghoṣaṃ vaiyāghraparivāraṇam 05,138.021c rathaṃ śvetahayair yuktam arjuno vāhayiṣyati 05,138.022a abhimanyuś ca te nityaṃ pratyāsanno bhaviṣyati 05,138.022c nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāś ca pañca ye 05,138.023a pāñcālās tvānuyāsyanti śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 05,138.023c ahaṃ ca tvānuyāsyāmi sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ 05,138.023e dāśārhāḥ parivārās te dāśārṇāś ca viśāṃ pate 05,138.024a bhuṅkṣva rājyaṃ mahābāho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 05,138.024b*0522_01 āroha tu rathaṃ pārthair bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 05,138.024c japair homaiś ca saṃyukto maṅgalaiś ca pṛthagvidhaiḥ 05,138.025a purogamāś ca te santu draviḍāḥ saha kuntalaiḥ 05,138.025c āndhrās tālacarāś caiva cūcupā veṇupās tathā 05,138.026a stuvantu tvādya bahuśaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhāḥ 05,138.026c vijayaṃ vasuṣeṇasya ghoṣayantu ca pāṇḍavāḥ 05,138.027a sa tvaṃ parivṛtaḥ pārthair nakṣatrair iva candramāḥ 05,138.027c praśādhi rājyaṃ kaunteya kuntīṃ ca pratinandaya 05,138.028a mitrāṇi te prahṛṣyantu vyathantu ripavas tathā 05,138.028c saubhrātraṃ caiva te 'dyāstu bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 05,139.001 karṇa uvāca 05,139.001a asaṃśayaṃ sauhṛdān me praṇayāc cāttha keśava 05,139.001c sakhyena caiva vārṣṇeya śreyaskāmatayaiva ca 05,139.002a sarvaṃ caivābhijānāmi pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ 05,139.002c nigrahād dharmaśāstrāṇāṃ yathā tvaṃ kṛṣṇa manyase 05,139.003a kanyā garbhaṃ samādhatta bhāskarān māṃ janārdana 05,139.003c ādityavacanāc caiva jātaṃ māṃ sā vyasarjayat 05,139.004a so 'smi kṛṣṇa tathā jātaḥ pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ 05,139.004c kuntyā tv aham apākīrṇo yathā na kuśalaṃ tathā 05,139.005a sūto hi mām adhiratho dṛṣṭvaiva anayad gṛhān 05,139.005c rādhāyāś caiva māṃ prādāt sauhārdān madhusūdana 05,139.006a matsnehāc caiva rādhāyāḥ sadyaḥ kṣīram avātarat 05,139.006c sā me mūtraṃ purīṣaṃ ca pratijagrāha mādhava 05,139.007a tasyāḥ piṇḍavyapanayaṃ kuryād asmadvidhaḥ katham 05,139.007c dharmavid dharmaśāstrāṇāṃ śravaṇe satataṃ rataḥ 05,139.008a tathā mām abhijānāti sūtaś cādhirathaḥ sutam 05,139.008c pitaraṃ cābhijānāmi tam ahaṃ sauhṛdāt sadā 05,139.009a sa hi me jātakarmādi kārayām āsa mādhava 05,139.009c śāstradṛṣṭena vidhinā putraprītyā janārdana 05,139.010a nāma me vasuṣeṇeti kārayām āsa vai dvijaiḥ 05,139.010c bhāryāś coḍhā mama prāpte yauvane tena keśava 05,139.011a tāsu putrāś ca pautrāś ca mama jātā janārdana 05,139.011c tāsu me hṛdayaṃ kṛṣṇa saṃjātaṃ kāmabandhanam 05,139.012a na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ 05,139.012c harṣād bhayād vā govinda anṛtaṃ vaktum utsahe 05,139.013a dhṛtarāṣṭrakule kṛṣṇa duryodhanasamāśrayāt 05,139.013c mayā trayodaśa samā bhuktaṃ rājyam akaṇṭakam 05,139.014a iṣṭaṃ ca bahubhir yajñaiḥ saha sūtair mayāsakṛt 05,139.014c āvāhāś ca vivāhāś ca saha sūtaiḥ kṛtā mayā 05,139.015a māṃ ca kṛṣṇa samāśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ 05,139.015c duryodhanena vārṣṇeya vigrahaś cāpi pāṇḍavaiḥ 05,139.016a tasmād raṇe dvairathe māṃ pratyudyātāram acyuta 05,139.016c vṛtavān paramaṃ hṛṣṭaḥ pratīpaṃ savyasācinaḥ 05,139.017a vadhād bandhād bhayād vāpi lobhād vāpi janārdana 05,139.017c anṛtaṃ notsahe kartuṃ dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ 05,139.018a yadi hy adya na gaccheyaṃ dvairathaṃ savyasācinā 05,139.018c akīrtiḥ syād dhṛṣīkeśa mama pārthasya cobhayoḥ 05,139.019a asaṃśayaṃ hitārthāya brūyās tvaṃ madhusūdana 05,139.019c sarvaṃ ca pāṇḍavāḥ kuryus tvadvaśitvān na saṃśayaḥ 05,139.020a mantrasya niyamaṃ kuryās tvam atra puruṣottama 05,139.020c etad atra hitaṃ manye sarvayādavanandana 05,139.021a yadi jānāti māṃ rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ 05,139.021c kuntyāḥ prathamajaṃ putraṃ na sa rājyaṃ grahīṣyati 05,139.022a prāpya cāpi mahad rājyaṃ tad ahaṃ madhusūdana 05,139.022c sphītaṃ duryodhanāyaiva saṃpradadyām ariṃdama 05,139.023a sa eva rājā dharmātmā śāśvato 'stu yudhiṣṭhiraḥ 05,139.023c netā yasya hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ 05,139.024a pṛthivī tasya rāṣṭraṃ ca yasya bhīmo mahārathaḥ 05,139.024c nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāś ca mādhava 05,139.024d*0523_01 dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 05,139.025a uttamaujā yudhāmanyuḥ satyadharmā ca somakiḥ 05,139.025c caidyaś ca cekitānaś ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ 05,139.026a indragopakavarṇāś ca kekayā bhrātaras tathā 05,139.026c indrāyudhasavarṇaś ca kuntibhojo mahārathaḥ 05,139.027a mātulo bhīmasenasya senajic ca mahārathaḥ 05,139.027c śaṅkhaḥ putro virāṭasya nidhis tvaṃ ca janārdana 05,139.028a mahān ayaṃ kṛṣṇa kṛtaḥ kṣatrasya samudānayaḥ 05,139.028c rājyaṃ prāptam idaṃ dīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu 05,139.029a dhārtarāṣṭrasya vārṣṇeya śastrayajño bhaviṣyati 05,139.029c asya yajñasya vettā tvaṃ bhaviṣyasi janārdana 05,139.029e ādhvaryavaṃ ca te kṛṣṇa kratāv asmin bhaviṣyati 05,139.030a hotā caivātra bībhatsuḥ saṃnaddhaḥ sa kapidhvajaḥ 05,139.030c gāṇḍīvaṃ sruk tathājyaṃ ca vīryaṃ puṃsāṃ bhaviṣyati 05,139.031a aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ sthūṇākarṇaṃ ca mādhava 05,139.031c mantrās tatra bhaviṣyanti prayuktāḥ savyasācinā 05,139.032a anuyātaś ca pitaram adhiko vā parākrame 05,139.032c grāvastotraṃ sa saubhadraḥ samyak tatra kariṣyati 05,139.033a udgātātra punar bhīmaḥ prastotā sumahābalaḥ 05,139.033c vinadan sa naravyāghro nāgānīkāntakṛd raṇe 05,139.034a sa caiva tatra dharmātmā śaśvad rājā yudhiṣṭhiraḥ 05,139.034c japair homaiś ca saṃyukto brahmatvaṃ kārayiṣyati 05,139.035a śaṅkhaśabdāḥ samurajā bheryaś ca madhusūdana 05,139.035c utkṛṣṭasiṃhanādāś ca subrahmaṇyo bhaviṣyati 05,139.036a nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrau yaśasvinau 05,139.036c śāmitraṃ tau mahāvīryau samyak tatra kariṣyataḥ 05,139.036d*0524_01 rathadhvajāś ca kalpante yūpāś ca vitate kratau 05,139.036d*0525_01 maitrāvaruṇa āgnīdhrau mahāvīryau bhaviṣyataḥ 05,139.037a kalmāṣadaṇḍā govinda vimalā rathaśaktayaḥ 05,139.037c yūpāḥ samupakalpantām asmin yajñe janārdana 05,139.038a karṇinālīkanārācā vatsadantopabṛṃhaṇāḥ 05,139.038c tomarāḥ somakalaśāḥ pavitrāṇi dhanūṃṣi ca 05,139.039a asayo 'tra kapālāni puroḍāśāḥ śirāṃsi ca 05,139.039c havis tu rudhiraṃ kṛṣṇa asmin yajñe bhaviṣyati 05,139.040a idhmāḥ paridhayaś caiva śaktyo 'tha vimalā gadāḥ 05,139.040c sadasyā droṇaśiṣyāś ca kṛpasya ca śaradvataḥ 05,139.041a iṣavo 'tra paristomā muktā gāṇḍīvadhanvanā 05,139.041c mahārathaprayuktāś ca droṇadrauṇipracoditāḥ 05,139.042a prātiprasthānikaṃ karma sātyakiḥ sa kariṣyati 05,139.042c dīkṣito dhārtarāṣṭro 'tra patnī cāsya mahācamūḥ 05,139.043a ghaṭotkaco 'tra śāmitraṃ kariṣyati mahābalaḥ 05,139.043c atirātre mahābāho vitate yajñakarmaṇi 05,139.044a dakṣiṇā tv asya yajñasya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 05,139.044c vaitāne karmaṇi tate jāto yaḥ kṛṣṇa pāvakāt 05,139.045a yad abruvam ahaṃ kṛṣṇa kaṭukāni sma pāṇḍavān 05,139.045c priyārthaṃ dhārtarāṣṭrasya tena tapye 'dya karmaṇā 05,139.046a yadā drakṣyasi māṃ kṛṣṇa nihataṃ savyasācinā 05,139.046c punaś citis tadā cāsya yajñasyātha bhaviṣyati 05,139.047a duḥśāsanasya rudhiraṃ yadā pāsyati pāṇḍavaḥ 05,139.047c ānardaṃ nardataḥ samyak tadā sutyaṃ bhaviṣyati 05,139.048a yadā droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca pāñcālyau pātayiṣyataḥ 05,139.048c tadā yajñāvasānaṃ tad bhaviṣyati janārdana 05,139.049a duryodhanaṃ yadā hantā bhīmaseno mahābalaḥ 05,139.049c tadā samāpsyate yajño dhārtarāṣṭrasya mādhava 05,139.050a snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhṛtarāṣṭrasya saṃgatāḥ 05,139.050c hateśvarā hatasutā hatanāthāś ca keśava 05,139.051a gāndhāryā saha rodantyaḥ śvagṛdhrakurarākule 05,139.051c sa yajñe 'sminn avabhṛtho bhaviṣyati janārdana 05,139.052a vidyāvṛddhā vayovṛddhāḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 05,139.052c vṛthāmṛtyuṃ na kurvīraṃs tvatkṛte madhusūdana 05,139.053a śastreṇa nidhanaṃ gacchet samṛddhaṃ kṣatramaṇḍalam 05,139.053c kurukṣetre puṇyatame trailokyasyāpi keśava 05,139.054a tad atra puṇḍarīkākṣa vidhatsva yad abhīpsitam 05,139.054c yathā kārtsnyena vārṣṇeya kṣatraṃ svargam avāpnuyāt 05,139.055a yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaś ca janārdana 05,139.055c tāvat kīrtibhavaḥ śabdaḥ śāśvato 'yaṃ bhaviṣyati 05,139.056a brāhmaṇāḥ kathayiṣyanti mahābhāratam āhavam 05,139.056c samāgameṣu vārṣṇeya kṣatriyāṇāṃ yaśodharam 05,139.056d*0526_01 teṣām āyuś ca putrāś ca dhanaṃ caiva bhaviṣyati 05,139.056d*0526_02 śṛṇvatāṃ cāpi martyānāṃ svargasthānaṃ bhaviṣyati 05,139.057a samupānaya kaunteyaṃ yuddhāya mama keśava 05,139.057c mantrasaṃvaraṇaṃ kurvan nityam eva paraṃtapa 05,140.001 saṃjaya uvāca 05,140.001a karṇasya vacanaṃ śrutvā keśavaḥ paravīrahā 05,140.001c uvāca prahasan vākyaṃ smitapūrvam idaṃ tadā 05,140.002a api tvāṃ na tapet karṇa rājyalābhopapādanā 05,140.002c mayā dattāṃ hi pṛthivīṃ na praśāsitum icchasi 05,140.003a dhruvo jayaḥ pāṇḍavānām itīdaṃ; na saṃśayaḥ kaś cana vidyate 'tra 05,140.003c jayadhvajo dṛśyate pāṇḍavasya; samucchrito vānararāja ugraḥ 05,140.004a divyā māyā vihitā bhauvanena; samucchritā indraketuprakāśā 05,140.004c divyāni bhūtāni bhayāvahāni; dṛśyanti caivātra bhayānakāni 05,140.005a na sajjate śailavanaspatibhya; ūrdhvaṃ tiryag yojanamātrarūpaḥ 05,140.005c śrīmān dhvajaḥ karṇa dhanaṃjayasya; samucchritaḥ pāvakatulyarūpaḥ 05,140.006a yadā drakṣyasi saṃgrāme śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 05,140.006c aindram astraṃ vikurvāṇam ubhe caivāgnimārute 05,140.007a gāṇḍīvasya ca nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 05,140.007c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 05,140.008a yadā drakṣyasi saṃgrāme kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 05,140.008c japahomasamāyuktaṃ svāṃ rakṣantaṃ mahācamūm 05,140.009a ādityam iva durdharṣaṃ tapantaṃ śatruvāhinīm 05,140.009c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 05,140.010a yadā drakṣyasi saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam 05,140.010c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītvā nṛtyantam āhave 05,140.011a prabhinnam iva mātaṅgaṃ pratidviradaghātinam 05,140.011c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 05,140.011d*0527_01 na yāty aśūnya eko 'pi na ca śūnyaṃ pratiṣṭhitam 05,140.011d*0527_02 na lokapālās tiṣṭhanti na ca te dviguṇāḥ smṛtāḥ 05,140.011d*0527_03 naiva sapta tathānye vai nava saṃkhyā na vidyate 05,140.011d*0527_04 etadvādvapadaṃ tatra bhaviṣyati kathaṃ cana 05,140.012a yadā drakṣyasi saṃgrāme mādrīputrau mahārathau 05,140.012c vāhinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ kṣobhayantau gajāv iva 05,140.013a vigāḍhe śastrasaṃpāte paravīrarathārujau 05,140.013c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 05,140.014a yadā drakṣyasi saṃgrāme droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam 05,140.014c suyodhanaṃ ca rājānaṃ saindhavaṃ ca jayadratham 05,140.015a yuddhāyāpatatas tūrṇaṃ vāritān savyasācinā 05,140.015c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca 05,140.016a brūyāḥ karṇa ito gatvā droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam 05,140.016c saumyo 'yaṃ vartate māsaḥ suprāpayavasendhanaḥ 05,140.017a pakvauṣadhivanasphītaḥ phalavān alpamakṣikaḥ 05,140.017c niṣpaṅko rasavat toyo nātyuṣṇaśiśiraḥ sukhaḥ 05,140.018a saptamāc cāpi divasād amāvāsyā bhaviṣyati 05,140.018c saṃgrāmaṃ yojayet tatra tāṃ hy āhuḥ śakradevatām 05,140.019a tathā rājño vadeḥ sarvān ye yuddhāyābhyupāgatāḥ 05,140.019c yad vo manīṣitaṃ tad vai sarvaṃ saṃpādayāmi vaḥ 05,140.020a rājāno rājaputrāś ca duryodhanavaśānugāḥ 05,140.020c prāpya śastreṇa nidhanaṃ prāpsyanti gatim uttamām 05,141.001 saṃjaya uvāca 05,141.001a keśavasya tu tad vākyaṃ karṇaḥ śrutvā hitaṃ śubham 05,141.001c abravīd abhisaṃpūjya kṛṣṇaṃ madhuniṣūdanam 05,141.001e jānan māṃ kiṃ mahābāho saṃmohayitum icchasi 05,141.002a yo 'yaṃ pṛthivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ 05,141.002c nimittaṃ tatra śakunir ahaṃ duḥśāsanas tathā 05,141.002e duryodhanaś ca nṛpatir dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat 05,141.003a asaṃśayam idaṃ kṛṣṇa mahad yuddham upasthitam 05,141.003c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca ghoraṃ rudhirakardamam 05,141.004a rājāno rājaputrāś ca duryodhanavaśānugāḥ 05,141.004c raṇe śastrāgninā dagdhāḥ prāpsyanti yamasādanam 05,141.005a svapnā hi bahavo ghorā dṛśyante madhusūdana 05,141.005c nimittāni ca ghorāṇi tathotpātāḥ sudāruṇāḥ 05,141.006a parājayaṃ dhārtarāṣṭre vijayaṃ ca yudhiṣṭhire 05,141.006c śaṃsanta iva vārṣṇeya vividhā lomaharṣaṇāḥ 05,141.007a prājāpatyaṃ hi nakṣatraṃ grahas tīkṣṇo mahādyutiḥ 05,141.007c śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayan prāṇino 'dhikam 05,141.008a kṛtvā cāṅgārako vakraṃ jyeṣṭhāyāṃ madhusūdana 05,141.008c anurādhāṃ prārthayate maitraṃ saṃśamayann iva 05,141.009a nūnaṃ mahad bhayaṃ kṛṣṇa kurūṇāṃ samupasthitam 05,141.009c viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṃ pīḍayate grahaḥ 05,141.010a somasya lakṣma vyāvṛttaṃ rāhur arkam upeṣyati 05,141.010c divaś colkāḥ patanty etāḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ 05,141.011a niṣṭananti ca mātaṅgā muñcanty aśrūṇi vājinaḥ 05,141.011c pānīyaṃ yavasaṃ cāpi nābhinandanti mādhava 05,141.012a prādurbhūteṣu caiteṣu bhayam āhur upasthitam 05,141.012c nimitteṣu mahābāho dāruṇaṃ prāṇināśanam 05,141.013a alpe bhukte purīṣaṃ ca prabhūtam iha dṛśyate 05,141.013c vājināṃ vāraṇānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca keśava 05,141.014a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana 05,141.014c parābhavasya tal liṅgam iti prāhur manīṣiṇaḥ 05,141.015a prahṛṣṭaṃ vāhanaṃ kṛṣṇa pāṇḍavānāṃ pracakṣate 05,141.015c pradakṣiṇā mṛgāś caiva tat teṣāṃ jayalakṣaṇam 05,141.016a apasavyā mṛgāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava 05,141.016c vācaś cāpy aśarīriṇyas tat parābhavalakṣaṇam 05,141.016d*0528_01 janasyāsvasthakāriṇyas tat parābhavalakṣaṇam 05,141.017a mayūrāḥ puṣpaśakunā haṃsāḥ sārasacātakāḥ 05,141.017c jīvaṃ jīvakasaṃghāś cāpy anugacchanti pāṇḍavān 05,141.018a gṛdhrāḥ kākā baḍāḥ śyenā yātudhānāḥ śalāvṛkāḥ 05,141.018c makṣikāṇāṃ ca saṃghātā anugacchanti kauravān 05,141.019a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṃ nāsti nisvanaḥ 05,141.019c anāhatāḥ pāṇḍavānāṃ nadanti paṭahāḥ kila 05,141.020a udapānāś ca nardanti yathā govṛṣabhās tathā 05,141.020c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tat parābhavalakṣaṇam 05,141.021a māṃsaśoṇitavarṣaṃ ca vṛṣṭaṃ devena mādhava 05,141.021c tathā gandharvanagaraṃ bhānumantam upasthitam 05,141.021e saprākāraṃ saparikhaṃ savapraṃ cārutoraṇam 05,141.022a kṛṣṇaś ca parighas tatra bhānum āvṛtya tiṣṭhati 05,141.022c udayāstamaye saṃdhye vedayāno mahad bhayam 05,141.022d*0529_01 ekapakṣākṣicaraṇā nartakā ghoradarśanāḥ 05,141.022d*0529_02 pakṣiṇo vyasṛjan ghoraṃ tat parābhavalakṣaṇam 05,141.022e ekā sṛg vāśate ghoraṃ tat parābhavalakṣaṇam 05,141.023a kṛṣṇagrīvāś ca śakunā lambamānā bhayānakāḥ 05,141.023c saṃdhyām abhimukhā yānti tat parābhavalakṣaṇam 05,141.024a brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi gurūṃś ca madhusūdana 05,141.024c bhṛtyān bhaktimataś cāpi tat parābhavalakṣaṇam 05,141.025a pūrvā dig lohitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā 05,141.025c āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana 05,141.025d*0530_01 uttarā śaṅkhavarṇābhā diśāṃ varṇā udāhṛtāḥ 05,141.026a pradīptāś ca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava 05,141.026c mahad bhayaṃ vedayanti tasminn utpātalakṣaṇe 05,141.027a sahasrapādaṃ prāsādaṃ svapnānte sma yudhiṣṭhiraḥ 05,141.027c adhirohan mayā dṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir acyuta 05,141.028a śvetoṣṇīṣāś ca dṛśyante sarve te śuklavāsasaḥ 05,141.028c āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣām upalakṣaye 05,141.029a tava cāpi mayā kṛṣṇa svapnānte rudhirāvilā 05,141.029c āntreṇa pṛthivī dṛṣṭā parikṣiptā janārdana 05,141.030a asthisaṃcayam ārūḍhaś cāmitaujā yudhiṣṭhiraḥ 05,141.030c suvarṇapātryāṃ saṃhṛṣṭo bhuktavān ghṛtapāyasam 05,141.031a yudhiṣṭhiro mayā dṛṣṭo grasamāno vasuṃdharām 05,141.031c tvayā dattām imāṃ vyaktaṃ bhokṣyate sa vasuṃdharām 05,141.032a uccaṃ parvatam ārūḍho bhīmakarmā vṛkodaraḥ 05,141.032c gadāpāṇir naravyāghro vīkṣann iva mahīm imām 05,141.033a kṣapayiṣyati naḥ sarvān sa suvyaktaṃ mahāraṇe 05,141.033c viditaṃ me hṛṣīkeśa yato dharmas tato jayaḥ 05,141.034a pāṇḍuraṃ gajam ārūḍho gāṇḍīvī sa dhanaṃjayaḥ 05,141.034c tvayā sārdhaṃ hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan 05,141.035a yūyaṃ sarvān vadhiṣyadhvaṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ 05,141.035c pārthivān samare kṛṣṇa duryodhanapurogamān 05,141.036a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 05,141.036c śuddhakeyūrakaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvṛtāḥ 05,141.037a adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanam uttamam 05,141.037c traya ete mahāmātrāḥ pāṇḍuracchatravāsasaḥ 05,141.038a śvetoṣṇīṣāś ca dṛśyante traya eva janārdana 05,141.038c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tān vijānīhi keśava 05,141.039a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 05,141.039c raktoṣṇīṣāś ca dṛśyante sarve mādhava pārthivāḥ 05,141.040a uṣṭrayuktaṃ samārūḍhau bhīṣmadroṇau janārdana 05,141.040c mayā sārdhaṃ mahābāho dhārtarāṣṭreṇa cābhibho 05,141.041a agastyaśāstāṃ ca diśaṃ prayātāḥ sma janārdana 05,141.041c acireṇaiva kālena prāpsyāmo yamasādanam 05,141.042a ahaṃ cānye ca rājāno yac ca tat kṣatramaṇḍalam 05,141.042c gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyāma iti me nāsti saṃśayaḥ 05,141.043 kṛṣṇa uvāca 05,141.043a upasthitavināśeyaṃ nūnam adya vasuṃdharā 05,141.043c tathā hi me vacaḥ karṇa nopaiti hṛdayaṃ tava 05,141.044a sarveṣāṃ tāta bhūtānāṃ vināśe samupasthite 05,141.044c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 05,141.045 karṇa uvāca 05,141.045a api tvā kṛṣṇa paśyāma jīvanto 'smān mahāraṇāt 05,141.045c samuttīrṇā mahābāho vīrakṣayavināśanāt 05,141.046a atha vā saṃgamaḥ kṛṣṇa svarge no bhavitā dhruvam 05,141.046c tatredānīṃ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṃ tvayānagha 05,141.047 saṃjaya uvāca 05,141.047a ity uktvā mādhavaṃ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitam 05,141.047c visarjitaḥ keśavena rathopasthād avātarat 05,141.048a tataḥ svaratham āsthāya jāmbūnadavibhūṣitam 05,141.048c sahāsmābhir nivavṛte rādheyo dīnamānasaḥ 05,141.049a tataḥ śīghrataraṃ prāyāt keśavaḥ sahasātyakiḥ 05,141.049c punar uccārayan vāṇīṃ yāhi yāhīti sārathim 05,142.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,142.001a asiddhānunaye kṛṣṇe kurubhyaḥ pāṇḍavān gate 05,142.001c abhigamya pṛthāṃ kṣattā śanaiḥ śocann ivābravīt 05,142.002a jānāsi me jīvaputre bhāvaṃ nityam anugrahe 05,142.002c krośato na ca gṛhṇīte vacanaṃ me suyodhanaḥ 05,142.003a upapanno hy asau rājā cedipāñcālakekayaiḥ 05,142.003c bhīmārjunābhyāṃ kṛṣṇena yuyudhānayamair api 05,142.004a upaplavye niviṣṭo 'pi dharmam eva yudhiṣṭhiraḥ 05,142.004c kāṅkṣate jñātisauhārdād balavān durbalo yathā 05,142.005a rājā tu dhṛtarāṣṭro 'yaṃ vayovṛddho na śāmyati 05,142.005c mattaḥ putramadenaiva vidharme pathi vartate 05,142.006a jayadrathasya karṇasya tathā duḥśāsanasya ca 05,142.006c saubalasya ca durbuddhyā mithobhedaḥ pravartate 05,142.007a adharmeṇa hi dharmiṣṭhaṃ hṛtaṃ vai rājyam īdṛśam 05,142.007c yeṣāṃ teṣām ayaṃ dharmaḥ sānubandho bhaviṣyati 05,142.008a hriyamāṇe balād dharme kurubhiḥ ko na saṃjvaret 05,142.008c asāmnā keśave yāte samudyokṣyanti pāṇḍavāḥ 05,142.009a tataḥ kurūṇām anayo bhavitā vīranāśanaḥ 05,142.009c cintayan na labhe nidrām ahaḥsu ca niśāsu ca 05,142.010a śrutvā tu kuntī tad vākyam arthakāmena bhāṣitam 05,142.010c aniṣṭanantī duḥkhārtā manasā vimamarśa ha 05,142.011a dhig astv arthaṃ yatkṛte 'yaṃ mahāñ jñātivadhe kṣayaḥ 05,142.011c vartsyate suhṛdāṃ hy eṣāṃ yuddhe 'smin vai parābhavaḥ 05,142.012a pāṇḍavāś cedipāñcālā yādavāś ca samāgatāḥ 05,142.012c bhāratair yadi yotsyanti kiṃ nu duḥkham ataḥ param 05,142.013a paśye doṣaṃ dhruvaṃ yuddhe tathā yuddhe parābhavam 05,142.013c adhanasya mṛtaṃ śreyo na hi jñātikṣaye jayaḥ 05,142.013d*0531_01 iti me cintayantyā vai hṛdi duḥkhaṃ pravartate 05,142.014a pitāmahaḥ śāṃtanava ācāryaś ca yudhāṃ patiḥ 05,142.014c karṇaś ca dhārtarāṣṭrārthaṃ vardhayanti bhayaṃ mama 05,142.015a nācāryaḥ kāmavāñ śiṣyair droṇo yudhyeta jātu cit 05,142.015c pāṇḍaveṣu kathaṃ hārdaṃ kuryān na ca pitāmahaḥ 05,142.016a ayaṃ tv eko vṛthādṛṣṭir dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 05,142.016c mohānuvartī satataṃ pāpo dveṣṭi ca pāṇḍavān 05,142.017a mahaty anarthe nirbandhī balavāṃś ca viśeṣataḥ 05,142.017c karṇaḥ sadā pāṇḍavānāṃ tan me dahati sāṃpratam 05,142.018a āśaṃse tv adya karṇasya mano 'haṃ pāṇḍavān prati 05,142.018c prasādayitum āsādya darśayantī yathātatham 05,142.019a toṣito bhagavān yatra durvāsā me varaṃ dadau 05,142.019c āhvānaṃ devasaṃyuktaṃ vasantyāḥ pitṛveśmani 05,142.020a sāham antaḥpure rājñaḥ kuntibhojapuraskṛtā 05,142.020c cintayantī bahuvidhaṃ hṛdayena vidūyatā 05,142.021a balābalaṃ ca mantrāṇāṃ brāhmaṇasya ca vāgbalam 05,142.021c strībhāvād bālabhāvāc ca cintayantī punaḥ punaḥ 05,142.022a dhātryā viśrabdhayā guptā sakhījanavṛtā tadā 05,142.022c doṣaṃ pariharantī ca pituś cāritrarakṣiṇī 05,142.023a kathaṃ nu sukṛtaṃ me syān nāparādhavatī katham 05,142.023c bhaveyam iti saṃcintya brāhmaṇaṃ taṃ namasya ca 05,142.024a kautūhalāt tu taṃ labdhvā bāliśyād ācaraṃ tadā 05,142.024c kanyā satī devam arkam āsādayam ahaṃ tataḥ 05,142.025a yo 'sau kānīnagarbho me putravat parivartitaḥ 05,142.025c kasmān na kuryād vacanaṃ pathyaṃ bhrātṛhitaṃ tathā 05,142.026a iti kuntī viniścitya kāryaṃ niścitam uttamam 05,142.026c kāryārtham abhiniryāya yayau bhāgīrathīṃ prati 05,142.027a ātmajasya tatas tasya ghṛṇinaḥ satyasaṅginaḥ 05,142.027b*0532_01 gaṅgātīre pṛthāpaśyad upasthānagataṃ vṛṣam 05,142.027c gaṅgātīre pṛthāśṛṇvad upādhyayananisvanam 05,142.028a prāṅmukhasyordhvabāhoḥ sā paryatiṣṭhata pṛṣṭhataḥ 05,142.028c japyāvasānaṃ kāryārthaṃ pratīkṣantī tapasvinī 05,142.029a atiṣṭhat sūryatāpārtā karṇasyottaravāsasi 05,142.029c kauravyapatnī vārṣṇeyī padmamāleva śuṣyatī 05,142.030a ā pṛṣṭhatāpāj japtvā sa parivṛtya yatavrataḥ 05,142.030c dṛṣṭvā kuntīm upātiṣṭhad abhivādya kṛtāñjaliḥ 05,142.030e yathānyāyaṃ mahātejā mānī dharmabhṛtāṃ varaḥ 05,142.030f*0533_01 utsmayan praṇataḥ prāha kuntīṃ vaikartano vṛṣaḥ 05,143.001 karṇa uvāca 05,143.001a rādheyo 'ham ādhirathiḥ karṇas tvām abhivādaye 05,143.001c prāptā kimarthaṃ bhavatī brūhi kiṃ karavāṇi te 05,143.002 kunty uvāca 05,143.002a kaunteyas tvaṃ na rādheyo na tavādhirathaḥ pitā 05,143.002c nāsi sūtakule jātaḥ karṇa tad viddhi me vacaḥ 05,143.003a kānīnas tvaṃ mayā jātaḥ pūrvajaḥ kukṣiṇā dhṛtaḥ 05,143.003c kuntibhojasya bhavane pārthas tvam asi putraka 05,143.004a prakāśakarmā tapano yo 'yaṃ devo virocanaḥ 05,143.004c ajījanat tvāṃ mayy eṣa karṇa śastrabhṛtāṃ varam 05,143.005a kuṇḍalī baddhakavaco devagarbhaḥ śriyā vṛtaḥ 05,143.005c jātas tvam asi durdharṣa mayā putra pitur gṛhe 05,143.006a sa tvaṃ bhrātṝn asaṃbuddhvā mohād yad upasevase 05,143.006c dhārtarāṣṭrān na tad yuktaṃ tvayi putra viśeṣataḥ 05,143.007a etad dharmaphalaṃ putra narāṇāṃ dharmaniścaye 05,143.007c yat tuṣyanty asya pitaro mātā cāpy ekadarśinī 05,143.008a arjunenārjitāṃ pūrvaṃ hṛtāṃ lobhād asādhubhiḥ 05,143.008c ācchidya dhārtarāṣṭrebhyo bhuṅkṣva yaudhiṣṭhirīṃ śriyam 05,143.009a adya paśyantu kuravaḥ karṇārjunasamāgamam 05,143.009c saubhrātreṇa tad ālakṣya saṃnamantām asādhavaḥ 05,143.010a karṇārjunau vai bhavatāṃ yathā rāmajanārdanau 05,143.010c asādhyaṃ kiṃ nu loke syād yuvayoḥ sahitātmanoḥ 05,143.011a karṇa śobhiṣyase nūnaṃ pañcabhir bhrātṛbhir vṛtaḥ 05,143.011c vedaiḥ parivṛto brahmā yathā vedāṅgapañcamaiḥ 05,143.012a upapanno guṇaiḥ śreṣṭho jyeṣṭhaḥ śreṣṭheṣu bandhuṣu 05,143.012c sūtaputreti mā śabdaḥ pārthas tvam asi vīryavān 05,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,144.001a tataḥ sūryān niścaritāṃ karṇaḥ śuśrāva bhāratīm 05,144.001c duratyayāṃ praṇayinīṃ pitṛvad bhāskareritām 05,144.002a satyam āha pṛthā vākyaṃ karṇa mātṛvacaḥ kuru 05,144.002c śreyas te syān naravyāghra sarvam ācaratas tathā 05,144.003a evam uktasya mātrā ca svayaṃ pitrā ca bhānunā 05,144.003c cacāla naiva karṇasya matiḥ satyadhṛtes tadā 05,144.004 karṇa uvāca 05,144.004a na te na śraddadhe vākyaṃ kṣatriye bhāṣitaṃ tvayā 05,144.004c dharmadvāraṃ mamaitat syān niyogakaraṇaṃ tava 05,144.005a akaron mayi yat pāpaṃ bhavatī sumahātyayam 05,144.005c avakīrṇo 'smi te tena tad yaśaḥkīrtināśanam 05,144.006a ahaṃ ca kṣatriyo jāto na prāptaḥ kṣatrasatkriyām 05,144.006c tvatkṛte kiṃ nu pāpīyaḥ śatruḥ kuryān mamāhitam 05,144.007a kriyākāle tv anukrośam akṛtvā tvam imaṃ mama 05,144.007c hīnasaṃskārasamayam adya māṃ samacūcudaḥ 05,144.008a na vai mama hitaṃ pūrvaṃ mātṛvac ceṣṭitaṃ tvayā 05,144.008c sā māṃ saṃbodhayasy adya kevalātmahitaiṣiṇī 05,144.009a kṛṣṇena sahitāt ko vai na vyatheta dhanaṃjayāt 05,144.009c ko 'dya bhītaṃ na māṃ vidyāt pārthānāṃ samitiṃ gatam 05,144.010a abhrātā viditaḥ pūrvaṃ yuddhakāle prakāśitaḥ 05,144.010c pāṇḍavān yadi gacchāmi kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati 05,144.011a sarvakāmaiḥ saṃvibhaktaḥ pūjitaś ca sadā bhṛśam 05,144.011c ahaṃ vai dhārtarāṣṭrāṇāṃ kuryāṃ tad aphalaṃ katham 05,144.012a upanahya parair vairaṃ ye māṃ nityam upāsate 05,144.012c namaskurvanti ca sadā vasavo vāsavaṃ yathā 05,144.013a mama prāṇena ye śatrūñ śaktāḥ pratisamāsitum 05,144.013c manyante 'dya kathaṃ teṣām ahaṃ bhindyāṃ manoratham 05,144.014a mayā plavena saṃgrāmaṃ titīrṣanti duratyayam 05,144.014c apāre pārakāmā ye tyajeyaṃ tān ahaṃ katham 05,144.015a ayaṃ hi kālaḥ saṃprāpto dhārtarāṣṭropajīvinām 05,144.015c nirveṣṭavyaṃ mayā tatra prāṇān aparirakṣatā 05,144.016a kṛtārthāḥ subhṛtā ye hi kṛtyakāla upasthite 05,144.016c anavekṣya kṛtaṃ pāpā vikurvanty anavasthitāḥ 05,144.017a rājakilbiṣiṇāṃ teṣāṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇām 05,144.017c naivāyaṃ na paro loko vidyate pāpakarmaṇām 05,144.018a dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām arthe yotsyāmi te sutaiḥ 05,144.018c balaṃ ca śaktiṃ cāsthāya na vai tvayy anṛtaṃ vade 05,144.019a ānṛśaṃsyam atho vṛttaṃ rakṣan satpuruṣocitam 05,144.019c ato 'rthakaram apy etan na karomy adya te vacaḥ 05,144.020a na tu te 'yaṃ samārambho mayi mogho bhaviṣyati 05,144.020c vadhyān viṣahyān saṃgrāme na haniṣyāmi te sutān 05,144.020e yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca yamau caivārjunād ṛte 05,144.021a arjunena samaṃ yuddhaṃ mama yaudhiṣṭhire bale 05,144.021c arjunaṃ hi nihatyājau saṃprāptaṃ syāt phalaṃ mayā 05,144.021e yaśasā cāpi yujyeyaṃ nihataḥ savyasācinā 05,144.022a na te jātu naśiṣyanti putrāḥ pañca yaśasvini 05,144.022c nirarjunāḥ sakarṇā vā sārjunā vā hate mayi 05,144.023 vaiśaṃpāyana uvāca 05,144.023a iti karṇavacaḥ śrutvā kuntī duḥkhāt pravepatī 05,144.023c uvāca putram āśliṣya karṇaṃ dhairyād akampitam 05,144.024a evaṃ vai bhāvyam etena kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ 05,144.024c yathā tvaṃ bhāṣase karṇa daivaṃ tu balavattaram 05,144.025a tvayā caturṇāṃ bhrātṝṇām abhayaṃ śatrukarśana 05,144.025c dattaṃ tat pratijānīhi saṃgarapratimocanam 05,144.026a anāmayaṃ svasti ceti pṛthātho karṇam abravīt 05,144.026c tāṃ karṇo 'bhyavadat prītas tatas tau jagmatuḥ pṛthak 05,145.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,145.001a āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ 05,145.001c pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvam uktavān 05,145.002a saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ 05,145.002c svam evāvasathaṃ śaurir viśrāmārthaṃ jagāma ha 05,145.003a visṛjya sarvān nṛpatīn virāṭapramukhāṃs tadā 05,145.003c pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāv astaṃgate sati 05,145.004a saṃdhyām upāsya dhyāyantas tam eva gatamānasāḥ 05,145.004c ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punar mantram amantrayan 05,145.005 yudhiṣṭhira uvāca 05,145.005a tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ 05,145.005c kim uktaḥ puṇḍarīkākṣa tan naḥ śaṃsitum arhasi 05,145.006 vāsudeva uvāca 05,145.006a mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ 05,145.006c tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ 05,145.007 yudhiṣṭhira uvāca 05,145.007a tasminn utpatham āpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 05,145.007c kim uktavān hṛṣīkeśa duryodhanam amarṣaṇam 05,145.007e ācāryo vā mahābāho bhāradvājaḥ kim abravīt 05,145.007f*0534_01 pitā vā dhṛtarāṣṭras taṃ gāndhārī vā kim abravīt 05,145.008a pitā yavīyān asmākaṃ kṣattā dharmabhṛtāṃ varaḥ 05,145.008c putraśokābhisaṃtaptaḥ kim āha dhṛtarāṣṭrajam 05,145.009a kiṃ ca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate 05,145.009c uktavanto yathātattvaṃ tad brūhi tvaṃ janārdana 05,145.010a uktavān hi bhavān sarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥ 05,145.010b*0535_01 dhārtarāṣṭrasya teṣāṃ hi vacanaṃ kurusaṃsadi 05,145.010b*0536_01 pratikūlam ayuktaṃ ca hṛdayaṃ nopasarpati 05,145.010c kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ 05,145.011a apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tan na tiṣṭhati keśava 05,145.011c teṣāṃ vākyāni govinda śrotum icchāmy ahaṃ vibho 05,145.012a yathā ca nābhipadyeta kālas tāta tathā kuru 05,145.012c bhavān hi no gatiḥ kṛṣṇa bhavān nātho bhavān guruḥ 05,145.013 vāsudeva uvāca 05,145.013a śṛṇu rājan yathā vākyam ukto rājā suyodhanaḥ 05,145.013c madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tan nibodha me 05,145.014a mayā vai śrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ 05,145.014c atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt 05,145.015a duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yad bravīmi te 05,145.015c tac chrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru 05,145.016a mama tāta pitā rājañ śaṃtanur lokaviśrutaḥ 05,145.016c tasyāham eka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ 05,145.017a tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syāt kathaṃ sutaḥ 05,145.017c ekaputram aputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ 05,145.018a na cocchedaṃ kulaṃ yāyād vistīryeta kathaṃ yaśaḥ 05,145.018c tasyāham īpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaram āvaham 05,145.019a pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā pitur arthe kulasya ca 05,145.019c arājā cordhvaretāś ca yathā suviditaṃ tava 05,145.019e pratīto nivasāmy eṣa pratijñām anupālayan 05,145.020a tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmān kurukulodvahaḥ 05,145.020c vicitravīryo dharmātmā kanīyān mama pārthivaḥ 05,145.021a svaryāte 'haṃ pitari taṃ svarājye saṃnyaveśayam 05,145.021c vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hy adhaścaraḥ 05,145.022a tasyāhaṃ sadṛśān dārān rājendra samudāvaham 05,145.022c jitvā pārthivasaṃghātam api te bahuśaḥ śrutam 05,145.023a tato rāmeṇa samare dvandvayuddham upāgamam 05,145.023c sa hi rāmabhayād ebhir nāgarair vipravāsitaḥ 05,145.023e dāreṣv atiprasaktaś ca yakṣmāṇaṃ samapadyata 05,145.024a yadā tv arājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ 05,145.024c tadābhyadhāvan mām eva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ 05,145.025 prajā ūcuḥ 05,145.025a upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ 05,145.025c ītayo nuda bhadraṃ te śaṃtanoḥ kulavardhana 05,145.026a pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhir bhṛśadāruṇaiḥ 05,145.026c alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātum arhasi 05,145.027a vyādhīn praṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālaya 05,145.027c tvayi jīvati mā rāṣṭraṃ vināśam upagacchatu 05,145.028 bhīṣma uvāca 05,145.028a prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ 05,145.028c pratijñāṃ rakṣamāṇasya sadvṛttaṃ smaratas tathā 05,145.029a tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā 05,145.029c bhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ 05,145.029e mām ūcur bhṛśasaṃtaptā bhava rājeti saṃtatam 05,145.030a pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyati 05,145.030c sa tvam asmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate 05,145.031a ity uktaḥ prāñjalir bhūtvā duḥkhito bhṛśam āturaḥ 05,145.031c tebhyo nyavedayaṃ putra pratijñāṃ pitṛgauravāt 05,145.031e ūrdhvaretā hy arājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ 05,145.032a tato 'haṃ prāñjalir bhūtvā mātaraṃ saṃprasādayam 05,145.032c nāmba śaṃtanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśam udvahan 05,145.032e pratijñāṃ vitathāṃ kuryām iti rājan punaḥ punaḥ 05,145.033a viśeṣatas tvadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyojaya 05,145.033c ahaṃ preṣyaś ca dāsaś ca tavāmba sutavatsale 05,145.034a evaṃ tām anunīyāhaṃ mātaraṃ janam eva ca 05,145.034c ayācaṃ bhrātṛdāreṣu tadā vyāsaṃ mahāmunim 05,145.035a saha mātrā mahārāja prasādya tam ṛṣiṃ tadā 05,145.035c apatyārtham ayācaṃ vai prasādaṃ kṛtavāṃś ca saḥ 05,145.035e trīn sa putrān ajanayat tadā bharatasattama 05,145.036a andhaḥ karaṇahīneti na vai rājā pitā tava 05,145.036c rājā tu pāṇḍur abhavan mahātmā lokaviśrutaḥ 05,145.037a sa rājā tasya te putrāḥ pitur dāyādyahāriṇaḥ 05,145.037c mā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ pradīyatām 05,145.038a mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāset pumān iha 05,145.038c māvamaṃsthā vaco mahyaṃ śamam icchāmi vaḥ sadā 05,145.039a na viśeṣo 'sti me putra tvayi teṣu ca pārthiva 05,145.039c matam etat pitus tubhyaṃ gāndhāryā vidurasya ca 05,145.040a śrotavyaṃ yadi vṛddhānāṃ mātiśaṅkīr vaco mama 05,145.040c nāśayiṣyasi mā sarvam ātmānaṃ pṛthivīṃ tathā 05,146.001 vāsudeva uvāca 05,146.001a bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanam abhāṣata 05,146.001c madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ 05,146.002a prātīpaḥ śaṃtanus tāta kulasyārthe yathotthitaḥ 05,146.002c tathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito 'bhavat 05,146.003a tataḥ pāṇḍur narapatiḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 05,146.003c rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitaḥ 05,146.004a jyeṣṭhāya rājyam adadād dhṛtarāṣṭrāya dhīmate 05,146.004c yavīyasas tathā kṣattuḥ kuruvaṃśavivardhanaḥ 05,146.005a tataḥ siṃhāsane rājan sthāpayitvainam acyutam 05,146.005c vanaṃ jagāma kauravyo bhāryābhyāṃ sahito 'nagha 05,146.006a nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat 05,146.006c preṣyavat puruṣavyāghro vālavyajanam utkṣipan 05,146.007a tataḥ sarvāḥ prajās tāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 05,146.007c anvapadyanta vidhivad yathā pāṇḍuṃ narādhipam 05,146.008a visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca 05,146.008c cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapuraṃjayaḥ 05,146.009a kośasaṃjanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe 05,146.009c bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṃgaraḥ 05,146.010a saṃdhivigrahasaṃyukto rājñaḥ saṃvāhanakriyāḥ 05,146.010c avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 05,146.011a siṃhāsanastho nṛpatir dhṛtarāṣṭro mahābalaḥ 05,146.011c anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā 05,146.012a kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vyavasyasi 05,146.012c saṃbhūya bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣva bhogāñ janādhipa 05,146.013a bravīmy ahaṃ na kārpaṇyān nārthahetoḥ kathaṃ cana 05,146.013c bhīṣmeṇa dattam aśnāmi na tvayā rājasattama 05,146.014a nāhaṃ tvatto 'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa 05,146.014c yato bhīṣmas tato droṇo yad bhīṣmas tv āha tat kuru 05,146.015a dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyo rājyārdham arikarśana 05,146.015c samam ācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā 05,146.016a aśvatthāmā yathā mahyaṃ tathā śvetahayo mama 05,146.016c bahunā kiṃ pralāpena yato dharmas tato jayaḥ 05,146.017a evam ukte mahārāja droṇenāmitatejasā 05,146.017c vyājahāra tato vākyaṃ viduraḥ satyasaṃgaraḥ 05,146.017e pitur vadanam anvīkṣya parivṛtya ca dharmavit 05,146.018a devavrata nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ 05,146.018c pranaṣṭaḥ kauravo vaṃśas tvayāyaṃ punar uddhṛtaḥ 05,146.019a tan me vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase 05,146.019c ko 'yaṃ duryodhano nāma kule 'smin kulapāṃsanaḥ 05,146.020a yasya lobhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase 05,146.020c anāryasyākṛtajñasya lobhopahatacetasaḥ 05,146.020e atikrāmati yaḥ śāstraṃ pitur dharmārthadarśinaḥ 05,146.021a ete naśyanti kuravo duryodhanakṛtena vai 05,146.021c yathā te na praṇaśyeyur mahārāja tathā kuru 05,146.022a māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvam eva mahādyute 05,146.022c citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā mā sma vināśaya 05,146.022e prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā 05,146.023a nopekṣasva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam 05,146.023c atha te 'dya matir naṣṭā vināśe pratyupasthite 05,146.023e vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha 05,146.024a baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim 05,146.024c sādhv idaṃ rājyam adyāstu pāṇḍavair abhirakṣitam 05,146.025a prasīda rājaśārdūla vināśo dṛśyate mahān 05,146.025c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām 05,146.026a virarāmaivam uktvā tu viduro dīnamānasaḥ 05,146.026c pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 05,146.027a tato 'tha rājñaḥ subalasya putrī; dharmārthayuktaṃ kulanāśabhītā 05,146.027c duryodhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ; rājñāṃ samakṣaṃ sutam āha kopāt 05,146.028a ye pārthivā rājasabhāṃ praviṣṭā; brahmarṣayo ye ca sabhāsado 'nye 05,146.028c śṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ; pāpasya sāmātyaparicchadasya 05,146.029a rājyaṃ kurūṇām anupūrvabhogyaṃ; kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ 05,146.029c tvaṃ pāpabuddhe 'tinṛśaṃsakarman; rājyaṃ kurūṇām anayād vihaṃsi 05,146.030a rājye sthito dhṛtarāṣṭro manīṣī; tasyānujo viduro dīrghadarśī 05,146.030c etāv atikramya kathaṃ nṛpatvaṃ; duryodhana prārthayase 'dya mohāt 05,146.031a rājā ca kṣattā ca mahānubhāvau; bhīṣme sthite paravantau bhavetām 05,146.031c ayaṃ tu dharmajñatayā mahātmā; na rājyakāmo nṛvaro nadījaḥ 05,146.032a rājyaṃ tu pāṇḍor idam apradhṛṣyaṃ; tasyādya putrāḥ prabhavanti nānye 05,146.032c rājyaṃ tad etan nikhilaṃ pāṇḍavānāṃ; paitāmahaṃ putrapautrānugāmi 05,146.033a yad vai brūte kurumukhyo mahātmā; devavrataḥ satyasaṃdho manīṣī 05,146.033c sarvaṃ tad asmābhir ahatya dharmaṃ; grāhyaṃ svadharmaṃ paripālayadbhiḥ 05,146.034a anujñayā cātha mahāvratasya; brūyān nṛpo yad viduras tathaiva 05,146.034c kāryaṃ bhavet tat suhṛdbhir niyujya; dharmaṃ puraskṛtya sudīrghakālam 05,146.035a nyāyāgataṃ rājyam idaṃ kurūṇāṃ; yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ 05,146.035c pracodito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; puraskṛtaḥ śāṃtanavena caiva 05,147.001 vāsudeva uvāca 05,147.001a evam ukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 05,147.001c duryodhanam uvācedaṃ nṛpamadhye janādhipa 05,147.002a duryodhana nibodhedaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi putraka 05,147.002c tathā tat kuru bhadraṃ te yady asti pitṛgauravam 05,147.003a somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ 05,147.003c somād babhūva ṣaṣṭho vai yayātir nahuṣātmajaḥ 05,147.004a tasya putrā babhūvuś ca pañca rājarṣisattamāḥ 05,147.004c teṣāṃ yadur mahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavat prabhuḥ 05,147.004d*0537_01 tasyābhavaṃs trayaḥ putrā druhyo 'nuḥ pūrur eva ca 05,147.005a pūrur yavīyāṃś ca tato yo 'smākaṃ vaṃśavardhanaḥ 05,147.005c śarmiṣṭhāyāḥ saṃprasūto duhitur vṛṣaparvaṇaḥ 05,147.006a yaduś ca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto 'bhavat 05,147.006c dauhitras tāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ 05,147.007a yādavānāṃ kulakaro balavān vīryasaṃmataḥ 05,147.007c avamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ 05,147.008a na cātiṣṭhat pituḥ śāstre baladarpavimohitaḥ 05,147.008b*0538_01 kulakṣayaṃ cakārāsau rājyalobhād akāraṇāt 05,147.008c avamene ca pitaraṃ bhrātṝṃś cāpy aparājitaḥ 05,147.009a pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadur evābhavad balī 05,147.009c vaśe kṛtvā sa nṛpatīn avasan nāgasāhvaye 05,147.010a taṃ pitā paramakruddho yayātir nahuṣātmajaḥ 05,147.010c śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyāc ca vyaparopayat 05,147.011a ya cainam anvavartanta bhrātaro baladarpitam 05,147.011c śaśāpa tān api kruddho yayātis tanayān atha 05,147.012a yavīyāṃsaṃ tataḥ pūruṃ putraṃ svavaśavartinam 05,147.012c rājye niveśayām āsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ 05,147.013a evaṃ jyeṣṭho 'py athotsikto na rājyam abhijāyate 05,147.013c yavīyāṃso 'bhijāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā 05,147.014a tathaiva sarvadharmajñaḥ pitur mama pitāmahaḥ 05,147.014c pratīpaḥ pṛthivīpālas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 05,147.015a tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ 05,147.015c trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ 05,147.016a devāpir abhavaj jyeṣṭho bāhlīkas tadanantaram 05,147.016c tṛtīyaḥ śaṃtanus tāta dhṛtimān me pitāmahaḥ 05,147.017a devāpis tu mahātejās tvagdoṣī rājasattamaḥ 05,147.017c dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ 05,147.018a paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhusatkṛtaḥ 05,147.018c sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpir hṛdayaṃgamaḥ 05,147.019a prājñaś ca satyasaṃdhaś ca sarvabhūtahite rataḥ 05,147.019c vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca 05,147.020a bāhlīkasya priyo bhrātā śaṃtanoś ca mahātmanaḥ 05,147.020c saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām 05,147.021a atha kālasya paryāye vṛddho nṛpatisattamaḥ 05,147.021c saṃbhārān abhiṣekārthaṃ kārayām āsa śāstrataḥ 05,147.021e maṅgalāni ca sarvāṇi kārayām āsa cābhibhūḥ 05,147.022a taṃ brāhmaṇāś ca vṛddhāś ca paurajānapadaiḥ saha 05,147.022c sarve nivārayām āsur devāper abhiṣecanam 05,147.023a sa tac chrutvā tu nṛpatir abhiṣekanivāraṇam 05,147.023c aśrukaṇṭho 'bhavad rājā paryaśocata cātmajam 05,147.024a evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca so 'bhavat 05,147.024c priyaḥ prajānām api saṃs tvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ 05,147.025a hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ 05,147.025c iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhan dvijarṣabhāḥ 05,147.026a tataḥ pravyathitātmāsau putraśokasamanvitaḥ 05,147.026c mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam 05,147.027a bāhlīko mātulakule tyaktvā rājyaṃ vyavasthitaḥ 05,147.027c pitṛbhrātṝn parityajya prāptavān puram ṛddhimat 05,147.028a bāhlīkena tv anujñātaḥ śaṃtanur lokaviśrutaḥ 05,147.028c pitary uparate rājan rājā rājyam akārayat 05,147.029a tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunā 05,147.029c jyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyād dhīnāṅga iti bhārata 05,147.030a pāṇḍus tu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyān api san nṛpaḥ 05,147.030c vināśe tasya putrāṇām idaṃ rājyam ariṃdama 05,147.030e mayy abhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyam icchasi 05,147.030f*0539_01 arājaputro hy asvāmī pārakyaṃ hartum icchasi 05,147.031a yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā; nyāyāgataṃ rājyam idaṃ ca tasya 05,147.031c sa kauravasyāsya janasya bhartā; praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ 05,147.032a sa satyasaṃdhaḥ satatāpramattaḥ; śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ 05,147.032c priyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī; jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā 05,147.033a kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca; satyavratatvaṃ śrutam apramādaḥ 05,147.033c bhūtānukampā hy anuśāsanaṃ ca; yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ 05,147.034a arājaputras tvam anāryavṛtto; lubdhas tathā bandhuṣu pāpabuddhiḥ 05,147.034c kramāgataṃ rājyam idaṃ pareṣāṃ; hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinītaḥ 05,147.035a prayaccha rājyārdham apetamohaḥ; savāhanaṃ tvaṃ saparicchadaṃ ca 05,147.035c tato 'vaśeṣaṃ tava jīvitasya; sahānujasyaiva bhaven narendra 05,148.001 vāsudeva uvāca 05,148.001a evam ukte tu bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca 05,148.001c gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa na ca mando 'nvabudhyata 05,148.002a avadhūyotthitaḥ kruddho roṣāt saṃraktalocanaḥ 05,148.002c anvadravanta taṃ paścād rājānas tyaktajīvitāḥ 05,148.003a ajñāpayac ca rājñas tān pārthivān duṣṭacetasaḥ 05,148.003c prayādhvaṃ vai kurukṣetraṃ puṣyo 'dyeti punaḥ punaḥ 05,148.004a tatas te pṛthivīpālāḥ prayayuḥ sahasainikāḥ 05,148.004c bhīṣmaṃ senāpatiṃ kṛtvā saṃhṛṣṭāḥ kālacoditāḥ 05,148.005a akṣauhiṇyo daśaikā ca pārthivānāṃ samāgatāḥ 05,148.005c tāsāṃ pramukhato bhīṣmas tālaketur vyarocata 05,148.005e yad atra yuktaṃ prāptaṃ ca tad vidhatsva viśāṃ pate 05,148.006a uktaṃ bhīṣmeṇa yad vākyaṃ droṇena vidureṇa ca 05,148.006c gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa samakṣaṃ mama bhārata 05,148.006e etat te kathitaṃ rājan yadvṛttaṃ kurusaṃsadi 05,148.007a sāma ādau prayuktaṃ me rājan saubhrātram icchatā 05,148.007c abhedāt kuruvaṃśasya prajānāṃ ca vivṛddhaye 05,148.008a punar bhedaś ca me yukto yadā sāma na gṛhyate 05,148.008c karmānukīrtanaṃ caiva devamānuṣasaṃhitam 05,148.009a yadā nādriyate vākyaṃ sāmapūrvaṃ suyodhanaḥ 05,148.009c tadā mayā samānīya bheditāḥ sarvapārthivāḥ 05,148.010a adbhutāni ca ghorāṇi dāruṇāni ca bhārata 05,148.010c amānuṣāṇi karmāṇi darśitāni ca me vibho 05,148.011a bhartsayitvā tu rājñas tāṃs tṛṇīkṛtya suyodhanam 05,148.011c rādheyaṃ bhīṣayitvā ca saubalaṃ ca punaḥ punaḥ 05,148.012a nyūnatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ nindāṃ caiva punaḥ punaḥ 05,148.012c bhedayitvā nṛpān sarvān vāgbhir mantreṇa cāsakṛt 05,148.013a punaḥ sāmābhisaṃyuktaṃ saṃpradānam athābruvam 05,148.013c abhedāt kuruvaṃśasya kāryayogāt tathaiva ca 05,148.014a te bālā dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya vidurasya ca 05,148.014c tiṣṭheyuḥ pāṇḍavāḥ sarve hitvā mānam adhaścarāḥ 05,148.015a prayacchantu ca te rājyam anīśās te bhavantu ca 05,148.015c yathāha rājā gāṅgeyo viduraś ca tathāstu tat 05,148.016a sarvaṃ bhavatu te rājyaṃ pañca grāmān visarjaya 05,148.016c avaśyaṃ bharaṇīyā hi pitus te rājasattama 05,148.017a evam uktas tu duṣṭātmā naiva bhāvaṃ vyamuñcata 05,148.017c daṇḍaṃ caturthaṃ paśyāmi teṣu pāpeṣu nānyathā 05,148.018a niryātāś ca vināśāya kurukṣetraṃ narādhipāḥ 05,148.018c etat te kathitaṃ sarvaṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi 05,148.019a na te rājyaṃ prayacchanti vinā yuddhena pāṇḍava 05,148.019c vināśahetavaḥ sarve pratyupasthitamṛtyavaḥ 05,149.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,149.001a janārdanavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 05,149.001c bhrātṝn uvāca dharmātmā samakṣaṃ keśavasya ha 05,149.002a śrutaṃ bhavadbhir yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurusaṃsadi 05,149.002c keśavasyāpi yad vākyaṃ tat sarvam avadhāritam 05,149.003a tasmāt senāvibhāgaṃ me kurudhvaṃ narasattamāḥ 05,149.003c akṣauhiṇyas tu saptaitāḥ sametā vijayāya vai 05,149.004a tāsāṃ me patayaḥ sapta vikhyātās tān nibodhata 05,149.004c drupadaś ca virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 05,149.005a sātyakiś cekitānaś ca bhīmasenaś ca vīryavān 05,149.005c ete senāpraṇetāro vīrāḥ sarve tanutyajaḥ 05,149.006a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 05,149.006c hrīmanto nītimantaś ca sarve yuddhaviśāradāḥ 05,149.006e iṣvastrakuśalāś caiva tathā sarvāstrayodhinaḥ 05,149.007a saptānām api yo netā senānāṃ pravibhāgavit 05,149.007c yaḥ saheta raṇe bhīṣmaṃ śarārciḥpāvakopamam 05,149.008a tvaṃ tāvat sahadevātra prabrūhi kurunandana 05,149.008c svamataṃ puruṣavyāghra ko naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ 05,149.009 sahadeva uvāca 05,149.009a saṃyukta ekaduḥkhaś ca vīryavāṃś ca mahīpatiḥ 05,149.009c yaṃ samāśritya dharmajñaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe 05,149.010a matsyo virāṭo balavān kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 05,149.010c prasahiṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ tāṃś ca mahārathān 05,149.011 vaiśaṃpāyana uvāca 05,149.011a tathokte sahadevena vākye vākyaviśāradaḥ 05,149.011c nakulo 'nantaraṃ tasmād idaṃ vacanam ādade 05,149.012a vayasā śāstrato dhairyāt kulenābhijanena ca 05,149.012c hrīmān kulānvitaḥ śrīmān sarvaśāstraviśāradaḥ 05,149.013a veda cāstraṃ bharadvājād durdharṣaḥ satyasaṃgaraḥ 05,149.013c yo nityaṃ spardhate droṇaṃ bhīṣmaṃ caiva mahābalam 05,149.014a ślāghyaḥ pārthivasaṃghasya pramukhe vāhinīpatiḥ 05,149.014c putrapautraiḥ parivṛtaḥ śataśākha iva drumaḥ 05,149.015a yas tatāpa tapo ghoraṃ sadāraḥ pṛthivīpatiḥ 05,149.015c roṣād droṇavināśāya vīraḥ samitiśobhanaḥ 05,149.016a pitevāsmān samādhatte yaḥ sadā pārthivarṣabhaḥ 05,149.016c śvaśuro drupado 'smākaṃ senām agre prakarṣatu 05,149.017a sa droṇabhīṣmāv āyāntau sahed iti matir mama 05,149.017c sa hi divyāstravid rājā sakhā cāṅgiraso nṛpaḥ 05,149.018a mādrīsutābhyām ukte tu svamate kurunandanaḥ 05,149.018c vāsavir vāsavasamaḥ savyasācy abravīd vacaḥ 05,149.019a yo 'yaṃ tapaḥprabhāvena ṛṣisaṃtoṣaṇena ca 05,149.019c divyaḥ puruṣa utpanno jvālāvarṇo mahābalaḥ 05,149.020a dhanuṣmān kavacī khaḍgī ratham āruhya daṃśitaḥ 05,149.020c divyair hayavarair yuktam agnikuṇḍāt samutthitaḥ 05,149.021a garjann iva mahāmegho rathaghoṣeṇa vīryavān 05,149.021c siṃhasaṃhanano vīraḥ siṃhavikrāntavikramaḥ 05,149.022a siṃhorasko mahābāhuḥ siṃhavakṣā mahābalaḥ 05,149.022c siṃhapragarjano vīraḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ 05,149.023a subhrūḥ sudaṃṣṭraḥ suhanuḥ subāhuḥ sumukho 'kṛśaḥ 05,149.023c sujatruḥ suviśālākṣaḥ supādaḥ supratiṣṭhitaḥ 05,149.024a abhedyaḥ sarvaśastrāṇāṃ prabhinna iva vāraṇaḥ 05,149.024c jajñe droṇavināśāya satyavādī jitendriyaḥ 05,149.025a dhṛṣṭadyumnam ahaṃ manye sahed bhīṣmasya sāyakān 05,149.025c vajrāśanisamasparśān dīptāsyān uragān iva 05,149.026a yamadūtasamān vege nipāte pāvakopamān 05,149.026c rāmeṇājau viṣahitān vajraniṣpeṣadāruṇān 05,149.027a puruṣaṃ taṃ na paśyāmi yaḥ saheta mahāvratam 05,149.027c dhṛṣṭadyumnam ṛte rājann iti me dhīyate matiḥ 05,149.028a kṣiprahastaś citrayodhī mataḥ senāpatir mama 05,149.028c abhedyakavacaḥ śrīmān mātaṅga iva yūthapaḥ 05,149.028d*0540_01 arjunenaivam ukte tu bhīmo vākyaṃ samādade 05,149.029 bhīma uvāca 05,149.029a vadhārthaṃ yaḥ samutpannaḥ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ 05,149.029c vadanti siddhā rājendra ṛṣayaś ca samāgatāḥ 05,149.030a yasya saṃgrāmamadhyeṣu divyam astraṃ vikurvataḥ 05,149.030c rūpaṃ drakṣyanti puruṣā rāmasyeva mahātmanaḥ 05,149.031a na taṃ yuddheṣu paśyāmi yo vibhindyāc chikhaṇḍinam 05,149.031c śastreṇa samare rājan saṃnaddhaṃ syandane sthitam 05,149.032a dvairathe viṣahen nānyo bhīṣmaṃ rājan mahāvratam 05,149.032c śikhaṇḍinam ṛte vīraṃ sa me senāpatir mataḥ 05,149.033 yudhiṣṭhira uvāca 05,149.033a sarvasya jagatas tāta sārāsāraṃ balābalam 05,149.033c sarvaṃ jānāti dharmātmā gatam eṣyac ca keśavaḥ 05,149.034a yam āha kṛṣṇo dāśārhaḥ so 'stu no vāhinīpatiḥ 05,149.034c kṛtāstro hy akṛtāstro vā vṛddho vā yadi vā yuvā 05,149.035a eṣa no vijaye mūlam eṣa tāta viparyaye 05,149.035c atra prāṇāś ca rājyaṃ ca bhāvābhāvau sukhāsukhe 05,149.036a eṣa dhātā vidhātā ca siddhir atra pratiṣṭhitā 05,149.036c yam āha kṛṣṇo dāśārhaḥ sa naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ 05,149.036e bravītu vadatāṃ śreṣṭho niśā samativartate 05,149.037a tataḥ senāpatiṃ kṛtvā kṛṣṇasya vaśavartinam 05,149.037c rātriśeṣe vyatikrānte prayāsyāmo raṇājiram 05,149.037e adhivāsitaśastrāś ca kṛtakautukamaṅgalāḥ 05,149.038 vaiśaṃpāyana uvāca 05,149.038a tasya tad vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 05,149.038c abravīt puṇḍarīkākṣo dhanaṃjayam avekṣya ha 05,149.039a mamāpy ete mahārāja bhavadbhir ya udāhṛtāḥ 05,149.039c netāras tava senāyāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ 05,149.039e sarva ete samarthā hi tava śatrūn pramarditum 05,149.040a indrasyāpi bhayaṃ hy ete janayeyur mahāhave 05,149.040c kiṃ punar dhārtarāṣṭrāṇāṃ lubdhānāṃ pāpacetasām 05,149.041a mayāpi hi mahābāho tvatpriyārtham ariṃdama 05,149.041c kṛto yatno mahāṃs tatra śamaḥ syād iti bhārata 05,149.041e dharmasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām 05,149.042a kṛtārthaṃ manyate bālaḥ so ''tmānam avicakṣaṇaḥ 05,149.042c dhārtarāṣṭro balasthaṃ ca manyate ''tmānam āturaḥ 05,149.043a yujyatāṃ vāhinī sādhu vadhasādhyā hi te matāḥ 05,149.043c na dhārtarāṣṭrāḥ śakṣyanti sthātuṃ dṛṣṭvā dhanaṃjayam 05,149.044a bhīmasenaṃ ca saṃkruddhaṃ yamau cāpi yamopamau 05,149.044c yuyudhānadvitīyaṃ ca dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam 05,149.045a abhimanyuṃ draupadeyān virāṭadrupadāv api 05,149.045c akṣauhiṇīpatīṃś cānyān narendrān dṛḍhavikramān 05,149.046a sāravad balam asmākaṃ duṣpradharṣaṃ durāsadam 05,149.046c dhārtarāṣṭrabalaṃ saṃkhye vadhiṣyati na saṃśayaḥ 05,149.046d*0541_01 dhṛṣṭadyumnam ahaṃ manye senāpatim ariṃdama 05,149.047a evam ukte tu kṛṣṇena saṃprahṛṣyan narottamāḥ 05,149.047c teṣāṃ prahṛṣṭamanasāṃ nādaḥ samabhavan mahān 05,149.048a yoga ity atha sainyānāṃ tvaratāṃ saṃpradhāvatām 05,149.048c hayavāraṇaśabdaś ca nemighoṣaś ca sarvaśaḥ 05,149.048e śaṅkhadundubhinirghoṣas tumulaḥ sarvato 'bhavat 05,149.048f*0542_01 tad ugraṃ sāgaranibhaṃ kṣubdhaṃ balasamāgamam 05,149.048f*0542_02 rathapattigajodagraṃ mahormibhir ivākulam 05,149.048f*0542_03 dhāvatām āhvayānānāṃ tanutrāṇi ca badhnatām 05,149.049a prayāsyatāṃ pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ samantataḥ 05,149.049c gaṅgeva pūrṇā durdharṣā samadṛśyata vāhinī 05,149.050a agrānīke bhīmaseno mādrīputrau ca daṃśitau 05,149.050c saubhadro draupadeyāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,149.050e prabhadrakāś ca pāñcālā bhīmasenamukhā yayuḥ 05,149.051a tataḥ śabdaḥ samabhavat samudrasyeva parvaṇi 05,149.051c hṛṣṭānāṃ saṃprayātānāṃ ghoṣo divam ivāspṛśat 05,149.052a prahṛṣṭā daṃśitā yodhāḥ parānīkavidāraṇāḥ 05,149.052c teṣāṃ madhye yayau rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,149.053a śakaṭāpaṇaveśāś ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ 05,149.053c kośayantrāyudhaṃ caiva ye ca vaidyāś cikitsakāḥ 05,149.054a phalgu yac ca balaṃ kiṃ cit tathaiva kṛśadurbalam 05,149.054c tat saṃgṛhya yayau rājā ye cāpi paricārakāḥ 05,149.055a upaplavye tu pāñcālī draupadī satyavādinī 05,149.055c saha strībhir nivavṛte dāsīdāsasamāvṛtā 05,149.056a kṛtvā mūlapratīkārān gulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ 05,149.056c skandhāvāreṇa mahatā prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ 05,149.057a dadato gāṃ hiraṇyaṃ ca brāhmaṇair abhisaṃvṛtāḥ 05,149.057c stūyamānā yayū rājan rathair maṇivibhūṣitaiḥ 05,149.058a kekayā dhṛṣṭaketuś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 05,149.058c śreṇimān vasudānaś ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ 05,149.059a hṛṣṭās tuṣṭāḥ kavacinaḥ saśastrāḥ samalaṃkṛtāḥ 05,149.059c rājānam anvayuḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram 05,149.060a jaghanārdhe virāṭaś ca yajñasenaś ca somakiḥ 05,149.060c sudharmā kuntibhojaś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ 05,149.061a rathāyutāni catvāri hayāḥ pañcaguṇās tataḥ 05,149.061c pattisainyaṃ daśaguṇaṃ sādinām ayutāni ṣaṭ 05,149.062a anādhṛṣṭiś cekitānaś cedirājo 'tha sātyakiḥ 05,149.062c parivārya yayuḥ sarve vāsudevadhanaṃjayau 05,149.063a āsādya tu kurukṣetraṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 05,149.063c pāṇḍavāḥ samadṛśyanta nardanto vṛṣabhā iva 05,149.064a te 'vagāhya kurukṣetraṃ śaṅkhān dadhmur ariṃdamāḥ 05,149.064c tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 05,149.065a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 05,149.065c niśamya sarvasainyāni samahṛṣyanta sarvaśaḥ 05,149.066a śaṅkhadundubhisaṃsṛṣṭaḥ siṃhanādas tarasvinām 05,149.066c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgarāṃś cānvanādayat 05,149.067a tato deśe same snigdhe prabhūtayavasendhane 05,149.067c niveśayām āsa tadā senāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 05,149.068a parihṛtya śmaśānāni devatāyatanāni ca 05,149.068c āśramāṃś ca maharṣīṇāṃ tīrthāny āyatanāni ca 05,149.069a madhurānūṣare deśe śive puṇye mahīpatiḥ 05,149.069c niveśaṃ kārayām āsa kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,149.070a tataś ca punar utthāya sukhī viśrāntavāhanaḥ 05,149.070c prayayau pṛthivīpālair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 05,149.071a vidrāvya śataśo gulmān dhārtarāṣṭrasya sainikān 05,149.071c paryakrāmat samantāc ca pārthena saha keśavaḥ 05,149.072a śibiraṃ māpayām āsa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,149.072c sātyakiś ca rathodāro yuyudhānaḥ pratāpavān 05,149.073a āsādya saritaṃ puṇyāṃ kurukṣetre hiraṇvatīm 05,149.073c sūpatīrthāṃ śucijalāṃ śarkarāpaṅkavarjitām 05,149.074a khānayām āsa parikhāṃ keśavas tatra bhārata 05,149.074c guptyartham api cādiśya balaṃ tatra nyaveśayat 05,149.075a vidhir yaḥ śibirasyāsīt pāṇḍavānāṃ mahātmanām 05,149.075c tadvidhāni narendrāṇāṃ kārayām āsa keśavaḥ 05,149.076a prabhūtajalakāṣṭhāni durādharṣatarāṇi ca 05,149.076c bhakṣyabhojyopapannāni śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,149.077a śibirāṇi mahārhāṇi rājñāṃ tatra pṛthak pṛthak 05,149.077c vimānānīva rājendra niviṣṭāni mahītale 05,149.078a tatrāsañ śilpinaḥ prājñāḥ śataśo dattavetanāḥ 05,149.078c sarvopakaraṇair yuktā vaidyāś ca suviśāradāḥ 05,149.079a jyādhanurvarmaśastrāṇāṃ tathaiva madhusarpiṣoḥ 05,149.079c sasarja rasapāṃsūnāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ 05,149.080a bahūdakaṃ suyavasaṃ tuṣāṅgārasamanvitam 05,149.080c śibire śibire rājā saṃcakāra yudhiṣṭhiraḥ 05,149.081a mahāyantrāṇi nārācās tomararṣṭiparaśvadhāḥ 05,149.081c dhanūṃṣi kavacādīni hṛdy abhūvan nṛṇāṃ tadā 05,149.082a gajāḥ kaṅkaṭasaṃnāhā lohavarmottaracchadāḥ 05,149.082c adṛśyaṃs tatra giryābhāḥ sahasraśatayodhinaḥ 05,149.083a niviṣṭān pāṇḍavāṃs tatra jñātvā mitrāṇi bhārata 05,149.083c abhisasrur yathoddeśaṃ sabalāḥ sahavāhanāḥ 05,149.084a caritabrahmacaryās te somapā bhūridakṣiṇāḥ 05,149.084c jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ samājagmur mahīkṣitaḥ 05,150.001 janamejaya uvāca 05,150.001a yudhiṣṭhiraṃ sahānīkam upayāntaṃ yuyutsayā 05,150.001c saṃniviṣṭaṃ kurukṣetre vāsudevena pālitam 05,150.002a virāṭadrupadābhyāṃ ca saputrābhyāṃ samanvitam 05,150.002c kekayair vṛṣṇibhiś caiva pārthivaiḥ śataśo vṛtam 05,150.003a mahendram iva cādityair abhiguptaṃ mahārathaiḥ 05,150.003c śrutvā duryodhano rājā kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 05,150.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 05,150.004c saṃbhrame tumule tasmin yadāsīt kurujāṅgale 05,150.005a vyathayeyur hi devānāṃ senām api samāgame 05,150.005c pāṇḍavā vāsudevaś ca virāṭadrupadau tathā 05,150.006a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 05,150.006c yuyudhānaś ca vikrānto devair api durāsadaḥ 05,150.007a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 05,150.007c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yad yad āsīd viceṣṭitam 05,150.008 vaiśaṃpāyana uvāca 05,150.008a pratiyāte tu dāśārhe rājā duryodhanas tadā 05,150.008c karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cābravīd idam 05,150.009a akṛtenaiva kāryeṇa gataḥ pārthān adhokṣajaḥ 05,150.009c sa enān manyunāviṣṭo dhruvaṃ vakṣyaty asaṃśayam 05,150.010a iṣṭo hi vāsudevasya pāṇḍavair mama vigrahaḥ 05,150.010c bhīmasenārjunau caiva dāśārhasya mate sthitau 05,150.011a ajātaśatrur apy adya bhīmārjunavaśānugaḥ 05,150.011c nikṛtaś ca mayā pūrvaṃ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ 05,150.012a virāṭadrupadau caiva kṛtavairau mayā saha 05,150.012c tau ca senāpraṇetārau vāsudevavaśānugau 05,150.013a bhavitā vigrahaḥ so 'yaṃ tumulo lomaharṣaṇaḥ 05,150.013c tasmāt sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ kārayadhvam atandritāḥ 05,150.014a śibirāṇi kurukṣetre kriyantāṃ vasudhādhipāḥ 05,150.014c suparyāptāvakāśāni durādeyāni śatrubhiḥ 05,150.015a āsannajalakāṣṭhāni śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,150.015c acchedyāhāramārgāṇi ratnoccayacitāni ca 05,150.015e vividhāyudhapūrṇāni patākādhvajavanti ca 05,150.016a samāś ca teṣāṃ panthānaḥ kriyantāṃ nagarād bahiḥ 05,150.016c prayāṇaṃ ghuṣyatām adya śvobhūta iti māciram 05,150.017a te tatheti pratijñāya śvobhūte cakrire tathā 05,150.017c hṛṣṭarūpā mahātmāno vināśāya mahīkṣitām 05,150.018a tatas te pārthivāḥ sarve tac chrutvā rājaśāsanam 05,150.018c āsanebhyo mahārhebhya udatiṣṭhann amarṣitāḥ 05,150.019a bāhūn parighasaṃkāśān saṃspṛśantaḥ śanaiḥ śanaiḥ 05,150.019c kāñcanāṅgadadīptāṃś ca candanāgarubhūṣitān 05,150.020a uṣṇīṣāṇi niyacchantaḥ puṇḍarīkanibhaiḥ karaiḥ 05,150.020c antarīyottarīyāṇi bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ 05,150.021a te rathān rathinaḥ śreṣṭhā hayāṃś ca hayakovidāḥ 05,150.021c sajjayanti sma nāgāṃś ca nāgaśikṣāsu niṣṭhitāḥ 05,150.022a atha varmāṇi citrāṇi kāñcanāni bahūni ca 05,150.022c vividhāni ca śastrāṇi cakruḥ sajjāni sarvaśaḥ 05,150.023a padātayaś ca puruṣāḥ śastrāṇi vividhāni ca 05,150.023c upajahruḥ śarīreṣu hemacitrāṇy anekaśaḥ 05,150.024a tad utsava ivodagraṃ saṃprahṛṣṭanarāvṛtam 05,150.024c nagaraṃ dhārtarāṣṭrasya bhāratāsīt samākulam 05,150.025a janaughasalilāvarto rathanāgāśvamīnavān 05,150.025c śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ kośasaṃcayaratnavān 05,150.026a citrābharaṇavarmormiḥ śastranirmalaphenavān 05,150.026c prāsādamālādrivṛto rathyāpaṇamahāhradaḥ 05,150.027a yodhacandrodayodbhūtaḥ kururājamahārṇavaḥ 05,150.027c adṛśyata tadā rājaṃś candrodaya ivārṇavaḥ 05,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,151.001a vāsudevasya tad vākyam anusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ 05,151.001c punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mando 'bravīd idam 05,151.002a asminn abhyāgate kāle kiṃ ca naḥ kṣamam acyuta 05,151.002c kathaṃ ca vartamānā vai svadharmān na cyavemahi 05,151.003a duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca 05,151.003c vāsudeva matajño 'si mama sabhrātṛkasya ca 05,151.004a vidurasyāpi te vākyaṃ śrutaṃ bhīṣmasya cobhayoḥ 05,151.004c kuntyāś ca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā 05,151.005a sarvam etad atikramya vicārya ca punaḥ punaḥ 05,151.005c yan naḥ kṣamaṃ mahābāho tad bravīhy avicārayan 05,151.006a śrutvaitad dharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ 05,151.006c meghadundubhinirghoṣaḥ kṛṣṇo vacanam abravīt 05,151.007a uktavān asmi yad vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 05,151.007c na tu tan nikṛtiprajñe kauravye pratitiṣṭhati 05,151.008a na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇoti vidurasya vā 05,151.008c mama vā bhāṣitaṃ kiṃ cit sarvam evātivartate 05,151.009a na sa kāmayate dharmaṃ na sa kāmayate yaśaḥ 05,151.009c jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇam āśritaḥ 05,151.010a bandham ājñāpayām āsa mama cāpi suyodhanaḥ 05,151.010c na ca taṃ labdhavān kāmaṃ durātmā śāsanātigaḥ 05,151.011a na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṃ tatrāhatur vacaḥ 05,151.011c sarve tam anuvartante ṛte viduram acyuta 05,151.012a śakuniḥ saubalaś caiva karṇaduḥśāsanāv api 05,151.012c tvayy ayuktāny abhāṣanta mūḍhā mūḍham amarṣaṇam 05,151.013a kiṃ ca tena mayoktena yāny abhāṣanta kauravāḥ 05,151.013c saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tvayi vartate 05,151.014a na pārthiveṣu sarveṣu ya ime tava sainikāḥ 05,151.014c yat pāpaṃ yan na kalyāṇaṃ sarvaṃ tasmin pratiṣṭhitam 05,151.015a na cāpi vayam atyarthaṃ parityāgena karhi cit 05,151.015c kauravaiḥ śamam icchāmas tatra yuddham anantaram 05,151.016a tac chrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam 05,151.016c abruvanto mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata 05,151.017a yudhiṣṭhiras tv abhiprāyam upalabhya mahīkṣitām 05,151.017c yogam ājñāpayām āsa bhīmārjunayamaiḥ saha 05,151.018a tataḥ kilakilābhūtam anīkaṃ pāṇḍavasya ha 05,151.018c ājñāpite tadā yoge samahṛṣyanta sainikāḥ 05,151.019a avadhyānāṃ vadhaṃ paśyan dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 05,151.019c niṣṭanan bhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedam abravīt 05,151.020a yadarthaṃ vanavāsaś ca prāptaṃ duḥkhaṃ ca yan mayā 05,151.020c so 'yam asmān upaity eva paro 'narthaḥ prayatnataḥ 05,151.021a yasmin yatnaḥ kṛto 'smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ 05,151.021c akṛte tu prayatne 'smān upāvṛttaḥ kalir mahān 05,151.022a kathaṃ hy avadhyaiḥ saṃgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati 05,151.022c kathaṃ hatvā gurūn vṛddhān vijayo no bhaviṣyati 05,151.023a tac chrutvā dharmarājasya savyasācī paraṃtapaḥ 05,151.023c yad uktaṃ vāsudevena śrāvayām āsa tad vacaḥ 05,151.024a uktavān devakīputraḥ kuntyāś ca vidurasya ca 05,151.024c vacanaṃ tat tvayā rājan nikhilenāvadhāritam 05,151.025a na ca tau vakṣyato 'dharmam iti me naiṣṭhikī matiḥ 05,151.025c na cāpi yuktaṃ kaunteya nivartitum ayudhyataḥ 05,151.026a tac chrutvā vāsudevo 'pi savyasācivacas tadā 05,151.026c smayamāno 'bravīt pārtham evam etad iti bruvan 05,151.027a tatas te dhṛtasaṃkalpā yuddhāya sahasainikāḥ 05,151.027c pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukham āvasan 05,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,152.001a vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanas tataḥ 05,152.001c vyabhajat tāny anīkāni daśa caikaṃ ca bhārata 05,152.002a narahastirathāśvānāṃ sāraṃ madhyaṃ ca phalgu ca 05,152.002c sarveṣv eteṣv anīkeṣu saṃdideśa mahīpatiḥ 05,152.003a sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satomarāḥ 05,152.003c sopāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ sapothikāḥ 05,152.004a sadhvajāḥ sapatākāś ca saśarāsanatomarāḥ 05,152.004c rajjubhiś ca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparistarāḥ 05,152.005a sakacagrahavikṣepāḥ satailaguḍavālukāḥ 05,152.005c sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarjarasapāṃsavaḥ 05,152.006a saghaṇṭāphalakāḥ sarve vāsīvṛkṣādanānvitāḥ 05,152.006a*0543_01 **** **** sāyoguḍajalopalāḥ 05,152.006a*0543_02 saśālabhindipālāś ca samadhūc chiṣṭamudgarāḥ 05,152.006a*0543_03 sakāṇḍadaṇḍakāḥ sarve sasīraviṣatomarāḥ 05,152.006a*0543_04 saśūrpapiṭakāḥ sarve sadātrāṅkuśatomarāḥ 05,152.006a*0543_05 sakīlakrakacāḥ sarve 05,152.006c vyāghracarmaparīvārā vṛtāś ca dvīpicarmabhiḥ 05,152.007a savastayaḥ saśṛṅgāś ca saprāsavividhāyudhāḥ 05,152.007c sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ satailakṣaumasarpiṣaḥ 05,152.007d*0544_01 rukmajālapraticchannā nānāmaṇivibhūṣitāḥ 05,152.007d*0545_01 vyāghracarmaparīdhānāḥ suveṣāḥ samalaṃkṛtāḥ 05,152.008a citrānīkāḥ suvapuṣo jvalitā iva pāvakāḥ 05,152.008c tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kṛtaniśramāḥ 05,152.009a kulīnā hayayonijñāḥ sārathye viniveśitāḥ 05,152.009c baddhāriṣṭā baddhakakṣyā baddhadhvajapatākinaḥ 05,152.009d*0546_01 baddhābharaṇanirvyūhā baddhacarmāsipaṭṭiśāḥ 05,152.010a caturyujo rathāḥ sarve sarve śastrasamāyutāḥ 05,152.010c saṃhṛṣṭavāhanāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ 05,152.011a dhuryayor hayayor ekas tathānyau pārṣṇisārathī 05,152.011c tau cāpi rathināṃ śreṣṭhau rathī ca hayavit tathā 05,152.012a nagarāṇīva guptāni durādeyāni śatrubhiḥ 05,152.012c āsan rathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ 05,152.013a yathā rathās tathā nāgā baddhakakṣyāḥ svalaṃkṛtāḥ 05,152.013c babhūvuḥ sapta puruṣā ratnavanta ivādrayaḥ 05,152.014a dvāv aṅkuśadharau teṣu dvāv uttamadhanurdharau 05,152.014c dvau varāsidharau rājann ekaḥ śaktipatākadhṛk 05,152.015a gajair mattaiḥ samākīrṇaṃ savarmāyudhakośakaiḥ 05,152.015c tad babhūva balaṃ rājan kauravyasya sahasraśaḥ 05,152.016a vicitrakavacāmuktaiḥ sapatākaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 05,152.016c sādibhiś copasaṃpannā āsann ayutaśo hayāḥ 05,152.017a susaṃgrāhāḥ susaṃtoṣā hemabhāṇḍaparicchadāḥ 05,152.017c anekaśatasāhasrās te ca sādivaśe sthitāḥ 05,152.018a nānārūpavikārāś ca nānākavacaśastriṇaḥ 05,152.018c padātino narās tatra babhūvur hemamālinaḥ 05,152.019a rathasyāsan daśa gajā gajasya daśa vājinaḥ 05,152.019c narā daśa hayasyāsan pādarakṣāḥ samantataḥ 05,152.020a rathasya nāgāḥ pañcāśan nāgasyāsañ śataṃ hayāḥ 05,152.020c hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasaṃdhānakāriṇaḥ 05,152.021a senā pañcaśataṃ nāgā rathās tāvanta eva ca 05,152.021b*0547_01 pañcāśac ca śataṃ cāśvā narāḥ pañcaguṇās tataḥ 05,152.021c daśasenā ca pṛtanā pṛtanā daśavāhinī 05,152.022a vāhinī pṛtanā senā dhvajinī sādinī camūḥ 05,152.022c akṣauhiṇīti paryāyair niruktātha varūthinī 05,152.022e evaṃ vyūḍhāny anīkāni kauraveyeṇa dhīmatā 05,152.023a akṣauhiṇyo daśaikā ca saṃkhyātāḥ sapta caiva ha 05,152.023c akṣauhiṇyas tu saptaiva pāṇḍavānām abhūd balam 05,152.023e akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇām abhūd balam 05,152.024a narāṇāṃ pañcapañcāśad eṣā pattir vidhīyate 05,152.024c senāmukhaṃ ca tisras tā gulma ity abhisaṃjñitaḥ 05,152.025a daśa gulmā gaṇas tv āsīd gaṇās tv ayutaśo 'bhavan 05,152.025c duryodhanasya senāsu yotsyamānāḥ prahāriṇaḥ 05,152.026a tatra duryodhano rājā śūrān buddhimato narān 05,152.026c prasamīkṣya mahābāhuś cakre senāpatīṃs tadā 05,152.027a pṛthag akṣauhiṇīnāṃ ca praṇetṝn narasattamān 05,152.027c vidhipūrvaṃ samānīya pārthivān abhyaṣecayat 05,152.028a kṛpaṃ droṇaṃ ca śalyaṃ ca saindhavaṃ ca mahāratham 05,152.028c sudakṣiṇaṃ ca kāmbojaṃ kṛtavarmāṇam eva ca 05,152.029a droṇaputraṃ ca karṇaṃ ca bhūriśravasam eva ca 05,152.029c śakuniṃ saubalaṃ caiva bāhlīkaṃ ca mahāratham 05,152.030a divase divase teṣāṃ prativelaṃ ca bhārata 05,152.030c cakre sa vividhāḥ saṃjñāḥ pratyakṣaṃ ca punaḥ punaḥ 05,152.031a tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṃ padānugāḥ 05,152.031b*0548_01 hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ susaṃnaddhā vikrame dṛḍhaniścayāḥ 05,152.031c babhūvuḥ sainikā rājan rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ 05,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,153.001a tataḥ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ prāñjalir dhṛtarāṣṭrajaḥ 05,153.001c saha sarvair mahīpālair idaṃ vacanam abravīt 05,153.002a ṛte senāpraṇetāraṃ pṛtanā sumahaty api 05,153.002c dīryate yuddham āsādya pipīlikapuṭaṃ yathā 05,153.003a na hi jātu dvayor buddhiḥ samā bhavati karhi cit 05,153.003c śauryaṃ ca nāma netṝṇāṃ spardhate ca parasparam 05,153.004a śrūyate ca mahāprājña haihayān amitaujasaḥ 05,153.004c abhyayur brāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ 05,153.005a tān anvayus tadā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pitāmaha 05,153.005c ekatas tu trayo varṇā ekataḥ kṣatriyarṣabhāḥ 05,153.006a te sma yuddheṣv abhajyanta trayo varṇāḥ punaḥ punaḥ 05,153.006b*0549_01 tathāpi niyatāḥ sarve kṣatriyās tu jaghanyajāḥ 05,153.006c kṣatriyās tu jayanty eva bahulaṃ caikato balam 05,153.007a tatas te kṣatriyān eva papracchur dvijasattamāḥ 05,153.007c tebhyaḥ śaśaṃsur dharmajñā yāthātathyaṃ pitāmaha 05,153.008a vayam ekasya śṛṇumo mahābuddhimato raṇe 05,153.008c bhavantas tu pṛthak sarve svabuddhivaśavartinaḥ 05,153.009a tatas te brāhmaṇāś cakrur ekaṃ senāpatiṃ dvijam 05,153.009c nayeṣu kuśalaṃ śūram ajayan kṣatriyāṃs tataḥ 05,153.010a evaṃ ye kuśalaṃ śūraṃ hite sthitam akalmaṣam 05,153.010c senāpatiṃ prakurvanti te jayanti raṇe ripūn 05,153.011a bhavān uśanasā tulyo hitaiṣī ca sadā mama 05,153.011c asaṃhāryaḥ sthito dharme sa naḥ senāpatir bhava 05,153.012a raśmīvatām ivādityo vīrudhām iva candramāḥ 05,153.012c kubera iva yakṣāṇāṃ marutām iva vāsavaḥ 05,153.013a parvatānāṃ yathā meruḥ suparṇaḥ patatām iva 05,153.013c kumāra iva bhūtānāṃ vasūnām iva havyavāṭ 05,153.014a bhavatā hi vayaṃ guptāḥ śakreṇeva divaukasaḥ 05,153.014c anādhṛṣyā bhaviṣyāmas tridaśānām api dhruvam 05,153.015a prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ 05,153.015c vayaṃ tvām anuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabham 05,153.015d*0550_01 ity uktvā pādayos tasya nipapāta narādhipaḥ 05,153.015d*0550_02 rakṣāsmān rājaśārdūla tvām ahaṃ śaraṇaṃ gataḥ 05,153.016 bhīṣma uvāca 05,153.016a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 05,153.016c yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pāṇḍavāḥ 05,153.017a api caiva maya śreyo vācyaṃ teṣāṃ narādhipa 05,153.017c yoddhavyaṃ tu tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 05,153.018a na tu paśyāmi yoddhāram ātmanaḥ sadṛśaṃ bhuvi 05,153.018c ṛte tasmān naravyāghrāt kuntīputrād dhanaṃjayāt 05,153.019a sa hi veda mahābāhur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 05,153.019c na tu māṃ vivṛto yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ 05,153.020a ahaṃ sa ca kṣaṇenaiva nirmanuṣyam idaṃ jagat 05,153.020c kuryāṃ śastrabalenaiva sasurāsurarākṣasam 05,153.021a na tv evotsādanīyā me pāṇḍoḥ putrā narādhipa 05,153.021c tasmād yodhān haniṣyāmi prayogeṇāyutaṃ sadā 05,153.022a evam eṣāṃ kariṣyāmi nidhanaṃ kurunandana 05,153.022c na cet te māṃ haniṣyanti pūrvam eva samāgame 05,153.023a senāpatis tv ahaṃ rājan samayenāpareṇa te 05,153.023c bhaviṣyāmi yathākāmaṃ tan me śrotum ihārhasi 05,153.024a karṇo vā yudhyatāṃ pūrvam ahaṃ vā pṛthivīpate 05,153.024c spardhate hi sadātyarthaṃ sūtaputro mayā raṇe 05,153.025 karṇa uvāca 05,153.025a nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṃ cana 05,153.025c hate bhīṣme tu yotsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā 05,153.026 vaiśaṃpāyana uvāca 05,153.026a tataḥ senāpatiṃ cakre vidhivad bhūridakṣiṇam 05,153.026c dhṛtarāṣṭrātmajo bhīṣmaṃ so 'bhiṣikto vyarocata 05,153.027a tato bherīś ca śaṅkhāṃś ca śataśaś caiva puṣkarān 05,153.027c vādayām āsur avyagrāḥ puruṣā rājaśāsanāt 05,153.028a siṃhanādāś ca vividhā vāhanānāṃ ca nisvanāḥ 05,153.028c prādurāsann anabhre ca varṣaṃ rudhirakardamam 05,153.029a nirghātāḥ pṛthivīkampā gajabṛṃhitanisvanāḥ 05,153.029c āsaṃś ca sarvayodhānāṃ pātayanto manāṃsy uta 05,153.030a vācaś cāpy aśarīriṇyo divaś colkāḥ prapedire 05,153.030c śivāś ca bhayavedinyo nedur dīptasvarā bhṛśam 05,153.031a senāpatye yadā rājā gāṅgeyam abhiṣiktavān 05,153.031c tadaitāny ugrarūpāṇi abhavañ śataśo nṛpa 05,153.032a tataḥ senāpatiṃ kṛtvā bhīṣmaṃ parabalārdanam 05,153.032c vācayitvā dvijaśreṣṭhān niṣkair gobhiś ca bhūriśaḥ 05,153.033a vardhamāno jayāśīrbhir niryayau sainikair vṛtaḥ 05,153.033c āpageyaṃ puraskṛtya bhrātṛbhiḥ sahitas tadā 05,153.033e skandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṃ jagāma ha 05,153.034a parikramya kurukṣetraṃ karṇena saha kauravaḥ 05,153.034c śibiraṃ māpayām āsa same deśe narādhipaḥ 05,153.035a madhurānūṣare deśe prabhūtayavasendhane 05,153.035c yathaiva hāstinapuraṃ tadvac chibiram ābabhau 05,154.001 janamejaya uvāca 05,154.001a āpageyaṃ mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam 05,154.001c pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhvajaṃ sarvamahīkṣitām 05,154.002a bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā pṛthivīsamam 05,154.002c samudram iva gāmbhīrye himavantam iva sthiram 05,154.003a prajāpatim ivaudārye tejasā bhāskaropamam 05,154.003c mahendram iva śatrūṇāṃ dhvaṃsanaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 05,154.004a raṇayajñe pratibhaye svābhīle lomaharṣaṇe 05,154.004c dīkṣitaṃ cirarātrāya śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 05,154.005a kim abravīn mahābāhuḥ sarvadharmaviśāradaḥ 05,154.005c bhīmasenārjunau vāpi kṛṣṇo vā pratyapadyata 05,154.006 vaiśaṃpāyana uvāca 05,154.006a āpaddharmārthakuśalo mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ 05,154.006c sarvān bhrātṝn samānīya vāsudevaṃ ca sātvatam 05,154.006e uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 05,154.007a paryākrāmata sainyāni yattās tiṣṭhata daṃśitāḥ 05,154.007c pitāmahena vo yuddhaṃ pūrvam eva bhaviṣyati 05,154.007e tasmāt saptasu senāsu praṇetṝn mama paśyata 05,154.008 vāsudeva uvāca 05,154.008a yathārhati bhavān vaktum asmin kāla upasthite 05,154.008c tathedam arthavad vākyam uktaṃ te bharatarṣabha 05,154.009a rocate me mahābāho kriyatāṃ yad anantaram 05,154.009c nāyakās tava senāyām abhiṣicyantu sapta vai 05,154.010 vaiśaṃpāyana uvāca 05,154.010a tato drupadam ānāyya virāṭaṃ śinipuṃgavam 05,154.010c dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam 05,154.010e śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ sahadevaṃ ca māgadham 05,154.011a etān sapta maheṣvāsān vīrān yuddhābhinandinaḥ 05,154.011c senāpraṇetṝn vidhivad abhyaṣiñcad yudhiṣṭhiraḥ 05,154.012a sarvasenāpatiṃ cātra dhṛṣṭadyumnam upādiśat 05,154.012c droṇāntahetor utpanno ya iddhāñ jātavedasaḥ 05,154.013a sarveṣām eva teṣāṃ tu samastānāṃ mahātmanām 05,154.013c senāpatipatiṃ cakre guḍākeśaṃ dhanaṃjayam 05,154.014a arjunasyāpi netā ca saṃyantā caiva vājinām 05,154.014c saṃkarṣaṇānujaḥ śrīmān mahābuddhir janārdanaḥ 05,154.015a tad dṛṣṭvopasthitaṃ yuddhaṃ samāsannaṃ mahātyayam 05,154.015c prāviśad bhavanaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya halāyudhaḥ 05,154.016a sahākrūraprabhṛtibhir gadasāmbolmukādibhiḥ 05,154.016c raukmiṇeyāhukasutaiś cārudeṣṇapurogamaiḥ 05,154.017a vṛṣṇimukhyair abhigatair vyāghrair iva balotkaṭaiḥ 05,154.017c abhigupto mahābāhur marudbhir iva vāsavaḥ 05,154.018a nīlakauśeyavasanaḥ kailāsaśikharopamaḥ 05,154.018c siṃhakhelagatiḥ śrīmān madaraktāntalocanaḥ 05,154.019a taṃ dṛṣṭvā dharmarājaś ca keśavaś ca mahādyutiḥ 05,154.019c udatiṣṭhat tadā pārtho bhīmakarmā vṛkodaraḥ 05,154.020a gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānas tatra ke cana 05,154.020c pūjayāṃ cakrur abhyetya te sma sarve halāyudham 05,154.021a tatas taṃ pāṇḍavo rājā kare pasparśa pāṇinā 05,154.021c vāsudevapurogās tu sarva evābhyavādayan 05,154.022a virāṭadrupadau vṛddhāv abhivādya halāyudhaḥ 05,154.022c yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśad ariṃdamaḥ 05,154.023a tatas teṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ 05,154.023c vāsudevam abhiprekṣya rauhiṇeyo 'bhyabhāṣata 05,154.024a bhavitāyaṃ mahāraudro dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ 05,154.024c diṣṭam etad dhruvaṃ manye na śakyam ativartitum 05,154.025a asmād yuddhāt samuttīrṇān api vaḥ sasuhṛjjanān 05,154.025c arogān akṣatair dehaiḥ paśyeyam iti me matiḥ 05,154.026a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kālapakvam asaṃśayam 05,154.026c vimardaḥ sumahān bhāvī māṃsaśoṇitakardamaḥ 05,154.027a ukto mayā vāsudevaḥ punaḥ punar upahvare 05,154.027c saṃbandhiṣu samāṃ vṛttiṃ vartasva madhusūdana 05,154.028a pāṇḍavā hi yathāsmākaṃ tathā duryodhano nṛpaḥ 05,154.028c tasyāpi kriyatāṃ yuktyā saparyeti punaḥ punaḥ 05,154.029a tac ca me nākarod vākyaṃ tvadarthe madhusūdanaḥ 05,154.029c niviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanaṃjayam avekṣya ca 05,154.030a dhruvo jayaḥ pāṇḍavānām iti me niścitā matiḥ 05,154.030c tathā hy abhiniveśo 'yaṃ vāsudevasya bhārata 05,154.031a na cāham utsahe kṛṣṇam ṛte lokam udīkṣitum 05,154.031c tato 'ham anuvartāmi keśavasya cikīrṣitam 05,154.032a ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyuddhaviśāradau 05,154.032c tulyasneho 'smy ato bhīme tathā duryodhane nṛpe 05,154.033a tasmād yāsyāmi tīrthāni sarasvatyā niṣevitum 05,154.033c na hi śakṣyāmi kauravyān naśyamānān upekṣitum 05,154.034a evam uktvā mahābāhur anujñātaś ca pāṇḍavaiḥ 05,154.034c tīrthayātrāṃ yayau rāmo nivartya madhusūdanam 05,155.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,155.001a etasminn eva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ 05,155.001c hiraṇyalomno nṛpateḥ sākṣād indrasakhasya vai 05,155.002a āhṛtīnām adhipater bhojasyātiyaśasvinaḥ 05,155.002c dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ 05,155.003a yaḥ kiṃpuruṣasiṃhasya gandhamādanavāsinaḥ 05,155.003c śiṣyaḥ kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ catuṣpādam avāptavān 05,155.004a yo māhendraṃ dhanur lebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā 05,155.004c śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyam akṣayam 05,155.005a trīṇy evaitāni divyāni dhanūṃṣi divicāriṇām 05,155.005c vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ 05,155.006a śārṅgaṃ tu vaiṣṇavaṃ prāhur divyaṃ tejomayaṃ dhanuḥ 05,155.006c dhārayām āsa yat kṛṣṇaḥ parasenābhayāvaham 05,155.007a gāṇḍīvaṃ pāvakāl lebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ 05,155.007c drumād rukmī mahātejā vijayaṃ pratyapadyata 05,155.008a saṃchidya mauravān pāśān nihatya muram ojasā 05,155.008c nirjitya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale 05,155.009a ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca 05,155.009c pratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanur uttamam 05,155.010a rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanur meghasamasvanam 05,155.010c vibhīṣayann iva jagat pāṇḍavān abhyavartata 05,155.011a nāmṛṣyata purā yo 'sau svabāhubaladarpitaḥ 05,155.011c rukmiṇyā haraṇaṃ vīro vāsudevena dhīmatā 05,155.012a kṛtvā pratijñāṃ nāhatvā nivartiṣyāmi keśavam 05,155.012c tato 'nvadhāvad vārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 05,155.013a senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā 05,155.013c vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgayeva pravṛddhayā 05,155.014a sa samāsādya vārṣṇeyaṃ yogānām īśvaraṃ prabhum 05,155.014b*0551_01 kṛtapratijño rājāsau vāsudevena nirjitaḥ 05,155.014c vyaṃsito vrīḍito rājann ājagāma sa kuṇḍinam 05,155.015a yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā 05,155.015c tatra bhojakaṭaṃ nāma cakre nagaram uttamam 05,155.016a sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā 05,155.016c puraṃ tad bhuvi vikhyātaṃ nāmnā bhojakaṭaṃ nṛpa 05,155.017a sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ 05,155.017c akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavān samupāgamat 05,155.018a tataḥ sa kavacī khaḍgī śarī dhanvī talī rathī 05,155.018c dhvajenādityavarṇena praviveśa mahācamūm 05,155.019a viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudevapriyepsayā 05,155.019c yudhiṣṭhiras tu taṃ rājā pratyudgamyābhyapūjayat 05,155.020a sa pūjitaḥ pāṇḍusutair yathānyāyaṃ susatkṛtaḥ 05,155.020c pratipūjya ca tān sarvān viśrāntaḥ sahasainikaḥ 05,155.020e uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 05,155.021a sahāyo 'smi sthito yuddhe yadi bhīto 'si pāṇḍava 05,155.021c kariṣyāmi raṇe sāhyam asahyaṃ tava śatrubhiḥ 05,155.022a na hi me vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana 05,155.022b*0552_01 haniṣyāmi raṇe bhāgaṃ yan me dāsyasi pāṇḍava 05,155.022b*0552_02 api droṇakṛpau vīrau bhīṣmakarṇāv atho punaḥ 05,155.022b*0552_03 atha vā sarva evaite tiṣṭhantu vasudhādhipāḥ 05,155.022c nihatya samare śatrūṃs tava dāsyāmi phalguna 05,155.023a ity ukto dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau 05,155.023c śṛṇvatāṃ pārthivendrāṇām anyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ 05,155.024a vāsudevam abhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 05,155.024c uvāca dhīmān kaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam 05,155.025a yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ 05,155.025c sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kas tadāsīt sakhā mama 05,155.026a tathā pratibhaye tasmin devadānavasaṃkule 05,155.026c khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat 05,155.027a nivātakavacair yuddhe kālakeyaiś ca dānavaiḥ 05,155.027c tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat 05,155.028a tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṃgare 05,155.028c yudhyato bahubhis tāta kaḥ sahāyo 'bhavan mama 05,155.029a upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam 05,155.029c varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ droṇaṃ ca mādhavam 05,155.030a dhārayan gāṇḍivaṃ divyaṃ dhanus tejomayaṃ dṛḍham 05,155.030c akṣayyaśarasaṃyukto divyāstraparibṛṃhitaḥ 05,155.031a kauravāṇāṃ kule jātaḥ pāṇḍoḥ putro viśeṣataḥ 05,155.031c droṇaṃ vyapadiśañ śiṣyo vāsudevasahāyavān 05,155.031d*0553_01 bhīto 'smīti kathaṃ brūyāṃ dadhāno gāṇḍivaṃ dhanuḥ 05,155.032a katham asmadvidho brūyād bhīto 'smīty ayaśaskaram 05,155.032c vacanaṃ naraśārdūla vajrāyudham api svayam 05,155.033a nāsmi bhīto mahābāho sahāyārthaś ca nāsti me 05,155.033c yathākāmaṃ yathāyogaṃ gaccha vānyatra tiṣṭha vā 05,155.033d*0554_01 tac chrutvā vacanaṃ tasya vijayasya ca dhīmataḥ 05,155.034a vinivartya tato rukmī senāṃ sāgarasaṃnibhām 05,155.034c duryodhanam upāgacchat tathaiva bharatarṣabha 05,155.035a tathaiva cābhigamyainam uvāca sa narādhipaḥ 05,155.035c pratyākhyātaś ca tenāpi sa tadā śūramāninā 05,155.036a dvāv eva tu mahārāja tasmād yuddhād vyapeyatuḥ 05,155.036c rauhiṇeyaś ca vārṣṇeyo rukmī ca vasudhādhipaḥ 05,155.037a gate rāme tīrthayātrāṃ bhīṣmakasya sute tathā 05,155.037c upāviśan pāṇḍaveyā mantrāya punar eva hi 05,155.038a samitir dharmarājasya sā pārthivasamākulā 05,155.038c śuśubhe tārakācitrā dyauś candreṇeva bhārata 05,156.001 janamejaya uvāca 05,156.001a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu kurukṣetre dvijarṣabha 05,156.001c kim akurvanta kuravaḥ kālenābhipracoditāḥ 05,156.002 vaiśaṃpāyana uvāca 05,156.002a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yat teṣu bharatarṣabha 05,156.002c dhṛtarāṣṭro mahārāja saṃjayaṃ vākyam abravīt 05,156.003a ehi saṃjaya me sarvam ācakṣvānavaśeṣataḥ 05,156.003c senāniveśe yadvṛttaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 05,156.004a diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣaṃ cāpy anarthakam 05,156.004c yad ahaṃ jānamāno 'pi yuddhadoṣān kṣayodayān 05,156.005a tathāpi nikṛtiprajñaṃ putraṃ durdyūtadevinam 05,156.005c na śaknomi niyantuṃ vā kartuṃ vā hitam ātmanaḥ 05,156.006a bhavaty eva hi me sūta buddhir doṣānudarśinī 05,156.006c duryodhanaṃ samāsādya punaḥ sā parivartate 05,156.007a evaṃ gate vai yad bhāvi tad bhaviṣyati saṃjaya 05,156.007c kṣatradharmaḥ kila raṇe tanutyāgo 'bhipūjitaḥ 05,156.008 saṃjaya uvāca 05,156.008a tvadyukto 'yam anupraśno mahārāja yathārhasi 05,156.008c na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi 05,156.008e śṛṇuṣvānavaśeṣeṇa vadato mama pārthiva 05,156.009a ya ātmano duścaritād aśubhaṃ prāpnuyān naraḥ 05,156.009c enasā na sa daivaṃ vā kālaṃ vā gantum arhati 05,156.010a mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvam ācaret 05,156.010c sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran 05,156.011a nikārā manujaśreṣṭha pāṇḍavais tvatpratīkṣayā 05,156.011c anubhūtāḥ sahāmātyair nikṛtair adhidevane 05,156.012a hayānāṃ ca gajānāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām 05,156.012c vaiśasaṃ samare vṛttaṃ yat tan me śṛṇu sarvaśaḥ 05,156.013a sthiro bhūtvā mahārāja sarvalokakṣayodayam 05,156.013c yathābhūtaṃ mahāyuddhe śrutvā mā vimanā bhava 05,156.014a na hy eva kartā puruṣaḥ karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ 05,156.014c asvatantro hi puruṣaḥ kāryate dāruyantravat 05,156.015a ke cid īśvaranirdiṣṭāḥ ke cid eva yadṛcchayā 05,156.015c pūrvakarmabhir apy anye traidham etad vikṛṣyate 05,156.015d*0555_01 tasmād anartham āpannaḥ sthiro bhūtvā niśāmaya 05,157.001 saṃjaya uvāca 05,157.001a hiraṇvatyāṃ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 05,157.001b*0556_01 nyaviśanta mahārāja kauraveyā yathāvidhi 05,157.001b*0556_02 tatra duryodhano rājā niveśya balam ojasā 05,157.001b*0556_03 saṃmānayitvā nṛpatīn nyasya gulmāṃs tathaiva ca 05,157.001b*0556_04 ārakṣasya vidhiṃ kṛtvā yodhānāṃ tatra bhārata 05,157.001b*0556_05 karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam 05,157.001b*0556_06 ānāyya nṛpatis tatra mantrayām āsa bhārata 05,157.001c duryodhano mahārāja karṇena saha bhārata 05,157.001d*0557_01 saṃbhāṣitvā ca karṇena bhrātrā duḥśāsanena ca 05,157.002a saubalena ca rājendra tathā duḥśāsanena ca 05,157.002c āhūyopahvare rājann ulūkam idam abravīt 05,157.003a ulūka gaccha kaitavya pāṇḍavān sahasomakān 05,157.003c gatvā mama vaco brūhi vāsudevasya śṛṇvataḥ 05,157.004a idaṃ tat samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam 05,157.004c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yuddhaṃ lokabhayaṃkaram 05,157.005a yad etat katthanāvākyaṃ saṃjayo mahad abravīt 05,157.005b*0558_01 vāsudevasahāyasya garjataḥ sānujasya te 05,157.005c madhye kurūṇāṃ kaunteya tasya kālo 'yam āgataḥ 05,157.005e yathā vaḥ saṃpratijñātaṃ tat sarvaṃ kriyatām iti 05,157.005f@009_0001 jyeṣṭhaṃ tathaiva kaunteyaṃ brūyās tvaṃ vacanān mama 05,157.005f@009_0002 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ somakaiś ca sakekayaiḥ 05,157.005f@009_0003 kathaṃ vā dhārmiko bhūtvā tvam adharme manaḥ kṛthāḥ 05,157.005f@009_0004 ya icchasi jagat sarvaṃ naśyamānaṃ nṛśaṃsavat 05,157.005f@009_0005 abhayaṃ sarvabhūtebhyo dātā tvam iti me matiḥ 05,157.005f@009_0006 śrūyate hi purā gītaḥ śloko 'yaṃ bharatarṣabha 05,157.005f@009_0007 prahlādenātha bhadraṃ te hṛte rājye tu daivataiḥ 05,157.005f@009_0008 yasya dharmadhvajo nityaṃ surādhvaja ivocchritaḥ 05,157.005f@009_0009 pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tad vratam 05,157.005f@009_0010 atra te vartayiṣyāmi ākhyānam idam uttamam 05,157.005f@009_0011 kathitaṃ nāradeneha pitur mama narādhipa 05,157.005f@009_0012 mārjāraḥ kila duṣṭātmā niśceṣṭaḥ sarvakarmasu 05,157.005f@009_0013 ūrdhvabāhuḥ sthito rājan gaṅgātīre kadā cana 05,157.005f@009_0014 sa vai kṛtvā manaḥśuddhiṃ pratyayārthaṃ śarīriṇām 05,157.005f@009_0015 karomi dharmam ity āha sarvān eva śarīriṇaḥ 05,157.005f@009_0016 tasya kālena mahatā viśrambhaṃ jagmur aṇḍajāḥ 05,157.005f@009_0017 sametya ca praśaṃsanti mārjāraṃ taṃ viśāṃ pate 05,157.005f@009_0018 pūjyamānas tu taiḥ sarvaiḥ pakṣibhiḥ pakṣibhojanaḥ 05,157.005f@009_0019 ātmakāryaṃ kṛtaṃ mene caryāyāś ca kṛtaṃ phalam 05,157.005f@009_0020 atha dīrghasya kālasya taṃ deśaṃ mūṣikā yayuḥ 05,157.005f@009_0021 dadṛśus taṃ ca te tatra dhārmikaṃ vratacāriṇam 05,157.005f@009_0022 kāryeṇa mahatā yuktaṃ dambhayuktena bhārata 05,157.005f@009_0023 teṣāṃ matir iyaṃ rājann āsīt tatra viniścaye 05,157.005f@009_0024 bahumitrā vayaṃ sarve teṣāṃ no mātulo hy ayam 05,157.005f@009_0025 rakṣāṃ karotu satataṃ vṛddhabālasya sarvaśaḥ 05,157.005f@009_0026 upagamya tu te sarve biḍālam idam abruvan 05,157.005f@009_0027 bhavatprasādād icchāmaś cartuṃ caiva yathāsukham 05,157.005f@009_0028 bhavān no gatir avyagrā bhavān naḥ paramaḥ suhṛt 05,157.005f@009_0029 te vayaṃ sahitāḥ sarve bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 05,157.005f@009_0030 bhavān dharmaparo nityaṃ bhavān dharme vyavasthitaḥ 05,157.005f@009_0031 sa no rakṣa mahāprajña tridaśān iva vajrabhṛt 05,157.005f@009_0032 evam uktas tu taiḥ sarvair mūṣikaiḥ sa viśāṃ pate 05,157.005f@009_0033 pratyuvāca tataḥ sarvān mūṣikān mūṣikāntakṛt 05,157.005f@009_0034 dvayor yogaṃ na paśyāmi tapaso rakṣaṇasya ca 05,157.005f@009_0035 avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ vacanaṃ bhavatāṃ hitam 05,157.005f@009_0036 yuṣmābhir api kartavyaṃ vacanaṃ mama nityaśaḥ 05,157.005f@009_0037 tapasāsmi pariśrānto dṛḍhaṃ niyamam āsthitaḥ 05,157.005f@009_0038 na cāpi gamane śaktiṃ kāṃ cit paśyāmi cintayan 05,157.005f@009_0039 so 'smi neyaḥ sadā tātā nadīkūlam itaḥ sukham 05,157.005f@009_0040 tatheti taṃ pratijñāya mūṣikā bharatarṣabha 05,157.005f@009_0041 vṛddhabālam atho sarve mārjārāya nyavedayan 05,157.005f@009_0042 tataḥ sa pāpo duṣṭātmā mūṣikān atha bhakṣayan 05,157.005f@009_0043 pīvaraś ca suvarṇaś ca dṛḍhabandhaś ca jāyate 05,157.005f@009_0044 mūṣikāṇāṃ gaṇaś cātra bhṛśaṃ saṃkṣīyate 'tha saḥ 05,157.005f@009_0045 mārjāro vardhate cāpi tejobalasamanvitaḥ 05,157.005f@009_0046 tatas te mūṣikāḥ sarve sametyānyonyam abruvan 05,157.005f@009_0047 mātulo vardhate nityaṃ vayaṃ kṣīyāmahe bhṛśam 05,157.005f@009_0048 tataḥ prājñatamaḥ kaś ciḍ ḍiṇḍiko nāma mūṣikaḥ 05,157.005f@009_0049 abravīd vacanaṃ rājan mūṣikāṇāṃ mahāgaṇam 05,157.005f@009_0050 gacchatāṃ vo nadītīraṃ sahitānāṃ viśeṣataḥ 05,157.005f@009_0051 pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi sahaiva mātulena tu 05,157.005f@009_0052 sādhu sādhv iti te sarve pūjayāṃ cakrire tadā 05,157.005f@009_0053 cakruś caiva yathānyāyaṃ ḍiṇḍikasya vaco 'rthavat 05,157.005f@009_0054 avijñānāt tataḥ so 'tha ḍiṇḍikaṃ hy upabhuktavān 05,157.005f@009_0055 tatas te sahitāḥ sarve mantrayām āsur añjasā 05,157.005f@009_0056 tatra vṛddhatamaḥ kaś cit koliko nāma mūṣikaḥ 05,157.005f@009_0057 abravīd vacanaṃ rājañ jñātimadhye yathātatham 05,157.005f@009_0058 na mātulo dharmakāmaś chadmamātraṃ kṛtā śikhā 05,157.005f@009_0059 na mūlaphalabhakṣasya viṣṭhā bhavati lomaśā 05,157.005f@009_0060 asya gātrāṇi vardhante gaṇaś ca parihīyate 05,157.005f@009_0061 adya saptāṣṭadivasān ḍiṇḍiko 'pi na dṛśyate 05,157.005f@009_0062 etac chrutvā vacaḥ sarve mūṣikā vipradudruvuḥ 05,157.005f@009_0063 biḍālo 'pi sa duṣṭātmā jagāmaiva yathāgatam 05,157.005f@009_0064 tathā tvam api duṣṭātman baiḍālaṃ vratam āsthitaḥ 05,157.005f@009_0065 carasi jñātiṣu sadā biḍālo mūṣikeṣv iva 05,157.005f@009_0066 anyathā kila te vākyam anyathā karma dṛśyate 05,157.005f@009_0067 dambhanārthāya lokasya vedāś copaśamaś ca te 05,157.005f@009_0068 tyaktvā chadma tv idaṃ rājan kṣatradharmaṃ samāśritaḥ 05,157.005f@009_0069 kuru kāryāṇi sarvāṇi dharmiṣṭho 'si nararṣabha 05,157.005f@009_0070 bāhuvīryeṇa pṛthivīṃ labdhvā bharatasattama 05,157.005f@009_0071 dehi dānaṃ dvijātibhyaḥ pitṛbhyaś ca yathocitam 05,157.005f@009_0072 kliṣṭāyā varṣapūgāṃś ca mātur mātṛhite sthitaḥ 05,157.005f@009_0073 pramārjāśru raṇe jitvā saṃmānaṃ param āvaha 05,157.005f@009_0074 pañca grāmā vṛtā yatnān nāsmābhir apavarjitāḥ 05,157.005f@009_0075 yudhyāmahe kathaṃ saṃkhye kopayema ca pāṇḍavān 05,157.005f@009_0076 tvatkṛte duṣṭabhāvasya saṃtyāgo vidurasya ca 05,157.005f@009_0077 jātuṣe ca gṛhe dāhaṃ smara taṃ puruṣo bhava 05,157.005f@009_0078 yac ca kṛṣṇam avocas tvam āyāntaṃ kurusaṃsadi 05,157.005f@009_0079 ayam asmi sthito rājañ śamāya samarāya ca 05,157.005f@009_0080 tasyāyam āgataḥ kālaḥ samarasya narādhipa 05,157.005f@009_0081 etad arthaṃ mayā sarvaṃ kṛtam etad yudhiṣṭhira 05,157.005f@009_0082 kiṃ nu yuddhāt paraṃ lābhaṃ kṣatriyo bahu manyate 05,157.005f@009_0083 kiṃ ca tvaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathito bhuvi 05,157.005f@009_0084 droṇād astrāṇi saṃprāpya kṛpāc ca bharatarṣabha 05,157.005f@009_0085 tulyayonau samabale vāsudevaṃ samāśritaḥ 05,157.005f@009_0086 brūyās tvaṃ vāsudevaṃ ca pāṇḍavānāṃ samīpataḥ 05,157.005f@009_0087 ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca yatto māṃ pratiyodhaya 05,157.005f@009_0088 sabhāmadhye ca yad rūpaṃ māyayā kṛtavān asi 05,157.005f@009_0089 tat tathaiva punaḥ kṛtvā sārjuno mām abhidrava 05,157.005f@009_0090 indrajālaṃ ca māyāṃ vai kuhakā vāpi bhīṣaṇā 05,157.005f@009_0091 āttaśastrasya saṃgrāme vahanti pratigarjanāḥ 05,157.005f@009_0092 vayam apy utsahema dyāṃ khaṃ ca gacchema māyayā 05,157.005f@009_0093 rasātalaṃ viśā 'mopi aindraṃ vā puram eva tu 05,157.005f@009_0094 darśayema ca rūpāṇi svaśarīre bahūny api 05,157.005f@009_0095 na tu paryāyataḥ siddhir buddhim āpnoti mānuṣīm 05,157.005f@009_0096 manasaiva hi bhūtāni dhātaiva kurute vaśe 05,157.005f@009_0097 yad bravīṣi ca vārṣṇeya dhārtarāṣṭrān ahaṃ raṇe 05,157.005f@009_0098 ghātayitvā pradāsyāmi pārthebhyo rājyam uttamam 05,157.005f@009_0099 ācacakṣe ca me sarvaṃ saṃjayas tava bhāṣitam 05,157.005f@009_0100 maddvitīyena pārthena vairaṃ vaḥ savyasācinā 05,157.005f@009_0101 sa satyasaṃgaro bhūtvā pāṇḍavārthe parākramī 05,157.005f@009_0102 yudhyasvādya raṇe yattaḥ paśyāmaḥ puruṣo bhava 05,157.005f@009_0103 yas tu śatrum abhijñāya śuddhaṃ pauruṣam āsthitaḥ 05,157.005f@009_0104 karoti dviṣatāṃ śokaṃ sa jīvati sujīvitam 05,157.005f@009_0105 akasmāc caiva te kṛṣṇa khyātaṃ loke mahad yaśaḥ 05,157.005f@009_0106 adyedānīṃ vijānīmaḥ santi ṣaṇḍhāḥ saśṛṅgakāḥ 05,157.005f@009_0107 madvidho nāpi nṛpatis tvayi yuktaḥ kathaṃ cana 05,157.005f@009_0108 sannāhaṃ saṃyuge kartuṃ kaṃsabhṛtye viśeṣataḥ 05,157.006a amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava 05,157.006c draupadyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava 05,157.007a yadarthaṃ kṣatriyā sūte garbhaṃ tad idam āgatam 05,157.007c balaṃ vīryaṃ ca śauryaṃ ca paraṃ cāpy astralāghavam 05,157.007e pauruṣaṃ darśayan yuddhe kopasya kuru niṣkṛtim 05,157.008a parikliṣṭasya dīnasya dīrghakāloṣitasya ca 05,157.008c na sphuṭed dhṛdayaṃ kasya aiśvaryād bhraṃśitasya ca 05,157.009a kule jātasya śūrasya paravitteṣu gṛdhyataḥ 05,157.009c ācchinnaṃ rājyam ākramya kopaṃ kasya na dīpayet 05,157.010a yat tad uktaṃ mahad vākyaṃ karmaṇā tad vibhāvyatām 05,157.010c akarmaṇā katthitena santaḥ kupuruṣaṃ viduḥ 05,157.011a amitrāṇāṃ vaśe sthānaṃ rājyasya ca punarbhavaḥ 05,157.011c dvāv arthau yudhyamānasya tasmāt kuruta pauruṣam 05,157.012a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām 05,157.012c atha vā nihato 'smābhir vīralokaṃ gamiṣyasi 05,157.013a rāṣṭrāt pravrājanaṃ kleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava 05,157.013c kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava 05,157.014a apriyāṇāṃ ca vacane pravrajatsu punaḥ punaḥ 05,157.014c amarṣaṃ darśayādya tvam amarṣo hy eva pauruṣam 05,157.015a krodho balaṃ tathā vīryaṃ jñānayogo 'stralāghavam 05,157.015c iha te pārtha dṛśyantāṃ saṃgrāme puruṣo bhava 05,157.016a taṃ ca tūbarakaṃ mūḍhaṃ bahvāśinam avidyakam 05,157.016c ulūka madvaco brūyā asakṛd bhīmasenakam 05,157.016d*0559_01 virāṭanagare pārtha yas tvaṃ sūdo hy abhūḥ purā 05,157.016d*0559_02 ballavo nāma vikhyātas tan mamaiva hi pauruṣam 05,157.017a aśaktenaiva yac chaptaṃ sabhāmadhye vṛkodara 05,157.017c duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate 05,157.017d@010_0001 yad bravīṣi ca kaunteya dhārtarāṣṭrān ahaṃ raṇe 05,157.017d@010_0002 nihaniṣyāmi tarasā tasya kālo 'yam āgataḥ 05,157.017d@010_0003 tvaṃ hi bhojye puraskāryo bhakṣye peye ca bhārata 05,157.017d@010_0004 kva yuddhaṃ kva ca bhoktavyaṃ yudhyasva puruṣo bhava 05,157.017d@010_0005 śayiṣyase hato bhūmau gadām āliṅgya bhārata 05,157.017d@010_0006 tad vṛthā ca sabhāmadhye valgitaṃ te vṛkodara 05,157.017d@010_0007 ulūka nakulaṃ brūhi vacanān mama bhārata 05,157.017d@010_0008 yudhyasvādya sthiro bhūtva paśyāmas tava pauruṣam 05,157.017d@010_0009 yudhiṣṭhirānurāgaṃ ca dveṣaṃ ca mayi bhārata 05,157.017d@010_0010 kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ smaredānīṃ yathātatham 05,157.017d@010_0011 brūyās tvaṃ sahadevaṃ ca rājamadhye vaco mama 05,157.017d@010_0012 yudhyedānīṃ raṇe yattaḥ kleśān smara ca pāṇḍava 05,157.017d@010_0013 virāṭadrupadau cobhau brūyās tvaṃ vacanān mama 05,157.017d@010_0014 na dṛṣṭapūrvā bhartāro bhṛtyair api mahāguṇaiḥ 05,157.017d@010_0015 tathārthapatibhir bhṛtyā yataḥ sṛṣṭāḥ prajās tataḥ 05,157.017d@010_0016 aślāghyo 'yaṃ narapatir yuvayor iti cāgatam 05,157.017d@010_0017 te yūyaṃ saṃhatā bhūtvā tadvadhārthaṃ mamāpi ca 05,157.017d@010_0018 ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca prayudhyadhvaṃ mayā saha 05,157.017d@010_0019 dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ brūyās tvaṃ vacanān mama 05,157.017d@010_0020 eṣa te samayaḥ prāpto labdhavyaś ca tvayāpi saḥ 05,157.017d@010_0021 droṇam āsādya samare jñāsyase hitam uttamam 05,157.017d@010_0022 yudhyasva sasuhṛt pāpaṃ kuru karma suduṣkaram 05,157.017d@010_0023 śikhaṇḍinam atho brūhi ulūka vacanān mama 05,157.017d@010_0024 strīti matvā mahābāhur na haniṣyati kauravaḥ 05,157.017d@010_0025 gāṅgeyo dhanvināṃ śreṣṭho yudhyedānīṃ sunirbhayam 05,157.017d@010_0026 kuru karma raṇe yattaḥ paśyāmaḥ pauruṣaṃ tava 05,157.017d@010_0027 evam uktvā tato rājā prahasyolūkam abravīt 05,157.017d@010_0028 dhanaṃjayaṃ punar brūhi vāsudevasya śṛṇvataḥ 05,157.018a lohābhihāro nirvṛttaḥ kurukṣetram akardamam 05,157.018c puṣṭās te 'śvā bhṛtā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ 05,157.018d@011_0001 asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase 05,157.018d@011_0002 ārurukṣur yathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam 05,157.018d@011_0003 evaṃ katthasi kaunteya akatthan puruṣo bhava 05,157.018d@011_0004 sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam 05,157.018d@011_0005 droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi 05,157.018d@011_0006 ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ katham ihecchasi 05,157.018d@011_0007 brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayor antagaṃ dvayoḥ 05,157.018d@011_0008 yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkacaram acyutam 05,157.018d@011_0009 droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetum icchasi tan mṛṣā 05,157.018d@011_0010 na hi śuśruma vātena merum unmathitaṃ girim 05,157.018d@011_0011 anilo vā vahen meruṃ dyaur vāpi nipaten mahīm 05,157.018d@011_0012 yugaṃ vā parivarteta yady evaṃ syād yathāttha mām 05,157.018d@011_0013 ko hy asti jīvitākāṅkṣī prāpyemam arimardanam 05,157.018d@011_0014 pārtho vā itaro vāpi ko 'nyaḥ svasti gṛhān vrajet 05,157.018d@011_0015 katham ābhyām abhidhyātaḥ saṃspṛṣṭo dāruṇena vā 05,157.018d@011_0016 raṇe jīvan pramucyeta padā bhūmim upaspṛśan 05,157.018d@011_0017 kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ 05,157.018d@011_0018 na budhyase rājacamūṃ sametām 05,157.018d@011_0019 durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ 05,157.018d@011_0020 guptāṃ narendrais tridaśair iva dyām 05,157.018d@011_0021 prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair 05,157.018d@011_0022 udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca 05,157.018d@011_0023 śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśyair 05,157.018d@011_0024 mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ 05,157.018d@011_0025 nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ 05,157.018d@011_0026 gāṅgaṃ yathā vegam apāraṇīyam 05,157.018d@011_0027 māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye 05,157.018d@011_0028 yuyutsase manda kim alpabuddhe 05,157.018d@011_0029 akṣayyāv iṣudhī caiva agnidattaṃ ca te ratham 05,157.018d@011_0030 jānīmo hi raṇe pārtha ketuṃ divyaṃ ca bhārata 05,157.018d@011_0031 akatthamāno yudhyasva katthase 'rjuna kiṃ bahu 05,157.018d@011_0032 paryāyāt siddhir etasya naitat sidhyati katthanāt 05,157.018d@011_0033 yadīdaṃ katthanāl loke sidhyet karma dhanaṃjaya 05,157.018d@011_0034 sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ 05,157.018d@011_0035 jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ 05,157.018d@011_0036 jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram 05,157.018d@011_0037 jānāmy ahaṃ tvādṛśo nāsti yoddhā 05,157.018d@011_0038 jānānas te rājyam etad dharāmi 05,157.018d@011_0039 na tu paryāyadharmeṇa siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ 05,157.018d@011_0040 manasaivānukūlāni dhātaiva kurute vaśe 05,157.018d@011_0041 trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatas tava 05,157.018d@011_0042 bhūyaś caiva praśāsiṣye tvāṃ nihatya sabāndhavam 05,157.018d@011_0043 kva tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūd yat tvaṃ dāsapaṇair jitaḥ 05,157.018d@011_0044 kva tadā bhīmasenasya balam āsīc ca phalguna 05,157.018d@011_0045 sagadād bhīmasenād vā phālgunād vā sagāṇḍivāt 05,157.018d@011_0046 na vai mokṣas tadā yo 'bhūd vinā kṛṣṇām aninditām 05,157.018d@011_0047 sā vo dāsye samāpannān mocayām āsa pārṣatī 05,157.018d@011_0048 amānuṣyaṃ samāpannān dāsakarmaṇy avasthitān 05,157.018d@011_0049 avocaṃ yat ṣaṇḍhatilān ahaṃ vas tathyam eva tat 05,157.018d@011_0050 dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā 05,157.018d@011_0051 sūdakarmaṇi viśrāntaṃ virāṭasya mahānase 05,157.018d@011_0052 bhīmasenena kaunteya yat tu tan mama pauruṣam 05,157.018d@011_0053 evam eva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ 05,157.018d@011_0054 veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍhaveṣaḥ kanyāṃ nartitavān asi 05,157.018d@011_0055 na bhayād vāsudevasya na cāpi tava phālguna 05,157.018d@011_0056 rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ 05,157.018d@011_0057 na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇāḥ 05,157.018d@011_0058 vyāttaśastrasya saṃgrāme vahanti pratigarjanāḥ 05,157.018d@011_0059 vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā 05,157.018d@011_0060 āsādya mām amogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa 05,157.018d@011_0061 saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim 05,157.018d@011_0062 tarasva vā mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim 05,157.018d@011_0063 śāradvatamahāmīnaṃ saumadattitimiṃgilam 05,157.018d@011_0064 bhīṣmavegam aparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam 05,157.018d@011_0065 karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbojavaḍavāmukham 05,157.018d@011_0066 duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ 05,157.018d@011_0067 suṣeṇacitrāyudhanāganakram 05,157.018d@011_0068 jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ 05,157.018d@011_0069 durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam 05,157.018d@011_0070 śastraugham akṣayyam abhipravṛddhaṃ 05,157.018d@011_0071 yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ 05,157.018d@011_0072 bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhavas 05,157.018d@011_0073 tadā manas te paritāpam eṣyati 05,157.018d@011_0074 tadā manas te tridivādivāśucer 05,157.018d@011_0075 nivartitā pārtha mahīpraśāsanāt 05,157.018d@011_0076 praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā 05,157.018d@011_0077 bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā 05,158.001 saṃjaya uvāca 05,158.001a senāniveśaṃ saṃprāpya kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha 05,158.001c samāgataḥ pāṇḍaveyair yudhiṣṭhiram abhāṣata 05,158.002a abhijño dūtavākyānāṃ yathoktaṃ bruvato mama 05,158.002c duryodhanasamādeśaṃ śrutvā na kroddhum arhasi 05,158.003 yudhiṣṭhira uvāca 05,158.003a ulūka na bhayaṃ te 'sti brūhi tvaṃ vigatajvaraḥ 05,158.003c yan mataṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ 05,158.004 saṃjaya uvāca 05,158.004a tato dyutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanām 05,158.004c sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ 05,158.005a drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau 05,158.005c bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha 05,158.006a idaṃ tvām abravīd rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 05,158.006c śṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tan nibodha narādhipa 05,158.007a parājito 'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām 05,158.007c śakyo 'marṣo manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā 05,158.008a dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyād vivāsitāḥ 05,158.008c saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyam āsthāya coṣitāḥ 05,158.009a amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava 05,158.009c draupadyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava 05,158.010a aśaktena ca yac chaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava 05,158.010c duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate 05,158.011a lohābhihāro nirvṛttaḥ kurukṣetram akardamam 05,158.011c samaḥ panthā bhṛtā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ 05,158.012a asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase 05,158.012c ārurukṣur yathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam 05,158.012d*0560_01 evaṃ katthasi kaunteya akatthan kuru pauruṣam 05,158.012d*0560_02 sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam 05,158.013a droṇaṃ ca yudhyatāṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi 05,158.013c ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ katham ihecchasi 05,158.014a brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayor antaraṃ dvayoḥ 05,158.014c yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkadharam acyutam 05,158.015a droṇaṃ mohād yudhā pārtha yaj jigīṣasi tan mṛṣā 05,158.015c na hi śuśruma vātena merum unmathitaṃ girim 05,158.016a anilo vā vahen meruṃ dyaur vāpi nipaten mahīm 05,158.016c yugaṃ vā parivarteta yady evaṃ syād yathāttha mām 05,158.017a ko hy ābhyāṃ jīvitākāṅkṣī prāpyāstram arimardanam 05,158.017c gajo vājī naro vāpi punaḥ svasti gṛhān vrajet 05,158.018a katham ābhyām abhidhyātaḥ saṃsṛṣṭo dāruṇena vā 05,158.018c raṇe jīvan vimucyeta padā bhūmim upaspṛśan 05,158.019a kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ; na budhyase rājacamūṃ sametām 05,158.019c durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ; guptāṃ narendrais tridaśair iva dyām 05,158.020a prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair; udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca 05,158.020c śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśair; mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ 05,158.021a nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ; gāṅgaṃ yathā vegam avāraṇīyam 05,158.021c māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye; yuyutsase manda kim alpabuddhe 05,158.022a ity evam uktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 05,158.022c abhyāvṛtya punar jiṣṇum ulūkaḥ pratyabhāṣata 05,158.023a akatthamāno yudhyasva katthase 'rjuna kiṃ bahu 05,158.023c paryāyāt siddhir etasya naitat sidhyati katthanāt 05,158.024a yadīdaṃ katthanāt sidhyet karma loke dhanaṃjaya 05,158.024c sarve bhaveyuḥ siddhārthā bahu kattheta durgataḥ 05,158.025a jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ; jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram 05,158.025c jānāmy etat tvādṛśo nāsti yoddhā; rājyaṃ ca te jānamāno harāmi 05,158.026a na tu paryāyadharmeṇa siddhiṃ prāpnoti bhūyasīm 05,158.026c manasaiva hi bhūtāni dhātā prakurute vaśe 05,158.027a trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatas tava 05,158.027c bhūyaś caiva praśāsiṣye nihatya tvāṃ sabāndhavam 05,158.028a kva tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūd yat tvaṃ dāsapaṇe jitaḥ 05,158.028c kva tadā bhīmasenasya balam āsīc ca phalguna 05,158.029a sagadād bhīmasenāc ca pārthāc caiva sagāṇḍivāt 05,158.029c na vai mokṣas tadā vo 'bhūd vinā kṛṣṇām aninditām 05,158.030a sā vo dāsyaṃ samāpannān mokṣayām āsa bhāminī 05,158.030c amānuṣyasamāyuktān dāsyakarmaṇy avasthitān 05,158.031a avocaṃ yat ṣaṇḍhatilān ahaṃ vas tathyam eva tat 05,158.031c dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā 05,158.032a sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase 05,158.032c bhīmasenena kaunteya yac ca tan mama pauruṣam 05,158.033a evam eva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ 05,158.033c śreṇyāṃ kakṣyāṃ ca veṇyāṃ ca saṃyuge yaḥ palāyate 05,158.034a na bhayād vāsudevasya na cāpi tava phalguna 05,158.034c rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ 05,158.035a na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vā vibhīṣaṇī 05,158.035c āttaśastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanāḥ 05,158.036a vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni vā 05,158.036c āsādya mām amogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa 05,158.037a saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi tvaṃ śirasā girim 05,158.037c prataremaṃ mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim 05,158.038a śāradvatamahīmānaṃ viviṃśatijhaṣākulam 05,158.038c bṛhadbalasamuccālaṃ saumadattitimiṃgilam 05,158.038d*0561_01 yuyutsutoyaṃ bhagadattamārutaṃ 05,158.038d*0561_02 śuśugu(sic)hārdikyamahāsamudram 05,158.039a duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ; suṣeṇacitrāyudhanāganakram 05,158.039b*0562_01 bhīṣmavegam aparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam 05,158.039b*0562_02 karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbojavaḍavāmukham 05,158.039c jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ; durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam 05,158.040a śastraugham akṣayyam atipravṛddhaṃ; yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ 05,158.040c bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhavas; tadā manas te paritāpam eṣyati 05,158.041a tadā manas te tridivād ivāśucer; nivartatāṃ pārtha mahīpraśāsanāt 05,158.041c rājyaṃ praśāstuṃ hi sudurlabhaṃ tvayā; bubhūṣatā svarga ivātapasvinā 05,159.001 saṃjaya uvāca 05,159.001a ulūkas tv arjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyam abravīt 05,159.001c āśīviṣam iva kruddhaṃ tudan vākyaśalākayā 05,159.002a tasya tad vacanaṃ śrutvā ruṣitāḥ pāṇḍavā bhṛśam 05,159.002c prāg eva bhṛśasaṃkruddhāḥ kaitavyena pradharṣitāḥ 05,159.003a nāsaneṣv avatiṣṭhanta bāhūṃś caiva vicikṣipuḥ 05,159.003c āśīviṣā iva kruddhā vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 05,159.004a avākśirā bhīmasenaḥ samudaikṣata keśavam 05,159.004c netrābhyāṃ lohitāntābhyām āśīviṣa iva śvasan 05,159.005a ārtaṃ vātātmajaṃ dṛṣṭvā krodhenābhihataṃ bhṛśam 05,159.005c utsmayann iva dāśārhaḥ kaitavyaṃ pratyabhāṣata 05,159.006a prayāhi śīghraṃ kaitavya brūyāś caiva suyodhanam 05,159.006c śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto 'rtho mataṃ yat te tathāstu tat 05,159.006d@012_0001 evam uktvā mahābāhuḥ keśavo rājasattama 05,159.006d@012_0002 punar eva mahāprājñaṃ yudhiṣṭhiram udaikṣata 05,159.006d@012_0003 sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ 05,159.006d@012_0004 drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau 05,159.006d@012_0005 bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha 05,159.006d@012_0006 ulūko 'py arjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyam abravīt 05,159.006d@012_0007 āśīviṣam iva kruddhaṃ tudan vākyaśalākayā 05,159.006d@012_0008 kṛṣṇādīṃś caiva tān sarvān yathoktaṃ vākyam abravīt 05,159.006d@012_0009 ulūkasya tu tad vākyaṃ pāpaṃ dāruṇam īritam 05,159.006d@012_0010 śrutvā vicukṣubhe pārtho lalāṭaṃ cāpy amārjayat 05,159.006d@012_0011 tad avasthaṃ tadā dṛṣṭvā pārthaṃ sā samitir nṛpa 05,159.006d@012_0012 nāmṛṣyanta mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 05,159.006d@012_0013 adhikṣepeṇa kṛṣṇasya pārthasya ca mahātmanaḥ 05,159.006d@012_0014 śrutvā te puruṣavyāghrāḥ krodhāj jajvalur acyutāḥ 05,159.006d@012_0015 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ 05,159.006d@012_0016 kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 05,159.006d@012_0017 draupadeyābhimanyuś ca dhṛṣṭaketuś ca pārthivaḥ 05,159.006d@012_0018 bhīmasenaś ca vikrānto yamajau ca mahārathau 05,159.006d@012_0019 utpetur āsanāt sarve krodhasaṃraktalocanāḥ 05,159.006d@012_0020 bāhūn pragṛhya rucirān raktacandanarūṣitān 05,159.006d@012_0021 aṅgadaiḥ pārihāryaiś ca keyūraiś ca vibhūṣitān 05,159.006d@012_0022 dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan 05,159.006d@012_0023 teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 05,159.006d@012_0024 udatiṣṭhat sa vegena krodhena prajvalann iva 05,159.006d@012_0025 udvṛtya sahasā netre dantān kaṭakaṭāyya ca 05,159.006d@012_0026 hastaṃ hastena niṣpiṣya ulūkaṃ vākyam abravīt 05,159.006d@012_0027 aśaktānām ivāsmākaṃ protsāhananimittakam 05,159.006d@012_0028 śrutaṃ te vacanaṃ mūrkha yat tvāṃ duryodhano 'bravīt 05,159.006d@012_0029 tan me kathayato manda śruṇu vākyaṃ durāsadam 05,159.006d@012_0030 sarvakṣatrasya madhye tvaṃ yad vakṣyasi suyodhanam 05,159.006d@012_0031 śṛṇvataḥ sūtaputrasya pituś ca tvaṃ durātmanaḥ 05,159.006d@012_0032 asmābhiḥ prītikāmais tu bhrātur jyeṣṭhasya nityaśaḥ 05,159.006d@012_0033 marṣitaṃ te durācāra tat tvaṃ na bahu manyase 05,159.006d@012_0034 preṣitaś ca hṛṣīkeśaḥ śamākāṅkṣī kurūn prati 05,159.006d@012_0035 kulasya hitakāmena dharmarājena dhīmatā 05,159.006d@012_0036 tvaṃ kālacodito nūnaṃ gantukāmo yamakṣayam 05,159.006d@012_0037 gacchasvāhavam asmābhis tac ca śvo bhavitā dhruvam 05,159.006d@012_0038 mayāpi ca pratijñāto vadhaḥ sabhrātṛkasya te 05,159.006d@012_0039 sa tathā bhavitā pāpa nātra kāryā vicāraṇā 05,159.006d@012_0040 velām atikramet sadyaḥ sāgaro varuṇālayaḥ 05,159.006d@012_0041 parvatāś ca viśīryeyur mayoktaṃ na mṛṣā bhavet 05,159.006d@012_0042 sahāyas te yadi yamaḥ kubero rudra eva vā 05,159.006d@012_0043 yathāpratijñaṃ durbuddhe prakariṣyanti pāṇḍavāḥ 05,159.006d@012_0044 duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā cāsmi yathepsitam 05,159.006d@012_0045 yaś ceha pratisaṃrabdhaḥ kṣatriyo mābhiyāsyati 05,159.006d@012_0046 api bhīṣmaṃ puraskṛtya taṃ neṣyāmi yamakṣayam 05,159.006d@012_0047 yac caitad uktaṃ vacanaṃ mayā kṣatrasya saṃsadi 05,159.006d@012_0048 yathaitad bhavitā satyaṃ tathaivātmānam ālabhe 05,159.006d@012_0049 bhīmasenavacaḥ śrutvā sahadevo 'py amarṣaṇaḥ 05,159.006d@012_0050 krodhasaṃraktanayanas tato vākyam uvāca ha 05,159.006d@012_0051 śauṭīraśūrasadṛśam anīkajanasaṃsadi 05,159.006d@012_0052 śṛṇu pāpa vaco mahyaṃ yad vācyo hi pitā tvayā 05,159.006d@012_0053 nāsmākaṃ bhavitā bhedaḥ kadā cit kurubhiḥ saha 05,159.006d@012_0054 dhṛtarāṣṭrasya saṃbandho yadi na syāt tvayā saha 05,159.006d@012_0055 tvaṃ tu lokavināśāya dhṛtarāṣṭrakulasya ca 05,159.006d@012_0056 utpanno vairapuruṣaḥ svakulaghnaś ca pāpakṛt 05,159.006d@012_0057 janmaprabhṛti cāsmākaṃ pitā te pāpapūruṣaḥ 05,159.006d@012_0058 ahitāni nṛśaṃsāni nityaśaḥ kartum icchati 05,159.006d@012_0059 tasya vairānuṣaṅgasya gantāsmy antaṃ sudurgamam 05,159.006d@012_0060 aham ādau nihatya tvāṃ śakuneḥ saṃprapaśyataḥ 05,159.006d@012_0061 tato 'smi śakuniṃ hantā miṣatāṃ sarvadhanvinām 05,159.006d@012_0062 bhīmasya vacanaṃ śrutvā sahadevasya cobhayoḥ 05,159.006d@012_0063 uvāca phālguno vākyaṃ bhīmasenaṃ smayann iva 05,159.006d@012_0064 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha 05,159.006d@012_0065 mandā gṛheṣu sukhino mṛtyupāśavaśaṃ gatāḥ 05,159.006d@012_0066 ulūkaś ca na te vācyaḥ paruṣaṃ puruṣottama 05,159.006d@012_0067 dūtāḥ kim aparādhyante yathoktasyānubhāṣiṇaḥ 05,159.006d@012_0068 evam uktvā mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 05,159.006d@012_0069 dhṛṣṭadyumnamukhān vīrān suhṛdaḥ samabhāṣata 05,159.006d@012_0070 śrutaṃ vas tasya pāpasya dhārtarāṣṭrasya bhāṣitam 05,159.006d@012_0071 kutsanā vāsudevasya mama caiva viśeṣataḥ 05,159.006d@012_0072 śrutvā bhavantaḥ saṃrabdhā asmākaṃ hitakāmyayā 05,159.006d@012_0073 prabhāvād vāsudevasya bhavatāṃ ca prayatnataḥ 05,159.006d@012_0074 samagraṃ pārthivaṃ kṣatraṃ sarvaṃ na gaṇayāmy aham 05,159.006d@012_0075 bhavadbhiḥ samanujñāto vākyam asya yad uttaram 05,159.006d@012_0076 ulūke prāpayiṣyāmi yad vakṣyāmi suyodhanam 05,159.006d@012_0077 śvobhūte katthitasyāsya prativākyaṃ camūmukhe 05,159.006d@012_0078 gāṇḍīvenābhidhāsyāmi klībā hi vacanottarāḥ 05,159.006d@012_0079 tatas te pārthivāḥ sarve praśaśaṃsur dhanaṃjayam 05,159.006d@012_0080 tena vākyopacāreṇa vismitā rājasattamāḥ 05,159.006d@012_0081 anunīya ca tān sarvān yathāmānyaṃ yathāvayaḥ 05,159.006d@012_0082 dharmarājas tadā vākyaṃ tat prāpyaṃ pratyabhāṣata 05,159.006d@012_0083 ātmānam avamanvāno na hi syāt pārthivottamaḥ 05,159.006d@012_0084 tatrottaraṃ pravakṣyāmi tava śuśrūṣaṇe rataḥ 05,159.006d@012_0085 ulūkaṃ bharataśreṣṭha sāmapūrvam athorjitam 05,159.006d@012_0086 duryodhanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabha 05,159.006d@012_0087 atilohitanetrābhyām āśīviṣa iva śvasan 05,159.006d@012_0088 smayamāna iva krodhāt sṛkkiṇī parisaṃlihan 05,159.006d@012_0089 janārdanam abhiprekṣya bhrātṝṃś caivedam abravīt 05,159.006d@012_0090 abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam 05,159.006d@012_0091 ulūka gaccha kaitavya brūhi tāta suyodhanam 05,159.006d@012_0092 kṛtaghnaṃ vairapuruṣaṃ durmatiṃ kulapāṃsanam 05,159.006d@012_0093 pāṇḍaveṣu sadā pāpa nityaṃ jihmaṃ pravartase 05,159.006d@012_0094 svavīryād yaḥ parākramya pāpa āhvayate parān 05,159.006d@012_0095 abhītaḥ pūrayan vākyam eṣa vai kṣatriyaḥ pumān 05,159.006d@012_0096 sa pāpa kṣatriyo bhūtvā asmān āhūya saṃyuge 05,159.006d@012_0097 mānyāmānyān puraskṛtya yuddhaṃ mā gāḥ kulādhama 05,159.006d@012_0098 ātmavīryaṃ samāśritya bhṛtyavīryaṃ ca kaurava 05,159.006d@012_0099 āhvayasva raṇe pārthān sarvathā kṣatriyo bhava 05,159.006d@012_0100 paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān 05,159.006d@012_0101 aśaktaḥ svayam ādātum etad eva napuṃsakam 05,159.006d@012_0102 yas tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa ātmānaṃ bahu manyase 05,159.006d@012_0103 katham evam aśaktas tvam asmān samabhigarjasi 05,159.007a madvacaś cāpi bhūyas te vaktavyaḥ sa suyodhanaḥ 05,159.007c śva idānīṃ pradṛśyethāḥ puruṣo bhava durmate 05,159.008a manyase yac ca mūḍha tvaṃ na yotsyati janārdanaḥ 05,159.008c sārathyena vṛtaḥ pārthair iti tvaṃ na bibheṣi ca 05,159.009a jaghanyakālam apy etad bhaved yat sarvapārthivān 05,159.009c nirdaheyam ahaṃ krodhāt tṛṇānīva hutāśanaḥ 05,159.010a yudhiṣṭhiraniyogāt tu phalgunasya mahātmanaḥ 05,159.010c kariṣye yudhyamānasya sārathyaṃ viditātmanaḥ 05,159.011a yady utpatasi lokāṃs trīn yady āviśasi bhūtalam 05,159.011c tatra tatrārjunarathaṃ prabhāte drakṣyase 'grataḥ 05,159.012a yac cāpi bhīmasenasya manyase moghagarjitam 05,159.012c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītam ity avadhāryatām 05,159.013a na tvāṃ samīkṣate pārtho nāpi rājā yudhiṣṭhiraḥ 05,159.013c na bhīmaseno na yamau pratikūlaprabhāṣiṇam 05,160.001 saṃjaya uvāca 05,160.001a duryodhanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ 05,160.001c netrābhyām atitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata 05,160.002a sa keśavam abhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ 05,160.002c abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam 05,160.003a svavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān 05,160.003c abhītaḥ pūrayañ śaktiṃ sa vai puruṣa ucyate 05,160.004a paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān 05,160.004c kṣatrabandhur aśaktatvāl loke sa puruṣādhamaḥ 05,160.005a sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryam ātmanaḥ 05,160.005c svayaṃ kāpuruṣo mūḍhaḥ parāṃś ca kṣeptum icchasi 05,160.006a yas tvaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyam 05,160.006c maraṇāya mahābuddhiṃ dīkṣayitvā vikatthase 05,160.007a bhāvas te vidito 'smābhir durbuddhe kulapāṃsana 05,160.007c na haniṣyanti gaṅgeyaṃ pāṇḍavā ghṛṇayeti ca 05,160.008a yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase 05,160.008c hantāsmi prathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām 05,160.009a kaitavya gatvā bharatān sametya; suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ bravīhi 05,160.009c tathety āha arjunaḥ savyasācī; niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ 05,160.010a yad vo 'bravīd vākyam adīnasattvo; madhye kurūṇāṃ harṣayan satyasaṃdhaḥ 05,160.010c ahaṃ hantā pāṇḍavānām anīkaṃ; śālveyakāṃś ceti mamaiṣa bhāraḥ 05,160.011a hanyām ahaṃ droṇam ṛte hi lokaṃ; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ 05,160.011c tato hi te labdhatamaṃ ca rājyaṃ; kṣayaṃ gatāḥ pāṇḍavāś ceti bhāvaḥ 05,160.012a sa darpapūrṇo na samīkṣase tvam; anartham ātmany api vartamānam 05,160.012c tasmād ahaṃ te prathamaṃ samūhe; hantā samakṣaṃ kuruvṛddham eva 05,160.013a sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya; dhvajī rathī rakṣa ca satyasaṃdham 05,160.013c ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ dvīpam enaṃ; rathād bhīṣmaṃ pātayitāsmi bāṇaiḥ 05,160.014a śvobhūte katthanāvākyaṃ vijñāsyati suyodhanaḥ 05,160.014c arditaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmaham 05,160.015a yad uktaś ca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ 05,160.015c kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanas tava 05,160.016a adharmajño nityavairī pāpabuddhir nṛśaṃsakṛt 05,160.016c satyāṃ pratijñāṃ nacirād rakṣyase tāṃ suyodhana 05,160.017a abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayos tathā 05,160.017c naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca 05,160.018a nṛśaṃsatāyās taikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca 05,160.018c adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca 05,160.019a darśanasya ca vakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca 05,160.019c drakṣyasi tvaṃ phalaṃ tīvram acireṇa suyodhana 05,160.020a vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhipa 05,160.020c āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā 05,160.021a śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite 05,160.021c nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi 05,160.022a bhrātṝṇāṃ nidhanaṃ dṛṣṭvā putrāṇāṃ ca suyodhana 05,160.022c bhīmasenena nihato duṣkṛtāni smariṣyasi 05,160.023a na dvitīyāṃ pratijñāṃ hi pratijñāsyati keśavaḥ 05,160.023c satyaṃ bravīmy ahaṃ hy etat sarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati 05,160.023d@013_0001 yudhiṣṭhiro 'pi kaitavyam ulūkam idam abravīt 05,160.023d@013_0002 ulūka madvaco brūhi gatvā tāta suyodhanam 05,160.023d@013_0003 svena vṛttena me vṛttaṃ nādhigantuṃ tvam arhasi 05,160.023d@013_0004 ubhayor antaraṃ veda sūnṛtānṛtayor api 05,160.023d@013_0005 na cāhaṃ kāmaye pāpam api kīṭapipīlayoḥ 05,160.023d@013_0006 kiṃ punar jñātiṣu vadhaṃ kāmayeyaṃ kathaṃ cana 05,160.023d@013_0007 etadarthaṃ mayā tāta pañca grāmā vṛtāḥ purā 05,160.023d@013_0008 kathaṃ tava sudurbuddhe na prekṣe vyasanaṃ mahat 05,160.023d@013_0009 sa tvaṃ kāmaparītātmā mūḍhabhāvāc ca katthase 05,160.023d@013_0010 tathaiva vāsudevasya na gṛhṇāsi hitaṃ vacaḥ 05,160.023d@013_0011 kiṃ cedānīṃ bahūktena yudhyasva saha bāndhavaiḥ 05,160.023d@013_0012 mama vipriyakartāraṃ kaitavya brūhi kauravam 05,160.023d@013_0013 śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto 'rtho mataṃ yat te tathāstu tat 05,160.023d@013_0014 bhīmasenas tato vākyaṃ bhūya āha nṛpātmajam 05,160.023d@013_0015 ulūka madvaco brūhi durmatiṃ pāpapūruṣam 05,160.023d@013_0016 śaṭhaṃ naikṛtikaṃ pāpaṃ durācāraṃ suyodhanam 05,160.023d@013_0017 gṛdhrodare vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye 05,160.023d@013_0018 pratijñātaṃ mayā yac ca sabhāmadhye narādhama 05,160.023d@013_0019 kartāhaṃ tad vacaḥ satyaṃ satyenaiva śapāmi te 05,160.023d@013_0020 duḥśāsanasya rudhiraṃ hatvā pāsyāmy ahaṃ mṛdhe 05,160.023d@013_0021 sakthinī tava bhaṅktvaiva hatvā hi tava sodarān 05,160.023d@013_0022 sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇām ahaṃ mṛtyuḥ suyodhana 05,160.023d@013_0023 sarveṣāṃ rājaputrāṇām abhimanyur asaṃśayam 05,160.023d@013_0024 karmaṇā toṣayiṣyāmi bhūyaś caiva vacaḥ śṛṇu 05,160.023d@013_0025 hatvā suyodhana tvāṃ vai sahitaṃ sarvasodaraiḥ 05,160.023d@013_0026 ākramiṣye padā mūrdhni dharmarājasya paśyataḥ 05,160.023d@013_0027 nakulas tu tato vākyam idam āha mahīpate 05,160.023d@013_0028 ulūka brūhi kauravyaṃ dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam 05,160.023d@013_0029 śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvam eva yathātatham 05,160.023d@013_0030 tathā kartāsmi kauravya yathā tvam anuśāsi mām 05,160.023d@013_0031 sahadevo 'pi nṛpate idam āha vaco 'rthavat 05,160.023d@013_0032 suyodhana matir yā te vṛthaiṣā te bhaviṣyati 05,160.023d@013_0033 śociṣyase mahārāja saputrajñātibāndhavaḥ 05,160.023d@013_0034 imaṃ ca kleśam asmākaṃ hṛṣṭo yat tvaṃ nikatthase 05,160.023d@013_0035 virāṭadrupadau vṛddhāv ulūkam idam ūcatuḥ 05,160.023d@013_0036 dāsabhāvaṃ niyaccheva sādhor iti matiḥ sadā 05,160.023d@013_0037 tau ca dāsāv adāsau vā pauruṣaṃ yasya yādṛśam 05,160.023d@013_0038 śikhaṇḍī tu tato vākyam ulūkam idam abravīt 05,160.023d@013_0039 vaktavyo bhavatā rājā pāpeṣv abhirataḥ sadā 05,160.023d@013_0040 paśya tvaṃ māṃ raṇe rājan kurvāṇaṃ karma dāruṇam 05,160.023d@013_0041 yasya vīryaṃ samāsādya manyase vijayaṃ yudhi 05,160.023d@013_0042 tam ahaṃ pātayiṣyāmi rathāt tava pitāmaham 05,160.023d@013_0043 ahaṃ bhīṣmavadhāt sṛṣṭo nūnaṃ dhātrā mahātmanā 05,160.023d@013_0044 so 'haṃ bhīṣmaṃ haniṣyāmi miṣatāṃ sarvadhanvinām 05,160.023d@013_0045 dhṛṣṭadyumno 'pi kaitavyam ulūkam idam abravīt 05,160.023d@013_0046 suyodhano mama vaco vaktavyo nṛpateḥ sutaḥ 05,160.023d@013_0047 ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi sagaṇaṃ sahabāndhavam 05,160.023d@013_0048 kartā cāhaṃ tathā karma yathā nānyaḥ kariṣyati 05,160.023d@013_0049 tam abravīd dharmarājaḥ kāruṇyārthaṃ vaco mahat 05,160.023d@013_0050 nāhaṃ jñātivadhaṃ rājan kāmayeyaṃ kathaṃ cana 05,160.023d@013_0051 tavaiva doṣād durbuddhe sarvam etat tv anāvṛtam 05,160.023d@013_0052 avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ caritaṃ mahat 05,160.023d@013_0053 sa gaccha māciraṃ tāta ulūka yadi manyase 05,160.023d@013_0054 iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ 05,160.023d@013_0055 ulūkas tu tato rājan dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 05,160.023d@013_0056 āmantrya prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ 05,160.023d@013_0057 ulūkas tata āgamya duryodhanam amarṣaṇam 05,160.023d@013_0058 arjunasya samādeśaṃ yathoktaṃ sarvam abravīt 05,160.023d@013_0059 vāsudevasya bhīmasya dharmarājasya pauruṣam 05,160.023d@013_0060 nakulasya virāṭasya drupadasya ca bhārata 05,160.023d@013_0061 sahadevasya ca vaco dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ 05,160.024a ity uktaḥ kaitavo rājaṃs tad vākyam upadhārya ca 05,160.024c anujñāto nivavṛte punar eva yathāgatam 05,160.025a upāvṛtya tu pāṇḍubhyaḥ kaitavyo dhṛtarāṣṭrajam 05,160.025c gatvā yathoktaṃ tat sarvam uvāca kurusaṃsadi 05,160.026a keśavārjunayor vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ 05,160.026a*0563_01 **** **** yathoktaṃ sarvam abravīt 05,160.026a*0563_02 kaitavyasya tu tad vākyaṃ 05,160.026c duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cābhyabhāṣata 05,160.027a ājñāpayata rājñaś ca balaṃ mitrabalaṃ tathā 05,160.027c yathā prāg udayāt sarvā yuktā tiṣṭhaty anīkinī 05,160.028a tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ pratvaritā rathaiḥ 05,160.028c uṣṭravāmībhir apy anye sadaśvaiś ca mahājavaiḥ 05,160.029a tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāt 05,160.029c ājñāpayanto rājñas tān yogaḥ prāg udayād iti 05,161.001 saṃjaya uvāca 05,161.001a ulūkasya vacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 05,161.001c senāṃ niryāpayām āsa dhṛṣṭadyumnapurogamām 05,161.002a padātinīṃ nāgavatīṃ rathinīm aśvavṛndinīm 05,161.002c caturvidhabalāṃ bhīmām akampyāṃ pṛthivīm iva 05,161.003a bhīmasenādibhir guptāṃ sārjunaiś ca mahārathaiḥ 05,161.003c dhṛṣṭadyumnavaśāṃ durgāṃ sāgarastimitopamām 05,161.004a tasyās tv agre maheṣvāsaḥ pāñcālyo yuddhadurmadaḥ 05,161.004c droṇaprepsur anīkāni dhṛṣṭadyumnaḥ prakarṣati 05,161.005a yathābalaṃ yathotsāhaṃ rathinaḥ samupādiśat 05,161.005c arjunaṃ sūtaputrāya bhīmaṃ duryodhanāya ca 05,161.006a aśvatthāmne ca nakulaṃ śaibyaṃ ca kṛtavarmaṇe 05,161.006c saindhavāya ca vārṣṇeyaṃ yuyudhānam upādiśat 05,161.007a śikhaṇḍinaṃ ca bhīṣmāya pramukhe samakalpayat 05,161.007c sahadevaṃ śakunaye cekitānaṃ śalāya ca 05,161.008a dhṛṣṭaketuṃ ca śalyāya gautamāyottamaujasam 05,161.008c draupadeyāṃś ca pañcabhyas trigartebhyaḥ samādiśat 05,161.009a vṛṣasenāya saubhadraṃ śeṣāṇāṃ ca mahīkṣitām 05,161.009c samarthaṃ taṃ hi mene vai pārthād abhyadhikaṃ raṇe 05,161.010a evaṃ vibhajya yodhāṃs tān pṛthak ca saha caiva ha 05,161.010c jvālāvarṇo maheṣvāso droṇam aṃśam akalpayat 05,161.011a dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ senāpatipatis tataḥ 05,161.011c vidhivad vyūhya medhāvī yuddhāya dhṛtamānasaḥ 05,161.012a yathādiṣṭāny anīkāni pāṇḍavānām ayojayat 05,161.012c jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ yattas tasthau raṇājire 05,162.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 05,162.001a pratijñāte phalgunena vadhe bhīṣmasya saṃjaya 05,162.001c kim akurvanta me mandāḥ putrā duryodhanādayaḥ 05,162.002a hatam eva hi paśyāmi gāṅgeyaṃ pitaraṃ raṇe 05,162.002c vāsudevasahāyena pārthena dṛḍhadhanvanā 05,162.003a sa cāparimitaprajñas tac chrutvā pārthabhāṣitam 05,162.003c kim uktavān maheṣvāso bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 05,162.004a senāpatyaṃ ca saṃprāpya kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ 05,162.004c kim aceṣṭata gāṅgeyo mahābuddhiparākramaḥ 05,162.005 vaiśaṃpāyana uvāca 05,162.005a tatas tat saṃjayas tasmai sarvam eva nyavedayat 05,162.005c yathoktaṃ kuruvṛddhena bhīṣmeṇāmitatejasā 05,162.006 saṃjaya uvāca 05,162.006a senāpatyam anuprāpya bhīṣmaḥ śāṃtanavo nṛpa 05,162.006c duryodhanam uvācedaṃ vacanaṃ harṣayann iva 05,162.007a namaskṛtvā kumārāya senānye śaktipāṇaye 05,162.007c ahaṃ senāpatis te 'dya bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ 05,162.008a senākarmaṇy abhijño 'smi vyūheṣu vividheṣu ca 05,162.008c karma kārayituṃ caiva bhṛtān apy abhṛtāṃs tathā 05,162.009a yātrāyāneṣu yuddheṣu labdhapraśamaneṣu ca 05,162.009c bhṛśaṃ veda mahārāja yathā veda bṛhaspatiḥ 05,162.010a vyūhān api mahārambhān daivagāndharvamānuṣān 05,162.010c tair ahaṃ mohayiṣyāmi pāṇḍavān vyetu te jvaraḥ 05,162.011a so 'haṃ yotsyāmi tattvena pālayaṃs tava vāhinīm 05,162.011c yathāvac chāstrato rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 05,162.012 duryodhana uvāca 05,162.012a na vidyate me gāṅgeya bhayaṃ devāsureṣv api 05,162.012c samasteṣu mahābāho satyam etad bravīmi te 05,162.013a kiṃ punas tvayi durdharṣe senāpatye vyavasthite 05,162.013c droṇe ca puruṣavyāghre sthite yuddhābhinandini 05,162.014a bhavadbhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ sthitābhyāṃ vijayo mama 05,162.014c na durlabhaṃ kuruśreṣṭha devarājyam api dhruvam 05,162.015a rathasaṃkhyāṃ tu kārtsnyena pareṣām ātmanas tathā 05,162.015c tathaivātirathānāṃ ca vettum icchāmi kaurava 05,162.016a pitāmaho hi kuśalaḥ pareṣām ātmanas tathā 05,162.016c śrotum icchāmy ahaṃ sarvaiḥ sahaibhir vasudhādhipaiḥ 05,162.017 bhīṣma uvāca 05,162.017a gāndhāre śṛṇu rājendra rathasaṃkhyāṃ svake bale 05,162.017c ye rathāḥ pṛthivīpāla tathaivātirathāś ca ye 05,162.018a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 05,162.018c rathānāṃ tava senāyāṃ yathāmukhyaṃ tu me śṛṇu 05,162.019a bhavān agre rathodāraḥ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ 05,162.019c duḥśāsanaprabhṛtibhir bhrātṛbhiḥ śatasaṃmitaiḥ 05,162.020a sarve kṛtapraharaṇāś chedyabhedyaviśāradāḥ 05,162.020c rathopasthe gajaskandhe gadāyuddhe 'sicarmaṇi 05,162.021a saṃyantāraḥ prahartāraḥ kṛtāstrā bhārasādhanāḥ 05,162.021c iṣvastre droṇaśiṣyāś ca kṛpasya ca śaradvataḥ 05,162.022a ete haniṣyanti raṇe pāñcālān yuddhadurmadān 05,162.022c kṛtakilbiṣāḥ pāṇḍaveyair dhārtarāṣṭrā manasvinaḥ 05,162.023a tato 'haṃ bharataśreṣṭha sarvasenāpatis tava 05,162.023c śatrūn vidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān 05,162.023e na tv ātmano guṇān vaktum arhāmi vidito 'smi te 05,162.024a kṛtavarmā tv atiratho bhojaḥ praharatāṃ varaḥ 05,162.024c arthasiddhiṃ tava raṇe kariṣyati na saṃśayaḥ 05,162.025a astravidbhir anādhṛṣyo dūrapātī dṛḍhāyudhaḥ 05,162.025c haniṣyati ripūṃs tubhyaṃ mahendro dānavān iva 05,162.026a madrarājo maheṣvāsaḥ śalyo me 'tiratho mataḥ 05,162.026c spardhate vāsudevena yo vai nityaṃ raṇe raṇe 05,162.027a bhāgineyān nijāṃs tyaktvā śalyas te rathasattamaḥ 05,162.027c eṣa yotsyati saṃgrāme kṛṣṇaṃ cakragadādharam 05,162.028a sāgarormisamair vegaiḥ plāvayann iva śātravān 05,162.028c bhūriśravāḥ kṛtāstraś ca tava cāpi hitaḥ suhṛt 05,162.029a saumadattir maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ 05,162.029c balakṣayam amitrāṇāṃ sumahāntaṃ kariṣyati 05,162.030a sindhurājo mahārāja mato me dviguṇo rathaḥ 05,162.030c yotsyate samare rājan vikrānto rathasattamaḥ 05,162.031a draupadīharaṇe pūrvaṃ parikliṣṭaḥ sa pāṇḍavaiḥ 05,162.031c saṃsmaraṃs taṃ parikleśaṃ yotsyate paravīrahā 05,162.032a etena hi tadā rājaṃs tapa āsthāya dāruṇam 05,162.032c sudurlabho varo labdhaḥ pāṇḍavān yoddhum āhave 05,162.033a sa eṣa rathaśārdūlas tad vairaṃ saṃsmaran raṇe 05,162.033c yotsyate pāṇḍavāṃs tāta prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān 05,163.001 bhīṣma uvāca 05,163.001a sudakṣiṇas tu kāmbojo ratha ekaguṇo mataḥ 05,163.001c tavārthasiddhim ākāṅkṣan yotsyate samare paraiḥ 05,163.002a etasya rathasiṃhasya tavārthe rājasattama 05,163.002c parākramaṃ yathendrasya drakṣyanti kuravo yudhi 05,163.003a etasya rathavaṃśo hi tigmavegaprahāriṇām 05,163.003c kāmbojānāṃ mahārāja śalabhānām ivāyatiḥ 05,163.004a nīlo māhiṣmatīvāsī nīlavarmadharas tava 05,163.004c rathavaṃśena śatrūṇāṃ kadanaṃ vai kariṣyati 05,163.005a kṛtavairaḥ purā caiva sahadevena pārthivaḥ 05,163.005c yotsyate satataṃ rājaṃs tavārthe kurusattama 05,163.006a vindānuvindāv āvantyau sametau rathasattamau 05,163.006c kṛtinau samare tāta dṛḍhavīryaparākramau 05,163.007a etau tau puruṣavyāghrau ripusainyaṃ pradhakṣyataḥ 05,163.007c gadāprāsāsinārācais tomaraiś ca bhujacyutaiḥ 05,163.008a yuddhābhikāmau samare krīḍantāv iva yūthapau 05,163.008c yūthamadhye mahārāja vicarantau kṛtāntavat 05,163.009a trigartā bhrātaraḥ pañca rathodārā matā mama 05,163.009c kṛtavairāś ca pārthena virāṭanagare tadā 05,163.010a makarā iva rājendra samuddhatataraṅgiṇīm 05,163.010c gaṅgāṃ vikṣobhayiṣyanti pārthānāṃ yudhi vāhinīm 05,163.011a te rathāḥ pañca rājendra yeṣāṃ satyaratho mukham 05,163.011c ete yotsyanti samare saṃsmarantaḥ purā kṛtam 05,163.012a vyalīkaṃ pāṇḍaveyena bhīmasenānujena ha 05,163.012c diśo vijayatā rājañ śvetavāhena bhārata 05,163.012d*0564_01 kadarthīkṛtya saṃgrāme dāpitāḥ karam uttamam 05,163.013a te haniṣyanti pārthānāṃ samāsādya mahārathān 05,163.013c varān varān maheṣvāsān kṣatriyāṇāṃ dhuraṃdharāḥ 05,163.014a lakṣmaṇas tava putras tu tathā duḥśāsanasya ca 05,163.014c ubhau tau puruṣavyāghrau saṃgrāmeṣv anivartinau 05,163.015a taruṇau sukumārau ca rājaputrau tarasvinau 05,163.015c yuddhānāṃ ca viśeṣajñau praṇetārau ca sarvaśaḥ 05,163.016a rathau tau rathaśārdūla matau me rathasattamau 05,163.016c kṣatradharmaratau vīrau mahat karma kariṣyataḥ 05,163.017a daṇḍadhāro mahārāja ratha eko nararṣabhaḥ 05,163.017c yotsyate samaraṃ prāpya svena sainyena pālitaḥ 05,163.018a bṛhadbalas tathā rājā kausalyo rathasattamaḥ 05,163.018c ratho mama matas tāta dṛḍhavegaparākramaḥ 05,163.019a eṣa yotsyati saṃgrāme svāṃ camūṃ saṃpraharṣayan 05,163.019c ugrāyudho maheṣvāso dhārtarāṣṭrahite rataḥ 05,163.019d*0565_01 eṣa yotsyati saṃgrāme ratha ekaguṇo mataḥ 05,163.020a kṛpaḥ śāradvato rājan rathayūthapayūthapaḥ 05,163.020c priyān prāṇān parityajya pradhakṣyati ripūṃs tava 05,163.021a gautamasya maharṣer ya ācāryasya śaradvataḥ 05,163.021c kārttikeya ivājeyaḥ śarastambāt suto 'bhavat 05,163.022a eṣa senāṃ bahuvidhāṃ vividhāyudhakārmukām 05,163.022c agnivat samare tāta cariṣyati vimardayan 05,164.001 bhīṣma uvāca 05,164.001a śakunir mātulas te 'sau ratha eko narādhipa 05,164.001c prasajya pāṇḍavair vairaṃ yotsyate nātra saṃśayaḥ 05,164.002a etasya sainyā durdharṣāḥ samare 'pratiyāyinaḥ 05,164.002c vikṛtāyudhabhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave 05,164.003a droṇaputro maheṣvāsaḥ sarveṣām ati dhanvinām 05,164.003c samare citrayodhī ca dṛḍhāstraś ca mahārathaḥ 05,164.004a etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ 05,164.004c śarāsanād vinirmuktāḥ saṃsaktā yānti sāyakāḥ 05,164.005a naiṣa śakyo mayā vīraḥ saṃkhyātuṃ rathasattamaḥ 05,164.005c nirdahed api lokāṃs trīn icchann eṣa mahāyaśāḥ 05,164.006a krodhas tejaś ca tapasā saṃbhṛto ''śramavāsinā 05,164.006c droṇenānugṛhītaś ca divyair astrair udāradhīḥ 05,164.007a doṣas tv asya mahān eko yenaiṣa bharatarṣabha 05,164.007c na me ratho nātiratho mataḥ pārthivasattama 05,164.008a jīvitaṃ priyam atyartham āyuṣkāmaḥ sadā dvijaḥ 05,164.008c na hy asya sadṛśaḥ kaś cid ubhayoḥ senayor api 05,164.009a hanyād ekarathenaiva devānām api vāhinīm 05,164.009c vapuṣmāṃs talaghoṣeṇa sphoṭayed api parvatān 05,164.010a asaṃkhyeyaguṇo vīraḥ prahartā dāruṇadyutiḥ 05,164.010c daṇḍapāṇir ivāsahyaḥ kālavat pracariṣyati 05,164.011a yugāntāgnisamaḥ krodhe siṃhagrīvo mahāmatiḥ 05,164.011c eṣa bhārata yuddhasya pṛṣṭhaṃ saṃśamayiṣyati 05,164.012a pitā tv asya mahātejā vṛddho 'pi yuvabhir varaḥ 05,164.012c raṇe karma mahat kartā tatra me nāsti saṃśayaḥ 05,164.012d*0566_01 pitāsya tu raṇe karma mahat kartā na saṃśayaḥ 05,164.013a astravegāniloddhūtaḥ senākakṣendhanotthitaḥ 05,164.013c pāṇḍuputrasya sainyāni pradhakṣyati jaye dhṛtaḥ 05,164.014a rathayūthapayūthānāṃ yūthapaḥ sa nararṣabhaḥ 05,164.014c bhāradvājātmajaḥ kartā karma tīvraṃ hitāya vaḥ 05,164.015a sarvamūrdhābhiṣiktānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ 05,164.015c gacched antaṃ sṛñjayānāṃ priyas tv asya dhanaṃjayaḥ 05,164.016a naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam 05,164.016c hanyād ācāryakaṃ dīptaṃ saṃsmṛtya guṇanirjitam 05,164.017a ślāghaty eṣa sadā vīraḥ pārthasya guṇavistaraiḥ 05,164.017c putrād abhyadhikaṃ caiva bhāradvājo 'nupaśyati 05,164.018a hanyād ekarathenaiva devagandharvadānavān 05,164.018c ekībhūtān api raṇe divyair astraiḥ pratāpavān 05,164.019a pauravo rājaśārdūlas tava rājan mahārathaḥ 05,164.019c mato mama ratho vīra paravīrarathārujaḥ 05,164.020a svena sainyena sahitaḥ pratapañ śatruvāhinīm 05,164.020c pradhakṣyati sa pāñcālān kakṣaṃ kṛṣṇagatir yathā 05,164.021a satyavrato rathavaro rājaputro mahārathaḥ 05,164.021c tava rājan ripubale kālavat pracariṣyati 05,164.022a etasya yodhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ 05,164.022c vicariṣyanti saṃgrāme nighnantaḥ śātravāṃs tava 05,164.023a vṛṣaseno rathāgryas te karṇaputro mahārathaḥ 05,164.023c pradhakṣyati ripūṇāṃ te balāni balināṃ varaḥ 05,164.024a jalasaṃdho mahātejā rājan rathavaras tava 05,164.024c tyakṣyate samare prāṇān māgadhaḥ paravīrahā 05,164.025a eṣa yotsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ 05,164.025c rathena vā mahābāhuḥ kṣapayañ śatruvāhinīm 05,164.026a ratha eṣa mahārāja mato mama nararṣabhaḥ 05,164.026c tvadarthe tyakṣyati prāṇān saha sainyo mahāraṇe 05,164.027a eṣa vikrāntayodhī ca citrayodhī ca saṃgare 05,164.027c vītabhīś cāpi te rājañ śātravaiḥ saha yotsyate 05,164.028a bāhlīko 'tirathaś caiva samare cānivartitā 05,164.028c mama rājan mato yuddhe śūro vaivasvatopamaḥ 05,164.029a na hy eṣa samaraṃ prāpya nivarteta kathaṃ cana 05,164.029c yathā satatago rājan nābhihatya parān raṇe 05,164.030a senāpatir mahārāja satyavāṃs te mahārathaḥ 05,164.030c raṇeṣv adbhutakarmā ca rathaḥ pararathārujaḥ 05,164.031a etasya samaraṃ dṛṣṭvā na vyathāsti kathaṃ cana 05,164.031c utsmayann abhyupaity eṣa parān rathapathe sthitān 05,164.032a eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣocitam 05,164.032c kartā vimarde sumahat tvadarthe puruṣottamaḥ 05,164.033a alāyudho rākṣasendraḥ krūrakarmā mahābalaḥ 05,164.033c haniṣyati parān rājan pūrvavairam anusmaran 05,164.034a eṣa rākṣasasainyānāṃ sarveṣāṃ rathasattamaḥ 05,164.034c māyāvī dṛḍhavairaś ca samare vicariṣyati 05,164.035a prāgjyotiṣādhipo vīro bhagadattaḥ pratāpavān 05,164.035c gajāṅkuśadharaśreṣṭho rathe caiva viśāradaḥ 05,164.036a etena yuddham abhavat purā gāṇḍīvadhanvanaḥ 05,164.036c divasān subahūn rājann ubhayor jayagṛddhinoḥ 05,164.037a tataḥ sakhāyaṃ gāndhāre mānayan pākaśāsanam 05,164.037c akarot saṃvidaṃ tena pāṇḍavena mahātmanā 05,164.038a eṣa yotsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ 05,164.038c airāvatagato rājā devānām iva vāsavaḥ 05,165.001 bhīṣma uvāca 05,165.001a acalo vṛṣakaś caiva bhrātarau sahitāv ubhau 05,165.001c rathau tava durādharṣau śatrūn vidhvaṃsayiṣyataḥ 05,165.002a balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau 05,165.002c gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau 05,165.003a sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ 05,165.003c protsāhayati rājaṃs tvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha 05,165.004a paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanas tava 05,165.004c mantrī netā ca bandhuś ca mānī cātyantam ucchritaḥ 05,165.005a eṣa naiva rathaḥ pūrṇo nāpy evātiratho nṛpa 05,165.005c viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ 05,165.005e kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī 05,165.006a abhiśāpāc ca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt 05,165.006c karaṇānāṃ viyogāc ca tena me 'rdharatho mataḥ 05,165.006e naiṣa phalgunam āsādya punar jīvan vimokṣyate 05,165.007 saṃjaya uvāca 05,165.007a tato 'bravīn mahābāhur droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 05,165.007c evam etad yathāttha tvaṃ na mithyāstīti kiṃ cana 05,165.008a raṇe raṇe 'timānī ca vimukhaś caiva dṛśyate 05,165.008c ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca tena me 'rdharatho mataḥ 05,165.009a etac chrutvā tu rādheyaḥ krodhād utphullalocanaḥ 05,165.009c uvāca bhīṣmaṃ rājendra tudan vāgbhiḥ pratodavat 05,165.010a pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśarair upakṛntasi 05,165.010c anāgasaṃ sadā dveṣād evam eva pade pade 05,165.010e marṣayāmi ca tat sarvaṃ duryodhanakṛtena vai 05,165.011a tvaṃ tu māṃ manyase 'śaktaṃ yathā kāpuruṣaṃ tathā 05,165.011c bhavān ardharatho mahyaṃ mato nāsty atra saṃśayaḥ 05,165.012a sarvasya jagataś caiva gāṅgeya na mṛṣā vade 05,165.012c kurūṇām ahito nityaṃ na ca rājāvabudhyate 05,165.013a ko hi nāma samāneṣu rājasūdāttakarmasu 05,165.013c tejovadham imaṃ kuryād vibhedayiṣur āhave 05,165.013e yathā tvaṃ guṇanirdeśād aparādhaṃ cikīrṣasi 05,165.014a na hāyanair na palitair na vittair na ca bandhubhiḥ 05,165.014c mahārathatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kṣatrasya kaurava 05,165.015a balajyeṣṭhaṃ smṛtaṃ kṣatraṃ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ 05,165.015c dhanajyeṣṭhāḥ smṛtā vaiśyāḥ śūdrās tu vayasādhikāḥ 05,165.016a yathecchakaṃ svayaṃgrāhād rathān atirathāṃs tathā 05,165.016c kāmadveṣasamāyukto mohāt prakurute bhavān 05,165.017a duryodhana mahābāho sādhu samyag avekṣyatām 05,165.017c tyajyatāṃ duṣṭabhāvo 'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛt tava 05,165.018a bhinnā hi senā nṛpate duḥsaṃdheyā bhavaty uta 05,165.018c maulāpi puruṣavyāghra kim u nānā samutthitā 05,165.019a eṣāṃ dvaidhaṃ samutpannaṃ yodhānāṃ yudhi bhārata 05,165.019c tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ 05,165.020a rathānāṃ kva ca vijñānaṃ kva ca bhīṣmo 'lpacetanaḥ 05,165.020c aham āvārayiṣyāmi pāṇḍavānām anīkinīm 05,165.021a āsādya mām amogheṣuṃ gamiṣyanti diśo daśa 05,165.021c pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva 05,165.022a kva ca yuddhavimardo vā mantrāḥ suvyāhṛtāni vā 05,165.022c kva ca bhīṣmo gatavayā mandātmā kālamohitaḥ 05,165.023a spardhate hi sadā nityaṃ sarveṇa jagatā saha 05,165.023c na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃ cin manyate moghadarśanaḥ 05,165.024a śrotavyaṃ khalu vṛddhānām iti śāstranidarśanam 05,165.024c na tv evāpy ativṛddhānāṃ punar bālā hi te matāḥ 05,165.025a aham eko haniṣyāmi pāṇḍavān nātra saṃśayaḥ 05,165.025c suyuddhe rājaśārdūla yaśo bhīṣmaṃ gamiṣyati 05,165.026a kṛtaḥ senāpatis tv eṣa tvayā bhīṣmo narādhipa 05,165.026c senāpatiṃ guṇo gantā na tu yodhān kathaṃ cana 05,165.027a nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṃ cana 05,165.027c hate tu bhīṣme yodhāsmi sarvair eva mahārathaiḥ 05,166.001 bhīṣma uvāca 05,166.001a samudyato 'yaṃ bhāro me sumahān sāgaropamaḥ 05,166.001c dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ 05,166.002a tasminn abhyāgate kāle pratapte lomaharṣaṇe 05,166.002c mithobhedo na me kāryas tena jīvasi sūtaja 05,166.003a na hy ahaṃ nādya vikramya sthaviro 'pi śiśos tava 05,166.003c yuddhaśraddhāṃ raṇe chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja 05,166.004a jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā 05,166.004c na me vyathābhavat kā cit tvaṃ tu me kiṃ kariṣyasi 05,166.005a kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo ''tmabalasaṃstavam 05,166.005c vakṣyāmi tu tvāṃ saṃtapto nihīna kulapāṃsana 05,166.006a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājñaḥ svayaṃvare 05,166.006c nirjityaikarathenaiva yat kanyās tarasā hṛtāḥ 05,166.007a īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānām atho punaḥ 05,166.007c mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire 05,166.008a tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇām anayo mahān 05,166.008c upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava 05,166.009a yudhyasva pārthaṃ samare yena vispardhase saha 05,166.009c drakṣyāmi tvāṃ vinirmuktam asmād yuddhāt sudurmate 05,166.010 saṃjaya uvāca 05,166.010a tam uvāca tato rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 05,166.010c mām avekṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahad udyatam 05,166.011a cintyatām idam evāgre mama niḥśreyasaṃ param 05,166.011c ubhāv api bhavantau me mahat karma kariṣyataḥ 05,166.012a bhūyaś ca śrotum icchāmi pareṣāṃ rathasattamān 05,166.012c ye caivātirathās tatra tathaiva rathayūthapāḥ 05,166.013a balābalam amitrāṇāṃ śrotum icchāmi kaurava 05,166.013c prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati 05,166.014 bhīṣma uvāca 05,166.014a ete rathās te saṃkhyātās tathaivātirathā nṛpa 05,166.014c ya cāpy ardharathā rājan pāṇḍavānām ataḥ śṛṇu 05,166.015a yadi kautūhalaṃ te 'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa 05,166.015c rathasaṃkhyāṃ mahābāho sahaibhir vasudhādhipaiḥ 05,166.016a svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ 05,166.016c agnivat samare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ 05,166.017a bhīmasenas tu rājendra ratho 'ṣṭaguṇasaṃmitaḥ 05,166.017b*0567_01 na tasyāsti samo yuddhe gadayā sāyakair api 05,166.017c nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ 05,166.018a mādrīputrau tu rathinau dvāv eva puruṣarṣabhau 05,166.018c aśvināv iva rūpeṇa tejasā ca samanvitau 05,166.019a ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśam ātmanaḥ 05,166.019c rudravat pracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ 05,166.020a sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivodgatāḥ 05,166.020c prādeśenādhikāḥ pumbhir anyais te ca pramāṇataḥ 05,166.021a siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ 05,166.021c caritabrahmacaryāś ca sarve cātitapasvinaḥ 05,166.022a hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ 05,166.022c jave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ 05,166.022e sarve jitamahīpālā digjaye bharatarṣabha 05,166.023a na caiṣāṃ puruṣāḥ ke cid āyudhāni gadāḥ śarān 05,166.023c viṣahanti sadā kartum adhijyāny api kaurava 05,166.023e udyantuṃ vā gadāṃ gurvīṃ śarān vāpi prakarṣitum 05,166.024a jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe 05,166.024c bālair api bhavantas taiḥ sarva eva viśeṣitāḥ 05,166.025a te te sainyaṃ samāsādya vyāghrā iva balotkaṭāḥ 05,166.025c vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ 05,166.026a ekaikaśas te saṃgrāme hanyuḥ sarvān mahīkṣitaḥ 05,166.026c pratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat 05,166.027a draupadyāś ca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥ 05,166.027c te saṃsmarantaḥ saṃgrāme vicariṣyanti kālavat 05,166.028a lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān 05,166.028c ubhayoḥ senayor vīra ratho nāstīha tādṛśaḥ 05,166.029a na hi deveṣu vā pūrvaṃ dānaveṣūrageṣu vā 05,166.029c rākṣaseṣv atha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu 05,166.030a bhūto 'tha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaś cin mayā śrutaḥ 05,166.030c samāyukto mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ 05,166.031a vāsudevaś ca saṃyantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥ 05,166.031c gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ 05,166.032a abhedyaṃ kavacaṃ divyam akṣayyau ca maheṣudhī 05,166.032c astragrāmaś ca māhendro raudraḥ kaubera eva ca 05,166.033a yāmyaś ca vāruṇaś caiva gadāś cograpradarśanāḥ 05,166.033c vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni vai 05,166.034a dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām 05,166.034c hatāny ekarathenājau kas tasya sadṛśo rathaḥ 05,166.035a eṣa hanyād dhi saṃrambhī balavān satyavikramaḥ 05,166.035c tava senāṃ mahābāhuḥ svāṃ caiva paripālayan 05,166.036a ahaṃ cainaṃ pratyudiyām ācāryo vā dhanaṃjayam 05,166.036c na tṛtīyo 'sti rājendra senayor ubhayor api 05,166.036e ya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantam udiyād rathī 05,166.037a jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ 05,166.037c samāyuktas tu kaunteyo vāsudevasahāyavān 05,166.037e taruṇaś ca kṛtī caiva jīrṇāv āvām ubhāv api 05,166.038 saṃjaya uvāca 05,166.038a etac chrutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadā 05,166.038c kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāś candanarūṣitāḥ 05,166.039a manobhiḥ saha sāvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanam 05,166.039c sāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathāpratyakṣadarśanāt 05,167.001 bhīṣma uvāca 05,167.001a draupadeyā mahārāja sarve pañca mahārathāḥ 05,167.001c vairāṭir uttaraś caiva ratho mama mahān mataḥ 05,167.002a abhimanyur mahārāja rathayūthapayūthapaḥ 05,167.002c samaḥ pārthena samare vāsudevena vā bhavet 05,167.003a laghv astraś citrayodhī ca manasvī dṛḍhavikramaḥ 05,167.003c saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati 05,167.004a sātyakir mādhavaḥ śūro rathayūthapayūthapaḥ 05,167.004c eṣa vṛṣṇipravīrāṇām amarṣī jitasādhvasaḥ 05,167.005a uttamaujās tathā rājan ratho mama mahān mataḥ 05,167.005c yudhāmanyuś ca vikrānto rathodāro nararṣabhaḥ 05,167.006a eteṣāṃ bahusāhasrā rathā nāgā hayās tathā 05,167.006c yotsyante te tanuṃ tyaktvā kuntīputrapriyepsayā 05,167.007a pāṇḍavaiḥ saha rājendra tava senāsu bhārata 05,167.007c agnimārutavad rājann āhvayantaḥ parasparam 05,167.008a ajeyau samare vṛddhau virāṭadrupadāv ubhau 05,167.008c mahārathau mahāvīryau matau me puruṣarṣabhau 05,167.009a vayovṛddhāv api tu tau kṣatradharmaparāyaṇau 05,167.009c yatiṣyete paraṃ śaktyā sthitau vīragate pathi 05,167.010a saṃbandhakena rājendra tau tu vīryabalānvayāt 05,167.010c āryavṛttau maheṣvāsau snehapāśasitāv ubhau 05,167.011a kāraṇaṃ prāpya tu narāḥ sarva eva mahābhujāḥ 05,167.011c śūrā vā kātarā vāpi bhavanti narapuṃgava 05,167.012a ekāyanagatāv etau pārthena dṛḍhabhaktikau 05,167.012c tyaktvā prāṇān paraṃ śaktyā ghaṭitārau narādhipa 05,167.013a pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv ubhau saṃyati dāruṇau 05,167.013c saṃbandhibhāvaṃ rakṣantau mahat karma kariṣyataḥ 05,167.014a lokavīrau maheṣvāsau tyaktātmānau ca bhārata 05,167.014c pratyayaṃ parirakṣantau mahat karma kariṣyataḥ 05,168.001 bhīṣma uvāca 05,168.001a pāñcālarājasya suto rājan parapuraṃjayaḥ 05,168.001c śikhaṇḍī rathamukhyo me mataḥ pārthasya bhārata 05,168.002a eṣa yotsyati saṃgrāme nāśayan pūrvasaṃsthitim 05,168.002c paraṃ yaśo viprathayaṃs tava senāsu bhārata 05,168.003a etasya bahulāḥ senāḥ pāñcālāś ca prabhadrakāḥ 05,168.003c tenāsau rathavaṃśena mahat karma kariṣyati 05,168.004a dhṛṣṭadyumnaś ca senānīḥ sarvasenāsu bhārata 05,168.004c mato me 'tiratho rājan droṇaśiṣyo mahārathaḥ 05,168.005a eṣa yotsyati saṃgrāme sūdayan vai parān raṇe 05,168.005c bhagavān iva saṃkruddhaḥ pinākī yugasaṃkṣaye 05,168.006a etasya tadrathānīkaṃ kathayanti raṇapriyāḥ 05,168.006c bahutvāt sāgaraprakhyaṃ devānām iva saṃyuge 05,168.007a kṣatradharmā tu rājendra mato me 'rdharatho nṛpa 05,168.007c dhṛṣṭadyumnasya tanayo bālyān nātikṛtaśramaḥ 05,168.008a śiśupālasuto vīraś cedirājo mahārathaḥ 05,168.008c dhṛṣṭaketur maheṣvāsaḥ saṃbandhī pāṇḍavasya ha 05,168.009a eṣa cedipatiḥ śūraḥ saha putreṇa bhārata 05,168.009c mahārathenāsukaraṃ mahat karma kariṣyati 05,168.010a kṣatradharmarato mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ 05,168.010c kṣatradevas tu rājendra pāṇḍaveṣu rathottamaḥ 05,168.010e jayantaś cāmitaujāś ca satyajic ca mahārathaḥ 05,168.011a mahārathā mahātmānaḥ sarve pāñcālasattamāḥ 05,168.011c yotsyante samare tāta saṃrabdhā iva kuñjarāḥ 05,168.012a ajo bhojaś ca vikrāntau pāṇḍaveṣu mahārathau 05,168.012b*0568_01 lokavīrau maheṣvāsau tyaktātmānau mahārathau 05,168.012c pāṇḍavānāṃ sahāyārthe paraṃ śaktyā yatiṣyataḥ 05,168.012e śīghrāstrau citrayoddhārau kṛtinau dṛḍhavikramau 05,168.013a kekayāḥ pañca rājendra bhrātaro yuddhadurmadāḥ 05,168.013c sarva ete rathodārāḥ sarve lohitakadhvajāḥ 05,168.014a kāśikaḥ sukumāraś ca nīlo yaś cāparo nṛpaḥ 05,168.014c sūryadattaś ca śaṅkhaś ca madirāśvaś ca nāmataḥ 05,168.015a sarva ete rathodārāḥ sarve cāhavalakṣaṇāḥ 05,168.015c sarvāstraviduṣaḥ sarve mahātmāno matā mama 05,168.016a vārdhakṣemir mahārāja ratho mama mahān mataḥ 05,168.016c citrāyudhaś ca nṛpatir mato me rathasattamaḥ 05,168.016e sa hi saṃgrāmaśobhī ca bhaktaś cāpi kirīṭinaḥ 05,168.017a cekitānaḥ satyadhṛtiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathau 05,168.017c dvāv imau puruṣavyāghrau rathodārau matau mama 05,168.018a vyāghradattaś ca rājendra candrasenaś ca bhārata 05,168.018c matau mama rathodārau pāṇḍavānāṃ na saṃśayaḥ 05,168.019a senābinduś ca rājendra krodhahantā ca nāmataḥ 05,168.019c yaḥ samo vāsudevena bhīmasenena cābhibhūḥ 05,168.019e sa yotsyatīha vikramya samare tava sainikaiḥ 05,168.020a māṃ droṇaṃ ca kṛpaṃ caiva yathā saṃmanyate bhavān 05,168.020c tathā sa samaraślāghī mantavyo rathasattamaḥ 05,168.021a kāśyaḥ paramaśīghrāstraḥ ślāghanīyo rathottamaḥ 05,168.021c ratha ekaguṇo mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ 05,168.022a ayaṃ ca yudhi vikrānto mantavyo 'ṣṭaguṇo rathaḥ 05,168.022c satyajit samaraślāghī drupadasyātmajo yuvā 05,168.023a gataḥ so 'tirathatvaṃ hi dhṛṣṭadyumnena saṃmitaḥ 05,168.023c pāṇḍavānāṃ yaśaskāmaḥ paraṃ karma kariṣyati 05,168.024a anuraktaś ca śūraś ca ratho 'yam aparo mahān 05,168.024c pāṇḍyarājo mahāvīryaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ 05,168.025a dṛḍhadhanvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāṃ rathottamaḥ 05,168.025c śreṇimān kauravaśreṣṭha vasudānaś ca pārthivaḥ 05,168.025e ubhāv etāv atirathau matau mama paraṃtapa 05,168.025f*0569_01 anyau virāṭasya sutau śaṅkhaśvetau mahārathau 05,168.025f*0569_02 pāṇḍavānāṃ sahāyārthe mahat karma kariṣyataḥ 05,169.001 bhīṣma uvāca 05,169.001a rocamāno mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 05,169.001c yotsyate 'maravat saṃkhye parasainyeṣu bhārata 05,169.002a purujit kuntibhojaś ca maheṣvāso mahābalaḥ 05,169.002c mātulo bhīmasenasya sa ca me 'tiratho mataḥ 05,169.003a eṣa vīro maheṣvāsaḥ kṛtī ca nipuṇaś ca ha 05,169.003c citrayodhī ca śaktaś ca mato me rathapuṃgavaḥ 05,169.004a sa yotsyati hi vikramya maghavān iva dānavaiḥ 05,169.004c yodhāś cāsya parikhyātāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 05,169.005a bhāgineyakṛte vīraḥ sa kariṣyati saṃgare 05,169.005c sumahat karma pāṇḍūnāṃ sthitaḥ priyahite nṛpaḥ 05,169.006a bhaimasenir mahārāja haiḍimbo rākṣaseśvaraḥ 05,169.006c mato me bahumāyāvī rathayūthapayūthapaḥ 05,169.007a yotsyate samare tāta māyābhiḥ samarapriyaḥ 05,169.007c ye cāsya rākṣasāḥ śūrāḥ sacivā vaśavartinaḥ 05,169.008a ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ 05,169.008c sametāḥ pāṇḍavasyārthe vāsudevapurogamāḥ 05,169.009a ete prādhānyato rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ 05,169.009c rathāś cātirathāś caiva ye cāpy ardharathā matāḥ 05,169.010a neṣyanti samare senāṃ bhīmāṃ yaudhiṣṭhirīṃ nṛpa 05,169.010c mahendreṇeva vīreṇa pālyamānāṃ kirīṭinā 05,169.011a tair ahaṃ samare vīra tvām āyadbhir jayaiṣibhiḥ 05,169.011c yotsyāmi jayam ākāṅkṣann atha vā nidhanaṃ raṇe 05,169.012a pārthaṃ ca vāsudevaṃ ca cakragāṇḍīvadhāriṇau 05,169.012c saṃdhyāgatāv ivārkendū sameṣye puruṣottamau 05,169.013a ye caiva te rathodārāḥ pāṇḍuputrasya sainikāḥ 05,169.013c sahasainyān ahaṃ tāṃś ca pratīyāṃ raṇamūrdhani 05,169.014a ete rathāś cātirathāś ca tubhyaṃ; yathāpradhānaṃ nṛpa kīrtitā mayā 05,169.014c tathā rājann ardharathāś ca ke cit; tathaiva teṣām api kauravendra 05,169.015a arjunaṃ vāsudevaṃ ca ye cānye tatra pārthivāḥ 05,169.015c sarvān āvārayiṣyāmi yāvad drakṣyāmi bhārata 05,169.016a pāñcālyaṃ tu mahābāho nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 05,169.016c udyateṣum abhiprekṣya pratiyudhyantam āhave 05,169.017a lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā 05,169.017c prāptaṃ rājyaṃ parityajya brahmacarye dhṛtavrataḥ 05,169.018a citrāṅgadaṃ kauravāṇām ahaṃ rājye 'bhyaṣecayam 05,169.018c vicitravīryaṃ ca śiśuṃ yauvarājye 'bhyaṣecayam 05,169.019a devavratatvaṃ vikhyāpya pṛthivyāṃ sarvarājasu 05,169.019c naiva hanyāṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana 05,169.020a sa hi strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ 05,169.020c kanyā bhūtvā pumāñ jāto na yotsye tena bhārata 05,169.021a sarvāṃs tv anyān haniṣyāmi pārthivān bharatarṣabha 05,169.021c yān sameṣyāmi samare na tu kuntīsutān nṛpa 05,170.001 duryodhana uvāca 05,170.001a kimarthaṃ bharataśreṣṭha na hanyās tvaṃ śikhaṇḍinam 05,170.001c udyateṣum atho dṛṣṭvā samareṣv ātatāyinam 05,170.002a pūrvam uktvā mahābāho pāṇḍavān saha somakaiḥ 05,170.002c vadhiṣyāmīti gāṅgeya tan me brūhi pitāmaha 05,170.003 bhīṣma uvāca 05,170.003a śṛṇu duryodhana kathāṃ sahaibhir vasudhādhipaiḥ 05,170.003c yadarthaṃ yudhi saṃprekṣya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 05,170.004a mahārājo mama pitā śaṃtanur bharatarṣabhaḥ 05,170.004c diṣṭāntaṃ prāpa dharmātmā samaye puruṣarṣabha 05,170.005a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pratijñāṃ paripālayan 05,170.005c citrāṅgadaṃ bhrātaraṃ vai mahārājye 'bhyaṣecayam 05,170.006a tasmiṃś ca nidhanaṃ prāpte satyavatyā mate sthitaḥ 05,170.006c vicitravīryaṃ rājānam abhyaṣiñcaṃ yathāvidhi 05,170.007a mayābhiṣikto rājendra yavīyān api dharmataḥ 05,170.007c vicitravīryo dharmātmā mām eva samudaikṣata 05,170.008a tasya dārakriyāṃ tāta cikīrṣur aham apy uta 05,170.008c anurūpād iva kulād iti cintya mano dadhe 05,170.009a tathāśrauṣaṃ mahābāho tisraḥ kanyāḥ svayaṃvare 05,170.009c rūpeṇāpratimāḥ sarvāḥ kāśirājasutās tadā 05,170.009e ambā caivāmbikā caiva tathaivāmbālikāparā 05,170.010a rājānaś ca samāhūtāḥ pṛthivyāṃ bharatarṣabha 05,170.010c ambā jyeṣṭhābhavat tāsām ambikā tv atha madhyamā 05,170.010e ambālikā ca rājendra rājakanyā yavīyasī 05,170.011a so 'ham ekarathenaiva gataḥ kāśipateḥ purīm 05,170.011c apaśyaṃ tā mahābāho tisraḥ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ 05,170.011e rājñaś caiva samāvṛttān pārthivān pṛthivīpate 05,170.012a tato 'haṃ tān nṛpān sarvān āhūya samare sthitān 05,170.012c ratham āropayāṃ cakre kanyās tā bharatarṣabha 05,170.013a vīryaśulkāś ca tā jñātvā samāropya rathaṃ tadā 05,170.013c avocaṃ pārthivān sarvān ahaṃ tatra samāgatān 05,170.013e bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kanyā haratīti punaḥ punaḥ 05,170.014a te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā sarve mokṣāya pārthivāḥ 05,170.014c prasahya hi nayāmy eṣa miṣatāṃ vo narādhipāḥ 05,170.015a tatas te pṛthivīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ 05,170.015c yogo yoga iti kruddhāḥ sārathīṃś cāpy acodayan 05,170.016a te rathair meghasaṃkāśair gajaiś ca gajayodhinaḥ 05,170.016c pṛṣṭhyaiś cāśvair mahīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ 05,170.017a tatas te māṃ mahīpālāḥ sarva eva viśāṃ pate 05,170.017c rathavrātena mahatā sarvataḥ paryavārayan 05,170.018a tān ahaṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam 05,170.018c sarvān nṛpāṃś cāpy ajayaṃ devarāḍ iva dānavān 05,170.019a teṣām āpatatāṃ citrān dhvajān hemapariṣkṛtān 05,170.019c ekaikena hi bāṇena bhūmau pātitavān aham 05,170.020a hayāṃś caiṣāṃ gajāṃś caiva sārathīṃś cāpy ahaṃ raṇe 05,170.020c apātayaṃ śarair dīptaiḥ prahasan puruṣarṣabha 05,170.021a te nivṛttāś ca bhagnāś ca dṛṣṭvā tal lāghavaṃ mama 05,170.021b*0570_01 praṇipetuś ca sarve vai praśaśaṃsuś ca pārthivāḥ 05,170.021b*0570_02 tata ādāya tāḥ kanyā nṛpatīṃś ca visṛjya tān 05,170.021c athāhaṃ hāstinapuram āyāṃ jitvā mahīkṣitaḥ 05,170.022a ato 'haṃ tāś ca kanyā vai bhrātur arthāya bhārata 05,170.022c tac ca karma mahābāho satyavatyai nyavedayam 05,171.001 bhīṣma uvāca 05,171.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha mātaraṃ vīramātaram 05,171.001c abhigamyopasaṃgṛhya dāśeyīm idam abruvam 05,171.002a imāḥ kāśipateḥ kanyā mayā nirjitya pārthivān 05,171.002c vicitravīryasya kṛte vīryaśulkā upārjitāḥ 05,171.003a tato mūrdhany upāghrāya paryaśrunayanā nṛpa 05,171.003c āha satyavatī hṛṣṭā diṣṭyā putra jitaṃ tvayā 05,171.004a satyavatyās tv anumate vivāhe samupasthite 05,171.004c uvāca vākyaṃ savrīḍā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā 05,171.005a bhīṣma tvam asi dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 05,171.005c śrutvā ca dharmyaṃ vacanaṃ mahyaṃ kartum ihārhasi 05,171.006a mayā śālvapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛto varaḥ 05,171.006c tena cāsmi vṛtā pūrvaṃ rahasy avidite pituḥ 05,171.007a kathaṃ mām anyakāmāṃ tvaṃ rājañ śāstram adhītya vai 05,171.007c vāsayethā gṛhe bhīṣma kauravaḥ san viśeṣataḥ 05,171.008a etad buddhyā viniścitya manasā bharatarṣabha 05,171.008c yat kṣamaṃ te mahābāho tad ihārabdhum arhasi 05,171.009a sa māṃ pratīkṣate vyaktaṃ śālvarājo viśāṃ pate 05,171.009b*0571_01 tasmān māṃ tvaṃ kuruśreṣṭha samanujñātum arhasi 05,171.009c kṛpāṃ kuru mahābāho mayi dharmabhṛtāṃ vara 05,171.009e tvaṃ hi satyavrato vīra pṛthivyām iti naḥ śrutam 05,172.001 bhīṣma uvāca 05,172.001a tato 'haṃ samanujñāpya kālīṃ satyavatīṃ tadā 05,172.001c mantriṇaś ca dvijāṃś caiva tathaiva ca purohitān 05,172.001e samanujñāsiṣaṃ kanyāṃ jyeṣṭhām ambāṃ narādhipa 05,172.002a anujñātā yayau sā tu kanyā śālvapateḥ puram 05,172.002c vṛddhair dvijātibhir guptā dhātryā cānugatā tadā 05,172.002e atītya ca tam adhvānam āsasāda narādhipam 05,172.003a sā tam āsādya rājānaṃ śālvaṃ vacanam abravīt 05,172.003c āgatāhaṃ mahābāho tvām uddiśya mahādyute 05,172.003d*0572_01 abhinandasva māṃ rājan sadā priyahite ratām 05,172.003d*0572_02 pratipālaya māṃ rājan dharmādīṃś cara dharmataḥ 05,172.003d*0572_03 tvaṃ hi me manasā dhyātas tvayā cāpy upamantritā 05,172.004a tām abravīc chālvapatiḥ smayann iva viśāṃ pate 05,172.004c tvayānyapūrvayā nāhaṃ bhāryārthī varavarṇini 05,172.005a gaccha bhadre punas tatra sakāśaṃ bhāratasya vai 05,172.005c nāham icchāmi bhīṣmeṇa gṛhītāṃ tvāṃ prasahya vai 05,172.006a tvaṃ hi nirjitya bhīṣmeṇa nītā prītimatī tadā 05,172.006c parāmṛśya mahāyuddhe nirjitya pṛthivīpatīn 05,172.006e nāhaṃ tvayy anyapūrvāyāṃ bhāryārthī varavarṇini 05,172.007a katham asmadvidho rājā parapūrvāṃ praveśayet 05,172.007c nārīṃ viditavijñānaḥ pareṣāṃ dharmam ādiśan 05,172.007e yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre mā te kālo 'tyagād ayam 05,172.008a ambā tam abravīd rājann anaṅgaśarapīḍitā 05,172.008c maivaṃ vada mahīpāla naitad evaṃ kathaṃ cana 05,172.009a nāsmi prītimatī nītā bhīṣmeṇāmitrakarśana 05,172.009c balān nītāsmi rudatī vidrāvya pṛthivīpatīn 05,172.010a bhajasva māṃ śālvapate bhaktāṃ bālām anāgasam 05,172.010c bhaktānāṃ hi parityāgo na dharmeṣu praśasyate 05,172.011a sāham āmantrya gāṅgeyaṃ samareṣv anivartinam 05,172.011c anujñātā ca tenaiva tavaiva gṛham āgatā 05,172.012a na sa bhīṣmo mahābāhur mām icchati viśāṃ pate 05,172.012c bhrātṛhetoḥ samārambho bhīṣmasyeti śrutaṃ mayā 05,172.013a bhaginyau mama ye nīte ambikāmbālike nṛpa 05,172.013c prādād vicitravīryāya gāṅgeyo hi yavīyase 05,172.014a yathā śālvapate nānyaṃ naraṃ dhyāmi kathaṃ cana 05,172.014c tvām ṛte puruṣavyāghra tathā mūrdhānam ālabhe 05,172.015a na cānyapūrvā rājendra tvām ahaṃ samupasthitā 05,172.015c satyaṃ bravīmi śālvaitat satyenātmānam ālabhe 05,172.016a bhajasva māṃ viśālākṣa svayaṃ kanyām upasthitām 05,172.016c ananyapūrvāṃ rājendra tvatprasādābhikāṅkṣiṇīm 05,172.017a tām evaṃ bhāṣamāṇāṃ tu śālvaḥ kāśipateḥ sutām 05,172.017c atyajad bharataśreṣṭha tvacaṃ jīrṇām ivoragaḥ 05,172.018a evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānas tayānagha 05,172.018c nāśraddadhac chālvapatiḥ kanyāyā bharatarṣabha 05,172.019a tataḥ sā manyunāviṣṭā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā 05,172.019c abravīt sāśrunayanā bāṣpavihvalayā girā 05,172.020a tvayā tyaktā gamiṣyāmi yatra yatra viśāṃ pate 05,172.020c tatra me santu gatayaḥ santaḥ satyaṃ yathābruvam 05,172.021a evaṃ saṃbhāṣamāṇāṃ tu nṛśaṃsaḥ śālvarāṭ tadā 05,172.021c paryatyajata kauravya karuṇaṃ paridevatīm 05,172.022a gaccha gaccheti tāṃ śālvaḥ punaḥ punar abhāṣata 05,172.022c bibhemi bhīṣmāt suśroṇi tvaṃ ca bhīṣmaparigrahaḥ 05,172.023a evam uktā tu sā tena śālvenādīrghadarśinā 05,172.023c niścakrāma purād dīnā rudatī kurarī yathā 05,173.001 bhīṣma uvāca 05,173.001a sā niṣkramantī nagarāc cintayām āsa bhārata 05,173.001c pṛthivyāṃ nāsti yuvatir viṣamasthatarā mayā 05,173.001e bāndhavair viprahīnāsmi śālvena ca nirākṛtā 05,173.002a na ca śakyaṃ punar gantuṃ mayā vāraṇasāhvayam 05,173.002c anujñātāsmi bhīṣmeṇa śālvam uddiśya kāraṇam 05,173.003a kiṃ nu garhāmy athātmānam atha bhīṣmaṃ durāsadam 05,173.003c āho svit pitaraṃ mūḍhaṃ yo me 'kārṣīt svayaṃvaram 05,173.004a mamāyaṃ svakṛto doṣo yāhaṃ bhīṣmarathāt tadā 05,173.004c pravṛtte vaiśase yuddhe śālvārthaṃ nāpataṃ purā 05,173.004e tasyeyaṃ phalanirvṛttir yad āpannāsmi mūḍhavat 05,173.005a dhig bhīṣmaṃ dhik ca me mandaṃ pitaraṃ mūḍhacetasam 05,173.005c yenāhaṃ vīryaśulkena paṇyastrīvat praveritā 05,173.006a dhiṅ māṃ dhik śālvarājānaṃ dhig dhātāram athāpi ca 05,173.006c yeṣāṃ durnītabhāvena prāptāsmy āpadam uttamām 05,173.007a sarvathā bhāgadheyāni svāni prāpnoti mānavaḥ 05,173.007c anayasyāsya tu mukhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo mama 05,173.008a sā bhīṣme pratikartavyam ahaṃ paśyāmi sāṃpratam 05,173.008c tapasā vā yudhā vāpi duḥkhahetuḥ sa me mataḥ 05,173.008e ko nu bhīṣmaṃ yudhā jetum utsaheta mahīpatiḥ 05,173.009a evaṃ sā pariniścitya jagāma nagarād bahiḥ 05,173.009c āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām 05,173.009e tatas tām avasad rātriṃ tāpasaiḥ parivāritā 05,173.010a ācakhyau ca yathā vṛttaṃ sarvam ātmani bhārata 05,173.010c vistareṇa mahābāho nikhilena śucismitā 05,173.010e haraṇaṃ ca visargaṃ ca śālvena ca visarjanam 05,173.011a tatas tatra mahān āsīd brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 05,173.011c śaikhāvatyas tapovṛddhaḥ śāstre cāraṇyake guruḥ 05,173.012a ārtāṃ tām āha sa muniḥ śaikhāvatyo mahātapāḥ 05,173.012c niḥśvasantīṃ satīṃ bālāṃ duḥkhaśokaparāyaṇām 05,173.013a evaṃ gate kiṃ nu bhadre śakyaṃ kartuṃ tapasvibhiḥ 05,173.013c āśramasthair mahābhāgais taponityair mahātmabhiḥ 05,173.014a sā tv enam abravīd rājan kriyatāṃ madanugrahaḥ 05,173.014c pravrājitum ihecchāmi tapas tapsyāmi duścaram 05,173.015a mayaivaitāni karmāṇi pūrvadeheṣu mūḍhayā 05,173.015c kṛtāni nūnaṃ pāpāni teṣām etat phalaṃ dhruvam 05,173.016a notsaheyaṃ punar gantuṃ svajanaṃ prati tāpasāḥ 05,173.016c pratyākhyātā nirānandā śālvena ca nirākṛtā 05,173.017a upadiṣṭam ihecchāmi tāpasyaṃ vītakalmaṣāḥ 05,173.017c yuṣmābhir devasaṃkāśāḥ kṛpā bhavatu vo mayi 05,173.018a sa tām āśvāsayat kanyāṃ dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ 05,173.018c sāntvayām āsa kāryaṃ ca pratijajñe dvijaiḥ saha 05,174.001 bhīṣma uvāca 05,174.001a tatas te tāpasāḥ sarve kāryavanto 'bhavaṃs tadā 05,174.001c tāṃ kanyāṃ cintayanto vai kiṃ kāryam iti dharmiṇaḥ 05,174.002a ke cid āhuḥ pitur veśma nīyatām iti tāpasāḥ 05,174.002c ke cid asmadupālambhe matiṃ cakrur dvijottamāḥ 05,174.003a ke cic chālvapatiṃ gatvā niyojyam iti menire 05,174.003c neti ke cid vyavasyanti pratyākhyātā hi tena sā 05,174.004a evaṃ gate kiṃ nu śakyaṃ bhadre kartuṃ manīṣibhiḥ 05,174.004c punar ūcuś ca te sarve tāpasāḥ saṃśitavratāḥ 05,174.005a alaṃ pravrajiteneha bhadre śṛṇu hitaṃ vacaḥ 05,174.005c ito gacchasva bhadraṃ te pitur eva niveśanam 05,174.006a pratipatsyati rājā sa pitā te yad anantaram 05,174.006c tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṃ sarvaguṇānvitā 05,174.006e na ca te 'nyā gatir nyāyyā bhaved bhadre yathā pitā 05,174.007a patir vāpi gatir nāryāḥ pitā vā varavarṇini 05,174.007c gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame tu pitā gatiḥ 05,174.008a pravrajyā hi suduḥkheyaṃ sukumāryā viśeṣataḥ 05,174.008c rājaputryāḥ prakṛtyā ca kumāryās tava bhāmini 05,174.009a bhadre doṣā hi vidyante bahavo varavarṇini 05,174.009c āśrame vai vasantyās te na bhaveyuḥ pitur gṛhe 05,174.010a tatas tu te 'bruvan vākyaṃ brāhmaṇās tāṃ tapasvinīm 05,174.010c tvām ihaikākinīṃ dṛṣṭvā nirjane gahane vane 05,174.010e prārthayiṣyanti rājendrās tasmān maivaṃ manaḥ kṛthāḥ 05,174.011 ambovāca 05,174.011a na śakyaṃ kāśinagarīṃ punar gantuṃ pitur gṛhān 05,174.011c avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṃ na saṃśayaḥ 05,174.012a uṣitā hy anyathā bālye pitur veśmani tāpasāḥ 05,174.012c nāhaṃ gamiṣye bhadraṃ vas tatra yatra pitā mama 05,174.012e tapas taptum abhīpsāmi tāpasaiḥ paripālitā 05,174.013a yathā pare 'pi me loke na syād evaṃ mahātyayaḥ 05,174.013c daurbhāgyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhās tasmāt tapsyāmy ahaṃ tapaḥ 05,174.014 bhīṣma uvāca 05,174.014a ity evaṃ teṣu vipreṣu cintayatsu tathā tathā 05,174.014c rājarṣis tad vanaṃ prāptas tapasvī hotravāhanaḥ 05,174.014d*0573_01 tāṃ tathā bhāminīṃ dṛṣṭvā śrutvā codvignamānasaḥ 05,174.015a tatas te tāpasāḥ sarve pūjayanti sma taṃ nṛpam 05,174.015c pūjābhiḥ svāgatādyābhir āsanenodakena ca 05,174.016a tasyopaviṣṭasya tato viśrāntasyopaśṛṇvataḥ 05,174.016c punar eva kathāṃ cakruḥ kanyāṃ prati vanaukasaḥ 05,174.017a ambāyās tāṃ kathāṃ śrutvā kāśirājñaś ca bhārata 05,174.017b*0574_01 rājarṣiḥ sa mahātejā babhūvodvignamānasaḥ 05,174.017b*0574_02 tāṃ tathāvādinīṃ śrutvā dṛṣṭvā ca sa mahātapāḥ 05,174.017b*0574_03 rājarṣiḥ kṛpayāviṣṭo mahātmā hotravāhanaḥ 05,174.017c sa vepamāna utthāya mātur asyāḥ pitā tadā 05,174.017e tāṃ kanyām aṅkam āropya paryāśvāsayata prabho 05,174.018a sa tām apṛcchat kārtsnyena vyasanotpattim āditaḥ 05,174.018c sā ca tasmai yathāvṛttaṃ vistareṇa nyavedayat 05,174.019a tataḥ sa rājarṣir abhūd duḥkhaśokasamanvitaḥ 05,174.019c kāryaṃ ca pratipede tan manasā sumahātapāḥ 05,174.020a abravīd vepamānaś ca kanyām ārtāṃ suduḥkhitaḥ 05,174.020c mā gāḥ pitṛgṛhaṃ bhadre mātus te janako hy aham 05,174.021a duḥkhaṃ chetsyāmi te 'haṃ vai mayi vartasva putrike 05,174.021c paryāptaṃ te manaḥ putri yad evaṃ pariśuṣyasi 05,174.022a gaccha madvacanād rāmaṃ jāmadagnyaṃ tapasvinam 05,174.022c rāmas tava mahad duḥkhaṃ śokaṃ cāpanayiṣyati 05,174.022e haniṣyati raṇe bhīṣmaṃ na kariṣyati ced vacaḥ 05,174.023a taṃ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṃ kālāgnisamatejasam 05,174.023c pratiṣṭhāpayitā sa tvāṃ same pathi mahātapāḥ 05,174.024a tatas tu sasvaraṃ bāṣpam utsṛjantī punaḥ punaḥ 05,174.024c abravīt pitaraṃ mātuḥ sā tadā hotravāhanam 05,174.025a abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāt 05,174.025c api nāmādya paśyeyam āryaṃ taṃ lokaviśrutam 05,174.026a kathaṃ ca tīvraṃ duḥkhaṃ me haniṣyati sa bhārgavaḥ 05,174.026c etad icchāmy ahaṃ śrotum atha yāsyāmi tatra vai 05,175.001 hotravāhana uvāca 05,175.001a rāmaṃ drakṣyasi vatse tvaṃ jāmadagnyaṃ mahāvane 05,175.001c ugre tapasi vartantaṃ satyasaṃdhaṃ mahābalam 05,175.002a mahendre vai giriśreṣṭhe rāmaṃ nityam upāsate 05,175.002c ṛṣayo vedaviduṣo gandharvāpsarasas tathā 05,175.003a tatra gacchasva bhadraṃ te brūyāś cainaṃ vaco mama 05,175.003c abhivādya pūrvaṃ śirasā tapovṛddhaṃ dṛḍhavratam 05,175.004a brūyāś cainaṃ punar bhadre yat te kāryaṃ manīṣitam 05,175.004c mayi saṃkīrtite rāmaḥ sarvaṃ tat te kariṣyati 05,175.005a mama rāmaḥ sakhā vatse prītiyuktaḥ suhṛc ca me 05,175.005c jamadagnisuto vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 05,175.006a evaṃ bruvati kanyāṃ tu pārthive hotravāhane 05,175.006c akṛtavraṇaḥ prādurāsīd rāmasyānucaraḥ priyaḥ 05,175.007a tatas te munayaḥ sarve samuttasthuḥ sahasraśaḥ 05,175.007c sa ca rājā vayovṛddhaḥ sṛñjayo hotravāhanaḥ 05,175.008a tataḥ pṛṣṭvā yathānyāyam anyonyaṃ te vanaukasaḥ 05,175.008c sahitā bharataśreṣṭha niṣeduḥ parivārya tam 05,175.009a tatas te kathayām āsuḥ kathās tās tā manoramāḥ 05,175.009c kāntā divyāś ca rājendra prītiharṣamudā yutāḥ 05,175.010a tataḥ kathānte rājarṣir mahātmā hotravāhanaḥ 05,175.010c rāmaṃ śreṣṭhaṃ maharṣīṇām apṛcchad akṛtavraṇam 05,175.011a kva saṃprati mahābāho jāmadagnyaḥ pratāpavān 05,175.011c akṛtavraṇa śakyo vai draṣṭuṃ vedavidāṃ varaḥ 05,175.012 akṛtavraṇa uvāca 05,175.012a bhavantam eva satataṃ rāmaḥ kīrtayati prabho 05,175.012c sṛñjayo me priyasakho rājarṣir iti pārthiva 05,175.013a iha rāmaḥ prabhāte śvo bhaviteti matir mama 05,175.013c draṣṭāsy enam ihāyāntaṃ tava darśanakāṅkṣayā 05,175.014a iyaṃ ca kanyā rājarṣe kimarthaṃ vanam āgatā 05,175.014c kasya ceyaṃ tava ca kā bhavatīcchāmi veditum 05,175.015 hotravāhana uvāca 05,175.015a dauhitrīyaṃ mama vibho kāśirājasutā śubhā 05,175.015c jyeṣṭhā svayaṃvare tasthau bhaginībhyāṃ sahānagha 05,175.016a iyam ambeti vikhyātā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā 05,175.016c ambikāmbālike tv anye yavīyasyau tapodhana 05,175.017a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ tato 'bhavat 05,175.017c kanyānimittaṃ brahmarṣe tatrāsīd utsavo mahān 05,175.018a tataḥ kila mahāvīryo bhīṣmaḥ śāṃtanavo nṛpān 05,175.018c avākṣipya mahātejās tisraḥ kanyā jahāra tāḥ 05,175.019a nirjitya pṛthivīpālān atha bhīṣmo gajāhvayam 05,175.019c ājagāma viśuddhātmā kanyābhiḥ saha bhārata 05,175.020a satyavatyai nivedyātha vivāhārtham anantaram 05,175.020c bhrātur vicitravīryasya samājñāpayata prabhuḥ 05,175.021a tato vaivāhikaṃ dṛṣṭvā kanyeyaṃ samupārjitam 05,175.021c abravīt tatra gāṅgeyaṃ mantrimadhye dvijarṣabha 05,175.022a mayā śālvapatir vīra manasābhivṛtaḥ patiḥ 05,175.022c na mām arhasi dharmajña paracittāṃ pradāpitum 05,175.023a tac chrutvā vacanaṃ bhīṣmaḥ saṃmantrya saha mantribhiḥ 05,175.023c niścitya visasarjemāṃ satyavatyā mate sthitaḥ 05,175.024a anujñātā tu bhīṣmeṇa śālvaṃ saubhapatiṃ tataḥ 05,175.024c kanyeyaṃ muditā vipra kāle vacanam abravīt 05,175.025a visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharmaṃ māṃ pratipādaya 05,175.025c manasābhivṛtaḥ pūrvaṃ mayā tvaṃ pārthivarṣabha 05,175.026a pratyācakhyau ca śālvo 'pi cāritrasyābhiśaṅkitaḥ 05,175.026c seyaṃ tapovanaṃ prāptā tāpasye 'bhiratā bhṛśam 05,175.027a mayā ca pratyabhijñātā vaṃśasya parikīrtanāt 05,175.027c asya duḥkhasya cotpattiṃ bhīṣmam eveha manyate 05,175.027d*0575_01 evaṃ bruvati vai rājñi kanyā vacanam abravīt 05,175.028 ambovāca 05,175.028a bhagavann evam evaitad yathāha pṛthivīpatiḥ 05,175.028c śarīrakartā mātur me sṛñjayo hotravāhanaḥ 05,175.029a na hy utsahe svanagaraṃ pratiyātuṃ tapodhana 05,175.029c avamānabhayāc caiva vrīḍayā ca mahāmune 05,175.030a yat tu māṃ bhagavān rāmo vakṣyati dvijasattama 05,175.030c tan me kāryatamaṃ kāryam iti me bhagavan matiḥ 05,176.001 akṛtavraṇa uvāca 05,176.001a duḥkhadvayam idaṃ bhadre katarasya cikīrṣasi 05,176.001c pratikartavyam abale tat tvaṃ vatse bravīhi me 05,176.002a yadi saubhapatir bhadre niyoktavyo mate tava 05,176.002c niyokṣyati mahātmā taṃ rāmas tvaddhitakāmyayā 05,176.003a athāpageyaṃ bhīṣmaṃ taṃ rāmeṇecchasi dhīmatā 05,176.003c raṇe vinirjitaṃ draṣṭuṃ kuryāt tad api bhārgavaḥ 05,176.004a sṛñjayasya vacaḥ śrutvā tava caiva śucismite 05,176.004c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad adyaiva vicintyatām 05,176.005 ambovāca 05,176.005a apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavann avijānatā 05,176.005c na hi jānāti me bhīṣmo brahmañ śālvagataṃ manaḥ 05,176.006a etad vicārya manasā bhavān eva viniścayam 05,176.006c vicinotu yathānyāyaṃ vidhānaṃ kriyatāṃ tathā 05,176.007a bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje 'tha vā punaḥ 05,176.007c ubhayor eva vā brahman yad yuktaṃ tat samācara 05,176.008a niveditaṃ mayā hy etad duḥkhamūlaṃ yathātatham 05,176.008c vidhānaṃ tatra bhagavan kartum arhasi yuktitaḥ 05,176.009 akṛtavraṇa uvāca 05,176.009a upapannam idaṃ bhadre yad evaṃ varavarṇini 05,176.009c dharmaṃ prati vaco brūyāḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama 05,176.010a yadi tvām āpageyo vai na nayed gajasāhvayam 05,176.010c śālvas tvāṃ śirasā bhīru gṛhṇīyād rāmacoditaḥ 05,176.011a tena tvaṃ nirjitā bhadre yasmān nītāsi bhāmini 05,176.011c saṃśayaḥ śālvarājasya tena tvayi sumadhyame 05,176.012a bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca 05,176.012c tasmāt pratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṃ tvayā 05,176.013 ambovāca 05,176.013a mamāpy eṣa mahān brahman hṛdi kāmo 'bhivartate 05,176.013c ghātayeyaṃ yadi raṇe bhīṣmam ity eva nityadā 05,176.014a bhīṣmaṃ vā śālvarājaṃ vā yaṃ vā doṣeṇa gacchasi 05,176.014c praśādhi taṃ mahābāho yatkṛte 'haṃ suduḥkhitā 05,176.015 bhīṣma uvāca 05,176.015a evaṃ kathayatām eva teṣāṃ sa divaso gataḥ 05,176.015c rātriś ca bharataśreṣṭha sukhaśītoṣṇamārutā 05,176.016a tato rāmaḥ prādurāsīt prajvalann iva tejasā 05,176.016c śiṣyaiḥ parivṛto rājañ jaṭācīradharo muniḥ 05,176.017a dhanuṣpāṇir adīnātmā khaḍgaṃ bibhrat paraśvadhī 05,176.017c virajā rājaśārdūla so 'bhyayāt sṛñjayaṃ nṛpam 05,176.018a tatas taṃ tāpasā dṛṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ 05,176.018c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sā ca kanyā tapasvinī 05,176.019a pūjayām āsur avyagrā madhuparkeṇa bhārgavam 05,176.019c arcitaś ca yathāyogaṃ niṣasāda sahaiva taiḥ 05,176.020a tataḥ pūrvavyatītāni kathayete sma tāv ubhau 05,176.020c sṛñjayaś ca sa rājarṣir jāmadagnyaś ca bhārata 05,176.021a tataḥ kathānte rājarṣir bhṛguśreṣṭhaṃ mahābalam 05,176.021c uvāca madhuraṃ kāle rāmaṃ vacanam arthavat 05,176.022a rāmeyaṃ mama dauhitrī kāśirājasutā prabho 05,176.022c asyāḥ śṛṇu yathātattvaṃ kāryaṃ kāryaviśārada 05,176.023a paramaṃ kathyatāṃ ceti tāṃ rāmaḥ pratyabhāṣata 05,176.023c tataḥ sābhyagamad rāmaṃ jvalantam iva pāvakam 05,176.024a sā cābhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhā 05,176.024c spṛṣṭvā padmadalābhābhyāṃ pāṇibhyām agrataḥ sthitā 05,176.025a ruroda sā śokavatī bāṣpavyākulalocanā 05,176.025c prapede śaraṇaṃ caiva śaraṇyaṃ bhṛgunandanam 05,176.026 rāma uvāca 05,176.026a yathāsi sṛñjayasyāsya tathā mama nṛpātmaje 05,176.026c brūhi yat te manoduḥkhaṃ kariṣye vacanaṃ tava 05,176.027 ambovāca 05,176.027a bhagavañ śaraṇaṃ tvādya prapannāsmi mahāvrata 05,176.027c śokapaṅkārṇavād ghorād uddharasva ca māṃ vibho 05,176.028 bhīṣma uvāca 05,176.028a tasyāś ca dṛṣṭvā rūpaṃ ca vayaś cābhinavaṃ punaḥ 05,176.028c saukumāryaṃ paraṃ caiva rāmaś cintāparo 'bhavat 05,176.029a kim iyaṃ vakṣyatīty evaṃ vimṛśan bhṛgusattamaḥ 05,176.029c iti dadhyau ciraṃ rāmaḥ kṛpayābhipariplutaḥ 05,176.030a kathyatām iti sā bhūyo rāmeṇoktā śucismitā 05,176.030c sarvam eva yathātattvaṃ kathayām āsa bhārgave 05,176.031a tac chrutvā jāmadagnyas tu rājaputryā vacas tadā 05,176.031c uvāca tāṃ varārohāṃ niścityārthaviniścayam 05,176.032a preṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini 05,176.032c kariṣyati vaco dharmyaṃ śrutvā me sa narādhipaḥ 05,176.033a na cet kariṣyati vaco mayoktaṃ jāhnavīsutaḥ 05,176.033c dhakṣyāmy enaṃ raṇe bhadre sāmātyaṃ śastratejasā 05,176.034a atha vā te matis tatra rājaputri nivartate 05,176.034c tāvac chālvapatiṃ vīraṃ yojayāmy atra karmaṇi 05,176.035 ambovāca 05,176.035a visarjitāsmi bhīṣmeṇa śrutvaiva bhṛgunandana 05,176.035c śālvarājagataṃ ceto mama pūrvaṃ manīṣitam 05,176.036a saubharājam upetyāham abruvaṃ durvacaṃ vacaḥ 05,176.036c na ca māṃ pratyagṛhṇāt sa cāritrapariśaṅkitaḥ 05,176.037a etat sarvaṃ viniścitya svabuddhyā bhṛgunandana 05,176.037c yad atraupayikaṃ kāryaṃ tac cintayitum arhasi 05,176.038a mamātra vyasanasyāsya bhīṣmo mūlaṃ mahāvrataḥ 05,176.038c yenāhaṃ vaśam ānītā samutkṣipya balāt tadā 05,176.039a bhīṣmaṃ jahi mahābāho yatkṛte duḥkham īdṛśam 05,176.039c prāptāhaṃ bhṛguśārdūla carāmy apriyam uttamam 05,176.040a sa hi lubdhaś ca mānī ca jitakāśī ca bhārgava 05,176.040c tasmāt pratikriyā kartuṃ yuktā tasmai tvayānagha 05,176.041a eṣa me hriyamāṇāyā bhāratena tadā vibho 05,176.041c abhavad dhṛdi saṃkalpo ghātayeyaṃ mahāvratam 05,176.042a tasmāt kāmaṃ mamādyemaṃ rāma saṃvartayānagha 05,176.042c jahi bhīṣmaṃ mahābāho yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ 05,177.001 bhīṣma uvāca 05,177.001a evam uktas tadā rāmo jahi bhīṣmam iti prabho 05,177.001c uvāca rudatīṃ kanyāṃ codayantīṃ punaḥ punaḥ 05,177.002a kāśye kāmaṃ na gṛhṇāmi śastraṃ vai varavarṇini 05,177.002c ṛte brahmavidāṃ hetoḥ kim anyat karavāṇi te 05,177.003a vācā bhīṣmaś ca śālvaś ca mama rājñi vaśānugau 05,177.003c bhaviṣyato 'navadyāṅgi tat kariṣyāmi mā śucaḥ 05,177.004a na tu śastraṃ grahīṣyāmi kathaṃ cid api bhāmini 05,177.004c ṛte niyogād viprāṇām eṣa me samayaḥ kṛtaḥ 05,177.005 ambovāca 05,177.005a mama duḥkhaṃ bhagavatā vyapaneyaṃ yatas tataḥ 05,177.005c tat tu bhīṣmaprasūtaṃ me taṃ jahīśvara māciram 05,177.006 rāma uvāca 05,177.006a kāśikanye punar brūhi bhīṣmas te caraṇāv ubhau 05,177.006c śirasā vandanārho 'pi grahīṣyati girā mama 05,177.007 ambovāca 05,177.007a jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma mama ced icchasi priyam 05,177.007a*0576_01 **** **** garjantam asuraṃ yathā 05,177.007a*0576_02 samāhūto raṇe rāma 05,177.007c pratiśrutaṃ ca yadi tat satyaṃ kartum ihārhasi 05,177.008 bhīṣma uvāca 05,177.008a tayoḥ saṃvadator evaṃ rājan rāmāmbayos tadā 05,177.008c akṛtavraṇo jāmadagnyam idaṃ vacanam abravīt 05,177.009a śaraṇāgatāṃ mahābāho kanyāṃ na tyaktum arhasi 05,177.009c jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma garjantam asuraṃ yathā 05,177.010a yadi bhīṣmas tvayāhūto raṇe rāma mahāmune 05,177.010c nirjito 'smīti vā brūyāt kuryād vā vacanaṃ tava 05,177.011a kṛtam asyā bhavet kāryaṃ kanyāyā bhṛgunandana 05,177.011c vākyaṃ satyaṃ ca te vīra bhaviṣyati kṛtaṃ vibho 05,177.012a iyaṃ cāpi pratijñā te tadā rāma mahāmune 05,177.012c jitvā vai kṣatriyān sarvān brāhmaṇeṣu pratiśrutam 05,177.013a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś caiva raṇe yadi 05,177.013c brahmadviḍ bhavitā taṃ vai haniṣyāmīti bhārgava 05,177.014a śaraṇaṃ hi prapannānāṃ bhītānāṃ jīvitārthinām 05,177.014c na śakṣyāmi parityāgaṃ kartuṃ jīvan kathaṃ cana 05,177.015a yaś ca kṣatraṃ raṇe kṛtsnaṃ vijeṣyati samāgatam 05,177.015c dṛptātmānam ahaṃ taṃ ca haniṣyāmīti bhārgava 05,177.016a sa evaṃ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulodvahaḥ 05,177.016c tena yudhyasva saṃgrāme sametya bhṛgunandana 05,177.017 rāma uvāca 05,177.017a smarāmy ahaṃ pūrvakṛtāṃ pratijñām ṛṣisattama 05,177.017c tathaiva ca kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate 05,177.018a kāryam etan mahad brahman kāśikanyāmanogatam 05,177.018c gamiṣyāmi svayaṃ tatra kanyām ādāya yatra saḥ 05,177.019a yadi bhīṣmo raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ 05,177.019c haniṣyāmy enam udriktam iti me niścitā matiḥ 05,177.020a na hi bāṇā mayotsṛṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇām 05,177.020c kāyeṣu viditaṃ tubhyaṃ purā kṣatriyasaṃgare 05,177.021 bhīṣma uvāca 05,177.021a evam uktvā tato rāmaḥ saha tair brahmavādibhiḥ 05,177.021c prayāṇāya matiṃ kṛtvā samuttasthau mahāmanāḥ 05,177.022a tatas te tām uṣitvā tu rajanīṃ tatra tāpasāḥ 05,177.022c hutāgnayo japtajapyāḥ pratasthur majjighāṃsayā 05,177.023a abhyagacchat tato rāmaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ 05,177.023c kurukṣetraṃ mahārāja kanyayā saha bhārata 05,177.024a nyaviśanta tataḥ sarve parigṛhya sarasvatīm 05,177.024c tāpasās te mahātmāno bhṛguśreṣṭhapuraskṛtāḥ 05,178.001 bhīṣma uvāca 05,178.001a tatas tṛtīye divase same deśe vyavasthitaḥ 05,178.001c preṣayām āsa me rājan prāpto 'smīti mahāvrataḥ 05,178.002a tam āgatam ahaṃ śrutvā viṣayāntaṃ mahābalam 05,178.002c abhyagacchaṃ javenāśu prītyā tejonidhiṃ prabhum 05,178.003a gāṃ puraskṛtya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ 05,178.003c ṛtvigbhir devakalpaiś ca tathaiva ca purohitaiḥ 05,178.004a sa mām abhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān 05,178.004c pratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedam abravīt 05,178.005a bhīṣma kāṃ buddhim āsthāya kāśirājasutā tvayā 05,178.005c akāmeyam ihānītā punaś caiva visarjitā 05,178.006a vibhraṃśitā tvayā hīyaṃ dharmāvāpteḥ parāvarāt 05,178.006c parāmṛṣṭāṃ tvayā hīmāṃ ko hi gantum ihārhati 05,178.007a pratyākhyātā hi śālvena tvayā nīteti bhārata 05,178.007c tasmād imāṃ manniyogāt pratigṛhṇīṣva bhārata 05,178.008a svadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatv iyam 05,178.008c na yuktam avamāno 'yaṃ kartuṃ rājñā tvayānagha 05,178.009a tatas taṃ nātimanasaṃ samudīkṣyāham abruvam 05,178.009c nāham enāṃ punar dadyāṃ bhrātre brahman kathaṃ cana 05,178.010a śālvasyāham iti prāha purā mām iha bhārgava 05,178.010c mayā caivābhyanujñātā gatā saubhapuraṃ prati 05,178.011a na bhayān nāpy anukrośān na lobhān nārthakāmyayā 05,178.011c kṣatradharmam ahaṃ jahyām iti me vratam āhitam 05,178.012a atha mām abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 05,178.012c na kariṣyasi ced etad vākyaṃ me kurupuṃgava 05,178.013a haniṣyāmi sahāmātyaṃ tvām adyeti punaḥ punaḥ 05,178.013c saṃrambhād abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 05,178.014a tam ahaṃ gīrbhir iṣṭābhiḥ punaḥ punar ariṃdamam 05,178.014c ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva praśaśāma saḥ 05,178.014d*0577_01 yadā prayācyamāno 'pi prasādaṃ na karoti me 05,178.015a tam ahaṃ praṇamya śirasā bhūyo brāhmaṇasattamam 05,178.015c abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tad yat tvaṃ yoddhum ihecchasi 05,178.016a iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidham 05,178.016c upadiṣṭaṃ mahābāho śiṣyo 'smi tava bhārgava 05,178.017a tato mām abravīd rāmaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 05,178.017c jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma na cemāṃ pratigṛhṇase 05,178.017e sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahīpate 05,178.018a na hi te vidyate śāntir anyathā kurunandana 05,178.018c gṛhāṇemāṃ mahābāho rakṣasva kulam ātmanaḥ 05,178.018e tvayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nābhigacchati 05,178.019a tathā bruvantaṃ tam ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayam 05,178.019c naitad evaṃ punar bhāvi brahmarṣe kiṃ śrameṇa te 05,178.020a gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya jāmadagnya purātanam 05,178.020c prasādaye tvāṃ bhagavaṃs tyaktaiṣā hi purā mayā 05,178.021a ko jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vyālīm iva sthitām 05,178.021c vāsayeta gṛhe jānan strīṇāṃ doṣān mahātyayān 05,178.022a na bhayād vāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahādyute 05,178.022c prasīda mā vā yad vā te kāryaṃ tat kuru māciram 05,178.023a ayaṃ cāpi viśuddhātman purāṇe śrūyate vibho 05,178.023c maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā 05,178.024a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 05,178.024c utpathapratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam 05,178.025a sa tvaṃ gurur iti premṇā mayā saṃmānito bhṛśam 05,178.025c guruvṛttaṃ na jānīṣe tasmād yotsyāmy ahaṃ tvayā 05,178.026a guruṃ na hanyāṃ samare brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ 05,178.026c viśeṣatas tapovṛddham evaṃ kṣāntaṃ mayā tava 05,178.027a udyateṣum atho dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ kṣatrabandhuvat 05,178.027c yo hanyāt samare kruddho yudhyantam apalāyinam 05,178.027e brahmahatyā na tasya syād iti dharmeṣu niścayaḥ 05,178.028a kṣatriyāṇāṃ sthito dharme kṣatriyo 'smi tapodhana 05,178.028c yo yathā vartate yasmiṃs tathā tasmin pravartayan 05,178.028e nādharmaṃ samavāpnoti naraḥ śreyaś ca vindati 05,178.029a arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit 05,178.029c anarthasaṃśayāpannaḥ śreyān niḥsaṃśayena ca 05,178.030a yasmāt saṃśayite 'rthe 'smin yathānyāyaṃ pravartase 05,178.030c tasmād yotsyāmi sahitas tvayā rāma mahāhave 05,178.030e paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣam 05,178.031a evaṃ gate 'pi tu mayā yac chakyaṃ bhṛgunandana 05,178.031c tat kariṣye kurukṣetre yotsye vipra tvayā saha 05,178.031e dvaṃdve rāma yatheṣṭaṃ te sajjo bhava mahāmune 05,178.032a tatra tvaṃ nihato rāma mayā śaraśatācitaḥ 05,178.032c lapsyase nirjitāṃl lokāñ śastrapūto mahāraṇe 05,178.033a sa gaccha vinivartasva kurukṣetraṃ raṇapriya 05,178.033b*0578_01 samāhvaya mahābāho yuddhāya tvaṃ tapodhana 05,178.033c tatraiṣyāmi mahābāho yuddhāya tvāṃ tapodhana 05,178.034a api yatra tvayā rāma kṛtaṃ śaucaṃ purā pituḥ 05,178.034c tatrāham api hatvā tvāṃ śaucaṃ kartāsmi bhārgava 05,178.035a tatra gacchasva rāma tvaṃ tvaritaṃ yuddhadurmada 05,178.035c vyapaneṣyāmi te darpaṃ paurāṇaṃ brāhmaṇabruva 05,178.036a yac cāpi katthase rāma bahuśaḥ pariṣatsu vai 05,178.036c nirjitāḥ kṣatriyā loke mayaikeneti tac chṛṇu 05,178.036d*0579_01 adharmaḥ sumahān eṣa yac chayyāmaraṇaṃ gṛhe 05,178.036d*0579_02 yadājau nidhanaṃ yāti so 'sya dharmaḥ sanātanaḥ 05,178.037a na tadā jāyate bhīṣmo madvidhaḥ kṣatriyo 'pi vā 05,178.037b*0580_01 paścāj jātāni tejāṃsi tṛṇeṣu jvalitaṃ tvayā 05,178.037c yas te yuddhamayaṃ darpaṃ kāmaṃ ca vyapanāśayet 05,178.038a so 'haṃ jāto mahābāho bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 05,178.038c vyapaneṣyāmi te darpaṃ yuddhe rāma na saṃśayaḥ 05,179.001 bhīṣma uvāca 05,179.001a tato mām abravīd rāmaḥ prahasann iva bhārata 05,179.001c diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṃ yoddhum icchasi saṃgare 05,179.002a ayaṃ gacchāmi kauravya kurukṣetraṃ tvayā saha 05,179.002c bhāṣitaṃ tat kariṣyāmi tatrāgaccheḥ paraṃtapa 05,179.003a tatra tvāṃ nihataṃ mātā mayā śaraśatācitam 05,179.003c jāhnavī paśyatāṃ bhīṣma gṛdhrakaṅkabaḍāśanam 05,179.004a kṛpaṇaṃ tvām abhiprekṣya siddhacāraṇasevitā 05,179.004c mayā vinihataṃ devī rodatām adya pārthiva 05,179.005a atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā nadī 05,179.005c yā tvām ajījanan mandaṃ yuddhakāmukam āturam 05,179.006a ehi gaccha mayā bhīṣma yuddham adyaiva vartatām 05,179.006c gṛhāṇa sarvaṃ kauravya rathādi bharatarṣabha 05,179.007a iti bruvāṇaṃ tam ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayam 05,179.007c praṇamya śirasā rājann evam astv ity athābruvam 05,179.008a evam uktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṃ yuyutsayā 05,179.008c praviśya nagaraṃ cāhaṃ satyavatyai nyavedayam 05,179.009a tataḥ kṛtasvastyayano mātrā pratyabhinanditaḥ 05,179.009c dvijātīn vācya puṇyāhaṃ svasti caiva mahādyute 05,179.010a ratham āsthāya ruciraṃ rājataṃ pāṇḍurair hayaiḥ 05,179.010c sūpaskaraṃ svadhiṣṭhānaṃ vaiyāghraparivāraṇam 05,179.011a upapannaṃ mahāśastraiḥ sarvopakaraṇānvitam 05,179.011c tat kulīnena vīreṇa hayaśāstravidā nṛpa 05,179.012a yuktaṃ sūtena śiṣṭena bahuśo dṛṣṭakarmaṇā 05,179.012c daṃśitaḥ pāṇḍureṇāhaṃ kavacena vapuṣmatā 05,179.013a pāṇḍuraṃ kārmukaṃ gṛhya prāyāṃ bharatasattama 05,179.013c pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 05,179.014a pāṇḍuraiś cāmaraiś cāpi vījyamāno narādhipa 05,179.014c śuklavāsāḥ sitoṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ 05,179.015a stūyamāno jayāśīrbhir niṣkramya gajasāhvayāt 05,179.015c kurukṣetraṃ raṇakṣetram upāyāṃ bharatarṣabha 05,179.016a te hayāś coditās tena sūtena paramāhave 05,179.016c avahan māṃ bhṛśaṃ rājan manomārutaraṃhasaḥ 05,179.017a gatvāhaṃ tat kurukṣetraṃ sa ca rāmaḥ pratāpavān 05,179.017c yuddhāya sahasā rājan parākrāntau parasparam 05,179.018a tataḥ saṃdarśane 'tiṣṭhaṃ rāmasyātitapasvinaḥ 05,179.018c pragṛhya śaṅkhapravaraṃ tataḥ prādhamam uttamam 05,179.019a tatas tatra dvijā rājaṃs tāpasāś ca vanaukasaḥ 05,179.019c apaśyanta raṇaṃ divyaṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā 05,179.020a tato divyāni mālyāni prādurāsan muhur muhuḥ 05,179.020c vāditrāṇi ca divyāni meghavṛndāni caiva ha 05,179.021a tatas te tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ 05,179.021c prekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājiram 05,179.022a tato mām abravīd devī sarvabhūtahitaiṣiṇī 05,179.022c mātā svarūpiṇī rājan kim idaṃ te cikīrṣitam 05,179.023a gatvāhaṃ jāmadagnyaṃ taṃ prayāciṣye kurūdvaha 05,179.023c bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ 05,179.024a mā maivaṃ putra nirbandhaṃ kuru vipreṇa pārthiva 05,179.024c jāmadagnyena samare yoddhum ity avabhartsayat 05,179.025a kiṃ na vai kṣatriyaharo haratulyaparākramaḥ 05,179.025c viditaḥ putra rāmas te yatas tvaṃ yoddhum icchasi 05,179.026a tato 'ham abruvaṃ devīm abhivādya kṛtāñjaliḥ 05,179.026c sarvaṃ tad bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ svayaṃvare 05,179.027a yathā ca rāmo rājendra mayā pūrvaṃ prasāditaḥ 05,179.027c kāśirājasutāyāś ca yathā kāmaḥ purātanaḥ 05,179.028a tataḥ sā rāmam abhyetya jananī me mahānadī 05,179.028c madarthaṃ tam ṛṣiṃ devī kṣamayām āsa bhārgavam 05,179.028e bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti vaco 'bravīt 05,179.029a sa ca tām āha yācantīṃ bhīṣmam eva nivartaya 05,179.029c na hi me kurute kāmam ity ahaṃ tam upāgamam 05,179.030 saṃjaya uvāca 05,179.030a tato gaṅgā sutasnehād bhīṣmaṃ punar upāgamat 05,179.030c na cāsyāḥ so 'karod vākyaṃ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 05,179.031a athādṛśyata dharmātmā bhṛguśreṣṭho mahātapāḥ 05,179.031c āhvayām āsa ca punar yuddhāya dvijasattamaḥ 05,180.001 bhīṣma uvāca 05,180.001a tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam 05,180.001c bhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ ratham āsthitaḥ 05,180.002a āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja 05,180.002c badhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi 05,180.003a tato mām abravīd rāmaḥ smayamāno raṇājire 05,180.003c ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat 05,180.004a sūto me mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ 05,180.004c susaṃvīto raṇe tābhir yotsye 'haṃ kurunandana 05,180.005a evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥ 05,180.005c śaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayat 05,180.006a tato 'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathe divye vyavasthitam 05,180.006c sarvāyudhadhare śrīmaty adbhutopamadarśane 05,180.007a manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropame 05,180.007c divyāśvayuji saṃnaddhe kāñcanena vibhūṣite 05,180.008a dhvajena ca mahābāho somālaṃkṛtalakṣmaṇā 05,180.008c dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān 05,180.009a sārathyaṃ kṛtavāṃs tatra yuyutsor akṛtavraṇaḥ 05,180.009c sakhā vedavid atyantaṃ dayito bhārgavasya ha 05,180.010a āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva me 05,180.010c punaḥ punar abhikrośann abhiyāhīti bhārgavaḥ 05,180.011a tam ādityam ivodyantam anādhṛṣyaṃ mahābalam 05,180.011c kṣatriyāntakaraṃ rāmam ekam ekaḥ samāsadam 05,180.012a tato 'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhān nigṛhya vai 05,180.012c avatīrya dhanur nyasya padātir ṛṣisattamam 05,180.013a abhyagacchaṃ tadā rāmam arciṣyan dvijasattamam 05,180.013c abhivādya cainaṃ vidhivad abruvaṃ vākyam uttamam 05,180.014a yotsye tvayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena ca 05,180.014c guruṇā dharmaśīlena jayam āśāssva me vibho 05,180.015 rāma uvāca 05,180.015a evam etat kuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtim icchatā 05,180.015c dharmo hy eṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām 05,180.016a śapeyaṃ tvāṃ na ced evam āgacchethā viśāṃ pate 05,180.016c yudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyam ālambya kaurava 05,180.017a na tu te jayam āśāse tvāṃ hi jetum ahaṃ sthitaḥ 05,180.017c gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto 'smi caritena te 05,180.018 bhīṣma uvāca 05,180.018a tato 'haṃ taṃ namaskṛtya ratham āruhya satvaraḥ 05,180.018c prādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punar hemavibhūṣitam 05,180.019a tato yuddhaṃ samabhavan mama tasya ca bhārata 05,180.019c divasān subahūn rājan parasparajigīṣayā 05,180.020a sa me tasmin raṇe pūrvaṃ prāharat kaṅkapatribhiḥ 05,180.020c ṣaṣṭyā śataiś ca navabhiḥ śarāṇām agnivarcasām 05,180.021a catvāras tena me vāhāḥ sūtaś caiva viśāṃ pate 05,180.021c pratiruddhās tathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ 05,180.022a namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyaś ca bhārata 05,180.022c tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam 05,180.023a ācāryatā mānitā me nirmaryāde hy api tvayi 05,180.023c bhūyas tu śṛṇu me brahman saṃpadaṃ dharmasaṃgrahe 05,180.024a ye te vedāḥ śarīrasthā brāhmaṇyaṃ yac ca te mahat 05,180.024c tapaś ca sumahat taptaṃ na tebhyaḥ praharāmy aham 05,180.025a prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāsthitaḥ 05,180.025c brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt 05,180.026a paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvor balaṃ ca me 05,180.026c eṣa te kārmukaṃ vīra dvidhā kurmi sasāyakam 05,180.027a tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ prāhiṇvaṃ bharatarṣabha 05,180.027c tenāsya dhanuṣaḥ koṭiś chinnā bhūmim athāgamat 05,180.028a nava cāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām 05,180.028c prāhiṇvaṃ kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati 05,180.029a kāye viṣaktās tu tadā vāyunābhisamīritāḥ 05,180.029c celuḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ 05,180.030a kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaran sa rudhiraṃ vraṇaiḥ 05,180.030c babhau rāmas tadā rājan merur dhātūn ivotsṛjan 05,180.031a hemantānte 'śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥ 05,180.031c babhau rāmas tadā rājan kva cit kiṃśukasaṃnibhaḥ 05,180.032a tato 'nyad dhanur ādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ 05,180.032c hemapuṅkhān suniśitāñ śarāṃs tān hi vavarṣa saḥ 05,180.033a te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ 05,180.033c akampayan mahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ 05,180.034a tato 'haṃ samavaṣṭabhya punar ātmānam āhave 05,180.034c śatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ kruddhas tadā rāmam avākiram 05,180.035a sa tair agnyarkasaṃkāśaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 05,180.035c śitair abhyardito rāmo mandacetā ivābhavat 05,180.036a tato 'haṃ kṛpayāviṣṭo vinindyātmānam ātmanā 05,180.036c dhig dhig ity abruvaṃ yuddhaṃ kṣatraṃ ca bharatarṣabha 05,180.037a asakṛc cābruvaṃ rājañ śokavegapariplutaḥ 05,180.037c aho bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kṣatrakarmaṇā 05,180.038a gurur dvijātir dharmātmā yad evaṃ pīḍitaḥ śaraiḥ 05,180.038c tato na prāharaṃ bhūyo jāmadagnyāya bhārata 05,180.039a athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasasaṃkṣaye 05,180.039c jagāmāstaṃ sahasrāṃśus tato yuddham upāramat 05,181.001 bhīṣma uvāca 05,181.001a ātmanas tu tataḥ sūto hayānāṃ ca viśāṃ pate 05,181.001c mama cāpanayām āsa śalyān kuśalasaṃmataḥ 05,181.002a snātopavṛttais turagair labdhatoyair avihvalaiḥ 05,181.002c prabhāta udite sūrye tato yuddham avartata 05,181.003a dṛṣṭvā māṃ tūrṇam āyāntaṃ daṃśitaṃ syandane sthitam 05,181.003c akarod ratham atyarthaṃ rāmaḥ sajjaṃ pratāpavān 05,181.004a tato 'haṃ rāmam āyāntaṃ dṛṣṭvā samarakāṅkṣiṇam 05,181.004c dhanuḥśreṣṭhaṃ samutsṛjya sahasāvataraṃ rathāt 05,181.005a abhivādya tathaivāhaṃ ratham āruhya bhārata 05,181.005c yuyutsur jāmadagnyasya pramukhe vītabhīḥ sthitaḥ 05,181.006a tato māṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat 05,181.006c ahaṃ ca śaravarṣeṇa varṣantaṃ samavākiram 05,181.007a saṃkruddho jāmadagnyas tu punar eva patatriṇaḥ 05,181.007c preṣayām āsa me rājan dīptāsyān uragān iva 05,181.008a tān ahaṃ niśitair bhallaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,181.008c acchidaṃ sahasā rājann antarikṣe punaḥ punaḥ 05,181.009a tatas tv astrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ pratāpavān 05,181.009c mayi pracodayām āsa tāny ahaṃ pratyaṣedhayam 05,181.010a astrair eva mahābāho cikīrṣann adhikāṃ kriyām 05,181.010c tato divi mahān nādaḥ prādurāsīt samantataḥ 05,181.011a tato 'ham astraṃ vāyavyaṃ jāmadagnye prayuktavān 05,181.011c pratyājaghne ca tad rāmo guhyakāstreṇa bhārata 05,181.012a tato 'stram aham āgneyam anumantrya prayuktavān 05,181.012c vāruṇenaiva rāmas tad vārayām āsa me vibhuḥ 05,181.013a evam astrāṇi divyāni rāmasyāham avārayam 05,181.013c rāmaś ca mama tejasvī divyāstravid ariṃdamaḥ 05,181.014a tato māṃ savyato rājan rāmaḥ kurvan dvijottamaḥ 05,181.014c urasy avidhyat saṃkruddho jāmadagnyo mahābalaḥ 05,181.015a tato 'haṃ bharataśreṣṭha saṃnyaṣīdaṃ rathottame 05,181.015c atha māṃ kaśmalāviṣṭaṃ sūtas tūrṇam apāvahat 05,181.015e gorutaṃ bharataśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitam 05,181.016a tato mām apayātaṃ vai bhṛśaṃ viddham acetasam 05,181.016c rāmasyānucarā hṛṣṭāḥ sarve dṛṣṭvā pracukruśuḥ 05,181.016e akṛtavraṇaprabhṛtayaḥ kāśikanyā ca bhārata 05,181.017a tatas tu labdhasaṃjño 'haṃ jñātvā sūtam athābruvam 05,181.017c yāhi sūta yato rāmaḥ sajjo 'haṃ gatavedanaḥ 05,181.018a tato mām avahat sūto hayaiḥ paramaśobhitaiḥ 05,181.018c nṛtyadbhir iva kauravya mārutapratimair gatau 05,181.019a tato 'haṃ rāmam āsādya bāṇajālena kaurava 05,181.019c avākiraṃ susaṃrabdhaḥ saṃrabdhaṃ vijigīṣayā 05,181.020a tān āpatata evāsau rāmo bāṇān ajihmagān 05,181.020c bāṇair evācchinat tūrṇam ekaikaṃ tribhir āhave 05,181.021a tatas te mṛditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṃśitāḥ 05,181.021c rāmabāṇair dvidhā chinnāḥ śataśo 'tha mahāhave 05,181.022a tataḥ punaḥ śaraṃ dīptaṃ suprabhaṃ kālasaṃmitam 05,181.022c asṛjaṃ jāmadagnyāya rāmāyāhaṃ jighāṃsayā 05,181.023a tena tv abhihato gāḍhaṃ bāṇacchedavaśaṃ gataḥ 05,181.023c mumoha sahasā rāmo bhūmau ca nipapāta ha 05,181.024a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ rāme bhūtalam āśrite 05,181.024c jagad bhārata saṃvignaṃ yathārkapatane 'bhavat 05,181.025a tata enaṃ susaṃvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ 05,181.025c tapodhanās te sahasā kāśyā ca bhṛgunandanam 05,181.026a ta enaṃ saṃpariṣvajya śanair āśvāsayaṃs tadā 05,181.026c pāṇibhir jalaśītaiś ca jayāśīrbhiś ca kaurava 05,181.027a tataḥ sa vihvalo vākyaṃ rāma utthāya mābravīt 05,181.027c tiṣṭha bhīṣma hato 'sīti bāṇaṃ saṃdhāya kārmuke 05,181.028a sa mukto nyapatat tūrṇaṃ pārśve savye mahāhave 05,181.028c yenāhaṃ bhṛśasaṃvigno vyāghūrṇita iva drumaḥ 05,181.029a hatvā hayāṃs tato rājañ śīghrāstreṇa mahāhave 05,181.029c avākiran māṃ viśrabdho bāṇais tair lomavāhibhiḥ 05,181.030a tato 'ham api śīghrāstraṃ samare 'prativāraṇam 05,181.030c avāsṛjaṃ mahābāho te 'ntarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ 05,181.030e rāmasya mama caivāśu vyomāvṛtya samantataḥ 05,181.031a na sma sūryaḥ pratapati śarajālasamāvṛtaḥ 05,181.031c mātariśvāntare tasmin megharuddha ivānadat 05,181.032a tato vāyoḥ prakampāc ca sūryasya ca marīcibhiḥ 05,181.032c abhitāpāt svabhāvāc ca pāvakaḥ samajāyata 05,181.033a te śarāḥ svasamutthena pradīptāś citrabhānunā 05,181.033c bhūmau sarve tadā rājan bhasmabhūtāḥ prapedire 05,181.034a tadā śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 05,181.034c ayutāny atha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava 05,181.034e rāmaḥ śarāṇāṃ saṃkruddho mayi tūrṇam apātayat 05,181.035a tato 'haṃ tān api raṇe śarair āśīviṣopamaiḥ 05,181.035c saṃchidya bhūmau nṛpate 'pātayaṃ pannagān iva 05,181.036a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tadā bharatasattama 05,181.036c saṃdhyākāle vyatīte tu vyapāyāt sa ca me guruḥ 05,182.001 bhīṣma uvāca 05,182.001a samāgatasya rāmeṇa punar evātidāruṇam 05,182.001c anyedyus tumulaṃ yuddhaṃ tadā bharatasattama 05,182.002a tato divyāstravic chūro divyāny astrāṇy anekaśaḥ 05,182.002c ayojayata dharmātmā divase divase vibhuḥ 05,182.003a tāny ahaṃ tatpratīghātair astrair astrāṇi bhārata 05,182.003c vyadhamaṃ tumule yuddhe prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān 05,182.004a astrair astreṣu bahudhā hateṣv atha ca bhārgavaḥ 05,182.004c akrudhyata mahātejās tyaktaprāṇaḥ sa saṃyuge 05,182.005a tataḥ śaktiṃ prāhiṇod ghorarūpām; astrai ruddho jāmadagnyo mahātmā 05,182.005c kālotsṛṣṭāṃ prajvalitām ivolkāṃ; saṃdīptāgrāṃ tejasāvṛtya lokān 05,182.006a tato 'haṃ tām iṣubhir dīpyamānaiḥ; samāyāntīm antakālārkadīptām 05,182.006c chittvā tridhā pātayām āsa bhūmau; tato vavau pavanaḥ puṇyagandhiḥ 05,182.007a tasyāṃ chinnāyāṃ krodhadīpto 'tha rāmaḥ; śaktīr ghorāḥ prāhiṇod dvādaśānyāḥ 05,182.007c tāsāṃ rūpaṃ bhārata nota śakyaṃ; tejasvitvāl lāghavāc caiva vaktum 05,182.008a kiṃ tv evāhaṃ vihvalaḥ saṃpradṛśya; digbhyaḥ sarvās tā maholkā ivāgneḥ 05,182.008c nānārūpās tejasogreṇa dīptā; yathādityā dvādaśa lokasaṃkṣaye 05,182.009a tato jālaṃ bāṇamayaṃ vivṛtya; saṃdṛśya bhittvā śarajālena rājan 05,182.009c dvādaśeṣūn prāhiṇavaṃ raṇe 'haṃ; tataḥ śaktīr vyadhamaṃ ghorarūpāḥ 05,182.010a tato 'parā jāmadagnyo mahātmā; śaktīr ghorāḥ prākṣipad dhemadaṇḍāḥ 05,182.010b*0581_01 rūpaṃ tāsāṃ paśyati tatra lokaḥ 05,182.010b*0581_02 sarvās tā vai tīkṣṇarūpā vikośāḥ 05,182.010c vicitritāḥ kāñcanapaṭṭanaddhā; yathā maholkā jvalitās tathā tāḥ 05,182.011a tāś cāpy ugrāś carmaṇā vārayitvā; khaḍgenājau pātitā me narendra 05,182.011c bāṇair divyair jāmadagnyasya saṃkhye; divyāṃś cāśvān abhyavarṣaṃ sasūtān 05,182.012a nirmuktānāṃ pannagānāṃ sarūpā; dṛṣṭvā śaktīr hemacitrā nikṛttāḥ 05,182.012c prāduścakre divyam astraṃ mahātmā; krodhāviṣṭo haihayeśapramāthī 05,182.013a tataḥ śreṇyaḥ śalabhānām ivogrāḥ; samāpetur viśikhānāṃ pradīptāḥ 05,182.013c samācinoc cāpi bhṛśaṃ śarīraṃ; hayān sūtaṃ sarathaṃ caiva mahyam 05,182.014a rathaḥ śarair me nicitaḥ sarvato 'bhūt; tathā hayāḥ sārathiś caiva rājan 05,182.014c yugaṃ ratheṣā ca tathaiva cakre; tathaivākṣaḥ śarakṛtto 'tha bhagnaḥ 05,182.015a tatas tasmin bāṇavarṣe vyatīte; śaraugheṇa pratyavarṣaṃ guruṃ tam 05,182.015c sa vikṣato mārgaṇair brahmarāśir; dehād ajasraṃ mumuce bhūri raktam 05,182.016a yathā rāmo bāṇajālābhitaptas; tathaivāhaṃ subhṛśaṃ gāḍhaviddhaḥ 05,182.016c tato yuddhaṃ vyaramac cāparāhṇe; bhānāv astaṃ prārthayāne mahīdhram 05,183.001 bhīṣma uvāca 05,183.001a tataḥ prabhāte rājendra sūrye vimala udgate 05,183.001c bhārgavasya mayā sārdhaṃ punar yuddham avartata 05,183.002a tato bhrānte rathe tiṣṭhan rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 05,183.002c vavarṣa śaravarṣāṇi mayi śakra ivācale 05,183.003a tena sūto mama suhṛc charavarṣeṇa tāḍitaḥ 05,183.003c nipapāta rathopasthe mano mama viṣādayan 05,183.004a tataḥ sūtaḥ sa me 'tyarthaṃ kaśmalaṃ prāviśan mahat 05,183.004c pṛthivyāṃ ca śarāghātān nipapāta mumoha ca 05,183.005a tataḥ sūto 'jahāt prāṇān rāmabāṇaprapīḍitaḥ 05,183.005c muhūrtād iva rājendra māṃ ca bhīr āviśat tadā 05,183.006a tataḥ sūte hate rājan kṣipatas tasya me śarān 05,183.006c pramattamanaso rāmaḥ prāhiṇon mṛtyusaṃmitān 05,183.007a tataḥ sūtavyasaninaṃ viplutaṃ māṃ sa bhārgavaḥ 05,183.007c śareṇābhyahanad gāḍhaṃ vikṛṣya balavad dhanuḥ 05,183.008a sa me jatrvantare rājan nipatya rudhirāśanaḥ 05,183.008c mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalam 05,183.009a matvā tu nihataṃ rāmas tato māṃ bharatarṣabha 05,183.009c meghavad vyanadac coccair jahṛṣe ca punaḥ punaḥ 05,183.010a tathā tu patite rājan mayi rāmo mudā yutaḥ 05,183.010c udakrośan mahānādaṃ saha tair anuyāyibhiḥ 05,183.011a mama tatrābhavan ye tu kauravāḥ pārśvataḥ sthitāḥ 05,183.011c āgatā ye ca yuddhaṃ taj janās tatra didṛkṣavaḥ 05,183.011e ārtiṃ paramikāṃ jagmus te tadā mayi pātite 05,183.012a tato 'paśyaṃ pātito rājasiṃha; dvijān aṣṭau sūryahutāśanābhān 05,183.012c te māṃ samantāt parivārya tasthuḥ; svabāhubhiḥ parigṛhyājimadhye 05,183.013a rakṣyamāṇaś ca tair viprair nāhaṃ bhūmim upāspṛśam 05,183.013c antarikṣe sthito hy asmi tair viprair bāndhavair iva 05,183.013e svapann ivāntarikṣe ca jalabindubhir ukṣitaḥ 05,183.014a tatas te brāhmaṇā rājann abruvan parigṛhya mām 05,183.014c mā bhair iti samaṃ sarve svasti te 'stv iti cāsakṛt 05,183.015a tatas teṣām ahaṃ vāgbhis tarpitaḥ sahasotthitaḥ 05,183.015c mātaraṃ saritāṃ śreṣṭhām apaśyaṃ ratham āsthitām 05,183.016a hayāś ca me saṃgṛhītās tayā vai; mahānadyā saṃyati kauravendra 05,183.016c pādau jananyāḥ pratipūjya cāhaṃ; tathārṣṭiṣeṇaṃ ratham abhyaroham 05,183.017a rarakṣa sā mama rathaṃ hayāṃś copaskarāṇi ca 05,183.017c tām ahaṃ prāñjalir bhūtvā punar eva vyasarjayam 05,183.018a tato 'haṃ svayam udyamya hayāṃs tān vātaraṃhasaḥ 05,183.018c ayudhyaṃ jāmadagnyena nivṛtte 'hani bhārata 05,183.019a tato 'haṃ bharataśreṣṭha vegavantaṃ mahābalam 05,183.019c amuñcaṃ samare bāṇaṃ rāmāya hṛdayacchidam 05,183.020a tato jagāma vasudhāṃ bāṇavegaprapīḍitaḥ 05,183.020c jānubhyāṃ dhanur utsṛjya rāmo mohavaśaṃ gataḥ 05,183.021a tatas tasmin nipatite rāme bhūrisahasrade 05,183.021c āvavrur jaladā vyoma kṣaranto rudhiraṃ bahu 05,183.022a ulkāś ca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ 05,183.022c arkaṃ ca sahasā dīptaṃ svarbhānur abhisaṃvṛṇot 05,183.023a vavuś ca vātāḥ paruṣāś calitā ca vasuṃdharā 05,183.023c gṛdhrā baḍāś ca kaṅkāś ca paripetur mudā yutāḥ 05,183.024a dīptāyāṃ diśi gomāyur dāruṇaṃ muhur unnadat 05,183.024c anāhatā dundubhayo vinedur bhṛśanisvanāḥ 05,183.025a etad autpātikaṃ ghoram āsīd bharatasattama 05,183.025c visaṃjñakalpe dharaṇīṃ gate rāme mahātmani 05,183.025d*0582_01 tato vai sahasotthāya rāmo mām abhyavartata 05,183.025d*0582_02 punar yuddhāya kauravya vihvalaḥ krodhamūrcchitaḥ 05,183.025d*0582_03 ādadāno mahābāhuḥ kārmukaṃ tālasaṃmitam 05,183.025d*0582_04 śaraṃ cāpy ṛṣayo 'thainaṃ mā rāmety abruvan vacaḥ 05,183.025d*0582_05 maharṣimatam āsthāya krodhāviṣṭo 'pi bhārgavaḥ 05,183.025d*0582_06 samāharad ameyātmā śaraṃ kālāntakopamam 05,183.026a tato ravir mandamarīcimaṇḍalo; jagāmāstaṃ pāṃsupuñjāvagāḍhaḥ 05,183.026c niśā vyagāhat sukhaśītamārutā; tato yuddhaṃ pratyavahārayāvaḥ 05,183.027a evaṃ rājann avahāro babhūva; tataḥ punar vimale 'bhūt sughoram 05,183.027c kālyaṃ kālyaṃ viṃśatiṃ vai dināni; tathaiva cānyāni dināni trīṇi 05,184.001 bhīṣma uvāca 05,184.001a tato 'haṃ niśi rājendra praṇamya śirasā tadā 05,184.001c brāhmaṇānāṃ pitṝṇāṃ ca devatānāṃ ca sarvaśaḥ 05,184.002a naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ rajanyāś ca viśāṃ pate 05,184.002c śayanaṃ prāpya rahite manasā samacintayam 05,184.003a jāmadagnyena me yuddham idaṃ paramadāruṇam 05,184.003c ahāni subahūny adya vartate sumahātyayam 05,184.004a na ca rāmaṃ mahāvīryaṃ śaknomi raṇamūrdhani 05,184.004c vijetuṃ samare vipraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam 05,184.005a yadi śakyo mayā jetuṃ jāmadagnyaḥ pratāpavān 05,184.005c daivatāni prasannāni darśayantu niśāṃ mama 05,184.006a tato 'haṃ niśi rājendra prasuptaḥ śaravikṣataḥ 05,184.006c dakṣiṇenaiva pārśvena prabhātasamaye iva 05,184.007a tato 'haṃ vipramukhyais tair yair asmi patito rathāt 05,184.007c utthāpito dhṛtaś caiva mā bhair iti ca sāntvitaḥ 05,184.008a ta eva māṃ mahārāja svapnadarśanam etya vai 05,184.008c parivāryābruvan vākyaṃ tan nibodha kurūdvaha 05,184.009a uttiṣṭha mā bhair gāṅgeya bhayaṃ te nāsti kiṃ cana 05,184.009c rakṣāmahe naravyāghra svaśarīraṃ hi no bhavān 05,184.010a na tvāṃ rāmo raṇe jetā jāmadagnyaḥ kathaṃ cana 05,184.010c tvam eva samare rāmaṃ vijetā bharatarṣabha 05,184.011a idam astraṃ sudayitaṃ pratyabhijñāsyate bhavān 05,184.011b*0583_01 upasthāsyati rājendra svayam eva tavānagha 05,184.011b*0583_02 yena śatrūn mahāvīryān praśāsiṣyasi kaurava 05,184.011c viditaṃ hi tavāpy etat pūrvasmin dehadhāraṇe 05,184.012a prājāpatyaṃ viśvakṛtaṃ prasvāpaṃ nāma bhārata 05,184.012c na hīdaṃ veda rāmo 'pi pṛthivyāṃ vā pumān kva cit 05,184.013a tat smarasva mahābāho bhṛśaṃ saṃyojayasva ca 05,184.013c na ca rāmaḥ kṣayaṃ gantā tenāstreṇa narādhipa 05,184.014a enasā ca na yogaṃ tvaṃ prāpsyase jātu mānada 05,184.014c svapsyate jāmadagnyo 'sau tvadbāṇabalapīḍitaḥ 05,184.015a tato jitvā tvam evainaṃ punar utthāpayiṣyasi 05,184.015c astreṇa dayitenājau bhīṣma saṃbodhanena vai 05,184.016a evaṃ kuruṣva kauravya prabhāte ratham āsthitaḥ 05,184.016c prasuptaṃ vā mṛtaṃ vāpi tulyaṃ manyāmahe vayam 05,184.017a na ca rāmeṇa martavyaṃ kadā cid api pārthiva 05,184.017c tataḥ samutpannam idaṃ prasvāpaṃ yujyatām iti 05,184.018a ity uktvāntarhitā rājan sarva eva dvijottamāḥ 05,184.018c aṣṭau sadṛśarūpās te sarve bhāsvaramūrtayaḥ 05,185.001 bhīṣma uvāca 05,185.001a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ pratibuddho 'smi bhārata 05,185.001c taṃ ca saṃcintya vai svapnam avāpaṃ harṣam uttamam 05,185.002a tataḥ samabhavad yuddhaṃ mama tasya ca bhārata 05,185.002c tumulaṃ sarvabhūtānāṃ lomaharṣaṇam adbhutam 05,185.003a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vavarṣa mayi bhārgavaḥ 05,185.003c nyavārayam ahaṃ taṃ ca śarajālena bhārata 05,185.004a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ punar eva mahātapāḥ 05,185.004c hyastanenaiva kopena śaktiṃ vai prāhiṇon mayi 05,185.005a indrāśanisamasparśāṃ yamadaṇḍopamaprabhām 05,185.005c jvalantīm agnivat saṃkhye lelihānāṃ samantataḥ 05,185.006a tato bharataśārdūla dhiṣṇyam ākāśagaṃ yathā 05,185.006c sā mām abhyahanat tūrṇam aṃsadeśe ca bhārata 05,185.007a athāsṛṅ me 'sravad ghoraṃ girer gairikadhātuvat 05,185.007c rāmeṇa sumahābāho kṣatasya kṣatajekṣaṇa 05,185.008a tato 'haṃ jāmadagnyāya bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ 05,185.008c preṣayaṃ mṛtyusaṃkāśaṃ bāṇaṃ sarpaviṣopamam 05,185.009a sa tenābhihato vīro lalāṭe dvijasattamaḥ 05,185.009c aśobhata mahārāja saśṛṅga iva parvataḥ 05,185.010a sa saṃrabdhaḥ samāvṛtya bāṇaṃ kālāntakopamam 05,185.010c saṃdadhe balavat kṛṣya ghoraṃ śatrunibarhaṇam 05,185.011a sa vakṣasi papātograḥ śaro vyāla iva śvasan 05,185.011c mahīṃ rājaṃs tataś cāham agacchaṃ rudhirāvilaḥ 05,185.012a avāpya tu punaḥ saṃjñāṃ jāmadagnyāya dhīmate 05,185.012c prāhiṇvaṃ vimalāṃ śaktiṃ jvalantīm aśanīm iva 05,185.013a sā tasya dvijamukhyasya nipapāta bhujāntare 05,185.013c vihvalaś cābhavad rājan vepathuś cainam āviśat 05,185.014a tata enaṃ pariṣvajya sakhā vipro mahātapāḥ 05,185.014c akṛtavraṇaḥ śubhair vākyair āśvāsayad anekadhā 05,185.015a samāśvastas tadā rāmaḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ 05,185.015c prāduścakre tadā brāhmaṃ paramāstraṃ mahāvrataḥ 05,185.016a tatas tatpratighātārthaṃ brāhmam evāstram uttamam 05,185.016c mayā prayuktaṃ jajvāla yugāntam iva darśayat 05,185.017a tayor brahmāstrayor āsīd antarā vai samāgamaḥ 05,185.017c asaṃprāpyaiva rāmaṃ ca māṃ ca bhāratasattama 05,185.018a tato vyomni prādurabhūt teja eva hi kevalam 05,185.018c bhūtāni caiva sarvāṇi jagmur ārtiṃ viśāṃ pate 05,185.019a ṛṣayaś ca sagandharvā devatāś caiva bhārata 05,185.019c saṃtāpaṃ paramaṃ jagmur astratejobhipīḍitāḥ 05,185.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā 05,185.020c saṃtaptāni ca bhūtāni viṣādaṃ jagmur uttamam 05,185.021a prajajvāla nabho rājan dhūmāyante diśo daśa 05,185.021c na sthātum antarikṣe ca śekur ākāśagās tadā 05,185.022a tato hāhākṛte loke sadevāsurarākṣase 05,185.022c idam antaram ity eva yoktukāmo 'smi bhārata 05,185.023a prasvāpam astraṃ dayitaṃ vacanād brahmavādinām 05,185.023c cintitaṃ ca tad astraṃ me manasi pratyabhāt tadā 05,186.001 bhīṣma uvāca 05,186.001a tato halahalāśabdo divi rājan mahān abhūt 05,186.001c prasvāpaṃ bhīṣma mā srākṣīr iti kauravanandana 05,186.002a ayuñjam eva caivāhaṃ tad astraṃ bhṛgunandane 05,186.002c prasvāpaṃ māṃ prayuñjānaṃ nārado vākyam abravīt 05,186.003a ete viyati kauravya divi devagaṇāḥ sthitāḥ 05,186.003c te tvāṃ nivārayanty adya prasvāpaṃ mā prayojaya 05,186.004a rāmas tapasvī brahmaṇyo brāhmaṇaś ca guruś ca te 05,186.004c tasyāvamānaṃ kauravya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana 05,186.005a tato 'paśyaṃ diviṣṭhān vai tān aṣṭau brahmavādinaḥ 05,186.005c te māṃ smayanto rājendra śanakair idam abruvan 05,186.006a yathāha bharataśreṣṭha nāradas tat tathā kuru 05,186.006c etad dhi paramaṃ śreyo lokānāṃ bharatarṣabha 05,186.007a tataś ca pratisaṃhṛtya tad astraṃ svāpanaṃ mṛdhe 05,186.007c brahmāstraṃ dīpayāṃ cakre tasmin yudhi yathāvidhi 05,186.008a tato rāmo ruṣito rājaputra; dṛṣṭvā tad astraṃ vinivartitaṃ vai 05,186.008c jito 'smi bhīṣmeṇa sumandabuddhir; ity eva vākyaṃ sahasā vyamuñcat 05,186.009a tato 'paśyat pitaraṃ jāmadagnyaḥ; pitus tathā pitaraṃ tasya cānyam 05,186.009c ta evainaṃ saṃparivārya tasthur; ūcuś cainaṃ sāntvapūrvaṃ tadānīm 05,186.010a mā smaivaṃ sāhasaṃ vatsa punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana 05,186.010c bhīṣmeṇa saṃyugaṃ gantuṃ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ 05,186.011a kṣatriyasya tu dharmo 'yaṃ yad yuddhaṃ bhṛgunandana 05,186.011c svādhyāyo vratacaryā ca brāhmaṇānāṃ paraṃ dhanam 05,186.012a idaṃ nimitte kasmiṃś cid asmābhir upamantritam 05,186.012c śastradhāraṇam atyugraṃ tac ca kāryaṃ kṛtaṃ tvayā 05,186.013a vatsa paryāptam etāvad bhīṣmeṇa saha saṃyuge 05,186.013c vimardas te mahābāho vyapayāhi raṇād itaḥ 05,186.014a paryāptam etad bhadraṃ te tava kārmukadhāraṇam 05,186.014c visarjayaitad durdharṣa tapas tapyasva bhārgava 05,186.015a eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo devaiḥ sarvair nivāritaḥ 05,186.015c nivartasva raṇād asmād iti caiva pracoditaḥ 05,186.016a rāmeṇa saha mā yotsīr guruṇeti punaḥ punaḥ 05,186.016c na hi rāmo raṇe jetuṃ tvayā nyāyyaḥ kurūdvaha 05,186.016e mānaṃ kuruṣva gāṅgeya brāhmaṇasya raṇājire 05,186.017a vayaṃ tu guravas tubhyaṃ tatas tvāṃ vārayāmahe 05,186.017c bhīṣmo vasūnām anyatamo diṣṭyā jīvasi putraka 05,186.018a gāṅgeyaḥ śaṃtanoḥ putro vasur eṣa mahāyaśāḥ 05,186.018c kathaṃ tvayā raṇe jetuṃ rāma śakyo nivarta vai 05,186.019a arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puraṃdarasuto balī 05,186.019c naraḥ prajāpatir vīraḥ pūrvadevaḥ sanātanaḥ 05,186.020a savyasācīti vikhyātas triṣu lokeṣu vīryavān 05,186.020c bhīṣmamṛtyur yathākālaṃ vihito vai svayaṃbhuvā 05,186.021a evam uktaḥ sa pitṛbhiḥ pitṝn rāmo 'bravīd idam 05,186.021c nāhaṃ yudhi nivarteyam iti me vratam āhitam 05,186.022a na nivartitapūrvaṃ ca kadā cid raṇamūrdhani 05,186.022c nivartyatām āpageyaḥ kāmaṃ yuddhāt pitāmahāḥ 05,186.022e na tv ahaṃ vinivartiṣye yuddhād asmāt kathaṃ cana 05,186.023a tatas te munayo rājann ṛcīkapramukhās tadā 05,186.023c nāradenaiva sahitāḥ samāgamyedam abruvan 05,186.024a nivartasva raṇāt tāta mānayasva dvijottamān 05,186.024c nety avocam ahaṃ tāṃś ca kṣatradharmavyapekṣayā 05,186.025a mama vratam idaṃ loke nāhaṃ yuddhāt kathaṃ cana 05,186.025c vimukho vinivarteyaṃ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ 05,186.026a nāhaṃ lobhān na kārpaṇyān na bhayān nārthakāraṇāt 05,186.026c tyajeyaṃ śāśvataṃ dharmam iti me niścitā matiḥ 05,186.027a tatas te munayaḥ sarve nāradapramukhā nṛpa 05,186.027c bhāgīrathī ca me mātā raṇamadhyaṃ prapedire 05,186.028a tathaivāttaśaro dhanvī tathaiva dṛḍhaniścayaḥ 05,186.028c sthito 'ham āhave yoddhuṃ tatas te rāmam abruvan 05,186.028e sametya sahitā bhūyaḥ samare bhṛgunandanam 05,186.029a nāvanītaṃ hi hṛdayaṃ viprāṇāṃ śāmya bhārgava 05,186.029c rāma rāma nivartasva yuddhād asmād dvijottama 05,186.029e avadhyo hi tvayā bhīṣmas tvaṃ ca bhīṣmasya bhārgava 05,186.030a evaṃ bruvantas te sarve pratirudhya raṇājiram 05,186.030c nyāsayāṃ cakrire śastraṃ pitaro bhṛgunandanam 05,186.031a tato 'haṃ punar evātha tān aṣṭau brahmavādinaḥ 05,186.031c adrākṣaṃ dīpyamānān vai grahān aṣṭāv ivoditān 05,186.032a te māṃ sapraṇayaṃ vākyam abruvan samare sthitam 05,186.032c praihi rāmaṃ mahābāho guruṃ lokahitaṃ kuru 05,186.033a dṛṣṭvā nivartitaṃ rāmaṃ suhṛdvākyena tena vai 05,186.033c lokānāṃ ca hitaṃ kurvann aham apy ādade vacaḥ 05,186.034a tato 'haṃ rāmam āsādya vavande bhṛśavikṣataḥ 05,186.034c rāmaś cābhyutsmayan premṇā mām uvāca mahātapāḥ 05,186.035a tvatsamo nāsti loke 'smin kṣatriyaḥ pṛthivīcaraḥ 05,186.035c gamyatāṃ bhīṣma yuddhe 'smiṃs toṣito 'haṃ bhṛśaṃ tvayā 05,186.036a mama caiva samakṣaṃ tāṃ kanyām āhūya bhārgavaḥ 05,186.036c uvāca dīnayā vācā madhye teṣāṃ tapasvinām 05,187.001 rāma uvāca 05,187.001a pratyakṣam etal lokānāṃ sarveṣām eva bhāmini 05,187.001c yathā mayā paraṃ śaktyā kṛtaṃ vai pauruṣaṃ mahat 05,187.002a na caiva yudhi śaknomi bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam 05,187.002c viśeṣayitum atyartham uttamāstrāṇi darśayan 05,187.003a eṣā me paramā śaktir etan me paramaṃ balam 05,187.003c yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre kim anyad vā karomi te 05,187.004a bhīṣmam eva prapadyasva na te 'nyā vidyate gatiḥ 05,187.004c nirjito hy asmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā 05,187.005 bhīṣma uvāca 05,187.005a evam uktvā tato rāmo viniḥśvasya mahāmanāḥ 05,187.005c tūṣṇīm āsīt tadā kanyā provāca bhṛgunandanam 05,187.006a bhagavann evam evaitad yathāha bhagavāṃs tathā 05,187.006c ajeyo yudhi bhīṣmo 'yam api devair udāradhīḥ 05,187.007a yathāśakti yathotsāhaṃ mama kāryaṃ kṛtaṃ tvayā 05,187.007c anidhāya raṇe vīryam astrāṇi vividhāni ca 05,187.008a na caiṣa śakyate yuddhe viśeṣayitum antataḥ 05,187.008c na cāham enaṃ yāsyāmi punar bhīṣmaṃ kathaṃ cana 05,187.009a gamiṣyāmi tu tatrāhaṃ yatra bhīṣmaṃ tapodhana 05,187.009c samare pātayiṣyāmi svayam eva bhṛgūdvaha 05,187.010a evam uktvā yayau kanyā roṣavyākulalocanā 05,187.010c tapase dhṛtasaṃkalpā mama cintayatī vadham 05,187.011a tato mahendraṃ saha tair munibhir bhṛgusattamaḥ 05,187.011c yathāgataṃ yayau rāmo mām upāmantrya bhārata 05,187.012a tato 'haṃ ratham āruhya stūyamāno dvijātibhiḥ 05,187.012c praviśya nagaraṃ mātre satyavatyai nyavedayam 05,187.012e yathāvṛttaṃ mahārāja sā ca māṃ pratyanandata 05,187.013a puruṣāṃś cādiśaṃ prājñān kanyāvṛttāntakarmaṇi 05,187.013c divase divase hy asyā gatajalpitaceṣṭitam 05,187.013e pratyāharaṃś ca me yuktāḥ sthitāḥ priyahite mama 05,187.014a yadaiva hi vanaṃ prāyāt kanyā sā tapase dhṛtā 05,187.014c tadaiva vyathito dīno gatacetā ivābhavam 05,187.015a na hi māṃ kṣatriyaḥ kaś cid vīryeṇa vijayed yudhi 05,187.015c ṛte brahmavidas tāta tapasā saṃśitavratāt 05,187.016a api caitan mayā rājan nārade 'pi niveditam 05,187.016c vyāse caiva bhayāt kāryaṃ tau cobhau mām avocatām 05,187.017a na viṣādas tvayā kāryo bhīṣma kāśisutāṃ prati 05,187.017c daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet 05,187.018a sā tu kanyā mahārāja praviśyāśramamaṇḍalam 05,187.018c yamunātīram āśritya tapas tepe 'timānuṣam 05,187.019a nirāhārā kṛśā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī 05,187.019c ṣaṇ māsān vāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā 05,187.020a yamunātīram āsādya saṃvatsaram athāparam 05,187.020c udavāsaṃ nirāhārā pārayām āsa bhāminī 05,187.021a śīrṇaparṇena caikena pārayām āsa cāparam 05,187.021c saṃvatsaraṃ tīvrakopā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā 05,187.022a evaṃ dvādaśa varṣāṇi tāpayām āsa rodasī 05,187.022c nivartyamānāpi tu sā jñātibhir naiva śakyate 05,187.023a tato 'gamad vatsabhūmiṃ siddhacāraṇasevitām 05,187.023c āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām 05,187.024a tatra puṇyeṣu deśeṣu sāplutāṅgī divāniśam 05,187.024c vyacarat kāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī 05,187.025a nandāśrame mahārāja tatolūkāśrame śubhe 05,187.025c cyavanasyāśrame caiva brahmaṇaḥ sthāna eva ca 05,187.026a prayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha 05,187.026c bhogavatyāṃ tathā rājan kauśikasyāśrame tathā 05,187.027a māṇḍavyasyāśrame rājan dilīpasyāśrame tathā 05,187.027c rāmahrade ca kauravya pailagārgyasya cāśrame 05,187.028a eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṃ pate 05,187.028c āplāvayata gātrāṇi tīvram āsthāya vai tapaḥ 05,187.029a tām abravīt kauraveya mama mātā jalotthitā 05,187.029c kimarthaṃ kliśyase bhadre tathyam etad bravīhi me 05,187.030a sainām athābravīd rājan kṛtāñjalir aninditā 05,187.030c bhīṣmo rāmeṇa samare na jitaś cārulocane 05,187.031a ko 'nyas tam utsahej jetum udyateṣuṃ mahīpatim 05,187.031c sāhaṃ bhīṣmavināśāya tapas tapsye sudāruṇam 05,187.032a carāmi pṛthivīṃ devi yathā hanyām ahaṃ nṛpam 05,187.032c etad vrataphalaṃ dehe parasmin syād yathā hi me 05,187.033a tato 'bravīt sāgaragā jihmaṃ carasi bhāmini 05,187.033c naiṣa kāmo 'navadyāṅgi śakyaḥ prāptuṃ tvayābale 05,187.034a yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai vratam 05,187.034c vratasthā ca śarīraṃ tvaṃ yadi nāma vimokṣyasi 05,187.034e nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikodakā 05,187.035a dustīrthā cānabhijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī 05,187.035c bhīmagrāhavatī ghorā sarvabhūtabhayaṃkarī 05,187.036a evam uktvā tato rājan kāśikanyāṃ nyavartata 05,187.036c mātā mama mahābhāgā smayamāneva bhāminī 05,187.037a kadā cid aṣṭame māsi kadā cid daśame tathā 05,187.037c na prāśnītodakam api punaḥ sā varavarṇinī 05,187.038a sā vatsabhūmiṃ kauravya tīrthalobhāt tatas tataḥ 05,187.038c patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā 05,187.039a sā nadī vatsabhūmyāṃ tu prathitāmbeti bhārata 05,187.039c vārṣikī grāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā 05,187.040a sā kanyā tapasā tena bhāgārdhena vyajāyata 05,187.040c nadī ca rājan vatseṣu kanyā caivābhavat tadā 05,188.001 bhīṣma uvāca 05,188.001a tatas te tāpasāḥ sarve tapase dhṛtaniścayām 05,188.001c dṛṣṭvā nyavartayaṃs tāta kiṃ kāryam iti cābruvan 05,188.002a tān uvāca tataḥ kanyā tapovṛddhān ṛṣīṃs tadā 05,188.002c nirākṛtāsmi bhīṣmeṇa bhraṃśitā patidharmataḥ 05,188.003a vadhārthaṃ tasya dīkṣā me na lokārthaṃ tapodhanāḥ 05,188.003c nihatya bhīṣmaṃ gaccheyaṃ śāntim ity eva niścayaḥ 05,188.004a yatkṛte duḥkhavasatim imāṃ prāptāsmi śāśvatīm 05,188.004c patilokād vihīnā ca naiva strī na pumān iha 05,188.005a nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ nivarteyaṃ tapodhanāḥ 05,188.005c eṣa me hṛdi saṃkalpo yadartham idam udyatam 05,188.006a strībhāve parinirviṇṇā puṃstvārthe kṛtaniścayā 05,188.006c bhīṣme praticikīrṣāmi nāsmi vāryeti vai punaḥ 05,188.007a tāṃ devo darśayām āsa śūlapāṇir umāpatiḥ 05,188.007c madhye teṣāṃ maharṣīṇāṃ svena rūpeṇa bhāminīm 05,188.008a chandyamānā vareṇātha sā vavre matparājayam 05,188.008c vadhiṣyasīti tāṃ devaḥ pratyuvāca manasvinīm 05,188.009a tataḥ sā punar evātha kanyā rudram uvāca ha 05,188.009c upapadyet kathaṃ deva striyo mama jayo yudhi 05,188.009e strībhāvena ca me gāḍhaṃ manaḥ śāntam umāpate 05,188.010a pratiśrutaś ca bhūteśa tvayā bhīṣmaparājayaḥ 05,188.010c yathā sa satyo bhavati tathā kuru vṛṣadhvaja 05,188.010e yathā hanyāṃ samāgamya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi 05,188.011a tām uvāca mahādevaḥ kanyāṃ kila vṛṣadhvajaḥ 05,188.011c na me vāg anṛtaṃ bhadre prāha satyaṃ bhaviṣyati 05,188.012a vadhiṣyasi raṇe bhīṣmaṃ puruṣatvaṃ ca lapsyase 05,188.012c smariṣyasi ca tat sarvaṃ deham anyaṃ gatā satī 05,188.013a drupadasya kule jātā bhaviṣyasi mahārathaḥ 05,188.013c śīghrāstraś citrayodhī ca bhaviṣyasi susaṃmataḥ 05,188.014a yathoktam eva kalyāṇi sarvam etad bhaviṣyati 05,188.014c bhaviṣyasi pumān paścāt kasmāc cit kālaparyayāt 05,188.015a evam uktvā mahātejāḥ kapardī vṛṣabhadhvajaḥ 05,188.015c paśyatām eva viprāṇāṃ tatraivāntaradhīyata 05,188.016a tataḥ sā paśyatāṃ teṣāṃ maharṣīṇām aninditā 05,188.016c samāhṛtya vanāt tasmāt kāṣṭhāni varavarṇinī 05,188.017a citāṃ kṛtvā sumahatīṃ pradāya ca hutāśanam 05,188.017c pradīpte 'gnau mahārāja roṣadīptena cetasā 05,188.018a uktvā bhīṣmavadhāyeti praviveśa hutāśanam 05,188.018c jyeṣṭhā kāśisutā rājan yamunām abhito nadīm 05,189.001 duryodhana uvāca 05,189.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeya kanyā bhūtvā satī tadā 05,189.001c puruṣo 'bhavad yudhi śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 05,189.002 bhīṣma uvāca 05,189.002a bhāryā tu tasya rājendra drupadasya mahīpateḥ 05,189.002c mahiṣī dayitā hy āsīd aputrā ca viśāṃ pate 05,189.003a etasminn eva kāle tu drupado vai mahīpatiḥ 05,189.003c apatyārthaṃ mahārāja toṣayām āsa śaṃkaram 05,189.004a asmadvadhārthaṃ niścitya tapo ghoraṃ samāsthitaḥ 05,189.004c lebhe kanyāṃ mahādevāt putro me syād iti bruvan 05,189.005a bhagavan putram icchāmi bhīṣmaṃ praticikīrṣayā 05,189.005c ity ukto devadevena strīpumāṃs te bhaviṣyati 05,189.006a nivartasva mahīpāla naitaj jātv anyathā bhavet 05,189.006c sa tu gatvā ca nagaraṃ bhāryām idam uvāca ha 05,189.007a kṛto yatno mayā devi putrārthe tapasā mahān 05,189.007c kanyā bhūtvā pumān bhāvī iti cokto 'smi śaṃbhunā 05,189.008a punaḥ punar yācyamāno diṣṭam ity abravīc chivaḥ 05,189.008c na tad anyad dhi bhavitā bhavitavyaṃ hi tat tathā 05,189.009a tataḥ sā niyatā bhūtvā ṛtukāle manasvinī 05,189.009c patnī drupadarājasya drupadaṃ saṃviveśa ha 05,189.010a lebhe garbhaṃ yathākālaṃ vidhidṛṣṭena hetunā 05,189.010c pārṣatāt sā mahīpāla yathā māṃ nārado 'bravīt 05,189.011a tato dadhāra taṃ garbhaṃ devī rājīvalocanā 05,189.011c tāṃ sa rājā priyāṃ bhāryāṃ drupadaḥ kurunandana 05,189.011e putrasnehān mahābāhuḥ sukhaṃ paryacarat tadā 05,189.011f*0584_01 sarvān abhiprāyakṛtān kāmāṃl lebhe ca kaurava 05,189.012a aputrasya tato rājño drupadasya mahīpateḥ 05,189.012b*0585_01 yathākālaṃ tu sā devī mahiṣī drupadasya ha 05,189.012c kanyāṃ pravararūpāṃ tāṃ prājāyata narādhipa 05,189.013a aputrasya tu rājñaḥ sā drupadasya yaśasvinī 05,189.013c khyāpayām āsa rājendra putro jāto mameti vai 05,189.014a tataḥ sa rājā drupadaḥ pracchannāyā narādhipa 05,189.014c putravat putrakāryāṇi sarvāṇi samakārayat 05,189.015a rakṣaṇaṃ caiva mantrasya mahiṣī drupadasya sā 05,189.015c cakāra sarvayatnena bruvāṇā putra ity uta 05,189.015e na hi tāṃ veda nagare kaś cid anyatra pārṣatāt 05,189.016a śraddadhāno hi tad vākyaṃ devasyādbhutatejasaḥ 05,189.016c chādayām āsa tāṃ kanyāṃ pumān iti ca so 'bravīt 05,189.017a jātakarmāṇi sarvāṇi kārayām āsa pārthivaḥ 05,189.017c puṃvad vidhānayuktāni śikhaṇḍīti ca tāṃ viduḥ 05,189.018a aham ekas tu cāreṇa vacanān nāradasya ca 05,189.018c jñātavān devavākyena ambāyās tapasā tathā 05,190.001 bhīṣma uvāca 05,190.001a cakāra yatnaṃ drupadaḥ sarvasmin svajane mahat 05,190.001c tato lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṃ gatā 05,190.001e iṣvastre caiva rājendra droṇaśiṣyo babhūva ha 05,190.002a tasya mātā mahārāja rājānaṃ varavarṇinī 05,190.002c codayām āsa bhāryārthaṃ kanyāyāḥ putravat tadā 05,190.003a tatas tāṃ pārṣato dṛṣṭvā kanyāṃ saṃprāptayauvanām 05,190.003c striyaṃ matvā tadā cintāṃ prapede saha bhāryayā 05,190.004 drupada uvāca 05,190.004a kanyā mameyaṃ saṃprāptā yauvanaṃ śokavardhinī 05,190.004c mayā pracchāditā ceyaṃ vacanāc chūlapāṇinaḥ 05,190.005a na tan mithyā mahārājñi bhaviṣyati kathaṃ cana 05,190.005c trailokyakartā kasmād dhi tan mṛṣā kartum arhati 05,190.006 bhāryovāca 05,190.006a yadi te rocate rājan vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ 05,190.006c śrutvedānīṃ prapadyethāḥ svakāryaṃ pṛṣatātmaja 05,190.007a kriyatām asya nṛpate vidhivad dārasaṃgrahaḥ 05,190.007c satyaṃ bhavati tad vākyam iti me niścitā matiḥ 05,190.008 bhīṣma uvāca 05,190.008a tatas tau niścayaṃ kṛtvā tasmin kārye 'tha dampatī 05,190.008c varayāṃ cakratuḥ kanyāṃ daśārṇādhipateḥ sutām 05,190.009a tato rājā drupado rājasiṃhaḥ; sarvān rājñaḥ kulataḥ saṃniśāmya 05,190.009c dāśārṇakasya nṛpates tanūjāṃ; śikhaṇḍine varayām āsa dārān 05,190.010a hiraṇyavarmeti nṛpo yo 'sau dāśārṇakaḥ smṛtaḥ 05,190.010c sa ca prādān mahīpālaḥ kanyāṃ tasmai śikhaṇḍine 05,190.011a sa ca rājā daśārṇeṣu mahān āsīn mahīpatiḥ 05,190.011c hiraṇyavarmā durdharṣo mahāseno mahāmanāḥ 05,190.012a kṛte vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama 05,190.012c yauvanaṃ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī 05,190.013a kṛtadāraḥ śikhaṇḍī tu kāmpilyaṃ punar āgamat 05,190.013c na ca sā veda tāṃ kanyāṃ kaṃ cit kālaṃ striyaṃ kila 05,190.014a hiraṇyavarmaṇaḥ kanyā jñātvā tāṃ tu śikhaṇḍinīm 05,190.014c dhātrīṇāṃ ca sakhīnāṃ ca vrīḍamānā nyavedayat 05,190.014e kanyāṃ pañcālarājasya sutāṃ tāṃ vai śikhaṇḍinīm 05,190.015a tatas tā rājaśārdūla dhātryo dāśārṇikās tadā 05,190.015c jagmur ārtiṃ parāṃ duḥkhāt preṣayām āsur eva ca 05,190.016a tato daśārṇādhipateḥ preṣyāḥ sarvaṃ nyavedayan 05,190.016c vipralambhaṃ yathāvṛttaṃ sa ca cukrodha pārthivaḥ 05,190.017a śikhaṇḍy api mahārāja puṃvad rājakule tadā 05,190.017c vijahāra mudā yuktaḥ strītvaṃ naivātirocayan 05,190.018a tataḥ katipayāhasya tac chrutvā bharatarṣabha 05,190.018c hiraṇyavarmā rājendra roṣād ārtiṃ jagāma ha 05,190.019a tato dāśārṇako rājā tīvrakopasamanvitaḥ 05,190.019c dūtaṃ prasthāpayām āsa drupadasya niveśane 05,190.020a tato drupadam āsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ 05,190.020c eka ekāntam utsārya raho vacanam abravīt 05,190.021a daśārṇarājo rājaṃs tvām idaṃ vacanam abravīt 05,190.021c abhiṣaṅgāt prakupito vipralabdhas tvayānagha 05,190.022a avamanyase māṃ nṛpate nūnaṃ durmantritaṃ tava 05,190.022c yan me kanyāṃ svakanyārthe mohād yācitavān asi 05,190.023a tasyādya vipralambhasya phalaṃ prāpnuhi durmate 05,190.023c eṣa tvāṃ sajanāmātyam uddharāmi sthiro bhava 05,190.023d*0586_01 avamatya ca vīryaṃ me kulaṃ cāritram eva ca 05,190.023d*0586_02 vipralambhas tvayāpūrvo manuṣyeṣu pravartitaḥ 05,190.023d*0586_03 kuru sarvāṇi kāryāṇi bhuṅkṣva bhogān anuttamān 05,190.023d*0586_04 abhiyāsyāmi śīghraṃ tvāṃ samuddhartuṃ sabāndhavam 05,191.001 bhīṣma uvāca 05,191.001a evam uktasya dūtena drupadasya tadā nṛpa 05,191.001c corasyeva gṛhītasya na prāvartata bhāratī 05,191.002a sa yatnam akarot tīvraṃ saṃbandhair anusāntvanaiḥ 05,191.002c dūtair madhurasaṃbhāṣair naitad astīti saṃdiśan 05,191.003a sa rājā bhūya evātha kṛtvā tattvata āgamam 05,191.003c kanyeti pāñcālasutāṃ tvaramāṇo 'bhiniryayau 05,191.004a tataḥ saṃpreṣayām āsa mitrāṇām amitaujasām 05,191.004c duhitur vipralambhaṃ taṃ dhātrīṇāṃ vacanāt tadā 05,191.005a tataḥ samudayaṃ kṛtvā balānāṃ rājasattamaḥ 05,191.005c abhiyāne matiṃ cakre drupadaṃ prati bhārata 05,191.006a tataḥ saṃmantrayām āsa mitraiḥ saha mahīpatiḥ 05,191.006c hiraṇyavarmā rājendra pāñcālyaṃ pārthivaṃ prati 05,191.007a tatra vai niścitaṃ teṣām abhūd rājñāṃ mahātmanām 05,191.007c tathyaṃ ced bhavati hy etat kanyā rājañ śikhaṇḍinī 05,191.007e baddhvā pāñcālarājānam ānayiṣyāmahe gṛhān 05,191.008a anyaṃ rājānam ādhāya pāñcāleṣu nareśvaram 05,191.008c ghātayiṣyāma nṛpatiṃ drupadaṃ saśikhaṇḍinam 05,191.009a sa tadā dūtam ājñāya punaḥ kṣattāram īśvaraḥ 05,191.009c prāsthāpayat pārṣatāya hanmīti tvāṃ sthiro bhava 05,191.010a sa prakṛtyā ca vai bhīruḥ kilbiṣī ca narādhipaḥ 05,191.010c bhayaṃ tīvram anuprāpto drupadaḥ pṛthivīpatiḥ 05,191.011a visṛjya dūtaṃ dāśārṇaṃ drupadaḥ śokakarśitaḥ 05,191.011c sametya bhāryāṃ rahite vākyam āha narādhipaḥ 05,191.012a bhayena mahatāviṣṭo hṛdi śokena cāhataḥ 05,191.012c pāñcālarājo dayitāṃ mātaraṃ vai śikhaṇḍinaḥ 05,191.013a abhiyāsyati māṃ kopāt saṃbandhī sumahābalaḥ 05,191.013c hiraṇyavarmā nṛpatiḥ karṣamāṇo varūthinīm 05,191.014a kim idānīṃ kariṣyāmi mūḍhaḥ kanyām imāṃ prati 05,191.014b*0587_01 upayāsyati hi kṣipraṃ sahāmātyair narādhipaḥ 05,191.014c śikhaṇḍī kila putras te kanyeti pariśaṅkitaḥ 05,191.015a iti niścitya tattvena samitraḥ sabalānugaḥ 05,191.015c vañcito 'smīti manvāno māṃ kiloddhartum icchati 05,191.016a kim atra tathyaṃ suśroṇi kiṃ mithyā brūhi śobhane 05,191.016c śrutvā tvattaḥ śubhe vākyaṃ saṃvidhāsyāmy ahaṃ tathā 05,191.017a ahaṃ hi saṃśayaṃ prāpto bālā ceyaṃ śikhaṇḍinī 05,191.017c tvaṃ ca rājñi mahat kṛcchraṃ saṃprāptā varavarṇini 05,191.018a sā tvaṃ sarvavimokṣāya tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ 05,191.018c tathā vidadhyāṃ suśroṇi kṛtyasyāsya śucismite 05,191.018e śikhaṇḍini ca mā bhais tvaṃ vidhāsye tatra tattvataḥ 05,191.019a kriyayāhaṃ varārohe vañcitaḥ putradharmataḥ 05,191.019c mayā dāśārṇako rājā vañcitaś ca mahīpatiḥ 05,191.019e tad ācakṣva mahābhāge vidhāsye tatra yad dhitam 05,191.020a jānatāpi narendreṇa khyāpanārthaṃ parasya vai 05,191.020c prakāśaṃ coditā devī pratyuvāca mahīpatim 05,192.001 bhīṣma uvāca 05,192.001a tataḥ śikhaṇḍino mātā yathātattvaṃ narādhipa 05,192.001c ācacakṣe mahābāho bhartre kanyāṃ śikhaṇḍinīm 05,192.002a aputrayā mayā rājan sapatnīnāṃ bhayād idam 05,192.002c kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣo vai niveditaḥ 05,192.003a tvayā caiva naraśreṣṭha tan me prītyānumoditam 05,192.003c putrakarma kṛtaṃ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha 05,192.003e bhāryā coḍhā tvayā rājan daśārṇādhipateḥ sutā 05,192.004a tvayā ca prāg abhihitaṃ devavākyārthadarśanāt 05,192.004c kanyā bhūtvā pumān bhāvīty evaṃ caitad upekṣitam 05,192.005a etac chrutvā drupado yajñasenaḥ; sarvaṃ tattvaṃ mantravidbhyo nivedya 05,192.005c mantraṃ rājā mantrayām āsa rājan; yad yad yuktaṃ rakṣaṇe vai prajānām 05,192.006a saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmin; dāśārṇake vai nṛpatau narendra 05,192.006c svayaṃ kṛtvā vipralambhaṃ yathāvan; mantraikāgro niścayaṃ vai jagāma 05,192.007a svabhāvaguptaṃ nagaram āpatkāle tu bhārata 05,192.007c gopayām āsa rājendra sarvataḥ samalaṃkṛtam 05,192.008a ārtiṃ ca paramāṃ rājā jagāma saha bhāryayā 05,192.008c daśārṇapatinā sārdhaṃ virodhe bharatarṣabha 05,192.009a kathaṃ saṃbandhinā sārdhaṃ na me syād vigraho mahān 05,192.009c iti saṃcintya manasā daivatāny arcayat tadā 05,192.010a taṃ tu dṛṣṭvā tadā rājan devī devaparaṃ tathā 05,192.010c arcāṃ prayuñjānam atho bhāryā vacanam abravīt 05,192.011a devānāṃ pratipattiś ca satyā sādhumatā sadā 05,192.011c sā tu duḥkhārṇavaṃ prāpya naḥ syād arcayatāṃ bhṛśam 05,192.012a daivatāni ca sarvāṇi pūjyantāṃ bhūridakṣiṇaiḥ 05,192.012c agnayaś cāpi hūyantāṃ dāśārṇapratiṣedhane 05,192.013a ayuddhena nivṛttiṃ ca manasā cintayābhibho 05,192.013c devatānāṃ prasādena sarvam etad bhaviṣyati 05,192.014a mantribhir mantritaṃ sārdhaṃ tvayā yat pṛthulocana 05,192.014c purasyāsyāvināśāya tac ca rājaṃs tathā kuru 05,192.015a daivaṃ hi mānuṣopetaṃ bhṛśaṃ sidhyati pārthiva 05,192.015c parasparavirodhāt tu nānayoḥ siddhir asti vai 05,192.016a tasmād vidhāya nagare vidhānaṃ sacivaiḥ saha 05,192.016c arcayasva yathākāmaṃ daivatāni viśāṃ pate 05,192.017a evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau dṛṣṭvā śokaparāyaṇau 05,192.017c śikhaṇḍinī tadā kanyā vrīḍiteva manasvinī 05,192.018a tataḥ sā cintayām āsa matkṛte duḥkhitāv ubhau 05,192.018c imāv iti tataś cakre matiṃ prāṇavināśane 05,192.019a evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā 05,192.019c jagāma bhavanaṃ tyaktvā gahanaṃ nirjanaṃ vanam 05,192.020a yakṣeṇarddhimatā rājan sthūṇākarṇena pālitam 05,192.020c tadbhayād eva ca jano visarjayati tad vanam 05,192.021a tatra sthūṇasya bhavanaṃ sudhāmṛttikalepanam 05,192.021c lājollāpikadhūmāḍhyam uccaprākāratoraṇam 05,192.022a tat praviśya śikhaṇḍī sā drupadasyātmajā nṛpa 05,192.022c anaśnatī bahutithaṃ śarīram upaśoṣayat 05,192.023a darśayām āsa tāṃ yakṣaḥ sthūṇo madhvakṣasaṃyutaḥ 05,192.023c kimartho 'yaṃ tavārambhaḥ kariṣye brūhi māciram 05,192.024a aśakyam iti sā yakṣaṃ punaḥ punar uvāca ha 05,192.024c kariṣyāmīti caināṃ sa pratyuvācātha guhyakaḥ 05,192.025a dhaneśvarasyānucaro varado 'smi nṛpātmaje 05,192.025c adeyam api dāsyāmi brūhi yat te vivakṣitam 05,192.026a tataḥ śikhaṇḍī tat sarvam akhilena nyavedayat 05,192.026c tasmai yakṣapradhānāya sthūṇākarṇāya bhārata 05,192.027a āpanno me pitā yakṣa nacirād vinaśiṣyati 05,192.027c abhiyāsyati saṃkruddho daśārṇādhipatir hi tam 05,192.028a mahābalo mahotsāhaḥ sa hemakavaco nṛpaḥ 05,192.028c tasmād rakṣasva māṃ yakṣa pitaraṃ mātaraṃ ca me 05,192.029a pratijñāto hi bhavatā duḥkhapratinayo mama 05,192.029c bhaveyaṃ puruṣo yakṣa tvatprasādād aninditaḥ 05,192.030a yāvad eva sa rājā vai nopayāti puraṃ mama 05,192.030c tāvad eva mahāyakṣa prasādaṃ kuru guhyaka 05,193.001 bhīṣma uvāca 05,193.001a śikhaṇḍivākyaṃ śrutvātha sa yakṣo bharatarṣabha 05,193.001c provāca manasā cintya daivenopanipīḍitaḥ 05,193.001e bhavitavyaṃ tathā tad dhi mama duḥkhāya kaurava 05,193.002a bhadre kāmaṃ kariṣyāmi samayaṃ tu nibodha me 05,193.002b*0588_01 svaṃ te puṃstvaṃ pradāsyāmi strītvaṃ dhārayitāsmi te 05,193.002c kiṃ cit kālāntaraṃ dāsye puṃliṅgaṃ svam idaṃ tava 05,193.002e āgantavyaṃ tvayā kāle satyam etad bravīmi te 05,193.003a prabhuḥ saṃkalpasiddho 'smi kāmarūpī vihaṃgamaḥ 05,193.003c matprasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalān 05,193.004a strīliṅgaṃ dhārayiṣyāmi tvadīyaṃ pārthivātmaje 05,193.004c satyaṃ me pratijānīhi kariṣyāmi priyaṃ tava 05,193.005 śikhaṇḍy uvāca 05,193.005a pratidāsyāmi bhagavaṃl liṅgaṃ punar idaṃ tava 05,193.005c kiṃ cit kālāntaraṃ strītvaṃ dhārayasva niśācara 05,193.006a pratiprayāte dāśārṇe pārthive hemavarmaṇi 05,193.006c kanyaivāhaṃ bhaviṣyāmi puruṣas tvaṃ bhaviṣyasi 05,193.007 bhīṣma uvāca 05,193.007a ity uktvā samayaṃ tatra cakrāte tāv ubhau nṛpa 05,193.007c anyonyasyānabhidrohe tau saṃkrāmayatāṃ tataḥ 05,193.008a strīliṅgaṃ dhārayām āsa sthūṇo yakṣo narādhipa 05,193.008c yakṣarūpaṃ ca tad dīptaṃ śikhaṇḍī pratyapadyata 05,193.009a tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṃstvam āsādya pārthiva 05,193.009c viveśa nagaraṃ hṛṣṭaḥ pitaraṃ ca samāsadat 05,193.009e yathāvṛttaṃ tu tat sarvam ācakhyau drupadasya ca 05,193.009f*0589_01 mātuś ca rahite rājan prasādaṃ yakṣajaṃ tathā 05,193.010a drupadas tasya tac chrutvā harṣam āhārayat param 05,193.010c sabhāryas tac ca sasmāra maheśvaravacas tadā 05,193.011a tataḥ saṃpreṣayām āsa daśārṇādhipater nṛpa 05,193.011c puruṣo 'yaṃ mama sutaḥ śraddhattāṃ me bhavān iti 05,193.012a atha dāśārṇako rājā sahasābhyāgamat tadā 05,193.012c pāñcālarājaṃ drupadaṃ duḥkhāmarṣasamanvitaḥ 05,193.013a tataḥ kāmpilyam āsādya daśārṇādhipatis tadā 05,193.013c preṣayām āsa satkṛtya dūtaṃ brahmavidāṃ varam 05,193.014a brūhi madvacanād dūta pāñcālyaṃ taṃ nṛpādhamam 05,193.014c yad vai kanyāṃ svakanyārthe vṛtavān asi durmate 05,193.014e phalaṃ tasyāvalepasya drakṣyasy adya na saṃśayaḥ 05,193.015a evam uktas tu tenāsau brāhmaṇo rājasattama 05,193.015c dūtaḥ prayāto nagaraṃ dāśārṇanṛpacoditaḥ 05,193.016a tata āsādayām āsa purodhā drupadaṃ pure 05,193.016c tasmai pāñcālako rājā gām arghyaṃ ca susatkṛtam 05,193.016e prāpayām āsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā 05,193.017a tāṃ pūjāṃ nābhyanandat sa vākyaṃ cedam uvāca ha 05,193.017c yad uktaṃ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā 05,193.018a yat te 'ham adhamācāra duhitrarthe 'smi vañcitaḥ 05,193.018c tasya pāpasya karaṇāt phalaṃ prāpnuhi durmate 05,193.019a dehi yuddhaṃ narapate mamādya raṇamūrdhani 05,193.019c uddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavam 05,193.020a tad upālambhasaṃyuktaṃ śrāvitaḥ kila pārthivaḥ 05,193.020c daśārṇapatidūtena mantrimadhye purodhasā 05,193.021a abravīd bharataśreṣṭha drupadaḥ praṇayānataḥ 05,193.021c yad āha māṃ bhavān brahman saṃbandhivacanād vacaḥ 05,193.021e tasyottaraṃ prativaco dūta eva vadiṣyati 05,193.022a tataḥ saṃpreṣayām āsa drupado 'pi mahātmane 05,193.022c hiraṇyavarmaṇe dūtaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam 05,193.023a samāgamya tu rājñā sa daśārṇapatinā tadā 05,193.023c tad vākyam ādade rājan yad uktaṃ drupadena ha 05,193.024a āgamaḥ kriyatāṃ vyaktaṃ kumāro vai suto mama 05,193.024c mithyaitad uktaṃ kenāpi tan na śraddheyam ity uta 05,193.025a tataḥ sa rājā drupadasya śrutvā; vimarśayukto yuvatīr variṣṭhāḥ 05,193.025c saṃpreṣayām āsa sucārurūpāḥ; śikhaṇḍinaṃ strī pumān veti vettum 05,193.026a tāḥ preṣitās tattvabhāvaṃ viditvā; prītyā rājñe tac chaśaṃsur hi sarvam 05,193.026c śikhaṇḍinaṃ puruṣaṃ kauravendra; daśārṇarājāya mahānubhāvam 05,193.027a tataḥ kṛtvā tu rājā sa āgamaṃ prītimān atha 05,193.027c saṃbandhinā samāgamya hṛṣṭo vāsam uvāsa ha 05,193.028a śikhaṇḍine ca muditaḥ prādād vittaṃ janeśvaraḥ 05,193.028c hastino 'śvāṃś ca gāś caiva dāsyo bahuśatās tathā 05,193.028e pūjitaś ca pratiyayau nivartya tanayāṃ kila 05,193.029a vinītakilbiṣe prīte hemavarmaṇi pārthive 05,193.029c pratiyāte tu dāśārṇe hṛṣṭarūpā śikhaṇḍinī 05,193.030a kasya cit tv atha kālasya kubero naravāhanaḥ 05,193.030c lokānuyātrāṃ kurvāṇaḥ sthūṇasyāgān niveśanam 05,193.031a sa tadgṛhasyopari vartamāna; ālokayām āsa dhanādhigoptā 05,193.031c sthūṇasya yakṣasya niśāmya veśma; svalaṃkṛtaṃ mālyaguṇair vicitram 05,193.032a lājaiś ca gandhaiś ca tathā vitānair; abhyarcitaṃ dhūpanadhūpitaṃ ca 05,193.032c dhvajaiḥ patākābhir alaṃkṛtaṃ ca; bhakṣyānnapeyāmiṣadattahomam 05,193.033a tat sthānaṃ tasya dṛṣṭvā tu sarvataḥ samalaṃkṛtam 05,193.033b*0590_01 maṇiratnasuvarṇānāṃ mālābhiḥ paripūritam 05,193.033b*0590_02 nānākusumagandhāḍhyaṃ siktasaṃmṛṣṭaśobhitam 05,193.033c athābravīd yakṣapatis tān yakṣān anugāṃs tadā 05,193.034a svalaṃkṛtam idaṃ veśma sthūṇasyāmitavikramāḥ 05,193.034c nopasarpati māṃ cāpi kasmād adya sumandadhīḥ 05,193.035a yasmāj jānan sumandātmā mām asau nopasarpati 05,193.035c tasmāt tasmai mahādaṇḍo dhāryaḥ syād iti me matiḥ 05,193.036 yakṣā ūcuḥ 05,193.036a drupadasya sutā rājan rājño jātā śikhaṇḍinī 05,193.036c tasyai nimitte kasmiṃś cit prādāt puruṣalakṣaṇam 05,193.037a agrahīl lakṣaṇaṃ strīṇāṃ strībhūtas tiṣṭhate gṛhe 05,193.037c nopasarpati tenāsau savrīḍaḥ strīsvarūpavān 05,193.038a etasmāt kāraṇād rājan sthūṇo na tvādya paśyati 05,193.038c śrutvā kuru yathānyāyaṃ vimānam iha tiṣṭhatām 05,193.039 bhīṣma uvāca 05,193.039a ānīyatāṃ sthūṇa iti tato yakṣādhipo 'bravīt 05,193.039c kartāsmi nigrahaṃ tasyety uvāca sa punaḥ punaḥ 05,193.040a so 'bhyagacchata yakṣendram āhūtaḥ pṛthivīpate 05,193.040c strīsvarūpo mahārāja tasthau vrīḍāsamanvitaḥ 05,193.041a taṃ śaśāpa susaṃkruddho dhanadaḥ kurunandana 05,193.041c evam eva bhavatv asya strītvaṃ pāpasya guhyakāḥ 05,193.042a tato 'bravīd yakṣapatir mahātmā; yasmād adās tv avamanyeha yakṣān 05,193.042c śikhaṇḍine lakṣaṇaṃ pāpabuddhe; strīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarman 05,193.043a apravṛttaṃ sudurbuddhe yasmād etat kṛtaṃ tvayā 05,193.043c tasmād adya prabhṛty eva tvaṃ strī sa puruṣas tathā 05,193.044a tataḥ prasādayām āsur yakṣā vaiśravaṇaṃ kila 05,193.044c sthūṇasyārthe kuruṣvāntaṃ śāpasyeti punaḥ punaḥ 05,193.045a tato mahātmā yakṣendraḥ pratyuvācānugāminaḥ 05,193.045c sarvān yakṣagaṇāṃs tāta śāpasyāntacikīrṣayā 05,193.046a hate śikhaṇḍini raṇe svarūpaṃ pratipatsyate 05,193.046c sthūṇo yakṣo nirudvego bhavatv iti mahāmanāḥ 05,193.047a ity uktvā bhagavān devo yakṣarākṣasapūjitaḥ 05,193.047c prayayau saha taiḥ sarvair nimeṣāntaracāribhiḥ 05,193.048a sthūṇas tu śāpaṃ saṃprāpya tatraiva nyavasat tadā 05,193.048c samaye cāgamat taṃ vai śikhaṇḍī sa kṣapācaram 05,193.049a so 'bhigamyābravīd vākyaṃ prāpto 'smi bhagavann iti 05,193.049c tam abravīt tataḥ sthūṇaḥ prīto 'smīti punaḥ punaḥ 05,193.050a ārjavenāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ śikhaṇḍinam 05,193.050c sarvam eva yathāvṛttam ācacakṣe śikhaṇḍine 05,193.051 yakṣa uvāca 05,193.051a śapto vaiśravaṇenāsmi tvatkṛte pārthivātmaja 05,193.051c gacchedānīṃ yathākāmaṃ cara lokān yathāsukham 05,193.052a diṣṭam etat purā manye na śakyam ativartitum 05,193.052c gamanaṃ tava ceto hi paulastyasya ca darśanam 05,193.053 bhīṣma uvāca 05,193.053a evam uktaḥ śikhaṇḍī tu sthūṇayakṣeṇa bhārata 05,193.053c pratyājagāma nagaraṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ 05,193.054a pūjayām āsa vividhair gandhamālyair mahādhanaiḥ 05,193.054c dvijātīn devatāś cāpi caityān atha catuṣpathān 05,193.055a drupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍinā 05,193.055c mudaṃ ca paramāṃ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ 05,193.056a śiṣyārthaṃ pradadau cāpi droṇāya kurupuṃgava 05,193.056c śikhaṇḍinaṃ mahārāja putraṃ strīpūrviṇaṃ tathā 05,193.057a pratipede catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ nṛpātmajaḥ 05,193.057c śikhaṇḍī saha yuṣmābhir dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,193.058a mama tv etac carās tāta yathāvat pratyavedayan 05,193.058c jaḍāndhabadhirākārā ye yuktā drupade mayā 05,193.059a evam eṣa mahārāja strīpumān drupadātmajaḥ 05,193.059c saṃbhūtaḥ kauravaśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ 05,193.060a jyeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutā 05,193.060c drupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha 05,193.061a nāham enaṃ dhanuṣpāṇiṃ yuyutsuṃ samupasthitam 05,193.061c muhūrtam api paśyeyaṃ prahareyaṃ na cāpy uta 05,193.062a vratam etan mama sadā pṛthivyām api viśrutam 05,193.062c striyāṃ strīpūrvake cāpi strīnāmni strīsvarūpiṇi 05,193.063a na muñceyam ahaṃ bāṇān iti kauravanandana 05,193.063c na hanyām aham etena kāraṇena śikhaṇḍinam 05,193.064a etat tattvam ahaṃ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥ 05,193.064c tato nainaṃ haniṣyāmi samareṣv ātatāyinam 05,193.065a yadi bhīṣmaḥ striyaṃ hanyād dhanyād ātmānam apy uta 05,193.065c nainaṃ tasmād dhaniṣyāmi dṛṣṭvāpi samare sthitam 05,193.066 saṃjaya uvāca 05,193.066a etac chrutvā tu kauravyo rājā duryodhanas tadā 05,193.066c muhūrtam iva sa dhyātvā bhīṣme yuktam amanyata 05,194.001 saṃjaya uvāca 05,194.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ punar eva sutas tava 05,194.001c madhye sarvasya sainyasya pitāmaham apṛcchata 05,194.002a pāṇḍaveyasya gāṅgeya yad etat sainyam uttamam 05,194.002c prabhūtanaranāgāśvaṃ mahārathasamākulam 05,194.003a bhīmārjunaprabhṛtibhir maheṣvāsair mahābalaiḥ 05,194.003c lokapālopamair guptaṃ dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ 05,194.004a apradhṛṣyam anāvāryam udvṛttam iva sāgaram 05,194.004c senāsāgaram akṣobhyam api devair mahāhave 05,194.005a kena kālena gāṅgeya kṣapayethā mahādyute 05,194.005c ācāryo vā maheṣvāsaḥ kṛpo vā sumahābalaḥ 05,194.006a karṇo vā samaraślāghī drauṇir vā dvijasattamaḥ 05,194.006c divyāstraviduṣaḥ sarve bhavanto hi bale mama 05,194.007a etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 05,194.007c hṛdi nityaṃ mahābāho vaktum arhasi tan mama 05,194.008 bhīṣma uvāca 05,194.008a anurūpaṃ kuruśreṣṭha tvayy etat pṛthivīpate 05,194.008c balābalam amitrāṇāṃ sveṣāṃ ca yadi pṛcchasi 05,194.009a śṛṇu rājan mama raṇe yā śaktiḥ paramā bhavet 05,194.009c astravīryaṃ raṇe yac ca bhujayoś ca mahābhuja 05,194.010a ārjavenaiva yuddhena yoddhavya itaro janaḥ 05,194.010c māyāyuddhena māyāvī ity etad dharmaniścayaḥ 05,194.011a hanyām ahaṃ mahābāho pāṇḍavānām anīkinīm 05,194.011c divase divase kṛtvā bhāgaṃ prāgāhnikaṃ mama 05,194.012a yodhānāṃ daśasāhasraṃ kṛtvā bhāgaṃ mahādyute 05,194.012c sahasraṃ rathinām ekam eṣa bhāgo mato mama 05,194.013a anenāhaṃ vidhānena saṃnaddhaḥ satatotthitaḥ 05,194.013c kṣapayeyaṃ mahat sainyaṃ kālenānena bhārata 05,194.014a yadi tv astrāṇi muñceyaṃ mahānti samare sthitaḥ 05,194.014c śatasāhasraghātīni hanyāṃ māsena bhārata 05,194.015 saṃjaya uvāca 05,194.015a śrutvā bhīṣmasya tad vākyaṃ rājā duryodhanas tadā 05,194.015c paryapṛcchata rājendra droṇam aṅgirasāṃ varam 05,194.016a ācārya kena kālena pāṇḍuputrasya sainikān 05,194.016c nihanyā iti taṃ droṇaḥ pratyuvāca hasann iva 05,194.017a sthaviro 'smi kuruśreṣṭha mandaprāṇaviceṣṭitaḥ 05,194.017c astrāgninā nirdaheyaṃ pāṇḍavānām anīkinīm 05,194.018a yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo māseneti matir mama 05,194.018c eṣā me paramā śaktir etan me paramaṃ balam 05,194.019a dvābhyām eva tu māsābhyāṃ kṛpaḥ śāradvato 'bravīt 05,194.019c drauṇis tu daśarātreṇa pratijajñe balakṣayam 05,194.019e karṇas tu pañcarātreṇa pratijajñe mahāstravit 05,194.020a tac chrutvā sūtaputrasya vākyaṃ sāgaragāsutaḥ 05,194.020c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam uvāca ha 05,194.021a na hi tāvad raṇe pārthaṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam 05,194.021c vāsudevasamāyuktaṃ rathenodyantam acyutam 05,194.022a samāgacchasi rādheya tenaivam abhimanyase 05,194.022c śakyam evaṃ ca bhūyaś ca tvayā vaktuṃ yatheṣṭataḥ 05,195.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,195.001a etac chrutvā tu kaunteyaḥ sarvān bhrātṝn upahvare 05,195.001c āhūya bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 05,195.002a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu ye cārapuruṣā mama 05,195.002c te pravṛttiṃ prayacchanti mamemāṃ vyuṣitāṃ niśām 05,195.003a duryodhanaḥ kilāpṛcchad āpageyaṃ mahāvratam 05,195.003c kena kālena pāṇḍūnāṃ hanyāḥ sainyam iti prabho 05,195.004a māseneti ca tenokto dhārtarāṣṭraḥ sudurmatiḥ 05,195.004c tāvatā cāpi kālena droṇo 'pi pratyajānata 05,195.005a gautamo dviguṇaṃ kālam uktavān iti naḥ śrutam 05,195.005c drauṇis tu daśarātreṇa pratijajñe mahāstravit 05,195.006a tathā divyāstravit karṇaḥ saṃpṛṣṭaḥ kurusaṃsadi 05,195.006c pañcabhir divasair hantuṃ sa sainyaṃ pratijajñivān 05,195.007a tasmād aham apīcchāmi śrotum arjuna te vacaḥ 05,195.007c kālena kiyatā śatrūn kṣapayer iti saṃyuge 05,195.008a evam ukto guḍākeśaḥ pārthivena dhanaṃjayaḥ 05,195.008c vāsudevam avekṣyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata 05,195.009a sarva ete mahātmānaḥ kṛtāstrāś citrayodhinaḥ 05,195.009c asaṃśayaṃ mahārāja hanyur eva balaṃ tava 05,195.010a apaitu te manastāpo yathāsatyaṃ bravīmy aham 05,195.010c hanyām ekarathenāhaṃ vāsudevasahāyavān 05,195.011a sāmarān api lokāṃs trīn sahasthāvarajaṅgamān 05,195.011c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca nimeṣād iti me matiḥ 05,195.011d*0591_01 yāvad icched dharir ayaṃ tāvad asti na cānyathā 05,195.012a yat tad ghoraṃ paśupatiḥ prādād astraṃ mahan mama 05,195.012c kairāte dvandvayuddhe vai tad idaṃ mayi vartate 05,195.013a yad yugānte paśupatiḥ sarvabhūtāni saṃharan 05,195.013c prayuṅkte puruṣavyāghra tad idaṃ mayi vartate 05,195.014a tan na jānāti gāṅgeyo na droṇo na ca gautamaḥ 05,195.014c na ca droṇasuto rājan kuta eva tu sūtajaḥ 05,195.015a na tu yuktaṃ raṇe hantuṃ divyair astraiḥ pṛthagjanam 05,195.015c ārjavenaiva yuddhena vijeṣyāmo vayaṃ parān 05,195.016a tatheme puruṣavyāghrāḥ sahāyās tava pārthiva 05,195.016c sarve divyāstraviduṣaḥ sarve yuddhābhinandinaḥ 05,195.016d*0592_01 vīravratadharāḥ sarve sarve sucaritavratāḥ 05,195.017a vedāntāvabhṛthasnātāḥ sarva ete 'parājitāḥ 05,195.017c nihanyuḥ samare senāṃ devānām api pāṇḍava 05,195.018a śikhaṇḍī yuyudhānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 05,195.018c bhīmaseno yamau cobhau yudhāmanyūttamaujasau 05,195.019a virāṭadrupadau cobhau bhīṣmadroṇasamau yudhi 05,195.019b*0593_01 śaṅkhaś caiva mahābāhur haiḍimbaś ca mahābalaḥ 05,195.019b*0593_02 putro 'syāñjanaparvā tu mahābalaparākramaḥ 05,195.019b*0593_03 śaineyaś ca mahābāhuḥ sahāyo raṇakovidaḥ 05,195.019b*0593_04 abhimanyuś ca balavān draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 05,195.019c svayaṃ cāpi samartho 'si trailokyotsādane api 05,195.020a krodhād yaṃ puruṣaṃ paśyes tvaṃ vāsavasamadyute 05,195.020c kṣipraṃ na sa bhaved vyaktam iti tvāṃ vedmi kaurava 05,196.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,196.001a tataḥ prabhāte vimale dhārtarāṣṭreṇa coditāḥ 05,196.001c duryodhanena rājānaḥ prayayuḥ pāṇḍavān prati 05,196.002a āplāvya śucayaḥ sarve sragviṇaḥ śuklavāsasaḥ 05,196.002c gṛhītaśastrā dhvajinaḥ svasti vācya hutāgnayaḥ 05,196.003a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 05,196.003c sarve karmakṛtaś caiva sarve cāhavalakṣaṇāḥ 05,196.004a āhaveṣu parāṃl lokāñ jigīṣanto mahābalāḥ 05,196.004c ekāgramanasaḥ sarve śraddadhānāḥ parasya ca 05,196.005a vindānuvindāv āvantyau kekayā bāhlikaiḥ saha 05,196.005c prayayuḥ sarva evaite bhāradvājapurogamāḥ 05,196.006a aśvatthāmā śāṃtanavaḥ saindhavo 'tha jayadrathaḥ 05,196.006c dākṣiṇātyāḥ pratīcyāś ca pārvatīyāś ca ye rathāḥ 05,196.007a gāndhārarājaḥ śakuniḥ prācyodīcyāś ca sarvaśaḥ 05,196.007c śakāḥ kirātā yavanāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 05,196.008a svaiḥ svair anīkaiḥ sahitāḥ parivārya mahāratham 05,196.008c ete mahārathāḥ sarve dvitīye niryayur bale 05,196.009a kṛtavarmā sahānīkas trigartāś ca mahābalāḥ 05,196.009c duryodhanaś ca nṛpatir bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 05,196.010a śalo bhūriśravāḥ śalyaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ 05,196.010c ete paścād avartanta dhārtarāṣṭrapurogamāḥ 05,196.011a te samena pathā yātvā yotsyamānā mahārathāḥ 05,196.011c kurukṣetrasya paścārdhe vyavatiṣṭhanta daṃśitāḥ 05,196.012a duryodhanas tu śibiraṃ kārayām āsa bhārata 05,196.012c yathaiva hāstinapuraṃ dvitīyaṃ samalaṃkṛtam 05,196.013a na viśeṣaṃ vijānanti purasya śibirasya vā 05,196.013c kuśalā api rājendra narā nagaravāsinaḥ 05,196.014a tādṛśāny eva durgāṇi rājñām api mahīpatiḥ 05,196.014c kārayām āsa kauravyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 05,196.015a pañcayojanam utsṛjya maṇḍalaṃ tad raṇājiram 05,196.015c senāniveśās te rājann āviśañ śatasaṃghaśaḥ 05,196.016a tatra te pṛthivīpālā yathotsāhaṃ yathābalam 05,196.016c viviśuḥ śibirāṇy āśu dravyavanti sahasraśaḥ 05,196.017a teṣāṃ duryodhano rājā sasainyānāṃ mahātmanām 05,196.017c vyādideśa sabāhyānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam 05,196.018a sagajāśvamanuṣyāṇāṃ ye ca śilpopajīvinaḥ 05,196.018c ye cānye 'nugatās tatra sūtamāgadhabandinaḥ 05,196.019a vaṇijo gaṇikā vārā ye caiva prekṣakā janāḥ 05,196.019c sarvāṃs tān kauravo rājā vidhivat pratyavaikṣata 05,197.001 vaiśaṃpāyana uvāca 05,197.001*0594_01 saṃjayenaivam uktas tu dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ 05,197.001*0594_02 vipulaṃ cintayaṃs tathau gāndhāryā vidureṇa ca 05,197.001a tathaiva rājā kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 05,197.001c dhṛṣṭadyumnamukhān vīrāṃś codayām āsa bhārata 05,197.002a cedikāśikarūṣāṇāṃ netāraṃ dṛḍhavikramam 05,197.002c senāpatim amitraghnaṃ dhṛṣṭaketum athādiśat 05,197.003a virāṭaṃ drupadaṃ caiva yuyudhānaṃ śikhaṇḍinam 05,197.003c pāñcālyau ca maheṣvāsau yudhāmanyūttamaujasau 05,197.004a te śūrāś citravarmāṇas taptakuṇḍaladhāriṇaḥ 05,197.004c ājyāvasiktā jvalitā dhiṣṇyeṣv iva hutāśanāḥ 05,197.004e aśobhanta maheṣvāsā grahāḥ prajvalitā iva 05,197.005a so 'tha sainyaṃ yathāyogaṃ pūjayitvā nararṣabhaḥ 05,197.005c dideśa tāny anīkāni prayāṇāya mahīpatiḥ 05,197.006a abhimanyuṃ bṛhantaṃ ca draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 05,197.006c dhṛṣṭadyumnamukhān etān prāhiṇot pāṇḍunandanaḥ 05,197.007a bhīmaṃ ca yuyudhānaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 05,197.007c dvitīyaṃ preṣayām āsa balaskandhaṃ yudhiṣṭhiraḥ 05,197.008a bhāṇḍaṃ samāropayatāṃ caratāṃ saṃpradhāvatām 05,197.008c hṛṣṭānāṃ tatra yodhānāṃ śabdo divam ivāspṛśat 05,197.009a svayam eva tataḥ paścād virāṭadrupadānvitaḥ 05,197.009c tathānyaiḥ pṛthivīpālaiḥ saha prāyān mahīpatiḥ 05,197.010a bhīmadhanvāyanī senā dhṛṣṭadyumnapuraskṛtā 05,197.010c gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata 05,197.011a tataḥ punar anīkāni vyayojayata buddhimān 05,197.011c mohayan dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ buddhinisravam 05,197.012a draupadeyān maheṣvāsān abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ 05,197.012c nakulaṃ sahadevaṃ ca sarvāṃś caiva prabhadrakān 05,197.013a daśa cāśvasahasrāṇi dvisāhasraṃ ca dantinaḥ 05,197.013c ayutaṃ ca padātīnāṃ rathāḥ pañcaśatās tathā 05,197.014a bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ prathamaṃ prādiśad balam 05,197.014c madhyame tu virāṭaṃ ca jayatsenaṃ ca māgadham 05,197.015a mahārathau ca pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 05,197.015c vīryavantau mahātmānau gadākārmukadhāriṇau 05,197.015e anvayātāṃ tato madhye vāsudevadhanaṃjayau 05,197.015f*0595_01 tau dṛṣṭvā pṛthivīpālān naṣṭam ity eva menire 05,197.015f*0595_02 antarikṣagatāḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ 05,197.016a babhūvur atisaṃrabdhāḥ kṛtapraharaṇā narāḥ 05,197.016c teṣāṃ viṃśatisāhasrā dhvajāḥ śūrair adhiṣṭhitāḥ 05,197.017a pañca nāgasahasrāṇi rathavaṃśāś ca sarvaśaḥ 05,197.017c padātayaś ca ye śūrāḥ kārmukāsigadādharāḥ 05,197.017e sahasraśo 'nvayuḥ paścād agrataś ca sahasraśaḥ 05,197.018a yudhiṣṭhiro yatra sainye svayam eva balārṇave 05,197.018c tatra te pṛthivīpālā bhūyiṣṭhaṃ paryavasthitāḥ 05,197.019a tatra nāgasahasrāṇi hayānām ayutāni ca 05,197.019c tathā rathasahasrāṇi padātīnāṃ ca bhārata 05,197.019d@014_0001 cekitānaḥ svasainyena mahatā pārthivarṣabha 05,197.019d@014_0002 dhṛṣṭaketuś ca cedīnāṃ praṇetā pārthivo yayau 05,197.019d@014_0003 sātyakiś ca maheṣvāso vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ 05,197.019d@014_0004 vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ praṇudan balī 05,197.019d@014_0005 kṣatradevabrahmadevau rathasthau puruṣarṣabhau 05,197.019d@014_0006 jaghanaṃ pālayantau ca pṛṣṭhato 'nuprajagmatuḥ 05,197.019d@014_0007 śakaṭāpaṇaveśāś ca yānaṃ yugyaṃ ca sarvaśaḥ 05,197.019d@014_0008 tatra nāgasahasrāṇi hayānām ayutāni ca 05,197.019d@014_0009 phalgu sarvaṃ kalatraṃ ca yat kiṃ cit kṛśadurbalam 05,197.019d@014_0010 kośasaṃcayavāhāṃś ca koṣṭhāgāraṃ tathaiva ca 05,197.019d@014_0011 gajānīkena saṃgṛhya śanaiḥ prāyād yudhiṣṭhiraḥ 05,197.019d@014_0012 tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ 05,197.019d@014_0013 śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya vā vibhuḥ 05,197.019d@014_0014 rathā viṃśatisāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ 05,197.019d@014_0015 hayānāṃ caiva koṭyaś ca mahatāṃ kiṅkiṇīkinām 05,197.019d@014_0016 gajā viṃśatisāhasrā īṣādantāḥ prahāriṇaḥ 05,197.019d@014_0017 kulīnā bhinnakaraṭā meghā iva visarpiṇaḥ 05,197.019d@014_0018 ṣaṣṭir nāgasahasrāṇi daśānyāni ca bhārata 05,197.019d@014_0019 yudhiṣṭhirasya yāny āsan yudhi senā mahātmanaḥ 05,197.019d@014_0020 kṣaranta iva jīmūtāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 05,197.019d@014_0021 rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ 05,197.019d@014_0022 evaṃ tasya balaṃ bhīmaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ 05,197.019e yad āśrityābhiyuyudhe dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam 05,197.020a tato 'nye śataśaḥ paścāt sahasrāyutaśo narāḥ 05,197.020c nadantaḥ prayayus teṣām anīkāni sahasraśaḥ 05,197.021a tatra bherīsahasrāṇi śaṅkhānām ayutāni ca 05,197.021c vādayanti sma saṃhṛṣṭāḥ sahasrāyutaśo narāḥ 06,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 06,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 06,001.000*0002_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 06,001.000*0002_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 06,001.000*0002_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 06,001.000*0002_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 06,001.001 janamejaya uvāca 06,001.001a kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.001c pārthivāś ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ 06,001.001d*0003_01 pratyayudhyanta samare bhīṣmeṇāmitrakarṣiṇā 06,001.001d*0003_02 kathaṃ vā kauravāḥ sarve bhīmasene camūpatau 06,001.001d*0004_01 niveśaṃ cakrire yoddhuṃ tan me śaṃsa mahāmate 06,001.002 vaiśaṃpāyana uvāca 06,001.002a yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.002c kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tat pṛthivīpate 06,001.003a avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ 06,001.003c kauravān abhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ 06,001.004a vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ 06,001.004c āśaṃsanto jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe 06,001.004d*0005_01 pūrvabhāge tu kṣetrasya sthitāḥ pratyaṅmukhā yudhi 06,001.005a abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm 06,001.005c prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ 06,001.006a samantapañcakād bāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ 06,001.006c kārayām āsa vidhivat kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,001.007a śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā 06,001.007c niraśvapuruṣā cāsīd rathakuñjaravarjitā 06,001.008a yāvat tapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam 06,001.008c tāvad eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama 06,001.009a ekasthāḥ sarvavarṇās te maṇḍalaṃ bahuyojanam 06,001.009c paryākrāmanta deśāṃś ca nadīḥ śailān vanāni ca 06,001.010a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha 06,001.010c ādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam 06,001.011a saṃjñāś ca vividhās tās tās teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 06,001.011c evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo 'yam ity uta 06,001.012a abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāś cābharaṇāni ca 06,001.012c yojayām āsa kauravyo yuddhakāla upasthite 06,001.013a dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 06,001.013c saha sarvair mahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān 06,001.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 06,001.014c madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritam 06,001.015a dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ 06,001.015a*0006_01 . . . . . . . . prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ 06,001.015a*0006_02 āyodhanaṃ praviviśuḥ . . . . . . . . 06,001.015c dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhān bherīr jaghnuḥ sahasraśaḥ 06,001.016a tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senām abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ 06,001.016c babhūvur hṛṣṭamanaso vāsudevaś ca vīryavān 06,001.017a tato yodhān harṣayantau vāsudevadhanaṃjayau 06,001.017c dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau 06,001.018a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ devadattasya cobhayoḥ 06,001.018c śrutvā savāhanā yodhāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 06,001.019a yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ 06,001.019c traseyus tadvad evāsīd dhārtarāṣṭrabalaṃ tadā 06,001.020a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃ cana 06,001.020c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,001.021a vavarṣa cātra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān 06,001.021c vyukṣan sarvāṇy anīkāni tad adbhutam ivābhavat 06,001.022a vāyus tataḥ prādurabhūn nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ 06,001.022c vinighnaṃs tāny anīkāni vidhamaṃś caiva tad rajaḥ 06,001.023a ubhe sene tadā rājan yuddhāya mudite bhṛśam 06,001.023c kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame 06,001.024a tayos tu senayor āsīd adbhutaḥ sa samāgamaḥ 06,001.024c yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayor iva 06,001.025a śūnyāsīt pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā 06,001.025c tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ 06,001.025d*0007_01 tatas te samayaṃ yuddhe syāt prītiś ca parasparam 06,001.025d*0008_01 samantān nagakalpena garjamānena *rvataḥ 06,001.026a tatas te samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.026c dharmāṃś ca sthāpayām āsur yuddhānāṃ bharatarṣabha 06,001.027a nivṛtte caiva no yuddhe prītiś ca syāt parasparam 06,001.027c yathāpuraṃ yathāyogaṃ na ca syāc chalanaṃ punaḥ 06,001.028a vācā yuddhe pravṛtte no vācaiva pratiyodhanam 06,001.028c niṣkrāntaḥ pṛtanāmadhyān na hantavyaḥ kathaṃ cana 06,001.029a rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ 06,001.029c aśvenāśvī padātiś ca padātenaiva bhārata 06,001.030a yathāyogaṃ yathāvīryaṃ yathotsāhaṃ yathāvayaḥ 06,001.030c samābhāṣya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale 06,001.031a pareṇa saha saṃyuktaḥ pramatto vimukhas tathā 06,001.031c kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃ cana 06,001.032a na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu 06,001.032c na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṃ kathaṃ cana 06,001.033a evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.033c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam 06,001.034a niviśya ca mahātmānas tatas te puruṣarṣabhāḥ 06,001.034c hṛṣṭarūpāḥ sumanaso babhūvuḥ sahasainikāḥ 06,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.001a tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavān ṛṣiḥ 06,002.001c sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 06,002.002a bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,002.002c pratyakṣadarśī bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit 06,002.003a vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ bravīd idam 06,002.003c śocantam ārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇām anayaṃ tadā 06,002.004 vyāsa uvāca 06,002.004a rājan parītakālās te putrāś cānye ca bhūmipāḥ 06,002.004c te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretaram 06,002.005a teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata 06,002.005c kālaparyāyam ājñāya mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 06,002.006a yadi tv icchasi saṃgrāme draṣṭum enaṃ viśāṃ pate 06,002.006c cakṣur dadāni te hanta yuddham etan niśāmaya 06,002.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,002.007a na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama 06,002.007c yuddham etat tv aśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā 06,002.008 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.008a tasminn anicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotum icchati 06,002.008c varāṇām īśvaro dātā saṃjayāya varaṃ dadau 06,002.009 vyāsa uvāca 06,002.009a eṣa te saṃjayo rājan yuddham etad vadiṣyati 06,002.009c etasya sarvaṃ saṃgrāme naparokṣaṃ bhaviṣyati 06,002.010a cakṣuṣā saṃjayo rājan divyenaiṣa samanvitaḥ 06,002.010c kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaś ca bhaviṣyati 06,002.011a prakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā 06,002.011c manasā cintitam api sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ 06,002.012a nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ 06,002.012c gāvalgaṇir ayaṃ jīvan yuddhād asmād vimokṣyate 06,002.013a ahaṃ ca kīrtim eteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha 06,002.013c pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ 06,002.014a diṣṭam etat purā caiva nātra śocitum arhasi 06,002.014c na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmas tato jayaḥ 06,002.015 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.015a evam uktvā sa bhagavān kurūṇāṃ prapitāmahaḥ 06,002.015c punar eva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha 06,002.016a iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahān kṣayaḥ 06,002.016c yathemāni nimittāni bhayāyādyopalakṣaye 06,002.017a śyenā gṛdhrāś ca kākāś ca kaṅkāś ca sahitā balaiḥ 06,002.017c saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃś ca kurvate 06,002.018a atyugraṃ ca prapaśyanti yuddham ānandino dvijāḥ 06,002.018c kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājinām 06,002.019a khaṭākhaṭeti vāśanto bhairavaṃ bhayavedinaḥ 06,002.019c kahvāḥ prayānti madhyena dakṣiṇām abhito diśam 06,002.020a ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata 06,002.020a*0009_01 . . . . . . . . rajoyukte ca bhārata 06,002.020a*0009_02 durnimittāni sarvāṇi . . . . . . . . 06,002.020c udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam 06,002.021a śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇagrīvāḥ savidyutaḥ 06,002.021c trivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānum āvārayanty uta 06,002.022a jvalitārkendunakṣatraṃ nirviśeṣadinakṣapam 06,002.022c ahorātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tatkṣayāya bhaviṣyati 06,002.023a alakṣyaḥ prabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīm 06,002.023c candro 'bhūd agnivarṇaś ca samavarṇe nabhastale 06,002.024a svapsyanti nihatā vīrā bhūmim āvṛtya pārthivāḥ 06,002.024c rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,002.025a antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya cobhayoḥ 06,002.025c praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye 06,002.026a devatāpratimāś cāpi kampanti ca hasanti ca 06,002.026c vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca 06,002.027a anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃ pate 06,002.027c ayuktāś ca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ 06,002.028a kokilāḥ śatapatrāś ca cāṣā bhāsāḥ śukās tathā 06,002.028c sārasāś ca mayūrāś ca vāco muñcanti dāruṇāḥ 06,002.029a gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ 06,002.029c aruṇodayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ 06,002.030a ubhe saṃdhye prakāśete diśāṃ dāhasamanvite 06,002.030c āsīd rudhiravarṣaṃ ca asthivarṣaṃ ca bhārata 06,002.031a yā caiṣā viśrutā rājaṃs trailokye sādhusaṃmatā 06,002.031c arundhatī tayāpy eṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ 06,002.032a rohiṇīṃ pīḍayann eṣa sthito rājañ śanaiścaraḥ 06,002.032c vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahad bhayam 06,002.033a anabhre ca mahāghoraṃ stanitaṃ śrūyate 'niśam 06,002.033c vāhanānāṃ ca rudatāṃ prapatanty aśrubindavaḥ 06,003.001 vyāsa uvāca 06,003.001a kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ 06,003.001c anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane drumāḥ 06,003.002a garbhiṇyo rājaputryaś ca janayanti vibhīṣaṇān 06,003.002c kravyādān pakṣiṇaś caiva gomāyūn aparān mṛgān 06,003.003a triviṣāṇāś caturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ 06,003.003c dviśīrṣāś ca dvipucchāś ca daṃṣṭriṇaḥ paśavo 'śivāḥ 06,003.004a jāyante vivṛtāsyāś ca vyāharanto 'śivā giraḥ 06,003.004c tripadāḥ śikhinas tārkṣyāś caturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ 06,003.005a tathaivānyāś ca dṛśyante striyaś ca brahmavādinām 06,003.005c vainateyān mayūrāṃś ca janayantyaḥ pure tava 06,003.006a govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate 06,003.006c krakarāñ śārikāś caiva śukāṃś cāśubhavādinaḥ 06,003.007a striyaḥ kāś cit prajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ 06,003.007c tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca 06,003.008a pṛthagjanasya kuḍakāḥ stanapāḥ stenaveśmani 06,003.008c nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahad bhayam 06,003.009a pratimāś cālikhanty anye saśastrāḥ kālacoditāḥ 06,003.009c anyonyam abhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ 06,003.009e uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ 06,003.010a padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca 06,003.010c viṣvagvātāś ca vānty ugrā rajo na vyupaśāmyati 06,003.011a abhīkṣṇaṃ kampate bhūmir arkaṃ rāhus tathāgrasat 06,003.011c śveto grahas tathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati 06,003.012a abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ pratipaśyati 06,003.012c dhūmaketur mahāghoraḥ puṣyam ākramya tiṣṭhati 06,003.013a senayor aśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ 06,003.013c maghāsv aṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ 06,003.014a bhāgyaṃ nakṣatram ākramya sūryaputreṇa pīḍyate 06,003.014c śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate 06,003.014e uttare tu parikramya sahitaḥ pratyudīkṣate 06,003.015a śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūmaḥ sahapāvakaḥ 06,003.015c aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhām ākramya tiṣṭhati 06,003.016a dhruvaḥ prajvalito ghoram apasavyaṃ pravartate 06,003.016b*0010_01 rohiṇīṃ pīḍayaty evam ubhau ca śaśibhāskarau 06,003.016c citrāsvātyantare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣo grahaḥ 06,003.017a vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇe pāvakaprabhaḥ 06,003.017c brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ 06,003.018a sarvasasyapraticchannā pṛthivī phalamālinī 06,003.018c pañcaśīrṣā yavāś caiva śataśīrṣāś ca śālayaḥ 06,003.019a pradhānāḥ sarvalokasya yāsv āyattam idaṃ jagat 06,003.019c tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣaranty uta 06,003.020a niścerur apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ prajvalitā bhṛśam 06,003.020c vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitam 06,003.021a agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇām udakasya ca 06,003.021c kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahān kṣayaḥ 06,003.021d*0011_01 pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā 06,003.021d*0011_02 kurūṇāṃ vaiśase rājan pāṇḍavaiḥ saha bhārata 06,003.022a dikṣu prajvalitāsyāś ca vyāharanti mṛgadvijāḥ 06,003.022c atyāhitaṃ darśayanto vedayanti mahad bhayam 06,003.023a ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ khacaro niśi 06,003.023c raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayan muhuḥ 06,003.024a grahau tāmrāruṇaśikhau prajvalantāv iva sthitau 06,003.024c saptarṣīṇām udārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām 06,003.025a saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāv ubhau 06,003.025c viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau 06,003.026a kṛttikāsu grahas tīvro nakṣatre prathame jvalan 06,003.026c vapūṃṣy apaharan bhāsā dhūmaketur iva sthitaḥ 06,003.026d*0012_01 viṣamaṃ vedayanty eta ākrandajananaṃ mahat 06,003.027a triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate 06,003.027c budhaḥ saṃpatate 'bhīkṣṇaṃ janayan sumahad bhayam 06,003.028a caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm 06,003.028c imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm 06,003.029a candrasūryāv ubhau grastāv ekamāse trayodaśīm 06,003.029c aparvaṇi grahāv etau prajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ 06,003.030a rajovṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ 06,003.030c utpātameghā raudrāś ca rātrau varṣanti śoṇitam 06,003.031a māṃsavarṣaṃ punas tīvram āsīt kṛṣṇacaturdaśīm 06,003.031c ardharātre mahāghoram atṛpyaṃs tatra rākṣasāḥ 06,003.032a pratisroto 'vahan nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ 06,003.032c phenāyamānāḥ kūpāś ca nardanti vṛṣabhā iva 06,003.032e patanty ulkāḥ sanirghātāḥ śuṣkāśanivimiśritāḥ 06,003.033a adya caiva niśāṃ vyuṣṭām udaye bhānur āhataḥ 06,003.033c jvalantībhir maholkābhiś caturbhiḥ sarvatodiśam 06,003.034a ādityam upatiṣṭhadbhis tatra coktaṃ maharṣibhiḥ 06,003.034c bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 06,003.035a kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato gireḥ 06,003.035c sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca 06,003.036a mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarān pṛthak 06,003.036c velām udvartayanti sma kṣobhayantaḥ punaḥ punaḥ 06,003.037a vṛkṣān unmathya vānty ugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ 06,003.037b*0013_01 ābhagnāḥ sumahāvātair aśanībhiḥ samāhatāḥ 06,003.037c patanti caityavṛkṣāś ca grāmeṣu nagareṣu ca 06,003.038a pītalohitanīlaś ca jvalaty agnir huto dvijaiḥ 06,003.038c vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ 06,003.038e sparśā gandhā rasāś caiva viparītā mahīpate 06,003.039a dhūmāyante dhvajā rājñāṃ kampamānā muhur muhuḥ 06,003.039c muñcanty aṅgāravarṣāṇi bheryo 'tha paṭahās tathā 06,003.040a prāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi 06,003.040c gṛdhrāḥ paripatanty ugrā vāmaṃ maṇḍalam āśritāḥ 06,003.041a pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca 06,003.041c nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām 06,003.042a dhyāyantaḥ prakirantaś ca vālān vepathusaṃyutāḥ 06,003.042c rudanti dīnās turagā mātaṅgāś ca sahasraśaḥ 06,003.042d*0014_01 gṛhakṣa[?kṣe]trakhalādyeṣu valmīkā madhukāni ca 06,003.042d*0014_02 hastyaśvarathaśālās tu [?su] kapotāś cāśritās tathā 06,003.042d*0014_03 ete cānye ca bahava utpātā ghoradarśanāḥ 06,003.042d*0014_04 pṛthivīpālalokānāṃ sarve vai nāśakārakāḥ 06,003.042d*0015_01 evaṃvidhaṃ durnimittaṃ kṣayāya pṛthivīkṣitām 06,003.042d*0015_02 bhaumaṃ divyaṃ cāntarikṣaṃ trividhaṃ jāyate 'niśam 06,003.043a etac chrutvā bhavān atra prāptakālaṃ vyavasyatām 06,003.043c yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata 06,003.044 vaiśaṃpāyana uvāca 06,003.044a pitur vaco niśamyaitad dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 06,003.044c diṣṭam etat purā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ 06,003.045a kṣatriyāḥ kṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge 06,003.045c vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam 06,003.046a iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahat sukham 06,003.046c prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave 06,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,004.001a evam ukto munis tattvaṃ kavīndro rājasattama 06,004.001c putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhyānam anvagamat param 06,004.002a punar evābravīd vākyaṃ kālavādī mahātapāḥ 06,004.002c asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagat 06,004.003a sṛjate ca punar lokān neha vidyati śāśvatam 06,004.003c jñātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā 06,004.004a dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hy asi vāraṇe 06,004.004c kṣudraṃ jñātivadhaṃ prāhur mā kuruṣva mamāpriyam 06,004.005a kālo 'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāṃ pate 06,004.005c na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitat kathaṃ cana 06,004.006a hanyāt sa eva yo hanyāt kuladharmaṃ svakāṃ tanum 06,004.006c kālenotpathagantāsi śakye sati yathāpathi 06,004.007a kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām 06,004.007c anartho rājyarūpeṇa tyajyatām asukhāvahaḥ 06,004.008a luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān 06,004.008c kiṃ te rājyena durdharṣa yena prāpto 'si kilbiṣam 06,004.009a yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayan svargam āpsyasi 06,004.009c labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ 06,004.009d*0016_01 yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca vārayiṣyāmi saṃyuge 06,004.010a evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 06,004.010c ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākpathenāpy ayāt punaḥ 06,004.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,004.011a yathā bhavān veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvat 06,004.011c svārthe hi saṃmuhyati tāta loko; māṃ cāpi lokātmakam eva viddhi 06,004.012a prasādaye tvām atulaprabhāvaṃ; tvaṃ no gatir darśayitā ca dhīraḥ 06,004.012c na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṃ kartum ihārhase mām 06,004.013a tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtir dhṛtiḥ smṛtiḥ 06,004.013c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaś cāsi pitāmahaḥ 06,004.013d*0017_01 kuruṣva kāryaṃ yat satyaṃ tvatto mānyo na vidyate 06,004.014 vyāsa uvāca 06,004.014a vaicitravīrya nṛpate yat te manasi vartate 06,004.014c abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayam 06,004.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,004.015a yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatām 06,004.015c tāni sarvāṇi bhagavañ śrotum icchāmi tattvataḥ 06,004.016 vyāsa uvāca 06,004.016a prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ 06,004.016c puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 06,004.017a gambhīraghoṣāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhā mṛdaṅgāś ca nadanti yatra 06,004.017c viśuddharaśmis tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 06,004.018a iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhato vāyasānāṃ; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca 06,004.018c ye pṛṣṭhatas te tvarayanti rājan; ye tv agratas te pratiṣedhayanti 06,004.019a kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ; śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca yatra 06,004.019c pradakṣiṇāś caiva bhavanti saṃkhye; dhruvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ 06,004.020a alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; mukhaprasādair hemavarṇaiś ca nṝṇām 06,004.020c bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te vijayanti śatrūn 06,004.021a hṛṣṭā vācas tathā sattvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata 06,004.021c na mlāyante srajaś caiva te taranti raṇe ripūn 06,004.022a iṣṭo vātaḥ praviṣṭasya dakṣiṇā pravivikṣataḥ 06,004.022c paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhate 06,004.023a śabdarūparasasparśagandhāś cāviṣkṛtāḥ śubhāḥ 06,004.023c sadā yodhāś ca hṛṣṭāś ca yeṣāṃ teṣāṃ dhruvaṃ jayaḥ 06,004.024a anv eva vāyavo vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca 06,004.024c anuplavante meghāś ca tathaivendradhanūṃṣi ca 06,004.025a etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate 06,004.025c bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa 06,004.026a alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyām iti niścitam 06,004.026c harṣo yodhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇam ucyate 06,004.027a eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīm api 06,004.027c taṃ dīrṇam anudīryante yodhāḥ śūratamā api 06,004.028a durnivāratamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ 06,004.028c apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva 06,004.029a naiva śakyā samādhātuṃ saṃnipāte mahācamūḥ 06,004.029c dīrṇā ity eva dīryante yodhāḥ śūratamā api 06,004.029e bhītān bhagnāṃś ca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyo vivardhate 06,004.030a prabhagnā sahasā rājan diśo vibhrāmitā paraiḥ 06,004.030c naiva sthāpayituṃ śakyā śūrair api mahācamūḥ 06,004.031a saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ 06,004.031b*0018_01 śaknoti na samādhātuṃ dīrṇām indrasamo yudhi 06,004.031c upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ 06,004.032a upāyavijayaṃ śreṣṭham āhur bhedena madhyamam 06,004.032c jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṃ pate 06,004.032e mahādoṣaḥ saṃnipātas tato vyaṅgaḥ sa ucyate 06,004.032f*0019_01 paraspareṇa saṃdṛṣṭā surair api mahācamūḥ 06,004.032f*0019_02 naiva sthāpayituṃ śakyā prabhagnā bhayavihvalā 06,004.033a parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ 06,004.033c pañcāśad api ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūm 06,004.033e atha vā pañca ṣaṭ sapta vijayanty anivartinaḥ 06,004.034a na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam 06,004.034c dṛṣṭvā suparṇopacitiṃ mahatīm api bhārata 06,004.035a na bāhulyena senāyā jayo bhavati bhārata 06,004.035c adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam 06,004.035e jayanto hy api saṃgrāme kṣayavanto bhavanty uta 06,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,005.001a evam uktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭrāya dhīmate 06,005.001c dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhyānam evānvapadyata 06,005.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniḥśvasya muhur muhuḥ 06,005.002c saṃjayaṃ saṃśitātmānam apṛcchad bharatarṣabha 06,005.003a saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ 06,005.003c anyonyam abhinighnanti śastrair uccāvacair api 06,005.004a pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ 06,005.004c na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam 06,005.005a bhaumam aiśvaryam icchanto na mṛṣyante parasparam 06,005.005c manye bahuguṇā bhūmis tan mamācakṣva saṃjaya 06,005.006a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 06,005.006c koṭyaś ca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale 06,005.007a deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya 06,005.007c śrotum icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ 06,005.008a divyabuddhipradīpena yuktas tvaṃ jñānacakṣuṣā 06,005.008c prasādāt tasya viprarṣer vyāsasyāmitatejasaḥ 06,005.009 saṃjaya uvāca 06,005.009a yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumān vakṣyāmi te guṇān 06,005.009c śāstracakṣur avekṣasva namas te bharatarṣabha 06,005.010a dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 06,005.010c trasānāṃ trividhā yonir aṇḍasvedajarāyujāḥ 06,005.011a trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañ jarāyujāḥ 06,005.011c jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaś ca ye 06,005.012a nānārūpāṇi bibhrāṇās teṣāṃ bhedāś caturdaśa 06,005.012c araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ 06,005.013a siṃhavyāghravarāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā 06,005.013c ṛkṣāś ca vānarāś caiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa 06,005.014a gaur ajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ 06,005.014c ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ 06,005.015a ete vai paśavo rājan grāmyāraṇyāś caturdaśa 06,005.015c vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 06,005.016a grāmyāṇāṃ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṃhaś cāraṇyavāsinām 06,005.016c sarveṣām eva bhūtānām anyonyenābhijīvanam 06,005.017a udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktās teṣāṃ pañcaiva jātayaḥ 06,005.017c vṛkṣagulmalatāvallyas tvaksārās tṛṇajātayaḥ 06,005.018a eṣāṃ viṃśatir ekonā mahābhūteṣu pañcasu 06,005.018c caturviṃśatir uddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā 06,005.019a ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām 06,005.019c tattvena bharataśreṣṭha sa lokān na praṇaśyati 06,005.020a bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ praṇaśyati 06,005.020c bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmir eva parāyaṇam 06,005.021a yasya bhūmis tasya sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 06,005.021c tatrābhigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram 06,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,006.001a nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya 06,006.001c tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmim āśritāḥ 06,006.002a pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ 06,006.002c nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya 06,006.003 saṃjaya uvāca 06,006.003a pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt 06,006.003c jagat sthitāni sarvāṇi samāny āhur manīṣiṇaḥ 06,006.004a bhūmir āpas tathā vāyur agnir ākāśam eva ca 06,006.004c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ 06,006.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 06,006.005c bhūmer ete guṇāḥ proktā ṛṣibhis tattvavedibhiḥ 06,006.005d*0020_01 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi prakīrtitāḥ 06,006.006a catvāro 'psu guṇā rājan gandhas tatra na vidyate 06,006.006c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ 06,006.006e śabdaḥ sparśaś ca vāyos tu ākāśe śabda eva ca 06,006.007a ete pañca guṇā rājan mahābhūteṣu pañcasu 06,006.007c vartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 06,006.008a anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā 06,006.008c yadā tu viṣamībhāvam āviśanti parasparam 06,006.008e tadā dehair dehavanto vyatirohanti nānyathā 06,006.008f*0021_01 bhāvaṃ na ca bhajantas te nāśaṃ gacchanti nānyathā 06,006.009a ānupūrvyād vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ 06,006.009c sarvāṇy aparimeyāni tad eṣāṃ rūpam aiśvaram 06,006.010a tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ 06,006.010c teṣāṃ manuṣyās tarkeṇa pramāṇāni pracakṣate 06,006.011a acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa sādhayet 06,006.011c prakṛtibhyaḥ paraṃ yat tu tad acintyasya lakṣaṇam 06,006.012a sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ te kurunandana 06,006.012c parimaṇḍalo mahārāja dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ 06,006.013a nadījalapraticchannaḥ parvataiś cābhrasaṃnibhaiḥ 06,006.013c puraiś ca vividhākārai ramyair janapadais tathā 06,006.014a vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān 06,006.014c lāvaṇena samudreṇa samantāt parivāritaḥ 06,006.015a yathā ca puruṣaḥ paśyed ādarśe mukham ātmanaḥ 06,006.015c evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale 06,006.016a dvir aṃśe pippalas tatra dvir aṃśe ca śaśo mahān 06,006.016c sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribṛṃhitaḥ 06,006.016e āpas tato 'nyā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate 06,006.016f*0022_01 tato 'nya ucyate cāyam enaṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu 06,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,007.001a ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjaya 06,007.001a*0023_01 . . . . . . . . vidhivad buddhimaṃs tvayā 06,007.001a*0023_02 tattvajñaś cāsi sarvasya . . . . . . . . 06,007.001c yāvad bhūmyavakāśo 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe 06,007.001e tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam 06,007.002 vaiśaṃpāyana uvāca 06,007.002a evam uktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyam abravīt 06,007.002c prāgāyatā mahārāja ṣaḍ ete ratnaparvatāḥ 06,007.002d*0024_01 sthitā samudram ākramya avarūḍhā bhavaṃs tataḥ 06,007.002e avagāḍhā hy ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau 06,007.003a himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ca nagottamaḥ 06,007.003c nīlaś ca vaiḍūryamayaḥ śvetaś ca rajataprabhaḥ 06,007.003e sarvadhātuvinaddhaś ca śṛṅgavān nāma parvataḥ 06,007.004a ete vai parvatā rājan siddhacāraṇasevitāḥ 06,007.004c teṣām antaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ 06,007.005a tatra puṇyā janapadās tāni varṣāṇi bhārata 06,007.005c vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ 06,007.005d*0025_01 gandharvādyā vasanti sma hy apsarogaṇasevitāḥ 06,007.006a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param 06,007.006b*0026_01 tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ varṣaṃ himavataḥ param 06,007.006c hemakūṭāt paraṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate 06,007.007a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca 06,007.007c prāgāyato mahārāja mālyavān nāma parvataḥ 06,007.008a tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ 06,007.008b*0027_01 tenaiva kramayogena parvato gandhamādanaḥ 06,007.008c parimaṇḍalas tayor madhye meruḥ kanakaparvataḥ 06,007.009a ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ 06,007.009c yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ 06,007.010a uccaiś ca caturāśītir yojanānāṃ mahīpate 06,007.010c ūrdhvam antaś ca tiryak ca lokān āvṛtya tiṣṭhati 06,007.011a tasya pārśve tv ime dvīpāś catvāraḥ saṃsthitāḥ prabho 06,007.011c bhadrāśvaḥ ketumālaś ca jambūdvīpaś ca bhārata 06,007.011d*0028_01 ketumālaś caturthaś ca meroḥ paścimataḥ sthitaḥ 06,007.011e uttarāś caiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ 06,007.012a vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila 06,007.012c sa vai vicintayām āsa sauvarṇān prekṣya vāyasān 06,007.013a merur uttamamadhyānām adhamānāṃ ca pakṣiṇām 06,007.013c aviśeṣakaro yasmāt tasmād enaṃ tyajāmy aham 06,007.014a tam ādityo 'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥ 06,007.014c candramāś ca sanakṣatro vāyuś caiva pradakṣiṇam 06,007.015a sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ 06,007.015c bhavanair āvṛtaḥ sarvair jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ 06,007.016a tatra devagaṇā rājan gandharvāsurarākṣasāḥ 06,007.016c apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ 06,007.017a tatra brahmā ca rudraś ca śakraś cāpi sureśvaraḥ 06,007.017c sametya vividhair yajñair yajante 'nekadakṣiṇaiḥ 06,007.018a tumburur nāradaś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ 06,007.018c abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho 06,007.019a saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaś ca prajāpatiḥ 06,007.019c tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi 06,007.020a tasyaiva mūrdhany uśanāḥ kāvyo daityair mahīpate 06,007.020c tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ 06,007.021a tasmāt kubero bhagavāṃś caturthaṃ bhāgam aśnute 06,007.021c tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati 06,007.022a pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivam 06,007.022c karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam 06,007.023a tatra sākṣāt paśupatir divyair bhūtaiḥ samāvṛtaḥ 06,007.023c umāsahāyo bhagavān ramate bhūtabhāvanaḥ 06,007.024a karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhrat pādāvalambinīm 06,007.024c tribhir netraiḥ kṛtoddyotas tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ 06,007.025a tam ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 06,007.025c paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ 06,007.026a tasya śailasya śikharāt kṣīradhārā nareśvara 06,007.026c triṃśad bāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā 06,007.027a puṇyā puṇyatamair juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā 06,007.027c pataty ajasravegena hrade cāndramase śubhe 06,007.027e tayā hy utpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ 06,007.028a tāṃ dhārayām āsa purā durdharāṃ parvatair api 06,007.028c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ 06,007.029a meros tu paścime pārśve ketumālo mahīpate 06,007.029c jambūṣaṇḍaś ca tatraiva sumahān nandanopamaḥ 06,007.030a āyur daśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata 06,007.030c suvarṇavarṇāś ca narāḥ striyaś cāpsarasopamāḥ 06,007.031a anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ 06,007.031c jāyante mānavās tatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ 06,007.031d*0029_01 pūrveṇa yasya vikhyātaḥ parvato gandhamādanaḥ 06,007.032a gandhamādanaśṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ 06,007.032c saṃvṛto 'psarasāṃ saṃghair modate guhyakādhipaḥ 06,007.033a gandhamādanapādeṣu pareṣv aparagaṇḍikāḥ 06,007.033c ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ 06,007.034a tatra kṛṣṇā narā rājaṃs tejoyuktā mahābalāḥ 06,007.034c striyaś cotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ 06,007.035a nīlāt parataraṃ śvetaṃ śvetād dhairaṇyakaṃ param 06,007.035b*0030_01 hiraṇmayaṃ ca śvetādreḥ paraṃ varṣaṃ narādhipa 06,007.035b*0030_02 kuruvarṣaṃ tato rājañ śṛṅgavat parvatāt param 06,007.035c varṣam airāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ param 06,007.036a dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare 06,007.036c ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva ha 06,007.037a uttarottaram etebhyo varṣam udricyate guṇaiḥ 06,007.037c āyuṣpramāṇam ārogyaṃ dharmataḥ kāmato 'rthataḥ 06,007.038a samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata 06,007.038c evam eṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā 06,007.039a hemakūṭas tu sumahān kailāso nāma parvataḥ 06,007.039c yatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate 06,007.039d*0031_01 tatra devo mahādevo nityam āste sahomayā 06,007.039d*0031_02 citre śilātale ramye devarṣigaṇapūjitaḥ 06,007.040a asty uttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 06,007.040c hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ 06,007.041a tasya pārśve mahad divyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam 06,007.041c ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ 06,007.041e dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ 06,007.042a yūpā maṇimayās tatra cityāś cāpi hiraṇmayāḥ 06,007.042c tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ 06,007.043a sṛṣṭvā bhūtapatir yatra sarvalokān sanātanaḥ 06,007.043c upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ samāgataiḥ 06,007.043e naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ 06,007.044a tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā 06,007.044c brahmalokād apakrāntā saptadhā pratipadyate 06,007.045a vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatī 06,007.045c jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuś ca saptamī 06,007.046a acintyā divyasaṃkalpā prabhor eṣaiva saṃvidhiḥ 06,007.046c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye 06,007.047a dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī 06,007.047c etā divyāḥ sapta gaṅgās triṣu lokeṣu viśrutāḥ 06,007.048a rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ 06,007.048c sarpā nāgāś ca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ 06,007.049a devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śvetaḥ parvata ucyate 06,007.049c gandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nṛpa 06,007.049e śṛṅgavāṃs tu mahārāja pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ 06,007.050a ity etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ 06,007.050c bhūtāny upaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca 06,007.051a teṣām ṛddhir bahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī 06,007.051c aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā 06,007.052a yāṃ tu pṛcchasi mā rājan divyām etāṃ śaśākṛtim 06,007.052b*0032_01 jambūdvīpasya sarvasya ākṛtiṃ candramaṇḍale 06,007.052b*0033_01 sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavadvidhau 06,007.052c pārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottare 06,007.052d*0034_01 anyāni pañca varṣāṇi galāntaṃ kalpitāni ca 06,007.052e karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapadvīpam eva ca 06,007.053a tāmravarṇaḥ śiro rājañ śrīmān malayaparvataḥ 06,007.053c etad dvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam 06,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,008.001a meror athottaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya 06,008.001c nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatam 06,008.002 saṃjaya uvāca 06,008.002a dakṣiṇena tu nīlasya meroḥ pārśve tathottare 06,008.002c uttarāḥ kuravo rājan puṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ 06,008.003a tatra vṛkṣā madhuphalā nityapuṣpaphalopagāḥ 06,008.003c puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca 06,008.004a sarvakāmaphalās tatra ke cid vṛkṣā janādhipa 06,008.004c apare kṣīriṇo nāma vṛkṣās tatra narādhipa 06,008.005a ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hy amṛtopamam 06,008.005c vastrāṇi ca prasūyante phaleṣv ābharaṇāni ca 06,008.006a sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā 06,008.006b*0035_01 maṇiratnanibhaṃ ramyaṃ vajravaiḍūryasaṃnibham 06,008.006b*0035_02 bhūbhāgo dṛśyate tatra padmarāgasamaprabham 06,008.006c sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa 06,008.006d*0036_01 puṣkariṇyaḥ śubhās tatra sukhasparśā manoharāḥ 06,008.007a devalokacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ 06,008.007c tulyarūpaguṇopetāḥ sameṣu viṣameṣu ca 06,008.008a mithunāni ca jāyante striyaś cāpsarasopamāḥ 06,008.008c teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanty amṛtasaṃnibham 06,008.009a mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ tac ca pravardhate 06,008.009c tulyarūpaguṇopetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca 06,008.009e ekaikam anuraktaṃ ca cakravākasamaṃ vibho 06,008.009f*0037_01 mṛtyuś ca samakālaṃ ca tayor mithunayugmayoḥ 06,008.010a nirāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ 06,008.010c daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 06,008.010e jīvanti te mahārāja na cānyonyaṃ jahaty uta 06,008.011a bhāruṇḍā nāma śakunās tīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ 06,008.011c te nirharanti hi mṛtān darīṣu prakṣipanti ca 06,008.012a uttarāḥ kuravo rājan vyākhyātās te samāsataḥ 06,008.012c meroḥ pārśvam ahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmy atha yathātatham 06,008.012d*0038_01 bhadrāśvaṃ nāma varṣaṃ tu puro vai gandhamādanāt 06,008.013a tasya pūrvābhiṣekas tu bhadrāśvasya viśāṃ pate 06,008.013c bhadrasālavanaṃ yatra kālāmraś ca mahādrumaḥ 06,008.014a kālāmraś ca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ 06,008.014c dvīpaś ca yojanotsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 06,008.015a tatra te puruṣāḥ śvetās tejoyuktā mahābalāḥ 06,008.015c striyaḥ kumudavarṇāś ca sundaryaḥ priyadarśanāḥ 06,008.016a candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ 06,008.016c candraśītalagātryaś ca nṛttagītaviśāradāḥ 06,008.017a daśa varṣasahasrāṇi tatrāyur bharatarṣabha 06,008.017c kālāmrarasapītās te nityaṃ saṃsthitayauvanāḥ 06,008.018a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu 06,008.018c sudarśano nāma mahāñ jambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ 06,008.019a sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 06,008.019c tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpaḥ sanātanaḥ 06,008.020a yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha 06,008.020c utsedho vṛkṣarājasya divaspṛṅ manujeśvara 06,008.021a aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca 06,008.021c pariṇāhas tu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedinām 06,008.022a patamānāni tāny urvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam 06,008.022c muñcanti ca rasaṃ rājaṃs tasmin rajatasaṃnibham 06,008.023a tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā janādhipa 06,008.023c meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayāty uttarān kurūn 06,008.024a pibanti tad rasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa 06,008.024c tasmin phalarase pīte na jarā bādhate ca tān 06,008.025a tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam 06,008.025b*0039_01 indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsvaraṃ tu tat 06,008.025c taruṇādityavarṇāś ca jāyante tatra mānavāḥ 06,008.026a tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭ 06,008.026c nāmnā saṃvartako nāma kālāgnir bharatarṣabha 06,008.027a tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvāntagaṇḍikā 06,008.027c yojanānāṃ sahasrāṇi pañcāśan mālyavān sthitaḥ 06,008.028a mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ 06,008.028c brahmalokāc cyutāḥ sarve sarve ca brahmavādinaḥ 06,008.029a tapas tu tapyamānās te bhavanti hy ūrdhvaretasaḥ 06,008.029c rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ praviśanti divākaram 06,008.030a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṣaṣṭir eva śatāni ca 06,008.030c aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram 06,008.031a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭim eva śatāni ca 06,008.031c ādityatāpataptās te viśanti śaśimaṇḍalam 06,009.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,009.001a varṣāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya 06,009.001c ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ 06,009.002 saṃjaya uvāca 06,009.002a dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu 06,009.002c varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ 06,009.003a śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ 06,009.003c ratipradhānāś ca tathā jāyante tatra mānavāḥ 06,009.004a daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca 06,009.004c jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ 06,009.005a dakṣiṇe śṛṅgiṇaś caiva śvetasyāthottareṇa ca 06,009.005c varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī 06,009.005d*0040_01 yatra cāyaṃ mahārāja pakṣirāṭ patagottamaḥ 06,009.006a yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ priyadarśanāḥ 06,009.006c mahābalās tatra sadā rājan muditamānasāḥ 06,009.006d*0041_01 yakṣaḥ so 'pi mahārāja yakṣarājānugauta[? -gotta]maḥ 06,009.007a ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa 06,009.007c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca 06,009.008a śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatas trīṇy eva manujādhipa 06,009.008c ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmam adbhutam 06,009.009a sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanair upaśobhitam 06,009.009c tatra svayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī 06,009.010a uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa 06,009.010c varṣam airāvataṃ nāma tasmāc chṛṅgavataḥ param 06,009.011a na tatra sūryas tapati na te jīryanti mānavāḥ 06,009.011c candramāś ca sanakṣatro jyotir bhūta ivāvṛtaḥ 06,009.012a padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ 06,009.012c padmapatrasugandhāś ca jāyante tatra mānavāḥ 06,009.013a aniṣpandāḥ sugandhāś ca nirāhārā jitendriyāḥ 06,009.013c devalokacyutāḥ sarve tathā virajaso nṛpa 06,009.014a trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa 06,009.014c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama 06,009.015a kṣīrodasya samudrasya tathaivottarataḥ prabhuḥ 06,009.015c harir vasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake 06,009.016a aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manojavam 06,009.016c agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 06,009.017a sa prabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuś ca bharatarṣabha 06,009.017c saṃkṣepo vistaraś caiva kartā kārayitā ca saḥ 06,009.018a pṛthivy āpas tathākāśaṃ vāyus tejaś ca pārthiva 06,009.018c sa yajñaḥ sarvabhūtānām āsyaṃ tasya hutāśanaḥ 06,009.018d*0042_01 sthitaḥ sthānasahasreṣu vyāpya vai sa carācaram 06,009.019 vaiśaṃpāyana uvāca 06,009.019a evam uktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 06,009.019c dhyānam anvagamad rājā putrān prati janādhipa 06,009.020a sa vicintya mahārāja punar evābravīd vacaḥ 06,009.020c asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagat 06,009.020e sṛjate ca punaḥ sarvaṃ neha vidyati śāśvatam 06,009.021a naro nārāyaṇaś caiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛt 06,009.021c devā vaikuṇṭha ity āhur vedā viṣṇur iti prabhum 06,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,010.001a yad idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam 06,010.001c yatrātimātraṃ lubdho 'yaṃ putro duryodhano mama 06,010.002a yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ 06,010.002c etan me tattvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 06,010.003 saṃjaya uvāca 06,010.003a na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājan vaco mama 06,010.003c gṛddho duryodhanas tatra śakuniś cāpi saubalaḥ 06,010.004a apare kṣatriyāś cāpi nānājanapadeśvarāḥ 06,010.004c ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam 06,010.005a atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam 06,010.005c priyam indrasya devasya manor vaivasvatasya ca 06,010.006a pṛthoś ca rājan vainyasya tathekṣvākor mahātmanaḥ 06,010.006c yayāter ambarīṣasya māndhātur nahuṣasya ca 06,010.007a tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca 06,010.007c ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpates tathā 06,010.007d*0043_01 kuśikasya ca durdharṣa gādheś caiva mahātmanaḥ 06,010.007d*0043_02 somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca 06,010.008a anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām 06,010.008c sarveṣām eva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam 06,010.009a tat te varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṃdama 06,010.009c śṛṇu me gadato rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,010.010a mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣavān api 06,010.010c vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaite kulaparvatāḥ 06,010.011a teṣāṃ sahasraśo rājan parvatās tu samīpataḥ 06,010.011c abhijñātāḥ sāravanto vipulāś citrasānavaḥ 06,010.012a anye tato 'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ 06,010.012c āryā mlecchāś ca kauravya tair miśrāḥ puruṣā vibho 06,010.013a nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm 06,010.013c godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm 06,010.014a śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm 06,010.014c dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām 06,010.015a nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇāṃ ca nimnagām 06,010.015c irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikām api 06,010.016a vedasmṛtiṃ vetasinīṃ tridivām iṣkumālinīm 06,010.016c karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagām 06,010.017a gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm 06,010.017c kauśikīṃ tridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lohatāriṇīm 06,010.018a rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara 06,010.018c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā 06,010.019a śatāvarīṃ payoṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā 06,010.019c kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalām api 06,010.020a nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ narādhipa 06,010.020c pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīm 06,010.021a pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmām oghavatīṃ tathā 06,010.021c palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pippalāvatīm 06,010.022a pāriṣeṇām asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīm 06,010.022c puruhīṃ pravarāṃ menāṃ moghāṃ ghṛtavatīṃ tathā 06,010.023a dhūmatyām atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava 06,010.023c sadānīrām adhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm 06,010.024a śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīm api 06,010.024c vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm 06,010.025a hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagām 06,010.025c rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām 06,010.026a upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarām ambuvāhinīm 06,010.026c vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm 06,010.027a vidiśāṃ kṛṣṇaveṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilām api 06,010.027c śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagām 06,010.028a śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām 06,010.028c kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudām atha candanām 06,010.029a durgām antaḥśilāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm 06,010.029c carakṣāṃ mahirohīṃ ca tathā jambunadīm api 06,010.030a sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ trasām anyāṃ varāṇasīm 06,010.030c loloddhṛtakarāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīm 06,010.031a mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa 06,010.031c sadānirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīm 06,010.031d*0044_01 brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm 06,010.031d*0044_02 etāś cānyāś ca bahudhā 06,010.032a brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgām api ca bhārata 06,010.032c citropalāṃ citrabarhāṃ mañjuṃ makaravāhinīm 06,010.033a mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kokāṃ caiva mahānadīm 06,010.033c śuktimatīm araṇyāṃ ca puṣpaveṇyutpalāvatīm 06,010.034a lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīm 06,010.034c kumārīm ṛṣikulyāṃ ca brahmakulyāṃ ca bhārata 06,010.035a sarasvatīḥ supuṇyāś ca sarvā gaṅgāś ca māriṣa 06,010.035b*0045_01 brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ suvaśyām api bhārata 06,010.035b*0046_01 mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa 06,010.035c viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāś caiva mahābalāḥ 06,010.036a tathā nadyas tv aprakāśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,010.036c ity etāḥ sarito rājan samākhyātā yathāsmṛti 06,010.037a ata ūrdhvaṃ janapadān nibodha gadato mama 06,010.037c tatreme kurupāñcālāḥ śālvamādreyajāṅgalāḥ 06,010.037d*0047_01 videhā māgadhāḥ siṃhā mahadāyatayas tathā 06,010.038a śūrasenāḥ kaliṅgāś ca bodhā maukās tathaiva ca 06,010.038c matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ 06,010.039a cedivatsāḥ karūṣāś ca bhojāḥ sindhupulindakāḥ 06,010.039c uttamaujā daśārṇāś ca mekalāś cotkalaiḥ saha 06,010.040a pāñcālāḥ kauśijāś caiva ekapṛṣṭhā yugaṃdharāḥ 06,010.040c saudhā madrā bhujiṅgāś ca kāśayo 'parakāśayaḥ 06,010.041a jaṭharāḥ kukkuśāś caiva sudāśārṇāś ca bhārata 06,010.041c kuntayo 'vantayaś caiva tathaivāparakuntayaḥ 06,010.042a govindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ 06,010.042c aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāś ca goparāṣṭrāḥ panītakāḥ 06,010.043a ādirāṣṭrāḥ sukuṭṭāś ca balirāṣṭraṃ ca kevalam 06,010.043c vānarāsyāḥ pravāhāś ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ 06,010.044a videhakā māgadhāś ca suhmāś ca vijayās tathā 06,010.044c aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāś ca yakṛllomāna eva ca 06,010.045a mallāḥ sudeṣṇāḥ prāhūtās tathā māhiṣakārṣikāḥ 06,010.045c vāhīkā vāṭadhānāś ca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ 06,010.046a aparandhrāś ca śūdrāś ca pahlavāś carmakhaṇḍikāḥ 06,010.046c aṭavīśabarāś caiva marubhaumāś ca māriṣa 06,010.047a upāvṛścānupāvṛścasurāṣṭrāḥ kekayās tathā 06,010.047c kuṭṭāparāntā dvaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ 06,010.047d*0048_01 kaṭyāś ca pātavaibodhā yākāḥ sāmudraniṣkadāḥ 06,010.048a andhrāś ca bahavo rājann antargiryās tathaiva ca 06,010.048c bahirgiryāṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ 06,010.048d*0049_01 antargiryās tathā caiva bahirgiryās tathaiva ca 06,010.049a mahyuttarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāś ca janādhipa 06,010.049c puṇḍrā bhārgāḥ kirātāś ca sudoṣṇāḥ pramudās tathā 06,010.050a śakā niṣādā niṣadhās tathaivānartanairṛtāḥ 06,010.050c dugūlāḥ pratimatsyāś ca kuśalāḥ kunaṭās tathā 06,010.051a tīragrāhās taratoyā rājikā rasyakāgaṇāḥ 06,010.051c tilakāḥ pārasīkāś ca madhumantaḥ prakutsakāḥ 06,010.052a kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakās tathā 06,010.052c abhīsārā kulūtāś ca śaivalā bāhlikās tathā 06,010.053a darvīkāḥ sakacā darvā vātajāmarathoragāḥ 06,010.053c bahuvādyāś ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ 06,010.054a vadhrāḥ karīṣakāś cāpi kulindopatyakās tathā 06,010.054c vanāyavo daśāpārśvā romāṇaḥ kuśabindavaḥ 06,010.055a kacchā gopālakacchāś ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ 06,010.055c kirātā barbarāḥ siddhā videhās tāmraliṅgakāḥ 06,010.056a oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sasairandhrāḥ pārvatīyāś ca māriṣa 06,010.056c athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha 06,010.057a draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ 06,010.057c unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakās tathā 06,010.058a karṇikāḥ kuntikāś caiva saudbhidā nalakālakāḥ 06,010.058c kaukuṭṭakās tathā colāḥ koṅkaṇā mālavāṇakāḥ 06,010.059a samaṅgāḥ kopanāś caiva kukurāṅgadamāriṣāḥ 06,010.059c dhvajiny utsavasaṃketās trigartāḥ sarvasenayaḥ 06,010.060a tryaṅgāḥ kekarakāḥ proṣṭhāḥ parasaṃcarakās tathā 06,010.060c tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha 06,010.061a mālakā mallakāś caiva tathaivāparavartakāḥ 06,010.061c kulindāḥ kulakāś caiva karaṇṭhāḥ kurakās tathā 06,010.062a mūṣakā stanabālāś ca satiyaḥ pattipañjakāḥ 06,010.062c ādidāyāḥ sirālāś ca stūbakā stanapās tathā 06,010.063a hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkās taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 06,010.063c uttarāś cāpare mlecchā janā bharatasattama 06,010.064a yavanāś ca sakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ 06,010.064c sakṣaddruhaḥ kuntalāś ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha 06,010.065a tathaiva maradhāś cīnās tathaiva daśamālikāḥ 06,010.065c kṣatriyopaniveśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca 06,010.066a śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha 06,010.066c khaśikāś ca tukhārāś ca pallavā girigahvarāḥ 06,010.067a ātreyāḥ sabharadvājās tathaiva stanayoṣikāḥ 06,010.067c aupakāś ca kaliṅgāś ca kirātānāṃ ca jātayaḥ 06,010.067d*0050_01 kāraskarāś ca vaṃśāś ca āndhrāś ca dramiḍās tathā 06,010.067d*0050_02 colāś caiva tathā pāṇḍyāś cerāś caiva susiṃhalāḥ 06,010.068a tāmarā haṃsamārgāś ca tathaiva karabhañjakāḥ 06,010.068b*0051_01 ete cānye janapadāḥ prācyodīcyās tathaiva ca 06,010.068c uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ prabho 06,010.069a yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam 06,010.069c duhyed dhenuḥ kāmadhuk ca bhūmiḥ samyag anuṣṭhitā 06,010.070a tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ 06,010.070c te tyajanty āhave prāṇān rasāgṛddhās tarasvinaḥ 06,010.071a devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam 06,010.071c anyonyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣam 06,010.072a rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasuṃdharām 06,010.072c na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasya cit 06,010.073a tasmāt parigrahe bhūmer yatante kurupāṇḍavāḥ 06,010.073c sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva 06,010.074a pitā mātā ca putraś ca khaṃ dyauś ca narapuṃgava 06,010.074c bhūmir bhavati bhūtānāṃ samyag acchidradarśinī 06,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,011.001a bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca 06,011.001c pramāṇam āyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubham 06,011.002a anāgatam atikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya 06,011.002c ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca 06,011.003 saṃjaya uvāca 06,011.003a catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha 06,011.003c kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana 06,011.004a pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatas tretāyugaṃ vibho 06,011.004c saṃkṣepād dvāparasyātha tataḥ puṣyaṃ pravartate 06,011.005a catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama 06,011.005c āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama 06,011.006a tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa 06,011.006c dvisahasraṃ dvāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati 06,011.007a na pramāṇasthitir hy asti puṣye 'smin bharatarṣabha 06,011.007c garbhasthāś ca mriyante 'tra tathā jātā mriyanti ca 06,011.008a mahābalā mahāsattvāḥ prajāguṇasamanvitāḥ 06,011.008b*0052_01 prajāyante ca jātāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,011.008c ajāyanta kṛte rājan munayaḥ sutapodhanāḥ 06,011.009a mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ 06,011.009c jātāḥ kṛtayuge rājan dhaninaḥ priyadarśanāḥ 06,011.010a āyuṣmanto mahāvīrā dhanurdharavarā yudhi 06,011.010b*0053_01 varārhā yudhi jāyante kṣatriyāḥ śūrasattamāḥ 06,011.010c jāyante kṣatriyāḥ śūrās tretāyāṃ cakravartinaḥ 06,011.011a sarvavarṇā mahārāja jāyante dvāpare sati 06,011.011c mahotsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,011.012a tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa 06,011.012c lubdhāś cānṛtakāś caiva puṣye jāyanti bhārata 06,011.013a īrṣyā mānas tathā krodho māyāsūyā tathaiva ca 06,011.013c puṣye bhavanti martyānāṃ rāgo lobhaś ca bhārata 06,011.014a saṃkṣepo vartate rājan dvāpare 'smin narādhipa 06,011.014c guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param 06,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.001a jambūkhaṇḍas tvayā prokto yathāvad iha saṃjaya 06,012.001c viṣkambham asya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ 06,012.002a samudrasya pramāṇaṃ ca samyag acchidradarśana 06,012.002c śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya 06,012.003a śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca 06,012.003c brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayos tathā 06,012.004 saṃjaya uvāca 06,012.004a rājan subahavo dvīpā yair idaṃ saṃtataṃ jagat 06,012.004c sapta tv ahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃs tathā 06,012.005a aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pate 06,012.005c ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ 06,012.006a lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ 06,012.006c nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ 06,012.007a naikadhātuvicitraiś ca parvatair upaśobhitaḥ 06,012.007c siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ 06,012.008a śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvad iha pārthiva 06,012.008c śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana 06,012.009a jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa 06,012.009c viṣkambheṇa mahārāja sāgaro 'pi vibhāgaśaḥ 06,012.009d*0054_01 śalmaliś ca kuśa[ḥ] krauñco dviguṇo hy uttarottaram 06,012.009d*0054_02 yathāsaṃkhyaṃ parivṛttaḥ surāsarpiḥpayodhibhiḥ 06,012.009e kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ 06,012.010a tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ 06,012.010c kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te 06,012.011a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad bharatarṣabha 06,012.011c ukta eṣa mahārāja kim anyac chrotum icchasi 06,012.012 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.012a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad iha saṃjaya 06,012.012c uktas tvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ 06,012.013 saṃjaya uvāca 06,012.013a tathaiva parvatā rājan saptātra maṇibhūṣitāḥ 06,012.013c ratnākarās tathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu 06,012.013e atīvaguṇavat sarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa 06,012.014a devarṣigandharvayutaḥ paramo merur ucyate 06,012.014c prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ 06,012.014e yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ 06,012.015a tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ 06,012.015c yatra nityam upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam 06,012.015e yato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara 06,012.016a uccair girī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥ 06,012.016c revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ 06,012.017a uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ 06,012.017b*0055_01 navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmān ujjvalavigrahaḥ 06,012.017c yataḥ śyāmatvam āpannāḥ prajā janapadeśvara 06,012.018 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.018a sumahān saṃśayo me 'dya proktaṃ saṃjaya yat tvayā 06,012.018c prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatām iha 06,012.019 saṃjaya uvāca 06,012.019a sarveṣv eva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana 06,012.019c gauraḥ kṛṣṇaś ca varṇau dvau tayor varṇāntaraṃ nṛpa 06,012.020a śyāmo yasmāt pravṛtto vai tat te vakṣyāmi bhārata 06,012.020c āste 'tra bhagavān kṛṣṇas tat kāntyā śyāmatāṃ gataḥ 06,012.021a tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ 06,012.021c kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati 06,012.022a teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ 06,012.022c varṣāṇi teṣu kauravya saṃproktāni manīṣibhiḥ 06,012.023a mahāmerur mahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ 06,012.023c jaladhārāt paro rājan sukumāra iti smṛtaḥ 06,012.024a raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ 06,012.024c kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān 06,012.025a parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvam eva ca 06,012.025c jambūdvīpena vikhyātas tasya madhye mahādrumaḥ 06,012.026a śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ 06,012.026c tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ 06,012.027a tatra gacchanti siddhāś ca cāraṇā daivatāni ca 06,012.027c dhārmikāś ca prajā rājaṃś catvāro 'tīva bhārata 06,012.028a varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno 'tra dṛśyate 06,012.028c dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ 06,012.029a prajās tatra vivardhante varṣāsv iva samudragāḥ 06,012.029c nadyaḥ puṇyajalās tatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ 06,012.030a sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā 06,012.030c mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī 06,012.030e ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama 06,012.031a tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha 06,012.031c sahasrāṇāṃ śatāny eva yato varṣati vāsavaḥ 06,012.032a na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca 06,012.032c śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyās tā hi saridvarāḥ 06,012.033a tatra puṇyā janapadāś catvāro lokasaṃmatāḥ 06,012.033c magāś ca maśakāś caiva mānasā mandagās tathā 06,012.034a magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa 06,012.034c maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ 06,012.035a mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥ 06,012.035c sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ 06,012.035e śūdrās tu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ 06,012.036a na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ 06,012.036c svadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparam 06,012.037a etāvad eva śakyaṃ tu tasmin dvīpe prabhāṣitum 06,012.037c etāvad eva śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi 06,013.001 saṃjaya uvāca 06,013.001a uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā 06,013.001c yathāśrutaṃ mahārāja bruvatas tan nibodha me 06,013.001d*0056_01 dugdhodakasamudro 'nyaḥ punar ikṣurasodakaḥ 06,013.002a ghṛtatoyaḥ samudro 'tra dadhimaṇḍodako 'paraḥ 06,013.002c surodaḥ sāgaraś caiva tathānyo gharmasāgaraḥ 06,013.002d*0057_01 ikṣūdaś ca surodaś ca sarpiḥkṣīrodadhis tadā 06,013.002d*0057_02 dadhimaṇḍodadhiś cānyaḥ śuddhodadhir atho mahān 06,013.003a paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa 06,013.003c sarvataś ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ 06,013.004a gauras tu madhyame dvīpe girir mānaḥśilo mahān 06,013.004c parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa 06,013.005a tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ 06,013.005c prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham 06,013.006a kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha 06,013.006b*0058_01 saṃpūjyate hi plakṣaś ca svadī[?dvī]pakhyātikṛd yathā 06,013.006c saṃpūjyate śalmaliś ca dvīpe śālmalike nṛpa 06,013.007a krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ 06,013.007c saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā 06,013.008a gomandaḥ parvato rājan sumahān sarvadhātumān 06,013.008c yatra nityaṃ nivasati śrīmān kamalalocanaḥ 06,013.008e mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhur nārāyaṇo hariḥ 06,013.009a kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiś citaḥ 06,013.009c sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ 06,013.010a dyutimān nāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ 06,013.010c caturthaḥ puṣpavān nāma pañcamas tu kuśeśayaḥ 06,013.011a ṣaṣṭho harigirir nāma ṣaḍ ete parvatottamāḥ 06,013.011c teṣām antaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ 06,013.012a audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam 06,013.012c tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ smṛtam 06,013.013a dhṛtimat pañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram 06,013.013c saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ 06,013.014a eteṣu devagandharvāḥ prajāś ca jagatīśvara 06,013.014c viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ 06,013.015a na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo 'pi vā nṛpa 06,013.015c gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraś ca pārthiva 06,013.016a avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara 06,013.016c yathāśrutaṃ mahārāja tad avyagramanāḥ śṛṇu 06,013.017a krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ 06,013.017c krauñcāt paro vāmanako vāmanād andhakārakaḥ 06,013.018a andhakārāt paro rājan mainākaḥ parvatottamaḥ 06,013.018c mainākāt parato rājan govindo girir uttamaḥ 06,013.019a govindāt tu paro rājan nibiḍo nāma parvataḥ 06,013.019c paras tu dviguṇas teṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana 06,013.020a deśāṃs tatra pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 06,013.020c krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ 06,013.021a manonugāt paraś coṣṇo deśaḥ kurukulodvaha 06,013.021c uṣṇāt paraḥ prāvarakaḥ prāvarād andhakārakaḥ 06,013.022a andhakārakadeśāt tu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ 06,013.022c munideśāt paraś caiva procyate dundubhisvanaḥ 06,013.023a siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa 06,013.023c ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ 06,013.024a puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān 06,013.024c tatra nityaṃ nivasati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ 06,013.025a taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ 06,013.025c vāgbhir manonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa 06,013.026a jambūdvīpāt pravartante ratnāni vividhāny uta 06,013.026c dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurunandana 06,013.027a viprāṇāṃ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 06,013.027c ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ 06,013.028a eko janapado rājan dvīpeṣv eteṣu bhārata 06,013.028c uktā janapadā yeṣu dharmaś caikaḥ pradṛśyate 06,013.029a īśvaro daṇḍam udyamya svayam eva prajāpatiḥ 06,013.029c dvīpān etān mahārāja rakṣaṃs tiṣṭhati nityadā 06,013.030a sa rājā sa śivo rājan sa pitā sa pitāmahaḥ 06,013.030c gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ 06,013.031a bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayam upasthitam 06,013.031c siddham eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā 06,013.032a tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ 06,013.032c caturaśrā mahārāja trayas triṃśat tu maṇḍalam 06,013.033a tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ 06,013.033c diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ 06,013.033e supratīkas tathā rājan prabhinnakaraṭāmukhaḥ 06,013.034a tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātum ihotsahe 06,013.034c asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryag ūrdhvam adhas tathā 06,013.035a tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca 06,013.035c asaṃbādhā mahārāja tān nigṛhṇanti te gajāḥ 06,013.036a puṣkaraiḥ padmasaṃkāśair varṣmavadbhir mahāprabhaiḥ 06,013.036c te śanaiḥ punar evāśu vāyūn muñcanti nityaśaḥ 06,013.037a śvasadbhir mucyamānās tu diggajair iha mārutāḥ 06,013.037c āgacchanti mahārāja tatas tiṣṭhanti vai prajāḥ 06,013.038 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,013.038a paro vai vistaro 'tyarthaṃ tvayā saṃjaya kīrtitaḥ 06,013.038c darśitaṃ dvīpasaṃsthānam uttaraṃ brūhi saṃjaya 06,013.039 saṃjaya uvāca 06,013.039a uktā dvīpā mahārāja grahān me śṛṇu tattvataḥ 06,013.039c svarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvad eṣa prabhāvataḥ 06,013.040a parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ 06,013.040c yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai 06,013.041a pariṇāhena ṣaṭtriṃśad vipulatvena cānagha 06,013.041c ṣaṣṭim āhuḥ śatāny asya budhāḥ paurāṇikās tathā 06,013.042a candramās tu sahasrāṇi rājann ekādaśa smṛtaḥ 06,013.042c viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśat tu maṇḍalam 06,013.042e ekonaṣaṣṭir vaipulyāc chītaraśmer mahātmanaḥ 06,013.043a sūryas tv aṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana 06,013.043c viṣkambheṇa tato rājan maṇḍalaṃ triṃśataṃ samam 06,013.044a aṣṭapañcāśataṃ rājan vipulatvena cānagha 06,013.044c śrūyate paramodāraḥ pataṃgo 'sau vibhāvasuḥ 06,013.044e etat pramāṇam arkasya nirdiṣṭam iha bhārata 06,013.045a sa rāhuś chādayaty etau yathākālaṃ mahattayā 06,013.045c candrādityau mahārāja saṃkṣepo 'yam udāhṛtaḥ 06,013.046a ity etat te mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā 06,013.046c sarvam uktaṃ yathātattvaṃ tasmāc chamam avāpnuhi 06,013.047a yathādṛṣṭaṃ mayā proktaṃ saniryāṇam idaṃ jagat 06,013.047c tasmād āśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati 06,013.048a śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam 06,013.048c śrīmān bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ 06,013.048e āyur balaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaś ca vardhate 06,013.049a yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ 06,013.049c prīyante pitaras tasya tathaiva ca pitāmahāḥ 06,013.050a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam 06,013.050c pūrvaṃ pravartate puṇyaṃ tat sarvaṃ śrutavān asi 06,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,014.001*0059_01 vacanād dhṛtarāṣṭrasya kurukṣetraṃ jagāma ha 06,014.001*0059_02 vyāsasya varadānena tvaramāṇas tu saṃjayaḥ 06,014.001*0059_03 dṛṣṭvā tu samare rājan kṣaṇenaiva samāgataḥ 06,014.001a atha gāvalgaṇir dhīmān samarād etya saṃjayaḥ 06,014.001c pratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavyabhaviṣyavit 06,014.002a dhyāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasopetya duḥkhitaḥ 06,014.002c ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānām amadhyamam 06,014.003a saṃjayo 'haṃ mahārāja namas te bharatarṣabha 06,014.003c hato bhīṣmaḥ śāṃtanavo bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,014.004a kakudaṃ sarvayodhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatām 06,014.004c śaratalpagataḥ so 'dya śete kurupitāmahaḥ 06,014.005a yasya vīryaṃ samāśritya dyūtaṃ putras tavākarot 06,014.005c sa śete nihato rājan saṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā 06,014.006a yaḥ sarvān pṛthivīpālān samavetān mahāmṛdhe 06,014.006c jigāyaikarathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ 06,014.007a jāmadagnyaṃ raṇe rāmam āyodhya vasusaṃbhavaḥ 06,014.007c na hato jāmadagnyena sa hato 'dya śikhaṇḍinā 06,014.008a mahendrasadṛśaḥ śaurye sthairye ca himavān iva 06,014.008c samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharāsamaḥ 06,014.009a śaradaṃṣṭro dhanurvaktraḥ khaḍgajihvo durāsadaḥ 06,014.009c narasiṃhaḥ pitā te 'dya pāñcālyena nipātitaḥ 06,014.010a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave 06,014.010c pravepata bhayodvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gogaṇaḥ 06,014.011a parirakṣya sa senāṃ te daśarātram anīkahā 06,014.011c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram 06,014.012a yaḥ sa śakra ivākṣobhyo varṣan bāṇān sahasraśaḥ 06,014.012c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ 06,014.013a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ 06,014.013c tava durmantrite rājan yathā nārhaḥ sa bhārata 06,015.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,015.001a kathaṃ kurūṇām ṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā 06,015.001c kathaṃ rathāt sa nyapatat pitā me vāsavopamaḥ 06,015.002a katham āsaṃś ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya 06,015.002c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā 06,015.003a tasmin hate mahāsattve maheṣvāse mahābale 06,015.003c mahārathe naravyāghre kim u āsīn manas tadā 06,015.004a ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatam 06,015.004c kurūṇām ṛṣabhaṃ vīram akampyaṃ puruṣarṣabham 06,015.005a ke taṃ yāntam anupreyuḥ ke cāsyāsan purogamāḥ 06,015.005c ke 'tiṣṭhan ke nyavartanta ke 'bhyavartanta saṃjaya 06,015.006a ke śūrā rathaśārdūlam acyutaṃ kṣatriyarṣabham 06,015.006c rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato 'nvayuḥ 06,015.007a yas tamo 'rka ivāpohan parasainyam amitrahā 06,015.007c sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayam ādadhat 06,015.007e akarod duṣkaraṃ karma raṇe kauravaśāsanāt 06,015.008a grasamānam anīkāni ya enaṃ paryavārayan 06,015.008c kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyag yāsyantam antike 06,015.008e kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan 06,015.009a nikṛntantam anīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam 06,015.009c cāpavyāttānanaṃ ghoram asijihvaṃ durāsadam 06,015.010a atyanyān puruṣavyāghrān hrīmantam aparājitam 06,015.010c pātayām āsa kaunteyaḥ kathaṃ tam ajitaṃ yudhi 06,015.011a ugradhanvānam ugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame 06,015.011c pareṣām uttamāṅgāni pracinvantaṃ śiteṣubhiḥ 06,015.012a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave 06,015.012c kālāgnim iva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ 06,015.013a parikṛṣya sa senāṃ me daśarātram anīkahā 06,015.013c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram 06,015.014a yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjan 06,015.014c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ 06,015.015a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ 06,015.015c mama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ 06,015.016a kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānām anīkinī 06,015.016c prahartum aśakat tatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,015.017a kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmam akurvan pāṇḍunandanāḥ 06,015.017c kathaṃ ca nājayad bhīṣmo droṇe jīvati saṃjaya 06,015.018a kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā 06,015.018c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ 06,015.019a kathaṃ cātirathas tena pāñcālyena śikhaṇḍinā 06,015.019c bhīṣmo vinihato yuddhe devair api durutsahaḥ 06,015.020a yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam 06,015.020c ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam 06,015.021a taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalocitam 06,015.021c saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe 06,015.022a māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutam 06,015.022c duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan 06,015.023a yac chikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmam abhyayuḥ 06,015.023c kaccin na kuravo bhītās tatyajuḥ saṃjayācyutam 06,015.024a maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān 06,015.024c dhanurhvādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ 06,015.025a yad abhyavarṣat kaunteyān sapāñcālān sasṛñjayān 06,015.025c nighnan pararathān vīro dānavān iva vajrabhṛt 06,015.026a iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadam 06,015.026c kārmukormiṇam akṣayyam advīpaṃ samare 'plavam 06,015.026e gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulam 06,015.026f*0060_01 padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam 06,015.027a hayān gajān padātāṃś ca rathāṃś ca tarasā bahūn 06,015.027c nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam 06,015.028a vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam 06,015.028c veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 06,015.029a bhīṣmo yad akarot karma samare saṃjayārihā 06,015.029c duryodhanahitārthāya ke tadāsya puro 'bhavan 06,015.030a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,015.030c pṛṣṭhataḥ ke parān vīrā upāsedhan yatavratāḥ 06,015.031a ke purastād avartanta rakṣanto bhīṣmam antike 06,015.031c ke 'rakṣann uttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ 06,015.032a vāme cakre vartamānāḥ ke 'ghnan saṃjaya sṛñjayān 06,015.032c sametāgram anīkeṣu ke 'bhyarakṣan durāsadam 06,015.033a pārśvataḥ ke 'bhyavartanta gacchanto durgamāṃ gatim 06,015.033c samūhe ke parān vīrān pratyayudhyanta saṃjaya 06,015.034a rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrair gopyamānāś ca tena te 06,015.034c durjayānām anīkāni nājayaṃs tarasā yudhi 06,015.035a sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥ 06,015.035c kathaṃ prahartum api te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ 06,015.036a yasmin dvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ 06,015.036c taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.037a yasya vīrye samāśvasya mama putro bṛhadbalaḥ 06,015.037c na pāṇḍavān agaṇayat kathaṃ sa nihataḥ paraiḥ 06,015.038a yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ 06,015.038c kāṅkṣito dānavān ghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ 06,015.039a yasmiñ jāte mahāvīrye śaṃtanur lokaśaṃkare 06,015.039c śokaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca prājahāt putralakṣmaṇi 06,015.040a prajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ saddharmanirataṃ śucim 06,015.040c vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam 06,015.041a sarvāstravinayopetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinam 06,015.041c hataṃ śāṃtanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatam 06,015.042a dharmād adharmo balavān saṃprāpta iti me matiḥ 06,015.042c yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ 06,015.043a jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravid anuttamaḥ 06,015.043c ambārtham udyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ 06,015.044a tam indrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām 06,015.044c hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkham ataḥ param 06,015.045a asakṛt kṣatriyavrātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ 06,015.045c jāmadagnyas tathā rāmaḥ paravīranighātinā 06,015.045d*0061_01 na hato yo mahābuddhiḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā 06,015.046a tasmān nūnaṃ mahāvīryād bhārgavād yuddhadurmadāt 06,015.046c tejovīryabalair bhūyāñ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ 06,015.047a yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradam 06,015.047c paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabham 06,015.048a ke vīrās tam amitraghnam anvayuḥ śatrusaṃsadi 06,015.048c śaṃsa me tad yathā vṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ 06,015.049a yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya 06,015.049c agopam iva codbhrāntaṃ gokulaṃ tad balaṃ mama 06,015.050a pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasya mahāhave 06,015.050c parāsikte ca vas tasmin katham āsīn manas tadā 06,015.051a jīvite 'py adya sāmarthyaṃ kim ivāsmāsu saṃjaya 06,015.051c ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam 06,015.052a agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ 06,015.052c bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhān manye śocanti putrakāḥ 06,015.053a adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama 06,015.053c yac chrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate 06,015.054a yasminn astraṃ ca medhā ca nītiś ca bharatarṣabhe 06,015.054c aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi 06,015.055a na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca 06,015.055c na dhṛtyā na punas tyāgān mṛtyoḥ kaś cid vimucyate 06,015.056a kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ 06,015.056c yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.057a putraśokābhisaṃtapto mahad duḥkham acintayan 06,015.057c āśaṃse 'haṃ purā trāṇaṃ bhīṣmāc chaṃtanunandanāt 06,015.058a yadādityam ivāpaśyat patitaṃ bhuvi saṃjaya 06,015.058c duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā pratyapadyata 06,015.059a nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayan 06,015.059c śeṣaṃ kiṃ cit prapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām 06,015.060a dāruṇaḥ kṣatradharmo 'yam ṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ 06,015.060c yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ 06,015.061a vayaṃ vā rājyam icchāmo ghātayitvā pitāmaham 06,015.061c kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ 06,015.062a etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya 06,015.062c parākramaḥ paraṃ śaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam 06,015.063a anīkāni vinighnantaṃ hrīmantam aparājitam 06,015.063c kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan 06,015.064a kathaṃ yuktāny anīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ 06,015.064c kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ 06,015.065a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 06,015.065c duḥśāsanaś ca kitavo hate bhīṣme kim abruvan 06,015.066a yac charīrair upastīrṇāṃ naravāraṇavājinām 06,015.066c śaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṃ bhayāvahām 06,015.067a prāviśan kitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadām 06,015.067c prāṇadyūte pratibhaye ke 'dīvyanta nararṣabhāḥ 06,015.068a ke 'jayan ke jitās tatra hṛtalakṣā nipātitāḥ 06,015.068c anye bhīṣmāc chāṃtanavāt tan mamācakṣva saṃjaya 06,015.069a na hi me śāntir astīha yudhi devavrataṃ hatam 06,015.069c pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śrutvā me duḥkham āviśat 06,015.070a ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrakāritām 06,015.070c tvaṃ siñcan sarpiṣevāgnim uddīpayasi saṃjaya 06,015.071a mahāntaṃ bhāram udyamya viśrutaṃ sārvalaukikam 06,015.071b*0062_01 taṃ vimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.071c dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ 06,015.072a śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtāny aham 06,015.072c tasmān me sarvam ācakṣva yad vṛttaṃ tatra saṃjaya 06,015.073a saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhisaṃbhavam 06,015.073c apanītaṃ sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya 06,015.074a yat kṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayam icchatā 06,015.074c tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa tac cāpy aśeṣataḥ 06,015.075a yathā tad abhavad yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 06,015.075c krameṇa yena yasmiṃś ca kāle yac ca yathā ca tat 06,015.075d*0063_01 yac ca yasmiṃś ca kāle ca vṛttaṃ yac ca yathā ca tat 06,016.001 saṃjaya uvāca 06,016.001a tvadyukto 'yam anupraśno mahārāja yathārhasi 06,016.001c na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi 06,016.002a ya ātmano duścaritād aśubhaṃ prāpnuyān naraḥ 06,016.002c enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkitum arhati 06,016.003a mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvam ācaret 06,016.003c sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran 06,016.004a nikāro nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavais tvatpratīkṣayā 06,016.004c anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṃ ca suciraṃ vane 06,016.005a hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasām 06,016.005c pratyakṣaṃ yan mayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yogabalena ca 06,016.006a śṛṇu tat pṛthivīpāla mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 06,016.006c diṣṭam etat purā nūnam evaṃbhāvi narādhipa 06,016.007a namaskṛtvā pitus te 'haṃ pārāśaryāya dhīmate 06,016.007c yasya prasādād divyaṃ me prāptaṃ jñānam anuttamam 06,016.008a dṛṣṭiś cātīndriyā rājan dūrāc chravaṇam eva ca 06,016.008c paracittasya vijñānam atītānāgatasya ca 06,016.009a vyutthitotpattivijñānam ākāśe ca gatiḥ sadā 06,016.009c śastrair asaṅgo yuddheṣu varadānān mahātmanaḥ 06,016.010a śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutam 06,016.010c bhāratānāṃ mahad yuddhaṃ yathābhūl lomaharṣaṇam 06,016.011a teṣv anīkeṣu yat teṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥ 06,016.011c duryodhano mahārāja duḥśāsanam athābravīt 06,016.012a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,016.012c anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tvam anucodaya 06,016.013a ayaṃ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ 06,016.013c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ 06,016.014a nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāt 06,016.014c hanyād gupto hy asau pārthān somakāṃś ca sasṛñjayān 06,016.015a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,016.015c śrūyate strī hy asau pūrvaṃ tasmād varjyo raṇe mama 06,016.016a tasmād bhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥ 06,016.016c śikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ 06,016.017a tathā prācyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyottarāpathāḥ 06,016.017c sarvaśastrāstrakuśalās te rakṣantu pitāmaham 06,016.018a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahābalam 06,016.018c mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā 06,016.019a vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam 06,016.019c goptārau phalgunasyaitau phalguno 'pi śikhaṇḍinaḥ 06,016.020a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ 06,016.020c yathā na hanyād gāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru 06,016.021a tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 06,016.021c krośatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatām iti 06,016.022a śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṃhanādaiś ca bhārata 06,016.022c hayaheṣitaśabdaiś ca rathanemisvanais tathā 06,016.023a gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yodhānāṃ cābhigarjatām 06,016.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṃ sarvato 'bhavat 06,016.024a udatiṣṭhan mahārāja sarvaṃ yuktam aśeṣataḥ 06,016.024c sūryodaye mahat sainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 06,016.024e tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca 06,016.024f*0064_01 duṣpradhṛṣyāṇi cāstrāṇi saśastrakavacāni ca 06,016.024f*0064_02 tataḥ prakāśe sainyāni samadṛśyanta bhārata 06,016.024f*0064_03 tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca śastravanti mahānti ca 06,016.025a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ 06,016.025c vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ 06,016.025d*0065_01 saṃnāhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.026a rathānīkāny adṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ 06,016.026c atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat 06,016.027a dhanurbhir ṛṣṭibhiḥ khaḍgair gadābhiḥ śaktitomaraiḥ 06,016.027c yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.028a gajā rathāḥ padātāś ca turagāś ca viśāṃ pate 06,016.028c vyatiṣṭhan vāgurākārāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,016.029a dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ 06,016.029c sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ 06,016.030a kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ 06,016.030c arciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṃ sahasraśaḥ 06,016.031a mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva 06,016.031c saṃnaddhās teṣu te vīrā dadṛśur yuddhakāṅkṣiṇaḥ 06,016.032a udyatair āyudhaiś citrās talabaddhāḥ kalāpinaḥ 06,016.032c ṛṣabhākṣā manuṣyendrāś camūmukhagatā babhuḥ 06,016.033a śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo 'tha jayadrathaḥ 06,016.033c vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,016.033d*0066_01 bhagadatto mahāvīryaḥ kausalyaś ca bṛhadrathaḥ 06,016.034a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca pārthivaḥ 06,016.034c bṛhadbalaś ca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,016.035a daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,016.035c akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 06,016.036a ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ 06,016.036c rājāno rājaputrāś ca nītimanto mahābalāḥ 06,016.037a saṃnaddhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.037c baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ 06,016.038a sṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ 06,016.038c samṛddhā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ 06,016.039a ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ 06,016.039c agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavo 'graṇīḥ 06,016.040a śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇam acyutam 06,016.040c apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candram ivoditam 06,016.041a hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandane sthitam 06,016.041c śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ 06,016.042a dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ 06,016.042c sṛñjayāś ca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,016.043a jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā 06,016.043c dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ 06,016.044a ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyas tava bhārata 06,016.044c pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ 06,016.045a unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau 06,016.045c yugānte samupetau dvau dṛśyete sāgarāv iva 06,016.046a naiva nas tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ 06,016.046c anīkānāṃ sametānāṃ samavāyas tathāvidhaḥ 06,017.000*0067_00 dhṛtarāṣṭraḥ 06,017.000*0067_01 ubhayoḥ senayos tatra dṛṣṭvā ca kurupāṇḍavān 06,017.000*0067_02 animittāny atho brūhi kuśalo hy asi saṃjaya 06,017.001 saṃjaya uvāca 06,017.001a yathā sa bhagavān vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 06,017.001c tathaiva sahitāḥ sarve samājagmur mahīkṣitaḥ 06,017.002a maghāviṣayagaḥ somas tad dinaṃ pratyapadyata 06,017.002c dīpyamānāś ca saṃpetur divi sapta mahāgrahāḥ 06,017.003a dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadṛśyata 06,017.003c jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumān udito divi 06,017.004a vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gomāyuvāyasāḥ 06,017.004c lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśoṇitabhojanāḥ 06,017.005a ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,017.005c bharadvājātmajaś caiva prātar utthāya saṃyatau 06,017.006a jayo 'stu pāṇḍuputrāṇām ity ūcatur ariṃdamau 06,017.006c yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 06,017.007a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava 06,017.007c samānīya mahīpālān idaṃ vacanam abravīt 06,017.008a idaṃ vaḥ kṣatriyā dvāraṃ svargāyāpāvṛtaṃ mahat 06,017.008c gacchadhvaṃ tena śakrasya brahmaṇaś ca salokatām 06,017.009a eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvatarair gataḥ 06,017.009c saṃbhāvayata cātmānam avyagramanaso yudhi 06,017.010a nābhāgo hi yayātiś ca māndhātā nahuṣo nṛgaḥ 06,017.010b*0068_01 arjunaḥ sagaro vainyo ye cānye kṣatriyottamāḥ 06,017.010c saṃsiddhāḥ paramaṃ sthānaṃ gatāḥ karmabhir īdṛśaiḥ 06,017.011a adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yad vyādhimaraṇaṃ gṛhe 06,017.011c yad ājau nidhanaṃ yāti so 'sya dharmaḥ sanātanaḥ 06,017.012a evam uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha 06,017.012c niryayuḥ svāny anīkāni śobhayanto rathottamaiḥ 06,017.013a sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ 06,017.013c nyāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha 06,017.014a apetakarṇāḥ putrās te rājānaś caiva tāvakāḥ 06,017.014c niryayuḥ siṃhanādena nādayanto diśo daśa 06,017.015a śvetaiś chatraiḥ patākābhir dhvajavāraṇavājibhiḥ 06,017.015c tāny anīkāny aśobhanta rathair atha padātibhiḥ 06,017.016a bherīpaṇavaśabdaiś ca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ 06,017.016c rathanemininādaiś ca babhūvākulitā mahī 06,017.017a kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiś ca mahārathāḥ 06,017.017c bhrājamānā vyadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva 06,017.018a tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā 06,017.018c vimalādityasaṃkāśas tasthau kurucamūpatiḥ 06,017.019a ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha 06,017.019b*0069_01 putrāś ca tava rājendra sārohā sarathā gajaiḥ 06,017.019c avartanta yathādeśaṃ rājañ śāṃtanavasya te 06,017.020a sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ 06,017.020c yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā 06,017.020e padmavarṇas tv anīkānāṃ sarveṣām agrataḥ sthitaḥ 06,017.021a aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgūlaketanaḥ 06,017.021c śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ 06,017.022a śalyo bhūriśravāś caiva vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,017.022c ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ 06,017.022e syandanair varavarṇābhair bhīṣmasyāsan puraḥsarāḥ 06,017.023a teṣām api mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān 06,017.023c bhrājamānā vyadṛśyanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ 06,017.024a jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā 06,017.024c ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha 06,017.025a anekaśatasāhasram anīkam anukarṣataḥ 06,017.025c mahān duryodhanasyāsīn nāgo maṇimayo dhvajaḥ 06,017.026a tasya pauravakāliṅgau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,017.026c kṣemadhanvā sumitraś ca tasthuḥ pramukhato rathāḥ 06,017.027a syandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca 06,017.027c prakarṣann iva senāgraṃ māgadhaś ca nṛpo yayau 06,017.028a tad aṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā 06,017.028c śāradābhracayaprakhyaṃ prācyānām abhavad balam 06,017.029a anīkapramukhe tiṣṭhan varāheṇa mahāyaśāḥ 06,017.029c śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ 06,017.030a śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsan vaśavartinaḥ 06,017.030c aṣṭau nāgasahasrāṇi sādinām ayutāni ṣaṭ 06,017.031a tat sindhupatinā rājan pālitaṃ dhvajinīmukham 06,017.031c anantarathanāgāśvam aśobhata mahad balam 06,017.032a ṣaṣṭyā rathasahasrais tu nāgānām ayutena ca 06,017.032c patiḥ sarvakaliṅgānāṃ yayau ketumatā saha 06,017.033a tasya parvatasaṃkāśā vyarocanta mahāgajāḥ 06,017.033c yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiś ca śobhitāḥ 06,017.034a śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ 06,017.034c śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca 06,017.035a ketumān api mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśam 06,017.035c āsthitaḥ samare rājan meghastha iva bhānumān 06,017.036a tejasā dīpyamānas tu vāraṇottamam āsthitaḥ 06,017.036c bhagadatto yayau rājā yathā vajradharas tathā 06,017.037a gajaskandhagatāv āstāṃ bhagadattena saṃmitau 06,017.037c vindānuvindāv āvantyau ketumantam anuvratau 06,017.038a sa rathānīkavān vyūho hastyaṅgottamaśīrṣavān 06,017.038c vājipakṣaḥ patann ugraḥ prāharat sarvatomukhaḥ 06,017.039a droṇena vihito rājan rājñā śāṃtanavena ca 06,017.039c tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca 06,018.001 saṃjaya uvāca 06,018.001a tato muhūrtāt tumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ 06,018.001c aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām 06,018.002a śaṅkhadundubhinirghoṣair vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ 06,018.002c rathānāṃ nemighoṣaiś ca dīryatīva vasuṃdharā 06,018.003a hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ tatra garjatām 06,018.003c kṣaṇena khaṃ diśaś caiva śabdenāpūritaṃ tadā 06,018.004a putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca 06,018.004c samakampanta sainyāni parasparasamāgame 06,018.005a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ 06,018.005c bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ 06,018.006a dhvajā bahuvidhākārās tāvakānāṃ narādhipa 06,018.006c kāñcanāṅgadino rejur jvalitā iva pāvakāḥ 06,018.007a sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata 06,018.007c mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva 06,018.008a kāñcanaiḥ kavacair vīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ 06,018.008c saṃnaddhāḥ pratyadṛśyanta grahāḥ prajvalitā iva 06,018.008d*0070_01 kuruyodhavarā rājan vicitrāyudhakārmukāḥ 06,018.009a udyatair āyudhaiś citrais talabaddhāḥ patākinaḥ 06,018.009c ṛṣabhākṣā maheṣvāsāś camūmukhagatā babhuḥ 06,018.010a pṛṣṭhagopās tu bhīṣmasya putrās tava narādhipa 06,018.010c duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahas tathā 06,018.011a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,018.011c satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ 06,018.012a rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ 06,018.012c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,018.013a śālvā matsyās tathāmbaṣṭhās trigartāḥ kekayās tathā 06,018.013c sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,018.014a dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 06,018.014c mahatā rathavaṃśena te 'bhyarakṣan pitāmaham 06,018.015a anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,018.015c māgadho yena nṛpatis tad rathānīkam anvayāt 06,018.016a rathānāṃ cakrarakṣāś ca pādarakṣāś ca dantinām 06,018.016c abhūvan vāhinīmadhye śatānām ayutāni ṣaṭ 06,018.017a pādātāś cāgrato 'gacchan dhanuścarmāsipāṇayaḥ 06,018.017c anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ 06,018.018a akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata 06,018.018c adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare 06,019.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,019.001a akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 06,019.001c katham alpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ 06,019.002a yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram 06,019.002c kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ 06,019.003 saṃjaya uvāca 06,019.003a dhārtarāṣṭrāṇy anīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ 06,019.003c abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam 06,019.004a maharṣer vacanāt tāta vedayanti bṛhaspateḥ 06,019.004c saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn 06,019.005a sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha 06,019.005c asmākaṃ ca tathā sainyam alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ 06,019.006a etad vacanam ājñāya maharṣer vyūha pāṇḍava 06,019.006c tac chrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalguṇaḥ 06,019.007a eṣa vyūhāmi te rājan vyūhaṃ paramadurjayam 06,019.007c acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā 06,019.008a yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ 06,019.008c sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,019.008d*0071_01 dhṛṣṭadyumno 'grato yātu ripusainyāni bhīṣayan 06,019.009a tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnan puruṣasattamaḥ 06,019.009c agre 'graṇīr yāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ 06,019.009d*0072_01 senāpraṇetā yogyo 'yaṃ devānām iva pāvakiḥ 06,019.010a yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ 06,019.010c nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva 06,019.011a taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāram akutobhayam 06,019.011c bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇim ivāmarāḥ 06,019.012a na hi so 'sti pumāṃl loke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram 06,019.012c draṣṭum atyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham 06,019.013a bhīmaseno gadāṃ bibhrad vajrasāramayīṃ dṛḍhām 06,019.013c caran vegena mahatā samudram api śoṣayet 06,019.014a kekayā dhṛṣṭaketuś ca cekitānaś ca vīryavān 06,019.014c eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakās te nareśvara 06,019.014d*0073_01 bhīmasenaṃ tadā rājan darśayan sa mahābalam 06,019.015a dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsur abravīt 06,019.015c bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa 06,019.015e apūjayaṃs tadā vāgbhir anukūlābhir āhave 06,019.016a evam uktvā mahābāhus tathā cakre dhanaṃjayaḥ 06,019.016c vyūhya tāni balāny āśu prayayau phalgunas tadā 06,019.017a saṃprayātān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ 06,019.017c gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata 06,019.018a bhīmaseno 'graṇīs teṣāṃ dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,019.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,019.019a samudyojya tataḥ paścād rājāpy akṣauhiṇīvṛtaḥ 06,019.019c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ 06,019.020a cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī 06,019.020c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopās tarasvinaḥ 06,019.021a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyas teṣāṃ goptā mahārathaḥ 06,019.021c sahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ 06,019.022a śikhaṇḍī tu tataḥ paścād arjunenābhirakṣitaḥ 06,019.022c yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha 06,019.023a pṛṣṭhagopo 'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ 06,019.023c cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 06,019.024a rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,019.024c bṛhadbhiḥ kuñjarair mattaiś caladbhir acalair iva 06,019.025a akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ 06,019.025c virāṭam anvayāt paścāt pāṇḍavārthe parākramī 06,019.026a teṣām ādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ 06,019.026c nānācihnadharā rājan ratheṣv āsan mahādhvajāḥ 06,019.027a samutsarpya tataḥ paścād dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 06,019.027c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣad yudhiṣṭhiram 06,019.028a tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhān dhvajān 06,019.028c abhibhūyārjunasyaiko dhvajas tasthau mahākapiḥ 06,019.028d*0074_01 dhvajāgre ruvato bhīmaṃ kapes tasya punaḥ punaḥ 06,019.028d*0074_02 śrūyate bhīmaninado nādayāno diśo daśa 06,019.028d*0074_03 dṛṣṭvā ca bhīṣayām āsa virāvair vānareśvaraḥ 06,019.028d*0074_04 bhrūkṣepotkṣepavikṣepair lāṅgūlena punaḥ kapiḥ 06,019.028d*0074_05 ākāśe darśayām āsa pratiśabde mahāsvanam 06,019.029a pādātās tv agrato 'gacchann asiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 06,019.029c anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ 06,019.030a vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,019.030c śūrā hemamayair jālair dīpyamānā ivācalāḥ 06,019.030d*0075_01 saghaṇṭā hemakakṣyābhiḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ 06,019.031a kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ 06,019.031c rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ 06,019.032a bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣan parighopamām 06,019.032c pracakarṣa mahat sainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ 06,019.033a tam arkam iva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinam 06,019.033c na śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitum antike 06,019.034a vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥ 06,019.034c cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā 06,019.035a yaṃ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavās tava vāhinīm 06,019.035c ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavair abhirakṣitaḥ 06,019.036a saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati 06,019.036c prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān 06,019.037a viṣvagvātāś ca vānty ugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ 06,019.037c rajaś coddhūyamānaṃ tu tamasāc chādayaj jagat 06,019.038a papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabha 06,019.038c udyantaṃ sūryam āhatya vyaśīryata mahāsvanā 06,019.039a atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha 06,019.039c niṣprabho 'bhyudiyāt sūryaḥ saghoṣo bhūś cacāla ha 06,019.039e vyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama 06,019.040a nirghātā bahavo rājan dikṣu sarvāsu cābhavan 06,019.040c prādurāsīd rajas tīvraṃ na prājñāyata kiṃ cana 06,019.041a dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā 06,019.041c kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ 06,019.042a mahatāṃ sapatākānām ādityasamatejasām 06,019.042c sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtam āsīt tālavaneṣv iva 06,019.043a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ 06,019.043c vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm 06,019.044a sraṃsanta iva majjāno yodhānāṃ bharatarṣabha 06,019.044c dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam 06,020.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,020.001a sūryodaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ; yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan 06,020.001c māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīmanetrās tadānīm 06,020.002a keṣāṃ jaghanyau somasūryau savāyū; keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyābhaṣanta 06,020.002c keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ; sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat 06,020.003 saṃjaya uvāca 06,020.003a ubhe sene tulyam ivopayāte; ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra 06,020.003c ubhe citre vanarājiprakāśe; tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe 06,020.004a ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe; tathaivobhe bhārata durviṣahye 06,020.004c tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe; tathā hy ubhe satpuruṣāryagupte 06,020.005a paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ; sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ 06,020.005c daityendraseneva ca kauravāṇāṃ; devendraseneva ca pāṇḍavānām 06,020.006a śukro vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ; dhārtarāṣṭrāñ śvāpadā vyābhaṣanta 06,020.006c gajendrāṇāṃ madagandhāṃś ca tīvrān; na sehire tava putrasya nāgāḥ 06,020.007a duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ; suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ prabhinnam 06,020.007c samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ; saṃstūyamāno bandibhir māgadhaiś ca 06,020.008a candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ; sauvarṇī srag bhrājate cottamāṅge 06,020.008c taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ 06,020.009a bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ; śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ saśaṅkhaḥ 06,020.009c śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena; śvetair aśvaiḥ śvetaśailaprakāśaḥ 06,020.010a tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāś ca sarve; bāhlīkānām ekadeśaḥ śalaś ca 06,020.010c ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañcanadāś ca śūrāḥ 06,020.011a śoṇair hayai rukmaratho mahātmā; droṇo mahābāhur adīnasattvaḥ 06,020.011c āste guruḥ prayaśāḥ sarvarājñāṃ; paścāc camūm indra ivābhirakṣan 06,020.012a vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitro jayaś ca 06,020.012c śālvā matsyāḥ kekayāś cāpi sarve; gajānīkair bhrātaro yotsyamānāḥ 06,020.013a śāradvataś cottaradhūr mahātmā; maheṣvāso gautamaś citrayodhī 06,020.013c śakaiḥ kirātair yavanaiḥ pahlavaiś ca; sārdhaṃ camūm uttarato 'bhipāti 06,020.014a mahārathair andhakavṛṣṇibhojaiḥ; saurāṣṭrakair nairṛtair āttaśastraiḥ 06,020.014c bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhigupto; balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇato 'bhipāti 06,020.015a saṃśaptakānām ayutaṃ rathānāṃ; mṛtyur jayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ 06,020.015c yenārjunas tena rājan kṛtāstrāḥ; prayātā vai te trigartāś ca śūrāḥ 06,020.016a sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata 06,020.016c nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe 06,020.017a aśve 'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ 06,020.017c evaṃ vyūḍhāny anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata 06,020.017d*0076_01 devair api na śakyeta balaṃ kṣobhayituṃ nṛpa 06,020.018a avyūhan mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram 06,020.018c divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'graṇīḥ 06,020.019a mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi 06,020.019c bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi 06,020.020a anantarūpā dhvajinī tvadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānām 06,020.020c tāṃ tv eva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ; yasyā netārau keśavaś cārjunaś ca 06,021.001 saṃjaya uvāca 06,021.001a bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatām 06,021.001c viṣādam agamad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,021.002a vyūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ 06,021.002c abhedyam iva saṃprekṣya viṣaṇṇo 'rjunam abravīt 06,021.003a dhanaṃjaya kathaṃ śakyam asmābhir yoddhum āhave 06,021.003c dhārtarāṣṭrair mahābāho yeṣāṃ yoddhā pitāmahaḥ 06,021.004a akṣobhyo 'yam abhedyaś ca bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,021.004c kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūritejasā 06,021.005a te vayaṃ saṃśayaṃ prāptāḥ sasainyāḥ śatrukarśana 06,021.005c katham asmān mahāvyūhād udyānaṃ no bhaviṣyati 06,021.006a athārjuno 'bravīt pārthaṃ yudhiṣṭhiram amitrahā 06,021.006c viṣaṇṇam abhisaṃprekṣya tava rājann anīkinīm 06,021.007a prajñayābhyadhikāñ śūrān guṇayuktān bahūn api 06,021.007c jayanty alpatarā yena tan nibodha viśāṃ pate 06,021.008a tat tu te kāraṇaṃ rājan pravakṣyāmy anasūyave 06,021.008c nāradas tam ṛṣir veda bhīṣmadroṇau ca pāṇḍava 06,021.009a etam evārtham āśritya yuddhe devāsure 'bravīt 06,021.009c pitāmahaḥ kila purā mahendrādīn divaukasaḥ 06,021.010a na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ 06,021.010c yathā satyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivodyamena ca 06,021.011a tyaktvādharmaṃ ca lobhaṃ ca mohaṃ codyamam āsthitāḥ 06,021.011c yudhyadhvam anahaṃkārā yato dharmas tato jayaḥ 06,021.012a evaṃ rājan vijānīhi dhruvo 'smākaṃ raṇe jayaḥ 06,021.012c yathā me nāradaḥ prāha yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,021.012d*0077_01 yatra kṛṣṇaś ca vedātmā sarvasarveśvaro hariḥ 06,021.012d*0077_02 jayas tatra mahābāho yathā me prāha nāradaḥ 06,021.013a guṇabhūto jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhato 'nveti mādhavam 06,021.013c anyathā vijayaś cāsya saṃnatiś cāparo guṇaḥ 06,021.014a anantatejā govindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ 06,021.014c puruṣaḥ sanātanatamo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,021.015a purā hy eṣa harir bhūtvā vaikuṇṭho 'kuṇṭhasāyakaḥ 06,021.015c surāsurān avasphūrjann abravīt ke jayantv iti 06,021.016a anu kṛṣṇaṃ jayemeti yair uktaṃ tatra tair jitam 06,021.016c tatprasādād dhi trailokyaṃ prāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ 06,021.017a tasya te na vyathāṃ kāṃ cid iha paśyāmi bhārata 06,021.017c yasya te jayam āśāste viśvabhuk tridaśeśvaraḥ 06,022.001 saṃjaya uvāca 06,022.001a tato yudhiṣṭhiro rājā svāṃ senāṃ samacodayat 06,022.001c prativyūhann anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha 06,022.002a yathoddiṣṭāny anīkāni pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,022.002c svargaṃ param abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ 06,022.003a madhye śikhaṇḍino 'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā 06,022.003b*0078_01 bhīmasenamukhaṃ sainyaṃ dhṛṣṭadyumnena pālitam 06,022.003b*0079_01 bhīmasenādibhir yasya pṛtanā dikṣu pālitā 06,022.003c dhṛṣṭadyumnasya ca svayaṃ bhīmena paripālitam 06,022.004a anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājan yuyudhānena pālitam 06,022.004c śrīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā 06,022.005a mahendrayānapratimaṃ rathaṃ tu; sopaskaraṃ hāṭakaratnacitram 06,022.005c yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍayoktraṃ; samāsthito nāgakulasya madhye 06,022.006a samucchritaṃ dāntaśalākam asya; supāṇḍuraṃ chatram atīva bhāti 06,022.006c pradakṣiṇaṃ cainam upācaranti; maharṣayaḥ saṃstutibhir narendram 06,022.007a purohitāḥ śatruvadhaṃ vadanto; maharṣivṛddhāḥ śrutavanta eva 06,022.007c japyaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ svasty ayanaṃ pracakruḥ 06,022.007d*0080_01 japan hi vedādhyayanaṃ mahāntaṃ 06,022.007d*0080_02 jayāya dhaumyo 'pi jayāya mantrān 06,022.007d*0081_01 yudhiṣṭhiraṃ parivavruḥ sametāḥ 06,022.008a tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāś ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān 06,022.008c kurūttamo brāhmaṇasān mahātmā; kurvan yayau śakra ivāmarebhyaḥ 06,022.008d*0082_01 tathaiva vipreṣu mahārhajātaṃ 06,022.008d*0082_02 rukmamaṇimauktikahemaraupyam 06,022.009a sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhyajāmbūnadahemacitraḥ 06,022.009c ratho 'rjunasyāgnir ivārcimālī; vibhrājate śvetahayaḥ sucakraḥ 06,022.010a tam āsthitaḥ keśavasaṃgṛhītaṃ; kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ 06,022.010c dhanurdharo yasya samaḥ pṛthivyāṃ; na vidyate no bhavitā vā kadā cit 06,022.011a udvartayiṣyaṃs tava putrasenām; atīva raudraṃ sa bibharti rūpam 06,022.011c anāyudho yaḥ subhujo bhujābhyāṃ; narāśvanāgān yudhi bhasma kuryāt 06,022.012a sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṃ; vṛkodaro vīrarathasya goptā 06,022.012c taṃ prekṣya mattarṣabhasiṃhakhelaṃ; loke mahendrapratimānakalpam 06,022.013a samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ; pravivyathuḥ paṅkagatā ivoṣṭrāḥ 06,022.013c vṛkodaraṃ vāraṇarājadarpaṃ; yodhās tvadīyā bhayavignasattvāḥ 06,022.013d*0083_01 viṣaṇṇarūpāḥ kurusainyamukhyā 06,022.013d*0083_02 babhūvire śuṣkakaṇṭhā virūpāḥ 06,022.014a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadam 06,022.014c abravīd bharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ 06,022.015 vāsudeva uvāca 06,022.015a ya eṣa goptā pratapan balastho; yo naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca 06,022.015c sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketur; yenāhṛtās triṃśato vājimedhāḥ 06,022.016a etāny anīkāni mahānubhāvaṃ; gūhanti meghā iva gharmaraśmim 06,022.016c etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa 06,022.016d@001_0000 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0001 dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam 06,022.016d@001_0002 śrībhagavān uvāca 06,022.016d@001_0002 arjunasya hitārthāya kṛṣṇo vacanam abravīt 06,022.016d@001_0003 śucir bhūtvā mahābāho saṃgrāmābhimukhe sthitaḥ 06,022.016d@001_0004 parājayāya śatrūṇāṃ durgāstotram udīraya 06,022.016d@001_0004 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0005 evam ukto 'rjunaḥ saṃkhye vāsudevena dhīmatā 06,022.016d@001_0006 arjuna uvāca 06,022.016d@001_0006 avatīrya rathāt pārthaḥ stotram āha kṛtāñjaliḥ 06,022.016d@001_0007 oṃ namas te siddhasenāni ārye mandaravāsini 06,022.016d@001_0008 kumāri kāli kāpāli kapile kṛṣṇapiṅgale 06,022.016d@001_0009 bhadrakāli namas tubhyaṃ mahākāli namo 'stu te 06,022.016d@001_0010 caṇḍi caṇḍe namas tubhyaṃ tāriṇi varavarṇini 06,022.016d@001_0011 kātyāyani mahābhāge karāli vijaye jaye 06,022.016d@001_0012 śikhipicchadhvajadhare nānābharaṇabhūṣite 06,022.016d@001_0013 aṭṭaśūlapraharaṇe khaḍgakheṭakadhāriṇi 06,022.016d@001_0014 gopendrasyānuje jyeṣṭhe nandagopakulodbhave 06,022.016d@001_0015 mahiṣāsṛkpriye nityaṃ kauśiki pītavāsini 06,022.016d@001_0016 aṭṭahāse kokamukhe namas te 'stu raṇapriye 06,022.016d@001_0017 ume śākaṃbhari śvete kṛṣṇe kaiṭabhanāśini 06,022.016d@001_0018 hiraṇyākṣi virūpākṣi sudhūmrākṣi namo 'stu te 06,022.016d@001_0019 vedaśruti mahāpuṇye brahmaṇye jātavedasi 06,022.016d@001_0020 jambūkaṭakacaityeṣu nityaṃ saṃnihitālaye 06,022.016d@001_0021 tvaṃ brahmavidyā vidyānāṃ mahānidrā ca dehinām 06,022.016d@001_0022 skandamātar bhagavati durge kāntāravāsini 06,022.016d@001_0023 svāhākāraḥ svadhā caiva kalā kāṣṭhā sarasvatī 06,022.016d@001_0024 sāvitri vedamātā ca tathā vedānta ucyate 06,022.016d@001_0025 stutāsi tvaṃ mahādevi viśuddhenāntarātmanā 06,022.016d@001_0026 jayo bhavatu me nityaṃ tvatprasādād raṇe raṇe 06,022.016d@001_0027 kāntārabhayadurgeṣu bhaktānāṃ cālayeṣu ca 06,022.016d@001_0028 nityaṃ vasasi pātāle yuddhe jayasi dānavān 06,022.016d@001_0029 tvaṃ jambhanī mohinī ca māyā hrīḥ śrīs tathaiva ca 06,022.016d@001_0030 saṃdhyā prabhāvatī caiva sāvitrī jananī tathā 06,022.016d@001_0031 tuṣṭiḥ puṣṭir dhṛtir dīptiś candrādityavivardhinī 06,022.016d@001_0032 bhūtir bhūtimatāṃ saṃkhye vīkṣyase siddhacāraṇaiḥ 06,022.016d@001_0032 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0033 tataḥ pārthasya vijñāya bhaktiṃ mānavavatsalā 06,022.016d@001_0034 antarikṣagatovāca govindasyāgrataḥ sthitā 06,022.016d@001_0034 devy uvāca 06,022.016d@001_0035 svalpenaiva tu kālena śatrūñ jeṣyasi pāṇḍava 06,022.016d@001_0036 naras tvam asi durdharṣa nārāyaṇasahāyavān 06,022.016d@001_0037 ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām api vajrabhṛtaḥ svayam 06,022.016d@001_0038 ity evam uktvā varadā kṣaṇenāntaradhīyata 06,022.016d@001_0039 labdhvā varaṃ tu kaunteyo mene vijayam ātmanaḥ 06,022.016d@001_0040 āruroha tataḥ pārtho rathaṃ paramasaṃgatam 06,022.016d@001_0041 kṛṣṇārjunāv ekarathau divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ 06,022.016d@001_0042 ya idaṃ paṭhate stotraṃ kalya utthāya mānavaḥ 06,022.016d@001_0043 yakṣarakṣaḥpiśācebhyo na bhayaṃ vidyate sadā 06,022.016d@001_0044 na cāpi ripavas tebhyaḥ sarpādyā ye ca daṃṣṭriṇaḥ 06,022.016d@001_0045 na bhayaṃ vidyate tasya sadā rājakulād api 06,022.016d@001_0046 vivāde jayam āpnoti baddho mucyati bandhanāt 06,022.016d@001_0047 durgaṃ tarati cāvaśyaṃ tathā corair vimucyate 06,022.016d@001_0048 saṃgrāme vijayen nityaṃ lakṣmīṃ prāpnoti kevalām 06,022.016d@001_0049 ārogyabalasaṃpanno jīved varṣaśataṃ tathā 06,022.016d@001_0050 etad dṛṣṭaṃ prasādāt tu mayā vyāsasya dhīmataḥ 06,022.016d@001_0051 mohād etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī 06,022.016d@001_0052 tava putrā durātmānaḥ sarve manyuvaśānugāḥ 06,022.016d@001_0053 prāptakālam idaṃ vākyaṃ kālapāśena guṇṭhitāḥ 06,022.016d@001_0054 dvaipāyano nāradaś ca kaṇvo rāmas tathānaghaḥ 06,022.016d@001_0055 avārayaṃs tava sutaṃ na cāsau tad gṛhītavān 06,022.016d@001_0056 yatra dharmo dyutiḥ kāntir yatra hrīḥ śrīs tathā matiḥ 06,022.016d@001_0057 yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,022.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,022.017a keṣāṃ prahṛṣṭās tatrāgre yodhā yudhyanti saṃjaya 06,022.017c udagramanasaḥ ke 'tra ke vā dīnā vicetasaḥ 06,022.018a ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra yuddhe hṛdayakampane 06,022.018c māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya 06,022.019a kasya senāsamudaye gandhamālyasamudbhavaḥ 06,022.019c vācaḥ pradakṣiṇāś caiva yodhānām abhigarjatām 06,022.020 saṃjaya uvāca 06,022.020a ubhayoḥ senayos tatra yodhā jahṛṣire mudā 06,022.020c sragdhūpapānagandhānām ubhayatra samudbhavaḥ 06,022.021a saṃhatānām anīkānāṃ vyūḍhānāṃ bharatarṣabha 06,022.021c saṃsarpatām udīrṇānāṃ vimardaḥ sumahān abhūt 06,022.022a vāditraśabdas tumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ 06,022.022b*0084_01 śūrāṇāṃ raṇaśūrāṇāṃ garjatām itaretaram 06,022.022b*0084_02 ubhayoḥ senayo rājan mahān vyatikaro 'bhavat 06,022.022b*0084_03 anyonyaṃ vīkṣyamāṇānāṃ yodhānāṃ bharatarṣabha 06,022.022c kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca prahṛṣyatām 06,023.000*0085_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam 06,023.000*0085_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim 06,023.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,023.001a dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ 06,023.001c māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya 06,023.001d@002_0001 śrīrāmacandrāya namaḥ | śrīkṛṣṇāya namaḥ | oṃ namaḥ | 06,023.001d@002_0002 asya śrībhagavadgītāmālāmantrasya bhagavān vedavyāsa 06,023.001d@002_0003 ṛṣiḥ | anuṣṭup chandaḥ | śrīkṛṣṇaparamātmā devatā | 06,023.001d@002_0004 aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase (Gītā 2. 06,023.001d@002_0005 11ab) iti bījam | sarvadharmān parityajya mām ekaṃ 06,023.001d@002_0006 śaraṇaṃ vraja (Gītā 18.66ab) iti śaktiḥ | ahaṃ 06,023.001d@002_0007 tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ (Gītā 06,023.001d@002_0008 18.66cd) iti kīlakam | śrīkṛṣṇaprītyarthaṃ dharmārthakāmamokṣārthe 06,023.001d@002_0009 jape viniyogaḥ || nainaṃ chindanti śastrāṇi 06,023.001d@002_0010 nainaṃ dahati pāvakaḥ (Gītā 2.23ab) iti aṅguṣṭhābhyāṃ 06,023.001d@002_0011 namaḥ | na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ 06,023.001d@002_0012 (Gītā 2.23cd) iti tarjanībhyāṃ namaḥ | acchedyo 'yam 06,023.001d@002_0013 adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca (Gītā 2.24ab) 06,023.001d@002_0014 iti madhyamābhyāṃ namaḥ | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ 06,023.001d@002_0015 sanātanaḥ (Gītā 2.24cd) ity anāmikābhyāṃ namaḥ | 06,023.001d@002_0016 paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ (Gītā 06,023.001d@002_0017 11.5ab) iti kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | nānāvidhāni 06,023.001d@002_0018 divyāni nānāvarṇākṛtīni ca (Gītā 11.5cd) iti 06,023.001d@002_0019 karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | iti karanyāsaḥ || aṅganyāsaḥ | 06,023.001d@002_0020 nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ 06,023.001d@002_0021 (Gītā 2.23ab) iti hṛdayāya namaḥ | na cainaṃ 06,023.001d@002_0022 kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ (Gītā 2.23cd) 06,023.001d@002_0023 iti śirase svāhā | acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya 06,023.001d@002_0024 eva ca (Gītā 2.24ab) iti śikhāyai 06,023.001d@002_0025 vauṣaṭ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca 06,023.001d@002_0026 (Gītā 11.5cd) ity astrāya phaṭ | ity aṅganyāsaḥ || 06,023.001d@002_0027 atha dhyānaṃ | 06,023.001d@002_0028 oṃ pārthāya pratibodhitāṃ bhagavatā nārāyaṇena svayaṃ 06,023.001d@002_0029 vyāsena grathitāṃ purāṇamuninā madhye mahābhārate | 06,023.001d@002_0030 advaitāmṛtavarṣiṇīṃ bhagavatīm aṣṭādaśādhyāyinīm 06,023.001d@002_0031 āvarttair anusaṃdadhāmi bhagavadgītāṃ bhavonmocinīm || (1) 06,023.001d@002_0032 oṃ hṛdi vikasitapadmaṃ sūryasomāgnibimbaṃ 06,023.001d@002_0033 praṇavamayavikāsaṃ yasya vai nirvikalpam | 06,023.001d@002_0034 acalaparamaśāntaṃ jyotir ākāśasāraṃ 06,023.001d@002_0035 sa bhavatu śubhado me vāsudevaḥ pratiṣṭhaḥ || (2) 06,023.001d@002_0036 sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopālanandanaḥ | 06,023.001d@002_0037 pārtho vatsaḥ sudhīr bhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat || (3) 06,023.001d@002_0038 oṃ namo 'stu te vyāsa viśālabuddhe 06,023.001d@002_0039 phullāravindāyatapadmanetra | 06,023.001d@002_0040 yena tvayā bhāratatailapūrṇaḥ 06,023.001d@002_0041 prajvālito jñānamayaḥ pradīpaḥ || (4) 06,023.001d@002_0042 prapannapārijātāya totravetraikapāṇaye | 06,023.001d@002_0043 jñānamudrāya kṛṣṇāya gītāmṛtaduhe namaḥ || (5) 06,023.002 saṃjaya uvāca 06,023.002a dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā 06,023.002c ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt 06,023.003a paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm 06,023.003c vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā 06,023.004a atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi 06,023.004c yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 06,023.005a dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān 06,023.005c purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ 06,023.006a yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān 06,023.006c saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ 06,023.007a asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama 06,023.007c nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te 06,023.007d*0086_01 sainye mahati ye sarve netāraḥ śūrasaṃmatāḥ 06,023.008a bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ 06,023.008c aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattis tathaiva ca 06,023.009a anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ 06,023.009c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 06,023.010a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam 06,023.010c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam 06,023.011a ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgam avasthitāḥ 06,023.011c bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi 06,023.012a tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,023.012c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,023.013a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ 06,023.013c sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 06,023.014a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau 06,023.014c mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ 06,023.015a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 06,023.015c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,023.016a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,023.016c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 06,023.017a kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,023.017c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ 06,023.018a drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivīpate 06,023.018c saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak 06,023.019a sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat 06,023.019c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan 06,023.020a atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ 06,023.020c pravṛtte śastrasaṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ 06,023.021a hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate 06,023.021c senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta 06,023.022a yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān 06,023.022c kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame 06,023.023a yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ 06,023.023c dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ 06,023.024a evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata 06,023.024c senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam 06,023.025a bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 06,023.025c uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti 06,023.026a tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān 06,023.026c ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā 06,023.027a śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api 06,023.027c tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān 06,023.028a kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt 06,023.028c dṛṣṭvemān svajanān kṛṣṇa yuyutsūn samavasthitān 06,023.029a sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati 06,023.029c vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate 06,023.030a gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate 06,023.030c na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ 06,023.031a nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava 06,023.031c na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave 06,023.032a na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca 06,023.032c kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā 06,023.033a yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca 06,023.033c ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca 06,023.034a ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ 06,023.034c mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinas tathā 06,023.035a etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana 06,023.035c api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte 06,023.036a nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana 06,023.036c pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ 06,023.037a tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sabāndhavān 06,023.037c svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava 06,023.038a yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ 06,023.038c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam 06,023.039a kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum 06,023.039c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana 06,023.040a kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ 06,023.040c dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta 06,023.041a adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ 06,023.041c strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ 06,023.042a saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca 06,023.042c patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ 06,023.043a doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ 06,023.043c utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ 06,023.044a utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana 06,023.044c narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma 06,023.045a aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam 06,023.045c yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ 06,023.046a yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ 06,023.046c dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet 06,023.047a evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat 06,023.047c visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ 06,024.001 saṃjaya uvāca 06,024.001a taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam 06,024.001c viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ 06,024.002 śrībhagavān uvāca 06,024.002a kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam 06,024.002c anāryajuṣṭam asvargyam akīrtikaram arjuna 06,024.003a klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate 06,024.003c kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa 06,024.004 arjuna uvāca 06,024.004a kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana 06,024.004c iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana 06,024.005a gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ; śreyo bhoktuṃ bhaikṣam apīha loke 06,024.005c hatvārthakāmāṃs tu gurūn ihaiva; bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān 06,024.006a na caitad vidmaḥ kataran no garīyo; yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ 06,024.006c yān eva hatvā na jijīviṣāmas; te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ 06,024.007a kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ 06,024.007c yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me; śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam 06,024.008a na hi prapaśyāmi mamāpanudyād; yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām 06,024.008c avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam 06,024.009 saṃjaya uvāca 06,024.009a evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa 06,024.009c na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha 06,024.010a tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata 06,024.010c senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ 06,024.011 śrībhagavān uvāca 06,024.011a aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase 06,024.011c gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ 06,024.011d*0087_01 tvaṃ mānuṣyeṇopahatāntarātmā 06,024.011d*0087_02 viṣādamohābhibhavād visaṃjñaḥ 06,024.011d*0087_03 kṛpāgṛhītaḥ samavekṣya bandhūn 06,024.011d*0087_04 abhiprapannān mukham antakasya 06,024.012a na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ 06,024.012c na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param 06,024.013a dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā 06,024.013c tathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati 06,024.014a mātrāsparśās tu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ 06,024.014c āgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata 06,024.015a yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha 06,024.015c samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate 06,024.016a nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ 06,024.016c ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ 06,024.017a avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam 06,024.017c vināśam avyayasyāsya na kaś cit kartum arhati 06,024.018a antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ 06,024.018c anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata 06,024.019a ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam 06,024.019c ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate 06,024.020a na jāyate mriyate vā kadā cin; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ 06,024.020c ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo; na hanyate hanyamāne śarīre 06,024.021a vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam 06,024.021c kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam 06,024.022a vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi 06,024.022c tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny; anyāni saṃyāti navāni dehī 06,024.023a nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ 06,024.023c na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ 06,024.024a acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca 06,024.024c nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ 06,024.025a avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate 06,024.025c tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi 06,024.026a atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam 06,024.026c tathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitum arhasi 06,024.027a jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca 06,024.027c tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi 06,024.028a avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata 06,024.028c avyaktanidhanāny eva tatra kā paridevanā 06,024.029a āścaryavat paśyati kaś cid enam; āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ 06,024.029c āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti; śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaś cit 06,024.030a dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata 06,024.030c tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi 06,024.031a svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi 06,024.031c dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate 06,024.032a yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam 06,024.032c sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam 06,024.033a atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi 06,024.033c tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi 06,024.034a akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām 06,024.034c saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 06,024.035a bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ 06,024.035c yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam 06,024.036a avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ 06,024.036c nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim 06,024.037a hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm 06,024.037c tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,024.038a sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau 06,024.038c tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi 06,024.039a eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu 06,024.039c buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi 06,024.040a nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate 06,024.040c svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt 06,024.041a vyavasāyātmikā buddhir ekeha kurunandana 06,024.041c bahuśākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām 06,024.042a yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ 06,024.042c vedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ 06,024.043a kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām 06,024.043c kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati 06,024.044a bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām 06,024.044c vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate 06,024.045a traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna 06,024.045c nirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān 06,024.046a yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake 06,024.046c tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ 06,024.047a karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadā cana 06,024.047c mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi 06,024.048a yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya 06,024.048c siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate 06,024.048d*0088_01 yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanās tv iha 06,024.048d*0088_02 tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 06,024.049a dūreṇa hy avaraṃ karma buddhiyogād dhanaṃjaya 06,024.049c buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ 06,024.050a buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte 06,024.050c tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam 06,024.051a karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ 06,024.051c janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam 06,024.052a yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati 06,024.052c tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca 06,024.053a śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā 06,024.053c samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi 06,024.054 arjuna uvāca 06,024.054a sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava 06,024.054c sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim 06,024.055 śrībhagavān uvāca 06,024.055a prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān 06,024.055c ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñas tadocyate 06,024.056a duḥkheṣv anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ 06,024.056c vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīr munir ucyate 06,024.057a yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham 06,024.057c nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.058a yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 06,024.058c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.059a viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ 06,024.059c rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate 06,024.060a yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ 06,024.060c indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ 06,024.061a tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ 06,024.061c vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.062a dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate 06,024.062c saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate 06,024.063a krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ 06,024.063c smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati 06,024.064a rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran 06,024.064c ātmavaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati 06,024.065a prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate 06,024.065c prasannacetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate 06,024.066a nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā 06,024.066c na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham 06,024.067a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate 06,024.067c tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi 06,024.068a tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ 06,024.068c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.069a yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī 06,024.069c yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ 06,024.070a āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat 06,024.070c tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve; sa śāntim āpnoti na kāmakāmī 06,024.071a vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ 06,024.071c nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati 06,024.072a eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati 06,024.072c sthitvāsyām antakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati 06,025.001 arjuna uvāca 06,025.001a jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana 06,025.001c tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava 06,025.002a vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me 06,025.002c tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām 06,025.003 śrībhagavān uvāca 06,025.003a loke 'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha 06,025.003c jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām 06,025.004a na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo 'śnute 06,025.004c na ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati 06,025.005a na hi kaś cit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarmakṛt 06,025.005c kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ 06,025.006a karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran 06,025.006c indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate 06,025.007a yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna 06,025.007c karmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate 06,025.008a niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ 06,025.008c śarīrayātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ 06,025.009a yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karmabandhanaḥ 06,025.009c tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara 06,025.010a sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ 06,025.010c anena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stv iṣṭakāmadhuk 06,025.011a devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ 06,025.011c parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha 06,025.012a iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ 06,025.012c tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ 06,025.013a yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ 06,025.013c bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt 06,025.014a annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasaṃbhavaḥ 06,025.014c yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ 06,025.015a karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam 06,025.015c tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam 06,025.016a evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ 06,025.016c aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati 06,025.017a yas tv ātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca mānavaḥ 06,025.017c ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate 06,025.018a naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaś cana 06,025.018c na cāsya sarvabhūteṣu kaś cid arthavyapāśrayaḥ 06,025.019a tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara 06,025.019c asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ 06,025.020a karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ 06,025.020c lokasaṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi 06,025.021a yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 06,025.021c sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate 06,025.022a na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana 06,025.022c nānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi 06,025.023a yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ 06,025.023c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ 06,025.024a utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham 06,025.024c saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ 06,025.025a saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata 06,025.025c kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṃgraham 06,025.026a na buddhibhedaṃ janayed ajñānāṃ karmasaṅginām 06,025.026c joṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran 06,025.027a prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ 06,025.027c ahaṃkāravimūḍhātmā kartāham iti manyate 06,025.028a tattvavit tu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ 06,025.028c guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate 06,025.029a prakṛter guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu 06,025.029c tān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet 06,025.030a mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā 06,025.030c nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ 06,025.031a ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ 06,025.031c śraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ 06,025.032a ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam 06,025.032c sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ 06,025.033a sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api 06,025.033c prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati 06,025.034a indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau 06,025.034c tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau 06,025.035a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt 06,025.035c svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ 06,025.036 arjuna uvāca 06,025.036a atha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ 06,025.036c anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ 06,025.037 śrībhagavān uvāca 06,025.037a kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ 06,025.037c mahāśano mahāpāpmā viddhy enam iha vairiṇam 06,025.037d*0089_00 arjuna uvāca 06,025.037d*0089_01 bhavaty eṣa kathaṃ kṛṣṇa kathaṃ caiva vivardhate 06,025.037d*0089_02 śrībhagavān uvāca 06,025.037d*0089_02 kim ātmakaḥ kim ācāras tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,025.037d*0089_03 eṣa sūkṣmaḥ paraḥ śatrur dehinām indriyaiḥ saha 06,025.037d*0089_04 sukhatantra ivāsīno mohayan pārtha tiṣṭhati 06,025.037d*0089_05 kāmakrodhamayo ghoraḥ stambhaharṣasamudbhavaḥ 06,025.037d*0089_06 ahaṃkāro 'bhimānātmā dustaraḥ pāpakarmabhiḥ 06,025.037d*0089_07 harṣam asya nivartyaiṣa śokam asya dadāti ca 06,025.037d*0089_08 bhayaṃ cāsya karoty eṣa mohayaṃs tu muhur muhuḥ 06,025.037d*0089_09 sa eṣa kaluṣaḥ kṣudraś chidraprekṣī dhanaṃjaya 06,025.037d*0089_10 rajaḥpravṛtto mohātmā manuṣyāṇām upadravaḥ 06,025.038a dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca 06,025.038c yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam 06,025.039a āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā 06,025.039c kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca 06,025.040a indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate 06,025.040c etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam 06,025.041a tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha 06,025.041c pāpmānaṃ prajahihy enaṃ jñānavijñānanāśanam 06,025.042a indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ 06,025.042c manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ 06,025.043a evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā 06,025.043c jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam 06,026.001 śrībhagavān uvāca 06,026.001a imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam 06,026.001c vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt 06,026.002a evaṃ paraṃparāprāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ 06,026.002c sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa 06,026.003a sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ 06,026.003c bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam 06,026.004 arjuna uvāca 06,026.004a aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ 06,026.004c katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti 06,026.005 śrībhagavān uvāca 06,026.005a bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna 06,026.005c tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa 06,026.006a ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san 06,026.006c prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātmamāyayā 06,026.007a yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata 06,026.007c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham 06,026.008a paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām 06,026.008c dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge 06,026.009a janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ 06,026.009c tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti mām eti so 'rjuna 06,026.010a vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ 06,026.010c bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ 06,026.011a ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham 06,026.011c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ 06,026.012a kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ 06,026.012c kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā 06,026.013a cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ 06,026.013c tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam 06,026.014a na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā 06,026.014c iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate 06,026.015a evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ 06,026.015c kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam 06,026.016a kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ 06,026.016c tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt 06,026.017a karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ 06,026.017c akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ 06,026.018a karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ 06,026.018c sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt 06,026.019a yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ 06,026.019c jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ 06,026.020a tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ 06,026.020c karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiṃ cit karoti saḥ 06,026.021a nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ 06,026.021c śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam 06,026.022a yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥ 06,026.022c samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate 06,026.023a gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ 06,026.023c yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate 06,026.024a brahmārpaṇaṃ brahmahavir brahmāgnau brahmaṇā hutam 06,026.024c brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā 06,026.025a daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate 06,026.025c brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati 06,026.026a śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati 06,026.026c śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati 06,026.027a sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare 06,026.027c ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite 06,026.028a dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare 06,026.028c svādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ 06,026.029a apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare 06,026.029c prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ 06,026.030a apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati 06,026.030c sarve 'py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ 06,026.031a yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam 06,026.031c nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama 06,026.032a evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe 06,026.032c karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase 06,026.033a śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ paraṃtapa 06,026.033c sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate 06,026.034a tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā 06,026.034c upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ 06,026.035a yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava 06,026.035c yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi 06,026.036a api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ 06,026.036c sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi 06,026.037a yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna 06,026.037c jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā 06,026.038a na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate 06,026.038c tat svayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati 06,026.039a śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ 06,026.039c jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati 06,026.040a ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati 06,026.040c nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ 06,026.041a yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam 06,026.041c ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya 06,026.042a tasmād ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ 06,026.042c chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata 06,027.001 arjuna uvāca 06,027.001a saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi 06,027.001c yac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam 06,027.002 śrībhagavān uvāca 06,027.002a saṃnyāsaḥ karmayogaś ca niḥśreyasakarāv ubhau 06,027.002c tayos tu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate 06,027.003a jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati 06,027.003c nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ bandhāt pramucyate 06,027.004a sāṃkhyayogau pṛthag bālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ 06,027.004c ekam apy āsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam 06,027.005a yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogair api gamyate 06,027.005c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati 06,027.006a saṃnyāsas tu mahābāho duḥkham āptum ayogataḥ 06,027.006c yogayukto munir brahma nacireṇādhigacchati 06,027.007a yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ 06,027.007c sarvabhūtātmabhūtātmā kurvann api na lipyate 06,027.008a naiva kiṃ cit karomīti yukto manyeta tattvavit 06,027.008c paśyañ śṛṇvan spṛśañ jighrann aśnan gacchan svapañ śvasan 06,027.009a pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api 06,027.009c indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan 06,027.010a brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ 06,027.010c lipyate na sa pāpena padmapatram ivāmbhasā 06,027.011a kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api 06,027.011c yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye 06,027.012a yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm 06,027.012c ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate 06,027.013a sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī 06,027.013c navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan 06,027.014a na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ 06,027.014c na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate 06,027.015a nādatte kasya cit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ 06,027.015c ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ 06,027.016a jñānena tu tad ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ 06,027.016c teṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tatparam 06,027.017a tadbuddhayas tadātmānas tanniṣṭhās tatparāyaṇāḥ 06,027.017c gacchanty apunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ 06,027.017d*0090_01 smaranto 'pi muhus tv etat spṛśanto 'pi svakarmaṇi 06,027.017d*0090_02 saktā api na sajjanti paṅke ravikarā iva 06,027.018a vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini 06,027.018c śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ 06,027.019a ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ 06,027.019c nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ 06,027.020a na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam 06,027.020c sthirabuddhir asaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ 06,027.021a bāhyasparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham 06,027.021c sa brahmayogayuktātmā sukham akṣayam aśnute 06,027.022a ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te 06,027.022c ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ 06,027.023a śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt 06,027.023c kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ 06,027.024a yo 'ntaḥsukho 'ntarārāmas tathāntarjyotir eva yaḥ 06,027.024c sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto 'dhigacchati 06,027.025a labhante brahmanirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ 06,027.025c chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ 06,027.026a kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām 06,027.026c abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām 06,027.027a sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ 06,027.027c prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau 06,027.028a yatendriyamanobuddhir munir mokṣaparāyaṇaḥ 06,027.028c vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ 06,027.029a bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram 06,027.029c suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati 06,028.001 śrībhagavān uvāca 06,028.001a anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ 06,028.001c sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ 06,028.002a yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava 06,028.002c na hy asaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaś cana 06,028.003a ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate 06,028.003c yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate 06,028.004a yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate 06,028.004c sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate 06,028.005a uddhared ātmanātmānaṃ nātmānam avasādayet 06,028.005c ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 06,028.006a bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ 06,028.006c anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat 06,028.007a jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ 06,028.007c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ 06,028.008a jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ 06,028.008c yukta ity ucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 06,028.009a suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu 06,028.009c sādhuṣv api ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate 06,028.010a yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ 06,028.010c ekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ 06,028.011a śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ 06,028.011c nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram 06,028.012a tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ 06,028.012c upaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye 06,028.013a samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ 06,028.013c saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan 06,028.014a praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ 06,028.014c manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ 06,028.015a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ 06,028.015c śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthām adhigacchati 06,028.016a nātyaśnatas tu yogo 'sti na caikāntam anaśnataḥ 06,028.016c na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna 06,028.017a yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu 06,028.017c yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā 06,028.018a yadā viniyataṃ cittam ātmany evāvatiṣṭhate 06,028.018c niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ity ucyate tadā 06,028.019a yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā 06,028.019c yogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ 06,028.020a yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā 06,028.020c yatra caivātmanātmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati 06,028.021a sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam 06,028.021c vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ 06,028.022a yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ 06,028.022c yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate 06,028.023a taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam 06,028.023c sa niścayena yoktavyo yogo 'nirviṇṇacetasā 06,028.024a saṃkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ 06,028.024c manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ 06,028.025a śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā 06,028.025c ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet 06,028.026a yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram 06,028.026c tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet 06,028.027a praśāntamanasaṃ hy enaṃ yoginaṃ sukham uttamam 06,028.027c upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam 06,028.028a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ 06,028.028c sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute 06,028.029a sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 06,028.029c īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ 06,028.030a yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati 06,028.030c tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 06,028.031a sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajaty ekatvam āsthitaḥ 06,028.031c sarvathā vartamāno 'pi sa yogī mayi vartate 06,028.032a ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo 'rjuna 06,028.032c sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ 06,028.033 arjuna uvāca 06,028.033a yo 'yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana 06,028.033c etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām 06,028.034a cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham 06,028.034c tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram 06,028.035 śrībhagavān uvāca 06,028.035a asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam 06,028.035c abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate 06,028.036a asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ 06,028.036c vaśyātmanā tu yatatā śakyo 'vāptum upāyataḥ 06,028.037 arjuna uvāca 06,028.037a ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ 06,028.037b*0091_01 lipsamānaḥ satāṃ mārgaṃ pramūḍho brahmaṇaḥ pathi 06,028.037b*0091_02 anekacitto vibhrānto mohasyaiva vaśaṃ gataḥ 06,028.037c aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati 06,028.038a kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati 06,028.038c apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi 06,028.039a etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasy aśeṣataḥ 06,028.039c tvad anyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hy upapadyate 06,028.040 śrībhagavān uvāca 06,028.040a pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate 06,028.040c na hi kalyāṇakṛt kaś cid durgatiṃ tāta gacchati 06,028.041a prāpya puṇyakṛtāṃl lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ 06,028.041c śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate 06,028.042a atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām 06,028.042c etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam 06,028.043a tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam 06,028.043c yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana 06,028.044a pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo 'pi saḥ 06,028.044c jijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate 06,028.045a prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ 06,028.045c anekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim 06,028.046a tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ 06,028.046c karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna 06,028.047a yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā 06,028.047c śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ 06,028.047d*0092_01 bhagavannāmasaṃprāptimātrāt sarvam avāpyate 06,028.047d*0092_02 phalitāḥ śālayaḥ samyag vṛṣṭimātre 'valokite 06,029.001 śrībhagavān uvāca 06,029.001a mayy āsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjan madāśrayaḥ 06,029.001c asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tac chṛṇu 06,029.002a jñānaṃ te 'haṃ savijñānam idaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ 06,029.002c yaj jñātvā neha bhūyo 'nyaj jñātavyam avaśiṣyate 06,029.003a manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaś cid yatati siddhaye 06,029.003c yatatām api siddhānāṃ kaś cin māṃ vetti tattvataḥ 06,029.004a bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca 06,029.004c ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā 06,029.005a apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām 06,029.005c jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat 06,029.006a etadyonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya 06,029.006c ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā 06,029.007a mattaḥ parataraṃ nānyat kiṃ cid asti dhanaṃjaya 06,029.007c mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva 06,029.008a raso 'ham apsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ 06,029.008c praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu 06,029.009a puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaś cāsmi vibhāvasau 06,029.009c jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu 06,029.010a bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam 06,029.010c buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham 06,029.011a balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam 06,029.011c dharmāviruddho bhūteṣu kāmo 'smi bharatarṣabha 06,029.012a ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye 06,029.012c matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi 06,029.013a tribhir guṇamayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat 06,029.013c mohitaṃ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam 06,029.014a daivī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā 06,029.014c mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te 06,029.015a na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ 06,029.015c māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 06,029.016a caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino 'rjuna 06,029.016c ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha 06,029.017a teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktir viśiṣyate 06,029.017c priyo hi jñānino 'tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ 06,029.018a udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam 06,029.018c āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim 06,029.019a bahūnāṃ janmanām ante jñānavān māṃ prapadyate 06,029.019c vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā sudurlabhaḥ 06,029.020a kāmais tais tair hṛtajñānāḥ prapadyante 'nyadevatāḥ 06,029.020c taṃ taṃ niyamam āsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā 06,029.021a yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati 06,029.021c tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmy aham 06,029.022a sa tayā śraddhayā yuktas tasyā rādhanam īhate 06,029.022c labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān 06,029.023a antavat tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavaty alpamedhasām 06,029.023c devān devayajo yānti madbhaktā yānti mām api 06,029.023c*0093_01 . . . . . . . . siddhān yānti siddhavratāḥ 06,029.023c*0093_02 bhūtān bhūtayajo yānti . . . . . . . . 06,029.023c*0094_01 . . . . . . . . pitṝn yānti pitṛvratāḥ 06,029.023c*0094_02 bhūtāni yānti bhūtejyā . . . . . . . . 06,029.024a avyaktaṃ vyaktim āpannaṃ manyante mām abuddhayaḥ 06,029.024c paraṃ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam 06,029.025a nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ 06,029.025c mūḍho 'yaṃ nābhijānāti loko mām ajam avyayam 06,029.026a vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna 06,029.026c bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaś cana 06,029.027a icchādveṣasamutthena dvaṃdvamohena bhārata 06,029.027c sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa 06,029.028a yeṣāṃ tv antagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām 06,029.028c te dvaṃdvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ 06,029.029a jarāmaraṇamokṣāya mām āśritya yatanti ye 06,029.029c te brahma tad viduḥ kṛtsnam adhyātmaṃ karma cākhilam 06,029.030a sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ 06,029.030c prayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidur yuktacetasaḥ 06,029.030d*0095_01 sphuṭaṃ bhagavato bhaktir vihitā kalpamañjarī 06,029.030d*0095_02 sādhanecchāsamucitāṃ yenāśāṃ paripūrayet 06,030.001 arjuna uvāca 06,030.001a kiṃ tad brahma kim adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama 06,030.001c adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kim ucyate 06,030.002a adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'smin madhusūdana 06,030.002c prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ 06,030.003 śrībhagavān uvāca 06,030.003a akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmam ucyate 06,030.003c bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ 06,030.004a adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam 06,030.004c adhiyajño 'ham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara 06,030.005a antakāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram 06,030.005c yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ 06,030.006a yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajaty ante kalevaram 06,030.006c taṃ tam evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ 06,030.007a tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yudhya ca 06,030.007c mayy arpitamanobuddhir mām evaiṣyasy asaṃśayaḥ 06,030.008a abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā 06,030.008c paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan 06,030.009a kaviṃ purāṇam anuśāsitāram; aṇor aṇīyāṃsam anusmared yaḥ 06,030.009c sarvasya dhātāram acintyarūpam; ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt 06,030.010a prayāṇakāle manasācalena; bhaktyā yukto yogabalena caiva 06,030.010c bhruvor madhye prāṇam āveśya samyak; sa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam 06,030.011a yad akṣaraṃ vedavido vadanti; viśanti yad yatayo vītarāgāḥ 06,030.011c yad icchanto brahmacaryaṃ caranti; tat te padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye 06,030.011d*0096_01 sarve vedā yat padam āmananti 06,030.011d*0096_02 tapāṃsi sarvāṇi ca yad vadanti 06,030.011d*0096_03 yad icchanto brahmacaryaṃ caranti 06,030.011d*0096_04 tat te padaṃ saṃgraheṇa bravīmi 06,030.012a sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca 06,030.012c mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yogadhāraṇām 06,030.013a om ity ekākṣaraṃ brahma vyāharan mām anusmaran 06,030.013c yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatim 06,030.014a ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ 06,030.014c tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ 06,030.015a mām upetya punarjanma duḥkhālayam aśāśvatam 06,030.015c nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 06,030.016a ā brahmabhuvanāl lokāḥ punarāvartino 'rjuna 06,030.016c mām upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate 06,030.017a sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ 06,030.017c rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ 06,030.018a avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavanty aharāgame 06,030.018c rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake 06,030.019a bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate 06,030.019c rātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavaty aharāgame 06,030.020a paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ 06,030.020c yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati 06,030.021a avyakto 'kṣara ity uktas tam āhuḥ paramāṃ gatim 06,030.021c yaṃ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṃ mama 06,030.022a puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tv ananyayā 06,030.022b*0097_01 yaṃ prāpya na punarjanma labhante yogino 'rjuna 06,030.022c yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvam idaṃ tatam 06,030.023a yatra kāle tv anāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ 06,030.023c prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha 06,030.024a agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam 06,030.024c tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ 06,030.025a dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam 06,030.025c tatra cāndramasaṃ jyotir yogī prāpya nivartate 06,030.026a śuklakṛṣṇe gatī hy ete jagataḥ śāśvate mate 06,030.026c ekayā yāty anāvṛttim anyayāvartate punaḥ 06,030.027a naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaś cana 06,030.027c tasmāt sarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna 06,030.028a vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva; dāneṣu yat puṇyaphalaṃ pradiṣṭam 06,030.028c atyeti tat sarvam idaṃ viditvā; yogī paraṃ sthānam upaiti cādyam 06,030.028d*0098_01 sarvatattvagatatvena vijñāte parameśvare 06,030.028d*0098_02 antar bahir na sāvasthā na yasyāṃ bhāsate vibhuḥ 06,031.001 śrībhagavān uvāca 06,031.001a idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmy anasūyave 06,031.001c jñānaṃ vijñānasahitaṃ yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt 06,031.002a rājavidyā rājaguhyaṃ pavitram idam uttamam 06,031.002c pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartum avyayam 06,031.003a aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa 06,031.003c aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani 06,031.004a mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyaktamūrtinā 06,031.004c matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣv avasthitaḥ 06,031.005a na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram 06,031.005c bhūtabhṛn na ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ 06,031.005d*0099_01 sarvagaḥ sarvavaś cādyaḥ sarvakṛt sarvadarśanaḥ 06,031.005d*0099_02 sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvātmā sarvatomukhaḥ 06,031.006a yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān 06,031.006c tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānīty upadhāraya 06,031.006d*0100_01 evaṃ hi sarvabhūteṣu carāmy anabhilakṣitaḥ 06,031.006d*0100_02 bhūtaprakṛtim āsthāya sahaiva ca vinaiva ca 06,031.007a sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām 06,031.007c kalpakṣaye punas tāni kalpādau visṛjāmy aham 06,031.008a prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ 06,031.008c bhūtagrāmam imaṃ kṛtsnam avaśaṃ prakṛter vaśāt 06,031.009a na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya 06,031.009c udāsīnavad āsīnam asaktaṃ teṣu karmasu 06,031.010a mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram 06,031.010c hetunānena kaunteya jagad viparivartate 06,031.011a avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam 06,031.011c paraṃ bhāvam ajānanto mama bhūtamaheśvaram 06,031.012a moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ 06,031.012c rākṣasīm āsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ 06,031.013a mahātmānas tu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtim āśritāḥ 06,031.013c bhajanty ananyamanaso jñātvā bhūtādim avyayam 06,031.014a satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaś ca dṛḍhavratāḥ 06,031.014c namasyantaś ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate 06,031.015a jñānayajñena cāpy anye yajanto mām upāsate 06,031.015c ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham 06,031.016a ahaṃ kratur ahaṃ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham 06,031.016c mantro 'ham aham evājyam aham agnir ahaṃ hutam 06,031.017a pitāham asya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ 06,031.017c vedyaṃ pavitram oṃkāra ṛk sāma yajur eva ca 06,031.018a gatir bhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt 06,031.018c prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījam avyayam 06,031.019a tapāmy aham ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmy utsṛjāmi ca 06,031.019c amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca sad asac cāham arjuna 06,031.020a traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā; yajñair iṣṭvā svargatiṃ prārthayante 06,031.020c te puṇyam āsādya surendralokam; aśnanti divyān divi devabhogān 06,031.021a te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ; kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti 06,031.021c evaṃ trayīdharmam anuprapannā; gatāgataṃ kāmakāmā labhante 06,031.022a ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate 06,031.022c teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmy aham 06,031.023a ye 'py anyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ 06,031.023c te 'pi mām eva kaunteya yajanty avidhipūrvakam 06,031.024a ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca 06,031.024c na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te 06,031.025a yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ 06,031.025c bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino 'pi mām 06,031.026a patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati 06,031.026c tad ahaṃ bhaktyupahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ 06,031.027a yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat 06,031.027c yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva madarpaṇam 06,031.028a śubhāśubhaphalair evaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ 06,031.028c saṃnyāsayogayuktātmā vimukto mām upaiṣyasi 06,031.029a samo 'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo 'sti na priyaḥ 06,031.029c ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham 06,031.030a api cet sudurācāro bhajate mām ananyabhāk 06,031.030c sādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ 06,031.031a kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati 06,031.031c kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati 06,031.032a māṃ hi pārtha vyapāśritya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 06,031.032c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim 06,031.033a kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā 06,031.033c anityam asukhaṃ lokam imaṃ prāpya bhajasva mām 06,031.034a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru 06,031.034c mām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ matparāyaṇaḥ 06,032.001 śrībhagavān uvāca 06,032.001a bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 06,032.001c yat te 'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā 06,032.002a na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ 06,032.002c aham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ 06,032.003a yo mām ajam anādiṃ ca vetti lokamaheśvaram 06,032.003c asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate 06,032.004a buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ 06,032.004c sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo 'bhāvo bhayaṃ cābhayam eva ca 06,032.005a ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo 'yaśaḥ 06,032.005c bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ 06,032.006a maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā 06,032.006c madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ 06,032.007a etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ 06,032.007c so 'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ 06,032.008a ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate 06,032.008c iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ 06,032.009a maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam 06,032.009c kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca 06,032.010a teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam 06,032.010c dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te 06,032.011a teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ 06,032.011c nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā 06,032.012 arjuna uvāca 06,032.012a paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān 06,032.012c puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevam ajaṃ vibhum 06,032.013a āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā 06,032.013c asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me 06,032.014a sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava 06,032.014c na hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ 06,032.015a svayam evātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama 06,032.015c bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate 06,032.016a vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātmavibhūtayaḥ 06,032.016c yābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi 06,032.017a kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan 06,032.017c keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo 'si bhagavan mayā 06,032.018a vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana 06,032.018c bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me 'mṛtam 06,032.019 śrībhagavān uvāca 06,032.019a hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātmavibhūtayaḥ 06,032.019c prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāsty anto vistarasya me 06,032.020a aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ 06,032.020c aham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca 06,032.021a ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān 06,032.021c marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī 06,032.022a vedānāṃ sāmavedo 'smi devānām asmi vāsavaḥ 06,032.022c indriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā 06,032.023a rudrāṇāṃ śaṃkaraś cāsmi vitteśo yakṣarakṣasām 06,032.023c vasūnāṃ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham 06,032.024a purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim 06,032.024c senānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ 06,032.025a maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmy ekam akṣaram 06,032.025c yajñānāṃ japayajño 'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ 06,032.026a aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ 06,032.026c gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ 06,032.027a uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam 06,032.027c airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam 06,032.028a āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāmadhuk 06,032.028c prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ 06,032.029a anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham 06,032.029c pitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham 06,032.030a prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham 06,032.030c mṛgāṇāṃ ca mṛgendro 'haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām 06,032.031a pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastrabhṛtām aham 06,032.031c jhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī 06,032.032a sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna 06,032.032c adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham 06,032.033a akṣarāṇām akāro 'smi dvaṃdvaḥ sāmāsikasya ca 06,032.033c aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ 06,032.034a mṛtyuḥ sarvaharaś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām 06,032.034c kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā 06,032.035a bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham 06,032.035c māsānāṃ mārgaśīrṣo 'ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ 06,032.035d*0101_01 oṣadhīnāṃ yavaś cāsmi dhātūnām asmi kāñcanam 06,032.035d*0101_02 saurabheyo gavām asmi snehānāṃ sarpir apy aham 06,032.035d*0101_03 sarvāsāṃ tṛṇajātīnāṃ darbho 'haṃ pāṇḍunandana 06,032.036a dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham 06,032.036c jayo 'smi vyavasāyo 'smi sattvaṃ sattvavatām aham 06,032.037a vṛṣṇīnāṃ vāsudevo 'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ 06,032.037c munīnām apy ahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ 06,032.038a daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām 06,032.038c maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham 06,032.039a yac cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna 06,032.039c na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram 06,032.040a nānto 'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa 06,032.040c eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā 06,032.041a yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā 06,032.041c tat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam 06,032.042a atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna 06,032.042c viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat 06,033.001 arjuna uvāca 06,033.001a madanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam 06,033.001c yat tvayoktaṃ vacas tena moho 'yaṃ vigato mama 06,033.002a bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā 06,033.002c tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam 06,033.003a evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara 06,033.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama 06,033.004a manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho 06,033.004c yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānam avyayam 06,033.005 śrībhagavān uvāca 06,033.005a paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,033.005c nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca 06,033.006a paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā 06,033.006c bahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata 06,033.007a ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram 06,033.007c mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi 06,033.008a na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā 06,033.008c divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram 06,033.009 saṃjaya uvāca 06,033.009a evam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ 06,033.009c darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram 06,033.010a anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam 06,033.010c anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham 06,033.011a divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam 06,033.011c sarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham 06,033.012a divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā 06,033.012c yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ 06,033.013a tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā 06,033.013c apaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā 06,033.014a tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ 06,033.014c praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata 06,033.015 arjuna uvāca 06,033.015a paśyāmi devāṃs tava deva dehe; sarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṃghān 06,033.015c brahmāṇam īśaṃ kamalāsanastham; ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān 06,033.016a anekabāhūdaravaktranetraṃ; paśyāmi tvā sarvato 'nantarūpam 06,033.016c nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ; paśyāmi viśveśvara viśvarūpa 06,033.017a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca; tejorāśiṃ sarvato dīptimantam 06,033.017c paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād; dīptānalārkadyutim aprameyam 06,033.018a tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam 06,033.018c tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā; sanātanas tvaṃ puruṣo mato me 06,033.019a anādimadhyāntam anantavīryam; anantabāhuṃ śaśisūryanetram 06,033.019c paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ; svatejasā viśvam idaṃ tapantam 06,033.020a dyāvāpṛthivyor idam antaraṃ hi; vyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ 06,033.020c dṛṣṭvādbhutaṃ rūpam idaṃ tavograṃ; lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman 06,033.021a amī hi tvā surasaṃghā viśanti; ke cid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti 06,033.021c svastīty uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ; stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ 06,033.022a rudrādityā vasavo ye ca sādhyā; viśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca 06,033.022c gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā; vīkṣante tvā vismitāś caiva sarve 06,033.023a rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃ; mahābāho bahubāhūrupādam 06,033.023c bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ; dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham 06,033.024a nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃ; vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram 06,033.024c dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā; dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo 06,033.025a daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni; dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni 06,033.025c diśo na jāne na labhe ca śarma; prasīda deveśa jagannivāsa 06,033.026a amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ; sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ 06,033.026c bhīṣmo droṇaḥ sūtaputras tathāsau; sahāsmadīyair api yodhamukhyaiḥ 06,033.027a vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti; daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni 06,033.027b*0102_01 sahasrasūryāta*saṃnibhāni 06,033.027b*0102_02 tathā jagadgrāsakṛtakṣaṇāni 06,033.027b*0103_01 nānārūpaiḥ puruṣair vadhyamānā 06,033.027b*0103_02 viśanti te vaktram acintyarūpam 06,033.027b*0103_03 yaudhiṣṭhirā dhārtarāṣṭrāś ca yodhāḥ 06,033.027b*0103_04 śastraiḥ kṛttā vividhaiḥ sarva eva 06,033.027b*0103_05 tvattejasā nihatā nūnam ete 06,033.027b*0103_06 tathā hīme tvaccharīraṃ praviṣṭāḥ 06,033.027c ke cid vilagnā daśanāntareṣu; saṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ 06,033.028a yathā nadīnāṃ bahavo 'mbuvegāḥ; samudram evābhimukhā dravanti 06,033.028c tathā tavāmī naralokavīrā; viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti 06,033.029a yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā; viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ 06,033.029c tathaiva nāśāya viśanti lokās; tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ 06,033.030a lelihyase grasamānaḥ samantāl; lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ 06,033.030c tejobhir āpūrya jagat samagraṃ; bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo 06,033.031a ākhyāhi me ko bhavān ugrarūpo; namo 'stu te devavara prasīda 06,033.031c vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ; na hi prajānāmi tava pravṛttim 06,033.032 śrībhagavān uvāca 06,033.032a kālo 'smi lokakṣayakṛt pravṛddho; lokān samāhartum iha pravṛttaḥ 06,033.032c ṛte 'pi tvā na bhaviṣyanti sarve; ye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ 06,033.033a tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva; jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham 06,033.033c mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva; nimittamātraṃ bhava savyasācin 06,033.034a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca; karṇaṃ tathānyān api yodhavīrān 06,033.034c mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā; yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān 06,033.035 saṃjaya uvāca 06,033.035a etac chrutvā vacanaṃ keśavasya; kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī 06,033.035c namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ; sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya 06,033.036 arjuna uvāca 06,033.036a sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā; jagat prahṛṣyaty anurajyate ca 06,033.036c rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti; sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ 06,033.037a kasmāc ca te na nameran mahātman; garīyase brahmaṇo 'py ādikartre 06,033.037c ananta deveśa jagannivāsa; tvam akṣaraṃ sad asat tatparaṃ yat 06,033.038a tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam 06,033.038c vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma; tvayā tataṃ viśvam anantarūpa 06,033.039a vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ; prajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca 06,033.039c namo namas te 'stu sahasrakṛtvaḥ; punaś ca bhūyo 'pi namo namas te 06,033.039d*0104_01 anādimān apratimaprabhāvaḥ 06,033.039d*0104_02 sarveśvaraḥ sarvamahāvibhūte 06,033.040a namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te; namo 'stu te sarvata eva sarva 06,033.040b*0105_01 na hi tvad anyaḥ kaś cid apīha deva 06,033.040b*0105_02 lokatraye dṛśyate 'cintyakarmā 06,033.040c anantavīryāmitavikramas tvaṃ; sarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ 06,033.041a sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ; he kṛṣṇa he yādava he sakheti 06,033.041c ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ; mayā pramādāt praṇayena vāpi 06,033.042a yac cāvahāsārtham asatkṛto 'si; vihāraśayyāsanabhojaneṣu 06,033.042c eko 'tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃ; tat kṣāmaye tvām aham aprameyam 06,033.043a pitāsi lokasya carācarasya; tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān 06,033.043c na tvatsamo 'sty abhyadhikaḥ kuto 'nyo; lokatraye 'py apratimaprabhāva 06,033.044a tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ; prasādaye tvām aham īśam īḍyam 06,033.044c piteva putrasya sakheva sakhyuḥ; priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum 06,033.044d*0106_01 divyāni karmāṇi tavādbhutāni 06,033.044d*0106_02 pūrvāṇi pūrve 'py ṛṣayaḥ smaranti 06,033.044d*0106_03 nānyo 'sti kartā jagatas tvam eko 06,033.044d*0106_04 dhātā vidhātā ca vibhur bhavaś ca 06,033.044d*0106_05 tavādbhutaṃ kiṃ nu bhaved asahyaṃ 06,033.044d*0106_06 kiṃ vāśakyaṃ parataḥ kīrtayiṣye 06,033.044d*0106_07 kartāsi sarvasya yataḥ svayaṃ vai 06,033.044d*0106_08 vibho tataḥ sarvam idaṃ tvam eva 06,033.044d*0106_09 aty adbhutaṃ karma na duṣkaraṃ te 06,033.044d*0106_10 karmopamānaṃ na hi vidyate te 06,033.044d*0106_11 na te guṇānāṃ parimāṇam asti 06,033.044d*0106_12 na tejaso nāpi balasya narddheḥ 06,033.044d*0107_01 imāni karmāṇi tavādbhutāni 06,033.044d*0107_02 kṛtāni pūrve munayo vadanti 06,033.044d*0107_03 na te guṇānāṃ parimāṇam asti 06,033.044d*0107_04 na tejasaś cāpi balasya viṣṇo 06,033.045a adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā; bhayena ca pravyathitaṃ mano me 06,033.045c tad eva me darśaya deva rūpaṃ; prasīda deveśa jagannivāsa 06,033.046a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam; icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva 06,033.046c tenaiva rūpeṇa caturbhujena; sahasrabāho bhava viśvamūrte 06,033.047 śrībhagavān uvāca 06,033.047a mayā prasannena tavārjunedaṃ; rūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt 06,033.047c tejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃ; yan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam 06,033.048a na vedayajñādhyayanair na dānair; na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ 06,033.048c evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke; draṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra 06,033.049a mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo; dṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam 06,033.049c vyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃ; tad eva me rūpam idaṃ prapaśya 06,033.050 saṃjaya uvāca 06,033.050a ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā; svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ 06,033.050c āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ; bhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā 06,033.051 arjuna uvāca 06,033.051a dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana 06,033.051c idānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ 06,033.052 śrībhagavān uvāca 06,033.052a sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama 06,033.052c devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ 06,033.053a nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā 06,033.053c śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā 06,033.054a bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna 06,033.054c jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa 06,033.055a matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ 06,033.055c nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava 06,034.001 arjuna uvāca 06,034.001a evaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate 06,034.001c ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ 06,034.002 śrībhagavān uvāca 06,034.002a mayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate 06,034.002c śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ 06,034.003a ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate 06,034.003c sarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam 06,034.004a saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ 06,034.004c te prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ 06,034.005a kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām 06,034.005c avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate 06,034.006a ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ 06,034.006c ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate 06,034.007a teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt 06,034.007c bhavāmi nacirāt pārtha mayy āveśitacetasām 06,034.008a mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya 06,034.008c nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ 06,034.009a atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram 06,034.009c abhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanaṃjaya 06,034.010a abhyāse 'py asamartho 'si matkarmaparamo bhava 06,034.010c madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi 06,034.011a athaitad apy aśakto 'si kartuṃ madyogam āśritaḥ 06,034.011c sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān 06,034.012a śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate 06,034.012c dhyānāt karmaphalatyāgas tyāgāc chāntir anantaram 06,034.013a adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca 06,034.013c nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī 06,034.014a saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ 06,034.014c mayy arpitamanobuddhir yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ 06,034.015a yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ 06,034.015c harṣāmarṣabhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ 06,034.016a anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gatavyathaḥ 06,034.016c sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ 06,034.017a yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati 06,034.017c śubhāśubhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ 06,034.018a samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāvamānayoḥ 06,034.018c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ 06,034.019a tulyanindāstutir maunī saṃtuṣṭo yena kena cit 06,034.019c aniketaḥ sthiramatir bhaktimān me priyo naraḥ 06,034.020a ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate 06,034.020c śraddadhānā matparamā bhaktās te 'tīva me priyāḥ 06,035.000*0108_00 arjuna uvāca 06,035.000*0108_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca 06,035.000*0108_02 etad veditum icchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava 06,035.001 śrībhagavān uvāca 06,035.001*0109_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca 06,035.001*0109_02 etat te kathayiṣyāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca bhārata 06,035.001a idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate 06,035.001c etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ 06,035.002a kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata 06,035.002c kṣetrakṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama 06,035.003a tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yadvikāri yataś ca yat 06,035.003c sa ca yo yatprabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu 06,035.004a ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak 06,035.004c brahmasūtrapadaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ 06,035.005a mahābhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca 06,035.005c indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ 06,035.006a icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ 06,035.006c etat kṣetraṃ samāsena savikāram udāhṛtam 06,035.007a amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam 06,035.007c ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātmavinigrahaḥ 06,035.008a indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca 06,035.008c janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam 06,035.009a asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu 06,035.009c nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu 06,035.010a mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī 06,035.010c viviktadeśasevitvam aratir janasaṃsadi 06,035.011a adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam 06,035.011c etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato 'nyathā 06,035.012a jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute 06,035.012c anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate 06,035.013a sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham 06,035.013c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 06,035.014a sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam 06,035.014c asaktaṃ sarvabhṛc caiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca 06,035.015a bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca 06,035.015c sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat 06,035.016a avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam 06,035.016c bhūtabhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca 06,035.017a jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate 06,035.017c jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam 06,035.018a iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ 06,035.018c madbhakta etad vijñāya madbhāvāyopapadyate 06,035.019a prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api 06,035.019c vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān 06,035.020a kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate 06,035.020c puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate 06,035.021a puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān 06,035.021c kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu 06,035.022a upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ 06,035.022c paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ 06,035.023a ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha 06,035.023c sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate 06,035.024a dhyānenātmani paśyanti ke cid ātmānam ātmanā 06,035.024c anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare 06,035.025a anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate 06,035.025c te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ 06,035.026a yāvat saṃjāyate kiṃ cit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam 06,035.026c kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha 06,035.027a samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram 06,035.027c vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati 06,035.028a samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram 06,035.028c na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim 06,035.029a prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ 06,035.029c yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati 06,035.030a yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati 06,035.030c tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā 06,035.031a anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ 06,035.031c śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate 06,035.032a yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate 06,035.032c sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate 06,035.033a yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ 06,035.033c kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata 06,035.034a kṣetrakṣetrajñayor evam antaraṃ jñānacakṣuṣā 06,035.034c bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye vidur yānti te param 06,036.001 śrībhagavān uvāca 06,036.001a paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam 06,036.001c yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ 06,036.002a idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ 06,036.002c sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca 06,036.003a mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham 06,036.003c saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata 06,036.004a sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ 06,036.004c tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā 06,036.005a sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 06,036.005c nibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam 06,036.006a tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam 06,036.006c sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha 06,036.007a rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam 06,036.007c tan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam 06,036.008a tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām 06,036.008c pramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata 06,036.009a sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata 06,036.009c jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta 06,036.010a rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata 06,036.010c rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 06,036.011a sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate 06,036.011c jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta 06,036.012a lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā 06,036.012c rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha 06,036.013a aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca 06,036.013c tamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana 06,036.014a yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt 06,036.014c tadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate 06,036.015a rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate 06,036.015c tathā pralīnas tamasi mūḍhayoniṣu jāyate 06,036.016a karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam 06,036.016c rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam 06,036.017a sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca 06,036.017c pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca 06,036.018a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 06,036.018c jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ 06,036.019a nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati 06,036.019c guṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati 06,036.020a guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān 06,036.020c janmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute 06,036.021 arjuna uvāca 06,036.021a kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho 06,036.021c kimācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate 06,036.022 śrībhagavān uvāca 06,036.022a prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava 06,036.022c na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati 06,036.023a udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate 06,036.023c guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate 06,036.024a samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 06,036.024c tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ 06,036.025a mānāvamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ 06,036.025c sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate 06,036.026a māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate 06,036.026c sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate 06,036.027a brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca 06,036.027c śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca 06,037.001 śrībhagavān uvāca 06,037.001a ūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam 06,037.001c chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit 06,037.002a adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ 06,037.002c adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyaloke 06,037.003a na rūpam asyeha tathopalabhyate; nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā 06,037.003c aśvattham enaṃ suvirūḍhamūlam; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā 06,037.004a tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ 06,037.004c tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye; yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī 06,037.005a nirmānamohā jitasaṅgadoṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ 06,037.005c dvaṃdvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair; gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat 06,037.006a na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ 06,037.006c yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama 06,037.007a mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ 06,037.007c manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati 06,037.008a śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ 06,037.008c gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt 06,037.009a śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca 06,037.009c adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate 06,037.010a utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam 06,037.010c vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ 06,037.011a yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam 06,037.011c yatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ 06,037.012a yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam 06,037.012c yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam 06,037.013a gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā 06,037.013c puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ 06,037.014a ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ 06,037.014c prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham 06,037.015a sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo; mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca 06,037.015c vedaiś ca sarvair aham eva vedyo; vedāntakṛd vedavid eva cāham 06,037.016a dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca 06,037.016c kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate 06,037.017a uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ 06,037.017c yo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ 06,037.018a yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ 06,037.018c ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ 06,037.019a yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam 06,037.019c sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata 06,037.020a iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha 06,037.020c etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata 06,038.001 śrībhagavān uvāca 06,038.001a abhayaṃ sattvasaṃśuddhir jñānayogavyavasthitiḥ 06,038.001c dānaṃ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam 06,038.002a ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam 06,038.002c dayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 06,038.003a tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā 06,038.003c bhavanti saṃpadaṃ daivīm abhijātasya bhārata 06,038.004a dambho darpo 'timānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca 06,038.004c ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadam āsurīm 06,038.005a daivī saṃpad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā 06,038.005c mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm abhijāto 'si pāṇḍava 06,038.006a dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca 06,038.006c daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu 06,038.007a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ 06,038.007c na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate 06,038.008a asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram 06,038.008c aparasparasaṃbhūtaṃ kim anyat kāmahaitukam 06,038.009a etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno 'lpabuddhayaḥ 06,038.009c prabhavanty ugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato 'hitāḥ 06,038.010a kāmam āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ 06,038.010c mohād gṛhītvāsadgrāhān pravartante 'śucivratāḥ 06,038.011a cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ 06,038.011c kāmopabhogaparamā etāvad iti niścitāḥ 06,038.012a āśāpāśaśatair baddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ 06,038.012c īhante kāmabhogārtham anyāyenārthasaṃcayān 06,038.013a idam adya mayā labdham idaṃ prāpsye manoratham 06,038.013c idam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam 06,038.014a asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api 06,038.014c īśvaro 'ham ahaṃ bhogī siddho 'haṃ balavān sukhī 06,038.015a āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā 06,038.015c yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñānavimohitāḥ 06,038.016a anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ 06,038.016c prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake 'śucau 06,038.017a ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ 06,038.017c yajante nāmayajñais te dambhenāvidhipūrvakam 06,038.018a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ 06,038.018c mām ātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ 06,038.019a tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān 06,038.019c kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu 06,038.020a āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani 06,038.020c mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim 06,038.021a trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ 06,038.021c kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 06,038.022a etair vimuktaḥ kaunteya tamodvārais tribhir naraḥ 06,038.022c ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim 06,038.023a yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ 06,038.023c na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim 06,038.024a tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau 06,038.024c jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi 06,039.001 arjuna uvāca 06,039.001a ye śāstravidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ 06,039.001c teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ 06,039.002 śrībhagavān uvāca 06,039.002a trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā 06,039.002c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu 06,039.003a sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata 06,039.003c śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ 06,039.004a yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ 06,039.004c pretān bhūtagaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ 06,039.005a aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ 06,039.005c dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ 06,039.006a karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmam acetasaḥ 06,039.006c māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tān viddhy āsuraniścayān 06,039.007a āhāras tv api sarvasya trividho bhavati priyaḥ 06,039.007c yajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu 06,039.008a āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ 06,039.008c rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ 06,039.009a kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ 06,039.009c āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ 06,039.010a yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat 06,039.010c ucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam 06,039.011a aphalākāṅkṣibhir yajño vidhidṛṣṭo ya ijyate 06,039.011c yaṣṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ 06,039.012a abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat 06,039.012c ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam 06,039.013a vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam 06,039.013c śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate 06,039.014a devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucam ārjavam 06,039.014c brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate 06,039.015a anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat 06,039.015c svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate 06,039.016a manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātmavinigrahaḥ 06,039.016c bhāvasaṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate 06,039.017a śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat trividhaṃ naraiḥ 06,039.017c aphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate 06,039.018a satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat 06,039.018c kriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam 06,039.019a mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ 06,039.019c parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam 06,039.020a dātavyam iti yad dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe 06,039.020c deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam 06,039.021a yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ 06,039.021c dīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 06,039.022a adeśakāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate 06,039.022c asatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam 06,039.023a oṃ tat sad iti nirdeśo brahmaṇas trividhaḥ smṛtaḥ 06,039.023c brāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā 06,039.024a tasmād om ity udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ 06,039.024c pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām 06,039.025a tad ity anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ 06,039.025c dānakriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ 06,039.026a sadbhāve sādhubhāve ca sad ity etat prayujyate 06,039.026c praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate 06,039.027a yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate 06,039.027c karma caiva tadarthīyaṃ sad ity evābhidhīyate 06,039.028a aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat 06,039.028c asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha 06,040.001 arjuna uvāca 06,040.001a saṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum 06,040.001c tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana 06,040.002 śrībhagavān uvāca 06,040.002a kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ 06,040.002c sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ 06,040.003a tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ 06,040.003c yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare 06,040.004a niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama 06,040.004c tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ 06,040.005a yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat 06,040.005c yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām 06,040.006a etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca 06,040.006c kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam 06,040.007a niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate 06,040.007c mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ 06,040.008a duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet 06,040.008c sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet 06,040.009a kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate 'rjuna 06,040.009c saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ 06,040.010a na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate 06,040.010c tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ 06,040.011a na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ 06,040.011c yas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate 06,040.012a aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam 06,040.012c bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kva cit 06,040.013a pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me 06,040.013c sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām 06,040.014a adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham 06,040.014c vividhāś ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam 06,040.015a śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ 06,040.015c nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ 06,040.016a tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ 06,040.016c paśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ 06,040.017a yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate 06,040.017c hatvāpi sa imāṃl lokān na hanti na nibadhyate 06,040.018a jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā 06,040.018c karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ 06,040.019a jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ 06,040.019c procyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api 06,040.020a sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate 06,040.020c avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam 06,040.021a pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān 06,040.021c vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam 06,040.022a yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam 06,040.022c atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam 06,040.023a niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam 06,040.023c aphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate 06,040.024a yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ 06,040.024c kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam 06,040.025a anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam 06,040.025c mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate 06,040.026a muktasaṅgo 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ 06,040.026c siddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate 06,040.027a rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako 'śuciḥ 06,040.027c harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ 06,040.028a ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko 'lasaḥ 06,040.028c viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate 06,040.029a buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu 06,040.029c procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya 06,040.030a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye 06,040.030c bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī 06,040.031a yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca 06,040.031c ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī 06,040.032a adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā 06,040.032c sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī 06,040.033a dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ 06,040.033c yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī 06,040.034a yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna 06,040.034c prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī 06,040.035a yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca 06,040.035c na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī 06,040.036a sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha 06,040.036c abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati 06,040.037a yat tadagre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam 06,040.037c tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam 06,040.038a viṣayendriyasaṃyogād yat tadagre 'mṛtopamam 06,040.038c pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam 06,040.039a yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ 06,040.039c nidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam 06,040.040a na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ 06,040.040c sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ 06,040.041a brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa 06,040.041c karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ 06,040.042a śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca 06,040.042c jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam 06,040.043a śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam 06,040.043c dānam īśvarabhāvaś ca kṣatrakarma svabhāvajam 06,040.044a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam 06,040.044c paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam 06,040.045a sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ 06,040.045c svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu 06,040.046a yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam 06,040.046c svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ 06,040.047a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt 06,040.047b*0110_01 svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmodayād api 06,040.047c svabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam 06,040.048a sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet 06,040.048c sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ 06,040.049a asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ 06,040.049c naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati 06,040.050a siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me 06,040.050c samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā 06,040.051a buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca 06,040.051c śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca 06,040.052a viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ 06,040.052c dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ 06,040.053a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham 06,040.053c vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate 06,040.054a brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati 06,040.054c samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām 06,040.055a bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ 06,040.055c tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram 06,040.056a sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ 06,040.056c matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam 06,040.057a cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ 06,040.057c buddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava 06,040.058a maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi 06,040.058c atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi 06,040.059a yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase 06,040.059c mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati 06,040.060a svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā 06,040.060c kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo 'pi tat 06,040.061a īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rjuna tiṣṭhati 06,040.061c bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā 06,040.062a tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata 06,040.062c tatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam 06,040.063a iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā 06,040.063c vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru 06,040.064a sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 06,040.064c iṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam 06,040.065a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru 06,040.065c mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me 06,040.066a sarvadharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja 06,040.066c ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ 06,040.067a idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana 06,040.067c na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo 'bhyasūyati 06,040.068a ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣv abhidhāsyati 06,040.068c bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ 06,040.069a na ca tasmān manuṣyeṣu kaś cin me priyakṛttamaḥ 06,040.069c bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi 06,040.070a adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ 06,040.070c jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ 06,040.071a śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ 06,040.071c so 'pi muktaḥ śubhāṃl lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām 06,040.072a kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā 06,040.072c kaccid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya 06,040.073 arjuna uvāca 06,040.073a naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta 06,040.073c sthito 'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava 06,040.074 saṃjaya uvāca 06,040.074a ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 06,040.074c saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam 06,040.075a vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param 06,040.075c yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam 06,040.076a rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam 06,040.076c keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ 06,040.077a tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ 06,040.077c vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ 06,040.078a yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ 06,040.078c tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama 06,040.078d*0111_01 bhagavadbhaktiyuktasya tatprasādātmabodhataḥ 06,040.078d*0111_02 sukhaṃ bandhavimuktiḥ syād iti gītārthasaṃgrahaḥ 06,040.078d*0112_01 ṣaṭ śatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ 06,040.078d*0112_02 arjunaḥ saptapañcāśat saptaṣaṣṭis tu saṃjayaḥ 06,040.078d*0112_03 dhṛtarāṣṭraḥ ślokam ekaṃ gītāyā mānam ucyate 06,040.078d*0113_00 vaiśaṃpāyana uvāca 06,040.078d*0113_01 gītā sugītā kartavyā kim anyaiḥ śāstravistaraiḥ 06,040.078d*0113_02 yā ceyaṃ padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtā 06,040.078d*0113_03 sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ 06,040.078d*0113_04 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvavedamayo manuḥ 06,040.078d*0113_05 gaṅgā gītā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite 06,040.078d*0113_06 caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate 06,040.078d*0114_01 bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca 06,040.078d*0114_02 sāram uddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam 06,040.078d@003A_0000 arjuna uvāca 06,040.078d@003A_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam | 06,040.078d@003A_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1) 06,040.078d@003A_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam | 06,040.078d@003A_0004 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003A_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2) 06,040.078d@003A_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam | 06,040.078d@003A_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3) 06,040.078d@003A_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam | 06,040.078d@003A_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4) 06,040.078d@003A_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam | 06,040.078d@003A_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5) 06,040.078d@003A_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca | 06,040.078d@003A_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6) 06,040.078d@003A_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ | 06,040.078d@003A_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7) 06,040.078d@003A_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām | 06,040.078d@003A_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8) 06,040.078d@003A_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham | 06,040.078d@003A_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9) 06,040.078d@003A_0019 suṣumṇā dakṣiṇe mārge darśitā viśvarūpiṇā | 06,040.078d@003A_0020 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava || (10) 06,040.078d@003A_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam | 06,040.078d@003A_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11) 06,040.078d@003A_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati | 06,040.078d@003A_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12) 06,040.078d@003A_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati | 06,040.078d@003A_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13) 06,040.078d@003A_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam | 06,040.078d@003A_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14) 06,040.078d@003A_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā | 06,040.078d@003A_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15) 06,040.078d@003A_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate | 06,040.078d@003A_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16) 06,040.078d@003A_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam | 06,040.078d@003A_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17) 06,040.078d@003A_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā | 06,040.078d@003A_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18) 06,040.078d@003A_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate | 06,040.078d@003A_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19) 06,040.078d@003A_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ | 06,040.078d@003A_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20) 06,040.078d@003A_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī | 06,040.078d@003A_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21) 06,040.078d@003A_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā | 06,040.078d@003A_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā | 06,040.078d@003A_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22) 06,040.078d@003A_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham | 06,040.078d@003A_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23) 06,040.078d@003A_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ | 06,040.078d@003A_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24) 06,040.078d@003A_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca | 06,040.078d@003A_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25) 06,040.078d@003A_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ | 06,040.078d@003A_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26) 06,040.078d@003A_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate | 06,040.078d@003A_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27) 06,040.078d@003A_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā | 06,040.078d@003A_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28) 06,040.078d@003A_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum | 06,040.078d@003A_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29) 06,040.078d@003A_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram | 06,040.078d@003A_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30) 06,040.078d@003A_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham | 06,040.078d@003A_0063 arjuna uvāca 06,040.078d@003A_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31) 06,040.078d@003A_0064 jīvo jīvati jīvena nāsti jīvam ajīvitam | 06,040.078d@003A_0065 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003A_0065 nirgataḥ saha saṅgena sa jīvaḥ kena jīvati || (32) 06,040.078d@003A_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā | 06,040.078d@003A_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33) 06,040.078d@003A_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam | 06,040.078d@003A_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34) 06,040.078d@003A_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet | 06,040.078d@003A_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35) 06,040.078d@003A_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam | 06,040.078d@003A_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36) 06,040.078d@003A_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam | 06,040.078d@003A_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37) 06,040.078d@003A_0076 tasya bhāvasya bhāvātmā bhāvanā naiva yujyate | 06,040.078d@003A_0077 anāvṛttasya śabdasya tasya śabdasya yo gatiḥ || (38) 06,040.078d@003A_0078 tat padaṃ viditaṃ yena sa yogī chinnasaṃśayaḥ | 06,040.078d@003A_0079 puṇyapāpaharāś caiva ye cānye pañcadaivatāḥ || (39) 06,040.078d@003A_0080 jīvinaḥ saha gacchanti yāvat tattvaṃ na vindati | 06,040.078d@003A_0081 pāpaṃ dahati jñānāgniḥ puṇyena somasūryayoḥ || (40) 06,040.078d@003A_0082 puṇyapāpavinirmuktir eṣa yogo 'bhidhīyate | 06,040.078d@003A_0083 dhṛtirodhi manodhīti saṃtoṣaṃ samidhāmṛtam || (41) 06,040.078d@003A_0084 indriyāṇi paśuṃ kṛtvā yo yajeta sa dīkṣitaḥ | 06,040.078d@003A_0085 paraṃ brahmādhigacchanti śabdabrahmavicintanāt || (42) 06,040.078d@003A_0086 sakale dṛṣṭapāro 'pi bhāvaṃ yuñjati yuñjati | 06,040.078d@003A_0087 niṣkale darśanaṃ nāsti svabhāvo bhāvaṃ yuñjati || (43) 06,040.078d@003A_0088 tālumūle ca lampāyāṃ trikūṭaṃ tripathāntaram | 06,040.078d@003A_0089 ekaṃ tattvaṃ vijānīyād vighnasyāyatanaṃ mahat || (44) 06,040.078d@003A_0090 .... 06,040.078d@003A_0091 .... 06,040.078d@003A_0092 .... 06,040.078d@003A_0093 .... 06,040.078d@003A_0094 .... 06,040.078d@003A_0095 .... 06,040.078d@003A_0096 .... 06,040.078d@003A_0097 .... 06,040.078d@003A_0098 .... 06,040.078d@003A_0099 .... 06,040.078d@003A_0100 .... 06,040.078d@003A_0101 .... 06,040.078d@003A_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate | 06,040.078d@003A_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (45) 06,040.078d@003A_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ | 06,040.078d@003A_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtāḥ || (46) 06,040.078d@003A_0106 gītāgāṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate | 06,040.078d@003A_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (47) 06,040.078d@003A_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī | 06,040.078d@003A_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (48) 06,040.078d@003A_0110 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ | 06,040.078d@003A_0111 caturgakārasmaraṇāt punarjanma na vidyate || (49) 06,040.078d@003A_0112 gītāsāraṃ paṭhed yas tu hy acyutasya ca saṃnidhau | 06,040.078d@003A_0113 tasmād guṇasahasreṇa viṣṇor nirvacanaṃ yathā || (50) 06,040.078d@003A_0114 .... 06,040.078d@003A_0115 .... 06,040.078d@003A_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam | 06,040.078d@003A_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (51) 06,040.078d@003B_0000 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam | 06,040.078d@003B_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1) 06,040.078d@003B_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam | 06,040.078d@003B_0004 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2) 06,040.078d@003B_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam | 06,040.078d@003B_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3) 06,040.078d@003B_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam | 06,040.078d@003B_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4) 06,040.078d@003B_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam | 06,040.078d@003B_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5) 06,040.078d@003B_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca | 06,040.078d@003B_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6) 06,040.078d@003B_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ | 06,040.078d@003B_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7) 06,040.078d@003B_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām | 06,040.078d@003B_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8) 06,040.078d@003B_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham | 06,040.078d@003B_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9) 06,040.078d@003B_0019 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava | 06,040.078d@003B_0020 vāṅmayaṃ sarvaśāstrāṇām atisūkṣmaṃ carācaram || (10) 06,040.078d@003B_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam | 06,040.078d@003B_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11) 06,040.078d@003B_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati | 06,040.078d@003B_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12) 06,040.078d@003B_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati | 06,040.078d@003B_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13) 06,040.078d@003B_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam | 06,040.078d@003B_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14) 06,040.078d@003B_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā | 06,040.078d@003B_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15) 06,040.078d@003B_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate | 06,040.078d@003B_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16) 06,040.078d@003B_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam | 06,040.078d@003B_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17) 06,040.078d@003B_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā | 06,040.078d@003B_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18) 06,040.078d@003B_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate | 06,040.078d@003B_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19) 06,040.078d@003B_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ | 06,040.078d@003B_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20) 06,040.078d@003B_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī | 06,040.078d@003B_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21) 06,040.078d@003B_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā | 06,040.078d@003B_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā | 06,040.078d@003B_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22) 06,040.078d@003B_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham | 06,040.078d@003B_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23) 06,040.078d@003B_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ | 06,040.078d@003B_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24) 06,040.078d@003B_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca | 06,040.078d@003B_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25) 06,040.078d@003B_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ | 06,040.078d@003B_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26) 06,040.078d@003B_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate | 06,040.078d@003B_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27) 06,040.078d@003B_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā | 06,040.078d@003B_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28) 06,040.078d@003B_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum | 06,040.078d@003B_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29) 06,040.078d@003B_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram | 06,040.078d@003B_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30) 06,040.078d@003B_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham | 06,040.078d@003B_0063 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31) 06,040.078d@003B_0064 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva yat kiṃ cit sacarācaram | 06,040.078d@003B_0065 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0065 jīvo jīvati jīvena sa jīvaḥ kena jīvati || (32) 06,040.078d@003B_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā | 06,040.078d@003B_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33) 06,040.078d@003B_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam | 06,040.078d@003B_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34) 06,040.078d@003B_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet | 06,040.078d@003B_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35) 06,040.078d@003B_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam | 06,040.078d@003B_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36) 06,040.078d@003B_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam | 06,040.078d@003B_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37) 06,040.078d@003B_0076 amātraśabdarahitaṃ svaravyañjanavarjitam | 06,040.078d@003B_0077 bindunādakalātītaṃ yas taṃ veda sa vedavit || (38) 06,040.078d@003B_0078 saṃprāpte jñānavijñāne jñeye ca hṛdi saṃsthite | 06,040.078d@003B_0079 labdhaśāntapade bhāve na yogo na ca dhāraṇā || (39) 06,040.078d@003B_0080 vedādau yaḥ suraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ | 06,040.078d@003B_0081 tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ || (40) 06,040.078d@003B_0082 nā nāvārthī bhavet tāvad yāvat pāraṃ na gacchati | 06,040.078d@003B_0083 uttīrṇe tu pare pāre kiṃ nāvā vai prayojanam || (41) 06,040.078d@003B_0084 dūrastho nāpi dūrasthaḥ piṇḍasthaḥ piṇḍavarjitaḥ | 06,040.078d@003B_0085 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0085 amalo nirmalaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ || (42) 06,040.078d@003B_0086 akṣarāṇi samātrāṇi sarve bindusamāśritāḥ | 06,040.078d@003B_0087 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0087 bindur bhidyati nādena sa nādaḥ kena bhidyate || (43) 06,040.078d@003B_0088 oṃkāradhvaninādena vāyuḥ saṃharaṇāntikam | 06,040.078d@003B_0089 nirālambhas tu nirdeho yatra nādo layaṃ gataḥ || (44) 06,040.078d@003B_0089 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0090 bāhyena vyāpitaṃ vyoma vyoma cānanunāsikam | 06,040.078d@003B_0091 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0091 adhaś cordhvaṃ kathaṃ caiva kaṇṭhe caiva nirañjanaḥ || (45) 06,040.078d@003B_0092 anūṣmam avyañjakam asvaraṃ yat 06,040.078d@003B_0093 tat tālukaṇṭheṣv anunāsikaṃ ca | 06,040.078d@003B_0094 arephajātaṃ śubham ūṣmavarjitaṃ 06,040.078d@003B_0095 na duṣkarāṇāṃ kurute kadā cit || (46) 06,040.078d@003B_0096 ākāśam apy anākāśaṃ puruṣatve pratiṣṭhitam | 06,040.078d@003B_0097 śabdaṃ guṇam ivākāśaṃ niḥśabdaṃ brahma cocyate || (47) 06,040.078d@003B_0098 sarvagaṃ sarvabodhādi vāsanājālavarjitam | 06,040.078d@003B_0099 indriyāṇāṃ nirodhena dehe paśyanti mānavāḥ || (48) 06,040.078d@003B_0100 dehe naṣṭe kuto buddhir jñānaṃ vijñānam eva ca | 06,040.078d@003B_0101 jñānaṃ vijñānayuktaṃ ca rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ | (49) 06,040.078d@003B_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate | 06,040.078d@003B_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (50) 06,040.078d@003B_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ | 06,040.078d@003B_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmaviniḥsṛtāḥ || (51) 06,040.078d@003B_0106 gītāgaṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate | 06,040.078d@003B_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (52) 06,040.078d@003B_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī | 06,040.078d@003B_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (53) 06,040.078d@003B_0110 gakārapūrvāś catvāro rakṣanti mahato bhayāt | 06,040.078d@003B_0111 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ || (54) 06,040.078d@003B_0112 snāto vā yadi vāsnātaḥ śucir vā yadi vāśuciḥ | 06,040.078d@003B_0113 yaḥ smaret puṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantare śuciḥ || (55) 06,040.078d@003B_0114 sa gacchet tatkṣaṇāt prāyo brahmamūrte namo 'stu te | 06,040.078d@003B_0115 gītāsāraṃ paṭhed yas tu viṣṇuloke mahīyate || (56) 06,040.078d@003B_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam | 06,040.078d@003B_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (57) 06,041.001 saṃjaya uvāca 06,041.001*0115_01 prabodhitaḥ sa tu tadā viṣṇunā viśvamūrtinā 06,041.001*0115_02 avināśisvarūpaṃ ca dṛṣṭvā tattvena phālgunaḥ 06,041.001*0115_03 kṛtrimaṃ tu jagadrūpaṃ jñātvā yuddhodyato 'bhavat 06,041.001*0115_04 devadattaṃ samāyujya śastrāṇi jagṛhe punaḥ 06,041.001a tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam 06,041.001c punar eva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ 06,041.002a pāṇḍavāḥ somakāś caiva ye caiṣām anuyāyinaḥ 06,041.002c dadhmuś ca muditāḥ śaṅkhān vīrāḥ sāgarasaṃbhavān 06,041.003a tato bheryaś ca peśyaś ca krakacā goviṣāṇikāḥ 06,041.003c sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt 06,041.004a atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraś ca janeśvara 06,041.004c siddhacāraṇasaṃghāś ca samīyus te didṛkṣayā 06,041.005a ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum 06,041.005c samīyus tatra sahitā draṣṭuṃ tad vaiśasaṃ mahat 06,041.005d*0116_01 te sene stimite cāstāṃ vīkṣamāṇe parasparam 06,041.005d*0116_02 gaṅgāyamunayor vegau yathaivaitya parasparam 06,041.005d*0116_03 evaṃ pravṛtte te sene niḥśabde janasaṃsadi 06,041.005d*0116_04 citre iva paṭālekhye darśanīyatare śubhe 06,041.006a tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate 06,041.006c te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa 06,041.007a vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham 06,041.007c avaruhya rathāt tūrṇaṃ padbhyām eva kṛtāñjaliḥ 06,041.008a pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 06,041.008c vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm 06,041.009a taṃ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ 06,041.009c avatīrya rathāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito 'nvayāt 06,041.009d*0117_01 bhītaṃ yudhiṣṭhiraṃ matvā bhīmasenaḥ pratāpavān 06,041.010a vāsudevaś ca bhagavān pṛṣṭhato 'nujagāma ha 06,041.010b*0118_01 sātyakiś cārjunaś caiva abhimanyuś ca vīryavān 06,041.010c yathāmukhyāś ca rājānas tam anvājagmur utsukāḥ 06,041.011 arjuna uvāca 06,041.011a kiṃ te vyavasitaṃ rājan yad asmān apahāya vai 06,041.011c padbhyām eva prayāto 'si prāṅmukho ripuvāhinīm 06,041.012 bhīmasena uvāca 06,041.012a kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ 06,041.012c daṃśiteṣv arisainyeṣu bhrātṝn utsṛjya pārthiva 06,041.013 nakula uvāca 06,041.013a evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata 06,041.013c bhīr me dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavān kva nu 06,041.013d*0119_01 kvaivaṃ gamiṣyasi śreṣṭha tyaktvāsmān durbalo yathā 06,041.013d*0119_02 rājā hi tvaṃ mahābāho vāgyato manyumān iva 06,041.014 sahadeva uvāca 06,041.014a asmin raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye 06,041.014c yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nṛpa 06,041.015 saṃjaya uvāca 06,041.015a evam ābhāṣyamāṇo 'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana 06,041.015c novāca vāgyataḥ kiṃ cid gacchaty eva yudhiṣṭhiraḥ 06,041.016a tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ 06,041.016c abhiprāyo 'sya vijñāto mayeti prahasann iva 06,041.017a eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyam eva ca 06,041.017c anumānya gurūn sarvān yotsyate pārthivo 'ribhiḥ 06,041.018a śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ 06,041.018c yudhyate sa bhaved vyaktam apadhyāto mahattaraiḥ 06,041.018d*0120_01 yuddhāyāvataraty eva tasya nāsti jayo raṇe 06,041.018d*0120_02 yas tu yuddhe samutpanne gurūn dṛṣṭvātha daṃśitān 06,041.019a anumānya yathāśāstraṃ yas tu yudhyen mahattaraiḥ 06,041.019c dhruvas tasya jayo yuddhe bhaved iti matir mama 06,041.020a evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati 06,041.020b*0121_01 netrair animiṣaiḥ sarve prekṣante sma yudhiṣṭhiram 06,041.020c hāhākāro mahān āsīn niḥśabdās tv apare 'bhavan 06,041.021a dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrād dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ 06,041.021c mithaḥ saṃkathayāṃ cakrur neśo 'sti kulapāṃsanaḥ 06,041.022a vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt 06,041.022c yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ 06,041.023a dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare 06,041.023c nakule sahadeve ca bhīto 'bhyeti ca pāṇḍavaḥ 06,041.024a na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi 06,041.024c yathāsya hṛdayaṃ bhītam alpasattvasya saṃyuge 06,041.025a tatas te kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān 06,041.025c hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak 06,041.026a vyanindanta tataḥ sarve yodhās tatra viśāṃ pate 06,041.026c yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha 06,041.027a tatas tat kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram 06,041.027c niḥśabdam abhavat tūrṇaṃ punar eva viśāṃ pate 06,041.028a kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati 06,041.028b*0122_01 kiṃ nu vakṣyati rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,041.028b*0122_02 kiṃ nu vakṣyati bhīṣmo 'sau bharatānāṃ dhuraṃdharaḥ 06,041.028c kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāv iti 06,041.029a vivakṣitaṃ kim asyeti saṃśayaḥ sumahān abhūt 06,041.029c ubhayoḥ senayo rājan yudhiṣṭhirakṛte tadā 06,041.030a sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām 06,041.030c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,041.031a tam uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ 06,041.031c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam 06,041.032 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.032a āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha 06,041.032c anujānīhi māṃ tāta āśiṣaś ca prayojaya 06,041.032d*0123_01 jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha 06,041.032d*0123_02 yudhyantaṃ māṃ raṇe vīra tvam anujñātum arhasi 06,041.033 bhīṣma uvāca 06,041.033a yady evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate 06,041.033c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata 06,041.034a prīto 'smi putra yudhyasva jayam āpnuhi pāṇḍava 06,041.034c yat te 'bhilaṣitaṃ cānyat tad avāpnuhi saṃyuge 06,041.035a vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kim asmatto 'bhikāṅkṣasi 06,041.035c evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ 06,041.036a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.036c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.037a atas tvāṃ klībavad vākyaṃ bravīmi kurunandana 06,041.037c hṛto 'smy arthena kauravya yuddhād anyat kim icchasi 06,041.038 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.038a mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ 06,041.038c yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ 06,041.039 bhīṣma uvāca 06,041.039a rājan kim atra sāhyaṃ te karomi kurunandana 06,041.039b*0124_01 mantrayiṣyāmy ahaṃ rājan yac ca te hitam uttamam 06,041.039c kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yat te vivakṣitam 06,041.040 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.040a kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam 06,041.040c etan me mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi 06,041.041 bhīṣma uvāca 06,041.041a na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantam āhave 06,041.041c vijayeta pumān kaś cid api sākṣāc chatakratuḥ 06,041.042 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.042a hanta pṛcchāmi tasmāt tvāṃ pitāmaha namo 'stu te 06,041.042c jayopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ 06,041.043 bhīṣma uvāca 06,041.043a na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām 06,041.043b*0125_01 ayudhyamānaṃ saṃhatya sauhṛdena pariplutam 06,041.043b*0125_02 nyastaśastraṃ nirudyogaṃ hanyur mā śatravo yudhi 06,041.043b*0125_03 nikṣiptaśastre patite vimuktakavace tathā 06,041.043b*0125_04 dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca yo vadet 06,041.043b*0125_05 striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake 06,041.043b*0125_06 aprasūte ca hīne ca na yuddhaṃ rocayāmy aham 06,041.043b*0125_07 idaṃ ca gaditaṃ pārtha paramaṃ vratam āhave 06,041.043c na tāvan mṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru 06,041.044 saṃjaya uvāca 06,041.044a tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana 06,041.044c śirasā pratijagrāha bhūyas tam abhivādya ca 06,041.045a prāyāt punar mahābāhur ācāryasya rathaṃ prati 06,041.045c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha 06,041.046a sa droṇam abhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇam 06,041.046c uvāca vācā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 06,041.047a āmantraye tvāṃ bhagavan yotsye vigatakalmaṣaḥ 06,041.047c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayā dvija 06,041.048 droṇa uvāca 06,041.048a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.048c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 06,041.049a tad yudhiṣṭhira tuṣṭo 'smi pūjitaś ca tvayānagha 06,041.049c anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi 06,041.050a karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yat te 'bhikāṅkṣitam 06,041.050c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.051a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.051c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.052a atas tvāṃ klībavad brūmo yuddhād anyat kim icchasi 06,041.052c yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā 06,041.053 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.053a jayam āśāssva me brahman mantrayasva ca maddhitam 06,041.053c yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā 06,041.054 droṇa uvāca 06,041.054a dhruvas te vijayo rājan yasya mantrī haris tava 06,041.054c ahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūn vijeṣyasi 06,041.055a yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,041.055c yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te 06,041.056 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.056a pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yad vivakṣitam 06,041.056c kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam 06,041.057 droṇa uvāca 06,041.057a na te 'sti vijayas tāvad yāvad yudhyāmy ahaṃ raṇe 06,041.057c mamāśu nidhane rājan yatasva saha sodaraiḥ 06,041.058 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.058a hanta tasmān mahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ 06,041.058c ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo 'stu te 06,041.059 droṇa uvāca 06,041.059a na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyād raṇe sthitam 06,041.059c yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam 06,041.060a ṛte prāyagataṃ rājan nyastaśastram acetanam 06,041.060c hanyān māṃ yudhi yodhānāṃ satyam etad bravīmi te 06,041.061a śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahad apriyam 06,041.061c śraddheyavākyāt puruṣād etat satyaṃ bravīmi te 06,041.062 saṃjaya uvāca 06,041.062a etac chrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ 06,041.062c anumānya tam ācāryaṃ prāyāc chāradvataṃ prati 06,041.063a so 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 06,041.063c uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 06,041.064a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ 06,041.064c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha 06,041.065 kṛpa uvāca 06,041.065a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.065c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 06,041.065d*0126_01 kiṃ te karomi vai kāmaṃ brūhi pāṇḍavanandana 06,041.065d*0126_02 evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.066a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.066c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.067a teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ 06,041.067c atas tvāṃ klībavad brūmi yuddhād anyat kim icchasi 06,041.068 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.068a hanta pṛcchāmi te tasmād ācārya śṛṇu me vacaḥ 06,041.068b*0127_01 vadhopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ 06,041.069 saṃjaya uvāca 06,041.069a ity uktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ 06,041.069c taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam 06,041.069e avadhyo 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayam āpnuhi 06,041.070a prītas tv abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa 06,041.070c āśāsiṣye sadotthāya satyam etad bravīmi te 06,041.071a etac chrutvā mahārāja gautamasya vacas tadā 06,041.071c anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ 06,041.072a sa śalyam abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam 06,041.072c uvāca rājā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 06,041.073a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ 06,041.073c jayeyaṃ ca mahārāja anujñātas tvayā ripūn 06,041.074 śalya uvāca 06,041.074a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.074c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe 06,041.075a tuṣṭo 'smi pūjitaś cāsmi yat kāṅkṣasi tad astu te 06,041.075c anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayam āpnuhi 06,041.076a brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 06,041.076c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.077a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.077c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.077d*0128_01 teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ 06,041.078a kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam 06,041.078c bravīmy ataḥ klībavat tvāṃ yuddhād anyat kim icchasi 06,041.079 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.079a mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitam uttamam 06,041.079c kāmaṃ yudhya parasyārthe varam etad vṛṇomy aham 06,041.080 śalya uvāca 06,041.080a brūhi kim atra sāhyaṃ te karomi nṛpasattama 06,041.080c kāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.081 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.081a sa eva me varaḥ satya udyoge yas tvayā kṛtaḥ 06,041.081c sūtaputrasya saṃgrāme kāryas tejovadhas tvayā 06,041.081d*0129_01 tvāṃ hi yokṣyati sūtatve sūtaputrasya mātula 06,041.081d*0129_02 duryodhano raṇe śūram iti me naiṣṭhikī matiḥ 06,041.082 śalya uvāca 06,041.082a saṃpatsyaty eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ 06,041.082c gaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava 06,041.083 saṃjaya uvāca 06,041.083a anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram 06,041.083c nirjagāma mahāsainyād bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,041.084a vāsudevas tu rādheyam āhave 'bhijagāma vai 06,041.084c tata enam uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ 06,041.085a śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣāt kila na yotsyasi 06,041.085c asmān varaya rādheya yāvad bhīṣmo na hanyate 06,041.086a hate tu bhīṣme rādheya punar eṣyasi saṃyuge 06,041.086c dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cet samam 06,041.087 karṇa uvāca 06,041.087a na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava 06,041.087c tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam 06,041.088 saṃjaya uvāca 06,041.088a tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata 06,041.088c yudhiṣṭhirapurogaiś ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ 06,041.089a atha sainyasya madhye tu prākrośat pāṇḍavāgrajaḥ 06,041.089c yo 'smān vṛṇoti tad ahaṃ varaye sāhyakāraṇāt 06,041.090a atha tān samabhiprekṣya yuyutsur idam abravīt 06,041.090c prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 06,041.091a ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajān 06,041.091c yuṣmadarthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha 06,041.092 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.092a ehy ehi sarve yotsyāmas tava bhrātṝn apaṇḍitān 06,041.092c yuyutso vāsudevaś ca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ 06,041.092d*0130_01 na bhaviṣyanti te bālā dhārtarāṣṭrā na saṃśayaḥ 06,041.093a vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt 06,041.093c tvayi piṇḍaś ca tantuś ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate 06,041.093d*0131_01 tato jalakriyā caiva tvayā kāryā tathaiva ca 06,041.094a bhajasvāsmān rājaputra bhajamānān mahādyute 06,041.094c na bhaviṣyati durbuddhir dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 06,041.095 saṃjaya uvāca 06,041.095a tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃs tava 06,041.095b*0132_01 sa satyam iti manvāno yudhiṣṭhiravacas tadā 06,041.095c jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim 06,041.095d*0133_01 sabalo dhārtarāṣṭrasya kutsayan karma duṣkṛtam 06,041.096a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ 06,041.096c jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimat kanakojjvalam 06,041.097a pratyapadyanta te sarve rathān svān puruṣarṣabhāḥ 06,041.097c tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ 06,041.098a avādayan dundubhīṃś ca śataśaś caiva puṣkarān 06,041.098c siṃhanādāṃś ca vividhān vineduḥ puruṣarṣabhāḥ 06,041.099a rathasthān puruṣavyāghrān pāṇḍavān prekṣya pārthivāḥ 06,041.099c dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punar jahṛṣire mudā 06,041.100a gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyān mānayatāṃ ca tān 06,041.100c dṛṣṭvā mahīkṣitas tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam 06,041.101a sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām 06,041.101c dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ 06,041.102a sādhu sādhv iti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ 06,041.102c vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ 06,041.103a mlecchāś cāryāś ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvus tadā 06,041.103c vṛttaṃ tat pāṇḍuputrāṇāṃ rurudus te sagadgadāḥ 06,041.104a tato jaghnur mahābherīḥ śataśaś caiva puṣkarān 06,041.104c śaṅkhāṃś ca gokṣīranibhān dadhmur hṛṣṭā manasvinaḥ 06,042.000*0134_00 bhagavān uvāca (sic) 06,042.000*0134_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam 06,042.000*0134_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim 06,042.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,042.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca 06,042.001c ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra kuravaḥ pāṇḍavās tathā 06,042.002 saṃjaya uvāca 06,042.002a bhrātṛbhiḥ sahito rājan putro duryodhanas tava 06,042.002c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā 06,042.003a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ 06,042.003c bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayur hṛṣṭamānasāḥ 06,042.004a kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ 06,042.004c bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ 06,042.005a ubhayoḥ senayo rājaṃs tatas te 'smān samādravan 06,042.005c vayaṃ pratinadantaś ca tadāsīt tumulaṃ mahat 06,042.006a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ 06,042.006c cakampire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 06,042.007a narendranāgāśvarathākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte 06,042.007c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām 06,042.008a tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe 06,042.008c bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadad govṛṣo yathā 06,042.009a śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam 06,042.009c siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo 'bhyabhūt 06,042.010a hayānāṃ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ 06,042.010c sarvān abhyabhavac chabdān bhīmasenasya nisvanaḥ 06,042.011a taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyās tava vitatrasuḥ 06,042.011c jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam 06,042.012a vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 06,042.012c śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ 06,042.013a darśayan ghoram ātmānaṃ mahābhram iva nādayan 06,042.013c vibhīṣayaṃs tava sutāṃs tava senāṃ samabhyayāt 06,042.014a tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan 06,042.014c chādayantaḥ śaravrātair meghā iva divākaram 06,042.015a duryodhanaś ca putras te durmukho duḥsahaḥ śalaḥ 06,042.015c duḥśāsanaś cātirathas tathā durmarṣaṇo nṛpa 06,042.016a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,042.016c purumitro jayo bhojaḥ saumadattiś ca vīryavān 06,042.017a mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ 06,042.017c ādadānāś ca nārācān nirmuktāśīviṣopamān 06,042.018a atha tān draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ 06,042.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,042.019a dhārtarāṣṭrān pratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,042.019c vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām 06,042.020a tasmin prathamasaṃmarde bhīmajyātalanisvane 06,042.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 06,042.021a lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṃ bharatarṣabha 06,042.021c nimittavedhināṃ rājañ śarān utsṛjatāṃ bhṛśam 06,042.022a nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā 06,042.022c viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt 06,042.023a sarve tv anye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata 06,042.023c dadṛśur darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam 06,042.024a tatas te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ 06,042.024c anyonyaspardhayā rājan vyāyacchanta mahārathāḥ 06,042.025a kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule 06,042.025c śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva 06,042.026a tatas te pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ 06,042.026c sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt 06,042.026d*0135_01 teṣām ādhāvatāṃ tatra gajāśvakalilo mahān 06,042.026d*0135_02 siṃhanādaravonmiśraḥ śaṅkhabherīsamākulaḥ 06,042.026d*0135_03 sa ghoṣavāñ śaragrāho dhanurnāgo 'sikacchapaḥ 06,042.026d*0135_04 vyāvalgitapurovāta āsīt kṣubdhābdhivat svanaḥ 06,042.027a yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivās te sahasraśaḥ 06,042.027c vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm 06,042.028a ubhayoḥ senayos tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ 06,042.028c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,042.029a prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatām api 06,042.029c nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata 06,042.030a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye 06,042.030c ati sarvāṇy anīkāni pitā te 'bhivyarocata 06,043.001 saṃjaya uvāca 06,043.001a pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddham ahno viśāṃ pate 06,043.001c prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 06,043.002a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatām 06,043.002c siṃhānām iva saṃhrādo divam urvīṃ ca nādayan 06,043.003a āsīt kilakilāśabdas talaśaṅkharavaiḥ saha 06,043.003c jajñire siṃhanādāś ca śūrāṇāṃ pratigarjatām 06,043.004a talatrābhihatāś caiva jyāśabdā bharatarṣabha 06,043.004c pattīnāṃ pādaśabdāś ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ 06,043.005a tottrāṅkuśanipātāś ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ 06,043.005c ghaṇṭāśabdāś ca nāgānām anyonyam abhidhāvatām 06,043.006a tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe 06,043.006c babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ 06,043.007a te manaḥ krūram ādhāya samabhityaktajīvitāḥ 06,043.007c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 06,043.008a svayaṃ śāṃtanavo rājann abhyadhāvad dhanaṃjayam 06,043.008c pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe 06,043.009a arjuno 'pi dhanur gṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam 06,043.009c abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani 06,043.010a tāv ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau 06,043.010c gāṅgeyas tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayad balī 06,043.010e tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayad yudhi 06,043.011a sātyakiś ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇam abhyayāt 06,043.011c tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,043.012a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim 06,043.012c ānarchatuḥ śarair ghorais takṣamāṇau parasparam 06,043.013a tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau 06,043.013c vasante puṣpaśabalau puṣpitāv iva kiṃśukau 06,043.014a abhimanyur maheṣvāso bṛhadbalam ayodhayat 06,043.014c tataḥ kosalako rājā saubhadrasya viśāṃ pate 06,043.014e dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat 06,043.015a saubhadras tu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau 06,043.015c bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 06,043.016a athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyām arimardanaḥ 06,043.016c dhvajam ekena ciccheda pārṣṇim ekena sārathim 06,043.016e anyonyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kruddhau rājaṃs tatakṣatuḥ 06,043.017a māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham 06,043.017c bhīmasenas tava sutaṃ duryodhanam ayodhayat 06,043.018a tāv ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau 06,043.018c anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire 06,043.018d*0136_01 tau vīrāv atisaṃrabdhau kṛtinau viṣame sthitau 06,043.019a tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayodhinau 06,043.019c vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata 06,043.020a duḥśāsanas tu nakulaṃ pratyudyāya mahāratham 06,043.020c avidhyan niśitair bāṇair bahubhir marmabhedibhiḥ 06,043.021a tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam 06,043.021c ciccheda niśitair bāṇaiḥ prahasann iva bhārata 06,043.021e athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārdayat 06,043.022a putras tu tava durdharṣo nakulasya mahāhave 06,043.022c yugeṣāṃ cicchide bāṇair dhvajaṃ caiva nyapātayat 06,043.023a durmukhaḥ sahadevaṃ tu pratyudyāya mahābalam 06,043.023c vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave 06,043.024a sahadevas tato vīro durmukhasya mahāhave 06,043.024c śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayām āsa sārathim 06,043.025a tāv anyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau 06,043.025c trāsayetāṃ śarair ghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,043.026a yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānam abhyayāt 06,043.026b*0137_01 śalyam abhyardayām āsa mahābalaparākramam 06,043.026c tasya madrādhipaś cāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa 06,043.027a tad apāsya dhanuś chinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,043.027c anyat kārmukam ādāya vegavad balavattaram 06,043.028a tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.028c chādayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,043.029a dhṛṣṭadyumnas tato droṇam abhyadravata bhārata 06,043.029c tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,043.029e tridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukam 06,043.030a śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍam ivāparam 06,043.030c preṣayām āsa samare so 'sya kāye nyamajjata 06,043.031a athānyad dhanur ādāya sāyakāṃś ca caturdaśa 06,043.031c droṇaṃ drupadaputras tu prativivyādha saṃyuge 06,043.031e tāv anyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam 06,043.032a saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi 06,043.032c pratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,043.033a tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam 06,043.033c saumadattis tathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat 06,043.034a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 06,043.034c dṛptayoḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayor iva 06,043.035a bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāṃ pate 06,043.035c abhyadravad ameyātmā dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,043.036a bāhlīkas tu tato rājan dhṛṣṭaketum amarṣaṇam 06,043.036c śarair bahubhir ānarchat siṃhanādam athānadat 06,043.037a cedirājas tu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,043.037c vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattam iva dvipam 06,043.038a tau tatra samare kruddhau nardantau ca muhur muhuḥ 06,043.038c samīyatuḥ susaṃkruddhāv aṅgārakabudhāv iva 06,043.039a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ 06,043.039c alambusaṃ pratyudiyād balaṃ śakra ivāhave 06,043.040a ghaṭotkacas tu saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,043.040c navatyā sāyakais tīkṣṇair dārayām āsa bhārata 06,043.041a alambusas tu samare bhaimaseniṃ mahābalam 06,043.041c bahudhā vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.042a vyabhrājetāṃ tatas tau tu saṃyuge śaravikṣatau 06,043.042c yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau 06,043.043a śikhaṇḍī samare rājan drauṇim abhyudyayau balī 06,043.043c aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinam avasthitam 06,043.044a nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vyakampayat 06,043.044c śikhaṇḍy api tato rājan droṇaputram atāḍayat 06,043.045a sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca 06,043.045c tau jaghnatus tadānyonyaṃ śarair bahuvidhair mṛdhe 06,043.046a bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 06,043.046c abhyayāt tvarito rājaṃs tato yuddham avartata 06,043.047a virāṭo bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ 06,043.047c abhyavarṣat susaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam 06,043.048a bhagadattas tatas tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim 06,043.048c chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam 06,043.049a bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau 06,043.049c taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 06,043.050a gautamaṃ kekayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayat 06,043.050c tāv anyonyaṃ hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai 06,043.051a virathāv asiyuddhāya samīyatur amarṣaṇau 06,043.051c tayos tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 06,043.052a drupadas tu tato rājā saindhavaṃ vai jayadratham 06,043.052c abhyudyayau saṃprahṛṣṭo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa 06,043.053a tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhais tribhiḥ 06,043.053c tāḍayām āsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata 06,043.054a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 06,043.054c īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayor iva 06,043.055a vikarṇas tu sutas tubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam 06,043.055c abhyayāj javanair aśvais tato yuddham avartata 06,043.056a vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayac charaiḥ 06,043.056c sutasomo vikarṇaṃ ca tad adbhutam ivābhavat 06,043.057a suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitāno mahārathaḥ 06,043.057c abhyadravat susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī 06,043.058a suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham 06,043.058c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 06,043.059a cekitāno 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave 06,043.059c prācchādayat tam iṣubhir mahāmegha ivācalam 06,043.060a śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī 06,043.060c abhyadravata rājendra matto mattam iva dvipam 06,043.061a yaudhiṣṭhiras tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.061c vyadārayata saṃgrāme maghavān iva dānavam 06,043.062a śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantam āhave 06,043.062c vyadārayan mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.063a sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham 06,043.063c śrutakarmā parākrāntam abhyadravata saṃyuge 06,043.064a sudakṣiṇas tu samare sāhadeviṃ mahāratham 06,043.064c viddhvā nākampayata vai mainākam iva parvatam 06,043.065a śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham 06,043.065c śarair bahubhir ānarchad dārayann iva sarvaśaḥ 06,043.066a irāvān atha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣam amarṣaṇam 06,043.066c pratyudyayau raṇe yatto yattarūpataraṃ tataḥ 06,043.067a ārjunis tasya samare hayān hatvā mahārathaḥ 06,043.067c nanāda sumahan nādaṃ tat sainyaṃ pratyapūrayat 06,043.068a śrutāyus tv atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayān 06,043.068c nijaghāna gadāgreṇa tato yuddham avartata 06,043.069a vindānuvindāv āvantyau kuntibhojaṃ mahāratham 06,043.069c sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjatur āhave 06,043.070a tatrādbhutam apaśyāma āvantyānāṃ parākramam 06,043.070c yad ayudhyan sthirā bhūtvā mahatyā senayā saha 06,043.071a anuvindas tu gadayā kuntibhojam atāḍayat 06,043.071c kuntibhojas tatas tūrṇaṃ śaravrātair avākirat 06,043.072a kuntibhojasutaś cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,043.072c sa ca taṃ prativivyādha tad adbhutam ivābhavat 06,043.073a kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārān pañca māriṣa 06,043.073c sasainyās te sasainyāṃś ca yodhayām āsur āhave 06,043.074a vīrabāhuś ca te putro vairāṭiṃ rathasattamam 06,043.074c uttaraṃ yodhayām āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.074d*0138_01 ulūkaṃ tu śatānīkaḥ śarair bahubhir āvṛṇot 06,043.074e uttaraś cāpi taṃ dhīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.075a cedirāṭ samare rājann ulūkaṃ samabhidravat 06,043.075b*0139_01 tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samavidhyata 06,043.075c ulūkaś cāpi taṃ bāṇair niśitair lomavāhibhiḥ 06,043.076a tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ viśāṃ pate 06,043.076c dārayetāṃ susaṃkruddhāv anyonyam aparājitau 06,043.076d*0140_01 tathaiva cedirājo 'pi ulūkaṃ pratyavidhyata 06,043.077a evaṃ dvaṃdvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām 06,043.077c padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulam 06,043.078a muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam 06,043.078c tata unmattavad rājan na prājñāyata kiṃ cana 06,043.079a gajo gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau 06,043.079c aśvo 'śvaṃ samabhipretya padātiś ca padātinam 06,043.080a tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata 06,043.080c śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparam 06,043.081a tatra devarṣayaḥ siddhāś cāraṇāś ca samāgatāḥ 06,043.081c praikṣanta tad raṇaṃ ghoraṃ devāsuraraṇopamam 06,043.082a tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa 06,043.082c aśvaughāḥ puruṣaughāś ca viparītaṃ samāyayuḥ 06,043.083a tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ 06,043.083c sādinaś ca naravyāghra yudhyamānā muhur muhuḥ 06,044.001 saṃjaya uvāca 06,044.001a rājañ śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā 06,044.001c nirmaryādaṃ prayuddhāni tat te vakṣyāmi bhārata 06,044.002a na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putram aurasam 06,044.002c na bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ 06,044.003a mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā 06,044.003c āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 06,044.004a rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cid abhyapatan rathaiḥ 06,044.004c abhajyanta yugair eva yugāni bharatarṣabha 06,044.005a ratheṣāś ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ 06,044.005c saṃhatāḥ saṃhataiḥ ke cit parasparajighāṃsavaḥ 06,044.006a na śekuś calituṃ ke cit saṃnipatya rathā rathaiḥ 06,044.006c prabhinnās tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ 06,044.007a bahudhādārayan kruddhā viṣāṇair itaretaram 06,044.007c satomarapatākaiś ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ 06,044.008a abhisṛtya mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ 06,044.008c dantair abhihatās tatra cukruśuḥ paramāturāḥ 06,044.009a abhinītāś ca śikṣābhis tottrāṅkuśasamāhatāḥ 06,044.009c suprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ 06,044.010a prabhinnair api saṃsaktāḥ ke cit tatra mahāgajāḥ 06,044.010c krauñcavan ninadaṃ muktvā prādravanta tatas tataḥ 06,044.011a samyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,044.011c ṛṣṭitomaranārācair nirviddhā varavāraṇāḥ 06,044.012a vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ 06,044.012c prādravanta diśaḥ ke cin nadanto bhairavān ravān 06,044.013a gajānāṃ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ 06,044.013c ṛṣṭibhiś ca dhanurbhiś ca vimalaiś ca paraśvadhaiḥ 06,044.014a gadābhir musalaiś caiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥ 06,044.014c āyasaiḥ parighaiś caiva nistriṃśair vimalaiḥ śitaiḥ 06,044.015a pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānās tatas tataḥ 06,044.015c vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ 06,044.016a rājamānāś ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ 06,044.016c pratyadṛśyanta śūrāṇām anyonyam abhidhāvatām 06,044.017a avakṣiptāvadhūtānām asīnāṃ vīrabāhubhiḥ 06,044.017c saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu 06,044.018a gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ 06,044.018c dantidantāv abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ 06,044.019a tatra tatra naraughāṇāṃ krośatām itaretaram 06,044.019c śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata 06,044.020a hayair api hayārohāś cāmarāpīḍadhāribhiḥ 06,044.020c haṃsair iva mahāvegair anyonyam abhidudruvuḥ 06,044.021a tair vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ 06,044.021c āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ 06,044.022a aśvair agryajavaiḥ ke cid āplutya mahato rathān 06,044.022c śirāṃsy ādadire vīrā rathinām aśvasādinaḥ 06,044.023a bahūn api hayārohān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,044.023c rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaram āgatān 06,044.024a nagameghapratīkāśāś cākṣipya turagān gajāḥ 06,044.024c pādair evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ 06,044.025a pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣv api ca vāraṇāḥ 06,044.025c prāsair vinihatāḥ ke cid vineduḥ paramāturāḥ 06,044.026a sāśvārohān hayān ke cid unmathya varavāraṇāḥ 06,044.026c sahasā cikṣipus tatra saṃkule bhairave sati 06,044.027a sāśvārohān viṣāṇāgrair utkṣipya turagān dvipāḥ 06,044.027c rathaughān avamṛdnantaḥ sadhvajān paricakramuḥ 06,044.028a puṃstvād abhimadatvāc ca ke cid atra mahāgajāḥ 06,044.028c sāśvārohān hayāñ jaghnuḥ karaiḥ sacaraṇais tathā 06,044.028d*0141_01 aśvārohaiś ca samare hastisādibhir eva ca 06,044.029a ke cid ākṣipya kariṇaḥ sāśvān api rathān karaiḥ 06,044.029c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ 06,044.029d*0142_01 pratimāneṣu gātreṣu pārśveṣv abhi ca vāraṇān 06,044.029d*0143_01 muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ 06,044.029d*0143_02 te nipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca 06,044.030a āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ 06,044.030c narāśvakāyān nirbhidya lauhāni kavacāni ca 06,044.031a nipetur vimalāḥ śaktyo vīrabāhubhir arpitāḥ 06,044.031c maholkāpratimā ghorās tatra tatra viśāṃ pate 06,044.032a dvīpicarmāvanaddhaiś ca vyāghracarmaśayair api 06,044.032c vikośair vimalaiḥ khaḍgair abhijaghnuḥ parān raṇe 06,044.033a abhiplutam abhikruddham ekapārśvāvadāritam 06,044.033c vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ 06,044.034a śaktibhir dāritāḥ ke cit saṃchinnāś ca paraśvadhaiḥ 06,044.034c hastibhir mṛditāḥ ke cit kṣuṇṇāś cānye turaṃgamaiḥ 06,044.035a rathaneminikṛttāś ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ 06,044.035c vikrośanti narā rājaṃs tatra tatra sma bāndhavān 06,044.036a putrān anye pitṝn anye bhrātṝṃś ca saha bāndhavaiḥ 06,044.036c mātulān bhāgineyāṃś ca parān api ca saṃyuge 06,044.037a vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāś ca bhārata 06,044.037c bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ 06,044.037e krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ 06,044.038a tṛṣṇāparigatāḥ ke cid alpasattvā viśāṃ pate 06,044.038c bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalam eva yayācire 06,044.039a rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāś ca bhārata 06,044.039c vyanindan bhṛśam ātmānaṃ tava putrāṃś ca saṃgatān 06,044.040a apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam 06,044.040c naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa 06,044.040e tarjayanti ca saṃhṛṣṭās tatra tatra parasparam 06,044.041a nirdaśya daśanaiś cāpi krodhāt svadaśanac chadān 06,044.041c bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣante ca parasparam 06,044.041d*0144_01 tarjayitvā susaṃhṛṣṭā yāvat prāṇasya dhāraṇam 06,044.042a apare kliśyamānās tu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ 06,044.042c niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ 06,044.043a anye tu virathāḥ śūrā ratham anyasya saṃyuge 06,044.043c prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ 06,044.043e aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ 06,044.044a saṃbabhūvur anīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ 06,044.044c vartamāne mahābhīme tasmin vīravarakṣaye 06,044.045a ahanat tu pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe 06,044.045c svasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ 06,044.046a sakhāyaṃ ca sakhā rājan saṃbandhī bāndhavaṃ tathā 06,044.046c evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,044.047a vartamāne bhaye tasmin nirmaryāde mahāhave 06,044.047c bhīṣmam āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata 06,044.048a ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabha 06,044.048c rājatena mahābāhur ucchritena mahārathe 06,044.048e babhau bhīṣmas tadā rājaṃś candramā iva meruṇā 06,045.001 saṃjaya uvāca 06,045.001a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe 06,045.001c vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye 06,045.002a durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ 06,045.002c bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ 06,045.003a etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha 06,045.003c pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ 06,045.004a cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata 06,045.004c bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adṛśyata 06,045.005a śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃś cāpi sahāyudhān 06,045.005b*0145_01 dhanūṃṣi rathināṃ bhīṣmaḥ sotsedhāni śirāṃsi ca 06,045.005b*0145_02 bāhūn api tathā corūn rathāṃś ca vipuladhvajān 06,045.005c nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.005d*0146_01 ekaikena tu mātaṅgā nārācena mahātmanā 06,045.005d*0146_02 tāḍitāḥ sahasā jagmuḥ pṛthivīṃ parvatopamāḥ 06,045.006a nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha 06,045.006c ke cid ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ 06,045.006d*0147_01 durādharṣas tu śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat 06,045.006d*0147_02 hayāṃś ca sahayārohān pātayām āsa sāyakaiḥ 06,045.006d*0147_03 sa rathena maheṣvāso vicaran bahudhā balī 06,045.006d*0147_04 maṇḍalāni ca vīthīś ca gomūtrāṇi ca bhārata 06,045.006d*0147_05 anyāṃś ca subahūn mārgān rathena rathakovidaḥ 06,045.006d*0147_06 vismāpayañ śatrusaṃghān vyacaraj jāhnavīsutaḥ 06,045.007a abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ 06,045.007c saṃyuktaṃ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṃ prati 06,045.008a jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā 06,045.008b*0148_01 abhyavarṣac chalyamukhān rathān satālaketunā 06,045.008c abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃś caiva rathasattamān 06,045.009a sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā 06,045.009c bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha 06,045.010a kṛtavarmāṇam ekena śalyaṃ pañcabhir āyasaiḥ 06,045.010c viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham 06,045.011a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca 06,045.011c dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam 06,045.012a durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā 06,045.012c jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṃnataparvaṇā 06,045.012d*0149_01 viviṃśatis tribhir bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ 06,045.013a dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam 06,045.013c kṛpasya niśitāgreṇa tāṃś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ 06,045.014a jaghāna paramakruddho nṛtyann iva mahārathaḥ 06,045.014c tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api 06,045.015a labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ 06,045.015c sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṃjayam 06,045.016a tasya lāghavamārgastham alātasadṛśaprabham 06,045.016c diśaḥ paryapatac cāpaṃ gāṇḍīvam iva ghoṣavat 06,045.017a tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ 06,045.017c vivyādha samare tūrṇam ārjuniṃ paravīrahā 06,045.018a dhvajaṃ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ 06,045.018c sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna yatavrataḥ 06,045.019a tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa 06,045.019b*0150_01 viviṃśatis tathā rājan sarve viddhvā mahārathāḥ 06,045.019c viddhvā nākampayat kārṣṇiṃ mainākam iva parvatam 06,045.020a sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 06,045.020c vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati 06,045.021a tatas teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ 06,045.021c nanāda balavān kārṣṇir bhīṣmāya visṛjañ śarān 06,045.022a tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adṛśyata 06,045.022c yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ 06,045.023a parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo 'pi prāhiṇoc charān 06,045.023c sa tāṃś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān 06,045.024a tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ 06,045.024c ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ 06,045.025a sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ 06,045.025c saubhadraviśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata 06,045.026a dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha 06,045.026c dṛṣṭvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan 06,045.027a atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca 06,045.027c prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ 06,045.028a tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ 06,045.028c avākirad ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām 06,045.029a tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,045.029c rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ 06,045.030a virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,045.030c bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṃ pate 06,045.031a javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe 06,045.031c pāñcālyaṃ tribhir ānarchat sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,045.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca 06,045.032c dhvajam ekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā 06,045.033a jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama 06,045.033c papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt 06,045.034a bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 06,045.034c kṛpam ekena vivyādha kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,045.035a pragṛhītāgrahastena vairāṭir api dantinā 06,045.035c abhyadravata rājānaṃ madrādhipatim uttaraḥ 06,045.036a tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī 06,045.036c śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṃ raṇe 06,045.037a tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ 06,045.037c padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān 06,045.038a sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm 06,045.038c uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām 06,045.039a tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ 06,045.039c sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśatomaraḥ 06,045.040a samādāya ca śalyo 'sim avaplutya rathottamāt 06,045.040c vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram 06,045.041a bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ 06,045.041c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca 06,045.042a etad īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ 06,045.042c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ 06,045.043a uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭir bhrātaraṃ śubham 06,045.043c kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam 06,045.043d@004_0001 śvetaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva 06,045.043d@004_0002 sa visphārya mahac cāpaṃ śakracāpopamaṃ balī 06,045.043d@004_0003 abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī 06,045.043d@004_0004 mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ 06,045.043d@004_0005 muñcan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0006 tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam 06,045.043d@004_0007 tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan 06,045.043d@004_0008 madrarājam abhīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam 06,045.043d@004_0009 bṛhadbalaś ca kausalyo jayatsenaś ca māgadhaḥ 06,045.043d@004_0010 tathā rukmaratho rājañ śalyaputraḥ pratāpavān 06,045.043d@004_0011 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,045.043d@004_0012 bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,045.043d@004_0013 nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām 06,045.043d@004_0014 visphāritāni dṛśyante toyadeṣv iva vidyutaḥ 06,045.043d@004_0015 te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhany apātayan 06,045.043d@004_0016 nidāghānte 'niloddhūtā meghā iva nage jalam 06,045.043d@004_0017 tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ 06,045.043d@004_0018 dhanūṃṣi teṣām ācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ 06,045.043d@004_0019 nikṛttāny eva tāni sma samadṛśyanta bhārata 06,045.043d@004_0020 tatas te tu nimeṣārdhāt pratyapadyan dhanūṃṣi ca 06,045.043d@004_0021 sapta caiva pṛṣatkāṃś ca śvetasyoparyapātayan 06,045.043d@004_0022 tataḥ punar ameyātmā bhallaiḥ saptabhir āśugaiḥ 06,045.043d@004_0023 nicakarta mahābāhus teṣāṃ cāpāni dhanvinām 06,045.043d@004_0024 te nikṛttamahācāpās tvaramāṇā mahārathāḥ 06,045.043d@004_0025 rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedur bhairavān ravān 06,045.043d@004_0026 anvayur bharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati 06,045.043d@004_0027 tatas tā jvalitāḥ sapta mahendrāśaninisvanāḥ 06,045.043d@004_0028 aprāptāḥ saptabhir bhallaiś ciccheda paramāstravit 06,045.043d@004_0029 tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam 06,045.043d@004_0030 prāhiṇod bharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati 06,045.043d@004_0031 tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān 06,045.043d@004_0032 tato rukmaratho rājan sāyakena dṛḍhāhataḥ 06,045.043d@004_0033 niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśan mahat 06,045.043d@004_0034 taṃ visaṃjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇas tu sārathiḥ 06,045.043d@004_0035 apovāha susaṃbhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ 06,045.043d@004_0036 tato 'nyān ṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān 06,045.043d@004_0037 teṣāṃ ṣaṇṇāṃ mahābāhur dhvajaśīrṣāṇy apātayat 06,045.043d@004_0038 hayāṃś ca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃś ca paraṃtapa 06,045.043d@004_0039 śaraiś caitān samākīrya prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0040 tato halahalāśabdas tava sainyeṣu bhārata 06,045.043d@004_0041 dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0042 tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tava putro mahābalaḥ 06,045.043d@004_0043 vṛtas tu sarvasainyena prāyāc chvetarathaṃ prati 06,045.043d@004_0044 mṛtyor āsyam anuprāptaṃ madrarājam amocayat 06,045.043d@004_0045 tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,045.043d@004_0046 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣiktarathadvipam 06,045.043d@004_0047 saubhadre bhīmasene ca sātyakau ca mahārathe 06,045.043d@004_0048 kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate 06,045.043d@004_0049 eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha 06,045.043d@004_0050 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,045.043d@004_0050 vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,045.043d@004_0051 evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0052 kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca kim akurvata saṃjaya 06,045.043d@004_0053 saṃjaya uvāca 06,045.043d@004_0053 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kiṃ vā tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,045.043d@004_0054 rājañ śatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 06,045.043d@004_0055 śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ 06,045.043d@004_0056 rājño balaṃ darśayantas tava putrasya bhārata 06,045.043d@004_0057 śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātum aicchan mahārathāḥ 06,045.043d@004_0058 abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,045.043d@004_0059 jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadāsīt tumulaṃ mahat 06,045.043d@004_0060 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi mahāvaiśasam acyuta 06,045.043d@004_0061 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddham avartata 06,045.043d@004_0062 tatrākarod rathopasthāñ śūnyāñ śāṃtanavo bahūn 06,045.043d@004_0063 prākṛntad uttamāṅgāni śarair ārchad rathottamān 06,045.043d@004_0064 samāvṛṇoc charair arkam arkatulyapratāpavān 06,045.043d@004_0065 nudan samantāt samare ravir udyan yathā tamaḥ 06,045.043d@004_0066 tenājau preṣitā rājañ śarāḥ śatasahasraśaḥ 06,045.043d@004_0067 kṣatriyāntakarāḥ saṃkhye mahāvegā mahābalāḥ 06,045.043d@004_0068 śirāṃsi pātayām āsur vīrāṇāṃ śataśo raṇe 06,045.043d@004_0069 gajān kaṇṭakasaṃnāhān vajreṇeva śiloccayān 06,045.043d@004_0070 rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśanta viśāṃ pate 06,045.043d@004_0071 eke rathaṃ paryavahaṃs turagāḥ saturaṃgamam 06,045.043d@004_0072 yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam 06,045.043d@004_0073 udīrṇāś ca hayā rājan vahantas tatra tatra ha 06,045.043d@004_0074 baddhakhaḍganiṣaṅgāś ca vidhvastaśiraso hatāḥ 06,045.043d@004_0075 śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate 06,045.043d@004_0076 paraspareṇa dhāvantaḥ patitāḥ punar utthitāḥ 06,045.043d@004_0077 utthāya ca pradhāvanto dvaṃdvayuddham avāpnuvan 06,045.043d@004_0078 pīḍitāḥ punar anyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani 06,045.043d@004_0079 sacāpān saniṣaṅgāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān 06,045.043d@004_0080 visrabdhahatavīrāś ca śataśaḥ paripīḍitāḥ 06,045.043d@004_0081 tena tenābhyadhāvanta visṛjantaś ca bhārata 06,045.043d@004_0082 matto gajaḥ paryavartad dhayāṃś ca hatasādinaḥ 06,045.043d@004_0083 sarathā rathinaś cāpi vimṛdnantaḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0084 syandanād apatat kaś cin nihato 'nyena sāyakaiḥ 06,045.043d@004_0085 hatasārathir apy uccaiḥ papāta kāṣṭhavad rathaḥ 06,045.043d@004_0086 yudhyamānasya saṃgrāme vyūḍhe rajasi cotthite 06,045.043d@004_0087 dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsīt pratiyudhyataḥ 06,045.043d@004_0088 gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam 06,045.043d@004_0089 yudhyamānaṃ śarai rājan siñjinī dhvajinī ravāt 06,045.043d@004_0090 anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ 06,045.043d@004_0091 śabdāyamāne saṃgrāme paṭahe karṇadāriṇi 06,045.043d@004_0092 yudhyamānasya saṃgrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam 06,045.043d@004_0093 nāśrauṣīn nāmagotroktiṃ kīrtanaṃ ca parasparam 06,045.043d@004_0094 bhīṣmacāpacyutair bāṇair ārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe 06,045.043d@004_0095 paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan 06,045.043d@004_0096 tasminn atyākule yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe 06,045.043d@004_0097 pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaś cana 06,045.043d@004_0098 cakre bhagne yuge chinne eko dhuryo hayo hataḥ 06,045.043d@004_0099 ākṣiptaḥ syandanād vīraḥ sasārathir ajihmagaiḥ 06,045.043d@004_0100 evaṃ ca samare sarve vīrāś ca virathīkṛtāḥ 06,045.043d@004_0101 tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0102 gajo hataḥ śiraś chinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ 06,045.043d@004_0103 ahataḥ ko 'pi naivāsīd bhīṣme nighnati śātravān 06,045.043d@004_0104 śvetaḥ kurūṇām akarot svayaṃ tasmin mahāhave 06,045.043d@004_0105 rājaputrān rathodārān avadhīc chatasaṃghaśaḥ 06,045.043d@004_0106 ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha 06,045.043d@004_0107 sāṅgadā bāhavaś caiva dhanūṃṣi ca samantataḥ 06,045.043d@004_0108 ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca 06,045.043d@004_0109 chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāś ca viśāṃ pate 06,045.043d@004_0110 hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata 06,045.043d@004_0111 vāraṇāḥ śataśaś caiva hatāḥ śvetena bhārata 06,045.043d@004_0112 vayaṃ śvetabhayād bhītā vihāya rathasattamam 06,045.043d@004_0113 avaśiṣṭās tathā paścād vibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ 06,045.043d@004_0114 śarapātam apakramya kuravaḥ kurunandana 06,045.043d@004_0115 bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0116 adīno dīnasamaye bhīṣmo 'smākaṃ mahāhave 06,045.043d@004_0117 ekas tasthau naravyāghro girir merur ivācalaḥ 06,045.043d@004_0118 ādadāna iva prāṇān savitā śiśirātyaye 06,045.043d@004_0119 gabhastibhir ivādityas tasthau śaramarīcimān 06,045.043d@004_0120 sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṃghān anekaśaḥ 06,045.043d@004_0121 nighnann amitrān samare vajrapāṇir ivāsurān 06,045.043d@004_0122 te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahus taṃ mahābalam 06,045.043d@004_0123 svayūthād iva te yūthān muktaṃ bhūmiṣu dāruṇam 06,045.043d@004_0124 tam ekam upalabhyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa 06,045.043d@004_0125 duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavān pariśocayan 06,045.043d@004_0126 jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave 06,045.043d@004_0127 pātayām āsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 06,045.043d@004_0128 praharantam anīkāni pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0129 dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmas tvaritaḥ śvetam abhyayāt 06,045.043d@004_0130 sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat 06,045.043d@004_0131 śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat 06,045.043d@004_0132 tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau 06,045.043d@004_0133 vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ 06,045.043d@004_0134 astrair astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau 06,045.043d@004_0135 bhīṣmaḥ śvetaś ca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau 06,045.043d@004_0136 ekāhnā nirdahed bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,045.043d@004_0137 śaraiḥ paramasaṃkruddho yadi śveto na pālayet 06,045.043d@004_0138 pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śvetena vimukhīkṛtam 06,045.043d@004_0139 praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putras te vimanābhavat 06,045.043d@004_0140 tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ 06,045.043d@004_0141 sasainyaḥ pāṇḍavānīkam abhyadravata saṃyuge 06,045.043d@004_0142 durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāṃ pate 06,045.043d@004_0143 bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ 06,045.043d@004_0144 dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvair duryodhanapurogamaiḥ 06,045.043d@004_0145 pāṇḍavānām anīkāni vadhyamānāni saṃyuge 06,045.043d@004_0146 śveto gāṅgeyam utsṛjya tava putrasya vāhinīm 06,045.043d@004_0147 nāśayām āsa vegena vāyur vṛkṣān ivaujasā 06,045.043d@004_0148 drāvayitvā camūṃ rājan vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0149 āpatat sahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ 06,045.043d@004_0150 tau tatropagatau rājañ śaradīptau mahābalau 06,045.043d@004_0151 ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau 06,045.043d@004_0152 anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau 06,045.043d@004_0153 nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ 06,045.043d@004_0154 parākramaṃ tatas tasya parākramya parākramī 06,045.043d@004_0155 tarasā vārayām āsa matto mattam iva dvipam 06,045.043d@004_0156 śvetaḥ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.043d@004_0157 vivyādha pañcaviṃśatyā tad adbhutam ivābhavat 06,045.043d@004_0158 taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,045.043d@004_0159 sa viddhas tena balavān nākampata yathācalaḥ 06,045.043d@004_0160 vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśam āyamya kārmukam 06,045.043d@004_0161 ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ 06,045.043d@004_0162 saṃprahasya tataḥ śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,045.043d@004_0163 dhanuś ciccheda bhīṣmasya navabhir daśadhā śaraiḥ 06,045.043d@004_0164 saṃdhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam 06,045.043d@004_0165 unmamātha tatas tālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ 06,045.043d@004_0166 ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayās tava 06,045.043d@004_0167 hataṃ bhīṣmam amanyanta śvetasya vaśam āgatam 06,045.043d@004_0168 pāṇḍavāś cāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhān mudā yutāḥ 06,045.043d@004_0169 bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ 06,045.043d@004_0170 tato duryodhanaḥ krodhāt svam anīkam acodayat 06,045.043d@004_0171 yatnād bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0172 mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetān mṛtyum avāpsyati 06,045.043d@004_0173 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śūras tathā satyaṃ bravīmi vaḥ 06,045.043d@004_0174 rājñas tu vacanaṃ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ 06,045.043d@004_0175 balena caturaṅgeṇa gāṅgeyam anvapālayan 06,045.043d@004_0176 bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaś ca bhārata 06,045.043d@004_0177 jalasaṃdho vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ 06,045.043d@004_0178 tvaramāṇās tvarākāle parivārya samantataḥ 06,045.043d@004_0179 śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyopary apātayan 06,045.043d@004_0180 tān kruddho niśitair bāṇais tvaramāṇo mahārathaḥ 06,045.043d@004_0181 avārayad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam 06,045.043d@004_0182 sa nivārya tu tān sarvān kesarī kuñjarān iva 06,045.043d@004_0183 mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanur ācchinat 06,045.043d@004_0184 tato 'nyad dhanur ādāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,045.043d@004_0185 śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0186 tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhir āyasaiḥ 06,045.043d@004_0187 vivyādha samare rājan sarvalokasya paśyataḥ 06,045.043d@004_0188 tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam 06,045.043d@004_0189 pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā 06,045.043d@004_0190 niṣṭhānakaś ca sumahāṃs tava sainyasya cābhavat 06,045.043d@004_0191 taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam 06,045.043d@004_0192 hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśam āgatam 06,045.043d@004_0193 tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0194 dhvajam unmathitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām 06,045.043d@004_0195 śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjat sāyakān bahūn 06,045.043d@004_0196 tān āvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ 06,045.043d@004_0197 dhanuś ciccheda bhallena punar eva pitus tava 06,045.043d@004_0198 utsṛjya kārmukaṃ rājan gāṅgeyaḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0199 anyat kārmukam ādāya vipulaṃ balavattaram 06,045.043d@004_0200 tatra saṃdhāya vipulān bhallān sapta śilāśitān 06,045.043d@004_0201 caturbhiś ca jaghānāśvāñ śvetasya pṛtanāpateḥ 06,045.043d@004_0202 dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sāratheḥ 06,045.043d@004_0203 śiraś ciccheda bhallena saṃkruddho laghuvikramaḥ 06,045.043d@004_0204 hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahābalaḥ 06,045.043d@004_0205 amarṣavaśam āpanno vyākulaḥ samapadyata 06,045.043d@004_0206 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0207 tāḍayām āsa niśitaiḥ śarasaṃghaiḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0208 sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0209 svarathe dhanur utsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm 06,045.043d@004_0210 tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhogrāṃ mahābhayām 06,045.043d@004_0211 kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyor iva svasāṃ śvasan 06,045.043d@004_0212 abravīc ca tadā śveto bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 06,045.043d@004_0213 tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava 06,045.043d@004_0214 evam uktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī 06,045.043d@004_0215 tataḥ śaktim ameyātmā cikṣepa bhujagopamām 06,045.043d@004_0216 pāṇḍavārthe parākrāntas tavānarthaṃ cikīrṣati 06,045.043d@004_0217 hāhākāro mahān āsīt putrāṇāṃ te viśāṃ pate 06,045.043d@004_0218 dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyor daṇḍasamaprabhām 06,045.043d@004_0219 śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasaṃnibhām 06,045.043d@004_0220 apatat sahasā rājan maholkeva nabhastalāt 06,045.043d@004_0221 jvalantīm antarikṣe tāṃ jvālābhir iva saṃvṛtām 06,045.043d@004_0222 asaṃbhrāntas tadā rājan pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0223 aṣṭabhir navabhir bhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ 06,045.043d@004_0224 utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛttāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0225 uccukruśus tataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha 06,045.043d@004_0226 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0227 kālopahatacetās tu kartavyaṃ nābhyajānata 06,045.043d@004_0228 krodhasaṃmūrchito rājan vairāṭiḥ prahasann iva 06,045.043d@004_0229 gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati 06,045.043d@004_0230 krodhena raktanayano daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,045.043d@004_0231 bhīṣmaṃ samabhidudrāva jalaugha iva parvatam 06,045.043d@004_0232 tasya vegam asaṃvārya matvā bhīṣmaḥ pratāpavān 06,045.043d@004_0233 prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīṃ gataḥ 06,045.043d@004_0234 śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām 06,045.043d@004_0235 rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ 06,045.043d@004_0236 tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasāt kṛtaḥ 06,045.043d@004_0237 sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ 06,045.043d@004_0238 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamāḥ 06,045.043d@004_0239 abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ 06,045.043d@004_0240 tato 'nyaṃ ratham āsthāya dhanur visphārya durmanāḥ 06,045.043d@004_0241 śanakair abhyayāc chvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasann iva 06,045.043d@004_0242 etasminn antare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram 06,045.043d@004_0243 ākāśād īritāṃ divyām ātmano hitasaṃbhavām 06,045.043d@004_0244 bhīṣma bhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai 06,045.043d@004_0245 eṣa hy asya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā 06,045.043d@004_0246 etac chrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam 06,045.043d@004_0247 saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe 06,045.043d@004_0248 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam 06,045.043d@004_0249 sahitās tv abhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ 06,045.043d@004_0250 sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,045.043d@004_0251 kaikeyo dhṛṣṭaketuś ca abhimanyuś ca vīryavān 06,045.043d@004_0252 etān āpatataḥ sarvān droṇaśalyakṛpaiḥ saha 06,045.043d@004_0253 avārayad ameyātmā vārivegān ivācalaḥ 06,045.043d@004_0254 sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 06,045.043d@004_0255 śvetaḥ khaḍgam athākṛṣya bhīṣmasya dhanur ācchinat 06,045.043d@004_0256 tad apāsya dhanuś chinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0257 devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe 06,045.043d@004_0258 tataḥ pracāramāṇas tu pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0259 anyat kārmukam ādāya tvaramāṇo mahārathaḥ 06,045.043d@004_0260 kṣaṇena sajyam akaroc chakracāpasamaprabham 06,045.043d@004_0261 pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ 06,045.043d@004_0262 vṛtaṃ taṃ manujavyāghrair bhīmasenapurogamaiḥ 06,045.043d@004_0263 abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam 06,045.043d@004_0264 āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān 06,045.043d@004_0265 ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ 06,045.043d@004_0266 abhimanyuṃ ca samare pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0267 ājaghne bharataśreṣṭhas tribhiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.043d@004_0268 sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0269 dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ 06,045.043d@004_0270 tāṃś ca sarvān maheṣvāsān pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0271 vārayitvā śarair ghoraiḥ śvetam evābhidudruve 06,045.043d@004_0272 tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanam uttamam 06,045.043d@004_0273 vikṛṣya balavān bhīṣmaḥ samādhatta durāsadam 06,045.043d@004_0274 brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam 06,045.043d@004_0275 dadṛśur devagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 06,045.043d@004_0276 sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ 06,045.043d@004_0277 jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśanir iva jvalan 06,045.043d@004_0278 astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya satvaraḥ 06,045.043d@004_0279 evaṃ jīvitam ādāya śvetadehāj jagāma ha 06,045.043d@004_0280 taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi 06,045.043d@004_0281 prapatantam apaśyāma gireḥ śṛṅgam iva cyutam 06,045.043d@004_0282 aśocan pāṇḍavās tatra kṣatriyāś ca mahārathāḥ 06,045.043d@004_0283 prahṛṣṭāś ca sutās tubhyaṃ kuravaś cāpi sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0284 tato duḥśāsano rājañ śvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam 06,045.043d@004_0285 vāditraninadair ghorair nṛtyati sma samantataḥ 06,045.043d@004_0286 tasmin hate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā 06,045.043d@004_0287 prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ 06,045.043d@004_0288 tato dhanaṃjayo rājan vārṣṇeyaś cāpi sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0289 avahāraṃ śanaiś cakrur nihate vāhinīpatau 06,045.043d@004_0290 tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,045.043d@004_0291 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhur muhuḥ 06,045.043d@004_0292 pārthā vimanaso bhūtvā nyaviśanta mahārathāḥ 06,045.043d@004_0293 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,045.043d@004_0293 cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena paraṃtapāḥ 06,045.043d@004_0294 śvete senāpatau tāta saṃgrāme nihate paraiḥ 06,045.043d@004_0295 kim akurvan maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,045.043d@004_0296 senāpatiṃ samākarṇya śvetaṃ yudhi nipātitam 06,045.043d@004_0297 tadarthaṃ yatatāṃ cāpi pareṣāṃ prapalāyinām 06,045.043d@004_0298 manaḥ prīṇāti me vākyaṃ jayaṃ saṃjaya śṛṇvataḥ 06,045.043d@004_0299 pratyupāyaṃ cintayantaḥ sajjanāḥ prasravanti me 06,045.043d@004_0300 sa hi vīro 'nuraktaś ca vṛddhaḥ kurupatis tadā 06,045.043d@004_0301 kṛtaṃ vairaṃ sadā tena pituḥ putreṇa dhīmatā 06,045.043d@004_0302 tasyodvegabhayāc cāpi saṃśritaḥ pāṇḍavān purā 06,045.043d@004_0303 sarvaṃ balaṃ parityajya durgaṃ saṃśritya tiṣṭhati 06,045.043d@004_0304 pāṇḍavānāṃ pratāpena durgaṃ deśaṃ niveśya ca 06,045.043d@004_0305 sapatnān satataṃ bādhann āryavṛttim anuṣṭhitaḥ 06,045.043d@004_0306 āścaryaṃ vai sadā teṣāṃ purā rājñāṃ sudurmatiḥ 06,045.043d@004_0307 tato yudhiṣṭhire bhaktaḥ kathaṃ saṃjaya sūditaḥ 06,045.043d@004_0308 prakṣiptaḥ saṃmataḥ kṣudraḥ putro me puruṣādhamaḥ 06,045.043d@004_0309 na yuddhaṃ rocayed bhīṣmo na cācāryaḥ kathaṃ cana 06,045.043d@004_0310 na kṛpo na ca gāndhārī nāhaṃ saṃjaya rocaye 06,045.043d@004_0311 na vāsudevo vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 06,045.043d@004_0312 na bhīmo nārjunaś caiva na yamau puruṣarṣabhau 06,045.043d@004_0313 vāryamāṇo mayā nityaṃ gāndhāryā vidureṇa ca 06,045.043d@004_0314 jāmadagnyena rāmeṇa vyāsena ca mahātmanā 06,045.043d@004_0315 duryodhano yudhyamāno nityam eva hi saṃjaya 06,045.043d@004_0316 karṇasya matam āsthāya saubalasya ca pāpakṛt 06,045.043d@004_0317 duḥśāsanasya ca tathā pāṇḍavān anvasūyata 06,045.043d@004_0318 tasyāhaṃ vyasanaṃ ghoraṃ manye prāptaṃ tu saṃjaya 06,045.043d@004_0319 śvetasya ca vināśena bhīṣmasya vijayena ca 06,045.043d@004_0320 saṃkruddhaḥ kṛṣṇasahitaḥ pārthaḥ kim akarod yudhi 06,045.043d@004_0321 arjunād dhi bhayaṃ bhūyas tan me tāta na śāmyati 06,045.043d@004_0322 sa hi śūraś ca kaunteyaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ 06,045.043d@004_0323 manye śaraiḥ śarīrāṇi pramathiṣyati vidviṣām 06,045.043d@004_0324 aindrir indrānujasamo mahendrasadṛśo bale 06,045.043d@004_0325 amoghakrodhasaṃkalpaṃ dṛṣṭvā vaḥ kim abhūn manaḥ 06,045.043d@004_0326 tathaiva vedavic chūro jvalanārkasamadyutiḥ 06,045.043d@004_0327 aindrāstravid ameyātmā prapatan samitiṃjayaḥ 06,045.043d@004_0328 vajrasaṃsparśarūpāṇām astrāṇāṃ nyāsakāritā 06,045.043d@004_0329 sa khaḍgākṣepahastas tu ghoṣaṃ cakre mahārathaḥ 06,045.043d@004_0330 sa saṃjaya mahāprājño drupadasyātmajo balī 06,045.043d@004_0331 dhṛṣṭadyumnaḥ kim akaroc chvete yudhi nipātite 06,045.043d@004_0332 purā caivāparādhena vadhena ca camūpateḥ 06,045.043d@004_0333 manye manaḥ prajajvāla pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,045.043d@004_0334 teṣāṃ krodhaṃ cintayaṃs tu ahaḥsu ca niśāsu ca 06,045.043d@004_0335 saṃjaya uvāca 06,045.043d@004_0335 na śāntim adhigacchāmi sarvam ācakṣva saṃjaya 06,045.043d@004_0336 gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe 06,045.043d@004_0337 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca punar yuddham avartata 06,045.043d@004_0338 śvetaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā virāṭasya camūpatim 06,045.043d@004_0339 kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam 06,045.043e śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva 06,045.044a sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 06,045.044c abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī 06,045.045a mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ 06,045.045c sṛjan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.046a tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam 06,045.046c tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan 06,045.046e madrarājaṃ parīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam 06,045.047a tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā 06,045.047c tālamātraṃ dhanur gṛhya śaṅkham abhyadravad raṇe 06,045.048a tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam 06,045.048c saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ 06,045.049a tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ 06,045.049c bhīṣmād rakṣyo 'yam adyeti tato yuddham avartata 06,045.050a hāhākāro mahān āsīd yodhānāṃ yudhi yudhyatām 06,045.050c tejas tejasi saṃpṛktam ity evaṃ vismayaṃ yayuḥ 06,045.051a atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt 06,045.051c śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha 06,045.052a sa hatāśvād rathāt tūrṇaṃ khaḍgam ādāya vidrutaḥ 06,045.052c bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntim avindata 06,045.053a tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ 06,045.053c yair antarikṣaṃ bhūmiś ca sarvataḥ samavastṛtam 06,045.053d*0151_01 pāñcālān atha matsyaṃ ca drupadaṃ senayā vṛtam 06,045.054a pāñcālān atha matsyāṃś ca kekayāṃś ca prabhadrakān 06,045.054c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ 06,045.055a utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam 06,045.055c abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam 06,045.055e priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañ śarān avakiran bahūn 06,045.056a agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye 06,045.056c śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha 06,045.056e atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 06,045.057a madhyaṃdine yathādityaṃ tapantam iva tejasā 06,045.057c na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum 06,045.058a vīkṣāṃ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ 06,045.058c trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva 06,045.058d*0152_01 sā tu yaudhiṣṭhirī senā gāṅgeyaśarapīḍitā 06,045.058d*0152_02 siṃheneva vinirbhinnā śuklā gaur iva gopateḥ 06,045.059a hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite 06,045.059c hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata 06,045.060a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ 06,045.060c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 06,045.061a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ 06,045.061c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 06,045.062a tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ 06,045.062c prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃ cana 06,045.063a bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave 06,045.063c avahāram akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha 06,046.001 saṃjaya uvāca 06,046.001a kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha 06,046.001c bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā 06,046.002a dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam 06,046.002c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ 06,046.003a śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam 06,046.003c vārṣṇeyam abravīd rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,046.004a kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,046.004c śarair dahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam 06,046.004d*0153_01 yudhiṣṭhiro mahārāja dṛṣṭvā kṛṣṇam athābravīt 06,046.005a katham enaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum 06,046.005c lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam 06,046.006a etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam 06,046.006c dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam 06,046.007a śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṃyuge 06,046.007c varuṇaḥ pāśabhṛc cāpi kubero vā gadādharaḥ 06,046.008a na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ 06,046.008c so 'ham evaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale 'plavaḥ 06,046.009a ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava 06,046.009c vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum 06,046.010a na tv imān pṛthivīpālān dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave 06,046.010c kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit 06,046.011a yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ 06,046.011c vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ 06,046.012a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī 06,046.012c bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ 06,046.013a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt 06,046.013c jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham 06,046.014a jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram 06,046.014c na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava 06,046.015a rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ 06,046.015c ghātayaty aniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām 06,046.016a kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syād brūhi mādhava māciram 06,046.016c madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam 06,046.017a eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ 06,046.017c kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran 06,046.018a gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ 06,046.018c karoty asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu 06,046.019a nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa 06,046.019c ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api 06,046.020a eko 'stravit sakhā te 'yaṃ so 'py asmān samupekṣate 06,046.020c nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 06,046.021a divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ 06,046.021c dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ 06,046.022a kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ 06,046.022c kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ 06,046.023a sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham 06,046.023c yo bhīṣmaṃ śamayet saṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā 06,046.024a tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ 06,046.024c svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ 06,046.025a evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ 06,046.025c ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ 06,046.026a śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam 06,046.026c abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān 06,046.027a mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi 06,046.027c yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ 06,046.028a ahaṃ ca priyakṛd rājan sātyakiś ca mahārathaḥ 06,046.028c virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,046.029a tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama 06,046.029c tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāś ca viśāṃ pate 06,046.030a eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ 06,046.030c senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 06,046.030e śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila 06,046.030f*0154_01 sa tvaṃ puruṣaśārdūla śārdūlasamavikrama 06,046.030f*0154_02 senāpatyena rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ niyojaya 06,046.031a etac chrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 06,046.031c abravīt samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ 06,046.032a dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi māriṣa 06,046.032c nātikramyaṃ bhavet tac ca vacanaṃ mama bhāṣitam 06,046.033a bhavān senāpatir mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ 06,046.033c kārttikeyo yathā nityaṃ devānām abhavat purā 06,046.033e tathā tvam api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha 06,046.034a sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān 06,046.034c ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaś ca māriṣa 06,046.035a mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṃśitāḥ 06,046.035c ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha 06,046.035d*0155_01 etāvad uktvā nṛpatiḥ sahadevam abhāṣata 06,046.035d*0155_02 abhiṣekasya saṃbhārān kṣipram ānaya vai javāt 06,046.035d*0155_03 prādurāsīt tato dhaumyaḥ saṃbhārān gṛhya bhārata 06,046.035d*0155_04 sahadevena sahitaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 06,046.035d*0155_05 tatas taṃ puruṣavyāghraṃ drupadasyātmajaṃ yudhi 06,046.035d*0155_06 bhadrapīṭhe sukhaṃ nyasya abhiṣecayad acyutaḥ 06,046.035d*0155_07 aśobhatābhiṣikto hi drupadasyātmajo balī 06,046.035d*0155_08 yathā devāsure yuddhe kārttikeyo hy aśobhata 06,046.036a tata uddharṣayan sarvān dhṛṣṭadyumno 'bhyabhāṣata 06,046.036c ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā 06,046.037a raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham 06,046.037c sarvān adya raṇe dṛptān pratiyotsyāmi pārthiva 06,046.038a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ 06,046.038b*0156_01 tac chrutvā jahṛṣuḥ pārthāḥ pārthivāś ca mahārathāḥ 06,046.038c samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane 06,046.039a tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim 06,046.039c vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ 06,046.040a yaṃ bṛhaspatir indrāya tadā devāsure 'bravīt 06,046.040c taṃ yathāvat prativyūha parānīkavināśanam 06,046.040e adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha 06,046.041a tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhṛtā iva 06,046.041c prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṃjayam 06,046.042a ādityapathagaḥ ketus tasyādbhutamanoramaḥ 06,046.042c śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā 06,046.043a indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaḥ 06,046.043c ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ 06,046.043e nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa 06,046.044a tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā 06,046.044c babhūva paramopetaḥ svayaṃbhūr iva bhānunā 06,046.045a śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ 06,046.045c kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara 06,046.046a dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,046.046c anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha 06,046.047a paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā 06,046.047c niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ 06,046.048a pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,046.048c draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,046.049a piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha 06,046.049c maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 06,046.050a bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata 06,046.050c ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 06,046.051a agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata 06,046.051c śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ 06,046.051e nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ 06,046.052a rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā 06,046.052c pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 06,046.052e grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ 06,046.053a pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ 06,046.053c jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ 06,046.054a jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ 06,046.054c kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ 06,046.055a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,046.055c sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,046.055d@005_0001 śabdaś ca sumahāṃs tatra divaspṛg bharatottama 06,046.055d@005_0002 evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ 06,046.055d@005_0003 vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm 06,046.055d@005_0004 trasantīva hi cetāṃsi yodhānāṃ bharatarṣabha 06,046.055d@005_0005 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,046.055d@005_0005 dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam 06,046.055d@005_0006 sūryodaye saṃjaya ke tu pūrvaṃ 06,046.055d@005_0007 yuyutsavo hṛṣṭarūpās tathāsan 06,046.055d@005_0008 kiṃ māmakā bhīṣmanetrāḥ samīyuḥ 06,046.055d@005_0009 kiṃ pāṇḍavā bhīmanetrās tadānīm 06,046.055d@005_0010 keṣāṃ jaghanyau somasūryau suvāyuḥ 06,046.055d@005_0011 keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyāhareyuḥ 06,046.055d@005_0012 keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ 06,046.055d@005_0013 saṃjaya uvāca 06,046.055d@005_0013 sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat 06,046.055d@005_0014 ubhe sene tulyam evopapanne 06,046.055d@005_0015 ubhe sene harṣarūpe tathaiva 06,046.055d@005_0016 ubhe citre vanarājīprakāśe 06,046.055d@005_0017 ubhe sene nāgarathāśvapūrṇe 06,046.055d@005_0018 ubhe sene bhīmarūpe narendra 06,046.055d@005_0019 tathā cobhe bhārata durviṣahye 06,046.055d@005_0020 tathā cobhe svargajayāya tuṣṭe 06,046.055d@005_0021 tathā cobhe satpuruṣopajuṣṭe 06,046.055d@005_0022 paścānmukhāḥ kauravā dhārtarāṣṭrās 06,046.055d@005_0023 tathā pāṇḍavāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ 06,046.055d@005_0024 daityendraseneva ca kauravāṇāṃ 06,046.055d@005_0025 surendraseneva ca pāṇḍavānām 06,046.055d@005_0026 vavau vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ 06,046.055d@005_0027 tathā vāyuḥ sanmukhas tāvakānām 06,046.055d@005_0028 gajendrāṇāṃ madagandhā * * * 06,046.055d@005_0029 nna sehire tava putrasya nāgāḥ 06,046.055d@005_0030 duryodhano dantivaraṃ padmavarṇaṃ 06,046.055d@005_0031 suvarṇakakṣaṃ jātabalaṃ prabhinnam 06,046.055d@005_0032 samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ 06,046.055d@005_0033 saṃstūyamāno rathibhir māgadhaiś ca 06,046.055d@005_0034 candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ 06,046.055d@005_0035 tathā sauvarṇā srag bhrājate cottamāṅge 06,046.055d@005_0036 taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ 06,046.055d@005_0037 sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ 06,046.055d@005_0038 bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ 06,046.055d@005_0039 śvetacchatraḥ śvetakacaḥ saśaṅkhaḥ 06,046.055d@005_0040 śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena 06,046.055d@005_0041 śveto rathaḥ śailasamaprakāśaḥ 06,046.055d@005_0042 tadvat sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya sarve 06,046.055d@005_0043 bāhlikānāṃ cātiratho mahātmā 06,046.055d@005_0044 maheṣvāsā mahābhāgāḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,046.056a teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca 06,046.056c śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca 06,047.001 saṃjaya uvāca 06,047.001a krauñcaṃ tato mahāvyūham abhedyaṃ tanayas tava 06,047.001c vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā 06,047.002a ācāryam upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa 06,047.002c saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānam eva ca 06,047.003a duḥśāsanādīn bhrātṝṃś ca sa sarvān eva bhārata 06,047.003c anyāṃś ca subahūñ śūrān yuddhāya samupāgatān 06,047.004a prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃs tanayas tava 06,047.004c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ 06,047.005a ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ 06,047.005c pāṇḍuputrān raṇe hantuṃ sasainyān kim u saṃhatāḥ 06,047.006a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam 06,047.006c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ pārthivasattamāḥ 06,047.007a saṃsthānāḥ śūrasenāś ca veṇikāḥ kukurās tathā 06,047.007c ārevakās trigartāś ca madrakā yavanās tathā 06,047.008a śatruṃjayena sahitās tathā duḥśāsanena ca 06,047.008c vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ 06,047.009a citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ 06,047.009c bhīṣmam evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ 06,047.010a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tava putraś ca māriṣa 06,047.010c avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhane 06,047.011a bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāt parivāritaḥ 06,047.011c yayau prakarṣan mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍ iva 06,047.012a tam anvayān maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān 06,047.012c kuntalaiś ca daśārṇaiś ca māgadhaiś ca viśāṃ pate 06,047.013a vidarbhair mekalaiś caiva karṇaprāvaraṇair api 06,047.013c sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmam āhavaśobhinam 06,047.014a gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,047.014c śakuniś ca svasainyena bhāradvājam apālayat 06,047.015a tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ 06,047.015c aśvātakair vikarṇaiś ca tathā śarmilakosalaiḥ 06,047.016a daradaiś cūcupaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ 06,047.016c abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm 06,047.017a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,047.017c vindānuvindāv āvantyau vāmaṃ pārśvam apālayan 06,047.018a saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,047.018c śatāyuś ca śrutāyuś ca dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ 06,047.019a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,047.019c mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭhe vyavasthitāḥ 06,047.020a pṛṣṭhagopās tu tasyāsan nānādeśyā janeśvarāḥ 06,047.020c ketumān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 06,047.021a tatas te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata 06,047.021c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktāḥ siṃhanādāṃś ca nādayan 06,047.022a teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,047.022c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,047.023a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca peśyaś ca vividhāḥ paraiḥ 06,047.023c ānakāś cābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 06,047.024a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau 06,047.024c pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau 06,047.025a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 06,047.025c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,047.026a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,047.026c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 06,047.026d*0157_01 yudhiṣṭhiraś ca dharmātmā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,047.026d*0157_02 abhimanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān 06,047.027a kāśirājaś ca śaibyaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,047.027c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahāyaśāḥ 06,047.028a pāñcālyaś ca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,047.028c sarve dadhmur mahāśaṅkhān siṃhanādāṃś ca nedire 06,047.029a sa ghoṣaḥ sumahāṃs tatra vīrais taiḥ samudīritaḥ 06,047.029c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat 06,047.030a evam ete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,047.030c punar yuddhāya saṃjagmus tāpayānāḥ parasparam 06,048.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,048.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca 06,048.001c kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,048.002 saṃjaya uvāca 06,048.002a samaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ 06,048.002b*0158_01 tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta tac chṛṇu 06,048.002c apāram iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam 06,048.003a teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanas tava 06,048.003c abravīt tāvakān sarvān yudhyadhvam iti daṃśitāḥ 06,048.004a te manaḥ krūram āsthāya samabhityaktajīvitāḥ 06,048.004c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 06,048.005a tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,048.005c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam 06,048.006a muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ 06,048.006c saṃnipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca 06,048.007a tathā pravṛtte saṃgrāme dhanur udyamya daṃśitaḥ 06,048.007c abhipatya mahābāhur bhīṣmo bhīmaparākramaḥ 06,048.008a saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathe 06,048.008c kekaye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate 06,048.009a eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ 06,048.009c vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,048.010a prākampata mahāvyūhas tasmin vīrasamāgame 06,048.010c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 06,048.011a sāditadhvajanāgāś ca hatapravaravājinaḥ 06,048.011c viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ 06,048.012a arjunas tu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham 06,048.012c vārṣṇeyam abravīt kruddho yāhi yatra pitāmahaḥ 06,048.013a eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm 06,048.013c nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ 06,048.014a eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaś ca janārdana 06,048.014c dhārtarāṣṭrāś ca sahitā duryodhanapurogamāḥ 06,048.015a pāñcālān nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā 06,048.015c so 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetor janārdana 06,048.016a tam abravīd vāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya 06,048.016c eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṃ prati 06,048.017a evam uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam 06,048.017c prāpayām āsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara 06,048.018a cañcadbahupatākena balākāvarṇavājinā 06,048.018c samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā 06,048.018d*0159_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdena svanayāno nabhastalam 06,048.018d*0159_02 piṅgākṣair dṛṣṭipātaiś ca bhīṣayann arisainikān 06,048.018e mahatā meghanādena rathenādityavarcasā 06,048.019a vinighnan kauravānīkaṃ śūrasenāṃś ca pāṇḍavaḥ 06,048.019c āyāc charān nudañ śīghraṃ suhṛcchoṣavināśanaḥ 06,048.020a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam 06,048.020c trāsayānaṃ raṇe śūrān pātayantaṃ ca sāyakaiḥ 06,048.021a saindhavapramukhair guptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ 06,048.021c sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam 06,048.022a ko hi gāṇḍīvadhanvānam anyaḥ kurupitāmahāt 06,048.022c droṇavaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātum arhati 06,048.023a tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ 06,048.023c arjunaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot 06,048.024a droṇaś ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ 06,048.024c duryodhanaś catuḥṣaṣṭyā śalyaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,048.024d*0160_01 drauṇiḥ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaś ca tribhiḥ śaraiḥ 06,048.025a saindhavo navabhiś cāpi śakuniś cāpi pañcabhiḥ 06,048.025c vikarṇo daśabhir bhallai rājan vivyādha pāṇḍavam 06,048.026a sa tair viddho maheṣvāsaḥ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 06,048.026c na vivyathe mahābāhur bhidyamāna ivācalaḥ 06,048.027a sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,048.027c droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,048.027d*0161_01 śalyaṃ ca daśabhir bāṇais tāvadbhiś ca jayadratham 06,048.028a ārtāyaniṃ tribhir bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ 06,048.028c pratyavidhyad ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha 06,048.029a taṃ sātyakir virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,048.029c draupadeyābhimanyuś ca parivavrur dhanaṃjayam 06,048.030a tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam 06,048.030c abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ 06,048.031a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭhas tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavam 06,048.031c aśītyā niśitair bāṇais tato 'krośanta tāvakāḥ 06,048.032a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavat 06,048.032c praviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān 06,048.033a teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ 06,048.033c cikrīḍa dhanuṣā rājaṃl lakṣyaṃ kṛtvā mahārathān 06,048.033d*0162_01 kṣatriyāṇāṃ śirāṃsy ugraiḥ kṛntañ śastrair mahārathaḥ 06,048.033d*0162_02 śūnyān kṛtvā rathopasthān vyacarat phalgunas tadā 06,048.034a tato duryodhano rājā bhīṣmam āha janeśvaraḥ 06,048.034c pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge 06,048.035a eṣa pāṇḍusutas tāta kṛṣṇena sahito balī 06,048.035c yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati 06,048.035e tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare 06,048.036a tvatkṛte hy eṣa karṇo 'pi nyastaśastro mahārathaḥ 06,048.036c na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama 06,048.037a sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ 06,048.037c evam uktas tato rājan pitā devavratas tava 06,048.037e dhik kṣatradharmam ity uktvā yayau pārtharathaṃ prati 06,048.038a ubhau śvetahayau rājan saṃsaktau dṛśya pārthivāḥ 06,048.038c siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃś ca bhārata 06,048.039a drauṇir duryodhanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajaḥ 06,048.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa 06,048.040a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam 06,048.040c sthitā yuddhāya mahate tato yuddham avartata 06,048.041a gāṅgeyas tu raṇe pārtham ānarchan navabhiḥ śaraiḥ 06,048.041c tam arjunaḥ pratyavidhyad daśabhir marmavedhibhiḥ 06,048.042a tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ 06,048.042c arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayad diśaḥ 06,048.043a śarajālaṃ tatas tat tu śarajālena kaurava 06,048.043c vārayām āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā 06,048.044a ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau yuddhābhinandinau 06,048.044c nirviśeṣam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,048.045a bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṃghaśaḥ 06,048.045c śīryamāṇāny adṛśyanta bhinnāny arjunasāyakaiḥ 06,048.046a tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥ 06,048.046c gāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale 06,048.047a arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmam ārcchac chitaiḥ śaraiḥ 06,048.047c bhīṣmo 'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ 06,048.048a anyonyasya hayān viddhvā dhvajau ca sumahābalau 06,048.048c ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatur ariṃdamau 06,048.049a tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,048.049c vāsudevaṃ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare 06,048.050a bhīṣmacāpacyutair bāṇair nirviddho madhusūdanaḥ 06,048.050c virarāja raṇe rājan sapuṣpa iva kiṃśukaḥ 06,048.051a tato 'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam 06,048.051c gāṅgeyasārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ 06,048.052a yatamānau tu tau vīrāv anyonyasya vadhaṃ prati 06,048.052c nāśaknutāṃ tadānyonyam abhisaṃdhātum āhave 06,048.053a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca 06,048.053c adarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt 06,048.054a antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau 06,048.054c rājann antaramārgasthau sthitāv āstāṃ muhur muhuḥ 06,048.055a ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥ 06,048.055c tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratus tau mahārathau 06,048.056a tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena ca 06,048.056c dāritā sahasā bhūmiś cakampa ca nanāda ca 06,048.057a na tayor antaraṃ kaś cid dadṛśe bharatarṣabha 06,048.057c balinau samare śūrāv anyonyasadṛśāv ubhau 06,048.058a cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñus tatra kauravāḥ 06,048.058c tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire 06,048.059a tayor nṛvarayo rājan dṛśya tādṛk parākramam 06,048.059c vismayaṃ sarvabhūtāni jagmur bhārata saṃyuge 06,048.060a na tayor vivaraṃ kaś cid raṇe paśyati bhārata 06,048.060c dharme sthitasya hi yathā na kaś cid vṛjinaṃ kva cit 06,048.061a ubhau hi śarajālena tāv adṛśyau babhūvatuḥ 06,048.061c prakāśau ca punas tūrṇaṃ babhūvatur ubhau raṇe 06,048.062a tatra devāḥ sagandharvāś cāraṇāś ca saharṣibhiḥ 06,048.062c anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayor dṛṣṭvā parākramam 06,048.063a na śakyau yudhi saṃrabdhau jetum etau mahārathau 06,048.063c sadevāsuragandharvair lokair api kathaṃ cana 06,048.064a āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam 06,048.064c naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana 06,048.065a nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā 06,048.065c sadhanuś ca rathasthaś ca pravapan sāyakān raṇe 06,048.066a tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devair api durāsadam 06,048.066c na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam 06,048.066d*0163_01 ālokād api yuddhaṃ tu samam etad bhaviṣyati 06,048.067a iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyas tatas tataḥ 06,048.067c gāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate 06,048.068a tvadīyās tu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca bhārata 06,048.068c anyonyaṃ samare jaghnus tayos tatra parākrame 06,048.069a śitadhārais tathā khaḍgair vimalaiś ca paraśvadhaiḥ 06,048.069c śarair anyaiś ca bahubhiḥ śastrair nānāvidhair yudhi 06,048.069e ubhayoḥ senayor vīrā nyakṛntanta parasparam 06,048.070a vartamāne tathā ghore tasmin yuddhe sudāruṇe 06,048.070c droṇapāñcālyayo rājan mahān āsīt samāgamaḥ 06,049.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,049.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaś cāpi pārṣataḥ 06,049.001c raṇe samīyatur yattau tan mamācakṣva saṃjaya 06,049.002a diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya 06,049.002c yatra śāṃtanavo bhīṣmo nātarad yudhi pāṇḍavam 06,049.003a bhīṣmo hi samare kruddho hanyāl lokāṃś carācarān 06,049.003c sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarat saṃjayaujasā 06,049.004 saṃjaya uvāca 06,049.004a śṛṇu rājan sthiro bhūtvā yuddham etat sudāruṇam 06,049.004c na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,049.005a droṇas tu niśitair bāṇair dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 06,049.005c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 06,049.006a tasyātha caturo vāhāṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,049.006c pīḍayām āsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa 06,049.007a dhṛṣṭadyumnas tato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,049.007c vivyādha prahasan vīras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,049.008a tataḥ punar ameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān 06,049.008c śaraiḥ pracchādayām āsa dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam 06,049.009a ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ prati 06,049.009c śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍam ivāparam 06,049.010a hāhākāro mahān āsīt sarvasainyasya bhārata 06,049.010c tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge 06,049.011a tatrādbhutam apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam 06,049.011c yad ekaḥ samare vīras tasthau girir ivācalaḥ 06,049.012a taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoram āyāntaṃ mṛtyum ātmanaḥ 06,049.012c ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha 06,049.013a tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,049.013c dhṛṣṭadyumnena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 06,049.014a tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām 06,049.014c droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī 06,049.015a tām āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇām 06,049.015c tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasann iva 06,049.016a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 06,049.016c vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara 06,049.017a śaravarṣaṃ tatas taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ 06,049.017c droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam 06,049.018a sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ 06,049.018c droṇāya preṣayām āsa girisāramayīṃ balī 06,049.019a sā gadā vegavan muktā prāyād droṇajighāṃsayā 06,049.019c tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya vikramam 06,049.020a lāghavād vyaṃsayām āsa gadāṃ hemavibhūṣitām 06,049.020c vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayām āsa pārṣate 06,049.021a bhallān suniśitān pītān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 06,049.021c te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,049.022a athānyad dhanur ādāya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 06,049.022c droṇaṃ yudhi parākramya śarair vivyādha pañcabhiḥ 06,049.023a rudhirāktau tatas tau tu śuśubhāte nararṣabhau 06,049.023c vasantasamaye rājan puṣpitāv iva kiṃśukau 06,049.024a amarṣitas tato rājan parākramya camūmukhe 06,049.024c droṇo drupadaputrasya punaś ciccheda kārmukam 06,049.025a athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,049.025c avākirad ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam 06,049.025d*0164_01 tad apy asya raṇe droṇaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ 06,049.026a sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 06,049.026c athāsya caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,049.027a pātayām āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca 06,049.027c tato 'pareṇa bhallena hastāc cāpam athācchinat 06,049.028a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 06,049.028c gadāpāṇir avārohat khyāpayan pauruṣaṃ mahat 06,049.029a tām asya viśikhais tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata 06,049.029c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 06,049.030a tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat 06,049.030c khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī 06,049.031a abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā 06,049.031c āmiṣārthī yathā siṃho vane mattam iva dvipam 06,049.032a tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya pauruṣam 06,049.032c lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvoś ca bhārata 06,049.033a yad enaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa pārṣatam 06,049.033c na śaśāka tato gantuṃ balavān api saṃyuge 06,049.034a tatra sthitam apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 06,049.034c vārayāṇaṃ śaraughāṃś ca carmaṇā kṛtahastavat 06,049.035a tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatad balī 06,049.035c sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ 06,049.036a sa droṇaṃ niśitair bāṇai rājan vivyādha saptabhiḥ 06,049.036c pārṣataṃ ca tadā tūrṇam anyam āropayad ratham 06,049.037a tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayat 06,049.037c sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe 06,049.038a tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara 06,049.038c bhīmam abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt 06,049.039a pāñcālyam abhisaṃtyajya droṇo 'pi rathināṃ varaḥ 06,049.039c virāṭadrupadau vṛddhau yodhayām āsa saṃgatau 06,049.039e dhṛṣṭadyumno 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt 06,049.040a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,049.040c kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ 06,049.040e jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,050.001a tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ 06,050.001c katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam 06,050.002a carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam 06,050.002c yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā 06,050.003 saṃjaya uvāca 06,050.003a putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ 06,050.003c mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīmarathaṃ prati 06,050.004a tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm 06,050.004c rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām 06,050.005a bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm 06,050.005c ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ 06,050.006a tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha 06,050.006c āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu 06,050.007a rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ 06,050.007c ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān 06,050.007e bhīmasenaṃ raṇe rājan samantāt paryavārayat 06,050.008a cedimatsyakarūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ 06,050.008c abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ 06,050.009a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,050.009b*0165_01 sarve kaliṅgakāś caiva saṃnivṛtteṣu cediṣu 06,050.009b*0165_02 svabāhubalam āsthāya abhyavartanta pāṇḍavam 06,050.009c prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṃsayā 06,050.010a ghoram āsīt tato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ 06,050.010c yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā 06,050.011a tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata 06,050.011c babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ 06,050.012a anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate 06,050.012c mahīṃ cakruś citāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām 06,050.013a yodhāṃś ca svān parān vāpi nābhyajānañ jighāṃsayā 06,050.013c svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ 06,050.014a vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha 06,050.014c kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiś ca viśāṃ pate 06,050.015a kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ 06,050.015c bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ 06,050.016a sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu 06,050.016c svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ 06,050.017a na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.017c śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm 06,050.018a kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ 06,050.018c śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ 06,050.019a tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṃ dhanuḥ 06,050.019c yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ 06,050.020a śakradevas tu samare visṛjan sāyakān bahūn 06,050.020c aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ 06,050.020d*0166_01 taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenam ariṃdamam 06,050.020d*0166_02 śakradevo 'bhidudrāva śitair avakirañ śaraiḥ 06,050.020d*0166_03 bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ 06,050.020e vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā 06,050.021a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.021c śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām 06,050.022a sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt 06,050.022c sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam 06,050.023a hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ 06,050.023c rathair anekasāhasrair bhimasyāvārayad diśaḥ 06,050.023d*0167_01 ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ 06,050.024a tato bhīmo mahābāhur gurvīṃ tyaktvā mahāgadām 06,050.024c udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam 06,050.025a carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha 06,050.025c nakṣatrair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam 06,050.026a kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha 06,050.026c pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam 06,050.026e prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ 06,050.027a tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram 06,050.027c bhīmaseno dvidhā rājaṃś ciccheda vipulāsinā 06,050.027e udakrośac ca saṃhṛṣṭas trāsayāno varūthinīm 06,050.028a kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge 06,050.028c tomarān prāhiṇoc chīghraṃ caturdaśa śilāśitān 06,050.029a tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ 06,050.029c ciccheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā 06,050.030a nikṛtya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa 06,050.030c bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ 06,050.031a bhānumāṃs tu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan 06,050.031c nanāda balavan nādaṃ nādayāno nabhastalam 06,050.032a na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe 06,050.032c tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam 06,050.033a tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī 06,050.033c na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha 06,050.034a tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam 06,050.034c sāsir vegād avaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam 06,050.035a āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa 06,050.035b*0168_01 tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tām akarod dvidhā 06,050.035c khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantam athācchinat 06,050.036a so 'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputram ariṃdamaḥ 06,050.036c gurubhārasahaskandhe nāgasyāsim apātayat 06,050.037a chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ 06,050.037c ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ 06,050.038a tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ 06,050.038c khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṃśitaḥ 06,050.039a sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān 06,050.039c agnicakram ivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata 06,050.040a aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ 06,050.040c padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ 06,050.040e śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ 06,050.041a chindaṃs teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ 06,050.041c khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām 06,050.042a padātir ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 06,050.042c mohayām āsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ 06,050.042d*0169_01 padātibhiḥ padātīṃś ca aśvān aśvair gajān gajaiḥ 06,050.042d*0169_02 rathān rathaiś ca bahudhā jaghāna samare balī 06,050.043a mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan 06,050.043b*0170_01 vibhujya kṣudhitā nādaṃ vidravanti diśo daśa 06,050.043b*0170_02 bhramantaṃ kālarūpeṇa bhīmasenaṃ mahābalam 06,050.043c sāsim uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe 06,050.044a nikṛtya rathinām ājau ratheṣāś ca yugāni ca 06,050.044c jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ 06,050.045a bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata 06,050.045c bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam 06,050.045e saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ 06,050.046a ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā 06,050.046c vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ 06,050.047a chinnadantāgrahastāś ca bhinnakumbhās tathāpare 06,050.047c viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ 06,050.047e nipetur urvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān 06,050.047f*0171_01 gajāṃś ca gajayantṝṃś ca gajahastāṃś ca bhārata 06,050.048a chinnāṃś ca tomarāṃś cāpān mahāmātraśirāṃsi ca 06,050.048c paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ 06,050.049a graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṃs tathā 06,050.049c tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca 06,050.050a agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃś caivāṅkuśaiḥ saha 06,050.050c ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṃs tsarūn api 06,050.050e patataḥ patitāṃś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ 06,050.051a chinnagātrāvarakarair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ 06,050.051c āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūr nagair iva 06,050.052a vimṛdyaivaṃ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ 06,050.052c aśvārohavarāṃś cāpi pātayām āsa bhārata 06,050.052e tad ghoram abhavad yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata 06,050.053a khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ 06,050.053c paristomāś ca prāsāś ca ṛṣṭayaś ca mahādhanāḥ 06,050.054a kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca 06,050.054c tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave 06,050.055a prothayantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā 06,050.055c sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumair iva 06,050.056a āplutya rathinaḥ kāṃś cit parāmṛśya mahābalaḥ 06,050.056a*0172_01 . . . . . . . . ākṣipyānyāny apātayat 06,050.056a*0172_02 khaḍgenānyāṃś ca ciccheda . . . . . . . . 06,050.056c pātayām āsa khaḍgena sadhvajān api pāṇḍavaḥ 06,050.057a muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ 06,050.057c mārgāṃś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ 06,050.058a nijaghāna padā kāṃś cid ākṣipyānyān apothayat 06,050.058c khaḍgenānyāṃś ca ciccheda nādenānyāṃś ca bhīṣayan 06,050.059a ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale 06,050.059c apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ 06,050.060a evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām 06,050.060c parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenam upādravat 06,050.061a tataḥ kaliṅgasainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha 06,050.061c śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt 06,050.062a tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ 06,050.062c bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare 06,050.063a kaliṅgabāṇābhihatas tottrārdita iva dvipaḥ 06,050.063c bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ 06,050.064a athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,050.064c bhīmaṃ saṃpādayām āsa rathena rathasārathiḥ 06,050.065a tam āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ 06,050.065c kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,050.066a tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān 06,050.066c preṣayām āsa saṃkruddho darśayan pāṇilāghavam 06,050.067a sa kārmukavarotsṛṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,050.067c samāhato bhṛśaṃ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ 06,050.067e saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ 06,050.068a kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṃ varaḥ 06,050.068c kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ 06,050.069a kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau 06,050.069c satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇod yamasādanam 06,050.070a tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ 06,050.070c ketumantaṃ raṇe bhīmo 'gamayad yamasādanam 06,050.071a tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam 06,050.071c anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan 06,050.072a tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥ 06,050.072c kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran 06,050.073a saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām 06,050.073c gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ 06,050.073d*0173_01 papāta śatrusainyeṣu kesarīva mahābalaḥ 06,050.073e bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam 06,050.074a punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ 06,050.074c prāhiṇon mṛtyulokāya tad adbhutam ivābhavat 06,050.074d*0174_01 gadayā muktayā rājan pātayām āsa dantinaḥ 06,050.074d*0174_02 tathā gajaṃ gajenaiva prāhiṇod yamasādanam 06,050.074d*0174_03 rathaṃ rathena saṃcūrṇya turaṅgaṃ turageṇa tu 06,050.074d*0174_04 padātinaṃ padātena preṣayām āsa mṛtyave 06,050.074d*0174_05 punar aśveṣu patati gajeṣu ca punaḥ punaḥ 06,050.074d*0174_06 ratheṣu sa padāteṣu vāyuneva mahānalaḥ 06,050.074d*0174_07 yathā mṛgāṇāṃ madhye tu kesarīva nakhagrahaḥ 06,050.074d*0174_08 evaṃ bhramati sainyeṣu bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,050.075a evaṃ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ 06,050.075c bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam 06,050.076a hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā 06,050.076c viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva 06,050.076e mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ 06,050.076f*0175_01 bhramanti tatra tatraiva kālyamānā mahātmanā 06,050.077a tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayad balī 06,050.077a*0176_01 . . . . . . . . khaḍgāsaktamahābhujaḥ 06,050.077a*0176_02 saṃprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ . . . . . . . . 06,050.077c sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat 06,050.077d*0177_01 bhīmena sahasā rājan bhramamāṇena saṃyuge 06,050.078a mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṃtapa 06,050.078c prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ 06,050.079a bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ 06,050.079c mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ 06,050.079e muhur utpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata 06,050.079f*0178_01 dhāvatā hastimārgeṣu muhur āpatatā punaḥ 06,050.079f*0178_02 kaliṅgānāṃ sasainyānāṃ saṃmohaḥ samajāyata 06,050.080a bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata 06,050.080c kṣobhyamāṇam asaṃbādhaṃ grāheṇeva mahat saraḥ 06,050.081a trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇā 06,050.081c punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ 06,050.082a sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ 06,050.082c abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ 06,050.083a senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ 06,050.083c bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ 06,050.084a dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ 06,050.084c mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ 06,050.085a evaṃ saṃcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ 06,050.085c bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām 06,050.086a na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate 06,050.086c bhīmasātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ 06,050.087a so 'paśyat taṃ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam 06,050.087c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā 06,050.088a nanarda bahudhā rājan hṛṣṭaś cāsīt paraṃtapaḥ 06,050.088c śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca 06,050.089a sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte 06,050.089c kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat 06,050.090a dhṛṣṭadyumnas tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam 06,050.090c bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt 06,050.091a tau dūrāt sātyakir dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,050.091c kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau 06,050.092a sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ 06,050.092c pārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ 06,050.092d*0179_01 etac caturdaśe varṣe bhīmo dṛṣṭvā raṇājiram 06,050.092d*0179_02 viśeṣeṇa gajān rājan paraṃ toṣam upāgamat 06,050.093a sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ 06,050.093c āsthito raudram ātmānaṃ jaghāna samare parān 06,050.094a kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām 06,050.094c rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm 06,050.095a antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm 06,050.095c saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.096a bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃs tāvakā nṛpa 06,050.096c kālo 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate 06,050.097a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe 06,050.097c abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ 06,050.098a taṃ sātyakir bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,050.098c abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,050.099a parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe 06,050.099c tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā 06,050.100a pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava 06,050.100c yatamānān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,050.101a tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān 06,050.101c hayān kāñcanasaṃnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ 06,050.102a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān 06,050.102c śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,050.103a aprāptām eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratas tava 06,050.103c tridhā ciccheda samare sā pṛthivyām aśīryata 06,050.104a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavad gadām 06,050.104c bhīmaseno rathāt tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha 06,050.104d*0180_01 bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ jighāṃsuḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 06,050.105a sātyako 'pi tatas tūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā 06,050.105b*0181_01 āplutyāplutya vegena carma bhrāmya punaḥ punaḥ 06,050.105b*0181_02 asinā tīkṣṇadhāreṇa yodhāñ chittvā mahāhave 06,050.105c sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ 06,050.106a bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ 06,050.106c vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt 06,050.107a bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate 06,050.107c prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ 06,050.108a sa hatvā sarvakāliṅgān senāmadhye vyatiṣṭhata 06,050.108c nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha 06,050.109a dhṛṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṃ varaḥ 06,050.109c paśyatāṃ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam 06,050.110a saṃpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha 06,050.110c dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyād atha sātyakim 06,050.111a athābravīd bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,050.111c praharṣayan yaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 06,050.112a diṣṭyā kaliṅgarājaś ca rājaputraś ca ketumān 06,050.112c śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mṛdhe hatāḥ 06,050.113a svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ 06,050.113b*0182_01 mahāpuruṣabhūyiṣṭho vīrayodhaniṣevitaḥ 06,050.113c mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mṛditas tvayā 06,050.114a evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṃdamaḥ 06,050.114c rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam 06,050.114d*0183_01 bhīmaś ca punar āviṣṭaḥ sātvatena narottama 06,050.114d*0183_02 praharṣam atulaṃ lebhe bhīmaḥ sātyakinā saha 06,050.115a tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ 06,050.115c tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat 06,051.001 saṃjaya uvāca 06,051.001a gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata 06,051.001c rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye 06,051.002a droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā 06,051.002c samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ 06,051.003a sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ 06,051.003c drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ 06,051.004a tataḥ śalyarathaṃ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ 06,051.004c drauṇiḥ pāñcāladāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ 06,051.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata 06,051.005c saubhadro 'bhyapatat tūrṇaṃ vikiran niśitāñ śarān 06,051.006a sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,051.006c aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha 06,051.007a ārjuniṃ tu tatas tūrṇaṃ drauṇir vivyādha patriṇā 06,051.007c śalyo dvādaśabhiś caiva kṛpaś ca niśitais tribhiḥ 06,051.008a lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam 06,051.008c abhyavartata saṃhṛṣṭas tato yuddham avartata 06,051.009a dauryodhanis tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,051.009c vivyādha samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 06,051.010a abhimanyus tu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha 06,051.010c śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto 'bhyavidhyata 06,051.011a lakṣmaṇo 'pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā 06,051.011c muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ 06,051.012a tad vihāya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,051.012c anyad ādattavāṃś citraṃ kārmukaṃ vegavattaram 06,051.013a tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,051.013c anyonyaṃ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau 06,051.014a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham 06,051.014c pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ 06,051.015a saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ 06,051.015c ārjuniṃ rathavaṃśena samantāt paryavārayan 06,051.016a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ 06,051.016c na sma vivyathate rājan kṛṣṇatulyaparākramaḥ 06,051.017a saubhadram atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ 06,051.017c abhidudrāva saṃkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam 06,051.018a tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ 06,051.018c abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam 06,051.019a uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ 06,051.019c divākarapathaṃ prāpya rajas tīvram adṛśyata 06,051.020a tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca 06,051.020c tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ 06,051.021a praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ 06,051.021c kurūṇām anayas tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ 06,051.022a nāpy antarikṣaṃ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ 06,051.022c prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ 06,051.023a sāditadhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhṛśam 06,051.023c vipradrutarathāḥ ke cid dṛśyante rathayūthapāḥ 06,051.024a virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ 06,051.024c tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ 06,051.025a hayārohā hayāṃs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ 06,051.025c arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ 06,051.026a rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ 06,051.026c patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante 'rjunatāḍitāḥ 06,051.027a sagadān udyatān bāhūn sakhaḍgāṃś ca viśāṃ pate 06,051.027c saprāsāṃś ca satūṇīrān saśarān saśarāsanān 06,051.028a sāṅkuśān sapatākāṃś ca tatra tatrārjuno nṛṇām 06,051.028c nicakarta śarair ugrai raudraṃ bibhrad vapus tadā 06,051.029a parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa 06,051.029c prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge 06,051.030a paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata 06,051.030c varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale 06,051.031a dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ 06,051.031c chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata 06,051.032a pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa 06,051.032c rāśayaś cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau 06,051.033a nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata 06,051.033c yo 'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyāt kathaṃ cana 06,051.034a yo yo hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate 06,051.034c sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate 06,051.035a teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ 06,051.035c arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau 06,051.035d*0184_01 rorūyamāṇo dṛśyeta dhvajāgre vānareśvaraḥ 06,051.035d*0184_02 dṛṣṭyā bhīṣayate śatrūn stabdhakarṇo mahākapiḥ 06,051.036a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratas tava 06,051.036c abravīt samare śūraṃ bhāradvājaṃ smayann iva 06,051.037a eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī 06,051.037c tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṃjayaḥ 06,051.038a na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṃ cana 06,051.038c yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam 06,051.039a na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ 06,051.039c anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī 06,051.039d*0185_01 vayaṃ ca śastribhir bhinnā nṛpair indrasamair yudhi 06,051.039d*0185_02 bhīto vyūhasya sarvatra na sthātuṃ kaś cid icchati 06,051.039d*0185_03 śaravrātāḥ pradṛśyanta pannagābhāḥ samantataḥ 06,051.039d*0185_04 diśaś ca vidiśaś caiva vyāptā hy ārjunasāyakaiḥ 06,051.040a eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumān pratipadyate 06,051.040c vapūṃṣi sarvalokasya saṃharann iva sarvathā 06,051.041a tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha 06,051.041c śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṃ cana 06,051.042a evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācāryasattamam 06,051.042c avahāram atho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ 06,051.042d*0186_01 tataḥ sarathanāgāśvā jayaṃ prāpya sasomakāḥ 06,051.042d*0186_02 pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva praṇeduś ca punaḥ punaḥ 06,051.042d*0186_03 prayayuḥ śibirāyaiva dhanaṃjayapuraskṛtāḥ 06,051.042d*0186_04 vāditraghoṣaiḥ saṃhṛṣṭāḥ pranṛtyanto mahārathāḥ 06,051.043a tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,051.043c astaṃ gacchati sūrye 'bhūt saṃdhyākāle ca vartati 06,052.001 saṃjaya uvāca 06,052.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tataḥ 06,052.001c anīkāny anusaṃyāne vyādideśātha bhārata 06,052.002a gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavas tadā 06,052.002c putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,052.003a garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratas tava 06,052.003c cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,052.004a aśvatthāmā kṛpaś caiva śīrṣam āstāṃ yaśasvinau 06,052.004c trigartair matsyakaikeyair vāṭadhānaiś ca saṃyutau 06,052.005a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,052.005c madrakāḥ sindhusauvīrās tathā pañcanadāś ca ye 06,052.006a jayadrathena sahitā grīvāyāṃ saṃniveśitāḥ 06,052.006c pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugair vṛtaḥ 06,052.007a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca śakaiḥ saha 06,052.007c puccham āsan mahārāja śūrasenāś ca sarvaśaḥ 06,052.008a māgadhāś ca kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,052.008c dakṣiṇaṃ pakṣam āsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,052.009a kānanāś ca vikuñjāś ca muktāḥ puṇḍrāviṣas tathā 06,052.009c bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣam upāśritāḥ 06,052.010a vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ 06,052.010c dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge 06,052.010d*0187_01 tāvakānāṃ tu taṃ vyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,052.010e ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṃ tam atidāruṇam 06,052.011a dakṣiṇaṃ śṛṅgam āsthāya bhīmaseno vyarocata 06,052.011c nānāśastraughasaṃpannair nānādeśyair nṛpair vṛtaḥ 06,052.012a tad anv eva virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 06,052.012c tadanantaram evāsīn nīlo nīlāyudhaiḥ saha 06,052.013a nīlād anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,052.013c cedikāśikarūṣaiś ca pauravaiś cābhisaṃvṛtaḥ 06,052.014a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ 06,052.014c madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata 06,052.015a tathaiva dharmarājo 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ 06,052.015c tatas tu sātyakī rājan draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,052.016a abhimanyus tatas tūrṇam irāvāṃś ca tataḥ param 06,052.016c bhaimasenis tato rājan kekayāś ca mahārathāḥ 06,052.017a tato 'bhūd dvipadāṃ śreṣṭho vāmaṃ pārśvam upāśritaḥ 06,052.017c sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ 06,052.017d*0188_01 tatrānu rathināṃ śreṣṭho vāmaśṛṅge vyavasthitaḥ 06,052.018a evam etan mahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,052.018c vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ 06,052.019a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,052.019c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 06,052.020a hayaughāś ca rathaughāś ca tatra tatra viśāṃ pate 06,052.020c saṃpatantaḥ sma dṛśyante nighnamānāḥ parasparam 06,052.021a dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthak pṛthak 06,052.021c babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ 06,052.022a divaspṛṅ naravīrāṇāṃ nighnatām itaretaram 06,052.022c saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata 06,052.022d*0189_01 prāvartata nadī ghorā paralokāya bhārata 06,053.001 saṃjaya uvāca 06,053.001a tato vyūḍheṣv anīkeṣu tāvakeṣv itareṣu ca 06,053.001c dhanaṃjayo rathānīkam avadhīt tava bhārata 06,053.001e śarair atiratho yuddhe pātayan rathayūthapān 06,053.002a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,053.002c dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavān pratyayodhayan 06,053.002e prārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 06,053.003a ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm 06,053.003c babhañjur bahuśo rājaṃs te cābhajyanta saṃyuge 06,053.004a dravadbhir atha bhagnaiś ca parivartadbhir eva ca 06,053.004c pāṇḍavaiḥ kauravaiś caiva na prajñāyata kiṃ cana 06,053.005a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram 06,053.005c diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana 06,053.006a anumānena saṃjñābhir nāmagotraiś ca saṃyuge 06,053.006c vartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate 06,053.007a na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana 06,053.007c rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā 06,053.008a tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā 06,053.008c nābhidhyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ 06,053.009a senāgrād abhiniṣpatya prāyudhyaṃs tatra mānavāḥ 06,053.009c ubhayoḥ senayo rājan vyatiṣaktarathadvipāḥ 06,053.010a hayārohair hayārohāḥ pātyante sma mahāhave 06,053.010c ṛṣṭibhir vimalāgrābhiḥ prāsair api ca saṃyuge 06,053.011a rathī rathinam āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,053.011c pātayām āsa samare tasminn atibhayaṃkare 06,053.012a gajārohā gajārohān nārācaśaratomaraiḥ 06,053.012c saṃsaktāḥ pātayām āsus tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ 06,053.012d*0190_01 kaś cid utpatya samare varavāraṇam āsthitaḥ 06,053.012d*0190_02 keśapakṣe parāmṛśya jahāra samare śiraḥ 06,053.012d*0190_03 anye dviradadantāgranirbhinnahṛdayā raṇe 06,053.012d*0190_04 vemuś ca rudhiraṃ vīrā niḥśvasantaḥ samantataḥ 06,053.012d*0190_05 kaś cit kariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradaḥ 06,053.012d*0190_06 prāvepac chaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā 06,053.013a pattisaṃghā raṇe pattīn bhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ 06,053.013c nyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ 06,053.013d*0191_01 rathī ca samare rājann āsādya gajayodhinam 06,053.013d*0191_02 sagajaṃ pātayām āsa gajī ca rathinaṃ rathāt 06,053.013d*0191_03 rathinaṃ ca hayārohaḥ prāsena bharatarṣabha 06,053.013d*0191_04 pātayām āsa samare rathī ca hayasādinam 06,053.014a padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinam 06,053.014c nyapātayac chitaiḥ śastraiḥ senayor ubhayor api 06,053.015a gajārohā hayārohān pātayāṃ cakrire tadā 06,053.015c hayārohā gajasthāṃś ca tad adbhutam ivābhavat 06,053.015c*0192_01 **** **** āplutyāplutya saṃyuge 06,053.015c*0192_02 nistriṃśair niśitais tīkṣṇaiḥ 06,053.016a gajārohavaraiś cāpi tatra tatra padātayaḥ 06,053.016c pātitāḥ samadṛśyanta taiś cāpi gajayodhinaḥ 06,053.017a pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāś ca pattibhiḥ 06,053.017c pātyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,053.018a dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā 06,053.018c prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanais tathā 06,053.019a śaktibhiḥ kavacaiś citraiḥ kaṇapair aṅkuśair api 06,053.019c nistriṃśair vimalaiś cāpi svarṇapuṅkhaiḥ śarais tathā 06,053.020a paristomaiḥ kuthābhiś ca kambalaiś ca mahādhanaiḥ 06,053.020c bhūr bhāti bharataśreṣṭha sragdāmair iva citritā 06,053.021a narāśvakāyaiḥ patitair dantibhiś ca mahāhave 06,053.021c agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 06,053.022a praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ 06,053.022c diśaś ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvur janeśvara 06,053.023a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 06,053.023c cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata 06,053.024a tasmin yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe 06,053.024c pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ 06,053.025a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,053.025c purumitro vikarṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 06,053.026a ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ 06,053.026c pāṇḍavānām anīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ 06,053.027a tathaiva bhīmaseno 'pi rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,053.027c sātyakiś cekitānaś ca draupadeyāś ca bhārata 06,053.028a tāvakāṃs tava putrāṃś ca sahitān sarvarājabhiḥ 06,053.028c drāvayām āsur ājau te tridaśā dānavān iva 06,053.029a tathā te samare 'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 06,053.029c raktokṣitā ghorarūpā virejur dānavā iva 06,053.030a vinirjitya ripūn vīrāḥ senayor ubhayor api 06,053.030c vyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale 06,053.031a tato rathasahasreṇa putro duryodhanas tava 06,053.031c abhyayāt pāṇḍavān yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam 06,053.032a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha 06,053.032c droṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayur ariṃdamau 06,053.033a kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthān pārthivottamān 06,053.033c ārjuniḥ sātyakiś caiva yayatuḥ saubalaṃ balam 06,053.034a tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,053.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām 06,054.001 saṃjaya uvāca 06,054.001a tatas te pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge 06,054.001c rathair anekasāhasraiḥ samantāt paryavārayan 06,054.002a athainaṃ rathavṛndena koṣṭakīkṛtya bhārata 06,054.002c śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantād abhyavārayan 06,054.003a śaktīś ca vimalās tīkṣṇā gadāś ca parighaiḥ saha 06,054.003c prāsān paraśvadhāṃś caiva mudgarān musalān api 06,054.003e cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,054.004a śastrāṇām atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānām ivāyatim 06,054.004c rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,054.005a tatra tal lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsor atimānuṣam 06,054.005c devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 06,054.005e sādhu sādhv iti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan 06,054.006a sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha 06,054.006c gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ 06,054.007a tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam 06,054.007c tilaśaś cicchiduḥ krodhāc chastrair nānāvidhair yudhi 06,054.008a sātyakis tu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye 06,054.008c abhimanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 06,054.009a tāv ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm 06,054.009c vyadhametāṃ śitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,054.010a droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm 06,054.010c nāśayetāṃ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,054.011a tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,054.011c miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkam upādravan 06,054.012a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,054.012c yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīt sudāruṇam 06,054.013a kurvāṇau tu mahat karma bhīmasenaghaṭotkacau 06,054.013b*0193_01 pitā putraś ca samare kurvāṇau karma duṣkaram 06,054.013b*0193_02 rājānaṃ pratyudīyetāṃ bhīmasenaghaṭotkacau 06,054.013c duryodhanas tato 'bhyetya tāv ubhāv abhyavārayat 06,054.014a tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam 06,054.014c atītya pitaraṃ yuddhe yad ayudhyata bhārata 06,054.015a bhīmasenas tu saṃkruddho duryodhanam amarṣaṇam 06,054.015c hṛdy avidhyat pṛṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ 06,054.016a tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ 06,054.016c niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha 06,054.017a taṃ visaṃjñam atho jñātvā tvaramāṇo 'sya sārathiḥ 06,054.017c apovāha raṇād rājaṃs tataḥ sainyam abhidyata 06,054.018a tatas tāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ 06,054.018c nighnan bhīmaḥ śarais tīkṣṇair anuvavrāja pṛṣṭhataḥ 06,054.019a pārṣataś ca rathaśreṣṭho dharmaputraś ca pāṇḍavaḥ 06,054.019c droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ 06,054.019e jaghnatur viśikhais tīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ 06,054.020a dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ tava putrasya saṃyuge 06,054.020c nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau 06,054.021a vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate 06,054.021c vidravaty eva tat sainyaṃ paśyator droṇabhīṣmayoḥ 06,054.022a tato rathasahasreṣu vidravatsu tatas tataḥ 06,054.022c tāv āsthitāv ekarathaṃ saubhadraśinipuṃgavau 06,054.022e saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ 06,054.023a śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṃgavau 06,054.023c amāvāsyāṃ gatau yadvat somasūryau nabhastale 06,054.024a arjunas tu tataḥ kruddhas tava sainyaṃ viśāṃ pate 06,054.024c vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ 06,054.025a vadhyamānaṃ tatas tat tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge 06,054.025c dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam 06,054.025d*0194_01 vāryamāṇaṃ mahārāja bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ 06,054.026a dravatas tān samālokya bhīṣmadroṇau mahārathau 06,054.026c nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau 06,054.027a tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate 06,054.027c nyavartayata tat sainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ 06,054.028a yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata 06,054.028c tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ 06,054.029a tān nivṛttān samīkṣyaiva tato 'nye 'pītare janāḥ 06,054.029c anyonyaspardhayā rājaṃl lajjayānye 'vatasthire 06,054.030a punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīd viśāṃ pate 06,054.030c pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati 06,054.031a saṃnivṛttāṃs tatas tāṃs tu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ 06,054.031c abravīt tvarito gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ 06,054.032a pitāmaha nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi bhārata 06,054.032c nānurūpam ahaṃ manye tvayi jīvati kaurava 06,054.033a droṇe cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛjjane 06,054.033c kṛpe caiva maheṣvāse dravatīyaṃ varūthinī 06,054.034a na pāṇḍavāḥ pratibalās tava rājan kathaṃ cana 06,054.034c tathā droṇasya saṃgrāme drauṇeś caiva kṛpasya ca 06,054.035a anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha 06,054.035c yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm 06,054.036a so 'smi vācyas tvayā rājan pūrvam eva samāgame 06,054.036c na yotsye pāṇḍavān saṃkhye nāpi pārṣatasātyakī 06,054.037a śrutvā tu vacanaṃ tubhyam ācāryasya kṛpasya ca 06,054.037c karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānas tadaiva hi 06,054.038a yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyām iha saṃyuge 06,054.038c vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau 06,054.039a etac chrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasan vai muhur muhuḥ 06,054.039c abravīt tanayaṃ tubhyaṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 06,054.040a bahuśo hi mayā rājaṃs tathyam uktaṃ hitaṃ vacaḥ 06,054.040c ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devair api savāsavaiḥ 06,054.041a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpottama 06,054.041c kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṃ sabāndhavaḥ 06,054.042a adya pāṇḍusutān sarvān sasainyān saha bandhubhiḥ 06,054.042c miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ 06,054.043a evam ukte tu bhīṣmeṇa putrās tava janeśvara 06,054.043c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktā bherīś ca jaghnire bhṛśam 06,054.044a pāṇḍavāpi tato rājañ śrutvā taṃ ninadaṃ mahat 06,054.044c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca murajāṃś ca vyanādayan 06,055.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,055.001a pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmin yuddhe sudāruṇe 06,055.001b*0195_01 pāṇḍūn āvārayiṣyeti kathaṃ yuyudhire nṛpāḥ 06,055.001c krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ 06,055.002a bhīṣmaḥ kim akarot tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya 06,055.002c pitāmahe vā pāñcālās tan mamācakṣva saṃjaya 06,055.003 saṃjaya uvāca 06,055.003a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata 06,055.003b*0196_01 paścimāṃ diśam āsthāya sthite cāpi divākare 06,055.003c jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 06,055.004a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava 06,055.004c abhyayāj javanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,055.004e mahatyā senayā guptas tava putraiś ca sarvaśaḥ 06,055.005a prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,055.005c asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāt tava bhārata 06,055.006a dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām 06,055.006c mahān samabhavac chabdo girīṇām iva dīryatām 06,055.007a tiṣṭha sthito 'smi viddhy enaṃ nivartasva sthiro bhava 06,055.007c sthito 'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ 06,055.008a kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca 06,055.008c śilānām iva śaileṣu patitānām abhūt svanaḥ 06,055.009a patitāny uttamāṅgāni bāhavaś ca vibhūṣitāḥ 06,055.009c vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,055.010a hṛtottamāṅgāḥ ke cit tu tathaivodyatakārmukāḥ 06,055.010c pragṛhītāyudhāś cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ 06,055.011a prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī 06,055.011c mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā 06,055.012a varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā 06,055.012c paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī 06,055.013a na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddham etādṛśaṃ nṛpa 06,055.013c yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,055.014a nāsīd rathapathas tatra yodhair yudhi nipātitaiḥ 06,055.014c gajaiś ca patitair nīlair giriśṛṅgair ivāvṛtam 06,055.015a vikīrṇaiḥ kavacaiś citrair dhvajaiś chatraiś ca māriṣa 06,055.015c śuśubhe tad raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam 06,055.016a vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cid antapīḍāvikarṣiṇaḥ 06,055.016c abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṃśitāḥ 06,055.017a tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula 06,055.017c mā māṃ parityajety anye cukruśuḥ patitā raṇe 06,055.018a ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto 'si kva yāsyasi 06,055.018c sthito 'haṃ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ 06,055.019a tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ 06,055.019c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 06,055.020a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ 06,055.020c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 06,055.021a sa nṛtyan vai rathopasthe darśayan pāṇilāghavam 06,055.021c alātacakravad rājaṃs tatra tatra sma dṛśyate 06,055.022a tam ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā 06,055.022c anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt 06,055.023a māyākṛtātmānam iva bhīṣmaṃ tatra sma menire 06,055.023c pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśur janāḥ 06,055.024a udīcyāṃ cainam ālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho 06,055.024c evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata 06,055.025a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti vīkṣitum 06,055.025c viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutān bahūn 06,055.026a kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm 06,055.026c vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu 06,055.026e amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava 06,055.027a śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ 06,055.027c bhīṣmāgnim abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ 06,055.028a na hi moghaḥ śaraḥ kaś cid āsīd bhīṣmasya saṃyuge 06,055.028c naranāgāśvakāyeṣu bahutvāl laghuvedhinaḥ 06,055.029a bhinatty ekena bāṇena sumuktena patatriṇā 06,055.029c gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam 06,055.030a dvau trīn api gajārohān piṇḍitān varmitān api 06,055.030c nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava 06,055.031a yo yo bhīṣmaṃ naravyāghram abhyeti yudhi kaś cana 06,055.031c muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dṛśyate 06,055.032a evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ 06,055.032c bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā 06,055.033a prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā 06,055.033c paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 06,055.034a yatamānāpi te vīrā dravamāṇān mahārathān 06,055.034c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ 06,055.035a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ 06,055.035c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 06,055.036a āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram 06,055.036c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 06,055.037a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 06,055.037c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 06,055.038a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ 06,055.038c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 06,055.039a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathayūthapam 06,055.039c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 06,055.040a prabhajyamānaṃ tat sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ 06,055.040c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 06,055.041a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tvayā 06,055.041c praharāsmai naravyāghra na cen mohād vimuhyase 06,055.042a yat tvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame 06,055.042c bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān 06,055.043a sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge 06,055.043c iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama 06,055.044a bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ 06,055.044c dravataś ca mahīpālān sarvān yaudhiṣṭhire bale 06,055.045a dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,055.045c bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva 06,055.046a evam uktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 06,055.046c codayāśvān yato bhīṣmo vigāhyaitad balārṇavam 06,055.046d*0197_01 pātayiṣyāmi durdharṣaṃ kuruvṛddhaṃ pitāmaham 06,055.047a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ 06,055.047c yato bhīṣmaratho rājan duṣprekṣyo raśmimān iva 06,055.048a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat 06,055.048c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 06,055.049a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,055.049c dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣair avākirat 06,055.050a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ 06,055.050c śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate 06,055.051a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sattvavān 06,055.051c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 06,055.052a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam 06,055.052c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā tribhiḥ śaraiḥ 06,055.053a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ 06,055.053c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 06,055.054a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam 06,055.054c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 06,055.055a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ 06,055.055c sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana 06,055.056a tvayy evaitad yuktarūpaṃ mahat karma dhanaṃjaya 06,055.056c prīto 'smi sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha 06,055.057a iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyan mahad dhanuḥ 06,055.057c mumoca samare vīraḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,055.058a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam 06,055.058c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāny acaral laghu 06,055.059a tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau 06,055.059c vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa 06,055.060a śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau 06,055.060c govṛṣāv iva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau 06,055.061a punaś cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,055.061c kṛṣṇayor yudhi saṃrabdho bhīṣmo vyāvārayad diśaḥ 06,055.061d*0198_01 pārtho 'pi samare kruddho bhīṣmasyāvārayad diśaḥ 06,055.061d*0199_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthasyāvārayad diśaḥ 06,055.062a vārṣṇeyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kampayām āsa roṣitaḥ 06,055.062c muhur abhyutsmayan bhīṣmaḥ prahasya svanavat tadā 06,055.063a tataḥ kṛṣṇas tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam 06,055.063c saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām 06,055.064a bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi 06,055.064c pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ 06,055.065a varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān 06,055.065c yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale 06,055.066a amṛṣyamāṇo bhagavān keśavaḥ paravīrahā 06,055.066c acintayad ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam 06,055.067a ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayed devadānavān 06,055.067c kim u pāṇḍusutān yuddhe sabalān sapadānugān 06,055.068a dravate ca mahat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 06,055.068c ete ca kauravās tūrṇaṃ prabhagnān dṛśya somakān 06,055.068e ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham 06,055.069a so 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmy adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ 06,055.069c bhāram etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,055.070a arjuno 'pi śarais tīkṣṇair vadhyamāno hi saṃyuge 06,055.070c kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt 06,055.071a tathā cintayatas tasya bhūya eva pitāmahaḥ 06,055.071c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,055.072a teṣāṃ bahutvād dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśo 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ 06,055.072c na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmir; na bhāskaro 'dṛśyata raśmimālī 06,055.072e vavuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā; diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ 06,055.073a droṇo vikarṇo 'tha jayadrathaś ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaś ca 06,055.073c śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaś ca 06,055.074a prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; vasātayaḥ kṣudrakamālavāś ca 06,055.074c kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisasrur; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ 06,055.074d*0200_01 tavāpi putrasya tu kopanasya 06,055.075a taṃ vājipādātarathaughajālair; anekasāhasraśatair dadarśa 06,055.075c kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śiner naptā vāraṇayūthapaiś ca 06,055.076a tatas tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāt 06,055.076c abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīro 'bhisasāra tūrṇam 06,055.077a sa tāny anīkāni mahādhanuṣmāñ; śinipravīraḥ sahasābhipatya 06,055.077c cakāra sāhāyyam athārjunasya; viṣṇur yathā vṛtraniṣūdanasya 06,055.078a viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham 06,055.078c yudhiṣṭhirānīkam abhidravantaṃ; provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ 06,055.079a kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāt kathitaḥ purāṇaiḥ 06,055.079c mā svāṃ pratijñāṃ jahata pravīrāḥ; svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam 06,055.080a tān vāsavān antarajo niśamya; narendramukhyān dravataḥ samantāt 06,055.080c pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇam 06,055.081a amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā 06,055.081c uvāca śaineyam abhipraśaṃsan; dṛṣṭvā kurūn āpatataḥ samantāt 06,055.082a ye yānti yāntv eva śinipravīra; ye 'pi sthitāḥ sātvata te 'pi yāntu 06,055.082c bhīṣmaṃ rathāt paśya nipātyamānaṃ; droṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya 06,055.083a nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; kruddhasya mucyeta raṇe 'dya kaś cit 06,055.083c tasmād ahaṃ gṛhya rathāṅgam ugraṃ; prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya 06,055.084a nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; droṇaṃ ca śaineya rathapravīram 06,055.084c prītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaś ca bhīmasya tathāśvinoś ca 06,055.085a nihatya sarvān dhṛtarāṣṭraputrāṃs; tatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ 06,055.085c rājyena rājānam ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmy aham adya hṛṣṭaḥ 06,055.085d*0201_01 itīdam uktvā sa mahānubhāvaḥ 06,055.085d*0201_02 sasmāra cakraṃ niśitaṃ purāṇam 06,055.085d*0201_03 sudarśanaṃ cintitamātram eva 06,055.085d*0201_04 tasyāgrahastaṃ svayam āruroha 06,055.086a tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvam 06,055.086c kṣurāntam udyamya bhujena cakraṃ; rathād avaplutya visṛjya vāhān 06,055.087a saṃkampayan gāṃ caraṇair mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam 06,055.087c madāndham ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃho jighāṃsann iva vāraṇendram 06,055.088a so 'bhyadravad bhīṣmam anīkamadhye; kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī 06,055.088c vyālambipītāntapaṭaś cakāśe; ghano yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ 06,055.089a sudarśanaṃ cāsya rarāja śaures; tac cakrapadmaṃ subhujorunālam 06,055.089c yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātam 06,055.090a tat kṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ; kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram 06,055.090c tasyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālam 06,055.091a tam āttacakraṃ praṇadantam uccaiḥ; kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya 06,055.091c sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kṣayaṃ kurūṇām iti cintayitvā 06,055.092a sa vāsudevaḥ pragṛhītacakraḥ; saṃvartayiṣyann iva jīvalokam 06,055.092c abhyutpataṃl lokagurur babhāse; bhūtāni dhakṣyann iva kālavahniḥ 06,055.093a tam āpatantaṃ pragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ dvipadāṃ variṣṭham 06,055.093c asaṃbhramāt kārmukabāṇapāṇī; rathe sthitaḥ śāṃtanavo 'bhyuvāca 06,055.093d*0202_01 asaṃbhramaṃ tad vicakarṣa dorbhyāṃ 06,055.093d*0202_02 mahādhanur gāṇḍivatulyaghoṣam 06,055.093d*0202_03 uvāca bhīṣmas tam anantapauruṣaṃ 06,055.093d*0202_04 govindam ājāv avimūḍhacetāḥ 06,055.094a ehy ehi deveśa jagannivāsa; namo 'stu te śārṅgarathāṅgapāṇe 06,055.094c prasahya māṃ pātaya lokanātha; rathottamād bhūtaśaraṇya saṃkhye 06,055.094d*0203_01 mamogracakreṇa nikṛnta dehaṃ 06,055.095a tvayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śreyaḥ parasminn iha caiva loke 06,055.095c saṃbhāvito 'smy andhakavṛṣṇinātha; lokais tribhir vīra tavābhiyānāt 06,055.095d*0204_01 śrutvā vacaḥ śāṃtanavasya kṛṣṇo 06,055.095d*0204_02 vegena dhāvaṃs tam athābhyuvāca 06,055.095d*0204_03 tvaṃ mūlam asyeha bhuvi kṣayasya 06,055.095d*0204_04 duryodhanaṃ cādya samuddhariṣyasi 06,055.095d*0204_05 durdyūtadevī nṛpatir nivāryaḥ 06,055.095d*0204_06 sumantriṇā dharmapathi sthitena 06,055.095d*0204_07 tyājyo 'tha vā kālaparītabuddhir 06,055.095d*0204_08 dharmātigo yaḥ kulapāṃsanaḥ syāt 06,055.095d*0204_09 bhīṣmas tad ākarṇya yadupravīraṃ 06,055.095d*0204_10 rājā paraṃ daivatam ity uvāca 06,055.095d*0204_11 tyaktas tu kaṃso yadubhir hitārthe 06,055.095d*0204_12 dharmāt kurūṇām adhipas tadānīm 06,055.095d*0204_13 saṃbodhyamāno na bubodha rājā 06,055.095d*0204_14 kleśāya daivād viparītabuddhiḥ 06,055.095d*0204_15 śrotā hitaṃ yasya na kaś cid asti 06,055.095d*0204_16 vaktā bhṛśaṃ syāt sa tu kiṃ bravītu 06,055.096a rathād avaplutya tatas tvarāvān; pārtho 'py anudrutya yadupravīram 06,055.096c jagrāha pīnottamalambabāhuṃ; bāhvor hariṃ vyāyatapīnabāhuḥ 06,055.097a nigṛhyamāṇaś ca tadādidevo; bhṛśaṃ saroṣaḥ kila nāma yogī 06,055.097c ādāya vegena jagāma viṣṇur; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam 06,055.098a pārthas tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇam abhidravantam 06,055.098c balān nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājan daśame kathaṃ cit 06,055.099a avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ; prīto 'rjunaḥ kāñcanacitramālī 06,055.099c uvāca kopaṃ pratisaṃhareti; gatir bhavān keśava pāṇḍavānām 06,055.100a na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sodaraiś ca 06,055.100c antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tvayāham indrānuja saṃprayuktaḥ 06,055.101a tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ prītamanā niśamya 06,055.101c sthitaḥ priye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punar āruroha 06,055.101d*0205_01 tataḥ pratijñāṃ samavāpya bhīṣmaḥ 06,055.101d*0205_02 kṛtāñjaliḥ stutyam athākarod vai 06,055.101d*0205_03 traivikrame yasya vapur babhāse 06,055.101d*0205_04 tathaiva dṛṣṭvā tu samujjvalantam 06,055.102a sa tān abhīṣūn punar ādadānaḥ; pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatāṃ nihantā 06,055.102c vinādayām āsa tato diśaś ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ 06,055.103a vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajovikīrṇāñcitapakṣmanetram 06,055.103c viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ 06,055.104a mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāś ca 06,055.104c sasiṃhanādāś ca babhūvur ugrāḥ; sarveṣv anīkeṣu tataḥ kurūṇām 06,055.105a gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo; jagāma pārthasya nabho diśaś ca 06,055.105c jagmuś ca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ 06,055.106a taṃ kauravāṇām adhipo balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham 06,055.106c abhyudyayāv udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣann iva dhūmaketuḥ 06,055.107a athārjunāya prajahāra bhallān; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān 06,055.107c duryodhanas tomaram ugravegaṃ; śalyo gadāṃ śāṃtanavaś ca śaktim 06,055.108a sa saptabhiḥ sapta śarapravekān; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭān 06,055.108c śitena duryodhanabāhumuktaṃ; kṣureṇa tat tomaram unmamātha 06,055.109a tataḥ śubhām āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktām 06,055.109c gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ 06,055.110a tato bhujābhyāṃ balavad vikṛṣya; citraṃ dhanur gāṇḍivam aprameyam 06,055.110c māhendram astraṃ vidhivat sughoraṃ; prāduścakārādbhutam antarikṣe 06,055.111a tenottamāstreṇa tato mahātmā; sarvāṇy anīkāni mahādhanuṣmān 06,055.111c śaraughajālair vimalāgnivarṇair; nivārayām āsa kirīṭamālī 06,055.111d*0206_01 bhīṣmaṃ śaraiḥ saṃparivārya saṃkhye 06,055.111d*0206_02 ciccheda bhūriśravasaś ca cāpam 06,055.111d*0206_03 śalyaṃ ca viddhvā navabhiḥ pṛṣatkair 06,055.111d*0206_04 duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda 06,055.112a śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathān dhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn 06,055.112c nikṛtya dehān viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇām 06,055.113a tato diśaś cānudiśaś ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhārair niśitair vitatya 06,055.113c gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vyathayāṃ cakāra 06,055.114a tasmiṃs tathā ghoratame pravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca 06,055.114c antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvur ugrāś ca raṇapraṇādāḥ 06,055.115a gāṇḍīvaśabdaṃ tam atho viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ 06,055.115c pāñcālarājo drupadaś ca vīras; taṃ deśam ājagmur adīnasattvāḥ 06,055.116a sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ 06,055.116c tatas tataḥ saṃnatim eva jagmur; na taṃ pratīpo 'bhisasāra kaś cit 06,055.116c*0207_01 punaḥ punar dhārtarāṣṭrāḥ samagrāḥ 06,055.117a tasmin sughore nṛpasaṃprahāre; hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ 06,055.117c gajāś ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ 06,055.118a parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ 06,055.118c dṛḍhāhatāḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena bhallair niśitaiḥ śitāgraiḥ 06,055.119a nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu 06,055.119c padātisaṃghāś ca rathāś ca saṃkhye; hayāś ca nāgāś ca dhanaṃjayena 06,055.120a bāṇāhatās tūrṇam apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetur urvyām 06,055.120c aindreṇa tenāstravareṇa rājan; mahāhave bhinnatanutradehāḥ 06,055.121a tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalohitodā 06,055.121c nadī sughorā naradehaphenā; pravartitā tatra raṇājire vai 06,055.121d*0208_01 tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭī 06,055.121d*0208_02 pravartayām āsa nadīṃ sughorām 06,055.121d*0208_03 nṛnāgavājikṣatalohitodāṃ 06,055.121d*0208_04 narendramajjāsthikamāṃsaphenām 06,055.122a vegena sātīva pṛthupravāhā; prasusrutā bhairavārāvarūpā 06,055.122c paretanāgāśvaśarīrarodhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā 06,055.123a prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā 06,055.123c śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacormisaṃkulā 06,055.124a narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā 06,055.124c tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; kravyādasaṃghaiś ca tarakṣubhiś ca 06,055.125a upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāt; krūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām 06,055.125c pravartitām arjunabāṇasaṃghair; medovasāsṛkpravahāṃ subhīmām 06,055.125d*0209_01 hatapravīrāṃ ca tathaiva dṛṣṭvā 06,055.125d*0209_02 senāṃ kurūṇām atha phalgunena 06,055.126a te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāś ca sarve sahitāḥ praṇeduḥ 06,055.126b*0210_01 jayapragalbhāḥ puruṣapravīrāḥ 06,055.126b*0210_02 saṃtāpayantaḥ kuruyodhavīrān 06,055.126b*0211_01 hatapravīrāṇi balāni dṛṣṭvā 06,055.126b*0211_02 kirīṭinā śatrubhayāvahena 06,055.126c vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ; siṃho mṛgāṇām iva yūthasaṃghān 06,055.126d*0212_01 hatadrutāṃ tava putrasya senāṃ 06,055.126d*0212_02 dṛṣṭvā tadā bhāratavṛṣṇisiṃhau 06,055.126e vinedatus tāv atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaś ca 06,055.127a tato raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ 06,055.127c tad aindram astraṃ vitataṃ sughoram; asahyam udvīkṣya yugāntakalpam 06,055.128a athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadroṇaduryodhanabāhlikāś ca 06,055.128c cakrur niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasor lohitarājiyuktām 06,055.128d*0213_01 rarāja cāraktadigantarālaṃ 06,055.128d*0213_02 saśoṇam atyartharathāṅganāmnaḥ 06,055.128d*0213_03 hṛdaḥ prabhinnād iva śoṇitaughair 06,055.128d*0213_04 viliptavantaḥ sakalaṃ viyogāt 06,055.129a avāpya kīrtiṃ ca yaśaś ca loke; vijitya śatrūṃś ca dhanaṃjayo 'pi 06,055.129c yayau narendraiḥ saha sodaraiś ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyām 06,055.129d*0214_01 duryodhanaḥ pravyathitāntarātmā 06,055.129d*0214_02 yayau tadā prekṣya tadājimadhye 06,055.129e tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ 06,055.130a raṇe rathānām ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena 06,055.130c prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; nipātitāḥ kṣudrakamālavāś ca 06,055.130e mahat kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaś cid anyaḥ 06,055.131a śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau 06,055.131c droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan 06,055.131d*0215_01 anye ca yodhāḥ śataśaḥ sametāḥ 06,055.131d*0215_02 kruddhena pārthena raṇasya madhye 06,055.131e svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lokamahārathena 06,055.131f*0216_01 aho prayāty eṣa gajendravṛndaiḥ 06,055.131f*0216_02 saṃveṣṭitaḥ pāṇḍavabāṇabhinnaḥ 06,055.131f*0216_03 duryodhanaś candrasamānaśobhinā 06,055.131f*0216_04 tiryag dhṛtenātapatreṇa mandaḥ 06,055.132a iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ 06,055.132c ulkāsahasraiś ca susaṃpradīptair; vibhrājamānaiś ca tathā pradīpaiḥ 06,055.132e kirīṭivitrāsitasarvayodhā; cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām 06,055.132f*0217_01 bhagnena darpeṇa mahārathānāṃ 06,055.132f*0217_02 vidhvastavaktrāś ca mahārathadvipāḥ 06,056.001 saṃjaya uvāca 06,056.001a vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānām; anīkinīnāṃ pramukhe mahātmā 06,056.001c yayau sapatnān prati jātakopo; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ 06,056.002a taṃ droṇaduryodhanabāhlikāś ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau 06,056.002c jayadrathaś cātibalo balaughair; nṛpās tathānye 'nuyayuḥ samantāt 06,056.003a sa tair mahadbhiś ca mahārathaiś; ca tejasvibhir vīryavadbhiś ca rājan 06,056.003c rarāja rājottama rājamukhyair; vṛtaḥ sa devair iva vajrapāṇiḥ 06,056.004a tasminn anīkapramukhe viṣaktā; dodhūyamānāś ca mahāpatākāḥ 06,056.004c suraktapītāsitapāṇḍurābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ 06,056.005a sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathair vāraṇavājibhiś ca 06,056.005c babhau savidyutstanayitnukalpā; jalāgame dyaur iva jātameghā 06,056.006a tato raṇāyābhimukhī prayātā; praty arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā 06,056.006c senā mahogrā sahasā kurūṇāṃ; vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ 06,056.006d*0218_01 ataḥ paraṃ vyūham acintyarūpaṃ 06,056.006d*0218_02 niveśayām āsa mahādhanuṣmān 06,056.007a taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣam 06,056.007c vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa dūrāt kapirājaketuḥ 06,056.008a sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ 06,056.008c varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatnayūnām 06,056.008d*0219_01 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ 06,056.008d*0219_02 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā 06,056.008d*0219_03 tathā mahātmā saha keśavena 06,056.008d*0219_04 varūthinīnāṃ pramukhe rarāja 06,056.008d*0220_01 yathā mahendro 'suravāhinīnāṃ 06,056.008d*0220_02 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ 06,056.008d*0220_03 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā 06,056.008d*0220_04 tathā mahātmā saha keśavena 06,056.009a sūpaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnām ṛṣabheṇa saṃkhye 06,056.009c kapidhvajaṃ prekṣya viṣedur ājau; sahaiva putrais tava kauraveyāḥ 06,056.010a prakarṣatā guptam udāyudhena; kirīṭinā lokamahārathena 06,056.010c taṃ vyūharājaṃ dadṛśus tvadīyāś; catuścaturvyālasahasrakīrṇam 06,056.011a yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā; vyūhaḥ kṛtaḥ kauravanandanena 06,056.011c tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ; pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ 06,056.011d*0221_01 tathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu 06,056.011d*0221_02 na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaś ca 06,056.012a tato mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedur ājau 06,056.012c śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca; sarveṣv anīkeṣu sasiṃhanādāḥ 06,056.013a tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ 06,056.013c kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādān; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāś ca 06,056.014a tac chaṅkhaśabdāvṛtam antarikṣam; uddhūtabhaumadrutareṇujālam 06,056.014c mahāvitānāvatataprakāśam; ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ 06,056.015a rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ 06,056.015c gajo gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ 06,056.016a āvartamānāny abhivartamānair; bāṇaiḥ kṣatāny adbhutadarśanāni 06,056.016c prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ 06,056.017a suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ 06,056.017c vidāryamāṇāni paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca khaḍgaiś ca nipetur urvyām 06,056.018a gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ; ke cit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ 06,056.018c gajarṣabhāś cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām 06,056.019a gajaughavegoddhatasāditānāṃ; śrutvā niṣedur vasudhāṃ manuṣyāḥ 06,056.019c ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇagātrāvaratāḍitānām 06,056.020a saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte; mahābhaye sādipadātiyūnām 06,056.020c mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum 06,056.021a taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ; sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ 06,056.021c mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavo 'bhyadhāvat 06,056.022a tathaiva śakrapratimānakalpam; indrātmajaṃ droṇamukhābhisasruḥ 06,056.022c kṛpaś ca śalyaś ca viviṃśatiś ca; duryodhanaḥ saumadattiś ca rājan 06,056.023a tato rathānīkamukhād upetya; sarvāstravit kāñcanacitravarmā 06,056.023c javena śūro 'bhisasāra sarvāṃs; tathārjunasyātra suto 'bhimanyuḥ 06,056.024a teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānām; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ 06,056.024c babhau mahāmantrahutārcimālī; sadogataḥ san bhagavān ivāgniḥ 06,056.025a tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām 06,056.025c jagāma saubhadram atītya bhīṣmo; mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ 06,056.026a tataḥ prahasyādbhutadarśanena; gāṇḍīvanirhvādamahāsvanena 06,056.026c vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ; vināśayām āsa kirīṭamālī 06,056.027a tam uttamaṃ sarvadhanurdharāṇām; asaktakarmā kapirājaketuḥ 06,056.027c bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālair vimalaiś ca bhallaiḥ 06,056.027d*0222_01 tathaiva bhīṣmāhatam antarikṣe 06,056.027d*0222_02 mahāstrajālaṃ kapirājaketoḥ 06,056.027d*0222_03 viśīryamāṇaṃ dadṛśus tvadīyā 06,056.027d*0222_04 divākareṇeva tamobhibhūtam 06,056.028a evaṃvidhaṃ kārmukabhīmanādam; adīnavat satpuruṣottamābhyām 06,056.028c dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāś ca; tad dvairathaṃ bhīṣmadhanaṃjayābhyām 06,057.001 saṃjaya uvāca 06,057.001a drauṇir bhūriśravāḥ śalyaś citrasenaś ca māriṣa 06,057.001c putraḥ sāṃyamaneś caiva saubhadraṃ samayodhayan 06,057.002a saṃsaktam atitejobhis tam ekaṃ dadṛśur janāḥ 06,057.002c pañcabhir manujavyāghrair gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā 06,057.003a nābhilakṣyatayā kaś cin na śaurye na parākrame 06,057.003c babhūva sadṛśaḥ kārṣṇer nāstre nāpi ca lāghave 06,057.004a tathā tam ātmajaṃ yuddhe vikramantam ariṃdamam 06,057.004c dṛṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṃhanādam atho 'nadat 06,057.005a pīḍayānaṃ ca tat sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate 06,057.005c dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantāt paryavārayan 06,057.005d*0223_01 dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir ariṃdamaḥ 06,057.006a dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrur adīnavat 06,057.006c pratyudyayau sa saubhadras tejasā ca balena ca 06,057.007a tasya lāghavamārgastham ādityasadṛśaprabham 06,057.007c vyadṛśyata mahac cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ 06,057.008a sa drauṇim iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ 06,057.008c dhvajaṃ sāṃyamaneś cāpi so 'ṣṭābhir apavarjayat 06,057.009a rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattinā 06,057.009c śitenoragasaṃkāśāṃ patriṇā vijahāra tām 06,057.010a śalyasya ca mahāghorān asyataḥ śataśaḥ śarān 06,057.010b*0224_01 dhanuś ciccheda bhallena tīvravegena phālguniḥ 06,057.010c nivāryārjunadāyādo jaghāna samare hayān 06,057.011a bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ 06,057.011c nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalāśrayāt 06,057.012a tatas trigartā rājendra madrāś ca saha kekayaiḥ 06,057.012c pañcatriṃśatisāhasrās tava putreṇa coditāḥ 06,057.013a dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhir yudhi 06,057.013c sahaputraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam 06,057.014a tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau ratharṣabhau 06,057.014c dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir amitrajit 06,057.015a sa vāraṇarathaughānāṃ sahasrair bahubhir vṛtaḥ 06,057.015c vājibhiḥ pattibhiś caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 06,057.015d*0225_01 pārāvatāśvaṃ sa ratham āsthāya paravīrahā 06,057.016a dhanur visphārya saṃkruddhaś codayitvā varūthinīm 06,057.016c yayau tan madrakānīkaṃ kekayāṃś ca paraṃtapaḥ 06,057.017a tena kīrtimatā guptam anīkaṃ dṛḍhadhanvanā 06,057.017c prayuktarathanāgāśvaṃ yotsyamānam aśobhata 06,057.018a so 'rjunaṃ pramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana 06,057.018c tribhiḥ śāradvataṃ bāṇair jatrudeśe samarpayat 06,057.019a tataḥ sa madrakān hatvā daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 06,057.019c hṛṣṭa eko jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ 06,057.020a damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ 06,057.020c jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ 06,057.021a tataḥ sāṃyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam 06,057.021c avidhyat triṃśatā bāṇair daśabhiś cāsya sārathim 06,057.022a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,057.022c bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam 06,057.023a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣipram eva samarpayat 06,057.023c aśvāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau tau pārṣṇisārathī 06,057.024a sa hatāśve rathe tiṣṭhan dadarśa bharatarṣabha 06,057.024c putraḥ sāṃyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ 06,057.025a sa saṃgṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaram āyasam 06,057.025c padātis tūrṇam abhyarchad rathasthaṃ drupadātmajam 06,057.026a taṃ mahaugham ivāyāntaṃ khāt patantam ivoragam 06,057.026c bhrāntāvaraṇanistriṃśaṃ kālotsṛṣṭam ivāntakam 06,057.027a dīpyantam iva śastrārcyā mattavāraṇavikramam 06,057.027c apaśyan pāṇḍavās tatra dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,057.028a tasya pāñcālaputras tu pratīpam abhidhāvataḥ 06,057.028c śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ 06,057.029a bāṇavegam atītasya rathābhyāśam upeyuṣaḥ 06,057.029c tvaran senāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ 06,057.030a tasya rājan sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram 06,057.030c hatasya patato hastād vegena nyapatad bhuvi 06,057.031a taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ 06,057.031c putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ 06,057.032a tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahārathe 06,057.032c hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 06,057.033a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatam ātmajam 06,057.033c abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam 06,057.034a tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau 06,057.034c dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavās tathā 06,057.035a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā 06,057.035c ājaghāna tribhir bāṇais tottrair iva mahādvipam 06,057.036a tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 06,057.036c ājaghānorasi kruddhas tato yuddham avartata 06,058.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,058.001a daivam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya 06,058.001c yat sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate 06,058.002a nityaṃ hi māmakāṃs tāta hatān eva hi śaṃsasi 06,058.002c avyagrāṃś ca prahṛṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān 06,058.002d*0226_01 vibhagnāṃś ca praṇaṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi māmakān 06,058.003a hīnān puruṣakāreṇa māmakān adya saṃjaya 06,058.003c patitān pātyamānāṃś ca hatān eva ca śaṃsasi 06,058.004a yudhyamānān yathāśakti ghaṭamānāñ jayaṃ prati 06,058.004c pāṇḍavā vijayanty eva jīyante caiva māmakāḥ 06,058.005a so 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca 06,058.005c aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca 06,058.006a tam upāyaṃ na paśyāmi jīyeran yena pāṇḍavāḥ 06,058.006c māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyur yena saṃjaya 06,058.007 saṃjaya uvāca 06,058.007a kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam 06,058.007c śṛṇu rājan sthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān 06,058.008a dhṛṣṭadyumnas tu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ 06,058.008c pīḍayām āsa saṃkruddho madrādhipatim āyasaiḥ 06,058.009a tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam 06,058.009c nyavārayata yat tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam 06,058.010a nāntaraṃ dadṛśe kaś cit tayoḥ saṃrabdhayo raṇe 06,058.010c muhūrtam iva tad yuddhaṃ tayoḥ samam ivābhavat 06,058.011a tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 06,058.011c dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca 06,058.012a athainaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 06,058.012c giriṃ jalāgame yadvaj jaladā jaladhāriṇaḥ 06,058.013a abhimanyus tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite 06,058.013c abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati 06,058.014a tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ 06,058.014c ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhais tribhiḥ 06,058.015a tatas tu tāvakā rājan parīpsanto ''rjuniṃ raṇe 06,058.015c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire 06,058.016a duryodhano vikarṇaś ca duḥśāsanaviviṃśatī 06,058.016c durmarṣaṇo duḥsahaś ca citrasenaś ca durmukhaḥ 06,058.017a satyavrataś ca bhadraṃ te purumitraś ca bhārata 06,058.017c ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe 06,058.018a tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,058.018c draupadeyābhimanyuś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,058.018d*0227_01 dhārtarāṣṭrān daśa rathān daśaiva pratyavārayan 06,058.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate 06,058.019c abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,058.019e te vai samīyuḥ saṃgrāme rājan durmantrite tava 06,058.020a tasmin dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe 06,058.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino 'bhavan 06,058.021a śastrāṇy anekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,058.021c anyonyam abhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,058.022a te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ 06,058.022b*0228_01 anyonyam abhinardantaḥ spardhamānāḥ parasparam 06,058.022b*0229_01 anyonyaspardhayā rājañ jñātayaḥ saṃgatā mithaḥ 06,058.022b*0230_01 samāgatā mahārāja jñātayaḥ śastrapāṇayaḥ 06,058.022c mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ 06,058.023a duryodhanas tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe 06,058.023c vivyādha niśitair bāṇaiś caturbhis tvarito bhṛśam 06,058.024a durmarṣaṇaś ca viṃśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ 06,058.024c durmukho navabhir bāṇair duḥsahaś cāpi saptabhiḥ 06,058.024e viviṃśatiḥ pañcabhiś ca tribhir duḥśāsanas tathā 06,058.024f*0231_01 vikarṇo daśabhir bāṇaiḥ purumitraś ca pañcabhiḥ 06,058.024f*0231_02 satyavrataḥ saptabhiś ca pārṣataṃ samare 'hanat 06,058.024f*0232_01 madrādhipas tribhiś caiva vikarṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,058.025a tān pratyavidhyad rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ 06,058.025c ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayan pāṇilāghavam 06,058.026a satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata 06,058.026c abhimanyur avidhyat tau daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 06,058.027a mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau 06,058.027c chādayetāṃ śaravrātais tad adbhutam ivābhavat 06,058.028a tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau 06,058.028c śarair bahubhir ānarchat kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,058.028e chādyamānau tatas tau tu mādrīputrau na celatuḥ 06,058.029a atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ 06,058.029c vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ 06,058.030a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 06,058.030c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrās te prādravan bhayāt 06,058.031a duryodhanas tu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat 06,058.031c anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,058.031d*0233_01 gajānīkena sahitas tena rājā suyodhanaḥ 06,058.031e māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt 06,058.032a āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ 06,058.032c gadāpāṇir avārohad rathāt siṃha ivonnadan 06,058.032d*0234_01 ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk 06,058.032d*0234_02 nirmathyamānāṃ kruddhena pragṛhya mahatīṃ gadām 06,058.033a adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 06,058.033c abhyadhāvad gajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ 06,058.034a sa gajān gadayā nighnan vyacarat samare balī 06,058.034c bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ 06,058.035a tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā 06,058.035b*0235_01 vipradhvastā gajā rājan madaṃ tyaktvā bhayaṃ gatāḥ 06,058.035c vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ 06,058.036a tatas tu draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ 06,058.036c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,058.037a pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān 06,058.037c abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīn yathā 06,058.037d*0236_01 nākulis tu śatānīkaḥ samare śatrupūgahā 06,058.038a kṣuraiḥ kṣuraprair bhallaiś ca pītair añjalikair api 06,058.038c pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām 06,058.039a śirobhiḥ prapatadbhiś ca bāhubhiś ca vibhūṣitaiḥ 06,058.039c aśmavṛṣṭir ivābhāti pāṇibhiś ca sahāṅkuśaiḥ 06,058.040a hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ 06,058.040c adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva 06,058.041a dhṛṣṭadyumnahatān anyān apaśyāma mahāgajān 06,058.041c patitān pātyamānāṃś ca pārṣatena mahātmanā 06,058.042a māgadho 'tha mahīpālo gajam airāvatopamam 06,058.042c preṣayām āsa samare saubhadrasya rathaṃ prati 06,058.043a tam āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamam 06,058.043c jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā 06,058.044a tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ 06,058.044c rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharac chiraḥ 06,058.045a vigāhya tad gajānīkaṃ bhīmaseno 'pi pāṇḍavaḥ 06,058.045c vyacarat samare mṛdnan gajān indro girīn iva 06,058.046a ekaprahārābhihatān bhīmasenena kuñjarān 06,058.046c apaśyāma raṇe tasmin girīn vajrahatān iva 06,058.047a bhagnadantān bhagnakaṭān bhagnasakthāṃś ca vāraṇān 06,058.047c bhagnapṛṣṭhān bhagnakumbhān nihatān parvatopamān 06,058.048a nadataḥ sīdataś cānyān vimukhān samare gajān 06,058.048c vimūtrān bhagnasaṃvignāṃs tathā viśakṛto 'parān 06,058.049a bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūn parvatopamān 06,058.049c apaśyāma hatān nāgān niṣṭanantas tathāpare 06,058.050a vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ 06,058.050c vihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale 06,058.050d*0237_01 mārgeṇa gacchamānasya bhīmasyobhayapārśvataḥ 06,058.050d*0237_02 dṛśyante patitā nāgā vajreṇeva śiloccayāḥ 06,058.051a medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ 06,058.051c vyacarat samare bhīmo daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,058.052a gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ 06,058.052c ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk 06,058.053a nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ 06,058.053c sahasā prādravañ śiṣṭā mṛdnantas tava vāhinīm 06,058.054a taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ 06,058.054c paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudham ivāmarāḥ 06,058.055a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhrad ukṣito gajaśoṇitaiḥ 06,058.055c kṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata 06,058.056a vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata 06,058.056c nṛtyamānam apaśyāma nṛtyantam iva śaṃkaram 06,058.057a yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanisamasvanām 06,058.057c apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām 06,058.058a vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca 06,058.058c pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn 06,058.058d*0238_01 keśamajjāsṛgabhyakto raudraṃ bibhrat tadā vapuḥ 06,058.058d*0238_02 mārutiḥ śūlahastasya purevābhighnataḥ paśūn 06,058.059a yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet 06,058.059c tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat 06,058.060a gadayā vadhyamānās te mārgaṇaiś ca samantataḥ 06,058.060c svāny anīkāni mṛdnantaḥ prādravan kuñjarās tava 06,058.061a mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān 06,058.061c atiṣṭhat tumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt 06,059.001 saṃjaya uvāca 06,059.001a tasmin hate gajānīke putro duryodhanas tava 06,059.001c bhīmasenaṃ ghnatety evaṃ sarvasainyāny acodayat 06,059.002a tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt 06,059.002c abhyadravan bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavān ravān 06,059.003a taṃ balaugham aparyantaṃ devair api durutsaham 06,059.003c āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudram iva parvaṇi 06,059.004a rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam 06,059.004c athānantam apāraṃ ca narendrastimitahradam 06,059.005a taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam 06,059.005c senāsāgaram akṣobhyaṃ veleva samavārayat 06,059.006a tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam 06,059.006c bhīmasenasya samare rājan karmātimānuṣam 06,059.007a udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām 06,059.007c asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat 06,059.008a sa saṃvārya balaughāṃs tān gadayā rathināṃ varaḥ 06,059.008c atiṣṭhat tumule bhīmo girir merur ivācalaḥ 06,059.009a tasmin sutumule ghore kāle paramadāruṇe 06,059.009c bhrātaraś caiva putrāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,059.010a draupadeyābhimanyuś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,059.010c na prājahan bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam 06,059.011a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 06,059.011c avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,059.011e pothayan rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ 06,059.012a vyacarat samare bhīmo yugānte pāvako yathā 06,059.012c vinighnan samare sarvān yugānte kālavad vibhuḥ 06,059.013a ūruvegena saṃkarṣan rathajālāni pāṇḍavaḥ 06,059.013c pramardayan gajān sarvān naḍvalānīva kuñjaraḥ 06,059.014a mṛdnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ 06,059.014c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ 06,059.014d*0239_01 gadayā vyadhamat sarvān vāto vṛkṣān ivaujasā 06,059.014d*0239_02 bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale 06,059.014d*0239_03 sā vai majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca 06,059.014d*0239_04 adṛśyata mahāraudrā gadā nāgāśvaghātinī 06,059.015a tatra tatra hataiś cāpi manuṣyagajavājibhiḥ 06,059.015c raṇāṅgaṇaṃ tad abhavan mṛtyor āghātasaṃnibham 06,059.016a pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn 06,059.016c yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām 06,059.016e dadṛśur bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām 06,059.017a āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ 06,059.017b*0240_01 gadāmārutavego 'bhūd viṣphūrjitam ivāśaneḥ 06,059.017c babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye 06,059.018a taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ 06,059.018c dṛṣṭvā mṛtyum ivāyāntaṃ sarve vimanaso 'bhavan 06,059.019a yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ 06,059.019c tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata 06,059.020a pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam 06,059.020c grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam 06,059.021a taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam 06,059.021c dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt 06,059.022a mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 06,059.022c chādayañ śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 06,059.023a tam āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanam ivāntakam 06,059.023c bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ 06,059.024a tasmin kṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīro 'bhyapatat pitāmaham 06,059.024c nighnann amitrān dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃs tava putrasya senām 06,059.025a taṃ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ; śarān dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena 06,059.025c nāśaknuvan vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ 06,059.026a avidhyad enaṃ niśitaiḥ śarāgrair; alambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ 06,059.026c taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro; naptā śiner abhyapatad rathena 06,059.027a anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānam 06,059.027c prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃś ca; punaḥ punaś ca praṇadantam ājau 06,059.027d*0241_01 yodhās tvadīyāḥ śaravarṣair avarṣan 06,059.027d*0241_02 meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ 06,059.028a nāśaknuvan vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyaṃdine sūryam ivātapantam 06,059.028c na tatra kaś cinn aviṣaṇṇa āsīd; ṛte rājan somadattasya putrāt 06,059.029a sa hy ādadāno dhanur ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ 06,059.029b*0242_01 tato bhūriśravā rājan somadattasya putrakam 06,059.029c dṛṣṭvā rathān svān vyapanīyamānān; pratyudyayau sātyakiṃ yoddhum icchan 06,060.001 saṃjaya uvāca 06,060.001a tato bhūriśravā rājan sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,060.001c avidhyad bhṛśasaṃkruddhas tottrair iva mahādvipam 06,060.002a kauravaṃ sātyakiś caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,060.002c avākirad ameyātmā sarvalokasya paśyataḥ 06,060.003a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,060.003c saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāt paryavārayat 06,060.004a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe 06,060.004c parivārya sthitāḥ saṃkhye samantāt sumahaujasaḥ 06,060.005a bhīmasenas tu saṃkruddho gadām udyamya bhārata 06,060.005c duryodhanamukhān sarvān putrāṃs te paryavārayat 06,060.005d*0243_01 tathaiva ca sutās tubhyaṃ bhīmasenaṃ mahāratham 06,060.005d*0243_02 duryodhanamukhāḥ sarve samantāt paryavārayan 06,060.006a rathair anekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ 06,060.006c nandakas tava putras tu bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.006e vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,060.007a duryodhanas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.007c ājaghānorasi kruddho mārgaṇair niśitais tribhiḥ 06,060.008a tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ 06,060.008c āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedam abravīt 06,060.009a ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 06,060.009c mām eva bhṛśasaṃkruddhā hantum abhyudyatā yudhi 06,060.009d*0244_01 manorathadrumo 'smākaṃ cintito bahuvārṣikaḥ 06,060.009d*0244_02 saphalaḥ sūta adyeha yo 'haṃ paśyāmi sodarān 06,060.009d*0244_03 yatrāśoka samutkṣiptā reṇavo rathanemibhiḥ 06,060.009d*0244_04 na prayāsya[?ntya]ntarikṣaṃ hi śaravṛndair digantare 06,060.009d*0244_05 tatra tiṣṭhati saṃnaddhaḥ svayaṃ rājā suyodhanaḥ 06,060.009d*0244_06 bhrātaraś cāsya saṃnaddhāḥ kulaputrā madotkaṭāḥ 06,060.010a etān adya haniṣyāmi paśyatas te na saṃśayaḥ 06,060.010c tasmān mamāśvān saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe 06,060.011a evam uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 06,060.011c vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,060.011e nandakaṃ ca tribhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 06,060.012a taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam 06,060.012c tribhir anyaiḥ suniśitair viśokaṃ pratyavidhyata 06,060.013a bhīmasya ca raṇe rājan dhanuś ciccheda bhāsvaram 06,060.013c muṣṭideśe śarais tīkṣṇais tribhī rājā hasann iva 06,060.013d*0245_01 ākarṇapūrṇaiḥ putras te prahasann iva bhārata 06,060.014a bhīmas tu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā 06,060.014c pīḍitaṃ viśikhais tīkṣṇais tava putreṇa dhanvinā 06,060.015a amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanur divyaṃ parāmṛśat 06,060.015c putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha 06,060.016a samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam 06,060.016c tena ciccheda nṛpater bhīmaḥ kārmukam uttamam 06,060.017a so 'pavidhya dhanuś chinnaṃ krodhena prajvalann iva 06,060.017c anyat kārmukam ādatta satvaraṃ vegavattaram 06,060.018a saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham 06,060.018c tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare 06,060.019a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat 06,060.019c sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchām abhijagāma ha 06,060.020a taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmam abhimanyupurogamāḥ 06,060.020c nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,060.021a tatas tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām 06,060.021c pātayām āsur avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani 06,060.022a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,060.022c duryodhanaṃ tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,060.023a śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarair vivyādha pāṇḍavaḥ 06,060.023c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ sa viddho vyapayād raṇāt 06,060.024a pratyudyayus tato bhīmaṃ tava putrāś caturdaśa 06,060.024c senāpatiḥ suṣeṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 06,060.025a ugro bhīmaratho bhīmo bhīmabāhur alolupaḥ 06,060.025c durmukho duṣpradharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 06,060.026a visṛjanto bahūn bāṇān krodhasaṃraktalocanāḥ 06,060.026c bhīmasenam abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam 06,060.027a putrāṃs tu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ 06,060.027c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ paśumadhye vṛko yathā 06,060.027d*0246_01 abhipatya mahābāhur garutmān iva vegitaḥ 06,060.027e senāpateḥ kṣurapreṇa śiraś ciccheda pāṇḍavaḥ 06,060.027f*0247_01 saṃprahṛṣya ca hṛṣṭātmā tribhir bāṇair mahābhujaḥ 06,060.028a jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so 'nayad yamasādanam 06,060.028c suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayām āsa mṛtyave 06,060.028d*0248_01 vicitraṃ ca tathā hatvā preṣayām āsa mṛtyave 06,060.029a ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraś candropamaṃ bhuvi 06,060.029c pātayām āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 06,060.030a bhīmabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim 06,060.030c nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa 06,060.031a bhīmaṃ bhīmarathaṃ cobhau bhīmaseno hasann iva 06,060.031c bhrātarau rabhasau rājann anayad yamasādanam 06,060.032a tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe 06,060.032c miṣatāṃ sarvasainyānām anayad yamasādanam 06,060.033a putrās tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaparākramam 06,060.033c śeṣā ye 'nye 'bhavaṃs tatra te bhīmasya bhayārditāḥ 06,060.033e vipradrutā diśo rājan vadhyamānā mahātmanā 06,060.034a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ sarvān eva mahārathān 06,060.034c eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrān mahārathān 06,060.035a yathāprāgryān yathājyeṣṭhān yathāśūrāṃś ca saṃgatān 06,060.035c nipātayaty ugradhanvā taṃ pramathnīta pārthivāḥ 06,060.036a evam uktās tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ 06,060.036c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.037a bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate 06,060.037c apatat sahasā tatra yatra bhīmo vyavasthitaḥ 06,060.038a āpatann eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ 06,060.038c adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram 06,060.039a abhimanyumukhās tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ 06,060.039c bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye svabāhubalam āśritāḥ 06,060.040a ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 06,060.040c gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidus te samantataḥ 06,060.041a sa śastravṛṣṭyābhihataḥ prādravad dviguṇaṃ padam 06,060.041c prāgjyotiṣagajo rājan nānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ 06,060.042a saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo 'bhavad raṇe 06,060.042c gabhastibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 06,060.043a sa codito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ 06,060.043c abhyadhāvata tān sarvān kālotsṛṣṭa ivāntakaḥ 06,060.043e dviguṇaṃ javam āsthāya kampayaṃś caraṇair mahīm 06,060.044a tasya tat sumahad rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ 06,060.044c asahyaṃ manyamānās te nātipramanaso 'bhavan 06,060.045a tatas tu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare 06,060.045c ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā 06,060.046a so 'tividdho maheṣvāsas tena rājñā mahārathaḥ 06,060.046c mūrchayābhiparītāṅgo dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 06,060.047a tāṃs tu bhītān samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitam 06,060.047c nanāda balavan nādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān 06,060.047d*0249_01 bhīmo 'pi labdhasaṃjñas tu adravat sa tato raṇe 06,060.048a tato ghaṭotkaco rājan prekṣya bhīmaṃ tathāgatam 06,060.048c saṃkruddho rākṣaso ghoras tatraivāntaradhīyata 06,060.049a sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm 06,060.049c adṛśyata nimeṣārdhād ghorarūpaṃ samāśritaḥ 06,060.050a airāvataṃ samāruhya svayaṃ māyāmayaṃ kṛtam 06,060.050b*0250_01 kailāsagirisaṃkāśaṃ vajrapāṇir ivābhyayāt 06,060.050c tasya cānye 'pi diṅnāgā babhūvur anuyāyinaḥ 06,060.051a añjano vāmanaś caiva mahāpadmaś ca suprabhaḥ 06,060.051c traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ 06,060.051d*0251_01 madhye trigartā(sic)n rākṣasyo labhante prasravanti ca 06,060.051d*0251_02 kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpakāḥ 06,060.051d*0251_03 praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt pitaraṃ tadā 06,060.051d*0251_04 mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ 06,060.051d*0251_05 ghaṭotkacasyoktapūrvaṃ mātā taṃ pratyabhāṣata 06,060.051d*0251_06 abravīt tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha 06,060.051d*0251_07 sa hi sṛṣṭo maghavatā karṇahetor mahātmanā 06,060.051d*0251_08 karṇasyāprativīryasya pratiyoddhā mahārathaḥ 06,060.052a mahākāyās tridhā rājan prasravanto madaṃ bahu 06,060.052c tejovīryabalopetā mahābalaparākramāḥ 06,060.052d*0252_01 preṣitāś ca mahārāja rākṣasaiś ca caturdiśam 06,060.053a ghaṭotkacas tu svaṃ nāgaṃ codayām āsa taṃ tataḥ 06,060.053c sagajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ 06,060.054a te cānye coditā nāgā rākṣasais tair mahābalaiḥ 06,060.054c paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam 06,060.054e bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇais te 'bhyapīḍayan 06,060.055a saṃpīḍyamānas tair nāgair vedanārtaḥ śarāturaḥ 06,060.055c so 'nadat sumahānādam indrāśanisamasvanam 06,060.055d*0253_01 nyavartata mahāghoṣo bhīmasenaśarārditaḥ 06,060.055d*0253_02 mṛditvā sarvasainyāni tava putrasya bhārata 06,060.056a tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmanisvanam 06,060.056c śrutvā bhīṣmo 'bravīd droṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam 06,060.057a eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā 06,060.057c bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate 06,060.058a rākṣasaś ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikopanaḥ 06,060.058c tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāv ubhau 06,060.059a śrūyate hy eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ 06,060.059c hastinaś caiva sumahān bhītasya ruvato dhvaniḥ 06,060.060a tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum 06,060.060c arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇān vimokṣyate 06,060.061a te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe 06,060.061c mahān hi vartate raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,060.062a bhaktaś ca kulaputraś ca śūraś ca pṛtanāpatiḥ 06,060.062c yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartum asmābhir acyutāḥ 06,060.063a bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā bhāradvājapurogamāḥ 06,060.063c sahitāḥ sarvarājāno bhagadattaparīpsayā 06,060.063e uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra so 'bhavat 06,060.064a tān prayātān samālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ 06,060.064c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ parān 06,060.065a tāny anīkāny athālokya rākṣasendraḥ pratāpavān 06,060.065c nanāda sumahānādaṃ visphoṭam aśaner iva 06,060.066a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃś ca yudhyataḥ 06,060.066c bhīṣmaḥ śāṃtanavo bhūyo bhāradvājam abhāṣata 06,060.067a na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā 06,060.067c balavīryasamāviṣṭaḥ sasahāyaś ca sāṃpratam 06,060.068a naiṣa śakyo yudhā jetum api vajrabhṛtā svayam 06,060.068c labdhalakṣyaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ 06,060.068e pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiś ca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ 06,060.068f*0254_01 idānīṃ yudhi nirjetuṃ na śakyo 'sau sa rākṣasaḥ 06,060.068f*0254_02 astam abhyeti savitā rātrau yoddhuṃ na śakyate 06,060.069a tan na me rocate yuddhaṃ pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 06,060.069c ghuṣyatām avahāro 'dya śvo yotsyāmaḥ paraiḥ saha 06,060.070a pitāmahavacaḥ śrutvā tathā cakruḥ sma kauravāḥ 06,060.070c upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkacabhayārditāḥ 06,060.071a kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ 06,060.071c siṃhanādam akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha 06,060.072a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha 06,060.072c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam 06,060.073a kauravās tu tato rājan prayayuḥ śibiraṃ svakam 06,060.073c vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ 06,060.074a śaravikṣatagātrāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ 06,060.074c yuddhe sumanaso bhūtvā śibirāyaiva jagmire 06,060.075a puraskṛtya mahārāja bhīmasenaghaṭotkacau 06,060.075c pūjayantas tadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ 06,060.076a nadanto vividhān nādāṃs tūryasvanavimiśritān 06,060.076c siṃhanādāṃś ca kurvāṇā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 06,060.077a vinadanto mahātmānaḥ kampayantaś ca medinīm 06,060.077c ghaṭṭayantaś ca marmāṇi tava putrasya māriṣa 06,060.077d*0255_01 kampayantaś ca putrāṇāṃ tava cetāṃsi bhūmipa 06,060.077d*0255_02 putrāś ca tava rājendra tathaiva śaravikṣatāḥ 06,060.077e prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ 06,060.078a duryodhanas tu nṛpatir dīno bhrātṛvadhena ca 06,060.078c muhūrtaṃ cintayām āsa bāṣpaśokasamākulaḥ 06,060.079a tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi 06,060.079c pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ 06,061.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,061.001a bhayaṃ me sumahaj jātaṃ vismayaś caiva saṃjaya 06,061.001c śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram 06,061.002a putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ 06,061.002c cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tv iti 06,061.003a dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama 06,061.003c yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya 06,061.004a yatra bhīṣmamukhāñ śūrān astrajñān yodhasattamān 06,061.004c pāṇḍavānām anīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ 06,061.005a kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ 06,061.005c kena dattavarās tāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te 06,061.005e yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva 06,061.006a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ 06,061.006c mayy eva daṇḍaḥ patati daivāt paramadāruṇaḥ 06,061.007a yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāś ca me sutāḥ 06,061.007c etan me sarvam ācakṣva yathātattvena saṃjaya 06,061.008a na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana 06,061.008c samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ prataran naraḥ 06,061.009a putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam 06,061.009c ghātayiṣyati me putrān sarvān bhīmo na saṃśayaḥ 06,061.010a na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣet sutān raṇe 06,061.010c dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya 06,061.011a tasmān me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ 06,061.011c pṛcchato 'dya yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi 06,061.012a duryodhano 'pi yac cakre dṛṣṭvā svān vimukhān raṇe 06,061.012c bhīṣmadroṇau kṛpaś caiva saubaleyo jayadrathaḥ 06,061.012e drauṇir vāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ 06,061.013a niścayo vāpi kas teṣāṃ tadā hy āsīn mahātmanām 06,061.013c vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya 06,061.013d*0256_01 yad vṛttaṃ tatra saṃgrāme tad bhavān vaktum arhati 06,061.014 saṃjaya uvāca 06,061.014a śṛṇu rājann avahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya 06,061.014c naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cin naiva māyāṃ tathāvidhām 06,061.014e na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cid rājan kurvanti pāṇḍavāḥ 06,061.015a yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaś ca saṃyuge 06,061.015c dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata 06,061.015e ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ 06,061.016a na te yuddhān nivartante dharmopetā mahābalāḥ 06,061.016c śriyā paramayā yuktā yato dharmas tato jayaḥ 06,061.016e tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāś ca pārthiva 06,061.017a tava putrā durātmānaḥ pāpeṣv abhiratāḥ sadā 06,061.017c niṣṭhurā hīnakarmāṇas tena hīyanti saṃyuge 06,061.018a subahūni nṛśaṃsāni putrais tava janeśvara 06,061.018c nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcair iva yathā naraiḥ 06,061.019a sarvaṃ ca tad anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam 06,061.019c sāpahnavāḥ sadaivāsan pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,061.019e na cainān bahu manyante putrās tava viśāṃ pate 06,061.020a tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ 06,061.020c saṃprāptaṃ sumahad ghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibham 06,061.020e sa tad bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ 06,061.021a nāvabudhyasi yad rājan vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ 06,061.021c vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 06,061.022a tathā mayā cāpy asakṛd vāryamāṇo na gṛhṇasi 06,061.022c vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyam ivauṣadham 06,061.022e putrāṇāṃ matam āsthāya jitān manyasi pāṇḍavān 06,061.023a śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,061.023c kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati 06,061.023e tat te 'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutam ariṃdama 06,061.024a duryodhanena saṃpṛṣṭa etam arthaṃ pitāmahaḥ 06,061.024c dṛṣṭvā bhrātṝn raṇe sarvān nirjitān sumahārathān 06,061.025a śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ 06,061.025c pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha 06,061.025e yad abravīt sutas te 'sau tan me śṛṇu janeśvara 06,061.026 duryodhana uvāca 06,061.026a tvaṃ ca droṇaś ca śalyaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca 06,061.026c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,061.027a bhūriśravā vikarṇaś ca bhagadattaś ca vīryavān 06,061.027c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,061.028a trayāṇām api lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 06,061.028c pāṇḍavānāṃ samastāś ca na tiṣṭhanti parākrame 06,061.029a tatra me saṃśayo jātas tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,061.029c yaṃ samāśritya kaunteyā jayanty asmān pade pade 06,061.030 bhīṣma uvāca 06,061.030a śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava 06,061.030c bahuśaś ca mamokto 'si na ca me tattvayā kṛtam 06,061.031a kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattama 06,061.031c etat kṣamam ahaṃ manye pṛthivyās tava cābhibho 06,061.032a bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājan bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī 06,061.032c durhṛdas tāpayan sarvān nandayaṃś cāpi bāndhavān 06,061.033a na ca me krośatas tāta śrutavān asi vai purā 06,061.033c tad idaṃ samanuprāptaṃ yat pāṇḍūn avamanyase 06,061.034a yaś ca hetur avadhyatve teṣām akliṣṭakarmaṇām 06,061.034c taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho 06,061.035a nāsti lokeṣu tad bhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati 06,061.035c yo jayet pāṇḍavān saṃkhye pālitāñ śārṅgadhanvanā 06,061.036a yat tu me kathitaṃ tāta munibhir bhāvitātmabhiḥ 06,061.036c purāṇagītaṃ dharmajña tac chṛṇuṣva yathātatham 06,061.037a purā kila surāḥ sarve ṛṣayaś ca samāgatāḥ 06,061.037c pitāmaham upāseduḥ parvate gandhamādane 06,061.038a madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatir apaśyata 06,061.038c vimānaṃ jājvalad bhāsā sthitaṃ pravaram ambare 06,061.039a dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato 'ñjalim 06,061.039c namaścakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram 06,061.040a ṛṣayas tv atha devāś ca dṛṣṭvā brahmāṇam utthitam 06,061.040c sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahad adbhutam 06,061.041a yathāvac ca tam abhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ 06,061.041c jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit 06,061.042a viśvāvasur viśvamūrtir viśveśo; viṣvakseno viśvakarmā vaśī ca 06,061.042c viśveśvaro vāsudevo 'si tasmād; yogātmānaṃ daivataṃ tvām upaimi 06,061.042d*0257_01 viśvāvāso viśvamūrtir viṣvakseno janārdanaḥ 06,061.042d*0257_02 viśvakartā viśvapatir devadeva jagatpate 06,061.042d*0257_03 yogeśvara namaste 'stu saṃsārārṇavatāraṇa 06,061.043a jaya viśva mahādeva jaya lokahite rata 06,061.043c jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara 06,061.044a padmagarbha viśālākṣa jaya lokeśvareśvara 06,061.044c bhūtabhavyabhavan nātha jaya saumyātmajātmaja 06,061.045a asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa 06,061.045c nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara 06,061.046a sarvaguhyaguṇopeta viśvamūrte nirāmaya 06,061.046c viśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara 06,061.047a mahoraga varāhādya harikeśa vibho jaya 06,061.047c harivāsa viśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya 06,061.048a vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sendriya 06,061.048c asaṃkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada 06,061.049a ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana 06,061.049c kṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayājaya 06,061.050a guhyātman sarvabhūtātman sphuṭasaṃbhūtasaṃbhava 06,061.050c bhūtārthatattva lokeśa jaya bhūtavibhāvana 06,061.051a ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepatatpara 06,061.051c udbhāvana manodbhāva jaya brahmajanapriya 06,061.052a nisargasargābhirata kāmeśa parameśvara 06,061.052c amṛtodbhava sadbhāva yugāgne vijayaprada 06,061.053a prajāpatipate deva padmanābha mahābala 06,061.053c ātmabhūta mahābhūta karmātmañ jaya karmada 06,061.054a pādau tava dharā devī diśo bāhur divaṃ śiraḥ 06,061.054c mūrtis te 'haṃ surāḥ kāyaś candrādityau ca cakṣuṣī 06,061.055a balaṃ tapaś ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabho 06,061.055c tejo 'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpas te svedasaṃbhavāḥ 06,061.056a aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatī 06,061.056c vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagad āśritam 06,061.057a na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramam 06,061.057c na balaṃ yogayogīśa jānīmas te na saṃbhavam 06,061.058a tvadbhaktiniratā deva niyamais tvā samāhitāḥ 06,061.058c arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram 06,061.059a ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 06,061.059c piśācā mānuṣāś caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ 06,061.060a evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam 06,061.060c padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana 06,061.061a tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jaganmukham 06,061.061c tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā 06,061.062a pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādāt sadābhavat 06,061.062c tasmād bhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ 06,061.063a dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca 06,061.063c jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho 06,061.064a yad etat paramaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibho 06,061.064c vāsudeva tad etat te mayodgītaṃ yathātatham 06,061.065a sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayam ātmānam ātmanā 06,061.065c kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam 06,061.066a pradyumnāc cāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidur viṣṇum avyayam 06,061.066c aniruddho 'sṛjan māṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam 06,061.067a vāsudevamayaḥ so 'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ 06,061.067b*0258_01 vāsudeveti taṃ vidyād yenāhaṃ nirmitaḥ prabho 06,061.067b*0258_02 tasmād yācāmi lokeśa caturātmānam ātmanā 06,061.067c vibhajya bhāgaśo ''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho 06,061.068a tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai 06,061.068c dharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ 06,061.069a tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāś cāmitavikrama 06,061.069c tais taiś ca nāmabhir bhaktā gāyanti paramātmakam 06,061.069d*0259_01 sarvabhūteśvaraṃ devaṃ yogaṃ yogeśvaraṃ prabhum 06,061.070a sthitāś ca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho 06,061.070c anādimadhyāntam apārayogaṃ; lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ 06,062.001 bhīṣma uvāca 06,062.001a tataḥ sa bhagavān devo lokānāṃ parameśvaraḥ 06,062.001c brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā 06,062.002a viditaṃ tāta yogān me sarvam etat tavepsitam 06,062.002c tathā tad bhavitety uktvā tatraivāntaradhīyata 06,062.003a tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 06,062.003c kautūhalaparāḥ sarve pitāmaham athābruvan 06,062.004a ko nv ayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayād vibho 06,062.004c vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotum icchāma taṃ vayam 06,062.005a evam uktas tu bhagavān pratyuvāca pitāmahaḥ 06,062.005c devabrahmarṣigandharvān sarvān madhurayā girā 06,062.006a yat tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yat param 06,062.006c bhūtātmā yaḥ prabhuś caiva brahma yac ca paraṃ padam 06,062.007a tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ 06,062.007c jagato 'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ 06,062.008a mānuṣaṃ lokam ātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ 06,062.008c asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale 06,062.008c*0260_01 **** **** vāsudeva iti śrutaḥ 06,062.008c*0260_02 vāsudevagṛhe sākṣāt **** **** 06,062.009a saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ 06,062.009c ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ 06,062.010a teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavān nareṇa sahito vaśī 06,062.010c mānuṣīṃ yonim āsthāya cariṣyati mahītale 06,062.011a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau 06,062.011c sahitau mānuṣe loke saṃbhūtāv amitadyutī 06,062.012a ajeyau samare yattau sahitāv amarair api 06,062.012c mūḍhās tv etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī 06,062.012d*0261_01 jagataś cāgrajau vidmas tato devau surarṣabhāḥ 06,062.013a tasyāham ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ 06,062.013c vāsudevo 'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ 06,062.014a tathā manuṣyo 'yam iti kadā cit surasattamāḥ 06,062.014c nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 06,062.014d*0262_01 etat puruṣasaṃjñaṃ vai purāṇaṃ rūpam uttamam 06,062.015a etat paramakaṃ guhyam etat paramakaṃ padam 06,062.015c etat paramakaṃ brahma etat paramakaṃ yaśaḥ 06,062.016a etad akṣaram avyaktam etat tac chāśvataṃ mahat 06,062.016c etat puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca 06,062.017a etat paramakaṃ teja etat paramakaṃ sukham 06,062.017c etat paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā 06,062.018a tasmāt sarvaiḥ suraiḥ sendrair lokaiś cāmitavikramaḥ 06,062.018c nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo 'yam iti prabhuḥ 06,062.019a yaś ca mānuṣamātro 'yam iti brūyāt sumandadhīḥ 06,062.019c hṛṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam 06,062.020a yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum 06,062.020c avamanyed vāsudevaṃ tam āhus tāmasaṃ janāḥ 06,062.021a devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam 06,062.021c padmanābhaṃ na jānāti tam āhus tāmasaṃ janāḥ 06,062.022a kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇām abhayaṃkaram 06,062.022c avajānan mahātmānaṃ ghore tamasi majjati 06,062.023a evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānām īśvareśvaraḥ 06,062.023c vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ 06,062.024a evam uktvā sa bhagavān sarvān devagaṇān purā 06,062.024c visṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam 06,062.025a tato devāḥ sagandharvā munayo 'psaraso 'pi ca 06,062.025c kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ 06,062.026a etac chrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 06,062.026c vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam 06,062.027a jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ 06,062.027c vyāsanāradayoś cāpi śrutaṃ śrutaviśārada 06,062.028a etam arthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhum avyayam 06,062.028c vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānām īśvareśvaram 06,062.029a yasyāsāv ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā 06,062.029c kathaṃ na vāsudevo 'yam arcyaś cejyaś ca mānavaiḥ 06,062.030a vārito 'si purā tāta munibhir vedapāragaiḥ 06,062.030c mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā 06,062.030e mā pāṇḍavaiḥ sārdham iti tac ca mohān na budhyase 06,062.031a manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ 06,062.031c yasmād dviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,062.031e naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyād dhi mānavaḥ 06,062.032a tasmād bravīmi te rājann eṣa vai śāśvato 'vyayaḥ 06,062.032c sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ 06,062.033a lokān dhārayate yas trīṃś carācaraguruḥ prabhuḥ 06,062.033c yoddhā jayaś ca jetā ca sarvaprakṛtir īśvaraḥ 06,062.034a rājan sattvamayo hy eṣa tamorāgavivarjitaḥ 06,062.034c yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ 06,062.035a tasya māhātmyayogena yogenātmana eva ca 06,062.035c dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañ jayaś caiṣāṃ bhaviṣyati 06,062.036a śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ 06,062.036c balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaś caiva rakṣati 06,062.037a sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ 06,062.037c vāsudeva iti jñeyo yan māṃ pṛcchasi bhārata 06,062.038a brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca kṛtalakṣaṇaiḥ 06,062.038c sevyate 'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ 06,062.039a dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca 06,062.039c sātvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ 06,062.040a sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīś ca 06,062.040c yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ 06,063.001 duryodhana uvāca 06,063.001a vāsudevo mahad bhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate 06,063.001c tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātum icche pitāmaha 06,063.002 bhīṣma uvāca 06,063.002a vāsudevo mahad bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ 06,063.002c na paraṃ puṇḍarīkākṣād dṛśyate bharatarṣabha 06,063.002d*0263_01 śrutaṃ me tāta rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ 06,063.002d*0263_02 nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 06,063.002d*0263_03 asito devalaś cāpi vālakhilyās tapodhanāḥ 06,063.002e mārkaṇḍeyaś ca govindaṃ kathayaty adbhutaṃ mahat 06,063.003a sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ 06,063.003c āpo vāyuś ca tejaś ca trayam etad akalpayat 06,063.004a sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 06,063.004c apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ 06,063.004e sarvatoyamayo devo yogāt suṣvāpa tatra ha 06,063.005a mukhataḥ so 'gnim asṛjat prāṇād vāyum athāpi ca 06,063.005c sarasvatīṃ ca vedāṃś ca manasaḥ sasṛje 'cyutaḥ 06,063.006a eṣa lokān sasarjādau devāṃś carṣigaṇaiḥ saha 06,063.006c nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavo 'vyayaḥ 06,063.007a eṣa dharmaś ca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ 06,063.007c eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ svayaṃprabhuḥ 06,063.008a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca pūrvam etad akalpayat 06,063.008c ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ 06,063.009a ṛṣīṃś caiva hi govindas tapaś caivānu kalpayat 06,063.009c sraṣṭāraṃ jagataś cāpi mahātmā prabhur avyayaḥ 06,063.010a agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam akalpayat 06,063.010b*0264_01 tasmān nārāyaṇo jajñe devadevaḥ sanātanaḥ 06,063.010b*0264_02 nābhau padmaṃ babhūvāsya sarvalokasya saṃbhavaḥ 06,063.010b*0264_03 tasmāt pitāmaho jātas tasmāj jātās tv imāḥ prajāḥ 06,063.010c śeṣaṃ cākalpayad devam anantam iti yaṃ viduḥ 06,063.011a yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ saparvatām 06,063.011c dhyānayogena viprāś ca taṃ vadanti mahaujasam 06,063.012a karṇasrotodbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram 06,063.012c tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam 06,063.012d*0265_01 harantaṃ brahmaṇo vedāñ jaghāna brahmaṇaḥ pitā 06,063.012e brahmaṇo 'pacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 06,063.013a tasya tāta vadhād eva devadānavamānavāḥ 06,063.013c madhusūdanam ity āhur ṛṣayaś ca janārdanam 06,063.013e varāhaś caiva siṃhaś ca trivikramagatiḥ prabhuḥ 06,063.014a eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ prāṇināṃ hariḥ 06,063.014c paraṃ hi puṇḍarīkākṣān na bhūtaṃ na bhaviṣyati 06,063.015a mukhato 'sṛjad brāhmaṇān bāhubhyāṃ kṣatriyāṃs tathā 06,063.015c vaiśyāṃś cāpy ūruto rājañ śūdrān padbhyāṃ tathaiva ca 06,063.015e tapasā niyato devo nidhānaṃ sarvadehinām 06,063.016a brahmabhūtam amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca 06,063.016c yogabhūtaṃ paricaran keśavaṃ mahad āpnuyāt 06,063.017a keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ 06,063.017c evam āhur hṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa 06,063.018a evam enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum 06,063.018c kṛṣṇo yasya prasīdeta lokās tenākṣayā jitāḥ 06,063.019a yaś caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet 06,063.019c sadā naraḥ paṭhaṃś cedaṃ svastimān sa sukhī bhavet 06,063.020a ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ 06,063.020c bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ 06,063.021a etad yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata 06,063.021c sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagadīśvaram 06,063.021e prapannaḥ śaraṇaṃ rājan yogānām īśvaraṃ prabhum 06,064.001 bhīṣma uvāca 06,064.001a śṛṇu cedaṃ mahārāja brahmabhūtastavaṃ mama 06,064.001c brahmarṣibhiś ca devaiś ca yaḥ purā kathito bhuvi 06,064.002a sādhyānām api devānāṃ devadeveśvaraḥ prabhuḥ 06,064.002c lokabhāvanabhāvajña iti tvāṃ nārado 'bravīt 06,064.002e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyo 'bhyuvāca ha 06,064.003a yajñānāṃ caiva yajñaṃ tvāṃ tapaś ca tapasām api 06,064.003c devānām api devaṃ ca tvām āha bhagavān bhṛguḥ 06,064.003e purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇo bhūtapateti vai 06,064.004a vāsudevo vasūnāṃ tvaṃ śakraṃ sthāpayitā tathā 06,064.004c devadevo 'si devānām iti dvaipāyano 'bravīt 06,064.005a pūrve prajānisargeṣu dakṣam āhuḥ prajāpatim 06,064.005c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām aṅgirās tvāṃ tato 'bravīt 06,064.006a avyaktaṃ te śarīrotthaṃ vyaktaṃ te manasi sthitam 06,064.006c devā vāksaṃbhavāś ceti devalas tv asito 'bravīt 06,064.007a śirasā te divaṃ vyāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā 06,064.007c jaṭharaṃ te trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 06,064.008a evaṃ tvām abhijānanti tapasā bhāvitā narāḥ 06,064.008c ātmadarśanatṛptānām ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ 06,064.009a rājarṣīṇām udārāṇām āhaveṣv anivartinām 06,064.009c sarvadharmapradhānānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana 06,064.009d*0266_01 iti nityaṃ yogavidbhir bhagavān puruṣottamaḥ 06,064.009d*0266_02 sanatkumārapramukhaiḥ stūyate 'bhyarcyate hariḥ 06,064.009d*0267_01 etad dvaipāyanaḥ prāha stutvā vai puruṣottamam 06,064.010a eṣa te vistaras tāta saṃkṣepaś ca prakīrtitaḥ 06,064.010c keśavasya yathātattvaṃ suprīto bhava keśave 06,064.010d*0268_01 purāṇapuruṣasyeha yadarthaṃ nṛṣu saṃbhavaḥ 06,064.011 saṃjaya uvāca 06,064.011a puṇyaṃ śrutvaitad ākhyānaṃ mahārāja sutas tava 06,064.011c keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃś ca mahārathān 06,064.012a tam abravīn mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,064.012c māhātmyaṃ te śrutaṃ rājan keśavasya mahātmanaḥ 06,064.012d*0269_01 arjunasya māhātmyaṃ hi kathitaṃ tattvato mayā 06,064.012d*0269_02 na jeṣyāmi mahāyuddhe vicarantaṃ naraṃ kva cit 06,064.012d*0269_03 nārāyaṇaṃ ca saṃgrāme avadhyau tau yataḥ smṛtau 06,064.012d*0269_04 dharmarājaś ca bhīmaś ca mādrīputraś ca pāṃḍavau 06,064.012d*0269_05 ete 'py avadhyāḥ kathitāḥ purāṇe paramarṣiṇā 06,064.013a narasya ca yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,064.013c yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāv ubhau 06,064.014a avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣv aparājitau 06,064.014c yathā ca pāṇḍavā rājann agamyā yudhi kasya cit 06,064.015a prītimān hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu 06,064.015c tasmād bravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ 06,064.016a pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahito bhrātṛbhir balibhir vaśī 06,064.016c naranārāyaṇau devāv avajñāya naśiṣyasi 06,064.016d*0270_01 na cet kartāsi vacanaṃ saṃdigdhaṃ na tariṣyasi 06,064.017a evam uktvā tava pitā tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 06,064.017c vyasarjayac ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha 06,064.018a rājāpi śibiraṃ prāyāt praṇipatya mahātmane 06,064.018c śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha 06,065.001 saṃjaya uvāca 06,065.001a vyuṣitāyāṃ ca śarvaryām udite ca divākare 06,065.001c ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ 06,065.001d*0271_01 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ niryayuḥ kurupuṃgavāḥ 06,065.001d*0271_02 puraskṛtya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi 06,065.002a abhyadhāvaṃś ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ 06,065.002c te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam 06,065.003a pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca rājan durmantrite tava 06,065.003c vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ prahāriṇaḥ 06,065.004a arakṣan makaravyūhaṃ bhīṣmo rājan samantataḥ 06,065.004c tathaiva pāṇḍavā rājann arakṣan vyūham ātmanaḥ 06,065.004d*0272_01 ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat 06,065.004d*0272_02 śyenavad vyūhya taṃ vyūhaṃ dhaumyasya vacanāt svayam 06,065.004d*0272_03 sa hi tasya suvijñāta agnicityeṣu bhārata 06,065.004d*0272_04 makaras tu mahāvyūhas tava putrasya dhīmataḥ 06,065.004d*0272_05 svayaṃ sarveṇa sainyena droṇenānumatas tadā 06,065.004d*0272_06 yathāvyūhaṃ śāṃtanavaḥ so 'nvavartata tat punaḥ 06,065.005a sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratas tava 06,065.005c mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ 06,065.006a itaretaram anvīyur yathābhāgam avasthitāḥ 06,065.006c rathinaḥ pattayaś caiva dantinaḥ sādinas tathā 06,065.007a tān dṛṣṭvā prodyatān saṃkhye pāṇḍavāś ca yaśasvinaḥ 06,065.007c śyenena vyūharājena tenājayyena saṃyuge 06,065.008a aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ 06,065.008c netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,065.009a śīrṣaṃ tasyābhavad vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,065.009c vidhunvan gāṇḍivaṃ pārtho grīvāyām abhavat tadā 06,065.010a akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo 'bhavat tadā 06,065.010c mahātmā drupadaḥ śrīmān saha putreṇa saṃyuge 06,065.011a dakṣiṇaś cābhavat pakṣaḥ kaikeyo 'kṣauhiṇīpatiḥ 06,065.011c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś cāpi vīryavān 06,065.012a pṛṣṭhe samabhavac chrīmān svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,065.012c bhrātṛbhyāṃ sahito dhīmān yamābhyāṃ cāruvikramaḥ 06,065.013a praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatas tadā 06,065.013c bhīṣmam āsādya saṃgrāme chādayām āsa sāyakaiḥ 06,065.014a tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayām āsa bhārata 06,065.014c mohayan pāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave 06,065.015a saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,065.015c bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani 06,065.016a parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge 06,065.016c svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ 06,065.017a tato duryodhano rājā bhāradvājam abhāṣata 06,065.017c pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ 06,065.017e bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ 06,065.018a ācārya satataṃ tvaṃ hi hitakāmo mamānagha 06,065.018c vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham 06,065.019a devān api raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ 06,065.019c kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān 06,065.019d*0273_01 sa tathā kuru bhadraṃ te yathā vadhyanti pāṇḍavāḥ 06,065.020a evam uktas tato droṇas tava putreṇa māriṣa 06,065.020b*0274_01 uvāca tatra rājānaṃ saṃkruddha iva niḥśvasan 06,065.020b*0274_02 bāliśas tvaṃ na jānīṣe pāṇḍavānāṃ parākramam 06,065.020b*0274_03 na śakyā hi yathā jetuṃ pāṇḍavā hi mahābalāḥ 06,065.020b*0274_04 yathābalaṃ yathāvīryaṃ karma kuryām ahaṃ hi te 06,065.020b*0274_05 ity uktvā te sutaṃ rājann abhyapadyata vāhinīm 06,065.020c abhinat pāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ 06,065.021a sātyakis tu tadā droṇaṃ vārayām āsa bhārata 06,065.021c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,065.022a śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān 06,065.022c avidhyan niśitair bāṇair jatrudeśe hasann iva 06,065.023a bhīmasenas tataḥ kruddho bhāradvājam avidhyata 06,065.023c saṃrakṣan sātyakiṃ rājan droṇāc chastrabhṛtāṃ varāt 06,065.024a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tathā śalyaś ca māriṣa 06,065.024c bhīmasenaṃ raṇe kruddhāś chādayāṃ cakrire śaraiḥ 06,065.025a tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāś ca māriṣa 06,065.025c vivyadhur niśitair bāṇaiḥ sarvāṃs tān udyatāyudhān 06,065.026a bhīṣmadroṇau ca saṃkruddhāv āpatantau mahābalau 06,065.026c pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave 06,065.027a pragṛhya balavad vīro dhanur jaladanisvanam 06,065.027c abhyavarṣac charais tūrṇaṃ chādayāno divākaram 06,065.028a śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,065.028c avarjayata saṃgrāme strītvaṃ tasyānusaṃsmaran 06,065.029a tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe 06,065.029c rakṣamāṇas tato bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ 06,065.030a śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 06,065.030c avarjayata saṃgrāme yugāntāgnim ivolbaṇam 06,065.031a tato balena mahatā putras tava viśāṃ pate 06,065.031c jugopa bhīṣmam āsādya prārthayāno mahad yaśaḥ 06,065.032a tathaiva pāṇḍavā rājan puraskṛtya dhanaṃjayam 06,065.032c bhīṣmam evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim 06,065.033a tad yuddham abhavad ghoraṃ devānāṃ dānavair iva 06,065.033c jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaś ca paramādbhutam 06,066.001 saṃjaya uvāca 06,066.001a akarot tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,066.001c bhīmasenabhayād icchan putrāṃs tārayituṃ tava 06,066.002a pūrvāhṇe tan mahāraudraṃ rājñāṃ yuddham avartata 06,066.002c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam 06,066.003a tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye 06,066.003c abhavat tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśan gaganaṃ mahat 06,066.004a nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ 06,066.004c bherīśaṅkhaninādaiś ca tumulaḥ samapadyata 06,066.005a yuyutsavas te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ 06,066.005c anyonyam abhigarjanto goṣṭheṣv iva maharṣabhāḥ 06,066.006a śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ 06,066.006c aśmavṛṣṭir ivākāśe babhūva bharatarṣabha 06,066.007a kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca 06,066.007c patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha 06,066.008a viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ 06,066.008c sahastābharaṇaiś cānyair abhavac chāditā mahī 06,066.009a kavacopahitair gātrair hastaiś ca samalaṃkṛtaiḥ 06,066.009c mukhaiś ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ 06,066.010a gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiś ca bhūpate 06,066.010c āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā 06,066.011a rajomeghaiś ca tumulaiḥ śastravidyutprakāśitaiḥ 06,066.011c āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo 'bhavat 06,066.012a sa saṃprahāras tumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ 06,066.012c prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,066.013a tasmin mahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe 06,066.013c vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ 06,066.014a krośanti kuñjarās tatra śaravarṣapratāpitāḥ 06,066.014c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatottama 06,066.014d*0275_01 saṃrabdhānāṃ ca vīrāṇāṃ dhīrāṇām amitaujasām 06,066.014d*0275_02 dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiṃ cana 06,066.014d*0275_03 utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śoṇitodake 06,066.014d*0275_04 samare paryadhāvanta nṛpā ripuvadhodyatāḥ 06,066.014d*0275_05 śaraśaktigadābhis te khaḍgaiś cāmitatejasaḥ 06,066.014d*0275_06 nijaghnuḥ samare śūrās te 'nyonyaṃ ca paraṃtapa 06,066.014d*0275_07 babhramuḥ kuñjarāś cātra śarair viddhā niraṅkuśāḥ 06,066.014e aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa 06,066.015a utpatya nipatanty anye śaraghātaprapīḍitāḥ 06,066.015c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhānāṃ bharatarṣabha 06,066.015d*0276_01 bahūnām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ tathaiva ca 06,066.015d*0276_02 gadānāṃ parighāṇāṃ ca hastānāṃ corubhiḥ saha 06,066.015d*0276_03 pādānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca saṃghaśaḥ 06,066.015d*0276_04 rāśayaḥ sma pradṛśyante bhīṣmabhīmaparākrame 06,066.016a aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatām 06,066.016c saṃghātāḥ sma pradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate 06,066.017a gadābhir asibhiḥ prāsair bāṇaiś ca nataparvabhiḥ 06,066.017c jaghnuḥ parasparaṃ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 06,066.018a apare bāhubhir vīrā niyuddhakuśalā yudhi 06,066.018c bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighair iva 06,066.019a muṣṭibhir jānubhiś caiva talaiś caiva viśāṃ pate 06,066.019c anyonyaṃ jaghnire vīrās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,066.019d*0277_01 patitaiḥ pātyamānaiś ca viceṣṭadbhiś ca bhūtale 06,066.019d*0277_02 ghoram āyodhanaṃ jajñe tatra tatra janeśvara 06,066.019d*0278_01 duryodhanamate ghore akṣadyūtābhidevane 06,066.019d*0278_02 bhīṣme yudhi parākrānte bhīmasenena bhārata 06,066.019d*0278_03 prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 06,066.019d*0278_04 madhye ca mahatī senā keśaśaivalaśādvalā 06,066.019d*0278_05 hatārohā hayā rājan rathino virathā api 06,066.019d*0278_06 vicerus tatra saṃgrāme nistriṃśavaradhāriṇaḥ 06,066.020a virathā rathinaś cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ 06,066.020c anyonyam abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,066.021a tato duryodhano rājā kaliṅgair bahubhir vṛtaḥ 06,066.021c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavān abhyavartata 06,066.022a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram 06,066.022c bhīṣmam abhyadravan kruddhā raṇe rabhasavāhanāḥ 06,067.001 saṃjaya uvāca 06,067.001a dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktān bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān 06,067.001c tam abhyadhāvad gāṅgeyam udyatāstro dhanaṃjayaḥ 06,067.002a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca 06,067.002c dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvān no bhayam āviśat 06,067.002d*0279_01 siṃhalāṅgūlam ākāśe jvalantam iva parvatam 06,067.003a asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketum ivotthitam 06,067.003c bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam 06,067.003e apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ 06,067.004a vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānām ivāmbare 06,067.004c dadṛśur gāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe 06,067.005a aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ 06,067.005c sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatas tava vāhinīm 06,067.006a caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān 06,067.006c diśaḥ saṃplāvayan sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 06,067.007a abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanaṃjayaḥ 06,067.007c diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo 'stramohitāḥ 06,067.008a kāṃdigbhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ 06,067.008c anyonyam abhisaṃśliṣya yodhās te bharatarṣabha 06,067.009a bhīṣmam evābhilīyanta saha sarvais tavātmajaiḥ 06,067.009c teṣām ārtāyanam abhūd bhīṣmaḥ śaṃtanavo raṇe 06,067.010a samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā 06,067.010c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ 06,067.010d*0280_01 gajebhyo gajayodhāś ca vitrastā bhayamohitāḥ 06,067.010d*0280_02 vihvalāḥ pratyadṛśyanta na jānanti diśo nṛpa 06,067.011a śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,067.011c sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata 06,067.012a atha kāmbojamukhyais tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ 06,067.012c gopānāṃ bahusāhasrair balair govāsano vṛtaḥ 06,067.012d*0281_01 tataḥ kāmbojamukhyāś ca te haṃsapathakarṇikāḥ 06,067.012d*0281_02 gopāsanabalaughāś ca gopāsanapatis tathā 06,067.013a madrasauvīragāndhārais trigartaiś ca viśāṃ pate 06,067.013c sarvakāliṅgamukhyaiś ca kaliṅgādhipatir vṛtaḥ 06,067.014a nāgā naragaṇaughāś ca duḥśāsanapuraḥsarāḥ 06,067.014c jayadrathaś ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ 06,067.015a hayārohavarāś caiva tava putreṇa coditāḥ 06,067.015c caturdaśa sahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan 06,067.016a tatas te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ 06,067.016c pāṇḍavān samare jagmus tāvakā bharatarṣabha 06,067.016d*0282_01 cedikāśipadātaiś ca rathaiḥ pāñcālasṛñjayaiḥ 06,067.016d*0282_02 pāṇḍavāḥ sahitāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,067.016d*0282_03 tāvakān samare jagmur dharmaputreṇa coditāḥ 06,067.017a rathibhir vāraṇair aśvaiḥ padātaiś ca samīritam 06,067.017c ghoram āyodhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ 06,067.018a tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām 06,067.018c balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjat kirīṭinā 06,067.019a āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ 06,067.019c ajātaśatrur madrāṇām ṛṣabheṇa yaśasvinā 06,067.019e sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata 06,067.020a vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā 06,067.020c matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate 06,067.021a drupadaś cekitānaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,067.021c droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā 06,067.021e kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketum abhidrutau 06,067.022a evaṃ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca 06,067.022c sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ 06,067.023a nirabhre vidyutas tīvrā diśaś ca rajasāvṛtāḥ 06,067.023c prādurāsan maholkāś ca sanirghātā viśāṃ pate 06,067.024a pravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 06,067.024c nabhasy antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,067.025a pramohaḥ sarvasattvānām atīva samapadyata 06,067.025b*0283_01 prakāśaṃ cakrur ākāśa udyatāsibhir uttamaiḥ 06,067.025c rajasā cābhibhūtānām astrajālaiś ca tudyatām 06,067.026a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām 06,067.026c saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata 06,067.027a prakāśaṃ cakrur ākāśam udyatāni bhujottamaiḥ 06,067.027c nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha 06,067.028a ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca 06,067.028c saṃpetur dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha 06,067.029a sūryavarṇaiś ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ 06,067.029c dikṣu sarvāsv adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca 06,067.030a bhagnacakrākṣanīḍāś ca nipātitamahādhvajāḥ 06,067.030c hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmus tatra tatra mahārathāḥ 06,067.031a paripetur hayāś cātra ke cic chastrakṛtavraṇāḥ 06,067.031c rathān viparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu 06,067.032a śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ 06,067.032c yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata 06,067.033a adṛśyanta sasūtāś ca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ 06,067.033c ekena balinā rājan vāraṇena hatā rathāḥ 06,067.034a gandhahastimadasrāvam āghrāya bahavo raṇe 06,067.034c saṃnipāte balaughānāṃ vītam ādadire gajāḥ 06,067.035a satomaramahāmātrair nipatadbhir gatāsubhiḥ 06,067.035c babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatair gajaiḥ 06,067.036a saṃnipāte balaughānāṃ preṣitair varavāraṇaiḥ 06,067.036c nipetur yudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā rathāḥ 06,067.037a nāgarājopamair hastair nāgair ākṣipya saṃyuge 06,067.037c vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ 06,067.038a viśīrṇarathajālāś ca keśeṣv ākṣipya dantibhiḥ 06,067.038c drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe 06,067.039a ratheṣu ca rathān yuddhe saṃsaktān varavāraṇāḥ 06,067.039c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 06,067.040a teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpam ābabhau 06,067.040c saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktam iva karṣatām 06,067.041a evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat 06,067.041c sādibhiś ca padātaiś ca sadhvajaiś ca mahārathaiḥ 06,068.001 saṃjaya uvāca 06,068.001a śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate 06,068.001c bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam 06,068.002a droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsān mahābalān 06,068.002c rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṃjayaḥ 06,068.003a saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ 06,068.003c prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca bhūmipān bhūmiparṣabha 06,068.004a putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanam amarṣaṇam 06,068.004c duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno 'bhyavartata 06,068.005a sahadevas tu śakunim ulūkaṃ ca mahāratham 06,068.005c pitāputrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau 06,068.006a yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ 06,068.006c samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtas tava 06,068.007a mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi 06,068.007c trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ 06,068.008a abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān 06,068.008b*0284_01 nākuliś ca śatānīkaḥ samare rathapuṃgavaḥ 06,068.008c sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ 06,068.009a dhṛṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,068.009c putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ 06,068.010a senāpatir ameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 06,068.010c droṇena samare rājan samiyāyendrakarmaṇā 06,068.011a evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,068.011c sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,068.012a madhyaṃdinagate sūrye nabhasy ākulatāṃ gate 06,068.012c kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca nijaghnur itaretaram 06,068.013a dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire 06,068.013c sapatākā rathā rejur vaiyāghraparivāraṇāḥ 06,068.014a sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam 06,068.014c babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānām iva nardatām 06,068.015a tatrādbhutam apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇam 06,068.015c yam akurvan raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 06,068.016a naiva khaṃ na diśo rājan na sūryaṃ śatrutāpana 06,068.016c vidiśo vāpy apaśyāma śarair muktaiḥ samantataḥ 06,068.017a śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām 06,068.017c nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ 06,068.018a kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhās tathā 06,068.018c khaṃ diśaḥ pradiśaś caiva bhāsayām āsur ojasā 06,068.018d*0285_01 vapurbhiś ca narendrāṇāṃ candrasūryasamaprabhaiḥ 06,068.018e virarāja tadā rājaṃs tatra tatra raṇāṅgaṇam 06,068.019a rathasiṃhāsanavyāghrāḥ samāyāntaś ca saṃyuge 06,068.019c virejuḥ samare rājan grahā iva nabhastale 06,068.020a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam 06,068.020c avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ 06,068.021a tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,068.021c abhyaghnan samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ 06,068.022a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,068.022c kruddhāśīviṣasaṃkāśāṃ preṣayām āsa bhārata 06,068.023a tām āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadām 06,068.023c ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,068.024a tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca 06,068.024c kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata 06,068.024d*0286_01 apāsya tu dhanuś chinnaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,068.024d*0286_02 śarair bahubhir ānarchad bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi 06,068.025a sātyakis tu tatas tūrṇaṃ bhīṣmam āsādya saṃyuge 06,068.025b*0287_01 ākarṇaprahitais tīkṣṇair niśitais tigmatejanaiḥ 06,068.025c śarair bahubhir ānarchat pitaraṃ te janeśvara 06,068.026a tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam 06,068.026c vārṣṇeyasya rathād bhīṣmaḥ pātayām āsa sārathim 06,068.027a tasyāśvāḥ pradrutā rājan nihate rathasārathau 06,068.027c tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ 06,068.028a tataḥ sarvasya sainyasya nisvanas tumulo 'bhavat 06,068.028c hāhākāraś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,068.029a abhidravata gṛhṇīta hayān yacchata dhāvata 06,068.029c ity āsīt tumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati 06,068.030a etasminn eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,068.030c vyahanat pāṇḍavīṃ senām āsurīm iva vṛtrahā 06,068.031a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha 06,068.031c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmam evābhidudruvuḥ 06,068.032a dhṛṣṭadyumnamukhāś cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe 06,068.032c abhyadhāvañ jigīṣantas tava putrasya vāhinīm 06,068.033a tathaiva tāvakā rājan bhīṣmadroṇamukhāḥ parān 06,068.033c abhyadhāvanta vegena tato yuddham avartata 06,069.001 saṃjaya uvāca 06,069.001a virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārchan mahāratham 06,069.001c vivyādha turagāṃś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ 06,069.002a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ 06,069.002c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ 06,069.003a drauṇir gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ 06,069.003c avidhyad iṣubhiḥ ṣaḍbhir dṛḍhahastaḥ stanāntare 06,069.004a kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā 06,069.004c avidhyac ca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ 06,069.005a so 'nyat kārmukam ādāya vegavat krodhamūrchitaḥ 06,069.005c amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedam āhave 06,069.006a avidhyat phalgunaṃ rājan navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.006c vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ 06,069.007a tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ 06,069.007c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhur muhuḥ 06,069.008a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 06,069.008c gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitān saṃnataparvaṇaḥ 06,069.008e jīvitāntakarān ghorān samādatta śilīmukhān 06,069.009a tais tūrṇaṃ samare 'vidhyad drauṇiṃ balavatāṃ varam 06,069.009c tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,069.010a na vivyathe ca nirbhinno drauṇir gāṇḍīvadhanvanā 06,069.010c tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcann avihvalaḥ 06,069.010e tasthau sa samare rājaṃs trātum icchan mahāvratam 06,069.011a tasya tat sumahat karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ 06,069.011c yat kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge 06,069.011d*0288_01 sa viddhaḥ phālgunenājau na papāta mahītale 06,069.012a sa hi nityam anīkeṣu yudhyate 'bhayam āsthitaḥ 06,069.012c astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇāt prāpya sudurlabham 06,069.013a mamāyam ācāryasuto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ 06,069.013c brāhmaṇaś ca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca 06,069.014a samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ 06,069.014c kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati 06,069.015a drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ 06,069.015c yuyudhe tāvakān nighnaṃs tvaramāṇaḥ parākramī 06,069.016a duryodhanas tu daśabhir gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,069.016c bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayat 06,069.017a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,069.017c citraṃ kārmukam ādatta śarāṃś ca niśitān daśa 06,069.018a ākarṇaprahitais tīkṣṇair vegitais tigmatejanaiḥ 06,069.018c avidhyat tūrṇam avyagraḥ kururājaṃ mahorasi 06,069.019a tasya kāñcanasūtras tu śaraiḥ parivṛto maṇiḥ 06,069.019c rarājorasi vai sūryo grahair iva samāvṛtaḥ 06,069.020a putras tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ 06,069.020c nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam 06,069.021a tataḥ śarair mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 06,069.021c bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhas trāsayāno varūthinīm 06,069.022a tau yudhyamānau samare bhṛśam anyonyavikṣatau 06,069.022c putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau 06,069.023a citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,069.023c avidhyad daśabhir bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ 06,069.024a satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi 06,069.024c nṛtyann iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat 06,069.025a taṃ pratyavidyad daśabhiś citrasenaḥ śilīmukhaiḥ 06,069.025c satyavrataś ca navabhiḥ purumitraś ca saptabhiḥ 06,069.026a sa viddho vikṣaran raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat 06,069.026c ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukam ārjuniḥ 06,069.026e bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasy atāḍayat 06,069.027a tatas te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ 06,069.027c sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.027e tāṃś ca sarvāñ śarais tīkṣṇair jaghāna paramāstravit 06,069.028a tasya dṛṣṭvā tu tat karma parivavruḥ sutās tava 06,069.028c dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yatholbaṇam 06,069.029a apetaśiśire kāle samiddham iva pāvakaḥ 06,069.029c atyarocata saubhadras tava sainyāni śātayan 06,069.030a tat tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautras tava viśāṃ pate 06,069.030c lakṣmaṇo 'bhyapatat tūrṇaṃ sātvatīputram āhave 06,069.031a abhimanyus tu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 06,069.031c vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,069.032a tathaiva lakṣmaṇo rājan saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.032c avidhyata mahārāja tad adbhutam ivābhavat 06,069.033a tasyāśvāṃś caturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ 06,069.033c abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.034a hatāśve tu rathe tuṣṭhaṃl lakṣmaṇaḥ paravīrahā 06,069.034c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati 06,069.035a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām 06,069.035c abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiś ciccheda bhujagopamām 06,069.036a tataḥ svaratham āropya lakṣmaṇaṃ gautamas tadā 06,069.036c apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ 06,069.037a tataḥ samākule tasmin vartamāne mahābhaye 06,069.037b*0289_01 hayo hayaṃ gajo nāgaṃ vīro vīraṃ viśāṃ pate 06,069.037c abhyadravañ jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,069.038a tāvakāś ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 06,069.038c juhvantaḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 06,069.039a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ 06,069.039c bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 06,069.040a tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,069.040c senāṃ jaghāna saṃkruddho divyair astrair mahābalaḥ 06,069.041a hateśvarair gajais tatra narair aśvaiś ca pātitaiḥ 06,069.041c rathibhiḥ sādibhiś caiva samāstīryata medinī 06,070.001 saṃjaya uvāca 06,070.001a atha rājan mahābāhuḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ 06,070.001c vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanam uttamam 06,070.001d*0290_01 yat tat sakhyus tu pūrveṇa arjunād upaśikṣitam 06,070.002a prāmuñcat puṅkhasaṃyuktāñ śarān āśīviṣopamān 06,070.002c prakāśaṃ laghu citraṃ ca darśayann astralāghavam 06,070.003a tasya vikṣipataś cāpaṃ śarān anyāṃś ca muñcataḥ 06,070.003c ādadānasya bhūyaś ca saṃdadhānasya cāparān 06,070.004a kṣipataś ca śarān asya raṇe śatrūn vinighnataḥ 06,070.004c dadṛśe rūpam atyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ 06,070.005a tam udīryantam ālokya rājā duryodhanas tataḥ 06,070.005c rathānām ayutaṃ tasya preṣayām āsa bhārata 06,070.006a tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,070.006c jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān 06,070.007a sa kṛtvā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ 06,070.007c āsasāda tato vīro bhūriśravasam āhave 06,070.008a sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitām 06,070.008c abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 06,070.009a indrāyudhasavarṇaṃ tat sa visphārya mahad dhanuḥ 06,070.009c vyasṛjad vajrasaṃkāśāñ śarān āśīviṣopamān 06,070.009e sahasraśo mahārāja darśayan pāṇilāghavam 06,070.010a śarāṃs tān mṛtyusaṃsparśān sātyakes tu padānugāḥ 06,070.010c na viṣehus tadā rājan dudruvus te samantataḥ 06,070.010e vihāya samare rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam 06,070.011a taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ 06,070.011c mahārathāḥ samākhyātāś citravarmāyudhadhvajāḥ 06,070.012a samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasam āhave 06,070.012c ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe 06,070.012d*0291_01 yudhyasva samare cādya paśyāmas tava pauruṣam 06,070.013a bho bho kauravadāyāda sahāsmābhir mahābala 06,070.013c ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthag eva vā 06,070.014a asmān vā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge 06,070.014c vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dāsyāmahe pituḥ 06,070.015a evam uktas tadā śūrais tān uvāca mahābalaḥ 06,070.015c vīryaślāghī naraśreṣṭhas tān dṛṣṭvā samupasthitān 06,070.016a sādhv idaṃ kathyate vīrā yad evaṃ matir adya vaḥ 06,070.016c yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe 06,070.017a evam uktā maheṣvāsās te vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ 06,070.017c mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣann ariṃdamam 06,070.018a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmas tumulo 'bhavat 06,070.018c ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire 06,070.019a tam ekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaravarṣair avākiran 06,070.019c prāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicur jaladā nṛpa 06,070.020a tais tu muktāñ śaraughāṃs tān yamadaṇḍāśaniprabhān 06,070.020c asaṃprāptān asaṃprāptāṃś cicchedāśu mahārathaḥ 06,070.021a tatrādbhutam apaśyāma saumadatteḥ parākramam 06,070.021c yad eko bahubhir yuddhe samasajjad abhītavat 06,070.022a visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājan mahārathāḥ 06,070.022c parivārya mahābāhuṃ nihantum upacakramuḥ 06,070.023a saumadattis tataḥ kruddhas teṣāṃ cāpāni bhārata 06,070.023c ciccheda daśabhir bāṇair nimeṣeṇa mahārathaḥ 06,070.024a athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,070.024c ciccheda samare rājañ śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ 06,070.024e te hatā nyapatan bhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ 06,070.025a tān dṛṣṭvā nihatān vīrān raṇe putrān mahābalān 06,070.025c vārṣṇeyo vinadan rājan bhūriśravasam abhyayāt 06,070.026a rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau 06,070.026c tāv anyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ 06,070.026e virathāv abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau 06,070.027a pragṛhītamahākhaḍgau tau carmavaradhāriṇau 06,070.027c śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau 06,070.027d*0292_01 asahyam asiyuddhāya bhūriśravasam āhave 06,070.027d*0292_02 matvā vṛkodaras tūrṇam abhiplutya mahārathaḥ 06,070.028a tataḥ sātyakim abhyetya nistriṃśavaradhāriṇam 06,070.028c bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā 06,070.029a tavāpi tanayo rājan bhūriśravasam āhave 06,070.029c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām 06,070.030a tasmiṃs tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham 06,070.030c ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha 06,070.031a lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,070.031c pañcaviṃśatisāhasrān nijaghāna mahārathān 06,070.032a te hi duryodhanādiṣṭās tadā pārthanibarhaṇe 06,070.032c saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam 06,070.033a tato matsyāḥ kekayāś ca dhanurvedaviśāradāḥ 06,070.033c parivavrus tadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham 06,070.034a etasminn eva kāle tu sūrye 'stam upagacchati 06,070.034c sarveṣām eva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata 06,070.035a avahāraṃ tataś cakre pitā devavratas tava 06,070.035c saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ 06,070.036a pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame 06,070.036c te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam 06,070.037a tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃs tatra bhārata 06,070.037c pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaś ca yathāvidhi 06,071.001 saṃjaya uvāca 06,071.001a vihṛtya ca tato rājan sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,071.001c vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punar yuddhāya niryayuḥ 06,071.002a tatra śabdo mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata 06,071.002c yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām 06,071.003a saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata 06,071.003c śaṅkhadundubhinādaś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat 06,071.004a tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnam abhāṣata 06,071.004c vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam 06,071.005a evam uktas tu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 06,071.005c vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ 06,071.006a śiro 'bhūd drupadas tasya pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 06,071.006c cakṣuṣī sahadevaś ca nakulaś ca mahārathaḥ 06,071.006e tuṇḍam āsīn mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ 06,071.007a saubhadro draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,071.007c sātyakir dharmarājaś ca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ 06,071.008a pṛṣṭham āsīn mahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ 06,071.008c dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.009a kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ 06,071.009c dhṛṣṭaketur naravyāghraḥ karakarṣaś ca vīryavān 06,071.009e dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe 06,071.010a pādayos tu mahārāja sthitaḥ śrīmān mahārathaḥ 06,071.010c kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.011a śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī 06,071.011c irāvāṃś ca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau 06,071.012a evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,071.012c sūryodaye mahārāja punar yuddhāya daṃśitāḥ 06,071.013a kauravān abhyayus tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ 06,071.013c samucchritair dhvajaiś citraiḥ śastraiś ca vimalaiḥ śitaiḥ 06,071.014a vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ pitā devavratas tava 06,071.014c krauñcena mahatā rājan pratyavyūhata vāhinīm 06,071.015a tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata 06,071.015c aśvatthāmā kṛpaś caiva cakṣur āstāṃ nareśvara 06,071.016a kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ 06,071.016c śirasy āsīn naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 06,071.017a grīvāyāṃ śūrasenas tu tava putraś ca māriṣa 06,071.017c duryodhano mahārāja rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,071.018a prāgjyotiṣas tu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ 06,071.018c urasy abhūn naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.018d*0293_01 pṛṣṭhe cāstāṃ maheṣvāsāv āvantyau sapadānugau 06,071.019a svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ 06,071.019c vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ 06,071.020a tuṣārā yavanāś caiva śakāś ca saha cūcupaiḥ 06,071.020c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata 06,071.021a śrutāyuś ca śatāyuś ca saumadattiś ca māriṣa 06,071.021c vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam 06,071.022a tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha 06,071.022c sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūn mahat 06,071.023a pratīyū rathino nāgān nāgāś ca rathino yayuḥ 06,071.023c hayārohā hayārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 06,071.024a sārathiṃ ca rathī rājan kuñjarāṃś ca mahāraṇe 06,071.024c hastyārohā rathārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 06,071.025a rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaś cāpi pattibhiḥ 06,071.025c anyonyaṃ samare rājan pratyadhāvann amarṣitāḥ 06,071.026a bhīmasenārjunayamair guptā cānyair mahārathaiḥ 06,071.026c śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī 06,071.027a tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ 06,071.027c tavāpi vibabhau senā grahair dyaur iva saṃvṛtā 06,071.028a bhīmasenas tu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī 06,071.028c abhyayāj javanair aśvair bhāradvājasya vāhinīm 06,071.029a droṇas tu samare kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ 06,071.029c vivyādha samare rājan marmāṇy uddiśya vīryavān 06,071.030a dṛḍhāhatas tato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge 06,071.030c sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati 06,071.031a sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān bhāradvājaḥ pratāpavān 06,071.031c vyadhamat pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśim ivānalaḥ 06,071.032a te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama 06,071.032c sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan 06,071.033a tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam 06,071.033c muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā 06,071.034a abhidyetāṃ tato vyūhau tasmin vīravarakṣaye 06,071.034c āsīd vyatikaro ghoras tava teṣāṃ ca bhārata 06,071.035a tad adbhutam apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha 06,071.035c ekāyanagatāḥ sarve yad ayudhyanta bhārata 06,071.036a pratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nyonyasya viśāṃ pate 06,071.036c yuyudhuḥ pāṇḍavāś caiva kauravāś ca mahārathāḥ 06,072.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,072.001a evaṃ bahuguṇaṃ sainyam evaṃ bahuvidhaṃ param 06,072.001c vyūḍham evaṃ yathāśāstram amoghaṃ caiva saṃjaya 06,072.002a puṣṭam asmākam atyantam abhikāmaṃ ca naḥ sadā 06,072.002c prahvam avyasanopetaṃ purastād dṛṣṭavikramam 06,072.003a nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram 06,072.003c laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātram anāmayam 06,072.004a āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham 06,072.004c asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam 06,072.005a prāsarṣṭitomareṣv ājau parigheṣv āyaseṣu ca 06,072.005c bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ 06,072.006a kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ 06,072.006c kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam 06,072.007a aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramam 06,072.007c śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam 06,072.008a ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute 06,072.008c samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam 06,072.009a nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam 06,072.009c parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam 06,072.010a na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ 06,072.010c na sauhṛdabalaiś cāpi nākulīnaparigrahaiḥ 06,072.011a samṛddhajanam āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavam 06,072.011c kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca 06,072.012a sajayaiś ca narair mukhyair bahuśo mukhyakarmabhiḥ 06,072.012c lokapālopamais tāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ 06,072.013a bahubhiḥ kṣatriyair guptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ 06,072.013c asmān abhigataiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ 06,072.014a mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ 06,072.014c apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathair nāgaiś ca saṃvṛtam 06,072.015a nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam 06,072.015c kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam 06,072.016a dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam 06,072.016c vāhanaiḥ parisarpadbhir vāyuvegavikampitam 06,072.017a apāram iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat 06,072.017c droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā 06,072.018a kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhais tathā 06,072.018c bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ 06,072.019a guptaṃ pravīrair lokasya sāravadbhir mahātmabhiḥ 06,072.019c yad ahanyata saṃgrāme diṣṭam etat purātanam 06,072.020a naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto 'tha mānuṣāḥ 06,072.020c ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya 06,072.021a īdṛśo hi balaughas tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā 06,072.021c vadhyate yatra saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 06,072.022a viparītam idaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjaya 06,072.022c yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātarad yudhi pāṇḍavān 06,072.023a atha vā pāṇḍavārthāya devās tatra samāgatāḥ 06,072.023c yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yad avadhyanta saṃjaya 06,072.024a ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya 06,072.024c na ca gṛhṇāti tan mandaḥ putro duryodhano mama 06,072.025a tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ 06,072.025c āsīd yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭam idaṃ purā 06,072.026a atha vā bhāvyam evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā 06,072.026c purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tat tathā na tad anyathā 06,073.001 saṃjaya uvāca 06,073.001a ātmadoṣāt tvayā rājan prāptaṃ vyasanam īdṛśam 06,073.001c na hi duryodhanas tāni paśyate bharatarṣabha 06,073.001e yāni tvaṃ dṛṣṭavān rājan dharmasaṃkarakārite 06,073.002a tava doṣāt purā vṛttaṃ dyūtam etad viśāṃ pate 06,073.002c tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ 06,073.002e tvam evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣam ātmanā 06,073.003a ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate 06,073.003c iha vā pretya vā rājaṃs tvayā prāptaṃ yathātatham 06,073.004a tasmād rājan sthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat 06,073.004c śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa 06,073.005a bhīmasenas tu niśitair bāṇair bhittvā mahācamūm 06,073.005c āsasāda tato vīraḥ sarvān duryodhanānujān 06,073.006a duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam 06,073.006c jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam 06,073.007a cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇam eva ca 06,073.007c etān anyāṃś ca subahūn samīpasthān mahārathān 06,073.008a dhārtarāṣṭrān susaṃkruddhān dṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ 06,073.008c bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm 06,073.009a athāhvayanta te 'nyonyam ayaṃ prāpto vṛkodaraḥ 06,073.009b*0294_01 athālokya praviṣṭaṃ tam ūcus te sarva eva tu 06,073.009c jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayam enaṃ narādhipāḥ 06,073.010a sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ 06,073.010c prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrair iva mahāgrahaiḥ 06,073.011a saṃprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavam āviśat 06,073.011c yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān 06,073.012a tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho 06,073.012c chādayānaṃ śarair ghorais tam ekam anuvavrire 06,073.013a sa teṣāṃ pravarān yodhān hastyaśvarathasādinaḥ 06,073.013c jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrān acintayan 06,073.014a teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām 06,073.014c samastānāṃ vadhe rājan matiṃ cakre mahāmanāḥ 06,073.015a tato rathaṃ samutsṛjya gadām ādāya pāṇḍavaḥ 06,073.015b*0295_01 uvāca sārathiṃ bhīmaḥ sthīyatām iti bhārata 06,073.015b*0295_02 yāvad enān haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sahānugān 06,073.015b*0295_03 ity uktvā bhīmasenas tu praviśya mahatīṃ camūm 06,073.015c jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam 06,073.015d*0296_01 gadayā bhīmasenena tāḍitā vāraṇottamāḥ 06,073.015d*0296_02 bhinnakumbhā mahākāyā bhinnapṛṣṭhās tathaiva ca 06,073.015d*0296_03 bhinnagātrāḥ sahārohāḥ śerate parvatā iva 06,073.015d*0296_04 rathāś ca bhagnās tilaśaḥ sayodhāḥ śataśo raṇe 06,073.015d*0296_05 aśvāś ca sādinaś caiva pādātaiḥ saha bhārata 06,073.015d*0296_06 tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam 06,073.015d*0296_07 yad ekaḥ samare rājan bahubhiḥ samayodhayat 06,073.015d*0296_08 antakāle prajāḥ sarvā daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,073.016a bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 06,073.016c droṇam utsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ 06,073.017a vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ 06,073.017c āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge 06,073.017d*0297_01 rathaṃ ca śūnyaṃ saṃprekṣya bhīmaṃ prati vicetanaḥ 06,073.018a dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim 06,073.018c dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ 06,073.019a apṛcchad bāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācam īrayan 06,073.019c mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ 06,073.020a viśokas tam uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ 06,073.020c saṃsthāpya mām iha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān 06,073.021a praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇām etad balamahārṇavam 06,073.021c mām uktvā puruṣavyāghra prītiyuktam idaṃ vacaḥ 06,073.022a pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvān muhūrtakam 06,073.022c yāvad etān nihanmy āśu ya ime madvadhodyatāḥ 06,073.022d*0298_01 abhyadhāvad gadāpāṇis tad balaṃ sa mahābalaḥ 06,073.023a tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam 06,073.023c sarveṣām eva sainyānāṃ saṃgharṣaḥ samajāyata 06,073.024a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake 06,073.024c bhittvā rājan mahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava 06,073.025a viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 06,073.025c pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ 06,073.026a na hi me vidyate sūta jīvite 'dya prayojanam 06,073.026c bhīmasenaṃ raṇe hitvā sneham utsṛjya pāṇḍavaiḥ 06,073.027a yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati 06,073.027c ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi 06,073.028a asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ 06,073.028c yaḥ sahāyān parityajya svastimān āvrajed gṛhān 06,073.028d*0299_01 dhikkṛtasya ca kṣatreṇa nirarthaṃ jīvitaṃ bhavet 06,073.028d*0300_01 raurave narake majjed aplave dustare nṛbhiḥ 06,073.029a mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ 06,073.029c bhakto 'smān bhaktimāṃś cāhaṃ tam apy ariniṣūdanam 06,073.030a so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ 06,073.030c nighnantaṃ mām arīn paśya dānavān iva vāsavam 06,073.031a evam uktvā tato vīro yayau madhyena bhāratīm 06,073.031c bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitair gajaiḥ 06,073.032a sa dadarśa tato bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm 06,073.032c vātaṃ vṛkṣān iva balāt prabhañjantaṃ raṇe nṛpān 06,073.033a te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinas tathā 06,073.033c pādātā dantinaś caiva cakrur ārtasvaraṃ mahat 06,073.034a hāhākāraś ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa 06,073.034c vadhyato bhīmasenena kṛtinā citrayodhinā 06,073.035a tataḥ kṛtāstrās te sarve parivārya vṛkodaram 06,073.035c abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ 06,073.036a abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lokavīraiḥ 06,073.036b*0301_01 abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ ca samantataḥ 06,073.036b*0301_02 lokapālasamaṃ vīra lokavīraiś ca pāṇḍavam 06,073.036c sainyena ghoreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣato bhīmasenam 06,073.037a athopagacchac charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ krodhaviṣaṃ vamantam 06,073.037c āśvāsayan pārṣato bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālam ivāntakāle 06,073.038a niḥśalyam enaṃ ca cakāra tūrṇam; āropayac cātmarathaṃ mahātmā 06,073.038c bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenam; āśvāsayām āsa ca śatrumadhye 06,073.038d*0302_01 tathā tasmin vartamāne 'tivegaṃ 06,073.038d*0303_01 bhīmo tatho pretya ca yājñasenam (sic) 06,073.039a bhrātṝn athopetya tavāpi putras; tasmin vimarde mahati pravṛtte 06,073.039b*0304_01 dṛṣṭvā raṇe vākyam idaṃ babhāṣe 06,073.039c ayaṃ durātmā drupadasya putraḥ; samāgato bhīmasenena sārdham 06,073.039e taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vo ripuḥ prārthayatām anīkam 06,073.039f*0305_01 ārchann etaṃ kṣudrakarmātihīnaṃ 06,073.039f*0305_02 sainyaṃ ca vidhvaṃsayate pṛṣatkaiḥ 06,073.040a śrutvā tu vākyaṃ tam amṛṣyamāṇā; jyeṣṭhājñayā coditā dhārtarāṣṭrāḥ 06,073.040c vadhāya niṣpetur udāyudhās te; yugakṣaye ketavo yadvad ugrāḥ 06,073.041a pragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jyānemighoṣaiḥ pravikampayantaḥ 06,073.041c śarair avarṣan drupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ 06,073.041e nihatya tāṃś cāpi śaraiḥ sutīkṣṇair; na vivyathe samare citrayodhī 06,073.042a samabhyudīrṇāṃś ca tavātmajāṃs tathā; niśāmya vīrān abhitaḥ sthitān raṇe 06,073.042c jighāṃsur ugraṃ drupadātmajo yuvā; pramohanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ 06,073.042e kruddho bhṛśaṃ tava putreṣu rājan; daityeṣu yadvat samare mahendraḥ 06,073.042f*0306_01 sa vai tato 'straṃ sumahāprabhāvaṃ 06,073.042f*0306_02 pramohanaṃ droṇadattaṃ mahātmā 06,073.042f*0306_03 prayojayām āsa udārakarmā 06,073.042f*0306_04 tasmin raṇe tava sainyasya rājan 06,073.043a tato vyamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; pramohanāstrāhatabuddhisattvāḥ 06,073.043c pradudruvuḥ kuravaś caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāt 06,073.043e parītakālān iva naṣṭasaṃjñān; mohopetāṃs tava putrān niśamya 06,073.043f*0307_01 etasminn eva kāle tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,073.043f*0307_02 viśramya ca tadā rājan pītvāmṛtarasaṃ jalam 06,073.043f*0307_03 punaḥ saṃnahya sahasā yodhayām āsa saṃyuge 06,073.043f*0307_04 dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ kālayām āsa bhārata 06,073.044a etasminn eva kāle tu droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 06,073.044c drupadaṃ tribhir āsādya śarair vivyādha dāruṇaiḥ 06,073.045a so 'tividdhas tadā rājan raṇe droṇena pārthivaḥ 06,073.045c apāyād drupado rājan pūrvavairam anusmaran 06,073.046a jitvā tu drupadaṃ droṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,073.046c tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā vitresuḥ sarvasomakāḥ 06,073.047a atha śuśrāva tejasvī droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 06,073.047c pramohanāstreṇa raṇe mohitān ātmajāṃs tava 06,073.048a tato droṇo rājagṛddhī tvarito 'bhiyayau raṇāt 06,073.048c tatrāpaśyan maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān 06,073.048e dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe 06,073.049a mohāviṣṭāṃś ca te putrān apaśyat sa mahārathaḥ 06,073.049c tataḥ prajñāstram ādāya mohanāstraṃ vyaśātayat 06,073.050a atha pratyāgataprāṇās tava putrā mahārathāḥ 06,073.050c punar yuddhāya samare prayayur bhīmapārṣatau 06,073.051a tato yudhiṣṭhiraḥ prāha samāhūya svasainikān 06,073.051c gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayor yudhi 06,073.052a saubhadrapramukhā vīrā rathā dvādaśa daṃśitāḥ 06,073.052c pravṛttim adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ 06,073.052d*0308_01 pravṛttiṃ bhīmasenasya pārṣatasya ca saṃyuge 06,073.052d*0308_02 vijñāya samare śīghraṃ praviśadhvaṃ rathārṇavam 06,073.052d*0308_03 gacchantu parayā śaktyā bhavanta iti me matiḥ 06,073.053a ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ 06,073.053c bāḍham ity evam uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ 06,073.053e madhyaṃdinagate sūrye prayayuḥ sarva eva hi 06,073.054a kekayā draupadeyāś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,073.054c abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ 06,073.055a te kṛtvā samare vyūhaṃ sūcīmukham ariṃdamāḥ 06,073.055c bibhidur dhārtarāṣṭrāṇāṃ tad rathānīkam āhave 06,073.056a tān prayātān maheṣvāsān abhimanyupurogamān 06,073.056c bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimohitā 06,073.057a na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa 06,073.057c madamūrchānvitātmānaṃ pramadevādhvani sthitā 06,073.058a te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,073.058c parīpsanto 'bhyadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,073.059a tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsān abhimanyupurogamān 06,073.059c babhūvatur mudā yuktau nighnantau tava vāhinīm 06,073.059d*0309_01 droṇam iṣvastrakuśalaṃ sarvavidyāsu pāragam 06,073.060a dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyo gurum ātmanaḥ 06,073.060c nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ 06,073.061a tato rathaṃ samāropya kekayasya vṛkodaram 06,073.061c abhyadhāvat susaṃkruddho droṇam iṣvastrapāragam 06,073.062a tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 06,073.062c kruddhaś ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ 06,073.063a anyāṃś ca śataśo bāṇān preṣayām āsa pārṣate 06,073.063c duryodhanahitārthāya bhartṛpiṇḍam anusmaran 06,073.064a athānyad dhanur ādāya pārṣataḥ paravīrahā 06,073.064c droṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 06,073.065a tasya droṇaḥ punaś cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ 06,073.065c hayāṃś ca caturas tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,073.066a vaivasvatakṣayaṃ ghoraṃ preṣayām āsa vīryavān 06,073.066c sārathiṃ cāsya bhallena preṣayām āsa mṛtyave 06,073.066d*0310_01 dharmarājapuraṃ rājan preṣayām āsa vai dvijaḥ 06,073.067a hatāśvāt sa rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,073.067c āruroha mahābāhur abhimanyor mahāratham 06,073.068a tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī 06,073.068c paśyato bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ 06,073.069a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇenāmitatejasā 06,073.069c nāśaknuvan vārayituṃ samastās te mahārathāḥ 06,073.070a vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ droṇena niśitaiḥ śaraiḥ 06,073.070c vyabhramat tatra tatraiva kṣobhyamāṇa ivārṇavaḥ 06,073.071a tathā dṛṣṭvā ca tat sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava 06,073.071c dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm 06,073.071e cukruśuḥ sarvato yodhāḥ sādhu sādhv iti bhārata 06,074.001 saṃjaya uvāca 06,074.001a tato duryodhano rājā mohāt pratyāgatas tadā 06,074.001c śaravarṣaiḥ punar bhīmaṃ pratyavārayad acyutam 06,074.002a ekībhūtāḥ punaś caiva tava putrā mahārathāḥ 06,074.002c sametya samare bhīmaṃ yodhayām āsur udyatāḥ 06,074.003a bhīmaseno 'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ 06,074.003c samāruhya mahābāhur yayau yena tavātmajaḥ 06,074.004a pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,074.004c citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śarair vivyādha te sutān 06,074.005a tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam 06,074.005c nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat 06,074.006a so 'tividdho maheṣvāsas tava putreṇa dhanvinā 06,074.006c krodhasaṃraktanayano vegenotkṣipya kārmukam 06,074.007a duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,074.007c sa tathābhihato rājā nācalad girirāḍ iva 06,074.008a tau dṛṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam 06,074.008c duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ 06,074.009a saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ 06,074.009c niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ 06,074.010a tān āpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ 06,074.010c pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajān iva 06,074.011a bhṛśaṃ kruddhaś ca tejasvī nārācena samarpayat 06,074.011c citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ 06,074.012a tathetarāṃs tava sutāṃs tāḍayām āsa bhārata 06,074.012c śarair bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ 06,074.013a tataḥ saṃsthāpya samare svāny anīkāni sarvaśaḥ 06,074.013c abhimanyuprabhṛtayas te dvādaśa mahārathāḥ 06,074.014a preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ 06,074.014c pratyudyayur mahārāja tava putrān mahābalān 06,074.015a dṛṣṭvā rathasthāṃs tāñ śūrān sūryāgnisamatejasaḥ 06,074.015c sarvān eva maheṣvāsān bhrājamānāñ śriyā vṛtān 06,074.016a mahāhave dīpyamānān suvarṇakavacojjvalān 06,074.016c tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ 06,074.017a tān nāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti 06,074.017c anvīya ca punaḥ sarvāṃs tava putrān apīḍayat 06,074.018a athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatam 06,074.018c pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ 06,074.018c*0311_01 **** **** kekayā draupadīsutāḥ 06,074.018c*0311_02 tān dṛṣṭvā samare kruddhās 06,074.019a duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ 06,074.019c bhṛśam aśvaiḥ prajavitaiḥ prayayur yatra te rathāḥ 06,074.020a aparāhṇe tato rājan prāvartata mahān raṇaḥ 06,074.020c tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata 06,074.021a abhimanyur vikarṇasya hayān hatvā mahājavān 06,074.021c athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samācinot 06,074.022a hatāśvaṃ ratham utsṛjya vikarṇas tu mahārathaḥ 06,074.022c āruroha rathaṃ rājaṃś citrasenasya bhāsvaram 06,074.023a sthitāv ekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau 06,074.023c ārjuniḥ śarajālena chādayām āsa bhārata 06,074.024a durjayo 'tha vikarṇaś ca kārṣṇiṃ pañcabhir āyasaiḥ 06,074.024c vivyadhāte na cākampat kārṣṇir merur ivācalaḥ 06,074.025a duḥśāsanas tu samare kekayān pañca māriṣa 06,074.025c yodhayām āsa rājendra tad adbhutam ivābhavat 06,074.026a draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanam avārayan 06,074.026c ekaikas tribhir ānarchat putraṃ tava viśāṃ pate 06,074.027a putro 'pi tava durdharṣo draupadyās tanayān raṇe 06,074.027c sāyakair niśitai rājann ājaghāna pṛthak pṛthak 06,074.028a taiś cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ 06,074.028c giriprasravaṇair yadvad girir dhātuvimiśritaiḥ 06,074.029a bhīṣmo 'pi samare rājan pāṇḍavānām anīkinīm 06,074.029c kālayām āsa balavān pālaḥ paśugaṇān iva 06,074.030a tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 06,074.030c dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīn vinighnataḥ 06,074.031a uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ 06,074.031c kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,074.032a śoṇitodaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam 06,074.032c rathanaubhir naravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram 06,074.033a chinnahastā vikavacā videhāś ca narottamāḥ 06,074.033c patitās tatra dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,074.034a nihatair mattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ 06,074.034c bhūr bhāti bharataśreṣṭha parvatair ācitā yathā 06,074.035a tatrādbhutam apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata 06,074.035c na tatrāsīt pumān kaś cid yo yoddhuṃ nābhikāṅkṣati 06,074.036a evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ 06,074.036c tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi 06,075.001 saṃjaya uvāca 06,075.001a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare 06,075.001c saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo 'bhyadhāvata 06,075.002a tam āyāntam abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam 06,075.002c bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt 06,075.003a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ 06,075.003c adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 06,075.004a adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ 06,075.004c draupadyāś ca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi 06,075.005a yat tvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavān avamanyase 06,075.005c tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanam āgatam 06,075.006a karṇasya matam ājñāya saubalasya ca yat purā 06,075.006c acintya pāṇḍavān kāmād yatheṣṭaṃ kṛtavān asi 06,075.007a yācamānaṃ ca yan mohād dāśārham avamanyase 06,075.007c ulūkasya samādeśaṃ yad dadāsi ca hṛṣṭavat 06,075.008a adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam 06,075.008c samīkariṣye tat pāpaṃ yat purā kṛtavān asi 06,075.009a evam uktvā dhanur ghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt 06,075.009c samādāya śarān ghorān mahāśanisamaprabhān 06,075.010a ṣaḍviṃśat tarasā kruddho mumocāśu suyodhane 06,075.010c jvalitāgniśikhākārān vajrakalpān ajihmagān 06,075.011a tato 'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe 06,075.011c caturbhir aśvāñ javanān anayad yamasādanam 06,075.012a dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyām arimardanaḥ 06,075.012c chatraṃ ciccheda samare rājñas tasya rathottamāt 06,075.013a tribhiś ca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajam uttamam 06,075.013b*0312_01 tribhir anyair maheṣvāsaś cicchedāsya dhvajaṃ tathā 06,075.013c chittvā taṃ ca nanādoccais tava putrasya paśyataḥ 06,075.014a rathāc ca sa dhvajaḥ śrīmān nānāratnavibhūṣitaḥ 06,075.014c papāta sahasā bhūmiṃ vidyuj jaladharād iva 06,075.015a jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham 06,075.015c dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 06,075.016a athainaṃ daśabhir bāṇais tottrair iva mahāgajam 06,075.016c ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayann iva mahārathaḥ 06,075.016d*0313_01 sa tathābhihato rājā smayann iva mahārathaḥ 06,075.017a tatas tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ 06,075.017c duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām 06,075.018a kṛpaś ca rathināṃ śreṣṭhaḥ kauravyam amitaujasam 06,075.018c āropayad rathaṃ rājan duryodhanam amarṣaṇam 06,075.019a sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge 06,075.019c niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanas tadā 06,075.020a parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥ 06,075.020c rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ 06,075.021a dhṛṣṭaketus tato rājann abhimanyuś ca vīryavān 06,075.021c kekayā draupadeyāś ca tava putrān ayodhayan 06,075.022a citrasenaḥ sucitraś ca citrāśvaś citradarśanaḥ 06,075.022c cārucitraḥ sucāruś ca tathā nandopanandakau 06,075.023a aṣṭāv ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ 06,075.023c abhimanyurathaṃ rājan samantāt paryavārayan 06,075.024a ājaghāna tatas tūrṇam abhimanyur mahāmanāḥ 06,075.024c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.024e vajramṛtyupratīkāśair vicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ 06,075.025a amṛṣyamāṇās te sarve saubhadraṃ rathasattamam 06,075.025c vavarṣur mārgaṇais tīkṣṇair giriṃ merum ivāmbudāḥ 06,075.026a sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 06,075.026c abhimanyur mahārāja tāvakān samakampayat 06,075.026e yathā devāsure yuddhe vajrapāṇir mahāsurān 06,075.027a vikarṇasya tato bhallān preṣayām āsa bhārata 06,075.027c caturdaśa rathaśreṣṭho ghorān āśīviṣopamān 06,075.027d*0314_01 sa tair vikarṇasya rathāt pātayām āsa vīryavān 06,075.027e dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃś cāsya chittvā nṛtyann ivāhave 06,075.028a punaś cānyāñ śarān pītān akuṇṭhāgrāñ śilāśitān 06,075.028c preṣayām āsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ 06,075.029a te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 06,075.029c bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ 06,075.030a te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale 06,075.030c vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam 06,075.031a vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ 06,075.031c abhyadravanta samare saubhadrapramukhān rathān 06,075.032a abhiyātvā tathaivāśu rathasthān sūryavarcasaḥ 06,075.032c avidhyan samare 'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 06,075.033a durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ 06,075.033c dhvajam ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 06,075.034a aśvāñ jāmbūnadair jālaiḥ pracchannān vātaraṃhasaḥ 06,075.034c jaghāna ṣaḍbhir āsādya sārathiṃ cābhyapātayat 06,075.035a sa hatāśve rathe tiṣṭhañ śrutakarmā mahārathaḥ 06,075.035c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitām iva 06,075.036a sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ 06,075.036c vidārya prāviśad bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā 06,075.036d*0315_01 durmukho vihvalas tatra niṣasāda rathe vibho 06,075.036d*0315_02 visaṃjñaṃ prekṣya te sarve bhrātaraḥ paryavārayan 06,075.037a taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahābalaḥ 06,075.037c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ ratham āropayat svakam 06,075.038a śrutakīrtis tathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava 06,075.038c abhyayāt samare rājan hantukāmo yaśasvinam 06,075.039a tasya vikṣipataś cāpaṃ śrutakīrter mahātmanaḥ 06,075.039c ciccheda samare rājañ jayatsenaḥ sutas tava 06,075.039e kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasann iva bhārata 06,075.040a taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram 06,075.040c abhyapadyata tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ 06,075.041a śatānīkas tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukam 06,075.041b*0316_01 nanāda sumahānādaṃ prabhinna iva vāraṇaḥ 06,075.041c vivyādha daśabhis tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ 06,075.042a athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā 06,075.042c śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,075.043a tathā tasmin vartamāne duṣkarṇo bhrātur antike 06,075.043b*0317_01 mumocāsmai śitān bāṇāṃs tīkṣṇān āśīviṣopamān 06,075.043c ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ 06,075.044a athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam 06,075.044c samādatta śitān bāṇāñ śatānīko mahābalaḥ 06,075.045a tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrātur agrataḥ 06,075.045c mumoca niśitān bāṇāñ jvalitān pannagān iva 06,075.046a tato 'sya dhanur ekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa 06,075.046c ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 06,075.047a aśvān manojavāṃś cāsya kalmāṣān vītakalmaṣaḥ 06,075.047c jaghāna niśitais tūrṇaṃ sarvān dvādaśabhiḥ śaraiḥ 06,075.048a athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā 06,075.048c duṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,075.048d*0318_01 sa papāta tato bhūmau vajrarugṇa iva drumaḥ 06,075.048d*0319_01 sa vihvalo rathopasthe niṣasāda sutas tava 06,075.049a duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājan mahārathāḥ 06,075.049c jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan 06,075.050a chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam 06,075.050c abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ 06,075.051a tān abhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ 06,075.051c pratyudyayur mahārāja gajā iva mahāgajān 06,075.052a durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā 06,075.052c śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ 06,075.052e pratyudyātā mahārāja kekayān bhrātaraḥ samam 06,075.053a rathair nagarasaṃkāśair hayair yuktair manojavaiḥ 06,075.053c nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaiḥ 06,075.054a varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ 06,075.054c viviśus te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanād vanam 06,075.055a teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,075.055c avartata mahāraudraṃ nighnatām itaretaram 06,075.055e anyonyāgaskṛtāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam 06,075.056a muhūrtāstamite sūrye cakrur yuddhaṃ sudāruṇam 06,075.056c rathinaḥ sādinaś caiva vyakīryanta sahasraśaḥ 06,075.057a tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.057c nāśayām āsa senāṃ vai bhīṣmas teṣāṃ mahātmanām 06,075.057e pāñcālānāṃ ca sainyāni śarair ninye yamakṣayam 06,075.058a evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,075.058c kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa 06,075.058d*0320_01 nāśayām āsatur vīrau dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,075.058d*0320_02 kauravāṇām anīkāni śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.059a dharmarājo 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,075.059c mūrdhni caitāv upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau 06,075.059d*0321_01 arjuno vāsudevaś ca kauravāṇām anīkinīm 06,075.059d*0321_02 hatvā vidrāvya ca śaraiḥ śibirāyaiva jagmatuḥ 06,076.001 saṃjaya uvāca 06,076.001a atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ 06,076.001c jagmuḥ svaśibirāṇy eva rudhireṇa samukṣitāḥ 06,076.002a viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam 06,076.002c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā 06,076.003a tatas tava suto rājaṃś cintayābhipariplutaḥ 06,076.003c visravac choṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham 06,076.004a sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vyūḍhāni samyag bahuladhvajāni 06,076.004c vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās; te pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ 06,076.005a saṃmohya sarvān yudhi kīrtimanto; vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam 06,076.005c praviśya bhīmena nibarhito 'smi; ghoraiḥ śarair mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ 06,076.006a kruddhaṃ tam udvīkṣya bhayena rājan; saṃmūrchito nālabhaṃ śāntim adya 06,076.006c icche prasādāt tava satyasaṃdha; prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃś ca hantum 06,076.007a tenaivam uktaḥ prahasan mahātmā; duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā 06,076.007c taṃ pratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 06,076.008a pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra 06,076.008c icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tvadarthe 06,076.009a ete tu raudrā bahavo mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ 06,076.009c ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti 06,076.010a te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryonnaddhāḥ kṛtavairās tvayā ca 06,076.010c ahaṃ hy etān pratiyotsyāmi rājan; sarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra 06,076.011a raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya 06,076.011c sarvāṃs tavārthāya sadevadaityāṃl; lokān daheyaṃ kim u śatrūṃs taveha 06,076.012a tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan; priyaṃ ca te sarvam ahaṃ kariṣye 06,076.012c śrutvaiva caitat paramapratīto; duryodhanaḥ prītamanā babhūva 06,076.013a sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo; nirgacchatety āha nṛpāṃś ca sarvān 06,076.013c tadājñayā tāni viniryayur drutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni 06,076.014a praharṣayuktāni tu tāni rājan; mahānti nānāvidhaśastravanti 06,076.014c sthitāni nāgāśvapadātimanti; virejur ājau tava rājan balāni 06,076.015a vṛndaiḥ sthitāś cāpi susaṃprayuktāś; cakāśire dantigaṇāḥ samantāt 06,076.015c śastrāstravidbhir naradeva yodhair; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇās tvadīyāḥ 06,076.016a rathaiś ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ 06,076.016c samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajo babhau chādayat sūryaraśmīn 06,076.017a rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā; vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt 06,076.017c nānāraṅgāḥ samare tatra rājan; meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva 06,076.018a dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdas tumulo 'tighoraḥ 06,076.018c vimathyato devamahāsuraughair; yathārṇavasyādiyuge tadānīm 06,076.019a tad ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇam evam 06,076.019c babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm 06,077.001 saṃjaya uvāca 06,077.001a athātmajaṃ tava punar gāṅgeyo dhyānam āsthitam 06,077.001c abravīd bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ 06,077.002a ahaṃ droṇaś ca śalyaś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,077.002c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha saindhavaḥ 06,077.003a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ 06,077.003c trigartarājaś ca balī māgadhaś ca sudurjayaḥ 06,077.004a bṛhadbalaś ca kausalyaś citraseno viviṃśatiḥ 06,077.004b*0322_01 kṛpaś ca saha sodaryais tava rājan padānugaiḥ 06,077.004c rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ 06,077.005a deśajāś ca hayā rājan svārūḍhā hayasādibhiḥ 06,077.005c gajendrāś ca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,077.006a padātāś ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ 06,077.006c nānādeśasamutpannās tvadarthe yoddhum udyatāḥ 06,077.007a ete cānye ca bahavas tvadarthe tyaktajīvitāḥ 06,077.007c devān api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ 06,077.008a avaśyaṃ tu mayā rājaṃs tava vācyaṃ hitaṃ sadā 06,077.008c aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,077.008e vāsudevasahāyāś ca mahendrasamavikramāḥ 06,077.009a sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava 06,077.009c pāṇḍavān vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ 06,077.010a evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām 06,077.010c oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaś cābhavat tadā 06,077.011a tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān 06,077.011c avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ 06,077.012a maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam 06,077.012c saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiś ca tathā dantipadātibhiḥ 06,077.013a rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam 06,077.013c aśvavṛndair mahadbhiś ca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ 06,077.014a nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe 06,077.014c anv aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ 06,077.015a evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ 06,077.015c sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam 06,077.016a daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca 06,077.016c rathānām ayutaṃ cāpi putrāś ca tava daṃśitāḥ 06,077.016e citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham 06,077.017a rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te 06,077.017c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaś ca mahābalāḥ 06,077.018a duryodhanas tu samare daṃśito ratham āsthitaḥ 06,077.018c vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape 06,077.019a tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṃ tava bhārata 06,077.019c rathaghoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ 06,077.020a bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi 06,077.020c maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinām 06,077.020e sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ 06,077.021a maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam 06,077.021c svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajram athākarot 06,077.022a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ 06,077.022c rathinaḥ sādinaś caiva siṃhanādam athānadan 06,077.023a bibhitsavas tato vyūhaṃ niryayur yuddhakāṅkṣiṇaḥ 06,077.023c itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ 06,077.024a bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiś cāpi śikhaṇḍinam 06,077.024c svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat 06,077.025a nakulaḥ sahadevaś ca rājan madreśam īyatuḥ 06,077.025c vindānuvindāv āvantyāv irāvantam abhidrutau 06,077.026a sarve nṛpās tu samare dhanaṃjayam ayodhayan 06,077.026c bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat 06,077.027a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho 06,077.027c ārjuniḥ samare rājaṃs tava putrān ayodhayat 06,077.028a prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ 06,077.028c abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam 06,077.029a alambusas tato rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam 06,077.029c sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat 06,077.030a bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketum ayodhayat 06,077.030c śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,077.031a cekitānas tu samare kṛpam evānvayodhayat 06,077.031c śeṣāḥ pratiyayur yattā bhīmam eva mahāratham 06,077.032a tato rājasahasrāṇi parivavrur dhanaṃjayam 06,077.032c śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ 06,077.033a arjuno 'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyam idam abravīt 06,077.033c paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 06,077.033e vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā 06,077.034a yuddhābhikāmāñ śūrāṃś ca paśya mādhava daṃśitān 06,077.034c trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava 06,077.035a adyaitān pātayiṣyāmi paśyatas te janārdana 06,077.035c ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire 06,077.036a evam uktvā tu kaunteyo dhanurjyām avamṛjya ca 06,077.036c vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇān prati 06,077.037a te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣair apūrayan 06,077.037c taḍāgam iva dhārābhir yathā prāvṛṣi toyadā 06,077.038a hāhākāro mahān āsīt tava sainye viśāṃ pate 06,077.038c chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarair dṛṣṭvā mahāraṇe 06,077.039a devā devarṣayaś caiva gandharvāś ca mahoragāḥ 06,077.039c vismayaṃ paramaṃ jagmur dṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau 06,077.040a tataḥ kruddho 'rjuno rājann aindram astram udīrayat 06,077.040c tatrādbhutam apaśyāma vijayasya parākramam 06,077.041a śastravṛṣṭiṃ parair muktāṃ śaraughair yad avārayat 06,077.041c na ca tatrāpy anirbhinnaḥ kaś cid āsīd viśāṃ pate 06,077.042a teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā 06,077.042c dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiś cānyān pārtho vivyādha māriṣa 06,077.043a te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ 06,077.043c agādhe majjamānānāṃ bhīṣmas trātābhavat tadā 06,077.044a āpatadbhis tu tais tatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam 06,077.044c saṃcukṣubhe mahārāja vātair iva mahārṇavaḥ 06,078.001 saṃjaya uvāca 06,078.001a tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi 06,078.001c prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā 06,078.002a kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava 06,078.002c pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati 06,078.003a dṛṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam 06,078.003c tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃs tān abravīn nṛpān 06,078.004a teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam 06,078.004c madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayan vacaḥ 06,078.005a eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam 06,078.005c sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,078.006a taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam 06,078.006c saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham 06,078.007a bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ 06,078.007c narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham 06,078.008a tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam 06,078.008c raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam 06,078.009a mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā 06,078.009c mahatā meghanādena rathenāti virājata 06,078.010a samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam 06,078.010c abhavat tumulo nādo bhayād dṛṣṭvā kirīṭinam 06,078.011a abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam 06,078.011c madhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum 06,078.012a tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam 06,078.012c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam 06,078.013a sa sarvataḥ parivṛtas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ 06,078.013c bhrātṛbhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ 06,078.014a bhāradvājas tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā 06,078.014c dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide 06,078.015a tad apāsya dhanuś chinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 06,078.015c anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ dṛḍham 06,078.015e śarāṃś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva 06,078.016a droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ 06,078.016c dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ 06,078.016e dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ 06,078.017a tasya droṇo 'vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,078.017c aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā 06,078.018a sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ 06,078.018c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ 06,078.019a tatas tu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau 06,078.019c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt 06,078.020a bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam 06,078.020c cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara 06,078.021a sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave 06,078.021c jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ 06,078.022a sa papāta rathāt tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ 06,078.022c dhanus tyaktvā śarāṃś caiva pitur eva samīpataḥ 06,078.023a hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt 06,078.023c utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,078.024a bhāradvājas tatas tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 06,078.024c dārayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,078.025a śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge 06,078.025c ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ 06,078.026a sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitais tribhiḥ 06,078.026c śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ 06,078.027a aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ 06,078.027c sūtaṃ dhvajam atho rājaṃs turagān āyudhaṃ tathā 06,078.027e śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṃyuge 06,078.028a sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṃ varaḥ 06,078.028c khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram 06,078.028e śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 06,078.029a sakhaḍgasya mahārāja caratas tasya saṃyuge 06,078.029c nāntaraṃ dadṛśe drauṇis tad adbhutam ivābhavat 06,078.030a tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha 06,078.030c preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ 06,078.031a tām āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām 06,078.031c asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ 06,078.032a tato 'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam 06,078.032c carmācchinad asiṃ cāsya khaṇḍayām āsa saṃyuge 06,078.032e śitaiḥ subahuśo rājaṃs taṃ ca vivyādha patribhiḥ 06,078.033a śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ 06,078.033c āvidhya vyasṛjat tūrṇaṃ jvalantam iva pannagam 06,078.034a tam āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham 06,078.034c ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam 06,078.034e śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ 06,078.035a śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,078.035c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ 06,078.036a sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūram āhave 06,078.036c alambusaṃ śarair ghorair vivyādha balinaṃ balī 06,078.037a rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata 06,078.037c ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ 06,078.037e māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣair avākirat 06,078.037f*0323_01 athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam 06,078.038a tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam 06,078.038c nāsaṃbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,078.039a aindram astraṃ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata 06,078.039c vijayād yad anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā 06,078.040a tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā 06,078.040c alambusaṃ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ 06,078.040e parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,078.041a tat tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā 06,078.041c pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave 06,078.042a tam ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api 06,078.042c śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṃ tava paśyatām 06,078.043a nyahanat tāvakāṃś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,078.043c niśitair bahubhir bāṇais te 'dravanta bhayārditāḥ 06,078.044a etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī 06,078.044c dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram 06,078.044e chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,078.045a saṃchādyamāno viśikhair dhṛṣṭadyumnena bhārata 06,078.045c vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ 06,078.046a dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,078.046c ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tad adbhutam ivābhavat 06,078.047a tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa 06,078.047c hayāṃś ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ 06,078.047e śaraiś cainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ 06,078.048a sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī 06,078.048c padātir asim udyamya prādravat pārṣataṃ prati 06,078.049a śakunis taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ 06,078.049c rājānaṃ sarvalokasya ratham āropayat svakam 06,078.050a tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā 06,078.050c nyahanat tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇir ivāsuram 06,078.051a kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarair ārchan mahāratham 06,078.051c pracchādayām āsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā 06,078.052a tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ 06,078.052c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān kṛtavarmaṇe 06,078.053a tair ardyamāno 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ 06,078.053c nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchac chitaiḥ śaraiḥ 06,078.054a tasyāśvāṃś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ 06,078.054c sārathiṃ pātayām āsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam 06,078.055a śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīrahā 06,078.055c śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadṛśyata 06,078.056a hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau 06,078.056c syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ 06,078.057a bhīmaseno 'pi saṃkruddhas tava sainyam upādravat 06,078.057c nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,079.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,079.001a bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya 06,079.001c pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṃ tava jalpataḥ 06,079.002a na caiva māmakaṃ kaṃ cid dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,079.002c nityaṃ pāṇḍusutān hṛṣṭān abhagnāṃś caiva śaṃsasi 06,079.003a jīyamānān vimanaso māmakān vigataujasaḥ 06,079.003c vadase saṃyuge sūta diṣṭam etad asaṃśayam 06,079.004 saṃjaya uvāca 06,079.004a yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ 06,079.004c darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha 06,079.005a gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam 06,079.005c mahodadhiguṇābhyāsāl lavaṇatvaṃ nigacchati 06,079.006a tathā tat pauruṣaṃ rājaṃs tāvakānāṃ mahātmanām 06,079.006c prāpya pāṇḍusutān vīrān vyarthaṃ bhavati saṃyuge 06,079.007a ghaṭamānān yathāśakti kurvāṇān karma duṣkaram 06,079.007c na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravān gantum arhasi 06,079.008a tavāparādhāt sumahān saputrasya viśāṃ pate 06,079.008c pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ 06,079.009a ātmadoṣāt samutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa 06,079.009c na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthān nāpi jīvitam 06,079.010a yuddhe sukṛtināṃ lokān icchanto vasudhādhipāḥ 06,079.010c camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ 06,079.011a pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ 06,079.011c tan mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam 06,079.012a āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau 06,079.012c irāvantam abhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau 06,079.012e teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,079.013a irāvāṃs tu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau 06,079.013c vivyādha niśitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.013e tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau 06,079.014a yudhyatāṃ hi tathā rājan viśeṣo na vyadṛśyata 06,079.014c yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām 06,079.015a irāvāṃs tu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ 06,079.015c caturbhiś caturo vāhān anayad yamasādanam 06,079.016a bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa 06,079.016c ciccheda samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 06,079.017a tyaktvānuvindo 'tha rathaṃ vindasya ratham āsthitaḥ 06,079.017c dhanur gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanam uttamam 06,079.018a tāv ekasthau raṇe vīrāv āvantyau rathināṃ varau 06,079.018c śarān mumucatus tūrṇam irāvati mahātmani 06,079.019a tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ 06,079.019c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsur ambaram 06,079.020a irāvāṃs tu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau 06,079.020c vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpy apātayat 06,079.021a tasmin nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau 06,079.021c rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayas tataḥ 06,079.022a tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ 06,079.022c pauruṣaṃ khyāpayaṃs tūrṇaṃ vyadhamat tava vāhinīm 06,079.023a sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 06,079.023c vegān bahuvidhāṃś cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ 06,079.024a haiḍimbo rākṣasendras tu bhagadattaṃ samādravat 06,079.024c rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ 06,079.025a tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ 06,079.025c yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye 06,079.026a tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaś ca samāgatāḥ 06,079.026c viśeṣaṃ na sma vividur haiḍimbabhagadattayoḥ 06,079.027a yathā surapatiḥ śakras trāsayām āsa dānavān 06,079.027c tathaiva samare rājaṃs trāsayām āsa pāṇḍavān 06,079.028a tena vidrāvyamāṇās te pāṇḍavāḥ sarvatodiśam 06,079.028c trātāraṃ nābhyavindanta sveṣv anīkeṣu bhārata 06,079.029a bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata 06,079.029c śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ 06,079.030a nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata 06,079.030b*0324_01 naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya svargāya bharatottamāḥ 06,079.030c āsīn niṣṭānako ghoras tava sainyeṣu saṃyuge 06,079.031a ghaṭotkacas tato rājan bhagadattaṃ mahāraṇe 06,079.031c śaraiḥ pracchādayām āsa meruṃ girim ivāmbudaḥ 06,079.032a nihatya tāñ śarān rājā rākṣasasya dhanuścyutān 06,079.032c bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasv atāḍayat 06,079.033a sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.033c na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ 06,079.034a tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān sa caturdaśa 06,079.034c preṣayām āsa samare tāṃś ca ciccheda rākṣasaḥ 06,079.035a sa tāṃś chittvā mahābāhus tomarān niśitaiḥ śaraiḥ 06,079.035c bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ 06,079.036a tataḥ prāgjyotiṣo rājan prahasann iva bhārata 06,079.036c tasyāśvāṃś caturaḥ saṃkhye pātayām āsa sāyakaiḥ 06,079.037a sa hatāśve rathe tiṣṭhan rākṣasendraḥ pratāpavān 06,079.037c śaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṃ prati 06,079.038a tām āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegitām 06,079.038c tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm 06,079.039a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravad bhayāt 06,079.039c yathendrasya raṇāt pūrvaṃ namucir daityasattamaḥ 06,079.040a taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam 06,079.040c ajeyaṃ samare rājan yamena varuṇena ca 06,079.041a pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sakuñjaraḥ 06,079.041c yathā vanagajo rājan mṛdnaṃś carati padminīm 06,079.042a madreśvaras tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ 06,079.042c svasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau 06,079.043a sahadevas tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatam 06,079.043c avārayac charaugheṇa megho yadvad divākaram 06,079.044a chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro 'bhavat 06,079.044c tayoś cāpy abhavat prītir atulā mātṛkāraṇāt 06,079.045a tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ 06,079.045b*0325_01 dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuś caikena māriṣa 06,079.045b*0325_02 athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayann iva bhārata 06,079.045b*0325_03 nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat 06,079.045c aśvān vai caturo rājaṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,079.045e preṣayām āsa samare yamasya sadanaṃ prati 06,079.046a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,079.046c āruroha tato yānaṃ bhrātur eva yaśasvinaḥ 06,079.047a ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke 06,079.047c madrarājarathaṃ kruddhau chādayām āsatuḥ kṣaṇāt 06,079.048a sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.048c svasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥ 06,079.048e prahasann iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha 06,079.048f*0326_01 pṛṣatkānāṃ sahasrāṇi prahasann iva tāv api 06,079.048f*0326_02 sṛjan rurodha samare megho vṛṣṭyā yathācalam 06,079.049a sahadevas tataḥ kruddhaḥ śaram udyamya vīryavān 06,079.049c madrarājam abhiprekṣya preṣayām āsa bhārata 06,079.050a sa śaraḥ preṣitas tena garutmān iva vegavān 06,079.050c madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale 06,079.051a sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ 06,079.051c niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha 06,079.052a taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge 06,079.052c apovāha rathenājau yamābhyām abhipīḍitam 06,079.053a dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham 06,079.053c sarve vimanaso bhūtvā nedam astīty acintayan 06,079.054a nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau 06,079.054c dadhmatur muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ 06,079.055a abhidudruvatur hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate 06,079.055c yathā daityacamūṃ rājann indropendrāv ivāmarau 06,080.001 saṃjaya uvāca 06,080.001a tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare 06,080.001c śrutāyuṣam abhiprekṣya codayām āsa vājinaḥ 06,080.002a abhyadhāvat tato rājā śrutāyuṣam ariṃdamam 06,080.002c vinighnan sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ 06,080.003a sa saṃvārya raṇe rājā preṣitān dharmasūnunā 06,080.003c śarān sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat 06,080.004a te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,080.004c asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ 06,080.005a pāṇḍavas tu bhṛśaṃ viddhas tena rājñā mahātmanā 06,080.005c raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe 06,080.006a athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ 06,080.006c rathaśreṣṭho rathāt tūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat 06,080.007a ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ 06,080.007c pāṇḍavaṃ viśikhais tīkṣṇai rājan vivyādha saptabhiḥ 06,080.008a tataḥ krodhāt prajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,080.008c yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ 06,080.009a kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ 06,080.009c pravivyathur mahārāja vyākulaṃ cāpy abhūj jagat 06,080.010a sarveṣāṃ caiva bhūtānām idam āsīn manogatam 06,080.010c trīṃl lokān adya saṃkruddho nṛpo 'yaṃ dhakṣyatīti vai 06,080.011a ṛṣayaś caiva devāś ca cakruḥ svastyayanaṃ mahat 06,080.011c lokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā 06,080.012a sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan 06,080.012c dadhārātmavapur ghoraṃ yugāntādityasaṃnibham 06,080.013a tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate 06,080.013c nirāśāny abhavaṃs tatra jīvitaṃ prati bhārata 06,080.014a sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ 06,080.014c śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahad dhanuḥ 06,080.015a athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare 06,080.015c nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ 06,080.016a satvaraṃ caraṇe rājaṃs tasya vāhān mahātmanaḥ 06,080.016c nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ 06,080.017a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñas tu pauruṣam 06,080.017c vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā 06,080.018a tasmiñ jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge 06,080.018c duryodhanabalaṃ rājan sarvam āsīt parāṅmukham 06,080.019a etat kṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,080.019c vyāttānano yathā kālas tava sainyaṃ jaghāna ha 06,080.020a cekitānas tu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam 06,080.020c prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayām āsa sāyakaiḥ 06,080.021a saṃnivārya śarāṃs tāṃs tu kṛpaḥ śāradvato yudhi 06,080.021c cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājan vivyādha patribhiḥ 06,080.022a athāpareṇa bhallena dhanuś ciccheda māriṣa 06,080.022c sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat 06,080.022e hayāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau ca pārṣṇisārathī 06,080.023a so 'vaplutya rathāt tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ 06,080.023c sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ 06,080.023e gautamasya hayān hatvā sārathiṃ ca nyapātayat 06,080.024a bhūmiṣṭho gautamas tasya śarāṃś cikṣepa ṣoḍaśa 06,080.024c te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam 06,080.025a cekitānas tataḥ kruddhaḥ punaś cikṣepa tāṃ gadām 06,080.025c gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ 06,080.026a tām āpatantīṃ vimalām aśmagarbhāṃ mahāgadām 06,080.026c śarair anekasāhasrair vārayām āsa gautamaḥ 06,080.027a cekitānas tataḥ khaḍgaṃ kośād uddhṛtya bhārata 06,080.027c lāghavaṃ param āsthāya gautamaṃ samupādravat 06,080.028a gautamo 'pi dhanus tyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam 06,080.028c vegena mahatā rājaṃś cekitānam upādravat 06,080.029a tāv ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau 06,080.029c nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyām anyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ 06,080.030a nistriṃśavegābhihatau tatas tau puruṣarṣabhau 06,080.030c dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām 06,080.030e mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau 06,080.031a tato 'bhyadhāvad vegena karakarṣaḥ suhṛt tayā 06,080.031c cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadam 06,080.031e ratham āropayac cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ 06,080.032a tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālas tava viśāṃ pate 06,080.032c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam 06,080.033a saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketur mahābalaḥ 06,080.033c navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājan vivyādha vakṣasi 06,080.034a saumadattir uraḥsthais tair bhṛśaṃ bāṇair aśobhata 06,080.034c madhyaṃdine mahārāja raśmibhis tapano yathā 06,080.035a bhūriśravās tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham 06,080.035c hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ 06,080.036a virathaṃ cainam ālokya hatāśvaṃ hatasārathim 06,080.036c mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa saṃyuge 06,080.037a sa ca taṃ ratham utsṛjya dhṛṣṭaketur mahāmanāḥ 06,080.037c āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa 06,080.038a citraseno vikarṇaś ca rājan durmarṣaṇas tathā 06,080.038c rathino hemasaṃnāhāḥ saubhadram abhidudruvuḥ 06,080.039a abhimanyos tatas tais tu ghoraṃ yuddham avartata 06,080.039c śarīrasya yathā rājan vātapittakaphais tribhiḥ 06,080.040a virathāṃs tava putrāṃs tu kṛtvā rājan mahāhave 06,080.040c na jaghāna naravyāghraḥ smaran bhīmavacas tadā 06,080.041a tato rājñāṃ bahuśatair gajāśvarathayāyibhiḥ 06,080.041c saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devair api durāsadam 06,080.042a prayāntaṃ śīghram udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃs tava 06,080.042c abhimanyuṃ samuddiśya bālam ekaṃ mahāratham 06,080.042e vāsudevam uvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,080.043a codayāśvān hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ 06,080.043c ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 06,080.043e yathā na hanyur naḥ senāṃ tathā mādhava codaya 06,080.044a evam uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā 06,080.044b*0327_01 satvaraṃ bālarakṣārthaṃ gacchāv eti dhanaṃjayaḥ 06,080.044c rathaṃ śvetahayair yuktaṃ preṣayām āsa saṃyuge 06,080.045a niṣṭānako mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 06,080.045c yad arjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātas tāvakān prati 06,080.046a samāsādya tu kaunteyo rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,080.046c suśarmāṇam atho rājann idaṃ vacanam abravīt 06,080.047a jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭham atyantaṃ pūrvavairiṇam 06,080.047b*0328_01 tatas tvaṃ samare yoddhuṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,080.047c paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam 06,080.047e adya te darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān 06,080.048a evaṃ saṃjalpatas tasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ 06,080.048c śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ 06,080.048e na cainam abravīt kiṃ cic chubhaṃ vā yadi vāśubham 06,080.049a abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,080.049c purastāt pṛṣṭhataś caiva pārśvataś caiva sarvataḥ 06,080.050a parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha 06,080.050c śaraiḥ saṃchādayām āsa meghair iva divākaram 06,080.051a tataḥ pravṛttaḥ sumahān saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 06,080.051c tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,081.001 saṃjaya uvāca 06,081.001a sa tudyamānas tu śarair dhanaṃjayaḥ; padā hato nāga iva śvasan balī 06,081.001c bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe prasahya 06,081.002a saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena 06,081.002c vivyādha bāṇair yugapan mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣv atha manyamānaḥ 06,081.003a nipetur ājau rudhirapradigdhās; te tāḍitāḥ śakrasutena rājan 06,081.003c vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā; gatāsavaś chinnatanutrakāyāḥ 06,081.004a mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā; vicitrarūpā yugapad vineśuḥ 06,081.004c dṛṣṭvā hatāṃs tān yudhi rājaputrāṃs; trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena 06,081.005a teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā; dvātriṃśad anye 'byapatanta pārtham 06,081.005c tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi 06,081.005e avīvṛṣan bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ 06,081.006a saṃpīḍyamānas tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayas tān yudhi jātaroṣaḥ 06,081.006c ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautair; jaghāna tān apy atha pṛṣṭhagopān 06,081.007a ṣaṣṭiṃ rathāṃs tān avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī 06,081.007c athātvarad bhīṣmavadhāya jiṣṇur; balāni rājñāṃ samare nihatya 06,081.008a trigartarājo nihatān samīkṣya; mahārathāṃs tān atha bandhuvargān 06,081.008c raṇe puraskṛtya narādhipāṃs tāñ; jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya 06,081.009a abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ 06,081.009c abhyudyayus te śitaśastrahastā; rirakṣiṣanto ratham arjunasya 06,081.010a pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya; trigartarājñā sahitān nṛvīrān 06,081.010c vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān; gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ 06,081.010e bhīṣmaṃ yiyāsur yudhi saṃdadarśa; duryodhanaṃ saindhavādīṃś ca rājñaḥ 06,081.011a āvārayiṣṇūn abhisaṃprayāya; muhūrtam āyodhya balena vīraḥ 06,081.011c utsṛjya rājānam anantavīryo; jayadrathādīṃś ca nṛpān mahaujāḥ 06,081.011e yayau tato bhīmabalo manasvī; gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ 06,081.011f*0329_01 bhīṣmo 'pi dṛṣṭvā samare kṛtāstrān 06,081.011f*0329_02 sa pāṇḍavānāṃ rathino 'bhyudārān 06,081.011f*0329_03 vihāya saṃgrāmamukhe dhanaṃjayaṃ 06,081.011f*0329_04 javena pārthaṃ punar ājagāma 06,081.012a yudhiṣṭhiraś cograbalo mahātmā; samāyayau tvarito jātakopaḥ 06,081.012c madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; svabhāgam āptaṃ tam anantakīrtiḥ 06,081.012e sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenair; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya 06,081.013a taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryair; gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī 06,081.013c na vivyathe śāṃtanavo mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ 06,081.014a athaitya rājā yudhi satyasaṃdho; jayadratho 'tyugrabalo manasvī 06,081.014c ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa 06,081.015a yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ 06,081.015c duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā; jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ 06,081.016a kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibho citrasenena cājau 06,081.016b*0330_01 te vāridhārāś ca yathādrirājaṃ 06,081.016b*0330_02 tathā ca varṣanti mahānubhāvāḥ 06,081.016c viddhāḥ śarais te 'tivivṛddhakopair; devā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ 06,081.017a chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ 06,081.017c ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam 06,081.018a uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam 06,081.018c bhīṣmaṃ śaraughair vimalārkavarṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā 06,081.019a tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi; devavrataṃ yan na nihaṃsi yuddhe 06,081.019c mithyāpratijño bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaś ca 06,081.020a prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃs tapantaṃ mama sainyasaṃghān 06,081.020c śaraughajālair atitigmatejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena 06,081.021a nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā 06,081.021c vihāya bandhūn atha sodarāṃś ca; kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam 06,081.022a dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam 06,081.022c bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ 06,081.023a ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra 06,081.023c kathaṃ hi bhīṣmāt prathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra 06,081.024a sa dharmarājasya vaco niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham 06,081.024c pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā; pratatvare bhīṣmavadhāya rājan 06,081.025a tam āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam 06,081.025c āvārayām āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghoreṇa sudurjayena 06,081.026a sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam 06,081.026c nāsau vyamuhyad drupadasya putro; rājan mahendrapratimaprabhāvaḥ 06,081.027a tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ; śarais tad astraṃ pratibādhamānaḥ 06,081.027c athādade vāruṇam anyad astraṃ; śikhaṇḍy athograṃ pratighātāya tasya 06,081.027e tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ; khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāś ca 06,081.028a bhīṣmas tu rājan samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi 06,081.028c chittvānadat pāṇḍusutasya vīro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 06,081.029a tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam 06,081.029c gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ 06,081.030a tam āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam 06,081.030c vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt 06,081.031a acintayitvā sa śarāṃs tarasvī; vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ 06,081.031c jaghāna vāhān samare samastān; āraṭṭajān sindhurājasya saṃkhye 06,081.032a tato 'bhivīkṣyāpratimaprabhāvas; tavātmajas tvaramāṇo rathena 06,081.032c abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ 06,081.032d*0331_01 jayadratho bhagnavāhaṃ rathaṃ taṃ 06,081.032d*0331_02 tyaktvā yayau yatra rājā kurūṇām 06,081.032d*0331_03 bhayena bhīmasya sa mūḍhacetāḥ 06,081.032d*0331_04 sasaubalas tatra yuddhasya bhītaḥ 06,081.033a bhīmo 'py athainaṃ sahasā vinadya; pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ 06,081.033c samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt 06,081.034a vihāya sarve tava putram ugraṃ; pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ 06,081.034c apakrāntās tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mohanīye 06,081.035a amūḍhacetās tv atha citraseno; mahāgadām āpatantīṃ nirīkṣya 06,081.035c rathaṃ samutsṛjya padātir ājau; pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma 06,081.035e avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāj; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam 06,081.036a gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye 06,081.036c jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā; bhraṣṭāmbarād gām iva saṃpatantī 06,081.037a āścaryabhūtaṃ sumahat tvadīyā; dṛṣṭvaiva tad bhārata saṃprahṛṣṭāḥ 06,081.037c sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt; pupūjire tava putraṃ sasainyāḥ 06,082.001 saṃjaya uvāca 06,082.001a virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam 06,082.001c ratham āropayām āsa vikarṇas tanayas tava 06,082.002a tasmiṃs tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam 06,082.002c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 06,082.003a tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ 06,082.003c mṛtyor āsyam anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram 06,082.004a yidhiṣṭhiro 'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ 06,082.004c maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau 06,082.005a tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcan pāṇḍavo yudhi 06,082.005c bhīṣmaṃ saṃchādayām āsa yathā megho divākaram 06,082.006a tena samyak praṇītāni śarajālāni bhārata 06,082.006c patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,082.007a tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa 06,082.007c ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva 06,082.008a nimeṣārdhāc ca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,082.008c adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ 06,082.009a tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ 06,082.009c nārācaṃ preṣayām āsa kruddha āśīviṣopamam 06,082.010a asaṃprāptaṃ tatas taṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ 06,082.010c ciccheda samare rājan bhīṣmas tasya dhanuścyutam 06,082.011a taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam 06,082.011c nijaghne kauravendrasya hayān kāñcanabhūṣaṇān 06,082.011d*0332_01 hatāśve tu rathe tiṣṭhañ śaktiṃ cikṣepa dharmarāṭ 06,082.011d*0332_02 tām āpatantīṃ sahasā kālapāśopamāṃ śitām 06,082.011d*0332_03 ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,082.012a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,082.012c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ 06,082.013a yamāv api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā 06,082.013c śaraiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 06,082.013d*0333_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,082.013d*0333_02 bhrātarau tau mahāvīryau śatrusainyabhayaṃkarau 06,082.014a tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau 06,082.014c jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā 06,082.015a tato yudhiṣṭhiro vaśyān rājñas tān samacodayat 06,082.015c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān 06,082.016a tatas te pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,082.016c mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham 06,082.017a sa samantāt parivṛtaḥ pitā devavratas tava 06,082.017c cikrīda dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān 06,082.018a taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi 06,082.018c mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane 06,082.019a tarjayānaṃ raṇe śūrāṃs trāsayānaṃ ca sāyakaiḥ 06,082.019c dṛṣṭvā tresur mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva 06,082.020a raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim 06,082.020c agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ 06,082.021a śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṃyuge 06,082.021c tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ 06,082.022a patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale 06,082.022c babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva 06,082.023a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe 06,082.023c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 06,082.024a bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram 06,082.024c ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire 06,082.025a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham 06,082.025c abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,082.026a anādṛtya tato bhīṣmas taṃ śikhaṇḍinam āhave 06,082.026c prayayau sṛñjayān kruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ 06,082.027a sṛñjayās tu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham 06,082.027c siṃhanādān bahuvidhāṃś cakruḥ śaṅkhavimiśritān 06,082.028a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,082.028c aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho 06,082.029a dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 06,082.029c pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ 06,082.029e śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe 06,082.030a te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha 06,082.030c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam 06,082.030e yathotsāhaṃ ca samare jaghnur lokaṃ mahārathāḥ 06,082.031a tatrākrando mahān āsīt tāvakānāṃ mahātmanām 06,082.031c vadhyatāṃ samare rājan pārṣatena mahātmanā 06,082.032a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau 06,082.032c vindānuvindāv āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau 06,082.033a tau tasya turagān hatvā tvaramāṇau mahārathau 06,082.033c chādayām āsatur ubhau śaravarṣeṇa pārṣatam 06,082.034a avaplutyātha pāñcālyo rathāt tūrṇaṃ mahābalaḥ 06,082.034c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ 06,082.035a tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ 06,082.035c āvantyau samare kruddhāv abhyayāt sa paraṃtapau 06,082.036a tathaiva tava putro 'pi sarvodyogena māriṣa 06,082.036c vindānuvindāv āvantyau parivāryopatasthivān 06,082.037a arjunaś cāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabha 06,082.037c ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇir ivāsurān 06,082.038a droṇaś ca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛt tava 06,082.038c vyadhamat sarvapāñcālāṃs tūlarāśim ivānalaḥ 06,082.039a duryodhanapurogās tu putrās tava viśāṃ pate 06,082.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,082.040a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare 06,082.040c abravīt tāvakān sarvāṃs tvaradhvam iti bhārata 06,082.041a yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram 06,082.041c astaṃ girim athārūḍhe naprakāśati bhāskare 06,082.042a prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 06,082.042c gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe 06,082.043a śivābhir aśivābhiś ca ruvadbhir bhairavaṃ ravam 06,082.043c ghoram āyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃghasamākulam 06,082.044a rākṣasāś ca piśācāś ca tathānye piśitāśanāḥ 06,082.044c samantato vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,082.044d*0334_01 mattā rudhiragandhena piśitena ca te nṛpāḥ 06,082.044d*0334_02 āsvādyāsvādya nṛtyante nādaṃ muñcanti bhīṣaṇam 06,082.044d*0334_03 kabandhāni ca nṛtyanti dhanur hastāni saṃyuge 06,082.044d*0334_04 prāsam ālambya niśitaṃ nistriṃśaṃ nirmalaṃ mahat 06,082.045a arjuno 'tha suśarmādīn rājñas tān sapadānugān 06,082.045c vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati 06,082.046a yudhiṣṭhiro 'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitas tadā 06,082.046c yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ 06,082.047a bhīmaseno 'pi rājendra duryodhanamukhān rathān 06,082.047c avajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati 06,082.048a duryodhano 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe 06,082.048c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati 06,082.049a droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,082.049c parivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati 06,082.050a tathaiva sātyakī rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,082.050c parivārya raṇe yodhān yayatuḥ śibiraṃ prati 06,082.051a evam ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,082.051c paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ 06,082.052a tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravas tathā 06,082.052c nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam 06,082.053a rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmān yathāvidhi 06,082.053c apanīya ca śalyāṃs te snātvā ca vividhair jalaiḥ 06,082.054a kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaś ca bandibhiḥ 06,082.054c gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ 06,082.055a muhūrtam iva tat sarvam abhavat svargasaṃnibham 06,082.055c na hi yuddhakathāṃ kāṃ cit tatra cakrur mahārathāḥ 06,082.056a te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa 06,082.056c hastyaśvabahule rājan prekṣaṇīye babhūvatuḥ 06,083.001 saṃjaya uvāca 06,083.001a pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ 06,083.001c kuravaḥ pāṇḍavāś caiva punar yuddhāya niryayuḥ 06,083.002a tataḥ śabdo mahān āsīt senayor ubhayor api 06,083.002c nirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān 06,083.003a tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ 06,083.003c bhīṣmaś ca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaś ca vai dvijaḥ 06,083.004a ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ 06,083.004c vyūhāya vidadhū rājan pāṇḍavān prati daṃśitāḥ 06,083.005a bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate 06,083.005c sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam 06,083.006a agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau 06,083.006c mālavair dākṣiṇātyaiś ca āvantyaiś ca samanvitaḥ 06,083.007a tato 'nantaram evāsīd bhāradvājaḥ pratāpavān 06,083.007c pulindaiḥ pāradaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ 06,083.008a droṇād anantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān 06,083.008c māgadhaiś ca kaliṅgaiś ca piśācaiś ca viśāṃ pate 06,083.009a prāgjyotiṣād anu nṛpaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ 06,083.009c mekalais traipuraiś caiva cicchilaiś ca samanvitaḥ 06,083.010a bṛhadbalāt tataḥ śūras trigartaḥ prasthalādhipaḥ 06,083.010c kāmbojair bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiś ca sahasraśaḥ 06,083.011a drauṇis tu rabhasaḥ śūras trigartād anu bhārata 06,083.011c prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam 06,083.012a tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanas tadā 06,083.012c drauṇer anantaraṃ prāyāt sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,083.013a duryodhanād anu kṛpas tataḥ śāradvato yayau 06,083.013c evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ 06,083.014a rejus tatra patākāś ca śvetacchatrāṇi cābhibho 06,083.014c aṅgadāny atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca 06,083.015a taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ 06,083.015c yudhiṣṭhiro 'bravīt tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim 06,083.016a paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam 06,083.016c prativyūhaṃ tvam api hi kuru pārṣata māciram 06,083.017a tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam 06,083.017c śṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam 06,083.018a śṛṅgebhyo bhīmasenaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,083.018c rathair anekasāhasrais tathā hayapadātibhiḥ 06,083.019a nābhyām abhūn naraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ 06,083.019c madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,083.020a athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ 06,083.020c vyūhaṃ taṃ pūrayām āsur vyūhaśāstraviśāradāḥ 06,083.021a abhimanyus tataḥ paścād virāṭaś ca mahārathaḥ 06,083.021c draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,083.022a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,083.022c atiṣṭhan samare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ 06,083.023a bherīśabdāś ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ 06,083.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam 06,083.024a tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam 06,083.024c netrair animiṣai rājann avaikṣanta prakopitāḥ 06,083.025a manobhis te manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam 06,083.025c yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram 06,083.026a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,083.026c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 06,083.027a nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata 06,083.027c vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ 06,083.028a niṣpetur vimalāḥ śaktyas tailadhautāḥ sutejanāḥ 06,083.028c ambudebhyo yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāḥ 06,083.029a gadāś ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ 06,083.029c patantyas tatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ 06,083.029e nistriṃśāś ca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ 06,083.030a ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata 06,083.030c aśobhanta raṇe rājan patamānāni sarvaśaḥ 06,083.030d*0335_01 meghāntare yathā vidyuj jvalamāneva dṛśyate 06,083.031a te 'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa 06,083.031c aśobhetāṃ yathā daityadevasene samudyate 06,083.031e abhyadravanta samare te 'nyonyaṃ vai samantataḥ 06,083.032a rathās tu rathibhis tūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave 06,083.032c yugair yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ 06,083.033a dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāt pāvako 'bhavat 06,083.033c danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam 06,083.034a prāsair abhihatāḥ ke cid gajayodhāḥ samantataḥ 06,083.034c patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgān nagā iva 06,083.035a pādātāś cāpy adṛśyanta nighnanto hi parasparam 06,083.035c citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ 06,083.036a anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ 06,083.036c śastrair nānāvidhair ghorai raṇe ninyur yamakṣayam 06,083.037a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan 06,083.037c abhyāgamad raṇe pāṇḍūn dhanuḥśabdena mohayan 06,083.038a pāṇḍavānāṃ rathāś cāpi nadanto bhairavasvanam 06,083.038c abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,083.039a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,083.039c narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam 06,084.001 saṃjaya uvāca 06,084.001a bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ 06,084.001c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantam iva bhāskaram 06,084.002a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt 06,084.002c abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ 06,084.003a sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakān sahasṛñjayān 06,084.003c pāñcālāṃś ca maheṣvāsān pātayām āsa sāyakaiḥ 06,084.004a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha 06,084.004c bhīṣmam evābhyayus tūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam 06,084.005a sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,084.005c ciccheda sahasā rājan bāhūn atha śirāṃsi ca 06,084.006a virathān rathinaś cakre pitā devavratas tava 06,084.006c patitāny uttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām 06,084.007a nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgāñ śayānān parvatopamān 06,084.007c apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān 06,084.008a na tatrāsīt pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 06,084.008c anyatra rathināṃ śreṣṭhād bhīmasenān mahābalāt 06,084.009a sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge 06,084.009c tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame 06,084.010a babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ 06,084.010c tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādam athānadan 06,084.011a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,084.011c bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye 06,084.012a bhīmas tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ 06,084.012c vidrutāśve rathe tasmin dravamāṇe samantataḥ 06,084.012e sunābhasya śareṇāśu śiraś ciccheda cārihā 06,084.013a kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi 06,084.013c hate tasmin mahārāja tava putre mahārathe 06,084.013e nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge 06,084.014a ādityaketur bahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ 06,084.014c aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ 06,084.015a pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavacadhvajāḥ 06,084.015c abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ 06,084.016a mahodaras tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ 06,084.016c navabhir vajrasaṃkāśair namuciṃ vṛtrahā yathā 06,084.017a ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ 06,084.017c navatyā kuṇḍadhāras tu viśālākṣaś ca saptabhiḥ 06,084.018a aparājito mahārāja parājiṣṇur mahārathaḥ 06,084.018c śarair bahubhir ānarchad bhīmasenaṃ mahābalam 06,084.019a raṇe paṇḍitakaś cainaṃ tribhir bāṇaiḥ samardayat 06,084.019c sa tan na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhir vadham āhave 06,084.020a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 06,084.020b*0336_01 aparājitasya rājendra bhīmaseno mahābalaḥ 06,084.020c śiraś ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā 06,084.021a aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge 06,084.021c parājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm 06,084.022a athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham 06,084.022c prāhiṇon mṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ 06,084.023a tataḥ punar ameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham 06,084.023c preṣayām āsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata 06,084.024a sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam 06,084.024c yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ 06,084.025a viśālākṣaśiraś chittvā pātayām āsa bhūtale 06,084.025c tribhiḥ śarair adīnātmā smaran kleśaṃ purātanam 06,084.026a mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare 06,084.026c vivyādha samare rājan sa hato nyapatad bhuvi 06,084.027a ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge 06,084.027c bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraś ciccheda cārihā 06,084.028a bahvāśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā 06,084.028c preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati 06,084.029a pradudruvus tatas te 'nye putrās tava viśāṃ pate 06,084.029c manyamānā hi tat satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam 06,084.030a tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ 06,084.030c abravīt tāvakān yodhān bhīmo 'yaṃ yudhi vadhyatām 06,084.031a evam ete maheṣvāsāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,084.031b*0337_01 nihatā bhīmasenena mahāvīryeṇa saṃyuge 06,084.031c bhrātṝn saṃdṛśya nihatān prāsmaraṃs te hi tad vacaḥ 06,084.032a yad uktavān mahāprājñaḥ kṣattā hitam anāmayam 06,084.032c tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ 06,084.033a lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa 06,084.033c na budhyase purā yat tat tathyam uktaṃ vaco mahat 06,084.034a tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī 06,084.034c nūnaṃ jāto mahābāhur yathā hanti sma kauravān 06,084.035a tato duryodhano rājā bhīṣmam āsādya māriṣa 06,084.035c duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ 06,084.036a nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi 06,084.036c yatamānās tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ 06,084.037a bhavāṃś ca madhyasthatayā nityam asmān upekṣate 06,084.037c so 'haṃ kāpatham ārūḍhaḥ paśya daivam idaṃ mama 06,084.038a etac chrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratas tava 06,084.038c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt sāśrulocanam 06,084.039a uktam etan mayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca 06,084.039c gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān 06,084.040a samayaś ca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśana 06,084.040c nāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpy ācāryaḥ kathaṃ cana 06,084.041a yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge 06,084.041c haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyam etad bravīmi te 06,084.042a sa tvaṃ rājan sthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matim 06,084.042c yodhayasva raṇe pārthān svargaṃ kṛtvā parāyaṇam 06,084.043a na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ 06,084.043c tasmād yuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata 06,085.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,085.001a dṛṣṭvā mama hatān putrān bahūn ekena saṃjaya 06,085.001c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva kim akurvata saṃyuge 06,085.002a ahany ahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjaya 06,085.002c manye 'haṃ sarvathā sūta daivenopahatā bhṛśam 06,085.003a yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayanty uta 06,085.003c yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ 06,085.004a saumadatteś ca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ 06,085.004c aśvatthāmnas tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām 06,085.005a anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagās tanayā mama 06,085.005c yad ahanyanta saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 06,085.006a na hi duryodhano mandaḥ purā proktam abudhyata 06,085.006c vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca 06,085.007a gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā 06,085.007c nāvabudhyat purā mohāt tasya prāptam idaṃ phalam 06,085.008a yad bhīmasenaḥ samare putrān mama vicetasaḥ 06,085.008c ahany ahani saṃkruddho nayate yamasādanam 06,085.009 saṃjaya uvāca 06,085.009a idaṃ tat samanuprāptaṃ kṣattur vacanam uttamam 06,085.009c na buddhavān asi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā 06,085.010a nivāraya sutān dyūtāt pāṇḍavān mā druheti ca 06,085.010c suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tat tad eva ca 06,085.011a na śuśrūṣasi yad vākyaṃ martyaḥ pathyam ivauṣadham 06,085.011c tad eva tvām anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam 06,085.012a viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇām 06,085.012c akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 06,085.013a tad etat samatikrāntaṃ pūrvam eva viśāṃ pate 06,085.013c tasmān me śṛṇu tattvena yathā yuddham avartata 06,085.014a madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata 06,085.014c lokakṣayakaro rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 06,085.015a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt 06,085.015c saṃrabdhāny abhyadhāvanta bhīṣmam eva jighāṃsayā 06,085.016a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,085.016c yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ 06,085.016d*0338_01 virāṭo drupadaś caiva sahitāḥ sarvasomakaiḥ 06,085.016d*0338_02 abhyadravanta saṃgrāme bhīṣmam eva mahārathāḥ 06,085.016d*0338_03 kekayā dhṛṣṭaketuś ca kuntibhojaś ca daṃśitaḥ 06,085.016d*0338_04 yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ 06,085.017a arjuno draupadeyāś ca cekitānaś ca saṃyuge 06,085.017c duryodhanasamādiṣṭān rājñaḥ sarvān samabhyayuḥ 06,085.018a abhimanyus tathā vīro haiḍimbaś ca mahārathaḥ 06,085.018c bhīmasenaś ca saṃkruddhas te 'bhyadhāvanta kauravān 06,085.019a tridhābhūtair avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi 06,085.019c tathaiva kaurave rājann avadhyanta pare raṇe 06,085.020a droṇas tu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakān sṛñjayaiḥ saha 06,085.020c abhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyan yamakṣayam 06,085.021a tatrākrando mahān āsīt sṛñjayānāṃ mahātmanām 06,085.021c vadhyatāṃ samare rājan bhāradvājena dhanvinā 06,085.022a droṇena nihatās tatra kṣatriyā bahavo raṇe 06,085.022c viveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva 06,085.023a kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyuge 06,085.023c aniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣutkṛśānāṃ nṛṇām iva 06,085.024a tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,085.024c cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ 06,085.025a vadhyatāṃ tatra sainyānām anyonyena mahāraṇe 06,085.025c prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī 06,085.026a sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo 'bhavan mahān 06,085.026c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 06,085.027a tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaś ca viśeṣataḥ 06,085.027c gajānīkaṃ samāsādya preṣayām āsa mṛtyave 06,085.028a tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ 06,085.028c petuḥ seduś ca neduś ca diśaś ca paribabhramuḥ 06,085.029a chinnahastā mahānāgāś chinnapādāś ca māriṣa 06,085.029c krauñcavad vyanadan bhītāḥ pṛthivīm adhiśiśyire 06,085.030a nakulaḥ sahadevaś ca hayānīkam abhidrutau 06,085.030c te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ 06,085.030e vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,085.031a patadbhiś ca hayai rājan samāstīryata medinī 06,085.031c nirjihvaiś ca śvasadbhiś ca kūjadbhiś ca gatāsubhiḥ 06,085.031e hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā 06,085.032a arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ 06,085.032c prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate 06,085.033a rathair bhagnair dhvajaiś chinnaiś chatraiś ca sumahāprabhaiḥ 06,085.033c hārair niṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,085.033d*0339_01 cāmaravyajanaiś chinnair nikṛttaiś ca mahāyudhaiḥ 06,085.033d*0340_01 pratodaiś ca tathā chinnair vikṛtaiś ca mahāyudhaiḥ 06,085.034a uṣṇīṣair apaviddhaiś ca patākābhiś ca sarvaṣaḥ 06,085.034c anukarṣaiḥ śubhai rājan yoktraiś cavyasuraśmibhiḥ 06,085.034e saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumair iva 06,085.035a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnām api bhārata 06,085.035c kruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame 06,085.036a aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi 06,085.036c tathetareṣu kruddheṣu tāvakānām api kṣayaḥ 06,086.001 saṃjaya uvāca 06,086.001a vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye 06,086.001c śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat 06,086.002a tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā 06,086.002c abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm 06,086.003a tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām 06,086.003c āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ 06,086.004a vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām 06,086.004b*0341_01 vājināṃ bahubhiḥ saṃkhye samantāt paryavārayan 06,086.004c ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ 06,086.005a suvarṇālaṃkṛtair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ 06,086.005c hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī 06,086.005e abhyavartata tat sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ 06,086.006a arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān 06,086.006c sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā 06,086.007a airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā 06,086.007c patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā 06,086.008a bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām 06,086.008c evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ 06,086.009a sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ 06,086.009c pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā 06,086.010a rūpavān vīryasaṃpanno guṇavān satyavikramaḥ 06,086.010c indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam 06,086.011a so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam 06,086.011b*0342_01 uvāca vacanaṃ rājann ulūpītanayas tadā 06,086.011c abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ 06,086.011d*0343_01 nyavedayata cātmānam arjunasya mahātmanaḥ 06,086.011e irāvān asmi bhadraṃ te putraś cāhaṃ tavābhibho 06,086.012a mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṃ pratyavedayat 06,086.012c tac ca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ 06,086.013a pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ 06,086.013c prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane 06,086.014a so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa 06,086.014c prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata 06,086.014d*0344_01 sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ 06,086.014d*0344_02 abravīc ca tadā pārtham ayam asmi tadā vibho 06,086.014d*0344_03 sthitaḥ preṣyaś ca putraś ca sarvathā hy anuśādhi mām 06,086.014d*0344_04 kiṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ vā kāmaṃ tvam icchasi 06,086.014d*0344_05 pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam 06,086.014d*0344_06 prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryaṃ prati ca mānada 06,086.014e yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho 06,086.015a bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ 06,086.015c kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhir nṛpa 06,086.016a te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ 06,086.016c utpetuḥ sahasā rājan haṃsā iva mahodadhau 06,086.017a te tvadīyān samāsādya hayasaṃghān mahājavān 06,086.017c kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiś ca parasparam 06,086.017e nipetuḥ sahasā rājan suvegābhihatā bhuvi 06,086.018a nipatadbhis tathā taiś ca hayasaṃghaiḥ parasparam 06,086.018c śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā 06,086.019a tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave 06,086.019c parasparavadhaṃ ghoraṃ cakrus te hayasādinaḥ 06,086.020a tasmiṃs tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam 06,086.020c ubhayor api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ 06,086.021a prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ 06,086.021c vilayaṃ samanuprāptās takṣamāṇāḥ parasparam 06,086.022a tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃciccheṣe ca bhārata 06,086.022c saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani 06,086.023a vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃs tathā 06,086.023c āruhya śīlasaṃpannān vayaḥsthāṃs turagottamān 06,086.024a gajo gavākṣo vṛṣakaś carmavān ārjavaḥ śukaḥ 06,086.024c ṣaḍ ete balasaṃpannā niryayur mahato balāt 06,086.025a vāryamāṇāḥ śakuninā svaiś ca yodhair mahābalaiḥ 06,086.025c saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ 06,086.026a tad anīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam 06,086.026c balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ 06,086.026e viviśus te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ 06,086.027a tān praviṣṭāṃs tadā dṛṣṭvā irāvān api vīryavān 06,086.027c abravīt samare yodhān vicitrābharaṇāyudhān 06,086.028a yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ 06,086.028c hanyante samare sarve tathā nītir vidhīyatām 06,086.029a bāḍham ity evam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ 06,086.029c jaghnus te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ 06,086.030a tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam 06,086.030c amṛṣyamāṇās te sarve subalasyātmajā raṇe 06,086.030e irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan 06,086.031a tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiś codayantaḥ parasparam 06,086.031c te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahad ākulam 06,086.032a irāvān atha nirbhinnaḥ prāsais tīkṣṇair mahātmabhiḥ 06,086.032c sravatā rudhireṇāktas tottrair viddha iva dvipaḥ 06,086.033a urasy api ca pṛṣṭhe ca pārśvayoś ca bhṛśāhataḥ 06,086.033c eko bahubhir atyarthaṃ dhairyād rājan na vivyathe 06,086.034a irāvān atha saṃkruddhaḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ 06,086.034c mohayām āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ 06,086.035a prāsān uddhṛtya sarvāṃś ca svaśarīrād ariṃdamaḥ 06,086.035c tair eva tāḍayām āsa subalasyātmajān raṇe 06,086.036a nikṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram 06,086.036c padātis tūrṇam āgacchaj jighāṃsuḥ saubalān yudhi 06,086.037a tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ 06,086.037c bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantam athādravan 06,086.038a irāvān api khaḍgena darśayan pāṇilāghavam 06,086.038c abhyavartata tān sarvān saubalān baladarpitaḥ 06,086.039a lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ 06,086.039c antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ 06,086.040a bhūmiṣṭham atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ 06,086.040c parivārya bhṛśaṃ sarve grahītum upacakramuḥ 06,086.041a athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ 06,086.041c upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇy akṛntata 06,086.042a āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūn api ca bhūṣitān 06,086.042c apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ 06,086.043a vṛṣakas tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ 06,086.043c amucyata mahāraudrāt tasmād vīrāvakartanāt 06,086.044a tān sarvān patitān dṛṣṭvā bhīto duryodhanas tataḥ 06,086.044c abhyabhāṣata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam 06,086.045a ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinam ariṃdamam 06,086.045c vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai 06,086.046a paśya vīra yathā hy eṣa phalgunasya suto balī 06,086.046c māyāvī vipriyaṃ ghoram akārṣīn me balakṣayam 06,086.047a tvaṃ ca kāmagamas tāta māyāstre ca viśāradaḥ 06,086.047c kṛtavairaś ca pārthena tasmād enaṃ raṇe jahi 06,086.048a bāḍham ity evam uktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ 06,086.048c prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā 06,086.049a svārūḍhair yuddhakuśalair vimalaprāsayodhibhiḥ 06,086.049c vīraiḥ prahāribhir yuktaḥ svair anīkaiḥ samāvṛtaḥ 06,086.049d*0345_01 hataśeṣair mahārāja dvisāhasrair hayottamaiḥ 06,086.049e nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam 06,086.050a irāvān api saṃkruddhas tvaramāṇaḥ parākramī 06,086.050c hantukāmam amitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat 06,086.051a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ 06,086.051c tvaramāṇas tato māyāṃ prayoktum upacakrame 06,086.052a tena māyāmayāḥ kḷptā hayās tāvanta eva hi 06,086.052c svārūḍhā rākṣasair ghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ 06,086.053a te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ 06,086.053c acirād gamayām āsuḥ pretalokaṃ parasparam 06,086.054a tasmiṃs tu nihate sainye tāv ubhau yuddhadurmadau 06,086.054c saṃgrāme vyavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau 06,086.055a ādravantam abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam 06,086.055c irāvān krodhasaṃrabdhaḥ pratyadhāvan mahābalaḥ 06,086.056a samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ 06,086.056c ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakam 06,086.057a sa nikṛttaṃ dhanur dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat 06,086.057c irāvantam abhikruddhaṃ mohayann iva māyayā 06,086.058a tato 'ntarikṣam utpatya irāvān api rākṣasam 06,086.058c vimohayitvā māyābhis tasya gātrāṇi sāyakaiḥ 06,086.058e ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ 06,086.059a tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ 06,086.059c saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam 06,086.060a māyā hi sahajā teṣāṃ vayo rūpaṃ ca kāmajam 06,086.060c evaṃ tad rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vyarohata 06,086.061a irāvān api saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,086.061c paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ 06,086.062a sa tena balinā vīraś chidyamāna iva drumaḥ 06,086.062c rākṣaso vyanadad ghoraṃ sa śabdas tumulo 'bhavat 06,086.063a paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu 06,086.063c tataś cukrodha balavāṃś cakre vegaṃ ca saṃyuge 06,086.064a ārśyaśṛṅgis tato dṛṣṭvā samare śatrum ūrjitam 06,086.064c kṛtvā ghoraṃ mahad rūpaṃ grahītum upacakrame 06,086.064d*0346_01 arjunasya sutaṃ vīram irāvantaṃ yaśasvinam 06,086.064e saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām 06,086.065a tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ 06,086.065c irāvān api saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame 06,086.066a tasya krodhābhibhūtasya saṃyugeṣv anivartinaḥ 06,086.066c yo 'nvayo mātṛkas tasya sa enam abhipedivān 06,086.067a sa nāgair bahuśo rājan sarvataḥ saṃvṛto raṇe 06,086.067c dadhāra sumahad rūpam ananta iva bhogavān 06,086.067e tato bahuvidhair nāgaiś chādayām āsa rākṣasam 06,086.068a chādyamānas tu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṃgavaḥ 06,086.068c sauparṇaṃ rūpam āsthāya bhakṣayām āsa pannagān 06,086.069a māyayā bhakṣite tasminn anvaye tasya mātṛke 06,086.069c vimohitam irāvantam asinā rākṣaso 'vadhīt 06,086.070a sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham 06,086.070c irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayām āsa bhūtale 06,086.071a tasmiṃs tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje 06,086.071c viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 06,086.072a tasmin mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ 06,086.072c mahān vyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata 06,086.073a hayā gajāḥ padātāś ca vimiśrā dantibhir hatāḥ 06,086.073c rathāś ca dantinaś caiva pattibhis tatra sūditāḥ 06,086.074a tathā pattirathaughāś ca hayāś ca bahavo raṇe 06,086.074c rathibhir nihatā rājaṃs tava teṣāṃ ca saṃkule 06,086.075a ajānann arjunaś cāpi nihataṃ putram aurasam 06,086.075c jaghāna samare śūrān rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,086.076a tathaiva tāvakā rājan sṛñjayāś ca mahābalāḥ 06,086.076c juhvataḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 06,086.077a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ 06,086.077c bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam 06,086.078a tathā marmātigair bhīṣmo nijaghāna mahārathān 06,086.078c kampayan samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ 06,086.079a tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ 06,086.079c dantinaḥ sādinaś caiva rathino 'tha hayās tathā 06,086.080a tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam 06,086.080c atyadbhutam apaśyāma śakrasyeva parākramam 06,086.081a tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata 06,086.081c raudram āsīt tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ 06,086.082a dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavān bhayam āviśat 06,086.082c eka eva raṇe śakto hantum asmān sasainikān 06,086.083a kiṃ punaḥ pṛthivīśūrair yodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ 06,086.083c ity abruvan mahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ 06,086.084a vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha 06,086.084c ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam 06,086.085a āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ 06,086.085c tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca saṃrabdhās tāta dhanvinaḥ 06,086.086a na sma paśyāmahe kaṃ cid yaḥ prāṇān parirakṣati 06,086.086c saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmin yoddhā narādhipa 06,087.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,087.001a irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ 06,087.001c saṃgrāme kim akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya 06,087.002 saṃjaya uvāca 06,087.002a irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ 06,087.002c vyanadat sumahānādaṃ bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 06,087.003a nadatas tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā 06,087.003c saparvatavanā rājaṃś cacāla subhṛśaṃ tadā 06,087.003e antarikṣaṃ diśaś caiva sarvāś ca pradiśas tathā 06,087.003f*0347_01 celuś ca sahasā tatra tena nādena nāditāḥ 06,087.004a taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata 06,087.004c ūrustambhaḥ samabhavad vepathuḥ sveda eva ca 06,087.005a sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ 06,087.005c sarpavat samaveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva 06,087.006a ninadat sumahānādaṃ nirghātam iva rākṣasaḥ 06,087.006c jvalitaṃ śūlam udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam 06,087.007a nānāpraharaṇair ghorair vṛto rākṣasapuṃgavaiḥ 06,087.007c ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ 06,087.008a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam 06,087.008c svabalaṃ ca bhayāt tasya prāyaśo vimukhīkṛtam 06,087.009a tato duryodhano rājā ghaṭotkacam upādravat 06,087.009c pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,087.010a pṛṣṭhato 'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ 06,087.010c kuñjarair daśasāhasrair vaṅgānām adhipaḥ svayam 06,087.011a tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtam 06,087.011c putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ 06,087.012a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,087.012c rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca 06,087.013a gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndam ivodyatam 06,087.013c abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ 06,087.014a nadanto vividhān nādān meghā iva savidyutaḥ 06,087.014c śaraśaktyṛṣṭinārācair nighnanto gajayodhinaḥ 06,087.015a bhiṇḍipālais tathā śūlair mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ 06,087.015c parvatāgraiś ca vṛkṣaiś ca nijaghnus te mahāgajān 06,087.016a bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṃś ca vāraṇān 06,087.016c apaśyāma mahārāja vadhyamānān niśācaraiḥ 06,087.017a teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu 06,087.017c duryodhano mahārāja rākṣasān samupādravat 06,087.018a amarṣavaśam āpannas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,087.018c mumoca niśitān bāṇān rākṣaseṣu mahābalaḥ 06,087.019a jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃs tatra rākṣasān 06,087.019c saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava 06,087.020a vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam 06,087.020c śaraiś caturbhiś caturo nijaghāna mahārathaḥ 06,087.021a tataḥ punar ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam 06,087.021c mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ prati 06,087.022a tat tu dṛṣṭvā mahat karma putrasya tava māriṣa 06,087.022c krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir mahābalaḥ 06,087.023a visphārya ca mahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,087.023c abhidudrāva vegena duryodhanam ariṃdamam 06,087.024a tam āpatantam udvīkṣya kālasṛṣṭam ivāntakam 06,087.024c na vivyathe mahārāja putro duryodhanas tava 06,087.025a athainam abravīt kruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ 06,087.025b*0348_01 adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi pitṝṇāṃ mātur eva ca 06,087.025c ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ 06,087.025e yac ca te pāṇḍavā rājaṃś chaladyūte parājitāḥ 06,087.026a yac caiva draupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā 06,087.026c sabhām ānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā 06,087.026d*0349_01 asya pāpasya durbuddhe phalaṃ prāpnuhi durmate 06,087.027a tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā 06,087.027c saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝn mama 06,087.028a eteṣām avamānānām anyeṣāṃ ca kulādhama 06,087.028c antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 06,087.029a evam uktvā tu haiḍimbo mahad visphārya kārmukam 06,087.029c saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,087.030a śaravarṣeṇa mahatā duryodhanam avākirat 06,087.030c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,088.001 saṃjaya uvāca 06,088.001a tatas tad bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavair api 06,088.001c dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ 06,088.002a tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ 06,088.002c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putras te bharatarṣabha 06,088.003a mumoca niśitāṃs tīkṣṇān nārācān pañcaviṃśatim 06,088.003c te 'patan sahasā rājaṃs tasmin rākṣasapuṃgave 06,088.003e āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane 06,088.004a sa tair viddhaḥ sravan raktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ 06,088.004c dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ 06,088.004e jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇām api dāraṇīm 06,088.005a saṃpradīptāṃ maholkābhām aśanīṃ maghavān iva 06,088.005c samudyacchan mahābāhur jighāṃsus tanayaṃ tava 06,088.006a tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipas tvaran 06,088.006c kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat 06,088.007a sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā 06,088.007c yato duryodhanarathas taṃ mārgaṃ pratyapadyata 06,088.007e rathaṃ ca vārayām āsa kuñjareṇa sutasya te 06,088.008a mārgam āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā 06,088.008c ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.008e udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃś cikṣepa vāraṇe 06,088.009a sa tayābhihato rājaṃs tena bāhuvimuktayā 06,088.009c saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca 06,088.010a pataty atha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī 06,088.010c javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam 06,088.011a duryodhano 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇam 06,088.011c prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām 06,088.011d*0350_01 aśaktaḥ pratiyoddhuṃ vai dṛṣṭvā tasya parākramam 06,088.012a kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaś cābhimānitām 06,088.012c prāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ 06,088.013a saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam 06,088.013c mumoca paramakruddhas tasmin ghore niśācare 06,088.014a tam āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇam indrāśaniprabham 06,088.014c lāghavād vañcayām āsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ 06,088.015a bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.015c trāsayan sarvabhūtāni yugānte jalado yathā 06,088.016a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ 06,088.016c ācāryam upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,088.017a yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ 06,088.017c haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha 06,088.018a naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cit 06,088.018c tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata 06,088.019a abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanā 06,088.019c etad dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ 06,088.020a pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ 06,088.020c uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra kauravaḥ 06,088.021a droṇaś ca somadattaś ca bāhlikaś ca jayadrathaḥ 06,088.021c kṛpo bhūriśravāḥ śalyaś citraseno viviṃśatiḥ 06,088.022a aśvatthāmā vikarṇaś ca āvantyaś ca bṛhadbalaḥ 06,088.022c rathāś cānekasāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ 06,088.022e abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 06,088.023a tad anīkam anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ 06,088.023c ātatāyinam āyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ 06,088.023e nākampata mahābāhur maināka iva parvataḥ 06,088.024a pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ 06,088.024c śūlamudgarahastaiś ca nānāpraharaṇair api 06,088.025a tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,088.025c rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca 06,088.026a dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatas tumulo 'bhavat 06,088.026c aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatām iva 06,088.027a śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām 06,088.027c śabdaḥ samabhavad rājann adrīṇām iva dīryatām 06,088.028a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate 06,088.028c rūpam āsīd viyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatām iva 06,088.029a tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahad dhanuḥ 06,088.029c rākṣasendro mahābāhur vinadan bhairavaṃ ravam 06,088.030a ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaś ciccheda kārmukam 06,088.030c somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat 06,088.031a bāhlikaṃ ca tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 06,088.031c kṛpam ekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 06,088.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca 06,088.032c jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat 06,088.032e nyaṣīdat sa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ 06,088.033a tataḥ punar ameyātmā nārācān daśa pañca ca 06,088.033c bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇod bharatarṣabha 06,088.033e te varma bhittvā tasyāśu prāviśan medinītalam 06,088.034a viviṃśateś ca drauṇeś ca yantārau samatāḍayat 06,088.034c tau petatū rathopasthe raśmīn utsṛjya vājinām 06,088.035a sindhurājño 'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam 06,088.035c unmamātha mahārāja dvitīyenācchinad dhanuḥ 06,088.036a caturbhir atha nārācair āvantyasya mahātmanaḥ 06,088.036c jaghāna caturo vāhān krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.037a pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca 06,088.037c nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam 06,088.037e sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,088.038a bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ 06,088.038c cikṣepa niśitāṃs tīkṣṇāñ śarān āśīviṣopamān 06,088.038e bibhidus te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam 06,088.038f*0351_01 prāviśan bhūtalaṃ rājan valmīkam iva pannagāḥ 06,089.001 saṃjaya uvāca 06,089.001a vimukhīkṛtya tān sarvāṃs tāvakān yudhi rākṣasaḥ 06,089.001c jighāṃsur bharataśreṣṭha duryodhanam upādravat 06,089.002a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam 06,089.002c abhyadhāvaj jighāṃsantas tāvakā yuddhadurmadāḥ 06,089.003a tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ 06,089.003c tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat 06,089.004a athainaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 06,089.004c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ 06,089.005a sa gāḍhaviddho vyathitas tottrārdita iva dvipaḥ 06,089.005c utpapāta tadākāśaṃ samantād vainateyavat 06,089.006a vyanadat sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ 06,089.006c diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva nādayan bhairavasvanaḥ 06,089.007a rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,089.007c uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ 06,089.008a yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 06,089.008c yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam 06,089.008e atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam 06,089.009a pitāmahaś ca saṃkruddhaḥ pāñcālān hantum udyataḥ 06,089.009c teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ 06,089.010a etac chrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam 06,089.010c gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam 06,089.011a bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ 06,089.011c prayayau siṃhanādena trāsayan sarvapārthivān 06,089.011e vegena mahatā rājan parvakāle yathodadhiḥ 06,089.012a tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ 06,089.012c śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 06,089.013a abhimanyumukhāś caiva draupadeyā mahārathāḥ 06,089.013c kṣatradevaś ca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca 06,089.014a anūpādhipatiś caiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ 06,089.014c mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan 06,089.015a kuñjaraiś ca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ 06,089.015c abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam 06,089.016a siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi 06,089.016c khuraśabdaninādaiś ca kampayanto vasuṃdharām 06,089.017a teṣām āpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam 06,089.017c bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā 06,089.017e parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam 06,089.018a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām 06,089.018c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām 06,089.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,089.019c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,089.019e vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham 06,089.020a hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha 06,089.020b*0352_01 rathā rathaiḥ samāgacchan nāgā nāgaiś ca saṃyuge 06,089.020c anyonyaṃ samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 06,089.021a sahasā cābhavat tīvraṃ saṃnipātān mahad rajaḥ 06,089.021c rathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam 06,089.022a dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot 06,089.022c naiva sve na pare rājan samajānan parasparam 06,089.023a pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā 06,089.023c nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe 06,089.024a śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām 06,089.024c sumahān abhavac chabdo vaṃśānām iva dahyatām 06,089.025a gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇī 06,089.025c prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā 06,089.026a narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe 06,089.026c śuśruve sumahāñ śabdaḥ patatām aśmanām iva 06,089.027a viśiraskair manuṣyaiś ca chinnagātraiś ca vāraṇaiḥ 06,089.027c aśvaiḥ saṃbhinnadehaiś ca saṃkīrṇābhūd vasuṃdharā 06,089.028a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,089.028c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,089.029a hayā hayān samāsādya preṣitā hayasādibhiḥ 06,089.029c samāhatya raṇe 'nyonyaṃ nipetur gatajīvitāḥ 06,089.030a narā narān samāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam 06,089.030c urāṃsy urobhir anyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire 06,089.031a preṣitāś ca mahāmātrair vāraṇāḥ paravāraṇāḥ 06,089.031c abhighnanti viṣāṇāgrair vāraṇān eva saṃyuge 06,089.032a te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ 06,089.032c saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ 06,089.033a ke cid bhinnā viṣāṇāgrair bhinnakumbhāś ca tomaraiḥ 06,089.033c vinadanto 'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva 06,089.034a ke cid dhastair dvidhā chinnaiś chinnagātrās tathāpare 06,089.034c nipetus tumule tasmiṃś chinnapakṣā ivādrayaḥ 06,089.035a pārśvais tu dāritair anye vāraṇair varavāraṇāḥ 06,089.035c mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūn iva mahīdharāḥ 06,089.036a nārācābhihatās tv anye tathā viddhāś ca tomaraiḥ 06,089.036c hatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ 06,089.037a ke cit krodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ 06,089.037c rathān hayān padātāṃś ca mamṛduḥ śataśo raṇe 06,089.038a tathā hayā hayārohais tāḍitāḥ prāsatomaraiḥ 06,089.038c tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ 06,089.039a rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrās tanutyajaḥ 06,089.039c parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇy abhītavat 06,089.040a svayaṃvara ivāmarde prajahrur itaretaram 06,089.040c prārthayānā yaśo rājan svargaṃ vā yuddhaśālinaḥ 06,089.041a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe 06,089.041c dhārtarāṣṭraṃ mahat sainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam 06,090.001 saṃjaya uvāca 06,090.001a svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam 06,090.001c abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam 06,090.002a pragṛhya sumahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,090.002c mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat 06,090.003a ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāhinam 06,090.003c bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ 06,090.004a tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ 06,090.004c saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇām api dāraṇam 06,090.004e tenorasi mahābāhur bhīmasenam atāḍayat 06,090.005a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,090.005c samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam 06,090.006a tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ 06,090.006c krodhenābhiprajajvāla didhakṣann iva pāvakaḥ 06,090.007a abhimanyumukhāś caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.007c samabhyadhāvan krośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ 06,090.008a saṃprekṣya tān āpatataḥ saṃkruddhāñ jātasaṃbhramān 06,090.008c bhāradvājo 'bravīd vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān 06,090.009a kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata 06,090.009c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ majjantaṃ vyasanārṇave 06,090.010a ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.010c bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanam upadrutāḥ 06,090.011a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto jaye ratāḥ 06,090.011c nadanto bhairavān nādāṃs trāsayantaś ca bhūm imām 06,090.012a tad ācāryavacaḥ śrutvā somadattapurogamāḥ 06,090.012c tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānām anīkinīm 06,090.013a kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ 06,090.013c citraseno vikarṇaś ca saindhavo 'tha bṛhadbalaḥ 06,090.013e āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan 06,090.014a te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire 06,090.014c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca parasparajighāṃsavaḥ 06,090.015a evam uktvā mahābāhur mahad visphārya kārmukam 06,090.015c bhāradvājas tato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat 06,090.016a bhūyaś cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghram avākirat 06,090.016c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ 06,090.017a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ 06,090.017c tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ 06,090.018a sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaś ca bhārata 06,090.018c pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat 06,090.019a guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam 06,090.019c drauṇāyaniś ca saṃkruddhau bhīmasenam abhidrutau 06,090.020a tāv āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau 06,090.020c bhīmaseno mahābāhur gadām ādāya satvaraḥ 06,090.021a avaplutya rathāt tūrṇaṃ tasthau girir ivācalaḥ 06,090.021c samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe 06,090.022a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 06,090.022c kauravo droṇaputraś ca sahitāv abhyadhāvatām 06,090.023a tāv āpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau 06,090.023c abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ 06,090.024a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam 06,090.024c samabhyadhāvaṃs tvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ 06,090.025a bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā 06,090.025c nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasy apātayan 06,090.025e sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ 06,090.026a taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham 06,090.026c abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.026e abhyadhāvan parīpsantaḥ prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān 06,090.027a anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā 06,090.027c nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇim abhyayāt 06,090.027e spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena yaḥ 06,090.028a sa visphārya mahac cāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā 06,090.028c yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam 06,090.029a vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram 06,090.029c yena lokatrayaṃ krodhāt trāsitaṃ svena tejasā 06,090.029d*0353_01 sa rudreṇa jitaḥ pūrvaṃ nihato mātariśvanā 06,090.030a tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā 06,090.030c saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ 06,090.031a sa visphārya dhanuś citram indrāśanisamasvanam 06,090.031c dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ 06,090.032a tataḥ saṃdhāya vimalān bhallān karmārapāyitān 06,090.032c jaghāna caturo vāhān pātayām āsa ca dhvajam 06,090.032d*0354_01 tataḥ ṣaṣṭhena bhallena rathāt sūtam apātayat 06,090.032d*0355_01 sūtaṃ caikena bhallena rathanīḍād apāharat 06,090.033a saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi 06,090.033c sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,090.034a mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlam abhracayopamam 06,090.034c ghaṭotkaco 'pi saṃkruddho bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,090.035a abhidudrāva vegena drauṇim āhavaśobhinam 06,090.035c tathetare abhyadhāvan rākṣasā yuddhadurmadāḥ 06,090.035d*0356_01 bhīmaseno 'pi samare nīlaṃ nīlāñjanaprabham 06,090.035d*0356_02 āropya svarathaṃ vīro duryodhanam upādravat 06,090.036a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam 06,090.036c abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajas tvaran 06,090.037a nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasān bhīmadarśanān 06,090.037c yo 'bhavann agrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ 06,090.038a vimukhāṃś caiva tān dṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,090.038c akrudhyata mahākāyo bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 06,090.039a prāduścakre mahāmāyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām 06,090.039c mohayan samare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ 06,090.040a tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ 06,090.040c anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttān medinītale 06,090.040e viceṣṭamānān kṛpaṇāñ śoṇitena samukṣitān 06,090.041a droṇaṃ duryodhanaṃ śalyam aśvatthāmānam eva ca 06,090.041c prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāś ca kauravāḥ 06,090.042a vidhvastā rathinaḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ 06,090.042c hayāś ca sahayārohā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ 06,090.043a tad dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati 06,090.043c mama prākrośato rājaṃs tathā devavratasya ca 06,090.044a yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe 06,090.044c ghaṭotkacaprayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ 06,090.044e naiva te śraddadhur bhītā vadator āvayor vacaḥ 06,090.045a tāṃś ca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāś ca pāṇḍavāḥ 06,090.045c ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādān pracakrire 06,090.045e śaṅkhadundubhighoṣāś ca samantāt sasvanur bhṛśam 06,090.046a evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā 06,090.046c sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ 06,091.001 saṃjaya uvāca 06,091.001a tasmin mahati saṃkrande rājā duryodhanas tadā 06,091.001b*0357_01 parājayaṃ rākṣasena nāmṛṣyata paraṃtapa 06,091.001c gāṅgeyam upasaṃgamya vinayenābhivādya ca 06,091.002a tasya sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātum upacakrame 06,091.002c ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam 06,091.003a kathayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ 06,091.003c abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,091.004a bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ 06,091.004c pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho 06,091.005a ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama 06,091.005c nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa 06,091.006a so 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ 06,091.006c ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ 06,091.007a tan me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣam ivānalaḥ 06,091.007c tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṃtapa 06,091.008a rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayam eva pitāmaha 06,091.008c tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tan me kartuṃ tvam arhasi 06,091.009a etac chrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama 06,091.009c duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,091.010a śṛṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava 06,091.010c yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa 06,091.011a ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsv ariṃdama 06,091.011c dharmarājena saṃgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha 06,091.012a arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ 06,091.012b*0358_01 na tu kāryas tvayā rājan haiḍimbena durātmanā 06,091.012c rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānam ṛcchati 06,091.013a ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,091.013c śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,091.014a tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ 06,091.014c tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,091.015a tasmin raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān 06,091.015c ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ 06,091.015e bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi 06,091.016a etāvad uktvā rājānaṃ bhagadattam athābravīt 06,091.016c samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 06,091.017a gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam 06,091.017c vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām 06,091.017e rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendras tārakaṃ purā 06,091.018a tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṃtapa 06,091.018c samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha 06,091.019a tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave 06,091.019c svabalena vṛto rājañ jahi rākṣasapuṃgavam 06,091.020a etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanāpateḥ 06,091.020c prayayau siṃhanādena parān abhimukho drutam 06,091.021a tam ādravantaṃ saṃprekṣya garjantam iva toyadam 06,091.021c abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.022a bhimaseno 'bhimanyuś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,091.022c draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaś ca māriṣa 06,091.023a cedipo vasudānaś ca daśārṇādhipatis tathā 06,091.023c supratīkena tāṃś cāpi bhagadatto 'py upādravat 06,091.024a tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,091.024c pāṇḍūnāṃ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam 06,091.025a pramuktā rathibhir bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ 06,091.025c te nipetur mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca 06,091.026a prabhinnāś ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ 06,091.026c parasparaṃ samāsādya saṃnipetur abhītavat 06,091.027a madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrair mahāhave 06,091.027c bibhidur dantamusalaiḥ samāsādya parasparam 06,091.028a hayāś ca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhir āsthitāḥ 06,091.028c coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nipetur itaretaram 06,091.029a pādātāś ca padātyoghais tāḍitāḥ śaktitomaraiḥ 06,091.029c nyapatanta tadā bhūmau śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,091.030a rathinaś ca tathā rājan karṇinālīkasāyakaiḥ 06,091.030c nihatya samare vīrān siṃhanādān vinedire 06,091.031a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe 06,091.031c bhagadatto maheṣvāso bhīmasenam athādravat 06,091.032a kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam 06,091.032c parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvataḥ 06,091.033a kirañ śarasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ 06,091.033c airāvatastho maghavān vāridhārā ivānagha 06,091.034a sa bhīmaṃ śaradhārābhis tāḍayām āsa pārthivaḥ 06,091.034c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,091.035a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ pādarakṣān paraḥśatān 06,091.035c nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ 06,091.036a tān dṛṣṭvā nihatān kruddho bhagadattaḥ pratāpavān 06,091.036c codayām āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati 06,091.037a sa nāgaḥ preṣitas tena bāṇo jyācodito yathā 06,091.037c abhyadhāvata vegena bhīmasenam ariṃdamam 06,091.038a tam āpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.038c abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ 06,091.039a kekayāś cābhimanyuś ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ 06,091.039c daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaś ca māriṣa 06,091.039e cedipaś citraketuś ca saṃkruddhāḥ sarva eva te 06,091.040a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ 06,091.040c tam ekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantāt paryavārayan 06,091.041a sa viddho bahubhir bāṇair vyarocata mahādvipaḥ 06,091.041c saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ 06,091.042a daśārṇādhipatiś cāpi gajaṃ bhūmidharopamam 06,091.042c samāsthito 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam 06,091.043a tam āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca 06,091.043c dadhāra supratīko 'pi veleva makarālayam 06,091.043d*0359_01 dadhāra supratīkaṃ taṃ kṣatradharmā gajena tu 06,091.044a vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ 06,091.044c sādhu sādhv iti sainyāni pāṇḍaveyāny apūjayan 06,091.045a tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān vai caturdaśa 06,091.045c prāhiṇot tasya nāgasya pramukhe nṛpasattama 06,091.046a tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtam 06,091.046c vidārya prāviśan kṣipraṃ valmīkam iva pannagāḥ 06,091.047a sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama 06,091.047c upāvṛttamadaḥ kṣipraṃ sa nyavartata vegataḥ 06,091.048a pradudrāva ca vegena praṇadan bhairavaṃ svanam 06,091.048c sa mardamānaḥ svabalaṃ vāyur vṛkṣān ivaujasā 06,091.049a tasmin parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.049c siṃhanādaṃ vinadyoccair yuddhāyaivopatasthire 06,091.050a tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattam upādravan 06,091.050c kiranto vividhān bāṇāñ śastrāṇi vividhāni ca 06,091.051a teṣām āpatatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām 06,091.051c śrutvā sa ninadaṃ ghoram amarṣād gatasādhvasaḥ 06,091.051e bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat 06,091.052a aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi 06,091.052c tasmin kṣaṇe samabhavat saṃvartaka ivānalaḥ 06,091.053a rathasaṃghāṃs tathā nāgān hayāṃś ca saha sādibhiḥ 06,091.053c pādātāṃś ca susaṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,091.053e amṛdnāt samare rājan saṃpradhāvaṃs tatas tataḥ 06,091.054a tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tad balaṃ mahat 06,091.054c saṃcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam 06,091.055a bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā 06,091.055c ghaṭotkaco 'tha saṃkruddho bhagadattam upādravat 06,091.056a vikaṭaḥ puruṣo rājan dīptāsyo dīptalocanaḥ 06,091.056c rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalann iva 06,091.057a jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇām api dāraṇam 06,091.057c nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ 06,091.057e saviṣphuliṅgajvālābhiḥ samantāt pariveṣṭitam 06,091.058a tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā jvālākulaṃ raṇe 06,091.058c cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇam ardhacandraṃ sa pārthivaḥ 06,091.058e ciccheda sumahac chūlaṃ tena bāṇena vegavat 06,091.059a nipapāta dvidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam 06,091.059c mahāśanir yathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā 06,091.060a śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhā kṛttaṃ sa pārthivaḥ 06,091.060c rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamām 06,091.060e cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,091.061a tām āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthām aśanīm iva 06,091.061c utpatya rākṣasas tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca 06,091.062a babhañja caināṃ tvarito jānuny āropya bhārata 06,091.062c paśyataḥ pārthivendrasya tad adbhutam ivābhavat 06,091.063a tad avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā 06,091.063c divi devāḥ sagandharvā munayaś cāpi vismitāḥ 06,091.064a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ 06,091.064c sādhu sādhv iti nādena pṛthivīm anunādayan 06,091.065a taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām 06,091.065c nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān 06,091.066a sa visphārya mahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,091.066c abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān 06,091.066e visṛjan vimalāṃs tīkṣṇān nārācāñ jvalanaprabhān 06,091.067a bhīmam ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,091.067c abhimanyuṃ tribhiś caiva kekayān pañcabhis tathā 06,091.068a pūrṇāyatavisṛṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā 06,091.068c bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatradevasya cāhave 06,091.068e papāta sahasā tasya saśaraṃ dhanur uttamam 06,091.069a draupadeyāṃs tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat 06,091.069c bhīmasenasya ca krodhān nijaghāna turaṃgamān 06,091.070a dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhais tribhiḥ 06,091.070c nirbibheda tribhiś cānyaiḥ sārathiṃ cāsya patribhiḥ 06,091.071a sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,091.071c viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge 06,091.072a tato bhīmo mahārāja viratho rathināṃ varaḥ 06,091.072c gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda mahārathāt 06,091.073a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam 06,091.073c tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata 06,091.074a etasminn eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ 06,091.074c ājagāma mahārāja nighnañ śatrūn sahasraśaḥ 06,091.075a yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau paraṃtapau 06,091.075c prāgjyotiṣeṇa saṃsaktau bhīmasenaghaṭotkacau 06,091.076a dṛṣṭvā tu pāṇḍavo rājan yudhyamānān mahārathān 06,091.076c tvarito bharataśreṣṭha tatrāyād vikirañ śarān 06,091.077a tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ 06,091.077c senām acodayat kṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām 06,091.078a tām āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm 06,091.078c abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 06,091.079a bhagadatto 'pi samare tena nāgena bhārata 06,091.079c vimṛdnan pāṇḍavabalaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 06,091.080a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa 06,091.080c pāñcālaiḥ sṛñjayaiś caiva kekayaiś codyatāyudhaiḥ 06,091.081a bhīmaseno 'pi samare tāv ubhau keśavārjunau 06,091.081c āśrāvayad yathāvṛttam irāvad vadham uttamam 06,092.001 saṃjaya uvāca 06,092.001a putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ 06,092.001c duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasan pannago yathā 06,092.002a abravīt samare rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ 06,092.002c idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā 06,092.003a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ 06,092.003c tato nivārayitavān dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 06,092.004a avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana 06,092.004c nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiś ca te hatāḥ 06,092.005a arthahetor naraśreṣṭha kriyate karma kutsitam 06,092.005c dhig arthān yatkṛte hy evaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ 06,092.006a adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhād dhanam 06,092.006c kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīn samāgatān 06,092.007a duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca 06,092.007c kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca 06,092.008a idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana 06,092.008c kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam 06,092.008e rājyārdhaṃ pañca vā grāmān nākārṣīt sa ca durmatiḥ 06,092.009a dṛṣṭvā hi kṣatriyāñ śūrāñ śayānān dharaṇītale 06,092.009c nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām 06,092.010a aśaktam iti mām ete jñāsyanti kṣatriyā raṇe 06,092.010c yuddhaṃ mamaibhirucitaṃ jñātibhir madhusūdana 06,092.011a saṃcodaya hayān kṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati 06,092.011c pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim 06,092.011e nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kva cit 06,092.012a evam uktas tu pārthena keśavaḥ paravīrahā 06,092.012c codayām āsa tān aśvān pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 06,092.013a atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya bhārata 06,092.013c mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi 06,092.013d*0360_01 rathaṃ saṃprerayām āsa vegena tvaritojjvalam 06,092.014a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata 06,092.014c parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ 06,092.015a tato rājaṃs tava sutā bhīmasenam upādravan 06,092.015c parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā 06,092.016a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,092.016c bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayam upādravan 06,092.017a hārdikyo bāhlikaś caiva sātyakiṃ samabhidrutau 06,092.017c ambaṣṭhakas tu nṛpatir abhimanyum avārayat 06,092.018a śeṣās tv anye mahārāja śeṣān eva mahārathān 06,092.018c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,092.019a bhīmasenas tu saṃprekṣya putrāṃs tava janeśvara 06,092.019c prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍ iva 06,092.020a putrās tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ 06,092.020c prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā 06,092.021a sa cchādyamāno bahudhā putrais tava viśāṃ pate 06,092.021c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ 06,092.022a vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayām āsa pārthiva 06,092.022c kṣurapreṇa sutīkṣṇena so 'bhavad gatajīvitaḥ 06,092.022c*0361_01 **** **** sumuktena mahāraṇe 06,092.022c*0361_02 tāḍayām āsa saṃkruddhaḥ **** **** 06,092.023a apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca 06,092.023c apātayat kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 06,092.024a tataḥ suniśitān pītān samādatta śilīmukhān 06,092.024b*0362_01 subahūn preṣayām āsa kopayāno mahābalaḥ 06,092.024b*0363_01 tatas tu samare kruddho bhīmasenaḥ śilīmukhān 06,092.024c sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃs te prāpya māriṣa 06,092.025a preṣitā bhīmasenena śarās te dṛḍhadhanvanā 06,092.025c apātayanta putrāṃs te rathebhyaḥ sumahārathān 06,092.026a anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam 06,092.026c dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam 06,092.027a prapatanta sma te vīrā virejur bharatarṣabha 06,092.027c vasante puṣpaśabalāś cūtāḥ prapatitā iva 06,092.028a tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,092.028c taṃ kālam iva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam 06,092.029a droṇas tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃs tava 06,092.029b*0364_01 saṃdadhāra mahābāhur bhīmasenaṃ mahābalam 06,092.029c yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantād vyakirac charaiḥ 06,092.030a tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya pauruṣam 06,092.030c droṇena vāryamāṇo 'pi nijaghne yat sutāṃs tava 06,092.031a yathā hi govṛṣo varṣaṃ saṃdhārayati khāt patat 06,092.031c bhīmas tathā droṇamuktaṃ śaravarṣam adīdharat 06,092.031d*0365_01 nimīlya netre gṛhṇīyāt tathā jagrāha pāṇḍavaḥ 06,092.031d*0365_02 droṇacāpasamudbhūtaṃ śaravarṣaṃ durāsadam 06,092.031d*0366_01 nimīlya nayane 'gṛhṇāt tathā bāṇān vṛkodaraḥ 06,092.032a adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ 06,092.032c yat putrāṃs te 'vadhīt saṃkhye droṇaṃ caiva nyayodhayat 06,092.033a putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ 06,092.033c mṛgeṣv iva mahārāja caran vyāghro mahābalaḥ 06,092.034a yathā vā paśumadhyastho drāvayeta paśūn vṛkaḥ 06,092.034c vṛkodaras tava sutāṃs tathā vyadrāvayad raṇe 06,092.035a gāṅgeyo bhagadattaś ca gautamaś ca mahārathaḥ 06,092.035c pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayām āsur arjunam 06,092.036a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ so 'tiratho raṇe 06,092.036c pravīrāṃs tava sainyeṣu preṣayām āsa mṛtyave 06,092.037a abhimanyuś ca rājānam ambaṣṭhaṃ lokaviśrutam 06,092.037c virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayām āsa sāyakaiḥ 06,092.038a viratho vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā 06,092.038c avaplutya rathāt tūrṇaṃ savrīḍo manujādhipaḥ 06,092.039a asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ 06,092.039c āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ 06,092.040a āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ 06,092.040c lāghavād vyaṃsayām āsa saubhadraḥ paravīrahā 06,092.041a vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā 06,092.041c sādhu sādhv iti sainyānāṃ praṇādo 'bhūd viśāṃ pate 06,092.041d*0367_01 nirāyudham athātmānaṃ sa saṃvīkṣya janādhipa 06,092.042a dhṛṣṭadyumnamukhās tv anye tava sainyam ayodhayan 06,092.042c tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyam ayodhayan 06,092.043a tatrākrando mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata 06,092.043c nighnatāṃ bhṛśam anyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram 06,092.043d*0368_01 pravartam iva hārdikyaṃ ghoraṃ yuddham abhūt tataḥ 06,092.044a anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣv ākṣipya māriṣa 06,092.044c nakhair dantair ayudhyanta muṣṭibhir jānubhis tathā 06,092.045a bāhubhiś ca talaiś caiva nistriṃśaiś ca susaṃśitaiḥ 06,092.045c vivaraṃ prāpya cānyonyam anayan yamasādanam 06,092.046a nyahanac ca pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe 06,092.046c vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhus tatra mānavāḥ 06,092.047a raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata 06,092.047c hatānām apaviddhāni kalāpāś ca mahādhanāḥ 06,092.048a jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiś ca śitāḥ śarāḥ 06,092.048c tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ 06,092.049a hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān 06,092.049c carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām 06,092.050a suvarṇavikṛtaprāsān paṭṭiśān hemabhūṣitān 06,092.050c jātarūpamayāś carṣṭīḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ 06,092.051a apakṛttāś ca patitā musalāni gurūṇi ca 06,092.051c parighān paṭṭiśāṃś caiva bhiṇḍipālāṃś ca māriṣa 06,092.052a patitāṃs tomarāṃś cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ 06,092.052c kuthāś ca bahudhākārāś cāmaravyajanāni ca 06,092.053a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ 06,092.053c jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ 06,092.054a gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakāḥ 06,092.054c gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau 06,092.055a tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrair ābabhau tadā 06,092.055c saṃchannā vasudhā rājan parvatair iva sarvataḥ 06,092.056a samare patitaiś caiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ 06,092.056c nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair ayaskuntaiḥ paraśvadhaiḥ 06,092.057a parighair bhiṇḍipālaiś ca śataghnībhis tathaiva ca 06,092.057c śarīraiḥ śastrabhinnaiś ca samāstīryata medinī 06,092.058a niḥśabdair alpaśabdaiś ca śoṇitaughapariplutaiḥ 06,092.058c gatāsubhir amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī 06,092.059a satalatraiḥ sakeyūrair bāhubhiś candanokṣitaiḥ 06,092.059b*0369_01 sudhṛtair lakuṭaiś caiva saṃvṛtā tatra medinī 06,092.059c hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām 06,092.059d*0370_01 sāṅgadaiś ca bhujaiś caiva vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ 06,092.060a baddhacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,092.060c patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī 06,092.061a kavacaiḥ śoṇitādigdhair viprakīrṇaiś ca kāñcanaiḥ 06,092.061c rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhir ivānalaiḥ 06,092.062a vipraviddhaiḥ kalāpaiś ca patitaiś ca śarāsanaiḥ 06,092.062c viprakīrṇaiḥ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ 06,092.063a rathaiś ca bahubhir bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ 06,092.063c vājibhiś ca hataiḥ kīrṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ 06,092.064a anukarṣaiḥ patākābhir upāsaṅgair dhvajair api 06,092.064c pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhair viprakīrṇaiś ca pāṇḍuraiḥ 06,092.065a srastahastaiś ca mātaṅgaiḥ śayānair vibabhau mahī 06,092.065b*0371_01 śuśubhe dharaṇī rājan pradīptair iva parvataiḥ 06,092.065b*0371_02 srastair ābharaṇaiś caiva vibabhau tu tadā mahī 06,092.065c nānārūpair alaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṃkṛtā 06,092.066a dantibhiś cāparais tatra saprāsair gāḍhavedanaiḥ 06,092.066c karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhur muhuḥ 06,092.066e vibabhau tad raṇasthānaṃ dhamyamānair ivācalaiḥ 06,092.067a nānārāgaiḥ kambalaiś ca paristomaiś ca dantinām 06,092.067b*0372_01 vivāritavicitrābhiḥ kuthābhiś ca samantataḥ 06,092.067c vaiḍūryamaṇidaṇḍaiś ca patitair aṅkuśaiḥ śubhaiḥ 06,092.068a ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ 06,092.068c vighāṭitavicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavais tathā 06,092.069a graiveyaiś citrarūpaiś ca rukmakakṣyābhir eva ca 06,092.069c yantraiś ca bahudhā chinnais tomaraiś ca sakampanaiḥ 06,092.069d*0373_01 rarāja subhṛśaṃ bhūmis tatra viśāṃ pate 06,092.070a aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannair uraśchadaiḥ 06,092.070c sādināṃ ca bhujaiś chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadais tathā 06,092.071a prāsaiś ca vimalais tīkṣṇair vimalābhis tatharṣṭibhiḥ 06,092.071c uṣṇīṣaiś ca tathā chinnaiḥ praviddhaiś ca tatas tataḥ 06,092.072a vicitrair ardhacandraiś ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ 06,092.072c aśvāstaraparistomai rāṅkavair mṛditais tathā 06,092.073a narendracūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ 06,092.073c chatrais tathāpaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 06,092.074a padmendudyutibhiś caiva vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ 06,092.074c kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ 06,092.075a apaviddhair mahārāja suvarṇojjvalakuṇḍalaiḥ 06,092.075c grahanakṣatraśabalā dyaur ivāsīd vasuṃdharā 06,092.076a evam ete mahāsene mṛdite tatra bhārata 06,092.076c parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge 06,092.077a teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata 06,092.077c rātriḥ samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 06,092.078a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ pracakruḥ kurupāṇḍavāḥ 06,092.078c ghore niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe 06,092.079a avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,092.079c nyaviśanta yathākālaṃ gatvā svaśibiraṃ tadā 06,093.001 saṃjaya uvāca 06,093.001a tato duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 06,093.001c duḥśāsanaś ca putras te sūtaputraś ca durjayaḥ 06,093.002a samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūr vivakṣitam 06,093.002c kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti 06,093.003a tato duryodhano rājā sarvāṃs tān āha mantriṇaḥ 06,093.003c sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam 06,093.004a droṇo bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiś ca saṃyuge 06,093.004c na pārthān pratibādhante na jāne tatra kāraṇam 06,093.005a avadhyamānās te cāpi kṣapayanti balaṃ mama 06,093.005c so 'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraś ca saṃyuge 06,093.005d*0374_01 droṇasya pramukhe vīrā hatās te bhrātaro mama 06,093.005d*0374_02 bhīmasenena rādheya mama caiva ca paśyataḥ 06,093.006a nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avadhyair daivatair api 06,093.006c so 'haṃ saṃśayam āpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam 06,093.006d*0375_01 mahābala mahāprājña sarvaśāstraviśārada 06,093.006d*0375_02 mantrajño mantravān dakṣo nītimān nītikovidaḥ 06,093.006d*0375_03 sa śūraḥ sa ca vikrāntaḥ sūryaputraḥ pratāpavān 06,093.006d*0375_04 etan mahābhītikaraṃ pratariṣye raṇaṃ katham 06,093.007a tam abravīn mahārāja sūtaputro narādhipam 06,093.007c mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṃ tava 06,093.008a bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇam apayātu mahāraṇāt 06,093.008c nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata 06,093.009a ahaṃ pārthān haniṣyāmi sanitān sarvasomakaiḥ 06,093.009c paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa 06,093.010a pāṇḍaveṣu dayāṃ rājan sadā bhīṣmaḥ karoti vai 06,093.010c aśaktaś ca raṇe bhīṣmo jetum etān mahārathān 06,093.011a abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ 06,093.011c sa kathaṃ pāṇḍavān yuddhe jeṣyate tāta saṃgatān 06,093.012a sa tvaṃ śīghram ito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati 06,093.012c anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata 06,093.013a nyastaśastre tato bhīṣme nihatān paśya pāṇḍavān 06,093.013c mayaikena raṇe rājan sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.014a evam uktas tu karṇena putro duryodhanas tava 06,093.014c abravīd bhrātaraṃ tatra duḥśāsanam idaṃ vacaḥ 06,093.015a anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ 06,093.015c duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvam evopapādaya 06,093.016a evam uktvā tato rājan karṇam āha janeśvaraḥ 06,093.016c anumānya raṇe bhīṣmam ito 'haṃ dvipadāṃ varam 06,093.017a āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśam ariṃdama 06,093.017c tatas tvaṃ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṃyugam 06,093.018a niṣpapāta tatas tūrṇaṃ putras tava viśāṃ pate 06,093.018c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair devair iva śatakratuḥ 06,093.019a tatas taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam 06,093.019c ārohayad dhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanas tadā 06,093.020a aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavān nṛpaḥ 06,093.020c dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat 06,093.021a bhāṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca 06,093.021c anuliptaḥ parārdhyena candanena sugandhinā 06,093.022a arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatir nṛpaḥ 06,093.022c śuśubhe vimalārciṣmañ śaradīva divākaraḥ 06,093.023a taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati 06,093.023c anujagmur maheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ 06,093.023e bhrātaraś ca maheṣvāsās tridaśā iva vāsavam 06,093.024a hayān anye samāruhya gajān anye ca bhārata 06,093.024c rathair anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ 06,093.024d*0376_01 padātayaś ca tvaritā nakharaprāsayodhinaḥ 06,093.024d*0376_02 parivavrur maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham 06,093.025a āttaśastrāś ca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ 06,093.025c prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi 06,093.026a saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ 06,093.026c prayayau sadanaṃ rājan gāṅgeyasya yaśasvinaḥ 06,093.026e anvīyamānaḥ sahitaiḥ sodaraiḥ sarvato nṛpaḥ 06,093.027a dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā 06,093.027c hastihastopamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇam 06,093.028a pragṛhṇann añjalīn nṝṇām udyatān sarvatodiśam 06,093.028c śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām 06,093.029a saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca māgadhaiś ca mahāyaśāḥ 06,093.029c pūjayānaś ca tān sarvān sarvalokeśvareśvaraḥ 06,093.030a pradīpaiḥ kāñcanais tatra gandhatailāvasecanaiḥ 06,093.030c parivavrur mahātmānaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ 06,093.030d*0377_01 devāsure yathendro 'sau saṃgrāme ca bhayaṃkare 06,093.031a sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ 06,093.031c śuśubhe candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ 06,093.032a kañcukoṣṇīṣiṇas tatra vetrajharjharapāṇayaḥ 06,093.032c protsārayantaḥ śanakais taṃ janaṃ sarvatodiśam 06,093.033a saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham 06,093.033c avatīrya hayāc cāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ 06,093.034a abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane 06,093.034c kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇasaṃvṛte 06,093.034e uvāca prāñjalir bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ 06,093.035a tvāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana 06,093.035c utsahema raṇe jetuṃ sendrān api surāsurān 06,093.036a kim u pāṇḍusutān vīrān sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.036c tasmād arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho 06,093.036e jahi pāṇḍusutān vīrān mahendra iva dānavān 06,093.037a pūrvam uktaṃ mahābāho nihaniṣyāmi somakān 06,093.037c pāñcālān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃś ceti bhārata 06,093.038a tad vacaḥ satyam evāstu jahi pārthān samāgatān 06,093.038c somakāṃś ca maheṣvāsān satyavāg bhava bhārata 06,093.039a dayayā yadi vā rājan dveṣyabhāvān mama prabho 06,093.039c mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān 06,093.040a anujānīhi samare karṇam āhavaśobhinam 06,093.040c sa jeṣyati raṇe pārthān sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.041a etāvad uktvā nṛpatiḥ putro duryodhanas tava 06,093.041c novāca vacanaṃ kiṃ cid bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,094.001 saṃjaya uvāca 06,094.001a vākśalyais tava putreṇa so 'tividdhaḥ pitāmahaḥ 06,094.001c duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyam aṇv api 06,094.002a sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ 06,094.002c śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā 06,094.003a udvṛtya cakṣuṣī kopān nirdahann iva bhārata 06,094.003c sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ lokavidāṃ varaḥ 06,094.003e abravīt tava putraṃ tu sāmapūrvam idaṃ vacaḥ 06,094.004a kiṃ nu duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyair upavidhyasi 06,094.004c ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava priyam 06,094.004e juhvānaṃ samare prāṇāṃs tavaiva hitakāmyayā 06,094.005a yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 06,094.005c parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.006a yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvair hṛtam ojasā 06,094.006c amocayat pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.007a dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho 06,094.007c sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.008a yac ca naḥ sahitān sarvān virāṭanagare tadā 06,094.008c eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009a droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge 06,094.009c karṇaṃ ca tvāṃ ca drauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahāratham 06,094.009e vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009f*0378_01 tathā drauṇiṃ maheṣvāsaṃ śāradvatam athāpi ca 06,094.009f*0378_02 gograhe jitavān pūrvaṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009f*0378_03 vijitya ca yadā karṇaṃ sadā puruṣamāninam 06,094.009f*0378_04 uttarāyai dadau vastraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.010a nivātakavacān yuddhe vāsavenāpi durjayān 06,094.010c jitavān samare pārthaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.010d*0379_01 avaśyaṃ hitakāmena pārṣatena ca dhīmatā 06,094.011a ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe 06,094.011b*0380_01 yasya goptā jagadgoptā śaṅkhacakragadādharaḥ 06,094.011b*0380_02 vāsudevo 'nantaśaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ 06,094.011b*0380_03 sarveśvaro devadevaḥ paramātmā sanātanaḥ 06,094.011b*0380_04 ukto 'si bahuśo rājan nāradādyair maharṣibhiḥ 06,094.011c tvaṃ tu mohān na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana 06,094.012a mumūrṣur hi naraḥ sarvān vṛkṣān paśyati kāñcanān 06,094.012c tathā tvam api gāndhāre viparītāni paśyasi 06,094.013a svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,094.013c yudhyasva tān adya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava 06,094.013d*0381_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,094.014a ahaṃ tu somakān sarvān sapāñcālān samāgatān 06,094.014c nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam 06,094.015a tair vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanam 06,094.015c tān vā nihatya saṃgrāme prītiṃ dāsyāmi vai tava 06,094.016a pūrvaṃ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani 06,094.016c varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 06,094.017a tām ahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge 'pi bhārata 06,094.017c yāsau prāṅ nirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 06,094.018a sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo 'smi kartā mahāraṇam 06,094.018c yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvat sthāsyati medinī 06,094.019a evam uktas tava suto nirjagāma janeśvara 06,094.019c abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam 06,094.020a āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam 06,094.020c praviveśa tatas tūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ 06,094.020e praviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayām āsa pārthivaḥ 06,095.001 saṃjaya uvāca 06,095.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātar utthāya vai nṛpaḥ 06,095.001c rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha 06,095.001e adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān 06,095.002a duryodhanasya tac chrutvā rātrau vilapitaṃ bahu 06,095.002c manyamānaḥ sa taṃ rājan pratyādeśam ivātmanaḥ 06,095.003a nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām 06,095.003c dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo 'rjunaṃ raṇe 06,095.004a iṅgitena tu taj jñātvā gāṅgeyena vicintitam 06,095.004c duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat 06,095.005a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,095.005c dvātriṃśat tvam anīkāni sarvāṇy evābhicodaya 06,095.006a idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam 06,095.006c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ 06,095.007a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam 06,095.007c sa no guptaḥ sukhāya syād dhanyāt pārthāṃś ca saṃyuge 06,095.008a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,095.008c strīpūrvako hy asau jātas tasmād varjyo raṇe mayā 06,095.009a lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā 06,095.009c rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaś ca tyaktavān purā 06,095.010a naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana 06,095.010c hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te 06,095.011a ayaṃ strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ 06,095.011c udyoge kathitaṃ yat tat tathā jātā śikhaṇḍinī 06,095.012a kanyā bhūtvā pumāñ jātaḥ sa ca yotsyati bhārata 06,095.012c tasyāhaṃ pramukhe bāṇān na muñceyaṃ kathaṃ cana 06,095.013a yuddhe tu kṣatriyāṃs tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ 06,095.013c sarvān anyān haniṣyāmi saṃprāptān bāṇagocarān 06,095.014a evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit 06,095.014c tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam 06,095.015a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahāvane 06,095.015c mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā 06,095.015d*0382_01 mā siṃham iva kākena hataṃ bhīṣmaṃ śikhaṇḍinā 06,095.015d*0382_02 paśyema puruṣavyāghra tathā nītir vidhīyatām 06,095.016a mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ 06,095.016c yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmin gupte dhruvo jayaḥ 06,095.017a etac chrutvā tu rājāno duryodhanavacas tadā 06,095.017c sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan 06,095.018a putrāś ca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayur mudā 06,095.018c kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaś ca pāṇḍavān 06,095.019a tai rathaiś ca susaṃyuktair dantibhiś ca mahārathāḥ 06,095.019c parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ 06,095.020a yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam 06,095.020c sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantas taṃ mahāratham 06,095.021a tato duryodhano rājā punar bhrātaram abravīt 06,095.021c savyaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam 06,095.021e goptārāv arjunasyaitāv arjuno 'pi śikhaṇḍinaḥ 06,095.022a sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhir vivarjitaḥ 06,095.022c yathā bhīṣmaṃ na no hanyād duḥśāsana tathā kuru 06,095.023a bhrātus tad vacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanas tava 06,095.023c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha 06,095.024a bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tam abhisaṃvṛtam 06,095.024c arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnam uvāca ha 06,095.025a śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe 'nagha 06,095.025c sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apy uta 06,095.026a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha 06,095.026c vyūhaṃ cāvyūhata mahat sarvatobhadram āhave 06,095.027a kṛpaś ca kṛtavarmā ca śaibyaś caiva mahārathaḥ 06,095.027c śakuniḥ saindhavaś caiva kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,095.028a bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiś ca tava bhārata 06,095.028c agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ 06,095.029a droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,095.029c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,095.030a aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau 06,095.030c mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣam apālayan 06,095.031a duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ 06,095.031c vyūhamadhye sthito rājan pāṇḍavān prati bhārata 06,095.032a alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuś ca mahārathaḥ 06,095.032c pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau 06,095.033a evam ete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ 06,095.033c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ 06,095.034a tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,095.034c nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrāv ubhāv api 06,095.034e agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,095.035a dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,095.035c sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ 06,095.035d*0383_01 anye ca bahavaḥ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,095.035d*0383_02 nānāvidhāyudhā vīrā nānāśastropaśobhitāḥ 06,095.036a śikhaṇḍī vijayaś caiva rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,095.036c cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaś ca vīryavān 06,095.036e sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ 06,095.037a abhimanyur maheṣvāso drupadaś ca mahārathaḥ 06,095.037b*0384_01 yuyudhāno maheṣvāso yudhāmanyuś ca vīryavān 06,095.037c kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,095.038a evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam 06,095.038c pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa 06,095.039a tāvakās tu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ 06,095.039c abhyudyayū raṇe pārthān bhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa 06,095.040a tathaiva pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ 06,095.040c bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ 06,095.041a kṣveḍāḥ kilikilāśabdān krakacān goviṣāṇikāḥ 06,095.041c bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayantaś ca puṣkarān 06,095.041e pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavān ravān 06,095.042a bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ 06,095.042c utkruṣṭasiṃhanādaiś ca valgitaiś ca pṛthagvidhaiḥ 06,095.043a vayaṃ pratinadantas tān abhyagacchāma satvarāḥ 06,095.043c sahasaivābhisaṃkruddhās tadāsīt tumulaṃ mahat 06,095.044a tato 'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,095.044c tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā 06,095.045a pakṣiṇaś ca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ 06,095.045c saprabhaś coditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata 06,095.046a vavuś ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahad bhayam 06,095.046c ghorāś ca ghoranirhrādāḥ śivās tatra vavāśire 06,095.046e vedayantyo mahārāja mahad vaiśasam āgatam 06,095.047a diśaḥ prajvalitā rājan pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 06,095.047c rudhireṇa samunmiśram asthivarṣaṃ tathaiva ca 06,095.048a rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpataj jalam 06,095.048c susruvuś ca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate 06,095.049a antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha 06,095.049c rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavān ravān 06,095.050a saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥ 06,095.050c śvānaś ca vividhair nādair bhaṣantas tatra tasthire 06,095.051a jvalitāś ca maholkā vai samāhatya divākaram 06,095.051c nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahad bhayam 06,095.052a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ 06,095.052c prakāśire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 06,095.053a narendranāgāśvasamākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte 06,095.053c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām 06,096.001 saṃjaya uvāca 06,096.001a abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgais turagottamaiḥ 06,096.001c abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat 06,096.001e vikirañ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ 06,096.002a na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadram arisūdanam 06,096.002c śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaram akṣayam 06,096.002e nivārayitum apy ājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ 06,096.003a tena muktā raṇe rājañ śarāḥ śatrunibarhaṇāḥ 06,096.003c kṣatriyān anayañ śūrān pretarājaniveśanam 06,096.004a yamadaṇḍopamān ghorāñ jvalanāśīviṣopamān 06,096.004c saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayām āsa sāyakān 06,096.005a rathinaṃ ca rathāt tūrṇaṃ hayapṛṣṭhāc ca sādinam 06,096.005c gajārohāṃś ca sagajān pātayām āsa phālguniḥ 06,096.006a tasya tat kurvataḥ karma mahat saṃkhye 'dbhutaṃ nṛpāḥ 06,096.006c pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuś ca phālgunim 06,096.007a tāny anīkāni saubhadro drāvayan bahv aśobhata 06,096.007c tūlarāśim ivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam 06,096.008a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata 06,096.008c trātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ 06,096.009a vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ 06,096.009c abhimanyuḥ sthito rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan 06,096.010a na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehur arighātinam 06,096.010c pradīptaṃ pāvakaṃ yadvat pataṃgāḥ kālacoditāḥ 06,096.011a praharan sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,096.011c adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt 06,096.012a hemapṛṣṭhaṃ dhanuś cāsya dadṛśe carato diśaḥ 06,096.012c toyadeṣu yathā rājan bhrājamānāḥ śatahvadāḥ 06,096.013a śarāś ca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge 06,096.013c vanāt phulladrumād rājan bhramarāṇām iva vrajāḥ 06,096.014a tathaiva caratas tasya saubhadrasya mahātmanaḥ 06,096.014c rathena meghaghoṣeṇa dadṛśur nāntaraṃ janāḥ 06,096.015a mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalam 06,096.015c saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacaral laghu suṣṭhu ca 06,096.016a maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa 06,096.016c sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ tapatas tava vāhinīm 06,096.017a taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥ 06,096.017c dviphalgunam imaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ 06,096.018a tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ 06,096.018c babhrāma tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva 06,096.019a drāvayitvā ca tat sainyaṃ kampayitvā mahārathān 06,096.019c nandayām āsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ 06,096.020a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge 06,096.020c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam 06,096.021a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣa 06,096.021c mārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇi 06,096.021e duryodhanas tadā rājā ārśyaśṛṅgim abhāṣata 06,096.022a eṣa kārṣṇir maheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ 06,096.022c camūṃ drāvayate krodhād vṛtro devacamūm iva 06,096.023a tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat 06,096.023c ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam 06,096.024a sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadram āhave 06,096.024c vayaṃ pārthān haniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ 06,096.025a sa evam ukto balavān rākṣasendraḥ pratāpavān 06,096.025c prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt 06,096.025e nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,096.026a tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,096.026c prācalat sarvato rājan pūryamāṇa ivārṇavaḥ 06,096.027a bahavaś ca narā rājaṃs tasya nādena bhīṣitāḥ 06,096.027c priyān prāṇān parityajya nipetur dharaṇītale 06,096.028a kārṣṇiś cāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 06,096.028c nṛtyann iva rathopasthe tad rakṣaḥ samupādravat 06,096.029a tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe 06,096.029c nātidūre sthitas tasya drāvayām āsa vai camūm 06,096.030a sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ 06,096.030b*0385_01 nādhyagacchata vai trāṇaṃ pīḍyamānā durātmanā 06,096.030c pratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim 06,096.031a vimardaḥ sumahān āsīt tasya sainyasya māriṣa 06,096.031c rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge 06,096.032a tataḥ śarasahasrais tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 06,096.032c vyadrāvayad raṇe rakṣo darśayad vai parākramam 06,096.033a sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānām anīkinī 06,096.033c rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt 06,096.034a tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā 06,096.034c tato 'bhidudrāva raṇe draupadeyān mahābalān 06,096.035a te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ 06,096.035c rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim 06,096.036a vīryavadbhis tatas tais tu pīḍito rākṣasottamaḥ 06,096.036c yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ 06,096.037a prativindhyas tato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ 06,096.037c sarvapāraśavais tūrṇam akuṇṭhāgrair mahābalaḥ 06,096.038a sa tair bhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ 06,096.038c marīcibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 06,096.039a viṣaktaiḥ sa śaraiś cāpi tapanīyaparicchadaiḥ 06,096.039c ārśyaśṛṅgir babhau rājan dīptaśṛṅga ivācalaḥ 06,096.040a tatas te bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave 06,096.040c vivyadhur niśitair bāṇais tapanīyavibhūṣitaiḥ 06,096.041a sa nirbhinnaḥ śarair ghorair bhujagaiḥ kopitair iva 06,096.041c alambuso bhṛśaṃ rājan nāgendra iva cukrudhe 06,096.041d*0386_01 nirbhiṇṇas tu śarair ghorair dīpyamānaḥ samantataḥ 06,096.041d*0386_02 alaṃbuso bhṛśaṃ bhāti ulkābhir iva kuñjaraḥ 06,096.042a so 'tividdho mahārāja muhūrtam atha māriṣa 06,096.042c praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitas tair mahārathaiḥ 06,096.043a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ 06,096.043c ciccheda sāyakais teṣāṃ dhvajāṃś caiva dhanūṃṣi ca 06,096.044a ekaikaṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna smayann iva 06,096.044c alambuso rathopasthe nṛtyann iva mahārathaḥ 06,096.045a tvaramāṇaś ca saṃkruddho hayāṃs teṣāṃ mahātmanām 06,096.045c jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃś ca mahābalaḥ 06,096.046a bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaś cainān susaṃśitaiḥ 06,096.046c śarair bahuvidhākāraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,096.047a virathāṃś ca maheṣvāsān kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ 06,096.047c abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ 06,096.048a tān arditān raṇe tena rākṣasena durātmanā 06,096.048c dṛṣṭvārjunasutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat 06,096.049a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva 06,096.049c dadṛśus tāvakāḥ sarve pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 06,096.050a tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam 06,096.050b*0387_01 udvṛtya cakṣuṣī rājan krodhāt prasphuritādharau 06,096.050c mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau 06,096.050e parasparam avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi 06,096.050f*0388_01 āśīviṣāv iva kruddhau netrābhyām itaretaram 06,096.051a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ 06,096.051c yathā devāsure yuddhe śakraśambarayor iva 06,097.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,097.001a ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahāratham 06,097.001c alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya 06,097.002a ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā 06,097.002c tan mamācakṣva tattvena yathā vṛttaṃ sma saṃyuge 06,097.003a dhanaṃjayaś ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya 06,097.003c bhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ 06,097.004a nakulaḥ sahadevo vā sātyakir vā mahārathaḥ 06,097.004c etad ācakṣva me sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya 06,097.005 saṃjaya uvāca 06,097.005a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam 06,097.005c yathābhūd rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa 06,097.006a arjunaś ca yathā saṃkhye bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,097.006c nakulaḥ sahadevaś ca raṇe cakruḥ parākramam 06,097.007a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ 06,097.007c adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇy abhītavat 06,097.008a alambusas tu samare abhimanyuṃ mahāratham 06,097.008c vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhur muhuḥ 06,097.008e abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,097.009a saubhadro 'pi raṇe rājan siṃhavad vinadan muhuḥ 06,097.009c ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitur atyantavairiṇam 06,097.010a tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasau 06,097.010c rathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavau 06,097.010e māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaś ca phālguniḥ 06,097.011a tataḥ kārṣṇir mahārāja niśitaiḥ sāyakais tribhiḥ 06,097.011c ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,097.012a alambuso 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhir āśugaiḥ 06,097.012c hṛdi vivyādha vegena tottrair iva mahādvipam 06,097.013a tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ 06,097.013c arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayām āsa bhārata 06,097.014a abhimanyus tataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇām 06,097.014c cikṣepa niśitān bāṇān rākṣasasya mahorasi 06,097.015a te tasya viviśus tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi 06,097.015c sa tair vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ 06,097.015e puṣpitaiḥ kiṃśukai rājan saṃstīrṇa iva parvataḥ 06,097.016a sa dhārayañ śarān hemapuṅkhān api mahābalaḥ 06,097.016c vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ 06,097.017a tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgir mahābalaḥ 06,097.017c mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayām āsa patribhiḥ 06,097.018a tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ 06,097.018c abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam 06,097.019a tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ 06,097.019c alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam 06,097.020a saubhadras tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,097.020c cakre vimukham āsādya mayaṃ śakra ivāhave 06,097.021a vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā 06,097.021c prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ 06,097.022a tatas te tamasā sarve hṛtā hy āsan mahītale 06,097.022c nābhimanyum apaśyanta naiva svān na parān raṇe 06,097.023a abhimanyuś ca tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahat tamaḥ 06,097.023c prāduścakre 'stram atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ 06,097.024a tataḥ prakāśam abhavaj jagat sarvaṃ mahīpate 06,097.024c tāṃ cāpi jaghnivān māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ 06,097.025a saṃkruddhaś ca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ 06,097.025c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,097.026a bahvīs tathānyā māyāś ca prayuktās tena rakṣasā 06,097.026c sarvāstravid ameyātmā vārayām āsa phālguniḥ 06,097.027a hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ 06,097.027c rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravan mahato bhayāt 06,097.028a tasmin vinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase 06,097.028b*0389_01 saubhadraś ca mahābāhuḥ samare ca jitaśramaḥ 06,097.028b*0389_02 parākramī mahātejāḥ pitus tulyaparākramaḥ 06,097.028c ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha 06,097.028e madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīm iva 06,097.029a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutam 06,097.029c mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat 06,097.030a koṣṭhakīkṛtya taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ 06,097.030c ekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakair dṛḍham 06,097.031a sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ 06,097.031c sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca 06,097.032a ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa pitur mātulasya ca 06,097.032c raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,097.033a tato dhanaṃjayo rājan vinighnaṃs tava sainikān 06,097.033c āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsur amarṣaṇaḥ 06,097.034a tathaiva samare rājan pitā devavratas tava 06,097.034c āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānur iva bhāskaram 06,097.035a tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,097.035c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuś ca samantataḥ 06,097.036a tathaiva pāṇḍavā rājan parivārya dhanaṃjayam 06,097.036c raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha 06,097.037a śāradvatas tato rājan bhīṣmasya pramukhe sthitam 06,097.037c arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 06,097.038a patyudgamyātha vivyādha sātyakis taṃ śitaiḥ śaraiḥ 06,097.038c pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram 06,097.039a gautamo 'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,097.039c hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,097.040a śaineyo 'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥ 06,097.040c gautamāntakaraṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham 06,097.041a tam āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim 06,097.041c dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ 06,097.042a samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varam 06,097.042c abhyadravad raṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā 06,097.043a tasya droṇasutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata 06,097.043c athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ 06,097.044a so 'nyat kārmukam ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam 06,097.044c drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvor urasi cārpayat 06,097.045a sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ 06,097.045c niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 06,097.046a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān 06,097.046c vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat 06,097.047a śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśad dharaṇītalam 06,097.047c vasantakāle balavān bilaṃ sarpaśiśur yathā 06,097.048a tato 'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam 06,097.048c ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 06,097.049a punaś cainaṃ śarair ghoraiś chādayām āsa bhārata 06,097.049c nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram 06,097.050a sātyakiś ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tat 06,097.050c drauṇim abhyapatat tūrṇaṃ śarajālair anekadhā 06,097.051a tāpayām āsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā 06,097.051c vimukto meghajālena yathaiva tapanas tathā 06,097.052a śarāṇāṃ ca sahasreṇa punar enaṃ samudyatam 06,097.052c sātyakiś chādayām āsa nanāda ca mahābalaḥ 06,097.053a dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaram 06,097.053c abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 06,097.054a vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe 06,097.054c parīpsan svasutaṃ rājan vārṣṇeyenābhitāpitam 06,097.055a sātyakis tu raṇe jitvā guruputraṃ mahāratham 06,097.055c droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 06,097.056a tadantaram ameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,097.056c abhyadravad raṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ 06,097.057a tato droṇaś ca pārthaś ca sameyātāṃ mahāmṛdhe 06,097.057c yathā budhaś ca śukraś ca mahārāja nabhastale 06,098.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,098.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 06,098.001c samīyatū raṇe śūrau tan mamācakṣva saṃjaya 06,098.002a priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ 06,098.002c ācāryaś ca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya 06,098.003a tāv ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāv ivotkaṭau 06,098.003c kathaṃ samīyatur yuddhe bhāradvājadhanaṃjayau 06,098.004 saṃjaya uvāca 06,098.004a na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyam ātmanaḥ 06,098.004c kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurum āhave 06,098.004d*0390_01 tathaiva pāṇḍavo droṇaṃ vetty eva priyam ātmanaḥ 06,098.004d*0390_02 kṣatradharmarato nityaṃ kṣatradharmeṇa yudhyate 06,098.005a na kṣatriyā raṇe rājan varjayanti parasparam 06,098.005c nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhir bhrātṛbhiḥ saha 06,098.006a raṇe bhārata pārthena droṇo viddhas tribhiḥ śaraiḥ 06,098.006c nācintayata tān bāṇān pārthacāpacyutān yudhi 06,098.007a śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaś chādayām āsa taṃ raṇe 06,098.007c prajajvāla ca roṣeṇa gahane 'gnir ivotthitaḥ 06,098.008a tato 'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,098.008c vārayām āsa rājendra nacirād iva bhārata 06,098.009a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat 06,098.009c droṇasya samare rājan pārṣṇigrahaṇakāraṇāt 06,098.010a trigartarāḍ api kruddho bhṛśam āyamya kārmukam 06,098.010c chādayām āsa samare pārthaṃ bāṇair ayomukhaiḥ 06,098.011a tābhyāṃ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire 06,098.011c haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale 06,098.012a te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho 06,098.012c phalabhāranataṃ yadvat svāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ 06,098.013a arjunas tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ 06,098.013c trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ 06,098.014a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,098.014c pārtham evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ 06,098.014e mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati 06,098.015a śaravṛṣṭiṃ tatas tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ 06,098.015c pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭim ivācalaḥ 06,098.016a tatrādbhutam apaśyāma bībhatsor hastalāghavam 06,098.016c vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām 06,098.017a yad eko vārayām āsa māruto 'bhragaṇān iva 06,098.017c karmaṇā tena pārthasya tutuṣur devadānavāḥ 06,098.018a atha kruddho raṇe pārthas trigartān prati bhārata 06,098.018c mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe 06,098.019a prādurāsīt tato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam 06,098.019c pātayan vai tarugaṇān vinighnaṃś caiva sainikān 06,098.020a tato droṇo 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam 06,098.020c śailam anyan mahārāja ghoram astraṃ mumoca ha 06,098.021a droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmṛdhe 06,098.021c praśaśāma tato vāyuḥ prasannāś cābhavan diśaḥ 06,098.022a tataḥ pāṇḍusuto vīras trigartasya rathavrajān 06,098.022c nirutsāhān raṇe cakre vimukhān viparākramān 06,098.023a tato duryodhano rājā kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,098.023c aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,098.024a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaś ca sabāhlikaḥ 06,098.024c mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayan diśaḥ 06,098.025a tathaiva bhagadattaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ 06,098.025c gajānīkena bhīmasya tāv avārayatāṃ diśaḥ 06,098.026a bhūriśravāḥ śalaś caiva saubalaś ca viśāṃ pate 06,098.026c śaraughair vividhais tūrṇaṃ mādrīputrāv avārayan 06,098.027a bhīṣmas tu sahitaḥ sarvair dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ 06,098.027c yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat 06,098.028a āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ 06,098.028c lelihan sṛkkiṇī vīro mṛgarāḍ iva kānane 06,098.029a tatas tu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave 06,098.029c avaplutya rathāt tūrṇaṃ tava sainyam abhīṣayat 06,098.029d*0391_01 **** **** giryagrād iva kesarī 06,098.029d*0391_02 tasthau sa sagado bhīmaḥ saśṛṅga iva parvataḥ 06,098.029d*0391_03 siṃho dṛṣṭvā mṛgaṃ yadvat 06,098.030a tam udvīkṣya gadāhastaṃ tatas te gajasādinaḥ 06,098.030c parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ 06,098.031a gajamadhyam anuprāptaḥ pāṇḍavaś ca vyarājata 06,098.031c meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ 06,098.032a vyadhamat sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ 06,098.032c mahābhrajālam atulaṃ mātariśveva saṃtatam 06,098.033a te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ 06,098.033c ārtanādaṃ raṇe cakrur garjanto jaladā iva 06,098.034a bahudhā dāritaś caiva viṣāṇais tatra dantibhiḥ 06,098.034c phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani 06,098.034d*0392_01 sādināṃ śastravṛṣṭiṃ ca vyadhamad gadayā tataḥ 06,098.034d*0392_02 vāyuvegasamāyukto vyacarat pāṇḍavo yudhi 06,098.034d*0392_03 viṣāṇollikhitair gātrair viṣāṇābhihato bhṛśam 06,098.035a viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇam athākarot 06,098.035c viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhyāhatya dantinam 06,098.035e pātayām āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ 06,098.036a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhran medomajjākṛtacchaviḥ 06,098.036c kṛtāṅgadaḥ śoṇitena rudravat pratyadṛśyata 06,098.037a evaṃ te vadhyamānās tu hataśeṣā mahāgajāḥ 06,098.037c prādravanta diśo rājan vimṛdnantaḥ svakaṃ balam 06,098.038a dravadbhis tair mahānāgaiḥ samantād bharatarṣabha 06,098.038c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 06,099.001 saṃjaya uvāca 06,099.001a madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata 06,099.001c lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ 06,099.002a gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,099.002c vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,099.003a saṃmamarda ca tat sainyaṃ pitā devavratas tava 06,099.003c dhānyānām iva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva 06,099.004a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā 06,099.004c bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham 06,099.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,099.005c drupadasya ca nārācaṃ preṣayām āsa bhārata 06,099.006a tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,099.006c cukrudhuḥ samare rājan pādaspṛṣṭā ivoragāḥ 06,099.007a śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham 06,099.007c strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ 06,099.008a dhṛṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan 06,099.008c pitāmahaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,099.009a drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ 06,099.009c śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,099.010a so 'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ 06,099.010c vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau 06,099.011a tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,099.011c drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa 06,099.012a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,099.012c sārathiṃ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani 06,099.013a tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,099.013c kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ 06,099.014a abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirahitepsayā 06,099.014c rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnamukhan raṇe 06,099.015a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ 06,099.015c pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa 06,099.016a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam 06,099.016c narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam 06,099.017a rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam 06,099.017c tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ 06,099.018a anayan paralokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,099.018c astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṃ pate 06,099.019a rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā 06,099.019c vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ 06,099.020a mardamānā narān rājan hayāṃś ca subahūn raṇe 06,099.020c vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ 06,099.021a rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ 06,099.021c kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ 06,099.022a devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhi 06,099.022c ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim 06,099.023a sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṃ pate 06,099.023c vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ 06,099.024a dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ 06,099.024c mṛdnantaḥ svāny anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 06,099.025a varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa 06,099.025c kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā 06,099.026a viśīrṇair vipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa 06,099.026c nagameghapratīkāśair jaladodayanisvanaiḥ 06,099.027a tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṃ pate 06,099.027c pradhāvanto 'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule 06,099.028a nānādeśasamutthāṃś ca turagān hemabhūṣitān 06,099.028c vātāyamānān adrākṣaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,099.029a aśvārohān hatair aśvair gṛhītāsīn samantataḥ 06,099.029c dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṃś ca saṃyuge 06,099.029d*0393_01 tato 'ntare mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān 06,099.029d*0393_02 cakāra sumahad yuddhaṃ mahāghoraṃ bhayānakam 06,099.030a gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe 06,099.030c yayau vimṛdnaṃs tarasā padātīn vājinas tathā 06,099.030d*0394_01 aśvān aśvaiś ca saṃmardya rathaiś ca rathinas tathā 06,099.031a tathaiva ca rathān rājan saṃmamarda raṇe gajaḥ 06,099.031c rathaś caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā 06,099.032a vyamṛdnāt samare rājaṃs turagāṃś ca narān raṇe 06,099.032c evaṃ te bahudhā rājan pramṛdnantaḥ parasparam 06,099.032d*0395_01 dṛśyante sma mahābāho tatra tatra mahābalāḥ 06,099.033a tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye 06,099.033c prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī 06,099.034a asthisaṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā 06,099.034c rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā 06,099.035a śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā 06,099.035c kavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā 06,099.035d*0396_01 śaṅkhacakraughasaṃpūrṇā chatrakūrmā rathoḍupā 06,099.036a patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī 06,099.036c kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī 06,099.037a tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ 06,099.037c praterur bahavo rājan bhayaṃ tyaktvā mahāhave 06,099.038a apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṃvṛtān 06,099.038c yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṃ prati 06,099.039a prākrośan kṣatriyās tatra dṛṣṭvā tad vaiśasaṃ mahat 06,099.039c duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 06,099.040a guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 06,099.040c kṛtavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ 06,099.041a evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata 06,099.041c pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ 06,099.042a tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhṛtāḥ 06,099.042c āgaskṛt sarvalokasya putro duryodhanas tava 06,099.043a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata 06,099.043c yudhyadhvam anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca 06,099.043d*0397_01 iti duryodhanotsṛṣṭāḥ sarve yuyudhire nṛpāḥ 06,099.044a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 06,099.044c akṣadyūtakṛtaṃ rājan sughoraṃ vaiśasaṃ tadā 06,099.045a yat purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ 06,099.045c vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham 06,099.046a na hi pāṇḍusutā rājan sasainyāḥ sapadānugāḥ 06,099.046b*0398_01 ayudhyanta mahāraṅge madhyaṃ prāpte divākare 06,099.046b*0398_02 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,099.046b*0398_03 nākampayata śaineyo satyavān satyakovidaḥ 06,099.046c rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṃ pate 06,099.047a etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ 06,099.047c daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa 06,100.001 saṃjaya uvāca 06,100.001a arjunas tu naravyāghra suśarmapramukhān nṛpān 06,100.001c anayat pretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ 06,100.002a suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge 06,100.002c vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ 06,100.003a tān nivārya śaraugheṇa śakrasūnur mahārathaḥ 06,100.003c suśarmaṇo raṇe yodhān prāhiṇod yamasādanam 06,100.004a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,100.004c vyadravanta raṇe rājan bhaye jāte mahārathāḥ 06,100.005a utsṛjya turagān ke cid rathān ke cic ca māriṣa 06,100.005c gajān anye samutsṛjya prādravanta diśo daśa 06,100.006a apare tudyamānās tu vājināgarathā raṇāt 06,100.006c tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃ pate 06,100.006d*0399_01 kaśābhis tāḍayām āsuḥ pārṣṇibhiś ca mahur muhuḥ 06,100.006d*0399_02 hayārohā dravanty eva codayanto hayottamān 06,100.006d*0399_03 tathā tottranipātaiś ca aṅkuśānāṃ ca vibhramaiḥ 06,100.006d*0399_04 gajārohā gajāṃs tūrṇaṃ tvarayantaḥ pradudruvuḥ 06,100.006d*0399_05 rathinaś ca pratodaiś ca vāgbhiś caiva punaḥ punaḥ 06,100.006d*0399_06 bhartsayanto hayān rājan prādravanti diśo daśa 06,100.007a pādātāś cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe 06,100.007c nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata 06,100.008a vāryamāṇāḥ sma bahuśas traigartena suśarmaṇā 06,100.008c tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhair na vyatiṣṭhanta saṃyuge 06,100.008d*0400_01 putrāṃś ca patitān bhūmau mātulāṃś ca pitṝṃs tathā 06,100.008d*0400_02 sodarāṃś cāvamardantaḥ pradrutās tatra tatra vai 06,100.009a tad balaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanas tava 06,100.009c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtam 06,100.010a sarvodyogena mahatā dhanaṃjayam upādravat 06,100.010c trigartādhipater arthe jīvitasya viśāṃ pate 06,100.011a sa ekaḥ samare tasthau kiran bahuvidhāñ śarān 06,100.011c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ 06,100.012a tathaiva paṇḍavā rājan sarvodyogena daṃśitāḥ 06,100.012c prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ 06,100.013a jānanto 'pi raṇe śauryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 06,100.013c hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ 06,100.014a tatas tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,100.014c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,100.015a ekībhūtās tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,100.015c ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare 06,100.016a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,100.016c atiṣṭhad āhave śūraḥ kiran bāṇān sahasraśaḥ 06,100.017a tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ 06,100.017c punar vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 06,100.018a bhīmasenas tu rājānaṃ bāhlikaṃ prapitāmaham 06,100.018c viddhvānadan mahānādaṃ śārdūla iva kānane 06,100.019a ārjuniś citrasenena viddho bahubhir āśugaiḥ 06,100.019c citrasenaṃ tribhir bāṇair vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,100.020a samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām 06,100.020c yathā divi mahāghorau rājan budhaśanaiścarau 06,100.021a tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,100.021c nanāda balavan nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,100.022a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,100.022c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate 06,100.023a droṇaś ca drupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,100.023c sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī 06,100.024a pīḍyamānas tato rājā drupado vāhinīmukhe 06,100.024c apāyāj javanair aśvaiḥ pūrvavairam anusmaran 06,100.025a bhīmasenas tu rājānaṃ muhūrtād iva bāhlikam 06,100.025c vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ 06,100.026a sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ 06,100.026c avaplutya tato vāhād bāhlikaḥ puruṣottamaḥ 06,100.026e āruroha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ 06,100.027a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ 06,100.027c śarair bahuvidhai rājann āsasāda pitāmaham 06,100.028a sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitair lomavāhibhiḥ 06,100.028c nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahad dhanuḥ 06,100.029a tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ 06,100.029c hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām 06,100.030a tām āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanām 06,100.030c dhvaṃsayām āsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ 06,100.031a anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā 06,100.031c nyapatad dharaṇīpṛṣṭhe maholkeva gataprabhā 06,100.032a vārṣṇeyas tu tato rājan svāṃ śaktiṃ ghoradarśanām 06,100.032c vegavad gṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati 06,100.033a vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave 06,100.033c abhidudrāva vegena kālarātrir yathā naram 06,100.034a tām āpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata 06,100.034c kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale 06,100.035a chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,100.035c ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañ śatrukarśanaḥ 06,100.036a tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,100.036c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt 06,100.037a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,100.037c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām 06,101.001 saṃjaya uvāca 06,101.001a dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe kruddhaṃ pāṇḍavair abhisaṃvṛtam 06,101.001c yathā meghair mahārāja tapānte divi bhāskaram 06,101.002a duryodhano mahārāja duḥśāsanam abhāṣata 06,101.002c eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ 06,101.003a chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantād bharatarṣabha 06,101.003c tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ 06,101.004a rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 06,101.004c nihanyāt samare yattān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 06,101.005a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam 06,101.005c goptā hy eṣa maheṣvāso bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 06,101.006a sa bhavān sarvasainyena parivārya pitāmaham 06,101.006c samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu 06,101.007a evam uktas tu samare putro duḥśāsanas tava 06,101.007c parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 06,101.008a tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ 06,101.008c vimalaprāsahastānām ṛṣṭitomaradhāriṇām 06,101.009a darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām 06,101.009c śikṣitair yuddhakuśalair upetānāṃ narottamaiḥ 06,101.009d*0401_01 nānāśastrasamākīrṇo yuddhāyaivābhidaṃśitaḥ 06,101.010a nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 06,101.010c nyavārayan naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ 06,101.011a tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām 06,101.011c ayutaṃ preṣayām āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe 06,101.012a taiḥ praviṣṭair mahāvegair garutmadbhir ivāhave 06,101.012c khurāhatā dharā rājaṃś cakampe ca nanāda ca 06,101.013a khuraśabdaś ca sumahān vājināṃ śuśruve tadā 06,101.013c mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate 06,101.014a utpatadbhiś ca tais tatra samuddhūtaṃ mahad rajaḥ 06,101.014c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsa bhāskaram 06,101.015a vegavadbhir hayais tais tu kṣobhitaṃ pāṇḍavaṃ balam 06,101.015c nipatadbhir mahāvegair haṃsair iva mahat saraḥ 06,101.015e heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃ cana 06,101.015f*0402_01 antardadhe mahāñ śabdas tena śabdena mohitaḥ 06,101.016a tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,101.016c pratyaghnaṃs tarasā vegaṃ samare hayasādinām 06,101.017a udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkālena pūryataḥ 06,101.017c paurṇamāsyām ambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ 06,101.018a tatas te rathino rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,101.018c nyakṛntann uttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām 06,101.019a te nipetur mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ 06,101.019c nāgair iva mahānāgā yathā syur girigahvare 06,101.020a te 'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,101.020c nyakṛntann uttamāṅgāni vicaranto diśo daśa 06,101.021a atyāsannā hayārohā ṛṣṭibhir bharatarṣabha 06,101.021c acchinann uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt 06,101.022a sasādino hayā rājaṃs tatra tatra niṣūditāḥ 06,101.022c patitāḥ pātyamānāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,101.023a vadhyamānā hayās te tu prādravanta bhayārditāḥ 06,101.023c yathā siṃhān samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ 06,101.023d*0403_01 evaṃ tu saubalaṃ sainyaṃ prabhagnaṃ sarvatodiśam 06,101.024a pāṇḍavās tu mahārāja jitvā śatrūn mahāhave 06,101.024c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca tāḍayām āsur āhave 06,101.025a tato duryodhano dṛṣṭvā dīnaṃ sainyam avasthitam 06,101.025c abravīd bharataśreṣṭha madrarājam idaṃ vacaḥ 06,101.025d*0404_01 uvāca madrādhipatiṃ rājā duryodhanas tadā 06,101.026a eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātula māmakān 06,101.026c paśyatāṃ no mahābāho senāṃ drāvayate balī 06,101.027a taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam 06,101.027c tvaṃ hi saṃśrūyase 'tyartham asahyabalavikramaḥ 06,101.028a putrasya tava tad vākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān 06,101.028c prayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,101.029a tad āpatad vai sahasā śalyasya sumahad balam 06,101.029c mahaughavegaṃ samare vārayām āsa pāṇḍavaḥ 06,101.030a madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ 06,101.030c daśabhiḥ sāyakais tūrṇam ājaghāna stanāntare 06,101.030e nakulaḥ sahadevaś ca tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,101.031a madrarājo 'pi tān sarvān ājaghāna tribhis tribhiḥ 06,101.031c yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,101.031e mādrīputrau ca saṃrabdhau dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat 06,101.032a tato bhīmo mahābāhur dṛṣṭvā rājānam āhave 06,101.032c madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyor āsyagataṃ yathā 06,101.032e abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhiram amitrajit 06,101.032f*0405_01 āpatann eva bhīmas tu madrarājam atāḍayat 06,101.032f*0405_02 sarvapāraśavais tīkṣṇair nārācair marmabhedibhiḥ 06,101.032f*0405_03 tato bhīṣmaś ca droṇaś ca sainyena mahatā vṛtau 06,101.032f*0405_04 rājānam abhyapadyetām añjasā śaravarṣiṇau 06,101.032f*0406_01 dhṛṣṭadyumnas tribhir viddhvā rājānam abhyapadyata 06,101.033a tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam 06,101.033c aparāṃ diśam āsthāya dyotamāne divākare 06,102.001 saṃjaya uvāca 06,102.001a tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ 06,102.001c ājaghāna raṇe pārthān sahasenān samantataḥ 06,102.002a bhīmaṃ dvādaśabhir viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,102.002c nakulaṃ ca tribhir bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ 06,102.003a yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir bāhvor urasi cārpayat 06,102.003c dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ 06,102.004a taṃ dvādaśārdhair nakulo mādhavaś ca tribhiḥ śaraiḥ 06,102.004b*0407_01 sahadevaś ca saptatyā pārthaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,102.004c dhṛṣṭadyumnaś ca saptatyā bhīmasenaś ca pañcabhiḥ 06,102.004e yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyat pitāmaham 06,102.005a droṇas tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenam avidhyata 06,102.005a*0408_01 **** **** niśitair navabhiḥ śaraiḥ 06,102.005a*0408_02 nakulaṃ ca tribhir viddhvā 06,102.005c ekaikaṃ pañcabhir bāṇair yamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ 06,102.006a tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,102.006c tottrair iva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam 06,102.007a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,102.007c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,102.007e saṃgrāme nājahur bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,102.008a tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyair mahātmabhiḥ 06,102.008c pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ 06,102.008e tathaiva pāṇḍavā rājan parivavruḥ pitāmaham 06,102.009a sa samantāt parivṛto rathaughair aparājitaḥ 06,102.009c gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahan parān 06,102.010a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ 06,102.010c śarasphuliṅgo bhīṣmāgnir dadāha kṣatriyarṣabhān 06,102.010d*0409_01 yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ 06,102.010d*0409_02 tathā bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan 06,102.011a suvarṇapuṅkhair iṣubhir gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ 06,102.011c karṇinālīkanārācaiś chādayām āsa tad balam 06,102.012a apātayad dhvajāṃś caiva rathinaś ca śitaiḥ śaraiḥ 06,102.012c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 06,102.013a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge 06,102.013c akarot sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,102.014a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,102.014c niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata 06,102.015a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te bharatarṣabha 06,102.015c nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 06,102.016a hatavīrān rathān rājan saṃyuktāñ javanair hayaiḥ 06,102.016c apaśyāma mahārāja hriyamāṇān raṇājire 06,102.016d*0410_01 matsyapāñcālakaikeyān pātayām āsa saṃyuge 06,102.017a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa 06,102.017c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,102.017e aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,102.018a saṃgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam 06,102.018c nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ 06,102.019a bhagnākṣopaskarān kāṃś cid bhagnacakrāṃś ca sarvaśaḥ 06,102.019c apaśyāma rathān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,102.020a savarūthai rathair bhagnai rathibhiś ca nipātitaiḥ 06,102.020c śaraiḥ sukavacaiś chinnaiḥ paṭṭiśaiś ca viśāṃ pate 06,102.021a gadābhir musalaiś caiva nistriṃśaiś ca śilīmukhaiḥ 06,102.021c anukarṣair upāsaṅgaiś cakrair bhagnaiś ca māriṣa 06,102.022a bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,102.022c talatrair aṅgulitraiś ca dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 06,102.022e cāpaiś ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī 06,102.023a hatārohā gajā rājan hayāś ca hatasādinaḥ 06,102.023c paripetur drutaṃ tatra śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,102.024a yatamānāś ca te vīrā dravamāṇān mahārathān 06,102.024c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān 06,102.025a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ 06,102.025c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 06,102.026a āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram 06,102.026c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 06,102.027a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 06,102.027c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 06,102.028a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ 06,102.028c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 06,102.029a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram 06,102.029c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 06,102.030a prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ 06,102.030c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 06,102.031a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tava 06,102.031c praharāsmai naravyāghra na cen mohāt pramuhyase 06,102.032a yat purā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame 06,102.032c virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ 06,102.033a bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān 06,102.033c sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge 06,102.034a iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama 06,102.034c kṣatradharmam anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha 06,102.035a ity ukto vāsudevena tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ 06,102.035c akāma iva bībhatsur idaṃ vacanam abravīt 06,102.036a avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram 06,102.036c duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet 06,102.037a codayāśvān yato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava 06,102.037c pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 06,102.038a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ 06,102.038c yato bhīṣmas tato rājan duṣprekṣyo raśmivān iva 06,102.039a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat 06,102.039c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 06,102.040a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,102.040c dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣair avākirat 06,102.041a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ 06,102.041c śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata kiṃ cana 06,102.042a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sātvataḥ 06,102.042c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 06,102.043a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam 06,102.043c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā śitaiḥ śaraiḥ 06,102.044a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ 06,102.044c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 06,102.045a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam 06,102.045c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 06,102.046a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ 06,102.046c sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca 06,102.047a samābhāṣyainam aparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 06,102.047c mumoca samare bhīṣmaḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,102.048a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam 06,102.048c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāni vidarśayan 06,102.049a śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau 06,102.049c govṛṣāv iva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau 06,102.049d*0411_01 tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,102.049d*0411_02 pāṇḍavānāṃ ca mukhyasya kurūṇāṃ pravarasya ca 06,102.049d*0411_03 tālamātre vikarṣantau tāv ubhau raṇakarkaśau 06,102.049d*0411_04 dhanuṣī dṛḍhamuṣṭī tāv ubhau pautrapitāmahau 06,102.049d*0411_05 śyāmasya palitenāsau saṃgamaḥ pratyaśobhata 06,102.049d*0411_06 gaṅgāyamunayor yadvaj jalayoḥ pratisaṃcaraḥ 06,102.049d*0411_07 pārthanāmāṅkitā bāṇāḥ petur bhīṣmasya vakṣasi 06,102.049d*0411_08 nirguṇānāṃ kṛtaghnānāṃ manāṃsīva hi sādhuṣu 06,102.049d*0411_09 bhīṣmasyāpi tato bāṇāḥ petur arjunavakṣasi 06,102.049d*0411_10 mahādevapariprāptadhanurvidyāṃ jigīṣavaḥ 06,102.050a vāsudevas tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām 06,102.050c bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi 06,102.051a pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ 06,102.051c varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān 06,102.052a yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale 06,102.052c nāmṛṣyata mahābāhur mādhavaḥ paravīrahā 06,102.052d*0412_01 vāsudevas tu saṃkruddho roṣāj jajvāla saṃyuge 06,102.053a utsṛjya rajataprakhyān hayān pārthasya māriṣa 06,102.053c kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt 06,102.053e abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī 06,102.054a pratodapāṇis tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ 06,102.054c dārayann iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ 06,102.055a krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsur amitadyutiḥ 06,102.055c grasann iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave 06,102.056a dṛṣṭvā mādhavam ākrande bhīṣmāyodyantam āhave 06,102.056c hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ 06,102.056e krośantaḥ prādravan sarve vāsudevabhayān narāḥ 06,102.057a pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ 06,102.057c śuśubhe vidravan bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ 06,102.058a sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham 06,102.058c abhidudrāva tejasvī vinadan yādavarṣabhaḥ 06,102.058d*0413_01 pratodapāṇir bhagavāñ śuśubhe yādavarṣabhaḥ 06,102.058d*0413_02 yathāṃśunārdayac candram amāvāsyāṃ divākaraḥ 06,102.059a tam āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣam āhave 06,102.059c asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahad dhanuḥ 06,102.059e uvāca cainaṃ govindam asaṃbhrāntena cetasā 06,102.060a ehy ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo 'stu te 06,102.060c mām adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave 06,102.061a tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha 06,102.061c śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke 'muṣminn ihaiva ca 06,102.061e saṃbhāvito 'smi govinda trailokyenādya saṃyuge 06,102.061f*0414_01 praharasva yatheṣṭaṃ vai dāso 'smi tava cānagha 06,102.061f*0415_01 nirguṇenāpi tottreṇa vāsudeva kṛtaṃ mama 06,102.061f*0415_02 yo yogibhiś ca duṣprāpyaḥ sa ghātārtham ihāgataḥ 06,102.062a anvag eva tataḥ pārthas tam anudrutya keśavam 06,102.062c nijagrāha mahābāhur bāhubhyāṃ parigṛhya vai 06,102.063a nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ 06,102.063c jagāma cainam ādāya vegena puruṣottamaḥ 06,102.064a pārthas tu viṣṭabhya balāc caraṇau paravīrahā 06,102.064c nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cid daśame pade 06,102.065a tata enam uvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam 06,102.065c niḥśvasantaṃ yathā nāgam arjunaḥ paravīrahā 06,102.066a nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartum arhasi 06,102.066c yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava 06,102.067a mithyāvādīti lokas tvāṃ kathayiṣyati mādhava 06,102.067c mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam 06,102.068a śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca 06,102.068c antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana 06,102.069a adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratam 06,102.069c tārāpatim ivāpūrṇam antakāle yadṛcchayā 06,102.070a mādhavas tu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ 06,102.070b*0416_01 abhavat paramaprīto jñātvā pārthasya vikramam 06,102.070c nakiṃcid uktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ 06,102.071a tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,102.071c vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathācalau 06,102.072a prāṇāṃś cādatta yodhānāṃ pitā devavratas tava 06,102.072c gabhastibhir ivādityas tejāṃsi śiśirātyaye 06,102.073a yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ 06,102.073c tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā 06,102.074a hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ 06,102.074c nirīkṣituṃ na śekus te bhīṣmam apratimaṃ raṇe 06,102.074d*0417_01 kurvāṇaṃ samare karmāṇy atimānuṣavikramam 06,102.074e madhyaṃ gatam ivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā 06,102.075a te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye 06,102.075c vīkṣāṃ cakrur mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ 06,102.075d*0418_01 tathā pāṇḍavasainyāni drāvyamāṇāni bhārata 06,102.075d*0419_01 vadhyamānā raṇe cāpi bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,102.076a trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva 06,102.076c pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe 06,102.076d*0420_01 tathaiva yodhā rājendra bhīṣmeṇāmitraghātinā 06,102.076d*0420_02 samare mṛditāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,102.077a mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān 06,102.077c bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryam ivātapantam 06,102.078a vimṛdnatas tasya tu pāṇḍusenām; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ 06,102.078b*0421_01 tato 'pi bhīṣmaḥ sabalaḥ sasainyān 06,102.078b*0421_02 nyavārayat pāṇḍusutāñ śaraughaiḥ 06,102.078b*0421_03 jaghāna caitān subhṛśaṃ mahābalo 06,102.078b*0421_04 mahāvrataḥ pāṇḍusutān mahātmā 06,102.078b*0421_05 raṇe karūśādhipacedipair balair 06,102.078b*0421_06 vṛtān sadā cakradharasya paśyataḥ 06,102.078c tato balānāṃ śramakarśitānāṃ; mano 'vahāraṃ prati saṃbabhūva 06,102.078d*0422_01 udayagiritaṭasthaḥ padminīṃ bodhayitvā 06,102.078d*0422_02 mṛdutarakiraṇāgrais tāḥ svayaṃ copabhujya 06,102.078d*0422_03 malinamadhupasaṅgāt tāsu saṃjātakopaḥ 06,102.078d*0422_04 kṛtaruciravirocir bhānum astaṃ prayātaḥ 06,103.001 saṃjaya uvāca 06,103.001a yudhyatām eva teṣāṃ tu bhāskare 'stam upāgate 06,103.001c saṃdhyā samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 06,103.002a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata 06,103.002c vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā 06,103.003a muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam 06,103.003c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdham anuyāntaṃ mahārathān 06,103.004a somakāṃś ca jitān dṛṣṭvā nirutsāhān mahārathān 06,103.004b*0423_01 niśāmukhaṃ ca saṃprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam 06,103.004c cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāram arocayat 06,103.005a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,103.005c tathaiva tava sainyānām avahāro hy abhūt tadā 06,103.006a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ 06,103.006c nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ 06,103.007a bhīṣmasya samare karma cintayānās tu pāṇḍavāḥ 06,103.007c nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ 06,103.008a bhīṣmo 'pi samare jitvā pāṇḍavān saha sṛñjayaiḥ 06,103.008c pūjyamānas tava sutair vandyamānaś ca bhārata 06,103.009a nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ 06,103.009c tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī 06,103.010a tasmin rātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha 06,103.010c sṛñjayāś ca durādharṣā mantrāya samupāviśan 06,103.011a ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ 06,103.011c mantrayām āsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ 06,103.012a tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa 06,103.012c vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha 06,103.013a paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,103.013c gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama 06,103.014a na caivainaṃ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum 06,103.014c lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddham iva pāvakam 06,103.015a yathā ghoro mahānāgas takṣako vai viṣolbaṇaḥ 06,103.015c tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān 06,103.016a gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃś ca śitāñ śarān 06,103.016c śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca devarāṭ 06,103.017a varuṇaḥ pāśabhṛd vāpi sagado vā dhaneśvaraḥ 06,103.017c na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave 06,103.018a so 'ham evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare 06,103.018c ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya saṃyuge 06,103.019a vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam 06,103.019c na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā 06,103.020a yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan 06,103.020c ekato mṛtyum abhyeti tathāhaṃ bhīṣmam īyivān 06,103.021a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī 06,103.021c bhrātaraś caiva me śūrāḥ sāyakair bhṛśapīḍitāḥ 06,103.022a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyāt prabhraṃśanaṃ gatāḥ 06,103.022c parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana 06,103.023a jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham 06,103.023c jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam 06,103.024a yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava 06,103.024c svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava 06,103.025a etac chrutvā vacas tasya kāruṇyād bahuvistaram 06,103.025c pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram 06,103.026a dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara 06,103.026c yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ 06,103.027a arjuno bhīmasenaś ca vāyvagnisamatejasau 06,103.027c mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau 06,103.028a māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdād yotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava 06,103.028c tvatprayukto hy ahaṃ rājan kiṃ na kuryāṃ mahāhave 06,103.029a haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham 06,103.029c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ 06,103.030a yadi bhīṣme hate rājañ jayaṃ paśyasi pāṇḍava 06,103.030c hantāsmy ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham 06,103.031a paśya me vikramaṃ rājan mahendrasyeva saṃyuge 06,103.031c vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt 06,103.032a yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ 06,103.032c madarthā bhavadarthā ye ye madīyās tavaiva te 06,103.033a tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca 06,103.033c māṃsāny utkṛtya vai dadyām arjunārthe mahīpate 06,103.034a eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet 06,103.034c eṣa naḥ samayas tāta tārayema parasparam 06,103.034e sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvad dvīpo bhavāmy aham 06,103.035a pratijñātam upaplavye yat tat pārthena pūrvataḥ 06,103.035c ghātayiṣyāmi gāṅgeyam ity ulūkasya saṃnidhau 06,103.036a parirakṣyaṃ ca mama tad vacaḥ pārthasya dhīmataḥ 06,103.036c anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ 06,103.037a atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe 06,103.037c nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam 06,103.038a aśakyam api kuryād dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ 06,103.038c tridaśān vā samudyuktān sahitān daityadānavaiḥ 06,103.038e nihanyād arjunaḥ saṃkhye kim u bhīṣmaṃ narādhipa 06,103.039a viparīto mahāvīryo gatasattvo 'lpajīvitaḥ 06,103.039c bhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate 06,103.040 yudhiṣṭhira uvāca 06,103.040a evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava 06,103.040c sarve hy ete na paryāptās tava veganivāraṇe 06,103.041a niyataṃ samavāpsyāmi sarvam eva yathepsitam 06,103.041c yasya me puruṣavyāghra bhavān nātho mahābalaḥ 06,103.042a sendrān api raṇe devāñ jayeyaṃ jayatāṃ vara 06,103.042c tvayā nāthena govinda kim u bhīṣmaṃ mahāhave 06,103.043a na tu tvām anṛtaṃ kartum utsahe svārthagauravāt 06,103.043c ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava 06,103.044a samayas tu kṛtaḥ kaś cid bhīṣmeṇa mama mādhava 06,103.044c mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃ cana 06,103.044e duryodhanārthe yotsyāmi satyam etad iti prabho 06,103.045a sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava 06,103.045c tasmād devavrataṃ bhūyo vadhopāyārtham ātmanaḥ 06,103.045e bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana 06,103.046a tad vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmam āśu narottamam 06,103.046c rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam 06,103.047a sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana 06,103.047c yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge 06,103.048a sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ 06,103.048c bālāḥ pitrā vihīnāś ca tena saṃvardhitā vayam 06,103.049a taṃ cet pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantum icchāmi mādhava 06,103.049b*0424_01 yasyāṅge krīḍitaṃ nityaṃ bālye ca parivardhitāḥ 06,103.049b*0424_02 astrāṇi vidhivac caiva śikṣitāni janārdana 06,103.049b*0424_03 taṃ hantum udyatāḥ kṛṣṇa rājyahetor vayaṃ yudhi 06,103.049c pituḥ pitaram iṣṭaṃ vai dhig astu kṣatrajīvikām 06,103.049d*0425_01 satyaṃ bṛhaspater vākyaṃ devānām agrataḥ kila 06,103.049d*0425_02 bhāṣitaṃ guruṇā pūrvaṃ tan nibodha janārdana 06,103.049d*0425_03 putraḥ pitaram āsādya pitā putraṃ ca mānada 06,103.049d*0425_04 rājyārthe ghātayed evaṃ kṣatradharmaḥ sanātanaḥ 06,103.050 saṃjaya uvāca 06,103.050a tato 'bravīn mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam 06,103.050c rocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam 06,103.051a devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet 06,103.051c gamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ 06,103.051e vaktum arhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ 06,103.052a te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham 06,103.052c praṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava 06,103.052e sa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān 06,103.053a evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,103.053c jagmus te sahitāḥ sarve vāsudevaś ca vīryavān 06,103.053e vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati 06,103.054a praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedire 06,103.054c pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha 06,103.054e praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇam anvayuḥ 06,103.054f*0426_01 caraṇopagatān gṛhya pariṣvajya ca pāṇḍavān 06,103.054f*0426_02 mūrdhni caitān upāghrāya aṅkam āropayat tadā 06,103.054f*0426_03 bāṣpaparyākulamukhaḥ smṛtvā pāṇḍuṃ punaḥ punaḥ 06,103.055a tān uvāca mahābāhur bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,103.055c svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjaya 06,103.055e svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayos tathā 06,103.056a kiṃ kāryaṃ vaḥ karomy adya yuṣmatprītivivardhanam 06,103.056b*0427_01 yuddhād anyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha 06,103.056c sarvātmanā ca kartāsmi yady api syāt suduṣkaram 06,103.057a tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥ 06,103.057c uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,103.057d*0428_01 yathā pṛcchasi mām adya kathaṃ tan me ca vā vibho 06,103.058a kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi 06,103.058c prajānāṃ saṃkṣayo na syāt kathaṃ tan me vadābhibho 06,103.059a bhavān hi no vadhopāyaṃ bravītu svayam ātmanaḥ 06,103.059c bhavantaṃ samare rājan viṣahema kathaṃ vayam 06,103.060a na hi te sūkṣmam apy asti randhraṃ kurupitāmaha 06,103.060c maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo 'si saṃyuge 06,103.061a nādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanur na ca 06,103.061c paśyāmas tvā mahābāho rathe sūryam iva sthitam 06,103.062a narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan 06,103.062c ka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumān bharatarṣabha 06,103.063a varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama 06,103.063c kṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama 06,103.064a yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhaven mama 06,103.064c bhavet sainyasya vā śāntis tan me brūhi pitāmaha 06,103.065a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ pāṇḍavān pāṇḍupūrvaja 06,103.065c na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge 06,103.065e yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyam etad bravīmi vaḥ 06,103.066a nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravān 06,103.066c kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam 06,103.066e anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham 06,103.067a evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hy aham 06,103.067c hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmād evaṃ vidhīyatām 06,103.068 yudhiṣṭhira uvāca 06,103.068a brūhi tasmād upāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi 06,103.068c bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇim ivāntakam 06,103.069a śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo 'tha yamas tathā 06,103.069c na bhavān samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ 06,103.070 bhīṣma uvāca 06,103.070a satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava 06,103.070c nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ 06,103.071a āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ 06,103.071c nyastaśastraṃ tu māṃ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ 06,103.072a nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje 06,103.072c dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini 06,103.072d*0429_01 strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja 06,103.073a striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake 06,103.073c aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama 06,103.074a imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam 06,103.074c amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana 06,103.075a ya eṣa draupado rājaṃs tava sainye mahārathaḥ 06,103.075b*0430_01 apumāṃs tasya putras tu pūrvam āsīd viśāṃ pate 06,103.075c śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṃjayaḥ 06,103.076a yathābhavac ca strī pūrvaṃ paścāt puṃstvam upāgataḥ 06,103.076c jānanti ca bhavanto 'pi sarvam etad yathātatham 06,103.077a arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,103.077c mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṃśitaḥ 06,103.078a amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ 06,103.078c na prahartum abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana 06,103.079a tad antaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ 06,103.079c śarair ghātayatu kṣipraṃ samantād bharatarṣabha 06,103.080a na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyāt samudyatam 06,103.080c ṛte kṛṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṃjayāt 06,103.081a eṣa tasmāt purodhāya kaṃ cid anyaṃ mamāgrataḥ 06,103.081c māṃ pātayatu bībhatsur evaṃ te vijayo bhavet 06,103.082a etat kuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama 06,103.082c tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān 06,103.083 saṃjaya uvāca 06,103.083a te 'nujñātās tataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati 06,103.083c abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,103.084a tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite 06,103.084c arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍam idam abravīt 06,103.085a guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā 06,103.085c pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava 06,103.086a krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ 06,103.086c pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ 06,103.087a yasyāham adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja 06,103.087c tātety avocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 06,103.088a nāhaṃ tātas tava pitus tāto 'smi tava bhārata 06,103.088c iti mām abravīd bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā 06,103.089a kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanā 06,103.089c jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase 06,103.089d*0431_01 katham asmadvidhaḥ kṛṣṇa jānan dharmaṃ sanātanam 06,103.089d*0431_02 nyastaśastre ca vṛddhe ca prahared dhi pitāmahe 06,103.090 śrīkṛṣṇa uvāca 06,103.090a pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge 06,103.090c kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi 06,103.091a pātayainaṃ rathāt pārtha vajrāhatam iva drumam 06,103.091c nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayas te bhaviṣyati 06,103.092a diṣṭam etat purā devair bhaviṣyaty avaśasya te 06,103.092c hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tan na tad anyathā 06,103.093a na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,103.093c tvad anyaḥ śaknuyād dhantum api vajradharaḥ svayam 06,103.094a jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mama 06,103.094c yathovāca purā śakraṃ mahābuddhir bṛhaspatiḥ 06,103.095a jyāyāṃsam api cec chakra guṇair api samanvitam 06,103.095c ātatāyinam āmantrya hanyād ghātakam āgatam 06,103.096a śāśvato 'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya 06,103.096c yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ 06,103.097 arjuna uvāca 06,103.097a śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam 06,103.097c dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate 06,103.098a te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam 06,103.098c gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ 06,103.099a aham anyān maheṣvāsān vārayiṣyāmi sāyakaiḥ 06,103.099c śikhaṇḍy api yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmam evābhiyāsyatu 06,103.100a śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,103.100c kanyā hy eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata 06,103.100d*0432_00 saṃjaya uvāca 06,103.100d*0432_01 arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam 06,103.100d*0432_02 jahṛṣur hṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavās tadā 06,103.101 saṃjaya uvāca 06,103.101a ity evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ 06,103.101b*0433_01 anumānya mahātmānaṃ prayayur hṛṣṭamānasāḥ 06,103.101c śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ 06,103.101d*0434_01 svān svān gṛhān abhigatās tāṃ rātrim avasan sukham 06,104.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,104.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyavartata saṃyuge 06,104.001c pāṇḍavāś ca tathā bhīṣmaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.002 saṃjaya uvāca 06,104.002a tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati 06,104.002c vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣv ānakeṣu ca 06,104.003a dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥ 06,104.003c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi 06,104.004a kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam 06,104.004c śikhaṇḍī sarvasainyānām agra āsīd viśāṃ pate 06,104.005a cakrarakṣau tatas tasya bhīmasenadhanaṃjayau 06,104.005c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś caiva vīryavān 06,104.006a sātyakiś cekitānaś ca teṣāṃ goptā mahārathaḥ 06,104.006c dhṛṣṭadyumnas tataḥ paścāt pāñcālair abhirakṣitaḥ 06,104.007a tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ 06,104.007c prayayau siṃhanādena nādayan bharatarṣabha 06,104.008a virāṭas tu tataḥ paścāt svena sainyena saṃvṛtaḥ 06,104.008c drupadaś ca mahārāja tataḥ paścād upādravat 06,104.009a kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,104.009c jaghanaṃ pālayām āsa pāṇḍusainyasya bhārata 06,104.010a evaṃ vyūhya mahat sainyaṃ pāṇḍavās tava vāhinīm 06,104.010c abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,104.011a tathaiva kuravo rājan bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalam 06,104.011c agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavān prati 06,104.012a putrais tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ 06,104.012c tato droṇo maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ 06,104.013a bhagadattas tataḥ paścād gajānīkena saṃvṛtaḥ 06,104.013c kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattam anuvratau 06,104.014a kāmbojarājo balavāṃs tataḥ paścāt sudakṣiṇaḥ 06,104.014c māgadhaś ca jayatsenaḥ saubalaś ca bṛhadbalaḥ 06,104.015a tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ 06,104.015c jaghanaṃ pālayām āsus tava sainyasya bhārata 06,104.016a divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,104.016c āsurān akarod vyūhān paiśācān atha rākṣasān 06,104.017a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,104.017c anyonyaṃ nighnatāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam 06,104.018a arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,104.018c bhīṣmaṃ yuddhe 'bhyavartanta kiranto vividhāñ śarān 06,104.019a tatra bhārata bhīmena pīḍitās tāvakāḥ śaraiḥ 06,104.019c rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayus tadā 06,104.020a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,104.020c tava sainyaṃ samāsādya pīḍayām āsur ojasā 06,104.021a te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha 06,104.021c nāśaknuvan vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,104.022a tatas tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ 06,104.022c saṃprādravad diśo rājan kālyamānaṃ mahārathaiḥ 06,104.023a trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha 06,104.023c vadhyamānāḥ śitair bāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,104.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,104.024a pīḍyamānaṃ balaṃ pārthair dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī 06,104.024c yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.025a kathaṃ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ 06,104.025c vinighnan somakān vīrāṃs tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.026 saṃjaya uvāca 06,104.026a ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ 06,104.026c pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ 06,104.027a prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,104.027c abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm 06,104.028a taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām 06,104.028c nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ 06,104.029a sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṃś ca sasṛñjayān 06,104.029c abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,104.030a sa pāṇḍavānāṃ pravarān pañca rājan mahārathān 06,104.030c āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ 06,104.030d*0435_01 bhīṣmaḥ paramasaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,104.030e nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā 06,104.030f*0436_01 nānāśastrāstravarṣais tān vīryāmarṣapraveritaiḥ 06,104.031a nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṃ bahu 06,104.031c rathino 'pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ 06,104.032a sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃś ca samāgatān 06,104.032c gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṃ vidadhad bhayam 06,104.033a tam ekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham 06,104.033c pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ 06,104.034a śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśitāñ śarān 06,104.034c dikṣv adṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayan vapuḥ 06,104.035a maṇḍalīkṛtam evāsya nityaṃ dhanur adṛśyata 06,104.035c saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat 06,104.036a tad dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate 06,104.036c vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmaham apūjayan 06,104.037a pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava 06,104.037c yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittim ivāmarāḥ 06,104.037e na cainaṃ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam 06,104.038a daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ 06,104.038c adahan niśitair bāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam 06,104.039a taṃ śikhaṇḍī tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 06,104.039c āśīviṣam iva kruddhaṃ kālasṛṣṭam ivāntakam 06,104.040a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam 06,104.040c anicchann api saṃkruddhaḥ prahasann idam abravīt 06,104.041a kāmam abhyasa vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃ cana 06,104.041c yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī 06,104.042a tasya tad vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ 06,104.042c uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilelihan 06,104.042d*0437_01 sarvam eva mahāyuddhaṃ śrutavantaṃ mahāraṇe 06,104.043a jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaram 06,104.043c mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha 06,104.044a divyaś ca te prabhāvo 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ 06,104.044c jānann api prabhāvaṃ te yotsye 'dyāhaṃ tvayā saha 06,104.045a pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvann ātmanaś ca narottama 06,104.045c adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama 06,104.046a dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te 'grataḥ 06,104.046c etac chrutvā vaco mahyaṃ yat kṣamaṃ tat samācara 06,104.047a kāmam abhyasa vā mā vā na me jīvan vimokṣyase 06,104.047c sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko 'yaṃ samitiṃjaya 06,104.048a evam uktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ 06,104.048c avidhyata raṇe rājan praṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ 06,104.049a tasya tad vacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥ 06,104.049c kālo 'yam iti saṃcintya śikhaṇḍinam acodayat 06,104.050a ahaṃ tvām anuyāsyāmi parān vidrāvayañ śaraiḥ 06,104.050c abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,104.051a na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ 06,104.051c tasmād adya mahābāho vīra bhīṣmam abhidrava 06,104.052a ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa 06,104.052c avahāsyo 'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha 06,104.053a nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave 06,104.053c tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham 06,104.054a ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa 06,104.054c vārayan rathinaḥ sarvān sādhayasva pitāmaham 06,104.055a droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam 06,104.055c citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham 06,104.056a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 06,104.056c bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham 06,104.057a saumadattiṃ raṇe śūram ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam 06,104.057c trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvair mahārathaiḥ 06,104.057e aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 06,104.058a kurūṃś ca sahitān sarvān ye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥ 06,104.058c nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham 06,105.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,105.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyadhāvat pitāmaham 06,105.001c pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam 06,105.002a ke 'rakṣan pāṇḍavānīke śikhaṇḍinam udāyudham 06,105.002c tvaramāṇās tvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ 06,105.003a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sa tasmin daśame 'hani 06,105.003c ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,105.004a na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinam 06,105.004c kaccin na rathabhaṅgo 'sya dhanur vāśīryatāsyataḥ 06,105.005 saṃjaya uvāca 06,105.005a nāśīryata dhanus tasya rathabhaṅgo na cāpy abhūt 06,105.005c yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha 06,105.005e nighnataḥ samare śatrūñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,105.006a anekaśatasāhasrās tāvakānāṃ mahārathāḥ 06,105.006c rathadantigaṇā rājan hayāś caiva susajjitāḥ 06,105.006e abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham 06,105.007a yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ 06,105.007c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 06,105.008a yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñ śaraiḥ 06,105.008c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayan 06,105.009a daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīm 06,105.009c kīryamāṇāṃ śitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,105.010a na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,105.010c aśaknuvan raṇe jetuṃ pāśahastam ivāntakam 06,105.011a athopāyān mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ 06,105.011c trāsayan rathinaḥ sarvān bībhatsur aparājitaḥ 06,105.012a siṃhavad vinadann uccair dhanurjyāṃ vikṣipan muhuḥ 06,105.012c śaraughān visṛjan pārtho vyacarat kālavad raṇe 06,105.013a tasya śabdena vitrastās tāvakā bharatarṣabha 06,105.013c siṃhasyeva mṛgā rājan vyadravanta mahābhayāt 06,105.014a jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam 06,105.014c duryodhanas tato bhīṣmam abravīd bhṛśapīḍitaḥ 06,105.015a eṣa pāṇḍusutas tāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 06,105.015c dahate māmakān sarvān kṛṣṇavartmeva kānanam 06,105.016a paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ 06,105.016c pāṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge 06,105.017a yathā paśugaṇān pālaḥ saṃkālayati kānane 06,105.017c tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana 06,105.018a dhanaṃjayaśarair bhagnaṃ dravamāṇam itas tataḥ 06,105.018c bhīmo hy eṣa durādharṣo vidrāvayati me balam 06,105.019a sātyakiś cekitānaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,105.019c abhimanyuś ca vikrānto vāhinīṃ dahate mama 06,105.020a dhṛṣṭadyumnas tathā śūro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,105.020c vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau 06,105.021a vadhyamānasya sainyasya sarvair etair mahābalaiḥ 06,105.021c nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata 06,105.022a ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama 06,105.022c paryāptaś ca bhavān kṣipraṃ pīḍitānāṃ gatir bhava 06,105.023a evam ukto mahārāja pitā devavratas tava 06,105.023c cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayam ātmanaḥ 06,105.023d*0438_01 pātayiṣye ripūn anyān pāṇḍavān pratipālayan 06,105.023d*0438_02 pratijñāto jayo hy adya pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,105.023e tava saṃdhārayan putram abravīc chaṃtanoḥ sutaḥ 06,105.024a duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṃ pate 06,105.024c pūrvakālaṃ tava mayā pratijñātaṃ mahābala 06,105.025a hatvā daśa sahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 06,105.025c saṃgrāmād vyapayātavyam etat karma mamāhnikam 06,105.025e iti tat kṛtavāṃś cāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha 06,105.026a adya cāpi mahat karma prakariṣye mahāhave 06,105.026c ahaṃ vā nihataḥ śeṣye haniṣye vādya pāṇḍavān 06,105.026d*0439_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,105.026d*0439_02 kiṃ punar martyadharmeṇa kṣatriyeṇa mahābala 06,105.027a adya te puruṣavyāghra pratimokṣye ṛṇaṃ mahat 06,105.027c bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājan nihataḥ pṛtanāmukhe 06,105.028a ity uktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyān pratapañ śaraiḥ 06,105.028c āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,105.029a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha 06,105.029c āśīviṣam iva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan 06,105.030a daśame 'hani tasmiṃs tu darśayañ śaktim ātmanaḥ 06,105.030c rājañ śatasahasrāṇi so 'vadhīt kurunandana 06,105.031a pañcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ 06,105.031c teṣām ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 06,105.032a hatvā daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,105.032c sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ 06,105.033a pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ narottamaḥ 06,105.033c prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 06,105.034a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cic chekur nirīkṣitum 06,105.034c uttaraṃ mārgam āsthāya tapantam iva bhāskaram 06,105.035a te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ 06,105.035c vadhāyābhyadravan bhīṣmaṃ sṛñjayāś ca mahārathāḥ 06,105.036a sa yudhyamāno bahubhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,105.036c avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghair ivāsitaiḥ 06,105.037a putrās tu tava gāṅgeyaṃ samantāt paryavārayan 06,105.037c mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham avartata 06,106.001 saṃjaya uvāca 06,106.001a arjunas tu raṇe rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,106.001c śikhaṇḍinam athovāca samabhyehi pitāmaham 06,106.002a na cāpi bhīs tvayā kāryā bhīṣmād adya kathaṃ cana 06,106.002c aham enaṃ śarais tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt 06,106.003a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha 06,106.003c abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.004a dhṛṣṭadyumnas tathā rājan saubhadraś ca mahārathaḥ 06,106.004c hṛṣṭāv ādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.005a virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojaś ca daṃśitaḥ 06,106.005c abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ 06,106.006a nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca vīryavān 06,106.006c tathetarāṇi sainyāni sarvāṇy eva viśāṃ pate 06,106.006e samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.007a pratyudyayus tāvakāś ca sametās tān mahārathān 06,106.007c yathāśakti yathotsāhaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 06,106.008a citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyayāt 06,106.008c bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśur yathā 06,106.009a dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikam upāgatam 06,106.009c tvaramāṇo raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavārayat 06,106.009d*0440_01 tvaramāṇaṃ raṇe yattaṃ saumadattir avārayat 06,106.010a bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam 06,106.010c tvaramāṇo mahārāja saumadattir nyavārayat 06,106.011a tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakān bahūn 06,106.011c vikarṇo vārayām āsa icchan bhīṣmasya jīvitam 06,106.012a sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ prati 06,106.012c vārayām āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi 06,106.013a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam 06,106.013c bhīṣmasya nidhanaṃ prepsuṃ durmukho 'bhyadravad balī 06,106.014a sātyakiṃ samare kruddham ārśyaśṛṅgir avārayat 06,106.014b*0441_01 bhīṣmasya vadham icchantaṃ pāṇḍavaprītikāmyayā 06,106.014c abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati 06,106.014e sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat 06,106.015a virāṭadrupadau vṛddhau sametāv arimardanau 06,106.015c aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayām āsa bhārata 06,106.016a tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam 06,106.016c bhāradvājo raṇe yatto dharmaputram avārayat 06,106.017a arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,106.017c bhīṣmaprepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśo daśa 06,106.017e duḥśāsano maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 06,106.018a anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān 06,106.018c bhīṣmāyābhimukhaṃ yātān vārayām āsur āhave 06,106.019a dhṛṣṭadyumnas tu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ 06,106.019c abhidravata saṃrabdhā bhīṣmam ekaṃ mahābalam 06,106.020a eṣo 'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ 06,106.020c abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ 06,106.021a arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ 06,106.021c kim u bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo 'lpajīvitaḥ 06,106.022a iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,106.022c abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,106.023a āgacchatas tān samare vāryoghān prabalān iva 06,106.023c nyavārayanta saṃhṛṣṭās tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ 06,106.024a duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ 06,106.024c bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayam upādravat 06,106.025a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,106.025c abhyadravanta saṃgrāme tava putrān mahārathān 06,106.025d*0442_01 ayodhayac ca samare tava putro mahārathaḥ 06,106.026a tatrādbhutam apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate 06,106.026c duḥśāsanarathaṃ prāpto yat pārtho nātyavartata 06,106.027a yathā vārayate velā kṣubhitaṃ vai mahārṇavam 06,106.027c tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat 06,106.028a ubhau hi rathināṃ śreṣṭhāv ubhau bhārata durjayau 06,106.028c ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata 06,106.029a tau tathā jātasaṃrambhāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 06,106.029c samīyatur mahāsaṃkhye mayaśakrau yathā purā 06,106.030a duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ 06,106.030c vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayām āsa saṃyuge 06,106.031a tato 'rjuno jātamanyur vārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam 06,106.031c duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat 06,106.031e te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,106.031f*0443_01 yathaiva pannagā rājaṃs taṭākaṃ tṛṣitā yathā 06,106.032a duḥśāsanas tataḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,106.032c lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,106.033a lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ 06,106.033c yathā merur mahārāja śṛṅgair atyartham ucchritaiḥ 06,106.034a so 'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā 06,106.034c vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavān iva 06,106.035a duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayām āsa pāṇḍavaḥ 06,106.035c parvaṇīva susaṃkruddho rāhur ugro niśākaram 06,106.036a pīḍyamāno balavatā putras tava viśāṃ pate 06,106.036c vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,106.037a tasya pārtho dhanuś chittvā tvaramāṇaḥ parākramī 06,106.037c ājaghāna tataḥ paścāt putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ 06,106.038a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ 06,106.038c arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvor urasi cārpayat 06,106.039a tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ 06,106.039c apraiṣīd viśikhān ghorān yamadaṇḍopamān bahūn 06,106.040a aprāptān eva tān bāṇāṃś ciccheda tanayas tava 06,106.040c yatamānasya pārthasya tad adbhutam ivābhavat 06,106.040e pārthaṃ ca niśitair bāṇair avidhyat tanayas tava 06,106.041a tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarān saṃdhāya kārmuke 06,106.041c preṣayām āsa samare svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 06,106.042a nyamajjaṃs te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ 06,106.042c yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ prāpya bhārata 06,106.043a pīḍitaś caiva putras te pāṇḍavena mahātmanā 06,106.043c hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya ratham āśrayat 06,106.043e agādhe majjatas tasya dvīpo bhīṣmo 'bhavat tadā 06,106.044a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putras tava viśāṃ pate 06,106.044c avārayat tataḥ śūro bhūya eva parākramī 06,106.045a śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdaram 06,106.045c nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt 06,107.001 saṃjaya uvāca 06,107.001a sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā 06,107.001c ārśyaśṛṅgir maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 06,107.002a mādhavas tu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,107.002c ājaghāna raṇe rājan prahasann iva bhārata 06,107.003a tathaiva rākṣaso rājan mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.003c ardayām āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam 06,107.004a śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayām āsa saṃyuge 06,107.004c rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā 06,107.005a tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam 06,107.005c vivyādha viśikhais tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 06,107.006a mādhavas tu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā 06,107.006c dhairyam ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca 06,107.007a bhagadattas tataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.007c tāḍayām āsa samare tottrair iva mahāgajam 06,107.008a vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ 06,107.008c prāgjyotiṣāya cikṣepa śarān saṃnataparvaṇaḥ 06,107.009a tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahad dhanuḥ 06,107.009c ciccheda śitadhāreṇa bhallena kṛtahastavat 06,107.010a athānyad dhanur ādāya vegavat paravīrahā 06,107.010c bhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.011a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ 06,107.011c śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitām āyasīṃ dṛḍhām 06,107.011e yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇot sātyakāya vai 06,107.012a tām āpatantīṃ sahasā tasya bāhor baleritām 06,107.012c sātyakiḥ samare rājaṃs tridhā ciccheda sāyakaiḥ 06,107.012d*0444_01 sā hemavikṛtā śaktir mādhavasya bhujacyutaiḥ 06,107.012e sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā 06,107.013a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate 06,107.013c mahatā rathavaṃśena vārayām āsa mādhavam 06,107.014a tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham 06,107.014c duryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝn sarvān uvāca ha 06,107.015a tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi 06,107.015c na jīvan pratiniryāti mahato 'smād rathavrajāt 06,107.015e asmin hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,107.016a tat tatheti vacas tasya parigṛhya mahārathāḥ 06,107.016c śaineyaṃ yodhayām āsur bhīṣmasya pramukhe tadā 06,107.017a abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe 06,107.017c kāmbojarājo balavān vārayām āsa saṃyuge 06,107.018a ārjunir nṛpatiṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,107.018c punar eva catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha taṃ nṛpam 06,107.019a sudakṣiṇas tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,107.019c sārathiṃ cāsya navabhir icchan bhīṣmasya jīvitam 06,107.020a tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame 06,107.020c yad abhyadhāvad gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 06,107.021a virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūm 06,107.021c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāv ādravantau mahārathau 06,107.022a aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyād rathasattamaḥ 06,107.022c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,107.023a virāṭo daśabhir bhallair ājaghāna paraṃtapa 06,107.023b*0445_01 tato droṇasutaṃ yodhān dravamāṇaṃ mahāraṇe 06,107.023c yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇim āhavaśobhinam 06,107.023c*0445_02 visṛjantaṃ śarān dṛṣṭvā 06,107.024a drupadaś ca tribhir bāṇair vivyādha niśitais tathā 06,107.024c guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam 06,107.025a aśvatthāmā tatas tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 06,107.025c virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau 06,107.026a tatrādbhutam apaśyāma vṛddhayoś caritaṃ mahat 06,107.026c yad drauṇeḥ sāyakān ghorān pratyavārayatāṃ yudhi 06,107.027a sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato 'bhyayāt 06,107.027c yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattam upādravat 06,107.028a kṛpaś ca samare rājan mādrīputraṃ mahāratham 06,107.028c ājaghāna śarais tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ 06,107.029a tasya mādrīsutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ 06,107.029c athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 06,107.030a so 'nyat kārmukam ādāya samare bhārasādhanam 06,107.030c mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.030e ājaghānorasi kruddha icchan bhīṣmasya jīvitam 06,107.031a tathaiva pāṇḍavo rājañ śāradvatam amarṣaṇam 06,107.031c ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā 06,107.031e tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,107.032a nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ 06,107.032c vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣan bhīṣmasya jīvitam 06,107.033a nakulo 'pi bhṛśaṃ viddhas tava putreṇa dhanvinā 06,107.033b*0446_01 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 06,107.033c vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ 06,107.034a tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau 06,107.034c anyonyaṃ jaghnatur vīrau goṣṭhe govṛṣabhāv iva 06,107.035a ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm 06,107.035c durmukhaḥ samare prāyād bhīṣmahetoḥ parākramī 06,107.036a haiḍimbas tu tato rājan durmukhaṃ śatrutāpanam 06,107.036c ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.037a bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ 06,107.037c ṣaṣṭyā vīro nadan hṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani 06,107.038a dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam 06,107.038c hārdikyo vārayām āsa rakṣan bhīṣmasya jīvitam 06,107.039a vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,107.039c punaḥ pañcāśatā tūrṇam ājaghāna stanāntare 06,107.039d*0447_01 **** **** tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,107.039d*0447_02 ājaghāna mahābāhuḥ pārṣataṃ taṃ mahāratham 06,107.040a tathaiva pārṣato rājan hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,107.040c vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,107.041a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ bhīṣmahetor mahāraṇe 06,107.041c anyonyātiśayair yuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ 06,107.042a bhīmasenam athāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalam 06,107.042c bhūriśravābhyayāt tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,107.043a saumadattir atho bhīmam ājaghāna stanāntare 06,107.043c nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge 06,107.044a uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān 06,107.044c skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama 06,107.045a tau śarān sūryasaṃkāśān karmāraparimārjitān 06,107.045c anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhur muhuḥ 06,107.046a bhīmo bhīṣmavadhākānṣkī saumadattiṃ mahāratham 06,107.046c tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattiś ca pāṇḍavam 06,107.046d*0448_01 ayodhayetāṃ samare tulyavegau narottamau 06,107.046e kṛtapratikṛte yattau yodhayām āsatū raṇe 06,107.047a yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam 06,107.047c bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat 06,107.047d*0449_01 tatra yuddham abhūd ghoraṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 06,107.048a droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam 06,107.048c śrutvā prabhadrakā rājan samakampanta māriṣa 06,107.049a sā senā mahatī rājan pāṇḍuputrasya saṃyuge 06,107.049c droṇena vāritā yattā na cacāla padāt padam 06,107.050a cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara 06,107.050c citrasenas tava sutaḥ kruddharūpam avārayat 06,107.051a bhīṣmahetoḥ parākrāntaś citraseno mahārathaḥ 06,107.051c cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayām āsa bhārata 06,107.052a tathaiva cekitāno 'pi citrasenam ayodhayat 06,107.052c tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame 06,107.053a arjuno vāryamāṇas tu bahuśas tanayena te 06,107.053c vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha 06,107.054a duḥśāsano 'pi parayā śaktyā pārtham avārayat 06,107.054c kathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyād iti niścitya bhārata 06,107.055a sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī 06,107.055c loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhais tatra tatraiva bhārata 06,108.001 saṃjaya uvāca 06,108.001a atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ 06,108.001c samādāya mahac cāpaṃ mattavāraṇavāraṇam 06,108.002a vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ drāvayāṇo mahārathān 06,108.002c pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayāno mahārathaḥ 06,108.002d*0450_01 yuktaḥ prītyā pāṇḍavānāṃ gāhamāno mahācamūm 06,108.003a nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān 06,108.003c pratapantam anīkāni droṇaḥ putram abhāṣata 06,108.004a ayaṃ sa divasas tāta yatra pārtho mahārathaḥ 06,108.004c jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati 06,108.005a utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me 06,108.005c yogam astrāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ 06,108.006a dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ 06,108.006c nīcair gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati 06,108.007a naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ 06,108.007c rasate vyathate bhūmir anuṣṭanati vāhanam 06,108.008a kaṅkā gṛdhrā balākāś ca vyāharanti muhur muhuḥ 06,108.008c śivāś cāśivanirghoṣā vedayantyo mahad bhayam 06,108.009a papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt 06,108.009c sakabandhaś ca parigho bhānum āvṛtya tiṣṭhati 06,108.010a pariveṣas tathā ghoraś candrabhāskarayor abhūt 06,108.010c vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 06,108.011a devatāyatanasthāś ca kauravendrasya devatāḥ 06,108.011c kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca 06,108.012a apasavyaṃ grahāś cakrur alakṣmāṇaṃ niśākaram 06,108.012c avākśirāś ca bhagavān udatiṣṭhata candramāḥ 06,108.013a vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye 06,108.013c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥ 06,108.014a senayor ubhayoś caiva samantāc chrūyate mahān 06,108.014c pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ 06,108.014d*0451_01 tathā kilakilāśabdaḥ śrūyate vānarasya ca 06,108.014d*0451_02 yasya lāṅgūlaśabdena sphuṭatīva nabhastalaṃ 06,108.015a dhruvam āsthāya bībhatsur uttamāstrāṇi saṃyuge 06,108.015c apāsyānyān raṇe yodhān abhyasyati pitāmaham 06,108.016a hṛṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ 06,108.016c cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam 06,108.017a taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam 06,108.017c puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ 06,108.018a abravīc ca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,108.018c strī hy eṣā vihitā dhātrā daivāc ca sa punaḥ pumān 06,108.019a amaṅgalyadhvajaś caiva yājñasenir mahārathaḥ 06,108.019c na cāmaṅgalaketoḥ sa prahared āpagāsutaḥ 06,108.020a etad vicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam 06,108.020b*0452_01 abhyudyataṃ raṇe dṛṣṭvā bhairavāstraṃ ca pāṇḍavam 06,108.020c adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddham upādravat 06,108.021a yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ 06,108.021c mama cāstrābhisaṃrambhaḥ prajānām aśubhaṃ dhruvam 06,108.022a manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ 06,108.022c dūrapātī dṛḍheṣuś ca nimittajñaś ca pāṇḍavaḥ 06,108.023a ajeyaḥ samare caiva devair api savāsavaiḥ 06,108.023c balavān buddhimāṃś caiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ 06,108.024a vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraś ca pāṇḍavaḥ 06,108.024c tasya mārgaṃ pariharan drutaṃ gaccha yatavratam 06,108.025a paśya caitan mahābāho vaiśasaṃ samupasthitam 06,108.025c hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca 06,108.026a kavacāny avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,108.026c chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṃṣi ca 06,108.027a prāsāś ca vimalās tīkṣṇāḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ 06,108.027c vaijayantyaś ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā 06,108.028a nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇān putropajīvibhiḥ 06,108.028c yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca 06,108.029a hayanāgarathāvartāṃ mahāghorāṃ sudustarām 06,108.029c rathena saṃgrāmanadīṃ taraty eṣa kapidhvajaḥ 06,108.029d*0453_01 pūrvaṃ caiva mayāśrāvi tapasā ghorarūpiṇā 06,108.029d*0453_02 brahmacaryeṇa mahatā phālgunaś carate tapaḥ 06,108.029d*0453_03 tat tapaḥ saphalaṃ ceha kairāte savyasācinā 06,108.030a brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaś ca caritaṃ mahat 06,108.030c ihaiva dṛśyate rājño bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 06,108.031a bhīmasenaś ca balavān mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,108.031c vāsudevaś ca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ 06,108.032a tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 06,108.032c tapodagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān 06,108.033a eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ 06,108.033c dārayan sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ 06,108.034a etad ālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā 06,108.034c mahorminaddhaṃ sumahat timineva nadīmukham 06,108.035a hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe 06,108.035c yāhi pāñcāladāyādam ahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram 06,108.036a durlabhaṃ hy antaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ 06,108.036c samudrakukṣipratimaṃ sarvato 'tirathaiḥ sthitaiḥ 06,108.037a sātyakiś cābhimanyuś ca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,108.037c parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvaram 06,108.038a upendrasadṛśaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ 06,108.038c eṣa gacchaty anīkāni dvitīya iva phalgunaḥ 06,108.039a uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyan mahad dhanuḥ 06,108.039c pārśvato yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram 06,108.040a ko hi necchet priyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ 06,108.040c kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatas tvā viniyujmahe 06,108.041a eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm 06,108.041c yuddhe susadṛśas tāta yamasya varuṇasya ca 06,108.041d*0454_00 saṃjayaḥ 06,108.041d*0454_01 putraṃ samanuśāsyaiva bhāradvājaḥ pratāpavān 06,108.041d*0454_02 mahāraṇe mahārājaṃ dharmarājam ayodhayat 06,109.000*0455_01 etac chrutvā vacas tasya droṇasya ca mahātmanaḥ 06,109.001 saṃjaya uvāca 06,109.001a bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,109.001c vindānuvindāv āvantyau saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,109.002a citraseno vikarṇaś ca tathā durmarṣaṇo yuvā 06,109.002c daśaite tāvakā yodhā bhīmasenam ayodhayan 06,109.003a mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā 06,109.003c bhīṣmasya samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 06,109.004a śalyas tu navabhir bāṇair bhīmasenam atāḍayat 06,109.004c kṛtavarmā tribhir bāṇaiḥ kṛpaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,109.005a citraseno vikarṇaś ca bhagadattaś ca māriṣa 06,109.005c daśabhir daśabhir bhallair bhīmasenam atāḍayan 06,109.006a saindhavaś ca tribhir bāṇair jatrudeśe 'bhyatāḍayat 06,109.006c vindānuvindāv āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,109.006e durmarṣaṇaś ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.007a sa tān sarvān mahārāja bhrājamānān pṛthak pṛthak 06,109.007c pravīrān sarvalokasya dhārtarāṣṭrān mahārathān 06,109.007e vivyādha bahubhir bāṇair bhīmaseno mahābalaḥ 06,109.008a śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,109.008c kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata 06,109.008e athainaṃ chinnadhanvānaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ 06,109.009a vindānuvindau ca tathā tribhis tribhir atāḍayat 06,109.009c durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ 06,109.010a vikarṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pañcabhiś ca jayadratham 06,109.010c viddhvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punas tribhiḥ 06,109.010d*0456_01 droṇasya ca dhanur bhīmas tribhir bāṇair acicchide 06,109.011a athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ 06,109.011c bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.012a sa viddho bahubhir bāṇais tottrair iva mahādvipaḥ 06,109.012c tataḥ kruddho mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 06,109.012e gautamaṃ tāḍayām āsa śarair bahubhir āhave 06,109.013a saindhavasya tathāśvāṃś ca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,109.013c prāhiṇon mṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ 06,109.014a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,109.014c śarāṃś cikṣepa niśitān bhīmasenasya saṃyuge 06,109.015a tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhārata 06,109.015c bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ 06,109.016a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 06,109.016c citrasenarathaṃ rājann āruroha tvarānvitaḥ 06,109.017a atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃs tatra pāṇḍavaḥ 06,109.017c mahārathāñ śarair viddhvā vārayitvā mahārathaḥ 06,109.017e virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ 06,109.018a nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramam 06,109.018c sa saṃdhāya śarāṃs tīkṣṇān karmāraparimārjitān 06,109.018e bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,109.019a kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattaś ca māriṣa 06,109.019c vindānuvindāv āvantyau citrasenaś ca saṃyuge 06,109.020a durmarṣaṇo vikarṇaś ca sindhurājaś ca vīryavān 06,109.020c bhīmaṃ te vivyadhus tūrṇaṃ śalyahetor ariṃdamāḥ 06,109.021a sa tu tān prativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,109.021c śalyaṃ vivyādha saptatyā punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 06,109.022a taṃ śalyo navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,109.022c sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi 06,109.023a viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 06,109.023c madrarājaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,109.024a tathetarān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,109.024c tāḍayām āsa samare siṃhavac ca nanāda ca 06,109.025a te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadam 06,109.025c tribhis tribhir akuṇṭhāgrair bhṛśaṃ marmasv atāḍayan 06,109.026a so 'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe 06,109.026c parvato vāridhārābhir varṣamāṇair ivāmbudaiḥ 06,109.026d*0457_01 sa tu krodhasamāviṣṭo bhīmaseno mahābalaḥ 06,109.026d*0457_02 madreśvaraṃ tribhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ 06,109.027a śalyaṃ ca navabhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ 06,109.027c prāgjyotiṣaṃ śatenājau rājan vivyādha vai dṛḍham 06,109.028a tatas tu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ 06,109.028c kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat 06,109.029a athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā vṛkodaram 06,109.029c ājaghāna bhruvor madhye nārācena paraṃtapa 06,109.029d*0458_01 virarāja mahābāhur lalāṭasthena patriṇā 06,109.029d*0458_02 ekaśṛṅgo mahārāja yathā parvatasattamaḥ 06,109.029d*0458_03 atha bhīmo mahābāhuḥ kruddhaḥ sarvān mahārathān 06,109.029d*0458_04 vimukhīkṛtya bāṇaughais tasthau girir ivācalaḥ 06,109.030a bhīmas tu samare viddhvā śalyaṃ navabhir āyasaiḥ 06,109.030c bhagadattaṃ tribhiś caiva kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,109.031a dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīn rathān 06,109.031c te tu taṃ samare rājan vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.032a sa tathā pīḍyamāno 'pi sarvatas tair mahārathaiḥ 06,109.032c matvā tṛṇena tāṃs tulyān vicacāra gatavyathaḥ 06,109.033a te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñ śarān 06,109.033c preṣayām āsur avyagrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,109.034a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ 06,109.034c cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām 06,109.035a tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiśaṃ ca mahābhujaḥ 06,109.035c śataghnīṃ ca kṛpo rājañ śaraṃ śalyaś ca saṃyuge 06,109.036a athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān 06,109.036c bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayām āsur ojasā 06,109.036d*0459_01 tataḥ kruddho mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 06,109.036d*0459_02 vivyādha samare vīras tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,109.036d*0459_03 gautamapreritaṃ cāpi tomaraṃ tv anilātmajaḥ 06,109.036d*0459_04 kṣurapreṇa dvidhā cakre prahasann iva bhārata 06,109.036d*0459_05 hārdikyaprahitaṃ cāpi paṭṭasaṃ tilakāṇḍavat 06,109.036d*0459_06 ciccheda samare vīro hy asaṃbhrāntarathaḥ śaraiḥ 06,109.036d*0459_07 sa ciccheda śataghnīṃ ca saindhaveneritāṃ bhṛśam 06,109.036d*0459_08 bhīmaseno raṇaślāghī navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,109.037a tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ 06,109.037c paṭṭiśaṃ ca tribhir bāṇaiś ciccheda tilakāṇḍavat 06,109.038a sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,109.038c madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ 06,109.039a śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe 06,109.039c tathetarāñ śarān ghorāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,109.040a bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat 06,109.040c tāṃś ca sarvān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir atāḍayat 06,109.041a tato dhanaṃjayas tatra vartamāne mahāraṇe 06,109.041c jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham 06,109.041e nighnantaṃ samare śatrūn yodhayānaṃ ca sāyakaiḥ 06,109.042a tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau 06,109.042c nāśaśaṃsur jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha 06,109.043a athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayan vai mahāratham 06,109.043c bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,109.044a āsasāda raṇe yodhāṃs tāvakān daśa bhārata 06,109.044c ye sma bhīmaṃ raṇe rājan yodhayanto vyavasthitāḥ 06,109.044e bībhatsus tān athāvidhyad bhīmasya priyakāmyayā 06,109.045a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat 06,109.045c arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ 06,109.046a suśarman gaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ 06,109.046c jahi pāṇḍusutāv etau dhanaṃjayavṛkodarau 06,109.047a tac chrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ 06,109.047c abhidrutya raṇe bhīmam arjunaṃ caiva dhanvinau 06,109.048a rathair anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ 06,109.048c tataḥ pravavṛte yuddham arjunasya paraiḥ saha 06,110.001 saṃjaya uvāca 06,110.001a arjunas tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham 06,110.001c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,110.002a suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva tribhis tribhir avidhyata 06,110.002c prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham 06,110.003a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca 06,110.003c durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau 06,110.004a ekaikaṃ tribhir ānarchat kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 06,110.004c śarair atiratho yuddhe pīḍayan vāhinīṃ tava 06,110.005a jayadratho raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ 06,110.005c bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ 06,110.006a śalyaś ca samare jiṣṇuṃ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,110.006c vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ 06,110.007a citrasenādayaś caiva putrās tava viśāṃ pate 06,110.007c pañcabhiḥ pañcabhis tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ 06,110.007e ājaghnur arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa 06,110.008a tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau 06,110.008c apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahad balam 06,110.009a suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,110.009c nanāda balavan nādaṃ nādayan vai nabhastalam 06,110.010a anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau 06,110.010c vivyadhur niśitair bāṇai rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ 06,110.011a teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau 06,110.011c krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām 06,110.011e āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāv iva balotkaṭau 06,110.012a chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃś ca bahudhā raṇe 06,110.012c pātayām āsatur vīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām 06,110.013a rathāś ca bahavo bhagnā hayāś ca śataśo hatāḥ 06,110.013c gajāś ca sagajārohāḥ petur urvyāṃ mahāmṛdhe 06,110.014a rathinaḥ sādinaś caiva tatra tatra nisūditāḥ 06,110.014c dṛśyante bahudhā rājan veṣṭamānāḥ samantataḥ 06,110.015a hatair gajapadātyoghair vājibhiś ca nisūditaiḥ 06,110.015c rathaiś ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī 06,110.016a chatraiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 06,110.016b*0460_01 cāmarair hemadaṇḍaiś ca samāstīryata medinī 06,110.016c aṅkuśair apaviddhaiś ca paristomaiś ca bhārata 06,110.016d*0461_01 ghaṇṭābhiś ca kaśābhiś ca samāstīryata medinī 06,110.017a keyūrair aṅgadair hārai rāṅkavair mṛditais tathā 06,110.017b*0462_01 kuṇḍalair maṇicitraiś ca samāstīryata medinī 06,110.017c uṣṇīṣair apaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 06,110.018a tatra tatrāpaviddhaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ 06,110.018c ūrubhiś ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī 06,110.019a tatrādbhutam apaśyāma raṇe pārthasya vikramam 06,110.019c śaraiḥ saṃvārya tān vīrān nijaghāna balaṃ tava 06,110.020a putras tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamam 06,110.020c gāṅgeyasya rathābhyāśam upajagme mahābhaye 06,110.021a kṛpaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,110.021c vindānuvindāv āvantyāv ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā 06,110.022a tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaś ca mahārathaḥ 06,110.022c kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe 06,110.023a tato barhiṇavājānām ayutāny arbudāni ca 06,110.023c dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma saṃyuge 06,110.024a tatas tāñ śarajālena saṃnivārya mahārathān 06,110.024c pārthaḥ samantāt samare preṣayām āsa mṛtyave 06,110.025a śalyas tu samare jiṣṇuṃ krīḍann iva mahārathaḥ 06,110.025c ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,110.026a tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ 06,110.026c athainaṃ sāyakais tīkṣṇair bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi 06,110.027a athānyad dhanur ādāya samare bhārasādhanam 06,110.027c madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayām āsa roṣitaḥ 06,110.028a tribhiḥ śarair mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ 06,110.028c bhīmasenaṃ ca navabhir bāhvor urasi cārpayat 06,110.029a tato droṇo mahārāja māgadhaś ca mahārathaḥ 06,110.029c duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśam upajagmatuḥ 06,110.030a yatra pārtho mahārāja bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,110.030c kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatus tau mahārathau 06,110.031a jayatsenas tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā 06,110.031c vivyādha niśitair bāṇair aṣṭabhir bharatarṣabha 06,110.032a taṃ bhīmo daśabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 06,110.032c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 06,110.033a udbhrāntais turagaiḥ so 'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ 06,110.033c māgadho 'pahṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ 06,110.034a droṇas tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ 06,110.034c vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tam āyasaiḥ 06,110.035a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe 06,110.035c vivyādha navabhir bhallais tathā ṣaṣṭyā ca bhārata 06,110.036a arjunas tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,110.036c vyadhamat tasya tat sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ 06,110.037a tato bhīṣmaś ca rājā ca saubalaś ca bṛhadbalaḥ 06,110.037c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau 06,110.038a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,110.038c abhyadravan raṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyam ivāntakam 06,110.039a śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmaham 06,110.039c abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā yatavratam 06,110.040a yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,110.040c ayodhayan raṇe bhīṣmaṃ saṃhatāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,110.041a tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam 06,110.041c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 06,110.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham 06,110.042c tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati 06,110.043a tāvakānāṃ raṇe bhīṣmo glaha āsīd viśāṃ pate 06,110.043c tatra hi dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā 06,110.044a dhṛṣṭadyumno mahārāja sarvasainyāny acodayat 06,110.044c abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ 06,110.045a senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī 06,110.045c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave 06,110.046a bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm 06,110.046c āpatantīṃ mahārāja velām iva mahodadhiḥ 06,111.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,111.001a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmo daśame 'hani saṃjaya 06,111.001c ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,111.002a kuravaś ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavān pratyavārayan 06,111.002c ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ 06,111.003 saṃjaya uvāca 06,111.003a kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata 06,111.003c yathā ca tad abhūd yuddhaṃ tat te vakṣyāmi śṛṇvataḥ 06,111.004a preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā 06,111.004c ahany ahani saṃprāptās tāvakānāṃ rathavrajāḥ 06,111.005a yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ 06,111.005c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 06,111.006a kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahāratham 06,111.006c arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ 06,111.007a daśame 'hani tasmiṃs tu bhīṣmārjunasamāgame 06,111.007c avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ 06,111.008a tasminn ayutaśo rājan bhūyaś ca sa paraṃtapaḥ 06,111.008c bhīṣmaḥ śāṃtanavo yodhāñ jaghāna paramāstravit 06,111.009a yeṣām ajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva 06,111.009c te hatās tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ 06,111.010a daśāhāni tatas taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm 06,111.010c niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ 06,111.011a sa kṣipraṃ vadham anvicchann ātmano 'bhimukhaṃ raṇe 06,111.011c na hanyāṃ mānavaśreṣṭhān saṃgrāme 'bhimukhān iti 06,111.012a cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratas tava 06,111.012c abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyam abravīt 06,111.013a yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada 06,111.013c śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ 06,111.014a nirviṇṇo 'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata 06,111.014c ghnataś ca me gataḥ kālaḥ subahūn prāṇino raṇe 06,111.015a tasmāt pārthaṃ purodhāya pāñcālān sṛñjayāṃs tathā 06,111.015c madvadhe kriyatāṃ yatno mama ced icchasi priyam 06,111.016a tasya tan matam ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ 06,111.016c bhīṣmaṃ pratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ 06,111.017a dhṛṣṭadyumnas tato rājan pāṇḍavaś ca yudhiṣṭhiraḥ 06,111.017c śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayām āsatur balam 06,111.018a abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge 06,111.018c rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā 06,111.019a ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ 06,111.019c bhīmasenaś ca samare pālayiṣyati vo dhruvam 06,111.020a na vai bhīṣmād bhayaṃ kiṃ cit kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ 06,111.020c dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.020d*0463_01 te tatheti pratijñāya puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.021a tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ 06,111.021c brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrchitāḥ 06,111.022a śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,111.022c bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ 06,111.023a tatas tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ 06,111.023c droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ 06,111.024a duḥśāsanaś ca balavān saha sarvaiḥ sahodaraiḥ 06,111.024c bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā 06,111.025a tatas tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratam 06,111.025c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 06,111.026a cedibhiś ca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ 06,111.026c yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.027a droṇaputraṃ śiner naptā dhṛṣṭaketus tu pauravam 06,111.027c yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhanam ayodhayat 06,111.028a virāṭas tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham 06,111.028c vṛddhakṣatrasya dāyādam āsasāda paraṃtapaḥ 06,111.028d*0464_01 citrasenas tava sutaṃ vicitraśarakārmukam 06,111.029a madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 06,111.029c bhīmasenābhiguptaś ca nāgānīkam upādravat 06,111.030a apradhṛṣyam anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 06,111.030c droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ 06,111.031a karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketur ariṃdamaḥ 06,111.031c pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ 06,111.032a śikhaṇḍinaṃ ca putrās te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,111.032c rājabhiḥ samare sārdham abhipetur jighāṃsavaḥ 06,111.033a tasminn atimahābhīme senayor vai parākrame 06,111.033c saṃpradhāvatsv anīkeṣu medinī samakampata 06,111.034a tāny anīkāny anīkeṣu samasajjanta bhārata 06,111.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe 06,111.035a tatas teṣāṃ prayatatām anyonyam abhidhāvatām 06,111.035c prādurāsīn mahāñ śabdo dikṣu sarvāsu bhārata 06,111.036a śaṅkhadundubhighoṣaiś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ 06,111.036c siṃhanādaiś ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata 06,111.037a sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā 06,111.037c vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata 06,111.038a rajomeghāś ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhir āvṛtāḥ 06,111.038c dhanuṣāṃ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata 06,111.039a bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 06,111.039c rathagoṣaś ca saṃjagmuḥ senayor ubhayor api 06,111.040a prāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiś ca bāṇaughaiś ca samākulam 06,111.040c niṣprakāśam ivākāśaṃ senayoḥ samapadyata 06,111.041a anyonyaṃ rathinaḥ petur vājinaś ca mahāhave 06,111.041c kuñjarāḥ kuñjarāñ jaghnuḥ padātīṃś ca padātayaḥ 06,111.042a tad āsīt sumahad yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 06,111.042c bhīṣmahetor naravyāghra śyenayor āmiṣe yathā 06,111.043a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata 06,111.043c anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire 06,112.001 saṃjaya uvāca 06,112.001a abhimanyur mahārāja tava putram ayodhayat 06,112.001c mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī 06,112.002a duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhir nataparvabhiḥ 06,112.002c ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ 06,112.003a tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇir mṛtyor ghorām iva svasām 06,112.003c preṣayām āsa saṃkruddho duryodhanarathaṃ prati 06,112.004a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ pate 06,112.004c dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ 06,112.005a tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ 06,112.005c duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,112.006a punaś cainaṃ śarair ghorair ājaghāna stanāntare 06,112.006c daśabhir bharataśreṣṭha duryodhanam amarṣaṇam 06,112.007a tad yuddham abhavad ghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārata 06,112.007c īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam 06,112.008a bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca 06,112.008c yuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṃgavau 06,112.009a sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇir brāhmaṇapuṃgavaḥ 06,112.009c ājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ 06,112.010a śaineyo 'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata 06,112.010c atāḍayad ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,112.011a aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,112.011c triṃśatā ca punas tūrṇaṃ bāhvor urasi cārpayat 06,112.012a so 'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ 06,112.012c droṇaputraṃ tribhir bāṇair ājaghāna mahāyaśāḥ 06,112.013a pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarair āsādya saṃyuge 06,112.013c bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham 06,112.014a tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,112.014c triṃśatā niśitair bāṇair vivyādha sumahābalaḥ 06,112.015a pauravas tu dhanuś chittvā dhṛṣṭaketor mahārathaḥ 06,112.015c nanāda balavan nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 06,112.016a so 'nyat kārmukam ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.016c ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ 06,112.017a tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau 06,112.017c mahatā śaravarṣeṇa parasparam avarṣatām 06,112.018a anyonyasya dhanuś chittvā hayān hatvā ca bhārata 06,112.018c virathāv asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau 06,112.019a ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkṛte 06,112.019c tārakāśatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau 06,112.020a pragṛhya vimalau rājaṃs tāv anyonyam abhidrutau 06,112.020c vāśitāsaṃgame yattau siṃhāv iva mahāvane 06,112.021a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca 06,112.021c ceratur darśayantau ca prārthayantau parasparam 06,112.022a pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā 06,112.022c tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,112.023a cedirājo 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabham 06,112.023c ājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā 06,112.024a tāv anyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave 06,112.024c anyonyavegābhihatau nipetatur ariṃdamau 06,112.025a tataḥ svaratham āropya pauravaṃ tanayas tava 06,112.025c jayatseno rathe rājann apovāha raṇājirāt 06,112.026a dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ 06,112.026c apovāha raṇe rājan sahadevaḥ pratāpavān 06,112.027a citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ 06,112.027c punar vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,112.028a suśarmā tu raṇe kruddhas tava putraṃ viśāṃ pate 06,112.028c daśabhir daśabhiś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.029a citrasenaś ca taṃ rājaṃs triṃśatā nataparvaṇām 06,112.029c ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyata 06,112.029e bhīṣmasya samare rājan yaśo mānaṃ ca vardhayan 06,112.030a saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalam ayodhayat 06,112.030b*0465_01 pārthahetoḥ parākrānto bhīṣmasyāyodhanaṃ prati 06,112.030c ārjuniṃ kosalendras tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,112.030e punar vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.031a bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhir āyasaiḥ 06,112.031c nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ 06,112.032a kausalyasya punaś cāpi dhanuś ciccheda phālguṇiḥ 06,112.032c ājaghāna śaraiś caiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ 06,112.033a so 'nyat kārmukam ādāya rājaputro bṛhadbalaḥ 06,112.033c phālguniṃ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ 06,112.034a tayor yuddhaṃ samabhavad bhīṣmahetoḥ paraṃtapa 06,112.034c saṃrabdhayor mahārāja samare citrayodhinoḥ 06,112.034e yathā devāsure yuddhe mayavāsavayor abhūt 06,112.035a bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayan bahv aśobhata 06,112.035c yathā śakro vajrapāṇir dārayan parvatottamān 06,112.036a te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ 06,112.036c nipetur urvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām 06,112.037a girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ 06,112.037c virejur vasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ 06,112.038a yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānam āhave 06,112.038c mahatyā senayā guptaṃ pīḍayām āsa saṃgataḥ 06,112.039a madreśvaraś ca samare dharmaputraṃ mahāratham 06,112.039c pīḍayām āsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī 06,112.040a virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ 06,112.040c navabhiḥ sāyakais tīkṣṇais triṃśatā punar ardayat 06,112.041a virāṭaś ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe 06,112.041c triṃśatā niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare 06,112.042a citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudhadhvajau 06,112.042c rejatuś citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau 06,112.043a droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇe 06,112.043c mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.044a tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahad dhanuḥ 06,112.044c chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata 06,112.045a so 'nyat kārmukam ādāya pārṣataḥ paravīrahā 06,112.045c droṇasya miṣato yuddhe preṣayām āsa sāyakān 06,112.046a tāñ śarāñ śarasaṃghais tu saṃnivārya mahārathaḥ 06,112.046c droṇo drupadaputrāya prāhiṇot pañca sāyakān 06,112.047a tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā 06,112.047c droṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe 06,112.048a tām āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitām 06,112.048c śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayām āsa saṃyuge 06,112.049a sā chinnā bahudhā rājan droṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,112.049c cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale 06,112.050a gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ 06,112.050c droṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām 06,112.051a tāṃ droṇo navabhir bāṇaiś ciccheda yudhi bhārata 06,112.051c pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayām āsa saṃyuge 06,112.052a evam etan mahad yuddhaṃ droṇapārṣatayor abhūt 06,112.052c bhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpaṃ bhayānakam 06,112.053a arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.053c abhyadravata saṃyattaṃ vane mattam iva dvipam 06,112.054a pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavān 06,112.054c tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ 06,112.055a tam āpatantaṃ sahasā mahendragajasaṃnibham 06,112.055c paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata 06,112.056a tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān 06,112.056c arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 06,112.057a arjunas tu raṇe nāgam āyāntaṃ rajatopamam 06,112.057c vimalair āyasais tīkṣṇair avidhyata mahāraṇe 06,112.058a śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhīty acodayat 06,112.058c bhīṣmaṃ prati mahārāja jahy enam iti cābravīt 06,112.059a prāgjyotiṣas tato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja 06,112.059c prayayau tvarito rājan drupadasya rathaṃ prati 06,112.060a tato 'rjuno mahārāja bhīṣmam abhyadravad drutam 06,112.060c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddham avartata 06,112.061a tatas te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe 06,112.061c sarve 'bhyadhāvan krośantas tad adbhutam ivābhavat 06,112.062a nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa 06,112.062c arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ 06,112.063a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham 06,112.063c iṣubhis tūrṇam avyagro bahubhiḥ sa samācinot 06,112.064a somakāṃś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugān 06,112.064c nyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.065a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ 06,112.065c śarasaṃghamahājvālaḥ kṣatriyān samare 'dahat 06,112.066a yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ 06,112.066c tathā jajvāla bhīṣmo 'pi divyāny astrāṇy udīrayan 06,112.067a suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.067c nādayan sa diśo bhīṣmaḥ pradiśaś ca mahāyaśāḥ 06,112.068a pātayan rathino rājan gajāṃś ca saha sādibhiḥ 06,112.068c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 06,112.069a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge 06,112.069c cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,112.070a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,112.070c niśamya sarvato rājan samakampanta sainikāḥ 06,112.071a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te manujeśvara 06,112.071c nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 06,112.072a nirmanuṣyān rathān rājan suyuktāñ javanair hayaiḥ 06,112.072c vātāyamānān paśyāma hriyamāṇān viśāṃ pate 06,112.073a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa 06,112.073c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,112.074a aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,112.074c saṃgrāme bhīṣmam āsādya savājirathakuñjarāḥ 06,112.074e jagmus te paralokāya vyāditāsyam ivāntakam 06,112.075a na tatrāsīn mahārāja somakānāṃ mahārathaḥ 06,112.075c yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe 06,112.076a tāṃś ca sarvān raṇe yodhān pretarājapuraṃ prati 06,112.076c nītān amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,112.077a na kaś cid enaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥ 06,112.077c ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 06,112.077e śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyam amitaujasam 06,112.078a śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmam āsādya bharatarṣabha 06,112.078c daśabhir daśabhir bāṇair ājaghāna mahāhave 06,112.079a śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā 06,112.079c avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahann iva bhārata 06,112.080a strītvaṃ tat saṃsmaran rājan sarvalokasya paśyataḥ 06,112.080c na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān 06,112.081a arjunas tu mahārāja śikhaṇḍinam abhāṣata 06,112.081c abhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham 06,112.082a kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham 06,112.082c na hy anyam anupaśyāmi kaṃ cid yaudhiṣṭhire bale 06,112.083a yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham 06,112.083c ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te 06,112.084a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha 06,112.084c śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pitāmaham upādravat 06,112.085a acintayitvā tān bāṇān pitā devavratas tava 06,112.085c arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ 06,112.086a tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.086c apraiṣīt samare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa 06,112.087a tathaiva pāṇḍavā rājan sainyena mahatā vṛtāḥ 06,112.087c bhīṣmaṃ pracchādayām āsur meghā iva divākaram 06,112.088a sa samantāt parivṛto bhārato bharatarṣabha 06,112.088c nirdadāha raṇe śūrān vanaṃ vahnir iva jvalan 06,112.089a tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 06,112.089c ayodhayata yat pārthaṃ jugopa ca yatavratam 06,112.090a karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ 06,112.090c duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ 06,112.091a yad ekaḥ samare pārthān sānugān samayodhayat 06,112.091c na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarām āsur ulbaṇam 06,112.092a duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥ 06,112.092c sādinaś ca mahārāja dantinaś ca mahābalāḥ 06,112.093a vinirbhinnāḥ śarais tīkṣṇair nipetur dharaṇītale 06,112.093c śarāturās tathaivānye dantino vidrutā diśaḥ 06,112.094a yathāgnir indhanaṃ prāpya jvaled dīptārcir ulbaṇaḥ 06,112.094c tathā jajvāla putras te pāṇḍavān vai vinirdahan 06,112.095a taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.095c jetuṃ notsahate kaś cin nāpy udyātuṃ kathaṃ cana 06,112.095e ṛte mahendratanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 06,112.096a sa hi taṃ samare rājan vijitya vijayo 'rjunaḥ 06,112.096c bhīṣmam evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ 06,112.097a vijitas tava putro 'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ 06,112.097c punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ 06,112.097e arjunaṃ ca raṇe rājan yodhayan sa vyarājata 06,112.098a śikhaṇḍī tu raṇe rājan vivyādhaiva pitāmaham 06,112.098c śarair aśanisaṃsparśais tathā sarpaviṣopamaiḥ 06,112.099a na ca te 'sya rujaṃ cakruḥ pitus tava janeśvara 06,112.099b*0466_01 jaghāna bāṇān gāṅgeyas tathā muktāñ śikhaṇḍinaḥ 06,112.099c smayamānaś ca gāṅgeyas tān bāṇāñ jagṛhe tadā 06,112.100a uṣṇārto hi naro yadvaj jaladhārāḥ pratīcchati 06,112.100c tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,112.101a taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśur ghoram āhave 06,112.101c bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,112.102a tato 'bravīt tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa 06,112.102c abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ 06,112.103a bhīṣmo vaḥ samare sarvān palayiṣyati dharmavit 06,112.103c te bhayaṃ sumahat tvaktvā pāṇḍavān pratiyudhyata 06,112.104a eṣa tālena dīptena bhīṣmas tiṣṭhati pālayan 06,112.104c sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca 06,112.105a tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum 06,112.105c kim u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtās tathābalāḥ 06,112.105e tasmād dravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge 06,112.106a aham adya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam 06,112.106c sahitaḥ sarvato yattair bhavadbhir vasudhādhipāḥ 06,112.107a tac chrutvā tu vaco rājaṃs tava putrasya dhanvinaḥ 06,112.107c arjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahārathāḥ 06,112.108a te videhāḥ kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,112.108c abhipetur niṣādāś ca sauvīrāś ca mahāraṇe 06,112.109a bāhlikā daradāś caiva prācyodīcyāś ca mālavāḥ 06,112.109c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,112.110a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha 06,112.110c abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam 06,112.110d*0467_01 śalabhā iva rājendra pārtham apratimaṃ raṇe 06,112.111a sa tān sarvān sahānīkān mahārāja mahārathān 06,112.111c divyāny astrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ 06,112.112a sa tair astrair mahāvegair dadāhāśu mahābalaḥ 06,112.112c śarapratāpair bībhatsuḥ pataṃgān iva pāvakaḥ 06,112.113a tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ 06,112.113c dīpyamānam ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata 06,112.114a te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ 06,112.114c nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam 06,112.115a sadhvajā rathinaḥ petur hayārohā hayaiḥ saha 06,112.115c gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ 06,112.116a tato 'rjunabhujotsṛṣṭair āvṛtāsīd vasuṃdharā 06,112.116c vidravadbhiś ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ 06,112.117a atha pārtho mahābāhur drāvayitvā varūthinīm 06,112.117c duḥśāsanāya samare preṣayām āsa sāyakān 06,112.118a te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanam ayomukhāḥ 06,112.118c dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkam iva pannagāḥ 06,112.118e hayāṃś cāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat 06,112.119a viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavān prabho 06,112.119c ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhir nataparvabhiḥ 06,112.120a kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,112.120c cakāra virathāṃś caiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,112.121a evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa 06,112.121c duḥśāsano vikarṇaś ca tathaiva ca viviṃśatiḥ 06,112.121e saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā 06,112.122a pūrvāhṇe tu tathā rājan parājitya mahārathān 06,112.122c prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ 06,112.123a tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivān iva 06,112.123c anyān api mahārāja pātayām āsa pārthivān 06,112.124a parāṅmukhīkṛtya tadā śaravarṣair mahārathān 06,112.124c prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm 06,112.124e madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,112.125a gajāś ca rathasaṃghāś ca bahudhā rathibhir hatāḥ 06,112.125c rathāś ca nihatā nāgair nāgā hayapadātibhiḥ 06,112.126a antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca 06,112.126c nipetur dikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām 06,112.127a channam āyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ 06,112.127c patitaiḥ pātyamānaiś ca rājaputrair mahārathaiḥ 06,112.128a rathaneminikṛttāś ca gajaiś caivāvapothitāḥ 06,112.128c pādātāś cāpy adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ 06,112.129a gajāśvarathasaṃghāś ca paripetuḥ samantataḥ 06,112.129c viśīrṇāś ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ 06,112.130a tad gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitam 06,112.130c channam āyodhanaṃ reje raktābhram iva śāradam 06,112.131a śvānaḥ kākāś ca gṛdhrāś ca vṛkā gomāyubhiḥ saha 06,112.131c praṇedur bhakṣyam āsādya vikṛtāś ca mṛgadvijāḥ 06,112.132a vavur bahuvidhāś caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ 06,112.132c dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca 06,112.133a kāñcanāni ca dāmāni patākāś ca mahādhanāḥ 06,112.133c dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ 06,112.134a śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāś ca mahārathāḥ 06,112.134c vinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,112.134e sapatākāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ 06,112.135a kṣatriyāś ca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ 06,112.135c samantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale 06,112.135d*0468_01 samadṛśyanta samare dhāvamānāḥ samantataḥ 06,112.136a tato bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan 06,112.136c abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām 06,112.137a taṃ śikhaṇḍī raṇe yattam abhyadhāvata daṃśitaḥ 06,112.137c saṃjahāra tato bhīṣmas tad astraṃ pāvakopamam 06,112.138a etasminn eva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,112.138c nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham 06,113.001 saṃjaya uvāca 06,113.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu 06,113.001c brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata 06,113.002a na hy anīkam anīkena samasajjata saṃkule 06,113.002c na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ 06,113.003a aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ 06,113.003b*0469_01 unmattavan mahārāja yudhyante tatra bhārata 06,113.003c mahān vyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata 06,113.004a naranāgaratheṣv evaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ 06,113.004c kṣaye tasmin mahāraudre nirviśeṣam ajāyata 06,113.005a tataḥ śalyaḥ kṛpaś caiva citrasenaś ca bhārata 06,113.005c duḥśāsano vikarṇaś ca rathān āsthāya satvarāḥ 06,113.005e pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan 06,113.006a sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ 06,113.006c trātāraṃ nādhyagacchad vai majjamāneva naur jale 06,113.007a yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati 06,113.007c tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇy akṛntata 06,113.007d*0470_01 somakāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ sarve te yuddhadurmadāḥ 06,113.008a atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā 06,113.008c nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ 06,113.009a mṛdyamānāś ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ 06,113.009c iṣubhis tāḍyamānāś ca nārācaiś ca sahasraśaḥ 06,113.010a petur ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ 06,113.010c ābaddhābharaṇaiḥ kāyair nihatānāṃ mahātmanām 06,113.011a channam āyodhanaṃ reje śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,113.011c tasminn atimahābhīme rājan vīravarakṣaye 06,113.011e bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye 06,113.012a te parākrāntam ālokya rājan yudhi pitāmaham 06,113.012c na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ 06,113.013a icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam 06,113.013c pāṇḍavān abhyavartanta tasmin vīravarakṣaye 06,113.013d*0471_01 pāṇḍavānāṃ yayuḥ senām ātmano jayagṛddhinaḥ 06,113.014a pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhān bahūn 06,113.014c kleśān kṛtān saputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa 06,113.015a bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ 06,113.015c tāvakāṃs tava putrāṃś ca yodhayanti sma hṛṣṭavat 06,113.016a senāpatis tu samare prāha senāṃ mahārathaḥ 06,113.016c abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha 06,113.017a senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,113.017c abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ 06,113.018a vadhyamānas tato rājan pitā śāṃtanavas tava 06,113.018c amarṣavaśam āpanno yodhayām āsa sṛñjayān 06,113.019a tasya kīrtimatas tāta purā rāmeṇa dhīmatā 06,113.019c saṃpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī 06,113.020a sa tāṃ śikṣām adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam 06,113.020c ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,113.020e bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā 06,113.021a tasmiṃs tu divase prāpte daśame bharatarṣabha 06,113.021c bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge 06,113.021e gajāśvam amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ 06,113.022a hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ 06,113.022c narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa 06,113.023a tathā dantisahasraṃ ca hayānām ayutaṃ punaḥ 06,113.023c śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate 06,113.024a tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm 06,113.024c virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ 06,113.025a śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān 06,113.025c sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallair nyapātayat 06,113.025d*0472_01 udvignāḥ samare yodhā vikrośanti dhanaṃjaya 06,113.026a ye ca ke cana pārthānām abhiyātā dhanaṃjayam 06,113.026c rājāno bhīṣmam āsādya gatās te yamasādanam 06,113.027a evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ 06,113.027c atītya senāṃ pārthānām avatasthe camūmukhe 06,113.028a sa kṛtvā sumahat karma tasmin vai daśame 'hani 06,113.028b*0473_01 yāvāyavābhyāṃ śuciśukrayoge 06,113.028b*0473_02 ātānataptā iva bāṇasaṃghāḥ 06,113.028b*0473_03 bhīṣmasya cāpacyutabāṇasaṃghaiḥ 06,113.028b*0473_04 pārthasya senā kṛśatām avāpa 06,113.028c senayor antare tiṣṭhan pragṛhītaśarāsanaḥ 06,113.029a na cainaṃ pārthivā rājañ śekuḥ ke cin nirīkṣitum 06,113.029c madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi 06,113.030a yathā daityacamūṃ śakras tāpayām āsa saṃyuge 06,113.030c tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃs tāpayām āsa bhārata 06,113.031a tathā ca taṃ parākrāntam ālokya madhusūdanaḥ 06,113.031c uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 06,113.032a eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayor antare sthitaḥ 06,113.032c nānihatya balād enaṃ vijayas te bhaviṣyati 06,113.033a yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ 06,113.033c na hi bhīṣmaśarān anyaḥ soḍhum utsahate vibho 06,113.034a tatas tasmin kṣaṇe rājaṃś codito vānaradhvajaḥ 06,113.034c sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmam antardadhe śaraiḥ 06,113.035a sa cāpi kurumukhyānām ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān 06,113.035c śaravrātaiḥ śaravrātān bahudhā vidudhāva tān 06,113.036a tena pāñcālarājaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,113.036c pāṇḍavo bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,113.037a yamau ca cekitānaś ca kekayāḥ pañca caiva ha 06,113.037c sātyakiś ca mahārāja saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ 06,113.038a draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaś ca vīryavān 06,113.038c suśarmā ca virāṭaś ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ 06,113.039a ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ 06,113.039c samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare 06,113.040a tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham 06,113.040c bhīṣmam evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā 06,113.041a tato 'syānucarān hatvā sarvān raṇavibhāgavit 06,113.041c bhīṣmam evābhidudrāva bībhatsur aparājitaḥ 06,113.042a sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,113.042c virāṭo drupadaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,113.042e dudruvur bhīṣmam evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā 06,113.043a abhimanyuś ca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,113.043c dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ 06,113.044a te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣv apalāyinaḥ 06,113.044c bahudhā bhīṣmam ānarchan mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ 06,113.045a vidhūya tān bāṇagaṇān ye muktāḥ pārthivottamaiḥ 06,113.045c pāṇḍavānām adīnātmā vyagāhata varūthinīm 06,113.045e kṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍann iva pitāmahaḥ 06,113.046a nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhur muhuḥ 06,113.046c strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñ śikhaṇḍinaḥ 06,113.046e jaghāna drupadānīke rathān sapta mahārathaḥ 06,113.047a tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata 06,113.047c matsyapāñcālacedīnāṃ tam ekam abhidhāvatām 06,113.048a te varāśvarathavrātair vāraṇaiḥ sapadātibhiḥ 06,113.048c tam ekaṃ chādayām āsur meghā iva divākaram 06,113.048e bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn 06,113.049a tatas tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame 06,113.049c kirīṭī bhīṣmam ānarchat puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,114.001 saṃjaya uvāca 06,114.001a evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,114.001c vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 06,114.002a śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ 06,114.002c mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiś ca sarvaśaḥ 06,114.003a śaraiḥ kanakapuṅkhaiś ca śaktitomarakampanaiḥ 06,114.003c nārācair vatsadantaiś ca bhuśuṇḍībhiś ca bhārata 06,114.003e atāḍayan raṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ 06,114.004a sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhis tadā 06,114.004c vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu 06,114.005a sa dīptaśaracāpārcir astraprasṛtamārutaḥ 06,114.005c neminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ 06,114.006a citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ 06,114.006c yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata 06,114.007a nipatya rathasaṃghānām antareṇa viniḥsṛtaḥ 06,114.007c dṛśyate sma narendrāṇāṃ punar madhyagataś caran 06,114.008a tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketum atītya ca 06,114.008c pāṇḍavānīkinīmadhyam āsasāda sa vegitaḥ 06,114.009a tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,114.009c drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 06,114.010a bhīmaghoṣair mahāvegair vairivāraṇabhedibhiḥ 06,114.010c ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ 06,114.011a tasya te niśitān bāṇān saṃnivārya mahārathāḥ 06,114.011c daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayām āsur ojasā 06,114.012a śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahāvrate 06,114.012c te bhīṣmaṃ viviśus tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,114.013a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata 06,114.013c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 06,114.014a bhīṣmasya dhanuṣaś chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ 06,114.014c droṇaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,114.015a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattas tathaiva ca 06,114.015c saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ 06,114.016a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ 06,114.016c abhipetur bhṛśaṃ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān 06,114.017a teṣām āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati 06,114.017c udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye 06,114.018a hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata 06,114.018c ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,114.019a taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,114.019c abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha 06,114.020a sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,114.020c virāṭadrupadau cobhau rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,114.021a abhimanyuś ca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ 06,114.021c samabhyadhāvaṃs tvaritāś citrakārmukadhāriṇaḥ 06,114.022a teṣāṃ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,114.022c saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavair iva 06,114.023a śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā 06,114.023c avidhyad daśabhir bhīṣmaṃ chinnadhanvānam āhave 06,114.023e sārathiṃ daśabhiś cāsya dhvajaṃ caikena cicchide 06,114.023f*0474_01 dhanuś caikena bāṇena cicchide samare tadā 06,114.024a so 'nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram 06,114.024c tad apy asya śitair bhallais tribhiś ciccheda phalgunaḥ 06,114.025a evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṃ punaḥ punaḥ 06,114.025c dhanur bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ 06,114.026a sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,114.026c śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇām api dāraṇīm 06,114.026e tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,114.026f*0474A_01 preṣayām āsa śaktiṃ ca yamadaṃṣṭropamāṃ dṛḍhām 06,114.027a tām āpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīm aśanīm iva 06,114.027c samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ 06,114.028a tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ 06,114.028c saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām 06,114.029a sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā 06,114.029c meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā 06,114.030a chinnāṃ tāṃ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ 06,114.030c acintayad raṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ 06,114.031a śakto 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān 06,114.031c yady eṣāṃ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ 06,114.031d*0475_01 ajayyaś caiva sarveṣāṃ lokānām iti me matiḥ 06,114.032a kāraṇadvayam āsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ 06,114.032c avadhyatvāc ca pāṇḍūnāṃ strībhāvāc ca śikhaṇḍinaḥ 06,114.033a pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvahat 06,114.033c svacchandamaraṇaṃ dattam avadhyatvaṃ raṇe tathā 06,114.033e tasmān mṛtyum ahaṃ manye prāptakālam ivātmanaḥ 06,114.034a evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,114.034c ṛṣayo vasavaś caiva viyatsthā bhīṣmam abruvan 06,114.035a yat te vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahat priyam 06,114.035c tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṃ nivartaya 06,114.036a tasya vākyasya nidhane prādurāsīc chivo 'nilaḥ 06,114.036c anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiś ca samanvitaḥ 06,114.037a devadundubhayaś caiva saṃpraṇedur mahāsvanāḥ 06,114.037c papāta puṣpavṛṣṭiś ca bhīṣmasyopari pārthiva 06,114.038a na ca tac chuśruve kaś cit teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa 06,114.038c ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā 06,114.039a saṃbhramaś ca mahān āsīt tridaśānāṃ viśāṃ pate 06,114.039c patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā 06,114.040a iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ 06,114.040c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata 06,114.040e bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ 06,114.041a śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham 06,114.041c ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,114.042a sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,114.042c nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ 06,114.043a tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ 06,114.043c gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat 06,114.044a punaḥ śaraśatenainaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,114.044c sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat 06,114.045a evam anyair api bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇe 06,114.045b*0476_01 tān apy āśu śarair bhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ 06,114.045b*0476_02 taiś ca muktāñ śarān bhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ 06,114.045b*0476_03 nivārayām āsa śaraiḥ samaṃ saṃnataparvabhiḥ 06,114.045b*0476_04 śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahārathaḥ 06,114.045c na cakrus te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,114.046a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata 06,114.046c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 06,114.047a athainaṃ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide 06,114.047c sārathiṃ viśikhaiś cāsya daśabhiḥ samakampayat 06,114.048a so 'nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram 06,114.048c tad apy asya śitair bhallais tridhā tribhir upānudat 06,114.048e nimeṣāntaramātreṇa āttam āttaṃ mahāraṇe 06,114.049a evam asya dhanūṃṣy ājau ciccheda subahūny api 06,114.049c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata 06,114.050a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat 06,114.050b*0477_01 paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata 06,114.050c so 'tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata 06,114.051a eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,114.051c śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe 06,114.052a na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api 06,114.052c na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ 06,114.052e māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kim u martyāḥ sudurbalāḥ 06,114.052f*0478_01 na cāham api śaktas tu sarvair api mahārathaiḥ 06,114.052f*0478_02 ṛte 'rjunaṃ susaṃkruddhair etat satyaṃ bravīmi te 06,114.053a evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ 06,114.053c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge 06,114.054a tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 06,114.054c atividdhaḥ śitair bāṇair bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā 06,114.055a vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ 06,114.055c vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.056a nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ 06,114.056c musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.057a brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ 06,114.057c mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.058a bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ 06,114.058c mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.059a nāśayantīva me prāṇān yamadūtā ivāhitāḥ 06,114.059c gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.060a kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavām iva 06,114.060c arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.061a sarve hy api na me duḥkhaṃ kuryur anye narādhipāḥ 06,114.061c vīraṃ gaṇḍīvadhanvānam ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam 06,114.062a iti bruvañ śāṃtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam 06,114.062c saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata 06,114.063a tām asya viśikhaiś chittvā tridhā tribhir apātayat 06,114.063c paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata 06,114.064a carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam 06,114.064c khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsur mṛtyor agre jayāya vā 06,114.065a tasya tac chatadhā carma vyadhamad daṃśitātmanaḥ 06,114.065c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 06,114.066a vinadyoccaiḥ siṃha iva svāny anīkāny acodayat 06,114.066c abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vo 'stu bhayam aṇv api 06,114.067a atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiś ca samantataḥ 06,114.067c paṭṭiśaiś ca sanistriṃśair nānāpraharaṇais tathā 06,114.068a vatsadantaiś ca bhallaiś ca tam ekam abhidudruvuḥ 06,114.068c siṃhanādas tato ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata 06,114.069a tathaiva tava putrāś ca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ 06,114.069c tam ekam abhyavartanta siṃhanādāṃś ca nedire 06,114.070a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha 06,114.070c daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame 06,114.071a āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva 06,114.071c sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram 06,114.072a agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavat 06,114.072c samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃ cana 06,114.073a yodhānām ayutaṃ hatvā tasmin sa daśame 'hani 06,114.073c atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu 06,114.074a tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 06,114.074c madhyena kurusainyānāṃ drāvayām āsa vāhinīm 06,114.074d*0479_01 tatrādbhutam apaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam 06,114.074d*0479_02 drāvayām āsur iṣubhiḥ sarvān bhīṣmapadānugān 06,114.075a vayaṃ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt 06,114.075c pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt 06,114.076a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,114.076b*0480_01 pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā 06,114.076b*0480_02 dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiś ca samantataḥ 06,114.076b*0480_03 bhidyamānāḥ śarais tīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ 06,114.076b*0480_04 droṇadrauṇikṛpaiḥ sārdhaṃ sarve śalyakṛpādayaḥ 06,114.076b*0480_05 tāvakāḥ samare rājañ jahur bhīṣmaṃ mahāmṛdhe 06,114.076c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,114.077a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha 06,114.077c dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ 06,114.077e saṃgrāme na jahur bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā 06,114.078a tatas tam ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ 06,114.078c parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran 06,114.079a nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata 06,114.079c ity āsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṃ prati 06,114.080a abhihatya śaraughais taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,114.080c na tasyāsīd anirbhinnaṃ gātreṣv aṅgulamātrakam 06,114.081a evaṃ vibho tava pitā śarair viśakalīkṛtaḥ 06,114.081c śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt 06,114.081e kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām 06,114.082a hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ 06,114.082c patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ 06,114.083a taṃ patantam abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham 06,114.083c saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatan hṛdayāni naḥ 06,114.084a sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan 06,114.084c indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 06,114.084e dharaṇīṃ nāspṛśac cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ 06,114.085a śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham 06,114.085c rathāt prapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat 06,114.086a abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī 06,114.086c patan sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram 06,114.087a saṃjñāṃ caivālabhad vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata 06,114.087c antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ 06,114.088a kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,114.088c kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane 06,114.089a sthito 'smīti ca gāṅgeyas tac chrutvā vākyam abravīt 06,114.089c dhārayām āsa ca prāṇān patito 'pi hi bhūtale 06,114.089e uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,114.090a tasya tan matam ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā 06,114.090c maharṣīn haṃsarūpeṇa preṣayām āsa tatra vai 06,114.091a tataḥ saṃpātino haṃsās tvaritā mānasaukasaḥ 06,114.091c ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,114.091e yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ 06,114.092a te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥ 06,114.092c apaśyañ śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,114.093a te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 06,114.093c gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram 06,114.094a itaretaram āmantrya prāhus tatra manīṣiṇaḥ 06,114.094c bhīṣma eva mahātmā san saṃsthātā dakṣiṇāyane 06,114.095a ity uktvā prasthitān haṃsān dakṣiṇām abhito diśam 06,114.095c saṃprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata 06,114.096a tān abravīc chāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃ cana 06,114.096c dakṣiṇāvṛtta āditye etan me manasi sthitam 06,114.097a gamiṣyāmi svakaṃ sthānam āsīd yan me purātanam 06,114.097c udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ 06,114.098a dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā 06,114.098c aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hy aham 06,114.098e tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane 06,114.099a yaś ca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā 06,114.099c chandato mṛtyur ity evaṃ tasya cāstu varas tathā 06,114.100a dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati 06,114.100c ity uktvā tāṃs tadā haṃsān aśeta śaratalpagaḥ 06,114.101a evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi 06,114.101c pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire 06,114.102a tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame 06,114.102c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās te bharatarṣabha 06,114.102e saṃmohaś caiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 06,114.103a nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudus tataḥ 06,114.103c viṣādāc ca ciraṃ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ 06,114.104a dadhyuś caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ 06,114.104c ūrugrāhagṛhītāś ca nābhyadhāvanta pāṇḍavān 06,114.105a avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi 06,114.105b*0481_01 duḥkhārtās te tadā rājan kurūṇāṃ patayo 'bhavan 06,114.105c abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ 06,114.106a hatapravīrāś ca vayaṃ nikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ 06,114.106c kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā 06,114.107a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim 06,114.107c sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,114.107e somakāś ca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara 06,114.108a tatas tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ 06,114.108c āsphoṭayām āsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca 06,114.109a senayor ubhayoś cāpi gāṅgeye vinipātite 06,114.109c saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ 06,114.110a prākrośan prāpataṃś cānye jagmur mohaṃ tathāpare 06,114.110c kṣatraṃ cānye 'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhyapūjayan 06,114.111a ṛṣayaḥ pitaraś caiva praśaśaṃsur mahāvratam 06,114.111c bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire 06,114.112a mahopaniṣadaṃ caiva yogam āsthāya vīryavān 06,114.112c japañ śāṃtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito 'bhavat 06,115.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,115.001a katham āsaṃs tadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya 06,115.001c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā 06,115.002a tadaiva nihatān manye kurūn anyāṃś ca pārthivān 06,115.002c na prāharad yadā bhīṣmo ghṛṇitvād drupadātmaje 06,115.003a tato duḥkhataraṃ manye kim anyat prabhaviṣyati 06,115.003c yad adya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ 06,115.004a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya 06,115.004c śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yan na dīryate 06,115.005a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe 06,115.005c na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā 06,115.005d*0482_01 sa hato draupadeyena pāñcālyena śikhaṇḍinā 06,115.006a yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā 06,115.006c ceṣṭitaṃ narasiṃhena tan me kathaya saṃjaya 06,115.007 saṃjaya uvāca 06,115.007a sāyāhne nyapatad bhūmau dhārtarāṣṭrān viṣādayan 06,115.007c pāñcālānāṃ dadad dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,115.008a sa śete śaratalpastho medinīm aspṛśaṃs tadā 06,115.008c bhīṣmo rathāt prapatitaḥ pracyuto dharaṇītale 06,115.009a hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata 06,115.009c sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye 06,115.010a ubhayoḥ senayo rājan kṣatriyān bhayam āviśat 06,115.010c bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam 06,115.010e kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāś ca viśāṃ pate 06,115.011a khaṃ tamovṛtam āsīc ca nāsīd bhānumataḥ prabhā 06,115.011b*0483_01 kurupāṇḍavayoś chatre ādhāre ca dhanuṣmatām 06,115.011c rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate 06,115.012a ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥ 06,115.012c ity abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham 06,115.013a ayaṃ pitaram ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā 06,115.013c ūrdhvaretasam ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ 06,115.014a iti sma śaratalpasthaṃ bharatānām amadhyamam 06,115.014c ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ 06,115.015a hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe 06,115.015c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās tava ca bhārata 06,115.016a vivarṇavadanāś cāsan gataśrīkāś ca bhārata 06,115.016c atiṣṭhan vrīḍitāś caiva hriyā yuktā hy adhomukhāḥ 06,115.017a pāṇḍavāś ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ 06,115.017c sarve dadhmur mahāśaṅkhān hemajālapariṣkṛtān 06,115.018a bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha 06,115.018c apaśyāma raṇe rājan bhīmasenaṃ mahābalam 06,115.018e ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam 06,115.019a nihatya samare śatrūn mahābalasamanvitān 06,115.019c saṃmohaś cāpi tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 06,115.020a karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhur muhuḥ 06,115.020c tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 06,115.020e hāhākāram abhūt sarvaṃ nirmaryādam avartata 06,115.021a dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanas tava 06,115.021c uttamaṃ javam āsthāya droṇānīkaṃ samādravat 06,115.021d*0484_01 āgatas tvaramāṇas tu balena mahatā vṛtaḥ 06,115.021d*0484_02 sametya puruṣavyāghra tvaramāṇo mahārathaḥ 06,115.021d*0485_01 duḥśāsanaṃ drutataraṃ droṇavijñāpanāya tat 06,115.022a bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ 06,115.022c prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan 06,115.023a tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan 06,115.023c duḥśāsanaṃ mahārāja kim ayaṃ vakṣyatīti vai 06,115.024a tato droṇāya nihataṃ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ 06,115.024c droṇas tad apriyaṃ śrutvā sahasā nyapatad rathāt 06,115.025a sa saṃjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān 06,115.025c nivārayām āsa tadā svāny anīkāni māriṣa 06,115.026a vinivṛttān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān 06,115.026c dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktair avahāram akārayan 06,115.027a vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥ 06,115.027c vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyur narādhipāḥ 06,115.028a vyupāramya tato yuddhād yodhāḥ śatasahasraśaḥ 06,115.028c upatasthur mahātmānaṃ prajāpatim ivāmarāḥ 06,115.029a te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham 06,115.029c abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 06,115.030a atha pāṇḍūn kurūṃś caiva praṇipatyāgrataḥ sthitān 06,115.030c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,115.031a svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ 06,115.031c tuṣyāmi darśanāc cāhaṃ yuṣmākam amaropamāḥ 06,115.032a abhinandya sa tān evaṃ śirasā lambatābravīt 06,115.032b*0486_01 paripārśve tava sutān sthitān udvīkṣya bhārata 06,115.032c śiro me lambate 'tyartham upadhānaṃ pradīyatām 06,115.032d*0487_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmād bhāgīrathīsutāt 06,115.033a tato nṛpāḥ samājahrus tanūni ca mṛdūni ca 06,115.033c upadhānāni mukhyāni naicchat tāni pitāmahaḥ 06,115.034a abravīc ca naravyāghraḥ prahasann iva tān nṛpān 06,115.034c naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ 06,115.035a tato vīkṣya naraśreṣṭham abhyabhāṣata pāṇḍavam 06,115.035c dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham 06,115.036a dhanaṃjaya mahābāho śiraso me 'sya lambataḥ 06,115.036c dīyatām upadhānaṃ vai yad yuktam iha manyase 06,115.037a sa saṃnyasya mahac cāpam abhivādya pitāmaham 06,115.037c netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt 06,115.038a ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara 06,115.038c preṣyo 'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha 06,115.039a tam abravīc chāṃtanavaḥ śiro me tāta lambate 06,115.039c upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me 06,115.039e śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me 06,115.040a tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 06,115.040c kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ 06,115.041a phalgunas tu tathety uktvā vyavasāyapurojavaḥ 06,115.041c pragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ 06,115.042a anumānya mahātmānaṃ bharatānām amadhyamam 06,115.042c tribhis tīkṣṇair mahāvegair udagṛhṇāc chiraḥ śaraiḥ 06,115.043a abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā 06,115.043c atuṣyad bharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit 06,115.043d*0488_01 upadhāne tathā datte bhīṣmasya savyasācinā 06,115.043d*0488_02 bhīṣmo 'pi bharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvadharmārthatattvavit 06,115.044a upadhānena dattena pratyanandad dhanaṃjayam 06,115.044b*0489_01 prāha sarvān samudvīkṣya bharatān bhārataṃ prati 06,115.044c kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam 06,115.045a anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayā 06,115.045c yady anyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvām ahaṃ ruṣā 06,115.046a evam etan mahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam 06,115.046c svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai 06,115.047a evam uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃs tān abravīd vacaḥ 06,115.047c rājñaś ca rājaputrāṃś ca pāṇḍavenābhi saṃsthitān 06,115.047d*0490_01 paśyadhvam upadhānaṃ me pāṇḍavenābhisaṃdhitam 06,115.048a śayeyam asyāṃ śayyāyāṃ yāvad āvartanaṃ raveḥ 06,115.048c ye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ 06,115.049a diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ 06,115.049c arciṣmān pratapaṃl lokān rathenottamatejasā 06,115.049e vimokṣye 'haṃ tadā prāṇān suhṛdaḥ supriyān api 06,115.050a parikhā khanyatām atra mamāvasadane nṛpāḥ 06,115.050c upāsiṣye vivasvantam evaṃ śaraśatācitaḥ 06,115.050e upāramadhvaṃ saṃgrāmād vairāṇy utsṛjya pārthivāḥ 06,115.051a upātiṣṭhann atho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ 06,115.051c sarvopakaraṇair yuktāḥ kuśalās te suśikṣitāḥ 06,115.052a tān dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadā 06,115.052c dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ 06,115.053a evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryam ihāsti me 06,115.053b*0491_01 bhavantaḥ kuśalā nityaṃ bhiṣajo vedanāharāḥ 06,115.053b*0491_02 uvāca putro gaṃgāyā na vaidyaiḥ kāryam asti me 06,115.053c kṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto 'smi paramāṃ gatim 06,115.054a naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me 06,115.054b*0492_01 etān pūjaya rājendra vastrālaṃkaraṇādibhiḥ 06,115.054c etair eva śaraiś cāhaṃ dagdhavyo 'nte narādhipāḥ 06,115.054d*0493_01 vidyās tiṣṭhanti kuśalāḥ sadā vyādhicikitsane 06,115.055a tac chrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanas tava 06,115.055c vaidyān visarjayām āsa pūjayitvā yathārhataḥ 06,115.056a tatas te vismayaṃ jagmur nānājanapadeśvarāḥ 06,115.056c sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,115.057a upadhānaṃ tato dattvā pitus tava janeśvara 06,115.057c sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ 06,115.058a upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe 06,115.058c te 'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 06,115.059a vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ 06,115.059c vīrāḥ svaśibirāṇy eva dhyāyantaḥ paramāturāḥ 06,115.059e niveśāyābhyupāgacchan sāyāhne rudhirokṣitāḥ 06,115.060a niviṣṭān pāṇḍavāṃś cāpi prīyamāṇān mahārathān 06,115.060c bhīṣmasya patanād dhṛṣṭān upagamya mahārathān 06,115.060e uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 06,115.061a diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ 06,115.061c avadhyo mānuṣair eṣa satyasaṃdho mahārathaḥ 06,115.062a atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ 06,115.062c tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā 06,115.063a evam ukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam 06,115.063c tava prasādād vijayaḥ krodhāt tava parājayaḥ 06,115.063e tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānām abhayaṃkaraḥ 06,115.064a anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ tvam asi keśava 06,115.064c raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ 06,115.064e sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryam iti me matiḥ 06,115.065a evam uktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ 06,115.065c tvayy evaitad yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama 06,116.001 saṃjaya uvāca 06,116.001a vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ 06,116.001c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham 06,116.002a taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam 06,116.002c abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 06,116.003a kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ 06,116.003b*0494_01 avākirañ śāṃtanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ 06,116.003c striyo bālās tathā vṛddhāḥ prekṣakāś ca pṛthagjanāḥ 06,116.003e samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam 06,116.004a tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ 06,116.004c upānṛtyañ jaguś caiva vṛddhaṃ kurupitāmaham 06,116.005a upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhān vipramucya ca 06,116.005c āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,116.006a anvāsata durādharṣaṃ devavratam ariṃdamam 06,116.006c anyonyaṃ prītimantas te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ 06,116.007a sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā 06,116.007c śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam 06,116.007d*0495_01 upāsāṃ cakrire sarve kurupāṇḍavasainikāḥ 06,116.008a vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmaham upāsatām 06,116.008c devānām iva deveśaṃ pitāmaham upāsatām 06,116.009a bhīṣmas tu vedanāṃ dhairyān nigṛhya bharatarṣabha 06,116.009b*0496_01 nānāpraharaṇair viddhaḥ śaratalpagatas tathā 06,116.009c abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihṛṣṭamanābravīt 06,116.010a śarābhitaptakāyo 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ 06,116.010c pānīyam abhikāṅkṣe 'haṃ rājñas tān pratyabhāṣata 06,116.011a tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ 06,116.011c bhakṣyān uccāvacāṃs tatra vārikumbhāṃś ca śītalān 06,116.012a upanītaṃ ca tad dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,116.012c nādya tāta mayā śakyaṃ bhogān kāṃś cana mānuṣān 06,116.012d*0497_01 nedaṃ mama jalaṃ yogyaṃ pātuṃ naiva kṣamo hy aham 06,116.013a upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hy aham 06,116.013c pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ 06,116.013d*0498_01 evam uktvā tatovāca bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ 06,116.013d*0498_02 payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam 06,116.013d*0498_03 gomayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam 06,116.014a evam uktvā śāṃtanavo dīnavāk sarvapārthivān 06,116.014c dhanaṃjayaṃ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata 06,116.015a athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham 06,116.015c atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt 06,116.016a taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam 06,116.016c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam 06,116.017a dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto 'smi maheṣubhiḥ 06,116.017c marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati 06,116.018a hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna 06,116.018b*0499_01 gomukhaiḥ pīḍyamānasya gaur naṣṭo mama gopate 06,116.018b*0499_02 gorasaṃ pātum icchāmi gobhir yac ca na dūṣitam 06,116.018c tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi 06,116.019a arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān 06,116.019c adhijyaṃ balavat kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ 06,116.020a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,116.020c vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ 06,116.021a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ 06,116.021c śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 06,116.022a saṃdhāya ca śaraṃ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ 06,116.022c parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ 06,116.022e avidhyat pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe 06,116.023a utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā 06,116.023c śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca 06,116.024a atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā 06,116.024c bhīṣmaṃ kurūṇām ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ 06,116.025a karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ 06,116.025c vismayaṃ paramaṃ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ 06,116.026a tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam 06,116.026c saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva 06,116.027a vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nṛpāḥ 06,116.027c śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṃ sarvato 'bhavat 06,116.028a tṛptaḥ śāṃtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt 06,116.028c sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayann iva 06,116.029a naitac citraṃ mahābāho tvayi kauravanandana 06,116.029c kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ 06,116.030a vāsudevasahāyas tvaṃ mahat karma kariṣyasi 06,116.030c yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam 06,116.031a vidus tvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ 06,116.031c dhanurdharāṇām ekas tvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu 06,116.032a manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ 06,116.032c sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 06,116.033a ādityas tejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavān varaḥ 06,116.033c jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām 06,116.034a na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva 06,116.034c droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṃjayenāpi coktam 06,116.035a parītabuddhir hi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me 06,116.035c sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ 06,116.036a tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva 06,116.036c tam abravīc chāṃtanavo 'bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ 06,116.037a dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā 06,116.037c jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ 06,116.037e etasya kartā loke 'smin nānyaḥ kaś cana vidyate 06,116.038a āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam 06,116.038c aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ 06,116.038e dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 06,116.039a sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṃjayaḥ 06,116.039c kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana 06,116.039e na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana 06,116.040a amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ 06,116.040c tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā 06,116.040e kṛtinā samare rājan saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.041a yāvat kṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi 06,116.041c tāvat pārthena śūreṇa saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.042a yāvac camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,116.042c nāśayaty arjunas tāvat saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.043a yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ 06,116.043c nṛpāś ca bahavo rājaṃs tāvat saṃdhiḥ prayujyatām 06,116.044a na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm 06,116.044c yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.045a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,116.045b*0500_01 yāvat kṣatraṃ na nighnanti tāvat saṃdhir vidhīyatām 06,116.045c yāvac camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ 06,116.045e tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām 06,116.046a yuddhaṃ madantam evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 06,116.046c etat te rocatāṃ vākyaṃ yad ukto 'si mayānagha 06,116.046e etat kṣemam ahaṃ manye tava caiva kulasya ca 06,116.047a tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kṛtaṃ phalgunena 06,116.047c bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda 06,116.048a rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānām; indraprasthaṃ dharmarājo 'nuśāstu 06,116.048c mā mitradhruk pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra 06,116.049a mamāvasānāc chāntir astu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ 06,116.049c pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan 06,116.050a na ced evaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā 06,116.050b*0501_01 tapsyasyante lobhabhāvāt tvam evaṃ 06,116.050b*0501_02 ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ 06,116.050c bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṃ bhāratīm īrayāmi 06,116.050c*0502_01 diṣṭaṃ gantā tyaktadharmārthakāmaḥ 06,116.050c*0502_02 putrabhrātṛjñātisaṃbandhihīnaḥ 06,116.050c*0502_03 evaṃ vo 'stu viditaṃ kauraveyāḥ 06,116.051a etad vākyaṃ sauhṛdād āpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā 06,116.051c tūṣṇīm āsīc chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya 06,116.051d*0503_01 dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitam anāmayam 06,116.051d*0503_02 nārocayata putras te mumūrṣur iva bheṣajam 06,117.001 saṃjaya uvāca 06,117.001a tatas te pārthivāḥ sarve jagmuḥ svān ālayān punaḥ 06,117.001c tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śaṃtanunandane 06,117.002a śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ 06,117.002c īṣad āgatasaṃtrāsaḥ tvarayopajagāma ha 06,117.003a sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā 06,117.003c janmaśayyāgataṃ devaṃ kārttikeyam iva prabhum 06,117.004a nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhas tadā vṛṣaḥ 06,117.004b*0504_01 bhīṣma bhīṣma mahābāho ity uvāca mahādyutiḥ 06,117.004c abhyetya pādayos tasya nipapāta mahādyutiḥ 06,117.005a rādheyo 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣkigatas tava 06,117.005c dveṣyo 'tyantam anāgāḥ sann iti cainam uvāca ha 06,117.006a tac chrutvā kuruvṛddhaḥ sa balāt saṃvṛttalocanaḥ 06,117.006c śanair udvīkṣya sasneham idaṃ vacanam abravīt 06,117.007a rahitaṃ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ 06,117.007c piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā 06,117.008a ehy ehi me vipratīpa spardhase tvaṃ mayā saha 06,117.008c yadi māṃ nābhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam 06,117.009a kaunteyas tvaṃ na rādheyo vidito nāradān mama 06,117.009a*0505_01 **** **** na tavādhirathaḥ pitā 06,117.009a*0505_02 sūryajas tvaṃ mahābāho 06,117.009c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṃśayaḥ 06,117.010a na ca dveṣo 'sti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te 06,117.010c tejovadhanimittaṃ tu paruṣāṇy aham uktavān 06,117.011a akasmāt pāṇḍavān hi tvaṃ dviṣasīti matir mama 06,117.011c yenāsi bahuśo rūkṣaṃ coditaḥ sūryanandana 06,117.011d*0506_01 jāto 'si dharmalopena tatas te buddhir īdṛśī 06,117.011d*0506_02 nīcāśrayān matsareṇa dveṣiṇī guṇinām api 06,117.011d*0506_03 tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi 06,117.012a jānāmi samare vīryaṃ śatrubhir duḥsahaṃ tava 06,117.012c brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatim 06,117.013a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit puruṣeṣv amaropama 06,117.013c kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣam uktavān 06,117.014a iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave 'strabale tathā 06,117.014c sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā 06,117.015a karṇa rājapuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā 06,117.015c tasyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi 06,117.016a tathā ca balavān rājā jarāsaṃdho durāsadaḥ 06,117.016c samare samaraślāghī tvayā na sadṛśo 'bhavat 06,117.017a brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ 06,117.017c devagarbho 'jitaḥ saṃkhye manuṣyair adhiko bhuvi 06,117.018a vyapanīto 'dya manyur me yas tvāṃ prati purā kṛtaḥ 06,117.018c daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 06,117.019a sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaras te 'risūdana 06,117.019c saṃgaccha tair mahābāho mama ced icchasi priyam 06,117.020a mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairam ādityanandana 06,117.020c pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ 06,117.021 karṇa uvāca 06,117.021a jānāmy ahaṃ mahāprājña sarvam etan na saṃśayaḥ 06,117.021c yathā vadasi durdharṣa kaunteyo 'haṃ na sūtajaḥ 06,117.022a avakīrṇas tv ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ 06,117.022c bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartum utsahe 06,117.022d*0507_01 vasudevasuto yadvat pāṇḍavāya dṛḍhavrataḥ 06,117.023a vasu caiva śarīraṃ ca yad udāraṃ tathā yaśaḥ 06,117.023c sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa 06,117.023e kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam 06,117.023f*0508_01 tathā duryodhanasyārthe vīramārganiṣeviṇā 06,117.023f*0509_01 mā caitad vyādhimaraṇaṃ kṣatraṃ syād iti kaurava 06,117.024a avaśyabhāvī vai yo 'rtho na sa śakyo nivartitum 06,117.024c daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet 06,117.025a pṛthivīkṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha 06,117.025c bhavadbhir upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi 06,117.026a pāṇḍavā vāsudevaś ca viditā mama sarvaśaḥ 06,117.026c ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṃś cotsahāmahe 06,117.026d*0510_01 vijayiṣye raṇe pāṇḍūn iti me niścitaṃ matam 06,117.026d*0510_02 na cec chakyam avasraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam 06,117.026d*0510_03 dhanaṃjayena yotsye 'haṃ svadharmaprītamānasaḥ 06,117.026d*0511_01 adharmaṃ vyādhimaraṇaṃ kṣatriyasya pitāmaha 06,117.027a anujānīṣva māṃ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā 06,117.027c anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ 06,117.028a duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāc cāpalāt tathā 06,117.028c yan mayāpakṛtaṃ kiṃ cit tad anukṣantum arhasi 06,117.029 bhīṣma uvāca 06,117.029a na cec chakyam athotsraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam 06,117.029c anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā 06,117.030a vimanyur gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi 06,117.030c yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān 06,117.031a ahaṃ tvām anujānāmi yad icchasi tad āpnuhi 06,117.031c kṣatradharmajitāṃl lokān saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ 06,117.032a yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ 06,117.032c dharmo hi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate 06,117.033a praśame hi kṛto yatnaḥ sucirāt suciraṃ mayā 06,117.033c na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmas tato jayaḥ 06,117.034 saṃjaya uvāca 06,117.034a evaṃ bruvantaṃ gāṅgeyam abhivādya prasādya ca 06,117.034c rādheyo ratham āruhya prāyāt tava sutaṃ prati 06,117.034d*0512_01 ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā bhīṣmaparva mahādbhutam 06,117.034d*0512_02 ājanmasaṃcitāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ 06,117.034d*0512_03 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā śatabhojyaṃ tu dāpayet 06,117.034d*0512_04 sarvatīrthaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ labhet 06,117.034d*0512_05 etad vai parvadānaṃ ca dattvā svarṇādidakṣiṇām 06,117.034d*0512_06 samāhitaphalāvāptir jāyate nātra saṃśayaḥ 06,117.034d*0512_07 aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca 06,117.034d*0512_08 gavāṃ koṭipradānasya phalaṃ syād bhīṣmaparvaṇi 06,117.034d*0512_09 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā pūjayed yas tu vācakam 06,117.034d*0512_10 tena brahmā ca rudraś ca viṣṇuś ca vasavas tathā 06,117.034d*0512_11 pūjitā ṛṣayaḥ sarve pitaraś ca sahāgnibhiḥ 06,117.034d*0512_12 prasanne vācake vipre prasannāḥ sarvadevatāḥ 06,117.034d*0512_13 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sa phalaṃ prāpnuyān naraḥ 06,117.034d*0512_14 pañca ślokasahasrāṇi tathā hy aṣṭau śatāni ca 06,117.034d*0512_15 ślokāś ca caturāśītiḥ proktā vyāsena dhīmatā 06,117.034d*0513_01 śraddhayā parayā yukto bhīṣmaparva śṛṇoti yaḥ 06,117.034d*0513_02 mucyate brahmahatyāyā jayaṃ vai labhate dhruvam 06,117.034d*0513_03 brāhmaṇān bhojayet samyag vastrālaṃkāragodhanaiḥ 06,117.034d*0513_04 pūjayec caiva vaktāraṃ bhīṣmaparvaṇi vai gṛhī 07,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 07,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 07,001.000*0002_01 jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 07,001.000*0002_02 yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati 07,001.000*0003_01 jitaṃ bhagavatā tena hariṇā lokadhāriṇā 07,001.000*0003_02 ajena viśvarūpeṇa nirguṇena mahātmanā 07,001.000*0004_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 07,001.000*0004_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 07,001.001 janamejaya uvāca 07,001.001a tam apratimasattvaujobalavīryaparākramam 07,001.001c hataṃ devavrataṃ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā 07,001.002a dhṛtarāṣṭras tadā rājā śokavyākulacetanaḥ 07,001.002c kim aceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān 07,001.003a tasya putro hi bhagavan bhīṣmadroṇamukhai rathaiḥ 07,001.003c parājitya maheṣvāsān pāṇḍavān rājyam icchati 07,001.004a tasmin hate tu bhagavan ketau sarvadhanuṣmatām 07,001.004c yad aceṣṭata kauravyas tan me brūhi dvijottama 07,001.005 vaiśaṃpāyana uvāca 07,001.005a nihataṃ pitaraṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ 07,001.005c lebhe na śāntiṃ kauravyaś cintāśokaparāyaṇaḥ 07,001.006a tasya cintayato duḥkham aniśaṃ pārthivasya tat 07,001.006c ājagāma viśuddhātmā punar gāvalgaṇis tadā 07,001.006d*0005_01 niḥśvāsaparamo rājā dhyāyann āste hy adhomukhaḥ 07,001.006d*0005_02 astaṃ prāpte dinakare niśi gāvalgaṇis tadā 07,001.006d*0005_03 khidyamānena manasā jagāma gajasāhvayam 07,001.006d*0006_01 vyāsaprasādād vijñāya sarvaṃ vṛttāntam uttamam 07,001.006d*0006_02 sainikānāṃ ca sarveṣāṃ senayor ubhayos tadā 07,001.007a śibirāt saṃjayaṃ prāptaṃ niśi nāgāhvayaṃ puram 07,001.007c āmbikeyo mahārāja dhṛtarāṣṭro 'nvapṛcchata 07,001.008a śrutvā bhīṣmasya nidhanam aprahṛṣṭamanā bhṛśam 07,001.008c putrāṇāṃ jayam ākāṅkṣan vilalāpāturo yathā 07,001.008d*0007_01 dhārtarāṣṭrān mṛtān sarvān manye saṃjaya saṃyuge 07,001.009 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,001.009a saṃsādhya tu mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 07,001.009c kim akārṣuḥ paraṃ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ 07,001.009d*0008_01 hataṃ śrutvā mama sutaḥ kim akārṣīc ca saṃjaya 07,001.010a tasmin vinihate śūre durādharṣe mahaujasi 07,001.010c kiṃ nu svit kuravo 'kārṣur nimagnāḥ śokasāgare 07,001.010d*0009_01 saṃprāptāḥ kuravo yuddhe ke 'trātiṣṭhan paraṃtapāḥ 07,001.011a tad udīrṇaṃ mahat sainyaṃ trailokyasyāpi saṃjaya 07,001.011b*0010_01 bhīṣmataḥ kauraveyāṇām abhiyāsyati kaḥ pumān 07,001.011c bhayam utpādayet tīvraṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 07,001.011d*0011_01 ko hi dauryodhane sainye pumān āsīn mahārathaḥ 07,001.011d*0011_02 yaṃ prāpya sumahāyuddhe tan naḥ śaṃsa mahābhaye 07,001.012a devavrate tu nihate kurūṇām ṛṣabhe tadā 07,001.012c yad akārṣur nṛpatayas tan mamācakṣva saṃjaya 07,001.013 saṃjaya uvāca 07,001.013a śṛṇu rājann ekamanā vacanaṃ bruvato mama 07,001.013c yat te putrās tadākārṣur hate devavrate mṛdhe 07,001.014a nihate tu tadā bhīṣme rājan satyaparākrame 07,001.014c tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca prādhyāyanta pṛthak pṛthak 07,001.015a vismitāś ca prahṛṣṭāś ca kṣatradharmaṃ niśāmya te 07,001.015b*0012_01 jugupsamānāḥ paramaṃ kṣātraṃ karma viśāṃ pate 07,001.015c svadharmaṃ nindamānāś ca praṇipatya mahātmane 07,001.016a śayanaṃ kalpayām āsur bhīṣmāyāmitatejase 07,001.016c sopadhānaṃ naravyāghra śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,001.017a vidhāya rakṣāṃ bhīṣmāya samābhāṣya parasparam 07,001.017c anumānya ca gāṅgeyaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 07,001.018a krodhasaṃraktanayanāḥ samavekṣya parasparam 07,001.018c punar yuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 07,001.019a tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 07,001.019c tāvakānām anīkāni pareṣāṃ cāpi niryayuḥ 07,001.020a vyāvṛtte 'hani rājendra patite jāhnavīsute 07,001.020c amarṣavaśam āpannāḥ kālopahatacetasaḥ 07,001.021a anādṛtya vacaḥ pathyaṃ gāṅgeyasya mahātmanaḥ 07,001.021c niryayur bharataśreṣṭhāḥ śastrāṇy ādāya sarvaśaḥ 07,001.022a mohāt tava saputrasya vadhāc chāṃtanavasya ca 07,001.022c kauravyā mṛtyusād bhūtāḥ sahitāḥ sarvarājabhiḥ 07,001.023a ajāvaya ivāgopā vane śvāpadasaṃkule 07,001.023b*0013_01 karṇa karṇeti cakranduḥ śeṣā bhārata pārthivāḥ 07,001.023c bhṛśam udvignamanaso hīnā devavratena te 07,001.024a patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinī 07,001.024c dyaur ivāpetanakṣatrā hīnaṃ kham iva vāyunā 07,001.025a vipannasasyeva mahī vāk caivāsaṃskṛtā yathā 07,001.025c āsurīva yathā senā nigṛhīte purā balau 07,001.026a vidhaveva varārohā śuṣkatoyeva nimnagā 07,001.026b*0014_01 lakṣmīr iva surais tyaktā śrutihīnā yathā dvijāḥ 07,001.026c vṛkair iva vane ruddhā pṛṣatī hatayūthapā 07,001.027a svādharṣā hatasiṃheva mahatī girikandarā 07,001.027c bhāratī bharataśreṣṭha patite jāhnavīsute 07,001.028a viṣvagvātahatā rugṇā naur ivāsīn mahārṇave 07,001.028c balibhiḥ pāṇḍavair vīrair labdhalakṣair bhṛśārditā 07,001.029a sā tadāsīd bhṛśaṃ senā vyākulāśvarathadvipā 07,001.029c viṣaṇṇabhūyiṣṭhanarā kṛpaṇā draṣṭum ābabhau 07,001.030a tasyāṃ trastā nṛpatayaḥ sainikāś ca pṛthagvidhāḥ 07,001.030c pātāla iva majjanto hīnā devavratena te 07,001.030e karṇaṃ hi kuravo 'smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ 07,001.031a sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rocamānam ivātithim 07,001.031c bandhum āpadgatasyeva tam evopāgaman manaḥ 07,001.032a cukruśuḥ karṇa karṇeti tatra bhārata pārthivāḥ 07,001.032c rādheyaṃ hitam asmākaṃ sūtaputraṃ tanutyajam 07,001.033a sa hi nāyudhyata tadā daśāhāni mahāyaśāḥ 07,001.033c sāmātyabandhuḥ karṇo vai tam āhvayata māciram 07,001.034a bhīṣmeṇa hi mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ 07,001.034c ratheṣu gaṇyamāneṣu balavikramaśāliṣu 07,001.034e saṃkhyāto 'rdharathaḥ karṇo dviguṇaḥ san nararṣabhaḥ 07,001.035a rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo 'graṇīḥ śūrasaṃmataḥ 07,001.035c pitṛvittāmbudeveśān api yo yoddhum utsahet 07,001.036a sa tu tenaiva kopena rājan gāṅgeyam uktavān 07,001.036c tvayi jīvati kauravya nāhaṃ yotsye kathaṃ cana 07,001.037a tvayā tu pāṇḍaveyeṣu nihateṣu mahāmṛdhe 07,001.037c duryodhanam anujñāpya vanaṃ yāsyāmi kaurava 07,001.038a pāṇḍavair vā hate bhīṣme tvayi svargam upeyuṣi 07,001.038c hantāsmy ekarathenaiva kṛtsnān yān manyase rathān 07,001.039a evam uktvā mahārāja daśāhāni mahāyaśāḥ 07,001.039c nāyudhyata tataḥ karṇaḥ putrasya tava saṃmate 07,001.040a bhīṣmaḥ samaravikrāntaḥ pāṇḍaveyasya pārthiva 07,001.040c jaghāna samare yodhān asaṃkhyeyaparākramaḥ 07,001.041a tasmiṃs tu nihate śūre satyasaṃdhe mahaujasi 07,001.041c tvatsutāḥ karṇam asmārṣus tartukāmā iva plavam 07,001.042a tāvakās tava putrāś ca sahitāḥ sarvarājabhiḥ 07,001.042c hā karṇa iti cākrandan kālo 'yam iti cābruvan 07,001.042d*0015_01 evaṃ te sma hi rādheyaṃ sūtaputraṃ tanutyajam 07,001.042d*0016_01 cukruśuḥ sahitā yodhās tatra tatra mahābalāḥ 07,001.043a jāmadagnyābhyanujñātam astre durvārapauruṣam 07,001.043c agaman no manaḥ karṇaṃ bandhum ātyayikeṣv iva 07,001.044a sa hi śakto raṇe rājaṃs trātum asmān mahābhayāt 07,001.044c tridaśān iva govindaḥ satataṃ sumahābhayāt 07,001.044d*0017_01 devān iva yathā viṣṇus trāyate mahato bhayāt 07,001.045 vaiśaṃpāyana uvāca 07,001.045a tathā karṇaṃ yudhi varaṃ kīrtayantaṃ punaḥ punaḥ 07,001.045b*0018_01 gāvalgaṇiṃ saṃjayaṃ tu śokavyākulalocanaḥ 07,001.045c āśīviṣavad ucchvasya dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 07,001.046a yat tad vaikartanaṃ karṇam agamad vo manas tadā 07,001.046c apy apaśyata rādheyaṃ sūtaputraṃ tanutyajam 07,001.047a api tan na mṛṣākārṣīd yudhi satyaparākramaḥ 07,001.047c saṃbhrāntānāṃ tadārtānāṃ trastānāṃ trāṇam icchatām 07,001.048a api tat pūrayāṃ cakre dhanurdharavaro yudhi 07,001.048c yat tad vinihate bhīṣme kauravāṇām apāvṛtam 07,001.049a tat khaṇḍaṃ pūrayām āsa pareṣām ādadhad bhayam 07,001.049b*0019_01 sa hi vai puruṣavyāghro loke saṃjaya kathyate 07,001.049b*0019_02 ārtānāṃ bāndhavānāṃ ca krandatāṃ ca viśeṣataḥ 07,001.049b*0019_03 parityajya raṇe prāṇāṃs tattrāṇārthaṃ ca śarma ca 07,001.049c kṛtavān mama putrāṇāṃ jayāśāṃ saphalām api 07,002.001 saṃjaya uvāca 07,002.001a hataṃ bhīṣmam ādhirathir viditvā; bhinnāṃ nāvam ivātyagādhe kurūṇām 07,002.001c sodaryavad vyasanāt sūtaputraḥ; saṃtārayiṣyaṃs tava putrasya senām 07,002.002a śrutvā tu karṇaḥ puruṣendram acyutaṃ; nipātitaṃ śāṃtanavaṃ mahāratham 07,002.002c athopāyāt tūrṇam amitrakarśano; dhanurdharāṇāṃ pravaras tadā vṛṣaḥ 07,002.003a hate tu bhīṣme rathasattame parair; nimajjatīṃ nāvam ivārṇave kurūn 07,002.003c piteva putrāṃs tvarito 'bhyayāt tataḥ; saṃtārayiṣyaṃs tava putrasya senām 07,002.003d*0020_01 saṃmṛjya divyaṃ dhanur ātatajyaṃ 07,002.003d*0020_02 sa rāmadattaṃ ripusaṃghahantā 07,002.003d*0020_03 bāṇāṃś ca kālānalatulyakalpān 07,002.003d*0020_04 ullāḷayan vākyam idaṃ babhāṣe 07,002.004 karṇa uvāca 07,002.004a yasmin dhṛtir buddhiparākramaujo; damaḥ satyaṃ vīraguṇāś ca sarve 07,002.004c astrāṇi divyāny atha saṃnatir hrīḥ; priyā ca vāg anapāyīni bhīṣme 07,002.005a brahmadviṣaghne satataṃ kṛtajñe; sanātanaṃ candramasīva lakṣma 07,002.005c sa cet praśāntaḥ paravīrahantā; manye hatān eva hi sarvayodhān 07,002.006a neha dhruvaṃ kiṃ cana jātu vidyate; asmiṃl loke karmaṇo 'nityayogāt 07,002.006c sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo; bhāvaṃ kurvītādya mahāvrate hate 07,002.007a vasuprabhāve vasuvīryasaṃbhave; gate vasūn eva vasuṃdharādhipe 07,002.007c vasūni putrāṃś ca vasuṃdharāṃ tathā; kurūṃś ca śocadhvam imāṃ ca vāhinīm 07,002.008 saṃjaya uvāca 07,002.008a mahāprabhāve varade nipātite; lokaśreṣṭhe śāṃtanave mahaujasi 07,002.008c parājiteṣu bharateṣu durmanāḥ; karṇo bhṛśaṃ nyaśvasad aśru vartayan 07,002.009a idaṃ tu rādheyavaco niśamya te; sutāś ca rājaṃs tava sainikāś ca ha 07,002.009c parasparaṃ cukruśur ārtijaṃ bhṛśaṃ; tadāśru netrair mumucur hi śabdavat 07,002.010a pravartamāne tu punar mahāhave; vigāhyamānāsu camūṣu pārthivaiḥ 07,002.010c athābravīd dharṣakaraṃ vacas tadā; ratharṣabhān sarvamahāratharṣabhaḥ 07,002.011 karṇa uvāca 07,002.011a jagaty anitye satataṃ pradhāvati; pracintayann asthiram adya lakṣaye 07,002.011c bhavatsu tiṣṭhatsv iha pātito raṇe; giriprakāśaḥ kurupuṃgavaḥ katham 07,002.012a nipātite śāṃtanave mahārathe; divākare bhūtalam āsthite yathā 07,002.012c na pārthivāḥ soḍhum alaṃ dhanaṃjayaṃ; giripravoḍhāram ivānilaṃ drumāḥ 07,002.013a hatapradhānaṃ tv idam ārtarūpaṃ; parair hatotsāham anātham adya vai 07,002.013c mayā kurūṇāṃ paripālyam āhave; balaṃ yathā tena mahātmanā tathā 07,002.014a samāhitaṃ cātmani bhāram īdṛśaṃ; jagat tathānityam idaṃ ca lakṣaye 07,002.014c nipātitaṃ cāhavaśauṇḍam āhave; kathaṃ nu kuryām aham āhave bhayam 07,002.015a ahaṃ tu tān kuruvṛṣabhān ajihmagaiḥ; praverayan yamasadanaṃ raṇe caran 07,002.015c yaśaḥ paraṃ jagati vibhāvya vartitā; parair hato yudhi śayitātha vā punaḥ 07,002.016a yudhiṣṭhiro dhṛtimatidharmatattvavān; vṛkodaro gajaśatatulyavikramaḥ 07,002.016c tathārjunas tridaśavarātmajo yato; na tad balaṃ sujayam athāmarair api 07,002.017a yamau raṇe yatra yamopamau bale; sasātyakir yatra ca devakīsutaḥ 07,002.017c na tad balaṃ kāpuruṣo 'bhyupeyivān; nivartate mṛtyumukhād ivāsakṛt 07,002.018a tapo 'bhyudīrṇaṃ tapasaiva gamyate; balaṃ balenāpi tathā manasvibhiḥ 07,002.018c manaś ca me śatrunivāraṇe dhruvaṃ; svarakṣaṇe cācalavad vyavasthitam 07,002.018d*0021_01 athābravīt sūtaputraḥ svasūtaṃ 07,002.018d*0021_02 hantāsmy ahaṃ pāṇḍavasomakāṃś ca 07,002.019a evaṃ caiṣāṃ budhyamānaḥ prabhāvaṃ; gatvaivāhaṃ tāñ jayāmy adya sūta 07,002.019c mitradroho marṣaṇīyo na me 'yaṃ; bhagne sainye yaḥ sahāyaḥ sa mitram 07,002.020a kartāsmy etat satpuruṣāryakarma; tyaktvā prāṇān anuyāsyāmi bhīṣmam 07,002.020c sarvān saṃkhye śatrusaṃghān haniṣye; hatas tair vā vīralokaṃ gamiṣye 07,002.021a saṃprākruṣṭe ruditastrīkumāre; parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre 07,002.021c mayā kṛtyam iti jānāmi sūta; tasmāc chatrūn dhārtarāṣṭrasya jeṣye 07,002.022a kurūn rakṣan pāṇḍuputrāñ jighāṃsaṃs; tyaktvā prāṇān ghorarūpe raṇe 'smin 07,002.022c sarvān saṃkhye śatrusaṃghān nihatya; dāsyāmy ahaṃ dhārtarāṣṭrāya rājyam 07,002.023a nibadhyatāṃ me kavacaṃ vicitraṃ; haimaṃ śubhraṃ maṇiratnāvabhāsi 07,002.023c śirastrāṇaṃ cārkasamānabhāsaṃ; dhanuḥ śarāṃś cāpi viṣāhikalpān 07,002.024a upāsaṅgān ṣoḍaśa yojayantu; dhanūṃṣi divyāni tathāharantu 07,002.024c asīṃś ca śaktīś ca gadāś ca gurvīḥ; śaṅkhaṃ ca jāmbūnadacitrabhāsam 07,002.025a etāṃ raukmīṃ nāgakakṣyāṃ ca jaitrīṃ; jaitraṃ ca me dhvajam indīvarābham 07,002.025c ślakṣṇair vastrair vipramṛjyānayasva; citrāṃ mālāṃ cātra baddhvā sajālām 07,002.026a aśvān agryān pāṇḍurābhraprakāśān; puṣṭān snātān mantrapūtābhir adbhiḥ 07,002.026c taptair bhāṇḍaiḥ kāñcanair abhyupetāñ; śīghrāñ śīghraṃ sūtaputrānayasva 07,002.027a rathaṃ cāgryaṃ hemajālāvanaddhaṃ; ratnaiś citraṃ candrasūryaprakāśaiḥ 07,002.027c dravyair yuktaṃ saṃprahāropapannair; vāhair yuktaṃ tūrṇam āvartayasva 07,002.028a citrāṇi cāpāni ca vegavanti; jyāś cottamāḥ saṃhananopapannāḥ 07,002.028c tūṇāṃś ca pūrṇān mahataḥ śarāṇām; āsajya gātrāvaraṇāni caiva 07,002.029a prāyātrikaṃ cānayatāśu sarvaṃ; kanyāḥ pūrṇaṃ vīrakāṃsyaṃ ca haimam 07,002.029c ānīya mālām avabadhya cāṅge; pravādayantv āśu jayāya bherīḥ 07,002.030a prayāhi sūtāśu yataḥ kirīṭī; vṛkodaro dharmasuto yamau ca 07,002.030c tān vā haniṣyāmi sametya saṃkhye; bhīṣmāya vaiṣyāmi hato dviṣadbhiḥ 07,002.031a yasmin rājā satyadhṛtir yudhiṣṭhiraḥ; samāsthito bhīmasenārjunau ca 07,002.031c vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛñjayāś ca; manye balaṃ tad ajayyaṃ mahīpaiḥ 07,002.032a taṃ cen mṛtyuḥ sarvaharo 'bhirakṣet; sadāpramattaḥ samare kirīṭinam 07,002.032c tathāpi hantāsmi sametya saṃkhye; yāsyāmi vā bhīṣmapathā yamāya 07,002.033a na tv evāhaṃ na gamiṣyāmi teṣāṃ; madhye śūrāṇāṃ tat tathāhaṃ bravīmi 07,002.033c mitradruho durbalabhaktayo ye; pāpātmāno na mamaite sahāyāḥ 07,002.034 saṃjaya uvāca 07,002.034a sa siddhimantaṃ ratham uttamaṃ dṛḍhaṃ; sakūbaraṃ hemapariṣkṛtaṃ śubham 07,002.034c patākinaṃ vātajavair hayottamair; yuktaṃ samāsthāya yayau jayāya 07,002.035a saṃpūjyamānaḥ kurubhir mahātmā; ratharṣabhaḥ pāṇḍuravājiyātā 07,002.035c yayau tadāyodhanam ugradhanvā; yatrāvasānaṃ bharatarṣabhasya 07,002.036a varūthinā mahatā sadhvajena; suvarṇamuktāmaṇivajraśālinā 07,002.036c sadaśvayuktena rathena karṇo; meghasvanenārka ivāmitaujāḥ 07,002.037a hutāśanābhaḥ sa hutāśanaprabhe; śubhaḥ śubhe vai svarathe dhanurdharaḥ 07,002.037c sthito rarājādhirathir mahārathaḥ; svayaṃ vimāne surarāḍ iva sthitaḥ 07,003.001 saṃjaya uvāca 07,003.001a śaratalpe mahātmānaṃ śayānam amitaujasam 07,003.001c mahāvātasamūhena samudram iva śoṣitam 07,003.001d*0022_01 utpādya pṛthivīṃ gurvīṃ pātitāṃ savyasācinā 07,003.001d*0022_02 udyamyāpy atha vā meruṃ līlayākṣiptam ambhasi 07,003.001d*0023_01 utsādya cākhilām urvīṃ sarvakṣatrāntakaṃ gurum 07,003.002a divyair astrair maheṣvāsaṃ pātitaṃ savyasācinā 07,003.002c jayāśāṃ tava putrāṇāṃ saṃbhagnāṃ śarma varma ca 07,003.003a apārāṇām iva dvīpam agādhe gādham icchatām 07,003.003c srotasā yāmuneneva śaraugheṇa pariplutam 07,003.004a mahāntam iva mainākam asahyaṃ bhuvi pātitam 07,003.004c nabhaścyutam ivādityaṃ patitaṃ dharaṇītale 07,003.005a śatakrator ivācintyaṃ purā vṛtreṇa nirjayam 07,003.005c mohanaṃ sarvasainyasya yudhi bhīṣmasya pātanam 07,003.006a kakudaṃ sarvasainyānāṃ lakṣma sarvadhanuṣmatām 07,003.006c dhanaṃjayaśaravyāptaṃ pitaraṃ te mahāvratam 07,003.007a taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ puruṣarṣabham 07,003.007c bhīṣmam ādhirathir dṛṣṭvā bharatānām amadhyamam 07,003.008a avatīrya rathād ārto bāṣpavyākulitākṣaram 07,003.008a*0024_01 **** **** śokamohapariplutaḥ 07,003.008a*0024_02 padbhyām eva jagāmārto 07,003.008c abhivādyāñjaliṃ baddhvā vandamāno 'bhyabhāṣata 07,003.009a karṇo 'ham asmi bhadraṃ te adya mā vada bhārata 07,003.009c puṇyayā kṣemayā vācā cakṣuṣā cāvalokaya 07,003.010a na nūnaṃ sukṛtasyeha phalaṃ kaś cit samaśnute 07,003.010c yatra dharmaparo vṛddhaḥ śete bhuvi bhavān iha 07,003.011a kośasaṃjanane mantre vyūhapraharaṇeṣu ca 07,003.011c nātham anyaṃ na paśyāmi kurūṇāṃ kurusattama 07,003.012a buddhyā viśuddhayā yukto yaḥ kurūṃs tārayed bhayāt 07,003.012c yodhāṃs tvam aplave hitvā pitṛlokaṃ gamiṣyasi 07,003.013a adya prabhṛti saṃkruddhā vyāghrā iva mṛgakṣayam 07,003.013c pāṇḍavā bharataśreṣṭha kariṣyanti kurukṣayam 07,003.014a adya gāṇḍīvaghoṣasya vīryajñāḥ savyasācinaḥ 07,003.014c kuravaḥ saṃtrasiṣyanti vajrapāṇer ivāsurāḥ 07,003.015a adya gāṇḍīvamuktānām aśanīnām iva svanaḥ 07,003.015c trāsayiṣyati saṃgrāme kurūn anyāṃś ca pārthivān 07,003.016a samiddho 'gnir yathā vīra mahājvālo drumān dahet 07,003.016c dhārtarāṣṭrān pradhakṣyanti tathā bāṇāḥ kirīṭinaḥ 07,003.017a yena yena prasarato vāyvagnī sahitau vane 07,003.017c tena tena pradahato bhagavantau yad icchataḥ 07,003.018a yādṛśo 'gniḥ samiddho hi tādṛk pārtho na saṃśayaḥ 07,003.018b*0025_01 tādṛg eva hi kaunteyo davāgnir iva parvate 07,003.018c yathā vāyur naravyāghra tathā kṛṣṇo na saṃśayaḥ 07,003.018d*0026_01 nirdahantam anīkāni pravakṣyati janārdanaḥ 07,003.019a nadataḥ pāñcajanyasya rasato gāṇḍivasya ca 07,003.019c śrutvā sarvāṇi sainyāni trāsaṃ yāsyanti bhārata 07,003.020a kapidhvajasya cotpāte rathasyāmitrakarśinaḥ 07,003.020c śabdaṃ soḍhuṃ na śakṣyanti tvām ṛte vīra pārthivāḥ 07,003.021a ko hy arjunaṃ raṇe yoddhuṃ tvad anyaḥ pārthivo 'rhati 07,003.021c yasya divyāni karmāṇi pravadanti manīṣiṇaḥ 07,003.022a amānuṣaś ca saṃgrāmas tryambakena ca dhīmataḥ 07,003.022c tasmāc caiva varaḥ prāpto duṣprāpaś cākṛtātmabhiḥ 07,003.022d*0027_01 ko 'nyaḥ śakto raṇe jetuṃ pūrvaṃ yo na jitaḥ suraiḥ 07,003.022d*0027_02 jito yena raṇe rāmo bhavatā vīryaśālinā 07,003.022d*0027_03 kṣatriyāntakaro ghoro devadānavapūjitaḥ 07,003.022d*0028_01 pāṇḍuputro balaślāghī mādhavena ca rakṣitaḥ 07,003.022d*0029_01 so 'py adya nihataḥ śete śaraiḥ protaḥ śikhaṇḍinā 07,003.023a tam adyāhaṃ pāṇḍavaṃ yuddhaśauṇḍam; amṛṣyamāṇo bhavatānuśiṣṭaḥ 07,003.023c āśīviṣaṃ dṛṣṭiharaṃ sughoram; iyāṃ puraskṛtya vadhaṃ jayaṃ vā 07,004.001 saṃjaya uvāca 07,004.001a tasya lālapyataḥ śrutvā vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 07,004.001c deśakālocitaṃ vākyam abravīt prītamānasaḥ 07,004.001d@001_0001 rahitaṃ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ 07,004.001d@001_0002 piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā 07,004.001d@001_0003 ehy ehi bho spardhase tvaṃ mayā sārdhaṃ hi sūtaja 07,004.001d@001_0004 yadi māṃ nādhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam 07,004.001d@001_0005 kaunteyas tvaṃ na rādheyo na tavādhirathaḥ pitā 07,004.001d@001_0006 sūryatas tvaṃ mahābāho vidito nāradān mama 07,004.001d@001_0007 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṃśayaḥ 07,004.001d@001_0008 mānahā bhava śatrūṇāṃ mitrāṇāṃ śokahā bhava 07,004.001d@001_0009 kṛṣṇadvaipāyanaś caiva tejasā ca na saṃśayaḥ 07,004.001d@001_0010 na ca dveṣo 'sti me karṇa tvayi satyaṃ bravīmi te 07,004.001d@001_0011 tejovadhanimittaṃ tu paruṣaṃ cāham abruvam 07,004.001d@001_0012 akasmāt pāṇḍavān hi tvaṃ dviṣasīti matir mama 07,004.001d@001_0013 tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi 07,004.001d@001_0014 hantāsi samare vīrāñ śatrupakṣakṣayaṃkara 07,004.001d@001_0015 brahmaṇyatā ca śauryaṃ ca dāne vā paramo nidhiḥ 07,004.001d@001_0016 kulabhedabhayāc cāhaṃ sadā paruṣam abruvam 07,004.001d@001_0017 iṣvastre vīra saṃdhāne lāghave 'strabale 'pi ca 07,004.001d@001_0018 sadṛśaḥ phalgunasyāpi kṛṣṇasya ca samo bale 07,004.002a samudra iva sindhūnāṃ jyotiṣām iva bhāskaraḥ 07,004.002c satyasya ca yathā santo bījānām iva corvarā 07,004.003a parjanya iva bhūtānāṃ pratiṣṭhā suhṛdāṃ bhava 07,004.003c bāndhavās tvānujīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ 07,004.003d*0030_01 mānahā bhava śatrūṇāṃ mitrāṇāṃ nandivardhanaḥ 07,004.003d*0030_02 kauravāṇāṃ bhava gatir yathā viṣṇur divaukasām 07,004.004a svabāhubalavīryeṇa dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇā 07,004.004c karṇa rājapuraṃ gatvā kāmbojā nihatās tvayā 07,004.005a girivrajagatāś cāpi nagnajitpramukhā nṛpāḥ 07,004.005c ambaṣṭhāś ca videhāś ca gāndhārāś ca jitās tvayā 07,004.005d*0031_01 tathātibalavān rājā jarāsaṃdho 'dbhutopamaḥ 07,004.005d*0031_02 samare samaraślāghī na tvayābhyadhiko raṇe 07,004.006a himavaddurganilayāḥ kirātā raṇakarkaśāḥ 07,004.006c duryodhanasya vaśagāḥ kṛtāḥ karṇa tvayā purā 07,004.006d*0032_01 utkalā mekalāḥ pauṇḍrāḥ kaliṅgāndhrāś ca saṃyuge 07,004.006d*0032_02 niṣādāś ca trigartāś ca bāhlīkāś ca jitās tvayā 07,004.007a tatra tatra ca saṃgrāme duryodhanahitaiṣiṇā 07,004.007c bahavaś ca jitā vīrās tvayā karṇa mahaujasā 07,004.007d@002_0001 brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārko na saṃśayaḥ 07,004.007d@002_0002 devagarbho 'jitaḥ saṃkhye manuṣyebhyo 'dhiko yudhi 07,004.007d@002_0003 vyapanīto 'dya me manyur yas tvāṃ prati purā kṛtaḥ 07,004.007d@002_0004 daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 07,004.007d@002_0005 saudaryāḥ pāṇḍavā vīra bhrātaras te 'risūdana 07,004.007d@002_0006 gacchaikatvaṃ mahābāho mama ced icchasi priyam 07,004.007d@002_0007 mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairam ādityanandana 07,004.007d@002_0008 pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ 07,004.007d@002_0008 karṇa uvāca 07,004.007d@002_0009 jānāmy etan mahābāho kaunteyo 'smi na sūtajaḥ 07,004.007d@002_0010 parityaktas tv ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ 07,004.007d@002_0011 bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartum utsahe 07,004.007d@002_0012 vasu caiva śarīraṃ ca putradārāṃs tathā yaśaḥ 07,004.007d@002_0013 sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa 07,004.007d@002_0014 neṣyati vyādhimaraṇaṃ kṣatriyasyeti kaurava 07,004.007d@002_0015 kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam 07,004.007d@002_0016 aparāvartino ye 'rthās te na śakyā nivartitum 07,004.007d@002_0017 daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet 07,004.007d@002_0018 pṛthivīkṣayaṃ śaṃsanti nimittānīha bhārata 07,004.007d@002_0019 bhavadbhir hi purā dṛṣṭvā kathitāni ca saṃsadi 07,004.007d@002_0020 ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṃś cotsahāmahe 07,004.007d@002_0021 anujānīhi māṃ tāta yuddhāya prītimānasam 07,004.007d@002_0022 anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ 07,004.007d@002_0023 duruktāni ca vākyāni saṃrambhāc cāpalād api 07,004.007d@002_0024 yan mayā te kṛtaṃ kiṃ cit tyaja tad bharatarṣabha 07,004.008a yathā duryodhanas tāta sajñātikulabāndhavaḥ 07,004.008b*0033_01 kṣemaṃ vindati sarvatra śatruhāniṃ ca vindati 07,004.008c tathā tvam api sarveṣāṃ kauravāṇāṃ gatir bhava 07,004.009a śivenābhivadāmi tvāṃ gaccha yudhyasva śatrubhiḥ 07,004.009c anuśādhi kurūn saṃkhye dhatsva duryodhane jayam 07,004.009d*0034_01 tathā kuru manuṣyendra yathā duryodhane jayam 07,004.010a bhavān pautrasamo 'smākaṃ yathā duryodhanas tathā 07,004.010c tavāpi dharmataḥ sarve yathā tasya vayaṃ tathā 07,004.011a yaunāt saṃbandhakāl loke viśiṣṭaṃ saṃgataṃ satām 07,004.011c sadbhiḥ saha naraśreṣṭha pravadanti manīṣiṇaḥ 07,004.012a sa satyasaṃgaro bhūtvā mamedam iti niścitam 07,004.012c kurūṇāṃ pālaya balaṃ yathā duryodhanas tathā 07,004.012d*0035_01 tathā hi kauravān yuddhe dhruvaṃ jeṣyanti pāṇḍavāḥ 07,004.012d*0035_02 kṣatradharmārjitāṃl lokān avāpsyanti na saṃśayaḥ 07,004.012d*0035_03 yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayāt 07,004.012d*0035_04 dharmo hi yuddhād adhikaḥ kṣatriyasya na vidyate 07,004.012d*0035_04 saṃjaya uvāca 07,004.012d*0035_05 evam uktas tu bhīṣmeṇa yuddhāya kṛtaniścayaḥ 07,004.012d*0036_01 yathā ca kuravo yuddhe yodhayanti sma pāṇḍavān 07,004.013a iti śrutvā vacaḥ so 'tha caraṇāv abhivādya ca 07,004.013c yayau vaikartanaḥ karṇas tūrṇam āyodhanaṃ prati 07,004.013d*0037_01 atha tatra maheṣvāso vyādiśad rathino varān 07,004.013d*0037_02 vāraṇāṃs tatprakāreṇa cakāra tadanantaram 07,004.013d*0037_03 sādinaś ca padātāṃś ca yathāśāstraṃ bṛhaspatiḥ 07,004.013d*0037_04 sthāpayām āsa tathā putrāṇāṃ te jayapriyaḥ 07,004.013d*0037_05 tataḥ pakṣau prapakṣau ca vidhāya bharatarṣabha 07,004.013d*0037_06 pakṣakoṭyāṃ punar dvābhyāṃ pakṣau dvābhyāṃ suhṛdvṛtaḥ 07,004.013d*0037_07 evam etan mayā vyūhaṃ karṇena vihitaṃ purā 07,004.013d*0037_08 prekṣaṇīyam amanyanta rājānaḥ kurubhiḥ saha 07,004.013d*0037_09 nṛtyantam iva taṃ vyūhaṃ didhakṣantam ivāhitān 07,004.013d*0037_10 kṛtaṃ bṛhaspatimataṃ matvā karṇena dhīmatā 07,004.013d*0037_11 balaṃ vyūhaśarīrasya sārānīkaṃ parasparam 07,004.014a so 'bhivīkṣya naraughāṇāṃ sthānam apratimaṃ mahat 07,004.014c vyūḍhapraharaṇoraskaṃ sainyaṃ tat samabṛṃhayat 07,004.014d*0038_01 hṛṣitāḥ kuravaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ 07,004.014d*0038_02 tam āgataṃ mahābāhuṃ sarvānīkapuraḥsaram 07,004.015a karṇaṃ dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ yuddhāya samavasthitam 07,004.015c kṣveḍitāsphoṭitaravaiḥ siṃhanādaravair api 07,004.015e dhanuḥśabdaiś ca vividhaiḥ kuravaḥ samapūjayan 07,005.001 saṃjaya uvāca 07,005.001a rathasthaṃ puruṣavyāghraṃ dṛṣṭvā karṇam avasthitam 07,005.001c hṛṣṭo duryodhano rājann idaṃ vacanam abravīt 07,005.002a sanātham idam atyarthaṃ bhavatā pālitaṃ balam 07,005.002c manye kiṃ tu samarthaṃ yad dhitaṃ tat saṃpradhāryatām 07,005.003 karṇa uvāca 07,005.003a brūhi tat puruṣavyāghra tvaṃ hi prājñatamo nṛpa 07,005.003c yathā cārthapatiḥ kṛtyaṃ paśyate na tathetaraḥ 07,005.004a te sma sarve tava vacaḥ śrotukāmā nareśvara 07,005.004c nānyāyyaṃ hi bhavān vākyaṃ brūyād iti matir mama 07,005.005 duryodhana uvāca 07,005.005a bhīṣmaḥ senāpraṇetāsīd vayasā vikrameṇa ca 07,005.005c śrutena ca susaṃpannaḥ sarvair yodhaguṇais tathā 07,005.006a tenātiyaśasā karṇa ghnatā śatrugaṇān mama 07,005.006c suyuddhena daśāhāni pālitāḥ smo mahātmanā 07,005.007a tasminn asukaraṃ karma kṛtavaty āsthite divam 07,005.007c kaṃ nu senāpraṇetāraṃ manyase tadanantaram 07,005.008a na ṛte nāyakaṃ senā muhūrtam api tiṣṭhati 07,005.008b*0039_01 āhaveṣu viśeṣeṇa bhraṣṭanetreṣv ivāñjanam 07,005.008c āhaveṣv āhavaśreṣṭha netṛhīneva naur jale 07,005.009a yathā hy akarṇadhārā nau rathaś cāsārathir yathā 07,005.009c draved yatheṣṭaṃ tadvat syād ṛte senāpatiṃ balam 07,005.009d*0040_01 adaiśiko yathā sārthaḥ sarvaṃ pāpaṃ samarchati 07,005.009d*0040_02 anāyakā tathā senā sarvān doṣān samarchati 07,005.010a sa bhavān vīkṣya sarveṣu māmakeṣu mahātmasu 07,005.010c paśya senāpatiṃ yuktam anu śāṃtanavād iha 07,005.011a yaṃ hi senāpraṇetāraṃ bhavān vakṣyati saṃyuge 07,005.011c taṃ vayaṃ sahitāḥ sarve prakariṣyāma māriṣa 07,005.012 karṇa uvāca 07,005.012a sarva eva mahātmāna ime puruṣasattamāḥ 07,005.012c senāpatitvam arhanti nātra kāryā vicāraṇā 07,005.013a kulasaṃhananajñānair balavikramabuddhibhiḥ 07,005.013c yuktāḥ kṛtajñā hrīmanta āhaveṣv anivartinaḥ 07,005.014a yugapan na tu te śakyāḥ kartuṃ sarve puraḥsarāḥ 07,005.014c eka evātra kartavyo yasmin vaiśeṣikā guṇāḥ 07,005.015a anyonyaspardhināṃ teṣāṃ yady ekaṃ satkariṣyasi 07,005.015c śeṣā vimanaso vyaktaṃ na yotsyante hi bhārata 07,005.016a ayaṃ tu sarvayodhānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ 07,005.016c yuktaḥ senāpatiḥ kartuṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,005.017a ko hi tiṣṭhati durdharṣe droṇe brahmaviduttame 07,005.017c senāpatiḥ syād anyo 'smāc chukrāṅgirasadarśanāt 07,005.018a na ca sa hy asti te yodhaḥ sarvarājasu bhārata 07,005.018c yo droṇaṃ samare yāntaṃ nānuyāsyati saṃyuge 07,005.019a eṣa senāpraṇetṝṇām eṣa śastrabhṛtām api 07,005.019c eṣa buddhimatāṃ caiva śreṣṭho rājan guruś ca te 07,005.020a evaṃ duryodhanācāryam āśu senāpatiṃ kuru 07,005.020c jigīṣanto 'surān saṃkhye kārttikeyam ivāmarāḥ 07,005.021 saṃjaya uvāca 07,005.021a karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā 07,005.021c senāmadhyagataṃ droṇam idaṃ vacanam abravīt 07,005.022a varṇaśraiṣṭhyāt kulotpattyā śrutena vayasā dhiyā 07,005.022c vīryād dākṣyād adhṛṣyatvād arthajñānān nayāj jayāt 07,005.023a tapasā ca kṛtajñatvād vṛddhaḥ sarvaguṇair api 07,005.023c yukto bhavatsamo goptā rājñām anyo na vidyate 07,005.024a sa bhavān pātu naḥ sarvān vibudhān iva vāsavaḥ 07,005.024c bhavannetrāḥ parāñ jetum icchāmo dvijasattama 07,005.025a rudrāṇām iva kāpālī vasūnām iva pāvakaḥ 07,005.025c kubera iva yakṣāṇāṃ marutām iva vāsavaḥ 07,005.026a vasiṣṭha iva viprāṇāṃ tejasām iva bhāskaraḥ 07,005.026c pitṝṇām iva dharmo 'tha ādityānām ivāmburāṭ 07,005.027a nakṣatrāṇām iva śaśī ditijānām ivośanāḥ 07,005.027b*0041_01 sarveṣām eva lokānāṃ viśvasya ca yathā kṣayaḥ 07,005.027b*0041_02 viśvotpattisthitilaye śreṣṭho nārāyaṇaḥ prabhuḥ 07,005.027c śreṣṭhaḥ senāpraṇetṝṇāṃ sa naḥ senāpatir bhava 07,005.028a akṣauhiṇyo daśaikā ca vaśagāḥ santu te 'nagha 07,005.028c tābhiḥ śatrūn prativyūhya jahīndro dānavān iva 07,005.029a prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ 07,005.029c anuyāsyāmahe tv ājau saurabheyā ivarṣabham 07,005.030a ugradhanvā maheṣvāso divyaṃ visphārayan dhanuḥ 07,005.030c agre bhavantaṃ dṛṣṭvā no nārjunaḥ prasahiṣyate 07,005.031a dhruvaṃ yudhiṣṭhiraṃ saṃkhye sānubandhaṃ sabāndhavam 07,005.031c jeṣyāmi puruṣavyāghra bhavān senāpatir yadi 07,005.032a evam ukte tato droṇe jayety ūcur narādhipāḥ 07,005.032c siṃhanādena mahatā harṣayantas tavātmajam 07,005.033a sainikāś ca mudā yuktā vardhayanti dvijottamam 07,005.033c duryodhanaṃ puraskṛtya prārthayanto mahad yaśaḥ 07,005.033d*0042_01 menire nihitān pārthān ātmanaś cottamaṃ yaśaḥ 07,005.033d*0043_01 duryodhanaṃ tadā rājan droṇo vacanam abravīt 07,005.034 droṇa uvāca 07,005.034a vedaṃ ṣaḍaṅgaṃ vedāham arthavidyāṃ ca mānavīm 07,005.034c traiyambakam atheṣvastram astrāṇi vividhāni ca 07,005.035a ye cāpy uktā mayi guṇā bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ 07,005.035c cikīrṣus tān ahaṃ satyān yodhayiṣyāmi pāṇḍavān 07,005.035d*0044_01 pārṣataṃ tu raṇe rājan na haniṣye kathaṃ cana 07,005.035d*0044_02 sa hi sṛṣṭo vadhārthāya mamaiva puruṣarṣabha 07,005.035d*0044_03 yodhayiṣye tu sainyāni nāśayan sarvasomakān 07,005.035d*0044_04 na ca māṃ pāṇḍavā yuddhe yodhayiṣyanti harṣitāḥ 07,005.036 saṃjaya uvāca 07,005.036a sa evam abhyanujñātaś cakre senāpatiṃ tataḥ 07,005.036c droṇaṃ tava suto rājan vidhidṛṣṭena karmaṇā 07,005.037a athābhiṣiṣicur droṇaṃ duryodhanamukhā nṛpāḥ 07,005.037b*0045_01 svastivādaravaiś cānyaiḥ ślakṣṇaiḥ puṇyair manoramaiḥ 07,005.037c senāpatye yathā skandaṃ purā śakramukhāḥ surāḥ 07,005.038a tato vāditraghoṣeṇa saha puṃsāṃ mahāsvanaiḥ 07,005.038c prādurāsīt kṛte droṇe harṣaḥ senāpatau tadā 07,005.039a tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa svastivādasvanena ca 07,005.039c saṃstavair gītaśabdaiś ca sūtamāgadhabandinām 07,005.040a jayaśabdair dvijāgryāṇāṃ subhagānartitais tathā 07,005.040b*0046_01 prādurāsīn mahāśabdaḥ kṛte senāpatau dvije 07,005.040b*0046_02 senāpatye mahātmānaṃ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ 07,005.040c satkṛtya vidhivad droṇaṃ jitān manyanta pāṇḍavān 07,006.001 saṃjaya uvāca 07,006.001a senāpatyaṃ tu saṃprāpya bhāradvājo mahārathaḥ 07,006.001c yuyutsur vyūhya sainyāni prāyāt tava sutaiḥ saha 07,006.002a saindhavaś ca kaliṅgaś ca vikarṇaś ca tavātmajaḥ 07,006.002c dakṣiṇaṃ pārśvam āsthāya samatiṣṭhanta daṃśitāḥ 07,006.003a prapakṣaḥ śakunis teṣāṃ pravarair hayasādibhiḥ 07,006.003c yayau gāndhārakaiḥ sārdhaṃ vimalaprāsayodhibhiḥ 07,006.004a kṛpaś ca kṛtavarmā ca citraseno viviṃśatiḥ 07,006.004c duḥśāsanamukhā yattāḥ savyaṃ pārśvam apālayan 07,006.005a teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbojāḥ sudakṣiṇapuraḥsarāḥ 07,006.005c yayur aśvair mahāvegaiḥ śakāś ca yavanaiḥ saha 07,006.006a madrās trigartāḥ sāmbaṣṭhāḥ pratīcyodīcyavāsinaḥ 07,006.006c śibayaḥ śūrasenāś ca śūdrāś ca maladaiḥ saha 07,006.007a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ 07,006.007c tavātmajaṃ puraskṛtya sūtaputrasya pṛṣṭhataḥ 07,006.008a harṣayan sarvasainyāni baleṣu balam ādadhat 07,006.008c yayau vaikartanaḥ karṇaḥ pramukhe sarvadhanvinām 07,006.009a tasya dīpto mahākāyaḥ svāny anīkāni harṣayan 07,006.009c hastikakṣyāmahāketur babhau sūryasamadyutiḥ 07,006.010a na bhīṣmavyasanaṃ kaś cid dṛṣṭvā karṇam amanyata 07,006.010c viśokāś cābhavan sarve rājānaḥ kurubhiḥ saha 07,006.011a hṛṣṭāś ca bahavo yodhās tatrājalpanta saṃgatāḥ 07,006.011c na hi karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā yudhi sthāsyanti pāṇḍavāḥ 07,006.012a karṇo hi samare śakto jetuṃ devān savāsavān 07,006.012c kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān 07,006.013a bhīṣmeṇa tu raṇe pārthāḥ pālitā bāhuśālinā 07,006.013c tāṃs tu karṇaḥ śarais tīkṣṇair nāśayiṣyaty asaṃśayam 07,006.014a evaṃ bruvantas te 'nyonyaṃ hṛṣṭarūpā viśāṃ pate 07,006.014c rādheyaṃ pūjayantaś ca praśaṃsantaś ca niryayuḥ 07,006.015a asmākaṃ śakaṭavyūho droṇena vihito 'bhavat 07,006.015c pareṣāṃ krauñca evāsīd vyūho rājan mahātmanām 07,006.015e prīyamāṇena vihito dharmarājena bhārata 07,006.016a vyūhapramukhatas teṣāṃ tasthatuḥ puruṣarṣabhau 07,006.016c vānaradhvajam ucchritya viṣvaksenadhanaṃjayau 07,006.017a kakudaṃ sarvasainyānāṃ lakṣma sarvadhanuṣmatām 07,006.017c ādityapathagaḥ ketuḥ pārthasyāmitatejasaḥ 07,006.018a dīpayām āsa tat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,006.018c yathā prajvalitaḥ sūryo yugānte vai vasuṃdharām 07,006.018d*0047_01 arjunena tathā rājan tāpitā bhāratī camūḥ 07,006.018d*0048_01 dīpyan dṛśyeta hi tathā ketuḥ sarvatra dhīmataḥ 07,006.019a asyatām arjunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam 07,006.019c vāsudevaś ca bhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam 07,006.020a catvāry etāni tejāṃsi vahañ śvetahayo rathaḥ 07,006.020c pareṣām agratas tasthau kālacakram ivodyatam 07,006.021a evam etau mahātmānau balasenāgragāv ubhau 07,006.021c tāvakānāṃ mukhaṃ karṇaḥ pareṣāṃ ca dhanaṃjayaḥ 07,006.022a tato jātābhisaṃrambhau parasparavadhaiṣiṇau 07,006.022c avekṣetāṃ tadānyonyaṃ samare karṇapāṇḍavau 07,006.022d*0049_01 didhakṣantau raṇe kruddhau netrābhyām itaretaram 07,006.022d*0049_02 niścarantau mahāvīryau dhunvānau dhanuṣī dṛḍhau 07,006.022d*0049_03 samucchritapatākena dhvajena rathināṃ varaḥ 07,006.022d*0049_04 ācāryaḥ kurupāṇḍūnāṃ saṃgrāmaśirasi sthitaḥ 07,006.023a tataḥ prayāte sahasā bhāradvāje mahārathe 07,006.023c antarnādena ghoreṇa vasudhā samakampata 07,006.024a tatas tumulam ākāśam āvṛṇot sadivākaram 07,006.024c vātoddhūtaṃ rajas tīvraṃ kauśeyanikaropamam 07,006.025a anabhre pravavarṣa dyaur māṃsāsthirudhirāṇy uta 07,006.025c gṛdhrāḥ śyenā baḍāḥ kaṅkā vāyasāś ca sahasraśaḥ 07,006.025e upary upari senāṃ te tadā paryapatan nṛpa 07,006.026a gomāyavaś ca prākrośan bhayadān dāruṇān ravān 07,006.026c akārṣur apasavyaṃ ca bahuśaḥ pṛtanāṃ tava 07,006.026e cikhādiṣanto māṃsāni pipāsantaś ca śoṇitam 07,006.027a apatad dīpyamānā ca sanirghātā sakampanā 07,006.027c ulkā jvalantī saṃgrāme pucchenāvṛtya sarvaśaḥ 07,006.028a pariveṣo mahāṃś cāpi savidyutstanayitnumān 07,006.028c bhāskarasyābhavad rājan prayāte vāhinīpatau 07,006.029a ete cānye ca bahavaḥ prādurāsan sudāruṇāḥ 07,006.029c utpātā yudhi vīrāṇāṃ jīvitakṣayakārakāḥ 07,006.030a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇām 07,006.030c kurupāṇḍavasainyānāṃ śabdenānādayaj jagat 07,006.031a te tv anyonyaṃ susaṃrabdhāḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha 07,006.031c pratyaghnan niśitair bāṇair jayagṛddhāḥ prahāriṇaḥ 07,006.032a sa pāṇḍavānāṃ mahatīṃ maheṣvāso mahādyutiḥ 07,006.032c vegenābhyadravat senāṃ kirañ śaraśataiḥ śitaiḥ 07,006.033a droṇam abhyudyataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ 07,006.033c pratyagṛhṇaṃs tadā rājañ śaravarṣaiḥ pṛthak pṛthak 07,006.034a saṃkṣobhyamāṇā droṇena bhidyamānā mahācamūḥ 07,006.034c vyaśīryata sapāñcālā vāteneva balāhakāḥ 07,006.035a bahūnīha vikurvāṇo divyāny astrāṇi saṃyuge 07,006.035c apīḍayat kṣaṇenaiva droṇaḥ pāṇḍavasṛñjayān 07,006.036a te vadhyamānā droṇena vāsaveneva dānavāḥ 07,006.036c pāñcālāḥ samakampanta dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 07,006.037a tato divyāstravic chūro yājñasenir mahārathaḥ 07,006.037c abhinac charavarṣeṇa droṇānīkam anekadhā 07,006.038a droṇasya śaravarṣais tu śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ 07,006.038c saṃnivārya tataḥ senāṃ kurūn apy avadhīd balī 07,006.039a saṃhṛtya tu tato droṇaḥ samavasthāpya cāhave 07,006.039c svam anīkaṃ mahābāhuḥ pārṣataṃ samupādravat 07,006.040a sa bāṇavarṣaṃ sumahad asṛjat pārṣataṃ prati 07,006.040c maghavān samabhikruddhaḥ sahasā dānaveṣv iva 07,006.041a te kampyamānā droṇena bāṇaiḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ 07,006.041c punaḥ punar abhajyanta siṃhenevetare mṛgāḥ 07,006.042a atha paryapatad droṇaḥ pāṇḍavānāṃ balaṃ balī 07,006.042c alātacakravad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 07,006.043a khacaranagarakalpaṃ kalpitaṃ śāstradṛṣṭyā; caladanilapatākaṃ hrādinaṃ valgitāśvam 07,006.043c sphaṭikavimalaketuṃ tāpanaṃ śātravāṇāṃ; rathavaram adhirūḍhaḥ saṃjahārārisenām 07,007.001 saṃjaya uvāca 07,007.001a tathā droṇam abhighnantaṃ sāśvasūtarathadvipān 07,007.001c vyathitāḥ pāṇḍavā dṛṣṭvā na cainaṃ paryavārayan 07,007.002a tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnadhanaṃjayau 07,007.002c abravīt sarvato yattaiḥ kumbhayonir nivāryatām 07,007.003a tatrainam arjunaś caiva pārṣataś ca sahānugaḥ 07,007.003c paryagṛhṇaṃs tataḥ sarve samāyāntaṃ mahārathāḥ 07,007.004a kekayā bhīmasenaś ca saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ 07,007.004c yudhiṣṭhiro yamau matsyā drupadasyātmajās tathā 07,007.005a draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā dhṛṣṭaketuḥ sasātyakiḥ 07,007.005c cekitānaś ca saṃkruddho yuyutsuś ca mahārathaḥ 07,007.006a ye cānye pārthivā rājan pāṇḍavasyānuyāyinaḥ 07,007.006c kulavīryānurūpāṇi cakruḥ karmāṇy anekaśaḥ 07,007.007a saṃgṛhyamāṇāṃ tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍavair vāhinīṃ raṇe 07,007.007c vyāvṛtya cakṣuṣī kopād bhāradvājo 'nvavaikṣata 07,007.008a sa tīvraṃ kopam āsthāya rathe samaradurmadaḥ 07,007.008c vyadhamat pāṇḍavānīkam abhrāṇīva sadāgatiḥ 07,007.009a rathān aśvān narān nāgān abhidhāvaṃs tatas tataḥ 07,007.009c cacāronmattavad droṇo vṛddho 'pi taruṇo yathā 07,007.010a tasya śoṇitadigdhāṅgāḥ śoṇās te vātaraṃhasaḥ 07,007.010c ājāneyā hayā rājann avibhrāntāḥ śriyaṃ dadhuḥ 07,007.011a tam antakam iva kruddham āpatantaṃ yatavratam 07,007.011c dṛṣṭvā saṃprādravan yodhāḥ pāṇḍavasya tatas tataḥ 07,007.012a teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ punar āvartatām api 07,007.012c vīkṣatāṃ tiṣṭhatāṃ cāsīc chabdaḥ paramadāruṇaḥ 07,007.013a śūrāṇāṃ harṣajanano bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 07,007.013c dyāvāpṛthivyor vivaraṃ pūrayām āsa sarvataḥ 07,007.014a tataḥ punar api droṇo nāma viśrāvayan yudhi 07,007.014c akarod raudram ātmānaṃ kirañ śaraśataiḥ parān 07,007.015a sa tathā tāny anīkāni pāṇḍaveyasya dhīmataḥ 07,007.015c kālavan nyavadhīd droṇo yuveva sthaviro balī 07,007.016a utkṛtya ca śirāṃsy ugro bāhūn api sabhūṣaṇān 07,007.016c kṛtvā śūnyān rathopasthān udakrośan mahārathaḥ 07,007.017a tasya harṣapraṇādena bāṇavegena cābhibho 07,007.017c prākampanta raṇe yodhā gāvaḥ śītārditā iva 07,007.018a droṇasya rathaghoṣeṇa maurvīniṣpeṣaṇena ca 07,007.018c dhanuḥśabdena cākāśe śabdaḥ samabhavan mahān 07,007.019a athāsya bahuśo bāṇā niścarantaḥ sahasraśaḥ 07,007.019c vyāpya sarvā diśaḥ petur gajāśvarathapattiṣu 07,007.020a taṃ kārmukamahāvegam astrajvalitapāvakam 07,007.020c droṇam āsādayāṃ cakruḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,007.021a tān vai sarathahastyaśvān prāhiṇod yamasādanam 07,007.021c droṇo 'cireṇākaroc ca mahīṃ śoṇitakardamām 07,007.022a tanvatā paramāstrāṇi śarān satatam asyatā 07,007.022c droṇena vihitaṃ dikṣu bāṇajālam adṛśyata 07,007.023a padātiṣu rathāśveṣu vāraṇeṣu ca sarvaśaḥ 07,007.023c tasya vidyud ivābhreṣu caran ketur adṛśyata 07,007.024a sa kekayānāṃ pravarāṃś ca pañca; pāñcālarājaṃ ca śaraiḥ pramṛdya 07,007.024c yudhiṣṭhirānīkam adīnayodhī; droṇo 'bhyayāt kārmukabāṇapāṇiḥ 07,007.025a taṃ bhīmasenaś ca dhanaṃjayaś ca; śineś ca naptā drupadātmajaś ca 07,007.025c śaibyātmajaḥ kāśipatiḥ śibiś ca; hṛṣṭā nadanto vyakirañ śaraughaiḥ 07,007.025d*0050_01 śreṇīkṛtāḥ saṃyati moghavegā 07,007.025d*0050_02 dvīpe nadīnām iva kāśarohāḥ 07,007.026a teṣām atho droṇadhanurvimuktāḥ; patatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhāḥ 07,007.026c bhittvā śarīrāṇi gajāśvayūnāṃ; jagmur mahīṃ śoṇitadigdhavājāḥ 07,007.027a sā yodhasaṃghaiś ca rathaiś ca bhūmiḥ; śarair vibhinnair gajavājibhiś ca 07,007.027c pracchādyamānā patitair babhūva; samantato dyaur iva kālameghaiḥ 07,007.028a śaineyabhīmārjunavāhinīpāñ; śaibyābhimanyū saha kāśirājñā 07,007.028c anyāṃś ca vīrān samare pramṛdnād; droṇaḥ sutānāṃ tava bhūtikāmaḥ 07,007.029a etāni cānyāni ca kauravendra; karmāṇi kṛtvā samare mahātmā 07,007.029c pratāpya lokān iva kālasūryo; droṇo gataḥ svargam ito hi rājan 07,007.029d*0051_01 sa tu kṛtvā mahatkarma droṇaḥ parabalārdanaḥ 07,007.030a evaṃ rukmarathaḥ śūro hatvā śatasahasraśaḥ 07,007.030c pāṇḍavānāṃ raṇe yodhān pārṣatena nipātitaḥ 07,007.031a akṣauhiṇīm abhyadhikāṃ śūrāṇām anivartinām 07,007.031c nihatya paścād dhṛtimān agacchat paramāṃ gatim 07,007.032a pāṇḍavaiḥ saha pāñcālair aśivaiḥ krūrakarmabhiḥ 07,007.032c hato rukmaratho rājan kṛtvā karma suduṣkaram 07,007.033a tato ninādo bhūtānām ākāśe samajāyata 07,007.033c sainyānāṃ ca tato rājann ācārye nihate yudhi 07,007.034a dyāṃ dharāṃ khaṃ diśo vāri pradiśaś cānunādayan 07,007.034c aho dhig iti bhūtānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 07,007.035a devatāḥ pitaraś caiva pūrve ye cāsya bāndhavāḥ 07,007.035c dadṛśur nihataṃ tatra bhāradvājaṃ mahāratham 07,007.036a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā siṃhanādān pracakrire 07,007.036c tena nādena mahatā samakampata medinī 07,007.036d*0052_01 vicitrajāmbūnadabhūṣitadhvajaṃ 07,007.036d*0052_02 mahārathaṃ rukmarathaṃ nipātitam 07,007.036d*0052_03 niśamya kaś cid dhi na harṣam eyivān 07,007.036d*0052_04 ṛte mṛdhe drupadasutāt sasṛñjayāt 07,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,008.001a kiṃ kurvāṇaṃ raṇe droṇaṃ jaghnuḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ 07,008.001c tathā nipuṇam astreṣu sarvaśastrabhṛtām api 07,008.002a rathabhaṅgo babhūvāsya dhanur vāśīryatāsyataḥ 07,008.002c pramatto vābhavad droṇas tato mṛtyum upeyivān 07,008.003a kathaṃ nu pārṣatas tāta śatrubhir duṣpradharṣaṇam 07,008.003c kirantam iṣusaṃghātān rukmapuṅkhān anekaśaḥ 07,008.004a kṣiprahastaṃ dvijaśreṣṭhaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam 07,008.004c dūreṣupātinaṃ dāntam astrayuddhe ca pāragam 07,008.005a pāñcālaputro nyavadhīd diṣṭyā sa varam acyutam 07,008.005c kurvāṇaṃ dāruṇaṃ karma raṇe yattaṃ mahāratham 07,008.006a vyaktaṃ diṣṭaṃ hi balavat pauruṣād iti me matiḥ 07,008.006c yad droṇo nihataḥ śūraḥ pārṣatena mahātmanā 07,008.007a astraṃ caturvidhaṃ vīre yasminn āsīt pratiṣṭhitam 07,008.007c tam iṣvastravarācāryaṃ droṇaṃ śaṃsasi me hatam 07,008.008a śrutvā hataṃ rukmarathaṃ vaiyāghraparivāraṇam 07,008.008c jātarūpapariṣkāraṃ nādya śokam apānude 07,008.009a na nūnaṃ paraduḥkhena kaś cin mriyati saṃjaya 07,008.009c yatra droṇam ahaṃ śrutvā hataṃ jīvāmi na mriye 07,008.009d*0053_01 daivam eva paraṃ manye na sunītaṃ na pauruṣam 07,008.009d*0053_02 madīyo nāyako yatra guṇaśreṣṭho hataḥ paraiḥ 07,008.010a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama 07,008.010c yac chrutvā nihataṃ droṇaṃ śatadhā na vidīryate 07,008.011a brāhme vede tatheṣv astre yam upāsan guṇārthinaḥ 07,008.011c brāhmaṇā rājaputrāś ca sa kathaṃ mṛtyunā hataḥ 07,008.012a śoṣaṇaṃ sāgarasyeva meror iva visarpaṇam 07,008.012c patanaṃ bhāskarasyeva na mṛṣye droṇapātanam 07,008.013a dṛptānāṃ pratiṣeddhāsīd dhārmikānāṃ ca rakṣitā 07,008.013c yo 'tyākṣīt kṛpaṇasyārthe prāṇān api paraṃtapaḥ 07,008.014a mandānāṃ mama putrāṇāṃ jayāśā yasya vikrame 07,008.014c bṛhaspatyuśanastulyo buddhyā sa nihataḥ katham 07,008.014d*0054_01 guṇānāṃ sarvayodhānāṃ sthitir āsīn mahādyutiḥ 07,008.014d*0054_02 yaṃ mṛtyur vaśagas tiṣṭhet sa kathaṃ mṛtyunā hataḥ 07,008.015a te ca śoṇā bṛhanto 'śvāḥ saindhavā hemamālinaḥ 07,008.015c rathe vātajavā yuktāḥ sarvaśabdātigā raṇe 07,008.016a balino ghoṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ 07,008.016c dṛḍhāḥ saṃgrāmamadhyeṣu kaccid āsan na vihvalāḥ 07,008.017a kariṇāṃ bṛṃhatāṃ yuddhe śaṅkhadundubhinisvanam 07,008.017c jyākṣepaśaravarṣāṇāṃ śastrāṇāṃ ca sahiṣṇavaḥ 07,008.018a āśaṃsantaḥ parāñ jetuṃ jitaśvāsā jitavyathāḥ 07,008.018c hayāḥ prajavitāḥ śīghrā bhāradvājarathodvahāḥ 07,008.019a te sma rukmarathe yuktā naravīrasamāhitāḥ 07,008.019c kathaṃ nābhyataraṃs tāta pāṇḍavānām anīkinīm 07,008.019d*0055_01 taṃ tu rukmarathaṃ dṛṣṭvā vidravanti sma śatravaḥ 07,008.019d*0055_02 divyam astraṃ vikurvāṇaṃ saṃgatāḥ sarvataḥ pare 07,008.020a jātarūpapariṣkāram āsthāya ratham uttamam 07,008.020c bhāradvājaḥ kim akaroc chūraḥ saṃkrandano yudhi 07,008.021a vidyāṃ yasyopajīvanti sarvalokadhanurbhṛtaḥ 07,008.021c sa satyasaṃdho balavān droṇaḥ kim akarod yudhi 07,008.022a divi śakram iva śreṣṭhaṃ mahāmātraṃ dhanurbhṛtām 07,008.022c ke nu taṃ raudrakarmāṇaṃ yuddhe pratyudyayū rathāḥ 07,008.023a nanu rukmarathaṃ dṛṣṭvā pradravanti sma pāṇḍavāḥ 07,008.023c divyam astraṃ vikurvāṇaṃ senāṃ kṣiṇvantam avyayam 07,008.024a utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ 07,008.024c pāñcālyapragraho droṇaṃ sarvataḥ samavārayat 07,008.025a nūnam āvārayat pārtho rathino 'nyān ajihmagaiḥ 07,008.025c tato droṇaṃ samārohat pārṣataḥ pāpakarmakṛt 07,008.026a na hy anyaṃ paripaśyāmi vadhe kaṃ cana śuṣmiṇaḥ 07,008.026c dhṛṣṭadyumnād ṛte raudrāt pālyamānāt kirīṭinā 07,008.026d*0056_01 utsṛjya sarvasainyāni droṇam evābhidudruve 07,008.027a tair vṛtaḥ sarvataḥ śūraiḥ pāñcālyāpasadas tataḥ 07,008.027c kekayaiś cedikārūṣair matsyair anyaiś ca bhūmipaiḥ 07,008.028a vyākulīkṛtam ācāryaṃ pipīlair uragaṃ yathā 07,008.028c karmaṇy asukare saktaṃ jaghāneti matir mama 07,008.029a yo 'dhītya caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān 07,008.029c brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhāsīt srotasām iva sāgaraḥ 07,008.029d*0057_01 kṣatraṃ ca brahma caiveha yo 'nvatiṣṭhat paraṃtapaḥ 07,008.029d*0058_01 dṛptānāṃ pratiṣeddhā ca cakṣur āsīd acakṣuṣām 07,008.029d*0058_02 amarṣī cāvalipteṣu dhārmikeṣu ca dhārmikaḥ 07,008.029e sa kathaṃ brāhmaṇo vṛddhaḥ śastreṇa vadham āptavān 07,008.030a amarṣaṇo marṣitavān kliśyamānaḥ sadā mayā 07,008.030c anarhamāṇaḥ kaunteyaḥ karmaṇas tasya tat phalam 07,008.031a yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhṛtaḥ 07,008.031c sa satyasaṃdhaḥ sukṛtī śrīkāmair nihataḥ katham 07,008.032a divi śakra iva śreṣṭho mahāsattvo mahābalaḥ 07,008.032c sa kathaṃ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyair yathā timiḥ 07,008.033a kṣiprahastaś ca balavān dṛḍhadhanvārimardanaḥ 07,008.033b*0059_01 vā kathaṃ nihataḥ pāpai raṇe brāhmaṇapuṃgavaḥ 07,008.033c na yasya jīvitākāṅkṣī viṣayaṃ prāpya jīvati 07,008.034a yaṃ dvau na jahataḥ śabdau jīvamānaṃ kadā cana 07,008.034c brāhmaś ca vedakāmānāṃ jyāghoṣaś ca dhanurbhṛtām 07,008.034d*0060_01 adīnaṃ puruṣavyāghraṃ hrīmantam aparājitam 07,008.035a nāhaṃ mṛṣye hataṃ droṇaṃ siṃhadviradavikramam 07,008.035b*0061_01 paśyatāṃ puruṣendrāṇāṃ samare pārṣato 'vadhīt 07,008.035b*0061_02 ke purastād ayudhyanta rakṣanto droṇam antikāt 07,008.035b*0061_03 ke nu paścād avartanta gacchato durgamāṃ gatim 07,008.035c kathaṃ saṃjaya durdharṣam anādhṛṣyayaśobalam 07,008.035d*0062_01 brahmakalpo 'bhavad brāhme kṣātre nārāyaṇopamaḥ 07,008.035d*0062_02 brahmakṣatre ca yasyāstāṃ vaśe sthāṇor ivākhile 07,008.035d*0062_03 sarvān hi māmakān yuddhe sahāśvarathakuñjarān 07,008.035d*0062_04 yudhiṣṭhirasya tapasā hatān manyāmahe kurūn 07,008.036a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ savyaṃ ke ca mahātmanaḥ 07,008.036c purastāt ke ca vīrasya yudhyamānasya saṃyuge 07,008.037a ke ca tatra tanuṃ tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan 07,008.037c droṇasya samare vīrāḥ ke 'kurvanta parāṃ dhṛtim 07,008.037d*0063_01 kaccin nainaṃ bhayān mandāḥ kṣatriyā vyajahan raṇe 07,008.037d*0063_02 rakṣitāras tataḥ śūnye kaccin naiko hataḥ paraiḥ 07,008.037d*0063_03 na sa pṛṣṭham ares trāsād raṇe śauryāt pradarśayet 07,008.037d*0063_04 parām apy āpadaṃ prāpya sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ 07,008.037d*0064_01 yaḥ sa devān sagandharvān sayakṣoragarākṣasān 07,008.037d*0064_02 jetum utsahate droṇaḥ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ 07,008.038a etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya 07,008.038c parākramed yathāśaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam 07,008.038d*0065_01 kaccin nainaṃ bhayāt kṣudrāḥ pārthebhyaḥ pradadū raṇe 07,008.038d*0065_02 goptṛbhis taiḥ samutsṛṣṭaḥ kaccin naiṣa parair hataḥ 07,008.038d*0065_03 dhṛṣṭadyumnaṃ hi paśyāmi nighnantam iva brāhmaṇam 07,008.038d*0065_04 vāryamāṇaṃ raṇe tāta drauṇināmitatejasā 07,008.039a muhyate me manas tāta kathā tāvan nivartyatām 07,008.039b*0066_01 kṣaṇam ekam ahaṃ sūta na śakṣyāmīti jalpitum 07,008.039c bhūyas tu labdhasaṃjñas tvā pariprakṣyāmi saṃjaya 07,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 07,009.001a evaṃ pṛṣṭvā sūtaputraṃ hṛcchokenārdito bhṛśam 07,009.001c jaye nirāśaḥ putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'patat kṣitau 07,009.002a taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ siṣicuḥ paricārakāḥ 07,009.002c jalenātyarthaśītena vījantaḥ puṇyagandhinā 07,009.003a patitaṃ cainam ājñāya samantād bharatastriyaḥ 07,009.003c parivavrur mahārājam aspṛśaṃś caiva pāṇibhiḥ 07,009.004a utthāpya cainaṃ śanakai rājānaṃ pṛthivītalāt 07,009.004c āsanaṃ prāpayām āsur bāṣpakaṇṭhyo varāṅganāḥ 07,009.005a āsanaṃ prāpya rājā tu mūrchayābhipariplutaḥ 07,009.005c niśceṣṭo 'tiṣṭhata tadā vījyamānaḥ samantataḥ 07,009.006a sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ vepamāno mahīpatiḥ 07,009.006c punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchad yathātatham 07,009.007a yat tad udyann ivādityo jyotiṣā praṇudaṃs tamaḥ 07,009.007c āyād ajātaśatrur vai kas taṃ droṇād avārayat 07,009.008a prabhinnam iva mātaṅgaṃ tathā kruddhaṃ tarasvinam 07,009.008c āsaktamanasaṃ dīptaṃ pratidviradaghātinam 07,009.008e vāśitāsaṃgame yadvad ajayyaṃ pratiyūthapaiḥ 07,009.009a ati cānyān raṇe yodhān vīraḥ puruṣasattamaḥ 07,009.009c yo hy eko hi mahābāhur nirdahed ghoracakṣuṣā 07,009.009e kṛtsnaṃ duryodhanabalaṃ dhṛtimān satyasaṃgaraḥ 07,009.010a cakṣurhaṇaṃ jaye saktam iṣvāsavararakṣitam 07,009.010c dāntaṃ bahumataṃ loke ke śūrāḥ paryavārayan 07,009.011a ke duṣpradharṣaṃ rājānam iṣvāsavaram acyutam 07,009.011c samāsedur naravyāghraṃ kaunteyaṃ tatra māmakāḥ 07,009.012a tarasaivābhipatyātha yo vai droṇam upādravat 07,009.012b*0067_01 yaḥ karoti mahatkarma śatrūṇāṃ vai mahābalaḥ 07,009.012b*0067_02 mahākāyo mahotsāho nāgāyutasamo bale 07,009.012c taṃ bhīmasenam āyāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan 07,009.013a yad āyāj jaladaprakhyo rathaḥ paramavīryavān 07,009.013c parjanya iva bībhatsus tumulām aśaniṃ sṛjan 07,009.014a vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇi maghavān iva 07,009.014c iṣusaṃbādham ākāśaṃ kurvan kapivaradhvajaḥ 07,009.014e avasphūrjan diśaḥ sarvās talanemisvanena ca 07,009.015a cāpavidyutprabho ghoro rathagulmabalāhakaḥ 07,009.015c rathanemighoṣastanitaḥ śaraśabdātibandhuraḥ 07,009.016a roṣanirjitajīmūto mano 'bhiprāyaśīghragaḥ 07,009.016c marmātigo bāṇadhāras tumulaḥ śoṇitodakaḥ 07,009.017a saṃplāvayan mahīṃ sarvāṃ mānavair āstaraṃs tadā 07,009.017c gadāniṣṭanito raudro duryodhanakṛtodyamaḥ 07,009.017d*0068_01 gadāsividyutkalilaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 07,009.018a yuddhe 'bhyaṣiñcad vijayo gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ 07,009.018c gāṇḍīvaṃ dhārayan dhīmān kīdṛśaṃ vo manas tadā 07,009.018d*0069_01 yadāyāt katham āsīd vas tadā pārthaṃ samīkṣya ha 07,009.019a kaccid gāṇḍīvaśabdena na praṇaśyata vai balam 07,009.019c yad vaḥ sa bhairavaṃ kurvann arjuno bhṛśam abhyagāt 07,009.020a kaccin nāpānudad droṇād iṣubhir vo dhanaṃjayaḥ 07,009.020b*0070_01 vāyur meghān ivādityād reṇūn iva mahābalaḥ 07,009.020c vāto meghān ivāvidhyan pravāñ śaravanānilaḥ 07,009.020d*0071_01 ko hi śakto raṇe jetuṃ mānavaḥ pārtham īkṣitum 07,009.020e ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ naraḥ soḍhuṃ raṇe 'rhati 07,009.020f*0072_01 yam upaśrutya senāgre janaḥ sarvo vidīryate 07,009.021a yat senāḥ samakampanta yad vīrān aspṛśad bhayam 07,009.021c ke tatra nājahur droṇaṃ ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt 07,009.022a ke vā tatra tanūs tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan 07,009.022c amānuṣāṇāṃ jetāraṃ yuddheṣv api dhanaṃjayam 07,009.023a na ca vegaṃ sitāśvasya viśakṣyantīha māmakāḥ 07,009.023c gāṇḍīvasya ca nirghoṣaṃ prāvṛḍjaladanisvanam 07,009.024a viṣvakseno yasya yantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥ 07,009.024c aśakyaḥ sa ratho jetuṃ manye devāsurair api 07,009.025a sukumāro yuvā śūro darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ 07,009.025c medhāvī nipuṇo dhīmān yudhi satyaparākramaḥ 07,009.026a ārāvaṃ vipulaṃ kurvan vyathayan sarvakauravān 07,009.026c yadāyān nakulo dhīmān ke śūrāḥ paryavārayan 07,009.026d*0073_01 taṃ rathānāṃ varaṃ vīraṃ sadā yuddheṣu durmadam 07,009.026d*0073_02 nakulaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.027a āśīviṣa iva kruddhaḥ sahadevo yadābhyayāt 07,009.027b*0074_01 sahadevaṃ samāyāntaṃ parasenāvidāraṇam 07,009.027c śatrūṇāṃ kadanaṃ kurvañ jetāsau durjayo yudhi 07,009.027d*0075_01 amoghabāṇaḥ siddheṣuḥ śatrubhir yudhi durjayaḥ 07,009.028a āryavratam amogheṣuṃ hrīmantam aparājitam 07,009.028b*0076_01 ārāvaṃ tumulaṃ kurvan vyathayan bhairavaṃ raṇe 07,009.028c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan 07,009.029a yaḥ sa sauvīrarājasya pramathya mahatīṃ camūm 07,009.029c ādatta mahiṣīṃ bhojyāṃ kāmyāṃ sarvāṅgaśobhanām 07,009.030a satyaṃ dhṛtiś ca śauryaṃ ca brahmacaryaṃ ca kevalam 07,009.030c sarvāṇi yuyudhāne 'smin nityāni puruṣarṣabhe 07,009.031a balinaṃ satyakarmāṇam adīnam aparājitam 07,009.031c vāsudevasamaṃ yuddhe vāsudevād anantaram 07,009.032a yuktaṃ dhanaṃjayapreṣye śūram ācāryakarmaṇi 07,009.032b*0077_01 dhanaṃjayopadeśena śreṣṭham iṣvastrakarmaṇi 07,009.032c pārthena samam astreṣu kas taṃ droṇād avārayat 07,009.033a vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ vīraṃ śūraṃ sarvadhanuṣmatām 07,009.033c rāmeṇa samam astreṣu yaśasā vikrameṇa ca 07,009.034a satyaṃ dhṛtir damaḥ śauryaṃ brahmacaryam anuttamam 07,009.034c sātvate tāni sarvāṇi trailokyam iva keśave 07,009.034d*0078_01 yasmin nityāni santi sma vīre satyaparākrame 07,009.035a tam evaṃguṇasaṃpannaṃ durvāram api daivataiḥ 07,009.035c samāsādya maheṣvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.036a pāñcāleṣūttamaṃ śūram uttamābhijanapriyam 07,009.036c nityam uttamakarmāṇam uttamaujasam āhave 07,009.037a yuktaṃ dhanaṃjayahite mamānarthāya cottamam 07,009.037c yamavaiśravaṇādityamahendravaruṇopamam 07,009.038a mahārathasamākhyātaṃ droṇāyodyantam āhave 07,009.038c tyajantaṃ tumule prāṇān ke śūrāḥ paryavārayan 07,009.039a eko 'pasṛtya cedibhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ 07,009.039c dhṛṣṭaketuṃ tam āyāntaṃ droṇāt kaḥ samavārayat 07,009.040a yo 'vadhīt ketumāñ śūro rājaputraṃ sudarśanam 07,009.040c aparāntagiridvāre kas taṃ droṇād avārayat 07,009.041a strīpūrvo yo naravyāghro yaḥ sa veda guṇāguṇān 07,009.041c śikhaṇḍinaṃ yājñasenim amlānamanasaṃ yudhi 07,009.042a devavratasya samare hetuṃ mṛtyor mahātmanaḥ 07,009.042c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.043a yasminn abhyadhikā vīre guṇāḥ sarve dhanaṃjayāt 07,009.043c yasminn astrāṇi satyaṃ ca brahmacaryaṃ ca nityadā 07,009.044a vāsudevasamaṃ vīrye dhanaṃjayasamaṃ bale 07,009.044c tejasādityasadṛśaṃ bṛhaspatisamaṃ matau 07,009.045a abhimanyuṃ mahātmānaṃ vyāttānanam ivāntakam 07,009.045c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.046a taruṇas tv aruṇaprakhyaḥ saubhadraḥ paravīrahā 07,009.046c yadābhyādravata droṇaṃ tadāsīd vo manaḥ katham 07,009.047a draupadeyā naravyāghrāḥ samudram iva sindhavaḥ 07,009.047c yad droṇam ādravan saṃkhye ke vīrās tān avārayan 07,009.048a ye te dvādaśa varṣāṇi krīḍām utsṛjya bālakāḥ 07,009.048c astrārtham avasan bhīṣme bibhrato vratam uttamam 07,009.049a kṣatraṃjayaḥ kṣatradevaḥ kṣatradharmā ca māninaḥ 07,009.049c dhṛṣṭadyumnātmajā vīrāḥ ke tān droṇād avārayan 07,009.050a śatād viśiṣṭaṃ yaṃ yuddhe samapaśyanta vṛṣṇayaḥ 07,009.050c cekitānaṃ maheṣvāsaṃ kas taṃ droṇād avārayat 07,009.051a vārdhakṣemiḥ kaliṅgānāṃ yaḥ kanyām āharad yudhi 07,009.051c anādhṛṣṭir adīnātmā kas taṃ droṇād avārayat 07,009.052a bhrātaraḥ pañca kaikeyā dhārmikāḥ satyavikramāḥ 07,009.052c indragopakavarṇāś ca raktavarmāyudhadhvajāḥ 07,009.053a mātṛṣvasuḥ sutā vīrāḥ pāṇḍavānāṃ jayārthinaḥ 07,009.053c tān droṇaṃ hantum āyātān ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.054a yaṃ yodhayanto rājāno nājayan vāraṇāvate 07,009.054c ṣaṇ māsān abhisaṃrabdhā jighāṃsanto yudhāṃ patim 07,009.055a dhanuṣmatāṃ varaṃ śūraṃ satyasaṃdhaṃ mahābalam 07,009.055c droṇāt kas taṃ naravyāghraṃ yuyutsuṃ pratyavārayat 07,009.056a yaḥ putraṃ kāśirājasya vārāṇasyāṃ mahāratham 07,009.056c samare strīṣu gṛdhyantaṃ bhallenāpaharad rathāt 07,009.057a dhṛṣṭadyumnaṃ maheṣvāsaṃ pārthānāṃ mantradhāriṇam 07,009.057c yuktaṃ duryodhanānarthe sṛṣṭaṃ droṇavadhāya ca 07,009.058a nirdahantaṃ raṇe yodhān dārayantaṃ ca sarvaśaḥ 07,009.058c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.059a utsaṅga iva saṃvṛddhaṃ drupadasyāstravittamam 07,009.059c śaikhaṇḍinaṃ kṣatradevaṃ ke taṃ droṇād avārayan 07,009.060a ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavat samaveṣṭayat 07,009.060c mahatā rathavaṃśena mukhyārighno mahārathaḥ 07,009.061a daśāśvamedhān ājahre svannapānāptadakṣiṇān 07,009.061c nirargalān sarvamedhān putravat pālayan prajāḥ 07,009.062a pibantyo dakṣiṇāṃ yasya gaṅgāsrotaḥ samāpiban 07,009.062b*0079_01 gaṅgāsrotasi yāvatyaḥ sikatā apy aśeṣataḥ 07,009.062b*0080_01 visṛṣṭā dakṣiṇā yasya gaṅgājalam avārayat 07,009.062c tāvatīr gā dadau vīra uśīnarasuto 'dhvare 07,009.063a na pūrve nāpare cakrur idaṃ ke cana mānavāḥ 07,009.063c iti saṃcukruśur devāḥ kṛte karmaṇi duṣkare 07,009.064a paśyāmas triṣu lokeṣu na taṃ saṃsthāsnucāriṣu 07,009.064c jātaṃ vāpi janiṣyaṃ vā dvitīyaṃ vāpi saṃprati 07,009.065a anyam auśīnarāc chaibyād dhuro voḍhāram ity uta 07,009.065c gatiṃ yasya na yāsyanti mānuṣā lokavāsinaḥ 07,009.066a tasya naptāram āyāntaṃ śaibyaṃ kaḥ samavārayat 07,009.066c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vyāttānanam ivāntakam 07,009.067a virāṭasya rathānīkaṃ matsyasyāmitraghātinaḥ 07,009.067c prepsantaṃ samare droṇaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,009.068a sadyo vṛkodarāj jāto mahābalaparākramaḥ 07,009.068c māyāvī rākṣaso ghoro yasmān mama mahad bhayam 07,009.069a pārthānāṃ jayakāmaṃ taṃ putrāṇāṃ mama kaṇṭakam 07,009.069c ghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ kas taṃ droṇād avārayat 07,009.069d@003_0001 pitur yam āhuḥ pitaraṃ vāsudevaṃ dvijātayaḥ 07,009.069d@003_0002 sa eṣa niyataḥ kṛṣṇa āpadarthaṃ dhanaṃjaye 07,009.069d@003_0003 saṃnahyate yadānarthe dhārtarāṣṭrasya saṃjaya 07,009.069d@003_0004 sthātāraṃ nādhigacchāmi pratyamitraṃ mahaujasam 07,009.069d@003_0005 saṃkarṣaṇagadau cobhau pradyumno 'tha viḍūrakaḥ 07,009.069d@003_0006 āśāvahaś ca sāmbaś ca vṛṣṇivīrāḥ prahāriṇaḥ 07,009.069d@003_0007 ete vai vihitās tatra pāṇḍavārthe jigīṣavaḥ 07,009.069d@003_0008 keśavo yatra tatraite yatraite tatra keśavaḥ 07,009.069d@003_0009 arjunaḥ keśavasyātmā kṛṣṇaś cātmā kirīṭinaḥ 07,009.069d@003_0010 arjune tu jayo nityaṃ kṛṣṇe kīrtiś ca śāśvatī 07,009.069d@003_0011 prādhānyād api bhūyāṃso ameyāḥ keśave guṇāḥ 07,009.069d@003_0012 mohāt tu vaśinaṃ kṛṣṇaṃ na sarvo vetti mādhavam 07,009.069d@003_0013 mohito devapāśena mṛtyupāśapuraskṛtaḥ 07,009.069d@003_0014 na veda kṛṣṇaṃ dāśārham arjunaṃ jayatāṃ varam 07,009.069d@003_0015 ādidevau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau 07,009.069d@003_0016 manasāpi hi durdharṣau senām etāṃ tarasvinau 07,009.069d@003_0017 nāśayetām ihecchantau mānuṣatvāt tu necchataḥ 07,009.069d@003_0018 yugasyeva viparyāso bhūtānām iva mohanam 07,009.069d@003_0019 iti māṃ pratibhāty etad bhīṣmadroṇanipātanam 07,009.069d@003_0020 lokasya sthavirau vīrau mantrajñau mantradhāriṇau 07,009.069d@003_0021 bhīṣmadroṇau hatau yuddhe manuṣyān mohayiṣyataḥ 07,009.069d@003_0022 yāṃ tāṃ śriyam asūyāmi purā dṛṣṭvā yudhiṣṭhire 07,009.069d@003_0023 adya tām anujānāmi bhīṣmadroṇau yadā hatau 07,009.069d@003_0024 atha vā matkṛte prāptaḥ kurūṇām eṣa saṃkṣayaḥ 07,009.069d@003_0025 pakvānāṃ hi vadhe sūta vajrāyante tṛṇāny api 07,009.070a ete cānye ca bahavo yeṣām arthāya saṃjaya 07,009.070c tyaktāraḥ saṃyuge prāṇān kiṃ teṣām ajitaṃ yudhi 07,009.071a yeṣāṃ ca puruṣavyāghraḥ śārṅgadhanvā vyapāśrayaḥ 07,009.071c hitārthī cāpi pārthānāṃ kathaṃ teṣāṃ parājayaḥ 07,009.072a lokānāṃ gurur atyantaṃ lokanāthaḥ sanātanaḥ 07,009.072c nārāyaṇo raṇe nātho divyo divyātmavān prabhuḥ 07,009.073a yasya divyāni karmāṇi pravadanti manīṣiṇaḥ 07,009.073c tāny ahaṃ kīrtayiṣyāmi bhaktyā sthairyārtham ātmanaḥ 07,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,010.001a śṛṇu divyāni karmāṇi vāsudevasya saṃjaya 07,010.001c kṛtavān yāni govindo yathā nānyaḥ pumān kva cit 07,010.002a saṃvardhatā gopakule bālenaiva mahātmanā 07,010.002b*0081_01 śakaṭaṃ pūtanāṃ hatvā bhagnau ca yamalārjunau 07,010.002c vikhyāpitaṃ balaṃ bāhvos triṣu lokeṣu saṃjaya 07,010.003a uccaiḥśravas tulyabalaṃ vāyuvegasamaṃ jave 07,010.003c jaghāna hayarājaṃ yo yamunāvanavāsinam 07,010.004a dānavaṃ ghorakarmāṇaṃ gavāṃ mṛtyum ivotthitam 07,010.004c vṛṣarūpadharaṃ bālye bhujābhyāṃ nijaghāna ha 07,010.005a pralambaṃ narakaṃ jambhaṃ pīṭhaṃ cāpi mahāsuram 07,010.005c muruṃ cācalasaṃkāśam avadhīt puṣkarekṣaṇaḥ 07,010.005d*0082_01 pūtanāṃ śakuniṃ hatvā keśinaṃ caiva vājinam 07,010.005d*0082_02 ṛṣabhaṃ dhenukaṃ caiva ariṣṭaṃ ca mahābalam 07,010.005d*0082_03 vṛkaṃ hatvā mahābāhuṃ dhṛtvā govardhanaṃ girim 07,010.005d*0082_04 cāṇūraṃ muṣṭikaṃ caiva raṅgamadhye nihatya ca 07,010.006a tathā kaṃso mahātejā jarāsaṃdhena pālitaḥ 07,010.006c vikrameṇaiva kṛṣṇena sagaṇaḥ śātito raṇe 07,010.007a sunāmā nāma vikrāntaḥ samagrākṣauhiṇīpatiḥ 07,010.007c bhojarājasya madhyastho bhrātā kaṃsasya vīryavān 07,010.008a baladevadvitīyena kṛṣṇenāmitraghātinā 07,010.008c tarasvī samare dagdhaḥ sasainyaḥ śūrasenarāṭ 07,010.009a durvāsā nāma viprarṣis tathā paramakopanaḥ 07,010.009c ārādhitaḥ sadāreṇa sa cāsmai pradadau varān 07,010.010a tathā gāndhārarājasya sutāṃ vīraḥ svayaṃvare 07,010.010c nirjitya pṛthivīpālān avahat puṣkarekṣaṇaḥ 07,010.011a amṛṣyamāṇā rājāno yasya jātyā hayā iva 07,010.011c rathe vaivāhike yuktāḥ pratodena kṛtavraṇāḥ 07,010.012a jarāsaṃdhaṃ mahābāhum upāyena janārdanaḥ 07,010.012c pareṇa ghātayām āsa pṛthag akṣauhiṇīpatim 07,010.013a cedirājaṃ ca vikrāntaṃ rājasenāpatiṃ balī 07,010.013c arghe vivadamānaṃ ca jaghāna paśuvat tadā 07,010.014a saubhaṃ daityapuraṃ svasthaṃ śālvaguptaṃ durāsadam 07,010.014c samudrakukṣau vikramya pātayām āsa mādhavaḥ 07,010.015a aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān 07,010.015c vatsagargakarūṣāṃś ca puṇḍrāṃś cāpy ajayad raṇe 07,010.016a āvantyān dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyān daśerakān 07,010.016c kāśmīrakān aurasakān piśācāṃś ca samandarān 07,010.017a kāmbojān vāṭadhānāṃś ca colān pāṇḍyāṃś ca saṃjaya 07,010.017c trigartān mālavāṃś caiva daradāṃś ca sudurjayān 07,010.018a nānādigbhyaś ca saṃprāptān vrātān aśvaśakān prati 07,010.018c jitavān puṇḍarīkākṣo yavanāṃś ca sahānugān 07,010.019a praviśya makarāvāsaṃ yādobhir abhisaṃvṛtam 07,010.019c jigāya varuṇaṃ yuddhe salilāntargataṃ purā 07,010.020a yudhi pañcajanaṃ hatvā pātālatalavāsinam 07,010.020c pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo divyaṃ śaṅkham avāptavān 07,010.021a khāṇḍave pārthasahitas toṣayitvā hutāśanam 07,010.021c āgneyam astraṃ durdharṣaṃ cakraṃ lebhe mahābalaḥ 07,010.022a vainateyaṃ samāruhya trāsayitvāmarāvatīm 07,010.022c mahendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat 07,010.023a tac ca marṣitavāñ śakro jānaṃs tasya parākramam 07,010.023b*0083_01 govardhanasyoddharaṇe jñātvā vai samasajjata 07,010.023c rājñāṃ cāpy ajitaṃ kaṃ cit kṛṣṇeneha na śuśruma 07,010.024a yac ca tan mahad āścaryaṃ sabhāyāṃ mama saṃjaya 07,010.024c kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ kas tadanya ihārhati 07,010.025a yac ca bhaktyā prapanno 'ham adrākṣaṃ kṛṣṇam īśvaram 07,010.025c tan me suviditaṃ sarvaṃ pratyakṣam iva cāgamat 07,010.026a nānto vikramayuktasya buddhyā yuktasya vā punaḥ 07,010.026c karmaṇaḥ śakyate gantuṃ hṛṣīkeśasya saṃjaya 07,010.027a tathā gadaś ca sāmbaś ca pradyumno 'tha vidūrathaḥ 07,010.027c āgāvaho 'niruddhaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇaḥ 07,010.028a ulmuko niśaṭhaś caiva jhallī babhruś ca vīryavān 07,010.028c pṛthuś ca vipṛthuś caiva samīko 'thārimejayaḥ 07,010.029a ete vai balavantaś ca vṛṣṇivīrāḥ prahāriṇaḥ 07,010.029c kathaṃ cit pāṇḍavānīkaṃ śrayeyuḥ samare sthitāḥ 07,010.030a āhūtā vṛṣṇivīreṇa keśavena mahātmanā 07,010.030c tataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ bhaved iti matir mama 07,010.031a nāgāyutabalo vīraḥ kailāsaśikharopamaḥ 07,010.031c vanamālī halī rāmas tatra yatra janārdanaḥ 07,010.031d*0084_01 eka eva dvidhā bhūto dṛśyate mānuṣair bhuvi 07,010.032a yam āhuḥ sarvapitaraṃ vāsudevaṃ dvijātayaḥ 07,010.032b*0085_01 pitṝṇām api yaḥ pūrvo vedeṣu paripaṭhyate 07,010.032c api vā hy eṣa pāṇḍūnāṃ yotsyate 'rthāya saṃjaya 07,010.033a sa yadā tāta saṃnahyet pāṇḍavārthāya keśavaḥ 07,010.033c na tadā pratyanīkeṣu bhavitā tasya kaś cana 07,010.034a yadi sma kuravaḥ sarve jayeyuḥ sarvapāṇḍavān 07,010.034c vārṣṇeyo 'rthāya teṣāṃ vai gṛhṇīyāc chastram uttamam 07,010.035a tataḥ sarvān naravyāghro hatvā narapatīn raṇe 07,010.035c kauravāṃś ca mahābāhuḥ kuntyai dadyāt sa medinīm 07,010.036a yasya yantā hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ 07,010.036c rathasya tasya kaḥ saṃkhye pratyanīko bhaved rathaḥ 07,010.037a na kena cid upāyena kurūṇāṃ dṛśyate jayaḥ 07,010.037c tasmān me sarvam ācakṣva yathā yuddham avartata 07,010.038a arjunaḥ keśavasyātmā kṛṣṇo 'py ātmā kirīṭinaḥ 07,010.038c arjune vijayo nityaṃ kṛṣṇe kīrtiś ca śāśvatī 07,010.038d*0086_01 sarveṣv api ca lokeṣu bībhatsur aparājitaḥ 07,010.039a prādhānyena hi bhūyiṣṭham ameyāḥ keśave guṇāḥ 07,010.039c mohād duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ yan na vettīha mādhavam 07,010.040a mohito daivayogena mṛtyupāśapuraskṛtaḥ 07,010.040c na veda kṛṣṇaṃ dāśārham arjunaṃ caiva pāṇḍavam 07,010.041a pūrvadevau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau 07,010.041c ekātmānau dvidhābhūtau dṛśyete mānavair bhuvi 07,010.042a manasāpi hi durdharṣau senām etāṃ yaśasvinau 07,010.042c nāśayetām ihecchantau mānuṣatvāt tu necchataḥ 07,010.043a yugasyeva viparyāso lokānām iva mohanam 07,010.043c bhīṣmasya ca vadhas tāta droṇasya ca mahātmanaḥ 07,010.044a na hy eva brahmacaryeṇa na vedādhyayanena ca 07,010.044c na kriyābhir na śastreṇa mṛtyoḥ kaś cid vimucyate 07,010.045a lokasaṃbhāvitau vīrau kṛtāstrau yuddhadurmadau 07,010.045c bhīṣmadroṇau hatau śrutvā kiṃ nu jīvāmi saṃjaya 07,010.046a yāṃ tāṃ śriyam asūyāmaḥ purā yātāṃ yudhiṣṭhire 07,010.046c adya tām anujānīmo bhīṣmadroṇavadhena ca 07,010.047a tathā ca matkṛte prāptaḥ kurūṇām eṣa saṃkṣayaḥ 07,010.047c pakvānāṃ hi vadhe sūta vajrāyante tṛṇāny api 07,010.048a ananyam idam aiśvaryaṃ loke prāpto yudhiṣṭhiraḥ 07,010.048c yasya kopān maheṣvāsau bhīṣmadroṇau nipātitau 07,010.049a prāptaḥ prakṛtito dharmo nādharmo mānavān prati 07,010.049c krūraḥ sarvavināśāya kālaḥ samativartate 07,010.050a anyathā cintitā hy arthā narais tāta manasvibhiḥ 07,010.050c anyathaiva hi gacchanti daivād iti matir mama 07,010.051a tasmād aparihārye 'rthe saṃprāpte kṛcchra uttame 07,010.051c apāraṇīye duścintye yathābhūtaṃ pracakṣva me 07,011.001 saṃjaya uvāca 07,011.001*0087_01 śuśrūṣasva sthiro bhūtvā śaṃsato mama bhārata 07,011.001a hanta te varṇayiṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān 07,011.001c yathā sa nyapatad droṇaḥ sāditaḥ pāṇḍusṛñjayaiḥ 07,011.002a senāpatitvaṃ saṃprāpya bhāradvājo mahārathaḥ 07,011.002c madhye sarvasya sainyasya putraṃ te vākyam abravīt 07,011.003a yat kauravāṇām ṛṣabhād āpageyād anantaram 07,011.003c senāpatyena māṃ rājann adya satkṛtavān asi 07,011.003d*0088_01 anurūpaṃ phalaṃ tasya karmaṇo labhyatāṃ tvayā 07,011.004a sadṛśaṃ karmaṇas tasya phalaṃ prāpnuhi pārthiva 07,011.004c karomi kāmaṃ kaṃ te 'dya pravṛṇīṣva yam icchasi 07,011.005a tato duryodhanaś cintya karṇaduḥśāsanādibhiḥ 07,011.005c tam athovāca durdharṣam ācāryaṃ jayatāṃ varam 07,011.006a dadāsi ced varaṃ mahyaṃ jīvagrāhaṃ yudhiṣṭhiram 07,011.006c gṛhītvā rathināṃ śreṣṭhaṃ matsamīpam ihānaya 07,011.006d*0089_01 iccheyaṃ vai mahātmānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 07,011.006d*0089_02 bhrātṝṇāṃ paśyatām eva jīvagrāheṇa me dvija 07,011.006d*0089_03 prīṇāmy anena kāryeṇa sasuhṛjjanabāndhavaḥ 07,011.007a tataḥ kurūṇām ācāryaḥ śrutvā putrasya te vacaḥ 07,011.007c senāṃ praharṣayan sarvām idaṃ vacanam abravīt 07,011.008a dhanyaḥ kuntīsuto rājā yasya grahaṇam icchasi 07,011.008c na vadhārthaṃ sudurdharṣa varam adya prayācasi 07,011.009a kimarthaṃ ca naravyāghra na vadhaṃ tasya kāṅkṣasi 07,011.009c nāśaṃsasi kriyām etāṃ matto duryodhana dhruvam 07,011.010a āho svid dharmaputrasya dveṣṭā tasya na vidyate 07,011.010c yad icchasi tvaṃ jīvantaṃ kulaṃ rakṣasi cātmani 07,011.011a atha vā bharataśreṣṭha nirjitya yudhi pāṇḍavān 07,011.011c rājyāṃśaṃ pratidattvā ca saubhrātraṃ kartum icchasi 07,011.012a dhanyaḥ kuntīsuto rājā sujātā cāsya dhīmataḥ 07,011.012c ajātaśatrutā satyā tasya yat snihyate bhavān 07,011.013a droṇena tv evam uktasya tava putrasya bhārata 07,011.013c sahasā niḥsṛto bhāvo yo 'sya nityaṃ pravartate 07,011.014a nākāro gūhituṃ śakyo bṛhaspatisamair api 07,011.014c tasmāt tava suto rājan prahṛṣṭo vākyam abravīt 07,011.015a vadhe kuntīsutasyājau nācārya vijayo mama 07,011.015c hate yudhiṣṭhire pārtho hanyāt sarvān hi no dhruvam 07,011.016a na ca śakyo raṇe sarvair nihantum amarair api 07,011.016b*0090_01 yadi sarve haniṣyante pāṇḍavāḥ sasutā mṛdhe 07,011.016b*0090_02 tataḥ kṛtsnaṃ vaśe kṛtvā niḥśeṣaṃ nṛpamaṇḍalam 07,011.016b*0090_03 sasāgaravanāṃ sphītāṃ vijitya vasudhām imām 07,011.016b*0090_04 viṣṇur dāsyati kṛṣṇāyai kuntyai vā puruṣottamaḥ 07,011.016c ya eva caiṣāṃ śeṣaḥ syāt sa evāsmān na śeṣayet 07,011.017a satyapratijñe tv ānīte punardyūtena nirjite 07,011.017b*0091_01 tasmiñ jīvati cānīte hy upāyair bahubhiḥ kṛtaiḥ 07,011.017c punar yāsyanty araṇyāya kaunteyās tam anuvratāḥ 07,011.018a so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati 07,011.018c ato na vadham icchāmi dharmarājasya karhi cit 07,011.019a tasya jihmam abhiprāyaṃ jñātvā droṇo 'rthatattvavit 07,011.019c taṃ varaṃ sāntaraṃ tasmai dadau saṃcintya buddhimān 07,011.020 droṇa uvāca 07,011.020a na ced yudhiṣṭhiraṃ vīra pālayed arjuno yudhi 07,011.020c manyasva pāṇḍavaṃ jyeṣṭham ānītaṃ vaśam ātmanaḥ 07,011.021a na hi pārtho raṇe śakyaḥ sendrair devāsurair api 07,011.021b*0092_01 sthite pārthe dharmarājo naiva śakyo mayā raṇe 07,011.021c pratyudyātum atas tāta naitad āmarṣayāmy aham 07,011.022a asaṃśayaṃ sa śiṣyo me matpūrvaś cāstrakarmaṇi 07,011.022c taruṇaḥ kīrtiyuktaś ca ekāyanagataś ca saḥ 07,011.023a astrāṇīndrāc ca rudrāc ca bhūyāṃsi samavāptavān 07,011.023c amarṣitaś ca te rājaṃs tena nāmarṣayāmy aham 07,011.024a sa cāpakramyatāṃ yuddhād yenopāyena śakyate 07,011.024c apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitas tvayā 07,011.025a grahaṇaṃ cej jayaṃ tasya manyase puruṣarṣabha 07,011.025c etena cābhyupāyena dhruvaṃ grahaṇam eṣyati 07,011.026a ahaṃ gṛhītvā rājānaṃ satyadharmaparāyaṇam 07,011.026c ānayiṣyāmi te rājan vaśam adya na saṃśayaḥ 07,011.027a yadi sthāsyati saṃgrāme muhūrtam api me 'grataḥ 07,011.027c apanīte naravyāghre kuntīputre dhanaṃjaye 07,011.028a phalgunasya samakṣaṃ tu na hi pārtho yudhiṣṭhiraḥ 07,011.028c grahītuṃ samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ 07,011.029 saṃjaya uvāca 07,011.029*0093_01 evam ukte tadā tasmin yuddhe devāsuropame 07,011.029a sāntaraṃ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe 07,011.029c gṛhītaṃ tam amanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ 07,011.030a pāṇḍaveṣu hi sāpekṣaṃ droṇaṃ jānāti te sutaḥ 07,011.030c tataḥ pratijñāsthairyārthaṃ sa mantro bahulīkṛtaḥ 07,011.031a tato duryodhanenāpi grahaṇaṃ pāṇḍavasya tat 07,011.031b*0094_01 skandhāvāreṣu sarveṣu yathāsthāneṣu māriṣa 07,011.031c sainyasthāneṣu sarveṣu vyāghoṣitam ariṃdama 07,012.001 saṃjaya uvāca 07,012.001a tatas te sainikāḥ śrutvā taṃ yudhiṣṭhiranigraham 07,012.001c siṃhanādaravāṃś cakrur bāṇaśaṅkharavaiḥ saha 07,012.002a tat tu sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmarājena bhārata 07,012.002c āptair āśu parijñātaṃ bhāradvājacikīrṣitam 07,012.003a tataḥ sarvān samānāyya bhrātṝn sainyāṃś ca sarvaśaḥ 07,012.003c abravīd dharmarājas tu dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 07,012.004a śrutaṃ te puruṣavyāghra droṇasyādya cikīrṣitam 07,012.004c yathā tan na bhavet satyaṃ tathā nītir vidhīyatām 07,012.005a sāntaraṃ hi pratijñātaṃ droṇenāmitrakarśana 07,012.005c tac cāntaram amogheṣau tvayi tena samāhitam 07,012.006a sa tvam adya mahābāho yudhyasva madanantaram 07,012.006c yathā duryodhanaḥ kāmaṃ nemaṃ droṇād avāpnuyāt 07,012.007 arjuna uvāca 07,012.007a yathā me na vadhaḥ kārya ācāryasya kathaṃ cana 07,012.007c tathā tava parityāgo na me rājaṃś cikīrṣitaḥ 07,012.008a apy evaṃ pāṇḍava prāṇān utsṛjeyam ahaṃ yudhi 07,012.008c pratīyāṃ nāham ācāryaṃ tvāṃ na jahyāṃ kathaṃ cana 07,012.009a tvāṃ nigṛhyāhave rājan dhārtarāṣṭro yam icchati 07,012.009c na sa taṃ jīvaloke 'smin kāmaṃ prāptaḥ kathaṃ cana 07,012.010a prapated dyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet 07,012.010c na tvāṃ droṇo nigṛhṇīyāj jīvamāne mayi dhruvam 07,012.011a yadi tasya raṇe sāhyaṃ kurute vajrabhṛt svayam 07,012.011c devair vā sahito daityair na tvāṃ prāpsyaty asau mṛdhe 07,012.012a mayi jīvati rājendra na bhayaṃ kartum arhasi 07,012.012c droṇād astrabhṛtāṃ śreṣṭhāt sarvaśastrabhṛtām api 07,012.012d*0095_01 anyac ca brūyāṃ rājendra pratijñāṃ mama nityadā 07,012.013a na smarāmy anṛtāṃ vācaṃ na smarāmi parājayam 07,012.013c na smarāmi pratiśrutya kiṃ cid apy anapākṛtam 07,012.014 saṃjaya uvāca 07,012.014a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś cānakaiḥ saha 07,012.014c prāvādyanta mahārāja pāṇḍavānāṃ niveśane 07,012.015a siṃhanādaś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām 07,012.015c dhanurjyātalaśabdaś ca gaganaspṛk subhairavaḥ 07,012.016a taṃ śrutvā śaṅkhanirghoṣaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,012.016c tvadīyeṣv apy anīkeṣu vāditrāṇy abhijaghnire 07,012.017a tato vyūḍhāny anīkāni tava teṣāṃ ca bhārata 07,012.017c śanair upeyur anyonyaṃ yotsyamānāni saṃyuge 07,012.018a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,012.018c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca droṇapāñcālyayor api 07,012.019a yatamānāḥ prayatnena droṇānīkaviśātane 07,012.019c na śekuḥ sṛñjayā rājaṃs tad dhi droṇena pālitam 07,012.020a tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ 07,012.020c na śekuḥ pāṇḍavīṃ senāṃ pālyamānāṃ kirīṭinā 07,012.021a āstāṃ te stimite sene rakṣyamāṇe parasparam 07,012.021c saṃprasupte yathā naktaṃ vanarājyau supuṣpite 07,012.022a tato rukmaratho rājann arkeṇeva virājatā 07,012.022c varūthinā viniṣpatya vyacarat pṛtanāntare 07,012.023a tam udyataṃ rathenaikam āśukāriṇam āhave 07,012.023c anekam iva saṃtrāsān menire pāṇḍusṛñjayāḥ 07,012.024a tena muktāḥ śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam 07,012.024c trāsayanto mahārāja pāṇḍaveyasya vāhinīm 07,012.025a madhyaṃ dinam anuprāpto gabhastiśatasaṃvṛtaḥ 07,012.025c yathādṛśyata gharmāṃśus tathā droṇo 'py adṛśyata 07,012.026a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti māriṣa 07,012.026c vīkṣituṃ samare kruddhaṃ mahendram iva dānavāḥ 07,012.027a mohayitvā tataḥ sainyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 07,012.027c dhṛṣṭadyumnabalaṃ tūrṇaṃ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ 07,012.028a sa diśaḥ sarvato ruddhvā saṃvṛtya kham ajihmagaiḥ 07,012.028c pārṣato yatra tatraiva mamṛde pāṇḍuvāhinīm 07,013.001 saṃjaya uvāca 07,013.001a tataḥ sa pāṇḍavānīke janayaṃs tumulaṃ mahat 07,013.001c vyacarat pāṇḍavān droṇo dahan kakṣam ivānalaḥ 07,013.002a nirdahantam anīkāni sākṣād agnim ivotthitam 07,013.002c dṛṣṭvā rukmarathaṃ yuddhe samakampanta sṛñjayāḥ 07,013.003a pratataṃ cāsyamānasya dhanuṣo 'syāśukāriṇaḥ 07,013.003c jyāghoṣaḥ śrūyate 'tyarthaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 07,013.004a rathinaḥ sādinaś caiva nāgān aśvān padātinaḥ 07,013.004c raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ 07,013.005a nānadyamānaḥ parjanyaḥ sānilaḥ śucisaṃkṣaye 07,013.005c aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣām āvahad bhayam 07,013.006a vyacarat sa tadā rājan senāṃ vikṣobhayan prabhuḥ 07,013.006c vardhayām āsa saṃtrāsaṃ śātravāṇām amānuṣam 07,013.007a tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam 07,013.007c bhramad rathāmbude tasmin dṛśyate sma punaḥ punaḥ 07,013.008a sa vīraḥ satyavān prājño dharmanityaḥ sudāruṇaḥ 07,013.008c yugāntakāle yanteva raudrāṃ prāskandayan nadīm 07,013.009a amarṣavegaprabhavāṃ kravyādagaṇasaṃkulām 07,013.009c balaughaiḥ sarvataḥ pūrṇāṃ vīravṛkṣāpahāriṇīm 07,013.010a śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastyaśvakṛtarodhasam 07,013.010c kavacoḍupasaṃyuktāṃ māṃsapaṅkasamākulām 07,013.010d*0096_01 keśaśaivālasaṃyuktāṃ māṃsāsṛkkardamāruṇām 07,013.011a medomajjāsthisikatām uṣṇīṣavaraphenilām 07,013.011c saṃgrāmajaladāpūrṇāṃ prāsamatsyasamākulām 07,013.012a naranāgāśvasaṃbhūtāṃ śaravegaughavāhinīm 07,013.012c śarīradāruśṛṅgāṭāṃ bhujanāgasamākulām 07,013.013a uttamāṅgopalatalāṃ nistriṃśajhaṣasevitām 07,013.013c rathanāgahradopetāṃ nānābharaṇanīrajām 07,013.014a mahārathaśatāvartāṃ bhūmireṇūrmimālinīm 07,013.014c mahāvīryavatāṃ saṃkhye sutarāṃ bhīrudustarām 07,013.014d*0097_01 śarīraśatasaṃbādhāṃ gṛdhrakaṅkaniṣevitām 07,013.014d*0097_02 mahārathasahasrāṇi nayantīṃ yamasādanam 07,013.015a śūravyālasamākīrṇāṃ prāṇivāṇijasevitām 07,013.015c chinnacchatramahāhaṃsāṃ mukuṭāṇḍajasaṃkulām 07,013.016a cakrakūrmāṃ gadānakrāṃ śarakṣudrajhaṣākulām 07,013.016c baḍagṛdhrasṛgālānāṃ ghorasaṃghair niṣevitām 07,013.016d*0098_01 nadīṃ prāsyandayan droṇaḥ keśaśaivalaśāḍvalām 07,013.017a nihatān prāṇinaḥ saṃkhye droṇena balinā śaraiḥ 07,013.017c vahantīṃ pitṛlokāya śataśo rājasattama 07,013.017d*0099_01 uvāha śataśo rājan pitṛlokāya vāhinīm 07,013.018a śarīraśatasaṃbādhāṃ keśaśaivalaśādvalām 07,013.018c nadīṃ prāvartayad rājan bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm 07,013.019a taṃ jayantam anīkāni tāni tāny eva bhārata 07,013.019c sarvato 'bhyadravan droṇaṃ yudhiṣṭhirapurogamāḥ 07,013.020a tān abhidravataḥ śūrāṃs tāvakā dṛḍhakārmukāḥ 07,013.020c sarvataḥ pratyagṛhṇanta tad abhūl lomaharṣaṇam 07,013.021a śatamāyas tu śakuniḥ sahadevaṃ samādravat 07,013.021c saniyantṛdhvajarathaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 07,013.022a tasya mādrīsutaḥ ketuṃ dhanuḥ sūtaṃ hayān api 07,013.022c nātikruddhaḥ śaraiś chittvā ṣaṣṭyā vivyādha mātulam 07,013.022d*0100_01 bhittvā ca śaravarṣeṇa śakuniṃ pratyavārayat 07,013.023a saubalas tu gadāṃ gṛhya pracaskanda rathottamāt 07,013.023c sa tasya gadayā rājan rathāt sūtam apātayat 07,013.024a tatas tau virathau rājan gadāhastau mahābalau 07,013.024c cikrīḍatū raṇe śūrau saśṛṅgāv iva parvatau 07,013.025a droṇaḥ pāñcālarājānaṃ viddhvā daśabhir āśugaiḥ 07,013.025b*0101_01 tayos tatra mahārāja bāṇavarṣaiḥ prakāśitam 07,013.025b*0101_02 khadyotair iva cākāśaṃ pradoṣe puruṣarṣabha 07,013.025c bahubhis tena cābhyastas taṃ vivyādha śatādhikaiḥ 07,013.026a viviṃśatiṃ bhīmaseno viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ 07,013.026c viddhvā nākampayad vīras tad adbhutam ivābhavat 07,013.027a viviṃśatis tu sahasā vyaśvaketuśarāsanam 07,013.027c bhīmaṃ cakre mahārāja tataḥ sainyāny apūjayan 07,013.027d*0102_01 cakre taṃ sarvasainyāni prahṛṣṭāny abhyapūjayan 07,013.028a sa tan na mamṛṣe vīraḥ śatror vijayam āhave 07,013.028c tato 'sya gadayā dāntān hayān sarvān apātayat 07,013.028d*0103_01 hatāśvāt sa rathād rājan gṛhya carma mahābalaḥ 07,013.028d*0103_02 abhyayād bhīmasenaṃ tu matto mattam iva dvipam 07,013.029a śalyas tu nakulaṃ vīraḥ svasrīyaṃ priyam ātmanaḥ 07,013.029c vivyādha prahasan bāṇair lāḍayan kopayann iva 07,013.030a tasyāśvān ātapatraṃ ca dhvajaṃ sūtam atho dhanuḥ 07,013.030c nipātya nakulaḥ saṃkhye śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 07,013.030d*0104_01 ciccheda samare yattaḥ sa ca yuddhād upāramat 07,013.031a dhṛṣṭaketuḥ kṛpenāstāñ chittvā bahuvidhāñ śarān 07,013.031c kṛpaṃ vivyādha saptatyā lakṣma cāsyāharat tribhiḥ 07,013.032a taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat 07,013.032c nivārya ca raṇe vipro dhṛṣṭaketum ayodhayat 07,013.033a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ nārācena stanāntare 07,013.033c viddhvā vivyādha saptatyā punar anyaiḥ smayann iva 07,013.034a saptasaptatibhir bhojas taṃ viddhvā niśitaiḥ śaraiḥ 07,013.034c nākampayata śaineyaṃ śīghro vāyur ivācalam 07,013.035a senāpatiḥ suśarmāṇaṃ śīghraṃ marmasv atāḍayat 07,013.035c sa cāpi taṃ tomareṇa jatrudeśe atāḍayat 07,013.036a vaikartanaṃ tu samare virāṭaḥ pratyavārayat 07,013.036c saha matsyair mahāvīryais tad adbhutam ivābhavat 07,013.037a tat pauruṣam abhūt tatra sūtaputrasya dāruṇam 07,013.037c yat sainyaṃ vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,013.038a drupadas tu svayaṃ rājā bhagadattena saṃgataḥ 07,013.038c tayor yuddhaṃ mahārāja citrarūpam ivābhavat 07,013.038d*0105_01 bhagadattas tu rājānaṃ drupadaṃ nataparvabhiḥ 07,013.038d*0105_02 saniyantṛdhvajarathaṃ vivyādha puruṣarṣabhaḥ 07,013.038d*0105_03 drupadas tu tataḥ kruddho bhagadattaṃ mahāratham 07,013.038d*0105_04 ājaghānorasi kṣipraṃ śareṇānataparvaṇā 07,013.038d*0105_05 yuddhaṃ yodhavarau loke saumadattiśikhaṇḍinau 07,013.038e bhūtānāṃ trāsajananaṃ cakrāte 'straviśāradau 07,013.038f*0106_01 śrotṝṇāṃ vīkṣitṝṇāṃ ca mohakāraṇam āhave 07,013.039a bhūriśravā raṇe rājan yājñaseniṃ mahāratham 07,013.039c mahatā sāyakaughena chādayām āsa vīryavān 07,013.040a śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaḥ saumadattiṃ viśāṃ pate 07,013.040c navatyā sāyakānāṃ tu kampayām āsa bhārata 07,013.040d*0107_01 chādayām āsa nārācais tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,013.040f*0108_01 ṛkṣacarmapinaddhau tu cakratus tau parasparam 07,013.040f*0108_02 bāhyam ābhyantaraṃ mārgaṃ saṃplavantau yaśasvinau 07,013.040f*0108_03 dadṛśāte mahātmānau sapakṣāv iva parvatau 07,013.040f*0108_04 piśitāśanasaṃyuktau vāhair udbāṇapātibhiḥ 07,013.040f*0108_05 bṛhatpatākau tūṇīrau ghorarūpau bhayānakau 07,013.040f*0108_06 kālameghāv iva gajau lokānāṃ bhartsya garjanaiḥ 07,013.040f*0108_07 rathaghoṣeṇa mahatā vyāsthitau syandanottamau 07,013.040f*0108_08 bṛhatpatākau tūṇīrau paiśācair vāhanair yutau 07,013.041a rākṣasau bhīmakarmāṇau haiḍimbālambusāv ubhau 07,013.041c cakrāte 'tyadbhutaṃ yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇau 07,013.042a māyāśatasṛjau dṛptau māyābhir itaretaram 07,013.042c antarhitau ceratus tau bhṛśaṃ vismayakāriṇau 07,013.043a cekitāno 'nuvindena yuyudhe tv atibhairavam 07,013.043b*0109_01 tayos tu yuddham abhavat parasparavadhaiṣiṇau 07,013.043b*0109_02 yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā duryodhanam ayodhayat 07,013.043b*0109_03 tau putrau tava durdharṣau yuyudhāte parasparam 07,013.043c yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau 07,013.044a lakṣmaṇaḥ kṣatradevena vimardam akarod bhṛśam 07,013.044c yathā viṣṇuḥ purā rājan hiraṇyākṣeṇa saṃyuge 07,013.045a tataḥ prajavitāśvena vidhivat kalpitena ca 07,013.045c rathenābhyapatad rājan saubhadraṃ pauravo nadan 07,013.046a tato 'bhiyāya tvarito yuddhākāṅkṣī mahābalaḥ 07,013.046c tena cakre mahad yuddham abhimanyur ariṃdamaḥ 07,013.047a pauravas tv atha saubhadraṃ śaravrātair avākirat 07,013.047c tasyārjunir dhvajaṃ chatraṃ dhanuś corvyām apātayat 07,013.048a saubhadraḥ pauravaṃ tv anyair viddhvā saptabhir āśugaiḥ 07,013.048c pañcabhis tasya vivyādha hayān sūtaṃ ca sāyakaiḥ 07,013.049a tataḥ saṃharṣayan senāṃ siṃhavad vinadan muhuḥ 07,013.049c samādattārjunis tūrṇaṃ pauravāntakaraṃ śaram 07,013.049d*0110_01 tasya saṃdhitam ājñāya sāyakaṃ ghoradarśanam 07,013.050a dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyaś cakarta saśaraṃ dhanuḥ 07,013.050c tad utsṛjya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā 07,013.050e udbabarha sitaṃ khaḍgam ādadānaḥ śarāvaram 07,013.051a sa tenānekatāreṇa carmaṇā kṛtahastavat 07,013.051c bhrāntāsir acaran mārgān darśayan vīryam ātmanaḥ 07,013.052a bhrāmitaṃ punar udbhrāntam ādhūtaṃ punar ucchritam 07,013.052c carmanistriṃśayo rājan nirviśeṣam adṛśyata 07,013.053a sa pauravarathasyeṣām āplutya sahasā nadan 07,013.053c pauravaṃ ratham āsthāya keśapakṣe parāmṛśat 07,013.054a jaghānāsya padā sūtam asināpātayad dhvajam 07,013.054c vikṣobhyāmbhonidhiṃ tārkṣyas taṃ nāgam iva cākṣipat 07,013.055a tam ākalitakeśāntaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 07,013.055c ukṣāṇam iva siṃhena pātyamānam acetanam 07,013.056a tam ārjunivaśaṃ prāptaṃ kṛṣyamāṇam anāthavat 07,013.056c pauravaṃ patitaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata jayadrathaḥ 07,013.057a sa barhiṇamahāvājaṃ kiṅkiṇīśatajālavat 07,013.057c carma cādāya khaḍgaṃ ca nadan paryapatad rathāt 07,013.058a tataḥ saindhavam ālokya kārṣṇir utsṛjya pauravam 07,013.058c utpapāta rathāt tūrṇaṃ śyenavan nipapāta ca 07,013.059a prāsapaṭṭiśanistriṃśāñ śatrubhiḥ saṃpraveritān 07,013.059c cicchedāthāsinā kārṣṇiś carmaṇā saṃrurodha ca 07,013.060a sa darśayitvā sainyānāṃ svabāhubalam ātmanaḥ 07,013.060c tam udyamya mahākhaḍgaṃ carma cātha punar balī 07,013.060d*0111_01 dudhāva sahasā khaḍgaṃ carma cātirathaḥ punaḥ 07,013.061a vṛddhakṣatrasya dāyādaṃ pitur atyantavairiṇam 07,013.061c sasārābhimukhaḥ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram 07,013.062a tau parasparam āsādya khaḍgadantanakhāyudhau 07,013.062c hṛṣṭavat saṃprajahrāte vyāghrakesariṇāv iva 07,013.063a saṃpāteṣv abhipāteṣu nipāteṣv asicarmaṇoḥ 07,013.063c na tayor antaraṃ kaś cid dadarśa narasiṃhayoḥ 07,013.064a avakṣepo 'sinirhrādaḥ śastrāntaranidarśanam 07,013.064c bāhyāntaranipātaś ca nirviśeṣam adṛśyata 07,013.065a bāhyam ābhyantaraṃ caiva carantau mārgam uttamam 07,013.065c dadṛśāte mahātmānau sapakṣāv iva parvatau 07,013.066a tato vikṣipataḥ khaḍgaṃ saubhadrasya yaśasvinaḥ 07,013.066c śarāvaraṇapakṣānte prajahāra jayadrathaḥ 07,013.067a rukmapakṣāntare saktas tasmiṃś carmaṇi bhāsvare 07,013.067c sindhurājabaloddhūtaḥ so 'bhajyata mahān asiḥ 07,013.068a bhagnam ājñāya nistriṃśam avaplutya padāni ṣaṭ 07,013.068c so 'dṛśyata nimeṣeṇa svarathaṃ punar āsthitaḥ 07,013.069a taṃ kārṣṇiṃ samarān muktam āsthitaṃ ratham uttamam 07,013.069c sahitāḥ sarvarājānaḥ parivavruḥ samantataḥ 07,013.070a tataś carma ca khaḍgaṃ ca samutkṣipya mahābalaḥ 07,013.070c nanādārjunadāyādaḥ prekṣamāṇo jayadratham 07,013.071a sindhurājaṃ parityajya saubhadraḥ paravīrahā 07,013.071c tāpayām āsa tat sainyaṃ bhuvanaṃ bhāskaro yathā 07,013.072a tasya sarvāyasīṃ śaktiṃ śalyaḥ kanakabhūṣaṇām 07,013.072c cikṣepa samare ghorāṃ dīptām agniśikhām iva 07,013.073a tām avaplutya jagrāha sakośaṃ cākarod asim 07,013.073c vainateyo yathā kārṣṇiḥ patantam uragottamam 07,013.074a tasya lāghavam ājñāya sattvaṃ cāmitatejasaḥ 07,013.074c sahitāḥ sarvarājānaḥ siṃhanādam athānadan 07,013.075a tatas tām eva śalyasya saubhadraḥ paravīrahā 07,013.075c mumoca bhujavīryeṇa vaiḍūryavikṛtājirām 07,013.076a sā tasya ratham āsādya nirmuktabhujagopamā 07,013.076c jaghāna sūtaṃ śalyasya rathāc cainam apātayat 07,013.077a tato virāṭadrupadau dhṛṣṭaketur yudhiṣṭhiraḥ 07,013.077c sātyakiḥ kekayā bhīmo dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 07,013.077e yamau ca draupadeyāś ca sādhu sādhv iti cukruśuḥ 07,013.078a bāṇaśabdāś ca vividhāḥ siṃhanādāś ca puṣkalāḥ 07,013.078c prādurāsan harṣayantaḥ saubhadram apalāyinam 07,013.078d*0112_01 parivavruḥ sma te sarve pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 07,013.078d*0112_02 harṣayantaś ca saubhadraṃ roṣayantaḥ sutāṃś ca te 07,013.078e tan nāmṛṣyanta putrās te śatror vijayalakṣaṇam 07,013.079a athainaṃ sahasā sarve samantān niśitaiḥ śaraiḥ 07,013.079c abhyākiran mahārāja jaladā iva parvatam 07,013.080a teṣāṃ ca priyam anvicchan sūtasya ca parābhavāt 07,013.080c ārtāyanir amitraghnaḥ kruddhaḥ saubhadram abhyayāt 07,014.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,014.001a bahūni suvicitrāṇi dvaṃdvayuddhāni saṃjaya 07,014.001c tvayoktāni niśamyāhaṃ spṛhayāmi sacakṣuṣām 07,014.001d*0113_01 na hi devāsuraṃ yuddham īdṛgrūpaṃ bhaved iti 07,014.001d*0113_02 cintayāmi ca yuddhāni śrutvā ghorāṇi saṃjaya 07,014.002a āścaryabhūtaṃ lokeṣu kathayiṣyanti mānavāḥ 07,014.002c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yuddhaṃ devāsuropamam 07,014.003a na hi me tṛptir astīha śṛṇvato yuddham uttamam 07,014.003c tasmād ārtāyaner yuddhaṃ saubhadrasya ca śaṃsa me 07,014.004 saṃjaya uvāca 07,014.004a sāditaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyaṣīṃ gadām 07,014.004c samutkṣipya nadan kruddhaḥ pracaskanda rathottamāt 07,014.005a taṃ dīptam iva kālāgniṃ daṇḍahastam ivāntakam 07,014.005c javenābhyapatad bhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 07,014.006a saubhadro 'py aśaniprakhyāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 07,014.006c ehy ehīty abravīc chalyaṃ yatnād bhīmena vāritaḥ 07,014.007a vārayitvā tu saubhadraṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 07,014.007c śalyam āsādya samare tasthau girir ivācalaḥ 07,014.008a tathaiva madrarājo 'pi bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābalam 07,014.008c sasārābhimukhas tūrṇaṃ śārdūla iva kuñjaram 07,014.009a tatas tūryaninādāś ca śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ 07,014.009c siṃhanādāś ca saṃjajñur bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 07,014.010a paśyatāṃ śataśo hy āsīd anyonyasamacetasām 07,014.010c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhv iti nisvanaḥ 07,014.011a na hi madrādhipād anyaḥ sarvarājasu bhārata 07,014.011c soḍhum utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge 07,014.012a tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ 07,014.012c soḍhum utsahate loke ko 'nyo yudhi vṛkodarāt 07,014.013a paṭṭair jāmbūnadair baddhā babhūva janaharṣiṇī 07,014.013c prajajvāla tathāviddhā bhīmena mahatī gadā 07,014.013d*0114_01 sāgnidīptā mahāraudrā gadā sā śuśubhe tadā 07,014.014a tathaiva carato mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ 07,014.014c mahāvidyutpratīkāśā śalyasya śuśubhe gadā 07,014.015a tau vṛṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ 07,014.015c āvarjitagadāśṛṅgāv ubhau śalyavṛkodarau 07,014.015d*0115_01 kopatāmrekṣaṇau vīrau śatrusaṃghavimardanau 07,014.015d*0115_02 mahāmātrau mahotsāhau gadāyuddhaviśāradau 07,014.016a maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca 07,014.016c nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,014.017a tāḍitā bhīmasenena śalyasya mahatī gadā 07,014.017c sāgnijvālā mahāraudrā gadācūrṇam aśīryata 07,014.018a tathaiva bhīmasenasya dviṣatābhihatā gadā 07,014.018c varṣāpradoṣe khadyotair vṛto vṛkṣa ivābabhau 07,014.019a gadā kṣiptā tu samare madrarājena bhārata 07,014.019c vyoma saṃdīpayānā sā sasṛje pāvakaṃ bahu 07,014.020a tathaiva bhīmasenena dviṣate preṣitā gadā 07,014.020b*0116_01 bhīmarūpā mahāvegā gadā śalyaṃ raṇe 'nudat 07,014.020c tāpayām āsa tat sainyaṃ maholkā patatī yathā 07,014.021a te caivobhe gade śreṣṭhe samāsādya parasparam 07,014.021c śvasantyau nāgakanyeva sasṛjāte vibhāvasum 07,014.021d*0117_01 punaḥ śalyena bhīmasya gadāgrād gadayā hatāt 07,014.021d*0117_02 saṃgharṣaṇād utthito 'gnir dīpayām āsa medinīm 07,014.021d*0117_03 punaś ca bhīmasenena śalyasya mahatī gadā 07,014.021d*0117_04 tāḍitā sahasā rājan visasarjātha pāvakam 07,014.022a nakhair iva mahāvyāghrau dantair iva mahāgajau 07,014.022c tau viceratur āsādya gadābhyāṃ ca parasparam 07,014.023a tato gadāgrābhihatau kṣaṇena rudhirokṣitau 07,014.023c dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 07,014.024a śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,014.024c gadābhighātasaṃhrādaḥ śakrāśanir ivopamaḥ 07,014.025a gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ 07,014.025c nākampata tadā bhīmo bhidyamāna ivācalaḥ 07,014.026a tathā bhīmagadāvegais tāḍyamāno mahābalaḥ 07,014.026c dhairyān madrādhipas tasthau vajrair girir ivāhataḥ 07,014.027a āpetatur mahāvegau samucchritamahāgadau 07,014.027c punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 07,014.028a athāplutya padāny aṣṭau saṃnipatya gajāv iva 07,014.028c sahasā lohadaṇḍābhyām anyonyam abhijaghnatuḥ 07,014.029a tau parasparavegāc ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau 07,014.029c yugapat petatur vīrau kṣitāv indradhvajāv iva 07,014.030a tato vihvalamānaṃ taṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ 07,014.030c śalyam abhyapatat tūrṇaṃ kṛtavarmā mahārathaḥ 07,014.031a dṛṣṭvā cainaṃ mahārāja gadayābhinipīḍitam 07,014.031c viceṣṭantaṃ yathā nāgaṃ mūrchayābhipariplutam 07,014.032a tataḥ sagadam āropya madrāṇām adhipaṃ ratham 07,014.032c apovāha raṇāt tūrṇaṃ kṛtavarmā mahārathaḥ 07,014.033a kṣībavad vihvalo vīro nimeṣāt punar utthitaḥ 07,014.033c bhīmo 'pi sumahābāhur gadāpāṇir adṛśyata 07,014.034a tato madrādhipaṃ dṛṣṭvā tava putrāḥ parāṅmukham 07,014.034c sanāgarathapattyaśvāḥ samakampanta māriṣa 07,014.035a te pāṇḍavair ardyamānās tāvakā jitakāśibhiḥ 07,014.035c bhītā diśo 'nvapadyanta vātanunnā ghanā iva 07,014.036a nirjitya dhārtarāṣṭrāṃs tu pāṇḍaveyā mahārathāḥ 07,014.036c vyarocanta raṇe rājan dīpyamānā yaśasvinaḥ 07,014.037a siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhān dadhmuś ca harṣitāḥ 07,014.037c bherīś ca vādayām āsur mṛdaṅgāṃś cānakaiḥ saha 07,014.037d*0118_01 atha maḍḍukabherimahāmurajāḥ 07,014.037d*0118_02 paṇavānakadundubhijharjharibhiḥ 07,014.037d*0118_03 vinadanti bhṛśaṃ saha śaṅkharavair 07,014.037d*0118_04 vividhaiś ca narottama siṃharavaiḥ 07,015.001 saṃjaya uvāca 07,015.001a tad balaṃ sumahad dīrṇaṃ tvadīyaṃ prekṣya vīryavān 07,015.001c dadhāraiko raṇe pāṇḍūn vṛṣaseno 'stramāyayā 07,015.002a śarā daśa diśo muktā vṛṣasenena māriṣa 07,015.002c vicerus te vinirbhidya naravājirathadvipān 07,015.003a tasya dīptā mahābāṇā viniśceruḥ sahasraśaḥ 07,015.003c bhānor iva mahābāho grīṣmakāle marīcayaḥ 07,015.004a tenārditā mahārāja rathinaḥ sādinas tathā 07,015.004c nipetur urvyāṃ sahasā vātanunnā iva drumāḥ 07,015.005a hayaughāṃś ca rathaughāṃś ca gajaughāṃś ca samantataḥ 07,015.005c apātayad raṇe rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,015.006a dṛṣṭvā tam evaṃ samare vicarantam abhītavat 07,015.006c sahitāḥ sarvarājānaḥ parivavruḥ samantataḥ 07,015.007a nākulis tu śatānīko vṛṣasenaṃ samabhyayāt 07,015.007c vivyādha cainaṃ daśabhir nārācair marmabhedibhiḥ 07,015.008a tasya karṇātmajaś cāpaṃ chittvā ketum apātayat 07,015.008c taṃ bhrātaraṃ parīpsanto draupadeyāḥ samabhyayuḥ 07,015.009a karṇātmajaṃ śaravrātaiś cakruś cādṛśyam añjasā 07,015.009c tān nadanto 'bhyadhāvanta droṇaputramukhā rathāḥ 07,015.010a chādayanto mahārāja draupadeyān mahārathān 07,015.010c śarair nānāvidhais tūrṇaṃ parvatāñ jaladā iva 07,015.011a tān pāṇḍavāḥ pratyagṛhṇaṃs tvaritāḥ putragṛddhinaḥ 07,015.011c pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sṛñjayāś codyatāyudhāḥ 07,015.012a tad yuddham abhavad ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,015.012c tvadīyaiḥ pāṇḍuputrāṇāṃ devānām iva dānavaiḥ 07,015.013a evam uttamasaṃrambhā yuyudhuḥ kurupāṇḍavāḥ 07,015.013c parasparam udīkṣantaḥ parasparakṛtāgasaḥ 07,015.014a teṣāṃ dadṛśire kopād vapūṃṣy amitatejasām 07,015.014c yuyutsūnām ivākāśe patatrivarabhoginām 07,015.015a bhīmakarṇakṛpadroṇadrauṇipārṣatasātyakaiḥ 07,015.015c babhāse sa raṇoddeśaḥ kālasūryair ivoditaiḥ 07,015.015d*0119_01 prajānāṃ saṃkṣaye ghore yathā sūryodayo bhavet 07,015.015d*0119_02 śūrāṇām udayas tadvat sa āsīt puruṣarṣabha 07,015.016a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ nighnatām itaretaram 07,015.016c mahābalānāṃ balibhir dānavānāṃ yathā suraiḥ 07,015.017a tato yudhiṣṭhirānīkam uddhūtārṇavanisvanam 07,015.017c tvadīyam avadhīt sainyaṃ saṃpradrutamahāratham 07,015.018a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā śatrubhir bhṛśam arditam 07,015.018c alaṃ drutena vaḥ śūrā iti droṇo 'bhyabhāṣata 07,015.018d@004_0001 bhāradvājam amarṣaś ca vikramaś ca samāviśat 07,015.018d@004_0002 samuddhṛtya niṣaṅgāc ca dhanur jyām avamṛjya ca 07,015.018d@004_0003 mahāśaradhanuṣpāṇir yantāram idam abravīt 07,015.018d@004_0004 sārathe yāhi yatraiṣa pāṇḍareṇa virājatā 07,015.018d@004_0005 dhriyamāṇena chattreṇa rājā tiṣṭhati dharmarāṭ 07,015.018d@004_0006 tad etad dīryate sainyaṃ dhārtarāṣṭram anekadhā 07,015.018d@004_0007 etat saṃstambhayiṣyāmi prativārya yudhiṣṭhiram 07,015.018d@004_0008 na hi mām abhivarṣantaṃ saṃyuge tāta pāṇḍavāḥ 07,015.018d@004_0009 mātsyapāñcālarājānaḥ sarve ca sahasomakāḥ 07,015.018d@004_0010 arjuno matprasādād dhi mahāstrāṇi samāptavān 07,015.018d@004_0011 na mām utsahate tāta na bhīmo na ca sātyakiḥ 07,015.018d@004_0012 matprasādād dhi bībhatsuḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ 07,015.018d@004_0013 mamaivāstraṃ vijānāti dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 07,015.018d@004_0014 nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇāṃs tāta jayaiṣiṇā 07,015.018d@004_0015 saṃjaya uvāca 07,015.018d@004_0015 yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase ca jayāya ca 07,015.018d@004_0016 evaṃ saṃcodito yantā droṇam abhyavahat tataḥ 07,015.018d@004_0017 tadāśvahṛdayenāśvān abhimantryāśu harṣayan 07,015.018d@004_0018 rathena savarūthena bhāsvareṇa virājatā 07,015.018d@004_0019 taṃ karūśāś ca matsyāś ca cedayaś ca sasātvatāḥ 07,015.018d@004_0020 pāṇḍavāś ca sapāñcālāḥ sahitāḥ paryavārayan 07,015.019a tataḥ śoṇahayaḥ kruddhaś caturdanta iva dvipaḥ 07,015.019c praviśya pāṇḍavānīkaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 07,015.020a tam avidhyac chitair bāṇaiḥ kaṅkapatrair yudhiṣṭhiraḥ 07,015.020c tasya droṇo dhanuś chittvā taṃ drutaṃ samupādravat 07,015.021a cakrarakṣaḥ kumāras tu pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ 07,015.021c dadhāra droṇam āyāntaṃ veleva saritāṃ patim 07,015.022a droṇaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā kumāreṇa dvijarṣabham 07,015.022c siṃhanādaravo hy āsīt sādhu sādhv iti bhāṣatām 07,015.023a kumāras tu tato droṇaṃ sāyakena mahāhave 07,015.023c vivyādhorasi saṃkruddhaḥ siṃhavac cānadan muhuḥ 07,015.024a saṃvārya tu raṇe droṇaḥ kumāraṃ vai mahābalaḥ 07,015.024c śarair anekasāhasraiḥ kṛtahasto jitaklamaḥ 07,015.025a taṃ śūram āryavratinam astrārthakṛtaniśramam 07,015.025c cakrarakṣam apāmṛdnāt kumāraṃ dvijasattamaḥ 07,015.025d*0120_01 bāṇair nivārayām āsa paśyatāṃ sarvadhanvinām 07,015.026a sa madhyaṃ prāpya senāyāḥ sarvāḥ paricaran diśaḥ 07,015.026c tava sainyasya goptāsīd bhāradvājo ratharṣabhaḥ 07,015.027a śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhir viṃśatyā cottamaujasam 07,015.027c nakulaṃ pañcabhir viddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 07,015.028a yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 07,015.028c sātyakiṃ pañcabhir viddhvā matsyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,015.029a vyakṣobhayad raṇe yodhān yathāmukhyān abhidravan 07,015.029c abhyavartata saṃprepsuḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 07,015.030a yugaṃdharas tato rājan bhāradvājaṃ mahāratham 07,015.030c vārayām āsa saṃkruddhaṃ vātoddhūtam ivārṇavam 07,015.031a yudhiṣṭhiraṃ sa viddhvā tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,015.031c yugaṃdharaṃ ca bhallena rathanīḍād apāharat 07,015.031d*0121_01 taṃ vijitya mahātejā bhāradvājo mahāmanāḥ 07,015.032a tato virāṭadrupadau kekayāḥ sātyakiḥ śibiḥ 07,015.032c vyāghradattaś ca pāñcālyaḥ siṃhasenaś ca vīryavān 07,015.033a ete cānye ca bahavaḥ parīpsanto yudhiṣṭhiram 07,015.033c āvavrus tasya panthānaṃ kirantaḥ sāyakān bahūn 07,015.034a vyāghradattaś ca pāñcālyo droṇaṃ vivyādha mārgaṇaiḥ 07,015.034c pañcāśadbhiḥ śitai rājaṃs tata uccukruśur janāḥ 07,015.035a tvaritaṃ siṃhasenas tu droṇaṃ viddhvā mahāratham 07,015.035c prāhasat sahasā hṛṣṭas trāsayan vai yatavratam 07,015.036a tato visphārya nayane dhanurjyām avamṛjya ca 07,015.036c talaśabdaṃ mahat kṛtvā droṇas taṃ samupādravat 07,015.037a tatas tu siṃhasenasya śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam 07,015.037c vyāghradattasya cākramya bhallābhyām aharad balī 07,015.038a tān pramṛdya śaravrātaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān 07,015.038c yudhiṣṭhirasamabhyāśe tasthau mṛtyur ivāntakaḥ 07,015.039a tato 'bhavan mahāśabdo rājan yaudhiṣṭhire bale 07,015.039c hṛto rājeti yodhānāṃ samīpasthe yatavrate 07,015.040a abruvan sainikās tatra dṛṣṭvā droṇasya vikramam 07,015.040c adya rājā dhārtarāṣṭraḥ kṛtārtho vai bhaviṣyati 07,015.040d*0122_01 asmin muhūrte droṇas tu pāṇḍavaṃ gṛhya harṣitaḥ 07,015.040e āgamiṣyati no nūnaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 07,015.041a evaṃ saṃjalpatāṃ teṣāṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ 07,015.041c āyāj javena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan 07,015.041d*0123_01 mā bhaiṣīr iti saṃvārya śarair droṇam avārayat 07,015.042a śoṇitodāṃ rathāvartāṃ kṛtvā viśasane nadīm 07,015.042c śūrāsthicayasaṃkīrṇāṃ pretakūlāpahāriṇīm 07,015.043a tāṃ śaraughamahāphenāṃ prāsamatsyasamākulām 07,015.043c nadīm uttīrya vegena kurūn vidrāvya pāṇḍavaḥ 07,015.044a tataḥ kirīṭī sahasā droṇānīkam upādravat 07,015.044c chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva 07,015.045a śīghram abhyasyato bāṇān saṃdadhānasya cāniśam 07,015.045c nāntaraṃ dadṛśe kaś cit kaunteyasya yaśasvinaḥ 07,015.046a na diśo nāntarikṣaṃ ca na dyaur naiva ca medinī 07,015.046c adṛśyata mahārāja bāṇabhūtam ivābhavat 07,015.047a nādṛśyata tadā rājaṃs tatra kiṃ cana saṃyuge 07,015.047c bāṇāndhakāre mahati kṛte gāṇḍīvadhanvanā 07,015.048a sūrye cāstam anuprāpte rajasā cābhisaṃvṛte 07,015.048c nājñāyata tadā śatrur na suhṛn na ca kiṃ cana 07,015.049a tato 'vahāraṃ cakrus te droṇaduryodhanādayaḥ 07,015.049c tān viditvā bhṛśaṃ trastān ayuddhamanasaḥ parān 07,015.050a svāny anīkāni bībhatsuḥ śanakair avahārayat 07,015.050c tato 'bhituṣṭuvuḥ pārthaṃ prahṛṣṭāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ 07,015.050e pāñcālāś ca manojñābhir vāgbhiḥ sūryam ivarṣayaḥ 07,015.051a evaṃ svaśibiraṃ prāyāj jitvā śatrūn dhanaṃjayaḥ 07,015.051c pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ mudito vai sakeśavaḥ 07,015.052a masāragalvarkasuvarṇarūpyair; vajrapravālasphaṭikaiś ca mukhyaiḥ 07,015.052c citre rathe pāṇḍusuto babhāse; nakṣatracitre viyatīva candraḥ 07,016.001 saṃjaya uvāca 07,016.001a te sene śibiraṃ gatvā nyaviśetāṃ viśāṃ pate 07,016.001c yathābhāgaṃ yathānyāyaṃ yathāgulmaṃ ca sarvaśaḥ 07,016.002a kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ droṇaḥ paramadurmanāḥ 07,016.002c duryodhanam abhiprekṣya savrīḍam idam abravīt 07,016.003a uktam etan mayā pūrvaṃ na tiṣṭhati dhanaṃjaye 07,016.003c śakyo grahītuṃ saṃgrāme devair api yudhiṣṭhiraḥ 07,016.004a iti tad vaḥ prayatatāṃ kṛtaṃ pārthena saṃyuge 07,016.004c mātiśaṅkīr vaco mahyam ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau 07,016.005a apanīte tu yogena kena cic chvetavāhane 07,016.005c tata eṣyati te rājan vaśam adya yudhiṣṭhiraḥ 07,016.006a kaś cid āhvayatāṃ saṃkhye deśam anyaṃ prakarṣatu 07,016.006c tam ajitvā tu kaunteyo na nivartet kathaṃ cana 07,016.007a etasminn antare śūnye dharmarājam ahaṃ nṛpa 07,016.007c grahīṣyāmi camūṃ bhittvā dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 07,016.008a arjunena vihīnas tu yadi notsṛjate raṇam 07,016.008c mām upāyāntam ālokya gṛhītam iti viddhi tam 07,016.009a evaṃ te sahasā rājan dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,016.009b*0124_01 kṣobhayitvā balaṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 07,016.009c samāneṣyāmi sagaṇaṃ vaśam adya na saṃśayaḥ 07,016.010a yadi tiṣṭhati saṃgrāme muhūrtam api pāṇḍavaḥ 07,016.010c athāpayāti saṃgrāmād vijayāt tad viśiṣyate 07,016.011a droṇasya tu vacaḥ śrutvā trigartādhipatis tataḥ 07,016.011c bhrātṛbhiḥ sahito rājann idaṃ vacanam abravīt 07,016.012a vayaṃ vinikṛtā rājan sadā gāṇḍīvadhanvanā 07,016.012c anāgaḥsv api cāgaskṛd asmāsu bharatarṣabha 07,016.013a te vayaṃ smaramāṇās tān vinikārān pṛthagvidhān 07,016.013c krodhāgninā dahyamānā na śemahi sadā niśāḥ 07,016.014a sa no divyāstrasaṃpannaś cakṣurviṣayam āgataḥ 07,016.014c kartāraḥ sma vayaṃ sarvaṃ yac cikīrṣāma hṛdgatam 07,016.015a bhavataś ca priyaṃ yat syād asmākaṃ ca yaśaskaram 07,016.015c vayam enaṃ haniṣyāmo nikṛṣyāyodhanād bahiḥ 07,016.016a adyāstv anarjunā bhūmir atrigartātha vā punaḥ 07,016.016c satyaṃ te pratijānīmo naitan mithyā bhaviṣyati 07,016.017a evaṃ satyarathaś coktvā satyadharmā ca bhārata 07,016.017c satyavarmā ca satyeṣuḥ satyakarmā tathaiva ca 07,016.018a sahitā bhrātaraḥ pañca rathānām ayutena ca 07,016.018c nyavartanta mahārāja kṛtvā śapatham āhave 07,016.019a mālavās tuṇḍikerāś ca rathānām ayutais tribhiḥ 07,016.019c suśarmā ca naravyāghras trigartaḥ prasthalādhipaḥ 07,016.020a mācellakair lalitthaiś ca sahito madrakair api 07,016.020c rathānām ayutenaiva so 'śapad bhrātṛbhiḥ saha 07,016.020d*0125_01 maladāś ca karūśāś ca daradāś ca mahārathāḥ 07,016.020d*0125_02 taṅkaṇāś ca parādāś ca yugapatte samāgatāḥ 07,016.021a nānājanapadebhyaś ca rathānām ayutaṃ punaḥ 07,016.021c samutthitaṃ viśiṣṭānāṃ saṃśapārtham upāgatam 07,016.022a tato jvalanam ādāya hutvā sarve pṛthak pṛthak 07,016.022c jagṛhuḥ kuśacīrāṇi citrāṇi kavacāni ca 07,016.023a te ca baddhatanutrāṇā ghṛtāktāḥ kuśacīriṇaḥ 07,016.023c maurvīmekhalino vīrāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ 07,016.024a yajvānaḥ putriṇo lokyāḥ kṛtakṛtyās tanutyajaḥ 07,016.024c yokṣyamāṇās tadātmānaṃ yaśasā vijayena ca 07,016.025a brahmacaryaśrutimukhaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ 07,016.025c prāpya lokān suyuddhena kṣipram eva yiyāsavaḥ 07,016.026a brāhmaṇāṃs tarpayitvā ca niṣkān dattvā pṛthak pṛthak 07,016.026c gāś ca vāsāṃsi ca punaḥ samābhāṣya parasparam 07,016.026d*0126_01 dvijamukhyaiḥ samuditaiḥ kṛtasvasty ayanāśiṣaḥ 07,016.026d*0126_02 muditāś ca prahṛṣṭāś ca jalaṃ saṃspṛśya nirmalam 07,016.027a prajvālya kṛṣṇavartmānam upāgamya raṇe vratam 07,016.027c tasminn agnau tadā cakruḥ pratijñāṃ dṛḍhaniścayāḥ 07,016.028a śṛṇvatāṃ sarvabhūtānām uccair vācaḥ sma menire 07,016.028c dhṛtvā dhanaṃjayavadhe pratijñāṃ cāpi cakrire 07,016.029a ye vai lokāś cānṛtānāṃ ye caiva brahmaghātinām 07,016.029c pānapasya ca ye lokā gurudāraratasya ca 07,016.030a brahmasvahāriṇaś caiva rājapiṇḍāpahāriṇaḥ 07,016.030c śaraṇāgataṃ ca tyajato yācamānaṃ tathā ghnataḥ 07,016.031a agāradāhināṃ ye ca ye ca gāṃ nighnatām api 07,016.031c apacāriṇāṃ ca ye lokā ye ca brahmadviṣām api 07,016.032a jāyāṃ ca ṛtukāle vai ye mohād abhigacchatām 07,016.032c śrāddhasaṃgatikānāṃ ca ye cāpy ātmāpahāriṇām 07,016.033a nyāsāpahāriṇāṃ ye ca śrutaṃ nāśayatāṃ ca ye 07,016.033c kopena yudhyamānānāṃ ye ca nīcānusāriṇām 07,016.034a nāstikānāṃ ca ye lokā ye 'gnihorāpitṛtyajām 07,016.034b*0127_01 satyam ākramatāṃ ye ca pratyādityaṃ pramehatām 07,016.034c tān āpnuyāmahe lokān ye ca pāpakṛtām api 07,016.035a yady ahatvā vayaṃ yuddhe nivartema dhanaṃjayam 07,016.035c tena cābhyarditās trāsād bhavema hi parāṅmukhāḥ 07,016.036a yadi tv asukaraṃ loke karma kuryāma saṃyuge 07,016.036c iṣṭān puṇyakṛtāṃ lokān prāpnuyāma na saṃśayaḥ 07,016.037a evam uktvā tato rājaṃs te 'bhyavartanta saṃyuge 07,016.037c āhvayanto 'rjunaṃ vīrāḥ pitṛjuṣṭāṃ diśaṃ prati 07,016.038a āhūtas tair naravyāghraiḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 07,016.038c dharmarājam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 07,016.039a āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam 07,016.039c saṃśaptakāś ca māṃ rājann āhvayanti punaḥ punaḥ 07,016.040a eṣa ca bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmāhvayate raṇe 07,016.040c vadhāya sagaṇasyāsya mām anujñātum arhasi 07,016.041a naitac chaknomi saṃsoḍhum āhvānaṃ puruṣarṣabha 07,016.041c satyaṃ te pratijānāmi hatān viddhi parān yudhi 07,016.041d*0128_01 na hy arjuno raṇe rājan mithyā kiṃ cit pravakṣyati 07,016.041d*0128_02 hatāṃs traigartakān paśya mā sma te kaśmalaṃ bhavet 07,016.042 yudhiṣṭhira uvāca 07,016.042a śrutam etat tvayā tāta yad droṇasya cikīrṣitam 07,016.042c yathā tad anṛtaṃ tasya bhavet tadvat samācara 07,016.043a droṇo hi balavāñ śūraḥ kṛtāstraś ca jitaśramaḥ 07,016.043c pratijñātaṃ ca tenaitad grahaṇaṃ me mahāratha 07,016.044 arjuna uvāca 07,016.044*0129_01 sarvathā na nivarteyam āhūto 'haṃ paraṃtapa 07,016.044*0129_02 trigarto bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ sa mām āhvayate bhṛśam 07,016.044*0129_03 tavāpi tu raṇe rakṣā vihitā me janādhipa 07,016.044*0129_04 nirapekṣo gamiṣyāmi vadhāyaiṣāṃ durātmanām 07,016.044a ayaṃ vai satyajid rājann adya te rakṣitā yudhi 07,016.044c dhriyamāṇe hi pāñcālye nācāryaḥ kāmam āpsyati 07,016.045a hate tu puruṣavyāghre raṇe satyajiti prabho 07,016.045c sarvair api sametair vā na sthātavyaṃ kathaṃ cana 07,016.046 saṃjaya uvāca 07,016.046a anujñātas tato rājñā pariṣvaktaś ca phalgunaḥ 07,016.046c premṇā dṛṣṭaś ca bahudhā āśiṣā ca prayojitaḥ 07,016.047a vihāyainaṃ tataḥ pārthas trigartān pratyayād balī 07,016.047c kṣudhitaḥ kṣudvighātārthaṃ siṃho mṛgagaṇān iva 07,016.048a tato dauryodhanaṃ sainyaṃ mudā paramayā yutam 07,016.048c gate 'rjune bhṛśaṃ kruddhaṃ dharmarājasya nigrahe 07,016.048d*0130_01 grahaṇe dharmarājasya kṛtotsāhaṃ mahāmṛdhe 07,016.049a tato 'nyonyena te sene samājagmatur ojasā 07,016.049b*0131_01 vegena śaṅkhān āpūrya harṣayukte mahāsvane 07,016.049c gaṅgāsarayvor vegena prāvṛṣīvolbaṇodake 07,017.001 saṃjaya uvāca 07,017.001a tataḥ saṃśaptakā rājan same deśe vyavasthitāḥ 07,017.001c vyūhyānīkaṃ rathair eva candrārdhākhyaṃ mudānvitāḥ 07,017.002a te kirīṭinam āyāntaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa māriṣa 07,017.002b*0132_01 atīva saṃprahṛṣṭās te hy upalakṣya dhanaṃjayam 07,017.002c udakrośan naravyāghrāḥ śabdena mahatā tadā 07,017.003a sa śabdaḥ pradiśaḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca samāvṛṇot 07,017.003c āvṛtatvāc ca lokasya nāsīt tatra pratisvanaḥ 07,017.004a atīva saṃprahṛṣṭāṃs tān upalabhya dhanaṃjayaḥ 07,017.004c kiṃ cid abhyutsmayan kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt 07,017.005a paśyaitān devakīmātar mumūrṣūn adya saṃyuge 07,017.005c bhrātṝṃs traigartakān evaṃ roditavye praharṣitān 07,017.006a atha vā harṣakālo 'yaṃ traigartānām asaṃśayam 07,017.006c kunarair duravāpān hi lokān prāpsyanty anuttamān 07,017.006d*0133_01 mayā hatā hi saṃgrāme lokān prāpsyanti puṣkalān 07,017.007a evam uktvā mahābāhur hṛṣīkeśaṃ tato 'rjunaḥ 07,017.007c āsasāda raṇe vyūḍhāṃ traigartānām anīkinīm 07,017.008a sa devadattam ādāya śaṅkhaṃ hemapariṣkṛtam 07,017.008c dadhmau vegena mahatā phalgunaḥ pūrayan diśaḥ 07,017.009a tena śabdena vitrastā saṃśaptakavarūthinī 07,017.009c niśceṣṭāvasthitā saṃkye aśmasāramayī yathā 07,017.009d*0134_01 sā senā bharataśreṣṭha niśceṣṭā śuśubhe tadā 07,017.009d*0134_02 citrapaṭṭe yathā nyastā kuśalaiḥ śilpibhir naraiḥ 07,017.009d*0134_03 svanena tena sainyānāṃ divam āvṛṇvatā tadā 07,017.009d*0134_04 sasvanā pṛthivī sarvā tathaiva ca mahodadhiḥ 07,017.009d*0134_05 vyūḍhānīkais tu taiḥ sarvaiḥ pṛthivyāṃ samarārṇave 07,017.009d*0134_06 svanena sarvasainyānāṃ karṇās tu badhirīkṛtāḥ 07,017.010a vāhās teṣāṃ vivṛttākṣāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ 07,017.010c viṣṭabdhacaraṇā mūtraṃ rudhiraṃ ca prasusruvuḥ 07,017.010d*0135_01 tato vyupāramac chabdaḥ prahṛṣṭās te tato 'bhavan 07,017.011a upalabhya ca te saṃjñām avasthāpya ca vāhinīm 07,017.011c yugapat pāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ 07,017.012a tāny arjunaḥ sahasrāṇi daśa pañcaiva cāśugaiḥ 07,017.012c anāgatāny eva śaraiś cicchedāśuparākramaḥ 07,017.013a tato 'rjunaṃ śitair bāṇair daśabhir daśabhiḥ punaḥ 07,017.013c pratyavidhyaṃs tataḥ pārthas tān avidhyat tribhis tribhiḥ 07,017.014a ekaikas tu tataḥ pārthaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ 07,017.014c sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī 07,017.015a bhūya eva tu saṃrabdhās te 'rjunaṃ sahakeśavam 07,017.015c āpūrayañ śarais tīkṣṇais taṭākam iva vṛṣṭibhiḥ 07,017.016a tataḥ śarasahasrāṇi prāpatann arjunaṃ prati 07,017.016c bhramarāṇām iva vrātāḥ phulladrumagaṇe vane 07,017.017a tataḥ subāhus triṃśadbhir adrisāramayair dṛḍhaiḥ 07,017.017c avidhyad iṣubhir gāḍhaṃ kirīṭe savyasācinam 07,017.018a taiḥ kirīṭī kirīṭasthair hemapuṅkhair ajihmagaiḥ 07,017.018c śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ 07,017.019a hastāvāpaṃ subāhos tu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ 07,017.019c ciccheda taṃ caiva punaḥ śaravarṣair avākirat 07,017.020a tataḥ suśarmā daśabhiḥ surathaś ca kirīṭinam 07,017.020c sudharmā sudhanuś caiva subāhuś ca samarpayan 07,017.021a tāṃs tu sarvān pṛthag bāṇair vānarapravaradhvajaḥ 07,017.021c pratyavidhyad dhvajāṃś caiṣāṃ bhallaiś ciccheda kāñcanān 07,017.022a sudhanvano dhanuś chittvā hayān vai nyavadhīc charaiḥ 07,017.022c athāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 07,017.022d*0136_01 jahāra pārthaḥ sainyeṣu sahasre dve ca yodhinām 07,017.023a tasmiṃs tu patite vīre trastās tasya padānugāḥ 07,017.023b*0137_01 bhūyiṣṭhaṃ pratiruddhās te hatair yodhair yaśasvinaḥ 07,017.023c vyadravanta bhayād bhītā yena dauryodhanaṃ balam 07,017.024a tato jaghāna saṃkruddho vāsavis tāṃ mahācamūm 07,017.024c śarajālair avicchinnais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ 07,017.025a tato bhagne bale tasmin viprayāte samantataḥ 07,017.025c savyasācini saṃkruddhe traigartān bhayam āviśat 07,017.026a te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,017.026c amuhyaṃs tatra tatraiva trastā mṛgagaṇā iva 07,017.027a tatas trigartarāṭ kruddhas tān uvāca mahārathān 07,017.027c alaṃ drutena vaḥ śūrā na bhayaṃ kartum arhatha 07,017.028a śaptvā tu śapathān ghorān sarvasainyasya paśyataḥ 07,017.028c gatvā dauryodhanaṃ sainyaṃ kiṃ vai vakṣyatha mukhyagāḥ 07,017.029a nāvahāsyāḥ kathaṃ loke karmaṇānena saṃyuge 07,017.029c bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṃ yathābalam 07,017.030a evam uktās tu te rājann udakrośan muhur muhuḥ 07,017.030c śaṅkhāṃś ca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam 07,017.031a tatas te saṃnyavartanta saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ 07,017.031c nārāyaṇāś ca gopālāḥ kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam 07,018.001 saṃjaya uvāca 07,018.001a dṛṣṭvā tu saṃnivṛttāṃs tān saṃśaptakagaṇān punaḥ 07,018.001c vāsudevaṃ mahātmānam arjunaḥ samabhāṣata 07,018.002a codayāśvān hṛṣīkeśa saṃśaptakagaṇān prati 07,018.002c naite hāsyanti saṃgrāmaṃ jīvanta iti me matiḥ 07,018.003a paśya me 'strabalaṃ ghoraṃ bāhvor iṣvasanasya ca 07,018.003c adyaitān pātayiṣyāmi kruddho rudraḥ paśūn iva 07,018.004a tataḥ kṛṣṇaḥ smitaṃ kṛtvā pariṇandya śivena tam 07,018.004b*0138_01 evaṃ bruvāṇaṃ bībhatsuṃ keśavaḥ śatruvāhinīm 07,018.004c prāveśayata durdharṣo yatra yatraicchad arjunaḥ 07,018.005a babhrāje sa ratho 'tyartham uhyamāno raṇe tadā 07,018.005c uhyamānam ivākāśe vimānaṃ pāṇḍurair hayaiḥ 07,018.006a maṇḍalāni tataś cakre gatapratyāgatāni ca 07,018.006c yathā śakraratho rājan yuddhe devāsure purā 07,018.007a atha nārāyaṇāḥ kruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ 07,018.007c chādayantaḥ śaravrātaiḥ parivavrur dhanaṃjayam 07,018.008a adṛśyaṃ ca muhūrtena cakrus te bharatarṣabha 07,018.008c kṛṣṇena sahitaṃ yuddhe kuntīputraṃ dhanaṃjayam 07,018.009a kruddhas tu phalgunaḥ saṃkhye dviguṇīkṛtavikramaḥ 07,018.009c gāṇḍīvam upasaṃmṛjya tūrṇaṃ jagrāha saṃyuge 07,018.010a baddhvā ca bhṛkuṭīṃ vaktre krodhasya pratilakṣaṇam 07,018.010c devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayām āsa pāṇḍavaḥ 07,018.011a athāstram arisaṃghaghnaṃ tvāṣṭram abhyasyad arjunaḥ 07,018.011c tato rūpasahasrāṇi prādurāsan pṛthak pṛthak 07,018.012a ātmanaḥ pratirūpais tair nānārūpair vimohitāḥ 07,018.012c anyonyam arjunaṃ matvā svam ātmānaṃ ca jaghnire 07,018.013a ayam arjuno 'yaṃ govinda imau yādavapāṇḍavau 07,018.013c iti bruvāṇāḥ saṃmūḍhā jaghnur anyonyam āhave 07,018.013d*0139_01 anyonyaṃ samare jaghnus tāvakā bharatarṣabha 07,018.014a mohitāḥ paramāstreṇa kṣayaṃ jagmuḥ parasparam 07,018.014b*0140_01 rudhirokṣitagātrās te prekṣamāṇāḥ parasparam 07,018.014c aśobhanta raṇe yodhāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ 07,018.014d*0141_01 rudhirotpīḍanās te tu rudhireṇa samukṣitāḥ 07,018.014d*0141_02 candanasya raseneva vyabhrājanta raṇājire 07,018.014d*0141_03 tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipad gāṇḍivaṃ bhṛśam 07,018.014d*0141_04 nyahanat tāñ śarais tīkṣṇais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ 07,018.014d*0141_05 hatāvaśiṣṭās te bhūyaḥ parivārya dhanaṃjayam 07,018.014d*0141_06 sāśvadhvajarathaṃ cakrur adṛśyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 07,018.015a tataḥ śarasahasrāṇi tair vimuktāni bhasmasāt 07,018.015c kṛtvā tad astraṃ tān vīrān anayad yamasādanam 07,018.016a atha prahasya bībhatsur lalitthān mālavān api 07,018.016c mācellakāṃs trigartāṃś ca yaudheyāṃś cārdayac charaiḥ 07,018.017a te vadhyamānā vīreṇa kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 07,018.017c vyasṛjañ śaravarṣāṇi pārthe nānāvidhāni ca 07,018.018a tato naivārjunas tatra na ratho na ca keśavaḥ 07,018.018c pratyadṛśyata ghoreṇa śaravarṣeṇa saṃvṛtaḥ 07,018.019a tatas te labdhalakṣyatvād anyonyam abhicukruśuḥ 07,018.019c hatau kṛṣṇāv iti prītā vāsāṃsy ādudhuvus tadā 07,018.020a bherīmṛdaṅgaśaṅkhāṃś ca dadhmur vīrāḥ sahasraśaḥ 07,018.020c siṃhanādaravāṃś cogrāṃś cakrire tatra māriṣa 07,018.021a tataḥ prasiṣvide kṛṣṇaḥ khinnaś cārjunam abravīt 07,018.021c kvāsi pārtha na paśye tvāṃ kaccij jīvasi śatruhan 07,018.022a tasya taṃ mānuṣaṃ bhāvaṃ bhāvajño ''jñāya pāṇḍavaḥ 07,018.022c vāyavyāstreṇa tair astāṃ śaravṛṣṭim apāharat 07,018.023a tataḥ saṃśaptakavrātān sāśvadviparathāyudhān 07,018.023c uvāha bhagavān vāyuḥ śuṣkaparṇacayān iva 07,018.024a uhyamānās tu te rājan bahv aśobhanta vāyunā 07,018.024c praḍīnāḥ pakṣiṇaḥ kāle vṛkṣebhya iva māriṣa 07,018.025a tāṃs tathā vyākulīkṛtya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 07,018.025c jaghāna niśitair bāṇaiḥ sahasrāṇi śatāni ca 07,018.026a śirāṃsi bhallair aharad bāhūn api ca sāyudhān 07,018.026c hastihastopamāṃś corūñ śarair urvyām apātayat 07,018.027a pṛṣṭhacchinnān vicaraṇān vimastiṣkekṣaṇāṅgulīn 07,018.027c nānāṅgāvayavair hīnāṃś cakārārīn dhanaṃjayaḥ 07,018.028a gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān 07,018.028c śarair viśakalīkurvaṃś cakre vyaśvarathadvipān 07,018.029a muṇḍatālavanānīva tatra tatra cakāśire 07,018.029c chinnadhvajarathavrātāḥ ke cit ke cit kva cit kva cit 07,018.030a sottarāyudhino nāgāḥ sapatākāṅkuśāyudhāḥ 07,018.030c petuḥ śakrāśanihatā drumavanta ivācalāḥ 07,018.031a cāmarāpīḍakavacāḥ srastāntranayanāsavaḥ 07,018.031c sārohās turagāḥ petuḥ pārthabāṇahatāḥ kṣitau 07,018.032a vipraviddhāsinakharāś chinnavarmarṣṭiśaktayaḥ 07,018.032c pattayaś chinnavarmāṇaḥ kṛpaṇaṃ śerate hatāḥ 07,018.033a tair hatair hanyamānaiś ca patadbhiḥ patitair api 07,018.033c bhramadbhir niṣṭanadbhiś ca ghoram āyodhanaṃ babhau 07,018.034a rajaś ca mahad udbhūtaṃ śāntaṃ rudhiravṛṣṭibhiḥ 07,018.034c mahī cāpy abhavad durgā kabandhaśatasaṃkulā 07,018.035a tad babhau raudrabībhatsaṃ bībhatsor yānam āhave 07,018.035c ākrīḍa iva rudrasya ghnataḥ kālātyaye paśūn 07,018.036a te vadhyamānāḥ pārthena vyākulāśvarathadvipāḥ 07,018.036c tam evābhimukhāḥ kṣīṇāḥ śakrasyātithitāṃ gatāḥ 07,018.037a sā bhūmir bharataśreṣṭha nihatais tair mahārathaiḥ 07,018.037c āstīrṇā saṃbabhau sarvā pretībhūtaiḥ samantataḥ 07,018.038a etasminn antare caiva pramatte savyasācini 07,018.038c vyūḍhānīkas tato droṇo yudhiṣṭhiram upādravat 07,018.039a taṃ pratyagṛhṇaṃs tvaritā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 07,018.039c yudhiṣṭhiraṃ parīpsantas tadāsīt tumulaṃ mahat 07,019.001 saṃjaya uvāca 07,019.001a pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu bhāradvājo mahārathaḥ 07,019.001c bahūktvā ca tato rājan rājānaṃ ca suyodhanam 07,019.002a vidhāya yogaṃ pārthena saṃśaptakagaṇaiḥ saha 07,019.002c niṣkrānte ca raṇāt pārthe saṃśaptakavadhaṃ prati 07,019.003a vyūḍhānīkas tato droṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 07,019.003c abhyayād bharataśreṣṭha dharmarājajighṛkṣayā 07,019.004a vyūhaṃ dṛṣṭvā suparṇaṃ tu bhāradvājakṛtaṃ tadā 07,019.004c vyūhena maṇḍalārdhena pratyavyūhad yudhiṣṭhiraḥ 07,019.005a mukham āsīt suparṇasya bhāradvājo mahārathaḥ 07,019.005c śiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugaiḥ saha 07,019.006a cakṣuṣī kṛtavarmā ca gautamaś cāsyatāṃ varaḥ 07,019.006c bhūtavarmā kṣemaśarmā karakarṣaś ca vīryavān 07,019.007a kaliṅgāḥ siṃhalāḥ prācyāḥ śūrābhīrā daśerakāḥ 07,019.007c śakā yavanakāmbojās tathā haṃsapadāś ca ye 07,019.008a grīvāyāṃ śūrasenāś ca daradā madrakekayāḥ 07,019.008c gajāśvarathapattyaughās tasthuḥ śatasahasraśaḥ 07,019.009a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyaḥ somadattaś ca bāhlikaḥ 07,019.009c akṣauhiṇyā vṛtā vīrā dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 07,019.010a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 07,019.010c vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya droṇaputrāgragāḥ sthitāḥ 07,019.011a pṛṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ paundramadrakāḥ 07,019.011c gāndhārāḥ śakuniprāgyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ 07,019.012a pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñātibāndhavaḥ 07,019.012c mahatyā senayā tasthau nānādhvajasamutthayā 07,019.013a jayadratho bhīmarathaḥ sāṃyātrikasabho jayaḥ 07,019.013c bhūmiṃjayo vṛṣakrātho naiṣadhaś ca mahābalaḥ 07,019.014a vṛtā balena mahatā brahmalokapuraskṛtāḥ 07,019.014c vyūhasyopari te rājan sthitā yuddhaviśāradāḥ 07,019.015a droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥ 07,019.015c vātoddhūtārṇavākāraḥ pravṛtta iva lakṣyate 07,019.016a tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ 07,019.016c savidyutstanitā meghāḥ sarvadigbhya ivoṣṇage 07,019.017a tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivat kalpitaṃ gajam 07,019.017c āsthitaḥ śuśubhe rājann aṃśumān udaye yathā 07,019.018a mālyadāmavatā rājā śvetacchatreṇa dhāryatā 07,019.018c kṛttikāyogayuktena paurṇamāsyām ivendunā 07,019.019a nīlāñjanacayaprakhyo madāndho dvirado babhau 07,019.019c abhivṛṣṭo mahāmeghair yathā syāt parvato mahān 07,019.020a nānānṛpatibhir vīrair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ 07,019.020c samanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇair iva 07,019.021a tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṃ tam atimānuṣam 07,019.021c ajayyam aribhiḥ saṃkhye pārṣataṃ vākyam abravīt 07,019.022a brāhmaṇasya vaśaṃ nāham iyām adya yathā prabho 07,019.022c pārāvatasavarṇāśva tathā nītir vidhīyatām 07,019.023 dhṛṣṭadyumna uvāca 07,019.023a droṇasya yatamānasya vaśaṃ naiṣyasi suvrata 07,019.023c aham āvārayiṣyāmi droṇam adya sahānugam 07,019.024a mayi jīvati kauravya nodvegaṃ kartum arhasi 07,019.024c na hi śakto raṇe droṇo vijetuṃ māṃ kathaṃ cana 07,019.025 saṃjaya uvāca 07,019.025a evam uktvā kiran bāṇān drupadasya suto balī 07,019.025c pārāvatasavarṇāśvaḥ svayaṃ droṇam upādravat 07,019.026a aniṣṭadarśanaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnam avasthitam 07,019.026c kṣaṇenaivābhavad droṇo nātihṛṣṭamanā iva 07,019.026d*0142_01 sa hi jāto mahāraudro droṇasya nidhanaṃ prati 07,019.026d*0142_02 martyadharmatayā tasmād bhāradvājo vyamuhyata 07,019.026d*0142_03 nāśakat taṃ tataḥ kaś cid anīke prativīkṣitum 07,019.026d*0142_04 tataḥ kirann iṣūṃs tīkṣṇān drupadasya varūthinīm 07,019.026d*0142_05 bhāradvājo yayau tūrṇaṃ pārṣataṃ varjayan yudhi 07,019.026d*0142_06 drupadasya mahat sainyaṃ vārayām āsa brāhmaṇaḥ 07,019.027a taṃ tu saṃprekṣya putras te durmukhaḥ śatrukarśanaḥ 07,019.027c priyaṃ cikīrṣan droṇasya dhṛṣṭadyumnam avārayat 07,019.028a sa saṃprahāras tumulaḥ samarūpa ivābhavat 07,019.028c pārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata 07,019.029a pārṣataḥ śarajālena kṣipraṃ pracchādya durmukham 07,019.029c bhāradvājaṃ śaraugheṇa mahatā samavārayat 07,019.030a droṇam āvāritaṃ dṛṣṭvā bhṛśāyastas tavātmajaḥ 07,019.030c nānāliṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṃ samamohayat 07,019.031a tayor viṣaktayoḥ saṃkhye pāñcālyakurumukhyayoḥ 07,019.031b*0143_01 abhavat tumulaṃ yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇoḥ 07,019.031c droṇo yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ bahudhā vyadhamac charaiḥ 07,019.032a anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ 07,019.032c tathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kva cit kva cit 07,019.033a muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam 07,019.033c tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata 07,019.033d*0144_01 naiva khaṃ na diśo bhūmir babhāse na ca bhāskaraḥ 07,019.034a naiva sve na pare rājann ajñāyanta parasparam 07,019.034c anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tat samavartata 07,019.035a cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣv asicarmasu 07,019.035c teṣām ādityavarṇābhā marīcyaḥ pracakāśire 07,019.036a tat prakīrṇapatākānāṃ rathavāraṇavājinām 07,019.036c balākāśabalābhrābhaṃ dadṛśe rūpam āhave 07,019.037a narān eva narā jaghnur udagrāś ca hayā hayān 07,019.037c rathāṃś ca rathino jaghnur vāraṇā varavāraṇān 07,019.038a samucchritapatākānāṃ gajānāṃ paramadvipaiḥ 07,019.038c kṣaṇena tumulo ghoraḥ saṃgrāmaḥ samavartata 07,019.039a teṣāṃ saṃsaktagātrāṇāṃ karṣatām itaretaram 07,019.039c dantasaṃghātasaṃgharṣāt sadhūmo 'gnir ajāyata 07,019.040a viprakīrṇapatākās te viṣāṇajanitāgnayaḥ 07,019.040c babhūvuḥ khaṃ samāsādya savidyuta ivāmbudāḥ 07,019.041a vikṣaradbhir nadadbhiś ca nipatadbhiś ca vāraṇaiḥ 07,019.041c saṃbabhūva mahī kīrṇā meghair dyaur iva śāradī 07,019.042a teṣām āhanyamānānāṃ bāṇatomaravṛṣṭibhiḥ 07,019.042c vāraṇānāṃ ravo jajñe meghānām iva saṃplave 07,019.043a tomarābhihatāḥ ke cid bāṇaiś ca paramadvipāḥ 07,019.043c vitresuḥ sarvabhūtānāṃ śabdam evāpare 'vrajan 07,019.044a viṣāṇābhihatāś cāpi ke cit tatra gajā gajaiḥ 07,019.044c cakrur ārtasvaraṃ ghoram utpātajaladā iva 07,019.045a pratīpaṃ hriyamāṇāś ca vāraṇā varavāraṇaiḥ 07,019.045c unmathya punar ājahruḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ 07,019.046a mahāmātrā mahāmātrais tāḍitāḥ śaratomaraiḥ 07,019.046c gajebhyaḥ pṛthivīṃ jagmur muktapraharaṇāṅkuśāḥ 07,019.047a nirmanuṣyāś ca mātaṅgā vinadantas tatas tataḥ 07,019.047c chinnābhrāṇīva saṃpetuḥ saṃpraviśya parasparam 07,019.048a hatān parivahantaś ca yantritāḥ paramāyudhaiḥ 07,019.048c diśo jagmur mahānāgāḥ ke cid ekacarā iva 07,019.049a tāḍitās tāḍyamānāś ca tomararṣṭiparaśvadhaiḥ 07,019.049c petur ārtasvaraṃ kṛtvā tadā viśasane gajāḥ 07,019.050a teṣāṃ śailopamaiḥ kāyair nipatadbhiḥ samantataḥ 07,019.050c āhatā sahasā bhūmiś cakampe ca nanāda ca 07,019.051a sāditaiḥ sagajārohaiḥ sapatākaiḥ samantataḥ 07,019.051c mātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ 07,019.052a gajasthāś ca mahāmātrā nirbhinnahṛdayā raṇe 07,019.052b*0145_01 gajair gātravaraiḥ kṣuṇṇā viṣāṇaś ca nipātitāḥ 07,019.052c rathibhiḥ pātitā bhallair vikīrṇāṅkuśatomarāḥ 07,019.053a krauñcavad vinadanto 'nye nārācābhihatā gajāḥ 07,019.053c parān svāṃś cāpi mṛdnantaḥ paripetur diśo daśa 07,019.054a gajāśvarathasaṃghānāṃ śarīraughasamāvṛtā 07,019.054c babhūva pṛthivī rājan māṃsaśoṇitakardamā 07,019.055a pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣipya ca vāraṇaiḥ 07,019.055c sacakrāś ca vicakrāś ca rathair eva mahārathāḥ 07,019.056a rathāś ca rathibhir hīnā nirmanuṣyāś ca vājinaḥ 07,019.056c hatārohāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ 07,019.057a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 07,019.057c ity āsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prajñāyata kiṃ cana 07,019.058a ā gulphebhyo 'vasīdanta narāḥ śoṇitakardame 07,019.058c dīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvair iva mahādrumāḥ 07,019.059a śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni ca 07,019.059c chatrāṇi ca patākāś ca sarvaṃ raktam adṛśyata 07,019.060a hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś ca nipātitāḥ 07,019.060c saṃvṛttāḥ punar āvṛttā bahudhā rathanemibhiḥ 07,019.061a sa gajaughamahāvegaḥ parāsunaraśaivalaḥ 07,019.061c rathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ 07,019.062a taṃ vāhanamahānaubhir yodhā jayadhanaiṣiṇaḥ 07,019.062c avagāhyāvamajjanto naiva mohaṃ pracakrire 07,019.063a śaravarṣābhivṛṣṭeṣu yodheṣv ajitalakṣmasu 07,019.063c na hi svacittatāṃ lebhe kaś cid āhatalakṣaṇaḥ 07,019.064a vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṃkare 07,019.064c mohayitvā parān droṇo yudhiṣṭhiram upādravat 07,020.001 saṃjaya uvāca 07,020.001a tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ dṛṣṭvāntikam upāgatam 07,020.001c mahatā śaravarṣeṇa pratyagṛhṇād abhītavat 07,020.002a tato halahalāśabda āsīd yaudhiṣṭhire bale 07,020.002c jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam 07,020.003a dṛṣṭvā droṇaṃ tataḥ śūraḥ satyajit satyavikramaḥ 07,020.003c yudhiṣṭhiraṃ pariprepsum ācāryaṃ samupādravat 07,020.004a tata ācāryapāñcālyau yuyudhāte parasparam 07,020.004c vikṣobhayantau tat sainyam indravairocanāv iva 07,020.004d*0146_01 tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ satyajit satyavikramaḥ 07,020.004d*0146_02 avidhyan niśitāgraiś ca paramāstraṃ vidarśayan 07,020.004d*0146_03 tato 'sya sāratheḥ pañca śarān sarpaviṣopamān 07,020.004d*0146_04 amuñcad antakaprakhyān saṃmumohāsya sārathiḥ 07,020.004d*0146_05 athāsya sahasāvidhyad dhayān daśabhir āśugaiḥ 07,020.004d*0146_06 daśabhir daśabhiḥ kruddha ubhau ca pārṣṇisārathī 07,020.004d*0146_07 maṇḍalaṃ tu samāvṛtya vyacarat pṛtanāmukhe 07,020.004d*0146_08 dhvajaṃ ciccheda ca kruddho droṇasyāmitrakarśanaḥ 07,020.004d*0146_09 droṇas tu tat samālakṣya caritaṃ tasya saṃyuge 07,020.004d*0146_10 manasā cintayām āsa prāptakālam ariṃdamaḥ 07,020.005a tataḥ satyajitaṃ tīkṣṇair daśabhir marmabhedibhiḥ 07,020.005c avidhyac chīghram ācāryaś chittvāsya saśaraṃ dhanuḥ 07,020.005d*0147_01 ācāryas tasya vai cāpaṃ ciccheda tribhir āśugaiḥ 07,020.006a sa śīghrataram ādāya dhanur anyat pratāpavān 07,020.006c droṇaṃ so 'bhijaghānāśu viṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,020.007a jñātvā satyajitā droṇaṃ grasyamānam ivāhave 07,020.007c vṛkaḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ pāñcālyo droṇam ardayat 07,020.008a saṃchādyamānaṃ samare droṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham 07,020.008c cukruśuḥ pāṇḍavā rājan vastrāṇi dudhuvuś ca ha 07,020.009a vṛkas tu paramakruddho droṇaṃ ṣaṣṭyā stanāntare 07,020.009c vivyādha balavān rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 07,020.010a droṇas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ 07,020.010c vegaṃ cakre mahāvegaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 07,020.011a tataḥ satyajitaś cāpaṃ chittvā droṇo vṛkasya ca 07,020.011c ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ śarair droṇo 'vadhīd vṛkam 07,020.012a athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram 07,020.012c sāśvaṃ sasūtaṃ viśikhair droṇaṃ vivyādha sadhvajam 07,020.013a sa tan na mamṛṣe droṇaḥ pāñcālyenārdanaṃ mṛdhe 07,020.013c tatas tasya vināśāya satvaraṃ vyasṛjac charān 07,020.014a hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau ca pārṣṇisārathī 07,020.014c avākirat tato droṇaḥ śaravarṣaiḥ sahasraśaḥ 07,020.015a tathā saṃchidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ 07,020.015c pāñcālyaḥ paramāstrajñaḥ śoṇāśvaṃ samayodhayat 07,020.015d*0148_01 avākirac charais tūrṇaṃ bhāradvājaṃ samantataḥ 07,020.015d*0148_02 hayeṣu ca viṣakteṣu vimukho 'bhavad āhave 07,020.016a sa satyajitam ālakṣya tathodīrṇaṃ mahāhave 07,020.016b*0149_01 vegena mahatāmṛdnād vāto drumam ivocchritam 07,020.016b*0149_02 tataḥ pāñcālaputrasya yuddhe satyajitas tathā 07,020.016c ardhacandreṇa ciccheda śiras tasya mahātmanaḥ 07,020.017a tasmin hate mahāmātre pāñcālānāṃ ratharṣabhe 07,020.017c apāyāj javanair aśvair droṇāt trasto yudhiṣṭhiraḥ 07,020.018a pāñcālāḥ kekayā matsyāś cedikārūṣakosalāḥ 07,020.018c yudhiṣṭhiram udīkṣanto hṛṣṭā droṇam upādravan 07,020.019a tato yudhiṣṭhiraprepsur ācāryaḥ śatrupūgahā 07,020.019c vyadhamat tāny anīkāni tūlarāśim ivānilaḥ 07,020.020a nirdahantam anīkāni tāni tāni punaḥ punaḥ 07,020.020c droṇaṃ matsyād avarajaḥ śatānīko 'bhyavartata 07,020.021a sūryaraśmipratīkāśaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 07,020.021c ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ droṇaṃ viddhvānadad bhṛśam 07,020.021d*0150_01 krūrāya karmaṇe yuktaṃ cikīrṣuḥ karma duṣkaram 07,020.021d*0150_02 avākirac charaśatair bhāradvājaṃ samantataḥ 07,020.022a tasya nānadato droṇaḥ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam 07,020.022c kṣureṇāpāharat tūrṇaṃ tato matsyāḥ pradudruvuḥ 07,020.023a matsyāñ jitvājayac cedīn kārūṣān kekayān api 07,020.023c pāñcālān sṛñjayān pāṇḍūn bhāradvājaḥ punaḥ punaḥ 07,020.024a taṃ dahantam anīkāni kruddham agniṃ yathā vanam 07,020.024c dṛṣṭvā rukmarathaṃ kruddhaṃ samakampanta sṛñjayāḥ 07,020.025a uttamaṃ hy ādadhānasya dhanur asyāśukāriṇaḥ 07,020.025c jyāghoṣo nighnato 'mitrān dikṣu sarvāsu śuśruve 07,020.026a nāgān aśvān padātīṃś ca rathino gajasādinaḥ 07,020.026c raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ 07,020.027a nānadyamānaḥ parjanyo miśravāto himātyaye 07,020.027c aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣāṃ bhayam ādadhat 07,020.028a sarvā diśaḥ samacarat sainyaṃ vikṣobhayann iva 07,020.028c balī śūro maheṣvāso mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 07,020.029a tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam 07,020.029c dikṣu sarvāsv apaśyāma droṇasyāmitatejasaḥ 07,020.029d*0151_01 śobhamānāṃ dhvaje cāsya vedīm adrākṣma bhārata 07,020.029d*0151_02 himavacchikharākārāṃ carataḥ saṃyuge bhṛśam 07,020.030a droṇas tu pāṇḍavānīke cakāra kadanaṃ mahat 07,020.030c yathā daityagaṇe viṣṇuḥ surāsuranamaskṛtaḥ 07,020.031a sa śūraḥ satyavāk prājño balavān satyavikramaḥ 07,020.031c mahānubhāvaḥ kālānte raudrīṃ bhīruvibhīṣaṇām 07,020.032a kavacormidhvajāvartāṃ martyakūlāpahāriṇīm 07,020.032c gajavājimahāgrāhām asimīnāṃ durāsadām 07,020.033a vīrāsthiśarkarāṃ raudrāṃ bherīmurajakacchapām 07,020.033c carmavarmaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām 07,020.034a śaraughiṇīṃ dhanuḥsrotāṃ bāhupannagasaṃkulām 07,020.034c raṇabhūmivahāṃ ghorāṃ kurusṛñjayavāhinīm 07,020.034e manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṃ śaktimīnāṃ gadoḍupām 07,020.035a uṣṇīṣaphenavasanāṃ niṣkīrṇāntrasarīsṛpām 07,020.035c vīrāpahāriṇīm ugrāṃ māṃsaśoṇitakardamām 07,020.036a hastigrāhāṃ ketuvṛkṣāṃ kṣatriyāṇāṃ nimajjanīm 07,020.036c krūrāṃ śarīrasaṃghāṭāṃ sādinakrāṃ duratyayām 07,020.036e droṇaḥ prāvartayat tatra nadīm antakagāminīm 07,020.037a kravyādagaṇasaṃghuṣṭāṃ śvaśṛgālagaṇāyutām 07,020.037c niṣevitāṃ mahāraudraiḥ piśitāśaiḥ samantataḥ 07,020.038a taṃ dahantam anīkāni rathodāraṃ kṛtāntavat 07,020.038c sarvato 'bhyadravan droṇaṃ kuntīputrapurogamāḥ 07,020.038d*0152_01 te droṇaṃ sahitāḥ śūrāḥ sarvataḥ paryavārayan 07,020.038d*0152_02 gabhastibhir ivādityaṃ tapantaṃ bhuvane yathā 07,020.039a tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tāvakābhyudyatāyudhāḥ 07,020.039c rājāno rājaputrāś ca samantāt paryavārayan 07,020.039d*0153_01 śikhaṇḍī tu tato droṇaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ 07,020.039d*0153_02 kṣatravarmā ca viṃśatyā vasudānaś ca pañcabhiḥ 07,020.039d*0153_03 uttamaujās tribhir bāṇaiḥ kṣatradevaś ca saptabhiḥ 07,020.039d*0153_04 sātyakiś ca śatenājau yudhāmanyus tathāṣṭabhiḥ 07,020.039d*0153_05 yudhiṣṭhiro dvādaśabhir droṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ 07,020.039d*0153_06 dhṛṣṭadyumnaś ca daśabhiś cekitānas tribhiḥ śaraiḥ 07,020.040a tato droṇaḥ satyasaṃdhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 07,020.040c abhyatītya rathānīkaṃ dṛḍhasenam apātayat 07,020.041a tato rājānam āsādya praharantam abhītavat 07,020.041c avidhyan navabhiḥ kṣemaṃ sa hataḥ prāpatad rathāt 07,020.042a sa madhyaṃ prāpya sainyānāṃ sarvāḥ pravicaran diśaḥ 07,020.042c trātā hy abhavad anyeṣāṃ na trātavyaḥ kathaṃ cana 07,020.043a śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhir viṃśatyā cottamaujasam 07,020.043c vasudānaṃ ca bhallena preṣayad yamasādanam 07,020.044a aśītyā kṣatravarmāṇaṃ ṣaḍviṃśatyā sudakṣiṇam 07,020.044c kṣatradevaṃ tu bhallena rathanīḍād apāharat 07,020.045a yudhāmanyuṃ catuḥṣaṣṭyā triṃśatā caiva sātyakim 07,020.045c viddhvā rukmarathas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 07,020.046a tato yudhiṣṭhiraḥ kṣipraṃ kitavo rājasattamaḥ 07,020.046c apāyāj javanair aśvaiḥ pāñcālyo droṇam abhyayāt 07,020.047a taṃ droṇaḥ sadhanuṣkaṃ tu sāśvayantāram akṣiṇot 07,020.047c sa hataḥ prāpatad bhūmau rathāj jyotir ivāmbarāt 07,020.047d*0154_01 taṃ hatvā vibabhau droṇaḥ kurubhiḥ parivāritaḥ 07,020.048a tasmin hate rājaputre pāñcālānāṃ yaśaskare 07,020.048c hata droṇaṃ hata droṇam ity āsīt tumulaṃ mahat 07,020.049a tāṃs tathā bhṛśasaṃkruddhān pāñcālān matsyakekayān 07,020.049c sṛñjayān pāṇḍavāṃś caiva droṇo vyakṣobhayad balī 07,020.050a sātyakiṃ cekitānaṃ ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 07,020.050c vārdhakṣemiṃ citrasenaṃ senābinduṃ suvarcasam 07,020.051a etāṃś cānyāṃś ca subahūn nānājanapadeśvarān 07,020.051c sarvān droṇo 'jayad yuddhe kurubhiḥ parivāritaḥ 07,020.052a tāvakās tu mahārāja jayaṃ labdhvā mahāhave 07,020.052c pāṇḍaveyān raṇe jaghnur dravamāṇān samantataḥ 07,020.052d*0155_01 vārdhakṣemis tu vārṣṇeyo droṇaṃ viddhvā śarottamaiḥ 07,020.052d*0155_02 navabhiś cāvanīpālaḥ punar vivyādha pañcabhiḥ 07,020.052d*0155_03 citrasenas tato droṇaṃ pāñcālas tv ardayac charaiḥ 07,020.052d*0155_04 punar vivyādha saṃkruddhaḥ senābinduś ca pañcabhiḥ 07,020.052d*0155_05 suvarmā pañcabhiś caiva dhṛṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ 07,020.052d*0155_06 śikhaṇḍī navabhir bāṇaiś cekitānaś ca pañcabhiḥ 07,020.052d*0155_07 sātyakiś ca catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha sāyakaiḥ 07,020.052d*0155_08 sucitro daśabhir bāṇair droṇaṃ viddhvānadad balī 07,020.052d*0155_09 taṃ droṇaḥ samare rājañ śaravarṣair avākirat 07,020.052d*0155_10 apātayat tato droṇaḥ sucitraṃ sahasārathim 07,020.052d*0155_11 sāśvaś ca samare rājan hato vai prāpatat kṣitau 07,020.052d*0155_12 pātyamāno mahārāja babhau jyotir ivāmbarāt 07,020.053a te dānavā ivendreṇa vadhyamānā mahātmanā 07,020.053c pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ samakampanta bhārata 07,021.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,021.001a bhāradvājena bhagneṣu pāṇḍaveṣu mahāmṛdhe 07,021.001c pāñcāleṣu ca sarveṣu kaś cid anyo 'bhyavartata 07,021.002a āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā kṣatriyāṇāṃ yaśaskarīm 07,021.002c asevitāṃ kāpuruṣaiḥ sevitāṃ puruṣarṣabhaiḥ 07,021.003a sa hi vīro naraḥ sūta yo bhagneṣu nivartate 07,021.003c aho nāsīt pumān kaś cid dṛṣṭvā droṇaṃ vyavasthitam 07,021.004a jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ prabhinnam iva kuñjaram 07,021.004c tyajantam āhave prāṇān saṃnaddhaṃ citrayodhinam 07,021.005a maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ dviṣatām aghavardhanam 07,021.005c kṛtajñaṃ satyanirataṃ duryodhanahitaiṣiṇam 07,021.006a bhāradvājaṃ tathānīke dṛṣṭvā śūram avasthitam 07,021.006c ke vīrāḥ saṃnyavartanta tan mamācakṣva saṃjaya 07,021.007 saṃjaya uvāca 07,021.007a tān dṛṣṭvā calitān saṃkhye praṇunnān droṇasāyakaiḥ 07,021.007c pāñcālān pāṇḍavān matsyān sṛñjayāṃś cedikekayān 07,021.008a droṇacāpavimuktena śaraugheṇāsuhāriṇā 07,021.008c sindhor iva mahaughena hriyamāṇān yathā plavān 07,021.009a kauravāḥ siṃhanādena nānāvādyasvanena ca 07,021.009c rathadvipanarāśvaiś ca sarvataḥ paryavārayan 07,021.010a tān paśyan sainyamadhyastho rājā svajanasaṃvṛtaḥ 07,021.010c duryodhano 'bravīt karṇaṃ prahṛṣṭaḥ prahasann iva 07,021.011a paśya rādheya pāñcālān praṇunnān droṇasāyakaiḥ 07,021.011c siṃheneva mṛgān vanyāṃs trāsitān dṛḍhadhanvanā 07,021.012a naite jātu punar yuddham īheyur iti me matiḥ 07,021.012c yathā tu bhagnā droṇena vāteneva mahādrumāḥ 07,021.013a ardyamānāḥ śarair ete rukmapuṅkhair mahātmanā 07,021.013c pathā naikena gacchanti ghūrṇamānās tatas tataḥ 07,021.014a saṃniruddhāś ca kauravyair droṇena ca mahātmanā 07,021.014c ete 'nye maṇḍalībhūtāḥ pāvakeneva kuñjarāḥ 07,021.015a bhramarair iva cāviṣṭā droṇasya niśitaiḥ śaraiḥ 07,021.015c anyonyaṃ samalīyanta palāyanaparāyaṇāḥ 07,021.016a eṣa bhīmo dṛḍhakrodho hīnaḥ pāṇḍavasṛñjayaiḥ 07,021.016c madīyair āvṛto yodhaiḥ karṇa tarjayatīva mām 07,021.017a vyaktaṃ droṇamayaṃ lokam adya paśyati durmatiḥ 07,021.017c nirāśo jīvitān nūnam adya rājyāc ca pāṇḍavaḥ 07,021.018 karṇa uvāca 07,021.018a naiṣa jātu mahābāhur jīvann āhavam utsṛjet 07,021.018c na cemān puruṣavyāghra siṃhanādān viśakṣyate 07,021.019a na cāpi pāṇḍavā yuddhe bhajyerann iti me matiḥ 07,021.019c śūrāś ca balavantaś ca kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 07,021.020a viṣāgnidyūtasaṃkleśān vanavāsaṃ ca pāṇḍavāḥ 07,021.020c smaramāṇā na hāsyanti saṃgrāmam iti me matiḥ 07,021.021a nikṛto hi mahābāhur amitaujā vṛkodaraḥ 07,021.021c varān varān hi kaunteyo rathodārān haniṣyati 07,021.022a asinā dhanuṣā śaktyā hayair nāgair narai rathaiḥ 07,021.022c āyasena ca daṇḍena vrātān vrātān haniṣyati 07,021.023a tam ete cānuvartante sātyakipramukhā rathāḥ 07,021.023c pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ 07,021.024a śūrāś ca balavantaś ca vikrāntāś ca mahārathāḥ 07,021.024c viśeṣataś ca bhīmena saṃrabdhenābhicoditāḥ 07,021.024d*0156_01 eṣa cāpi mahābāhur himavān iva susthiraḥ 07,021.024d*0156_02 vadhiṣyati mahārāja gadayā bhīmavegayā 07,021.025a te droṇam abhivartante sarvataḥ kurupuṃgavāḥ 07,021.025c vṛkodaraṃ parīpsantaḥ sūryam abhragaṇā iva 07,021.025d*0157_01 samareṣu tu nirdiṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇabāṃdhavāḥ 07,021.025d*0158_01 hrīmantaḥ śatrumaraṇe nipuṇāḥ puṇyalakṣaṇāḥ 07,021.025d*0158_02 bahavaḥ pārthivā rājaṃs teṣāṃ vaśagatā raṇe 07,021.025d*0158_03 māvamaṃsthāḥ pāṇḍavāṃs tvaṃ nārāyaṇapurogamān 07,021.026a ekāyanagatā hy ete pīḍayeyur yatavratam 07,021.026c arakṣyamāṇaṃ śalabhā yathā dīpaṃ mumūrṣavaḥ 07,021.026e asaṃśayaṃ kṛtāstrāś ca paryāptāś cāpi vāraṇe 07,021.027a atibhāraṃ tv ahaṃ manye bhāradvāje samāhitam 07,021.027c te śīghram anugacchāmo yatra droṇo vyavasthitaḥ 07,021.027e kākā iva mahānāgaṃ mā vai hanyur yatavratam 07,021.028 saṃjaya uvāca 07,021.028a rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā 07,021.028c bhrātṛbhiḥ sahito rājan prāyād droṇarathaṃ prati 07,021.029a tatrārāvo mahān āsīd ekaṃ droṇaṃ jighāṃsatām 07,021.029c pāṇḍavānāṃ nivṛttānāṃ nānāvarṇair hayottamaiḥ 07,022.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,022.001a sarveṣām eva me brūhi rathacihnāni saṃjaya 07,022.001b*0159_01 tān ahaṃ śrotum icchāmi vistareṇa pṛthak pṛthak 07,022.001b*0159_02 dūyate me manas tāta droṇaṃ prati paraṃtapa 07,022.001b*0159_03 śrutvā bhīṣmasya nidhanaṃ tadvad etad bhaviṣyati 07,022.001c ye droṇam abhyavartanta kruddhā bhīmapurogamāḥ 07,022.002 saṃjaya uvāca 07,022.002a ṛśyavarṇair hayair dṛṣṭvā vyāyacchantaṃ vṛkodaram 07,022.002c rajatāśvas tataḥ śūraḥ śaineyaḥ saṃnyavartata 07,022.002d*0160_01 sāraṅgaiś ca yudhāmanyur uhyamāno hayottamaiḥ 07,022.002d*0160_02 paryavartata durdharṣaḥ kruddho droṇarathaṃ prati 07,022.002d*0160_03 pārāvatasavarṇais tu hemabhāṇḍair mahājavaiḥ 07,022.002d*0160_04 pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumno 'bhyavartata 07,022.002d*0160_05 pitaraṃ tu pariprepsuḥ kṣatradharmā yatavrataḥ 07,022.002d*0160_06 siddhiṃ cāsya parāṃ kāṃkṣañ śoṇākṣaḥ saṃnyavartata 07,022.002d*0160_07 padmapatranibhaiś cāśvair mallikākṣair alaṃkṛtaiḥ 07,022.002d*0160_08 śikhaṇḍī kṣatradevaś ca svayaṃ pratvarayan yayau 07,022.003a darśanīyās tu kāmbojāḥ śukapatraparicchadāḥ 07,022.003c vahanto nakulaṃ śīghraṃ tāvakān abhidudruvuḥ 07,022.004a kṛṣṇās tu meghasaṃkāśāḥ sahadevam udāyudham 07,022.004a*0161_01 **** **** prāvahann uttamaujasam 07,022.004a*0161_02 durdharṣāyābhisaṃdhāya kruddhaṃ kruddhāya bhārata 07,022.004a*0161_03 tathā tittirikalmāṣā hayā vātasamā jave 07,022.004a*0161_04 avahaṃs tumule yuddhe 07,022.004b*0162_01 dantavarṇās tu rājānaṃ kālavālā yudhiṣṭhiram 07,022.004c bhīmavegā naravyāghram avahan vātaraṃhasaḥ 07,022.005a hemottamapraticchannair hayair vātasamair jave 07,022.005c abhyavartanta sainyāni sarvāṇy eva yudhiṣṭhiram 07,022.006a rājñas tv anantaraṃ rājā pāñcālyo drupado 'bhavat 07,022.006c jātarūpamayacchatraḥ sarvaiḥ svair abhirakṣitaḥ 07,022.007a lalāmair haribhir yuktaiḥ sarvaśabdakṣamair yudhi 07,022.007c rājñāṃ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīr abhyavartata 07,022.008a taṃ virāṭo 'nvayāt paścāt saha śūrair mahārathaiḥ 07,022.008c kekayāś ca śikhaṇḍī ca dhṛṣṭaketus tathaiva ca 07,022.008e svaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivṛtā matsyarājānam anvayuḥ 07,022.009a te tu pāṭalapuṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥ 07,022.009c vahamānā vyarājanta matsyasyāmitraghātinaḥ 07,022.010a hāridrasamavarṇās tu javanā hemamālinaḥ 07,022.010c putraṃ virāṭarājasya satvarāḥ samudāvahan 07,022.011a indragopakavarṇais tu bhrātaraḥ pañca kekayāḥ 07,022.011c jātarūpasamābhāsaḥ sarve lohitakadhvajāḥ 07,022.012a te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 07,022.012c varṣanta iva jīmūtāḥ pratyadṛśyanta daṃśitāḥ 07,022.013a āmapātranibhākārāḥ pāñcālyam amitaujasam 07,022.013c dāntās tāmrāruṇā yuktāḥ śikhaṇḍinam udāvahan 07,022.014a tathā dvādaśasāhasrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ 07,022.014c teṣāṃ tu ṣaṭ sahasrāṇi ye śikhaṇḍinam anvayuḥ 07,022.015a putraṃ tu śiśupālasya narasiṃhasya māriṣa 07,022.015c ākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ 07,022.016a dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ 07,022.016c kāmbojaiḥ śabalair aśvair abhyavartata durjayaḥ 07,022.017a bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ sukumāraṃ hayottamāḥ 07,022.017c palāladhūmavarṇābhāḥ saindhavāḥ śīghram āvahan 07,022.018a mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṃkṛtāḥ 07,022.018c śūraṃ śikhaṇḍinaḥ putraṃ kṣatradevam udāvahan 07,022.018d*0163_01 rukmabhāṇḍapraticchannāḥ kauśeyasadṛśā hayāḥ 07,022.018d*0163_02 kṣamāvanto 'vahan saṃkhye senābindum araṭṭajāḥ 07,022.019a yuvānam avahan yuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥ 07,022.019c kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ sukumāraṃ mahāratham 07,022.020a śvetās tu prativindhyaṃ taṃ kṛṣṇagrīvā manojavāḥ 07,022.020c yantuḥ preṣyakarā rājan rājaputram udāvahan 07,022.020d*0164_01 yuvānam avahan yuddhe yantuḥ preṣyakarāḥ hayāḥ 07,022.021a sutasomaṃ tu yaṃ dhaumyāt pārthaḥ putram ayācata 07,022.021c māṣapuṣpasavarṇās tam avahan vājino raṇe 07,022.022a sahasrasomapratimā babhūvuḥ; pure kurūṇām udayendunāmni 07,022.022c tasmiñ jātaḥ somasaṃkrandamadhye; yasmāt tasmāt sutasomo 'bhavat saḥ 07,022.022d*0165_01 sahasrasomapratimā hayāḥ kanakabhūṣaṇāḥ 07,022.022d*0165_02 vīraṃ tam avahan yuddhe heṣamāṇāḥ samantataḥ 07,022.023a nākuliṃ tu śatānīkaṃ śālapuṣpanibhā hayāḥ 07,022.023c ādityataruṇaprakhyāḥ ślāghanīyam udāvahan 07,022.024a kāñcanapratimair yoktrair mayūragrīvasaṃnibhāḥ 07,022.024c draupadeyaṃ naravyāghraṃ śrutakarmāṇam āvahan 07,022.025a śrutakīrtiṃ śrutanidhiṃ draupadeyaṃ hayottamāḥ 07,022.025c ūhuḥ pārthasamaṃ yuddhe cāṣapatranibhā hayāḥ 07,022.026a yam āhur adhyardhaguṇaṃ kṛṣṇāt pārthāc ca saṃyuge 07,022.026c abhimanyuṃ piśaṅgās taṃ kumāram avahan raṇe 07,022.027a ekas tu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ 07,022.027c taṃ bṛhanto mahākāyā yuyutsum avahan raṇe 07,022.028a palālakāṇḍavarṇās tu vārdhakṣemiṃ tarasvinam 07,022.028c ūhuḥ sutumule yuddhe hayā hṛṣṭāḥ svalaṃkṛtāḥ 07,022.029a kumāraṃ śitipādās tu rukmapatrair uraśchadaiḥ 07,022.029c saucittim avahan yuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ 07,022.030a rukmapṛṣṭhāvakīrṇās tu kauśeyasadṛśā hayāḥ 07,022.030c suvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantam udāvahan 07,022.031a rukmamālādharāḥ śūrā hemavarṇāḥ svalaṃkṛtāḥ 07,022.031c kāśirājaṃ hayaśreṣṭhāḥ ślāghanīyam udāvahan 07,022.032a astrāṇāṃ ca dhanurvede brāhme vede ca pāragam 07,022.032c taṃ satyadhṛtim āyāntam aruṇāḥ samudāvahan 07,022.033a yaḥ sa pāñcālasenānīr droṇam aṃśam akalpayat 07,022.033c pārāvatasavarṇāśvā dhṛṣṭadyumnam udāvahan 07,022.034a tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ 07,022.034c śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibho 07,022.035a yuktaiḥ paramakāmbojair javanair hemamālibhiḥ 07,022.035c bhīṣayanto dviṣatsainyaṃ yamavaiśravaṇopamāḥ 07,022.036a prabhadrakās tu pāñcālāḥ ṣaṭ sahasrāṇy udāyudhāḥ 07,022.036c nānāvarṇair hayaśreṣṭhair hemacitrarathadhvajāḥ 07,022.037a śaravrātair vidhunvantaḥ śatrūn vitatakārmukāḥ 07,022.037c samānamṛtyavo bhūtvā dhṛṣṭadyumnaṃ samanvayuḥ 07,022.038a babhrukauśeyavarṇās tu suvarṇavaramālinaḥ 07,022.038c ūhur aglānamanasaś cekitānaṃ hayottamāḥ 07,022.039a indrāyudhasavarṇais tu kuntibhojo hayottamaiḥ 07,022.039c āyāt suvaśyaiḥ purujin mātulaḥ savyasācinaḥ 07,022.040a antarikṣasavarṇās tu tārakācitritā iva 07,022.040c rājānaṃ rocamānaṃ te hayāḥ saṃkhye samāvahan 07,022.041a karburāḥ śitipādās tu svarṇajālaparicchadāḥ 07,022.041c jārāsaṃdhiṃ hayaśreṣṭhāḥ sahadevam udāvahan 07,022.042a ye tu puṣkaranālasya samavarṇā hayottamāḥ 07,022.042c jave śyenasamāś citrāḥ sudāmānam udāvahan 07,022.043a śaśalohitavarṇās tu pāṇḍurodgatarājayaḥ 07,022.043c pāñcālyaṃ gopateḥ putraṃ siṃhasenam udāvahan 07,022.044a pāñcālānāṃ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥ 07,022.044c tasya sarṣapapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ 07,022.045a māṣavarṇās tu javanā bṛhanto hemamālinaḥ 07,022.045c dadhipṛṣṭhāś candramukhāḥ pāñcālyam avahan drutam 07,022.046a śūrāś ca bhadrakāś caiva śarakāṇḍanibhā hayāḥ 07,022.046c padmakiñjalkavarṇābhā daṇḍadhāram udāvahan 07,022.046d*0166_01 rāsabhāruṇavarṇābhāḥ pṛṣṭhato mūṣakaprabhāḥ 07,022.046d*0166_02 valganta iva saṃyattā vyāghradantam udāvahan 07,022.046d*0166_03 harayaḥ kālakāś citrāś citramālyavibhūṣitāḥ 07,022.046d*0166_04 sudhanvānaṃ naravyāghra pāñcālyaṃ samudāvahan 07,022.046d*0166_05 indrāśanisamasparśā indragopakasaṃnibhāḥ 07,022.046d*0166_06 kośaiś citrāntarāś citrāś citrāyudham udāvahan 07,022.047a bibhrato hemamālāś ca cakravākodarā hayāḥ 07,022.047c kosalādhipateḥ putraṃ sukṣatraṃ vājino 'vahan 07,022.048a śabalās tu bṛhanto 'śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥ 07,022.048c yuddhe satyadhṛtiṃ kṣaimim avahan prāṃśavaḥ śubhāḥ 07,022.049a ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca 07,022.049c aśvaiś ca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata 07,022.050a samudrasenaputraṃ tu sāmudrā rudratejasam 07,022.050c aśvāḥ śaśāṅkasadṛśāś candradevam udāvahan 07,022.051a nīlotpalasavarṇās tu tapanīyavibhūṣitāḥ 07,022.051c śaibyaṃ citrarathaṃ yuddhe citramālyāvahan hayāḥ 07,022.052a kalāyapuṣpavarṇās tu śvetalohitarājayaḥ 07,022.052c rathasenaṃ hayaśreṣṭhāḥ samūhur yuddhadurmadam 07,022.053a yaṃ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṃ nṛpam 07,022.053c taṃ paṭaccarahantāraṃ śukavarṇāvahan hayāḥ 07,022.054a citrāyudhaṃ citramālyaṃ citravarmāyudhadhvajam 07,022.054c ūhuḥ kiṃśukapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ 07,022.055a ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca 07,022.055c dhanuṣā rathavāhaiś ca nīlair nīlo 'bhyavartata 07,022.056a nānārūpai ratnacitrair varūthadhvajakārmukaiḥ 07,022.056c vājidhvajapatākābhiś citraiś citro 'bhyavartata 07,022.057a ye tu puṣkarapatrasya tulyavarṇā hayottamāḥ 07,022.057c te rocamānasya sutaṃ hemavarṇam udāvahan 07,022.058a yodhāś ca bhadrakārāś ca śaradaṇḍānudaṇḍajāḥ 07,022.058c śvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketum udāvahan 07,022.058d*0167_01 keśavena hate saṃkhye pitary atha narādhipe 07,022.058d*0167_02 bhinne kapāṭe pāṇḍyānāṃ vidruteṣu ca bandhuṣu 07,022.058d*0167_03 bhīṣmād avāpya cāstrāṇi droṇād rāmāt kṛpāt tathā 07,022.058d*0167_04 astraiḥ samatvaṃ saṃprāpya rukmikarṇārjunācyutaiḥ 07,022.058d*0167_05 iyeṣa dvārakāṃ hantuṃ kṛtsnāṃ jetuṃ ca medinīm 07,022.058d*0167_06 nivāritas tataḥ prājñaiḥ suhṛdbhir hitakāmyayā 07,022.058d*0167_07 vairānubandham utsṛjya svarājyam anuśāsti yaḥ 07,022.058d*0167_08 sasāgaradhvajaḥ pāṇḍyaś candraraśminibhair hayaiḥ 07,022.058d*0167_09 vaiḍūryajālasaṃchannair vīryadraviṇam āśritaḥ 07,022.058d*0167_10 divyaṃ visphārayaṃś cāpaṃ droṇam abhyapatad balī 07,022.059a āṭarūṣakapuṣpābhā hayāḥ pāṇḍyānuyāyinām 07,022.059c avahan rathamukhyānām ayutāni caturdaśa 07,022.060a nānārūpeṇa varṇena nānākṛtimukhā hayāḥ 07,022.060c rathacakradhvajaṃ vīraṃ ghaṭotkacam udāvahan 07,022.060d*0168_01 bharatānāṃ sametānām utsṛjyaiko matāni yaḥ 07,022.060d*0168_02 gato yudhiṣṭhiraṃ bhaktyā tyaktvā sarvasvam īhitam 07,022.060d*0168_03 lohitākṣaṃ mahābāhuṃ bṛhantaṃ taṃ varadhvajam 07,022.060d*0168_04 mahāsattvā mahākāyā sauvarṇe syandane sthitam 07,022.060d*0169_01 nānādhvajapatākena nānākavacavājinā 07,022.061a suvarṇavarṇā dharmajñam anīkasthaṃ yudhiṣṭhiram 07,022.061c rājaśreṣṭhaṃ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 07,022.061e varṇaiś coccāvacair divyaiḥ sadaśvānāṃ prabhadrakāḥ 07,022.061f*0170_01 saṃnyavartanta yuddhāya bahavo devarūpiṇaḥ 07,022.062a te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥ 07,022.062c pratyadṛśyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ 07,022.063a atyarocata tān sarvān dhṛṣṭadyumnaḥ samāgatān 07,022.063c sarvāṇy api ca sainyāni bhāradvājo 'tyarocata 07,022.063d@005_0000 saṃjaya uvāca 07,022.063d@005_0001 atīva śuśubhe tasya dhvajaḥ kṛṣṇājinottaraḥ 07,022.063d@005_0002 kamaṇḍalur mahārāja jātarūpamayaḥ śubhaḥ 07,022.063d@005_0003 dhvajaṃ tu bhīmasenasya vaiḍūryamaṇilocanam 07,022.063d@005_0004 bhrājamānaṃ mahāsiṃhaṃ rājataṃ dṛṣṭavān aham 07,022.063d@005_0005 dhvajaṃ tu kururājasya pāṇḍavasya mahaujasaḥ 07,022.063d@005_0006 dṛṣṭavān asmi sauvarṇaṃ somaṃ grahagaṇānvitam 07,022.063d@005_0007 mṛdaṅgau cātra vipulau divyau nandopanandakau 07,022.063d@005_0008 yantreṇāhanyamānau ca susvanau harṣavardhanau 07,022.063d@005_0009 śarabhaṃ pṛṣṭhasauvarṇaṃ nakulasya mahādhvajam 07,022.063d@005_0010 apaśyāma rathe 'tyugraṃ bhīṣayānam avasthitam 07,022.063d@005_0011 haṃsas tu rājataḥ śrīmān dhvajo ghaṇṭāpatākavān 07,022.063d@005_0012 sahadevasya durdharṣo dviṣatāṃ śokavardhanaḥ 07,022.063d@005_0013 pañcānāṃ draupadeyānāṃ pratimārathabhūṣaṇam 07,022.063d@005_0014 dharmamārutaśakrāṇām aśvinoś ca mahātmanoḥ 07,022.063d@005_0015 abhimanyoḥ kumārasya śārṅgapakṣī hiraṇmayaḥ 07,022.063d@005_0016 rathe dhvajavaro jaitras taptacāmīkarojjvalaḥ 07,022.063d@005_0017 ghaṭotkacasya rājendra dhvaje gṛdhro vyarocata 07,022.063d@005_0018 aśvāś ca kāmagās tasya rāvaṇasya yathā purā 07,022.063d@005_0019 māhendraṃ ca dhanur divyaṃ dharmarāje yudhiṣṭhire 07,022.063d@005_0020 vāyavyaṃ bhīmasenasya dhanur divyam abhūn nṛpa 07,022.063d@005_0021 trailokyarakṣaṇārthāya brahmaṇā sṛṣṭam āyudham 07,022.063d@005_0022 tad divyam ajaraṃ caiva phalgunārthāya vai dhanuḥ 07,022.063d@005_0023 vaiṣṇavaṃ nakulāyātha sahadevāya cāśvijam 07,022.063d@005_0024 ghaṭotkacāya paulastyaṃ dhanur divyaṃ bhayānakam 07,022.063d@005_0025 raudram āgneyakauberaṃ yāmyaṃ giriśam eva ca 07,022.063d@005_0026 pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhanūratnāni bhārata 07,022.063d@005_0027 raudraṃ dhanurvaraṃ śreṣṭhaṃ yaṃ lebhe rohiṇīsutaḥ 07,022.063d@005_0028 taṃ tuṣṭaḥ pradadau rāmaḥ saubhadrāya mahātmane 07,022.063d@005_0029 ete cānye ca bahavo dhvajā hemavibhūṣaṇāḥ 07,022.063d@005_0030 dadṛśus tatra śūrāṇāṃ dviṣatāṃ śokavardhanāḥ 07,022.063d@005_0031 tad abhūd dhvajasaṃbādham akāpuruṣasevitam 07,022.063d@005_0032 droṇānīkaṃ mahārāja paṭe citram ivārpitam 07,022.063d@005_0033 śuśruvur nāmagotrāṇi vīrāṇāṃ saṃyuge tadā 07,022.063d@005_0034 droṇam ādravatāṃ rājan svayaṃvara ivāhave 07,023.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,023.001a vyathayeyur ime senāṃ devānām api saṃyuge 07,023.001c āhave ye nyavartanta vṛkodaramukhā rathāḥ 07,023.002a saṃprayuktaḥ kilaivāyaṃ diṣṭair bhavati pūruṣaḥ 07,023.002c tasminn eva tu sarvārthā dṛśyante vai pṛthagvidhāḥ 07,023.003a dīrghaṃ viproṣitaḥ kālam araṇye jaṭilo 'jinī 07,023.003c ajñātaś caiva lokasya vijahāra yudhiṣṭhiraḥ 07,023.004a sa eva mahatīṃ senāṃ samāvartayad āhave 07,023.004c kim anyad daivasaṃyogān mama putrasya cābhavat 07,023.005a yukta eva hi bhāgyena dhruvam utpadyate naraḥ 07,023.005c sa tathākṛṣyate tena na yathā svayam icchati 07,023.006a dyūtavyasanam āsādya kleśito hi yudhiṣṭhiraḥ 07,023.006c sa punar bhāgadheyena sahāyān upalabdhavān 07,023.007a ardhaṃ me kekayā labdhāḥ kāśikāḥ kosalāś ca ye 07,023.007c cedayaś cāpare vaṅgā mām eva samupāśritāḥ 07,023.008a pṛthivī bhūyasī tāta mama pārthasya no tathā 07,023.008c iti mām abravīt sūta mando duryodhanas tadā 07,023.009a tasya senāsamūhasya madhye droṇaḥ surakṣitaḥ 07,023.009c nihataḥ pārṣatenājau kim anyad bhāgadheyataḥ 07,023.010a madhye rājñāṃ mahābāhuṃ sadā yuddhābhinandinam 07,023.010c sarvāstrapāragaṃ droṇaṃ kathaṃ mṛtyur upeyivān 07,023.011a samanuprāptakṛcchro 'haṃ saṃmohaṃ paramaṃ gataḥ 07,023.011c bhīṣmadroṇau hatau śrutvā nāhaṃ jīvitum utsahe 07,023.012a yan mā kṣattābravīt tāta prapaśyan putragṛddhinam 07,023.012c duryodhanena tat sarvaṃ prāptaṃ sūta mayā saha 07,023.013a nṛśaṃsaṃ tu paraṃ tat syāt tyaktvā duryodhanaṃ yadi 07,023.013c putraśeṣaṃ cikīrṣeyaṃ kṛcchraṃ na maraṇaṃ bhavet 07,023.014a yo hi dharmaṃ parityajya bhavaty arthaparo naraḥ 07,023.014c so 'smāc ca hīyate lokāt kṣudrabhāvaṃ ca gacchati 07,023.015a adya cāpy asya rāṣṭrasya hatotsāhasya saṃjaya 07,023.015c avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati 07,023.016a kathaṃ syād avaśeṣaṃ hi dhuryayor abhyatītayoḥ 07,023.016c yau nityam anujīvāmaḥ kṣamiṇau puruṣarṣabhau 07,023.016d*0171_01 tau droṇabhīṣmau nihitau kim anyad bhāgadheyataḥ 07,023.017a vyaktam eva ca me śaṃsa yathā yuddham avartata 07,023.017c ke 'yudhyan ke vyapākarṣan ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt 07,023.018a dhanaṃjayaṃ ca me śaṃsa yad yac cakre ratharṣabhaḥ 07,023.018c tasmād bhayaṃ no bhūyiṣṭhaṃ bhrātṛvyāc ca viśeṣataḥ 07,023.019a yathāsīc ca nivṛtteṣu pāṇḍaveṣu ca saṃjaya 07,023.019c mama sainyāvaśeṣasya saṃnipātaḥ sudāruṇaḥ 07,023.019d*0172_01 kathaṃ ca vo manas tāta saṃnivṛtteṣv avartata 07,023.019e māmakānāṃ ca ye śūrāḥ kāṃs tatra samavārayan 07,024.001 saṃjaya uvāca 07,024.001a mahad bhairavam āsīn naḥ saṃnivṛtteṣu pāṇḍuṣu 07,024.001c dṛṣṭvā droṇaṃ chādyamānaṃ tair bhāskaram ivāmbudaiḥ 07,024.002a taiś coddhūtaṃ rajas tīvram avacakre camūṃ tava 07,024.002c tato hatam amanyāma droṇaṃ dṛṣṭipathe hate 07,024.003a tāṃs tu śūrān maheṣvāsān krūraṃ karma cikīrṣataḥ 07,024.003c dṛṣṭvā duryodhanas tūrṇaṃ svasainyaṃ samacūcudat 07,024.004a yathāśakti yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ narādhipāḥ 07,024.004c vārayadhvaṃ yathāyogaṃ pāṇḍavānām anīkinīm 07,024.004d*0173_01 evam uktvā svayaṃ bhīmam abhyayāt tanayas tava 07,024.004d*0173_02 krūraṃ dṛṣṭvā tu te putraṃ bhīmaseno 'bhyavartata 07,024.005a tato durmarṣaṇo bhīmam abhyagacchat sutas tava 07,024.005c ārād dṛṣṭvā kiran bāṇair icchan droṇasya jīvitam 07,024.006a taṃ bāṇair avatastāra kruddho mṛtyum ivāhave 07,024.006c taṃ ca bhīmo 'tudad bāṇais tadāsīt tumulaṃ mahat 07,024.007a ta īśvarasamādiṣṭāḥ prājñāḥ śūrāḥ prahāriṇaḥ 07,024.007c bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā pratyatiṣṭhan parān yudhi 07,024.008a kṛtavarmā śineḥ putraṃ droṇaprepsuṃ viśāṃ pate 07,024.008c paryavārayad āyāntaṃ śūraṃ samitiśobhanam 07,024.009a taṃ śaineyaḥ śaravrātaiḥ kruddhaḥ kruddham avārayat 07,024.009c kṛtavarmā ca śaineyaṃ matto mattam iva dvipam 07,024.010a saindhavaḥ kṣatradharmāṇam āpatantaṃ śaraughiṇam 07,024.010c ugradhanvā maheṣvāsaṃ yatto droṇād avārayat 07,024.011a kṣatradharmā sindhupateś chittvā ketanakārmuke 07,024.011c nārācair bahubhiḥ kruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat 07,024.012a athānyad dhanur ādāya saindhavaḥ kṛtahastavat 07,024.012c vivyādha kṣatradharmāṇaṃ raṇe sarvāyasaiḥ śaraiḥ 07,024.013a yuyutsuṃ pāṇḍavārthāya yatamānaṃ mahāratham 07,024.013c subāhur bhrātaraṃ śūraṃ yatto droṇād avārayat 07,024.014a subāhoḥ sadhanurbāṇāv asyataḥ parighopamau 07,024.014c yuyutsuḥ śitapītābhyāṃ kṣurābhyām acchinad bhujau 07,024.014d*0174_01 duḥśāsanas tu saṃyāntaṃ droṇāya nakulaṃ yudhi 07,024.014d*0174_02 savyadakṣiṇam asyantaṃ śūraḥ śūraṃ nyavārayat 07,024.015a rājānaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 07,024.015c veleva sāgaraṃ kṣubdhaṃ madrarāṭ samavārayat 07,024.016a taṃ dharmarājo bahubhir marmabhidbhir avākirat 07,024.016c madreśas taṃ catuḥṣaṣṭyā śarair viddhvānadad bhṛśam 07,024.017a tasya nānadataḥ ketum uccakarta sakārmukam 07,024.017c kṣurābhyāṃ pāṇḍavaśreṣṭhas tata uccukruśur janāḥ 07,024.018a tathaiva rājā bāhlīko rājānaṃ drupadaṃ śaraiḥ 07,024.018c ādravantaṃ sahānīkaṃ sahānīko nyavārayat 07,024.019a tad yuddham abhavad ghoraṃ vṛddhayoḥ sahasenayoḥ 07,024.019c yathā mahāyūthapayor dvipayoḥ saṃprabhinnayoḥ 07,024.020a vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ matsyam ārcchatām 07,024.020c sahasainyau sahānīkaṃ yathendrāgnī purā balim 07,024.021a tad utpiñjalakaṃ yuddham āsīd devāsuropamam 07,024.021c matsyānāṃ kekayaiḥ sārdham abhītāśvarathadvipam 07,024.022a nākuliṃ tu śatānīkaṃ bhūtakarmā sabhāpatiḥ 07,024.022c asyantam iṣujālāni yāntaṃ droṇād avārayat 07,024.023a tato nakuladāyādas tribhir bhallaiḥ susaṃśitaiḥ 07,024.023c cakre vibāhuśirasaṃ bhūtakarmāṇam āhave 07,024.024a sutasomaṃ tu vikrāntam āpatantaṃ śaraughiṇam 07,024.024c droṇāyābhimukhaṃ vīraṃ viviṃśatir avārayat 07,024.025a sutasomas tu saṃkruddhaḥ svapitṛvyam ajihmagaiḥ 07,024.025b*0175_01 avidhyat saṃgare so 'pi punaḥ punar nanādayat 07,024.025c viviṃśatiṃ śarair viddhvā nābhyavartata daṃśitaḥ 07,024.025d*0176_01 sālvo bhīmarathaḥ śūraṃ śrutasenaṃ mahāhave 07,024.025d*0176_02 droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śaraugheṇa nyavārayat 07,024.026a atha bhīmarathaḥ śālvam āśugair āyasaiḥ śitaiḥ 07,024.026c ṣaḍbhiḥ sāśvaniyantāram anayad yamasādanam 07,024.027a śrutakarmāṇam āyāntaṃ mayūrasadṛśair hayaiḥ 07,024.027c caitrasenir mahārāja tava pautro nyavārayat 07,024.027d*0177_01 tam ārjuniḥ śaraiś cakre pitṛvyaṃ jarjarac chavim 07,024.027d*0177_02 śaraiś ca draupadīputraṃ citrasenaḥ samāvṛṇot 07,024.027d*0177_03 kirantaṃ śarajālāni prabhinnam iva kuṃjaram 07,024.027d*0177_04 śrutakarmāṇam āyāntaṃ dauḥśāsanir avāyat 07,024.028a tau pautrau tava durdharṣau parasparavadhaiṣiṇau 07,024.028c pitṝṇām arthasiddhyarthaṃ cakratur yuddham uttamam 07,024.028d*0178_01 mahārathaṃ tu saubhadraṃ sarvayuddhaviśāradam 07,024.029a tiṣṭhantam agrato dṛṣṭvā prativindhyaṃ tam āhave 07,024.029c drauṇir mānaṃ pituḥ kurvan mārgaṇaiḥ samavārayat 07,024.030a taṃ kruddhaḥ prativivyādha prativindhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,024.030c siṃhalāṅgūlalakṣmāṇaṃ pitur arthe vyavasthitam 07,024.031a pravapann iva bījāni bījakāle nararṣabha 07,024.031c drauṇāyanir draupadeyaṃ śaravarṣair avākirat 07,024.031d*0179_01 ārjuniṃ śrutakīrtiṃ ca draupadeyaṃ mahāratham 07,024.031d*0179_02 droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dauḥśāsanir avārayat 07,024.031d*0179_03 tasya kṛṣṇasamaḥ kārṣṇis tribhir bhallaiḥ susaṃśitaiḥ 07,024.031d*0179_04 dhanur dhvajaṃ ca sūtaṃ ca chittvā droṇāntikaṃ yayau 07,024.032a yas tu śūratamo rājan senayor ubhayor mataḥ 07,024.032c taṃ paṭaccarahantāraṃ lakṣmaṇaḥ samavārayat 07,024.033a sa lakṣmaṇasyeṣvasanaṃ chittvā lakṣma ca bhārata 07,024.033c lakṣmaṇe śarajālāni visṛjan bahv aśobhata 07,024.033d*0180_01 tato 'bhimanyuḥ karmāṇi kurvantaṃ citrayodhinam 07,024.033d*0180_02 ārjuniḥ kṛtinaṃ śūraṃ lakṣmaṇaṃ samayodhayat 07,024.034a vikarṇas tu mahāprājño yājñaseniṃ śikhaṇḍinam 07,024.034c paryavārayad āyāntaṃ yuvānaṃ samare yuvā 07,024.035a tatas tam iṣujālena yājñaseniḥ samāvṛṇot 07,024.035c vidhūya tad bāṇajālaṃ babhau tava suto balī 07,024.036a aṅgado 'bhimukhaḥ śūram uttamaujasam āhave 07,024.036c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vatsadantair avārayat 07,024.037a sa saṃprahāras tumulas tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,024.037c sainikānāṃ ca sarveṣāṃ tayoś ca prītivardhanaḥ 07,024.037d*0181_01 aṅgadaṃ pañcabhir bāṇair avidhyat sa paraṃtapaḥ 07,024.037d*0181_02 aṅgado daśabhir bāṇaiḥ punar enam avākirat 07,024.037d*0181_03 tataḥ samabhavad yuddham anyonyam itaretaram 07,024.037d*0181_04 vīrāṇāṃ jayakāṅkṣāṇām atīva balapauruṣāt 07,024.038a durmukhas tu maheṣvāso vīraṃ purujitaṃ balī 07,024.038c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ kuntibhojam avārayat 07,024.039a sa durmukhaṃ bhruvor madhye nārācena vyatāḍayat 07,024.039c tasya tad vibabhau vaktraṃ sanālam iva paṅkajam 07,024.040a karṇas tu kekayān bhrātṝn pañca lohitakadhvajān 07,024.040c droṇāyābhimukhaṃ yātāñ śaravarṣair avārayat 07,024.041a te cainaṃ bhṛśasaṃkruddhāḥ śaravrātair avākiran 07,024.041c sa ca tāṃś chādayām āsa śarajālaiḥ punaḥ punaḥ 07,024.042a naiva karṇo na te pañca dadṛśur bāṇasaṃvṛtāḥ 07,024.042c sāśvasūtadhvajarathāḥ parasparaśarācitāḥ 07,024.043a putras te durjayaś caiva jayaś ca vijayaś ca ha 07,024.043c nīlaṃ kāśyaṃ jayaṃ śūrās trayas trīn pratyavārayan 07,024.044a tad yuddham abhavad ghoram īkṣitṛprītivardhanam 07,024.044c siṃhavyāghratarakṣūṇāṃ yathebhamahiṣarṣabhaiḥ 07,024.044d*0182_01 bṛhaddhanur bṛhac caiva jayamitro jayas tathā 07,024.044d*0182_02 dhṛṣṭadyumnasutān vīrān putrās te samavārayan 07,024.045a kṣemadhūrtibṛhantau tau bhrātarau sātvataṃ yudhi 07,024.045c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śarais tīkṣṇais tatakṣatuḥ 07,024.046a tayos tasya ca tad yuddham atyadbhutam ivābhavat 07,024.046c siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane 07,024.047a rājānaṃ tu tathāmbaṣṭham ekaṃ yuddhābhinandinam 07,024.047c cedirājaḥ śarān asyan kruddho droṇād avārayat 07,024.048a tam ambaṣṭho 'sthibhedinyā niravidhyac chalākayā 07,024.048c sa tyaktvā saśaraṃ cāpaṃ rathād bhūmim athāpatat 07,024.049a vārdhakṣemiṃ tu vārṣṇeyaṃ kṛpaḥ śāradvataḥ śaraiḥ 07,024.049c akṣudraḥ kṣudrakair droṇāt kruddharūpam avārayat 07,024.050a yudhyantau kṛpavārṣṇeyau ye 'paśyaṃś citrayodhinau 07,024.050c te yuddhasaktamanaso nānyā bubudhire kriyāḥ 07,024.051a saumadattis tu rājānaṃ maṇimantam atandritam 07,024.051c paryavārayad āyāntaṃ yaśo droṇasya vardhayan 07,024.052a sa saumadattes tvaritaś chittveṣvasanaketane 07,024.052c punaḥ patākāṃ sūtaṃ ca chatraṃ cāpātayad rathāt 07,024.053a athāplutya rathāt tūrṇaṃ yūpaketur amitrahā 07,024.053c sāśvasūtadhvajarathaṃ taṃ cakarta varāsinā 07,024.054a rathaṃ ca svaṃ samāsthāya dhanur ādāya cāparam 07,024.054c svayaṃ yacchan hayān rājan vyadhamat pāṇḍavīṃ camūm 07,024.054d*0183_01 pāṇḍyam indram ivāyāntam asurān prati jaghnuṣam 07,024.054d*0183_02 samarthaḥ sāyakaughena dvīpaṃ sindhur ivāvṛṇot 07,024.054d*0183_03 gadāparighanistriṃśapaṭṭiśāyodhanopalaiḥ 07,024.054d*0183_04 kaḍaṅgarair bhuśuṇḍībhiḥ prāsatomarasāyakaiḥ 07,024.054d*0184_01 tasya sindhupater vāhān vyadhamat pāṇḍyarāṭ svayam 07,024.054d*0184_02 vīro vīreṇa saṃkruddho droṇāyābhimukhaṃ vrajan 07,024.054d*0184_03 alambuṣas tu saṃkruddho ghaṭotkacam avārayat 07,024.054d*0184_04 mṛgarkṣayuddhe tiṣṭhantaṃ rathe vīro ratheṣubhiḥ 07,024.054d*0184_05 tāṃ pāṇḍavīṃ mahāsenāṃ devasenopamāṃ raṇe 07,024.054d*0184_06 avākirac charaugheṇa asurā iva tāvakaḥ 07,024.054d*0185_01 pārtham indram ivāyāntaṃ droṇaṃ prati nijaghnuṣam 07,024.054d*0185_02 samārcchat sāyakaughena svayaṃ rājā nyavārayat 07,024.054d*0185_03 sa nṛpaṃ sāśvayantāram arātighnam arātihā 07,024.054d*0185_04 amṛdnāt taṃ pṛṣatkena duryodhanam ariṃdamam 07,024.054d*0185_05 sa jyāṃ mṛdnatpṛṣatkena spṛṣṭvā vṛkṣam ivāśaniḥ 07,024.054d*0185_06 vīro vismāpayan yuddhe droṇāyābhimukho 'vrajat 07,024.054d*0185_07 alambusas tu saṃkruddho ghaṭotkacam avārayat 07,024.054d*0185_08 vṛkarkṣayukte tiṣṭhantaṃ rathe vīro vareṣubhiḥ 07,024.055a musalair mudgaraiś cakrair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ 07,024.055c pāṃsuvātāgnisalilair bhasmaloṣṭhatṛṇadrumaiḥ 07,024.056a ārujan prarujan bhañjan nighnan vidrāvayan kṣipan 07,024.056c senāṃ vibhīṣayann āyād droṇaprepsur ghaṭotkacaḥ 07,024.057a taṃ tu nānāpraharaṇair nānāyuddhaviśeṣaṇaiḥ 07,024.057c rākṣasaṃ rākṣasaḥ kruddhaḥ samājaghne hy alambusaḥ 07,024.058a tayos tad abhavad yuddhaṃ rakṣogrāmaṇimukhyayoḥ 07,024.058c tādṛg yādṛk purā vṛttaṃ śambarāmararājayoḥ 07,024.058d*0186_01 bhāradvājas tu senānyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 07,024.058d*0186_02 tam eva rājan saṃpaśyann atikramya tathā bahūn 07,024.058d*0186_03 mahatā śarajālena kirantaṃ śatruvāhinīm 07,024.058d*0186_04 avārayan mahārāja sāmātyaṃ sapadānugam 07,024.058d*0186_05 tathānye pārthivā rājan bahutvān nānukīrtitāḥ 07,024.058d*0186_06 samasajjanta te sarve yathāyogaṃ yathābalam 07,024.058d*0186_07 hayair hayāḥ samājagmuḥ kuñjarair eva kuñjarāḥ 07,024.058d*0186_08 padātayaḥ padātaiś ca rathair eva ratharṣabhāḥ 07,024.058d*0186_09 akurvann āryakarmāṇi tatra te puruṣarṣabhāḥ 07,024.058d*0186_10 kulavīryānurūpāṇi saṃsṛṣṭāś ca parasparam 07,024.059a evaṃ dvaṃdvaśatāny āsan rathavāraṇavājinām 07,024.059c padātīnāṃ ca bhadraṃ te tava teṣāṃ ca saṃkulam 07,024.060a naitādṛśo dṛṣṭapūrvaḥ saṃgrāmo naiva ca śrutaḥ 07,024.060c droṇasyābhāvabhāveṣu prasaktānāṃ yathābhavat 07,024.061a idaṃ ghoram idaṃ citram idaṃ raudram iti prabho 07,024.061c tatra yuddhāny adṛśyanta pratatāni bahūni ca 07,025.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,025.001a teṣv evaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ 07,025.001c kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāś ca tarasvinaḥ 07,025.002a kim arjunaś cāpy akarot saṃśaptakabalaṃ prati 07,025.002c saṃśaptakā vā pārthasya kim akurvata saṃjaya 07,025.003 saṃjaya uvāca 07,025.003a tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ 07,025.003c svayam abhyadravad bhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ 07,025.004a sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ 07,025.004c samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkam upādravat 07,025.005a sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ 07,025.005c abhinat kuñjarānīkam acireṇaiva māriṣa 07,025.005d*0187_01 tatra yuddhāny adṛśyanta pradṛptāni bahūni ca 07,025.006a te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam 07,025.006c bhīmasenasya nārācair vimukhā vimadīkṛtāḥ 07,025.007a vidhamed abhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ 07,025.007c vyadhamat tāny anīkāni tathaiva pavanātmajaḥ 07,025.008a sa teṣu visṛjan bāṇān bhīmo nāgeṣv aśobhata 07,025.008c bhuvaneṣv iva sarveṣu gabhastīn udito raviḥ 07,025.009a te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhur gajāḥ 07,025.009c gabhastibhir ivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ 07,025.010a tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇam anilātmajam 07,025.010c kruddho duryodhano 'bhyetya pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ 07,025.011a tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ 07,025.011c kṣayaṃ ninīṣur niśitair bhīmo vivyādha patribhiḥ 07,025.012a sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam 07,025.012c nārācair arkaraśmyābhair bhīmasenaṃ smayann iva 07,025.013a tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitam 07,025.013c bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ 07,025.014a duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa 07,025.014c cukṣobhayiṣur abhyāgād aṅgo mātaṅgam āsthitaḥ 07,025.015a tam āpatantaṃ mātaṅgam ambudapratimasvanam 07,025.015c kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayad bhṛśam 07,025.016a tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītale 07,025.016c tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ 07,025.017a tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥ 07,025.017c śiraś ciccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ 07,025.018a tasmin nipatite vīre saṃprādravata sā camūḥ 07,025.018c saṃbhrāntāśvadviparathā padātīn avamṛdnatī 07,025.019a teṣv anīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ 07,025.019c prāgjyotiṣas tato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat 07,025.020a yena nāgena maghavān ajayad daityadānavān 07,025.020b*0188_01 tadanvayena nāgena bhīmasenam upādravat 07,025.020c sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat 07,025.021a śravaṇābhyām atho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa ca 07,025.021c vyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahann iva pāṇḍavam 07,025.021d*0189_01 vṛkodararathaṃ sāśvam aviśeṣam acūrṇayat 07,025.021d*0189_02 padbhyāṃ bhīmo 'py atho dhāvaṃs tasya gātreṣv alīyata 07,025.021d*0189_03 jānann añjalikāvedhaṃ nāpākrāmata pāṇḍavaḥ 07,025.021d*0189_04 gātrābhyantarago bhūtvā kareṇātāḍayan muhuḥ 07,025.021d*0189_05 lālayām āsa taṃ nāgaṃ vadhākāṅkṣiṇam avyayam 07,025.021d*0189_06 kulālacakravan nāgas tadā tūrṇam athābhramat 07,025.021d*0189_07 nāgāyutabalaḥ śrīmān kālayāno vṛkodaram 07,025.021d*0189_08 bhīmo 'pi niṣkramya tataḥ supratīkāgrato 'bhavat 07,025.021d*0189_09 bhīmaṃ kareṇāvanamya jānubhyām abhyapātayat 07,025.021d*0189_10 grīvāyāṃ veṣṭayitvainaṃ sa gajo hantum aihata 07,025.021d*0189_11 karaveṣṭaṃ bhīmaseno bhramaṃ dattvā vyamocayat 07,025.021d*0189_12 punar gātrāṇi nāgasya praviveśa vṛkodaraḥ 07,025.021d*0189_13 yāvat pratigajāyātaṃ svabalastham avaikṣata 07,025.021d*0189_14 bhīmo 'pi nāgagātrebhyo viniḥsṛtyāpayāj javāt 07,025.022a tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavan mahān 07,025.022c hā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa 07,025.023a tena nādena vitrastā pāṇḍavānām anīkinī 07,025.023c sahasābhyadravad rājan yatra tasthau vṛkodaraḥ 07,025.024a tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram 07,025.024c bhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat 07,025.024d*0190_01 bhīmo 'pi dorbhyāṃ nāgendraṃ nipīḍyāmocayad balī 07,025.025a taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ 07,025.025c avākirañ śarais tīkṣṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,025.026a sa vighātaṃ pṛṣatkānām aṅkuśena samācaran 07,025.026c gajena pāṇḍupāñcālān vyadhamat parvateśvaraḥ 07,025.027a tad adbhutam apaśyāma bhagadattasya saṃyuge 07,025.027c tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate 07,025.028a tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣam upādravat 07,025.028c tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā 07,025.029a tayor yuddhaṃ samabhavan nāgayor bhīmarūpayoḥ 07,025.029c sapakṣayoḥ parvatayor yathā sadrumayoḥ purā 07,025.030a prāgjyotiṣapater nāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya ca 07,025.030b*0191_01 prāgjyotiṣānādhipater gatvā nā[ga]m abodhayat 07,025.030c pārśve daśārṇādhipater bhittvā nāgam apātayat 07,025.031a tomaraiḥ sūryaraśmyābhair bhagadatto 'tha saptabhiḥ 07,025.031c jaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam 07,025.031d*0192_01 tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā daśārṇādhipatiṃ hatam 07,025.031d*0192_02 mahatā rathavaṃśena prāgjyotiṣam abhidravat 07,025.032a upasṛtya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥ 07,025.032c rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat 07,025.033a sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vṛtaḥ 07,025.033c parvate vanamadhyastho jvalann iva hutāśanaḥ 07,025.034a maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathinām ugradhanvinām 07,025.034c kiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata 07,025.035a tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya dviparṣabham 07,025.035c preṣayām āsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati 07,025.035d*0193_01 āpatantaṃ tu saṃprekṣya nāgaṃ sātvatapuṃgavaḥ 07,025.035d*0193_02 avidhyat pañcabhir bāṇaiḥ śitair āśīviṣopamaiḥ 07,025.035d*0194_01 so 'tividdho balavatā satyakena viśāṃ pate 07,025.035d*0194_02 vyavartata paritrāsān maṇḍalāni śarārditaḥ 07,025.036a śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥ 07,025.036c abhicikṣepa vegena yuyudhānas tv apākramat 07,025.037a bṛhataḥ saindhavān aśvān samutthāpya tu sārathiḥ 07,025.037c tasthau sātyakim āsādya saṃplutas taṃ rathaṃ punaḥ 07,025.038a sa tu labdhvāntaraṃ nāgas tvarito rathamaṇḍalāt 07,025.038c niścakrāma tataḥ sarvān paricikṣepa pārthivān 07,025.039a te tv āśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ 07,025.039c tam ekaṃ dviradaṃ saṃkhye menire śataśo nṛpāḥ 07,025.040a te gajasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥ 07,025.040c airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ 07,025.041a teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānām itas tataḥ 07,025.041c gajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahān samajāyata 07,025.042a bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu 07,025.042c prāgjyotiṣam abhikruddhaḥ punar bhīmaḥ samabhyayāt 07,025.043a tasyābhidravato vāhān hastamuktena vāriṇā 07,025.043c siktvā vyatrāsayan nāgas te pārtham aharaṃs tataḥ 07,025.044a tatas tam abhyayāt tūrṇaṃ ruciparvākṛtīsutaḥ 07,025.044c samukṣañ śaravarṣeṇa rathastho 'ntakasaṃnibhaḥ 07,025.045a tato ruciraparvāṇaṃ śareṇa nataparvaṇā 07,025.045c suparvā parvatapatir ninye vaivasvatakṣayam 07,025.046a tasmin nipatite vīre saubhadro draupadīsutāḥ 07,025.046c cekitāno dhṛṣṭaketur yuyutsuś cārdayan dvipam 07,025.047a ta enaṃ śaradhārābhir dhārābhir iva toyadāḥ 07,025.047c siṣicur bhairavān nādān vinadanto jighāṃsavaḥ 07,025.048a tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥ 07,025.048c prasāritakaraḥ prāyāt stabdhakarṇekṣaṇo drutam 07,025.049a so 'dhiṣṭhāya padā vāhān yuyutsoḥ sūtam ārujat 07,025.049b*0195_01 rathaṃ babhañja saṃkruddhaś caṇḍavāto yathā drumam 07,025.049b*0196_01 yuyutsus tu rathād rājann apākrāmat tvarānvitaḥ 07,025.049b*0196_02 tataḥ pāṇḍavayodhās te nāgarājaṃ śarair drutam 07,025.049c putras tu tava saṃbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham 07,025.050a sa kuñjarastho visṛjann iṣūn ariṣu pārthivaḥ 07,025.050c babhau raśmīn ivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan 07,025.050d*0197_01 sa bhīmenātha bahudhā dantābhyām avapīḍayan 07,025.050d*0197_02 mokṣito yuddhaśauṇḍena nāgāyutabalo gajaḥ 07,025.051a tam ārjunir dvādaśabhir yuyutsur daśabhiḥ śaraiḥ 07,025.051c tribhis tribhir draupadeyā dhṛṣṭaketuś ca vivyadhuḥ 07,025.051d*0198_01 cekitānaś catuḥṣaṣṭyā sottarāyudhikaṃ punaḥ 07,025.051d*0198_02 pratyavidhyac charaiḥ sarvān bhagadattas tribhis tribhiḥ 07,025.052a so 'riyatnārpitair bāṇair ācito dvirado babhau 07,025.052c saṃsyūta iva sūryasya raśmibhir jalado mahān 07,025.053a niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ preṣito 'riśarārditaḥ 07,025.053c paricikṣepa tān nāgaḥ sa ripūn savyadakṣiṇam 07,025.054a gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane 07,025.054c āveṣṭayata tāṃ senāṃ bhagadattas tathā muhuḥ 07,025.055a kṣipraṃ śyenābhipannānāṃ vāyasānām iva svanaḥ 07,025.055b*0199_01 rajaś ca sumahad rājann antarikṣaṃ samācinot 07,025.055b*0200_01 sa reṇumārgo viyati bhāti daṇḍa ivotthitaḥ 07,025.055b*0200_02 samucchrito bhṛśārtāyā senāyā subhujo yathā 07,025.055b*0201_01 abhidhāveti kaunteyaṃ saṃcodayad ivārjunam 07,025.055c babhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ 07,025.056a sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ; purā sapakṣo 'drivaro yathā nṛpa 07,025.056c bhayaṃ tathā ripuṣu samādadhad bhṛśaṃ; vaṇiggaṇānāṃ kṣubhito yathārṇavaḥ 07,025.057a tato dhvanir dviradarathāśvapārthivair; bhayād dravadbhir janito 'tibhairavaḥ 07,025.057c kṣitiṃ viyad dyāṃ vidiśo diśas tathā; samāvṛṇot pārthiva saṃyuge tadā 07,025.057d*0202_01 samantatas tatra janādhipeśvara 07,025.058a sa tena nāgapravareṇa pārthivo; bhṛśaṃ jagāhe dviṣatām anīkinīm 07,025.058c purā suguptāṃ vibudhair ivāhave; virocano devavarūthinīm iva 07,025.059a bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyad rajaḥ; samāvṛṇon muhur api caiva sainikān 07,025.059c tam ekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajāḥ; samantato drutam iva menire janāḥ 07,026.001 saṃjaya uvāca 07,026.001a yan māṃ pārthasya saṃgrāme karmāṇi paripṛcchasi 07,026.001c tac chṛṇuṣva mahārāja pārtho yad akaron mṛdhe 07,026.002a rajo dṛṣṭvā samudbhūtaṃ śrutvā ca gajanisvanam 07,026.002c bhajyatāṃ bhagadattena kaunteyaḥ kṛṣṇam abravīt 07,026.003a yathā prāgjyotiṣo rājā gajena madhusūdana 07,026.003c tvaramāṇo 'bhyatikrānto dhruvaṃ tasyaiṣa nisvanaḥ 07,026.004a indrād anavaraḥ saṃkhye gajayānaviśāradaḥ 07,026.004c prathamo vā dvitīyo vā pṛthivyām iti me matiḥ 07,026.005a sa cāpi dviradaśreṣṭhaḥ sadāpratigajo yudhi 07,026.005c sarvaśabdātigaḥ saṃkhye kṛtakarmā jitaklamaḥ 07,026.006a sahaḥ śastranipātānām agnisparśasya cānagha 07,026.006c sa pāṇḍavabalaṃ vyaktam adyaiko nāśayiṣyati 07,026.006d*0203_01 siṃhanādaṃ mahat kṛtvā dhanurbāṇaravaiḥ saha 07,026.006d*0203_02 vidrāvyamāṇaṃ saṃpaśya hatabhūyiṣṭhanāyakam 07,026.006d*0203_03 dṛṣṭvā vinadya sahasā mama senāṃ pramṛdnati 07,026.007a na cāvābhyām ṛte 'nyo 'sti śaktas taṃ pratibādhitum 07,026.007c tvaramāṇas tato yāhi yataḥ prāgjyotiṣādhipaḥ 07,026.008a śakrasakhyād dvipabalair vayasā cāpi vismitam 07,026.008c adyainaṃ preṣayiṣyāmi balahantuḥ priyātithim 07,026.009a vacanād atha kṛṣṇas tu prayayau savyasācinaḥ 07,026.009c dāryate bhagadattena yatra pāṇḍavavāhinī 07,026.010a taṃ prayāntaṃ tataḥ paścād āhvayanto mahārathāḥ 07,026.010c saṃśaptakāḥ samārohan sahasrāṇi caturdaśa 07,026.011a daśaiva tu sahasrāṇi trigartānāṃ narādhipa 07,026.011c catvāri tu sahasrāṇi vāsudevasya ye 'nugāḥ 07,026.012a dāryamāṇāṃ camūṃ dṛṣṭvā bhagadattena māriṣa 07,026.012c āhūyamānasya ca tair abhavad dhṛdayaṃ dvidhā 07,026.013a kiṃ nu śreyaskaraṃ karma bhaved iti vicintayan 07,026.013c ito vā vinivarteyaṃ gaccheyaṃ vā yudhiṣṭhiram 07,026.014a tasya buddhyā vicāryaitad arjunasya kurūdvaha 07,026.014c abhavad bhūyasī buddhiḥ saṃśaptakavadhe sthirā 07,026.015a sa saṃnivṛttaḥ sahasā kapipravaraketanaḥ 07,026.015c eko rathasahasrāṇi nihantuṃ vāsavī raṇe 07,026.016a sā hi duryodhanasyāsīn matiḥ karṇasya cobhayoḥ 07,026.016c arjunasya vadhopāye tena dvaidham akalpayat 07,026.017a sa tu saṃvartayām āsa dvaidhībhāvena pāṇḍavaḥ 07,026.017c rathena tu rathāgryāṇām akarot tāṃ mṛṣā tadā 07,026.018a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,026.018c vyasṛjann arjune rājan saṃśaptakamahārathāḥ 07,026.019a naiva kuntīsutaḥ pārtho naiva kṛṣṇo janārdanaḥ 07,026.019c na hayā na ratho rājan dṛśyante sma śaraiś citāḥ 07,026.019d*0204_01 tato naivārjunopendrau na rathaḥ sāśvaketanaḥ 07,026.019d*0204_02 dṛśyante śaravarṣeṇa prabalena samāvṛtāḥ 07,026.019d*0205_01 tatas tena śaraugheṇa mahatā samavāstṛtaḥ 07,026.019d*0205_02 nāśakan nāma bībhatsur amitrān pratibādhitum 07,026.020a yadā moham anuprāptaḥ sasvedaś ca janārdanaḥ 07,026.020b*0206_01 tato janārdanaḥ pārthaṃ pratyuvāca hasann iva 07,026.020b*0206_02 vajram astraṃ tu saṃdhāya jahi saṃśaptakān iha 07,026.020c tatas tān prāyaśaḥ pārtho vajrāstreṇa nijaghnivān 07,026.021a śataśaḥ pāṇayaś chinnāḥ seṣujyātalakārmukāḥ 07,026.021c ketavo vājinaḥ sūtā rathinaś cāpatan kṣitau 07,026.022a drumācalāgrāmbudharaiḥ samarūpāḥ sukalpitāḥ 07,026.022c hatārohāḥ kṣitau petur dvipāḥ pārthaśarāhatāḥ 07,026.023a vipraviddhakuthāvalgāś chinnabhāṇḍāḥ parāsavaḥ 07,026.023c sārohās turagāḥ petur mathitāḥ pārthamārgaṇaiḥ 07,026.024a sarṣṭicarmāsinakharāḥ samudgaraparaśvadhāḥ 07,026.024c saṃchinnā bāhavaḥ petur nṛṇāṃ bhallaiḥ kirīṭinā 07,026.025a bālādityāmbujendūnāṃ tulyarūpāṇi māriṣa 07,026.025c saṃchinnāny arjunaśaraiḥ śirāṃsy urvīṃ prapedire 07,026.026a jajvālālaṃkṛtaiḥ senā patribhiḥ prāṇabhojanaiḥ 07,026.026c nānāliṅgais tadāmitrān kruddhe nighnati phalgune 07,026.027a kṣobhayantaṃ tadā senāṃ dviradaṃ nalinīm iva 07,026.027c dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sādhu sādhv ity apūjayan 07,026.028a dṛṣṭvā tat karma pārthasya vāsavasyeva mādhavaḥ 07,026.028c vismayaṃ paramaṃ gatvā talam āhatya pūjayat 07,026.028d*0207_01 karmaitat pārtha śakreṇa yamena dhanadena ca 07,026.028d*0207_02 duṣkaraṃ samare yat te kṛtam adyeti me matiḥ 07,026.028d*0207_03 yugapac caiva saṃgrāme śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,026.028d*0207_04 patitā eva me dṛṣṭāḥ saṃśaptakamahārathāḥ 07,026.029a tataḥ saṃśaptakān hatvā bhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ 07,026.029c bhagadattāya yāhīti pārthaḥ kṛṣṇam acodayat 07,027.001 saṃjaya uvāca 07,027.001a yiyāsatas tataḥ kṛṣṇaḥ pārthasyāśvān manojavān 07,027.001c apraiṣīd dhemasaṃchannān droṇānīkāya pāṇḍurān 07,027.002a taṃ prayāntaṃ kuruśreṣṭhaṃ svāṃs trātuṃ droṇatāpitān 07,027.002c suśarmā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yuddhārthī pṛṣṭhato 'nvayāt 07,027.003a tataḥ śvetahayaḥ kṛṣṇam abravīd ajitaṃ jayaḥ 07,027.003c eṣa māṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmāhvayate 'cyuta 07,027.004a dīryate cottareṇaitat sainyaṃ naḥ śatrusūdana 07,027.004c dvaidhībhūtaṃ mano me 'dya kṛtaṃ saṃśaptakair idam 07,027.005a kiṃ nu saṃśaptakān hanmi svān rakṣāmy ahitārditān 07,027.005c iti me tvaṃ mataṃ vettha tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet 07,027.006a evam uktas tu dāśārhaḥ syandanaṃ pratyavartayat 07,027.006c yena trigartādhipatiḥ pāṇḍavaṃ samupāhvayat 07,027.007a tato 'rjunaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ 07,027.007c dhvajaṃ dhanuś cāsya tathā kṣurābhyāṃ samakṛntata 07,027.008a trigartādhipateś cāpi bhrātaraṃ ṣaḍbhir āyasaiḥ 07,027.008c sāśvaṃ sasūtaṃ tvaritaḥ pārthaḥ praiṣīd yamakṣayam 07,027.009a tato bhujagasaṃkāśāṃ suśarmā śaktim āyasīm 07,027.009c cikṣepārjunam ādiśya vāsudevāya tomaram 07,027.010a śaktiṃ tribhiḥ śaraiś chittvā tomaraṃ tribhir arjunaḥ 07,027.010c suśarmāṇaṃ śaravrātair mohayitvā nyavartata 07,027.011a taṃ vāsavam ivāyāntaṃ bhūrivarṣaśaraughiṇam 07,027.011c rājaṃs tāvakasainyānāṃ nograṃ kaś cid avārayat 07,027.012a tato dhanaṃjayo bāṇais tata eva mahārathān 07,027.012c āyād vinighnan kauravyān dahan kakṣam ivānalaḥ 07,027.013a tasya vegam asahyaṃ tu kuntīputrasya dhīmataḥ 07,027.013c nāśaknuvaṃs te saṃsoḍhuṃ sparśam agner iva prajāḥ 07,027.014a saṃveṣṭayann anīkāni śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ 07,027.014c suparṇapātavad rājann āyāt prāgjyotiṣaṃ prati 07,027.015a yat tadānāmayaj jiṣṇur bharatānām apāyinām 07,027.015c dhanuḥ kṣemakaraṃ saṃkhye dviṣatām aśruvardhanam 07,027.016a tad eva tava putrasya rājan durdyūtadevinaḥ 07,027.016c kṛte kṣatravināśāya dhanur āyacchad arjunaḥ 07,027.017a tathā vikṣobhyamāṇā sā pārthena tava vāhinī 07,027.017c vyadīryata mahārāja naur ivāsādya parvatam 07,027.018a tato daśa sahasrāṇi nyavartanta dhanuṣmatām 07,027.018c matiṃ kṛtvā raṇe kruddhā vīrā jayaparājaye 07,027.019a vyapetahṛdayatrāsa āpaddharmātigo rathaḥ 07,027.019c ārchat pārtho guruṃ bhāraṃ sarvabhārasaho yudhi 07,027.020a yathā naḍavanaṃ kruddhaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ 07,027.020c mṛdnīyāt tadvad āyastaḥ pārtho 'mṛdnāc camūṃ tava 07,027.021a tasmin pramathite sainye bhagadatto narādhipaḥ 07,027.021c tena nāgena sahasā dhanaṃjayam upādravat 07,027.022a taṃ rathena naravyāghraḥ pratyagṛhṇād abhītavat 07,027.022c sa saṃnipātas tumulo babhūva rathanāgayoḥ 07,027.023a kalpitābhyāṃ yathāśāstraṃ rathena ca gajena ca 07,027.023c saṃgrāme ceratur vīrau bhagadattadhanaṃjayau 07,027.024a tato jīmūtasaṃkāśān nāgād indra ivābhibhūḥ 07,027.024c abhyavarṣac charaugheṇa bhagadatto dhanaṃjayam 07,027.025a sa cāpi śaravarṣaṃ tac charavarṣeṇa vāsaviḥ 07,027.025c aprāptam eva ciccheda bhagadattasya vīryavān 07,027.025d*0208_01 saṃnyavārayad asyāśu laghutvāt pākaśāsaniḥ 07,027.025d*0209_01 vavarṣa śaravarṣaṃ tu punar eva dhanaṃjayaḥ 07,027.026a tataḥ prāgjyotiṣo rājā śaravarṣaṃ nivārya tat 07,027.026c śarair jaghne mahābāhuṃ pārthaṃ kṛṣṇaṃ ca bhārata 07,027.027a tataḥ sa śarajālena mahatābhyavakīrya tau 07,027.027c codayām āsa taṃ nāgaṃ vadhāyācyutapārthayoḥ 07,027.028a tam āpatantaṃ dviradaṃ dṛṣṭvā kruddham ivāntakam 07,027.028c cakre 'pasavyaṃ tvaritaḥ syandanena janārdanaḥ 07,027.029a saṃprāptam api neyeṣa parāvṛttaṃ mahādvipam 07,027.029c sārohaṃ mṛtyusāt kartuṃ smaran dharmaṃ dhanaṃjayaḥ 07,027.030a sa tu nāgo dviparathān hayāṃś cārujya māriṣa 07,027.030c prāhiṇon mṛtyulokāya tato 'krudhyad dhanaṃjayaḥ 07,028.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,028.001a tathā kruddhaḥ kim akarod bhagadattasya pāṇḍavaḥ 07,028.001c prāgjyotiṣo vā pārthasya tan me śaṃsa yathātatham 07,028.002 saṃjaya uvāca 07,028.002a prāgjyotiṣeṇa saṃsaktāv ubhau dāśārhapāṇḍavau 07,028.002c mṛtyor ivāntikaṃ prāptau sarvabhūtāni menire 07,028.003a tathā hi śaravarṣāṇi pātayaty aniśaṃ prabho 07,028.003c bhagadatto gajaskandhāt kṛṣṇayoḥ syandanasthayoḥ 07,028.004a atha kārṣṇāyasair bāṇaiḥ pūrṇakārmukaniḥsṛtaiḥ 07,028.004c avidhyad devakīputraṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,028.005a agnisparśasamās tīkṣṇā bhagadattena coditāḥ 07,028.005c nirbhidya devakīputraṃ kṣitiṃ jagmuḥ śarās tataḥ 07,028.006a tasya pārtho dhanuś chittvā śarāvāpaṃ nihatya ca 07,028.006c lāḍayann iva rājānaṃ bhagadattam ayodhayat 07,028.007a so 'rkaraśminibhāṃs tīkṣṇāṃs tomarān vai caturdaśa 07,028.007c prerayat savyasācī tāṃs tridhaikaikam athācchinat 07,028.008a tato nāgasya tad varma vyadhamat pākaśāsaniḥ 07,028.008c śarajālena sa babhau vyabhraḥ parvatarāḍ iva 07,028.008c*0210_01 **** **** tad vyaśīryata bhūtale 07,028.008c*0210_02 viśīrṇavarmā sa gajaḥ śaraiḥ subhṛśam arditaḥ 07,028.008c*0210_03 babhau śirasi mātaṃgo 07,028.009a tataḥ prāgjyotiṣaḥ śaktiṃ hemadaṇḍām ayasmayīm 07,028.009c vyasṛjad vāsudevāya dvidhā tām arjuno 'cchinat 07,028.010a tataś chatraṃ dhvajaṃ caiva chittvā rājño 'rjunaḥ śaraiḥ 07,028.010c vivyādha daśabhis tūrṇam utsmayan parvatādhipam 07,028.011a so 'tividdho 'rjunaśaraiḥ supuṅkhaiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,028.011c bhagadattas tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,028.012a vyasṛjat tomarān mūrdhni śvetāśvasyonnanāda ca 07,028.012c tair arjunasya samare kirīṭaṃ parivartitam 07,028.013a parivṛttaṃ kirīṭaṃ taṃ yamayann eva phalgunaḥ 07,028.013c sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loka iti rājānam abravīt 07,028.014a evam uktas tu saṃkruddhaḥ śaravarṣeṇa pāṇḍavam 07,028.014c abhyavarṣat sagovindaṃ dhanur ādāya bhāsvaram 07,028.014d*0211_01 tau vidhyamānau nārācair bhagadattena bhārata 07,028.014d*0211_02 jagmatur naiva saṃmohaṃ cukṣubhāte na cācyutau 07,028.015a tasya pārtho dhanuś chittvā tūṇīrān saṃnikṛtya ca 07,028.015c tvaramāṇo dvisaptatyā sarvamarmasv atāḍayat 07,028.016a viddhas tathāpy avyathito vaiṣṇavāstram udīrayan 07,028.016c abhimantryāṅkuśaṃ kruddho vyasṛjat pāṇḍavorasi 07,028.016d*0212_01 tad astram udyataṃ dṛṣṭvā vāsudevaḥ pratāpavān 07,028.016d*0212_02 arjunaḥ pṛṣṭhataṃ kṛtvā pratijagrāha vīryavān 07,028.017a visṛṣṭaṃ bhagadattena tad astraṃ sarvaghātakam 07,028.017c urasā pratijagrāha pārthaṃ saṃchādya keśavaḥ 07,028.018a vaijayanty abhavan mālā tad astraṃ keśavorasi 07,028.018b*0213_01 padmakośavicitrā ca sarvartukusumākulā 07,028.018b*0213_02 jvalanārkenduvarṇāḍhyā tārakojjvalapāvakā 07,028.018b*0213_03 tayā padmābhiśobhinyā vāyukampitalolayā 07,028.018b*0213_04 śobhate 'bhyadhikaṃ śauriratasīpuṣpasaṃnibhaḥ 07,028.018b*0213_05 keśavaḥ keśimathanaḥ śārṅgadhanvārimardanaḥ 07,028.018b*0213_06 sandhyābhrair iva saṃchannaḥ prāvṛṭkāle nagottamaḥ 07,028.018c tato 'rjunaḥ klāntamanāḥ keśavaṃ pratyabhāṣata 07,028.019a ayudhyamānas turagān saṃyantāsmi janārdana 07,028.019c ity uktvā puṇḍarīkākṣa pratijñāṃ svāṃ na rakṣasi 07,028.019d*0214_01 idam astram avasthāpya prāptaṃ māṃ devakīsuta 07,028.019d*0214_02 kimarthaṃ puruṣavyāghra svayaṃ pratigṛhītavān 07,028.020a yady ahaṃ vyasanī vā syām aśakto vā nivāraṇe 07,028.020c tatas tvayaivaṃ kāryaṃ syān na tu kāryaṃ mayi sthite 07,028.021a sabāṇaḥ sadhanuś cāhaṃ sasurāsuramānavān 07,028.021c śakto lokān imāñ jetuṃ tac cāpi viditaṃ tava 07,028.022a tato 'rjunaṃ vāsudevaḥ pratyuvācārthavad vacaḥ 07,028.022c śṛṇu guhyam idaṃ pārtha yathā vṛttaṃ purānagha 07,028.022d*0215_01 yeyaṃ lokadharā devī sarvabhūtadharā dharā 07,028.022d*0215_02 sakāmā lokakartāraṃ nārāyaṇam upasthitā 07,028.022d*0215_03 sa saṃgamya tayā sārdhaṃ prītas tasyai varaṃ dadau 07,028.022d*0215_04 sā vavre viṣṇusadṛśaṃ putram astraṃ ca vaiṣṇavam 07,028.022d*0215_05 babhūva ca sutas tasyāṃ narako nāma viśrutaḥ 07,028.022d*0215_06 astraṃ ca vaiṣṇavaṃ tasmai dadau nārāyaṇaḥ svayam 07,028.022d*0216_01 tad etan narakasyāsīd astraṃ sarvāhitāntakam 07,028.022d*0216_02 tasmāt prāgjyotiṣaṃ prāptaṃ sarvaśastravighātanam 07,028.022d*0216_03 nāsyāvadhyo 'sti loke 'smin mad anyaḥ kaś cid arjuna 07,028.022d*0216_04 saṃjaya uvāca 07,028.022d*0216_04 tasmān mayā kṛtaṃ hy etan mā te 'bhūd buddhir anyathā 07,028.022d*0216_05 anunīya tu dāśārhaḥ pāṇḍavaṃ tvarito 'bravīt 07,028.022d*0216_06 jahi prāgjyotiṣaṃ kṣipraṃ vākyaśeṣaṃ ca me śṛṇu 07,028.023a caturmūrtir ahaṃ śaśval lokatrāṇārtham udyataḥ 07,028.023c ātmānaṃ pravibhajyeha lokānāṃ hitam ādadhe 07,028.024a ekā mūrtis tapaścaryāṃ kurute me bhuvi sthitā 07,028.024c aparā paśyati jagat kurvāṇaṃ sādhvasādhunī 07,028.025a aparā kurute karma mānuṣaṃ lokam āśritā 07,028.025c śete caturthī tv aparā nidrāṃ varṣasahasrikām 07,028.026a yāsau varṣasahasrānte mūrtir uttiṣṭhate mama 07,028.026c varārhebhyo varāñ śreṣṭhāṃs tasmin kāle dadāti sā 07,028.027a taṃ tu kālam anuprāptaṃ viditvā pṛthivī tadā 07,028.027c prāyācata varaṃ yaṃ māṃ narakārthāya taṃ śṛṇu 07,028.028a devānām asurāṇāṃ ca avadhyas tanayo 'stu me 07,028.028c upeto vaiṣṇavāstreṇa tan me tvaṃ dātum arhasi 07,028.029a evaṃ varam ahaṃ śrutvā jagatyās tanaye tadā 07,028.029c amogham astram adadaṃ vaiṣṇavaṃ tad ahaṃ purā 07,028.030a avocaṃ caitad astraṃ vai hy amoghaṃ bhavatu kṣame 07,028.030c narakasyābhirakṣārthaṃ nainaṃ kaś cid vadhiṣyati 07,028.031a anenāstreṇa te guptaḥ sutaḥ parabalārdanaḥ 07,028.031c bhaviṣyati durādharṣaḥ sarvalokeṣu sarvadā 07,028.032a tathety uktvā gatā devī kṛtakāmā manasvinī 07,028.032b*0217_01 vyajāyata dharā devī putraṃ putraśatāvaram 07,028.032c sa cāpy āsīd durādharṣo narakaḥ śatrutāpanaḥ 07,028.033a tasmāt prāgjyotiṣaṃ prāptaṃ tad astraṃ pārtha māmakam 07,028.033b*0218_01 tad astraṃ devagandharvayakṣapannagarākṣasān 07,028.033b*0218_02 sarvān samāgatān hanyāt kiṃ punas tvāṃ dhanaṃjaya 07,028.033b*0218_03 bhogināṃ caiva durdharṣaṃ mayā dattaṃ surāsuraiḥ 07,028.033b*0218_04 jahi prāgjyotiṣaṃ pārtha purā sarvān hinasti saḥ 07,028.033c nāsyāvadhyo 'sti lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa 07,028.034a tan mayā tvatkṛtenaitad anyathā vyapanāśitam 07,028.034c viyuktaṃ paramāstreṇa jahi pārtha mahāsuram 07,028.035a vairiṇaṃ yudhi durdharṣaṃ bhagadattaṃ suradviṣam 07,028.035c yathāhaṃ jaghnivān pūrvaṃ hitārthaṃ narakaṃ tathā 07,028.035d*0219_01 avadhyo 'yaṃ mahāstreṇa bhagadattaḥ surāsuraiḥ 07,028.035d*0219_02 yathāhaṃ narakaṃ lokahitārtham ahanaṃ purā 07,028.036a evam uktas tataḥ pārthaḥ keśavena mahātmanā 07,028.036c bhagadattaṃ śitair bāṇaiḥ sahasā samavākirat 07,028.036d*0220_01 ghaṇṭāṃ kāñcanasaṃchannāṃ viśvakarmavinirmitām 07,028.036d*0220_02 kāñcanaśṛṅkhalānaddhāṃ savyāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ 07,028.036d*0220_03 sā hatā śaraghātena vajraniṣpeṣasaṃnibhā 07,028.036d*0220_04 papāta dūrapātena candrabimbasamujjvalā 07,028.036d*0220_05 dakṣiṇāpi hatā rājan ghaṇṭā bāṇaiḥ kirīṭinaḥ 07,028.036d*0220_06 papāta dūram adhvānaṃ gatvā sūrya iva kṣitau 07,028.036d*0220_07 bhagadattena nirmuktaḥ supratīko 'pi vegataḥ 07,028.036d*0220_08 hanumān sūryabimbasya grasanārtham ivodyataḥ 07,028.037a tataḥ pārtho mahābāhur asaṃbhrānto mahāmanāḥ 07,028.037c kumbhayor antare nāgaṃ nārācena samārpayat 07,028.037d*0221_01 tataḥ saṃdhāya viśikhaṃ dīpyamānam ivānalam 07,028.037d*0221_02 avidhyad arjuno nāgaṃ kumbhayor antare bhṛśam 07,028.038a samāsādya tu taṃ nāgaṃ bāṇo vajra ivācalam 07,028.038c abhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ 07,028.038d*0222_01 sa karī bhagadattena preryamāṇaḥ punaḥ punaḥ 07,028.038d*0222_02 na karoti vacas tasya daridrasyeva kāminī 07,028.038d*0223_01 madhye vidīrṇas tasthau sa prāsyandata punaḥ punaḥ 07,028.038d*0223_02 syandamānaṃ tato nāgaṃ caraṇābhyām anodayat 07,028.039a sa tu viṣṭabhya gātrāṇi dantābhyām avaniṃ yayau 07,028.039c nadann ārtasvaraṃ prāṇān utsasarja mahādvipaḥ 07,028.039d*0224_01 tato gāṇḍīvadhanvānam abhyabhāṣata keśavaḥ 07,028.039d*0224_02 ayaṃ mahattaraḥ pārtha palitena samāvṛtaḥ 07,028.039d*0224_03 valīsaṃchannanayanaḥ śūraḥ paramadurjayaḥ 07,028.039d*0225_01 akṣṇor unmīlanārthāya baddhapaṭṭaḥ sadā nṛpaḥ 07,028.039d*0225_02 devavākyāt praciccheda śareṇa bhṛśam arjunaḥ 07,028.039d*0225_03 chinnamātreṃ 'śuke tasmin ruddhanetro babhūva saḥ 07,028.039d*0226_01 tamomayaṃ jagan mene bhagadattaḥ pratāpavān 07,028.040a tataś candrārdhabimbena śareṇa nataparvaṇā 07,028.040b*0227_01 bibheda sakalo deho dvidhābhūto babhūva ha 07,028.040b*0227_02 rājñā balavatā tena jānubhyāṃ dhārito raṇe 07,028.040b*0227_03 arjunaṃ prati yuddhe na cirakālaṃ dadhāra saḥ 07,028.040b*0227_04 evaṃ yuddhaṃ tadā tena rājñā tena durātmanā 07,028.040b*0227_05 kirīṭī cārdhabimbena śareṇānataparvaṇā 07,028.040c bibheda hṛdayaṃ rājño bhagadattasya pāṇḍavaḥ 07,028.041a sa bhinnahṛdayo rājā bhagadattaḥ kirīṭinā 07,028.041c śarāsanaṃ śarāṃś caiva gatāsuḥ pramumoca ha 07,028.042a śirasas tasya vibhraṣṭaḥ papāta ca varāṅkuśaḥ 07,028.042c nālatāḍanavibhraṣṭaṃ palāśaṃ nalinād iva 07,028.043a sa hemamālī tapanīyabhāṇḍāt; papāta nāgād girisaṃnikāśāt 07,028.043c supuṣpito mārutavegarugṇo; mahīdharāgrād iva karṇikāraḥ 07,028.044a nihatya taṃ narapatim indravikramaṃ; sakhāyam indrasya tathaindrir āhave 07,028.044c tato 'parāṃs tava jayakāṅkṣiṇo narān; babhañja vāyur balavān drumān iva 07,029.001 saṃjaya uvāca 07,029.001a priyam indrasya satataṃ sakhāyam amitaujasam 07,029.001c hatvā prāgjyotiṣaṃ pārthaḥ pradakṣiṇam avartata 07,029.001d*0228_01 pūrvadaityaṃ mahāvīraṃ bhagadattaṃ mahābalam 07,029.001d*0228_02 kṛṣṇau daśārhabībhatsū jaghnatur yudhi durjayam 07,029.001d*0228_03 nāgāyutabalaprāṇaṃ śūram āhavaśobhinam 07,029.001d*0228_04 supratīko 'pi balavān nāgāyutasamo balī 07,029.001d*0228_05 vaiṣṇavāstreṇa saṃyukto aṃkuśena ca vīryavān 07,029.001d*0228_06 trīṇi tejāṃsi tatraiva tretāgnir iva cādhvare 07,029.001d*0228_07 bhagadattaṃ raṇe śūraṃ nihanyāt ko 'rjunaṃ vinā 07,029.001d*0228_08 arjuno 'pi mahāvīryo hatvā pitṛsakhaṃ raṇe 07,029.001d*0228_09 kṣatradharmaṃ vicintyājau dhig dhig ity eva cābravīt 07,029.001d*0228_10 tam ādityasamaṃ kāntyā bhūmau nipatitaṃ divaḥ 07,029.001d*0228_11 prasamīkṣya tadā pārtho reṇunā tv avaguṇṭhitam 07,029.002a tato gāndhārarājasya sutau parapuraṃjayau 07,029.002c ārchetām arjunaṃ saṃkhye bhrātarau vṛṣakācalau 07,029.003a tau sametyārjunaṃ vīrau puraḥ paścāc ca dhanvinau 07,029.003c avidhyetāṃ mahāvegair niśitair āśugair bhṛśam 07,029.004a vṛṣakasya hayān sūtaṃ dhanuś chatraṃ rathaṃ dhvajam 07,029.004c tilaśo vyadhamat pārthaḥ saubalasya śitaiḥ śaraiḥ 07,029.005a tato 'rjunaḥ śaravrātair nānāpraharaṇair api 07,029.005c gāndhārān vyākulāṃś cakre saubalapramukhān punaḥ 07,029.006a tataḥ pañcaśatān vīrān gāndhārān udyatāyudhān 07,029.006c prāhiṇon mṛtyulokāya kruddho bāṇair dhanaṃjayaḥ 07,029.007a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avatīrya mahābhujaḥ 07,029.007c āruroha rathaṃ bhrātur anyac ca dhanur ādade 07,029.008a tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau vṛṣakācalau 07,029.008c śaravarṣeṇa bībhatsum avidhyetāṃ punaḥ punaḥ 07,029.009a syālau tava mahātmānau rājānau vṛṣakācalau 07,029.009c bhṛśaṃ nijaghnatuḥ pārtham indraṃ vṛtrabalāv iva 07,029.010a labdhalakṣyau tu gāndhārāv ahatāṃ pāṇḍavaṃ punaḥ 07,029.010c nidāghavārṣikau māsau lokaṃ gharmāmbubhir yathā 07,029.011a tau rathasthau naravyāghrau rājānau vṛṣakācalau 07,029.011c saṃśliṣṭāṅgau sthitau rājañ jaghānaikeṣuṇārjunaḥ 07,029.012a tau rathāt siṃhasaṃkāśau lohitākṣau mahābhujau 07,029.012c gatāsū petatur vīrau sodaryāv ekalakṣaṇau 07,029.013a tayor dehau rathād bhūmiṃ gatau bandhujanapriyau 07,029.013c yaśo daśa diśaḥ puṇyaṃ gamayitvā vyavasthitau 07,029.014a dṛṣṭvā vinihatau saṃkhye mātulāv apalāyinau 07,029.014c bhṛśaṃ mumucur aśrūṇi putrās tava viśāṃ pate 07,029.015a nihatau bhrātarau dṛṣṭvā māyāśataviśāradaḥ 07,029.015c kṛṣṇau saṃmohayan māyāṃ vidadhe śakunis tataḥ 07,029.016a laguḍāyoguḍāśmānaḥ śataghnyaś ca saśaktayaḥ 07,029.016c gadāparighanistriṃśaśūlamudgarapaṭṭiśāḥ 07,029.017a sakampanarṣṭinakharā musalāni paraśvadhāḥ 07,029.017c kṣurāḥ kṣurapranālīkā vatsadantās trisaṃdhinaḥ 07,029.018a cakrāṇi viśikhāḥ prāsā vividhāny āyudhāni ca 07,029.018c prapetuḥ sarvato digbhyaḥ pradigbhyaś cārjunaṃ prati 07,029.019a kharoṣṭramahiṣāḥ siṃhā vyāghrāḥ sṛmaracillikāḥ 07,029.019c ṛkṣāḥ sālāvṛkā gṛdhrāḥ kapayo 'tha sarīsṛpāḥ 07,029.020a vividhāni ca rakṣāṃsi kṣudhitāny arjunaṃ prati 07,029.020c saṃkruddhāny abhyadhāvanta vividhāni vayāṃsi ca 07,029.021a tato divyāstravic chūraḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,029.021c visṛjann iṣujālāni sahasā tāny atāḍayat 07,029.022a te hanyamānāḥ śūreṇa pravaraiḥ sāyakair dṛḍhaiḥ 07,029.022c viruvanto mahārāvān vineśuḥ sarvato hatāḥ 07,029.023a tatas tamaḥ prādurabhūd arjunasya rathaṃ prati 07,029.023c tasmāc ca tamaso vācaḥ krūrāḥ pārtham abhartsayan 07,029.023d*0229_01 tat tamo bhairavaṃ ghoraṃ bhayakartṛ mahāhave 07,029.024a tat tamo 'streṇa mahatā jyotiṣeṇārjuno 'vadhīt 07,029.024c hate tasmiñ jalaughās tu prādurāsan bhayānakāḥ 07,029.025a ambhasas tasya nāśārtham ādityāstram athārjunaḥ 07,029.025c prāyuṅktāmbhas tatas tena prāyaśo 'streṇa śoṣitam 07,029.026a evaṃ bahuvidhā māyāḥ saubalasya kṛtāḥ kṛtāḥ 07,029.026c jaghānāstrabalenāśu prahasann arjunas tadā 07,029.026d*0230_01 durdyūtadevin gāndhāre nākṣān kṣipati gāṇḍivam 07,029.026d*0230_02 jvalitān niśitāṃs tīkṣṇāñ śarān kṣipati gāṇḍivam 07,029.027a tathā hatāsu māyāsu trasto 'rjunaśarāhataḥ 07,029.027c apāyāj javanair aśvaiḥ śakuniḥ prākṛto yathā 07,029.028a tato 'rjuno 'stravic chraiṣṭhyaṃ darśayann ātmano 'riṣu 07,029.028c abhyavarṣac charaugheṇa kauravāṇām anīkinīm 07,029.029a sā hanyamānā pārthena putrasya tava vāhinī 07,029.029c dvaidhībhūtā mahārāja gaṅgevāsādya parvatam 07,029.030a droṇam evānvapadyanta ke cit tatra mahārathāḥ 07,029.030c ke cid duryodhanaṃ rājann ardyamānāḥ kirīṭinā 07,029.031a nāpaśyāma tatas tv etat sainyaṃ vai tamasāvṛtam 07,029.031c gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ śruto dakṣiṇato mayā 07,029.032a śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāditrāṇāṃ ca nisvanam 07,029.032c gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vyatikramyāspṛśad divam 07,029.033a tataḥ punar dakṣiṇataḥ saṃgrāmaś citrayodhinām 07,029.033c suyuddham arjunasyāsīd ahaṃ tu droṇam anvagām 07,029.033d*0231_01 yaudhiṣṭhirāṇy anīkāni pradahanti tatas tataḥ 07,029.034a nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ tava bhārata 07,029.034c arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ 07,029.035a taṃ vāsavam ivāyāntaṃ bhūrivarṣaśaraughiṇam 07,029.035c maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ nograṃ kaś cid avārayat 07,029.036a te hanyamānāḥ pārthena tvadīyā vyathitā bhṛśam 07,029.036c svān eva bahavo jaghnur vidravantas tatas tataḥ 07,029.037a te 'rjunena śarā muktāḥ kaṅkapatrās tanucchidaḥ 07,029.037c śalabhā iva saṃpetuḥ saṃvṛṇvānā diśo daśa 07,029.038a turagaṃ rathinaṃ nāgaṃ padātim api māriṣa 07,029.038c vinirbhidya kṣitiṃ jagmur valmīkam iva pannagāḥ 07,029.039a na ca dvitīyaṃ vyasṛjat kuñjarāśvanareṣu saḥ 07,029.039c pṛthag ekaśarārugṇā nipetus te gatāsavaḥ 07,029.040a hatair manuṣyais turagaiś ca sarvataḥ; śarābhivṛṣṭair dviradaiś ca pātitaiḥ 07,029.040c tadā śvagomāyubaḍābhināditaṃ; vicitram āyodhaśiro babhūva ha 07,029.041a pitā sutaṃ tyajati suhṛdvaraṃ suhṛt; tathaiva putraḥ pitaraṃ śarāturaḥ 07,029.041c svarakṣaṇe kṛtamatayas tadā janās; tyajanti vāhān api pārthapīḍitāḥ 07,030.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,030.001a teṣv anīkeṣu bhagneṣu pāṇḍuputreṇa saṃjaya 07,030.001c calitānāṃ drutānāṃ ca katham āsīn mano hi vaḥ 07,030.002a anīkānāṃ prabhagnānāṃ vyavasthānam apaśyatām 07,030.002b*0232_01 ataḥ paraṃ raṇe sūta kim akurvanta māmakāḥ 07,030.002c duṣkaraṃ pratisaṃdhānaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 07,030.003 saṃjaya uvāca 07,030.003a tathāpi tava putrasya priyakāmā viśāṃ pate 07,030.003c yaśaḥ pravīrā lokeṣu rakṣanto droṇam anvayuḥ 07,030.004a samudyateṣu śastreṣu saṃprāpte ca yudhiṣṭhire 07,030.004c akurvann āryakarmāṇi bhairave satyabhītavat 07,030.005a antaraṃ bhīmasenasya prāpatann amitaujasaḥ 07,030.005c sātyakeś caiva śūrasya dhṛṣṭadyumnasya cābhibho 07,030.006a droṇaṃ droṇam iti krūrāḥ pāñcālāḥ samacodayan 07,030.006c mā droṇam iti putrās te kurūn sarvān acodayan 07,030.007a droṇaṃ droṇam iti hy eke mā droṇam iti cāpare 07,030.007c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca droṇadyūtam avartata 07,030.008a yaṃ yaṃ sma bhajate droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajam 07,030.008c tatra tatra sma pāñcālyo dhṛṣṭadyumno 'tha dhīyate 07,030.009a yathābhāgaviparyāse saṃgrāme bhairave sati 07,030.009c vīrāḥ samāsadan vīrān agacchan bhīravaḥ parān 07,030.010a akampanīyāḥ śatrūṇāṃ babhūvus tatra pāṇḍavāḥ 07,030.010c akampayaṃs tv anīkāni smarantaḥ kleśam ātmanaḥ 07,030.011a te tv amarṣavaśaṃ prāptā hrīmantaḥ sattvacoditāḥ 07,030.011c tyaktvā prāṇān nyavartanta ghnanto droṇaṃ mahāhave 07,030.012a ayasām iva saṃpātaḥ śilānām iva cābhavat 07,030.012c dīvyatāṃ tumule yuddhe prāṇair amitatejasām 07,030.013a na tu smaranti saṃgrāmam api vṛddhās tathāvidham 07,030.013c dṛṣṭapūrvaṃ mahārāja śrutapūrvam athāpi vā 07,030.014a prākampateva pṛthivī tasmin vīrāvasādane 07,030.014c pravartatā balaughena mahatā bhārapīḍitā 07,030.015a ghūrṇato hi balaughasya divaṃ stabdhveva nisvanaḥ 07,030.015c ajātaśatroḥ kruddhasya putrasya tava cābhavat 07,030.016a samāsādya tu pāṇḍūnām anīkāni sahasraśaḥ 07,030.016c droṇena caratā saṃkhye prabhagnāni śitaiḥ śaraiḥ 07,030.017a teṣu pramathyamāneṣu droṇenādbhutakarmaṇā 07,030.017c paryavārayad āsādya droṇaṃ senāpatiḥ svayam 07,030.018a tad adbhutam abhūd yuddhaṃ droṇapāñcālyayos tadā 07,030.018c naiva tasyopamā kā cit saṃbhaved iti me matiḥ 07,030.019a tato nīlo 'nalaprakhyo dadāha kuruvāhinīm 07,030.019c śarasphuliṅgaś cāpārcir dahan kakṣam ivānalaḥ 07,030.020a taṃ dahantam anīkāni droṇaputraḥ pratāpavān 07,030.020c pūrvābhibhāṣī suślakṣṇaṃ smayamāno 'bhyabhāṣata 07,030.021a nīla kiṃ bahubhir dagdhais tava yodhaiḥ śarārciṣā 07,030.021c mayaikena hi yudhyasva kruddhaḥ prahara cāśugaiḥ 07,030.022a taṃ padmanikarākāraṃ padmapatranibhekṣaṇam 07,030.022c vyākośapadmābhamukhaṃ nīlo vivyādha sāyakaiḥ 07,030.023a tenātividdhaḥ sahasā drauṇir bhallaiḥ śitais tribhiḥ 07,030.023c dhanur dhvajaṃ ca chatraṃ ca dviṣataḥ sa nyakṛntata 07,030.024a sotplutya syandanāt tasmān nīlaś carmavarāsidhṛk 07,030.024c droṇāyaneḥ śiraḥ kāyād dhartum aicchat patatrivat 07,030.025a tasyodyatāseḥ sunasaṃ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam 07,030.025c bhallenāpāharad drauṇiḥ smayamāna ivānagha 07,030.026a saṃpūrṇacandrābhamukhaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ 07,030.026c prāṃśur utpalagarbhābho nihato nyapatat kṣitau 07,030.027a tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bhṛśam ākulā 07,030.027c ācāryaputreṇa hate nīle jvalitatejasi 07,030.028a acintayaṃś ca te sarve pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 07,030.028c kathaṃ no vāsavis trāyāc chatrubhya iti māriṣa 07,030.029a dakṣiṇena tu senāyāḥ kurute kadanaṃ balī 07,030.029c saṃśaptakāvaśeṣasya nārāyaṇabalasya ca 07,031.001 saṃjaya uvāca 07,031.001a pratighātaṃ tu sainyasya nāmṛṣyata vṛkodaraḥ 07,031.001c so 'bhinad bāhlikaṃ ṣaṣṭyā karṇaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,031.002a tasya droṇaḥ śitair bāṇais tīkṣṇadhārair ayasmayaiḥ 07,031.002c jīvitāntam abhiprepsur marmaṇy āśu jaghāna ha 07,031.002d*0233_01 ānantaryam abhiprepsuḥ ṣaḍviṃśatyā samārpayat 07,031.002d*0233_02 punaś cāgnisamasparśair āśīviṣaviṣopamaiḥ 07,031.003a karṇo dvādaśabhir bāṇair aśvatthāmā ca saptabhiḥ 07,031.003c ṣaḍbhir duryodhano rājā tata enam avākirat 07,031.004a bhīmaseno 'pi tān sarvān pratyavidhyan mahābalaḥ 07,031.004c droṇaṃ pañcāśateṣūṇāṃ karṇaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,031.005a duryodhanaṃ dvādaśabhir drauṇiṃ cāṣṭābhir āśugaiḥ 07,031.005c ārāvaṃ tumulaṃ kurvann abhyavartata tān raṇe 07,031.006a tasmin saṃtyajati prāṇān mṛtyusādhāraṇīkṛte 07,031.006c ajātaśatrus tān yodhān bhīmaṃ trātety acodayat 07,031.007a te yayur bhīmasenasya samīpam amitaujasaḥ 07,031.007c yuyudhānaprabhṛtayo mādrīputrau ca pāṇḍavau 07,031.008a te sametya susaṃrabdhāḥ sahitāḥ puruṣarṣabhāḥ 07,031.008c maheṣvāsavarair guptaṃ droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 07,031.009a samāpetur mahāvīryā bhīmaprabhṛtayo rathāḥ 07,031.009c tān pratyagṛhṇād avyagro droṇo 'pi rathināṃ varaḥ 07,031.010a mahābalān atirathān vīrān samaraśobhinaḥ 07,031.010c bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā tāvakāḥ pāṇḍavān yayuḥ 07,031.011a sādinaḥ sādino 'bhyaghnaṃs tathaiva rathino rathān 07,031.011c āsīc chaktyasisaṃpāto yuddham āsīt paraśvadhaiḥ 07,031.012a nikṛṣṭam asiyuddhaṃ ca babhūva kaṭukodayam 07,031.012b*0234_01 kuñjarāṇāṃ ca saṃpāto babhūva kaṭukodayaḥ 07,031.012c kuñjarāṇāṃ ca saṃghātair yuddham āsīt sudāruṇam 07,031.013a apatat kuñjarād anyo hayād anyas tv avākśirāḥ 07,031.013c naro bāṇena nirbhinno rathād anyaś ca māriṣa 07,031.014a tatrānyasya ca saṃmarde patitasya vivarmaṇaḥ 07,031.014c śiraḥ pradhvaṃsayām āsa vakṣasy ākramya kuñjaraḥ 07,031.015a apare 'py aparāñ jaghnur vāraṇāḥ patitān narān 07,031.015c viṣāṇaiś cāvaniṃ gatvā vyabhindan rathino bahūn 07,031.016a narāntraiḥ ke cid apare viṣāṇālagnasaṃsravaiḥ 07,031.016c babhramuḥ śataśo nāgā mṛdnantaḥ śataśo narān 07,031.017a kāṃsyāyasatanutrāṇān narāśvarathakuñjarān 07,031.017c patitān pothayāṃ cakrur dvipāḥ sthūlanaḍān iva 07,031.017d*0235_01 anīkānāṃ prabhagnānām avasthānam apaśyatām 07,031.017d*0235_02 duṣkaraṃ pratisaṃdhānaṃ bhuvi cāsīt tadā nṛpa 07,031.018a gṛdhrapatrādhivāsāṃsi śayanāni narādhipāḥ 07,031.018c hrīmantaḥ kālasaṃpakvāḥ suduḥkhāny adhiśerate 07,031.019a hanti smātra pitā putraṃ rathenābhyativartate 07,031.019c putraś ca pitaraṃ mohān nirmaryādam avartata 07,031.020a akṣo bhagno dhvajaś chinnaś chatram urvyāṃ nipātitam 07,031.020c yugārdhaṃ chinnam ādāya pradudrāva tathā hayaḥ 07,031.021a sāsir bāhur nipatitaḥ śiraś chinnaṃ sakuṇḍalam 07,031.021c gajenākṣipya balinā rathaḥ saṃcūrṇitaḥ kṣitau 07,031.022a rathinā tāḍito nāgo nārācenāpatad vyasuḥ 07,031.022c sārohaś cāpatad vājī gajenātāḍito bhṛśam 07,031.023a nirmaryādaṃ mahad yuddham avartata sudāruṇam 07,031.023c hā tāta hā putra sakhe kvāsi tiṣṭha kva dhāvasi 07,031.024a praharāhara jahy enaṃ smitakṣveḍitagarjitaiḥ 07,031.024c ity evam uccarantyaḥ sma śrūyante vividhā giraḥ 07,031.025a narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam 07,031.025c upāśāmyad rajo bhaumaṃ bhīrūn kaśmalam āviśat 07,031.025d*0236_01 cakreṇa cakram āsādya vīro vīrasya saṃyuge 07,031.025d*0236_02 atīteṣupathe kāle jahāra gadayā śiraḥ 07,031.026a āsīt keśaparāmarśo muṣṭiyuddhaṃ ca dāruṇam 07,031.026c nakhair dantaiś ca śūrāṇam advīpe dvīpam icchatām 07,031.027a tatrācchidyata vīrasya sakhaḍgo bāhur udyataḥ 07,031.027c sadhanuś cāparasyāpi saśaraḥ sāṅkuśas tathā 07,031.028a prākrośad anyam anyo 'tra tathānyo vimukho 'dravat 07,031.028c anyaḥ prāptasya cānyasya śiraḥ kāyād apāharat 07,031.029a śabdam abhyadravac cānyaḥ śabdād anyo 'dravad bhṛśam 07,031.029c svān anyo 'tha parān anyo jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ 07,031.029d*0237_01 bhītaś cānya udakrośad anyo bhīta upādravat 07,031.029d*0237_02 asaṃprāptasya taṃ deśam anyo jīvitam ādade 07,031.030a giriśṛṅgopamaś cātra nārācena nipātitaḥ 07,031.030c mātaṅgo nyapatad bhūmau nadīrodha ivoṣṇage 07,031.031a tathaiva rathinaṃ nāgaḥ kṣaran girir ivārujat 07,031.031c adhyatiṣṭhat padā bhūmau sahāśvaṃ sahasārathim 07,031.032a śūrān praharato dṛṣṭvā kṛtāstrān rudhirokṣitān 07,031.032c bahūn apy āviśan moho bhīrūn hṛdayadurbalān 07,031.033a sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṃ cana 07,031.033c sainye ca rajasā dhvaste nirmaryādam avartata 07,031.034a tataḥ senāpatiḥ śīghram ayaṃ kāla iti bruvan 07,031.034c nityābhitvaritān eva tvarayām āsa pāṇḍavān 07,031.035a kurvantaḥ śāsanaṃ tasya pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ 07,031.035c saro haṃsā ivāpetur ghnanto droṇarathaṃ prati 07,031.036a gṛhṇītādravatānyonyaṃ vibhītā vinikṛntata 07,031.036c ity āsīt tumulaḥ śabdo durdharṣasya rathaṃ prati 07,031.037a tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇī rājā jayadrathaḥ 07,031.037c vindānuvindāv avantyau śalyaś cainān avārayan 07,031.038a te tv āryadharmasaṃrabdhā durnivāryā durāsadāḥ 07,031.038c śarārtā na juhur droṇaṃ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,031.039a tato droṇo 'bhisaṃkruddho visṛjañ śataśaḥ śarān 07,031.039c cedipāñcālapāṇḍūnām akarot kadanaṃ mahat 07,031.040a tasya jyātalanirghoṣaḥ śuśruve dikṣu māriṣa 07,031.040c vajrasaṃghātasaṃkāśas trāsayan pāṇḍavān bahūn 07,031.041a etasminn antare jiṣṇur hatvā saṃśaptakān balī 07,031.041c abyayāt tatra yatra sma droṇaḥ pāṇḍūn pramardati 07,031.042a taṃ śaraughamahāvartaṃ śoṇitodaṃ mahāhradam 07,031.042c tīrṇaḥ saṃśaptakān hatvā pratyadṛśyata phalgunaḥ 07,031.043a tasya kīrtimato lakṣma sūryapratimatejasaḥ 07,031.043c dīpyamānam apaśyāma tejasā vānaradhvajam 07,031.044a saṃśaptakasamudraṃ tam ucchoṣyāstragabhastibhiḥ 07,031.044c sa pāṇḍavayugāntārkaḥ kurūn apy abhyatītapat 07,031.045a pradadāha kurūn sarvān arjunaḥ śastratejasā 07,031.045c yugānte sarvabhūtāni dhūmaketur ivotthitaḥ 07,031.046a tena bāṇasahasraughair gajāśvarathayodhinaḥ 07,031.046c tāḍyamānāḥ kṣitiṃ jagmur muktaśastrāḥ śarārditāḥ 07,031.047a ke cid ārtasvaraṃ cakrur vinedur apare punaḥ 07,031.047c pārthabāṇahatāḥ ke cin nipetur vigatāsavaḥ 07,031.048a teṣām utpatatāṃ kāṃś cit patitāṃś ca parāṅmukhān 07,031.048c na jaghānārjuno yodhān yodhavratam anusmaran 07,031.049a te viśīrṇarathāśvebhāḥ prāyaśaś ca parāṅmukhāḥ 07,031.049c kuravaḥ karṇa karṇeti hā heti ca vicukruśuḥ 07,031.050a tam ādhirathir ākrandaṃ vijñāya śaraṇaiṣiṇām 07,031.050c mā bhaiṣṭeti pratiśrutya yayāv abhimukho 'rjunam 07,031.051a sa bhāratarathaśreṣṭhaḥ sarvabhārataharṣaṇaḥ 07,031.051b*0238_01 rāmaśiṣyo mahābāhur dhanvināṃ mānahā sadā 07,031.051c prāduścakre tad āgneyam astram astravidāṃ varaḥ 07,031.052a tasya dīptaśaraughasya dīptacāpadharasya ca 07,031.052c śaraughāñ śarajālena vidudhāva dhanaṃjayaḥ 07,031.052d*0239_01 tathaivādhirathis tasya bāṇāñ jvalitatejasaḥ 07,031.052e astram astreṇa saṃvārya prāṇadad visṛjañ śarān 07,031.053a dhṛṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 07,031.053c vivyadhuḥ karṇam āsādya tribhis tribhir ajihmagaiḥ 07,031.054a arjunāstraṃ tu rādheyaḥ saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ 07,031.054c teṣāṃ trayāṇāṃ cāpāni ciccheda viśikhais tribhiḥ 07,031.055a te nikṛttāyudhāḥ śūrā nirviṣā bhujagā iva 07,031.055c rathaśaktīḥ samutkṣipya bhṛśaṃ siṃhā ivānadan 07,031.056a tā bhujāgrair mahāvegā visṛṣṭā bhujagopamāḥ 07,031.056c dīpyamānā mahāśaktyo jagmur ādhirathiṃ prati 07,031.057a tā nikṛtya śitair bāṇais tribhis tribhir ajihmagaiḥ 07,031.057c nanāda balavān karṇaḥ pārthāya visṛjañ śarān 07,031.058a arjunaś cāpi rādheyaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ 07,031.058c karṇād avarajaṃ bāṇair jaghāna niśitais tribhiḥ 07,031.059a tataḥ śatruṃjayaṃ hatvā pārthaḥ ṣaḍbhir ajihmagaiḥ 07,031.059c jahāra sadyo bhallena vipāṭasya śiro rathāt 07,031.060a paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇām ekenaiva kirīṭinā 07,031.060c pramukhe sūtaputrasya sodaryā nihatās trayaḥ 07,031.061a tato bhīmaḥ samutpatya svarathād vainateyavat 07,031.061c varāsinā karṇapakṣāñ jaghāna daśa pañca ca 07,031.062a punaḥ svaratham āsthāya dhanur ādāya cāparam 07,031.062c vivyādha daśabhiḥ karṇaṃ sūtam aśvāṃś ca pañcabhiḥ 07,031.063a dhṛṣṭadyumno 'py asivaraṃ carma cādāya bhāsvaram 07,031.063c jaghāna candravarmāṇaṃ bṛhatkṣatraṃ ca pauravam 07,031.064a tataḥ svaratham āsthāya pāñcālyo 'nyac ca kārmukam 07,031.064c ādāya karṇaṃ vivyādha trisaptatyā nadan raṇe 07,031.065a śaineyo 'py anyad ādāya dhanur indrāyudhadyuti 07,031.065c sūtaputraṃ catuḥṣaṣṭyā viddhvā siṃha ivānadat 07,031.066a bhallabhyāṃ sādhumuktābhyāṃ chittvā karṇasya kārmukam 07,031.066c punaḥ karṇaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 07,031.067a tato duryodhano droṇo rājā caiva jayadrathaḥ 07,031.067c nimajjamānaṃ rādheyam ujjahruḥ sātyakārṇavāt 07,031.067d*0240_01 pattyaśvarathamātaṅgās tvadīyāḥ śataśo 'pare 07,031.067d*0240_02 karṇam evābhyadhāvanta trāsyamānāḥ prahāriṇaḥ 07,031.068a dhṛṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca saubhadro 'rjuna eva ca 07,031.068c nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiṃ jugupū raṇe 07,031.069a evam eṣa mahāraudraḥ kṣayārthaṃ sarvadhanvinām 07,031.069c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca tyaktvā prāṇān abhūd raṇaḥ 07,031.070a padātirathanāgāśvair gajāśvarathapattayaḥ 07,031.070c rathino nāgapattyaśvai rathapattī rathadvipaiḥ 07,031.071a aśvair aśvā gajair nāgā rathino rathibhiḥ saha 07,031.071c saṃsaktāḥ samadṛśyanta pattayaś cāpi pattibhiḥ 07,031.072a evaṃ sukalilaṃ yuddham āsīt kravyādaharṣaṇam 07,031.072c mahadbhis tair abhītānāṃ yamarāṣṭravivardhanam 07,031.072d*0241_01 saṃrambheṇābhisaṃsṛjya nighnatām itaretaram 07,031.072d*0241_02 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca droṇārjunasamāgame 07,031.073a tato hatā nararathavājikuñjarair; anekaśo dviparathavājipattayaḥ 07,031.073c gajair gajā rathibhir udāyudhā rathā; hayair hayāḥ pattigaṇaiś ca pattayaḥ 07,031.074a rathair dvipā dviradavarair mahāhayā; hayair narā vararathibhiś ca vājinaḥ 07,031.074c nirastajihvādaśanekṣaṇāḥ kṣitau; kṣayaṃ gatāḥ pramathitavarmabhūṣaṇāḥ 07,031.075a tathā parair bahukaraṇair varāyudhair; hatā gatāḥ pratibhayadarśanāḥ kṣitim 07,031.075c vipothitā hayagajapādatāḍitā; bhṛśākulā rathakhuranemibhir hatāḥ 07,031.076a pramodane śvāpadapakṣirakṣasāṃ; janakṣaye vartati tatra dāruṇe 07,031.076c mahābalās te kupitāḥ parasparaṃ; niṣūdayantaḥ pravicerur ojasā 07,031.076d*0242_01 mahābale kṣubdhamahārṇavopame 07,031.076d*0242_02 mahendrasadmātithitāṃ yiyāsavaḥ 07,031.077a tato bale bhṛśalulite parasparaṃ; nirīkṣamāṇe rudhiraughasaṃplute 07,031.077c divākare 'staṃgirim āsthite śanair; ubhe prayāte śibirāya bhārata 07,032.001 saṃjaya uvāca 07,032.001a pūrvam asmāsu bhagneṣu phalgunenāmitaujasā 07,032.001c droṇe ca moghasaṃkalpe rakṣite ca yudhiṣṭhire 07,032.002a sarve vidhvastakavacās tāvakā yudhi nirjitāḥ 07,032.002c rajasvalā bhṛśodvignā vīkṣamāṇā diśo daśa 07,032.003a avahāraṃ tataḥ kṛtvā bhāradvājasya saṃmate 07,032.003c labdhalakṣyaiḥ parair dīnā bhṛśāvahasitā raṇe 07,032.004a ślāghamāneṣu bhūteṣu phalgunasyāmitān guṇān 07,032.004c keśavasya ca sauhārde kīrtyamāne 'rjunaṃ prati 07,032.004e abhiśastā ivābhūvan dhyānamūkatvam āsthitāḥ 07,032.004f*0243_01 nistejaso vimanaso nirvīryā niṣparākramāḥ 07,032.004f*0243_02 ye pradhānā hatās teṣāṃ vairāgyaṃ samupāśritāḥ 07,032.004f*0243_03 nārjunaś ca samo vīrye ślāghyamānāḥ punaḥ punaḥ 07,032.004f*0244_01 rājāno rājaputrāś ca sarve duryodhanādayaḥ 07,032.005a tataḥ prabhātasamaye droṇaṃ duryodhano 'bravīt 07,032.005b*0245_01 tato duryodhano rājā droṇaṃ dīno 'bhyabhāṣata 07,032.005c praṇayād abhimānāc ca dviṣadvṛddhyā ca durmanāḥ 07,032.005e śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ saṃrabdho vākyakovidaḥ 07,032.005f*0246_01 kṛpakarṇamukhādīnāṃ praṇayān niṣṭhuraṃ vacaḥ 07,032.006a nūnaṃ vayaṃ vadhyapakṣe bhavato brahmavittama 07,032.006c tathā hi nāgrahīḥ prāptaṃ samīpe 'dya yudhiṣṭhiram 07,032.007a icchatas te na mucyeta cakṣuḥprāpto raṇe ripuḥ 07,032.007c jighṛkṣato rakṣyamāṇaḥ sāmarair api pāṇḍavaiḥ 07,032.008a varaṃ dattvā mama prītaḥ paścād vikṛtavān asi 07,032.008c āśābhaṅgaṃ na kurvanti bhaktasyāryāḥ kathaṃ cana 07,032.009a tato 'prītas tathoktaḥ sa bhāradvājo 'bravīn nṛpam 07,032.009c nārhase mānyathā jñātuṃ ghaṭamānaṃ tava priye 07,032.010a sasurāsuragandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ 07,032.010c nālaṃ lokā raṇe jetuṃ pālyamānaṃ kirīṭinā 07,032.011a viśvasṛg yatra govindaḥ pṛtanāris tahārjunaḥ 07,032.011c tatra kasya balaṃ krāmed anyatra tryambakāt prabhoḥ 07,032.012a satyaṃ tu te bravīmy adya naitaj jātv anyathā bhavet 07,032.012c adyaiṣāṃ pravaraṃ vīraṃ pātayiṣye mahāratham 07,032.013a taṃ ca vyūhaṃ vidhāsyāmi yo 'bhedyas tridaśair api 07,032.013c yogena kena cid rājann arjunas tv apanīyatām 07,032.014a na hy ajñātam asādhyaṃ vā tasya saṃkhye 'sti kiṃ cana 07,032.014c tena hy upāttaṃ balavat sarvajñānam itas tataḥ 07,032.015a droṇena vyāhṛte tv evaṃ saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ 07,032.015c āhvayann arjunaṃ saṃkhye dakṣiṇām abhito diśam 07,032.016a tatrārjunasyātha paraiḥ sārdhaṃ samabhavad raṇaḥ 07,032.016c tādṛśo yādṛśo nānyaḥ śruto dṛṣṭo 'pi vā kva cit 07,032.017a tato droṇena vihito rājan vyūho vyarocata 07,032.017c caran madhyaṃdine sūryaḥ pratapann iva durdṛśaḥ 07,032.018a taṃ cābhimanyur vacanāt pitur jyeṣṭhasya bhārata 07,032.018c bibheda durbhidaṃ saṃkhye cakravyūham anekadhā 07,032.019a sa kṛtvā duṣkaraṃ karma hatvā vīrān sahasraśaḥ 07,032.019b*0247_01 rājaputraśataṃ hatvā kausalyaṃ ca bṛhadbalam 07,032.019b*0247_02 mahārathaṃ śalyaputraṃ lakṣmaṇaṃ ca tava priyam 07,032.019c ṣaṭsu vīreṣu saṃsakto dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ 07,032.019d*0248_01 nihataḥ puruṣavyāghraḥ putro gāṇḍīvadhanvinaḥ 07,032.019d*0249_01 saubhadraḥ pṛthivīpāla jahau prāṇān paraṃtapa 07,032.020a vayaṃ paramasaṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavāḥ śokakarśitāḥ 07,032.020c saubhadre nihate rājann avahāram akurvata 07,032.021 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,032.021a putraṃ puruṣasiṃhasya saṃjayāprāptayauvanam 07,032.021c raṇe vinihataṃ śrutvā bhṛśaṃ me dīryate manaḥ 07,032.022a dāruṇaḥ kṣatradharmo 'yaṃ vihito dharmakartṛbhiḥ 07,032.022c yatra rājyepsavaḥ śūrā bāle śastram apātayan 07,032.023a bālam atyantasukhinaṃ vicarantam abhītavat 07,032.023c kṛtāstrā bahavo jaghnur brūhi gāvalgaṇe katham 07,032.024a bibhitsatā rathānīkaṃ saubhadreṇāmitaujasā 07,032.024c vikrīḍitaṃ yathā saṃkhye tan mamācakṣva saṃjaya 07,032.025 saṃjaya uvāca 07,032.025a yan māṃ pṛcchasi rājendra saubhadrasya nipātanam 07,032.025c tat te kārtsnyena vakṣyāmi śṛṇu rājan samāhitaḥ 07,032.025e vikrīḍitaṃ kumāreṇa yathānīkaṃ bibhitsatā 07,032.025f*0250_01 ārugṇāś ca yathā vīrā duḥsādhyāś cāpi viplave 07,032.026a dāvāgnyabhiparītānāṃ bhūrigulmatṛṇadrume 07,032.026c vanaukasām ivāraṇye tvadīyānām abhūd bhayam 07,033.001 saṃjaya uvāca 07,033.001a samare 'tyugrakarmāṇaḥ karmabhir vyañjitaśramāḥ 07,033.001c sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāḥ pañca devair api durāsadāḥ 07,033.002a sattvakarmānvayair buddhyā prakṛtyā yaśasā śriyā 07,033.002c naiva bhūto na bhavitā kṛṣṇatulyaguṇaḥ pumān 07,033.003a satyadharmaparo dātā viprapūjādibhir guṇaiḥ 07,033.003c sadaiva tridivaṃ prāpto rājā kila yudhiṣṭhiraḥ 07,033.004a yugānte cāntako rājañ jāmadagnyaś ca vīryavān 07,033.004c raṇastho bhīmasenaś ca kathyante sadṛśās trayaḥ 07,033.005a pratijñākarmadakṣasya raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,033.005c upamāṃ nādhigacchāmi pārthasya sadṛśīṃ kṣitau 07,033.006a guruvātsalyam atyantaṃ naibhṛtyaṃ vinayo damaḥ 07,033.006c nakule 'prātirūpyaṃ ca śauryaṃ ca niyatāni ṣaṭ 07,033.007a śrutagāmbhīryamādhuryasattvavīryaparākramaiḥ 07,033.007c sadṛśo devayor vīraḥ sahadevaḥ kilāśvinoḥ 07,033.008a ye ca kṛṣṇe guṇāḥ sphītāḥ pāṇḍaveṣu ca ye guṇāḥ 07,033.008c abhimanyau kilaikasthā dṛśyante guṇasaṃcayāḥ 07,033.009a yudhiṣṭhirasya dhairyeṇa kṛṣṇasya caritena ca 07,033.009c karmabhir bhīmasenasya sadṛśo bhīmakarmaṇaḥ 07,033.010a dhanaṃjayasya rūpeṇa vikrameṇa śrutena ca 07,033.010c vinayāt sahadevasya sadṛśo nakulasya ca 07,033.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,033.011a abhimanyum ahaṃ sūta saubhadram aparājitam 07,033.011c śrotum icchāmi kārtsnyena katham āyodhane hataḥ 07,033.011d*0251_00 vaiśaṃpāyanaḥ 07,033.011d*0251_01 abhimanyuṃ hataṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 07,033.011d*0251_02 vistareṇa mahārāja paryapṛcchat sa saṃjayam 07,033.012 saṃjaya uvāca 07,033.012*0252_01 sthiro bhava mahārāja śokaṃ dhāraya durdharam 07,033.012*0252_02 mahāntaṃ baṃdhunāśaṃ te kathayiṣyāmi tac chṛṇu 07,033.012a cakravyūho mahārāja ācāryeṇābhikalpitaḥ 07,033.012c tatra śakropamāḥ sarve rājāno viniveśitāḥ 07,033.012d*0253_01 aṇusthāneṣu vinyastāḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ 07,033.012d*0254_01 kesarāṇi ca padmasya sukumārāṇi bhārata 07,033.012d*0254_02 kumārā rājalokasya nikṣiptāḥ kesaropamāḥ 07,033.012d*0254_03 karṇikāstho mahārāja tasya duryodhano 'bhavat 07,033.013a saṃghāto rājaputrāṇāṃ sarveṣām abhavat tadā 07,033.013c kṛtābhisamayāḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ 07,033.014a raktāmbaradharāḥ sarve sarve raktavibhūṣaṇāḥ 07,033.014b*0255_01 te rathāśvavarāḥ sarve sarve raktavibhūṣaṇāḥ 07,033.014c sarve raktapatākāś ca sarve vai hemamālinaḥ 07,033.014d*0256_01 candanāgurudigdhāṅgāḥ sragviṇaḥ sūkṣmavāsasaḥ 07,033.014d*0256_02 sahitāḥ paryadhāvanta kārṣṇiṃ prati yuyutsavaḥ 07,033.015a teṣāṃ daśasahasrāṇi babhūvur dṛḍhadhanvinām 07,033.015c pautraṃ tava puraskṛtya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam 07,033.016a anyonyasamaduḥkhās te anyonyasamasāhasāḥ 07,033.016c anyonyaṃ spardhamānāś ca anyonyasya hite ratāḥ 07,033.016d*0257_01 duryodhanas tu rājendra sainyamadhye vyavasthitaḥ 07,033.017a karṇaduḥśāsanakṛpair vṛto rājā mahārathaiḥ 07,033.017c devarājopamaḥ śrīmāñ śvetacchatrābhisaṃvṛtaḥ 07,033.017e cāmaravyajanākṣepair udayann iva bhāskaraḥ 07,033.018a pramukhe tasya sainyasya droṇo 'vasthitanāyake 07,033.018c sindhurājas tathātiṣṭhac chrīmān merur ivācalaḥ 07,033.019a sindhurājasya pārśvasthā aśvatthāmapurogamāḥ 07,033.019c sutās tava mahārāja triṃśat tridaśasaṃnibhāḥ 07,033.020a gāndhārarājaḥ kitavaḥ śalyo bhūriśravās tathā 07,033.020c pārśvataḥ sindhurājasya vyarājanta mahārathāḥ 07,033.020d*0258_01 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,033.020d*0258_02 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 07,034.001 saṃjaya uvāca 07,034.001a tad anīkam anādhṛṣyaṃ bhāradvājena rakṣitam 07,034.001c pārthāḥ samabhyavartanta bhīmasenapurogamāḥ 07,034.002a sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 07,034.002c kuntibhojaś ca vikrānto drupadaś ca mahārathaḥ 07,034.003a ārjuniḥ kṣatradharmā ca bṛhatkṣatraś ca vīryavān 07,034.003c cedipo dhṛṣṭaketuś ca mādrīputrau ghaṭotkacaḥ 07,034.004a yudhāmanyuś ca vikrāntaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 07,034.004c uttamaujāś ca durdharṣo virāṭaś ca mahārathaḥ 07,034.005a draupadeyāś ca saṃrabdhāḥ śaiśupāliś ca vīryavān 07,034.005c kekayāś ca mahāvīryāḥ sṛñjayāś ca sahasraśaḥ 07,034.006a ete cānye ca sagaṇāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 07,034.006c samabhyadhāvan sahasā bhāradvājaṃ yuyutsavaḥ 07,034.007a samavetāṃs tu tān sarvān bhāradvājo 'pi vīryavān 07,034.007c asaṃbhrāntaḥ śaraugheṇa mahatā samavārayat 07,034.008a mahaughāḥ salilasyeva girim āsādya durbhidam 07,034.008c droṇaṃ te nābhyavartanta velām iva jalāśayāḥ 07,034.009a pīḍyamānāḥ śarai rājan droṇacāpaviniḥsṛtaiḥ 07,034.009c na śekuḥ pramukhe sthātuṃ bhāradvājasya pāṇḍavāḥ 07,034.010a tad adbhutam apaśyāma droṇasya bhujayor balam 07,034.010c yad enaṃ nābhyavartanta pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ saha 07,034.011a tam āyāntam abhikruddhaṃ droṇaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 07,034.011c bahudhā cintayām āsa droṇasya prativāraṇam 07,034.012a aśakyaṃ tu tam anyena droṇaṃ matvā yudhiṣṭhiraḥ 07,034.012c aviṣahyaṃ guruṃ bhāraṃ saubhadre samavāsṛjat 07,034.013a vāsudevād anavaraṃ phalgunāc cāmitaujasam 07,034.013c abravīt paravīraghnam abhimanyum idaṃ vacaḥ 07,034.014a etya no nārjuno garhed yathā tāta tathā kuru 07,034.014c cakravyūhasya na vayaṃ vidma bhedaṃ kathaṃ cana 07,034.015a tvaṃ vārjuno vā kṛṣṇo vā bhindyāt pradyumna eva vā 07,034.015c cakravyūhaṃ mahābāho pañcamo 'nyo na vidyate 07,034.016a abhimanyo varaṃ tāta yācatāṃ dātum arhasi 07,034.016c pitṝṇāṃ mātulānāṃ ca sainyānāṃ caiva sarvaśaḥ 07,034.017a dhanaṃjayo hi nas tāta garhayed etya saṃyugāt 07,034.017c kṣipram astraṃ samādāya droṇānīkaṃ viśātaya 07,034.018 abhimanyur uvāca 07,034.018*0259_01 śṛṇu rājan mahābāho vacanaṃ mama suvrata 07,034.018*0259_02 purā garbhagate vāpi cakravyūhapraveśanam 07,034.018*0259_03 mukhāt kṛṣṇasya rājendra śrutam asmi mayā prabho 07,034.018*0259_04 tasmād vyūhaṃ praviśyāmi cakrākhyaṃ nṛpasattama 07,034.018a droṇasya dṛḍham avyagram anīkapravaraṃ yudhi 07,034.018c pitṝṇāṃ jayam ākāṅkṣann avagāhe bhinadmi ca 07,034.019a upadiṣṭo hi me pitrā yogo 'nīkasya bhedane 07,034.019c notsahe tu vinirgantum ahaṃ kasyāṃ cid āpadi 07,034.020 yudhiṣṭhira uvāca 07,034.020a bhindhy anīkaṃ yudhā śreṣṭha dvāraṃ saṃjanayasva naḥ 07,034.020c vayaṃ tvānugamiṣyāmo yena tvaṃ tāta yāsyasi 07,034.021a dhanaṃjayasamaṃ yuddhe tvāṃ vayaṃ tāta saṃyuge 07,034.021c praṇidhāyānuyāsyāmo rakṣantaḥ sarvatomukhāḥ 07,034.022 bhīma uvāca 07,034.022a ahaṃ tvānugamiṣyāmi dhṛṣṭadyumno 'tha sātyakiḥ 07,034.022c pāñcālāḥ kekayā matsyās tathā sarve prabhadrakāḥ 07,034.023a sakṛd bhinnaṃ tvayā vyūhaṃ tatra tatra punaḥ punaḥ 07,034.023c vayaṃ pradhvaṃsayiṣyāmo nighnamānā varān varān 07,034.024 abhimanyur uvāca 07,034.024*0260_01 yāto 'ham arjunād rājan subhadrāyāṃ tathaiva ca 07,034.024*0260_02 mahadbalena saṃpūrṇaṃ paśyadhvaṃ pauruṣaṃ mama 07,034.024*0260_03 sarvān haniṣyāmi kurūn droṇamukhyān narādhipa 07,034.024*0260_04 yaiḥ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma pāṇḍavānāṃ mahātmanām 07,034.024*0260_05 jyeṣṭhā mātā madīyā yat sabhāṃ nītā durāsadaiḥ 07,034.024*0260_06 duḥśāsanena ca tadā pāpena duṣṭakarmaṇā 07,034.024*0260_07 pāñcālāṃ prati rājendra yat kṛtaṃ duṣṭakāribhiḥ 07,034.024*0260_08 tat sarvaṃ cādya tadvyūhe darśayiṣyāmi lāghavāt 07,034.024a aham etat pravekṣyāmi droṇānīkaṃ durāsadam 07,034.024c pataṃga iva saṃkruddho jvalitaṃ jātavedasam 07,034.025a tat karmādya kariṣyāmi hitaṃ yad vaṃśayor dvayoḥ 07,034.025c mātulasya ca yā prītir bhaviṣyati pituś ca me 07,034.026a śiśunaikena saṃgrāme kālyamānāni saṃghaśaḥ 07,034.026b*0261_01 dusthāni sarvasainyāni matkathā* * * * * 07,034.026c adya drakṣyanti bhūtāni dviṣatsainyāni vai mayā 07,034.026d*0262_01 nāhaṃ pārthena jātaḥ syāṃ na ca jātaḥ subhadrayā 07,034.026d*0262_02 yadi me saṃyuge kaś cij jīvito nādya mucyate 07,034.026d*0262_03 yadi caikarathenāhaṃ samagraṃ kṣatramaṇḍalam 07,034.026d*0262_04 na karomy aṣṭadhā yuddhe na bhavāmy arjunātmajaḥ 07,034.027 yudhiṣṭhira uvāca 07,034.027a evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ saubhadra vardhatām 07,034.027c yas tvam utsahase bhettuṃ droṇānīkaṃ sudurbhidam 07,034.028a rakṣitaṃ puruṣavyāghrair maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥ 07,034.028c sādhyarudramarutkalpair vasvagnyādityavikramaiḥ 07,034.029 saṃjaya uvāca 07,034.029a tasya tad vacanaṃ śrutvā sa yantāram acodayat 07,034.029c sumitrāśvān raṇe kṣipraṃ droṇānīkāya codaya 07,035.001 saṃjaya uvāca 07,035.001a saubhadras tu vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 07,035.001c acodayata yantāraṃ droṇānīkāya bhārata 07,035.002a tena saṃcodyamānas tu yāhi yāhīti sārathiḥ 07,035.002c pratyuvāca tato rājann abhimanyum idaṃ vacaḥ 07,035.003a atibhāro 'yam āyuṣmann āhitas tvayi pāṇḍavaiḥ 07,035.003c saṃpradhārya kṣamaṃ buddhyā tatas tvaṃ yoddhum arhasi 07,035.004a ācāryo hi kṛtī droṇaḥ paramāstre kṛtaśramaḥ 07,035.004c atyantasukhasaṃvṛddhas tvaṃ ca yuddhaviśāradaḥ 07,035.004d*0263_01 droṇo hi kṛtavān yatnaṃ śastrāstrakṛtaniśramaḥ 07,035.004d*0263_02 tvaṃ tu bālaḥ sa balavān saṃgrāmāṇām akovidaḥ 07,035.005a tato 'bhimanyuḥ prahasan sārathiṃ vākyam abravīt 07,035.005c sārathe ko nv ayaṃ droṇaḥ samagraṃ kṣatram eva vā 07,035.005d*0264_01 vyavasāyo hi me yoddhuṃ raṇotsavasamudbhavaḥ 07,035.006a airāvatagataṃ śakraṃ sahāmaragaṇair aham 07,035.006b*0265_01 athavā rudram īśānaṃ sarvabhūtagaṇair vṛtam 07,035.006c yodhayeyaṃ raṇamukhe na me kṣatre 'dya vismayaḥ 07,035.006d*0266_01 yac caitat paśyase sūta sayodhāśvarathadvipam 07,035.006e na mamaitad dviṣatsainyaṃ kalām arhati ṣoḍaśīm 07,035.007*0267_01 evam apy ucyamānaḥ sa sārathis taṃ punaḥ punaḥ 07,035.007*0267_02 vīra te tena mā yuddham iti saubhadram abravīt 07,035.007a api viśvajitaṃ viṣṇuṃ mātulaṃ prāpya sūtaja 07,035.007c pitaraṃ cārjunaṃ saṃkhye na bhīr mām upayāsyati 07,035.008a tato 'bhimanyus tāṃ vācaṃ kadarthīkṛtya sāratheḥ 07,035.008c yāhīty evābravīd enaṃ droṇānīkāya māciram 07,035.009a tataḥ saṃcodayām āsa hayān asya trihāyanān 07,035.009c nātihṛṣṭamanāḥ sūto hemabhāṇḍaparicchadān 07,035.010a te preṣitāḥ sumitreṇa droṇānīkāya vājinaḥ 07,035.010c droṇam abhyadravan rājan mahāvegaparākramāḥ 07,035.011a tam udīkṣya tathāyāntaṃ sarve droṇapurogamāḥ 07,035.011c abhyavartanta kauravyāḥ pāṇḍavāś ca tam anvayuḥ 07,035.012a sa karṇikārapravarocchritadhvajaḥ; suvarṇavarmārjunir arjunād varaḥ 07,035.012c yuyutsayā droṇamukhān mahārathān; samāsadat siṃhaśiśur yathā gajān 07,035.013a te viṃśatipade yattāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 07,035.013c āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva 07,035.014a śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram 07,035.014c saṃgrāmas tumulo rājan prāvartata sudāruṇaḥ 07,035.015a pravartamāne saṃgrāme tasminn atibhayaṃkare 07,035.015c droṇasya miṣato vyūhaṃ bhittvā prāviśad ārjuniḥ 07,035.015d*0268_01 tad abhedyam anādhṛṣyaṃ droṇānīkaṃ sudurjayam 07,035.015d*0268_02 bhittvārjunir asaṃbhrānto viveśācintyavikramaḥ 07,035.016a taṃ praviṣṭaṃ parān ghnantaṃ śatrumadhye mahābalam 07,035.016c hastyaśvarathapattyaughāḥ parivavrur udāyudhāḥ 07,035.017a nānāvāditraninadaiḥ kṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ 07,035.017c huṃkāraiḥ siṃhanādaiś ca tiṣṭha tiṣṭheti nisvanaiḥ 07,035.018a ghorair halahalāśabdair mā gās tiṣṭhaihi mām iti 07,035.018c asāv aham amutreti pravadanto muhur muhuḥ 07,035.019a bṛṃhitaiḥ śiñjitair hāsaiḥ khuranemisvanair api 07,035.019c saṃnādayanto vasudhām abhidudruvur ārjunim 07,035.020a teṣām āpatatāṃ vīraḥ pūrvaṃ śīghram atho dṛḍham 07,035.020c kṣiprāstro nyavadhīd vrātān marmajño marmabhedibhiḥ 07,035.021a te hanyamānāś ca tathā nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,035.021c abhipetus tam evājau śalabhā iva pāvakam 07,035.022a tatas teṣāṃ śarīraiś ca śarīrāvayavaiś ca saḥ 07,035.022c saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ kuśair vedim ivādhvare 07,035.023a baddhagodhāṅgulitrāṇān saśarāvarakārmukān 07,035.023c sāsicarmāṅkuśābhīśūn satomaraparaśvadhān 07,035.024a saguḍāyomukhaprāsān sarṣṭitomarapaṭṭiśān 07,035.024c sabhiṇḍipālaparighān saśaktivarakampanān 07,035.025a sapratodamahāśaṅkhān sakuntān sakacagrahān 07,035.025c samudgarakṣepaṇīyān sapāśaparighopalān 07,035.026a sakeyūrāṅgadān bāhūn hṛdyagandhānulepanān 07,035.026c saṃcicchedārjunir vṛttāṃs tvadīyānāṃ sahasraśaḥ 07,035.027a taiḥ sphuradbhir mahārāja śuśubhe lohitokṣitaiḥ 07,035.027c pañcāsyaiḥ pannagaiś chinnair garuḍeneva māriṣa 07,035.028a sunāsānanakeśāntair avraṇaiś cārukuṇḍalaiḥ 07,035.028c saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ krodhāt kṣaradbhiḥ śoṇitaṃ bahu 07,035.029a cārusraṅmukuṭoṣṇīṣair maṇiratnavirājitaiḥ 07,035.029c vinālanalinākārair divākaraśaśiprabhaiḥ 07,035.030a hitapriyaṃvadaiḥ kāle bahubhiḥ puṇyagandhibhiḥ 07,035.030c dviṣacchirobhiḥ pṛthivīm avatastāra phālguṇiḥ 07,035.031a gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān 07,035.031b*0269_01 samāsthitān yodhavarair dāntāśvān sādhusārathīn 07,035.031b*0269_02 vipatākādhvajacchattrān vitūṇīrāyudhān api 07,035.031b*0269_03 visūtāśvarathābhīśūn viśamyāyoktradaṇḍakān 07,035.031c vīṣāmukhān vitriveṇūn vyastadaṇḍakabandhurān 07,035.032a vijaṅghakūbarākṣāṃś ca vinemīn anarān api 07,035.032c vicakropaskaropasthān bhagnopakaraṇān api 07,035.033a praśātitopakaraṇān hatayodhān sahasraśaḥ 07,035.033c śarair viśakalīkurvan dikṣu sarvāsv adṛśyata 07,035.034a punar dvipān dvipārohān vaijayantyaṅkuśadhvajān 07,035.034c tūṇān varmāṇy atho kakṣyā graiveyān atha kambalān 07,035.035a ghaṇṭāḥ śuṇḍān viṣāṇāgrān kṣurapālān padānugān 07,035.035c śarair niśitadhārāgraiḥ śātravāṇām aśātayat 07,035.036a vanāyujān pārvatīyān kāmbojāraṭṭabāhlikān 07,035.036c sthiravāladhikarṇākṣāñ javanān sādhuvāhinaḥ 07,035.037a svārūḍhāñ śikṣitair yodhaiḥ śaktyṛṣṭiprāsayodhibhiḥ 07,035.037c vidhvastacāmarakuthān viprakīrṇaprakīrṇakān 07,035.038a nirastajihvānayanān niṣkīrṇāntrayakṛdghanān 07,035.038c hatārohān bhinnabhāṇḍān kravyādagaṇamodanān 07,035.039a nikṛttavarmakavacāñ śakṛnmūtrāsṛgāplutān 07,035.039c nipātayann aśvavarāṃs tāvakān so 'bhyarocata 07,035.040a eko viṣṇur ivācintyaḥ kṛtvā prāk karma duṣkaram 07,035.040c tathā vimathitaṃ tena tryaṅgaṃ tava balaṃ mahat 07,035.040d*0270_01 yathāsurabalaṃ ghoraṃ tryambakenāmitaujasā 07,035.040d*0270_02 kṛtvā karma raṇe 'sahyaṃ parair ārjunir āhave 07,035.040e vyahanat sa padātyoghāṃs tvadīyān eva bhārata 07,035.041a evam ekena tāṃ senāṃ saubhadreṇa śitaiḥ śaraiḥ 07,035.041c bhṛśaṃ viprahatāṃ dṛṣṭvā skandenevāsurīṃ camūm 07,035.042a tvadīyās tava putrāś ca vīkṣamāṇā diśo daśa 07,035.042c saṃśuṣkāsyāś calannetrāḥ prasvinnā lomaharṣaṇāḥ 07,035.043a palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye 07,035.043c gotranāmabhir anyonyaṃ krandanto jīvitaiṣiṇaḥ 07,035.044a hatān putrāṃs tathā pitṝn suhṛtsaṃbandhibāndhavān 07,035.044c prātiṣṭhanta samutsṛjya tvarayanto hayadvipān 07,036.001 saṃjaya uvāca 07,036.001a tāṃ prabhagnāṃ camūṃ dṛṣṭvā saubhadreṇāmitaujasā 07,036.001c duryodhano bhṛśaṃ kruddhaḥ svayaṃ saubhadram abhyayāt 07,036.002a tato rājānam āvṛttaṃ saubhadraṃ prati saṃyuge 07,036.002c dṛṣṭvā droṇo 'bravīd yodhān paryāpnuta narādhipam 07,036.003a purābhimanyur lakṣyaṃ naḥ paśyatāṃ hanti vīryavān 07,036.003c tam ādravata mā bhaiṣṭa kṣipraṃ rakṣata kauravam 07,036.003d*0271_01 abhimanyur asau vīro viṣṇutulyaparākramaḥ 07,036.003d*0271_02 saubhadro ayam āyāto asmāñ jetuṃ mahābalaḥ 07,036.004a tataḥ kṛtajñā balinaḥ suhṛdo jitakāśinaḥ 07,036.004c trāsyamānā bhayād vīraṃ parivavrus tavātmajam 07,036.005a droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ karṇaḥ kṛtavarmā ca saubalaḥ 07,036.005c bṛhadbalo madrarājo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 07,036.006a pauravo vṛṣasenaś ca visṛjantaḥ śitāñ śarān 07,036.006c saubhadraṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiran 07,036.007a saṃmohayitvā tam atha duryodhanam amocayan 07,036.007c āsyād grāsam ivākṣiptaṃ mamṛṣe nārjunātmajaḥ 07,036.008a tāñ śaraugheṇa mahatā sāśvasūtān mahārathān 07,036.008c vimukhīkṛtya saubhadraḥ siṃhanādam athānadat 07,036.009a tasya nādaṃ tataḥ śrutvā siṃhasyevāmiṣaiṣiṇaḥ 07,036.009c nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ punar droṇamukhā rathāḥ 07,036.010a ta enaṃ koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa 07,036.010c vyasṛjann iṣujālāni nānāliṅgāni saṃghaśaḥ 07,036.011a tāny antarikṣe ciccheda pautras tava śitaiḥ śaraiḥ 07,036.011c tāṃś caiva prativivyādha tad adbhutam ivābhavat 07,036.011d*0272_01 tato rathāḥ padātyoghāḥ kuñjarāḥ sādinaś ca ha 07,036.012a tatas te kopitās tena śarair āśīviṣopamaiḥ 07,036.012c parivavrur jighāṃsantaḥ saubhadram apalāyinam 07,036.013a samudram iva paryastaṃ tvadīyaṃ tad balārṇavam 07,036.013c abhimanyur dadhāraiko veleva makarālayam 07,036.014a śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram 07,036.014c abhimanyoḥ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 07,036.015a tasmiṃs tu ghore saṃgrāme vartamāne bhayaṃkare 07,036.015c duḥsaho navabhir bāṇair abhimanyum avidhyata 07,036.016a duḥśāsano dvādaśabhiḥ kṛpaḥ śāradvatas tribhiḥ 07,036.016c droṇas tu saptadaśabhiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,036.017a viviṃśatis tu viṃśatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ 07,036.017c bṛhadbalas tathāṣṭābhir aśvatthāmā ca saptabhiḥ 07,036.018a bhūriśravās tribhir bāṇair madreśaḥ ṣaḍbhir āśugaiḥ 07,036.018c dvābhyāṃ śarābhyāṃ śakunis tribhir duryodhano nṛpaḥ 07,036.019a sa tu tān prativivyādha tribhis tribhir ajihmagaiḥ 07,036.019c nṛtyann iva mahārāja cāpahastaḥ pratāpavān 07,036.020a tato 'bhimanyuḥ saṃkruddhas tāpyamānas tavātmajaiḥ 07,036.020c vidarśayan vai sumahac chikṣaurasakṛtaṃ balam 07,036.021a garuḍānilaraṃhobhir yantur vākyakarair hayaiḥ 07,036.021b*0273_01 abhyadravata taṃ kārṣṇim aśmakendraḥ kṛtatvaraḥ 07,036.021c dāntair aśmakadāyādaṃ tvaramāṇo 'bhyahārayat 07,036.021e vivyādha cainaṃ daśabhir bāṇais tiṣṭheti cābravīt 07,036.022a tasyābhimanyur daśabhir bāṇaiḥ sūtaṃ hayān dhvajam 07,036.022c bāhū dhanuḥ śiraś corvyāṃ smayamāno 'bhyapātayat 07,036.023a tatas tasmin hate vīre saubhadreṇāśmakeśvare 07,036.023c saṃcacāla balaṃ sarvaṃ palāyanaparāyaṇam 07,036.024a tataḥ karṇaḥ kṛpo droṇo drauṇir gāndhārarāṭ śalaḥ 07,036.024c śalyo bhūriśravāḥ krāthaḥ somadatto viviṃśatiḥ 07,036.025a vṛṣasenaḥ suṣeṇaś ca kuṇḍabhedī pratardanaḥ 07,036.025c vṛndārako lalitthaś ca prabāhur dīrghalocanaḥ 07,036.025e duryodhanaś ca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran 07,036.026a so 'tikruddho maheṣvāsair abhimanyur ajihmagaiḥ 07,036.026c śaram ādatta karṇāya parakāyāvabhedanam 07,036.027a tasya bhittvā tanutrāṇaṃ dehaṃ nirbhidya cāśugaḥ 07,036.027c prāviśad dharaṇīṃ rājan valmīkam iva pannagaḥ 07,036.028a sa tenātiprahāreṇa vyathito vihvalann iva 07,036.028c saṃcacāla raṇe karṇaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 07,036.029a athānyair niśitair bāṇaiḥ suṣeṇaṃ dīrghalocanam 07,036.029c kuṇḍabhediṃ ca saṃkruddhas tribhis trīn avadhīd balī 07,036.030a karṇas taṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samarpayat 07,036.030c aśvatthāmā ca viṃśatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ 07,036.031a sa śarārditasarvāṅgaḥ kruddhaḥ śakrātmajātmajaḥ 07,036.031c vicaran dṛśyate sainye pāśahasta ivāntakaḥ 07,036.032a śalyaṃ ca bāṇavarṣeṇa samīpastham avākirat 07,036.032c udakrośan mahābāhus tava sainyāni bhīṣayan 07,036.033a tataḥ sa viddho 'stravidā marmabhidbhir ajihmagaiḥ 07,036.033c śalyo rājan rathopasthe niṣasāda mumoha ca 07,036.034a taṃ hi viddhaṃ tathā dṛṣṭvā saubhadreṇa yaśasvinā 07,036.034c saṃprādravac camūḥ sarvā bhāradvājasya paśyataḥ 07,036.035a prekṣantas taṃ mahābāhuṃ rukmapuṅkhaiḥ samāvṛtam 07,036.035c tvadīyāś ca palāyante mṛgāḥ siṃhārditā iva 07,036.035d*0274_01 eko 'nekāñ jaghānāśu prāṇinām antako yathā 07,036.035d*0274_02 kālāgnisadṛśo vīrye mātariśveva vai jave 07,036.035d*0274_03 yudhyamāno mahābāhuḥ śakratulyaparākramaḥ 07,036.035d*0274_04 jaghāna samare sarvān nānāśastraviśāradān 07,036.035d*0274_05 itīva teṣāṃ samare mahātmā 07,036.035d*0274_06 pratāpavān nītivatāṃ variṣṭhaḥ 07,036.035d*0274_07 yuddhe ca tasmin sa mahābalo ripūṃś 07,036.035d*0274_08 cakāra sarvān iṣubhiḥ pradagdhān 07,036.035d*0275_01 saubhadraśaranirbhiṇṇāḥ samare 'maravikramāḥ 07,036.035d*0275_02 evaṃ śalyo vimṛditas tava pautreṇa bhārata 07,036.036a sa tu raṇayaśasābhipūjyamānaḥ; pitṛsuracāraṇasiddhayakṣasaṃghaiḥ 07,036.036c avanitalagataiś ca bhūtasaṃghair; ativibabhau hutabhug yathājyasiktaḥ 07,037.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,037.001a tathā pramathamānaṃ taṃ maheṣvāsam ajihmagaiḥ 07,037.001c ārjuniṃ māmakāḥ sarve ke tv enaṃ samavākiran 07,037.002 saṃjaya uvāca 07,037.002a śṛṇu rājan kumārasya raṇe vikrīḍitaṃ mahat 07,037.002c bibhitsato rathānīkaṃ bhāradvājena rakṣitam 07,037.003a madreśaṃ sāditaṃ dṛṣṭvā saubhādreṇāśugai raṇe 07,037.003c śalyād avarajaḥ kruddhaḥ kiran bāṇān samabhyayāt 07,037.004a sa viddhvā daśabhir bāṇaiḥ sāśvayantāram ārjunim 07,037.004c udakrośan mahāśabdaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,037.005a tasyārjuniḥ śirogrīvaṃ pāṇipādaṃ dhanur hayān 07,037.005c chatraṃ dhvajaṃ niyantāraṃ triveṇuṃ śamyupaskaram 07,037.006a cakre yugeṣāṃ tūṇīrān anukarṣaṃ ca sāyakaiḥ 07,037.006c patākāṃ cakragoptārau sarvopakaraṇāni ca 07,037.006e vyadhamal lāghavāt tac ca dadṛśe nāsya kaś cana 07,037.007a sa papāta kṣitau kṣīṇaḥ praviddhābharaṇāmbaraḥ 07,037.007c vāyuneva mahācaityaḥ saṃbhagno 'mitatejasā 07,037.007e anugāś cāsya vitrastāḥ prādravan sarvatodiśam 07,037.008a ārjuneḥ karma tad dṛṣṭva praṇeduś ca samantataḥ 07,037.008c nādena sarvabhūtāni sādhu sādhv iti bhārata 07,037.009a śalyabhrātary athārugṇe bahuśas tasya sainikāḥ 07,037.009c kulādhivāsanāmāni śrāvayanto 'rjunātmajam 07,037.010a abhyavartanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ 07,037.010c rathair aśvair gajaiś cānye pādātaiś ca balotkaṭāḥ 07,037.011a bāṇaśabdena mahatā khuranemisvanena ca 07,037.011c huṃkāraiḥ kṣveḍitotkruṣṭaiḥ siṃhanādaiḥ sagarjitaiḥ 07,037.012a jyātalatrasvanair anye garjanto 'rjunanandanam 07,037.012c bruvantaś ca na no jīvan mokṣyase jīvatām iti 07,037.013a tāṃs tathā bruvato dṛṣṭvā saubhadraḥ prahasann iva 07,037.013c yo yaḥ sma prāharat pūrvaṃ taṃ taṃ vivyādha patribhiḥ 07,037.014a saṃdarśayiṣyann astrāṇi citrāṇi ca laghūni ca 07,037.014c ārjuniḥ samare śūro mṛdupūrvam ayudhyata 07,037.015a vāsudevād upāttaṃ yad yad astraṃ ca dhanaṃjayāt 07,037.015c adarśayata tat kārṣṇiḥ kṛṣṇābhyām aviśeṣayan 07,037.016a dūram asyan guruṃ bhāraṃ sādhayaṃś ca punaḥ punaḥ 07,037.016c saṃdadhad visṛjaṃś ceṣūn nirviśeṣam adṛśyata 07,037.017a cāpamaṇḍalam evāsya visphurad dikṣv adṛśyata 07,037.017c tamo ghnataḥ sudīptasya savitur maṇḍalaṃ yathā 07,037.018a jyāśabdaḥ śuśruve tasya talaśabdaś ca dāruṇaḥ 07,037.018c mahāśanimucaḥ kāle payodasyeva nisvanaḥ 07,037.019a hrīmān amarṣī saubhadro mānakṛt priyadarśanaḥ 07,037.019c saṃmimānayiṣur vīrān iṣvāsāṃś cāpy ayudhyata 07,037.020a mṛdur bhūtvā mahārāja dāruṇaḥ samapadyata 07,037.020c varṣābhyatīto bhagavāñ śaradīva divākaraḥ 07,037.021a śarān vicitrān mahato rukmapuṅkhāñ śilāśitān 07,037.021c mumoca śataśaḥ kruddho gabhastīn iva bhāskaraḥ 07,037.022a kṣuraprair vatsadantaiś ca vipāṭhaiś ca mahāyaśāḥ 07,037.022c nārācair ardhanārācair bhallair ajñalikair api 07,037.022d*0276_01 tāṃs tathā dravato dṛṣṭvā saubhadraḥ prahasann iva 07,037.023a avākirad rathānīkaṃ bhāradvājasya paśyataḥ 07,037.023c tatas tat sainyam abhavad vimukhaṃ śarapīḍitam 07,038.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,038.001a dvaidhībhavati me cittaṃ hriyā tuṣṭyā ca saṃjaya 07,038.001c mama putrasya yat sainyaṃ saubhadraḥ samavārayat 07,038.001c*0277_01 **** **** mama pautro jighāṃsati 07,038.001c*0277_02 yathā caiva hi yat sainyaṃ 07,038.001d*0278_01 yat sainyaṃ mama putrasya mama pautraḥ prabādhate 07,038.002a vistareṇaiva me śaṃsa sarvaṃ gāvalgaṇe punaḥ 07,038.002c vikrīḍitaṃ kumārasya skandasyevāsuraiḥ saha 07,038.003 saṃjaya uvāca 07,038.003a hanta te saṃpravakṣyāmi vimardam atidāruṇam 07,038.003c ekasya ca bahūnāṃ ca yathāsīt tumulo raṇaḥ 07,038.004a abhimanyuḥ kṛtotsāhaḥ kṛtotsāhān ariṃdamān 07,038.004c rathastho rathinaḥ sarvāṃs tāvakān apy aharṣayat 07,038.005a droṇaṃ karṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ drauṇiṃ bhojaṃ bṛhadbalam 07,038.005c duryodhanaṃ saumadattiṃ śakuniṃ ca mahābalam 07,038.006a nānānṛpān nṛpasutān sainyāni vividhāni ca 07,038.006c alātacakravat sarvāṃś caran bāṇaiḥ samabhyayāt 07,038.007a nighnann amitrān saubhadraḥ paramāstraḥ pratāpavān 07,038.007c adarśayata tejasvī dikṣu sarvāsu bhārata 07,038.008a tad dṛṣṭvā caritaṃ tasya saubhadrasyāmitaujasaḥ 07,038.008c samakampanta sainyāni tvadīyāni punaḥ punaḥ 07,038.009a athābravīn mahāprājño bhāradvājaḥ pratāpavān 07,038.009c harṣeṇotphullanayanaḥ kṛpam ābhāṣya satvaram 07,038.010a ghaṭṭayann iva marmāṇi tava putrasya māriṣa 07,038.010c abhimanyuṃ raṇe dṛṣṭvā tadā raṇaviśāradam 07,038.011a eṣa gacchati saubhadraḥ pārthānām agrato yuvā 07,038.011c nandayan suhṛdaḥ sarvān rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 07,038.012a nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam 07,038.012c bandhūn saṃbandhinaś cānyān madhyasthān suhṛdas tathā 07,038.013a nāsya yuddhe samaṃ manye kaṃ cid anyaṃ dhanurdharam 07,038.013c icchan hanyād imāṃ senāṃ kimartham api necchati 07,038.014a droṇasya prītisaṃyuktaṃ śrutvā vākyaṃ tavātmajaḥ 07,038.014c ārjuniṃ prati saṃkruddho droṇaṃ dṛṣṭvā smayann iva 07,038.015a atha duryodhanaḥ karṇam abravīd bāhlikaṃ kṛpam 07,038.015c duḥsāsanaṃ madrarājaṃ tāṃs tāṃś cānyān mahārathān 07,038.016a sarvamūrdhāvasiktānām ācāryo brahmavittamaḥ 07,038.016b*0279_01 abhimanyuṃ mahāsattvaṃ ślāghate vandino yathā 07,038.016b*0279_02 tasmāt saṃpaśyatas tasya droṇācāryasya dhīmataḥ 07,038.016c arjunasya sutaṃ mūḍhaṃ nābhihantum ihecchati 07,038.017a na hy asya samare mucyed antako 'py ātatāyinaḥ 07,038.017c kim aṅga punar evānyo martyaḥ satyaṃ bravīmi vaḥ 07,038.018a arjunasya sutaṃ tv eṣa śiṣyatvād abhirakṣati 07,038.018c putrāḥ śiṣyāś ca dayitās tad apatyaṃ ca dharmiṇām 07,038.019a saṃrakṣyamāṇo droṇena manyate vīryam ātmanaḥ 07,038.019c ātmasaṃbhāvito mūḍhas taṃ pramathnīta māciram 07,038.020a evam uktās tu te rājñā sātvatīputram abhyayuḥ 07,038.020c saṃrabdhās taṃ jighāṃsanto bhāradvājasya paśyataḥ 07,038.021a duḥśāsanas tu tac chrutvā duryodhanavacas tadā 07,038.021c abravīt kuruśārdūlo duryodhanam idaṃ vacaḥ 07,038.021d*0280_01 duḥśāsanas tu saṃrabdhaṃ jñātvā bhrātaram agrajam 07,038.021d*0280_02 tān nivartya rathodārān atha bhrātaram abravīt 07,038.022a aham enaṃ haniṣyāmi mahārāja bravīmi te 07,038.022c miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca paśyatām 07,038.022e grasiṣyāmy adya saubhadraṃ yathā rāhur divākaram 07,038.023a utkruśya cābravīd vākyaṃ kururājam idaṃ punaḥ 07,038.023c śrutvā kṛṣṇau mayā grastaṃ saubhadram atimāninau 07,038.023e gamiṣyataḥ pretalokaṃ jīvalokān na saṃśayaḥ 07,038.024a tau ca śrutvā mṛtau vyaktaṃ pāṇḍoḥ kṣetrodbhavāḥ sutāḥ 07,038.024c ekāhnā sasuhṛdvargāḥ klaibyād dhāsyanti jīvitam 07,038.025a tasmād asmin hate śatrau hatāḥ sarve 'hitās tava 07,038.025c śivena dhyāhi mā rājann eṣa hanmi ripuṃ tava 07,038.026a evam uktvā nadan rājan putro duḥśāsanas tava 07,038.026b*0281_01 duḥśāsanas tathety ukto bhrātrā tava sutas tadā 07,038.026c saubhadram abhyayāt kruddhaḥ śaravarṣair avākiran 07,038.027a tam abhikruddham āyāntaṃ tava putram ariṃdamaḥ 07,038.027c abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiḥ ṣaḍviṃśatyā samarpayat 07,038.028a duḥśāsanas tu saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 07,038.028c ayodhayata saubhadram abhimanyuś ca taṃ raṇe 07,038.029a tau maṇḍalāni citrāṇi rathābhyāṃ savyadakṣiṇam 07,038.029c caramāṇāv ayudhyetāṃ rathaśikṣāviśāradau 07,038.030a atha paṇavamṛdaṅgadundubhīnāṃ; kṛkaramahānakabherijharjharāṇām 07,038.030c ninadam atibhṛśaṃ narāḥ pracakrur; lavaṇajalodbhavasiṃhanādamiśram 07,039.001 saṃjaya uvāca 07,039.001*0282_01 tataḥ samabhavad yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,039.001*0282_02 tasmin kāle mahābāhuḥ saubhadraḥ paravīrahā 07,039.001*0282_03 saśaraṃ kārmukaṃ chittvā lāghavena nyapātayat 07,039.001*0282_04 duḥśāsanaṃ śarair ghoraiḥ saṃtatakṣa samantataḥ 07,039.001a śaravikṣatagātras tu pratyamitram avasthitam 07,039.001c abhimanyuḥ smayan dhīmān duḥśāsanam athābravīt 07,039.002a diṣṭyā paśyāmi saṃgrāme māninaṃ śatrum āgatam 07,039.002c niṣṭhuraṃ tyaktadharmāṇam ākrośanaparāyaṇam 07,039.003a yat sabhāyāṃ tvayā rājño dhṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ 07,039.003b*0283_01 akṣakūṭaṃ samāśritya saubalasyābhavad balam 07,039.003b*0283_02 śṛṇu me vacanaṃ tāta pitṛvyo 'si mahāmate 07,039.003b*0283_03 sauhṛdaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā sarvair eva durātmabhiḥ 07,039.003b*0283_04 bhuktaṃ rājyam idaṃ mūḍhaiḥ sarvadharmabahiṣkṛtaiḥ 07,039.003b*0283_05 suhṛdbhir bhujyate rājyaṃ suhṛdbhir bhujyate sukham 07,039.003b*0283_06 vinā suhṛdbhir bhogāś ca aihikāmutrikaṃ ca yat 07,039.003b*0283_07 mithyābhūtaṃ ca tat sarvaṃ suhṛdbhir varjitaṃ tadā 07,039.003b*0283_08 dūrdyūtadevanā yūyaṃ pāpiṣṭhāḥ pāpavañcakāḥ 07,039.003b*0283_09 teṣāṃ tvam agraṇīḥ pāpa yena sā drupadātmajā 07,039.003b*0283_10 ānītā ca sabhāṃ sādhvī tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 07,039.003b*0283_11 darśayiṣyāmi sarveṣāṃ kurūṇāṃ ca durātmanām 07,039.003c kopitaḥ paruṣair vākyair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,039.003e jayonmattena bhīmaś ca bahvabaddhaṃ prabhāṣatā 07,039.003f*0284_01 akṣakūṭaṃ samāśritya saubalena durātmanā 07,039.003f*0285_01 tat tvayedam anuprāptaṃ tasya kopān mahātmanaḥ 07,039.004a paravittāpahārasya krodhasyāpraśamasya ca 07,039.004c lobhasya jñānanāśasya drohasyātyāhitasya ca 07,039.005a pitṝṇāṃ mama rājyasya haraṇasyogradhanvinām 07,039.005c tat tvām idam anuprāptaṃ tat kopād vai mahātmanām 07,039.006a sadyaś cogram adharmasya phalaṃ prāpnuhi durmate 07,039.006c śāsitāsmy adya te bāṇaiḥ sarvasainyasya paśyataḥ 07,039.007a adyāham anṛṇas tasya kopasya bhavitā raṇe 07,039.007c amarṣitāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kāṅkṣitasya ca me pituḥ 07,039.008a adya kauravya bhīmasya bhavitāsmy anṛṇo yudhi 07,039.008c na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase raṇam 07,039.009a evam uktvā mahābāhur bāṇaṃ duḥśāsanāntakam 07,039.009c saṃdadhe paravīraghnaḥ kālāgnyanilavarcasam 07,039.010a tasyoras tūrṇam āsādya jatrudeśe vibhidya tam 07,039.010b*0286_01 tena taṃ jatrudeśe vai viddhvā parapuraṃjayaḥ 07,039.010b*0287_01 jagāma saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ 07,039.010c athainaṃ pañcaviṃśatyā punaś caiva samarpayat 07,039.010d*0288_01 śarair agnisamasparśair ākarṇasamacoditaiḥ 07,039.011a sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 07,039.011c duḥśāsano mahārāja kaśmalaṃ cāviśan mahat 07,039.012a sārathis tvaramāṇas tu duḥśāsanam acetasam 07,039.012c raṇamadhyād apovāha saubhadraśarapīḍitam 07,039.013a pāṇḍavā draupadeyāś ca virāṭaś ca samīkṣya tam 07,039.013c pāñcālāḥ kekayāś caiva siṃhanādam athānadan 07,039.014a vāditrāṇi ca sarvāṇi nānāliṅgāni sarvaśaḥ 07,039.014c prāvādayanta saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍūnāṃ tatra sainikāḥ 07,039.015a paśyantaḥ smayamānāś ca saubhadrasya viceṣṭitam 07,039.015c atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ parājitam 07,039.016a dharmamārutaśakrāṇām āśvinoḥ pratimās tathā 07,039.016c dhārayanto dhvajāgreṣu draupadeyā mahārathāḥ 07,039.017a sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 07,039.017c kekayā dhṛṣṭaketuś ca matsyapāñcālasṛṃjayāḥ 07,039.018a pāṇḍavāś ca mudā yuktā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 07,039.018c abhyavartanta sahitā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 07,039.019a tato 'bhavan mahad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha 07,039.019c jayam ākāṅkṣamāṇānāṃ śūrāṇām anivartinām 07,039.019d*0289_01 tathā tu vartamāne vai saṃgrāme 'tibhayaṃkare 07,039.020a duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt 07,039.020c paśya duḥśāsanaṃ vīram abhimanyuvaśaṃ gatam 07,039.021a pratapantam ivādityaṃ nighnantaṃ śātravān raṇe 07,039.021b*0290_01 atha caite susaṃrabdhāḥ siṃhā iva balotkaṭāḥ 07,039.021c saubhadram udyatās trātum abhidhāvanti pāṇḍavāḥ 07,039.021d*0291_01 tataḥ karṇo yayau rājann abhimanyujighāṃsayā 07,039.021d*0291_02 bālo 'yaṃ yudhyamāno 'yaṃ mayā yoddhum ihecchati 07,039.021d*0291_03 enaṃ vadhiṣyāmi ripuṃ yathā vṛtraṃ śacīpatiḥ 07,039.021d*0291_04 evam uktvā tu rādheyo rathārūḍho mahārathaḥ 07,039.021d*0291_05 yayau yoddhuṃ mahāvīraḥ kurūṇāṃ tatra paśyatām 07,039.021d*0291_06 pradhmāpya śaṅkhaṃ rādheyo mahāmeghaughanisvanam 07,039.021d*0291_07 rathenābhyapatad vegād ādityasadṛśena vai 07,039.021d*0291_08 dhanuṣā pūryamāṇena maurvīguṇavibhūṣiṇā 07,039.021d*0291_09 śarair agniśikhākārair āśīviṣasamaprabhaiḥ 07,039.022a tataḥ karṇaḥ śarais tīkṣṇair abhimanyuṃ durāsadam 07,039.022c abhyavarṣata saṃkruddhaḥ putrasya hitakṛt tava 07,039.023a tasya cānucarāṃs tīkṣṇair vivyādha parameṣubhiḥ 07,039.023c avajñāpūrvakaṃ vīraḥ saubhadrasya raṇājire 07,039.024a abhimanyus tu rādheyaṃ trisaptatyā śilīmukhaiḥ 07,039.024c avidhyat tvarito rājan droṇaṃ prepsur mahāmanāḥ 07,039.025a taṃ tadā nāśakat kaś cid droṇād vārayituṃ raṇe 07,039.025c ārujantaṃ rathaśreṣṭhān vajrahastam ivāsurān 07,039.026a tataḥ karṇo jayaprepsur mānī sarvadhanurbhṛtām 07,039.026c saubhadraṃ śataśo 'vidhyad uttamāstrāṇi darśayan 07,039.027a so 'strair astravidāṃ śreṣṭho rāmaśiṣyaḥ pratāpavān 07,039.027c samare śatrudurdharṣam abhimanyum apīḍayat 07,039.028a sa tathā pīḍyamānas tu rādheyenāstravṛṣṭibhiḥ 07,039.028c samare 'marasaṃkāśaḥ saubhadro na vyaṣīdata 07,039.029a tataḥ śilāśitais tīkṣṇair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,039.029c chittvā dhanūṃṣi śūrāṇām ārjuniḥ karṇam ārdayat 07,039.029d*0292_01 dhanurmaṇḍalanirmuktaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,039.029d*0292_02 sacchattradhvajayantāraṃ sāśvam āśu smayann iva 07,039.029d*0292_03 karṇo 'pi cāsya cikṣepa bāṇān saṃnataparvaṇaḥ 07,039.029d*0292_04 asaṃbhrāntaś ca tān sarvān agṛhṇāt phalgunātmajaḥ 07,039.029d*0292_05 tato muhūrtāt karṇasya bāṇenaikena vīryavān 07,039.029d*0293_01 tasmai cikṣepa niśitaṃ śaraṃ paramasaṃhitam 07,039.029e sa dhvajaṃ kārmukaṃ cāsya chittvā bhūmau nyapātayat 07,039.030a tataḥ kṛcchragataṃ karṇaṃ dṛṣṭvā karṇād anantaraḥ 07,039.030c saubhadram abhyayāt tūrṇaṃ dṛḍham udyamya kārmukam 07,039.031a tata uccukruśuḥ pārthās teṣāṃ cānucarā janāḥ 07,039.031c vāditrāṇi ca saṃjaghnuḥ saubhadraṃ cāpi tuṣṭuvuḥ 07,040.001 saṃjaya uvāca 07,040.001a so 'bhigarjan dhanuṣpāṇir jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ 07,040.001c tayor mahātmanos tūrṇaṃ rathāntaram avāpatat 07,040.002a so 'vidhyad daśabhir bāṇair abhimanyuṃ durāsadam 07,040.002c sacchatradhvajayantāraṃ sāśvam āśu smayann iva 07,040.003a pitṛpaitāmahaṃ karma kurvāṇam atimānuṣam 07,040.003c dṛṣṭvārditaṃ śaraiḥ kārṣṇiṃ tvadīyā hṛṣitābhavan 07,040.004a tasyābhimanyur āyamya smayann ekena patriṇā 07,040.004c śiraḥ pracyāvayām āsa sa rathāt prāpatad bhuvi 07,040.005a karṇikāram ivoddhūtaṃ vātena mathitaṃ nagāt 07,040.005b*0294_01 karṇānujaṃ ca saṃprekṣya tāvakā vyathitābhavan 07,040.005c bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājan karṇo vyathāṃ yayau 07,040.005d@006_0001 punaḥ karṇaṃ[rṇaḥ] pravivyādha śarair āśīviṣopamaiḥ 07,040.005d@006_0002 vivyādha daśabhiḥ śūro abhimanyuṃ mahābalam 07,040.005d@006_0003 aprāptān eva tān sarvāṃś ciccheda laghuhastavat 07,040.005d@006_0004 smayan dhanuś chittvā (submetric) rādheyasya mahābalaḥ 07,040.005d@006_0005 hayāṃś ca jaghne tvarito dhvajaṃ sārathinā saha 07,040.005d@006_0006 rādheyaṃ virathaṃ kṛtvā saubhadro vākyam abravīt 07,040.005d@006_0007 mayā jito 'si rādheya viratho 'si mahāmate 07,040.005d@006_0008 anyaṃ rathaṃ samāruhya yudhyasva ca mahābalaḥ 07,040.005d@006_0009 bhṛtyo 'si sūtaputro 'si baiḍālavratikaḥ sadā 07,040.005d@006_0010 pāṇḍavaiḥ saha paiśunyaṃ nitya tvaṃ kṛtavān asi 07,040.005d@006_0011 sabhāṃ nītvā ca pāñcālī vivastrā kāritā tvayā 07,040.005d@006_0012 tattadrūpāny anekāni vāsāṃsi subahūni ca 07,040.005d@006_0013 dṛṣṭāni tatra yuṣmābhiḥ kurubhiś ca durātmabhiḥ 07,040.005d@006_0014 tatphalaṃ saṃpradṛśyāmi yadi notsahase raṇam 07,040.005d@006_0015 yuṣmābhiś ca kṛto 'dyaiva cakravyūho durātmabhiḥ 07,040.005d@006_0016 kulīnā ye ca rājāno dharmiṣṭhāḥ satyasaṃgarāḥ 07,040.005d@006_0017 cakrākhyaṃ ca na kurvanti vyūhaṃ pāpiṣṭhakāritam 07,040.005d@006_0018 krauñcāḥ suparṇā haṃsāhvā muśalā gāruḍās tathā 07,040.005d@006_0019 ete vyūhāś ca śūrāṇāṃ dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām 07,040.005d@006_0020 yūyaṃ daityāṃśasaṃbhūtāḥ sarve tatra na saṃśayaḥ 07,040.005d@006_0021 ity evam uktvā sa tadā mahātmā 07,040.005d@006_0022 karṇaṃ subhadrātanayo mahābalaḥ 07,040.005d@006_0023 sa yoddhukāmaḥ kurubhir nṛvīro 07,040.005d@006_0024 mahābalaḥ satyavatāṃ variṣṭhaḥ 07,040.006a vimukhīkṛtya karṇaṃ tu saubhadraḥ kaṅkapatribhiḥ 07,040.006c anyān api maheṣvāsāṃs tūrṇam evābhidudruve 07,040.007a tatas tad vitataṃ jālaṃ hastyaśvarathapattimat 07,040.007c jhaṣaḥ kruddha ivābhindad abhimanyur mahāyaśāḥ 07,040.008a karṇas tu bahubhir bāṇair ardyamāno 'bhimanyunā 07,040.008c apāyāj javanair aśvais tato 'nīkam abhidyata 07,040.008d*0295_01 tiṣṭha karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca 07,040.008d*0295_02 droṇasya krośato rājaṃs tad anīkam abhajyata 07,040.009a śalabhair iva cākāśe dhārābhir iva cāvṛte 07,040.009c abhimanyoḥ śarai rājan na prājñāyata kiṃ cana 07,040.010a tāvakānāṃ tu yodhānāṃ vadhyatāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,040.010c anyatra saindhavād rājan na sma kaś cid atiṣṭhata 07,040.011a saubhadras tu tataḥ śaṅkhaṃ pradhmāpya puruṣarṣabhaḥ 07,040.011c śīghram abhyapatat senāṃ bhāratīṃ bharatarṣabha 07,040.012a sa kakṣe 'gnir ivotsṛṣṭo nirdahaṃs tarasā ripūn 07,040.012c madhye bhāratasainyānām ārjuniḥ paryavartata 07,040.013a rathanāgāśvamanujān ardayan niśitaiḥ śaraiḥ 07,040.013c sa praviśyākarod bhūmiṃ kabandhagaṇasaṃkulām 07,040.014a saubhadracāpaprabhavair nikṛttāḥ parameṣubhiḥ 07,040.014c svān evābhimukhān ghnantaḥ prādravañ jīvitārthinaḥ 07,040.015a te ghorā raudrakarmāṇo vipāṭhāḥ pṛthavaḥ śitāḥ 07,040.015c nighnanto rathanāgāśvāñ jagmur āśu vasuṃdharām 07,040.016a sāyudhāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe 07,040.016c dṛśyante bāhavaś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ 07,040.017a śarāś cāpāni khaḍgāś ca śarīrāṇi śirāṃsi ca 07,040.017c sakuṇḍalāni sragvīṇi bhūmāv āsan sahasraśaḥ 07,040.018a apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ 07,040.018c akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ 07,040.018e śakticāpāyudhaiś cāpi patitaiś ca mahādhvajaiḥ 07,040.018f*0296_01 carmacāpadharaiś cāpi vyavakīrṇaiḥ samantataḥ 07,040.019a nihataiḥ kṣatriyair aśvair vāraṇaiś ca viśāṃ pate 07,040.019c agamyakalpā pṛthivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā 07,040.020a vadhyatāṃ rājaputrāṇāṃ krandatām itaretaram 07,040.020c prādurāsīn mahāśabdo bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 07,040.020e sa śabdo bharataśreṣṭha diśaḥ sarvā vyanādayat 07,040.021a saubhadraś cādravat senāṃ nighnann aśvarathadvipān 07,040.021c vyacarat sa diśaḥ sarvāḥ pradiśaś cāhitān rujan 07,040.022a taṃ tadā nānupaśyāma sainyena rajasāvṛtam 07,040.022c ādadānaṃ gajāśvānāṃ nṛṇāṃ cāyūṃṣi bhārata 07,040.023a kṣaṇena bhūyo 'paśyāma sūryaṃ madhyaṃdine yathā 07,040.023c abhimanyuṃ mahārāja pratapantaṃ dviṣadgaṇān 07,040.024a sa vāsavasamaḥ saṃkhye vāsavasyātmajātmajaḥ 07,040.024c abhimanyur mahārāja sainyamadhye vyarocata 07,040.024d*0297_01 yathā purā vahnisutaḥ surasainyeṣu vīryavān 07,041.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,041.001a bālam atyantasukhinam avāryabaladarpitam 07,041.001c yuddheṣu kuśalaṃ vīraṃ kulaputraṃ tanutyajam 07,041.002a gāhamānam anīkāni sadaśvais taṃ trihāyanaiḥ 07,041.002c api yaudhiṣṭhirāt sainyāt kaś cid anvapatad rathī 07,041.003 saṃjaya uvāca 07,041.003a yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ śikhaṇḍī sātyakir yamau 07,041.003c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca drupadaś ca sakekayaḥ 07,041.003e dhṛṣṭaketuś ca saṃrabdho matsyāś cānvapatan raṇe 07,041.003f*0298_01 tenaiva tu pathā yātāḥ pitaro mātulaiḥ saha 07,041.004a abhyadravan parīpsanto vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 07,041.004c tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrāṃs tvadīyā vimukhābhavan 07,041.005a tatas tad vimukhaṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahad balam 07,041.005c jāmātā tava tejasvī viṣṭambhayiṣur ādravat 07,041.006a saindhavasya mahārāja putro rājā jayadrathaḥ 07,041.006c sa putragṛddhinaḥ pārthān sahasainyān avārayat 07,041.007a ugradhanvā maheṣvāso divyam astram udīrayan 07,041.007c vārdhakṣatrir upāsedhat pravaṇād iva kuñjarān 07,041.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,041.008a atibhāram ahaṃ manye saindhave saṃjayāhitam 07,041.008c yad ekaḥ pāṇḍavān kruddhān putragṛddhīn avārayat 07,041.009a atyadbhutam idaṃ manye balaṃ śauryaṃ ca saindhave 07,041.009c tad asya brūhi me vīryaṃ karma cāgryaṃ mahātmanaḥ 07,041.010a kiṃ dattaṃ hutam iṣṭaṃ vā sutaptam atha vā tapaḥ 07,041.010b*0299_01 damo vā brahmacaryaṃ vā sūta yac cāsya sattama 07,041.010b*0299_02 devaṃ katamam ārādhya viṣṇum īśānam agnijam 07,041.010c sindhurājena yenaikaḥ kruddhān pārthān avārayat 07,041.010d*0300_01 naivaṃ kṛtaṃ mahatkarma bhīṣmeṇājñāsiṣaṃ tathā 07,041.010d*0300_02 sindhurāṭtanayas tv eko yathā pārthān avārayat 07,041.011 saṃjaya uvāca 07,041.011a draupadīharaṇe yat tad bhīmasenena nirjitaḥ 07,041.011c mānāt sa taptavān rājā varārthī sumahat tapaḥ 07,041.012a indriyāṇīndriyārthebhyaḥ priyebhyaḥ saṃnivartya saḥ 07,041.012c kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 07,041.012e devam ārādhayac charvaṃ gṛṇan brahma sanātanam 07,041.013a bhaktānukampī bhagavāṃs tasya cakre tato dayām 07,041.013c svapnānte 'py atha caivāha haraḥ sindhupateḥ sutam 07,041.013e varaṃ vṛṇīṣva prīto 'smi jayadratha kim icchasi 07,041.014a evam uktas tu śarveṇa sindhurājo jayadrathaḥ 07,041.014c uvāca praṇato rudraṃ prāñjalir niyatātmavān 07,041.015a pāṇḍaveyān ahaṃ saṃkhye bhīmavīryaparākramān 07,041.015c eko raṇe dhārayeyaṃ samastān iti bhārata 07,041.015d*0301_01 tasya cālpena kālena niyamena sutoṣitaḥ 07,041.015d*0301_02 prīto maheśvaras tasmai varaṃ caivaṃ dadau tadā 07,041.015d*0301_03 sa tu vavre varaṃ tatra pāṇḍaveyān ahaṃ raṇe 07,041.015d*0301_04 vārayeyaṃ rathenaikaḥ 07,041.016a evam uktas tu deveśo jayadratham athābravīt 07,041.016c dadāmi te varaṃ saumya vinā pārthaṃ dhanaṃjayam 07,041.016d*0302_01 yam āhur ajitaṃ saṃkhye śaṅkhacakragadādharam 07,041.016d*0302_02 viṣṇusahasramūrdhānaṃ sa kṛṣṇaḥ pāti phālgunam 07,041.017a dhārayiṣyasi saṃgrāme caturaḥ pāṇḍunandanān 07,041.017c evam astv iti deveśam uktvābudhyata pārthivaḥ 07,041.017d*0303_01 tenoktas tam ṛte pārthaṃ śarvas tasmai varaṃ dadau 07,041.017d*0303_02 ekāham iti rājendra tatraivādarśanaṃ gataḥ 07,041.018a sa tena varadānena divyenāstrabalena ca 07,041.018c ekaḥ saṃdhārayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm 07,041.019a tasya jyātalaghoṣeṇa kṣatriyān bhayam āviśat 07,041.019c parāṃs tu tava sainyasya harṣaḥ paramako 'bhavat 07,041.020a dṛṣṭvā tu kṣatriyā bhāraṃ saindhave sarvam arpitam 07,041.020c utkruśyābhyadravan rājan yena yaudhiṣṭhiraṃ balam 07,042.001 saṃjaya uvāca 07,042.001a yan mā pṛcchasi rājendra sindhurājasya vikramam 07,042.001c śṛṇu tat sarvam ākhyāsye yathā pāṇḍūn ayodhayat 07,042.002a tam ūhuḥ sārather vaśyāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ 07,042.002c vikurvāṇā bṛhanto 'śvāḥ śvasanopamaraṃhasaḥ 07,042.003a gandharvanagarākāraṃ vidhivat kalpitaṃ ratham 07,042.003c tasyābhyaśobhayat ketur vārāho rājato mahān 07,042.004a śvetacchatrapatākābhiś cāmaravyajanena ca 07,042.004c sa babhau rājaliṅgais tais tārāpatir ivāmbare 07,042.005a muktāvajramaṇisvarṇair bhūṣitaṃ tad ayasmayam 07,042.005c varūthaṃ vibabhau tasya jyotirbhiḥ kham ivāvṛtam 07,042.006a sa visphārya mahac cāpaṃ kirann iṣugaṇān bahūn 07,042.006c tat khaṇḍaṃ pūrayām āsa yad vyadārayad ārjuniḥ 07,042.007a sa sātyakiṃ tribhir bāṇair aṣṭabhiś ca vṛkodaram 07,042.007c dhṛṣṭadyumnaṃ tathā ṣaṣṭyā virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 07,042.008a drupadaṃ pañcabhis tīkṣṇair daśabhiś ca śikhaṇḍinam 07,042.008c kekayān pañcaviṃśatyā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 07,042.009a yudhiṣṭhiraṃ ca saptatyā tataḥ śeṣān apānudat 07,042.009c iṣujālena mahatā tad adbhutam ivābhavat 07,042.010a athāsya śitapītena bhallenādiśya kārmukam 07,042.010c ciccheda prahasan rājā dharmaputraḥ pratāpavān 07,042.011a akṣṇor nimeṣamātreṇa so 'nyad ādāya kārmukam 07,042.011c vivyādha daśabhiḥ pārtha tāṃś caivānyāṃs tribhis tribhiḥ 07,042.012a tasya tal lāghavaṃ jñātvā bhīmo bhallais tribhiḥ punaḥ 07,042.012c dhanur dhvajaṃ ca chatraṃ ca kṣitau kṣipram apātayat 07,042.013a so 'nyad ādāya balavān sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam 07,042.013c bhīmasyāpothayat ketuṃ dhanur aśvāṃś ca māriṣa 07,042.014a sa hatāśvād avaplutya chinnadhanvā rathottamāt 07,042.014c sātyaker āpluto yānaṃ giryagram iva kesarī 07,042.015a tatas tvadīyāḥ saṃhṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti cukruśuḥ 07,042.015c sindhurājasya tat karma prekṣyāśraddheyam uttamam 07,042.015d*0304_01 vivyadhuḥ śaravarṣeṇa samantān nṛpasattamāḥ 07,042.015d*0304_02 saṃchādyamāno bahubhiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaiḥ 07,042.015d*0304_03 na vivyathe mahārāja divyam astram upāśritaḥ 07,042.015d*0304_04 chittvā ca tāñ śarān rājañ śaravarṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ 07,042.015d*0304_05 chādayām āsa tān sarvāṃs tad abhūd romaharṣaṇam 07,042.016a saṃkruddhān pāṇḍavān eko yad dadhārāstratejasā 07,042.016c tat tasya karma bhūtāni sarvāṇy evābhyapūjayan 07,042.017a saubhadreṇa hataiḥ pūrvaṃ sottarāyudhibhir dvipaiḥ 07,042.017c pāṇḍūnāṃ darśitaḥ panthāḥ saindhavena nivāritaḥ 07,042.018a yatamānās tu te vīrā matsyapāñcālakekayāḥ 07,042.018c pāṇḍavāś cānvapadyanta pratyaikaśyena saindhavam 07,042.019a yo yo hi yatate bhettuṃ droṇānīkaṃ tavāhitaḥ 07,042.019c taṃ taṃ devavaraprāptyā saindhavaḥ pratyavārayat 07,043.001 saṃjaya uvāca 07,043.001a saindhavena niruddheṣu jayagṛddhiṣu pāṇḍuṣu 07,043.001c sughoram abhavad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha 07,043.002a praviśya tv ārjuniḥ senāṃ satyasaṃdho durāsadām 07,043.002c vyakṣobhayata tejasvī makaraḥ sāgaraṃ yathā 07,043.003a taṃ tathā śaravarṣeṇa kṣobhayantam ariṃdamam 07,043.003c yathāpradhānāḥ saubhadram abhyayuḥ kurusattamāḥ 07,043.004a teṣāṃ tasya ca saṃmardo dāruṇaḥ samapadyata 07,043.004c sṛjatāṃ śaravarṣāṇi prasaktam amitaujasām 07,043.005a rathavrajena saṃruddhas tair amitrair athārjuniḥ 07,043.005c vṛṣasenasya yantāraṃ hatvā ciccheda kārmukam 07,043.006a tasya vivyādha balavāñ śarair aśvān ajihmagaiḥ 07,043.006c vātāyamānair atha tair aśvair apahṛto raṇāt 07,043.007a tenāntareṇābhimanyor yantāpāsārayad ratham 07,043.007c rathavrajās tato hṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti cukruśuḥ 07,043.008a taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ pramathnantaṃ śarair arīn 07,043.008c ārād āyāntam abhyetya vasātīyo 'bhyayād drutam 07,043.009a so 'bhimanyuṃ śaraiḥ ṣaṣṭyā rukmapuṅkhair avākirat 07,043.009c abravīc ca na me jīvañ jīvato yudhi mokṣyase 07,043.010a tam ayasmayavarmāṇam iṣuṇā āśupātinā 07,043.010c vivyādha hṛdi saubhadraḥ sa papāta vyasuḥ kṣitau 07,043.011a vasātyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kruddhāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 07,043.011c parivavrus tadā rājaṃs tava pautraṃ jighāṃsavaḥ 07,043.012a visphārayantaś cāpāni nānārūpāṇy anekaśaḥ 07,043.012c tad yuddham abhavad raudraṃ saubhadrasyāribhiḥ saha 07,043.013a teṣāṃ śarān seṣvasanāñ śarīrāṇi śirāṃsi ca 07,043.013c sakuṇḍalāni sragvīṇi kruddhaś ciccheda phālguniḥ 07,043.014a sakhaḍgāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sapaṭṭiśaparaśvadhāḥ 07,043.014c adṛśyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ 07,043.015a sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ 07,043.015c varmabhiś carmabhir hārair mukuṭaiś chatracāmaraiḥ 07,043.016a apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ 07,043.016c akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ 07,043.017a anukarṣaiḥ patākābhis tathā sārathivājibhiḥ 07,043.017c rathaiś ca bhagnair nāgaiś ca hataiḥ kīrṇābhavan mahī 07,043.018a nihataiḥ kṣatriyaiḥ śūrair nānājanapadeśvaraiḥ 07,043.018c jayagṛddhair vṛtā bhūmir dāruṇā samapadyata 07,043.019a diśo vicaratas tasya sarvāś ca pradiśas tathā 07,043.019c raṇe 'bhimanyoḥ kruddhasya rūpam antaradhīyata 07,043.020a kāñcanaṃ yad yad asyāsīd varma cābharaṇāni ca 07,043.020c dhanuṣaś ca śarāṇāṃ ca tad apaśyāma kevalam 07,043.021a taṃ tadā nāśakat kaś cic cakṣurbhyām abhivīkṣitum 07,043.021c ādadānaṃ śarair yodhān madhye sūryam iva sthitam 07,044.001 saṃjaya uvāca 07,044.001a ādadānas tu śūrāṇām āyūṃṣy abhavad ārjuniḥ 07,044.001c antakaḥ sarvabhūtānāṃ prāṇān kāla ivāgate 07,044.002a sa śakra iva vikrāntaḥ śakrasūnoḥ suto balī 07,044.002c abhimanyus tadānīkaṃ loḍayan bahv aśobhata 07,044.003a praviśyaiva tu rājendra kṣatriyendrāntakopamaḥ 07,044.003c satyaśravasam ādatta vyāghro mṛgam ivolbaṇam 07,044.004a satyaśravasi cākṣipte tvaramāṇā mahārathāḥ 07,044.004c pragṛhya vipulaṃ śastram abhimanyum upādravan 07,044.005a ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti kṣatriyapuṃgavāḥ 07,044.005c spardhamānāḥ samājagmur jighāṃsanto 'rjunātmajam 07,044.006a kṣatriyāṇām anīkāni pradrutāny abhidhāvatām 07,044.006c jagrāsa timir āsādya kṣudramatsyān ivārṇave 07,044.007a ye ke cana gatās tasya samīpam apalāyinaḥ 07,044.007c na te pratinyavartanta samudrād iva sindhavaḥ 07,044.008a mahāgrāhagṛhīteva vātavegabhayārditā 07,044.008c samakampata sā senā vibhraṣṭā naur ivārṇave 07,044.008d*0305_01 saṃtrastā vāhinī tubhyaṃ naur ivāsīn mahārṇave 07,044.009a atha rukmaratho nāma madreśvarasuto balī 07,044.009c trastām āśvāsayan senām atrasto vākyam abravīt 07,044.010a alaṃ trāsena vaḥ śūrā naiṣa kaś cin mayi sthite 07,044.010c aham enaṃ grahīṣyāmi jīvagrāhaṃ na saṃśayaḥ 07,044.011a evam uktvā tu saubhadram abhidudrāva vīryavān 07,044.011c sukalpitenohyamānaḥ syandanena virājatā 07,044.012a so 'bhimanyuṃ tribhir bāṇair viddhvā vakṣasy athānadat 07,044.012c tribhiś ca dakṣiṇe bāhau savye ca niśitais tribhiḥ 07,044.012d*0306_01 so 'bhimanyus tatas tasya chittvā praṇadato balī 07,044.013a sa tasyeṣvasanaṃ chittvā phālguṇiḥ savyadakṣiṇau 07,044.013c bhujau śiraś ca svakṣibhru kṣitau kṣipram apātayat 07,044.014a dṛṣṭvā rukmarathaṃ rugṇaṃ putraṃ śalyasya māninam 07,044.014c jīvagrāhaṃ jighṛkṣantaṃ saubhadreṇa yaśasvinā 07,044.015a saṃgrāmadurmadā rājan rājaputrāḥ prahāriṇaḥ 07,044.015c vayasyāḥ śalyaputrasya suvarṇavikṛtadhvajāḥ 07,044.016a tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ 07,044.016c ārjuniṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 07,044.017a śūraiḥ śikṣābalopetais taruṇair atyamarṣaṇaiḥ 07,044.017c dṛṣṭvaikaṃ samare śūraṃ saubhadram aparājitam 07,044.018a chādyamānaṃ śaravrātair hṛṣṭo duryodhano 'bhavat 07,044.018c vaivasvatasya bhavanaṃ gatam enam amanyata 07,044.019a suvarṇapuṅkhair iṣubhir nānāliṅgais tribhis tribhiḥ 07,044.019c adṛśyam ārjuniṃ cakrur nimeṣāt te nṛpātmajāḥ 07,044.020a sasūtāśvadhvajaṃ tasya syandanaṃ taṃ ca māriṣa 07,044.020c ācitaṃ samapaśyāma śvāvidhaṃ śalalair iva 07,044.021a sa gāḍhaviddhaḥ kruddhaś ca tottrair gaja ivārditaḥ 07,044.021c gāndharvam astram āyacchad rathamāyāṃ ca yojayat 07,044.022a arjunena tapas taptvā gandharvebhyo yad āhṛtam 07,044.022c tumburupramukhebhyo vai tenāmohayatāhitān 07,044.023a ekaḥ sa śatadhā rājan dṛśyate sma sahasradhā 07,044.023c alātacakravat saṃkhye kṣipram astrāṇi darśayan 07,044.024a rathacaryāstramāyābhir mohayitvā paraṃtapaḥ 07,044.024c bibheda śatadhā rājañ śarīrāṇi mahīkṣitām 07,044.024d*0307_01 bhinnānīkāś ca diṅmūḍhā bhūyaḥ saṃtrastacetasaḥ 07,044.024d*0307_02 bhallair utkṛttaśirasaḥ paralokam athāviśan 07,044.025a prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ saṃkhye preṣitā niśitaiḥ śaraiḥ 07,044.025c rājan prāpur amuṃ lokaṃ śarīrāṇy avaniṃ yayuḥ 07,044.026a dhanūṃṣy aśvān niyantṝṃś ca dhvajān bāhūṃś ca sāṅgadān 07,044.026c śirāṃsi ca śitair bhallais teṣāṃ ciccheda phālguniḥ 07,044.027a cūtārāmo yathā bhagnaḥ pañcavarṣaphalopagaḥ 07,044.027c rājaputraśataṃ tadvat saubhadreṇāpatad dhatam 07,044.028a kruddhāśīviṣasaṃkāśān sukumārān sukhocitān 07,044.028c ekena nihatān dṛṣṭvā bhīto duryodhano 'bhavat 07,044.029a rathinaḥ kuñjarān aśvān padātīṃś cāvamarditān 07,044.029c dṛṣṭvā duryodhanaḥ kṣipram upāyāt tam amarṣitaḥ 07,044.030a tayoḥ kṣaṇam ivāpūrṇaḥ saṃgrāmaḥ samapadyata 07,044.030c athābhavat te vimukhaḥ putraḥ śaraśatārditaḥ 07,045.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,045.001a yathā vadasi me sūta ekasya bahubhiḥ saha 07,045.001c saṃgrāmaṃ tumulaṃ ghoraṃ jayaṃ caiva mahātmanaḥ 07,045.002a aśraddheyam ivāścaryaṃ saubhadrasyātha vikramam 07,045.002c kiṃ tu nātyadbhutaṃ teṣāṃ yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ 07,045.003a duryodhane 'tha vimukhe rājaputraśate hate 07,045.003c saubhadre pratipattiṃ kāṃ pratyapadyanta māmakāḥ 07,045.003d*0308_01 mūlaṃ hi sarvadharmāṇāṃ daivataṃ svargavāsinām 07,045.003d*0308_02 sa kṛṣṇo daivataṃ yeṣāṃ kiṃ teṣāṃ duḥkhasaṃbhavaḥ 07,045.003d*0308_03 karmaṇāṃ pratipanne 'rthe kālena pariṇāmite 07,045.003d*0308_04 kā cintā mahatī bhūpa cintayā bādhyate jaḍaḥ 07,045.003d*0308_05 kriyopakramitaḥ pūrvaṃ pariṇāmadṛśaḥ sukham 07,045.003d*0308_06 tyāgaṃ vinā mahārāja samādhānaṃ na vidyate 07,045.003d*0308_07 bhavāṃs tadrahito rājañ śṛṇuṣvācarite phalam 07,045.004 saṃjaya uvāca 07,045.004*0309_01 tāvakās tava putrāś ca vīkṣamāṇāḥ parasparam 07,045.004a saṃśuṣkāsyāś calannetrāḥ prasvinnā lomaharṣiṇaḥ 07,045.004c palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye 07,045.004d*0310_01 gotranāmabhir anyonyaṃ krandanto jīvitaiṣiṇaḥ 07,045.005a hatān bhrātṝn pitṝn putrān suhṛtsaṃbandhibāndhavān 07,045.005c utsṛjyotsṛjya samiyus tvarayanto hayadvipān 07,045.006a tān prabhagnāṃs tathā dṛṣṭvā droṇo drauṇir bṛhadbalaḥ 07,045.006c kṛpo duryodhanaḥ karṇaḥ kṛtavarmātha saubalaḥ 07,045.006d*0311_01 tathā sarve samabhyetya saubhadraṃ drutam arpayan 07,045.006d*0311_02 tathā vinihatāṃ dṛṣṭvā tava senām anāthavat 07,045.007a abhidrutāḥ susaṃkruddhāḥ saubhadram aparājitam 07,045.007c te 'pi pautreṇa te rājan prāyaśo vimukhīkṛtāḥ 07,045.007d*0312_01 saubhadreṇa mahārāja śakrapratimatejasā 07,045.008a ekas tu sukhasaṃvṛddho bālyād darpāc ca nirbhayaḥ 07,045.008c iṣvastravin mahātejā lakṣmaṇo ''rjunim abhyayāt 07,045.009a tam anvag evāsya pitā putragṛddhī nyavartata 07,045.009c anu duryodhanaṃ cānye nyavartanta mahārathāḥ 07,045.010a taṃ te 'bhiṣiṣicur bāṇair meghā girim ivāmbubhiḥ 07,045.010c sa ca tān pramamāthaiko viṣvag vāto yathāmbudān 07,045.011a pautraṃ tu tava durdharṣaṃ lakṣmaṇaṃ priyadarśanam 07,045.011c pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ śūram udyatakārmukam 07,045.012a atyantasukhasaṃvṛddhaṃ dhaneśvarasutopamam 07,045.012c āsasāda raṇe kārṣṇir matto mattam iva dvipam 07,045.012d*0313_01 abravīl lakṣmaṇaḥ kruddham ārjuniṃ paramām āstravit 07,045.012d*0313_02 śṛṇu vākyaṃ mahābāho abhimanyo mahābala 07,045.012d*0313_03 gaccha tvaṃ pāṇḍavāñ śīghraṃ mā yuddhaṃ kuru suvrata 07,045.012d*0313_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā abhimanyuḥ pratāpavān 07,045.012d*0313_05 uvāca lakṣmaṇaṃ kruddhaḥ prahasann iva bhārata 07,045.012d*0313_06 gamiṣyāmi ciraṃ bhrātaḥ sarvān etān nihatya vai 07,045.012d*0313_07 pāṇḍavān prati cādyaiva iti satyaṃ vadāmi te 07,045.012d*0314_01 siṃhaśāvo vane yadvat puṇḍarīkaśiśuṃ yathā 07,045.013a lakṣmaṇena tu saṃgamya saubhadraḥ paravīrahā 07,045.013c śaraiḥ suniśitais tīkṣṇair bāhvor urasi cārpitaḥ 07,045.014a saṃkruddho vai mahābāhur daṇḍāhata ivoragaḥ 07,045.014c pautras tava mahārāja tava pautram abhāṣata 07,045.015a sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loko amuṃ lokaṃ gamiṣyasi 07,045.015c paśyatāṃ bāndhavānāṃ tvāṃ nayāmi yamasādanam 07,045.015d*0315_01 tasya cātikramaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo yuddhakovidaḥ 07,045.015d*0315_02 yuddhaṃ cakre tadā tena śastrāstrair matimān nṛpa 07,045.015d*0315_03 tayor yuddham atīvāsīd budhāṅgārakayor iva 07,045.015d*0315_04 anyonyaṃ * jighāṃsator balavāsavayor iva 07,045.015d*0315_05 śarajālair mahāghorair vivyadhus te parasparam 07,045.015d*0315_06 lakṣmaṇo niśitair bāṇair daśabhiś ca stanāntare 07,045.015d*0315_07 ājaghānārjuniṃ caiva tathā viddho 'bhimanyunā 07,045.015d*0315_08 pañcabhiḥ pañcabhir bāṇair nijaghne rathavājinaḥ 07,045.015d*0315_09 sārathim iṣuṇaikena dhvajaṃ caikeṣuṇāhanat 07,045.015d*0315_10 tribhir bāṇair dhanuś chittvā ārjuniḥ sumahābalaḥ 07,045.016a evam uktvā tato bhallaṃ saubhadraḥ paravīrahā 07,045.016c udbabarha mahābāhur nirmuktoragasaṃnibham 07,045.017a sa tasya bhujanirmukto lakṣmaṇasya sudarśanam 07,045.017c sunasaṃ subhru keśāntaṃ śiro 'hārṣīt sakuṇḍalam 07,045.017e lakṣmaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hā hety uccukruśur janāḥ 07,045.017f*0316_01 sa bhrātṝn rājaputrāṃś ca kumārasyānuyāyinām 07,045.017f*0316_02 jaghāna bāṇaiḥ saubhadraḥ sahasrāṇi caturdaśa 07,045.017f*0316_03 aṣṭau rathasahasrāṇi sapta nāgaśatāni ca 07,045.018a tato duryodhanaḥ kruddhaḥ priye putre nipātite 07,045.018c hatainam iti cukrośa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 07,045.019a tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo droṇaputro bṛhadbalaḥ 07,045.019c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 07,045.020a sa tān viddhvā śitair bāṇair vimukhīkṛtya cārjuniḥ 07,045.020c vegenābhyapatat kruddhaḥ saindhavasya mahad balam 07,045.021a āvavrus tasya panthānaṃ gajānīkena daṃśitāḥ 07,045.021c kaliṅgāś ca niṣādāś ca krāthaputraś ca vīryavān 07,045.021e tat prasaktam ivātyarthaṃ yuddham āsīd viśāṃ pate 07,045.022a tatas tat kuñjarānīkaṃ vyadhamad dhṛṣṭam ārjuniḥ 07,045.022c yathā vivān nityagatir jaladāñ śataśo 'mbare 07,045.023a tataḥ krāthaḥ śaravrātair ārjuniṃ samavākirat 07,045.023c athetare saṃnivṛttāḥ punar droṇamukhā rathāḥ 07,045.023e paramāstrāṇi dhunvānāḥ saubhadram abhidudruvuḥ 07,045.024a tān nivāryārjunir bāṇaiḥ krāthaputram athārdayat 07,045.024c śaraugheṇāprameyeṇa tvaramāṇo jighāṃsayā 07,045.025a sadhanurbāṇakeyūrau bāhū samukuṭaṃ śiraḥ 07,045.025c chatraṃ dhvajaṃ niyantāram aśvāṃś cāsya nyapātayat 07,045.026a kulaśīlaśrutabalaiḥ kīrtyā cāstrabalena ca 07,045.026c yukte tasmin hate vīrāḥ prāyaśo vimukhābhavan 07,046.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,046.001a tathā praviṣṭaṃ taruṇaṃ saubhadram aparājitam 07,046.001c kulānurūpaṃ kurvāṇaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 07,046.002a ājāneyaiḥ subalibhir yuktam aśvais trihāyanaiḥ 07,046.002c plavamānam ivākāśe ke śūrāḥ samavārayan 07,046.003 saṃjaya uvāca 07,046.003a abhimanyuḥ praviśyaiva tāvakān niśitaiḥ śaraiḥ 07,046.003c akarod vimukhān sarvān pārthivān pāṇḍunandanaḥ 07,046.004a taṃ tu droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sabṛhadbalaḥ 07,046.004c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 07,046.005a dṛṣṭvā tu saindhave bhāram atimātraṃ samāhitam 07,046.005c sainyaṃ tava mahārāja yudhiṣṭhiram upādravat 07,046.006a saubhadram itare vīram abhyavarṣañ śarāmbubhiḥ 07,046.006c tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ 07,046.007a tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sarvavidyāsu niṣṭhitān 07,046.007c vyaṣṭambhayad raṇe bāṇaiḥ saubhadraḥ paravīrahā 07,046.008a droṇaṃ pañcāśatā viddhvā viṃśatyā ca bṛhadbalam 07,046.008c aśītyā kṛtavarmāṇaṃ kṛpaṃ ṣaṣṭyā śilīmukhaiḥ 07,046.009a rukmapuṅkhair mahāvegair ākarṇasamacoditaiḥ 07,046.009c avidhyad daśabhir bāṇair aśvatthāmānam ārjuniḥ 07,046.010a sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca 07,046.010c phālgunir dviṣatāṃ madhye vivyādha parameṣuṇā 07,046.011a pātayitvā kṛpasyāśvāṃs tathobhau pārṣṇisārathī 07,046.011c athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 07,046.012a tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam 07,046.012c putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ paśyatām avadhīd balī 07,046.013a taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat 07,046.013c varaṃ varam amitrāṇām ārujantam abhītavat 07,046.014a sa tu bāṇaiḥ śitais tūrṇaṃ pratyavidhyata māriṣa 07,046.014c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇām aśvatthāmānam ārjuniḥ 07,046.015a ṣaṣṭyā śarāṇāṃ taṃ drauṇis tigmadhāraiḥ sutejanaiḥ 07,046.015c ugrair nākampayad viddhvā mainākam iva parvatam 07,046.016a sa tu drauṇiṃ trisaptatyā hemapuṅkhair ajihmagaiḥ 07,046.016c pratyavidhyan mahātejā balavān apakāriṇam 07,046.017a tasmin droṇo bāṇaśataṃ putragṛddhī nyapātayat 07,046.017c aśvatthāmā tathāṣṭau ca parīpsan pitaraṃ raṇe 07,046.018a karṇo dvāviṃśatiṃ bhallān kṛtavarmā caturdaśa 07,046.018c bṛhadbalas tu pañcāśat kṛpaḥ śāradvato daśa 07,046.019a tāṃs tu pratyavadhīt sarvān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 07,046.019c tair ardyamānaḥ saubhadraḥ sarvato niśitaiḥ śaraiḥ 07,046.020a taṃ kosalānām adhipaḥ karṇinātāḍayad dhṛdi 07,046.020c sa tasyāśvān dhvajaṃ cāpaṃ sūtaṃ cāpātayat kṣitau 07,046.021a atha kosalarājas tu virathaḥ khaḍgacarmadhṛt 07,046.021c iyeṣa phālguneḥ kāyāc chiro hartuṃ sakuṇḍalam 07,046.022a sa kosalānāṃ bhartāraṃ rājaputraṃ bṛhadbalam 07,046.022c hṛdi vivyādha bāṇena sa bhinnahṛdayo 'patat 07,046.023a babhañja ca sahasrāṇi daśa rājan mahātmanām 07,046.023c sṛjatām aśivā vācaḥ khaḍgakārmukadhāriṇām 07,046.024a tathā bṛhadbalaṃ hatvā saubhadro vyacarad raṇe 07,046.024c viṣṭambhayan maheṣvāsān yodhāṃs tava śarāmbubhiḥ 07,047.001 saṃjaya uvāca 07,047.001a sa karṇaṃ karṇinā karṇe punar vivyādha phālguniḥ 07,047.001c śaraiḥ pañcāśatā cainam avidhyat kopayan bhṛśam 07,047.002a prativivyādha rādheyas tāvadbhir atha taṃ punaḥ 07,047.002c sa tair ācitasarvāṅgo bahv aśobhata bhārata 07,047.003a karṇaṃ cāpy akarot kruddho rudhirotpīḍavāhinam 07,047.003c karṇo 'pi vibabhau śūraḥ śaraiś citro 'sṛgāplutaḥ 07,047.003d*0317_01 saṃdhyānugataparyantaḥ śaradīva divākaraḥ 07,047.004a tāv ubhau śaracitrāṅgau rudhireṇa samukṣitau 07,047.004c babhūvatur mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 07,047.005a atha karṇasya sacivān ṣaṭ śūrāṃś citrayodhinaḥ 07,047.005c sāśvasūtadhvajarathān saubhadro nijaghāna ha 07,047.006a athetarān maheṣvāsān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 07,047.006c pratyavidhyad asaṃbhrāntas tad adbhutam ivābhavat 07,047.007a māgadhasya punaḥ putraṃ hatvā ṣaḍbhir ajihmagaiḥ 07,047.007c sāśvaṃ sasūtaṃ taruṇam aśvaketum apātayat 07,047.008a mārtikāvatakaṃ bhojaṃ tataḥ kuñjaraketanam 07,047.008b*0318_01 magadhādhipateś cāpi jayatsenasya vai śiraḥ 07,047.008c kṣurapreṇa samunmathya nanāda visṛjañ śarān 07,047.009a tasya dauḥśāsanir viddhvā caturbhiś caturo hayān 07,047.009c sūtam ekena vivyādha daśabhiś cārjunātmajam 07,047.010a tato dauḥśāsaniṃ kārṣṇir viddhvā saptabhir āśugaiḥ 07,047.010c saṃrambhād raktanayano vākyam uccair athābravīt 07,047.011a pitā tavāhavaṃ tyaktvā gataḥ kāpuruṣo yathā 07,047.011c diṣṭyā tvam api jānīṣe yoddhuṃ na tv adya mokṣyase 07,047.012a etāvad uktvā vacanaṃ karmāraparimārjitam 07,047.012c nārācaṃ visasarjāsmai taṃ drauṇis tribhir ācchinat 07,047.013a tasyārjunir dhvajaṃ chittvā śalyaṃ tribhir atāḍayat 07,047.013c taṃ śalyo navabhir bāṇair gārdhrapatrair atāḍayat 07,047.013d*0319_01 hṛdyasaṃbhrāntavad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 07,047.014a tasyārjunir dhvajaṃ chittvā ubhau ca pārṣṇisārathī 07,047.014c taṃ vivyādhāyasaiḥ ṣaḍbhiḥ so 'pakrāmad rathāntaram 07,047.015a śatruṃjayaṃ candraketuṃ meghavegaṃ suvarcasam 07,047.015c sūryabhāsaṃ ca pañcaitān hatvā vivyādha saubalam 07,047.016a taṃ saubalas tribhir viddhvā duryodhanam athābravīt 07,047.016c sarva enaṃ pramathnīmaḥ puraikaikaṃ hinasti naḥ 07,047.017a athābravīt tadā droṇaṃ karṇo vaikartano vṛṣā 07,047.017c purā sarvān pramathnāti brūhy asya vadham āśu naḥ 07,047.018a tato droṇo maheṣvāsaḥ sarvāṃs tān pratyabhāṣata 07,047.018c asti vo 'syāntaraṃ kaś cit kumārasya prapaśyati 07,047.019a anv asya pitaraṃ hy adya carataḥ sarvatodiśam 07,047.019c śīghratāṃ narasiṃhasya pāṇḍaveyasya paśyata 07,047.020a dhanurmaṇḍalam evāsya rathamārgeṣu dṛśyate 07,047.020b*0320_01 tamo ghnataḥ sudīptasya savitur maṇḍalaṃ yathā 07,047.020c saṃdadhānasya viśikhāñ śīghraṃ caiva vimuñcataḥ 07,047.020d*0321_01 vikarṣato dhanuḥ śreṣṭhaṃ nāntaraṃ dṛśyate hi vai 07,047.021a ārujann iva me prāṇān mohayann api sāyakaiḥ 07,047.021c praharṣayati mā bhūyaḥ saubhadraḥ paravīrahā 07,047.022a ati mā nandayaty eṣa saubhadro vicaran raṇe 07,047.022c antaraṃ yasya saṃrabdhā na paśyanti mahārathāḥ 07,047.023a asyato laghuhastasya diśaḥ sarvā maheṣubhiḥ 07,047.023c na viśeṣaṃ prapaśyāmi raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,047.024a atha karṇaḥ punar droṇam āhārjuniśarārditaḥ 07,047.024c sthātavyam iti tiṣṭhāmi pīḍyamāno 'bhimanyunā 07,047.025a tejasvinaḥ kumārasya śarāḥ paramadāruṇāḥ 07,047.025c kṣiṇvanti hṛdayaṃ me 'dya ghorāḥ pāvakatejasaḥ 07,047.025d*0322_01 hrīmattvāt kṣitipālānāṃ paśyatām adya ca dvija 07,047.025d*0322_02 na me 'ṅga hīyate kiṃ cin na vai vāg eti māṃ tathā 07,047.025d*0322_03 kumāravaravīrasya saṃtaptaparameṣubhiḥ 07,047.025d*0322_04 bāṇair acchinnanirmuktaiḥ śalyair antargataṃ mama 07,047.025d*0322_05 vicinvadbhir ivāsūn me śarīraṃ na vibhāvyate 07,047.025d*0322_06 kaḥ kiṃ kiṃ sa dhanurvedo yenaikena vayaṃ jitāḥ 07,047.026a tam ācāryo 'bravīt karṇaṃ śanakaiḥ prahasann iva 07,047.026c abhedyam asya kavacaṃ yuvā cāśuparākramaḥ 07,047.027a upadiṣṭā mayā asya pituḥ kavacadhāraṇā 07,047.027c tām eṣa nikhilāṃ vetti dhruvaṃ parapuraṃjayaḥ 07,047.027d*0323_01 jyālakṣaṇaṃ mayā ceha nopadiṣṭaṃ tu phalgune 07,047.028a śakyaṃ tv asya dhanuś chettuṃ jyāṃ ca bāṇaiḥ samāhitaiḥ 07,047.028c abhīśavo hayāś caiva tathobhau pārṣṇisārathī 07,047.029a etat kuru maheṣvāsa rādheya yadi śakyate 07,047.029c athainaṃ vimukhīkṛtya paścāt praharaṇaṃ kuru 07,047.030a sadhanuṣko na śakyo 'yam api jetuṃ surāsuraiḥ 07,047.030c virathaṃ vidhanuṣkaṃ ca kuruṣvainaṃ yadīcchasi 07,047.030d*0324_01 vilakṣakaraṇaṃ vā(? nā)daṃ vimuñcann agrato nṛpa 07,047.030d*0324_02 saṃdhānakṛtalakṣasya kiṃ cid vyākṣiptacetasaḥ 07,047.030d*0325_01 puraḥ sthitena kenāpi duḥśakyo jetum ārjuniḥ 07,047.031a tad ācāryavacaḥ śrutvā karṇo vaikartanas tvaran 07,047.031b*0326_01 dṛṣṭvā saubhadram asyantam uccaiḥ śabdam akurvata 07,047.031b*0326_02 naṣṭalakṣaḥ kumāro 'yaṃ hanyatāṃ hanyatām iti 07,047.031b*0326_03 tasya cintayamānasya abhimanyor mahātmanaḥ 07,047.031c asyato laghuhastasya pṛṣatkair dhanur ācchinat 07,047.032a aśvān asyāvadhīd bhojo gautamaḥ pārṣṇisārathī 07,047.032c śeṣās tu chinnadhanvānaṃ śaravarṣair avākiran 07,047.033a tvaramāṇās tvarākāle virathaṃ ṣaṇ mahārathāḥ 07,047.033c śaravarṣair akaruṇā bālam ekam avākiran 07,047.034a sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan 07,047.034c khaḍgacarmadharaḥ śrīmān utpapāta vihāyasam 07,047.034d*0327_01 maṇḍalāni suśikṣābhir gatapratyāgatāni ca 07,047.035a mārgaiḥ sa kaiśikādyaiś ca lāghavena balena ca 07,047.035c ārjunir vyacarad vyomni bhṛśaṃ vai pakṣirāḍ iva 07,047.036a mayy eva nipataty eṣa sāsir ity ūrdhvadṛṣṭayaḥ 07,047.036c vivyadhus taṃ maheṣvāsāḥ samare chidradarśinaḥ 07,047.037a tasya droṇo 'cchinan muṣṭau khaḍgaṃ maṇimayatsarum 07,047.037b*0328_01 kṣurapreṇa mahātejās tvaramāṇaḥ sapatnajit 07,047.037c rādheyo niśitair bāṇair vyadhamac carma cottamam 07,047.038a vyasicarmeṣupūrṇāṅgaḥ so 'ntarikṣāt punaḥ kṣitim 07,047.038c āsthitaś cakram udyamya droṇaṃ kruddho 'bhyadhāvata 07,047.039a sa cakrareṇūjjvalaśobhitāṅgo; babhāv atīvonnatacakrapāṇiḥ 07,047.039c raṇe 'bhimanyuḥ kṣaṇadāsubhadraḥ; sa vāsubhadrānukṛtiṃ prakurvan 07,047.040a srutarudhirakṛtaikarāgavaktro; bhrukuṭipuṭākuṭilo 'tisiṃhanādaḥ 07,047.040c prabhur amitabalo raṇe 'bhimanyur; nṛpavaramadhyagato bhṛśaṃ vyarājat 07,048.001 saṃjaya uvāca 07,048.001a viṣṇoḥ svasānandikaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣitaḥ 07,048.001c rarājātirathaḥ saṃkhye janārdana ivāparaḥ 07,048.002a mārutoddhūtakeśāntam udyatārivarāyudham 07,048.002c vapuḥ samīkṣya pṛthvīśā duḥsamīkṣyaṃ surair api 07,048.002d*0329_01 yadi pāṇitalād etac cakraṃ mucyeta phālguneḥ 07,048.002d*0329_02 varadānān mātulasya viṣṇoś cakram ivāpatet 07,048.003a tac cakraṃ bhṛśam udvignāḥ saṃcicchidur anekadhā 07,048.003c mahārathas tataḥ kārṣṇiḥ saṃjagrāha mahāgadām 07,048.004a vidhanuḥsyandanāsis tair vicakraś cāribhiḥ kṛtaḥ 07,048.004c abhimanyur gadāpāṇir aśvatthāmānam ādravat 07,048.005a sa gadām udyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīm aśanīm iva 07,048.005c apākrāmad rathopasthād vikramāṃs trīn nararṣabhaḥ 07,048.006a tasyāśvān gadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī 07,048.006c śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvat pratyadṛśyata 07,048.007a tataḥ subaladāyādaṃ kālakeyam apothayat 07,048.007c jaghāna cāsyānucarān gāndhārān saptasaptatim 07,048.008a punar brahmavasātīyāñ jaghāna rathino daśa 07,048.008c kekayānāṃ rathān sapta hatvā ca daśa kuñjarān 07,048.008e dauḥśāsanirathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat 07,048.009a tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadām udyamya māriṣa 07,048.009c abhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,048.010a tāv udyatagadau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 07,048.010c bhrātṛvyau saṃprajahrāte pureva tryambakāntakau 07,048.011a tāv anyonyaṃ gadāgrābhyāṃ saṃhatya patitau kṣitau 07,048.011b*0330_01 tato mahītalāt kārṣṇir viṣapīta iva skhalan 07,048.011b*0330_02 samabhyadhāvad daṣṭauṣṭho dauḥśāsanim atha kṣitau 07,048.011b*0330_03 so 'pi vegavatīṃ gṛhya gadām udyamya cārjunim 07,048.011b*0330_04 kiṃcicchvāsas tu saubhadro dauḥśāsanim atāḍayat 07,048.011b*0330_05 tāv ubhau bhrātarāv evaṃ gatau vaivasvatakṣayam 07,048.011c indradhvajāv ivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau 07,048.012a dauḥśāsanir athotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 07,048.012b*0331_01 devakalpo maheṣvāsaḥ kṣatraṃ dagdhvā mahāyaśāḥ 07,048.012c prottiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhny atāḍayat 07,048.013a gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ 07,048.013b@007_0001 pauruṣaṃ ca samālambya kiṃ cin mūrchām avāpa saḥ 07,048.013b@007_0002 evaṃ tadā mahāvīraḥ kuruvaṃśavivardhanaḥ 07,048.013b@007_0003 yudhyamānas tṛṣākrāntaḥ sukumāro mahābalaḥ 07,048.013b@007_0004 kṣudhāsaṃpīḍito rājann īṣan mūrchām avāpa saḥ 07,048.013b@007_0005 īṣad bhramamāne te cakṣuṣī samadṛśyata (sic) 07,048.013b@007_0006 kṣaṇopaviṣṭo 'tha tadā vākyaṃ cedam uvāca ha 07,048.013b@007_0007 śṛṇvantu kauravāḥ sarve vākyaṃ dharmārthasaṃhitam 07,048.013b@007_0008 arjunasya na [?ca] dāyādo bhāgineyo mahātmanaḥ 07,048.013b@007_0009 kṛṣṇasya cāhaṃ durmedhā yathā kāpuruṣas tadā 07,048.013b@007_0010 subhadrānandano bhūtvā kiṃ cāpi na kṛtaṃ mayā 07,048.013b@007_0011 sarve yūyaṃ jīvamānā asmaddroṇa[ha]parāyaṇāḥ 07,048.013b@007_0012 evaṃ bruvāṇaḥ sa tadābhimanyuḥ 07,048.013b@007_0013 pratāpayukto 'pi raṇe pranaṣṭaḥ 07,048.013b@007_0014 dhṛtyā gṛhītaḥ sa tadā mahātmā 07,048.013b@007_0015 mūrchānvito vihvalatāṃ jagāma 07,048.013b@007_0016 diśo vilokayan sarvāḥ kopena sa mahābalaḥ 07,048.013b@007_0017 tasmin vai vīraśayane saubhadraḥ prāpatad bhuvi 07,048.013b@007_0018 hatvā tān subahūn vīrāṃl lakṣmaṇādīn mahābalaḥ 07,048.013b@007_0019 koṭiṃ hatvā rathānāṃ ca gajānāṃ ca tathaiva ca 07,048.013b@007_0020 hayānām arbudaṃ pūrṇaṃ kharvam ekaṃ padātinām 07,048.013b@007_0021 etān yudhi vimardyaivam abhimanyur divaṃ gataḥ 07,048.013b@007_0022 tathāstaṃ gata āditye dvāv etau yugapad gatau 07,048.013c vicetā nyapatad bhūmau saubhadraḥ paravīrahā 07,048.013e evaṃ vinihato rājann eko bahubhir āhave 07,048.014a kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīm iva kuñjaraḥ 07,048.014c aśobhata hato vīro vyādhair vanagajo yathā 07,048.015a taṃ tathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayan 07,048.015c dāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye 07,048.016a vimṛdya taruśṛṅgāṇi saṃnivṛttam ivānilam 07,048.016c astaṃ gatam ivādityaṃ taptvā bhāratavāhinīm 07,048.017a upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram 07,048.017c pūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣavṛtākṣakam 07,048.017d*0332_01 kākapakṣākliptakeśaṃ paugaṇḍam iti saṃjñitam 07,048.018a taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakās te mahārathāḥ 07,048.018c mudā paramayā yuktāś cukruśuḥ siṃhavan muhuḥ 07,048.019a āsīt paramako harṣas tāvakānāṃ viśāṃ pate 07,048.019c itareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 07,048.020a abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṃ pate 07,048.020c dṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candram ivāmbarāt 07,048.021a droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 07,048.021c eko 'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ 07,048.022a tasmiṃs tu nihate vīre bahv aśobhata medinī 07,048.022c dyaur yathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī 07,048.023a rukmapuṅkhaiś ca saṃpūrṇā rudhiraughapariplutā 07,048.023c uttamāṅgaiś ca vīrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ 07,048.024a vicitraiś ca paristomaiḥ patākābhiś ca saṃvṛtā 07,048.024c cāmaraiś ca kuthābhiś ca praviddhaiś cāmbarottamaiḥ 07,048.025a rathāśvanaranāgānām alaṃkāraiś ca suprabhaiḥ 07,048.025c khaḍgaiś ca niśitaiḥ pītair nirmuktair bhujagair iva 07,048.026a cāpaiś ca viśikhaiś chinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥ 07,048.026c vividhair āyudhaiś cānyaiḥ saṃvṛtā bhūr aśobhata 07,048.026d*0333_01 niṣṭanadbhir atīvārtair udvamad rudhirasravaiḥ 07,048.026d*0333_02 naraiḥ patadbhiḥ patitair avanis tv adhikaṃ babhau 07,048.027a vājibhiś cāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ 07,048.027c sārohair viṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ 07,048.028a sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ savarmāyudhaketubhiḥ 07,048.028c parvatair iva vidhvastair viśikhonmathitair gajaiḥ 07,048.029a pṛthivyām anukīrṇaiś ca vyaśvasārathiyodhibhiḥ 07,048.029c hradair iva prakṣubhitair hatanāgai rathottamaiḥ 07,048.030a padātisaṃghaiś ca hatair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ 07,048.030c bhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpābhavan mahī 07,048.031a taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau candrārkasadṛśadyutim 07,048.031c tāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavad vyathā 07,048.032a abhimanyau hate rājañ śiśuke 'prāptayauvane 07,048.032c saṃprādravac camūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ 07,048.033a dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātite 07,048.033c ajātaśatruḥ svān vīrān idaṃ vacanam abravīt 07,048.033d*0334_01 astaṃ gato 'yaṃ dyumaṇis tāpayitvā mahābalaḥ 07,048.033d*0334_02 saubhadraḥ śatrudamanaḥ kiṃ jātaṃ na vidma vai 07,048.033d*0334_03 evaṃ bruvāṇo nṛpatiḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 07,048.033d*0334_04 vyūhadvāraṃ samāsādya bāṣpapūryākulekṣaṇaḥ 07,048.033d*0334_05 tac chrutvā ca hataṃ putraṃ kauravair jihmakāribhiḥ 07,048.033d*0334_06 lokaiḥ saṃkathitaṃ sarvam abhimanyoḥ parākramam 07,048.033d*0334_07 śrutvā ca tair hataṃ vīraṃ dhairyam ālambya satvaram 07,048.033d*0334_08 paramaṃ sattvam ālambya pratyuvāca yudhāṃ varaḥ 07,048.034a svargam eṣa gataḥ śūro yo hato naparāṅmukhaḥ 07,048.034c saṃstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn 07,048.035a ity evaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ 07,048.035c dharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvan duḥkham apānudat 07,048.036a yuddhe hy āśīviṣākārān rājaputrān raṇe bahūn 07,048.036c pūrvaṃ nihatya saṃgrāme paścād ārjunir anvagāt 07,048.037a hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahāratham 07,048.037c kṛṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakrasadma gato dhruvam 07,048.038a rathāśvanaramātaṅgān vinihatya sahasraśaḥ 07,048.038c avitṛptaḥ sa saṃgrāmād aśocyaḥ puṇyakarmakṛt 07,048.038d*0335_01 gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān bhāsvarān puṇyanirjitān 07,048.038d*0336_01 putraśokāt paraṃ nāsti duḥkham anyan mahattaram 07,048.038d*0336_02 aihikāmutriko dātā phalasyānyo na vidyate 07,048.038d*0336_03 sa putro nihato me 'dya nāhaṃ jīvitum utsahe 07,048.038d*0336_04 kiṃ mayā jīvitenārthaḥ saubhadreṇa vinā bhuvi 07,048.038d*0337_01 akṣayāṃ gatim āsādya sa gataḥ śāśvatīḥ samāḥ 07,048.039a vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥ 07,048.039c niveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ 07,048.040a nirīkṣamāṇās tu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥ 07,048.040c apayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ 07,048.041a tato niśāyā divasasya cāśivaḥ; śivārutaḥ saṃdhir avartatādbhutaḥ 07,048.041c kuśeśayāpīḍanibhe divākare; vilambamāne 'stam upetya parvatam 07,048.042a varāsiśaktyṛṣṭivarūthacarmaṇāṃ; vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipan prabhām 07,048.042c divaṃ ca bhūmiṃ ca samānayann iva; priyāṃ tanuṃ bhānur upaiti pāvakam 07,048.043a mahābhrakūṭācalaśṛṅgasaṃnibhair; gajair anekair iva vajrapātitaiḥ 07,048.043c savaijayantyaṅkuśavarmayantṛbhir; nipātitair niṣṭanatīva gauś citā 07,048.044a hateśvaraiś cūrṇitapattyupaskarair; hatāśvasūtair vipatākaketubhiḥ 07,048.044c mahārathair bhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ; purair ivāmitrahatair narādhipa 07,048.045a rathāśvavṛndaiḥ sahasādibhir hataiḥ; praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ 07,048.045c nirastajihvādaśanāntralocanair; dharā babhau ghoravirūpadarśanā 07,048.046a praviddhavarmābharaṇā varāyudhā; vipannahastyaśvarathānugā narāḥ 07,048.046c mahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā; kṣitāv anāthā iva śerate hatāḥ 07,048.047a atīva hṛṣṭāḥ śvasṛgālavāyasā; baḍāḥ suparṇāś ca vṛkās tarakṣavaḥ 07,048.047c vayāṃsy asṛkpāny atha rakṣasāṃ gaṇāḥ; piśācasaṃghāś ca sudāruṇā raṇe 07,048.048a tvaco vinirbhidya piban vasām asṛk; tathaiva majjāṃ piśitāni cāśnuvan 07,048.048c vapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca; prakarṣamāṇāḥ kuṇapāny anekaśaḥ 07,048.049a śarīrasaṃghāṭavahā asṛgjalā; rathoḍupā kuñjaraśailasaṃkaṭā 07,048.049c manuṣyaśīrṣopalamāṃsakardamā; praviddhanānāvidhaśastramālinī 07,048.050a mahābhayā vaitaraṇīva dustarā; pravartitā yodhavarais tadā nadī 07,048.050c uvāha madhyena raṇājiraṃ bhṛśaṃ; bhayāvahā jīvamṛtapravāhinī 07,048.051a pibanti cāśnanti ca yatra durdṛśāḥ; piśācasaṃghā vividhāḥ subhairavāḥ 07,048.051c sunanditāḥ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkarāḥ; samānabhakṣāḥ śvasṛgālapakṣiṇaḥ 07,048.052a tathā tad āyodhanam ugradarśanaṃ; niśāmukhe pitṛpatirāṣṭrasaṃnibham 07,048.052c nirīkṣamāṇāḥ śanakair jahur narāḥ; samutthitāruṇḍakulopasaṃkulam 07,048.053a apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṃ; nipātitaṃ śakrasamaṃ mahāratham 07,048.053c raṇe 'bhimanyuṃ dadṛśus tadā janā; vyapoḍhahavyaṃ sadasīva pāvakam 07,049.001 saṃjaya uvāca 07,049.001a tasmiṃs tu nihate vīre saubhadre rathayūthape 07,049.001c vimuktarathasaṃnāhāḥ sarve nikṣiptakārmukāḥ 07,049.002a upopaviṣṭā rājānaṃ parivārya yudhiṣṭhiram 07,049.002c tad eva duḥkhaṃ dhyāyantaḥ saubhadragatamānasāḥ 07,049.003a tato yudhiṣṭhiro rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ 07,049.003c abhimanyau hate vīre bhrātuḥ putre mahārathe 07,049.003d*0338_00 yudhiṣṭhiraḥ 07,049.003d*0338_01 eṣa karṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ rājānaṃ ca suyodhanam 07,049.003d*0338_02 droṇaṃ drauṇiṃ maheṣvāsaṃ tathaivānyān mahārathān 07,049.004a droṇānīkam asaṃbādhaṃ mama priyacikīrṣayā 07,049.004b*0339_01 hatvā śatrugaṇān vīra eṣa śete nipātitaḥ 07,049.004b*0339_02 kṛtāstrān yuddhakuśalān maheṣvāsān mahābalān 07,049.004b*0339_03 kulaśīlaguṇair yuktāñ śūrān vikhyātapauruṣān 07,049.004b*0339_04 droṇena vihitaṃ vyūham abhedyam amarair api 07,049.004b*0339_05 adṛṣṭapūrvam asmābhiḥ padmaṃ cakrāyudhapriyaḥ 07,049.004c bhittvā vyūhaṃ praviṣṭo 'sau gomadhyam iva kesarī 07,049.004d*0340_01 cikrīḍitaṃ raṇe tena nighnatā vai parān varān 07,049.005a yasya śūrā maheṣvāsāḥ pratyanīkagatā raṇe 07,049.005c prabhagnā vinivartante kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 07,049.006a atyantaśatrur asmākaṃ yena duḥśāsanaḥ śaraiḥ 07,049.006c kṣipraṃ hy abhimukhaḥ saṃkye visaṃjño vimukhīkṛtaḥ 07,049.007a sa tīrtvā dustaraṃ vīro droṇānīkamahārṇavam 07,049.007b*0341_01 śūragrāhākulaṃ bhīmaṃ tīrtvā cainam abhītavat 07,049.007c prāpya dauḥśāsaniṃ kārṣṇir yāto vaivasvatakṣayam 07,049.008a kathaṃ drakṣyāmi kaunteyaṃ saubhadre nihate 'rjunam 07,049.008c subhadrāṃ vā mahābhāgāṃ priyaṃ putram apaśyatīm 07,049.008d*0342_01 hatavatsāṃ yathā dhenuṃ taddarśanakṛtonmukhīm 07,049.009a kiṃ svid vayam apetārtham aśliṣṭam asamañjasam 07,049.009c tāv ubhau prativakṣyāmo hṛṣīkeśadhanaṃjayau 07,049.010a aham eva subhadrāyāḥ keśavārjunayor api 07,049.010c priyakāmo jayākāṅkṣī kṛtavān idam apriyam 07,049.011a na lubdho budhyate doṣān mohāl lobhaḥ pravartate 07,049.011c madhu lipsur hi nāpaśyaṃ prapātam idam īdṛśam 07,049.012a yo hi bhojye puraskāryo yāneṣu śayaneṣu ca 07,049.012c bhūṣaṇeṣu ca so 'smābhir bālo yudhi puraskṛtaḥ 07,049.013a kathaṃ hi bālas taruṇo yuddhānām aviśāradaḥ 07,049.013c sadaśva iva saṃbādhe viṣame kṣemam arhati 07,049.014a no ced dhi vayam apy enaṃ mahīm anuśayīmahi 07,049.014c bībhatsoḥ kopadīptasya dagdhāḥ kṛpaṇacakṣuṣā 07,049.015a alubdho matimān hrīmān kṣamāvān rūpavān balī 07,049.015c vapuṣmān mānakṛd vīraḥ priyaḥ satyaparāyaṇaḥ 07,049.016a yasya ślāghanti vibudhāḥ karmāṇy ūrjitakarmaṇaḥ 07,049.016c nivātakavacāñ jaghne kālakeyāṃś ca vīryavān 07,049.017a mahendraśatravo yena hiraṇyapuravāsinaḥ 07,049.017c akṣṇor nimeṣamātreṇa paulomāḥ sagaṇā hatāḥ 07,049.018a parebhyo 'py abhayārthibhyo yo dadāty abhayaṃ vibhuḥ 07,049.018c tasyāsmābhir na śakitas trātum adyātmajo bhayāt 07,049.019a bhayaṃ tu sumahat prāptaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahad balam 07,049.019c pārthaḥ putravadhāt kruddhaḥ kauravāñ śoṣayiṣyati 07,049.020a kṣudraḥ kṣudrasahāyaś ca svapakṣakṣayam āturaḥ 07,049.020c vyaktaṃ duryodhano dṛṣṭvā śocan hāsyati jīvitam 07,049.021a na me jayaḥ prītikaro na rājyaṃ; na cāmaratvaṃ na suraiḥ salokatā 07,049.021c imaṃ samīkṣyāprativīryapauruṣaṃ; nipātitaṃ devavarātmajātmajam 07,049.021d@008_0000 saṃjaya uvāca 07,049.021d@008_0001 evaṃ vilapamāne tu kuntīputre yudhiṣṭhire 07,049.021d@008_0002 kṛṣṇadvaipāyanas tatra ājagāma mahān ṛṣiḥ 07,049.021d@008_0003 tam arcitvā yathānyāyam upaviṣṭaṃ yudhiṣṭhiraḥ 07,049.021d@008_0004 abravīc chokasaṃtapto bhrātuḥ putravadhena saḥ 07,049.021d@008_0005 adharmayuktair bahubhiḥ parivārya mahārathaiḥ 07,049.021d@008_0006 yudhyamāno maheṣvāsaiḥ saubhadro nihato raṇe 07,049.021d@008_0007 bālaś cābālabuddhiś ca saubhadraḥ paravīrahā 07,049.021d@008_0008 anupāyena saṃgrāme yudhyamāno vināśitaḥ 07,049.021d@008_0009 mayā proktaḥ sa saṃgrāme dvāraṃ saṃjanayasva naḥ 07,049.021d@008_0010 praviṣṭe ca parāṃs tasmin saindhavena sma vāritāḥ 07,049.021d@008_0011 nanu nāma samaṃ yuddham eṣṭavyaṃ yuddhajīvibhiḥ 07,049.021d@008_0012 idaṃ caivāsamaṃ yuddham īdṛśaṃ prakṛtaṃ paraiḥ 07,049.021d@008_0013 tenāsmi bhṛśasaṃtaptaḥ śokabāṣpasamākulaḥ 07,049.021d@008_0014 śamaṃ naivādhigacchāmi cintayānaḥ punaḥ punaḥ 07,049.021d@008_0015 taṃ tathā vilapantaṃ vai śokabāṣpasamākulam 07,049.021d@008_0016 uvāca bhagavān vyāso yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ 07,049.021d@008_0017 yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada 07,049.021d@008_0018 vyasaneṣu na muhyanti tvādṛśā bharatarṣabha 07,049.021d@008_0019 svargam eṣa gataḥ śūraḥ śatrūn hatvā bahūn raṇe 07,049.021d@008_0020 abālasadṛśaṃ karma kṛtvā vai puruṣottamaḥ 07,049.021d@008_0021 anatikramaṇīyo vai vidhir eṣa yudhiṣṭhira 07,049.021d@008_0022 devadānavagandharvān mṛtyur harati bhārata 07,049.021d@008_0022 yudhiṣṭhira uvāca 07,049.021d@008_0023 ime vai pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale 07,049.021d@008_0024 nihatāḥ pṛtanāmadhye mṛtasaṃjñā mahābalāḥ 07,049.021d@008_0025 nāgāyutabalāś cānye vāyuvegabalās tathā 07,049.021d@008_0026 naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ prāṇināṃ saṃyuge kva cit 07,049.021d@008_0027 vikrameṇopapannā hi tejobalasamanvitāḥ 07,049.021d@008_0028 atha ceme hatāḥ prājñāḥ śerate vigatāyuṣaḥ 07,049.021d@008_0029 mṛtā iti ca śabdo 'yaṃ vartate ca gatārthavat 07,049.021d@008_0030 ime mṛtā mahīpālāḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ 07,049.021d@008_0031 rājaputrāś ca saṃrabdhā vaiśvānaramukhaṃ gatāḥ 07,049.021d@008_0032 atra me saṃśayaḥ prāptaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti 07,049.021d@008_0033 kasya mṛtyuḥ kuto mṛtyuḥ kena mṛtyur imāḥ prajāḥ 07,049.021d@008_0034 saṃjaya uvāca 07,049.021d@008_0034 haraty amarasaṃkāśa tan me brūhi pitāmaha 07,049.021d@008_0035 taṃ tathā paripṛcchantaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 07,049.021d@008_0036 āśvāsanam idaṃ vākyam uvāca bhagavān ṛṣiḥ 07,049.021d@008_0037 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 07,049.021d@008_0038 akampanasya kathitaṃ nāradena purā nṛpa 07,049.021d@008_0039 sa cāpi rājā rājendra putravyasanam uttamam 07,049.021d@008_0040 aprasahyatamaṃ loke prāptavān iti me matiḥ 07,049.021d@008_0041 tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi mṛtyoḥ prabhavam uttamam 07,049.021d@008_0042 tatas tvaṃ mokṣyase duḥkhāt snehabaṃdhanasaṃśrayāt 07,049.021d@008_0043 purā vṛttam idaṃ tāta śṛṇu kīrtayato mama 07,049.021d@008_0044 dhanyam ākhyānam āyuṣyaṃ śokaghnaṃ puṣṭivardhanam 07,049.021d@008_0045 purā kṛtayuge tāta āsīd rājā hy akampanaḥ 07,049.021d@008_0046 sa śatruvaśam āpanno madhye saṃgrāmamūrdhani 07,049.021d@008_0047 tasya putro harir nāma nārāyaṇasamadyutiḥ 07,049.021d@008_0048 śrīmān kṛtāstro medhāvī yudhi śakrasamo balī 07,049.021d@008_0049 sa śatrubhiḥ parivṛto bahudhā raṇamūrdhani 07,049.021d@008_0050 vyasyan bāṇasahasrāṇi yodheṣu ca gajeṣu ca 07,049.021d@008_0051 sa karma duṣkaraṃ kṛtvā saṃgrāme śatrutāpanaḥ 07,049.021d@008_0052 śatrubhir nihataḥ saṃkhye pṛtanāyāṃ yudhiṣṭhira 07,049.021d@008_0053 sa rājā pretakṛtyāni tasya kṛtvā śucānvitaḥ 07,049.021d@008_0054 śocann ahani rātrau ca nālabhat sukham ātmanaḥ 07,049.021d@008_0055 tasya śokaṃ viditvā tu putravyasanasaṃbhavam 07,049.021d@008_0056 athājagāma devarṣir nārado 'sya samīpataḥ 07,049.021d@008_0057 sa tu rājā mahābhāgo dṛṣṭvā devarṣisattamam 07,049.021d@008_0058 pūjayitvā yathānyāyaṃ kathām akathayat tadā 07,049.021d@008_0059 tasya sarvaṃ samācaṣṭa yathā vṛttaṃ nareśvara 07,049.021d@008_0060 śatrubhir vijayaṃ saṃkhye putrasya ca vadhaṃ tathā 07,049.021d@008_0061 mama putro mahāvīrya indraviṣṇusamadyutiḥ 07,049.021d@008_0062 śatrubhir bahubhiḥ saṃkhye parākramya hato balī 07,049.021d@008_0063 ka eṣa mṛtyur bhagavan kiṃvīryabalapauruṣaḥ 07,049.021d@008_0064 etad icchāmi tattvena śrotuṃ matimatāṃ vara 07,049.021d@008_0065 tasya tad vacanaṃ śrutvā nārado varadaḥ prabhuḥ 07,049.021d@008_0066 ākhyānam idam ācaṣṭa putraśokāpahaṃ mahat 07,049.021d@008_0066 nārada uvāca 07,049.021d@008_0067 śṛṇu rājan mahābāho ākhyānaṃ bahuvistaram 07,049.021d@008_0068 yathā vṛttaṃ śrutaṃ caiva mayāpi vasudhādhipa 07,049.021d@008_0069 prajāḥ sṛṣṭvā tadā brahmā ādisarge pitāmahaḥ 07,049.021d@008_0070 asaṃhṛtaṃ mahātejā dṛṣṭvā jagad idaṃ prabhuḥ 07,049.021d@008_0071 tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati pārthiva 07,049.021d@008_0072 cintayan na hy asau veda saṃhāraṃ vasudhādhipa 07,049.021d@008_0073 tasya roṣān mahārāja khebhyo 'gnir udatiṣṭhata 07,049.021d@008_0074 tena sarvā diśo vyāptāḥ sāntardeśā didhakṣatā 07,049.021d@008_0075 tato divaṃ bhuvaṃ khaṃ ca jvālāmālāsamāvṛtam 07,049.021d@008_0076 carācaraṃ jagat sarvaṃ dadāha bhagavān prabhuḥ 07,049.021d@008_0077 tato hatāni bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca 07,049.021d@008_0078 mahatā krodhavegena trāsayann iva vīryavān 07,049.021d@008_0079 tato haro jaṭī sthāṇur niśācarapatiḥ śivaḥ 07,049.021d@008_0080 jagāma śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 07,049.021d@008_0081 tasminn āpatite sthāṇau prajānāṃ hitakāmyayā 07,049.021d@008_0082 abravīt paramo devo jvalann iva mahāmuniḥ 07,049.021d@008_0083 kiṃ kurma kāmaṃ kāmārha kāmāj jāto 'si putraka 07,049.021d@008_0084 sthāṇur uvāca 07,049.021d@008_0084 kariṣyāmi priyaṃ sarvaṃ brūhi sthāṇo yad icchasi 07,049.021d@008_0085 prajāsarganimittaṃ hi kṛto yatnas tvayā vibho 07,049.021d@008_0086 tvayā sṛṣṭāś ca vṛddhāś ca bhūtagrāmāḥ pṛthagvidhāḥ 07,049.021d@008_0087 tās taveha punaḥ krodhāt prajā dahyanti sarvaśaḥ 07,049.021d@008_0088 brahmovāca 07,049.021d@008_0088 tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ prasīda bhagavan prabho 07,049.021d@008_0089 na krudhye na ca me kāma etad evaṃ bhaved iti 07,049.021d@008_0090 pṛthivyā hitakāmāt tu tato māṃ manyur āviśat 07,049.021d@008_0091 iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacūcudat 07,049.021d@008_0092 saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇābhihatā satī 07,049.021d@008_0093 tato 'haṃ nādhigacchāmi tapye bahuvidhaṃ tadā 07,049.021d@008_0094 sthāṇur uvāca 07,049.021d@008_0094 saṃhāram aprameyasya tato māṃ manyur āviśat 07,049.021d@008_0095 saṃhārārthaṃ prasīdasva mā ruṣo vibudhādhipa 07,049.021d@008_0096 mā prajāḥ sthāvarāś caiva jaṅgamāś ca vyanīnaśan 07,049.021d@008_0097 tava prasādād bhagavann idaṃ vartet tridhā jagat 07,049.021d@008_0098 anāgatam atītaṃ ca yac ca saṃprati vartate 07,049.021d@008_0099 bhagavān krodhasaṃdīptaḥ krodhād agniṃ samāsṛjat 07,049.021d@008_0100 sa dahaty aśmakūṭāni drumāṃś ca saritas tathā 07,049.021d@008_0101 palvalāni ca sarvāṇi sarve caiva tṛṇolapāḥ 07,049.021d@008_0102 sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva niḥśeṣaṃ kurute jagat 07,049.021d@008_0103 tad etad bhasmasād bhūtaṃ sarvaṃ jagad anāvilam 07,049.021d@008_0104 prasīda bhagavan sa tvaṃ roṣo na syād varo mama 07,049.021d@008_0105 sarve hi naṣṭā neṣyanti tava deva kathaṃ cana 07,049.021d@008_0106 tasmān nivartatāṃ tejas tvayy eveha pralīyatām 07,049.021d@008_0107 upāyam anyaṃ saṃpaśya prajānāṃ hitakāmyayā 07,049.021d@008_0108 yatheme prāṇinaḥ sarve nivarteraṃs tathā kuru 07,049.021d@008_0109 abhāvaṃ neha gaccheyur utsannajananāḥ prajāḥ 07,049.021d@008_0110 adhidaive niyukto 'smi tvayā lokeṣu lokahan 07,049.021d@008_0111 mā vinaśyej jagannātha jagat sthāvarajaṅgamam 07,049.021d@008_0112 nārada uvāca 07,049.021d@008_0112 prasādābhimukhaṃ devaṃ tasmād evaṃ bravīmy aham 07,049.021d@008_0113 śrutvā hi vacanaṃ devaḥ sthāṇor nihatapāpmanaḥ 07,049.021d@008_0114 tejaḥ saṃveṣṭayām āsa punar evāntarātmani 07,049.021d@008_0115 tato 'gnim upasaṃhṛtya bhagavāṃl lokasatkṛtaḥ 07,049.021d@008_0116 pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayām āsa vai prabhuḥ 07,049.021d@008_0117 upasaṃharatas tasya tam agniṃ roṣajaṃ tathā 07,049.021d@008_0118 prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0119 kṛṣṇā raktāmbaradharā raktajihvāsyalocanā 07,049.021d@008_0120 kuṇḍalābhyāṃ ca rājendra taptābhyāṃ samalaṃkṛtā 07,049.021d@008_0121 sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇāṃ diśam āśritā 07,049.021d@008_0122 smayamāneva cāvaikṣad devau viśveśvarāv ubhau 07,049.021d@008_0123 tām āhūya tadā devo lokādinidhaneśvaraḥ 07,049.021d@008_0124 mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti 07,049.021d@008_0125 tvaṃ hi saṃhārabuddhyātha prādurbhūtā ruṣo mama 07,049.021d@008_0126 tasmāt saṃhara sarvās tvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ 07,049.021d@008_0127 mama tvaṃ hi niyogena tataḥ śreyo hy avāpsyasi 07,049.021d@008_0128 evam uktā tu sā tena mṛtyuḥ kamalalocanā 07,049.021d@008_0129 dadhyau cātyartham abalā praruroda ca susvaram 07,049.021d@008_0130 pāṇibhyāṃ pratijagrāha tāny aśrūṇi pitāmahaḥ 07,049.021d@008_0131 nārada uvāca 07,049.021d@008_0131 sarvabhūtahitārthāya tāṃ cāpy anunayat tadā 07,049.021d@008_0132 vinīya duḥkham abalā ātmany eva prajāpatim 07,049.021d@008_0133 uvāca prāñjalir bhūtvā latevāvarjitā punaḥ 07,049.021d@008_0134 tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī īdṛśī vadatāṃ vara 07,049.021d@008_0135 krūraṃ karmāhitaṃ kuryāṃ mūḍheva kim u jānatī 07,049.021d@008_0136 bibhemy aham adharmād dhi prasīda bhagavan prabho 07,049.021d@008_0137 priyān putrān vayasyāṃś ca bhrātṝn mātṝḥ pitṝn patīn 07,049.021d@008_0138 anudhyāsyanti ye deva mṛtāṃs teṣāṃ bibhemy aham 07,049.021d@008_0139 kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ ye patanty aśrubindavaḥ 07,049.021d@008_0140 tebhyo hi balavad bhītā śaraṇaṃ tvāham āgatā 07,049.021d@008_0141 yamasya bhavanaṃ deva na gaccheyaṃ surottama 07,049.021d@008_0142 prasādaye tvā varada mūrdhnodagranakhena ca 07,049.021d@008_0143 etad icchāmy ahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha 07,049.021d@008_0144 iccheyaṃ tvatprasādād vai tapas taptuṃ prajeśvara 07,049.021d@008_0145 pradiśemaṃ varaṃ deva tvaṃ mahyaṃ bhagavan prabho 07,049.021d@008_0146 tvayā hy uktā gamiṣyāmi dhenukāśramam uttamam 07,049.021d@008_0147 tatra tapsye tapas tīvraṃ tavaivārādhane ratā 07,049.021d@008_0148 na hi śakṣyāmi deveśa prāṇān prāṇabhṛtāṃ priyān 07,049.021d@008_0149 brahmovāca 07,049.021d@008_0149 hartuṃ vilapamānānām adharmād abhirakṣa mām 07,049.021d@008_0150 mṛtyo saṃkalpitāsi tvaṃ prajāsaṃhārahetunā 07,049.021d@008_0151 gaccha saṃhara sarvās tvaṃ prajā mā te vicāraṇā 07,049.021d@008_0152 bhavitā tv etad evaṃ hi naitaj jātv anyathā bhavet 07,049.021d@008_0153 nārada uvāca 07,049.021d@008_0153 bhavatv aninditā loke kuruṣva vacanaṃ mama 07,049.021d@008_0154 evam uktābhavadbhītā prāñjalir bhagavanmukhī 07,049.021d@008_0155 saṃhāre nākarod buddhiṃ prajānāṃ hitakāmyayā 07,049.021d@008_0156 tūṣṇīm āsīt tadā devaḥ prajānām īśvareśvaraḥ 07,049.021d@008_0157 prasādaṃ cāgamat kṣipram ātmany eva pitāmahaḥ 07,049.021d@008_0158 smayamānaś ca lokeśo lokān sarvān avaikṣata 07,049.021d@008_0159 lokāś cāsan yathāpūrvaṃ dṛṣṭās tenāpamanyunā 07,049.021d@008_0160 nivṛttaroṣe tasmiṃs tu bhagavaty aparājite 07,049.021d@008_0161 sā kanyāpi jagāmātha samīpāt tasya dhīmataḥ 07,049.021d@008_0162 apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā 07,049.021d@008_0163 tvaramāṇā ca rājendra mṛtyur dhenukam abhyayāt 07,049.021d@008_0164 sā tatra paramaṃ tīvraṃ cacāra vratam uttamam 07,049.021d@008_0165 samāhitaikapādena tasthau padmāni ṣoḍaśa 07,049.021d@008_0166 pañca cānyāni kāruṇyāt prajānām abhayaiṣiṇī 07,049.021d@008_0167 indriyāṇīndriyārthebhyaḥ priyebhyaḥ saṃnivartya sā 07,049.021d@008_0168 tatas tv ekena pādena punar anyāni sapta vai 07,049.021d@008_0169 tasthau padmāni ṣaṭ caiva sapta caikaṃ ca pārthiva 07,049.021d@008_0170 tataḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā 07,049.021d@008_0171 punar gatvā tato nandāṃ puṇyāṃ śītāmalodakām 07,049.021d@008_0172 apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca sānayat 07,049.021d@008_0173 dhārayitvā tu niyamaṃ nandāyāṃ vītakalmaṣā 07,049.021d@008_0174 sā pūrvaṃ kauśikīṃ puṇyāṃ jagāma niyame dhṛtā 07,049.021d@008_0175 tatra vāyujalāhārā cacāra niyutaṃ punaḥ 07,049.021d@008_0176 pañcagaṅge ca sā puṇye kanyā vetasakeṣu ca 07,049.021d@008_0177 tapoviśeṣair bahubhiḥ karśayad deham ātmanaḥ 07,049.021d@008_0178 tato gatvā mahāgaṅgāṃ mahāmeruṃ ca kevalam 07,049.021d@008_0179 tasthau cāśmeva niśceṣṭā prāṇāyāmaparāyaṇā 07,049.021d@008_0180 punar himavato mūrdhni yatra devā purāyajan 07,049.021d@008_0181 tatrāṅguṣṭena sā tasthau nikharvaṃ paramā śubhā 07,049.021d@008_0182 puṣkareṣv atha gokarṇe naimiṣe malaye tathā 07,049.021d@008_0183 akarśayat svakaṃ dehaṃ niyamair manasaḥ priyaiḥ 07,049.021d@008_0184 ananyadevatā nityaṃ dṛḍhabhaktā pitāmahe 07,049.021d@008_0185 tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayām āsa dharmataḥ 07,049.021d@008_0186 tatas tām abravīt prīto lokānāṃ prabhavo 'vyayaḥ 07,049.021d@008_0187 mṛtyo kim idam atyarthaṃ tapāṃsi carasīti ha 07,049.021d@008_0188 tato 'bravīt punar mṛtyur bhagavantaṃ pitāmaham 07,049.021d@008_0189 nāhaṃ hanyāṃ prajā deva svasthāś cākrośatīs tathā 07,049.021d@008_0190 etad icchāmi sarveśa tvatto varam ahaṃ prabho 07,049.021d@008_0191 adharmabhayabhītāsmi tato 'haṃ tapa āsthitā 07,049.021d@008_0192 bhītāyās tu mahābhāga prayacchābhayam avyaya 07,049.021d@008_0193 ārtā cānāgasī nārī yācāmi bhava me gatiḥ 07,049.021d@008_0194 tām abravīt tato devo bhūtabhavyabhaviṣyavit 07,049.021d@008_0195 adharmo nāsti te mṛtyo saṃharantyā imāḥ prajāḥ 07,049.021d@008_0196 mayā coktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā na kathaṃ cana 07,049.021d@008_0197 tasmāt saṃhara kalyāṇi prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ 07,049.021d@008_0198 dharmaḥ sanātanaś ca tvā sarvathānupravekṣyati 07,049.021d@008_0199 lokapālo yamaś caiva sahāyā vyādhayas tathā 07,049.021d@008_0200 ahaṃ ca vibudhāś caiva punar dāsyāma te varam 07,049.021d@008_0201 yathā tvam enasā muktā virajāḥ khyātim eṣyasi 07,049.021d@008_0202 saivam uktā mahārāja kṛtāñjalir idaṃ vibhum 07,049.021d@008_0203 punar evābravīd vākyaṃ prasādya śirasā tadā 07,049.021d@008_0204 yady evam etat kartavyaṃ mayā na syād vinā prabho 07,049.021d@008_0205 tavājñā mūrdhni me nyastā yat te vakṣyāmi tac chṛṇu 07,049.021d@008_0206 lobhaḥ krodho 'bhyasūyerṣyā droho mohaś ca dehinām 07,049.021d@008_0207 brahmovāca 07,049.021d@008_0207 ahrīś cānyonyaparuṣā dehaṃ bhindyuḥ pṛthagvidhāḥ 07,049.021d@008_0208 tathā bhaviṣyate mṛtyo sādhu saṃhara vai prajāḥ 07,049.021d@008_0209 adharmas te na bhavitā nāpadhyāsyāmy ahaṃ śubhe 07,049.021d@008_0210 yāny aśrubindūni kare samāsate 07,049.021d@008_0211 te vyādhayaḥ prāṇinām ātmajātāḥ 07,049.021d@008_0212 te mārayiṣyanti narān gatāsūn 07,049.021d@008_0213 nādharmas te bhavitā mā sma bhaiṣīḥ 07,049.021d@008_0214 dharmo mṛtyo māraṇe prāṇināṃ te 07,049.021d@008_0215 tvaṃ vai dharmas tvaṃ hi dharmasya ceśā 07,049.021d@008_0216 dharmyā bhūtvā dharmanityā dharitrī 07,049.021d@008_0217 tasmāt prāṇān sarvathemān niyaccha 07,049.021d@008_0218 sarveṣāṃ vai prāṇināṃ kāmaroṣau 07,049.021d@008_0219 saṃtyajya tvaṃ saṃharasveha jīvān 07,049.021d@008_0220 evaṃ dharmas te bhaviṣyaty ananto 07,049.021d@008_0221 mithyāvṛttān mārayiṣyaty adharmaḥ 07,049.021d@008_0222 tenātmānaṃ pāvayasvātmanā tvaṃ 07,049.021d@008_0223 pāpe ''tmānaṃ majjayiṣyanty asattvāḥ 07,049.021d@008_0224 tasmāt kāmaṃ roṣam apy āgataṃ tvaṃ 07,049.021d@008_0225 nārada uvāca 07,049.021d@008_0225 saṃtyajyātaḥ saṃharasveha jīvān 07,049.021d@008_0226 sā vai bhītā mṛtyusaṃjñopadeśāc 07,049.021d@008_0227 chāpād bhītā bāḍham ity abravīt tam 07,049.021d@008_0228 sā ca prāṇān prāṇinām antakāle 07,049.021d@008_0229 kāmakrodhau tyajya haraty asaktā 07,049.021d@008_0230 mṛtyus teṣāṃ vyādhayas tatprasūtā 07,049.021d@008_0231 vyādhī rogo rujyate yena jantuḥ 07,049.021d@008_0232 sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāyaṇānte 07,049.021d@008_0233 prāṇā gatvā saṃnivṛttās tathaiva 07,049.021d@008_0234 vāyur bhīmo bhīmanādo mahaujā 07,049.021d@008_0235 bhettā dehān prāṇināṃ sarvago 'sau 07,049.021d@008_0236 naivāvṛttiṃ nānuvṛttiṃ kadā cit 07,049.021d@008_0237 prāpnoty ugro 'nantatejā viśiṣṭaḥ 07,049.021d@008_0238 sarve devā martyasaṃjñā viśiṣṭās 07,049.021d@008_0239 tasmāt putraṃ mā śuco rājasiṃha 07,049.021d@008_0240 svargaṃ prāpto modate tvattanūjo 07,049.021d@008_0241 nityaṃ ramyān vīralokān avāpya 07,049.021d@008_0242 tyaktvā duḥkhaṃ saṃgataḥ puṇyakṛdbhir 07,049.021d@008_0243 eṣā mṛtyur devadiṣṭā prajānām 07,049.021d@008_0244 prāpte kāle saṃharitrī yathāvat 07,049.021d@008_0245 svayaṃ kṛtā prāṇaharā prajānām 07,049.021d@008_0246 ātmānaṃ vai prāṇino ghnanti sarve 07,049.021d@008_0247 nainaṃ mṛtyur daṇḍapāṇir hinasti 07,049.021d@008_0248 tasmān mṛtān nānuśocanti dhīrās 07,049.021d@008_0249 vyāsa uvāca 07,049.021d@008_0249 tattvaṃ jñātvā niścayaṃ brahmasṛṣṭam 07,049.021d@008_0250 etac chrutvārthavad vākyaṃ nāradena prakāśitam 07,049.021d@008_0251 uvācākampano rājā sakhāyaṃ nāradaṃ tadā 07,049.021d@008_0252 vyapetaśokaḥ prīto 'smi bhagavann ṛṣisattama 07,049.021d@008_0253 śrutvetihāsaṃ tvatto 'dya kṛtārtho 'smy abhivādaye 07,049.021d@008_0254 tathokto nāradas tena rājñā ṛṣivarottamaḥ 07,049.021d@008_0255 jagāma nandanaṃ śīghraṃ devarṣir amitātmavān 07,049.021d@008_0256 puṇyaṃ yaśasyaṃ svargyaṃ ca dhanyam āyuṣyam eva ca 07,049.021d@008_0257 asyetihāsasya sadā śravaṇaṃ śrāvaṇaṃ tathā 07,049.021d@008_0258 etad arthapadaṃ śrutvā vijñāya tvaṃ ca pāṇḍava 07,049.021d@008_0259 kṣatradharmaṃ ca vijñāya śūrāṇāṃ ca parāṃ gatim 07,049.021d@008_0260 saṃprāpto 'sau mahāvīryaḥ svargalokaṃ mahārathaḥ 07,049.021d@008_0261 abhimanyuḥ parān hatvā pramukhe sarvadhanvinām 07,049.021d@008_0262 yudhyamāno maheṣvāso hataḥ so 'bhimukho raṇe 07,049.021d@008_0263 asinā gadayā śaktyā dhanuṣā ca mahārathaḥ 07,049.021d@008_0264 tasmāt parāṃ dhṛtiṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍava 07,049.021d@008_0265 saṃjaya uvāca 07,049.021d@008_0265 apramattaḥ susaṃnaddhaḥ śīghraṃ yoddhum upākrama 07,049.021d@008_0266 śrutvā mṛtyusamutpattiṃ karmāṇy anupamāni ca 07,049.021d@008_0267 dharmarājaḥ punar vākyaṃ prasādyainam athābravīt 07,049.021d@008_0268 guravaḥ puṇyakarmāṇaḥ śakrapratimavikramāḥ 07,049.021d@008_0269 pūrvarājarṣayo brahman kiyanto mṛtyunā hatāḥ 07,049.021d@008_0270 bhūya eva tu māṃ tathyair vacobhir abhibṛṃhaya 07,049.021d@008_0271 rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ samāśvāsaya karmabhiḥ 07,049.021d@008_0272 kiyatyo dakṣiṇā dattāḥ kaiś ca dattā mahātmabhiḥ 07,049.021d@008_0273 vyāsa uvāca 07,049.021d@008_0273 rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhis tad bhavān prabravītu me 07,049.021d@008_0274 śvityasya nṛpateḥ putraḥ sṛñjayo nāma bhūmipaḥ 07,049.021d@008_0275 sakhāyau tasya caivobhau ṛṣī nāradaparvatau 07,049.021d@008_0276 tau kadā cid gṛhaṃ tasya praviṣṭau taddidṛkṣayā 07,049.021d@008_0277 vidhivac cārcitau tena prītau tatroṣatuḥ sukham 07,049.021d@008_0278 taṃ kadā cit sukhāsīnaṃ tābhyāṃ saha śucismitā 07,049.021d@008_0279 nārada uvāca 07,049.021d@008_0279 duhitābhyāgamat kanyā sṛñjayaṃ varavarṇinī 07,049.021d@008_0280 kasyeyaṃ capalāpāṅgī sarvalakṣaṇasaṃmatā 07,049.021d@008_0281 utāho bhāsvid arkasya jvalanasya śikhā tv iyam 07,049.021d@008_0282 vyāsa uvāca 07,049.021d@008_0282 hrīḥ śrīḥ kīrtir dhṛtiḥ puṣṭiḥ siddhiś candramasaḥ prabhā 07,049.021d@008_0283 evaṃ bruvāṇaṃ devarṣiṃ nṛpatiḥ sṛñjayo 'bravīt 07,049.021d@008_0284 mameyaṃ bhagavan kanyā matto varam abhīpsati 07,049.021d@008_0285 nāradas tv abravīd enaṃ dehi mahyam imāṃ nṛpa 07,049.021d@008_0286 bhāryārthaṃ sumahac chreyaḥ prāptuṃ ced icchase 'nagha 07,049.021d@008_0287 dadānīty eva saṃhṛṣṭaḥ sṛñjayaḥ prāha nāradam 07,049.021d@008_0288 parvatas tu susaṃkruddho nāradaṃ vākyam abravīt 07,049.021d@008_0289 hṛdayena mayā pūrvaṃ vṛtāṃ vai vṛtavān asi 07,049.021d@008_0290 yasmād vṛtā tvayā vipra mā gāḥ svargaṃ yathecchayā 07,049.021d@008_0291 evam ukto nāradas taṃ pratyuvācottaraṃ vacaḥ 07,049.021d@008_0292 manovāgbuddhisaṃbhāṣāḥ satyaṃ toyam athāgnayaḥ 07,049.021d@008_0293 pāṇigrahaṇamantrāś ca prathitaṃ varalakṣaṇam 07,049.021d@008_0294 na tv eṣā niścitā niṣṭhā niṣṭhā saptapadī smṛtā 07,049.021d@008_0295 anutpanne ca kāryārthe māṃ tvaṃ vyāhṛtavān asi 07,049.021d@008_0296 tasmāt tvam api na svargaṃ gamiṣyasi mayā vinā 07,049.021d@008_0297 anyonyam evaṃ śaptvā vai tasthatus tatra tau tadā 07,049.021d@008_0298 sṛñjayo hy api vai viprān pānācchādanabhojanaiḥ 07,049.021d@008_0299 putrakāmaḥ paraṃ śaktyā yatnenopācarac chuciḥ 07,049.021d@008_0300 tasya prasannā viprendrāḥ kadā cit putram īpsavaḥ 07,049.021d@008_0301 tapaḥsvādhyāyaniratā vedavedāṅgapāragāḥ 07,049.021d@008_0302 sahitā nāradaṃ prāhur dehy asmai putram īpsitam 07,049.021d@008_0303 tathety uktvā dvijair uktaḥ sṛñjayaṃ nārado 'bravīt 07,049.021d@008_0304 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yādṛśaṃ putram īpsitam 07,049.021d@008_0305 tathoktaḥ prāñjalī rājā putraṃ vavre guṇānvitam 07,049.021d@008_0306 yaśasvinaṃ kīrtimantaṃ tejasvinam ariṃdamam 07,049.021d@008_0307 yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca kledaḥ svedaś ca kāñcanam 07,049.021d@008_0308 suvarṇaṣṭhīvir ity eva tasya nāmābhavat kṛtam 07,049.021d@008_0309 tasmin varapradānena pravardhaty amite dhane 07,049.021d@008_0310 kārayām āsa nṛpatiḥ sauvarṇaṃ sarvam īpsitam 07,049.021d@008_0311 gṛhaprākāradurgāṇi brāhmaṇāvasathāny api 07,049.021d@008_0312 śayyāsanāni yānāni sthālī piṭharabhājanam 07,049.021d@008_0313 tasya sma rājño yad veśma bāhyāś copaskarāś ca ye 07,049.021d@008_0314 sarvaṃ tat kāñcanamayaṃ kālena parivardhitam 07,049.021d@008_0315 atha dasyugaṇāḥ śrutvā dṛṣṭvā cainaṃ tathāvidham 07,049.021d@008_0316 saṃbhūya tasya nṛpateḥ samārabdhāś cikīrṣitum 07,049.021d@008_0317 ke cit tatrābruvan rājñaḥ putraṃ gṛhṇīma vai svayam 07,049.021d@008_0318 so 'syākaraḥ kāñcanasya tasya yatnaṃ carāmahe 07,049.021d@008_0319 tatas te dasyavo lubdhāḥ praviśya nṛpater gṛham 07,049.021d@008_0320 rājaputraṃ tato jahruḥ suvarṇaṣṭīvinaṃ balāt 07,049.021d@008_0321 gṛhyainam anupāyajñā nayitvātha vanaṃ tataḥ 07,049.021d@008_0322 hatvā viśasya nāpaśyan sulubdhā vasu kiṃ cana 07,049.021d@008_0323 tasya prāṇair vimuktasya naṣṭaṃ tad varadaṃ vasu 07,049.021d@008_0324 dasyavaś ca tadānyonyaṃ jaghnur mūrkhā vicetasaḥ 07,049.021d@008_0325 hatvā parasparaṃ naṣṭāḥ kumāraṃ cādbhutaṃ bhuvi 07,049.021d@008_0326 asaṃbhāvyaṃ gatā ghoraṃ narakaṃ duṣṭakāriṇaḥ 07,049.021d@008_0327 taṃ dṛṣṭvā nihataṃ putraṃ varadattaṃ mahātapāḥ 07,049.021d@008_0328 vilalāpa suduḥkhārto bahudhā karuṇaṃ nṛpaḥ 07,049.021d@008_0329 vilapantaṃ niśamyātha putraśokahataṃ nṛpam 07,049.021d@008_0330 pratyadṛśyata devarṣir nārado nṛpasaṃnidhau 07,049.021d@008_0331 uvāca cainaṃ duḥkhārtaṃ vilapantam acetasam 07,049.021d@008_0332 sṛñjayaṃ nārado 'bhyetya tan nibodha yudhiṣṭhira 07,049.021d@008_0333 kāmānām avitṛptas tvaṃ sṛñjayeha mariṣyasi 07,049.021d@008_0334 yasya caite vayaṃ gehe uṣitā brahmavādinaḥ 07,049.021d@008_0335 āvikṣitaṃ maruttaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0336 saṃvarto yājayām āsa spardhayā yaṃ bṛhaspateḥ 07,049.021d@008_0337 yasmai rājarṣaye prādād varaṃ sa bhagavān prabhuḥ 07,049.021d@008_0338 haimaṃ himavataḥ pādaṃ yiyakṣor vividhaiḥ savaiḥ 07,049.021d@008_0339 yasya sendrā marudgaṇā bṛhaspatipurogamāḥ 07,049.021d@008_0340 devā viśvasṛjaḥ sarve yajñān ūhur mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0341 yajñavāṭasya sauvarṇāḥ sarve cāsan paricchadāḥ 07,049.021d@008_0342 yasya sarvaṃ tadā hy annaṃ mano 'bhiprāyagaṃ śuci 07,049.021d@008_0343 kāmato bubhujur viprāḥ sarve cānnārthino janāḥ 07,049.021d@008_0344 payo dadhi ghṛtaṃ kṣaudraṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca śobhanam 07,049.021d@008_0345 yasya yajñeṣu sarveṣu vāsāṃsy ābharaṇāni ca 07,049.021d@008_0346 īpsitāny upatiṣṭhanti prasṛtān vedapāragān 07,049.021d@008_0347 marutaḥ pariveṣṭāro marut tasyābhavan gṛhe 07,049.021d@008_0348 āvikṣitasya rājarṣer viśve devāḥ sabhāsadaḥ 07,049.021d@008_0349 yasya vīryavato rājñaḥ suvṛṣṭyā sasyasaṃpadaḥ 07,049.021d@008_0350 havirbhis tarpitā yena samyak kḷptair divaukasaḥ 07,049.021d@008_0351 ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca devānāṃ sukhajīvinām 07,049.021d@008_0352 brahmacaryaśrutasutair yajñair dānena cānṛṇaḥ 07,049.021d@008_0353 śayanāsanayānāni svarṇarāśīś ca dustyajāḥ 07,049.021d@008_0354 tat sarvam amitaṃ vittaṃ dattvā viprebhya icchayā 07,049.021d@008_0355 so 'nudhyātas tu śakreṇa prajāḥ kṛtvā nirāmayāḥ 07,049.021d@008_0356 śraddadhāno jitāṃl lokān gataḥ puṇyaduho 'kṣayān 07,049.021d@008_0357 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0358 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0359 nārada uvāca 07,049.021d@008_0359 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0360 suhotraṃ nāma rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0361 ekavīram anādhṛṣyam amitragaṇamardanam 07,049.021d@008_0362 yaḥ prāpya rājyaṃ dharmeṇa ṛtvigbrahmapurohitān 07,049.021d@008_0363 apṛcchad ātmanaḥ śreyaḥ pṛṣṭvā teṣāṃ mate sthitaḥ 07,049.021d@008_0364 prajānāṃ pālanaṃ dharmo dānam ijyā dviṣajjayaḥ 07,049.021d@008_0365 etat suhotro vijñāya dharmeṇaicchad dhanāgamam 07,049.021d@008_0366 dharmeṇārādhayad devān bāṇaiḥ śatrūñ jayaṃs tathā 07,049.021d@008_0367 sarvāṇy api ca bhūtāni svaguṇair apy arañjayat 07,049.021d@008_0368 yo 'bhuṅktemāṃ vasumatīṃ mlecchāṭavikavarjitām 07,049.021d@008_0369 yasmai vavarṣa parjanyo hiraṇyaṃ parivatsaram 07,049.021d@008_0370 hiraṇyodās tathā nadyaḥ suhotrasya mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0371 yasmin kūrmān karkaṭakān matsyāṃś ca vividhān bahūn 07,049.021d@008_0372 kāmān varṣati parjanyo rūpāṇi vividhāni ca 07,049.021d@008_0373 sauvarṇāny aprameyāni vāpyaś ca krośasaṃmitāḥ 07,049.021d@008_0374 sa tatra śatasāhasrān nakrān makarakacchapān 07,049.021d@008_0375 sauvarṇān patitān dṛṣṭvā tato 'smayata vai 'tithiḥ 07,049.021d@008_0376 tat suvarṇam aparyantaṃ rājarṣiḥ kurujāṅgale 07,049.021d@008_0377 ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0378 so 'śvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 07,049.021d@008_0379 puṇyaiḥ kṣatriyayajñaiś ca prabhūtavaradakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0380 kāmyanaimittikājasrair iṣṭāṃ gatim avāptavān 07,049.021d@008_0381 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0382 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0383 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0383 nārada uvāca 07,049.021d@008_0384 rājānaṃ pauravaṃ vīraṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0385 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetān aśvān avāsṛjat 07,049.021d@008_0386 tasyāśvamedhe rājarṣer deśād deśāt sameyuṣām 07,049.021d@008_0387 śikṣākṣaravidhijñānāṃ nāsīt saṃkhyā vipaścitām 07,049.021d@008_0388 vedavidyāvratasnātā vadānyāḥ priyadarśanāḥ 07,049.021d@008_0389 subhakṣācchādanagṛhāḥ suśayyāsanavāhanāḥ 07,049.021d@008_0390 naṭanartakagandharvaiḥ pūrṇakair vardhamānakaiḥ 07,049.021d@008_0391 niyodhakaiś ca krīḍadbhis tatra sma pariharṣitāḥ 07,049.021d@008_0392 yajñe yajñe yathākālaṃ dakṣiṇāḥ so 'tyakālayat 07,049.021d@008_0393 dvipā daśasahasrākhyāḥ pramadāḥ kāñcanaprabhāḥ 07,049.021d@008_0394 sadhvajāḥ sapatākāś ca rathā hemamayās tathā 07,049.021d@008_0395 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇi kanyāhemavibhūṣitāḥ 07,049.021d@008_0396 dhūryujāśvagajārūḍhāḥ sagṛhakṣetragośatāḥ 07,049.021d@008_0397 śataṃ śatasahasrāṇi svarṇamālān atharṣabhān 07,049.021d@008_0398 gavāṃ sahasrānucarān dakṣiṇā atyakālayat 07,049.021d@008_0399 hemaśṛṅgyo raupyakhurāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ 07,049.021d@008_0400 dāsīdāsakharoṣṭrāṃś ca prādād ājāvikaṃ bahu 07,049.021d@008_0401 ratnānāṃ vividhān kūṭān vividhān annaparvatān 07,049.021d@008_0402 tat sarvaṃ vitate yajñe dakṣiṇā atyakālayat 07,049.021d@008_0403 tatrāsya gāthā gāyanti ye purāṇavido janāḥ 07,049.021d@008_0404 aṅgasya yajamānasya svadharmādhigatāḥ śubhāḥ 07,049.021d@008_0405 guṇottarās te kratavas tasyāsan sārvakāmikāḥ 07,049.021d@008_0406 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0407 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0408 nārada uvāca 07,049.021d@008_0408 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0409 śibim auśīnaraṃ cāpi mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0410 ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ carmavat paryaveṣṭayat 07,049.021d@008_0411 sādridvīpārṇavavanāṃ rathaghoṣeṇa nādayan 07,049.021d@008_0412 sa śibir vai ripūn nityaṃ mukhyān nighnan sapatnajit 07,049.021d@008_0413 tena yajñair bahuvidhair iṣṭaṃ paryāptadakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0414 sa rājā vīryavān dhīmān avāpya vasu puṣkalam 07,049.021d@008_0415 sarvamūrdhāvasiktānāṃ saṃmataḥ so 'bhavad yudhi 07,049.021d@008_0416 ayajac cāśvamedhair yo vijitya pṛthivīm imām 07,049.021d@008_0417 nirargalair bahuphalair niṣkakoṭisahasradaḥ 07,049.021d@008_0418 hastyaśvapaśubhir dhānyair mṛgair gojāvibhis tathā 07,049.021d@008_0419 vividhaiḥ pṛthivīṃ pūrṇāṃ śibir brāhmaṇasāt karot 07,049.021d@008_0420 yāvatyo varṣato dhārā yāvatyo divi tārakāḥ 07,049.021d@008_0421 tāvatīr adadad gā vai śibir auśīnaro 'dhvare 07,049.021d@008_0422 no yantāraṃ dhuras tasya kaṃ cid anyaṃ prajāpatiḥ 07,049.021d@008_0423 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ vā nādhyagacchan narottamam 07,049.021d@008_0424 tasyāsan vividhā yajñāḥ sarvakāmaiḥ samanvitāḥ 07,049.021d@008_0425 hemayūpāsanagṛhā hemaprākāratoraṇāḥ 07,049.021d@008_0426 śucisvādvannapānāś ca brāhmaṇāḥ prayutāyutāḥ 07,049.021d@008_0427 nānābhakṣoccayataṭāḥ payodadhimadhuhradāḥ 07,049.021d@008_0428 tasyāsan yajñavāṭeṣu nadyaḥ śubhrānnaparvatāḥ 07,049.021d@008_0429 pibata snāta khādadhvam iti yatrocyate janaiḥ 07,049.021d@008_0430 yasmai prādād varaṃ rudras tuṣṭaḥ puṇyena karmaṇā 07,049.021d@008_0431 akṣayaṃ dadato vittaṃ śraddhā kīrtis tathā kriyāḥ 07,049.021d@008_0432 yathoktam eva bhūtānāṃ priyatvaṃ svargam uttamam 07,049.021d@008_0433 etāṃl labdhvā varān iṣṭāñ śibiḥ kāle divaṃ gataḥ 07,049.021d@008_0434 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0435 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0436 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0436 nārada uvāca 07,049.021d@008_0437 rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0438 yaṃ prajā anvamodanta pitā putrān ivaurasān 07,049.021d@008_0439 asaṃkhyeyā guṇā yasmin nāsann amitatejasi 07,049.021d@008_0440 yaś caturdaśavarṣāṇi nideśāt pitur acyutaḥ 07,049.021d@008_0441 vane vanitayā sārdham avasal lakṣmaṇānugaḥ 07,049.021d@008_0442 jaghāna ca janasthāne rākṣasān manujarṣabhaḥ 07,049.021d@008_0443 tapasvināṃ rakṣaṇārthaṃ sahasrāṇi caturdaśa 07,049.021d@008_0444 tatraiva vasatas tasya rāvaṇo nāma rākṣasaḥ 07,049.021d@008_0445 jahāra bhāryāṃ vaidehīṃ saṃmohyainaṃ sahānujam 07,049.021d@008_0446 jaghāna samare kruddhaḥ pureva tryambako 'ndhakam 07,049.021d@008_0447 surāsurair avadhyaṃ taṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam 07,049.021d@008_0448 jaghāna sa mahābāhuḥ paulastyaṃ sagaṇaṃ raṇe 07,049.021d@008_0449 saṃprāpya vidhivad rājyaṃ sarvabhūtānukampakaḥ 07,049.021d@008_0450 ājahāra mahāyajñaṃ prajā dharmeṇa pālayan 07,049.021d@008_0451 nirargalaṃ sajārūthyam aśvamedhaśataṃ vibhuḥ 07,049.021d@008_0452 ājahāra sureśasya haviṣā mudam āvahan 07,049.021d@008_0453 anyaiś ca vividhair yajñair īje bahuguṇair nṛpaḥ 07,049.021d@008_0454 kṣutpipāse 'jayad rāmaḥ sarvarogāṃś ca dehinām 07,049.021d@008_0455 satataṃ guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā 07,049.021d@008_0456 ati sarvāṇi bhūtāni rāmo dāśarathir babhau 07,049.021d@008_0457 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca mānuṣāṇāṃ ca sarvaśaḥ 07,049.021d@008_0458 pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati 07,049.021d@008_0459 nāhīyata tadā prāṇaḥ prāṇināṃ na tad anyathā 07,049.021d@008_0460 prāṇāpānasamānāś ca rāme rājyaṃ praśāsati 07,049.021d@008_0461 dīrghāyuṣaḥ prajāḥ sarvā yuvā na mriyate tadā 07,049.021d@008_0462 vedaiś caturbhiḥ saṃprītāḥ prāpnuvanti divaukasaḥ 07,049.021d@008_0463 havyaṃ kavyaṃ ca vividhaṃ niṣpūrtaṃ hutam eva ca 07,049.021d@008_0464 adaṃśamaśakā deśā naṣṭavyālasarīsṛpāḥ 07,049.021d@008_0465 nāpsu prāṇabhṛtāṃ mṛtyur nākāle jvalano 'dahat 07,049.021d@008_0466 adharmarucayo lubdhā mūrkhā vā nābhavaṃs tadā 07,049.021d@008_0467 śiṣṭeṣṭaprājñakarmāṇaḥ sarvavarṇās tadābhavan 07,049.021d@008_0468 svadhām ūrjaṃ ca rakṣobhir janasthāne praṇāśite 07,049.021d@008_0469 prādān nihatya rakṣāṃsi pitṛdevebhya īśvaraḥ 07,049.021d@008_0470 sahasraputrāḥ puruṣā daśavarṣaśatāyuṣaḥ 07,049.021d@008_0471 na ca jyeṣṭāḥ kaniṣṭebhyas tadā śrāddhān akārayan 07,049.021d@008_0472 śyāmo yuvā lohitākṣo mattamātaṅgavikramaḥ 07,049.021d@008_0473 ājānubāhuḥ subhujaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ 07,049.021d@008_0474 daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca 07,049.021d@008_0475 sarvabhūtamanaḥkānto rāmo rājyam akārayat 07,049.021d@008_0476 rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavat kathā 07,049.021d@008_0477 rāmād rāmaṃ jagad abhūd rāme rājyaṃ praśāsati 07,049.021d@008_0478 caturvidhāḥ prajā rāmaḥ svargaṃ nītvā divaṃ gataḥ 07,049.021d@008_0479 ātmānaṃ saṃpratiṣṭhāpya rājavaṃśam ihāṣṭadhā 07,049.021d@008_0480 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0481 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0482 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0482 nārada uvāca 07,049.021d@008_0483 bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0484 yena bhāgīrathī gaṅgā cayanaiḥ kāñcanaiś citā 07,049.021d@008_0485 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ 07,049.021d@008_0486 rājñaś ca rājaputrāṃś ca brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0487 sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ 07,049.021d@008_0488 rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ 07,049.021d@008_0489 sahasram aśvāś caikaikaṃ gajānāṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 07,049.021d@008_0490 aśve aśve śataṃ gāvo gavāṃ paścād ajāvikam 07,049.021d@008_0491 tenākrāntā janaughena dakṣiṇā bhūyasīr dadat 07,049.021d@008_0492 upahvare 'tivyathitā tasyāṅke niṣasāda ha 07,049.021d@008_0493 tathā bhāgīrathī gaṅgā urvaśī cābhavat purā 07,049.021d@008_0494 duhitṛtvaṃ gatā rājñaḥ putratvam agamat tadā 07,049.021d@008_0495 tatra gāthāṃ jaguḥ prītā gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 07,049.021d@008_0496 pitṛdevamanuṣyāṇāṃ śṛṇvatāṃ valguvādinām 07,049.021d@008_0497 bhagīrathaṃ yajamānam aikṣvākuṃ bhūridakṣiṇam 07,049.021d@008_0498 gaṅgā samudragā devī vavre pitaram īśvaram 07,049.021d@008_0499 tasya sendraiḥ savaruṇair devair yajñaḥ svalaṃkṛtaḥ 07,049.021d@008_0500 samyak parigṛhītaś ca śāntavighno nirāmayaḥ 07,049.021d@008_0501 yo ya iccheta vipro vai yatra yatrātmanaḥ priyam 07,049.021d@008_0502 bhagīrathas tadā prītas tatra tatrādadad vaśī 07,049.021d@008_0503 nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīd asya kiṃ cit priyaṃ dhanam 07,049.021d@008_0504 so 'pi vipraprasādena brahmalokaṃ gato nṛpaḥ 07,049.021d@008_0505 yena yātā makhamukhe diśāśāv iha pādapāḥ 07,049.021d@008_0506 tenāvasthātum icchanti taṃ gatvā rājam īśvaram 07,049.021d@008_0507 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0508 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0509 nārada uvāca 07,049.021d@008_0509 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0510 dilīpaṃ ced ailavilaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0511 yasya yajñaśateṣv āsan prayutāyutaśo dvijāḥ 07,049.021d@008_0512 tattvajñānārthasaṃpannā yajvānaḥ putrapautriṇaḥ 07,049.021d@008_0513 ya imāṃ vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ 07,049.021d@008_0514 ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0515 dilīpasya ca yajñeṣu kṛtaḥ panthā hiraṇmayaḥ 07,049.021d@008_0516 taṃ dharma iva kurvāṇāḥ sendradevāḥ samāgaman 07,049.021d@008_0517 caṣālaṃ pracaṣālaṃ ca yasya yūpe hiraṇmaye 07,049.021d@008_0518 yad yoṣā hemasaṃchannā mattāḥ pathiṣu śerate 07,049.021d@008_0519 tad etad adbhutaṃ manye anyair na sadṛśaṃ nṛpaiḥ 07,049.021d@008_0520 yad apsu yudhyamānasya cakre na paripetatuḥ 07,049.021d@008_0521 rājānaṃ dṛḍhadhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam 07,049.021d@008_0522 ye 'paśyan bhūridākṣiṇyaṃ te 'pi svargajito narāḥ 07,049.021d@008_0523 trayaḥ śabdā na jīryante khaṭvāṅgasya niveśane 07,049.021d@008_0524 svādhyāyaghoṣo jyāghoṣaḥ pibatāśnīta khādata 07,049.021d@008_0525 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0526 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0527 nārada uvāca 07,049.021d@008_0527 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0528 māndhātā ced yauvanāśvas trailokyavijayī mṛtaḥ 07,049.021d@008_0529 yaṃ devāv aśvinau garbhāt pituḥ pūrvaṃ cakarṣatuḥ 07,049.021d@008_0530 mṛgayāṃ vicaran rājā tṛṣitaḥ klāntavāhanaḥ 07,049.021d@008_0531 dhūmaṃ dṛṣṭvāgamat satraṃ pṛṣadājyam avāpa saḥ 07,049.021d@008_0532 taṃ dṛṣṭvā yuvanāśvasya jaṭhare sūnutāṃ gatam 07,049.021d@008_0533 garbhād dhi jahratur devāv aśvinau bhiṣajāṃ varau 07,049.021d@008_0534 taṃ dṛṣṭvā pitur utsaṅge śayānaṃ devavarcasam 07,049.021d@008_0535 mām evāyaṃ dhayatv agre iti ha smāha vāsavaḥ 07,049.021d@008_0536 tato 'ṅgulibhyo hīndrasya prādur āsīt payo 'mṛtam 07,049.021d@008_0537 māṃ dhāsyatīti kāruṇyād yad indro hy anvakampayat 07,049.021d@008_0538 tasmāt sa māndhātety evaṃ nāma tasyādbhutaṃ kṛtam 07,049.021d@008_0539 tatas tu dhārāḥ payaso ghṛtasya ca mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0540 tasyāsye yauvanāśvasya pāṇir indrasya cāsravat 07,049.021d@008_0541 apibat pāṇim indrasya sa cāpy ahnābhyavardhata 07,049.021d@008_0542 so 'bhavad dvādaśasamo dvādaśāhena vīryavān 07,049.021d@008_0543 imāṃ ca pṛthivīṃ kṛtsnām ekāhnā sa vyajījayat 07,049.021d@008_0544 dharmātmā dhṛtimān vīraḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 07,049.021d@008_0545 janamejayaṃ sudhanvānaṃ gayaṃ pūruṃ bṛhadratham 07,049.021d@008_0546 asitaṃ caiva rāmaṃ ca māndhātā manujo 'jayat 07,049.021d@008_0547 udeti ca yataḥ sūryo yatra ca pratitiṣṭhati 07,049.021d@008_0548 tat sarvaṃ yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetram ucyate 07,049.021d@008_0549 so 'śvamedhaśatair iṣṭvā rājasūyaśatena ca 07,049.021d@008_0550 adadad rohitān aśvān brāhmaṇebhyo viśāṃ pate 07,049.021d@008_0551 hairaṇyān yojanotsedhān āyatāñ śatayojanam 07,049.021d@008_0552 bahuprakārān susvādūn bhakṣyabhojyānnaparvatān 07,049.021d@008_0553 atiriktaṃ brāhmaṇebhyo bhuñjāno hīyate janaḥ 07,049.021d@008_0554 bhakṣyānnapānanicayāḥ śuśubhus tv annaparvatāḥ 07,049.021d@008_0555 ghṛtahradāḥ sūpapaṅkā dadhiphenā guḍodakāḥ 07,049.021d@008_0556 rurudhuḥ parvatān nadyo madhukṣīravahāḥ śubhāḥ 07,049.021d@008_0557 devāsurā narā yakṣā gandharvoragapakṣiṇaḥ 07,049.021d@008_0558 viprās tatrāgatāś cāsan vedavedāṅgapāragāḥ 07,049.021d@008_0559 brāhmaṇā ṛṣayaś cāpi nāsaṃs tatrāvipaścitaḥ 07,049.021d@008_0560 samudrāntāṃ vasumatīṃ vasupūrṇāṃ tu sarvataḥ 07,049.021d@008_0561 sa tāṃ brāhmaṇasāt kṛtvā jagāmāstaṃ tadā nṛpaḥ 07,049.021d@008_0562 gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān vyāpya svayaśasā diśaḥ 07,049.021d@008_0563 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0564 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0565 nārada uvāca 07,049.021d@008_0565 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0566 yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0567 rājasūyaśatair iṣṭvā so 'śvamedhaśatena ca 07,049.021d@008_0568 puṇḍarīkasahasreṇa vājapeyaśatais tathā 07,049.021d@008_0569 atirātrasahasreṇa cāturmāsyaiś ca kāmataḥ 07,049.021d@008_0570 agniṣṭomaiś ca vividhaiḥ satraiś ca prājyadakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0571 abrāhmaṇānāṃ yad vittaṃ pṛthivyām asti kiṃ cana 07,049.021d@008_0572 tat sarvaṃ parisaṃkhyāya tato brāhmaṇasāt karot 07,049.021d@008_0573 vyūḍhe devāsure yuddhe kṛtvā devasahāyatām 07,049.021d@008_0574 caturdhā vyabhajat sarvāṃ caturbhyaḥ pṛthivīm imām 07,049.021d@008_0575 yajñair nānāvidhair iṣṭvā prajām utpādya cottamām 07,049.021d@008_0576 devayānyāṃ cauśanasyāṃ śarmiṣṭhāyāṃ ca dharmataḥ 07,049.021d@008_0577 devāraṇyeṣu sarveṣu vijahārāmaropamaḥ 07,049.021d@008_0578 ātmanaḥ kāmacāreṇa dvitīya iva vāsavaḥ 07,049.021d@008_0579 yadā nādhyagamat so 'ntaṃ kāmānāṃ sarvavedavit 07,049.021d@008_0580 tato gāthām imāṃ gītvā sadāraḥ prāviśad vanam 07,049.021d@008_0581 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 07,049.021d@008_0582 nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet 07,049.021d@008_0583 evaṃ kāmān parityajya yayātir dhṛtim etya ca 07,049.021d@008_0584 pūruṃ rājye pratiṣṭhāpya prayāto vanam īśvaraḥ 07,049.021d@008_0585 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0586 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0587 nārada uvāca 07,049.021d@008_0587 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0588 nābhāgam ambarīṣaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0589 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāṃ caikas tv ayodhayat 07,049.021d@008_0590 jigīṣamāṇāḥ saṃgrāme samantād vairiṇo 'bhyayuḥ 07,049.021d@008_0591 śastrayuddhavido ghorāḥ sṛjantaś cāśivā giraḥ 07,049.021d@008_0592 balalābhād vaśīkṛtya teṣāṃ śastrabalena ca 07,049.021d@008_0593 chattrāyudhadhvajarathāṃś chittvā prāsān gatavyathaḥ 07,049.021d@008_0594 ta enaṃ muktasaṃnāhā nāthanto jīvitaiṣiṇaḥ 07,049.021d@008_0595 śaraṇyam īyuḥ śaraṇaṃ tavāsma iti vādinaḥ 07,049.021d@008_0596 sa tu tān vaśagān kṛtvā jitvā cemāṃ vasuṃdharām 07,049.021d@008_0597 īje yajñaśatair iṣṭair yathā śakras tathānagha 07,049.021d@008_0598 bubhujuḥ sarvasaṃpannam annam anye janās tadā 07,049.021d@008_0599 tasya yajñeṣu viprendrāḥ sutṛptāḥ paramārcitāḥ 07,049.021d@008_0600 modakān pūrikāpūpān dhānā vaṭakaśaṣkulīḥ 07,049.021d@008_0601 karambhān pṛthukān manthān anyāni sukṛtāni ca 07,049.021d@008_0602 sūpān maireyakān yūṣān rāgaṣāṇḍavapānakān 07,049.021d@008_0603 mṛṣṭānnāni suyuktāni mṛdūni surabhīṇi ca 07,049.021d@008_0604 ghṛtaṃ madhu payas toyaṃ dadhīni rasavanti ca 07,049.021d@008_0605 phalaṃ mūlaṃ ca susvādu dvijās tatropabhujyate 07,049.021d@008_0606 madanīyāni pānāni viditvā cātmanaḥ sukham 07,049.021d@008_0607 apibanta yathākāmaṃ pānapā gītavāditaiḥ 07,049.021d@008_0608 tatra sma gāthā gāyanti kṣībā hṛṣṭāḥ paṭhanti ca 07,049.021d@008_0609 nābhāgastutisaṃyuktā nanṛtuś ca sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0610 teṣu yajñeṣv ambarīṣo dakṣiṇām atyakālayat 07,049.021d@008_0611 rājñāṃ daśasahasrāṇi daśa prayutayājinām 07,049.021d@008_0612 hiraṇyakavacān sarvāñ śvetacchattraprakīrṇakān 07,049.021d@008_0613 hiraṇyasyandanārūḍhān sānuyātraparicchadān 07,049.021d@008_0614 ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 07,049.021d@008_0615 mūrdhābhiṣiktāṃś ca nṛpān rājaputraśatāni ca 07,049.021d@008_0616 sadaṇḍaṃ kośanicayān brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0617 naiva pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare 07,049.021d@008_0618 yad ambarīṣo nṛpatiḥ karoty amitadakṣiṇaḥ 07,049.021d@008_0619 ity evam anvamodanta prītā yasya maharṣayaḥ 07,049.021d@008_0620 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0621 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0622 nārada uvaāca 07,049.021d@008_0622 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0623 śaśabinduṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0624 īje sa vividhair yajñaiḥ śrīmān satyaparākramaḥ 07,049.021d@008_0625 tasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatam āsīn mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0626 ekaikasyāṃ ca bhāryāyāṃ sahasraṃ tanayābhavan 07,049.021d@008_0627 te kumārāḥ parākrāntāḥ sarve niyutayājinaḥ 07,049.021d@008_0628 rājānaḥ kratubhir mukhyair ījānā vedapāragāḥ 07,049.021d@008_0629 hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ 07,049.021d@008_0630 sarve 'śvamedhair ījānāḥ kumārāḥ śāśabindavaḥ 07,049.021d@008_0631 tān aśvamedhe rājendro brāhmaṇebhyo 'dadat pitā 07,049.021d@008_0632 śataṃ śataṃ rathagatā ekaikaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 07,049.021d@008_0633 rājaputraṃ tadā kanyās tapanīyasvalaṃkṛtāḥ 07,049.021d@008_0634 kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāge nāge śataṃ rathāḥ 07,049.021d@008_0635 rathe rathe śataṃ cāśvā balino hemamālinaḥ 07,049.021d@008_0636 aśve aśve sahasraṃ gā gavāṃ paścād ajāvikam 07,049.021d@008_0637 etad dhanam aparyantam aśvamedhe mahāmakhe 07,049.021d@008_0638 śaśabindur mahābhāgo brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0639 vārkṣāś ca yūpā yāvanto aśvamedhe mahāmakhe 07,049.021d@008_0640 te tathaiva punaś cānye tāvantaḥ kāñcanābhavan 07,049.021d@008_0641 bhakṣyānnapānanicayāḥ parvatāḥ krośam ucchritāḥ 07,049.021d@008_0642 tasyāśvamedhe nirvṛtte rājñaḥ śiṣṭās trayodaśa 07,049.021d@008_0643 tuṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ śāntavighnām anāmayām 07,049.021d@008_0644 śaśabindur imāṃ bhūmiṃ ciraṃ bhuktvā divaṃ gataḥ 07,049.021d@008_0645 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0646 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0647 nārada uvāca 07,049.021d@008_0647 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0648 gayaṃ cāmūrtarayasaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0649 yo vai varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano 'bhavat 07,049.021d@008_0650 tasmai hy agnir varaṃ prādāt tato vavre varaṃ gayaḥ 07,049.021d@008_0651 tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca 07,049.021d@008_0652 gurūṇāṃ ca prasādena vedān icchāmi veditum 07,049.021d@008_0653 svadharmeṇāvihiṃsyānyān dhanam icchāmi cākṣayam 07,049.021d@008_0654 vipreṣu dadataś caiva śraddhā bhavatu nityaśaḥ 07,049.021d@008_0655 ananyāsu savarṇāsu putrajanma ca me bhavet 07,049.021d@008_0656 annaṃ me dadataḥ śraddhā dharme me ramatāṃ manaḥ 07,049.021d@008_0657 avighnaṃ cāstu me nityaṃ dharmakāryeṣu pāvaka 07,049.021d@008_0658 tathā bhaviṣyatīty uktvā tatraivāntaradhīyata 07,049.021d@008_0659 gayo 'py avāpya tat sarvaṃ dharmeṇārīn ajījayat 07,049.021d@008_0660 sa darśapaurṇamāsābhyāṃ kāleṣv āgrayaṇena ca 07,049.021d@008_0661 cāturmāsyaiś ca vividhair yajñaiś cāvāptadakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0662 ayajac chraddhayā rājā parisaṃvatsaraṃ śatam 07,049.021d@008_0663 daśa nāgasahasrāṇi śatam aśvaśatāni ca 07,049.021d@008_0664 śataṃ niṣkasahasrāṇi gavāṃ cāpy ayutāni ṣaṭ 07,049.021d@008_0665 utthāyotthāya sa prādāt parisaṃvatsaraṃ śatam 07,049.021d@008_0666 nakṣatreṣu ca sarveṣu dadan nakṣatradakṣiṇāḥ 07,049.021d@008_0667 īje ca vividhair yajñair yathā somo 'ṅgirā yathā 07,049.021d@008_0668 sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā ya imāṃ maṇiśarkarām 07,049.021d@008_0669 viprebhyaḥ prādadad rājā so 'śvamedhe mahāmakhe 07,049.021d@008_0670 jāmbūnadamayā yūpāḥ sarve ratnaparicchadāḥ 07,049.021d@008_0671 gayasyāsan samṛddhās tu sarvabhūtamanoharāḥ 07,049.021d@008_0672 sarvakāmasamṛddhāṃś ca prādāt tāṃś ca gayas tadā 07,049.021d@008_0673 brāhmaṇebhyaḥ prahṛṣṭebhyaḥ sarvabhūtebhya eva ca 07,049.021d@008_0674 samudradvīpaśaileṣu nadīnadavaneṣu ca 07,049.021d@008_0675 nagareṣu ca rāṣṭreṣu divi vyomni ca ye 'vasan 07,049.021d@008_0676 bhūtagrāmāś ca vividhāḥ saṃtṛptā yajñasaṃpadā 07,049.021d@008_0677 gayasya sadṛśo yajño nāsty anya iti te 'bruvan 07,049.021d@008_0678 ṣaṭtriṃśadyojanāyāmā triṃśadyojanam āyatā 07,049.021d@008_0679 paścāt puraś caturviṃśad vedī hy āsīd dhiraṇmayī 07,049.021d@008_0680 gayasya yajamānasya muktāvajramaṇistṛtā 07,049.021d@008_0681 prādāt sa brāhmaṇebhyo 'tha vāsāṃsyābharaṇāni ca 07,049.021d@008_0682 yathoktā dakṣiṇāś cānyā viprebhyo bhūridakṣiṇaḥ 07,049.021d@008_0683 yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ 07,049.021d@008_0684 kulyāḥ kṛśaravāhinyo rasānām abhavaṃs tadā 07,049.021d@008_0685 vastrābharaṇagandhānāṃ rāśayaś ca pṛthagvidhāḥ 07,049.021d@008_0686 yasya prabhāvāc ca gayas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 07,049.021d@008_0687 vaṭaś cākṣayyakaraṇaḥ puṇyaṃ brahmasaraś ca tat 07,049.021d@008_0688 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0689 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0690 nārada uvāca 07,049.021d@008_0690 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0691 sāṃkṛtiṃ rantidevaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0692 yasya dviśatasāhasrā āsan sūdā mahātmanaḥ 07,049.021d@008_0693 gṛhān abhyāgatān viprān atithīn pariveṣakāḥ 07,049.021d@008_0694 pakvāpakvaṃ divārātraṃ varānnam amṛtopamam 07,049.021d@008_0695 nyāyenādhigataṃ vittaṃ brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0696 vedān adhītya dharmeṇa yaś cakre dviṣato vaśe 07,049.021d@008_0697 upasthitāś ca paśavaḥ svayaṃ yaṃ saṃśitavratam 07,049.021d@008_0698 bahavaḥ svargam icchanto vidhivat satrayājinam 07,049.021d@008_0699 nadī mahānasād yasya pravṛttā carmarāśitaḥ 07,049.021d@008_0700 tasmāc carmaṇvatī pūrvam agnihotre 'bhavat purā 07,049.021d@008_0701 brāhmaṇebhyo dadau niṣkān sauvarṇān sa prabhāvataḥ 07,049.021d@008_0702 tubhyaṃ niṣkaṃ tubhyaṃ niṣkam iti ha sma prabhāṣate 07,049.021d@008_0703 tubhyaṃ tubhyam iti prādān niṣkān niṣkān sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0704 tataḥ punaḥ samāśvāsya niṣkān eva prayacchati 07,049.021d@008_0705 alpaṃ dattaṃ mayādyeti niṣkakoṭiṃ pradāya saḥ 07,049.021d@008_0706 ekāhnā dāsyati punaḥ ko 'nyas tat saṃpradāsyati 07,049.021d@008_0707 sahasraśaś ca sauvarṇān vṛṣabhān gośatānugān 07,049.021d@008_0708 adhyardhamāsam adadad brāhmaṇebhyaḥ śataṃ samāḥ 07,049.021d@008_0709 agnihotropakaraṇaṃ yajñopakaraṇaṃ ca yat 07,049.021d@008_0710 ṛṣibhyaḥ karakān kumbhān sthālīpiṭharam eva ca 07,049.021d@008_0711 śayanāsanayānāni prāsādāṃś ca gṛhāṇi ca 07,049.021d@008_0712 vṛkṣāṃś ca vividhān dadyād annāni ca dhanāni ca 07,049.021d@008_0713 sarvaṃ sauvarṇam evāsīd rantidevasya dhīmataḥ 07,049.021d@008_0714 tatrāsya gāthā gāyanti ye purāṇavido janāḥ 07,049.021d@008_0715 rantidevasya tāṃ dṛṣṭvā samṛddhim atimānuṣīm 07,049.021d@008_0716 naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kuberasadaneṣv api 07,049.021d@008_0717 dhanaṃ ca pūryamāṇaṃ naḥ kiṃ punar manujeṣv iti 07,049.021d@008_0718 vyaktaṃ vasvokasāreyam ity ūcus tatra vismitāḥ 07,049.021d@008_0719 sāṃkṛte rantidevasya yāṃ rātrim atithiṃ vaset 07,049.021d@008_0720 ālabhyanta tadā gāvaḥ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 07,049.021d@008_0721 tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 07,049.021d@008_0722 sūpabhūyiṣṭam aśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathāpuram 07,049.021d@008_0723 rantidevasya yat kiṃ cit sauvarṇam abhavat tadā 07,049.021d@008_0724 tat sarvaṃ vitate yajñe brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0725 pratyakṣaṃ tasya havyāni pratigṛhṇanti devatāḥ 07,049.021d@008_0726 kavyāni pitaraḥ kāle sarvakāmān dvijottamāḥ 07,049.021d@008_0727 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0728 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0729 nārada uvāca 07,049.021d@008_0729 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0730 dauṣyantiṃ bharataṃ cāpi mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0731 karmāṇy asukarāṇy anyaiḥ kṛtavān yaḥ śiśur vane 07,049.021d@008_0732 hemāvadātān yaḥ siṃhān nakhadaṃṣṭrāyudhān balī 07,049.021d@008_0733 nirvīryāṃs tarasā kṛtvā vicakarṣa babandha ca 07,049.021d@008_0734 krūrāṃś cograbalān vyāghrān damitvā cākarod vaśe 07,049.021d@008_0735 manaḥśilā iva śilāḥ saṃyuktā jaturāśibhiḥ 07,049.021d@008_0736 vyālādīṃś cātibalavāṃs tatpratīpān gajān api 07,049.021d@008_0737 daṃṣṭrāsu gṛhyāvaruhya śuṣkāsyān akarod vaśe 07,049.021d@008_0738 mahiṣān apy atibalān balena vicakarṣa ha 07,049.021d@008_0739 balinaḥ sṛmarān khaḍgān nānāsattvāni cāpy uta 07,049.021d@008_0740 kṛcchraprāṇān vane baddhvā damayitvāpy avāsṛjat 07,049.021d@008_0741 taṃ sarvadamanety āhus tadvidas tena karmaṇā 07,049.021d@008_0742 taṃ pratyaṣedhaj jananī mā sattvāni vijījahi 07,049.021d@008_0743 so 'śvamedhaśateneṣṭvā yamunām anu vīryavān 07,049.021d@008_0744 triśatāśvān sarasvatyāṃ gaṅgām anu catuḥśatān 07,049.021d@008_0745 so 'śvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 07,049.021d@008_0746 punar īje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0747 agniṣṭomātirātrāṇām ukthyaviśvajitām api 07,049.021d@008_0748 vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiś ca susaṃbhṛtaiḥ 07,049.021d@008_0749 iṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijān dhanaiḥ 07,049.021d@008_0750 sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 07,049.021d@008_0751 jāmbūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ 07,049.021d@008_0752 yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhena kāñcanāḥ 07,049.021d@008_0753 samāgamya dvijaiḥ sārdhaṃ sendrair devaiḥ samucchritāḥ 07,049.021d@008_0754 svalaṃkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnair manoramaiḥ 07,049.021d@008_0755 hiraṇyam aśvān dviradān rathān uṣṭrān ajāvikān 07,049.021d@008_0756 dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ gāḥ savatsāḥ payasvinīḥ 07,049.021d@008_0757 grāmān gṛhāṇi kṣetrāṇi vividhāṃś ca paricchadān 07,049.021d@008_0758 koṭīśatāyutaṃ caiva brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0759 cakravartī hy adīnātmā jetāris tv ajitaḥ paraiḥ 07,049.021d@008_0760 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0761 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0762 nārada uvāca 07,049.021d@008_0762 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0763 pṛthuṃ vainyaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 07,049.021d@008_0764 yam abhyaṣiñcan sāmrājye rājasūye maharṣayaḥ 07,049.021d@008_0765 ayaṃ naḥ prathayiṣyeta sarvān ity abhavat pṛthuḥ 07,049.021d@008_0766 kṣatān nas trāsyate sarvān ity evaṃ kṣatriyo 'bhavat 07,049.021d@008_0767 pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yad abruvan 07,049.021d@008_0768 tato rājeti nāmāsya anurāgād ajāyata 07,049.021d@008_0769 akṛṣṭapacyā pṛthivī āsīd vainyasya kāmadhuk 07,049.021d@008_0770 sarvāḥ kumbhaduho gāvaḥ puṭake puṭake madhu 07,049.021d@008_0771 āsan hiraṇmayā darbhāḥ sukhasparśāḥ sukhāvahāḥ 07,049.021d@008_0772 teṣāṃ cīrāṇi saṃvītāḥ prajās teṣv eva śerate 07,049.021d@008_0773 phalāny amṛtakalpāni mūlāni ca madhūni ca 07,049.021d@008_0774 teṣām āsīt tadāhāro nirāhārāś ca nābhavan 07,049.021d@008_0775 arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ 07,049.021d@008_0776 nyavasanta yathākāmaṃ vṛkṣeṣu ca guhāsu ca 07,049.021d@008_0777 pravibhāgo na rāṣṭrāṇāṃ purāṇāṃ cābhavat tadā 07,049.021d@008_0778 yathāsukhaṃ yathākāmaṃ tathaitā muditāḥ prajāḥ 07,049.021d@008_0779 tasya saṃstambhayann āpaḥ samudram abhiyāsyataḥ 07,049.021d@008_0780 parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat 07,049.021d@008_0781 taṃ vanaspatayaḥ śailā devāsuranaroragāḥ 07,049.021d@008_0782 saptarṣayaḥ puṇyajanā gandharvāpsaraso 'pi ca 07,049.021d@008_0783 pitaraś ca sukhāsīnam abhigamyedam abruvan 07,049.021d@008_0784 samrāḍ asi kṣatriyo 'si rājā goptā pitāsi naḥ 07,049.021d@008_0785 dehy asmabhyaṃ mahārāja prabhuḥ sann īpsitān varān 07,049.021d@008_0786 yair vayaṃ śāśvatīs tṛptīr vartayiṣyāmahe sukham 07,049.021d@008_0787 tathety uktvā pṛthur vainyo gṛhītvājagavaṃ dhanuḥ 07,049.021d@008_0788 śarāṃś cāpratimān ghorāṃś cintayitvābravīn mahīm 07,049.021d@008_0789 ehy ehi vasudhe kṣipraṃ kṣaraibhyaḥ kāṅkṣitaṃ payaḥ 07,049.021d@008_0790 tato dāsyāmi bhadraṃ te annaṃ yasya yathepsitam 07,049.021d@008_0790 vasudhovāca 07,049.021d@008_0791 nārada uvāca 07,049.021d@008_0791 duhitṛtvena māṃ vīra saṃkalpayitum arhasi 07,049.021d@008_0792 tathety uktvā pṛthuḥ sarvaṃ vidhānam akarod vaśī 07,049.021d@008_0793 tato bhūtanikāyās te vasudhāṃ duduhus tadā 07,049.021d@008_0794 tāṃ vanaspatayaḥ pūrvaṃ samuttasthur dudhukṣavaḥ 07,049.021d@008_0795 sātiṣṭhad vatsalā vatsaṃ dogdhṝn pātrāṇi cecchatī 07,049.021d@008_0796 vatso 'bhūt puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo dogdhābhavat tadā 07,049.021d@008_0797 chinnaprarohaṇaṃ dugdhaṃ pātram audumbaraṃ śubham 07,049.021d@008_0798 udayaḥ parvato vatso merur dogdhā mahāgiriḥ 07,049.021d@008_0799 ratnāny oṣadhayo dugdhaṃ pātram aśmamayaṃ tathā 07,049.021d@008_0800 dogdhā cāsīt tadā devo dugdham ūrjaskaraṃ priyam 07,049.021d@008_0801 asurā duduhur māyām āmapātre tu te tadā 07,049.021d@008_0802 dogdhā dvimūrdhā tatrāsīd vatsaś cāsīd virocanaḥ 07,049.021d@008_0803 kṛṣiṃ ca sasyaṃ ca narā duduhuḥ pṛthivītale 07,049.021d@008_0804 svāyaṃbhuvo manur vatsas teṣāṃ dogdhābhavat pṛthuḥ 07,049.021d@008_0805 alābupātre ca tathā viṣaṃ dugdhā vasuṃdharā 07,049.021d@008_0806 dhṛtarāṣṭro 'bhavad dogdhā teṣāṃ vatsas tu takṣakaḥ 07,049.021d@008_0807 saptarṣibhir brahma dugdhā tathā cākliṣṭakarmabhiḥ 07,049.021d@008_0808 dogdhā bṛhaspatiḥ pātraṃ chando vatsas tu somarāṭ 07,049.021d@008_0809 antardhānaṃ cāmapātre dugdhā puṇyajanair virāṭ 07,049.021d@008_0810 dogdhā vaiśravaṇas teṣāṃ vatsa āsīt kuberakaḥ 07,049.021d@008_0811 puṇyagandhān padmapātre gandharvāpsaraso 'duhan 07,049.021d@008_0812 vatsaś citrarathas teṣāṃ dogdhā viśvaruciḥ prabhuḥ 07,049.021d@008_0813 svadhāṃ rajatapātre tu duduhuḥ pitaraś ca tām 07,049.021d@008_0814 vatso 'tra vatsaras teṣāṃ yamo dogdhā tathāntakaḥ 07,049.021d@008_0815 evaṃ nikāyais tair dugdhā payo 'bhīṣṭaṃ hi sā virāṭ 07,049.021d@008_0816 yair vartayanti te hy adya pātrair vatsaiś ca nityaśaḥ 07,049.021d@008_0817 sa yajñair vividhair iṣṭvā pṛthur vainyaḥ pratāpavān 07,049.021d@008_0818 saṃtarpayitvā bhūtāni sarvaiḥ kāmair manaḥpriyaiḥ 07,049.021d@008_0819 hairaṇyān akarod rājā ye ke cit pārthivā bhuvi 07,049.021d@008_0820 tān brāhmaṇebhyaḥ prāyacchad aśvamedhe mahāmakhe 07,049.021d@008_0821 ṣaṣṭināgasahasrāṇi ṣaṣṭināgaśatāni ca 07,049.021d@008_0822 sauvarṇān akarod rājā brāhmaṇebhyaś ca tāṃ dadau 07,049.021d@008_0823 imāṃ ca pṛthivīṃ sarvāṃ maṇiratnavibhūṣitām 07,049.021d@008_0824 sauvarṇīm akarod rājā brāhmaṇebhyaś ca tān dadau 07,049.021d@008_0825 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 07,049.021d@008_0826 putrāt puṇyataras tubhyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0827 nārada uvāca 07,049.021d@008_0827 ayajvānam adākṣiṇyam adhi śvaityety udāharat 07,049.021d@008_0828 rāmo mahātapāḥ śūro vīralokanamaskṛtaḥ 07,049.021d@008_0829 jāmadagnyo 'py atiyaśā avitṛpto mariṣyati 07,049.021d@008_0830 yasyābhram anuparyeti bhūmiṃ kurvan vipāṃsulām 07,049.021d@008_0831 na cāsīd vikriyā yasya prāpya śriyam anuttamām 07,049.021d@008_0832 yaḥ kṣatriyaiḥ parāmṛṣṭe vatse pitari cukrudhe 07,049.021d@008_0833 tato 'vadhīt kārtavīryam ajitaṃ samare paraiḥ 07,049.021d@008_0834 kṣatriyāṇāṃ catuḥṣaṣṭim ayutāni sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0835 tadā mṛtyoḥ sametāni ekaikaṃ dhanuṣājayat 07,049.021d@008_0836 brahmadviṣāṃ cātha tasmin sahasrāṇi caturdaśa 07,049.021d@008_0837 punar anyāni jagrāha dantakrūre jaghāna ha 07,049.021d@008_0838 sahasraṃ musalenāghnan sahasram asināvadhīt 07,049.021d@008_0839 udbandhanāt sahasraṃ ca haihayāḥ samare hatāḥ 07,049.021d@008_0840 sarathāśvagajā vīrā nihatās tatra śerate 07,049.021d@008_0841 pitur vadhāmarṣitena jāmadagnyena dhīmatā 07,049.021d@008_0842 nijaghne daśasāhasrān rāmaḥ paraśunā tadā 07,049.021d@008_0843 na hy amṛśyata tā vāco yās tair bhṛśam udīritāḥ 07,049.021d@008_0844 bhṛgo rāmābhidhāveti yadākrandan dvijottamāḥ 07,049.021d@008_0845 tataḥ kāśmīradaradān kuntikṣudrakamālavān 07,049.021d@008_0846 aṅgavaṅgakaliṅgāṃś ca videhāṃs tāmraliptakān 07,049.021d@008_0847 rakṣovāhān vītihotrāṃs trigartān mārtikāvatān 07,049.021d@008_0848 śibīn anyāṃś ca rājanyān deśe deśe sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0849 nijaghāna śitair bāṇair jāmadagnyaḥ pratāpavān 07,049.021d@008_0850 koṭīśatasahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0851 indragopakavarṇasya bandhujīvanibhasya ca 07,049.021d@008_0852 rudhirasya parīvāhaiḥ pūrayitvā sarāṃsi ca 07,049.021d@008_0853 sarvān aṣṭādaśa dvīpān vaśam ānīya bhārgavaḥ 07,049.021d@008_0854 īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0855 vedīm aṣṭanavotsedhāṃ sauvarṇāṃ vidhinirmitām 07,049.021d@008_0856 sarvaratnaśataiḥ pūrṇāṃ patākāśatamālinīm 07,049.021d@008_0857 grāmyāraṇyaiḥ paśugaṇaiḥ saṃpūrṇāṃ ca mahīm imām 07,049.021d@008_0858 rāmasya jāmadagnyasya pratijagrāha kaśyapaḥ 07,049.021d@008_0859 tataḥ śatasahasrāṇi dvipendrān hemabhūṣaṇān 07,049.021d@008_0860 nirdasyuṃ pṛthivīṃ kṛtvā śiṣṭeṣṭajanasaṃkulām 07,049.021d@008_0861 kaśyapāya dadau rāmo hayamedhe mahāmakhe 07,049.021d@008_0862 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 07,049.021d@008_0863 iṣṭvā kratuśatair vīro brāhmaṇebhyo hy amanyata 07,049.021d@008_0864 sa kaśyapasya vacanāt protsārya saritāṃ patim 07,049.021d@008_0865 iṣupāte yudhāṃ śreṣṭhaḥ kurvan brāhmaṇaśāsanam 07,049.021d@008_0866 adhyāvasad giriśreṣṭhaṃ mahendraṃ parvatottamam 07,049.021d@008_0867 evaṃ guṇaśatair juṣṭo bhṛgūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 07,049.021d@008_0868 jāmadagnyo 'py atiyaśā mariṣyati mahādyutiḥ 07,049.021d@008_0869 tvayā caturbhadrataraḥ putrāt puṇyataras tava 07,049.021d@008_0870 ayajvānam adākṣiṇyaṃ mā putram anutapyathāḥ 07,049.021d@008_0871 ete caturbhadratarās tvayā bhadraśatādhikāḥ 07,049.021d@008_0872 vyāsa uvāca 07,049.021d@008_0872 mṛtā naravaraśreṣṭhā mariṣyanti ca sṛñjaya 07,049.021d@008_0873 puṇyam ākhyānam āyuṣyaṃ śrutvā ṣoḍaśarājakam 07,049.021d@008_0874 avyāharan narapatis tūṣṇīm āsīt sa sṛñjayaḥ 07,049.021d@008_0875 tam abravīt tathāsīnaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 07,049.021d@008_0876 śrutaṃ kīrtayato mahyaṃ gṛhītaṃ te mahādyute 07,049.021d@008_0877 āho svid antato naṣṭaṃ śrāddhaṃ śūdrāpatāv iva 07,049.021d@008_0878 sa evam uktaḥ pratyāha prāñjaliḥ sṛñjayas tadā 07,049.021d@008_0879 putraśokāpahaṃ śrutvā dhanyam ākhyānam uttamam 07,049.021d@008_0880 rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ yajvanāṃ dakṣiṇāvatām 07,049.021d@008_0881 vismayena hate śoke tamasīvārkatejasā 07,049.021d@008_0882 nārada uvāca 07,049.021d@008_0882 vipāpmāsmy avyathopeto brūhi kiṃ karavāṇy aham 07,049.021d@008_0883 diṣṭyāpahataśokas tvaṃ vṛṇīṣveha yad icchasi 07,049.021d@008_0884 sṛñjaya uvāca 07,049.021d@008_0884 tat tat prapatsyase sarvaṃ na mṛṣāvādino vayam 07,049.021d@008_0885 etenaiva pratīto 'haṃ prasanno yad bhavān mama 07,049.021d@008_0886 nārada uvāca 07,049.021d@008_0886 prasanno yasya bhagavān na tasyāstīha durlabham 07,049.021d@008_0887 punar dadāmi te putraṃ dasyubhir nihataṃ vṛthā 07,049.021d@008_0888 vyāsa uvāca 07,049.021d@008_0888 uddhṛtya narakāt kaṣṭāt paśum aprokṣitaṃ yathā 07,049.021d@008_0889 prādur āsīt tataḥ putraḥ sṛñjayasyādbhutaprabhaḥ 07,049.021d@008_0890 prasannenarṣiṇā dattaḥ kuberatanayopamaḥ 07,049.021d@008_0891 tataḥ saṃgamya putreṇa prītimān abhavan nṛpaḥ 07,049.021d@008_0892 īje ca kratubhir mukhyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 07,049.021d@008_0893 akṛtāstraś ca bhītaś ca na ca sāṃnāhiko hataḥ 07,049.021d@008_0894 ayajvā cānapatyaś ca tato 'sau jīvitaḥ punaḥ 07,049.021d@008_0895 śūro vīraḥ kṛtāstraś ca pramathyārīn sahasraśaḥ 07,049.021d@008_0896 abhimanyur gataḥ svargaṃ pṛtanābhimukho hataḥ 07,049.021d@008_0897 brahmacaryeṇa yān kāṃś cit prajñayā ca śrutena ca 07,049.021d@008_0898 iṣṭaiś ca kratubhir yānti tāṃs te putro 'kṣayān gataḥ 07,049.021d@008_0899 vidvāṃsaḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ svargam īhanti nityaśaḥ 07,049.021d@008_0900 na tu svargād ayaṃ lokaḥ kāmyate svargavāsibhiḥ 07,049.021d@008_0901 tasmāt svargagataṃ putram arjunasya hataṃ raṇe 07,049.021d@008_0902 nehānayituṃ śakyaṃ hi kiṃ cid aprāpyam īśitum 07,049.021d@008_0903 evaṃ jñātvā sthiro bhūtvā mā śuco dhairyam āpnuhi 07,049.021d@008_0904 jīvanta eva naḥ śocyā na tu svargagatānagha 07,049.021d@008_0905 śocato hi mahārāja agham evābhivardhate 07,049.021d@008_0906 tasmāc chokaṃ parityajya śreyase prayated budhaḥ 07,049.021d@008_0907 praharṣam abhimānaṃ ca sukhaprāptiṃ ca cintayan 07,049.021d@008_0908 etad āhur budhāḥ śreyo na śokaḥ śoka ucyate 07,049.021d@008_0909 evaṃ vidvan samuttiṣṭha prayato bhava mā śucaḥ 07,049.021d@008_0910 śrutas te saṃbhavo mṛtyos tapāṃsy anupamāni ca 07,049.021d@008_0911 sarvabhūtasamatvaṃ ca cañcalāś ca vibhūtayaḥ 07,049.021d@008_0912 sṛñjayasya tu taṃ putraṃ mṛtaṃ saṃjīvitaṃ punaḥ 07,049.021d@008_0913 saṃjaya uvāca 07,049.021d@008_0913 evaṃ vidvan mahārāja mā śucaḥ sādhayāmy aham 07,049.021d@008_0914 etāvad uktvā bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 07,049.021d@008_0915 vāgīśāne bhagavati vyāse vyabhranabhaḥprabhe 07,049.021d@008_0916 gate matimatāṃ śreṣṭhe samāśvāsya yudhiṣṭhiram 07,049.021d@008_0917 pūrveṣāṃ pārthivendrāṇāṃ mahendrapratimaujasām 07,049.021d@008_0918 nyāyādhigatavittānāṃ tāṃ śrutvā yajñasaṃpadam 07,049.021d@008_0919 saṃpūjya manasā vidvān viśoko 'bhūd yudhiṣṭhiraḥ 07,049.021d@008_0920 punaś cācintayad dīnaḥ kiṃ svid vakṣye dhanaṃjayam 07,050.000*0343_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,050.000*0343_01 atha saṃśaptakaiḥ sārdhaṃ yudhyamāne dhanaṃjaye 07,050.000*0343_02 abhimanyau hate cāpi bāle balavatāṃ vare 07,050.000*0343_03 maharṣisattame yāte vyāse sa tu yudhiṣṭhiraḥ 07,050.000*0343_04 pāṇḍavāḥ kim athākārṣuḥ śokopahatacetasaḥ 07,050.000*0343_05 kathaṃ saṃśaptakebhyo vā nivṛtto vānaradhvajaḥ 07,050.000*0343_06 kena vā kathitas tasya praśāntaḥ sutapāvakaḥ 07,050.000*0343_07 saṃjaya uvāca 07,050.000*0343_07 etan me śaṃsa tattvena sarvam eveha saṃjaya 07,050.000*0343_08 śṛṇu rājan yathā tebhyo nivṛttaḥ kṛṣṇasārathiḥ 07,050.000*0343_09 tataḥ sarvāṇi sainyāni dahan kṛṣṇagatir yathā 07,050.000*0343_10 saṃprayāte 'stam āditye saṃdhyākāla upasthite 07,050.000*0343_11 āyātasyātmaśibiraṃ nimittair aghaśaṃsibhiḥ 07,050.000*0343_12 yac cāsīn mānasaṃ tasya yac ca kṛṣṇena bhāṣitam 07,050.000*0343_13 yathā ca kathitas tasya nihataḥ sutapāvakaḥ 07,050.000*0343_14 vistareṇaiva me sarvaṃ bruvataḥ śṛṇu māriṣa 07,050.001 saṃjaya uvāca 07,050.001a tasminn ahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye 07,050.001c āditye 'staṃgate śrīmān saṃdhyākāla upasthite 07,050.002a vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabha 07,050.002c hatvā saṃśaptakavrātān divyair astraiḥ kapidhvajaḥ 07,050.003a prāyāt svaśibiraṃ jiṣṇur jaitram āsthāya taṃ ratham 07,050.003c gacchann eva ca govindaṃ sannakaṇṭho 'bhyabhāṣata 07,050.004a kiṃ nu me hṛdayaṃ trastaṃ vākyaṃ sajjati keśava 07,050.004c spandanti cāpy aniṣṭāni gātraṃ sīdati cācyuta 07,050.005a aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayān nāpasarpati 07,050.005c bhuvi yad dikṣu cāpy ugrā utpātās trāsayanti mām 07,050.006a bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥ 07,050.006c api svasti bhaved rājñaḥ sāmātyasya guror mama 07,050.007 vāsudeva uvāca 07,050.007a vyaktaṃ śivaṃ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyati 07,050.007c mā śucaḥ kiṃ cid evānyat tatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati 07,050.008 saṃjaya uvāca 07,050.008a tataḥ saṃdhyām upāsyaiva vīrau vīrāvasādane 07,050.008c kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau ratham āsthitau 07,050.009a tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatānandaṃ hatatviṣam 07,050.009c vāsudevo 'rjunaś caiva kṛtvā karma suduṣkaram 07,050.010a dhvastākāraṃ samālakṣya śibiraṃ paravīrahā 07,050.010c bībhatsur abravīt kṛṣṇam asvasthahṛdayas tataḥ 07,050.011a nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdana 07,050.011c miśrā dundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhāś cāḍambaraiḥ saha 07,050.011e vīṇā vā nādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha 07,050.012a maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca 07,050.012c stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ 07,050.013a yodhāś cāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hy adhomukhāḥ 07,050.013c karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām 07,050.014a api svasti bhaved adya bhrātṛbhyo mama mādhava 07,050.014c na hi śudhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanam ākulam 07,050.015a api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada 07,050.015c sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syān mamācyuta 07,050.016a na ca mām adya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha 07,050.016c raṇād āyāntam ucitaṃ pratyudyāti hasann iva 07,050.017a evaṃ saṃkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam 07,050.017c dadṛśāte bhṛśāsvasthān pāṇḍavān naṣṭacetasaḥ 07,050.018a dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca putrāṃś ca vimanā vānaradhvajaḥ 07,050.018c apaśyaṃś caiva saubhadram idaṃ vacanam abravīt 07,050.019a mukhavarṇo 'prasanno vaḥ sarveṣām eva lakṣyate 07,050.019c na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha 07,050.020a mayā śrutaś ca droṇena cakravyūho vinirmitaḥ 07,050.020c na ca vas tasya bhettāsti ṛte saubhadram āhave 07,050.021a na copadiṣṭas tasyāsīn mayānīkavinirgamaḥ 07,050.021c kaccin na bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ 07,050.022a bhittvānīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahuśo yudhi 07,050.022c kaccin na nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā 07,050.023a lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu 07,050.023c upendrasadṛśaṃ brūta katham āyodhane hataḥ 07,050.024a sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam 07,050.024c sadā mama priyaṃ brūta katham āyodhane hataḥ 07,050.025a vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam 07,050.025c ambāyāś ca priyaṃ nityaṃ ko 'vadhīt kālacoditaḥ 07,050.026a sadṛśo vṛṣṇisiṃhasya keśavasya mahātmanaḥ 07,050.026c vikramaśrutamāhātmyaiḥ katham āyodhane hataḥ 07,050.027a subhadrāyāḥ priyaṃ nityaṃ draupadyāḥ keśavasya ca 07,050.027c yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam 07,050.028a mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇam 07,050.028c mattadviradavikrāntaṃ śālapotam ivodgatam 07,050.029a smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā 07,050.029c bālye 'py abālakarmāṇaṃ priyavākyam amatsaram 07,050.030a mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanam 07,050.030c bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam 07,050.031a kṛtajñaṃ jñānasaṃpannaṃ kṛtāstram anivartinam 07,050.031c yuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatām aghavardhanam 07,050.032a sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jayagṛddhinam 07,050.032c na ca pūrvaprahartāraṃ saṃgrāme naṣṭasaṃbhramam 07,050.032e yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam 07,050.032f*0344_01 ratheṣu gaṇyamāneṣu gaṇitaṃ taṃ mahāratham 07,050.032f*0344_02 mayādhyardhaguṇaṃ saṃkhye taruṇaṃ bāhuśālinam 07,050.032f*0344_03 pradyumnasya priyaṃ śiṣyaṃ keśavasya mamaiva ca 07,050.033a sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ subhrvakṣidaśanacchadam 07,050.033c apaśyatas tad vadanaṃ kā śāntir hṛdayasya me 07,050.034a tantrīsvanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokilasamadhvanim 07,050.034c aśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntir hṛdayasya me 07,050.035a rūpaṃ cāpratirūpaṃ tat tridaśeṣv api durlabham 07,050.035c apaśyato 'dya vīrasya kā śāntir hṛdayasya me 07,050.036a abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratam 07,050.036c nādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me 07,050.037a sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ 07,050.037c bhūmāv anāthavac chete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ 07,050.038a śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥ 07,050.038c tam adya vipraviddhāṅgam upāsanty aśivāḥ śivāḥ 07,050.039a yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 07,050.039c bodhayanty adya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svaraiḥ 07,050.040a chatracchāyāsamucitaṃ tasya tad vadanaṃ śubham 07,050.040c nūnam adya rajodhvastaṃ raṇe reṇuḥ kariṣyati 07,050.041a hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśane 07,050.041c bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt 07,050.042a sādya saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥ 07,050.042c svabhābhir bhāsitā ramyā tvayātyarthaṃ virājate 07,050.043a nūnaṃ vaivasvataś ca tvā varuṇaś ca priyātithiḥ 07,050.043c śatakratur dhaneśaś ca prāptam arcanty abhīrukam 07,050.044a evaṃ vilapya bahudhā bhinnapoto vaṇig yathā 07,050.044c duḥkhena mahatāviṣṭo yudhiṣṭhiram apṛcchata 07,050.044d*0345_00 arjunaḥ 07,050.044d*0345_01 kathaṃ tvayi ca bhīme ca dhṛṣṭadyumne ca jīvati 07,050.044d*0345_02 sātyake śakravikrānte saubhadro nihataḥ paraiḥ 07,050.045a kaccit sa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ pāṇḍunandana 07,050.045c svargato 'bhimukhaḥ saṃkhye yudhyamāno nararṣabhaḥ 07,050.046a sa nūnaṃ bahubhir yattair yudhyamāno nararṣabhaiḥ 07,050.046c asahāyaḥ sahāyārthī mām anudhyātavān dhruvam 07,050.047a pīḍyamānaḥ śarair bālas tāta sādhv abhidhāva mām 07,050.047b*0346_01 nānāliṅgaiḥ sudhautāgrair mama putro 'lpacetanaḥ 07,050.047b*0346_02 iha me syād api trāṇaṃ piteti sa punaḥ punaḥ 07,050.047c iti vipralapan manye nṛśaṃsair bahubhir hataḥ 07,050.048a atha vā matprasūtaś ca svasrīyo mādhavasya ca 07,050.048c subhadrāyāṃ ca saṃbhūto naivaṃ vaktum ihārhati 07,050.049a vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama 07,050.049c apaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yan na dīryate 07,050.050a kathaṃ bāle maheṣvāse nṛśaṃsā marmabhedinaḥ 07,050.050c svasrīye vāsudevasya mama putre 'kṣipañ śarān 07,050.051a yo māṃ nityam adīnātmā pratyudgamyābhinandati 07,050.051c upayāntaṃ ripūn hatvā so 'dya māṃ kiṃ na paśyati 07,050.052a nūnaṃ sa patitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥ 07,050.052c śobhayan medinīṃ gātrair āditya iva pātitaḥ 07,050.052d*0347_01 subhadrāṃ nanu śocāmi yā putram apalāyinam 07,050.053a raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṃkṣyati 07,050.053b*0348_01 śrutvā nipatitaṃ śūram anaghaṃ kṛtalāghavam 07,050.053c subhadrā vakṣyate kiṃ mām abhimanyum apaśyatī 07,050.053e draupadī caiva duḥkhārte te ca vakṣyāmi kiṃ nv aham 07,050.054a vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yan na yāsyati 07,050.054c sahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām 07,050.055a hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥ 07,050.055c yuyutsuś cāpi kṛṣṇena śruto vīrān upālabhan 07,050.056a aśaknuvanto bībhatsuṃ bālaṃ hatvā mahārathāḥ 07,050.056c kiṃ nadadhvam adharmajñāḥ pārthe vai dṛśyatāṃ balam 07,050.057a kiṃ tayor vipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayor mṛdhe 07,050.057c siṃhavan nadata prītāḥ śokakāla upasthite 07,050.058a āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ 07,050.058c adharmo hi kṛtas tīvraḥ kathaṃ syād aphalaś ciram 07,050.059a iti tān prati bhāṣan vai vaiśyāputro mahāmatiḥ 07,050.059c apāyāc chastram utsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ 07,050.060a kimartham etann ākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mama 07,050.060c adhakṣyaṃ tān ahaṃ sarvāṃs tadā krūrān mahārathān 07,050.060d*0349_01 bālam ekaṃ parikṣipya hatvā hṛṣṭān pranarditān 07,050.060d*0350_00 saṃjaya uvāca 07,050.060d*0350_01 putraśokārditaṃ pārthaṃ dhyāyantaṃ sāśrulocanam 07,050.061a nigṛhya vāsudevas taṃ putrādhibhir abhiplutam 07,050.061c maivam ity abravīt kṛṣṇas tīvraśokasamanvitam 07,050.062a sarveṣām eṣa vai panthāḥ śūrāṇām anivartinām 07,050.062c kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ yuddhena jīvikā 07,050.063a eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 07,050.063c vihitā dharmaśāstrajñair gatir gatimatāṃ vara 07,050.064a dhruvaṃ yuddhe hi maraṇaṃ śūrāṇām anivartinām 07,050.064c gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān abhimanyur na saṃśayaḥ 07,050.065a etac ca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabha 07,050.065c saṃgrāme 'bhimukhā mṛtyuṃ prapnuyāmeti mānada 07,050.066a sa ca vīrān raṇe hatvā rājaputrān mahābalān 07,050.066c vīrair ākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ saṃprāpto 'bhimukho raṇe 07,050.067a mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvair eṣa sanātanaḥ 07,050.067c dharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ 07,050.068a ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama 07,050.068c tvayi śokasamāviṣṭe nṛpāś ca suhṛdas tava 07,050.069a etāṃs tvaṃ vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada 07,050.069c viditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartum arhasi 07,050.069d*0351_01 kālo grasati kaunteya viśvam etac carācaram 07,050.069d*0351_02 nālaṃ buddhis tathāpy asya pumān vāpi virajyate 07,050.069d*0351_03 utpattau ca vipattau ca karmaṇā galahastinā 07,050.069d*0351_04 baddhaḥ śakuntavaj jīvo madhye svapnopamā gatiḥ 07,050.069d*0351_05 na śocanti kṛtaprajñāḥ śvasatām upakalpanāt 07,050.069d*0351_06 nūnaṃ jātena martavyaṃ kim u śocasi bālavat 07,050.070a evam āśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā 07,050.070c tato 'bravīt tadā bhrātṝn sarvān pārthaḥ sagadgadān 07,050.071a sa dīrghabāhuḥ pṛthvaṃso dīrgharājīvalocanaḥ 07,050.071c abhimanyur yathā vṛttaḥ śrotum icchāmy ahaṃ tathā 07,050.072a sanāgasyandanahayān drakṣyadhvaṃ nihatān mayā 07,050.072c saṃgrāme sānubandhāṃs tān mama putrasya vairiṇaḥ 07,050.072d*0352_01 kṣipraṃ drakṣyanti me nūnaṃ mama putraṃ nihatya vai 07,050.073a kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇinām 07,050.073c saubhadro nidhanaṃ gacched vajriṇāpi samāgataḥ 07,050.074a yady evam aham ajñāsyam aśaktān rakṣaṇe mama 07,050.074c putrasya pāṇḍupāñcālān mayā gupto bhavet tataḥ 07,050.074d*0353_01 sūnoḥ pāṇḍavapāñcālān agopsyaṃ taṃ mahāraṇe 07,050.075a kathaṃ ca vo rathasthānāṃ śaravarṣāṇi muñcatām 07,050.075c nīto 'bhimanyur nidhanaṃ kadarthīkṛtya vaḥ paraiḥ 07,050.076a aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo 'sti parākramaḥ 07,050.076c yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ 07,050.077a ātmānam eva garheyaṃ yad ahaṃ vaḥ sudurbalān 07,050.077c yuṣmān ājñāya niryāto bhīrūn akṛtaniśramān 07,050.078a āho svid bhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥ 07,050.078c vācaś ca vaktuṃ saṃsatsu mama putram arakṣatām 07,050.079a evam uktvā tato vākyaṃ tiṣṭhaṃś cāpavarāsimān 07,050.079c na smāśakyata bībhatsuḥ kena cit prasamīkṣitum 07,050.080a tam antakam iva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ 07,050.080b*0354_01 mahendram iva tiṣṭhantaṃ vajrodyatamahābhujam 07,050.080c putraśokābhisaṃtaptam aśrupūrṇamukhaṃ tadā 07,050.081a nābhibhāṣṭuṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo 'rjunam 07,050.081c anyatra vāsudevād vā jyeṣṭād vā pāṇḍunandanāt 07,050.082a sarvāsv avasthāsu hitāv arjunasya manonugau 07,050.082c bahumānāt priyatvāc ca tāv enaṃ vaktum arhataḥ 07,050.083a tatas taṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍitamānasam 07,050.083c rājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanam abravīt 07,051.001 yudhiṣṭhira uvāca 07,051.001a tvayi yāte mahābāho saṃśaptakabalaṃ prati 07,051.001c prayatnam akarot tīvram ācāryo grahaṇe mama 07,051.002a vyāḍhānīkaṃ vayaṃ droṇaṃ varayāmaḥ sma sarvaśaḥ 07,051.002c prativyūhya rathānīkaṃ yatamānaṃ tathā raṇe 07,051.003a sa vāryamāṇo rathibhī rakṣitena mayā tathā 07,051.003c asmān api jaghānāśu pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ 07,051.004a te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṃ na śaknumaḥ 07,051.004c prativīkṣitum apy ājau bhettuṃ tat kuta eva tu 07,051.005a vayaṃ tv apratimaṃ vīrye sarve saubhadram ātmajam 07,051.005c uktavantaḥ sma te tāta bhindhy anīkam iti prabho 07,051.005d*0355_01 tatas tam apratiratham ahaṃ saubhadram abravam 07,051.005d*0355_02 droṇānīkam idaṃ bhindhi dvāraṃ saṃjanayasva naḥ 07,051.006a sa tathā codito 'smābhiḥ sadaśva iva vīryavān 07,051.006c asahyam api taṃ bhāraṃ voḍhum evopacakrame 07,051.007a sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥ 07,051.007c prāviśat tad balaṃ bālaḥ suparṇa iva sāgaram 07,051.008a te 'nuyātā vayaṃ vīraṃ sātvatīputram āhave 07,051.008c praveṣṭukāmās tenaiva yena sa prāviśac camūm 07,051.009a tataḥ saindhavako rājā kṣudras tāta jayadrathaḥ 07,051.009c varadānena rudrasya sarvān naḥ samavārayat 07,051.010a tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sa bṛhadbalaḥ 07,051.010c kṛtavarmā ca saubhadraṃ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 07,051.011a parivārya tu taiḥ sarvair yudhi bālo mahārathaiḥ 07,051.011c yatamānaḥ paraṃ śaktyā bahubhir virathīkṛtaḥ 07,051.012a tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṃ tathā tair virathīkṛtam 07,051.012c saṃśayaṃ paramaṃ prāpya diṣṭāntenābhyayojayat 07,051.012d*0356_01 gadāhasto 'bhyayāt tūrṇaṃ jighāṃsur aparājitam 07,051.012d*0356_02 gadinaṃ tv atha taṃ dṛṣṭvā vāsavasyātmajātmajaḥ 07,051.012d*0356_03 sa jagrāha gadāṃ vīro gadāyuddhaviśāradaḥ 07,051.012d*0356_04 gadāmaṇḍalamārgasthau sarvakṣatrasya paśyataḥ 07,051.012d*0356_05 tau saṃprajahratur vīrāv anyonyasyāntaraiṣiṇau 07,051.012d*0356_06 tāv anyonyaṃ gadāgrābhyāṃ tāḍitau yuddhadurmadau 07,051.012d*0356_07 indradhvajāv ivotsṛṣṭau gatasattvau mahīṃ gatau 07,051.013a sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathasādinām 07,051.013b*0357_01 aṣṭau rathasahasrāṇi nava dantiśatāni ca 07,051.013c rājaputraśataṃ cāgryaṃ vīrāṃś cālakṣitān bahūn 07,051.014a bṛhadbalaṃ ca rājānaṃ svargeṇājau prayojya ha 07,051.014b*0358_01 tato duryodhanasutaṃ lakṣmaṇaṃ hatavān balī 07,051.014b*0359_01 gataḥ sukṛtināṃ lokān ye ca svargajitāṃ śubhāḥ 07,051.014b*0359_02 adīnas trāsayañ śatrūn nandayitvā ca bāndhavān 07,051.014b*0359_03 asakṛn nāma viśrāvya pitṝṇāṃ mātulasya ca 07,051.014c tataḥ paramadharmātmā diṣṭāntam upajagmivān 07,051.014d*0360_01 vīro diṣṭāntam āpannaḥ śocayan bāndhavān bahūn 07,051.014d*0361_01 tataḥ sma śokasaṃtaptā bhavatādya sameyuṣaḥ 07,051.015a etāvad eva nirvṛttam asmākaṃ śokavardhanam 07,051.015c sa caivaṃ puruṣavyāghraḥ svargalokam avāptavān 07,051.016 saṃjaya uvāca 07,051.016a tato 'rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitam 07,051.016c hā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatad bhuvi 07,051.016d*0362_01 vyathito nyapatad bhūmau duḥkhārtaḥ sa mumoha ca 07,051.017a viṣaṇṇavadanāḥ sarve parigṛhya dhanaṃjayam 07,051.017c netrair animiṣair dīnāḥ pratyavekṣan parasparam 07,051.018a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ vāsaviḥ krodhamūrchitaḥ 07,051.018c kampamāno jvareṇeva niḥśvasaṃś ca muhur muhuḥ 07,051.019a pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya śvasamāno 'śrunetravān 07,051.019b*0363_01 triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā krodhasaṃraktalocanaḥ 07,051.019c unmatta iva viprekṣann idaṃ vacanam abravīt 07,051.020a satyaṃ vaḥ pratijānāmi śvo 'smi hantā jayadratham 07,051.020c na ced vadhabhayād bhīto dhārtarāṣṭrān prahāsyati 07,051.021a na cāsmāñ śaraṇaṃ gacchet kṛṣṇaṃ vā puruṣottamam 07,051.021c bhavantaṃ vā mahārāja śvo 'smi hantā jayadratham 07,051.022a dhārtarāṣṭrapriyakaraṃ mayi vismṛtasauhṛdam 07,051.022b*0364_01 mayi vismṛtasauhārdaṃ duryodhanahite ratam 07,051.022c pāpaṃ bālavadhe hetuṃ śvo 'smi hantā jayadratham 07,051.023a rakṣamāṇāś ca taṃ saṃkhye ye māṃ yotsyanti ke cana 07,051.023c api droṇakṛpau vīrau chādayiṣyāmi tāñ śaraiḥ 07,051.023d*0365_01 rājan droṇamukhāṃs tāṃs tān vārayiṣyāmy ahaṃ śaraiḥ 07,051.024a yady etad evaṃ saṃgrāme na kuryāṃ puruṣarṣabhāḥ 07,051.024c mā sma puṇyakṛtāṃ lokān prāpnuyāṃ śūrasaṃmatān 07,051.025a ye lokā mātṛhantṝṇāṃ ye cāpi pitṛghātinām 07,051.025c gurudāragāmināṃ ye ca piśunānāṃ ca ye tathā 07,051.026a sādhūn asūyatāṃ ye ca ye cāpi parivādinām 07,051.026c ye ca nikṣepahartṝṇāṃ ye ca viśvāsaghātinām 07,051.027a bhuktapūrvāṃ striyaṃ ye ca nindatām aghaśaṃsinām 07,051.027c brahmaghnānāṃ ca ye lokā ye ca goghātinām api 07,051.028a pāyasaṃ vā yavānnaṃ vā śākaṃ kṛsaram eva vā 07,051.028c saṃyāvāpūpamāṃsāni ye ca lokā vṛthāśnatām 07,051.028d*0366_01 adattvā bhuñjatāṃ yā vai māṃsaṃ vā sā gatir mama 07,051.028e tān ahnaivādhigaccheyaṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 07,051.029a vedādhyāyinam atyarthaṃ saṃśitaṃ vā dvijottamam 07,051.029c avamanyamāno yān yāti vṛddhān sādhūṃs tathā gurūn 07,051.030a spṛśatāṃ brāhmaṇaṃ gāṃ ca pādenāgniṃ ca yāṃ labhet 07,051.030c yāpsu śleṣma purīṣaṃ vā mūtraṃ vā muñcatāṃ gatiḥ 07,051.030e tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 07,051.030f*0367_01 śītabhītāś ca ye viprā raṇabhītāś ca kṣatriyāḥ 07,051.030f*0367_02 teṣāṃ gatiṃ gamiṣyāmi na ced dhanyāṃ jayadratham 07,051.031a nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyātither gatiḥ 07,051.031c utkocināṃ mṛṣoktīnāṃ vañcakānāṃ ca yā gatiḥ 07,051.031e ātmāpahāriṇāṃ yā ca yā ca mithyābhiśaṃsinām 07,051.032a bhṛtyaiḥ saṃdṛśyamānānāṃ putradārāśritais tathā 07,051.032c asaṃvibhajya kṣudrāṇāṃ yā gatir mṛṣṭam aśnatām 07,051.032d*0368_01 yaḥ pratyavasito vipro na saṃnyāsaṃ punaś caret 07,051.032d*0368_02 prāyaścittena yasya syāc chuddhas tasya ca yā gatiḥ 07,051.032e tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 07,051.033a saṃśritaṃ vāpi yas tyaktvā sādhuṃ tadvacane ratam 07,051.033c na bibharti nṛśaṃsātmā nindate copakāriṇam 07,051.033d*0369_01 tathā devalakāñ śrāddhe satataṃ paṅktidūṣakān 07,051.033d*0369_02 ye bhojayanti saṃmūḍhās tāṃ gatiṃ samavāpnuyām 07,051.034a arhate prātiveśyāya śrāddhaṃ yo na dadāti ca 07,051.034c anarhate ca yo dadyād vṛṣalīpatyur eva ca 07,051.034d*0370_01 matsyakacchapabhakṣāṇāṃ bhakṣyamastakaśāyinām 07,051.034d*0370_02 saindhavānāṃ gatiṃ yāmi śvo na hanyāṃ jayadratham 07,051.035a madyapo bhinnamaryādaḥ kṛtaghno bhrātṛnindakaḥ 07,051.035c teṣāṃ gatim iyāṃ kṣipraṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 07,051.036a dharmād apetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥ 07,051.036c ye cānukīrtitāḥ kṣipraṃ teṣāṃ gatim avāpnuyām 07,051.036e yadi vyuṣṭām imāṃ rātriṃ śvo na hanyāṃ jayadratham 07,051.037a imāṃ cāpy aparāṃ bhūyaḥ pratijñāṃ me nibodhata 07,051.037b*0371_01 anastamita āditye na ced dhanmi jayadratham 07,051.037c yady asminn ahate pāpe sūryo 'stam upayāsyati 07,051.037e ihaiva saṃpraveṣṭāhaṃ jvalitaṃ jātavedasam 07,051.037f*0372_01 gāṇḍīvahasto rājñāṃ ca samakṣaṃ pṛthivīpate 07,051.038a asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā; pitṛrajanicarā vā brahmadevarṣayo vā 07,051.038c caram acaram apīdaṃ yat paraṃ cāpi tasmāt; tad api mama ripuṃ taṃ rakṣituṃ naiva śaktāḥ 07,051.039a yadi viśati rasātalaṃ tadagryaṃ; viyad api devapuraṃ diteḥ puraṃ vā 07,051.039c tad api śaraśatair ahaṃ prabhāte; bhṛśam abhipatya ripoḥ śiro 'bhihartā 07,051.040a evam uktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṃ savyadakṣiṇam 07,051.040c tasya śabdam atikramya dhanuḥśabdo 'spṛśad divam 07,051.041a arjunena pratijñāte pāñcajanyaṃ janārdanaḥ 07,051.041c pradadhmau tatra saṃkruddho devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 07,051.042a sa pāñcajanyo 'cyutavaktravāyunā; bhṛśaṃ supūrṇodaraniḥsṛtadhvaniḥ 07,051.042c jagat sapātālaviyaddigīśvaraṃ; prakampayām āsa yugātyaye yathā 07,051.043a tato vāditraghoṣāś ca prādurāsan samantataḥ 07,051.043c siṃhanādāś ca pāṇḍūnāṃ pratijñāte mahātmanā 07,051.043d*0373_01 anṛtyad iva gāṇḍīvaṃ śarās tūṇīgatā mudā 07,051.043d*0373_02 nirākrāmann iva tadā svayam eva mṛdhaiṣiṇaḥ 07,051.043d*0373_03 bhīmasenas tu saṃhṛṣṭaḥ pratyabhāṣata bhārata 07,051.043d*0373_04 dhanaṃjayam abhiprekṣya harṣagadgadayā girā 07,051.043d*0373_05 pratijñodbhavaśabdena kṛṣṇaśaṅkhasvanena ca 07,051.043d*0373_06 nihato dhārtarāṣṭro 'yaṃ sānubandhaḥ suyodhanaḥ 07,051.043d*0373_07 atha mṛditatamāgryadāmamālyaṃ 07,051.043d*0373_08 tava sutaśokamayaṃ ca roṣajātam 07,051.043d*0373_09 vyapanudati mahāprabhāvam etan 07,051.043d*0373_10 naravara vākyam idaṃ mahārtham iṣṭam 07,051.043d*0373_10 saṃjaya uvāca 07,051.043d*0373_11 atha śaṅkhaiś ca bherībhiḥ paṇavaiḥ sainikās tathā 07,051.043d*0373_12 sasūtamāgadhā jiṣṇuṃ stutibhiḥ samapūjayan 07,051.043d*0373_13 tadā bhīmaṃ balaṃ sarvaṃ tena nādena mohitam 07,051.043d*0373_14 tāvakaṃ tan mahārājaṃ viṣaṇṇaṃ samapadyata 07,052.001 saṃjaya uvāca 07,052.001a śrutvā tu taṃ mahāśabdaṃ pāṇḍūnāṃ putragṛddhinām 07,052.001c cāraiḥ pravedite tatra samutthāya jayadrathaḥ 07,052.002a śokasaṃmūḍhahṛdayo duḥkhenābhihato bhṛśam 07,052.002c majjamāna ivāgādhe vipule śokasāgare 07,052.003a jagāma samitiṃ rājñāṃ saindhavo vimṛśan bahu 07,052.003c sa teṣāṃ naradevānāṃ sakāśe paridevayan 07,052.004a abhimanyoḥ pitur bhītaḥ savrīḍo vākyam abravīt 07,052.004c yo 'sau pāṇḍoḥ kila kṣetre jātaḥ śakreṇa kāminā 07,052.005a sa ninīṣati durbuddhir māṃ kilaikaṃ yamakṣayam 07,052.005c tat svasti vo 'stu yāsyāmi svagṛhaṃ jīvitepsayā 07,052.006a atha vā stha pratibalās trātuṃ māṃ kṣatriyarṣabhāḥ 07,052.006c pārthena prārthitaṃ vīrās te dadantu mamābhayam 07,052.007a droṇaduryodhanakṛpāḥ karṇamadreśabāhlikāḥ 07,052.007c duḥśāsanādayaḥ śaktās trātum apy antakādritam 07,052.008a kim aṅga punar ekena phalgunena jighāṃsatā 07,052.008b*0374_01 pratijñātaṃ na jānāmi sarvān vijñāpayāmi vaḥ 07,052.008c na trāyeyur bhavanto māṃ samastāḥ patayaḥ kṣiteḥ 07,052.009a praharṣaṃ pāṇḍaveyānāṃ śrutvā mama mahad bhayam 07,052.009c sīdantīva ca me 'ṅgāni mumūrṣor iva pārthivāḥ 07,052.010a vadho nūnaṃ pratijñāto mama gāṇḍīvadhanvanā 07,052.010c tathā hi hṛṣṭāḥ krośanti śokakāle 'pi pāṇḍavāḥ 07,052.010d*0375_01 vaśam eṣyanti catvāras tam ṛte sarvapāṇḍavāḥ 07,052.011a na devā na ca gandharvā nāsuroragarākṣasāḥ 07,052.011c utsahante 'nyathā kartuṃ kuta eva narādhipāḥ 07,052.012a tasmān mām anujānīta bhadraṃ vo 'stu nararṣabhāḥ 07,052.012c adarśanaṃ gamiṣyāmi na māṃ drakṣyanti pāṇḍavāḥ 07,052.012d*0376_01 vṛttam āsthāya tanyūjyaṃ (sic) sopanīto bhavāmy aham 07,052.012d*0376_02 duḥśalā bhrātṛsauhārdān māṃ rakṣasyatha vā dhruvam 07,052.013a evaṃ vilapamānaṃ taṃ bhayād vyākulacetasam 07,052.013c ātmakāryagarīyastvād rājā duryodhano 'bravīt 07,052.014a na bhetavyaṃ naravyāghra ko hi tvā puruṣarṣabha 07,052.014c madhye kṣatriyavīrāṇāṃ tiṣṭhantaṃ prārthayed yudhi 07,052.014d*0377_01 eṣāṃ hi naradevānāṃ mattamātaṅgagāminām 07,052.014d*0377_02 saṃghātam upayātānām api bibhyet puraṃdaraḥ 07,052.015a ahaṃ vaikartanaḥ karṇaś citraseno viviṃśatiḥ 07,052.015c bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣaseno durāsadaḥ 07,052.016a purumitro jayo bhojaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 07,052.016c satyavrato mahābāhur vikarṇo durmukhaḥ sahaḥ 07,052.017a duḥśāsanaḥ subāhuś ca kaliṅgaś cāpy udāyudhaḥ 07,052.017c vindānuvindāv āvantyau droṇo drauṇiḥ sasaubalaḥ 07,052.017d*0378_01 ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ 07,052.017d*0378_02 sasainyās tvābhiyāsyanti vyetu te mānaso jvaraḥ 07,052.017d*0379_01 māyāvī balavāñ śūro rākṣasaś cāpy alambusaḥ 07,052.017d*0379_02 ime ca tvābhigopsyanti sainyena mahatā vṛtāḥ 07,052.018a tvaṃ cāpi rathināṃ śreṣṭhaḥ svayaṃ śūro 'mitadyutiḥ 07,052.018c sa kathaṃ pāṇḍaveyebhyo bhayaṃ paśyasi saindhava 07,052.019a akṣauhiṇyo daśaikā ca madīyās tava rakṣaṇe 07,052.019c yattā yotsyanti mā bhais tvaṃ saindhava vyetu te bhayam 07,052.020a evam āśvāsito rājan putreṇa tava saindhavaḥ 07,052.020c duryodhanena sahito droṇaṃ rātrāv upāgamat 07,052.021a upasaṃgrahaṇaṃ kṛtvā droṇāya sa viśāṃ pate 07,052.021c upopaviśya praṇataḥ paryapṛcchad idaṃ tadā 07,052.021d*0380_01 arjunasyātmanaś cārthe viśeṣaṃ paryapṛcchata 07,052.022a nimitte dūrapātitve laghutve dṛḍhavedhane 07,052.022c mama bravītu bhagavān viśeṣaṃ phalgunasya ca 07,052.023a vidyāviśeṣam icchāmi jñātum ācārya tattvataḥ 07,052.023c mamārjunasya ca vibho yathātattvaṃ pracakṣva me 07,052.024 droṇa uvāca 07,052.024a samam ācāryakaṃ tāta tava caivārjunasya ca 07,052.024c yogād duḥkhocitatvāc ca tasmāt tvatto 'dhiko 'rjunaḥ 07,052.025a na tu te yudhi saṃtrāsaḥ kāryaḥ pārthāt kathaṃ cana 07,052.025c ahaṃ hi rakṣitā tāta bhayāt tvāṃ nātra saṃśayaḥ 07,052.026a na hi madbāhuguptasya prabhavanty amarā api 07,052.026c vyūhiṣyāmi ca taṃ vyūhaṃ yaṃ pārtho na tariṣyati 07,052.027a tasmād yudhyasva mā bhais tvaṃ svadharmam anupālaya 07,052.027c pitṛpaitāmahaṃ mārgam anuyāhi narādhipa 07,052.028a adhītya vidhivad vedān agnayaḥ suhutās tvayā 07,052.028c iṣṭaṃ ca bahubhir yajñair na te mṛtyubhayād bhayam 07,052.029a durlabhaṃ mānuṣair mandair mahābhāgyam avāpya tu 07,052.029c bhujavīryārjitāṃl lokān divyān prāpsyasy anuttamān 07,052.030a kuravaḥ pāṇḍavāś caiva vṛṣṇayo 'nye ca mānavāḥ 07,052.030c ahaṃ ca saha putreṇa adhruvā iti cintyatām 07,052.031a paryāyeṇa vayaṃ sarve kālena balinā hatāḥ 07,052.031c paralokaṃ gamiṣyāmaḥ svaiḥ svaiḥ karmabhir anvitāḥ 07,052.032a tapas taptvā tu yāṃl lokān prāpnuvanti tapasvinaḥ 07,052.032c kṣatradharmāśritāḥ śūrāḥ kṣatriyāḥ prāpnuvanti tān 07,052.033 saṃjaya uvāca 07,052.033a evam āśvāsito rājan bhāradvājena saindhavaḥ 07,052.033c apānudad bhayaṃ pārthād yuddhāya ca mano dadhe 07,052.033d*0381_01 tataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ tavāpy āsīd viśāṃ pate 07,052.033d*0381_02 vāditrāṇāṃ dhvaniś cograḥ siṃhanādaravaiḥ saha 07,053.001 saṃjaya uvāca 07,053.001a pratijñāte tu pārthena sindhurājavadhe tadā 07,053.001c vāsudevo mahābāhur dhanaṃjayam abhāṣata 07,053.002a bhrātṝṇāṃ matam ājñāya tvayā vācā pratiśrutam 07,053.002c saindhavaṃ śvo 'smi hanteti tat sāhasatamaṃ kṛtam 07,053.003a asaṃmantrya mayā sārdham atibhāro 'yam udyataḥ 07,053.003c kathaṃ nu sarvalokasya nāvahāsyā bhavemahi 07,053.004a dhārtarāṣṭrasya śibire mayā praṇihitāś carāḥ 07,053.004c ta ime śīghram āgamya pravṛttiṃ vedayanti naḥ 07,053.005a tvayā vai saṃpratijñāte sindhurājavadhe tadā 07,053.005b*0382_01 saṃśrute sindhurājasya vadhe gāṇḍīvadhanvanā 07,053.005c siṃhanādaḥ savāditraḥ sumahān iha taiḥ śrutaḥ 07,053.006a tena śabdena vitrastā dhārtarāṣṭrāḥ sasaindhavāḥ 07,053.006c nākasmāt siṃhanādo 'yam iti matvā vyavasthitāḥ 07,053.007a sumahāñ śabdasaṃpātaḥ kauravāṇāṃ mahābhuja 07,053.007c āsīn nāgāśvapattīnāṃ rathaghoṣaś ca bhairavaḥ 07,053.008a abhimanyuvadhaṃ śrutvā dhruvam ārto dhanaṃjayaḥ 07,053.008c rātrau niryāsyati krodhād iti matvā vyavasthitāḥ 07,053.009a tair yatadbhir iyaṃ satyā śrutā satyavatas tava 07,053.009c pratijñā sindhurājasya vadhe rājīvalocana 07,053.010a tato vimanasaḥ sarve trastāḥ kṣudramṛgā iva 07,053.010c āsan suyodhanāmātyāḥ sa ca rājā jayadrathaḥ 07,053.011a athotthāya sahāmātyair dīnaḥ śibiram ātmanaḥ 07,053.011b*0383_01 bhṛśaṃ vimanaso bhūtvā śibirāṇi svakāni te 07,053.011c āyāt sauvīrasindhūnām īśvaro bhṛśaduḥkhitaḥ 07,053.012a sa mantrakāle saṃmantrya sarvā naiḥśreyasīḥ kriyāḥ 07,053.012c suyodhanam idaṃ vākyam abravīd rājasaṃsadi 07,053.013a mām asau putrahanteti śvo 'bhiyātā dhanaṃjayaḥ 07,053.013c pratijñāto hi senāyā madhye tena vadho mama 07,053.013d*0384_01 mama putra[tro] hato 'nena haniṣye 'haṃ jayadratham 07,053.013d*0384_02 iti vāco bahuvidhā[ḥ] pārthena pratijñā kṛtā 07,053.014a tāṃ na devā na gandharvā nāsuroragarākṣasāḥ 07,053.014c utsahante 'nyathā kartuṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ 07,053.015a te māṃ rakṣata saṃgrāme mā vo mūrdhni dhanaṃjayaḥ 07,053.015c padaṃ kṛtvāpnuyāl lakṣyaṃ tasmād atra vidhīyatām 07,053.016a atha rakṣā na me saṃkhye kriyate kurunandana 07,053.016c anujānīhi māṃ rājan gamiṣyāmi gṛhān prati 07,053.017a evam uktas tv avākśīrṣo vimanāḥ sa suyodhanaḥ 07,053.017c śrutvābhiśaptavantaṃ tvāṃ dhyānam evānvapadyata 07,053.018a tam ārtam abhisaṃprekṣya rājā kila sa saindhavaḥ 07,053.018c mṛdu cātmahitaṃ caiva sāpekṣam idam uktavān 07,053.019a nāhaṃ paśyāmi bhavatāṃ tathāvīryaṃ dhanurdharam 07,053.019c yo 'rjunasyāstram astreṇa pratihanyān mahāhave 07,053.020a vāsudevasahāyasya gāṇḍīvaṃ dhunvato dhanuḥ 07,053.020c ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhet sākṣād api śatakratuḥ 07,053.020d*0385_01 arjunasyāgrato yoddhuṃ bibhiyād api devarāṭ 07,053.021a maheśvaro 'pi pārthena śrūyate yodhitaḥ purā 07,053.021c padātinā mahātejā girau himavati prabhuḥ 07,053.022a dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām 07,053.022c jaghān ekarathenaiva devarājapracoditaḥ 07,053.023a samāyukto hi kaunteyo vāsudevena dhīmatā 07,053.023c sāmarān api lokāṃs trīn nihanyād iti me matiḥ 07,053.023d*0386_01 yathā dāśarathiṃ rāmaṃ sahāyaṃ prāpya durdharam 07,053.023d*0386_02 vālinaṃ ghātayām āsa sugrīvo 'sau tathātra mām 07,053.024a so 'ham icchāmy anujñātuṃ rakṣituṃ vā mahātmanā 07,053.024c droṇena sahaputreṇa vīreṇa yadi manyase 07,053.025a sa rājñā svayam ācāryo bhṛśam ākrandito 'rjuna 07,053.025c saṃvidhānaṃ ca vihitaṃ rathāś ca kila sajjitāḥ 07,053.026a karṇo bhūriśravā drauṇir vṛṣasenaś ca durjayaḥ 07,053.026c kṛpaś ca madrarājaś ca ṣaḍ ete 'sya purogamāḥ 07,053.027a śakaṭaḥ padmapaś cārdho vyūho droṇena kalpitaḥ 07,053.027c padmakarṇikamadhyasthaḥ sūcīpāśe jayadrathaḥ 07,053.027e sthāsyate rakṣito vīraiḥ sindhurāḍ yuddhadurmadaiḥ 07,053.028a dhanuṣy astre ca vīrye ca prāṇe caiva tathorasi 07,053.028c aviṣahyatamā hy ete niścitāḥ pārtha ṣaḍ rathāḥ 07,053.028e etān ajitvā sagaṇān naiva prāpyo jayadrathaḥ 07,053.029a teṣām ekaikaśo vīryaṃ ṣaṇṇāṃ tvam anucintaya 07,053.029c sahitā hi naravyāghrā na śakyā jetum añjasā 07,053.030a bhūyaś ca cintayiṣyāmi nītim ātmahitāya vai 07,053.030c mantrajñaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiḥ kāryasiddhaye 07,053.031 arjuna uvāca 07,053.031a ṣaḍ rathān dhārtarāṣṭrasya manyase yān balādhikān 07,053.031c teṣāṃ vīryaṃ mamārdhena na tulyam iti lakṣaye 07,053.032a astram astreṇa sarveṣām eteṣāṃ madhusūdana 07,053.032c mayā drakṣyasi nirbhinnaṃ jayadrathavadhaiṣiṇā 07,053.032d*0387_01 paśyatas te nihantāsmi yadi te vajradhāriṇaḥ 07,053.033a droṇasya miṣataḥ so 'haṃ sagaṇasya vilapyataḥ 07,053.033c mūrdhānaṃ sindhurājasya pātayiṣyāmi bhūtale 07,053.034a yadi sādhyāś ca rudrāś ca vasavaś ca sahāśvinaḥ 07,053.034c marutaś ca sahendreṇa viśvedevās tathāsurāḥ 07,053.035a pitaraḥ sahagandharvāḥ suparṇāḥ sāgarādrayaḥ 07,053.035c dyaur viyat pṛthivī ceyaṃ diśaś ca sadigīśvarāḥ 07,053.036a grāmyāraṇyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 07,053.036c trātāraḥ sindhurājasya bhavanti madhusūdana 07,053.037a tathāpi bāṇair nihataṃ śvo draṣṭāsi raṇe mayā 07,053.037c satyena te śape kṛṣṇa tathaivāyudham ālabhe 07,053.038a yaś ca goptā maheṣvāsas tasya pāpasya durmateḥ 07,053.038c tam eva prathamaṃ droṇam abhiyāsyāmi keśava 07,053.039a tasmin dyūtam idaṃ baddhaṃ manyate sma suyodhanaḥ 07,053.039c tasmāt tasyaiva senāgraṃ bhittvā yāsyāmi saindhavam 07,053.040a draṣṭāsi śvo maheṣvāsān nārācais tigmatejanaiḥ 07,053.040c śṛṅgāṇīva girer vajrair dāryamāṇān mayā yudhi 07,053.040d*0388_01 mayā nipātitān saṃkhye vajrair iva girivrajān 07,053.041a naranāgāśvadehebhyo visraviṣyati śoṇitam 07,053.041c patadbhyaḥ patitebhyaś ca vibhinnebhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,053.042a gāṇḍīvapreṣitā bāṇā manonilasamā jave 07,053.042c nṛnāgāśvān videhāsūn kartāraś ca sahasraśaḥ 07,053.043a yamāt kuberād varuṇād rudrād indrāc ca yan mayā 07,053.043c upāttam astraṃ ghoraṃ vai tad draṣṭāro narā yudhi 07,053.044a brāhmeṇāstreṇa cāstrāṇi hanyamānāni saṃyuge 07,053.044c mayā draṣṭāsi sarveṣāṃ saindhavasyābhirakṣiṇām 07,053.045a śaravegasamutkṛttai rājñāṃ keśava mūrdhabhiḥ 07,053.045c āstīryamāṇāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi śvo mayā yudhi 07,053.045d*0389_01 mayā draṣṭāsi vistīrṇāṃ kīryamāṇāṃ ca medinīm 07,053.046a kravyādāṃs tarpayiṣyāmi drāvayiṣyāmi śātravān 07,053.046c suhṛdo nandayiṣyāmi pātayiṣyāmi saindhavam 07,053.047a bahv āgaskṛt kusaṃbandhī pāpadeśasamudbhavaḥ 07,053.047c mayā saindhavako rājā hataḥ svāñ śocayiṣyati 07,053.048a sarvakṣīrānnabhoktāraḥ pāpācārā raṇājire 07,053.048c mayā sarājakā bāṇair nunnā naṃkṣyanti saindhavāḥ 07,053.049a tathā prabhāte kartāsmi yathā kṛṣṇa suyodhanaḥ 07,053.049c nānyaṃ dhanurdharaṃ loke maṃsyate matsamaṃ yudhi 07,053.050a gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ yoddhā cāhaṃ nararṣabha 07,053.050c tvaṃ ca yantā hṛṣīkeśa kiṃ nu syād ajitaṃ mayā 07,053.050d*0390_01 tava prasādād bhagavan kim ivāsti raṇe mama 07,053.050d*0390_02 aviṣahyaṃ hṛṣīkeśa kiṃ jānan māṃ vigarhase 07,053.051a yathā hi lakṣma candre vai samudre ca yathā jalam 07,053.051c evam etāṃ pratijñāṃ me satyāṃ viddhi janārdana 07,053.051d*0391_01 yathā rāmeṇa caikena sādhito daśakaṃdharaḥ 07,053.051d*0391_02 vibhunā sādhayiṣyāmi tathā taṃ saindhavaṃ ripum 07,053.052a māvamaṃsthā mamāstrāṇi māvamaṃsthā dhanur dṛḍham 07,053.052c māvamaṃsthā balaṃ bāhvor māvamaṃsthā dhanaṃjayam 07,053.053a yathā hi yātvā saṃgrāme na jīye vijayāmi ca 07,053.053c tena satyena saṃgrāme hataṃ viddhi jayadratham 07,053.054a dhruvaṃ vai brāhmaṇe satyaṃ dhruvā sādhuṣu saṃnatiḥ 07,053.054c śrīr dhruvā cāpi dakṣeṣu dhruvo nārāyaṇe jayaḥ 07,053.054d*0392_01 tvaṃ ca mādhava sarvaṃ tat tathā pratividhāsyasi 07,053.054d*0392_02 yathā ripūṇāṃ miṣatāṃ pramathiṣyāmi saindhavam 07,053.055 saṃjaya uvāca 07,053.055a evam uktvā hṛṣīkeśaṃ svayam ātmānam ātmanā 07,053.055c saṃdideśārjuno nardan vāsaviḥ keśavaṃ prabhum 07,053.056a yathā prabhātāṃ rajanīṃ kalpitaḥ syād ratho mama 07,053.056c tathā kāryaṃ tvayā kṛṣṇa kāryaṃ hi mahad udyatam 07,054.001 saṃjaya uvāca 07,054.001a tāṃ niśāṃ duḥkhaśokārtau śvasantāv iva coragau 07,054.001c nidrāṃ naivopalebhāte vāsudevadhanaṃjayau 07,054.001d*0393_01 vāsudevārjunau vīrau na svapnam upalebhatuḥ 07,054.002a naranārāyaṇau kruddhau jñātvā devāḥ savāsavāḥ 07,054.002c vyathitāś cintayām āsuḥ kiṃ svid etad bhaviṣyati 07,054.003a vavuś ca dāruṇā vātā rūkṣā gorābhiśaṃsinaḥ 07,054.003c sakabandhas tathāditye parighaḥ samadṛśyata 07,054.004a śuṣkāśanyaś ca niṣpetuḥ sanirghātāḥ savidyutaḥ 07,054.004c cacāla cāpi pṛthivī saśailavanakānanā 07,054.005a cukṣubhuś ca mahārāja sāgarā makarālayāḥ 07,054.005c pratisrotaḥ pravṛttāś ca tathā gantuṃ samudragāḥ 07,054.006a rathāśvanaranāgānāṃ pravṛttam adharottaram 07,054.006c kravyādānāṃ pramodārthaṃ yamarāṣṭravivṛddhaye 07,054.007a vāhanāni śakṛnmūtre mumucū ruruduś ca ha 07,054.007c tān dṛṣṭvā dāruṇān sarvān utpātāṃl lomaharṣaṇān 07,054.007d*0394_01 dīnāś ca pārthivāḥ sarve nāśaṃsur jayam ātmanaḥ 07,054.008a sarve te vyathitāḥ sainyās tvadīyā bharatarṣabha 07,054.008c śrutvā mahābalasyogrāṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ 07,054.009a atha kṛṣṇaṃ mahābāhur abravīt pākaśāsaniḥ 07,054.009c āśvāsaya subhadrāṃ tvaṃ bhaginīṃ snuṣayā saha 07,054.010a snuṣā śvaśvrānaghāyaste viśoke kuru mādhava 07,054.010c sāmnā satyena yuktena vacasāśvāsaya prabho 07,054.011a tato 'rjunagṛhaṃ gatvā vāsudevaḥ sudurmanāḥ 07,054.011c bhaginīṃ putraśokārtām āśvāsayata duḥkhitām 07,054.012a mā śokaṃ kuru vārṣṇeyi kumāraṃ prati sasnuṣā 07,054.012c sarveṣāṃ prāṇināṃ bhīru niṣṭhaiṣā kālanirmitā 07,054.013a kule jatasya vīrasya kṣatriyasya viśeṣataḥ 07,054.013c sadṛśaṃ maraṇaṃ hy etat tava putrasya mā śucaḥ 07,054.014a diṣṭyā mahāratho vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ 07,054.014c kṣātreṇa vidhinā prāpto vīrābhilaṣitāṃ gatim 07,054.015a jitvā subahuśaḥ śatrūn preṣayitvā ca mṛtyave 07,054.015c gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān sarvakāmaduho 'kṣayān 07,054.016a tapasā brahmacaryeṇa śrutena prajñayāpi ca 07,054.016c santo yāṃ gatim icchanti prāptas tāṃ tava putrakaḥ 07,054.017a vīrasūr vīrapatnī tvaṃ vīraśvaśurabāndhavā 07,054.017c mā śucas tanayaṃ bhadre gataḥ sa paramāṃ gatim 07,054.017d*0395_01 svādhyāyayuktaṃ brāhmaṇī yācitāraṃ 07,054.017d*0395_02 gaurvoḍhāraṃ tv āśugantāram aśvā 07,054.017d*0395_03 dāsaṃ śūdrā karmakaraṃ tu vaiśyā 07,054.017d*0395_04 śūraṃ sūte tvadvidhā rājaputrī 07,054.018a prāpsyate cāpy asau kṣudraḥ saindhavo bālaghātakaḥ 07,054.018c asyāvalepasya phalaṃ sasuhṛdgaṇabāndhavaḥ 07,054.019a vyuṣṭāyāṃ tu varārohe rajanyāṃ pāpakarmakṛt 07,054.019c na hi mokṣyati pārthāt sa praviṣṭo 'py amarāvatīm 07,054.020a śvaḥ śiraḥ śroṣyase tasya saindhavasya raṇe hṛtam 07,054.020c samantapañcakād bāhyaṃ viśokā bhava mā rudaḥ 07,054.021a kṣatradharmaṃ puraskṛtya gataḥ śūraḥ satāṃ gatim 07,054.021c yāṃ vayaṃ prāpnuyāmeha ye cānye śastrajīvinaḥ 07,054.022a vyūḍhorasko mahābāhur anivartī varapraṇut 07,054.022c gatas tava varārohe putraḥ svargaṃ jvaraṃ jahi 07,054.023a anu jātaś ca pitaraṃ mātṛpakṣaṃ ca vīryavān 07,054.023c sahasraśo ripūn hatvā hataḥ śūro mahārathaḥ 07,054.024a āśvāsaya snuṣāṃ rājñi mā śucaḥ kṣatriye bhṛṣam 07,054.024c śvaḥ priyaṃ sumahac chrutvā viśokā bhava nandini 07,054.025a yat pārthena pratijñātaṃ tat tathā na tad anyathā 07,054.025c cikīrṣitaṃ hi te bhartur na bhavej jātu niṣphalam 07,054.026a yadi ca manujapannagāḥ piśācā; rajanicarāḥ patagāḥ surāsurāś ca 07,054.026c raṇagatam abhiyānti sindhurājaṃ; na sa bhavitā saha tair api prabhāte 07,055.001 saṃjaya uvāca 07,055.001a etac chrutvā vacas tasya keśavasya mahātmanaḥ 07,055.001c subhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā 07,055.002a hā putra mama mandāyāḥ kathaṃ saṃyugam etya ha 07,055.002c nidhanaṃ prāptavāṃs tāta pitṛtulyaparākramaḥ 07,055.003a katham indīvaraśyāmaṃ sudaṃṣṭraṃ cārulocanam 07,055.003c mukhaṃ te dṛśyate vatsa guṇṭhitaṃ raṇareṇunā 07,055.004a nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyanty anivartinam 07,055.004c suśirogrīvabāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ nirūdaram 07,055.005a cārūpacitasarvāṅgaṃ svakṣaṃ śastrakṣatācitam 07,055.005c bhūtāni tvā nirīkṣante nūnaṃ candram ivoditam 07,055.006a śayanīyaṃ purā yasya spardhyāstaraṇasaṃvṛtam 07,055.006c bhūmāv adya kathaṃ śeṣe vipraviddhaḥ sukhocitaḥ 07,055.007a yo 'nvāsyata purā vīro varastrībhir mahābhujaḥ 07,055.007c katham anvāsyate so 'dya śivābhiḥ patito mṛdhe 07,055.008a yo 'stūyata purā hṛṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 07,055.008c so 'dya kravyādgaṇair ghorair vinadadbhir upāsyate 07,055.009a pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vṛṣṇivīreṣu cābhibho 07,055.009c pāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsy anāthavat 07,055.009d*0396_01 yatra tvaṃ keśave nāthe satyanātho yathā hataḥ 07,055.010a atṛptadarśanā putra darśanasya tavānagha 07,055.010c mandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktam adya yamakṣayam 07,055.011a viśālākṣaṃ sukeśāntaṃ cāruvākyaṃ sugandhi ca 07,055.011c tava putra kadā bhūyo mukhaṃ drakṣyāmi nirvraṇam 07,055.011d*0397_01 ehy ehi tṛṣito vatsa stanau pūrṇau pibāśu me 07,055.011d*0397_02 aṅkam āruhya mandāyā hy atṛptāyāś ca darśane 07,055.012a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām 07,055.012c dhig vīryaṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca dhig balam 07,055.013a dhik kekayāṃs tathā cedīn matsyāṃś caivātha sṛñjayān 07,055.013c ye tvā raṇe gataṃ vīraṃ na jānanti nipātitam 07,055.014a adya paśyāmi pṛthivīṃ śūnyām iva hatatviṣam 07,055.014c abhimanyum apaśyantī śokavyākulalocanā 07,055.014d*0398_01 sākṣān maghavataḥ pautraṃ putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,055.014d*0398_02 svasrīyaṃ vāsudevasya taṃ gṛdhrāḥ paryupāsate 07,055.015a svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,055.015c kathaṃ tvā virathaṃ vīraṃ drakṣyāmy anyair nipātitam 07,055.016a hā vīra dṛṣṭo naṣṭaś ca dhanaṃ svapna ivāsi me 07,055.016c aho hy anityaṃ mānuṣyaṃ jalabudbudacañcalam 07,055.017a imāṃ te taruṇīṃ bhāryāṃ tvadādhibhir abhiplutām 07,055.017b*0399_01 uttarām uttarāṃ jātyā suśīlāṃ priyabhāṣiṇīm 07,055.017b*0399_02 śanakaiḥ parirabhyaināṃ snuṣāṃ mama yaśasvinīm 07,055.017b*0399_03 sukumārīṃ viśālākṣīṃ pūrṇacandranibhānanām 07,055.017b*0399_04 bālapallavatanvaṅgīṃ mattamātaṅgagāminīm 07,055.017b*0399_05 bimbādharoṣṭhīm abalām abhimanyo praharṣaya 07,055.017b*0399_06 tvayā vinā kathaṃ putra jīrṇāṃ patitamānasām 07,055.017c kathaṃ saṃdhārayiṣyāmi vivatsām iva dhenukām 07,055.018a aho hy akāle prasthānaṃ kṛtavān asi putraka 07,055.018c vihāya phalakāle māṃ sugṛddhāṃ tava darśane 07,055.019a nūnaṃ gatiḥ kṛtāntasya prājñair api sudurvidā 07,055.019c yatra tvaṃ keśave nāthe saṃgrāme 'nāthavad dhataḥ 07,055.020a yajvanāṃ dānaśīlānāṃ brāhmaṇānāṃ kṛtātmanām 07,055.020c caritabrahmacaryāṇāṃ puṇyatīrthāvagāhinām 07,055.021a kṛtajñānāṃ vadānyānāṃ guruśuśrūṣiṇām api 07,055.021c sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatis tām avāpnuhi 07,055.022a yā gatir yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 07,055.022c hatvārīn nihatānāṃ ca saṃgrāme tāṃ gatiṃ vraja 07,055.023a gosahasrapradātṝṇāṃ kratudānāṃ ca yā gatiḥ 07,055.023c naiveśikaṃ cābhimataṃ dadatāṃ yā gatiḥ śubhā 07,055.023d*0400_01 brāhmaṇebhyaḥ śaraṇyebhyo nidhiṃ nidadhatāṃ ca yā 07,055.023d*0400_02 yā cāpi nyastadaṇḍānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.024a brahmacaryeṇa yāṃ yānti munayaḥ saṃśitavratā 07,055.024c ekapatnyaś ca yāṃ yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.025a rājñāṃ sucaritair yā ca gatir bhavati śāśvatī 07,055.025c caturāśramiṇāṃ puṇyaiḥ pāvitānāṃ surakṣitaiḥ 07,055.026a dīnānukampināṃ yā ca satataṃ saṃvibhāginām 07,055.026c paiśunyāc ca nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.027a vratināṃ dharmaśīlānāṃ guruśuśrūṣiṇām api 07,055.027c amoghātithināṃ yā ca tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.027d*0401_01 kṛcchreṣu yā dhārayatām ātmānaṃ vyasaneṣu ca 07,055.027d*0401_02 gatiḥ śokāgnidagdhānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.027d*0401_03 pitur mātuś ca śuśrūṣāṃ kalpayantīha ye sadā 07,055.027d*0401_04 svadāraniratānāṃ ca yā gatis tām avāpnuhi 07,055.028a ṛtukāle svakāṃ patnīṃ gacchatāṃ yā manasvinām 07,055.028c na cānyadārasevīnāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.029a sāmnā ye sarvabhūtāni gacchanti gatamatsarāḥ 07,055.029c nāruṃtudānāṃ kṣamiṇāṃ yā gatis tām avāpnuhi 07,055.030a madhumāṃsanivṛttānāṃ madād dambhāt tathānṛtāt 07,055.030c paropatāpatyaktānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.031a hrīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatṛptā jitendriyāḥ 07,055.031c yāṃ gatiṃ sādhavo yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka 07,055.032a evaṃ vilapatīṃ dīnāṃ subhadrāṃ śokakarśitām 07,055.032c abhyapadyata pāñcālī vairāṭīsahitā tadā 07,055.033a tāḥ prakāmaṃ ruditvā ca vilapya ca suduḥkhitāḥ 07,055.033b*0402_01 draupadī śokasaṃtaptā ruditvā ca vilapya ca 07,055.033c unmattavat tadā rājan visaṃjñā nyapatan kṣitau 07,055.034a sopacāras tu kṛṣṇas tāṃ duḥkhitāṃ bhṛśaduḥkhitaḥ 07,055.034c siktvāmbhasā samāśvāsya tat tad uktvā hitaṃ vacaḥ 07,055.035a visaṃjñakalpāṃ rudatīm apaviddhāṃ pravepatīm 07,055.035c bhaginīṃ puṇḍarīkākṣa idaṃ vacanam abravīt 07,055.036a subhadre mā śucaḥ putraṃ pāñcālyāśvāsayottarām 07,055.036c gato 'bhimanyuḥ prathitāṃ gatiṃ kṣatriyapuṃgavaḥ 07,055.037a ye cānye 'pi kule santi puruṣā no varānane 07,055.037c sarve te vai gatiṃ yāntu abhimanyor yaśasvinaḥ 07,055.038a kuryāma tad vayaṃ karma kriyāsuḥ suhṛdaś ca naḥ 07,055.038c kṛtavān yādṛg adyaikas tava putro mahārathaḥ 07,055.039a evam āśvāsya bhaginīṃ draupadīm api cottarām 07,055.039c pārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvam āgād ariṃdamaḥ 07,055.040a tato 'bhyanujñāya nṛpān kṛṣṇo bandhūṃs tathābhibhūḥ 07,055.040c viveśāntaḥpuraṃ rājaṃs te 'nye jagmur yathālayam 07,056.001 saṃjaya uvāca 07,056.001a tato 'rjunasya bhavanaṃ praviśyāpratimaṃ vibhuḥ 07,056.001c spṛṣṭvāmbhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sthaṇḍile śubhalakṣaṇe 07,056.001e saṃtastāra śubhāṃ śayyāṃ darbhair vaiḍūryasaṃnibhaiḥ 07,056.002a tato mālyena vidhival lājair gandhaiḥ sumaṅgalaiḥ 07,056.002c alaṃcakāra tāṃ śayyāṃ parivāryāyudhottamaiḥ 07,056.003a tataḥ spṛṣṭodakaṃ pārthaṃ vinītāḥ paricārakāḥ 07,056.003c darśayāṃ naityakaṃ cakrur naiśaṃ traiyambakaṃ balim 07,056.004a tataḥ prītamanāḥ pārtho gandhair mālyaiś ca mādhavam 07,056.004c alaṃkṛtyopahāraṃ taṃ naiśam asmai nyavedayat 07,056.005a smayamānas tu govindaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata 07,056.005c supyatāṃ pārtha bhadraṃ te kalyāṇāya vrajāmy aham 07,056.006a sthāpayitvā tato dvāḥsthān goptṝṃś cāttāyudhān narān 07,056.006c dārukānugataḥ śrīmān viveśa śibiraṃ svakam 07,056.006e śiśye ca śayane śubhre bahukṛtyaṃ vicintayan 07,056.006f*0403_01 pārthāya sarvaṃ bhagavāñ śokaduḥkhāpahaṃ vidhim 07,056.006f*0403_02 vyadadhāt puṇḍarīkākṣas tejodyutivivardhanam 07,056.006f*0403_03 yogam āsthāya yuktātmā sarveṣām īśvareśvaraḥ 07,056.006f*0403_04 śreyaskāmaḥ pṛthuyaśā viṣṇur jiṣṇupriyaṃkaraḥ 07,056.007a na pāṇḍavānāṃ śibire kaś cit suṣvāpa tāṃ niśām 07,056.007c prajāgaraḥ sarvajanam āviveśa viśāṃ pate 07,056.008a putraśokābhibhūtena pratijñāto mahātmanā 07,056.008c sahasā sindhurājasya vadho gāṇḍīvadhanvanā 07,056.009a tat kathaṃ nu mahābāhur vāsaviḥ paravīrahā 07,056.009c pratijñāṃ saphalāṃ kuryād iti te samacintayan 07,056.010a kaṣṭaṃ hīdaṃ vyavasitaṃ pāṇḍavena mahātmanā 07,056.010b*0404_01 sa ca rājā mahāvīryaḥ pārayatv arjunaḥ satām 07,056.010c putraśokābhitaptena pratijñā mahatī kṛtā 07,056.011a bhrātaraś cāpi vikrāntā bahulāni balāni ca 07,056.011c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sarvaṃ tasmai niveditam 07,056.012a sa hatvā saindhavaṃ saṃkhye punar etu dhanaṃjayaḥ 07,056.012c jitvā ripugaṇāṃś caiva pārayatv arjuno vratam 07,056.012d*0405_01 sa jitvārigaṇān saṃkhe vārayitvā mahāvratam 07,056.012d*0406_01 yady asti sukṛtaṃ kiṃ cid asmākaṃ hantu saindhavam 07,056.012d*0406_02 jitvā sarvān ripūn pārthas trātuṃ no 'smān mahābhayāt 07,056.012d*0406_03 evam āśaṃsamānās te ke cit tasthur upaśrutim 07,056.012d*0406_04 śrutvā ceṣṭaṃ sumanaso vyaktam āśaṃsire jayam 07,056.012d*0406_05 bhavitā nu kathaṃ kṛtyam idam ity apare 'bruvan 07,056.013a ahatvā sindhurājaṃ hi dhūmaketuṃ pravekṣyati 07,056.013c na hy etad anṛtaṃ kartum arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 07,056.013d*0407_01 mahad dhi sāhasaṃ pārthaḥ kṛtavāñ śokamohitaḥ 07,056.014a dharmaputraḥ kathaṃ rājā bhaviṣyati mṛte 'rjune 07,056.014c tasmin hi vijayaḥ kṛtsnaḥ pāṇḍavena samāhitaḥ 07,056.014d*0408_01 arjune hi jayas teṣām āyatto jīvitāni ca 07,056.015a yadi naḥ sukṛtaṃ kiṃ cid yadi dattaṃ hutaṃ yadi 07,056.015c phalena tasya sarvasya savyasācī jayatv arīn 07,056.016a evaṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayam āśaṃsatāṃ prabho 07,056.016c kṛcchreṇa mahatā rājan rajanī vyatyavartata 07,056.017a tasyāṃ rajanyāṃ madhye tu pratibuddho janārdanaḥ 07,056.017c smṛtvā pratijñāṃ pārthasya dārukaṃ pratyabhāṣata 07,056.018a arjunena pratijñātam ārtena hatabandhunā 07,056.018c jayadrathaṃ haniṣyāmi śvobhūta iti dāruka 07,056.019a tat tu duryodhanaḥ śrutvā mantribhir mantrayiṣyati 07,056.019c yathā jayadrathaṃ pārtho na hanyād iti saṃyuge 07,056.020a akṣauhiṇyo hi tāḥ sarvā rakṣiṣyanti jayadratham 07,056.020c droṇaś ca saha putreṇa sarvāstravidhipāragaḥ 07,056.021a eko vīraḥ sahasrākṣo daityadānavamarditā 07,056.021c so 'pi taṃ notsahetājau hantuṃ droṇena rakṣitam 07,056.022a so 'haṃ śvas tat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ 07,056.022c aprāpte 'staṃ dinakare haniṣyati jayadratham 07,056.023a na hi dārā na mitrāṇi jñātayo na ca bāndhavāḥ 07,056.023c kaś cin nānyaḥ priyataraḥ kuntīputrān mamārjunāt 07,056.024a anarjunam imaṃ lokaṃ muhūrtam api dāruka 07,056.024c udīkṣituṃ na śakto 'haṃ bhavitā na ca tat tathā 07,056.025a ahaṃ dhvajinyaḥ śatrūṇāṃ sahayāḥ sarathadvipāḥ 07,056.025c arjunārthe haniṣyāmi sakarṇāḥ sasuyodhanāḥ 07,056.026a śvo nirīkṣantu me vīryaṃ trayo lokā mahāhave 07,056.026c dhanaṃjayārthaṃ samare parākrāntasya dāruka 07,056.027a śvo narendrasahasrāṇi rājaputraśatāni ca 07,056.027c sāśvadviparathāny ājau vidraviṣyanti dāruka 07,056.028a śvas tāṃ cakrapramathitāṃ drakṣyase nṛpavāhinīm 07,056.028c mayā kruddhena samare pāṇḍavārthe nipātitām 07,056.028d*0409_01 adya jñāsyanti tridaśāḥ sāsurāḥ sacarācarāḥ 07,056.028d*0409_02 vāsudevasya tāṃ prītiṃ pāṇḍaveṣv anapāyinīm 07,056.029a śvaḥ sadevāḥ sagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 07,056.029c jñāsyanti lokāḥ sarve māṃ suhṛdaṃ savyasācinaḥ 07,056.030a yas taṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tam anu sa mām anu 07,056.030c iti saṃkalpyatāṃ buddhyā śarīrārdhaṃ mamārjunaḥ 07,056.031a yathā tvam aprabhātāyām asyāṃ niśi rathottamam 07,056.031c kalpayitvā yathāśāstram ādāya vratasaṃyataḥ 07,056.032a gadāṃ kaumodakīṃ divyāṃ śaktiṃ cakraṃ dhanuḥ śarān 07,056.032c āropya vai rathe sūta sarvopakaraṇāni ca 07,056.033a sthānaṃ hi kalpayitvā ca rathopasthe dhvajasya me 07,056.033c vainateyasya vīrasya samare rathaśobhinaḥ 07,056.034a chatraṃ jāmbūnadair jālair arkajvalanasaṃnibhaiḥ 07,056.034c viśvakarmakṛtair divyair aśvān api ca bhūṣitān 07,056.035a balāhakaṃ meghapuṣpaṃ sainyaṃ sugrīvam eva ca 07,056.035c yuktvā vājivarān yattaḥ kavacī tiṣṭha dāruka 07,056.036a pāñcajanyasya nirghoṣam ārṣabheṇaiva pūritam 07,056.036c śrutvā tu bhairavaṃ nādam upayāyā javena mām 07,056.037a ekāhnāham amarṣaṃ ca sarvaduḥkhāni caiva ha 07,056.037c bhrātuḥ pitṛṣvaseyasya vyapaneṣyāmi dāruka 07,056.038a sarvopāyair yatiṣyāmi yathā bībhatsur āhave 07,056.038c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ haniṣyati jayadratham 07,056.039a yasya yasya ca bībhatsur vadhe yatnaṃ kariṣyati 07,056.039c āśaṃse sārathe tatra bhavitāsya dhruvo jayaḥ 07,056.040 dāruka uvāca 07,056.040a jaya eva dhruvas tasya kuta eva parājayaḥ 07,056.040c yasya tvaṃ puruṣavyāghra sārathyam upajagmivān 07,056.041a evaṃ caitat kariṣyāmi yathā mām anuśāsasi 07,056.041c suprabhātām imāṃ rātriṃ jayāya vijayasya hi 07,057.001 saṃjaya uvāca 07,057.001a kuntīputras tu taṃ mantraṃ smarann eva dhanaṃjayaḥ 07,057.001c pratijñām ātmano rakṣan mumohācintyavikramaḥ 07,057.002a taṃ tu śokena saṃtaptaṃ svapne kapivaradhvajam 07,057.002b*0410_01 niśvasantaṃ mahātmānaṃ saphenam iva pannagam 07,057.002b*0410_02 visaṃjñamanasaṃ jñātvā arjunaṃ śokavihvalam 07,057.002c āsasāda mahātejā dhyāyantaṃ garuḍadhvajaḥ 07,057.003a pratyutthānaṃ tu kṛṣṇasya sarvāvasthaṃ dhanaṃjayaḥ 07,057.003c nālopayata dharmātmā bhaktyā premṇā ca sarvadā 07,057.004a pratyutthāya ca govindaṃ sa tasmāy āsanaṃ dadau 07,057.004c na cāsane svayaṃ buddhiṃ bībhatsur vyadadhāt tadā 07,057.005a tataḥ kṛṣṇo mahātejā jānan pārthasya niścayam 07,057.005c kuntīputram idaṃ vākyam āsīnaḥ sthitam abravīt 07,057.006a mā viṣāde manaḥ pārtha kṛthāḥ kālo hi durjayaḥ 07,057.006c kālaḥ sarvāṇi bhūtāni niyacchati pare vidhau 07,057.007a kimarthaṃ ca viṣādas te tad brūhi vadatāṃ vara 07,057.007c na śocitavyaṃ viduṣā śokaḥ kāryavināśanaḥ 07,057.007d*0411_01 yat tu kāryaṃ bhavet kāryaṃ karmaṇā tat samācara 07,057.007d*0411_02 hīnaceṣṭasya yaḥ śokaḥ sa hi śatrur dhanaṃjaya 07,057.008a śocan nandayate śatrūn karśayaty api bāndhavān 07,057.008c kśīyate ca naras tasmān na tvaṃ śocitum arhasi 07,057.009a ity ukto vāsudevena bībhatsur aparājitaḥ 07,057.009c ābabhāṣe tadā vidvān idaṃ vacanam arthavat 07,057.010a mayā pratijñā mahatī jayadrathavadhe kṛtā 07,057.010c śvo 'smi hantā durātmānaṃ putraghnam iti keśava 07,057.011a matpratijñāvighātārthaṃ dhārtarāṣṭraiḥ kilācyuta 07,057.011c pṛṣṭhataḥ saindhavaḥ kāryaḥ sarvair gupto mahārathaiḥ 07,057.012a daśa caikā ca tāḥ kṛṣṇa akṣauhiṇyaḥ sudurjayāḥ 07,057.012b*0412_01 hatāvaśeṣās tatremā daśa mādhava saṃkhyayā 07,057.012b*0412_02 tābhiḥ parivṛtaḥ saṃkhye sarvaiś caiva mahārathaiḥ 07,057.012b*0412_03 kathaṃ śakyeta sa draṣṭuṃ durātmā kṛṣṇa saindhavaḥ 07,057.012b*0412_04 pratijñāpāraṇaṃ caiva na bhaviṣyati keśava 07,057.012c pratijñāyāṃ ca hīnāyāṃ kathaṃ jīveta madvidhaḥ 07,057.013a duḥkhopāyasya me vīra vikāṅkṣā parivartate 07,057.013c drutaṃ ca yāti savitā tata etad bravīmy aham 07,057.014a śokasthānaṃ tu tac chrutvā pārthasya dvijaketanaḥ 07,057.014c saṃspṛśyāmbhas tataḥ kṛṣṇaḥ prāṅmukhaḥ samavasthitaḥ 07,057.015a idaṃ vākyaṃ mahātejā babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ 07,057.015c hitārthaṃ pāṇḍuputrasya saindhavasya vadhe vṛtaḥ 07,057.016a pārtha pāśupataṃ nāma paramāstraṃ sanātanam 07,057.016c yena sarvān mṛdhe daityāñ jaghne devo maheśvaraḥ 07,057.017a yadi tad viditaṃ te 'dya śvo hantāsi jayadratham 07,057.017c atha jñātuṃ prapadyasva manasā vṛṣabhadhvajam 07,057.018a taṃ devaṃ manasā dhyāyañ joṣam āssva dhanaṃjaya 07,057.018c tatas tasya prasādāt tvaṃ bhaktaḥ prāpsyasi tan mahat 07,057.019a tataḥ kṛṣṇavacaḥ śrutvā saṃspṛśyāmbho dhanaṃjayaḥ 07,057.019c bhūmāv āsīna ekāgro jagāma manasā bhavam 07,057.020a tataḥ praṇihite brāhme muhūrte śubhalakṣaṇe 07,057.020c ātmānam arjuno 'paśyad gagane sahakeśavam 07,057.021a jyotirbhiś ca samākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam 07,057.021c vāyuvegagatiḥ pārthaḥ khaṃ bheje sahakeśavaḥ 07,057.022a keśavena gṛhītaḥ sa dakṣiṇe vibhunā bhuje 07,057.022c prekṣamāṇo bahūn bhāvāñ jagāmādbhutadarśanān 07,057.023a udīcyāṃ diśi dharmātmā so 'paśyac chvetaparvatam 07,057.023c kuberasya vihāre ca nalinīṃ padmabhūṣitām 07,057.024a saricchreṣṭhāṃ ca tāṃ gaṅgāṃ vīkṣamāṇo bahūdakām 07,057.024c sadāpuṣpaphalair vṛkṣair upetāṃ sphaṭikopalām 07,057.025a siṃhavyāghrasamākīrṇāṃ nānāmṛgagaṇākulām 07,057.025c puṇyāśramavatīṃ ramyāṃ manojñāṇḍajasevitām 07,057.026a mandarasya pradeśāṃś ca kiṃnarodgītanāditān 07,057.026c hemarūpyamayaiḥ śṛṅgair nānauṣadhividīpitān 07,057.026e tathā mandāravṛkṣaiś ca puṣpitair upaśobhitān 07,057.026f*0413_01 viśvakarmakṛtair divyair anyān api ca bhūṣitān 07,057.027a snigdhāñjanacayākāraṃ saṃprāptaḥ kālaparvatam 07,057.027c puṇyaṃ himavataḥ pādaṃ maṇimantaṃ ca parvatam 07,057.027e brahmatuṅgaṃ nadīś cānyās tathā janapadān api 07,057.028a suśṛṅgaṃ śataśṛṅgaṃ ca śaryātivanam eva ca 07,057.028c puṇyam aśvaśiraḥsthānaṃ sthānam ātharvaṇasya ca 07,057.029a vṛṣadaṃśaṃ ca śailendraṃ mahāmandaram eva ca 07,057.029c apsarobhiḥ samākīrṇaṃ kiṃnaraiś copaśobhitam 07,057.030a tāṃś ca śailān vrajan pārthaḥ prekṣate sahakeśavaḥ 07,057.030c śubhaiḥ prasravaṇair juṣṭān hemadhātuvibhūṣitān 07,057.031a candraraśmiprakāśāṅgīṃ pṛthivīṃ puramālinīm 07,057.031c samudrāṃś cādbhutākārān apaśyad bahulākarān 07,057.032a viyad dyāṃ pṛthivīṃ caiva paśyan viṣṇupade vrajan 07,057.032c vismitaḥ saha kṛṣṇena kṣipto bāṇa ivātyagāt 07,057.033a grahanakṣatrasomānāṃ sūryāgnyoś ca samatviṣam 07,057.033c apaśyata tadā pārtho jvalantam iva parvatam 07,057.034a samāsādya tu taṃ śailaṃ śailāgre samavasthitam 07,057.034c taponityaṃ mahātmānam apaśyad vṛṣabhadhvajam 07,057.035a sahasram iva sūryāṇāṃ dīpyamānaṃ svatejasā 07,057.035c śūlinaṃ jaṭilaṃ gauraṃ valkalājinavāsasam 07,057.036a nayanānāṃ sahasraiś ca vicitrāṅgaṃ mahaujasam 07,057.036c pārvatyā sahitaṃ devaṃ bhūtasaṃghaiś ca bhāsvaraiḥ 07,057.037a gītavāditrasaṃhrādais tālalāsyasamanvitam 07,057.037c valgitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ puṇyagandhaiś ca sevitam 07,057.038a stūyamānaṃ stavair divyair munibhir brahmavādibhiḥ 07,057.038c goptāraṃ sarvabhūtānām iṣvāsadharam acyutam 07,057.039a vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā jagāma śirasā kṣitim 07,057.039c pārthena saha dharmātmā gṛṇan brahma sanātanam 07,057.040a lokādiṃ viśvakarmāṇam ajam īśānam avyayam 07,057.040c manasaḥ paramāṃ yoniṃ khaṃ vāyuṃ jyotiṣāṃ nidhim 07,057.041a sraṣṭāraṃ vāridhārāṇāṃ bhuvaś ca prakṛtiṃ parām 07,057.041c devadānavayakṣāṇāṃ mānavānāṃ ca sādhanam 07,057.042a yogināṃ paramaṃ brahma vyaktaṃ brahmavidāṃ nidhim 07,057.042c carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca 07,057.043a kālakopaṃ mahātmānaṃ śakrasūryaguṇodayam 07,057.043c avandata tadā kṛṣṇo vāṅmanobuddhikarmabhiḥ 07,057.044a yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ sūkṣmādhyātmapadaiṣiṇaḥ 07,057.044b*0414_01 yam ṛgvedavido gānti ṛco hy akṣaram eva ca 07,057.044b*0414_02 yajurvedavidaś caivādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt 07,057.044b*0414_03 gāyanti yaṃ sāmavida ihaiva iti nihnutam 07,057.044c tam ajaṃ kāraṇātmānaṃ jagmatuḥ śaraṇaṃ bhavam 07,057.044d*0415_01 tam evāgniṃ tam ādityaṃ bhūyo bhūyas tatheśvaram 07,057.045a arjunaś cāpi taṃ devaṃ bhūyo bhūyo 'bhyavandata 07,057.045c jñātvaikaṃ bhūtabhavyādiṃ sarvabhūtabhavodbhavam 07,057.045d*0416_01 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devam īśānaṃ parameśvaram 07,057.045d*0416_02 jagāma jagatāṃ nātham arjunaḥ sajanārdanaḥ 07,057.046a tatas tāv āgatau śarvaḥ provāca prahasann iva 07,057.046a*0417_01 **** **** naranārāyaṇāv ubhau 07,057.046a*0417_02 suprasannamanāḥ śarvaḥ 07,057.046c svāgataṃ vāṃ naraśreṣṭhāv uttiṣṭhetāṃ gataklamau 07,057.046e kiṃ ca vām īpsitaṃ vīrau manasaḥ kṣipram ucyatām 07,057.047a yena kāryeṇa saṃprāptau yuvāṃ tat sādhayāmi vām 07,057.047c vriyatām ātmanaḥ śreyas tat sarvaṃ pradadāni vām 07,057.048a tatas tad vacanaṃ śrutvā pratyutthāya kṛtāñjalī 07,057.048c vāsudevārjunau śarvaṃ tuṣṭuvāte mahāmatī 07,057.048d*0418_01 bhaktyā stavena divyena mahātmānam aninditam 07,057.049a namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca 07,057.049c paśūnāṃ pataye nityam ugrāya ca kapardine 07,057.050a mahādevāya bhīmāya tryambakāya ca śambhave 07,057.050c īśānāya bhagaghnāya namo 'stv andhakaghātine 07,057.051a kumāragurave nityaṃ nīlagrīvāya vedhase 07,057.051b*0419_01 pinākine haviṣyāya satyāya vibhave sadā 07,057.051c vilohitāya dhūmrāya vyādhāyānaparājite 07,057.052a nityaṃ nīlaśikhaṇḍāya śūline divyacakṣuṣe 07,057.052c hantre goptre trinetrāya vyādhāya vasuretase 07,057.053a acintyāyāmbikābhartre sarvadevastutāya ca 07,057.053c vṛṣadhvajāya piṅgāya jaṭine brahmacāriṇe 07,057.054a tapyamānāya salile brahmaṇyāyājitāya ca 07,057.054c viśvātmane viśvasṛje viśvam āvṛtya tiṣṭhate 07,057.055a namo namas te sevyāya bhūtānāṃ prabhave sadā 07,057.055b*0420_01 abhigamyāya kāmyāya stutyāyāryāya sarvadā 07,057.055c brahmavaktrāya śarvāya śaṃkarāya śivāya ca 07,057.056a namo 'stu vācaspataye prajānāṃ pataye namaḥ 07,057.056c namo viśvasya pataye mahatāṃ pataye namaḥ 07,057.057a namaḥ sahasraśirase sahasrabhujamanyave 07,057.057c sahasranetrapādāya namo 'saṃkhyeyakarmaṇe 07,057.058a namo hiraṇyavarṇāya hiraṇyakavacāya ca 07,057.058b*0421_01 kadrudrāya namo viṣvakcakṣuṣe ca hanīyase 07,057.058b*0421_02 mīḍhuṣṭamāya havyāya śraviṣṭāya śrutāya ca 07,057.058b*0421_03 śipiviṣṭāya giraye namo budhyāya vilmine 07,057.058b*0421_04 namaḥ parṇāya gehyāya druhyāya prabhṛśāya ca 07,057.058b*0421_05 namaḥ parṇāya śuṣkāya rajasyāya pulastyaye 07,057.058b*0421_06 duṃdubhyāya hananyāya svāyudhāya sudhanvane 07,057.058b*0421_07 namaḥ stutyāya pathyāya kāvyāyāśurathāya ca 07,057.058b*0421_08 namaḥ somyāya vātyāya urvayāya niṣaṅgiṇe 07,057.058b*0421_09 vaiśantāya ca kūpyāya nīpāya ca varūthine 07,057.058b*0421_10 namaḥ somāya rudrāya tāmrāya śivamūrtaye 07,057.058b*0422_01 namo 'stu devadevāya mahābhūtadharāya ca 07,057.058c bhaktānukampine nityaṃ sidhyatāṃ nau varaḥ prabho 07,057.059a evaṃ stutvā mahādevaṃ vāsudevaḥ sahārjunaḥ 07,057.059c prasādayām āsa bhavaṃ tadā hy astropalabdhaye 07,057.059d*0423_01 arjunāya dadau buddhiṃ tasminn astre yad īpsitam 07,057.060a tato 'rjunaḥ prītamanā vavande vṛṣabhadhvajam 07,057.060c dadarśotphullanayanaḥ samastaṃ tejasāṃ nidhim 07,057.061a taṃ copahāraṃ svakṛtaṃ naiśaṃ naityakam ātmanaḥ 07,057.061c dadarśa tryambakābhyāśe vāsudevaniveditam 07,057.062a tato 'bhipūjya manasā śarvaṃ kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavaḥ 07,057.062c icchāmy ahaṃ divyam astram ity abhāṣata śaṃkaram 07,057.063a tataḥ pārthasya vijñāya varārthe vacanaṃ prabhuḥ 07,057.063c vāsudevārjunau devaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 07,057.063d*0424_01 svāgataṃ vāṃ naraśreṣṭha vijñātaṃ manasepsitam 07,057.063d*0424_02 yena kāmena saṃprāptau bhavadbhyāṃ taṃ dadāmy aham 07,057.064a saro 'mṛtamayaṃ divyam abhyāśe śatrusūdanau 07,057.064c tatra me tad dhanur divyaṃ śaraś ca nihitaḥ purā 07,057.065a yena devārayaḥ sarve mayā yudhi nipātitāḥ 07,057.065c tata ānīyatāṃ kṛṣṇau saśaraṃ dhanur uttamam 07,057.066a tathety uktvā tu tau vīrau taṃ śarvaṃ pārṣadaiḥ saha 07,057.066c prasthitau tat saro divyaṃ divyāścaryaśatair vṛtam 07,057.067a nirdiṣṭaṃ yad vṛṣāṅkena puṇyaṃ sarvārthasādhakam 07,057.067c taj jagmatur asaṃbhrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī 07,057.068a tatas tu tat saro gatvā sūryamaṇḍalasaṃnibham 07,057.068c nāgam antarjale ghoraṃ dadṛśāte 'rjunācyutau 07,057.069a dvitīyaṃ cāparaṃ nāgaṃ sahasraśirasaṃ varam 07,057.069c vamantaṃ vipulāṃ jvālāṃ dadṛśāte 'gnivarcasam 07,057.070a tataḥ kṛṣṇaś ca pārthaś ca saṃspṛśyāpaḥ kṛtāñjalī 07,057.070c tau nāgāv upatasthāte namasyantau vṛṣadhvajam 07,057.071a gṛṇantau vedaviduṣau tad brahma śatarudriyam 07,057.071c aprameyaṃ praṇamantau gatvā sarvātmanā bhavam 07,057.072a tatas tau rudramāhātmyād dhitvā rūpaṃ mahoragau 07,057.072c dhanur bāṇaś ca śatrughnaṃ tad dvaṃdvaṃ samapadyata 07,057.073a tato jagṛhatuḥ prītau dhanur bāṇaṃ ca suprabham 07,057.073c ājahratur mahātmānau dadatuś ca mahātmane 07,057.074a tataḥ pārśvād vṛṣāṅkasya brahmacārī nyavartata 07,057.074c piṅgākṣas tapasaḥ kṣetraṃ balavān nīlalohitaḥ 07,057.075a sa tad gṛhya dhanuḥśreṣṭhaṃ tasthau sthānaṃ samāhitaḥ 07,057.075c vyakarṣac cāpi vidhivat saśaraṃ dhanur uttamam 07,057.076a tasya maurvīṃ ca muṣṭiṃ ca sthānaṃ cālakṣya pāṇḍavaḥ 07,057.076c śrutvā mantraṃ bhavaproktaṃ jagrāhācintyavikramaḥ 07,057.077a sarasy eva ca taṃ bāṇaṃ mumocātibalaḥ prabhuḥ 07,057.077c cakāra ca punar vīras tasmin sarasi tad dhanuḥ 07,057.078a tataḥ prītaṃ bhavaṃ jñātvā smṛtimān arjunas tadā 07,057.078c varam āraṇyakaṃ dattaṃ darśanaṃ śaṃkarasya ca 07,057.078e manasā cintayām āsa tan me saṃpadyatām iti 07,057.079a tasya tan matam ājñāya prītaḥ prādād varaṃ bhavaḥ 07,057.079c tac ca pāśupataṃ ghoraṃ pratijñāyāś ca pāraṇam 07,057.079d*0425_01 tataḥ pāśupataṃ divyam avāpya punar īśvarāt 07,057.080a saṃhṛṣṭaromā durdharṣaḥ kṛtaṃ kāryam amanyata 07,057.080b*0426_01 tato 'rjunahṛṣīkeśau punaḥ punar ariṃdamau 07,057.080c vavandatuś ca saṃhṛṣṭau śirobhyāṃ tau maheśvaram 07,057.081a anujñātau kṣaṇe tasmin bhavenārjunakeśavau 07,057.081c prāptau svaśibiraṃ vīrau mudā paramayā yutau 07,057.081d*0427_01 tathā bhavenānumatau mahāsuranighātinau 07,057.081e indrāviṣṇū yathā prītau jambhasya vadhakāṅkṣiṇau 07,058.001 saṃjaya uvāca 07,058.001a tayoḥ saṃvadator eva kṛṣṇadārukayos tadā 07,058.001c sātyagād rajanī rājann atha rājānvabudhyata 07,058.002a paṭhanti pāṇisvanikā māgadhā madhuparkikāḥ 07,058.002c vaitālikāś ca sūtāś ca tuṣṭuvuḥ puruṣarṣabham 07,058.003a nartakāś cāpy anṛtyanta jagur gītāni gāyakāḥ 07,058.003c kuruvaṃśastavārthāni madhuraṃ raktakaṇṭhinaḥ 07,058.004a mṛdaṅgā jharjharā bheryaḥ paṇavānakagomukhāḥ 07,058.004c āḍambarāś ca śaṅkhāś ca dundubhyaś ca mahāsvanāḥ 07,058.005a evam etāni sarvāṇi tathānyāny api bhārata 07,058.005c vādayanti sma saṃhṛṣṭāḥ kuśalāḥ sādhuśikṣitāḥ 07,058.006a sa meghasamanirghoṣo mahāñ śabdo 'spṛśad divam 07,058.006c pārthivapravaraṃ suptaṃ yudhiṣṭhiram abodhayat 07,058.007a pratibuddhaḥ sukhaṃ supto mahārhe śayanottame 07,058.007c utthāyāvaśyakāryārthaṃ yayau snānagṛhaṃ tataḥ 07,058.008a tataḥ śuklāmbarāḥ snātās taruṇāṣṭottaraṃ śatam 07,058.008c snāpakāḥ kāñcanaiḥ kumbhaiḥ pūrṇaiḥ samupatasthire 07,058.009a bhadrāsane sūpaviṣṭaḥ paridhāyāmbaraṃ laghu 07,058.009c sasnau candanasaṃyuktaiḥ pānīyair abhimantritaiḥ 07,058.010a utsāditaḥ kaṣāyeṇa balavadbhiḥ suśikṣitaiḥ 07,058.010c āplutaḥ sādhivāsena jalena ca sugandhinā 07,058.010d*0428_01 rājahaṃsanibhaṃ prāpya uṣṇīṣaṃ śithilārpitam 07,058.010d*0428_02 jalakṣayanimittaṃ vai veṣṭayām āsa mūrdhani 07,058.011a hariṇā candanenāṅgam anulipya mahābhujaḥ 07,058.011c sragvī cākliṣṭavasanaḥ prāṅmukhaḥ prāñjaliḥ sthitaḥ 07,058.011d*0429_01 kṛtvendriyāṇām aikāgryaṃ manasaś ca mahāmanāḥ 07,058.012a jajāpa japyaṃ kaunteyaḥ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ 07,058.012c tato 'gniśaraṇaṃ dīptaṃ praviveśa vinītavat 07,058.013a samiddhaṃ sa pavitrābhir agnim āhutibhis tathā 07,058.013c mantrapūtābhir arcitvā niścakrāma gṛhāt tataḥ 07,058.014a dvitīyāṃ puruṣavyāghraḥ kakṣyāṃ niṣkramya pārthivaḥ 07,058.014c tatra vedavido viprān apaśyad brāhmaṇarṣabhān 07,058.015a dāntān vedavratasnātān snātān avabhṛtheṣu ca 07,058.015c sahasrānucarān saurān aṣṭau daśaśatāni ca 07,058.016a akṣataiḥ sumanobhiś ca vācayitvā mahābhujaḥ 07,058.016c tān dvijān madhusarpirbhyāṃ phalaiḥ śreṣṭhaiḥ sumaṅgalaiḥ 07,058.017a prādāt kāñcanam ekaikaṃ niṣkaṃ viprāya pāṇḍavaḥ 07,058.017c alaṃkṛtaṃ cāśvaśataṃ vāsāṃsīṣṭāś ca dakṣiṇāḥ 07,058.018a tathā gāḥ kapilā dogdhrīḥ sarṣabhāḥ pāṇḍunandanaḥ 07,058.018c hemaśṛṅgī rūpyakhurā dattvā cakre pradakṣiṇam 07,058.019a svastikān vardhamānāṃś ca nandyāvartāṃś ca kāñcanān 07,058.019c mālyaṃ ca jalakumbhāṃś ca jvalitaṃ ca hutāśanam 07,058.020a pūrṇāny akṣatapātrāṇi rucakān rocanāṃs tathā 07,058.020c svalaṃkṛtāḥ śubhāḥ kanyā dadhisarpirmadhūdakam 07,058.021a maṅgalyān pakṣiṇaś caiva yac cānyad api pūjitam 07,058.021c dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca kaunteyo bāhyāṃ kakṣyām agāt tataḥ 07,058.022a tatas tasya mahābāhos tiṣṭhataḥ paricārakāḥ 07,058.022c sauvarṇaṃ sarvatobhadraṃ muktāvaiḍūryamaṇḍitam 07,058.023a parārdhyāstaraṇāstīrṇaṃ sottaracchadam ṛddhimat 07,058.023c viśvakarmakṛtaṃ divyam upajahrur varāsanam 07,058.024a tatra tasyopaviṣṭasya bhūṣaṇāni mahātmanaḥ 07,058.024c upajahrur mahārhāṇi preṣyāḥ śubhrāṇi sarvaśaḥ 07,058.024d*0430_01 śubhāni sarvapuṣpāṇi muktāhārāṃś ca puṣkalān 07,058.025a yuktābharaṇaveṣasya kaunteyasya mahātmanaḥ 07,058.025c rūpam āsīn mahārāja dviṣatāṃ śokavardhanam 07,058.026a pāṇḍaraiś candraraśmyābhair hemadaṇḍaiś ca cāmaraiḥ 07,058.026c dodhūyamānaḥ śuśubhe vidyudbhir iva toyadaḥ 07,058.027a saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca vandyamānaś ca bandibhiḥ 07,058.027c upagīyamāno gandharvair āste sma kurunandanaḥ 07,058.028a tato muhūrtād āsīt tu bandināṃ nisvano mahān 07,058.028c nemighoṣaś ca rathināṃ khuraghoṣaś ca vājinām 07,058.029a hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca 07,058.029c narāṇāṃ padaśabdaiś ca kampatīva sma medinī 07,058.030a tataḥ śuddhāntam āsādya jānubhyāṃ bhūtale sthitaḥ 07,058.030c śirasā vandanīyaṃ tam abhivandya jagatpatim 07,058.031a kuṇḍalī baddhanistriṃśaḥ saṃnaddhakavaco yuvā 07,058.031c abhipraṇamya śirasā dvāḥstho dharmātmajāya vai 07,058.031e nyavedayad dhṛṣīkeśam upayātaṃ mahātmane 07,058.031f*0431_01 śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsāś caturbhujaḥ 07,058.031f*0431_02 tavājñādarśanākāṅkṣī dvāri tiṣṭhati keśavaḥ 07,058.032a so 'bravīt puruṣavyāghraḥ svāgatenaiva mādhavam 07,058.032b*0432_01 praveśyatāṃ samīpaṃ me kimarthaṃ pravilambase 07,058.032c arghyaṃ caivāsanaṃ cāsmai dīyatāṃ paramārcitam 07,058.033a tataḥ praveśya vārṣṇeyam upaveśya varāsane 07,058.033c satkṛtya satkṛtas tena paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 07,059.000*0433_00 saṃjaya uvāca 07,059.000*0433_01 tato yudhiṣṭhiro rājā pratinandya janārdanam 07,059.000*0433_02 uvāca paramaprītaḥ kaunteyo devakīsutam 07,059.001 yudhiṣṭhira uvāca 07,059.001a sukhena rajanī vyuṣṭā kaccit te madhusūdana 07,059.001c kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta 07,059.002 saṃjaya uvāca 07,059.002a vāsudevo 'pi tad yuktaṃ paryapṛcchad yudhiṣṭhiram 07,059.002b*0434_01 darśanād eva te saumya na kiṃ cid aśubhaṃ mama 07,059.002c tataḥ kṣattā prakṛtayo nyavedayad upasthitāḥ 07,059.003a anujñātaś ca rājñā sa prāveśayata taṃ janam 07,059.003c virāṭaṃ bhīmasenaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca sātyakim 07,059.003d*0435_01 cedipaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca drupadaṃ ca mahāratham 07,059.004a śikhaṇḍinaṃ yamau caiva cekitānaṃ ca kekayān 07,059.004b*0436_01 kekayān sṛñjayān matsyān pāñcālāṃś cāpi rājakān 07,059.004c yuyutsuṃ caiva kauravyaṃ pāñcālyaṃ cottamaujasam 07,059.004d*0437_01 yudhāmanyuṃ subāhuṃ ca draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 07,059.005a ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 07,059.005c upatasthur mahātmānaṃ viviśuś cāsaneṣu te 07,059.005d*0438_01 etāṃś ca suhṛdaś cānyān darśayām āsa pāṇḍavam 07,059.005d*0438_02 anujñātāś ca pārthena āsīnā āsaneṣu te 07,059.005d*0439_01 sthiteṣv adhiparārdhyeṣu yathārhaṃ vaṃdya pārthivam 07,059.006a ekasminn āsane vīrāv upaviṣṭau mahābalau 07,059.006c kṛṣṇaś ca yuyudhānaś ca mahātmānau mahādyutī 07,059.007a tato yudhiṣṭhiras teṣāṃ śṛṇvatāṃ madhusūdanam 07,059.007c abravīt puṇḍarīkākṣam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ 07,059.008a ekaṃ tvāṃ vayam āśritya sahasrākṣam ivāmarāḥ 07,059.008c prārthayāmo jayaṃ yuddhe śāśvatāni sukhāni ca 07,059.009a tvaṃ hi rājyavināśaṃ ca dviṣadbhiś ca nirākriyām 07,059.009c kleśāṃś ca vividhān kṛṣṇa sarvāṃs tān api vettha naḥ 07,059.010a tvayi sarveśa sarveṣām asmākaṃ bhaktavatsala 07,059.010c sukham āyattam atyarthaṃ yātrā ca madhusūdana 07,059.011a sa tathā kuru vārṣṇeya yathā tvayi mano mama 07,059.011c arjunasya yathā satyā pratijñā syāc cikīrṣitā 07,059.012a sa bhavāṃs tārayatv asmād duḥkhāmarṣamahārṇavāt 07,059.012c pāraṃ titīrṣatām adya plavo no bhava mādhava 07,059.013a na hi tat kurute saṃkhye kārtavīryasamas tv api 07,059.013c rathī yat kurute kṛṣṇa sārathir yatnam āsthitaḥ 07,059.013d*0440_01 yathaiva sarvāsv āpatsu pāsi vṛṣṇīñ janārdana 07,059.013d*0440_02 tathaivāsmān mahābāho vṛjināt trātum arhasi 07,059.013d*0440_03 tvam agādhe 'plave magnān pāṇḍavān kurusāgare 07,059.013d*0440_04 samuddhara plavo bhūtvā śaṅkhacakragadādhara 07,059.013d*0440_05 namaste devadeveśa sanātana viśātana 07,059.013d*0440_06 viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭhapuruṣottama 07,059.013d*0440_07 nāradas tvāṃ samācakhyau purāṇam ṛṣisattamam 07,059.013d*0440_08 varadaṃ śārṅgiṇaṃ devaṃ tat satyaṃ kuru mādhava 07,059.013d*0440_09 ity uktaḥ puṇḍarīkākṣo dharmarājena saṃsadi 07,059.013d*0440_10 toyameghasvano vāgmī pratyuvāca yudhiṣṭhiram 07,059.014 vāsudeva uvāca 07,059.014a sāmareṣv api lokeṣu sarveṣu na tathāvidhaḥ 07,059.014c śarāsanadharaḥ kaś cid yathā pārtho dhanaṃjayaḥ 07,059.015a vīryavān astrasaṃpannaḥ parākrānto mahābalaḥ 07,059.015c yuddhaśauṇḍaḥ sadāmarṣī tejasā paramo nṛṇām 07,059.016a sa yuvā vṛṣabhaskandho dīrghabāhur mahābalaḥ 07,059.016c siṃharṣabhagatiḥ śrīmān dviṣatas te haniṣyati 07,059.017a ahaṃ ca tat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ 07,059.017c dhārtarāṣṭrasya sainyāni dhakṣyaty agnir ivotthitaḥ 07,059.018a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ saubhadraghātinam 07,059.018c apunardarśanaṃ mārgam iṣubhiḥ kṣepsyate 'rjunaḥ 07,059.019a tasyādya gṛdhrāḥ śyenāś ca vaḍagomāyavas tathā 07,059.019c bhakṣayiṣyanti māṃsāni ye cānye puruṣādakāḥ 07,059.020a yady asya devā goptāraḥ sendrāḥ sarve tathāpy asau 07,059.020c rājadhānīṃ yamasyādya hataḥ prāpsyati saṃkule 07,059.021a nihatya saindhavaṃ jiṣṇur adya tvām upayāsyati 07,059.021c viśoko vijvaro rājan bhava bhūtipuraskṛtaḥ 07,060.001 saṃjaya uvāca 07,060.001a tathā saṃbhāṣatāṃ teṣāṃ prādurāsīd dhanaṃjayaḥ 07,060.001c didṛkṣur bharataśreṣṭhaṃ rājānaṃ sasuhṛdgaṇam 07,060.002a taṃ praviṣṭaṃ śubhāṃ kakṣyām abhivādyāgrataḥ sthitam 07,060.002c samutthāyārjunaṃ premṇā sasvaje pāṇḍavarṣabhaḥ 07,060.003a mūrdhni cainam upāghrāya pariṣvajya ca bāhunā 07,060.003c āśiṣaḥ paramāḥ procya smayamāno 'bhyabhāṣata 07,060.004a vyaktam arjuna saṃgrāme dhruvas te vijayo mahān 07,060.004c yādṛg rūpā hi te chāyā prasannaś ca janārdanaḥ 07,060.005a tam abravīt tato jiṣṇur mahad āścaryam uttamam 07,060.005c dṛṣṭavān asmi bhadraṃ te keśavasya prasādajam 07,060.006a tatas tat kathayām āsa yathādṛṣṭaṃ dhanaṃjayaḥ 07,060.006c āśvāsanārthaṃ suhṛdāṃ tryambakena samāgamam 07,060.007a tataḥ śirobhir avaniṃ spṛṣṭvā sarve ca vismitāḥ 07,060.007c namaskṛtya vṛṣāṅkāya sādhu sādhv ity athābruvan 07,060.008a anujñātās tataḥ sarve suhṛdo dharmasūnunā 07,060.008c tvaramāṇāḥ susaṃnaddhā hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ 07,060.009a abhivādya tu rājānaṃ yuyudhānācyutārjunāḥ 07,060.009c hṛṣṭā viniryayus te vai yudhiṣṭhiraniveśanāt 07,060.010a rathenaikena durdharṣau yuyudhānajanārdanau 07,060.010c jagmatuḥ sahitau vīrāv arjunasya niveśanam 07,060.011a tatra gatvā hṛṣīkeśaḥ kalpayām āsa sūtavat 07,060.011c rathaṃ rathavarasyājau vānararṣabhalakṣaṇam 07,060.012a sa meghasamanirghoṣas taptakāñcanasaprabhaḥ 07,060.012c babhau rathavaraḥ kḷptaḥ śiśur divasakṛd yathā 07,060.013a tataḥ puruṣaśārdūlaḥ sajjaḥ sajjaṃ puraḥsaraḥ 07,060.013c kṛtāhnikāya pārthāya nyavedayata taṃ ratham 07,060.013d*0441_01 rathaṃ puruṣasiṃhasya sadhvajaṃ sapatākinam 07,060.014a taṃ tu loke varaḥ puṃsāṃ kirīṭī hemavarmabhṛt 07,060.014c bāṇabāṇāsanī vāhaṃ pradakṣiṇam avartata 07,060.015a tato vidyāvayovṛddhaiḥ kriyāvadbhir jitendriyaiḥ 07,060.015c stūyamāno jayāśībhir āruroha mahāratham 07,060.016a jaitraiḥ sāṃgrāmikair mantraiḥ pūrvam eva rathottamam 07,060.016c abhimantritam arciṣmān udayaṃ bhāskaro yathā 07,060.017a sa rathe rathināṃ śreṣṭhaḥ kāñcane kāñcanāvṛtaḥ 07,060.017c vibabhau vimalo 'rciṣmān merāv iva divākaraḥ 07,060.018a anvārurohatuḥ pārthaṃ yuyudhānajanārdanau 07,060.018c śaryāter yajñam āyāntaṃ yathendraṃ devam aśvinau 07,060.019a atha jagrāha govindo raśmīn raśmivatāṃ varaḥ 07,060.019c mātalir vāsavasyeva vṛtraṃ hantuṃ prayāsyataḥ 07,060.020a sa tābhyāṃ sahitaḥ pārtho rathapravaram āsthitaḥ 07,060.020c sahito budhaśukrābhyāṃ tamo nighnan yathā śaśī 07,060.021a saindhavasya vadhaprepsuḥ prayātaḥ śatrupūgahā 07,060.021c sahāmbupatimitrābhyāṃ yathendras tārakāmaye 07,060.021d*0442_01 dhanur jaitraṃ tathā bāṇān dadhāno nirgato 'rjunaḥ 07,060.021d*0442_02 hantuṃ laṃkāpatiṃ devo bhagavān iva rāghavaḥ 07,060.022a tato vāditranirghoṣair maṅgalyaiś ca stavaiḥ śubhaiḥ 07,060.022c prayāntam arjunaṃ sūtā māgadhāś caiva tuṣṭuvuḥ 07,060.023a sajayāśīḥ sapuṇyāhaḥ sūtamāgadhanisvanaḥ 07,060.023c yukto vāditraghoṣeṇa teṣāṃ ratikaro 'bhavat 07,060.024a tam anuprayato vāyuḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ 07,060.024c vavau saṃharṣayan pārthaṃ dviṣataś cāpi śoṣayan 07,060.024d*0443_01 tatas tasmin kṣaṇe rājan vividhāni śubhāni ca 07,060.025a prādurāsan nimittāni vijayāya bahūni ca 07,060.025c pāṇḍavānāṃ tvadīyānāṃ viparītāni māriṣa 07,060.026a dṛṣṭvārjuno nimittāni vijayāya pradakṣiṇam 07,060.026c yuyudhānaṃ maheṣvāsam idaṃ vacanam abravīt 07,060.027a yuyudhānādya yuddhe me dṛśyate vijayo dhruvaḥ 07,060.027c yathā hīmāni liṅgāni dṛśyante śinipuṃgava 07,060.028a so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra saindhavako nṛpaḥ 07,060.028c yiyāsur yamalokāya mama vīryaṃ pratīkṣate 07,060.028d*0444_01 gaccha tvaṃ rakṣa rājānaṃ tvaṃ hi tulyo mayā raṇe 07,060.029a yathā paramakaṃ kṛtyaṃ saindhavasya vadhe mama 07,060.029c tathaiva sumahat kṛtyaṃ dharmarājasya rakṣaṇe 07,060.030a sa tvam adya mahābāho rājānaṃ paripālaya 07,060.030c yathaiva hi mayā guptas tvayā gupto bhavet tathā 07,060.030d*0445_01 na hi paśyāmi taṃ loke yas tvāṃ yuddhe parājayet 07,060.030d*0445_02 vāsudevasamaṃ yuddhe svayam apy amareśvaraḥ 07,060.031a tvayi cāhaṃ parāśvasya pradyumne vā mahārathe 07,060.031c śaknuyāṃ saindhavaṃ hantum anapekṣo nararṣabha 07,060.032a mayy apekṣā na kartavyā kathaṃ cid api sātvata 07,060.032c rājany eva parā guptiḥ kāryā sarvātmanā tvayā 07,060.033a na hi yatra mahābāhur vāsudevo vyavasthitaḥ 07,060.033c kiṃ cid vyāpadyate tatra yatrāham api ca dhruvam 07,060.034a evam uktas tu pārthena sātyakiḥ paravīrahā 07,060.034c tathety uktvāgamat tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 07,061.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,061.001a śvobhūte kim akārṣus te duḥkhaśokasamanvitāḥ 07,061.001c abhimanyau hate tatra ke vāyudhyanta māmakāḥ 07,061.002a jānantas tasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥ 07,061.002c kathaṃ tat kilbiṣaṃ kṛtvā nirbhayā brūhi māmakāḥ 07,061.003a putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam 07,061.003c āyāntaṃ puruṣavyāghraṃ kathaṃ dadṛśur āhave 07,061.004a kapirājadhvajaṃ saṃkhye vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ 07,061.004c dṛṣṭvā putraparidyūnaṃ kim akurvanta māmakāḥ 07,061.005a kiṃ nu saṃjaya saṃgrāme vṛttaṃ duryodhanaṃ prati 07,061.005c paridevo mahān atra śruto me nābhinandanam 07,061.006a babhūvur ye manogrāhyāḥ śabdāḥ śrutisukhāvahāḥ 07,061.006c na śrūyante 'dya te sarve saindhavasya niveśane 07,061.006d*0446_01 bhūyāñ śabdān atīvānyāñ śabdaḥ saindhavaveśmani 07,061.006d*0446_02 paurāṇikānāṃ tūryāṇāṃ śaṅkhadundubhighoṣavān 07,061.007a stuvatāṃ nādya śrūyante putrāṇāṃ śibire mama 07,061.007c sūtamāgadhasaṃghānāṃ nartakānāṃ ca sarvaśaḥ 07,061.008a śabdena nāditābhīkṣṇam abhavad yatra me śrutiḥ 07,061.008c dīnānām adya taṃ śabdaṃ na śṛṇomi samīritam 07,061.009a niveśane satyadhṛteḥ somadattasya saṃjaya 07,061.009c āsīno 'haṃ purā tāta śabdam aśrauṣam uttamam 07,061.010a tad adya hīnapuṇyo 'ham ārtasvaranināditam 07,061.010c niveśanaṃ hatotsāhaṃ putrāṇāṃ mama lakṣaye 07,061.011a viviṃśater durmukhasya citrasenavikarṇayoḥ 07,061.011c anyeṣāṃ ca sutānāṃ me na tathā śrūyate dhvaniḥ 07,061.012a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṃ śiṣyāḥ paryupāsate 07,061.012c droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ putrāṇāṃ me parāyaṇam 07,061.013a vitaṇḍālāpasaṃlāpair hutayācitavanditaiḥ 07,061.013c gītaiś ca vividhair iṣṭai ramate yo divāniśam 07,061.014a upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥ 07,061.014c sūta tasya gṛhe śabdho nādya drauṇer yathā purā 07,061.015a droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ gāyanā nartakāś ca ye 07,061.015c atyartham upatiṣṭhanti teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ 07,061.016a vindānuvindayoḥ sāyaṃ śibire yo mahādhvaniḥ 07,061.016c śrūyate so 'dya na tathā kekayānāṃ ca veśmasu 07,061.017a nityapramuditānāṃ ca tālagītasvano mahān 07,061.017c nṛtyatāṃ śrūyate tāta gaṇānāṃ so 'dya na dhvaniḥ 07,061.018a saptatantūn vitanvānā yam upāsanti yājakāḥ 07,061.018c saumadattiṃ śrutanidhiṃ teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ 07,061.019a jyāghoṣo brahmaghoṣaś ca tomarāsirathadhvaniḥ 07,061.019c droṇasyāsīd avirato gṛhe tan na śṛṇomy aham 07,061.020a nānādeśasamutthānāṃ gītānāṃ yo 'bhavat svanaḥ 07,061.020c vāditranāditānāṃ ca so 'dya na śrūyate mahān 07,061.021a yadā prabhṛty upaplavyāc chāntim icchañ janārdanaḥ 07,061.021c āgataḥ sarvabhūtānām anukampārtham acyutaḥ 07,061.022a tato 'ham abruvaṃ sūta mandaṃ duryodhanaṃ tadā 07,061.022c vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,061.023a kālaprāptam ahaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ 07,061.023b*0447_01 saṃśāmya bhrātṛbhis tais tu kṣatriyān abhipālaya 07,061.023c śame ced yācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam 07,061.023e hitārtham abhijalpantaṃ na tathāsty aparājayaḥ 07,061.024a pratyācaṣṭa sa dāśārham ṛṣabhaṃ sarvadhanvinām 07,061.024c anuneyāni jalpantam anayān nānvapadyata 07,061.024d*0448_01 karṇaduḥśāsanamate saubalasya ca durmateḥ 07,061.024d*0448_02 pratyākhyāto mahābāhuḥ kulāntakaraṇena me 07,061.025a tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṃ dvayoḥ 07,061.025c anvavartata hitvā māṃ kṛṣṭaḥ kālena durmatiḥ 07,061.026a na hy ahaṃ dyūtam icchāmi viduro na praśaṃsati 07,061.026c saindhavo necchate dyūtaṃ bhīṣmo na dyūtam icchati 07,061.026c*0449_01 **** **** viduro droṇa eva vā 07,061.026c*0449_02 bāhlikaḥ somadatto vā bhīṣmo droṇāyanis tadā 07,061.027a śalyo bhūriśravāś caiva purumitro jayas tathā 07,061.027c aśvatthāmā kṛpo droṇo dyūtaṃ necchanti saṃjaya 07,061.027d*0450_01 jayaḥ kṛpo vā dharmātmā ye cānye mama bāndhavāḥ 07,061.028a eteṣāṃ matam ājñāya yadi varteta putrakaḥ 07,061.028c sajñātimitraḥ sasuhṛc ciraṃ jīved anāmayaḥ 07,061.028d*0451_01 etebhyaś ca madūrdhvaṃ ca abhokṣyad vasudhām imām 07,061.029a ślakṣṇā madhurasaṃbhāṣā jñātimadhye priyaṃvadāḥ 07,061.029c kulīnāḥ saṃmatāḥ prājñāḥ sukhaṃ prāpsyanti pāṇḍavāḥ 07,061.030a dharmāpekṣo naro nityaṃ sarvatra labhate sukham 07,061.030c pretyabhāve ca kalyāṇaṃ prasādaṃ pratipadyate 07,061.031a arhanty ardhaṃ pṛthivyās te bhoktuṃ sāmarthyasādhanāḥ 07,061.031c teṣām api samudrāntā pitṛpaitāmahī mahī 07,061.031d*0452_01 na ca tvābhibhaviṣyanti hitvā dharmaṃ pṛthātmajāḥ 07,061.032a niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmani 07,061.032c santi no jñātayas tāta yeṣāṃ śroṣyanti pāṇḍavāḥ 07,061.033a śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ 07,061.033c droṇasyātha vikarṇasya bāhlikasya kṛpasya ca 07,061.034a anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ bharatānāṃ mahātmanām 07,061.034c tvadarthaṃ bruvatāṃ tāta kariṣyanti vaco hitam 07,061.035a kaṃ vā tvaṃ manyase teṣāṃ yas tvā brūyād ato 'nyathā 07,061.035c kṛṣṇo na dharmaṃ saṃjahyāt sarve te ca tvadanvayāḥ 07,061.036a mayāpi coktās te vīrā vacanaṃ dharmasaṃhitam 07,061.036c nānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ 07,061.037a ity ahaṃ vilapan sūta bahuśaḥ putram uktavān 07,061.037c na ca me śrutavān mūḍho manye kālasya paryayam 07,061.038a vṛkodarārjunau yatra vṛṣṇivīraś ca sātyakiḥ 07,061.038c uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ 07,061.039a dhṛṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 07,061.039c aśmakāḥ kekayāś caiva kṣatradharmā ca saumakiḥ 07,061.040a caidyaś ca cekitānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhuḥ 07,061.040c draupadeyā virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 07,061.040e yamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ 07,061.041a ka etāñ jātu yudhyeta loke 'smin vai jijīviṣuḥ 07,061.041c divyam astraṃ vikurvāṇān saṃhareyur ariṃdamāḥ 07,061.042a anyo duryodhanāt karṇāc chakuneś cāpi saubalāt 07,061.042c duḥśāsanacaturthānāṃ nānyaṃ paśyāmi pañcamam 07,061.043a yeṣām abhīśuhastaḥ syād viṣvakseno rathe sthitaḥ 07,061.043c saṃnaddhaś cārjuno yoddhā teṣāṃ nāsti parājayaḥ 07,061.044a teṣāṃ mama vilāpānāṃ na hi duryodhanaḥ smaret 07,061.044c hatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvam āttha me 07,061.045a teṣāṃ viduravākyānām uktānāṃ dīrghadarśinām 07,061.045c dṛṣṭvemāṃ phalanirvṛttiṃ manye śocanti putrakāḥ 07,061.045d*0453_01 senāṃ dṛṣṭvābhibhūtāṃ me śaineyenārjunena ca 07,061.045d*0453_02 śūnyān dṛṣṭvā rathopasthān manye śocanti putrakāḥ 07,061.046a himātyaye yathā kakṣaṃ śuṣkaṃ vāterito mahān 07,061.046c agnir dahet tathā senāṃ māmikāṃ sa dhanaṃjayaḥ 07,061.047a ācakṣva tad dhi naḥ sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya 07,061.047c yad upāyāt tu sāyāhne kṛtvā pārthasya kilbiṣam 07,061.047e abhimanyau hate tāta katham āsīn mano hi vaḥ 07,061.048a na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,061.048c apakṛtvā mahat tāta soḍhuṃ śakṣyanti māmakāḥ 07,061.049a kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ karṇaḥ kṛtyaṃ kim abravīt 07,061.049c duḥśāsanaḥ saubalaś ca teṣām evaṃ gate api 07,061.049e sarveṣāṃ samavetānāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya 07,061.050a yad vṛttaṃ tāta saṃgrāme mandasyāpanayair bhṛśam 07,061.050c lobhānugatadurbuddheḥ krodhena vikṛtātmanaḥ 07,061.051a rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahatacetasaḥ 07,061.051c durnītaṃ vā sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya 07,062.001 saṃjaya uvāca 07,062.001a hanta te saṃpravakṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān 07,062.001c śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hy apanayo mahān 07,062.002a gatodake setubandho yādṛk tādṛg ayaṃ tava 07,062.002c vilāpo niṣphalo rājan mā śuco bharatarṣabha 07,062.002d*0454_01 prathamaṃ śiro muṇḍayitvā paścān nakṣatrapṛcchanam 07,062.002d*0454_02 kiṃ karoṣi ca tvaṃ rājan kālo hi duratikramaḥ 07,062.003a anatikramaṇīyo 'yaṃ kṛtāntasyādbhuto vidhiḥ 07,062.003c mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭam etat purātanam 07,062.004a yadi hi tvaṃ purā dyūtāt kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 07,062.004c nivartayethāḥ putrāṃś ca na tvāṃ vyasanam āvrajet 07,062.005a yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi 07,062.005c nivartitāḥ syuḥ saṃrabdhā na tvāṃ vyasanam āvrajet 07,062.006a duryodhanaṃ cāvidheyaṃ badhnīteti purā yadi 07,062.006c kurūn acodayiṣyas tvaṃ na tvāṃ vyasanam āvrajet 07,062.007a tat te buddhivyabhīcāram upalapsyanti pāṇḍavāḥ 07,062.007c pāñcālā vṛṣṇayaḥ sarve ye cānye 'pi mahājanāḥ 07,062.008a sa kṛtvā pitṛkarma tvaṃ putraṃ saṃsthāpya satpathe 07,062.008b*0455_01 aprāptaḥ sa mahad dharmaṃ kāmam arthaṃ yaśas tathā 07,062.008c vartethā yadi dharmeṇa na tvāṃ vyasanam āvrajet 07,062.009a tvaṃ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṃ sanātanam 07,062.009c duryodhanasya karṇasya śakuneś cānvagā matam 07,062.010a tat te vilapitaṃ sarvaṃ mayā rājan niśāmitam 07,062.010c arthe niviśamānasya viṣamiśraṃ yathā madhu 07,062.011a na tathā manyate kṛṣṇo rājānaṃ pāṇḍavaṃ purā 07,062.011c na bhīṣmaṃ naiva ca droṇaṃ yathā tvāṃ manyate nṛpa 07,062.012a vyajānata yadā tu tvāṃ rājadharmād adhaś cyutam 07,062.012c tadā prabhṛti kṛṣṇas tvāṃ na tathā bahu manyate 07,062.013a paruṣāṇy ucyamānāṃś ca yathā pārthān upekṣase 07,062.013c tasyānubandhaḥ prāptas tvāṃ putrāṇāṃ rājyakāmukam 07,062.014a pitṛpaitāmahaṃ rājyam apavṛttaṃ tadānagha 07,062.014c atha pārthair jitāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ pratyapadyathāḥ 07,062.015a pāṇḍunāvarjitaṃ rājyaṃ kauravāṇāṃ yaśas tathā 07,062.015c tataś cābhyadhikaṃ bhūyaḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 07,062.016a teṣāṃ tat tādṛśaṃ karma tvām āsādya suniṣphalam 07,062.016c yat pitryād bhraṃśitā rājyāt tvayehāmiṣagṛddhinā 07,062.017a yat punar yuddhakāle tvaṃ putrān garhayase nṛpa 07,062.017c bahudhā vyāharan doṣān na tad adyopapadyate 07,062.017d*0456_01 yat punar yuddhasaṃsaktān bharatān parikutsayan 07,062.017d*0456_02 bahu vyāharase tasmān naitad adyopapadyate 07,062.018a na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṃ raṇe 07,062.018c camūṃ vigāhya pārthānāṃ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ 07,062.019a yāṃ tu kṛṣṇārjunau senāṃ yāṃ sātyakivṛkodarau 07,062.019c rakṣeran ko nu tāṃ yudhyec camūm anyatra kauravaiḥ 07,062.020a yeṣāṃ yoddhā guḍākeśo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ 07,062.020c yeṣāṃ ca sātyakir goptā yeṣāṃ goptā vṛkodaraḥ 07,062.021a ko hi tān viṣahed yoddhuṃ martyadharmā dhanurdharaḥ 07,062.021c anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṃ padānugāḥ 07,062.022a yāvat tu śakyate kartum anuraktair janādhipaiḥ 07,062.022c kṣatradharmarataiḥ śūrais tāvat kurvanti kauravāḥ 07,062.023a yathā tu puruṣavyāghrair yuddhaṃ paramasaṅkaṭam 07,062.023c kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tat sarvaṃ śṛṇu tattvataḥ 07,063.001 saṃjaya uvāca 07,063.001a tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,063.001c svāny anīkāni sarvāṇi prākrāmad vyūhituṃ tataḥ 07,063.002a śūrāṇāṃ garjatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām 07,063.002c śrūyante sma giraś citrāḥ parasparavadhaiṣiṇām 07,063.003a visphārya ca dhanūṃṣy ājau jyāḥ karaiḥ parimṛjya ca 07,063.003c viniḥśvasantaḥ prākrośan kvedānīṃ sa dhanaṃjayaḥ 07,063.004a vikośān sutsarūn anye kṛtadhārān samāhitān 07,063.004c pītān ākāśasaṃkāśān asīn ke cic ca cikṣipuḥ 07,063.005a carantas tv asimārgāṃś ca dhanurmārgāṃś ca śikṣayā 07,063.005c saṃgrāmamanasaḥ śūrā dṛśyante sma sahasraśaḥ 07,063.005d*0457_01 dṛśyante kuñjaraiś cānyair vājibhiś ca yuyutsavaḥ 07,063.006a saghaṇṭāś candanādigdhāḥ svarṇavajravibhūṣitāḥ 07,063.006c samutkṣipya gadāś cānye paryapṛcchanta pāṇḍavam 07,063.007a anye balamadonmattāḥ parighair bāhuśālinaḥ 07,063.007c cakruḥ saṃbādham ākāśam ucchritendradhvajopamaiḥ 07,063.008a nānāpraharaṇaiś cānye vicitrasragalaṃkṛtāḥ 07,063.008c saṃgrāmamanasaḥ śūrās tatra tatra vyavasthitāḥ 07,063.009a kvārjunaḥ kva ca govindaḥ kva ca mānī vṛkodaraḥ 07,063.009c kva ca te suhṛdas teṣām āhvayanto raṇe tadā 07,063.010a tataḥ śaṅkham upādhmāya tvarayan vājinaḥ svayam 07,063.010c itas tatas tān racayan droṇaś carati vegitaḥ 07,063.011a teṣv anīkeṣu sarveṣu sthiteṣv āhavanandiṣu 07,063.011c bhāradvājo mahārāja jayadratham athābravīt 07,063.012a tvaṃ caiva saumadattiś ca karṇaś caiva mahārathaḥ 07,063.012c aśvatthāmā ca śalyaś ca vṛṣasenaḥ kṛpas tathā 07,063.013a śataṃ cāśvasahasrāṇāṃ rathānām ayutāni ṣaṭ 07,063.013c dviradānāṃ prabhinnānāṃ sahasrāṇi caturdaśa 07,063.014a padātīnāṃ sahasrāṇi daṃśitāny ekaviṃśatiḥ 07,063.014c gavyūtiṣu trimātreṣu mām anāsādya tiṣṭhata 07,063.015a tatrasthaṃ tvāṃ na saṃsoḍhuṃ śaktā devāḥ savāsavāḥ 07,063.015c kiṃ punaḥ pāṇḍavāḥ sarve samāśvasihi saindhava 07,063.016a evam uktaḥ samāśvastaḥ sindhurājo jayadrathaḥ 07,063.016c saṃprāyāt saha gāndhārair vṛtas taiś ca mahārathaiḥ 07,063.016e varmibhiḥ sādibhir yattaiḥ prāsapāṇibhir āsthitaiḥ 07,063.017a cāmarāpīḍinaḥ sarve jāmbūnadavibhūṣitāḥ 07,063.017c jayadrathasya rājendra hayāḥ sādhupravāhinaḥ 07,063.017e te caiva saptasāhasrā dvisāhasrāś ca saindhavāḥ 07,063.018a mattānām adhirūḍhānāṃ hastyārohair viśāradaiḥ 07,063.018c nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ varmiṇāṃ raudrakarmiṇām 07,063.019a adhyardhena sahasreṇa putro durmarṣaṇas tava 07,063.019c agrataḥ sarvasainyānāṃ yotsyamāno vyavasthitaḥ 07,063.020a tato duḥśāsanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajau 07,063.020c sindhurājārthasiddhyartham agrānīke vyavasthitau 07,063.021a dīrgho dvādaśagavyūtiḥ paścārdhe pañca vistṛtaḥ 07,063.021c vyūhaḥ sa cakraśakaṭo bhāradvājena nirmitaḥ 07,063.022a nānānṛpatibhir vīrais tatra tatra vyavasthitaiḥ 07,063.022c rathāśvagajapattyoghair droṇena vihitaḥ svayam 07,063.023a paścārdhe tasya padmas tu garbhavyūhaḥ sudurbhidaḥ 07,063.023c sūcī padmasya madhyastho gūḍho vyūhaḥ punaḥ kṛtaḥ 07,063.024a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya droṇo vyavasthitaḥ 07,063.024c sūcīmukhe maheṣvāsaḥ kṛtavarmā vyavasthitaḥ 07,063.025a anantaraṃ ca kāmbojo jalasaṃdhaś ca māriṣa 07,063.025c duryodhanaḥ sahāmātyas tadanantaram eva ca 07,063.026a tataḥ śatasahasrāṇi yodhānām anivartinām 07,063.026c vyavasthitāni sarvāṇi śakaṭe sūcirakṣiṇaḥ 07,063.027a teṣāṃ ca pṛṣṭhato rāja balena mahatā vṛtaḥ 07,063.027c jayadrathas tato rājan sūcipāśe vyavasthitaḥ 07,063.028a śakaṭasya tu rājendra bhāradvājo mukhe sthitaḥ 07,063.028c anu tasyābhavad bhojo jugopainaṃ tataḥ svayam 07,063.029a śvetavarmāmbaroṣṇīṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ 07,063.029c dhanur visphārayan droṇas tasthau kruddha ivāntakaḥ 07,063.029d*0458_01 tasya sarvasya sainyasya netā goptā ca vīryavān 07,063.030a patākinaṃ śoṇahayaṃ vedīkṛṣṇājinadhvajam 07,063.030c droṇasya ratham ālokya prahṛṣṭāḥ kuravo 'bhavan 07,063.031a siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ sumahān abhūt 07,063.031c droṇena vihitaṃ dṛṣṭvā vyūhaṃ kṣubdhārṇavopamam 07,063.032a saśailasāgaravanāṃ nānājanapadākulām 07,063.032c grased vyūhaḥ kṣitiṃ sarvām iti bhūtāni menire 07,063.033a bahurathamanujāśvapattināgaṃ; pratibhayanisvanam adbhutābharūpam 07,063.033c ahitahṛdayabhedanaṃ mahad vai; śakaṭam avekṣya kṛtaṃ nananda rājā 07,064.001 saṃjaya uvāca 07,064.001a tato vyūḍheṣv anīkeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣa 07,064.001c tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣu nadatsu ca 07,064.002a anīkānāṃ ca saṃhrāde vāditrāṇāṃ ca nisvane 07,064.002c pradhmāpiteṣu śaṅkheṣu saṃnāde lomaharṣaṇe 07,064.003a abhihārayatsu śanakair bharateṣu yuyutsuṣu 07,064.003c raudre muhūrte saṃprāpte savyasācī vyadṛśyata 07,064.004a vaḍānāṃ vāyasānāṃ ca purastāt savyasācinaḥ 07,064.004c bahulāni sahasrāṇi prākrīḍaṃs tatra bhārata 07,064.004d*0459_01 piśitāsṛgbhujāṃ saṃghāḥ pralīyante sahasraśaḥ 07,064.005a mṛgāś ca ghorasaṃnādāḥ śivāś cāśivadarśanāḥ 07,064.005c dakṣiṇena prayātānām asmākaṃ prāṇadaṃs tathā 07,064.005d*0460_01 lokakṣaye mahārāja yādṛśās tādṛśā hi te 07,064.005d*0460_02 aśivā dhārtarāṣṭrāṇāṃ śivāḥ pārthasya saṃyuge 07,064.006a sanirghātā jvalantyaś ca petur ulkāḥ samantataḥ 07,064.006c cacāla ca mahī kṛtsnā bhaye ghore samutthite 07,064.007a viṣvag vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ 07,064.007c vavur āyāti kaunteye saṃgrāme samupasthite 07,064.008a nākulis tu śatānīko dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 07,064.008c pāṇḍavānām anīkāni prājñau tau vyūhatus tadā 07,064.009a tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatena ca 07,064.009c tribhir aśvasahasraiś ca padātīnāṃ śataiḥ śataiḥ 07,064.010a adhyardhamātre dhanuṣāṃ sahasre tanayas tava 07,064.010c agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitvā durmarṣaṇo 'bravīt 07,064.011a adya gāṇḍīvadhanvānaṃ tapantaṃ yuddhadurmadam 07,064.011c aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 07,064.012a adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayam amarṣaṇam 07,064.012c viṣaktaṃ mayi durdharṣam aśmakūṭam ivāśmani 07,064.012d*0461_01 tiṣṭhadhvaṃ rathino yūyaṃ saṃgrāmam abhikāṅkṣiṇaḥ 07,064.012d*0461_02 yudhyāmi saṃhatān etān yaśo mānaṃ ca vardhayan 07,064.013a evaṃ bruvan mahārāja mahātmā sa mahāmatiḥ 07,064.013c maheṣvāsair vṛto rājan maheṣvāso vyavasthitaḥ 07,064.013d*0462_01 tato 'rjuno mahārāja pratyadṛśyata bhārata 07,064.014a tato 'ntaka iva kruddhaḥ savajra iva vāsavaḥ 07,064.014c daṇḍapāṇir ivāsahyo mṛtyuḥ kālena coditaḥ 07,064.015a śūlapāṇir ivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavān iva 07,064.015c yugāntāgnir ivārciṣmān pradhakṣyan vai punaḥ prajāḥ 07,064.016a krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥ 07,064.016c jayo jetā sthitaḥ satye pārayiṣyan mahāvratam 07,064.017a āmuktakavacaḥ khaḍgī jāmbūnadakirīṭabhṛt 07,064.017c śubhravarmāmbaradharaḥ svaṅgadī cārukuṇḍalī 07,064.018a rathapravaram āsthāya naro nārāyaṇānugaḥ 07,064.018c vidhunvan gāṇḍivaṃ saṃkhye babhau sūrya ivoditaḥ 07,064.019a so 'grānīkasya mahata iṣupāte dhanaṃjayaḥ 07,064.019c vyavasthāpya rathaṃ sajjaṃ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 07,064.020a atha kṛṣṇo 'py asaṃbhrāntaḥ pārthena saha māriṣa 07,064.020c prādhmāpayat pāñcajanyaṃ śaṅkhapravaram ojasā 07,064.021a tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāṃ pate 07,064.021c āsan saṃhṛṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ 07,064.022a yathā trasanti bhūtāni sarvāṇy aśaninisvanāt 07,064.022c tathā śaṅkhapraṇādena vitresus tava sainikāḥ 07,064.023a prasusruvuḥ śakṛnmūtraṃ vāhanāni ca sarvaśaḥ 07,064.023c evaṃ savāhanaṃ sarvam āvignam abhavad balam 07,064.024a vyaṣīdanta narā rājañ śaṅkhaśabdena māriṣa 07,064.024c visaṃjñāś cābhavan ke cit ke cid rājan vitatrasuḥ 07,064.025a tataḥ kapir mahānādaṃ saha bhūtair dhvajālayaiḥ 07,064.025c akarod vyāditāsyaś ca bhīṣayaṃs tava sainikān 07,064.026a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś cānakaiḥ saha 07,064.026c punar evābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ 07,064.027a nānāvāditrasaṃhrādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥ 07,064.027c siṃhanādaiḥ savāditraiḥ samāhūtair mahārathaiḥ 07,064.027d*0463_01 durmarṣaṇabalaṃ pūrvam atha duḥśāsanānugam 07,064.027d*0463_02 tataḥ śakaṭasaṃsthaṃ ca ghoranādasamākulam 07,064.028a tasmin sutumule śabde bhīrūṇāṃ bhayavardhane 07,064.028c atīva hṛṣṭo dāśārham abravīt pākaśāsaniḥ 07,064.029a codayāśvān hṛṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ 07,064.029c etad bhittvā gajānīkaṃ pravekṣyāmy arivāhinīm 07,064.030a evam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā 07,064.030c acodayad dhayāṃs tatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ 07,064.031a sa saṃprahāras tumulaḥ saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ 07,064.031c ekasya ca bahūnāṃ ca rathanāganarakṣayaḥ 07,064.032a tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 07,064.032c parān avākirat pārthaḥ parvatān iva nīradaḥ 07,064.033a te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kṛtahastavat 07,064.033c avākiran bāṇajālais tataḥ kṛṣṇadhanaṃjayau 07,064.034a tataḥ kruddho mahābāhur vāryamāṇaḥ parair yudhi 07,064.034c śirāṃsi rathināṃ pārthaḥ kāyebhyo 'pāharac charaiḥ 07,064.035a udbhrāntanayanair vaktraiḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭaiḥ śubhaiḥ 07,064.035c sakuṇḍalaśirastrāṇair vasudhā samakīryata 07,064.035d*0464_01 **** **** amarṣād bhrukuṭīkṛtaiḥ 07,064.035d*0464_02 tathaiva krodhadaṣṭoṣṭhair avākīryata medinī 07,064.036a puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ 07,064.036c vinikīrṇāni yodhānāṃ vadanāni cakāśire 07,064.037a tapanīyavicitrāṇi siktāni rudhireṇa ca 07,064.037c adṛśyanta yathā rājan meghasaṃghāḥ savidyutaḥ 07,064.038a śirasāṃ patatāṃ rājañ śabdo 'bhūt pṛthivītale 07,064.038c kālena paripakvānāṃ tālānāṃ patatām iva 07,064.039a tataḥ kabandhaḥ kaś cit tu dhanur ālambya tiṣṭhati 07,064.039c kaś cit khaḍgaṃ viniṣkṛṣya bhujenodyamya tiṣṭhati 07,064.039d*0465_01 gṛhītvānyasya keśeṣu śiro nṛtyati cāparaḥ 07,064.040a nājānanta śirāṃsy urvyāṃ patitāni nararṣabhāḥ 07,064.040c amṛṣyamāṇāḥ kaunteyaṃ saṃgrāme jayagṛddhinaḥ 07,064.041a hayānām uttamāṅgaiś ca hastihastaiś ca medinī 07,064.041c bāhubhiś ca śirobhiś ca vīrāṇāṃ samakīryata 07,064.042a ayaṃ pārthaḥ kutaḥ pārtha eṣa pārtha iti prabho 07,064.042b*0466_01 tiṣṭha pārthair hi māṃ pārtha kva yāsīti ca jalpatām 07,064.042c tava sainyeṣu yodhānāṃ pārthabhūtam ivābhavat 07,064.043a anyonyam api cājaghnur ātmānam api cāpare 07,064.043c pārthabhūtam amanyanta jagat kālena mohitāḥ 07,064.044a niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṃjñā gāḍhavedanāḥ 07,064.044c śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ suhṛjjanam 07,064.045a sabhiṇḍipālāḥ saprāsāḥ saśaktyṛṣṭiparaśvadhāḥ 07,064.045c saniryūhāḥ sanistriṃśāḥ saśarāsanatomarāḥ 07,064.046a sabāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇe 07,064.046c mahābhujagasaṃkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ 07,064.047a udveṣṭanti viceṣṭanti saṃveṣṭanti ca sarvaśaḥ 07,064.047c vegaṃ kurvanti saṃrabdhā nikṛttāḥ parameṣubhiḥ 07,064.048a yo yaḥ sma samare pārthaṃ pratisaṃrabhate naraḥ 07,064.048c tasya tasyāntako bāṇaḥ śarīram upasarpati 07,064.049a nṛtyato rathamārgeṣu dhanur vyāyacchatas tathā 07,064.049c na kaś cit tatra pārthasya dadarśāntaram aṇv api 07,064.050a yat tasya ghaṭamānasya kṣipraṃ vikṣipataḥ śarān 07,064.050c lāghavāt pāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ 07,064.051a hastinaṃ hastiyantāram aśvam āśvikam eva ca 07,064.051c abhinat phalguno bāṇai rathinaṃ ca sasārathim 07,064.052a āvartamānam āvṛttaṃ yudhyamānaṃ ca pāṇḍavaḥ 07,064.052c pramukhe tiṣṭhamānaṃ ca na kaṃ cin na nihanti saḥ 07,064.053a yathodayan vai gagane sūryo hanti mahat tamaḥ 07,064.053c tathārjuno gajānīkam avadhīt kaṅkapatribhiḥ 07,064.054a hastibhiḥ patitair bhinnais tava sainyam adṛśyata 07,064.054c antakāle yathā bhūmir vinikīrṇair mahīdharaiḥ 07,064.055a yathā madhyaṃdine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadā 07,064.055c tathā dhanaṃjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ 07,064.056a tat tathā tava putrasya sainyaṃ yudhi paraṃtapa 07,064.056c prabhagnaṃ drutam āvignam atīva śarapīḍitam 07,064.057a māruteneva mahatā meghānīkaṃ vidhūyatā 07,064.057c prakālyamānaṃ tat sainyaṃ nāśakat prativīkṣitum 07,064.058a pratodaiś cāpakoṭībhir huṃkāraiḥ sādhuvāhitaiḥ 07,064.058c kaśāpārṣṇyabhighātaiś ca vāgbhir ugrābhir eva ca 07,064.059a codayanto hayāṃs tūrṇaṃ palāyante sma tāvakāḥ 07,064.059c sādino rathinaś caiva pattayaś cārjunārditāḥ 07,064.060a pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśair nāgāṃś codayantas tathāpare 07,064.060c śaraiḥ saṃmohitāś cānye tam evābhimukhā yayau 07,064.060e tava yodhā hatotsāhā vibhrāntamanasas tadā 07,065.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,065.001a tasmin prabhagne sainyāgre vadhyamāne kirīṭinā 07,065.001c ke nu tatra raṇe vīrāḥ pratyudīyur dhanaṃjayam 07,065.002a āho svic chakaṭavyūhaṃ praviṣṭā moghaniścayāḥ 07,065.002c droṇam āśritya tiṣṭhantaḥ prākāram akutobhayāḥ 07,065.003 saṃjaya uvāca 07,065.003a tathārjunena saṃbhagne tasmiṃs tava bale tadā 07,065.003c hatavīre hatotsāhe palāyanakṛtakṣaṇe 07,065.004a pākaśāsaninābhīkṣṇaṃ vadhyamāne śarottamaiḥ 07,065.004c na tatra kaś cit saṃgrāme śaśākārjunam īkṣitum 07,065.005a tatas tava suto rājan dṛṣṭvā sainyaṃ tathāgatam 07,065.005c duḥśāsano bhṛśaṃ kruddho yuddhāyārjunam abhyayāt 07,065.006a sa kāñcanavicitreṇa kavacena samāvṛtaḥ 07,065.006c jāmbūnadaśirastrāṇaḥ śūras tīvraparākramaḥ 07,065.007a nāgānīkena mahatā grasann iva mahīm imām 07,065.007c duḥśāsano mahārāja savyasācinam āvṛṇot 07,065.007d*0467_01 yuvarājo balaślāghī piṅgalaḥ priyadarśanaḥ 07,065.008a hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca 07,065.008c jyākṣepaninadaiś caiva virāveṇa ca dantinām 07,065.009a bhūr diśaś cāntarikṣaṃ ca śabdenāsīt samāvṛtam 07,065.009c sa muhūrtaṃ pratibhayo dāruṇaḥ samapadyata 07,065.010a tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam aṅkuśair abhicoditān 07,065.010c vyālambahastān saṃrabdhān sapakṣān iva parvatān 07,065.011a siṃhanādena mahatā narasiṃho dhanaṃjayaḥ 07,065.011c gajānīkam amitrāṇām abhito vyadhamac charaiḥ 07,065.011d*0468_01 tadācalaghanaprakhyaṃ patākāśatasaṃkulam 07,065.012a mahormiṇam ivoddhūtaṃ śvasanena mahārṇavam 07,065.012b*0469_01 dhanaṃjayaśarodvignāḥ palāyanto babhur gajāḥ 07,065.012c kirīṭī tad gajānīkaṃ prāviśan makaro yathā 07,065.013a kāṣṭhātīta ivādityaḥ pratapan yugasaṃkṣaye 07,065.013c dadṛśe dikṣu sarvāsu pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 07,065.014a khuraśabdena cāśvānāṃ nemighoṣeṇa tena ca 07,065.014c tena cotkruṣṭaśabdena jyāninādena tena ca 07,065.014d*0470_01 nānāvāditraśabdena pāñcajanyasvanena ca 07,065.014e devadattasya ghoṣeṇa gāṇḍīvaninadena ca 07,065.015a mandavegatarā nāgā babhūvus te vicetasaḥ 07,065.015c śarair āśīviṣasparśair nirbhinnāḥ savyasācinā 07,065.016a te gajā viśikhais tīkṣṇair yudhi gāṇḍīvacoditaiḥ 07,065.016a*0471_01 **** **** tīrṇāḥ paṅkārṇaveṣv iva 07,065.016a*0471_02 yugapac ca samāviṣṭair 07,065.016c anekaśatasāhasraiḥ sarvāṅgeṣu samarpitāḥ 07,065.016d*0472_01 puṅkhāvaśiṣṭair bahubhiḥ śoṇitotpīḍavāhinaḥ 07,065.017a ārāvaṃ paramaṃ kṛtvā vadhyamānāḥ kirīṭinā 07,065.017c nipetur aniśaṃ bhūmau chinnapakṣā ivādrayaḥ 07,065.018a apare dantaveṣṭeṣu kumbheṣu ca kaṭeṣu ca 07,065.018c śaraiḥ samarpitā nāgāḥ krauñcavad vyanadan muhuḥ 07,065.019a gajaskandhagatānāṃ ca puruṣāṇāṃ kirīṭinā 07,065.019c ācchidyantottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,065.020a sakuṇḍalānāṃ patatāṃ śirasāṃ dharaṇītale 07,065.020c padmānām iva saṃghātaiḥ pārthaś cakre nivedanam 07,065.021a yantrabaddhā vikavacā vraṇārtā rudhirokṣitāḥ 07,065.021c bhramatsu yudhi nāgeṣu manuṣyā vilalambire 07,065.022a ke cid ekena bāṇena sumuktena patatriṇā 07,065.022c dvau trayaś ca vinirbhinnā nipetur dharaṇītale 07,065.022d*0473_01 apare mandasaṃrabdhā mātaṅgāḥ parvatopamāḥ 07,065.022d*0473_02 petuḥ pṛthivyāṃ nihatā vajrarugṇā ivācalāḥ 07,065.022d*0474_01 atividdhāś ca nārācair vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ 07,065.022d*0474_02 sārohā nyapatan bhūmau drumavanta ivācalāḥ 07,065.022d*0475_01 tato 'rjuno bhṛśaṃ kruddhaḥ pradahann iva tejasā 07,065.022d*0475_02 vavarṣa śaravarṣāṇi yodhānām anivartinām 07,065.023a maurvīṃ dhanur dhvajaṃ caiva yugānīṣās tathaiva ca 07,065.023c rathināṃ kuṭṭayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,065.024a na saṃdadhan na cāpy asyan na vimuñcan na coddharan 07,065.024c maṇḍalenaiva dhanuṣā nṛtyan pārthaḥ sma dṛśyate 07,065.025a atividdhāś ca nārācair vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ 07,065.025c muhūrtān nipatanty anye vāraṇā vasudhātale 07,065.026a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 07,065.026c adṛśyanta mahārāja tasmin paramasaṃkule 07,065.027a sacāpāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe 07,065.027c adṛśyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ 07,065.028a sūpaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ 07,065.028c cakrair vimathitair akṣai bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ 07,065.029a varmacāpaśaraiś caiva vyavakīrṇais tatas tataḥ 07,065.029c sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ 07,065.030a nihatair vāraṇair aśvaiḥ kṣatriyaiś ca nipātitaiḥ 07,065.030c adṛśyata mahī tatra dāruṇapratidarśanā 07,065.031a evaṃ duḥśāsanabalaṃ vadhyamānaṃ kirīṭinā 07,065.031c saṃprādravan mahārāja vyathitaṃ vai sanāyakam 07,065.031d*0476_01 evaṃ bale drute yāte rājaputraṃ mahāratham 07,065.031d*0476_02 vivyādha daśabhir bāṇais tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,065.031d*0476_03 jīvitena kathaṃ gantā duruktaṃ yāvad adya te 07,065.031d*0476_04 tad vākyasadṛśaṃ karma kuru tvaṃ yadi manyase 07,065.031d*0476_05 evam uktvā tato rājan pārthaḥ pārthivamardanaḥ 07,065.031d*0476_06 bhṛśaṃ kruddho mahārāja avidhyat tanayaṃ tava 07,065.032a tato duḥśāsanas trastaḥ sahānīkaḥ śarārditaḥ 07,065.032c droṇaṃ trātāram ākāṅkṣañ śakaṭavyūham abhyagāt 07,066.001 saṃjaya uvāca 07,066.001a duḥśāsanabalaṃ hatvā savyasācī dhanaṃjayaḥ 07,066.001c sindhurājaṃ parīpsan vai droṇānīkam upādravat 07,066.002a sa tu droṇaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam 07,066.002c kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ kṛṣṇasyānumate 'bravīt 07,066.003a śivena dhyāhi māṃ brahman svasti caiva vadasva me 07,066.003c bhavatprasādād icchāmi praveṣṭuṃ durbhidāṃ camūm 07,066.004a bhavān pitṛsamo mahyaṃ dharmarājasamo 'pi ca 07,066.004c tathā kṛṣṇasamaś caiva satyam etad bravīmi te 07,066.005a aśvatthāmā yathā tāta rakṣaṇīyas tavānagha 07,066.005c tathāham api te rakṣyaḥ sadaiva dvijasattama 07,066.006a tava prasādād icchāmi sindhurājānam āhave 07,066.006c nihantuṃ dvipadāṃ śreṣṭha pratijñāṃ rakṣa me vibho 07,066.007a evam uktas tadācāryaḥ pratyuvāca smayann iva 07,066.007b*0477_01 yathā tvaṃ bhāṣase pārtha mamāpy evaṃ mataṃ vibho 07,066.007b*0477_02 kiṃ tu svāmyarthayuktais tu kāryaṃ yuddhaṃ manīṣibhiḥ 07,066.007c mām ajitvā na bībhatso śakyo jetuṃ jayadrathaḥ 07,066.008a etāvad uktvā taṃ droṇaḥ śaravrātair avākirat 07,066.008c sarathāśvadhvajaṃ tīkṣṇaiḥ prahasan vai sasārathim 07,066.009a tato 'rjunaḥ śaravrātān droṇasyāvārya sāyakaiḥ 07,066.009c droṇam abhyardayad bāṇair ghorarūpair mahattaraiḥ 07,066.010a vivyādha ca raṇe droṇam anumānya viśāṃ pate 07,066.010c kṣatradharmaṃ samāsthāya navabhiḥ sāyakaiḥ punaḥ 07,066.011a tasyeṣūn iṣubhiś chittvā droṇo vivyādha tāv ubhau 07,066.011c viṣāgnijvalanaprakhyair iṣubhiḥ kṛṣṇapāṇḍavau 07,066.012a iyeṣa pāṇḍavas tasya bāṇaiś chettuṃ śarāsanam 07,066.012c tasya cintayatas tv evaṃ phalgunasya mahātmanaḥ 07,066.012e droṇaḥ śarair asaṃbhrānto jyāṃ cicchedāśu vīryavān 07,066.013a vivyādha ca hayān asya dhvajaṃ sārathim eva ca 07,066.013c arjunaṃ ca śarair vīraṃ smayamāno 'bhyavākirat 07,066.014a etasminn antare pārthaḥ sajjaṃ kṛtvā mahad dhanuḥ 07,066.014c viśeṣayiṣyann ācāryaṃ sarvāstraviduṣāṃ varam 07,066.014e mumoca ṣaṭśatān bāṇān gṛhītvaikam iva drutam 07,066.015a punaḥ sapta śatān anyān sahasraṃ cānivartinām 07,066.015c cikṣepāyutaśaś cānyāṃs te 'ghnan droṇasya tāṃ camūm 07,066.016a taiḥ samyag astair balinā kṛtinā citrayodhinā 07,066.016c manuṣyavājimātaṅgā viddhāḥ petur gatāsavaḥ 07,066.017a vidrutāś ca raṇe petuḥ saṃchinnāyudhajīvitāḥ 07,066.017c rathino rathamukhyebhyaḥ sahayāḥ śarapīḍitāḥ 07,066.018a cūrṇitākṣiptadagdhānāṃ vajrānilahutāśanaiḥ 07,066.018c tulyarūpā gajāḥ petur giryagrāmbudaveśmanām 07,066.019a petur aśvasahasrāṇi prahatāny arjuneṣubhiḥ 07,066.019c haṃsā himavataḥ pṛṣṭhe vāriviprahatā iva 07,066.020a rathāśvadvipapattyoghāḥ salilaughā ivādbhutāḥ 07,066.020c yugāntādityaraśmyābhaiḥ pāṇḍavāstaśarair hatāḥ 07,066.021a taṃ pāṇḍavādityaśarāṃśujālaṃ; kurupravīrān yudhi niṣṭapantam 07,066.021c sa droṇameghaḥ śaravarṣavegaiḥ; prācchādayan megha ivārkaraśmīn 07,066.022a athātyarthavisṛṣṭena dviṣatām asubhojinā 07,066.022c ājaghne vakṣasi droṇo nārācena dhanaṃjayam 07,066.023a sa vihvalitasarvāṅgaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 07,066.023c dhairyam ālambya bībhatsur droṇaṃ vivyādha patribhiḥ 07,066.024a droṇas tu pañcabhir bāṇair vāsudevam atāḍayat 07,066.024c arjunaṃ ca trisaptatyā dhvajaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ 07,066.025a viśeṣayiṣyañ śiṣyaṃ ca droṇo rājan parākramī 07,066.025c adṛśyam arjunaṃ cakre nimeṣāc charavṛṣṭibhiḥ 07,066.026a prasaktān patato 'drākṣma bhāradvājasya sāyakān 07,066.026c maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuś cādṛśyatādbhutam 07,066.027a te 'bhyayuḥ samare rājan vāsudevadhanaṃjayau 07,066.027c droṇasṛṣṭāḥ subahavaḥ kaṅkapatraparicchadāḥ 07,066.027d*0478_01 tatrādbhutam apaśyāma śilānām iva sarpaṇam 07,066.027d*0478_02 yad droṇaṃ tarasā pārtho vṛddhaṃ bālo 'pi nātarat 07,066.027d*0478_03 cintayām āsa vārṣṇeyo dṛṣṭvā droṇasya vikramam 07,066.027d*0478_04 nātivartiṣyate hy enaṃ velām iva mahārṇavaḥ 07,066.028a tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ yuddhaṃ droṇapāṇḍavayos tadā 07,066.028c vāsudevo mahābuddhiḥ kāryavattām acintayat 07,066.028d*0479_01 tataḥ pārthaṃ samudvignaṃ lakṣya cintayate 'cyutaḥ 07,066.028d*0479_02 droṇasya cāpi vikrāntaṃ dṛṣṭvā madhunighātanaḥ 07,066.029a tato 'bravīd vāsudevo dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 07,066.029c pārtha pārtha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet 07,066.030a droṇam utsṛjya gacchāmaḥ kṛtyam etan mahattaram 07,066.030c pārthaś cāpy abravīt kṛṣṇaṃ yatheṣṭam iti keśava 07,066.031a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā droṇaṃ prāyān mahābhujaḥ 07,066.031c parivṛttaś ca bībhatsur agacchad visṛjañ śarān 07,066.032a tato 'bravīt smayan droṇaḥ kvedaṃ pāṇḍava gamyate 07,066.032c nanu nāma raṇe śatrum ajitvā na nivartase 07,066.033 arjuna uvāca 07,066.033a gurur bhavān na me śatruḥ śiṣyaḥ putrasamo 'smi te 07,066.033c na cāsti sa pumāṃl loke yas tvāṃ yudhi parājayet 07,066.034 saṃjaya uvāca 07,066.034a evaṃ bruvāṇo bībhatsur jayadrathavadhotsukaḥ 07,066.034c tvarāyukto mahābāhus tat sainyaṃ samupādravat 07,066.035a taṃ cakrarakṣau pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 07,066.035c anvayātāṃ mahātmānau viśantaṃ tāvakaṃ balam 07,066.036a tato jayo mahārāja kṛtavarmā ca sāttvataḥ 07,066.036c kāmbojaś ca śrutāyuś ca dhanaṃjayam avārayan 07,066.037a teṣāṃ daśasahasrāṇi rathānām anuyāyinām 07,066.037c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 07,066.038a mācellakā lalitthāś ca kekayā madrakās tathā 07,066.038c nārāyaṇāś ca gopālāḥ kāmbojānāṃ ca ye gaṇāḥ 07,066.039a karṇena vijitāḥ pūrvaṃ saṃgrāme śūrasaṃmatāḥ 07,066.039c bhāradvājaṃ puraskṛtya tyaktātmāno 'rjunaṃ prati 07,066.040a putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam 07,066.040c tyajantaṃ tumule prāṇān saṃnaddhaṃ citrayodhinam 07,066.041a gāhamānam anīkāni mātaṅgam iva yūthapam 07,066.041c maheṣvāsaṃ parākrāntaṃ naravyāghram avārayan 07,066.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,066.042c anyonyaṃ vai prārthayatāṃ yodhānām arjunasya ca 07,066.043a jayadrathavadhaprepsum āyāntaṃ puruṣarṣabham 07,066.043c nyavārayanta sahitāḥ kriyā vyādhim ivotthitam 07,067.001 saṃjaya uvāca 07,067.001a saṃniruddhas tu taiḥ pārtho mahābalaparākramaḥ 07,067.001c drutaṃ samanuyātaś ca droṇena rathināṃ varaḥ 07,067.002a kirann iṣugaṇāṃs tikṣṇān svaraśmīn iva bhāskaraḥ 07,067.002c tāpayām āsa tat sainyaṃ dehaṃ vyādhigaṇo yathā 07,067.003a aśvo viddho dhvajaś chinnaḥ sārohaḥ patito gajaḥ 07,067.003c chatrāṇi cāpaviddhāni rathāś cakrair vinā kṛtāḥ 07,067.004a vidrutāni ca sainyāni śarārtāni samantataḥ 07,067.004c ity āsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,067.005a teṣām āyacchatāṃ saṃkhye parasparam ajihmagaiḥ 07,067.005c arjuno dhvajinīṃ rājann abhīkṣṇaṃ samakampayat 07,067.006a satyāṃ cikīrṣamāṇas tu pratijñāṃ satyasaṃgaraḥ 07,067.006c abhyadravad rathaśreṣṭhaṃ śoṇāśvaṃ śvetavāhanaḥ 07,067.007a taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā marmabhidbhir ajihmagaiḥ 07,067.007c antevāsinam ācāryo maheṣvāsaṃ samardayat 07,067.008a taṃ tūrṇam iva bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,067.008c abhyadhāvad iṣūn asyann iṣuvegavighātakān 07,067.009a tasyāśu kṣipato bhallān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,067.009c pratyavidhyad ameyātmā brahmāstraṃ samudīrayan 07,067.010a tad adbhutam apaśyāma droṇasyācāryakaṃ yudhi 07,067.010c yatamāno yuvā nainaṃ pratyavidhyad yad arjunaḥ 07,067.011a kṣarann iva mahāmegho vāridhārāḥ sahasraśaḥ 07,067.011c droṇameghaḥ pārthaśailaṃ vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ 07,067.012a arjunaḥ śaravarṣaṃ tad brahmāstreṇaiva māriṣa 07,067.012c pratijagrāha tejasvī bāṇair bāṇān viśātayan 07,067.012d*0480_01 **** **** śaravarṣeṇa vīryavān 07,067.012d*0480_02 avārayad asaṃbhrānto na tv ācāryam apīḍayat 07,067.013a droṇas tu pañcaviṃśatyā śvetavāhanam ārdayat 07,067.013c vāsudevaṃ ca saptatyā bāhvor urasi cāśugaiḥ 07,067.014a pārthas tu prahasan dhīmān ācāryaṃ sa śaraughiṇam 07,067.014c visṛjantaṃ śitān bāṇān avārayata taṃ yudhi 07,067.015a atha tau vadhyamānau tu droṇena rathasattamau 07,067.015c āvarjayetāṃ durdharṣaṃ yugāntāgnim ivotthitam 07,067.016a varjayan niśitān bāṇān droṇacāpaviniḥsṛtān 07,067.016c kirīṭamālī kaunteyo bhojānīkaṃ nyapātayat 07,067.017a so 'ntarā kṛtavarmāṇaṃ kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 07,067.017c abhyayād varjayan droṇaṃ mainākam iva parvatam 07,067.018a tato bhojo naravyāghraṃ duḥsahaḥ kurusattama 07,067.018c avidhyat tūrṇam avyagro daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,067.019a tam arjunaḥ śitenājau rājan vivyādha patriṇā 07,067.019c punaś cānyais tribhir bāṇair mohayann iva sātvatam 07,067.020a bhojas tu prahasan pārthaṃ vāsudevaṃ ca mādhavam 07,067.020c ekaikaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat 07,067.021a tasyārjuno dhanuś chittvā vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ 07,067.021c śarair agniśikhākāraiḥ kruddhāśīviṣasaṃnibhaiḥ 07,067.022a athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā mahārathaḥ 07,067.022c pañcabhiḥ sāyakais tūrṇaṃ vivyādhorasi bhārata 07,067.023a punaś ca niśitair bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ 07,067.023c taṃ pārtho navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare 07,067.024a viṣaktaṃ dṛśya kaunteyaṃ kṛtavarmarathaṃ prati 07,067.024c cintayām āsa vārṣṇeyo na naḥ kālātyayo bhavet 07,067.025a tataḥ kṛṣṇo 'bravīt pārthaṃ kṛtavarmaṇi mā dayām 07,067.025c kurusāṃbandhikaṃ kṛtvā pramathyainaṃ viśātaya 07,067.026a tataḥ sa kṛtavarmāṇaṃ mohayitvārjunaḥ śaraiḥ 07,067.026c abhyagāj javanair aśvaiḥ kāmbojānām anīkinīm 07,067.027a amarṣitas tu hārdikhyaḥ praviṣṭe śvetavāhane 07,067.027c vidhunvan saśaraṃ cāpaṃ pāñcālyābhyāṃ samāgataḥ 07,067.028a cakrarakṣau tu pāñcālyāv arjunasya padānugau 07,067.028c paryavārayad āyāntau kṛtavarmā ratheṣubhiḥ 07,067.029a tāv avidhyat tato bhojaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 07,067.029c tribhir eva yudhāmanyuṃ caturbhiś cottamaujasam 07,067.030a tāv apy enaṃ vivyadhatur daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 07,067.030c saṃcicchidatur apy asya dhvajaṃ kārmukam eva ca 07,067.031a athānyad dhanur ādāya hārdikyaḥ krodhamūrchitaḥ 07,067.031c kṛtvā vidhanuṣau vīrau śaravarṣair avākirat 07,067.032a tāv anye dhanuṣī sajye kṛtvā bhojaṃ vijaghnatuḥ 07,067.032c tenāntareṇa bībhatsur viveśāmitravāhinīm 07,067.033a na lebhāte tu tau dvāraṃ vāritau kṛtavarmaṇā 07,067.033c dhārtarāṣṭreṣv anīkeṣu yatamānau nararṣabhau 07,067.034a anīkāny ardayan yuddhe tvaritaḥ śvetavāhanaḥ 07,067.034c nāvadhīt kṛtavarmāṇaṃ prāptam apy arisūdanaḥ 07,067.035a taṃ dṛṣṭvā tu tathāyāntaṃ śūro rājā śrutāyudhaḥ 07,067.035c abhyadravat susaṃkruddho vidhunvāno mahad dhanuḥ 07,067.035d*0481_01 dra[drā]vyamāṇeṣu sainyeṣu pāṇḍavena tatas tataḥ 07,067.035d*0481_02 śrutāyudho mahātejāḥ kiran bāṇān samabhyayāt 07,067.036a sa pārthaṃ tribhir ānarchat saptatyā ca janārdanam 07,067.036c kṣurapreṇa sutīkṣṇena pārthaketum atāḍayat 07,067.037a tam arjuno navatyā tu śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,067.037c ājaghāna bhṛśaṃ kruddhas tottrair iva mahādvipam 07,067.038a sa tan na mamṛṣe rājan pāṇḍaveyasya vikramam 07,067.038c athainaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samārpayat 07,067.039a tasyārjuno dhanuś chittvā śarāvāpaṃ nikṛtya ca 07,067.039c ājaghānorasi kruddhaḥ saptabhir nataparvabhiḥ 07,067.040a athānyad dhanur ādāya sa rājā krodhamūrchitaḥ 07,067.040c vāsaviṃ navabhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 07,067.041a tato 'rjunaḥ smayann eva śrutāyudham ariṃdamaḥ 07,067.041c śarair anekasāhasraiḥ pīḍayām āsa bhārata 07,067.042a aśvāṃś cāsyāvadhīt tūrṇaṃ sārathiṃ ca mahārathaḥ 07,067.042c vivyādha cainaṃ saptatyā nārācānāṃ mahābalaḥ 07,067.043a hatāśvaṃ ratham utsṛjya sa tu rājā śrutāyudhaḥ 07,067.043c abhyadravad raṇe pārthaṃ gadām udyamya vīryavān 07,067.044a varuṇasyātmajo vīraḥ sa tu rājā śrutāyudhaḥ 07,067.044c parṇāśā jananī yasya śītatoyā mahānadī 07,067.045a tasya mātābravīd vākyaṃ varuṇaṃ putrakāraṇāt 07,067.045c avadhyo 'yaṃ bhavelloke śatrūṇāṃ tanayo mama 07,067.046a varuṇas tv abravīt prīto dadāmy asmai varaṃ hitam 07,067.046c divyam astraṃ sutas te 'yaṃ yanāvadhyo bhaviṣyati 07,067.047a nāsti cāpy amaratvaṃ vai manuṣyasya kathaṃ cana 07,067.047c sarveṇāvaśyamartavyaṃ jātena saritāṃ vare 07,067.048a durdharṣas tv eṣa śatrūṇāṃ raṇeṣu bhavitā sadā 07,067.048c astrasyāsya prabhāvād vai vyetu te mānaso jvaraḥ 07,067.049a ity uktvā varuṇaḥ prādād gadāṃ mantrapuraskṛtām 07,067.049c yām āsādya durādharṣaḥ sarvaloke śrutāyudhaḥ 07,067.050a uvāca cainaṃ bhagavān punar eva jaleśvaraḥ 07,067.050c ayudhyati na moktavyā sā tvayy eva pated iti 07,067.050d*0482_01 hanyād eṣā pratīpaṃ hi prayoktāram iti prabho 07,067.050d*0482_02 na cākarot sa tadvākyaṃ prāpte kāle śrutāyudhaḥ 07,067.051a sa tayā vīraghātinyā janārdanam atāḍayat 07,067.051c pratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ pīnenāṃsena vīryavān 07,067.052a nākampayata śauriṃ sā vindhyaṃ girim ivānilaḥ 07,067.052b*0483_01 tato 'rjunaḥ kṣuraprābhyāṃ bhujau parighasaṃnibhau 07,067.052b*0483_02 vivyādha pāṇḍavaḥ śīghraṃ jaleśvarasutasya vai 07,067.052b*0483_03 sā jvalantī maholkeva samāsādya janārdanam 07,067.052c pratyabhyayāt taṃ viproḍhā kṛtyeva duradhiṣṭhitā 07,067.053a jaghāna cāsthitaṃ vīraṃ śrutāyudham amarṣaṇam 07,067.053b*0484_01 sa papāta hato bhūmau viśirā vibhujo balī 07,067.053b*0484_02 sa bhagna iva vātena bahuśākho vanaspatiḥ 07,067.053b*0484_03 sā visphurantī jvalitā vajravegasamā gadā 07,067.053c hatvā śrutāyudhaṃ vīraṃ jagatīm anvapadyata 07,067.053d*0485_01 gadāṃ nivartitāṃ dṛṣṭvā nihataṃ ca śrutāyudham 07,067.054a hāhākāro mahāṃs tatra sainyānāṃ samajāyata 07,067.054c svenāstreṇa hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudham ariṃdamam 07,067.055a ayudhyamānāya hi sā keśavāya narādhipa 07,067.055c kṣiptā śrutāyudhenātha tasmāt tam avadhīd gadā 07,067.056a yathoktaṃ varuṇenājau tathā sa nidhanaṃ gataḥ 07,067.056c vyasuś cāpy apatad bhūmau prekṣatāṃ sarvadhanvinām 07,067.057a patamānas tu sa babhau parṇāśāyāḥ priyaḥ sutaḥ 07,067.057c saṃbhagna iva vātena bahuśākho vanaspatiḥ 07,067.058a tataḥ sarvāṇi sainyāni senāmukhyāś ca sarvaśaḥ 07,067.058c prādravanta hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudham ariṃdamam 07,067.059a tatha kāmbojarājasya putraḥ śūraḥ sudakṣiṇaḥ 07,067.059c abhyayāj javanair aśvaiḥ phalgunaṃ śatrusūdanam 07,067.060a tasya pārthaḥ śarān sapta preṣayām āsa bhārata 07,067.060c te taṃ śūraṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam 07,067.061a so 'tividdhaḥ śarais tīkṣṇair gāṇḍīvapreṣitair mṛdhe 07,067.061c arjunaṃ prativivyādha daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,067.062a vāsudevaṃ tribhir viddhvā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ 07,067.062c tasya pārtho dhanuś chittvā ketuṃ ciccheda māriṣa 07,067.063a bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ taṃ ca vivyādha pāṇḍavaḥ 07,067.063c sa tu pārthaṃ tribhir viddhvā siṃhanādam athānadat 07,067.064a sarvapāraśavīṃ caiva śaktiṃ śūraḥ sudakṣiṇaḥ 07,067.064c saghaṇṭāṃ prāhiṇod ghorāṃ kruddho gāṇḍīvadhanvane 07,067.065a sā jvalantī maholkeva tam āsādya mahāratham 07,067.065c savisphuliṅgā nirbhidya nipapāta mahītale 07,067.065d*0486_01 śaktyā cābhihato gāḍhaṃ mūrchayābhipariplutaḥ 07,067.065d*0486_02 samāśvāsya mahātejāḥ sṛkkiṇī parilelihan 07,067.066a taṃ caturdaśabhiḥ pārtho nārācaiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,067.066c sāśvadhvajadhanuḥsūtaṃ vivyādhācintyavikramaḥ 07,067.066e rathaṃ cānyaiḥ subahubhiś cakre viśakalaṃ śaraiḥ 07,067.067a sudakṣiṇaṃ tu kāmbojaṃ moghasaṃkalpavikramam 07,067.067c bibheda hṛdi bāṇena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ 07,067.068a sa bhinnamarmā srastāṅgaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ 07,067.068c papātābhimukhaḥ śūro yantramukta iva dhvajaḥ 07,067.069a gireḥ śikharajaḥ śrīmān suśākhaḥ supratiṣṭhitaḥ 07,067.069c nirbhagna iva vātena karṇikāro himātyaye 07,067.069d*0487_01 vikīrṇaḥ patito rājā prasārya vipulau bhujau 07,067.069d*0488_01 dhārayann agnisaṃkāśāṃ śirasā kāñcanīṃ srajam 07,067.070a śete sma nihato bhūmau kāmbojāstaraṇocitaḥ 07,067.070b*0489_01 mahārhābharaṇopetaḥ sānumān iva parvataḥ 07,067.070c sudarśanīyas tāmrākṣaḥ karṇinā sa sudakṣiṇaḥ 07,067.070e putraḥ kāmbojarājasya pārthena vinipātitaḥ 07,067.070f*0490_01 aśobhata mahābāhur vyasur bhūmau nipātitaḥ 07,067.070f*0491_01 śocayan sarvabhūtāni keśavaṃ ca sahārjunam 07,067.071a tataḥ sarvāṇi sainyāni vyadravanta sutasya te 07,067.071c hataṃ śrutāyudhaṃ dṛṣṭvā kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 07,068.001 saṃjaya uvāca 07,068.001a hate sudakṣiṇe rājan vīre caiva śrutāyudhe 07,068.001c javenābhyadravan pārthaṃ kupitāḥ sainikās tava 07,068.002a abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 07,068.002c abhyavarṣaṃs tato rājañ śaravarṣair dhanaṃjayam 07,068.003a teṣāṃ ṣaṣṭiśatānāryān prāmathnāt pāṇḍavaḥ śaraiḥ 07,068.003c te sma bhītāḥ palāyanta vyāghrāt kṣudramṛgā iva 07,068.004a te nivṛtya punaḥ pārthaṃ sarvataḥ paryavārayan 07,068.004c raṇe sapatnān nighnantaṃ jigīṣantan parān yudhi 07,068.005a teṣām āpatatāṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 07,068.005c śirāṃsi pātayām āsa bāhūṃś caiva dhanaṃjayaḥ 07,068.005d*0492_01 uccakarta śirāṃsy ugro nāḷebhya iva paṅkajān 07,068.006a śirobhiḥ patitais tatra bhūmir āsīn nirantarā 07,068.006c abhracchāyeva caivāsīd dhvāṅkṣagṛdhravaḍairyudhi 07,068.007a teṣu tūtsādyamāneṣu krodhāmarṣasamanvitau 07,068.007c śrutāyuś cācyutāyuś ca dhanaṃjayam ayudhyatām 07,068.008a balinau spardhinau vīrau kulajau bāhuśālinau 07,068.008c tāv enaṃ śaravarṣāṇi savyadakṣiṇam asyatām 07,068.009a tvarāyuktau mahārāja prārthayānau mahad yaśaḥ 07,068.009c arjunasya vadhaprepsū putrārthe tava dhanvinau 07,068.010a tāv arjunaṃ sahasreṇa patriṇāṃ nataparvaṇām 07,068.010c pūrayām āsatuḥ kruddhau taḍāgaṃ jaladau yathā 07,068.011a śrutāyuś ca tataḥ kruddhas tomareṇa dhanaṃjayam 07,068.011c ājaghāna rathaśreṣṭhaḥ pītena niśitena ca 07,068.012a so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ 07,068.012c ājagāma paraṃ mohaṃ mohayan keśavaṃ raṇe 07,068.013a etasminn eva kāle tu so 'cyutāyur mahārathaḥ 07,068.013c śūlena bhṛśatīkṣṇena tāḍayām āsa pāṇḍavam 07,068.014a kṣate kṣāraṃ sa hi dadau pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,068.014c pārtho 'pi bhṛśasaṃviddho dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ 07,068.015a tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ pate 07,068.015c siṃhanādo mahān āsīd dhataṃ matvā dhanaṃjayam 07,068.016a kṛṣṇaś ca bhṛśasaṃtapto dṛṣṭvā pārthaṃ vicetasam 07,068.016c āśvāsayat suhṛdyābhir vāgbhis tatra dhanaṃjayam 07,068.017a tatas tau rathināṃ śreṣṭhau labdhalakṣau dhanaṃjayam 07,068.017c vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ śaravarṣaiḥ samantataḥ 07,068.018a sacakrakūbararathaṃ sāśvadhvajapatākinam 07,068.018c adṛśyaṃ cakratur yuddhe tad adbhutam ivābhavat 07,068.019a pratyāśvastas tu bībhatsuḥ śanakair iva bhārata 07,068.019c pretarājapuraṃ prāpya punaḥ pratyāgato yathā 07,068.020a saṃchannaṃ śarajālena rathaṃ dṛṣṭvā sakeśavam 07,068.020c śatrū cābhimukhau dṛṣṭvā dīpyamānāv ivānalau 07,068.021a prāduścakre tataḥ pārthaḥ śākram astraṃ mahārathaḥ 07,068.021c tasmād āsan sahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,068.022a te jaghnus tau maheṣvāsau tābhyāṃ sṛṣṭāṃś ca sāyakān 07,068.022c vicerur ākāśagatāḥ pārthabāṇavidāritāḥ 07,068.023a pratihatya śarāṃs tūrṇaṃ śaravegena pāṇḍavaḥ 07,068.023c pratasthe tatra tatraiva yodhayan vai mahārathān 07,068.024a tau ca phalgunabāṇaughair vibāhuśirasau kṛtau 07,068.024c vasudhām anvapadyetāṃ vātanunnāv iva drumau 07,068.025a śrutāyuṣaś ca nidhanaṃ vadhaś caivācyutāyuṣaḥ 07,068.025c lokavismāpanam abhūt samudrasyeva śoṣaṇam 07,068.026a tayoḥ padānugān hatvā punaḥ pañcaśatān rathān 07,068.026c abhyagād bhāratīṃ senāṃ nighnan pārtho varān varān 07,068.027a śrutāyuṣaṃ ca nihataṃ prekṣya caivācyutāyuṣam 07,068.027c ayutāyuś ca saṃkruddho dīrghāyuś caiva bhārata 07,068.028a putrau tayor naraśreṣṭhau kaunteyaṃ pratijagmatuḥ 07,068.028c kirantau vividhān bāṇān pitṛvyasanakarśitau 07,068.029a tāv arjuno muhūrtena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,068.029c preṣayat paramakruddho yamasya sadanaṃ prati 07,068.030a loḍayantam anīkāni dvipaṃ padmasaro yathā 07,068.030c nāśaknuvan vārayituṃ pārthaṃ kṣatriyapuṃgavāḥ 07,068.031a aṅgās tu gajavāreṇa pāṇḍavaṃ paryavārayan 07,068.031c kruddhāḥ sahasraśo rājañ śikhitā hastisādinaḥ 07,068.032a duryodhanasamādiṣṭāḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ 07,068.032c prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca kaliṅgapramukhā nṛpāḥ 07,068.033a teṣām āpatatāṃ śīghraṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 07,068.033c nicakarta śirāṃsy ugrau bāhūn api subhūṣaṇān 07,068.034a taiḥ śirobhir mahī kīrṇā bāhubhiś ca sahāṅgadaiḥ 07,068.034c babhau kanakapāṣāṇā bhujagair iva saṃvṛtā 07,068.035a bāhavo viśikhaiś chinnāḥ śirāṃsy unmathitāni ca 07,068.035c cyavamānāny adṛśyanta drumebhya iva pakṣiṇaḥ 07,068.036a śaraiḥ sahasraśo viddhā dvipāḥ prasrutaśoṇitāḥ 07,068.036c vyadṛśyantādrayaḥ kāle gairikāmbusravā iva 07,068.037a nihatāḥ śerate smānye bībhatsor niśitaiḥ śaraiḥ 07,068.037c gajapṛṣṭhagatā mlecchā nānāvikṛtadarśanāḥ 07,068.038a nānāveṣadharā rājan nānāśastraughasaṃvṛtāḥ 07,068.038c rudhireṇānuliptāṅgā bhānti citraiḥ śarair hatāḥ 07,068.039a śoṇitaṃ nirvamanti sma dvipāḥ pārthaśarāhatāḥ 07,068.039c sahasraśaś chinnagātrāḥ sārohāḥ sapadānugāḥ 07,068.040a cukruśuś ca nipetuś ca babhramuś cāpare diśaḥ 07,068.040c bhṛśaṃ trastāś ca bahudhā svānena mamṛdur gajāḥ 07,068.040e sāntarāyudhikā mattā dvipās tīkṣṇaviṣopamāḥ 07,068.041a vidanty asuramāyāṃ ye sughorā ghoracakṣuṣaḥ 07,068.041c yavanāḥ pāradāś caiva śakāś ca sunikaiḥ saha 07,068.041d*0493_01 kākavarṇā durācārāḥ strīlolāḥ kalahapriyāḥ 07,068.041d*0493_02 drāviḍās tatra yudhyante mattavāraṇavāraṇāḥ 07,068.042a goyoniprabhavā mlecchāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ 07,068.042c dārvābhisārā daradāḥ puṇḍrāś ca saha bāhlikaiḥ 07,068.043a na te sma śakyāḥ saṃkhyātuṃ vrātāḥ śatasahasraśaḥ 07,068.043b*0494_01 abhyavarṣanta te sarve pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,068.043b*0494_02 avākiraṃś ca te mlecchā nānāyuddhaviśāradāḥ 07,068.043b*0494_03 teṣām api sasarjāśu śaravṛṣṭiṃ dhanaṃjayaḥ 07,068.043c vṛṣṭis tathāvidhā hy āsīc chalabhānām ivāyatiḥ 07,068.044a abhracchāyām iva śaraiḥ sainye kṛtvā dhanaṃjayaḥ 07,068.044c muṇḍārdhamuṇḍajaṭilān aśucīñ jaṭilānanān 07,068.044e mlecchān aśātayat sarvān sametān astramāyayā 07,068.045a śaraiś ca śataśo viddhās te saṃghāḥ saṃghacāriṇaḥ 07,068.045c prādravanta raṇe bhītā girigahvaravāsinaḥ 07,068.046a gajāśvasādimlecchānāṃ patitānāṃ śataiḥ śaraiḥ 07,068.046c vaḍāḥ kaṅkā vṛkā bhūmāv apiban rudhiraṃ mudā 07,068.047a pattyaśvarathanāgaiś ca pracchannakṛtasaṃkramām 07,068.047c śaravarṣaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām 07,068.047e prāvartayan nadīm ugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm 07,068.048a śirastrāṇakṣudramatsyāṃ yugānte kālasaṃbhṛtām 07,068.048c akarod gajasaṃbādhāṃ nadīm uttaraśoṇitām 07,068.048e dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāśvarathasādinām 07,068.049a yathā sthalaṃ ca nimnaṃ ca na syād varṣati vāsave 07,068.049c tathāsīt pṛthivī sarvā śoṇitena pariplutā 07,068.049d*0495_01 tathāsīd āplutā dhātrī rudhireṇa viśāṃ pate 07,068.050a ṣaṭsahasrān varān vīrān punar daśaśatān varān 07,068.050c prāhiṇon mṛtyulokāya kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 07,068.051a śaraiḥ sahasraśo viddhā vidhivat kalpitā dvipāḥ 07,068.051c śerate bhūmim āsādya śailā vajrahatā iva 07,068.052a sa vājirathamātaṅgān nighnan vyacarad arjunaḥ 07,068.052c prabhinna iva mātaṅgo mṛdnan naḍavanaṃ yathā 07,068.053a bhūridrumalatāgulmaṃ śuṣkendhanatṛṇolapam 07,068.053c nirdahed analo 'raṇyaṃ yathā vāyusamīritaḥ 07,068.054a sainyāraṇyaṃ tava tathā kṛṣṇānilasamīritaḥ 07,068.054c śarārcir adahat kruddhaḥ pāṇḍavāgnir dhanaṃjayaḥ 07,068.055a śūnyān kurvan rathopasthān mānavaiḥ saṃstaran mahīm 07,068.055c prānṛtyad iva saṃbādhe cāpahasto dhanaṃjayaḥ 07,068.056a vajrakalpaiḥ śarair bhūmiṃ kurvann uttaraśoṇitām 07,068.056b*0496_01 tataḥ prāvartata nadī śoṇitasya taraṅgiṇī 07,068.056b*0496_02 narāśvadvipakāyebhyaḥ parvatebhya ivāpagā 07,068.056b*0496_03 asthiśarkarasaṃbādhā dhvajavṛkṣā rathahradā 07,068.056b*0496_04 saṃchinnaśīrṣapāṣāṇā hastihastamahāgrahā 07,068.056b*0496_05 māṃsamajjāsthipaṅkāḍhyā hatāśvamakarākulā 07,068.056b*0496_06 yodhagomāyusaṃkīrṇā kabandhaśatasaṃkulā 07,068.056b*0496_07 uṣṇīṣaphenasaṃchannā śaraghorajhaṣākulā 07,068.056b*0496_08 rudrasyākrīḍasadṛśīṃ bhūmiṃ kurvan vibhīṣaṇām 07,068.056c prāviśad bhāratīṃ senāṃ saṃkruddho vai dhanaṃjayaḥ 07,068.056e taṃ śrutāyus tathāmbaṣṭho vrajamānaṃ nyavārayat 07,068.057a tasyārjunaḥ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 07,068.057c nyapātayad dhayāñ śīghraṃ yatamānasya māriṣa 07,068.057e dhanuś cāsyāparaiś chittvā śaraiḥ pārtho vicakrame 07,068.058a ambaṣṭhas tu gadāṃ gṛhya krodhaparyākulekṣaṇaḥ 07,068.058b*0497_01 gadāpāṇir drutaṃ yātvā pragṛhya mahatīṃ gadām 07,068.058c āsasāda raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca mahāratham 07,068.059a tataḥ sa prahasan vīro gadām udyamya bhārata 07,068.059c ratham āvārya gadayā keśavaṃ samatāḍayat 07,068.060a gadayā tāḍitaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ paravīrahā 07,068.060c arjuno bhṛśasaṃkruddhaḥ so 'mbaṣṭhaṃ prati bhārata 07,068.061a tataḥ śarair hemapuṅkhaiḥ sagadaṃ rathināṃ varam 07,068.061c chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam 07,068.062a tato 'paraiḥ śaraiś cāpi gadāṃ tasya mahātmanaḥ 07,068.062c acūrṇayat tadā pārthas tad adbhutam ivābhavat 07,068.063a atha tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gṛhyānyāṃ mahatīṃ gadām 07,068.063c arjunaṃ vāsudevaṃ ca punaḥ punar atāḍayat 07,068.064a tasyārjunaḥ kṣuraprābhyāṃ sagadāv udyatau bhujau 07,068.064c cicchedendradhvajākārau śiraś cānyena patriṇā 07,068.065a sa papāta hato rājan vasudhām anunādayan 07,068.065c indradhvaja ivotsṛṣṭo yantranirmuktabandhanaḥ 07,068.065d*0498_01 ambaṣṭhe tu tadā bhagne tava sainyam abhajyata 07,068.066a rathānīkāvagāḍhaś ca vāraṇāśvaśatair vṛtaḥ 07,068.066b*0499_01 ādadānaṃ śaraiḥ prāṇān gajāśvarathasādinām 07,068.066c so 'dṛśyata tadā pārtho ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ 07,069.001 saṃjaya uvāca 07,069.001a tataḥ praviṣṭe kaunteye sindhurājajighāṃsayā 07,069.001c droṇānīkaṃ vinirbhidya bhojānīkaṃ ca dustaram 07,069.002a kāmbojasya ca dāyāde hate rājan sudakṣiṇe 07,069.002c śrutāyudhe ca vikrānte nihate savyasācinā 07,069.003a vipradruteṣv anīkeṣu vidhvasteṣu samantataḥ 07,069.003c prabhagnaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā putras te droṇam abhyayāt 07,069.004a tvarann ekarathenaiva sametya droṇam abravīt 07,069.004c gataḥ sa puruṣavyāghraḥ pramathyemāṃ mahācamūm 07,069.005a atra buddhyā samīkṣasva kiṃ nu kāryam anantaram 07,069.005c arjunasya vighātāya dāruṇe 'smiñ janakṣaye 07,069.006a yathā sa puruṣavyāghro na hanyeta jayadrathaḥ 07,069.006c tathā vidhatsva bhadraṃ te tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ 07,069.007a asau dhanaṃjayāgnir hi kopamārutacoditaḥ 07,069.007c senākakṣaṃ dahati me vahniḥ kakṣam ivotthitaḥ 07,069.008a atikrānte hi kaunteye bhittvā sainyaṃ paraṃtapa 07,069.008c jayadrathasya goptāraḥ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ 07,069.009a sthirā buddhir narendrāṇām āsīd brahmavidāṃ vara 07,069.009c nātikramiṣyati droṇaṃ jātu jīvan dhanaṃjayaḥ 07,069.010a so 'sau pārtho vyatikrānto miṣatas te mahādyute 07,069.010c sarvaṃ hy adyāturaṃ manye naitad asti balaṃ mama 07,069.011a jānāmi tvāṃ mahābhāga pāṇḍavānāṃ hite ratam 07,069.011c tathā muhyāmi ca brahman kāryavattāṃ vicintayan 07,069.012a yathāśakti ca te brahman vartaye vṛttim uttamām 07,069.012c prīṇāmi ca yathāśakti tac ca tvaṃ nāvabudhyase 07,069.013a asmān na tvaṃ sadā bhaktān icchasy amitavikrama 07,069.013c pāṇḍavān satataṃ prīṇāsy asmākaṃ vipriye ratān 07,069.014a asmān evopajīvaṃs tvam asmākaṃ vipriye rataḥ 07,069.014c na hy ahaṃ tvāṃ vijānāmi madhudigdham iva kṣuram 07,069.014c*0500_01 **** **** vacasā lalitaṃ sadā 07,069.014c*0500_02 hṛdayena bhṛśaṃ tīkṣṇaṃ 07,069.015a nādāsyac ced varaṃ mahyaṃ bhavān pāṇḍavanigrahe 07,069.015c nāvārayiṣyaṃ gacchantam ahaṃ sindhupatiṃ gṛhān 07,069.016a mayā tv āśaṃsamānena tvattas trāṇam abuddhinā 07,069.016c āśvāsitaḥ sindhupatir mohād dattaś ca mṛtyave 07,069.017a yamadaṃṣṭrāntaraṃ prāpto mucyetāpi hi mānavaḥ 07,069.017c nārjunasya vaśaṃ prāpto mucyetājau jayadrathaḥ 07,069.018a sa tathā kuru śoṇāśva yathā rakṣyeta saindhavaḥ 07,069.018c mama cārtapralāpānāṃ mā krudhaḥ pāhi saindhavam 07,069.019 droṇa uvāca 07,069.019a nābhyasūyāmi te vācam aśvatthāmnāsi me samaḥ 07,069.019c satyaṃ tu te pravakṣyāmi taj juṣasva viśāṃ pate 07,069.020a sārathiḥ pravaraḥ kṛṣṇaḥ śīghrāś cāsya hayottamāḥ 07,069.020c alpaṃ ca vivaraṃ kṛtvā tūrṇaṃ yāti dhanaṃjayaḥ 07,069.021a kiṃ nu paśyasi bāṇaughān krośamātre kirīṭinaḥ 07,069.021c paścād rathasya patitān kṣiptāñ śīghraṃ hi gacchataḥ 07,069.022a na cāhaṃ śīghrayāne 'dya samartho vayasānvitaḥ 07,069.022c senāmukhe ca pārthānām etad balam upasthitam 07,069.023a yudhiṣṭhiraś ca me grāhyo miṣatāṃ sarvadhanvinām 07,069.023c evaṃ mayā pratijñātaṃ kṣatramadhye mahābhuja 07,069.024a dhanaṃjayena cotsṛṣṭo vartate pramukhe mama 07,069.024c tasmād vyūhamukhaṃ hitvā nāhaṃ yāsyāmi phalgunam 07,069.025a tulyābhijanakarmāṇaṃ śatrum ekaṃ sahāyavān 07,069.025c gatvā yodhaya mā bhais tvaṃ tvaṃ hy asya jagataḥ patiḥ 07,069.026a rājā śūraḥ kṛtī dakṣo vairam utpādya pāṇḍavaiḥ 07,069.026c vīra svayaṃ prayāhy āśu yatra yāto dhanaṃjayaḥ 07,069.027 duryodhana uvāca 07,069.027a kathaṃ tvām apy atikrāntaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,069.027c dhanaṃjayo mayā śakya ācārya pratibādhitum 07,069.028a api śakyo raṇe jetuṃ vajrahastaḥ puraṃdaraḥ 07,069.028c nārjunaḥ samare śakyo jetuṃ parapuraṃjayaḥ 07,069.029a yena bhojaś ca hārdikyo bhavāṃś ca tridaśopamaḥ 07,069.029c astrapratāpena jitau śrutāyuś ca nibarhitaḥ 07,069.030a sudakṣiṇaś ca nihataḥ sa ca rājā śrutāyudhaḥ 07,069.030c śrutāyuś cācyutāyuś ca mlecchāś ca śataśo hatāḥ 07,069.031a taṃ kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe dahantam ahitān bahūn 07,069.031c pratiyotsyāmi durdharṣaṃ tan me śaṃsāstrakovida 07,069.032a kṣamaṃ cen manyase yuddhaṃ mama tenādya śādhi mām 07,069.032c paravān asmi bhavati preṣyakṛd rakṣa me yaśaḥ 07,069.033 droṇa uvāca 07,069.033a satyaṃ vadasi kauravya durādharṣo dhanaṃjayaḥ 07,069.033c ahaṃ tu tat kariṣyāmi yathainaṃ prasahiṣyasi 07,069.034a adbhutaṃ cādya paśyantu loke sarvadhanurdharāḥ 07,069.034c viṣaktaṃ tvayi kaunteyaṃ vāsudevasya paśyataḥ 07,069.035a eṣa te kavacaṃ rājaṃs tathā badhnāmi kāñcanam 07,069.035c yathā na bāṇā nāstrāṇi viṣahiṣyanti te raṇe 07,069.036a yadi tvāṃ sāsurasurāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ 07,069.036c yodhayanti trayo lokāḥ sanarā nāsti te bhayam 07,069.037a na kṛṣṇo na ca kaunteyo na cānyaḥ śastrabhṛd raṇe 07,069.037c śarān arpayituṃ kaś cit kavace tava śakṣyati 07,069.038a sa tvaṃ kavacam āsthāya kruddham adya raṇe 'rjunam 07,069.038c tvaramāṇaḥ svayaṃ yāhi na cāsau tvāṃ sahiṣyate 07,069.039 saṃjaya uvāca 07,069.039a evam uktvā tvaran droṇaḥ spṛṣṭvāmbho varma bhāsvaram 07,069.039c ābabandhādbhutatamaṃ japan mantraṃ yathāvidhi 07,069.040a raṇe tasmin sumahati vijayāya sutasya te 07,069.040c visismāpayiṣur lokaṃ vidyayā brahmavittamaḥ 07,069.040d*0501_01 sa saṃyukto mahābāhur ācāryeṇa mahātmanā 07,069.041 droṇa uvāca 07,069.041a karotu svasti te brahmā svasti cāpi dvijātayaḥ 07,069.041c sarīsṛpāś ca ye śreṣṭhās tebhyas te svasti bhārata 07,069.042a yayātir nahuṣaś caiva dhundhumāro bhagīrathaḥ 07,069.042c tubhyaṃ rājarṣayaḥ sarve svasti kurvantu sarvaśaḥ 07,069.043a svasti te 'stv ekapādebhyo bahupādebhya eva ca 07,069.043c svasty astv apādakebhyaś ca nityaṃ tava mahāraṇe 07,069.044a svāhā svadhā śacī caiva svasti kurvantu te sadā 07,069.044c lakṣmīr arundhatī caiva kurutāṃ svasti te 'nagha 07,069.045a asito devalaś caiva viśvāmitras tathāṅgirāḥ 07,069.045c vasiṣṭhaḥ kaśyapaś caiva svasti kurvantu te nṛpa 07,069.046a dhātā vidhātā lokeśo diśaś ca sadigīśvarāḥ 07,069.046c svasti te 'dya prayacchantu kārttikeyaś ca ṣaṇmukhaḥ 07,069.046d*0502_01 yena devāḥ sakṛdbhagnāḥ saṃgrāme tārakāmaye 07,069.046d*0502_02 dhṛtāḥ sa cāhataḥ śūro hy avadhyo devatāgaṇaiḥ 07,069.047a vivasvān bhagavān svasti karotu tava sarvaśaḥ 07,069.047b*0503_01 pārṣadā vaśagā yasya svasti tubhyaṃ prayacchatu 07,069.047c diggajāś caiva catvāraḥ kṣitiḥ khaṃ gaganaṃ grahāḥ 07,069.047d*0504_01 diśaś ca vidiśaś caiva svasti tubhyaṃ prakurvatām 07,069.047d*0504_02 prajānāṃ patayaś caiva siddhā lokahite ratāḥ 07,069.047d*0504_03 svasti kurvantu te nityaṃ mantreṇānena saṃstutāḥ 07,069.048a adhastād dharaṇīṃ yo 'sau sadā dhārayate nṛpa 07,069.048c sa śeṣaḥ pannagaśreṣṭhaḥ svasti tubhyaṃ prayacchatu 07,069.049a gāndhāre yudhi vikramya nirjitāḥ surasattamāḥ 07,069.049c purā vṛtreṇa daityena bhinnadehāḥ sahasraśaḥ 07,069.050a hṛtatejobalāḥ sarve tadā sendrā divaukasaḥ 07,069.050b*0505_01 vihvalā hṛtavīryāś ca sahendrā vibudhā drutāḥ 07,069.050c brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur vṛtrād bhītā mahāsurāt 07,069.051 devā ūcuḥ 07,069.051a pramarditānāṃ vṛtreṇa devānāṃ devasattama 07,069.051c gatir bhava suraśreṣṭha trāhi no mahato bhayāt 07,069.052 droṇa uvāca 07,069.052a atha pārśve sthitaṃ viṣṇuṃ śakrādīṃś ca surottamān 07,069.052c prāha tathyam idaṃ vākyaṃ viṣaṇṇān surasattamān 07,069.053a rakṣyā me satataṃ devāḥ sahendrāḥ sadvijātayaḥ 07,069.053c tvaṣṭuḥ sudurdharaṃ tejo yena vṛtro vinirmitaḥ 07,069.054a tvaṣṭrā purā tapas taptvā varṣāyutaśataṃ tadā 07,069.054c vṛtro vinirmito devāḥ prāpyānujñāṃ maheśvarāt 07,069.055a sa tasyaiva prasādād vai hanyād eva ripur balī 07,069.055c nāgatvā śaṃkarasthānaṃ bhagavān dṛśyate haraḥ 07,069.056a dṛṣṭvā haniṣyatha ripuṃ kṣipraṃ gacchata mandaram 07,069.056c yatrāste tapasāṃ yonir dakṣayajñavināśanaḥ 07,069.056e pinākī sarvabhūteśo bhaganetranipātanaḥ 07,069.057a te gatvā sahitā devā brahmaṇā saha mandaram 07,069.057c apaśyaṃs tejasāṃ rāśiṃ sūryakoṭisamaprabham 07,069.058a so 'bravīt svāgataṃ devā brūta kiṃ karavāṇy aham 07,069.058c amoghaṃ darśanaṃ mahyaṃ kāmaprāptir ato 'stu vaḥ 07,069.059a evam uktās tu te sarve pratyūcus taṃ divaukasaḥ 07,069.059c tejo hṛtaṃ no vṛtreṇa gatir bhava divaukasām 07,069.060a mūrtīr īkṣaṣva no deva prahārair jarjarīkṛtāḥ 07,069.060c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma gatir bhava maheśvara 07,069.061 maheśvara uvāca 07,069.061a viditaṃ me yathā devāḥ kṛtyeyaṃ sumahābalā 07,069.061c tvaṣṭus tejobhavā ghorā durnivāryākṛtātmabhiḥ 07,069.062a avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ sāhyaṃ sarvadivaukasām 07,069.062c mamedaṃ gātrajaṃ śakra kavacaṃ gṛhya bhāsvaram 07,069.062e badhānānena mantreṇa mānasena sureśvara 07,069.062f*0506_01 vadhāyāsuramukhyasya vṛtrasya suraghātinaḥ 07,069.063 droṇa uvāca 07,069.063a ity uktvā varadaḥ prādād varma tan mantram eva ca 07,069.063c sa tena varmaṇā guptaḥ prāyād vṛtracamūṃ prati 07,069.064a nānāvidhaiś ca śastraughaiḥ pātyamānair mahāraṇe 07,069.064c na saṃdhiḥ śakyate bhettuṃ varmabandhasya tasya tu 07,069.064d*0507_01 sa tena varmaṇā gupto vṛtraṃ devaripuṃ tadā 07,069.065a tato jaghāna samare vṛtraṃ devapatiḥ svayam 07,069.065b*0508_01 jaghāna samare 'bhītaḥ śakro devāgraṇīs tadā 07,069.065c taṃ ca matramayaṃ bandhaṃ varma cāṅgirase dadau 07,069.066a aṅgirāḥ prāha putrasya mantrajñasya bṛhaspateḥ 07,069.066c bṛhaspatir athovāca agniveśyāya dhīmate 07,069.067a agniveśyo mama prādāt tena badhnāmi varma te 07,069.067c tavādya deharakṣārthaṃ mantreṇa nṛpasattama 07,069.068 saṃjaya uvāca 07,069.068a evam uktvā tato droṇas tava putraṃ mahādyutiḥ 07,069.068c punar eva vacaḥ prāha śanair ācāryapuṃgavaḥ 07,069.068d*0509_01 **** **** tasya karma babandha ca 07,069.068d*0509_02 uvāca cainam ācāryas tava putram idaṃ vacaḥ 07,069.069a brahmasūtreṇa badhnāmi kavacaṃ tava pārthiva 07,069.069b*0510_01 brahmaṇaś ca svasūktena badhnāmi kavacaṃ tava 07,069.069c hiraṇyagarbheṇa yathā baddhaṃ viṣṇoḥ purā raṇe 07,069.070a yathā ca brahmaṇā baddhaṃ saṃgrāme tārakāmaye 07,069.070c śakrasya kavacaṃ divyaṃ tathā badhnāmy ahaṃ tava 07,069.071a baddhvā tu kavacaṃ tasya mantreṇa vidhipūrvakam 07,069.071c preṣayām āsa rājānaṃ yuddhāya mahate dvijaḥ 07,069.072a sa saṃnaddho mahābāhur ācāryeṇa mahātmanā 07,069.072b*0511_01 prasthitaḥ sahasā rājan yatra yāto dhanaṃjayaḥ 07,069.072c rathānāṃ ca sahasreṇa trigartānāṃ prahāriṇām 07,069.073a tathā dantisahasreṇa mattānāṃ vīryaśālinām 07,069.073c aśvānām ayutenaiva tathānyaiś ca mahārathaiḥ 07,069.074a vṛtaḥ prāyān mahābāhur arjunasya rathaṃ prati 07,069.074c nānāvāditraghoṣeṇa yathā vairocanis tathā 07,069.074c*0512_01 **** **** nānājanapadāyutaḥ 07,069.074c*0512_02 tava putraḥ prayātas tu 07,069.075a tataḥ śabdo mahān āsīt sainyānāṃ tava bhārata 07,069.075c agādhaṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā samudram iva kauravam 07,070.001 saṃjaya uvāca 07,070.001a praviṣṭayor mahārāja pārthavārṣṇeyayos tadā 07,070.001c duryodhane prayāte ca pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabhe 07,070.002a javenābhyadravan droṇaṃ mahatā nisvanena ca 07,070.002c pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ tato yuddham avartata 07,070.003a tad yuddham abhavad ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,070.003c pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vyūhasya purato 'dbhutam 07,070.004a rājan kadā cin nāsmābhir dṛṣṭaṃ tādṛṅ na ca śrutam 07,070.004b*0513_01 rājan na tādṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam 07,070.004c yādṛṅ madhyagate sūrye yuddham āsīd viśāṃ pate 07,070.005a dhṛṣṭadyumnamukhāḥ pārthā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 07,070.005c droṇasya sainyaṃ te sarve śaravarṣair avākiran 07,070.006a vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,070.006c pārṣatapramukhān pārthān abhyavarṣāma sāyakaiḥ 07,070.007a mahāmeghāv ivodīrṇau miśravātau himātyaye 07,070.007c senāgre viprakāśete rucire rathabhūṣite 07,070.008a sametya tu mahāsene cakratur vegam uttamam 07,070.008c jāhnavīyamune nadyau prāvṛṣīvolbaṇodake 07,070.009a nānāśastrapurovāto dvipāśvarathasaṃvṛtaḥ 07,070.009c gadāvidyun mahāraudraḥ saṃgrāmajalado mahān 07,070.010a bhāradvājāniloddhūtaḥ śaradhārāsahasravān 07,070.010c abhyavarṣan mahāraudraḥ pāṇḍusenāgnim uddhatam 07,070.011a samudram iva gharmānte vivān ghoro mahānilaḥ 07,070.011c vyakṣobhayad anīkāni pāṇḍavānāṃ dvijottamaḥ 07,070.012a te 'pi sarvaprayatnena droṇam eva samādravan 07,070.012c bibhitsanto mahāsetuṃ vāryoghāḥ prabalā iva 07,070.013a vārayām āsa tān droṇo jalaughān acalo yathā 07,070.013c pāṇḍavān samare kruddhān pāñcālāṃś ca sakekayān 07,070.014a athāpare 'pi rājānaḥ parāvṛtya samantataḥ 07,070.014c mahābalā raṇe śūrāḥ pāñcālān anvavārayan 07,070.015a tato raṇe naravyāghraḥ pārṣataḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,070.015c saṃjaghānāsakṛd droṇaṃ bibhitsur arivāhinīm 07,070.016a yathaiva śaravarṣāṇi droṇo varṣati pārṣate 07,070.016c tathaiva śaravarṣāṇi dhṛṣṭadyumno 'bhyavarṣata 07,070.017a sanistriṃśapurovātaḥ śaktiprāsarṣṭisaṃvṛtaḥ 07,070.017c jyāvidyuc cāpasaṃhrādo dhṛṣṭadyumnabalāhakaḥ 07,070.018a śaradhārāśmavarṣāṇi vyasṛjat sarvatodiśam 07,070.018c nighnan rathavarāśvaughāṃś chādayām āsa vāhinīm 07,070.019a yaṃ yam ārchac charair droṇaḥ pāṇḍavānāṃ rathavrajam 07,070.019c tatas tataḥ śarair droṇam apākarṣata pārṣataḥ 07,070.020a tathā tu yatamānasya droṇasya yudhi bhārata 07,070.020c dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya tridhā sainyam abhidyata 07,070.021a bhojam eke nyavartanta jalasaṃdham athāpare 07,070.021c pāṇḍavair hanyamānāś ca droṇam evāpare 'vrajan 07,070.022a sainyāny aghaṭayad yāni droṇas tu rathināṃ varaḥ 07,070.022c vyadhamac cāpi tāny asya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,070.023a dhārtarāṣṭrās tridhābhūtā vadhyante pāṇḍusṛñjayaiḥ 07,070.023c agopāḥ paśavo 'raṇye bahubhiḥ śvāpadair iva 07,070.024a kālaḥ saṃgrasate yodhān dhṛṣṭadyumnena mohitān 07,070.024c saṃgrāme tumule tasminn iti saṃmenire janāḥ 07,070.025a kunṛpasya yathā rāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ 07,070.025c drāvyate tadvad āpannā pāṇḍavais tava vāhinī 07,070.026a arkaraśmiprabhinneṣu śastreṣu kavaceṣu ca 07,070.026c cakṣūṃṣi pratihanyante sainyena rajasā tathā 07,070.027a tridhābhūteṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍavaiḥ 07,070.027c amarṣitas tato droṇaḥ pāñcālān vyadhamac charaiḥ 07,070.028a mṛdnatas tāny anīkāni nighnataś cāpi sāyakaiḥ 07,070.028c babhūva rūpaṃ droṇasya kālāgner iva dīpyataḥ 07,070.029a rathaṃ nāgaṃ hayaṃ cāpi pattinaś ca viśāṃ pate 07,070.029c ekaikeneṣuṇā saṃkhye nirbibheda mahārathaḥ 07,070.030a pāṇḍavānāṃ tu sainyeṣu nāsti kaś cit sa bhārata 07,070.030c dadhāra yo raṇe bāṇān droṇacāpacyutāñ śitān 07,070.031a tat pacyamānam arkeṇa droṇasāyakatāpitam 07,070.031c babhrāma pārṣataṃ sainyaṃ tatra tatraiva bhārata 07,070.031d*0514_01 hanyamānaṃ tu tat sainyaṃ bhāradvājena sarvataḥ 07,070.031d*0514_02 śarair agniśikhākārair dahyate bharatarṣabha 07,070.032a tathaiva pārṣatenāpi kālyamānaṃ balaṃ tava 07,070.032c abhavat sarvato dīptaṃ śuṣkaṃ vanam ivāgninā 07,070.033a vadhyamāneṣu sainyeṣu droṇapārṣatasāyakaiḥ 07,070.033c tyaktvā prāṇān paraṃ śaktyā prāyudhyanta sma sainikāḥ 07,070.034a tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yudhyatāṃ bharatarṣabha 07,070.034c nāsīt kaś cin mahārāja yo 'tyākṣīt saṃyugaṃ bhayāt 07,070.035a bhīmasenaṃ tu kaunteyaṃ sodaryāḥ paryavārayan 07,070.035c viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 07,070.036a vindānuvindāv āvantyau kṣemadhūrtiś ca vīryavān 07,070.036c trayāṇāṃ tava putrāṇāṃ traya evānuyāyinaḥ 07,070.037a bāhlīkarājas tejasvī kulaputro mahārathaḥ 07,070.037c sahasenaḥ sahāmātyo draupadeyān avārayat 07,070.038a śaibyo govāsano rājā yodhair daśaśatāvaraiḥ 07,070.038c kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ parākrāntam avārayat 07,070.039a ajātaśatruṃ kaunteyaṃ jvalantam iva pāvakam 07,070.039c madrāṇām īśvaraḥ śalyo rājā rājānam āvṛṇot 07,070.040a duḥśāsanas tv avasthāpya svam anīkam amarṣaṇaḥ 07,070.040c sātyakiṃ prayayau kruddhaḥ śūro rathavaraṃ yudhi 07,070.041a svakenāham anīkena saṃnaddhakavacāvṛtaḥ 07,070.041c catuḥśatair maheṣvāsaiś cekitānam avārayam 07,070.042a śakunis tu sahānīko mādrīputram avārayat 07,070.042c gāndhārakaiḥ saptaśataiś cāpaśaktiśarāsibhiḥ 07,070.043a vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ matsyam ārchatām 07,070.043c prāṇāṃs tyaktvā maheṣvāsau mitrārthe 'bhyudyatau yudhi 07,070.044a śikhaṇḍinaṃ yājñaseniṃ rundhānam aparājitam 07,070.044c bāhlikaḥ pratisaṃyattaḥ parākrāntam avārayat 07,070.045a dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ krūraiḥ sārdhaṃ prabhadrakaiḥ 07,070.045c āvantyaḥ saha sauvīraiḥ kruddharūpam avārayat 07,070.046a ghaṭotkacaṃ tathā śūraṃ rākṣasaṃ krūrayodhinam 07,070.046c alāyudho 'dravat tūrṇaṃ kruddham āyāntam āhave 07,070.047a alambusaṃ rākṣasendraṃ kuntibhojo mahārathaḥ 07,070.047c sainyena mahatā yuktaḥ kruddharūpam avārayat 07,070.047d*0515_01 evaṃ dvaṃdvaśatāny āsaṃs tava teṣāṃ ca bhārata 07,070.048a saindhavaḥ pṛṣṭhatas tv āsīt sarvasainyasya bhārata 07,070.048c rakṣitaḥ parameṣvāsaiḥ kṛpaprabhṛtibhī rathaiḥ 07,070.049a tasyāstāṃ cakrarakṣau dvau saindhavasya bṛhattamau 07,070.049c drauṇir dakṣiṇato rājan sūtaputraś ca vāmataḥ 07,070.050a pṛṣṭhagopās tu tasyāsan saumadattipurogamāḥ 07,070.050c kṛpaś ca vṛṣasenaś ca śalaḥ śalyaś ca durjayaḥ 07,070.051a nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 07,070.051c saindhavasya vidhāyaivaṃ rakṣāṃ yuyudhire tadā 07,071.001 saṃjaya uvāca 07,071.001a rājan saṃgrāmam āścaryaṃ śṛṇu kīrtayato mama 07,071.001c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā yuddham avartata 07,071.002a bhāradvājaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam 07,071.002c ayodhayan raṇe pārthā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 07,071.003a rakṣamāṇāḥ svakaṃ vyūhaṃ droṇasyāpi ca sainikāḥ 07,071.003c ayodhayan raṇe pārthān prārthayanto mahad yaśaḥ 07,071.004a vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 07,071.004c ājaghnatuḥ susaṃkruddhau tava putrahitaiṣiṇau 07,071.005a virāṭaś ca mahārāja tāv ubhau samare sthitau 07,071.005c parākrāntau parākramya yodhayām āsa sānugau 07,071.006a teṣāṃ yuddhaṃ samabhavad dāruṇaṃ śoṇitodakam 07,071.006c siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane 07,071.007a bāhlīkaṃ rabhasaṃ yuddhe yājñasenir mahābalaḥ 07,071.007c ājaghne viśikhais tīkṣṇair ghorair marmāsthibhedibhiḥ 07,071.008a bāhlīko yājñaseniṃ tu hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,071.008c ājaghāna bhṛśaṃ kruddho navabhir nataparvabhiḥ 07,071.009a tad yuddham abhavad ghoraṃ śaraśaktisamākulam 07,071.009c bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam 07,071.009d*0516_01 āvantyau bhrātarau śūrau dhṛṣṭadyumnam ayudhyatām 07,071.009d*0516_02 sālvako bilvakaś cobhau yathā viṣṇuṃ kṛte yuge 07,071.010a tābhyāṃ tatra śarair muktair antarikṣaṃ diśas tathā 07,071.010c abhavat saṃvṛtaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,071.010d*0517_01 na sma vijñāyate rājan nāpy anyo bubudhe kriyām 07,071.011a śaibyo govāsano yuddhe kāśyaputraṃ mahāratham 07,071.011c sasainyo yodhayām āsa gajaḥ pratigajaṃ yathā 07,071.012a bāhlīkarājaḥ saṃrabdho draupadeyān mahārathān 07,071.012c manaḥ pañcendriyāṇīva śuśubhe yodhayan raṇe 07,071.013a ayodhayaṃs te ca bhṛśaṃ taṃ śaraughaiḥ samantataḥ 07,071.013c indriyārthā yathā dehaṃ śaśvad dehabhṛtāṃ vara 07,071.014a vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ yuddhe putro duḥśāsanas tava 07,071.014c ājaghne sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ 07,071.015a so 'tividdho balavatā maheṣvāsena dhanvinā 07,071.015c īṣan mūrchāṃ jagāmāśu sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,071.016a samāśvastas tu vārṣṇeyas tava putraṃ mahāratham 07,071.016c vivyādha daśabhis tūrṇaṃ sāyakaiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,071.017a tāv anyonyaṃ dṛḍhaṃ viddhāv anyonyaśaravikṣatau 07,071.017c rejatuḥ samare rājan puṣpitāv iva kiṃśukau 07,071.018a alambusas tu saṃkruddhaḥ kuntibhojaśarārditaḥ 07,071.018c aśobhata paraṃ lakṣmyā puṣpāḍhya iva kiṃśukaḥ 07,071.019a kuntibhojaṃ tato rakṣo viddhvā bahubhir āyasaiḥ 07,071.019c anadad bhairavaṃ nādaṃ vāhinyāḥ pramukhe tava 07,071.020a tatas tau samare śūrau yodhayantau parasparam 07,071.020c dadṛśuḥ sarvabhūtāni śakrajambhau yathā purā 07,071.021a śakuniṃ rabhasaṃ yuddhe kṛtavairaṃ ca bhārata 07,071.021c mādrīputrau ca saṃrabdhau śarair ardayatāṃ mṛdhe 07,071.022a tan mūlaḥ sa mahārāja prāvartata janakṣayaḥ 07,071.022c tvayā saṃjanito 'tyarthaṃ karṇena ca vivardhitaḥ 07,071.023a uddhukṣitaś ca putreṇa tava krodhahutāśanaḥ 07,071.023c ya imāṃ pṛthivīṃ rājan dagdhuṃ sarvāṃ samudyataḥ 07,071.024a śakuniḥ pāṇḍuputrābhyāṃ kṛtaḥ sa vimukhaḥ śaraiḥ 07,071.024c nābhyajānata kartavyaṃ yudhi kiṃ cit parākramam 07,071.025a vimukhaṃ cainam ālokya mādrīputrau mahārathau 07,071.025c vavarṣatuḥ punar bāṇair yathā meghau mahāgirim 07,071.026a sa vadhyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,071.026c saṃprāyāj javanair aśvair droṇānīkāya saubalaḥ 07,071.027a ghaṭotkacas tathā śūraṃ rākṣasaṃ tam alāyudham 07,071.027c abhyayād rabhasaṃ yuddhe vegam āsthāya madhyamam 07,071.028a tayor yuddhaṃ mahārāja citrarūpam ivābhavat 07,071.028c yādṛśaṃ hi purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayor mṛdhe 07,071.029a tato yudhiṣṭhiro rājā madrarājānam āhave 07,071.029c viddhvā pañcāśatā bāṇaiḥ punar vivyādha saptabhiḥ 07,071.030a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayor atyadbhutaṃ nṛpa 07,071.030c yathā pūrvaṃ mahad yuddhaṃ śambarāmararājayoḥ 07,071.031a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca tavātmajaḥ 07,071.031c ayodhayan bhīmasenaṃ mahatyā senayā vṛtāḥ 07,072.001 saṃjaya uvāca 07,072.001a tathā tasmin pravṛtte tu saṃgrāme lomaharṣaṇe 07,072.001c kauraveyāṃs tridhābhūtān pāṇḍavāḥ samupādravan 07,072.002a jalasaṃdhaṃ mahābāhur bhīmaseno nyavārayat 07,072.002c yudhiṣṭhiraḥ sahānīkaḥ kṛtavarmāṇam āhave 07,072.003a kirantaṃ śaravarṣāṇi rocamāna ivāṃśumān 07,072.003c dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇam abhyadravad raṇe 07,072.004a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tvaratāṃ sarvadhanvinām 07,072.004c kurūṇāṃ somakānāṃ ca saṃkruddhānāṃ parasparam 07,072.005a saṃkṣaye tu tathā bhūte vartamāne mahābhaye 07,072.005c dvaṃdvībhūteṣu sainyeṣu yudhyamāneṣv abhītavat 07,072.006a droṇaḥ pāñcālaputreṇa balī balavatā saha 07,072.006c vicikṣepa pṛṣatkaughāṃs tad adbhutam ivābhavat 07,072.007a puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ 07,072.007c cakrāte droṇapāñcālyau nṛṇāṃ śīrṣāṇy anekaśaḥ 07,072.008a vinikīrṇāni vīrāṇām anīkeṣu samantataḥ 07,072.008c vastrābharaṇaśastrāṇi dhvajavarmāyudhāni ca 07,072.009a tapanīyavicitrāṅgāḥ saṃsiktā rudhireṇa ca 07,072.009c saṃsaktā iva dṛśyante meghasaṃghāḥ savidyutaḥ 07,072.009d*0518_01 tāvakāḥ samare yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca vikṣatāḥ 07,072.010a kuñjarāśvanarān saṃkhye pātayantaḥ patatribhiḥ 07,072.010c tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ 07,072.011a asicarmāṇi cāpāni śirāṃsi kavacāni ca 07,072.011c viprakīryanta śūrāṇāṃ saṃprahāre mahātmanām 07,072.012a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 07,072.012c adṛśyanta mahārāja tasmin paramasaṃkule 07,072.013a gṛdhrāḥ kaṅkā vaḍāḥ śyenā vāyasā jambukās tathā 07,072.013c bahavaḥ piśitāśāś ca tatrādṛśyanta māriṣa 07,072.014a bhakṣayantaḥ sma māṃsāni pibantaś cāpi śoṇitam 07,072.014c vilumpantaḥ sma keśāṃś ca majjāś ca bahudhā nṛpa 07,072.015a ākarṣantaḥ śarīrāṇi śarīrāvayavāṃs tathā 07,072.015c narāśvagajasaṃghānāṃ śirāṃsi ca tatas tataḥ 07,072.016a kṛtāstrā raṇadīkṣābhir dīkṣitāḥ śaradhāriṇaḥ 07,072.016c raṇe jayaṃ prārthayanto bhṛśaṃ yuyudhire tadā 07,072.017a asimārgān bahuvidhān vicerus tāvakā raṇe 07,072.017c ṛṣṭibhiḥ śaktibhiḥ prāsaiḥ śūlatomarapaṭṭiśaiḥ 07,072.018a gadābhiḥ parighaiś cānye vyāyudhāś ca bhujair api 07,072.018c anyonyaṃ jaghnire kruddhā yuddharaṅgagatā narāḥ 07,072.019a rathino rathibhiḥ sārdham aśvārohāś ca sādibhiḥ 07,072.019c mātaṅgā varamātaṅgaiḥ padātāś ca padātibhiḥ 07,072.020a kṣībā ivānye conmattā raṅgeṣv iva ca cāraṇāḥ 07,072.020c uccukruśus tathānyonyaṃ jaghnur anyonyam āhave 07,072.021a vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate 07,072.021c dhṛṣṭadyumno hayān aśvair droṇasya vyatyamiśrayat 07,072.022a te hayā sādhv aśobhanta vimiśrā vātaraṃhasaḥ 07,072.022c pārāvatasavarṇāś ca raktaśoṇāś ca saṃyuge 07,072.022e hayāḥ śuśubhire rājan meghā iva savidyutaḥ 07,072.023a dhṛṣṭadyumnaś ca saṃprekṣya droṇam abhyāśam āgatam 07,072.023c asicarmādade vīro dhanur utsṛjya bhārata 07,072.024a cikīrṣur duṣkaraṃ karma pārṣataḥ paravīrahā 07,072.024c īṣayā samatikramya droṇasya ratham āviśat 07,072.025a atiṣṭhad yugamadhye sa yugasaṃnahaneṣu ca 07,072.025c jaghānārdheṣu cāśvānāṃ tat sainyāny abhyapūjayan 07,072.026a khaḍgena caratas tasya śoṇāśvān adhitiṣṭhataḥ 07,072.026c na dadarśāntaraṃ droṇas tad adbhutam ivābhavat 07,072.027a yathā śyenasya patanaṃ vaneṣv āmiṣagṛddhinaḥ 07,072.027c tathaivāsīd abhīsāras tasya droṇaṃ jighāṃsataḥ 07,072.028a tataḥ śaraśatenāsya śatacandraṃ samākṣipat 07,072.028c droṇo drupadaputrasya khaḍgaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,072.029a hayāṃś caiva catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ jaghnivān balī 07,072.029c dhvajaṃ chatraṃ ca bhallābhyāṃ tathobhau pārṣṇisārathī 07,072.030a athāsmai tvarito bāṇam aparaṃ jīvitāntakam 07,072.030c ākarṇapūrṇaṃ cikṣepa vajraṃ vajradharo yathā 07,072.030d*0519_01 dhṛṣṭadyumnāya cikṣepa śacīpatir ivāśanim 07,072.031a taṃ caturdaśabhir bāṇair bāṇaṃ ciccheda sātyakiḥ 07,072.031c grastam ācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnam amocayat 07,072.032a siṃheneva mṛgaṃ grastaṃ narasiṃhena māriṣa 07,072.032c droṇena mocayām āsa pāñcālyaṃ śinipuṃgavaḥ 07,072.033a sātyakiṃ prekṣya goptāraṃ pāñcālyasya mahāhave 07,072.033c śarāṇāṃ tvarito droṇaḥ ṣaḍviṃśatyā samarpayat 07,072.034a tato droṇaṃ śineḥ pautro grasantam iva sṛñjayān 07,072.034c pratyavidhyac chitair bāṇaiḥ ṣaḍviṃśatyā stanāntare 07,072.035a tataḥ sarve rathās tūrṇaṃ pāñcālā jayagṛddhinaḥ 07,072.035c sātvatābhisṛte droṇe dhṛṣṭadyumnam amocayan 07,073.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,073.001a bāṇe tasmin nikṛtte tu dhṛṣṭadyumne ca mokṣite 07,073.001c tena vṛṣṇipravīreṇa yuyudhānena saṃjaya 07,073.002a amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,073.002c naravyāghraḥ śineḥ pautre droṇaḥ kim akarod yudhi 07,073.003 saṃjaya uvāca 07,073.003a saṃpradrutaḥ krodhaviṣo vyāditāsyaśarāsanaḥ 07,073.003c tīkṣṇadhāreṣudaśanaḥ śitanārācadaṃṣṭravān 07,073.004a saṃrambhāmarṣatāmrākṣo mahāhir iva niḥśvasan 07,073.004c naravīrapramuditaiḥ śoṇair aśvair mahājavaiḥ 07,073.005a utpatadbhir ivākāśaṃ kramadbhir iva sarvataḥ 07,073.005c rukmapuṅkhāñ śarān asyan yuyudhānam upādravat 07,073.006a śarapātamahāvarṣaṃ rathaghoṣabalāhakam 07,073.006c kārmukākarṣavikṣiptaṃ nārācabahuvidyutam 07,073.007a śaktikhaḍgāśanidharaṃ krodhavegasamutthitam 07,073.007c droṇamegham anāvāryaṃ hayamārutacoditam 07,073.008a dṛṣṭvaivābhipatantaṃ taṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ 07,073.008c uvāca sūtaṃ śaineyaḥ prahasan yuddhadurmadaḥ 07,073.009a etaṃ vai brāhmaṇaṃ krūraṃ svakarmaṇy anavasthitam 07,073.009c āśrayaṃ dhārtarāṣṭrasya rājño duḥkhabhayāvaham 07,073.010a śīghraṃ prajavitair aśvaiḥ pratyudyāhi prahṛṣṭavat 07,073.010c ācāryaṃ rājaputrāṇāṃ satataṃ śūramāninam 07,073.010d*0520_01 evam uktas tataḥ sūtaḥ satyakasyāvahad ratham 07,073.011a tato rajatasaṃkāśā mādhavasya hayottamāḥ 07,073.011c droṇasyābhimukhāḥ śīghram agacchan vātaraṃhasaḥ 07,073.011d*0521_01 tatas tau droṇaśaineyau yuyudhāte paraṃtapau 07,073.011d*0521_02 śarair anekasāhasrais tāḍayantau parasparam 07,073.011d*0521_03 iṣujālāvṛtaṃ vyoma cakratuḥ puruṣarṣabhau 07,073.011d*0521_04 pūrayām āsatur vīrāv ubhau daśa diśaḥ śaraiḥ 07,073.011d*0521_05 meghāv ivātapāpāye dhārābhir itaretaram 07,073.011d*0521_06 na sma sūryas tadā bhāti na vavau ca samīraṇaḥ 07,073.012a iṣujālāvṛtaṃ ghoram andhakāram anantaram 07,073.012c anādhṛṣyam ivānyeṣāṃ śūrāṇām abhavat tadā 07,073.012d*0522_01 andhakārīkṛte loke droṇaśaineyayoḥ śaraiḥ 07,073.013a tataḥ śīghrāstraviduṣor droṇasātvatayos tadā 07,073.013c nāntaraṃ śaravṛṣṭīnāṃ dṛśyate narasiṃhayoḥ 07,073.014a iṣūṇāṃ saṃnipātena śabdo dhārābhighātajaḥ 07,073.014c śuśruve śakramuktānām aśanīnām iva svanaḥ 07,073.015a nārācair atividdhānāṃ śarāṇāṃ rūpam ābabhau 07,073.015c āśīviṣavidaṣṭānāṃ sarpāṇām iva bhārata 07,073.016a tayor jyātalanirghoṣo vyaśrūyata sudāruṇaḥ 07,073.016c ajasraṃ śailaśṛṅgāṇāṃ vajreṇāhanyatām iva 07,073.017a ubhayos tau rathau rājaṃs te cāśvāstau ca sārathī 07,073.017c rukmapuṅkhaiḥ śaraiś channāś citrarūpā babhus tadā 07,073.018a nirmalānām ajihmānāṃ nārācānāṃ viśāṃ pate 07,073.018c nirmuktāśīviṣābhānāṃ saṃpāto 'bhūt sudāruṇaḥ 07,073.019a ubhayoḥ patite chatre tathaiva patitau dhvajau 07,073.019b*0523_01 nikṛntatoḥ śarais tīkṣṇair droṇasatyakayos tadā 07,073.019c ubhau rudhirasiktāṅgāv ubhau ca vijayaiṣiṇau 07,073.020a sravadbhiḥ śoṇitaṃ gātraiḥ prasrutāv iva vāraṇau 07,073.020c anyonyam abhividhyetāṃ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ 07,073.021a garjitotkruṣṭasaṃnādāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ 07,073.021c upāraman mahārāja vyājahāra na kaś cana 07,073.022a tūṣṇīṃbhūtāny anīkāni yodhā yuddhād upāraman 07,073.022c dadṛśe dvairathaṃ tābhyāṃ jātakautūhalo janaḥ 07,073.023a rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥ 07,073.023c avaikṣantācalair netraiḥ parivārya ratharṣabhau 07,073.023d*0524_01 sarvataḥ parivāryobhau pratatākṣabhivīkṣire 07,073.024a hastyanīkāny atiṣṭhanta tathānīkāni vājinām 07,073.024c tathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ 07,073.025a muktāvidrumacitraiś ca maṇikāñcanabhūṣitaiḥ 07,073.025c dhvajair ābharaṇaiś citraiḥ kavacaiś ca hiraṇmayaiḥ 07,073.026a vaijayantīpatākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥ 07,073.026c vimalair niśitaiḥ śastrair hayānāṃ ca prakīrṇakaiḥ 07,073.027a jātarūpamayībhiś ca rājatībhiś ca mūrdhasu 07,073.027c gajānāṃ kumbhamālābhir dantaveṣṭaiś ca bhārata 07,073.028a sabalākāḥ sakhadyotāḥ sairāvataśatahradāḥ 07,073.028c adṛśyantoṣṇaparyāye meghānām iva vāgurāḥ 07,073.029a apaśyann asmadīyāś ca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥ 07,073.029c tad yuddhaṃ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ 07,073.030a vimānāgragatā devā brahmaśakrapurogamāḥ 07,073.030c siddhacāraṇasaṃghāś ca vidyādharamahoragāḥ 07,073.030d*0525_01 gandharvā dānavā yakṣā rākṣasāpsarasaḥ khagāḥ 07,073.031a gatapratyāgatākṣepaiś citraiḥ śastravighātibhiḥ 07,073.031c vividhair vismayaṃ jagmus tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,073.032a hastalāghavam astreṣu darśayantau mahābalau 07,073.032c anyonyaṃ samavidhyetāṃ śarais tau droṇasātyakī 07,073.033a tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṃś ciccheda saṃyuge 07,073.033c patribhiḥ sudṛḍhair āśu dhanuś caiva mahādyute 07,073.034a nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo 'paraṃ dhanuḥ 07,073.034c sajyaṃ cakāra tac cāśu cicchedāsya sa sātyakiḥ 07,073.035a tatas tvaran punar droṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata 07,073.035c sajyaṃ sajyaṃ punaś cāsya ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 07,073.035d*0526_01 cakāra tatra panthānaṃ yayau yena janārdanaḥ 07,073.035d*0527_01 evam ekaśataṃ chinnaṃ dhanuṣāṃ dṛḍhadhanvinā 07,073.035d*0527_02 na cāntaraṃ tayor dṛṣṭaṃ saṃdhāne chedane 'pi ca 07,073.036a tato 'sya saṃyuge droṇo dṛṣṭvā karmātimānuṣam 07,073.036c yuyudhānasya rājendra manasedam acintayat 07,073.037a etad astrabalaṃ rāme kārtavīrye dhanaṃjaye 07,073.037c bhīṣme ca puruṣavyāghre yad idaṃ sātvatāṃ vare 07,073.038a taṃ cāsya manasā droṇaḥ pūjayām āsa vikramam 07,073.038c lāghavaṃ vāsavasyeva saṃprekṣya dvijasattamaḥ 07,073.039a tutoṣāstravidāṃ śreṣṭhas tathā devāḥ savāsavāḥ 07,073.039b*0528_01 lāghavaṃ vṛṣṇivīrasya vāsavasyeva dṛśya saḥ 07,073.039b*0528_02 tuṣṭuvur lāghavāt tasya devāḥ sāgnipurogamāḥ 07,073.039b*0529_01 siddhacāraṇasaṃghāś ca sādhu sādhv iti cukruśuḥ 07,073.039c na tām ālakṣayām āsur laghutāṃ śīghrakāriṇaḥ 07,073.040a devāś ca yuyudhānasya gandharvāś ca viśāṃ pate 07,073.040c siddhacāraṇasaṃghāś ca vidur droṇasya karma tat 07,073.041a tato 'nyad dhanur ādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,073.041c astrair astravidāṃ śreṣṭho yodhayām āsa bhārata 07,073.042a tasyāstrāṇy astramāyābhiḥ pratihanya sa sātyakiḥ 07,073.042c jaghāna niśitair bāṇais tad adbhutam ivābhavat 07,073.043a tasyātimānuṣaṃ karma dṛṣṭvānyair asamaṃ raṇe 07,073.043c yuktaṃ yogena yogajñās tāvakāḥ samapūjayan 07,073.044a yad astram asyati droṇas tad evāsyati sātyakiḥ 07,073.044c tam ācāryo 'py asaṃbhrānto 'yodhayac chatrutāpanaḥ 07,073.044d*0530_01 ity āsīt tumulaḥ śabdo durdharṣasya rathaṃ prati 07,073.045a tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥ 07,073.045c vadhāya yuyudhānasya divyam astram udairayat 07,073.046a tad āgneyaṃ mahāghoraṃ ripughnam upalakṣya saḥ 07,073.046c astraṃ divyaṃ maheṣvāso vāruṇaṃ samudairayat 07,073.047a hāhākāro mahān āsīd dṛṣṭvā divyāstradhāriṇau 07,073.047c na vicerus tadākāśe bhūtāny ākāśagāny api 07,073.048a astre te vāruṇāgneye tābhyāṃ bāṇasamāhite 07,073.048c na tāvad abhiṣajyete vyāvartad atha bhāskaraḥ 07,073.049a tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,073.049c nakulaḥ sahadevaś ca paryarakṣanta sātyakim 07,073.050a dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṃ virāṭaś ca sakekayaḥ 07,073.050c matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam ājagmur añjasā 07,073.051a duḥśāsanaṃ puraskṛtya rājaputrāḥ sahasraśaḥ 07,073.051c droṇam abhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam 07,073.052a tato yuddham abhūd rājaṃs tava teṣāṃ ca dhanvinām 07,073.052c rajasā saṃvṛte loke śarajālasamāvṛte 07,073.053a sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṃ cana 07,073.053c sainyena rajasā dhvaste nirmaryādam avartata 07,073.053d*0531_01 tenāntareṇa pārthas tu raṇe jitvā mahārathān 07,073.053d*0531_02 atikrāntas tadā yuddhaṃ kṛtvā paryavatasthivān 07,074.001 saṃjaya uvāca 07,074.001*0532_01 vartamāne tathā yuddhe droṇasya saha pāṇḍubhiḥ 07,074.001a parivartamāne tv āditye tatra sūryasya raśmibhiḥ 07,074.001c rajasā kīryamāṇāś ca mandībhūtāś ca sainikāḥ 07,074.002a tiṣṭhatāṃ yudhyamānānāṃ punar āvartatām api 07,074.002c bhajyatāṃ jayatāṃ caiva jagāma tad ahaḥ śanaiḥ 07,074.003a tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jayagṛddhiṣu 07,074.003c arjuno vāsudevaś ca saindhavāyaiva jagmatuḥ 07,074.004a rathamārgapramāṇaṃ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥ 07,074.004c cakāra tatra panthānaṃ yayau yena janārdanaḥ 07,074.005a yatra yatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,074.005c tatra tatraiva dīryante senās tava viśāṃ pate 07,074.006a rathaśikṣāṃ tu dāśārho darśayām āsa vīryavān 07,074.006c uttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan 07,074.007a te tu nāmāṅkitāḥ pītāḥ kālajvalanasaṃnibhāḥ 07,074.007c snāyunaddhāḥ suparvāṇaḥ pṛthavo dīrghagāminaḥ 07,074.008a vaiṇavāyasmayaśarāḥ svāyatā vividhānanāḥ 07,074.008c rudhiraṃ patagaiḥ sārdhaṃ prāṇināṃ papur āhave 07,074.009a rathasthitaḥ krośamātre yān asyaty arjunaḥ śarān 07,074.009c rathe krośam atikrānte tasya te ghnanti śātravān 07,074.010a tārkṣyamārutaraṃhobhir vājibhiḥ sādhuvāhibhiḥ 07,074.010c tathāgacchad dhṛṣīkeśaḥ kṛtsnaṃ vismāpayañ jagat 07,074.011a na tathā gacchati rathas tapanasya viśāṃ pate 07,074.011c nendrasya na ca rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca 07,074.012a nānyasya samare rājan gatapūrvas tathā rathaḥ 07,074.012c yathā yayāv arjunasya manobhiprāyaśīghragaḥ 07,074.013a praviśya tu raṇe rājan keśavaḥ paravīrahā 07,074.013c senāmadhye hayāṃs tūrṇaṃ codayām āsa bhārata 07,074.014a tatas tasya rathaughasya madhyaṃ prāpya hayottamāḥ 07,074.014c kṛcchreṇa ratham ūhus taṃ kṣutpipāsāśramānvitāḥ 07,074.015a kṣatāś ca bahubhiḥ śastrair yuddhaśauṇḍair anekaśaḥ 07,074.015c maṇḍalāni vicitrāṇi vicerus te muhur muhuḥ 07,074.016a hatānāṃ vājināgānāṃ rathānāṃ ca naraiḥ saha 07,074.016c upariṣṭād atikrāntāḥ śailābhānāṃ sahasraśaḥ 07,074.016d*0533_01 śrameṇa mahatā yuktās te hayā vātaraṃhasaḥ 07,074.016d*0533_02 mandavegagatā rājan saṃvṛttās tatra saṃyuge 07,074.017a etasminn antare vīrāv āvantyau bhrātarau nṛpa 07,074.017c sahasenau samārchetāṃ pāṇḍavaṃ klāntavāhanam 07,074.018a tāv arjunaṃ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanam 07,074.018c śarāṇāṃ ca śatenāśvān avidhyetāṃ mudānvitau 07,074.019a tāv arjuno mahārāja navabhir nataparvabhiḥ 07,074.019c ājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ 07,074.020a tatas tau tu śaraugheṇa bībhatsuṃ sahakeśavam 07,074.020c ācchādayetāṃ saṃrabdhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ 07,074.021a tayos tu dhanuṣī citre bhallābhyāṃ śvetavāhanaḥ 07,074.021c ciccheda samare tūrṇaṃ dhvajau ca kanakojjvalau 07,074.022a athānye dhanuṣī rājan pragṛhya samare tadā 07,074.022c pāṇḍavaṃ bhṛśasaṃkruddhāv ardayām āsatuḥ śaraiḥ 07,074.023a tayos tu bhṛśasaṃkruddhaḥ śarābhyāṃ pāṇḍunandanaḥ 07,074.023b*0534_01 tau tu śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ śaraiḥ saṃtoṣya bhārata 07,074.023c ciccheda dhanuṣī tūrṇaṃ bhūya eva dhanaṃjayaḥ 07,074.024a tathānyair viśikhais tūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,074.024c jaghānāśvān sapadātāṃs tathobhau pārṣṇisārathī 07,074.025a jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyāt kṣurapreṇa nyakṛntata 07,074.025c sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vātarugṇa iva drumaḥ 07,074.025d*0535_01 nihato rudhirāktāṅgaḥ kampayann iva medinīm 07,074.026a vindaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā anuvindaḥ pratāpavān 07,074.026c hatāśvaṃ ratham utsṛjya gadāṃ gṛhya mahābalaḥ 07,074.027a abhyadravata saṃgrāme bhrātur vadham anusmaran 07,074.027c gadayā gadināṃ śreṣṭho nṛtyann iva mahārathaḥ 07,074.028a anuvindas tu gadayā lalāṭe madhusūdanam 07,074.028c spṛṣṭvā nākampayat kruddho mainākam iva parvatam 07,074.029a tasyārjunaḥ śaraiḥ ṣaḍbhir grīvāṃ pādau bhujau śiraḥ 07,074.029c nicakarta sa saṃchinnaḥ papātādricayo yathā 07,074.030a tatas tau nihatau dṛṣṭvā tayo rājan padānugāḥ 07,074.030c abhyadravanta saṃkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān 07,074.031a tān arjunaḥ śarais tūrṇaṃ nihatya bharatarṣabha 07,074.031c vyarocata yathā vahnir dāvaṃ dagdhvā himātyaye 07,074.032a tayoḥ senām atikramya kṛcchrān niryād dhanaṃjayaḥ 07,074.032c vibabhau jaladān bhittvā divākara ivoditaḥ 07,074.033a taṃ dṛṣṭvā kuravas trastāḥ prahṛṣṭāś cābhavan punaḥ 07,074.033c abhyavarṣaṃs tadā pārthaṃ samantād bharatarṣabha 07,074.034a śrāntaṃ cainaṃ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavam 07,074.034c siṃhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan 07,074.035a tāṃs tu dṛṣṭvā susaṃrabdhān utsmayan puruṣarṣabhaḥ 07,074.035c śanakair iva dāśārham arjuno vākyam abravīt 07,074.036a śarārditāś ca glānāś ca hayā dūre ca saindhavaḥ 07,074.036c kim ihānantaraṃ kāryaṃ jyāyiṣṭhaṃ tava rocate 07,074.037a brūhi kṛṣṇa yathātattvaṃ tvaṃ hi prājñatamaḥ sadā 07,074.037c bhavannetrā raṇe śatrūn vijeṣyantīha pāṇḍavāḥ 07,074.038a mama tv anantaraṃ kṛtyaṃ yad vai tat saṃnibodha me 07,074.038c hayān vimucya hi sukhaṃ viśalyān kuru mādhava 07,074.039a evam uktas tu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tam 07,074.039c mamāpy etan mataṃ pārtha yad idaṃ te prabhāṣitam 07,074.040 arjuna uvāca 07,074.040a aham āvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśava 07,074.040c tvam apy atra yathānyāyaṃ kuru kāryam anantaram 07,074.041 saṃjaya uvāca 07,074.041a so 'vatīrya rathopasthād asaṃbhrānto dhanaṃjayaḥ 07,074.041c gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tasthau girir ivācalaḥ 07,074.042a tam abhyadhāvan krośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥ 07,074.042c idaṃ chidram iti jñātvā dharaṇīsthaṃ dhanaṃjayam 07,074.043a tam ekaṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan 07,074.043c vikarṣantaś ca cāpāni visṛjantaś ca sāyakān 07,074.044a astrāṇi ca vicitrāṇi kruddhās tatra vyadarśayan 07,074.044c chādayantaḥ śaraiḥ pārthaṃ meghā iva divākaram 07,074.045a abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 07,074.045c rathasiṃhaṃ rathodārāḥ siṃhaṃ mattā iva dvipāḥ 07,074.046a tatra pārthasya bhujayor mahad balam adṛśyata 07,074.046b*0536_01 tataḥ pārthas tv ajetavyo mahābāhubalāśrayaḥ 07,074.046c yat kruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat 07,074.047a astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato vibhuḥ 07,074.047c iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ sarvān eva samāvṛṇot 07,074.048a tatrāntarikṣe bāṇānāṃ pragāḍhānāṃ viśāṃ pate 07,074.048c saṃgharṣeṇa mahārciṣmān pāvakaḥ samajāyata 07,074.049a tatra tatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ 07,074.049c hayair nāgaiś ca saṃbhinnair nadadbhiś cārikarśanaiḥ 07,074.050a saṃrabdhaiś cāribhir vīraiḥ prārthayadbhir jayaṃ mṛdhe 07,074.050c ekasthair bahubhiḥ kruddhair ūṣmeva samajāyata 07,074.051a śarormiṇaṃ dhvajāvartaṃ nāganakraṃ duratyayam 07,074.051c padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam 07,074.052a asaṃkhyeyam apāraṃ ca rajo ''bhīlam atīva ca 07,074.052c uṣṇīṣakamaṭhacchannaṃ patākāphenamālinam 07,074.053a rathasāgaram akṣobhyaṃ mātaṅgāṅgaśilācitam 07,074.053c velābhūtas tadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat 07,074.053d*0537_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,074.053d*0537_01 arjune dharaṇīṃ prāpte hayahaste ca keśave 07,074.053d*0537_02 saṃjaya uvāca 07,074.053d*0537_02 etad antaram āsādya kathaṃ pārtho na nirjitaḥ 07,074.053d*0537_03 sadyaḥ pārthiva pārthena niruddhāḥ sarvapārthivāḥ 07,074.053d*0537_04 rathasthā dharaṇīsthena vākyam acchāndasaṃ yathā 07,074.053d*0537_05 bhūmistho 'pi rathasthāṃs tān pārthaḥ sarvadhanurdharān 07,074.053d*0537_06 eko nivārayām āsa lobhaḥ sarvaguṇān iva 07,074.054a tato janārdanaḥ saṃkhye priyaṃ puruṣasattamam 07,074.054c asaṃbhrānto mahābāhur arjunaṃ vākyam abravīt 07,074.055a udapānam ihāśvānāṃ nālam asti raṇe 'rjuna 07,074.055c parīpsante jalaṃ ceme peyaṃ na tv avagāhanam 07,074.056a idam astīty asaṃbhrānto bruvann astreṇa medinīm 07,074.056c abhihatyārjunaś cakre vājipānaṃ saraḥ śubham 07,074.056d*0538_01 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam 07,074.056d*0538_02 savistīrṇaṃ prasannāmbhaḥ praphullavarapaṅkajam 07,074.056d*0538_03 kūrmamatsyagaṇākīrṇam agādham ṛṣisevitam 07,074.056d*0538_04 bhagavan nāradamuner darśanārthaṃ kṛtaṃ kṣaṇāt 07,074.056d*0539_01 evaṃ pārthas tataś cakre vājināṃ ca saraḥ śubham 07,074.057a śaravaṃśaṃ śarasthūṇaṃ śarācchādanam adbhutam 07,074.057c śaraveśmākarot pārthas tvaṣṭevādbhutakarmakṛt 07,074.058a tataḥ prahasya govindaḥ sādhu sādhv ity athābravīt 07,074.058c śaraveśmani pārthena kṛte tasmin mahāraṇe 07,075.001 saṃjaya uvāca 07,075.001a salile janite tasmin kaunteyena mahātmanā 07,075.001c nivārite dviṣatsainye kṛte ca śaraveśmani 07,075.002a vāsudevo rathāt tūrṇam avatīrya mahādyutiḥ 07,075.002c mocayām āsa turagān vitunnān kaṅkapatribhiḥ 07,075.003a adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā siṃhanādo mahān abhūt 07,075.003c siddhacāraṇasaṃghānāṃ sainikānāṃ ca sarvaśaḥ 07,075.004a padātinaṃ tu kaunteyaṃ yudhyamānaṃ nararṣabhāḥ 07,075.004c nāśaknuvan vārayituṃ tad adbhutam ivābhavat 07,075.005a āpatatsu rathaugheṣu prabhūtagajavājiṣu 07,075.005c nāsaṃbhramat tadā pārthas tad asya puruṣān ati 07,075.006a vyasṛjanta śaraughāṃs te pāṇḍavaṃ prati pārthivāḥ 07,075.006c na cāvyathata dharmātmā vāsaviḥ paravīrahā 07,075.007a sa tāni śarajālāni gadāḥ prāsāṃś ca vīryavān 07,075.007c āgatān agrasat pārthaḥ saritaḥ sāgaro yathā 07,075.008a astravegena mahatā pārtho bāhubalena ca 07,075.008c sarveṣāṃ pārthivendrāṇām agrasat tāñ śarottamān 07,075.009a tat tu pārthasya vikrāntaṃ vāsudevasya cobhayoḥ 07,075.009c apūjayan mahārāja kauravāḥ paramādbhutam 07,075.010a kim adbhutataraṃ loke bhavitāpy atha vāpy abhūt 07,075.010c yad aśvān pārthagovindau mocayām āsatū raṇe 07,075.011a bhayaṃ vipulam asmāsu tāv adhattāṃ narottamau 07,075.011c tejo vidadhatuś cograṃ visrabdhau raṇamūrdhani 07,075.011d*0540_00 saṃjayaḥ 07,075.011d*0540_01 tatrādbhutataraṃ manye tat sainyaṃ tāvakaṃ prabho 07,075.011d*0540_02 dadhāraikau raṇe pārtho velodvṛttam ivārṇavam 07,075.011d*0540_03 pārthasya śarasaṃchanne sainye mahati bhārata 07,075.011d*0540_04 ākāśam iva saṃprāpya vicerus tatra pakṣiṇaḥ 07,075.011d*0540_05 na cainaṃ yudhi tiṣṭhantaṃ tava sainyeṣu māriṣa 07,075.011d*0540_06 abhyadravata saṃkruddhaḥ pumān kaś cit tu tāvakaḥ 07,075.011d*0540_07 sarve vimanaso bhūtvā tava yaudhā viśāṃ pate 07,075.011d*0540_08 saṃprekṣya tatra govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 07,075.012a athotsmayan hṛṣīkeśaḥ strīmadhya iva bhārata 07,075.012c arjunena kṛte saṃkhye śaragarbhagṛhe tadā 07,075.013a upāvartayad avyagras tān aśvān puṣkarekṣaṇaḥ 07,075.013c miṣatāṃ sarvasainyānāṃ tvadīyānāṃ viśāṃ pate 07,075.013d*0541_01 upāvṛtyotthitān aśvān pāṇibhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ 07,075.013d*0541_02 saṃmārjayad raṇe rājan paśyatāṃ sarvayodhinām 07,075.014a teṣāṃ śramaṃ ca glāniṃ ca vepathuṃ vamathuṃ vraṇān 07,075.014c sarvaṃ vyapānudat kṛṣṇaḥ kuśalo hy aśvakarmaṇi 07,075.015a śalyān uddhṛtya pāṇibhyāṃ parimṛjya ca tān hayān 07,075.015c upāvṛtya yathānyāyaṃ pāyayām āsa vāri saḥ 07,075.016a sa tāṃl labdhodakān snātāñ jagdhānnān vigataklamān 07,075.016c yojayām āsa saṃhṛṣṭaḥ punar eva rathottame 07,075.017a sa taṃ rathavaraṃ śauriḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,075.017c samāsthāya mahātejāḥ sārjunaḥ prayayau drutam 07,075.017d*0542_01 yojayitvā hayāṃs tatra vidhidṛṣṭena karmaṇā 07,075.017d*0542_02 raṇe cacāra govindas tṛṇīkṛtya mahārathān 07,075.018a rathaṃ rathavarasyājau yuktaṃ labdhodakair hayaiḥ 07,075.018c dṛṣṭvā kurubalaśreṣṭhāḥ punar vimanaso 'bhavan 07,075.019a viniḥśvasantas te rājan bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ 07,075.019c dhig aho dhig gataḥ pārthaḥ kṛṣṇaś cety abruvan pṛthak 07,075.019d*0543_01 tatsenāḥ sarvato hṛṣṭā lomaharṣaṇam adbhutam 07,075.019d*0543_02 tvaradhvam iti cākrandan naitad astīti cābruvan 07,075.020a sarvakṣatrasya miṣato rathenaikena daṃśitau 07,075.020c bālakrīḍanakeneva kadarthīkṛtya no balam 07,075.021a krośatāṃ yatamānānām asaṃsaktau paraṃtapau 07,075.021c darśayitvātmano vīryaṃ prayātau sarvarājasu 07,075.021d*0544_01 yathā devāsure yuddhe tṛṇīkṛtya sadānavān 07,075.021d*0544_02 indrāviṣṇū purā rājañ jambhasya vadhakāṅkṣiṇau 07,075.022a tau prayātau punar dṛṣṭvā tadānye sainikābruvan 07,075.022c tvaradhvaṃ kuravaḥ sarve vadhe kṛṣṇakirīṭinoḥ 07,075.023a rathaṃ yuktvā hi dāśārho miṣatāṃ sarvadhanvinām 07,075.023c jayadrathāya yāty eṣa kadarthīkṛtya no raṇe 07,075.024a tatra ke cin mitho rājan samabhāṣanta bhūmipāḥ 07,075.024c adṛṣṭapūrvaṃ saṃgrāme tad dṛṣṭvā mahad adbhutam 07,075.025a sarvasainyāni rājā ca dhṛtarāṣṭro 'tyayaṃ gataḥ 07,075.025c duryodhanāparādhena kṣatraṃ kṛtsnā ca medinī 07,075.026a vilayaṃ samanuprāptā tac ca rājā na budhyate 07,075.026c ity evaṃ kṣatriyās tatra bruvanty anye ca bhārata 07,075.027a sindhurājasya yat kṛtyaṃ gatasya yamasādanam 07,075.027c tat karotu vṛthādṛṣṭir dhārtarāṣṭro 'nupāyavit 07,075.028a tataḥ śīghrataraṃ prāyāt pāṇḍavaḥ saindhavaṃ prati 07,075.028c nivartamāne tigmāṃśau hṛṣṭaiḥ pītodakair hayaiḥ 07,075.029a taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,075.029c nāśaknuvan vārayituṃ yodhāḥ kruddham ivāntakam 07,075.030a vidrāvya tu tataḥ sainyaṃ pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ 07,075.030c yathā mṛgagaṇān siṃhaḥ saindhavārthe vyaloḍayat 07,075.031a gāhamānas tv anīkāni tūrṇam aśvān acodayat 07,075.031c balākavarṇān dāśārhaḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat 07,075.031d*0545_01 dhanurgajāśvasiktānāṃ veditvāl lāghavena ca 07,075.031d*0546_01 preṣamāṇo jayatu hi yiyāsūn api raṃhasā 07,075.031d*0546_02 amoghāḥ śatruhantāro vimalāḥ krośapātinaḥ 07,075.031d*0546_03 manojavās te 'pi raṇe vājino javasaṃpadā 07,075.031d*0546_04 kṛṣṇapratodatunnānāṃ rathavṛndānuśālinām 07,075.031d*0546_05 viśeṣitāḥ prayogāc ca sarvaśatrunibarhaṇāḥ 07,075.032a kaunteyenāgrataḥ sṛṣṭā nyapatan pṛṣṭhataḥ śarāḥ 07,075.032c tūrṇāt tūrṇataraṃ hy aśvās te 'vahan vātaraṃhasaḥ 07,075.033a vātoddhūtapatākāntaṃ rathaṃ jaladanisvanam 07,075.033c ghoraṃ kapidhvajaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇā rathino 'bhavan 07,075.034a divākare 'tha rajasā sarvataḥ saṃvṛte bhṛśam 07,075.034c śarārtāś ca raṇe yodhā na kṛṣṇau śekur īkṣitum 07,075.035a tato nṛpatayaḥ kruddhāḥ parivavrur dhanaṃjayam 07,075.035c kṣatriyā bahavaś cānye jayadrathavadhaiṣiṇam 07,075.036a apanīyatsu śalyeṣu dhiṣṭhitaṃ puruṣarṣabham 07,075.036c duryodhanas tv agāt pārthaṃ tvaramāṇo mahāhave 07,076.001 saṃjaya uvāca 07,076.001a sraṃsanta iva majjānas tāvakānāṃ bhayān nṛpa 07,076.001c tau dṛṣṭvā samatikrāntau vāsudevadhanaṃjayau 07,076.002a sarve tu pratisaṃrabdhā hrīmantaḥ sattvacoditāḥ 07,076.002c sthirībūtā mahātmānaḥ pratyagacchan dhanaṃjayam 07,076.003a ye gatāḥ pāṇḍavaṃ yuddhe krodhāmarṣasamanvitāḥ 07,076.003c te 'dyāpi na nivartante sindhavaḥ sāgarād iva 07,076.004a asantas tu nyavartanta vedebhya iva nāstikāḥ 07,076.004c narakaṃ bhajamānās te pratyapadyanta kilbiṣam 07,076.005a tāv atītya rathānīkaṃ vimuktau puruṣarṣabhau 07,076.005c dadṛśāte yathā rāhor āsyān muktau prabhākarau 07,076.006a matsyāv iva mahājālaṃ vidārya vigatajvarau 07,076.006c tathā kṛṣṇāv adṛśyetāṃ senājālaṃ vidārya tat 07,076.007a vimuktau śastrasaṃbādhād droṇānīkāt sudurbhidāt 07,076.007c adṛśyetāṃ mahātmānau kālasūryāv ivoditau 07,076.008a astrasaṃbādhanirmuktau vimuktau śastrasaṃkaṭāt 07,076.008c adṛśyetāṃ mahātmānau śatrusaṃbādhakāriṇau 07,076.009a vimuktau jvalanasparśān makarāsyāj jhaṣāv iva 07,076.009c vyakṣobhayetāṃ senāṃ tau samudraṃ makarāv iva 07,076.010a tāvakās tava putrāś ca droṇānīkasthayos tayoḥ 07,076.010c naitau tariṣyato droṇam iti cakrus tadā matim 07,076.011a tau tu dṛṣṭvā vyatikrāntau droṇānīkaṃ mahādyutī 07,076.011c nāśaśaṃsur mahārāja sindhurājasya jīvitam 07,076.012a āśā balavatī rājan putrāṇām abhavat tava 07,076.012c droṇahārdikyayoḥ kṛṣṇau na mokṣyete iti prabho 07,076.013a tām āśāṃ viphalāṃ kṛtvā nistīrṇau tau paraṃtapau 07,076.013c droṇānīkaṃ mahārāja bhojānīkaṃ ca dustaram 07,076.014a atha dṛṣṭvā vyatikrāntau jvalitāv iva pāvakau 07,076.014c nirāśāḥ sindhurājasya jīvitaṃ nāśaśaṃsire 07,076.015a mithaś ca samabhāṣetām abhītau bhayavardhanau 07,076.015c jayadrathavadhe vācas tās tāḥ kṛṣṇadhanaṃjayau 07,076.016a asau madhye kṛtaḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 07,076.016c cakṣurviṣayasaṃprāpto na nau mokṣyati saindhavaḥ 07,076.017a yady asya samare goptā śakro devagaṇaiḥ saha 07,076.017c tathāpy enaṃ haniṣyāva iti kṛṣṇāv abhāṣatām 07,076.018a iti kṛṣṇau mahābāhū mithaḥ kathayatāṃ tadā 07,076.018c sindhurājam avekṣantau tat putrās tava śuśruvuḥ 07,076.019a atītya marudhanveva prayāntau tṛṣitau gajau 07,076.019c pītvā vāri samāśvastau tathaivāstām ariṃdamau 07,076.020a vyāghrasiṃhagajākīrṇān atikramyeva parvatān 07,076.020c adṛśyetāṃ mahābāhū yathā mṛtyujarātigau 07,076.021a tathā hi mukhavarṇo 'yam anayor iti menire 07,076.021c tāvakā dṛśya muktau tau vikrośanti sma sarvataḥ 07,076.022a droṇād āśīviṣākārāj jvalitād iva pāvakāt 07,076.022c anyebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhāsvantāv iva bhāskarau 07,076.023a tau muktau sāgaraprakhyād droṇānīkād ariṃdamau 07,076.023c adṛśyetāṃ mudā yuktau samuttīryārṇavaṃ yathā 07,076.024a śastraughān mahato muktau droṇahārdikyarakṣitān 07,076.024c rocamānāv adṛśyetām indrāgnyoḥ sadṛśau raṇe 07,076.025a udbhinnarudhirau kṛṣṇau bhāradvājasya sāyakaiḥ 07,076.025c śitaiś citau vyarocetāṃ karṇikārair ivācalau 07,076.026a droṇagrāhahradān muktau śaktyāśīviṣasaṃkaṭāt 07,076.026c ayaḥśarogramakarāt kṣatriyapravarāmbhasaḥ 07,076.027a jyāghoṣatalanirhrādād gadānistriṃśavidyutaḥ 07,076.027c droṇāstrameghān nirmuktau sūryendū timirād iva 07,076.028a bāhubhyām iva saṃtīrṇau sindhuṣaṣṭhāḥ samudragāḥ 07,076.028c tapānte saritaḥ pūrṇā mahāgrāhasamākulāḥ 07,076.028d*0547_01 mahāśailoccayāṃ ghorāṃ laṅghayitvā mahānadīm 07,076.028d*0547_02 nistīrṇāv adhvagau yadvat tadvat tau tāritau raṇe 07,076.029a iti kṛṣṇau maheṣvāsau yaśasā lokaviśrutau 07,076.029c sarvabhūtāny amanyanta droṇāstrabalavismayāt 07,076.030a jayadrathaṃ samīpastham avekṣantau jighāṃsayā 07,076.030c ruruṃ nipāne lipsantau vyāghravat tāv atiṣṭhatām 07,076.031a yathā hi mukhavarṇo 'yam anayor iti menire 07,076.031c tava yodhā mahārāja hatam eva jayadratham 07,076.032a lohitākṣau mahābāhū saṃyattau kṛṣṇapāṇḍavau 07,076.032c sindhurājam abhiprekṣya hṛṣṭau vyanadatāṃ muhuḥ 07,076.033a śaurer abhīśuhastasya pārthasya ca dhanuṣmataḥ 07,076.033c tayor āsīt pratibhrājaḥ sūryapāvakayor iva 07,076.034a harṣa eva tayor āsīd droṇānīkapramuktayoḥ 07,076.034c samīpe saindhavaṃ dṛṣṭvā śyenayor āmiṣaṃ yathā 07,076.035a tau tu saindhavam ālokya vartamānam ivāntike 07,076.035c sahasā petatuḥ kruddhau kṣipraṃ śyenāv ivāmiṣe 07,076.036a tau tu dṛṣṭvā vyatikrāntau hṛṣīkeśadhanaṃjayau 07,076.036c sindhurājasya rakṣārthaṃ parākrāntaḥ sutas tava 07,076.037a droṇenābaddhakavaco rājā duryodhanas tadā 07,076.037c yayāv ekarathenājau hayasaṃskāravit prabho 07,076.038a kṛṣṇapārthau maheṣvāsau vyatikramyātha te sutaḥ 07,076.038c agrataḥ puṇḍarīkākṣaṃ pratīyāya narādhipa 07,076.039a tataḥ sarveṣu sainyeṣu vāditrāṇi prahṛṣṭavat 07,076.039c prāvādyan samatikrānte tava putre dhanaṃjayam 07,076.040a siṃhanādaravāś cāsañ śaṅkhadundubhimiśritāḥ 07,076.040c dṛṣṭvā duryodhanaṃ tatra kṛṣṇayoḥ pramukhe sthitam 07,076.041a ye ca te sindhurājasya goptāraḥ pāvakopamāḥ 07,076.041c te prahṛṣyanta samare dṛṣṭvā putraṃ tavābhibho 07,076.042a dṛṣṭvā duryodhanaṃ kṛṣṇas tv atikrāntaṃ sahānugam 07,076.042c abravīd arjunaṃ rājan prāptakālam idaṃ vacaḥ 07,077.001 vāsudeva uvāca 07,077.001a suyodhanam atikrāntam enaṃ paśya dhanaṃjaya 07,077.001c āpadgatam imaṃ manye nāsty asya sadṛśo rathaḥ 07,077.002a dūrapātī maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 07,077.002c dṛḍhāstraś citrayodhī ca dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 07,077.003a atyantasukhasaṃvṛddho mānitaś ca mahārathaiḥ 07,077.003c kṛtī ca satataṃ pārtha nityaṃ dveṣṭi ca pāṇḍavān 07,077.004a tena yuddham ahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha 07,077.004c atra vo dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā 07,077.005a atra krodhaviṣaṃ pārtha vimuñca cirasaṃbhṛtam 07,077.005c eṣa mūlam anarthānāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 07,077.006a so 'yaṃ prāptas tavākṣepaṃ paśya sāphalyam ātmanaḥ 07,077.006c kathaṃ hi rājā rājyārthī tvayā gaccheta saṃyugam 07,077.007a diṣṭyā tv idānīṃ saṃprāpta eṣa te bāṇagocaram 07,077.007c sa yathā jīvitaṃ jahyāt tathā kuru dhanaṃjaya 07,077.008a aiśvaryamadasaṃmūḍho naiṣa duḥkham upeyivān 07,077.008c na ca te saṃyuge vīryaṃ jānāti puruṣarṣabha 07,077.009a tvāṃ hi lokās trayaḥ pārtha sasurāsuramānuṣāḥ 07,077.009c notsahante raṇe jetuṃ kim utaikaḥ suyodhanaḥ 07,077.010a sa diṣṭyā samanuprāptas tava pārtha rathāntikam 07,077.010c jahy enaṃ vai mahābāho yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ 07,077.011a eṣa hy anarthe satataṃ parākrāntas tavānagha 07,077.011c nikṛtyā dharmarājaṃ ca dyūte vañcitavān ayam 07,077.012a bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāny etena mānada 07,077.012c yuṣmāsu pāpamatinā apāpeṣv eva nityadā 07,077.013a tam anāryaṃ sadā kṣudraṃ puruṣaṃ kāmacāriṇam 07,077.013c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi pārthāvicārayan 07,077.014a nikṛtyā rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava 07,077.014c parikleśaṃ ca kṛṣṇāyā hṛdi kṛtvā parākrama 07,077.015a diṣṭyaiṣa tava bāṇānāṃ gocare parivartate 07,077.015c pratighātāya kāryasya diṣṭyā ca yatate 'grataḥ 07,077.016a diṣṭyā jānāti saṃgrāme yoddhavyaṃ hi tvayā saha 07,077.016c diṣṭyā ca saphalāḥ pārtha sarve kāmā hi kāmitāḥ 07,077.017a tasmāj jahi raṇe pārtha dhārtarāṣṭraṃ kulādhamam 07,077.017c yathendreṇa hataḥ pūrvaṃ jambho devāsure mṛdhe 07,077.018a asmin hate tvayā sainyam anāthaṃ bhidyatām idam 07,077.018c vairasyāsyās tv avabhṛtho mūlaṃ chindhi durātmanām 07,077.019 saṃjaya uvāca 07,077.019a taṃ tathety abravīt pārthaḥ kṛtyarūpam idaṃ mama 07,077.019c sarvam anyad anādṛtya gaccha yatra suyodhanaḥ 07,077.020a yenaitad dīrghakālaṃ no bhuktaṃ rājyam akaṇṭakam 07,077.020c apy asya yudhi vikramya chindyāṃ mūrdhānam āhave 07,077.021a api tasyā anarhāyāḥ parikleśasya mādhava 07,077.021c kṛṣṇāyāḥ śaknuyāṃ gantuṃ padaṃ keśapradharṣaṇe 07,077.021d*0548_01 apy ahaṃ tāni duḥkhāni pūrvavṛttāni mādhava 07,077.021d*0548_02 duryodhanaṃ raṇe hatvā pratimokṣye kathaṃ cana 07,077.022a ity evaṃ vādinau hṛṣṭau kṛṣṇau śvetān hayottamān 07,077.022c preṣayām āsatuḥ saṃkhye prepsantau taṃ narādhipam 07,077.023a tayoḥ samīpaṃ saṃprāpya putras te bharatarṣabha 07,077.023c na cakāra bhayaṃ prāpte bhaye mahati māriṣa 07,077.024a tad asya kṣatriyās tatra sarva evābhyapūjayan 07,077.024c yad arjunahṛṣīkeśau pratyudyāto 'vicārayan 07,077.025a tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ pate 07,077.025c mahān nādo hy abhūt tatra dṛṣṭvā rājānam āhave 07,077.026a tasmiñ janasamunnāde pravṛtte bhairave sati 07,077.026c kadarthīkṛtya te putraḥ pratyamitram avārayat 07,077.027a āvāritas tu kaunteyas tava putreṇa dhanvinā 07,077.027c saṃrambham agamad bhūyaḥ sa ca tasmin paraṃtapaḥ 07,077.028a tau dṛṣṭvā pratisaṃrabdhau duryodhanadhanaṃjayau 07,077.028c abhyavaikṣanta rājāno bhīmarūpāḥ samantataḥ 07,077.029a dṛṣṭvā tu pārthaṃ saṃrabdhaṃ vāsudevaṃ ca māriṣa 07,077.029c prahasann iva putras te yoddhukāmaḥ samāhvayat 07,077.030a tataḥ prahṛṣṭo dāśārhaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 07,077.030c vyākrośetāṃ mahānādaṃ dadhmatuś cāmbujottamau 07,077.031a tau hṛṣṭarūpau saṃprekṣya kauraveyāś ca sarvaśaḥ 07,077.031c nirāśāḥ samapadyanta putrasya tava jīvite 07,077.032a śokam īyuḥ paraṃ caiva kuravaḥ sarva eva te 07,077.032c amanyanta ca putraṃ te vaiśvānaramukhe hutam 07,077.033a tathā tu dṛṣṭvā yodhās te prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 07,077.033c hato rājā hato rājety ūcur evaṃ bhayārditāḥ 07,077.034a janasya saṃninādaṃ tu śrutvā duryodhano 'bravīt 07,077.034c vyetu vo bhīr ahaṃ kṛṣṇau preṣayiṣyāmi mṛtyave 07,077.035a ity uktvā sainikān sarvāñ jayāpekṣī narādhipaḥ 07,077.035c pārtham ābhāṣya saṃrambhād idaṃ vacanam abravīt 07,077.036a pārtha yac chikṣitaṃ te 'straṃ divyaṃ mānuṣam eva ca 07,077.036c tad darśaya mayi kṣipraṃ yadi jāto 'si pāṇḍunā 07,077.037a yad balaṃ tava vīryaṃ ca keśavasya tathaiva ca 07,077.037c tat kuruṣva mayi kṣipraṃ paśyāmas tava pauruṣam 07,077.038a asmat parokṣaṃ karmāṇi pravadanti kṛtāni te 07,077.038c svāmisatkārayuktāni yāni tānīha darśaya 07,078.001 saṃjaya uvāca 07,078.001a evam uktvārjunaṃ rājā tribhir marmātigaiḥ śaraiḥ 07,078.001c pratyavidhyan mahāvegaiś caturbhiś caturo hayān 07,078.002a vāsudevaṃ ca daśabhiḥ pratyavidhyat stanāntare 07,078.002c pratodaṃ cāsya bhallena chittvā bhūmāv apātayat 07,078.003a taṃ caturdaśabhiḥ pārthaś citrapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,078.003c avidhyat tūrṇam avyagras te 'syābhraśyanta varmaṇaḥ 07,078.004a teṣāṃ vaiphalyam ālokya punar nava ca pañca ca 07,078.004c prāhiṇon niśitān bāṇāṃs te cābhraśyanta varmaṇaḥ 07,078.005a aṣṭāviṃśat tu tān bāṇān astān viprekṣya niṣphalān 07,078.005b*0549_01 vaiphalyaṃ cāgatān bāṇāñ chinnān parapuraṃjayaḥ 07,078.005c abravīt paravīraghnaḥ kṛṣṇo 'rjunam idaṃ vacaḥ 07,078.006a adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi śilānām iva sarpaṇam 07,078.006c tvayā saṃpreṣitāḥ pārtha nārthaṃ kurvanti patriṇaḥ 07,078.007a kaccid gāṇḍīvataḥ prāṇās tathaiva bharatarṣabha 07,078.007c muṣṭiś ca te yathāpūrvaṃ bhujayoś ca balaṃ tava 07,078.008a na ced vidher ayaṃ kālaḥ prāptaḥ syād adya paścimaḥ 07,078.008c tava caivāsya śatroś ca tan mamācakṣva pṛcchataḥ 07,078.009a vismayo me mahān pārtha tava dṛṣṭvā śarān imān 07,078.009c vyarthān nipatataḥ saṃkhye duryodhanarathaṃ prati 07,078.010a vajrāśanisamā ghorāḥ parakāyāvabhedinaḥ 07,078.010c śarāḥ kurvanti te nārthaṃ pārtha kādya viḍambanā 07,078.011 arjuna uvāca 07,078.011a droṇenaiṣā matiḥ kṛṣṇa dhārtarāṣṭre niveśitā 07,078.011c ante vihitam astrāṇām etat kavacadhāraṇam 07,078.012a asminn antarhitaṃ kṛṣṇa trailokyam api varmaṇi 07,078.012c eko droṇo hi vedaitad ahaṃ tasmāc ca sattamāt 07,078.013a na śakyam etat kavacaṃ bāṇair bhettuṃ kathaṃ cana 07,078.013c api vajreṇa govinda svayaṃ maghavatā yudhi 07,078.014a jānaṃs tvam api vai kṛṣṇa māṃ vimohayase katham 07,078.014c yadvṛttaṃ triṣu lokeṣu yac ca keśava vartate 07,078.015a tathā bhaviṣyad yac caiva tat sarvaṃ viditaṃ tava 07,078.015c na tv evaṃ veda vai kaś cid yathā tvaṃ madhusūdana 07,078.016a eṣa duryodhanaḥ kṛṣṇa droṇena vihitām imām 07,078.016c tiṣṭhaty abhītavat saṃkhye bibhrat kavacadhāraṇām 07,078.017a yat tv atra vihitaṃ kāryaṃ naiṣa tad vetti mādhava 07,078.017c strīvad eṣa bibharty etāṃ yuktāṃ kavacadhāraṇām 07,078.018a paśya bāhvoś ca me vīryaṃ dhanuṣaś ca janārdana 07,078.018c parājayiṣye kauravyaṃ kavacenāpi rakṣitam 07,078.019a idam aṅgirase prādād deveśo varma bhāsvaram 07,078.019b*0550_01 tasmād bṛhaspatiḥ prāpa tataḥ prāpa puraṃdaraḥ 07,078.019c punar dadau surapatir mahyaṃ varma sasaṃgraham 07,078.020a daivaṃ yady asya varmaitad brahmaṇā vā svayaṃ kṛtam 07,078.020c naitad gopsyati durbuddhim adya bāṇahataṃ mayā 07,078.021 saṃjaya uvāca 07,078.021a evam uktvārjuno bāṇān abhimantrya vyakarṣayat 07,078.021b*0551_01 mānavāstreṇa mānārhaḥ sūkṣmāvaraṇabhedinā 07,078.021c vikṛṣyamāṇāṃs tenaivaṃ dhanurmadhyagatāñ śarān 07,078.021e tān asyāstreṇa ciccheda drauṇiḥ sarvāstraghātinā 07,078.022a tān nikṛttān iṣūn dṛṣṭvā dūrato brahmavādinā 07,078.022c nyavedayat keśavāya vismitaḥ śvetavāhanaḥ 07,078.023a naitad astraṃ mayā śakyaṃ dviḥ prayoktuṃ janārdana 07,078.023c astraṃ mām eva hanyād dhi paśya tv adya balaṃ mama 07,078.024a tato duryodhanaḥ kṛṣṇau navabhir nataparvabhiḥ 07,078.024c avidhyata raṇe rājañ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,078.024e bhūya evābhyavarṣac ca samare kṛṣṇapāṇḍavau 07,078.025a śaravarṣeṇa mahatā tato 'hṛṣyanta tāvakāḥ 07,078.025c cakrur vāditraninadān siṃhanādaravāṃs tathā 07,078.026a tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ sṛkkaṇī parisaṃlihan 07,078.026c nāpaśyata tato 'syāṅgaṃ yan na syād varmarakṣitam 07,078.027a tato 'sya niśitair bāṇaiḥ sumuktair antakopamaiḥ 07,078.027c hayāṃś cakāra nirdehān ubhau ca pārṣṇisārathī 07,078.028a dhanur asyācchinac citraṃ hastāvāpaṃ ca vīryavān 07,078.028c rathaṃ ca śakalīkartuṃ savyasācī pracakrame 07,078.029a duryodhanaṃ ca bāṇābhyāṃ tīkṣṇābhyāṃ virathīkṛtam 07,078.029b*0552_01 prayatnakārī kaunteyo nakhamāṃsāntareṣubhiḥ 07,078.029b*0552_02 sa vedanābhir āvignaḥ palāyanaparāyaṇaḥ 07,078.029c avidhyad dhastatalayor ubhayor arjunas tadā 07,078.030a taṃ kṛcchrām āpadaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā paramadhanvinaḥ 07,078.030c samāpetuḥ parīpsanto dhanaṃjayaśarārditam 07,078.031a te rathair bahusāhasraiḥ kalpitaiḥ kuñjarair hayaiḥ 07,078.031c padātyoghaiś ca saṃrabdhaiḥ parivavrur dhanaṃjayam 07,078.032a atha nārjunagovindau ratho vāpi vyadṛśyata 07,078.032c astravarṣeṇa mahatā janaughaiś cāpi saṃvṛtau 07,078.033a tato 'rjuno 'stravīryeṇa nijaghne tāṃ varūthinīm 07,078.033c tatra vyaṅgīkṛtāḥ petuḥ śataśo 'tha rathadvipāḥ 07,078.034a te hatā hanyamānāś ca nyagṛhṇaṃs taṃ rathottamam 07,078.034c sa rathastambhitas tasthau krośamātraṃ samantataḥ 07,078.035a tato 'rjunaṃ vṛṣṇivīras tvarito vākyam abravīt 07,078.035c dhanur visphārayātyartham ahaṃ dhmāsyāmi cāmbujam 07,078.036a tato visphārya balavad gāṇḍīvaṃ jaghnivān ripūn 07,078.036c mahatā śaravarṣeṇa talaśabdena cārjunaḥ 07,078.037a pāñcajanyaṃ ca balavad dadhmau tāreṇa keśavaḥ 07,078.037c rajasā dhvastapakṣmāntaḥ prasvinnavadano bhṛśam 07,078.037d*0553_01 tenācyutoṣṭhayugapūritamārutena 07,078.037d*0553_02 śaṅkhāntarodaravivṛddhaviniḥsṛtena 07,078.037d*0553_03 nādena sāsuraviyat suralokapālam 07,078.037d*0553_04 udvignam īśvarajagat sphuṭatīva sarvam 07,078.038a tasya śaṅkhasya nādena dhanuṣo nisvanena ca 07,078.038c niḥsattvāś ca sasattvāś ca kṣitau petus tadā janāḥ 07,078.039a tair vimukto ratho reje vāyvīrita ivāmbudaḥ 07,078.039c jayadrathasya goptāras tataḥ kṣubdhāḥ sahānugāḥ 07,078.040a te dṛṣṭvā sahasā pārthaṃ goptāraḥ saindhavasya tu 07,078.040c cakrur nādān bahuvidhān kampayanto vasuṃdharām 07,078.041a bāṇaśabdaravāṃś cogrān vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 07,078.041c prāduścakrur mahātmānaḥ siṃhanādaravān api 07,078.042a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ samutthitam 07,078.042c pradadhmatus tadā śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 07,078.043a tena śabdena mahatā pūriteyaṃ vasuṃdharā 07,078.043c saśailā sārṇavadvīpā sapātālā viśāṃ pate 07,078.044a sa śabdo bharataśreṣṭha vyāpya sarvā diśo daśa 07,078.044c pratisasvāna tatraiva kurupāṇḍavayor bale 07,078.045a tāvakā rathinas tatra dṛṣṭvā kṛṣṇadhanaṃjayau 07,078.045c saṃrambhaṃ paramaṃ prāptās tvaramāṇā mahārathāḥ 07,078.046a atha kṛṣṇau mahābhāgau tāvakā dṛśya daṃśitau 07,078.046c abhyadravanta saṃkruddhās tad adbhutam ivābhavat 07,079.001 saṃjaya uvāca 07,079.001a tāvakās tu samīkṣyaiva vṛṣṇyandhakakurūttamau 07,079.001c prāg atvarañ jighāṃsantas tathaiva vijayaḥ parān 07,079.002a suvarṇacitrair vaiyāghraiḥ svanavadbhir mahārathaiḥ 07,079.002c dīpayanto diśaḥ sarvā jvaladbhir iva pāvakaiḥ 07,079.003a rukmapṛṣṭhaiś ca duṣprekṣyaiḥ kārmukaiḥ pṛthivīpate 07,079.003c kūjadbhir atulān nādān roṣitair uragair iva 07,079.004a bhūriśravāḥ śalaḥ karṇo vṛṣaseno jayadrathaḥ 07,079.004c kṛpaś ca madrarājaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ 07,079.005a te pibanta ivākāśam aśvair aṣṭau mahārathāḥ 07,079.005c vyarājayan daśa diśo vaiyāghrair hemacandrakaiḥ 07,079.006a te daṃśitāḥ susaṃrabdhā rathair meghaughanisvanaiḥ 07,079.006c samāvṛṇvan diśaḥ sarvāḥ pārthaṃ ca viśikhaiḥ śitaiḥ 07,079.007a kaulūtakā hayāś citrā vahantas tān mahārathān 07,079.007c vyaśobhanta tadā śīghrā dīpayanto diśo daśa 07,079.008a ājāneyair mahāvegair nānādeśasamutthitaiḥ 07,079.008c pārvatīyair nadījaiś ca saindhavaiś ca hayottamaiḥ 07,079.009a kuruyodhavarā rājaṃs tava putraṃ parīpsavaḥ 07,079.009c dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ sarvataḥ samupādravan 07,079.010a te pragṛhya mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ 07,079.010c pūrayanto divaṃ rājan pṛthivīṃ ca sasāgarām 07,079.011a tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 07,079.011c pravarau sarvabhūtānāṃ sarvaśaṅkhavarau bhuvi 07,079.011e devadattaṃ ca kaunteyaḥ pāñcajanyaṃ ca keśavaḥ 07,079.012a śabdas tu devadattasya dhanaṃjayasamīritaḥ 07,079.012c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaś caiva samāvṛṇot 07,079.013a tathaiva pāñcajanyo 'pi vāsudevasamīritaḥ 07,079.013c sarvaśabdān atikramya pūrayām āsa rodasī 07,079.014a tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe nādasaṃkule 07,079.014c bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane 07,079.015a pravāditāsu bherīṣu jharjhareṣv ānakeṣu ca 07,079.015c mṛdaṅgeṣu ca rājendra vādyamāneṣv anekaśaḥ 07,079.016a mahārathasamākhyātā duryodhanahitaiṣiṇaḥ 07,079.016c amṛṣyamāṇās taṃ śabdaṃ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ 07,079.016e nānādeśyā mahīpālāḥ svasainyaparirakṣiṇaḥ 07,079.017a amarṣitā mahāśaṅkhān dadhmur vīrā mahārathāḥ 07,079.017c kṛte pratikariṣyantaḥ keśavasyārjunasya ca 07,079.018a babhūva tava tat sainyaṃ śaṅkhaśabdasamīritam 07,079.018c udvignarathanāgāśvam asvastham iva cābhibho 07,079.019a tat prayuktam ivākāśaṃ śūraiḥ śaṅkhanināditam 07,079.019c babhūva bhṛśam udvignaṃ nirghātair iva nāditam 07,079.020a sa śabdaḥ sumahān rājan diśaḥ sarvā vyanādayat 07,079.020c trāsayām āsa tat sainyaṃ yugānta iva saṃbhṛtaḥ 07,079.021a tato duryodhano 'ṣṭau ca rājānas te mahārathāḥ 07,079.021c jayadrathasya rakṣārthaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan 07,079.022a tato drauṇis trisaptatyā vāsudevam atāḍayat 07,079.022c arjunaṃ ca tribhir bhallair dhvajam aśvāṃś ca pañcabhiḥ 07,079.023a tam arjunaḥ pṛṣatkānāṃ śataiḥ ṣaḍbhir atāḍayat 07,079.023c atyartham iva saṃkruddhaḥ pratividdhe janārdane 07,079.024a karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhis tathā 07,079.024c śalyasya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda vīryavān 07,079.025a gṛhītvā dhanur anyat tu śalyo vivyādha pāṇḍavam 07,079.025c bhūriśravās tribhir bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,079.026a karṇo dvātriṃśatā caiva vṛṣasenaś ca pañcabhiḥ 07,079.026c jayadrathas trisaptatyā kṛpaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,079.026e madrarājaś ca daśabhir vivyadhuḥ phalgunaṃ raṇe 07,079.027a tataḥ śarāṇāṃ ṣaṣṭyā tu drauṇiḥ pārtham avākirat 07,079.027c vāsudevaṃ ca saptatyā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ 07,079.028a prahasaṃs tu naravyāghraḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 07,079.028c pratyavidhyat sa tān sarvān darśayan pāṇilāghavam 07,079.029a karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 07,079.029c śalyasya samare cāpaṃ muṣṭideśe nyakṛntata 07,079.030a saumadattiṃ tribhir viddhvā śalyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,079.030c śitair agniśikhākārair drauṇiṃ vivyādha cāṣṭabhiḥ 07,079.031a gautamaṃ pañcaviṃśatyā śaindhavaṃ ca śatena ha 07,079.031c punar drauṇiṃ ca saptatyā śarāṇāṃ so 'bhyatāḍayat 07,079.032a bhūriśravās tu saṃkruddhaḥ pratodaṃ cicchide hareḥ 07,079.032c arjunaṃ ca trisaptatyā bāṇānām ājaghāna ha 07,079.033a tataḥ śaraśatais tīkṣṇais tān arīñ śvetavāhanaḥ 07,079.033c pratyaṣedhad drutaṃ kruddho mahāvāto ghanān iva 07,080.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,080.001a dhvajān bahuvidhākārān bhrājamānān atiśriyā 07,080.001c pārthānāṃ māmakānāṃ ca tān mamācakṣva saṃjaya 07,080.002 saṃjaya uvāca 07,080.002a dhvajān bahuvidhākārāñ śṛṇu teṣāṃ mahātmanām 07,080.002c rūpato varṇataś caiva nāmataś ca nibodha me 07,080.003a teṣāṃ tu rathamuhyānāṃ ratheṣu vividhā dhvajāḥ 07,080.003c pratyadṛśyanta rājendra jvalitā iva pāvakāḥ 07,080.004a kāñcanāḥ kāñcanāpīḍāḥ kāñcanasragalaṃkṛtāḥ 07,080.004c kāñcanānīva śṛṅgāṇi kāñcanasya mahāgireḥ 07,080.004d*0554_01 anekavarṇā vividhā dhvajāḥ paramaśobhinaḥ 07,080.005a te dhvajāḥ saṃvṛtās teṣāṃ patākābhiḥ samantataḥ 07,080.005c nānāvarṇavirāgābhir vibabhuḥ sarvato vṛtāḥ 07,080.006a patākāś ca tatas tās tu śvasanena samīritāḥ 07,080.006c nṛtyamānāḥ vyadṛśyanta raṅgamadhye vilāsikāḥ 07,080.007a indrāyudhasavarṇābhāḥ patākā bharatarṣabha 07,080.007c dodhūyamānā rathināṃ śobhayanti mahārathān 07,080.008a siṃhalāṅgūlam ugrāsyaṃ dhajaṃ vānaralakṣaṇam 07,080.008c dhanaṃjayasya saṃgrāme pratyapaśyāma bhairavam 07,080.009a sa vānaravaro rājan patākābhir alaṃkṛtaḥ 07,080.009c trāsayām āsa tat sainyaṃ dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,080.010a tathaiva siṃhalāṅgūlaṃ droṇaputrasya bhārata 07,080.010c dhvajāgraṃ samapaśyāma bālasūryasamaprabham 07,080.011a kāñcanaṃ pavanoddhūtaṃ śakradhvajasamaprabham 07,080.011c nandanaṃ kauravendrāṇāṃ drauṇer lakṣaṇam ucchritam 07,080.012a hastikakṣyā punar haimī babhūvādhirather dhvaje 07,080.012c āhave khaṃ mahārāja dadṛśe pūrayann iva 07,080.013a patākī kāñcanasragvī dhvajaḥ karṇasya saṃyuge 07,080.013c nṛtyatīva rathopasthe śvasanena samīritaḥ 07,080.014a ācāryasya ca pāṇḍūnāṃ brāhmaṇasya yaśasvinaḥ 07,080.014c govṛṣo gautamasyāsīt kṛpasya supariṣkṛtaḥ 07,080.015a sa tena bhrājate rājan govṛṣeṇa mahārathaḥ 07,080.015c tripuraghnaratho yadvad govṛṣeṇa virājate 07,080.016a mayūro vṛṣasenasya kāñcano maṇiratnavān 07,080.016c vyāhariṣyann ivātiṣṭhat senāgram api śobhayan 07,080.017a tena tasya ratho bhāti mayūreṇa mahātmanaḥ 07,080.017c yathā skandasya rājendra mayūreṇa virājatā 07,080.018a madrarājasya śalyasya dhvajāgre 'gniśikhām iva 07,080.018c sauvarṇīṃ pratipaśyāma sītām apratimāṃ śubhām 07,080.019a sā sītā bhrājate tasya ratham āsthāya māriṣa 07,080.019c sarvabījavirūḍheva yathā sītā śriyā vṛtā 07,080.020a varāhaḥ sindhurājasya rājato 'bhivirājate 07,080.020c dhvajāgre 'lohitārkābho hemajālapariṣkṛtaḥ 07,080.021a śuśubhe ketunā tena rājatena jayadrathaḥ 07,080.021c yathā devāsure yuddhe purā pūṣā sma śobhate 07,080.022a saumadatteḥ punar yūpo yajñaśīlasya dhīmataḥ 07,080.022c dhvajaḥ sūrya ivābhāti somaś cātra pradṛśyate 07,080.023a sa yūpaḥ kāñcano rājan saumadatter virājate 07,080.023c rājasūye makhaśreṣṭhe yathā yūpaḥ samucchritaḥ 07,080.024a śalasya tu mahārāja rājato dvirado mahān 07,080.024c ketuḥ kāñcanacitrāṅgair mayūrair upaśobhitaḥ 07,080.025a sa ketuḥ śobhayām āsa sainyaṃ te bharatarṣabha 07,080.025c yathā śveto mahānāgo devarājacamūṃ tathā 07,080.026a nāgo maṇimayo rājño dhvajaḥ kanakasaṃvṛtaḥ 07,080.026c kiṅkiṇīśatasaṃhrādo bhrājaṃś citre rathottame 07,080.027a vyabhrājata bhṛśaṃ rājan putras tava viśāṃ pate 07,080.027c dhvajena mahatā saṃkhye kurūṇām ṛṣabhas tadā 07,080.028a navaite tava vāhinyām ucchritāḥ paramadhvajāḥ 07,080.028c vyadīpayaṃs te pṛtanāṃ yugāntādityasaṃnibhāḥ 07,080.029a daśamas tv arjunasyāsīd eka eva mahākapiḥ 07,080.029c adīpyatārjuno yena himavān iva vahninā 07,080.030a tataś citrāṇi śubhrāṇi sumahānti mahārathāḥ 07,080.030c kārmukāṇy ādadus tūrṇam arjunārthe paraṃtapāḥ 07,080.031a tathaiva dhanur āyacchat pārthaḥ śatruvināśanaḥ 07,080.031c gāṇḍīvaṃ divyakarmā tad rājan durmantrite tava 07,080.032a tavāparādhād dhi narā nihatā bahudhā yudhi 07,080.032c nānādigbhyaḥ samāhūtāḥ sahayāḥ sarathadvipāḥ 07,080.033a teṣām āsīd vyatikṣepo garjatām itaretaram 07,080.033c duryodhanamukhānāṃ ca pāṇḍūnām ṛṣabhasya ca 07,080.034a tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kaunteyaḥ kṛṣṇasārathiḥ 07,080.034c yad eko bahubhiḥ sārdhaṃ samāgacchad abhītavat 07,080.035a aśobhata mahābāhur gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 07,080.035c jigīṣus tān naravyāghrāñ jighāṃsuś ca jayadratham 07,080.036a tatrārjuno mahārāja śarair muktaiḥ sahasraśaḥ 07,080.036c adṛśyān akarod yodhāṃs tāvakāñ śatrutāpanaḥ 07,080.037a tatas te 'pi naravyāghrāḥ pārthaṃ sarve mahārathāḥ 07,080.037c adṛśyaṃ samare cakruḥ sāyakaughaiḥ samantataḥ 07,080.038a saṃvṛte narasiṃhais taiḥ kurūṇām ṛṣabhe 'rjune 07,080.038c mahān āsīt samuddhūtas tasya sainyasya nisvanaḥ 07,081.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,081.001a arjune saindhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥ 07,081.001c pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kim akurvata saṃjaya 07,081.002 saṃjaya uvāca 07,081.002a aparāhṇe mahārāja saṃgrāme lomaharṣaṇe 07,081.002c pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇe dyūtam avartata 07,081.003a pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥ 07,081.003c abhyavarṣanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa 07,081.004a tataḥ sutumulas teṣāṃ saṃgrāmo 'vartatādbhutaḥ 07,081.004c pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca ghoro devāsuropamaḥ 07,081.005a sarve droṇarathaṃ prāpya pāñcālāḥ paṇḍavaiḥ saha 07,081.005c tad anīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan 07,081.006a droṇasya rathaparyantaṃ rathino ratham āsthitāḥ 07,081.006c kampayanto 'bhyavartanta vegam āsthāya madhyamam 07,081.007a tam abhyagād bṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ 07,081.007c pravapan niśitān bāṇān mahendrāśanisaṃnibhān 07,081.008a taṃ tu pratyudiyāc chīghraṃ kṣemadhūrtir mahāyaśāḥ 07,081.008c vimuñcan niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,081.009a dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ 07,081.009c tvarito 'bhyadravad droṇaṃ mahendra iva śambaram 07,081.010a tam āpatantaṃ sahasā vyāditāsyam ivāntakam 07,081.010c vīradhanvā maheṣvāsas tvaramāṇaḥ samabhyayāt 07,081.011a yudhiṣṭhiraṃ mahārāja jigīṣuṃ samavasthitam 07,081.011c sahānīkaṃ tato droṇo nyavārayata vīryavān 07,081.012a nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrāntaṃ parākramī 07,081.012c abhyagacchat samāyāntaṃ vikarṇas te sutaḥ prabho 07,081.013a sahadevaṃ tathāyāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ 07,081.013c śarair anekasāhasraiḥ samavākirad āśugaiḥ 07,081.014a sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattas tv avārayat 07,081.014c śaraiḥ suniśitais tīkṣṇaiḥ kampayan vai muhur muhuḥ 07,081.015a draupadeyān naravyāghrān muñcataḥ sāyakottamān 07,081.015c saṃrabdhān rathināṃ śreṣṭhān saumadattir avārayat 07,081.016a bhīmasenaṃ tathā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakam 07,081.016c pratyavārayad āyāntam ārṣyaśṛṅgir mahārathaḥ 07,081.017a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe 07,081.017c yādṛg eva purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayor nṛpa 07,081.018a tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇām 07,081.018c ājaghne bharataśreṣṭha sarvamarmasu bhārata 07,081.019a taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntare 07,081.019c roṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā 07,081.020a bhūya eva tu viṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 07,081.020b*0555_01 adṛśyaṃ samare cakre rājānaṃ sāyakottamaiḥ 07,081.020c sāśvasūtadhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām 07,081.021a tāñ śarān droṇamuktāṃs tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ 07,081.021c avārayata dharmātmā darśayan pāṇilāghavam 07,081.022a tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya saṃyuge 07,081.022c ciccheda sahasā dhanvī dhanus tasya mahātmanaḥ 07,081.023a athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ 07,081.023c śarair anekasāhasraiḥ purayām āsa sarvataḥ 07,081.024a adṛśyaṃ dṛśya rājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥ 07,081.024c sarvabhūtāny amanyanta hatam eva yudhiṣṭhiram 07,081.025a ke cic cainam amanyanta tathā vai vimukhīkṛtam 07,081.025c hṛto rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā 07,081.026a sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,081.026c tyaktvā tat kārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyuge 07,081.026e ādade 'nyad dhanur divyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram 07,081.027a tatas tān sāyakān sarvān droṇamuktān sahasraśaḥ 07,081.027c ciccheda samare vīras tad adbhutam ivābhavat 07,081.028a chittvā ca tāñ śarān rājā krodhasaṃraktalocanaḥ 07,081.028c śaktiṃ jagrāha samare girīṇām api dāraṇīm 07,081.028e svarṇadaṇḍāṃ mahāghorām aṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām 07,081.029a samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavad balī 07,081.029c nādena sarvabhūtāni trāsayann iva bhārata 07,081.030a śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyuge 07,081.030c svasti droṇāya sahasā sarvabhūtāny athābruvan 07,081.031a sā rājabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā 07,081.031c prajvālayantī gaganaṃ diśaś ca vidiśas tathā 07,081.031e droṇāntikam anuprāptā dīptāsyā pannagī yathā 07,081.031e*0556_01 **** **** kālarātrīva bhārata 07,081.031e*0556_02 kanyevoragarājasya 07,081.032a tām āpatantīṃ sahasā prekṣya droṇo viśāṃ pate 07,081.032c prāduścakre tato brāhmam astram astravidāṃ varaḥ 07,081.033a tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanām 07,081.033c jagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ 07,081.034a tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tat samudyatam 07,081.034c aśāmayan mahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata 07,081.035a vivyādha ca raṇe droṇaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ 07,081.035c kṣurapreṇa ca tīkṣṇena cicchedāsya mahad dhanuḥ 07,081.036a tad apāsya dhanuś chinnaṃ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,081.036c gadāṃ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa 07,081.037a tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 07,081.037c gadām evāgrahīt kruddhaś cikṣepa ca paraṃtapaḥ 07,081.038a te gade sahasā mukte samāsādya parasparam 07,081.038c saṃgharṣāt pāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale 07,081.039a tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣa 07,081.039c caturbhir niśitais tīkṣṇair hayāñ jaghne śarottamaiḥ 07,081.040a dhanuś caikena bāṇena cicchedendradhvajopamam 07,081.040c ketum ekena ciccheda pāṇḍavaṃ cārdayat tribhiḥ 07,081.041a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya yudhiṣṭhiraḥ 07,081.041c tasthāv ūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha 07,081.042a virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥ 07,081.042c droṇo vyamohayac chatrūn sarvasainyāni cābhibho 07,081.043a muñcann iṣugaṇāṃs tīkṣṇāṃl laghuhasto dṛḍhavrataḥ 07,081.043c abhidudrāva rājānaṃ siṃho mṛgam ivolbaṇaḥ 07,081.044a tam abhidrutam ālokya droṇenāmitraghātinā 07,081.044c hā heti sahasā śabdaḥ pāṇḍūnāṃ samajāyata 07,081.045a hṛto rājā hṛto rājā bhāradvājena māriṣa 07,081.045c ity āsīt sumahāñ śabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ 07,081.046a tatas tvaritam āruhya sahadevarathaṃ nṛpaḥ 07,081.046c apāyāj javanair aśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 07,082.001 saṃjaya uvāca 07,082.001a bṛhatkṣatram athāyāntaṃ kekayaṃ dṛḍhavikramam 07,082.001c kṣemadhūrtir mahārāja vivyādhorasi mārgaṇaiḥ 07,082.002a bṛhatkṣatras tu taṃ rājā navatyā nataparvaṇām 07,082.002c ājaghne tvarito yuddhe droṇānīkabibhitsayā 07,082.003a kṣemadhūrtis tu saṃkruddhaḥ kekayasya mahātmanaḥ 07,082.003c dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca 07,082.004a athainaṃ chinnadhanvānaṃ śareṇa nataparvaṇā 07,082.004c vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām 07,082.005a athānyad dhanur ādāya bṛhatkṣatro hasann iva 07,082.005c vyaśvasūtadhvajaṃ cakre kṣemadhūrtiṃ mahāratham 07,082.006a tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca 07,082.006c jahāra nṛpateḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam 07,082.007a tac chinnaṃ sahasā tasya śiraḥ kuñcitamūrdhajam 07,082.007c sakirīṭaṃ mahīṃ prāpya babhau jyotir ivāmbarāt 07,082.008a taṃ nihatya raṇe hṛṣṭo bṛhatkṣatro mahārathaḥ 07,082.008c sahasābhyapatat sainyaṃ tāvakaṃ pārthakāraṇāt 07,082.009a dhṛṣṭaketum athāyāntaṃ droṇahetoḥ parākramī 07,082.009c vīradhanvā maheṣvāso vārayām āsa bhārata 07,082.010a tau parasparam āsādya śaradaṃṣṭrau tarasvinau 07,082.010c śarair anekasāhasrair anyonyam abhijaghnatuḥ 07,082.011a tāv ubhau naraśārdūlau yuyudhāte parasparam 07,082.011c mahāvane tīvramadau vāraṇāv iva yūthapau 07,082.012a girigahvaram āsādya śārdūlāv iva roṣitau 07,082.012c yuyudhāte mahāvīryau parasparajighāṃsayā 07,082.012d*0557_01 tāv ubhau naraśārdūlau pīḍayantau parasparam 07,082.013a tad yuddham āsīt tumulaṃ prekṣaṇīyaṃ viśāṃ pate 07,082.013c siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayādbhutadarśanam 07,082.014a vīradhanvā tataḥ kruddho dhṛṣṭaketoḥ śarāsanam 07,082.014c dvidhā ciccheda bhallena prahasann iva bhārata 07,082.015a tad utsṛjya dhanuś chinnaṃ cedirājo mahārathaḥ 07,082.015c śaktiṃ jagrāha vipulāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm 07,082.016a tāṃ tu śaktiṃ mahāvīryāṃ dorbhyām āyamya bhārata 07,082.016c cikṣepa sahasā yatto vīradhanvarathaṃ prati 07,082.017a sa tayā vīraghātinyā śaktyā tv abhihato bhṛśam 07,082.017c nirbhinnahṛdayas tūrṇaṃ nipapāta rathān mahīm 07,082.018a tasmin vinihate śūre trigartānāṃ mahārathe 07,082.018c balaṃ te 'bhajyata vibho pāṇḍaveyaiḥ samantataḥ 07,082.018d*0558_01 sahadevas tataḥ kruddho durmukhena samāgataḥ 07,082.019a sahadeve tataḥ ṣaṣṭiṃ sāyakān durmukho 'kṣipat 07,082.019c nanāda ca mahānādaṃ tarjayan pāṇḍavaṃ raṇe 07,082.020a madreyas tu tataḥ kruddho durmukhaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 07,082.020c bhrātā bhrātaram āyāntaṃ vivyādha prahasann iva 07,082.021a taṃ raṇe rabhasaṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ mahābalam 07,082.021c durmukho navabhir bāṇais tāḍayām āsa bhārata 07,082.022a durmukhasya tu bhallena chittvā ketuṃ mahābalaḥ 07,082.022c jaghāna caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,082.023a athāpareṇa bhallena pītena niśitena ca 07,082.023c ciccheda sāratheḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam 07,082.024a kṣurapreṇa ca tīkṣṇena kauravyasya mahad dhanuḥ 07,082.024c sahadevo raṇe chittvā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ 07,082.025a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā durmukho vimanās tadā 07,082.025c āruroha rathaṃ rājan niramitrasya bhārata 07,082.026a sahadevas tataḥ kruddho niramitraṃ mahāhave 07,082.026c jaghāna pṛtanāmadhye bhallena paravīrahā 07,082.027a sa papāta rathopasthān niramitro janeśvaraḥ 07,082.027c trigartarājasya suto vyathayaṃs tava vāhinīm 07,082.028a taṃ tu hatvā mahābāhuḥ sahadevo vyarocata 07,082.028c yathā dāśarathī rāmaḥ kharaṃ hatvā mahābalam 07,082.029a hāhākāro mahān āsīt trigartānāṃ janeśvara 07,082.029c rājaputraṃ hataṃ dṛṣṭvā niramitraṃ mahābalam 07,082.030a nakulas te sutaṃ rājan vikarṇaṃ pṛthulocanam 07,082.030c muhūrtāj jitavān saṃkhye tad adbhutam ivābhavat 07,082.031a sātyakiṃ vyāghradattas tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,082.031c cakre 'dṛśyaṃ sāśvasūtaṃ sadhvajaṃ pṛtanāntare 07,082.031d*0559_01 sāśvasūtadhvajaṃ cakre adṛśyaṃ pṛtanāntare 07,082.032a tān nivārya śarāñ śūraḥ śaineyaḥ kṛtahastavat 07,082.032c sāśvasūtadhvajaṃ bāṇair vyāghradattam apātayat 07,082.033a kumāre nihate tasmin magadhasya sute prabho 07,082.033c māgadhāḥ sarvato yattā yuyudhānam upādravan 07,082.034a visṛjantaḥ śarāṃś caiva tomarāṃś ca sahasraśaḥ 07,082.034c bhiṇḍipālāṃs tathā prāsān mudgarān musalān api 07,082.035a ayodhayan raṇe śūrāḥ sātvataṃ yuddhadurmadam 07,082.035c tāṃs tu sarvān sa balavān sātyaktir yuddhadurmadaḥ 07,082.035e nātikṛcchrād dhasann eva vijigye puruṣarṣabha 07,082.036a māgadhān dravato dṛṣṭvā hataśeṣān samantataḥ 07,082.036c balaṃ te 'bhajyata vibho yuyudhānaśarārditam 07,082.037a nāśayitvā raṇe sainyaṃ tvadīyaṃ mādhavottamaḥ 07,082.037c vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ vyabhrājata mahāyaśāḥ 07,082.037d*0560_01 yathā daityacamūṃ hatvā śakro rājan vyarocata 07,082.038a bhajyamānaṃ balaṃ rājan sātvatena mahātmanā 07,082.038c nābhyavartata yuddhāya trāsitaṃ dīrghabāhunā 07,082.039a tato droṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ sahasodvṛtya cakṣuṣī 07,082.039c sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ svayam evābhidudruve 07,083.001 saṃjaya uvāca 07,083.001a draupadeyān maheṣvāsān saumadattir mahāyaśāḥ 07,083.001c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 07,083.002a te pīḍitā bhṛśaṃ tena raudreṇa sahasā vibho 07,083.002c pramūḍhā naiva vividur mṛdhe kṛtyaṃ sma kiṃ cana 07,083.003a nākulis tu śatānīkaḥ saumadattiṃ nararṣabham 07,083.003c dvābhyāṃ viddhvānadad dhṛṣṭaḥ śarābhyāṃ śatrutāpanaḥ 07,083.004a tathetare raṇe yattās tribhis tribhir ajihmagaiḥ 07,083.004c vivyadhuḥ samare tūrṇaṃ saumadattim amarṣaṇam 07,083.005a sa tān prati mahārāja cikṣipe pañca sāyakān 07,083.005c ekaikaṃ hṛdi cājaghne ekaikena mahāyaśāḥ 07,083.006a tatas te bhrātaraḥ pañca śarair viddhā mahātmanā 07,083.006c parivārya rathair vīraṃ vivyadhuḥ sāyakair bhṛśam 07,083.007a ārjunis tu hayāṃs tasya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,083.007c preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati 07,083.008a bhaimasenir dhanuś chittvā saumadatter mahātmanaḥ 07,083.008c nanāda balavan nādaṃ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ 07,083.009a yaudhiṣṭhiro dhvajaṃ tasya chittvā bhūmāv apātayat 07,083.009c nākuliś cāśvayantāraṃ rathanīḍād apāharat 07,083.010a sāhadevis tu taṃ jñātvā bhrātṛbhir vimukhīkṛtam 07,083.010c kṣurapreṇa śiro rājan nicakarta mahāmanāḥ 07,083.011a tacchiro nyapatad bhūmau tapanīyavibhūṣitam 07,083.011c bhrājayantaṃ raṇoddeśaṃ bālasūryasamaprabham 07,083.012a saumadatteḥ śiro dṛṣṭvā nipatat tan mahātmanaḥ 07,083.012c vitrastās tāvakā rājan pradudruvur anekadhā 07,083.013a alambusas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam 07,083.013c yodhayām āsa saṃkruddho lakṣmaṇaṃ rāvaṇir yathā 07,083.014a saṃprayuddhau raṇe dṛṣṭvā tāv ubhau nararākṣasau 07,083.014c vismayaḥ sarvabhūtānāṃ praharṣaś cābhavat tadā 07,083.015a ārṣyaśṛṅgiṃ tato bhīmo navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,083.015c vivyādha prahasan rājan rākṣasendram amarṣaṇam 07,083.016a tad rakṣaḥ samare viddhaṃ kṛtvā nādaṃ bhayāvaham 07,083.016c abhyadravat tato bhīmaṃ ye ca tasya padānugāḥ 07,083.017a sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,083.017c bhīmānugāñ jaghānāśu rathāṃs triṃśad ariṃdamaḥ 07,083.017e punaś catuḥśatān hatvā bhīmaṃ vivyādha patriṇā 07,083.018a so 'tividdhas tadā bhīmo rākṣasena mahābalaḥ 07,083.018c niṣasāda rathopasthe mūrchayābhipariplutaḥ 07,083.019a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ mārutiḥ krodhamūrchitaḥ 07,083.019c vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ bhārasādhanam uttamam 07,083.019e alambusaṃ śarais tīkṣṇair ardayām āsa sarvataḥ 07,083.020a sa viddho bahubhir bāṇair nīlāñjanacayopamaḥ 07,083.020c śuśubhe sarvato rājan pradīpta iva kiṃśukaḥ 07,083.021a sa vadhyamānaḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ 07,083.021c smaran bhrātṛvadhaṃ caiva pāṇḍavena mahātmanā 07,083.022a ghoraṃ rūpam atho kṛtvā bhīmasenam abhāṣata 07,083.022c tiṣṭhedānīṃ raṇe pārtha paśya me 'dya parākramam 07,083.023a bako nāma sudurbuddhe rākṣasapravaro balī 07,083.023c parokṣaṃ mama tadvṛttaṃ yad bhrātā me hatas tvayā 07,083.024a evam uktvā tato bhīmam antardhānagatas tadā 07,083.024c mahātā śaravarṣeṇa bhṛśaṃ taṃ samavākirat 07,083.025a bhīmas tu samare rājann adṛśye rākṣase tadā 07,083.025c ākāśaṃ pūrayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,083.026a sa vadhyamāno bhīmena nimeṣād ratham āsthitaḥ 07,083.026c jagāma dharaṇīṃ kṣudraḥ khaṃ caiva sahasāgamat 07,083.027a uccāvacāni rūpāṇi cakāra subahūni ca 07,083.027b*0561_01 aṇur bṛhat punaḥ sthūlo nādān muñcann ivāmbudaḥ 07,083.027c uccāvacās tathā vāco vyājahāra samantataḥ 07,083.027d*0562_01 nipetur gaganāc caiva śaradhārāḥ sahasraśaḥ 07,083.027d*0562_02 śaktayaḥ kaṇapāḥ prāsāḥ śūlapaṭṭiśatomarāḥ 07,083.027d*0562_03 śataghnyaḥ parighāś caiva bhiṇḍipālāḥ paraśvadhāḥ 07,083.027d*0562_04 śilāḥ khaḍgā guḍāś caiva ṛṣṭir vajrāṇi caiva ha 07,083.027d*0562_05 sā rākṣasavisṛṣṭā tu śastravṛṣṭiḥ sudāruṇā 07,083.027d*0563_01 jaghāna pāṇḍuputrasya sainikān raṇamūrdhani 07,083.028a tena pāṇḍavasainyānāṃ mṛditā yudhi vāraṇāḥ 07,083.028c hayāś ca bahavo rājan pattayaś ca tathā punaḥ 07,083.028e rathebhyo rathinaḥ petus tasya nunnāḥ sma sāyakaiḥ 07,083.029a śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām 07,083.029b*0564_01 sa hatvā rathabhūyiṣṭhāṃ nadīṃ prāvartayat tadā 07,083.029c chatrahaṃsāṃ kardaminīṃ bāhupannagasaṃkulām 07,083.030a nadīṃ pravartayām āsa rakṣogaṇasamākulām 07,083.030c vahantīṃ bahudhā rājaṃś cedipāñcālasṛñjayān 07,083.030d*0565_01 vahantīṃ sṛñjayāṃś caiva pāñcālān atha bāhlikān 07,083.031a taṃ tathā samare rājan vicarantam abhītavat 07,083.031c pāṇḍavā bhṛśasaṃvignāḥ prāpaśyaṃs tatsya vikramam 07,083.032a tāvakānāṃ tu sainyānāṃ praharṣaḥ samajāyata 07,083.032c vāditraninadaś cograḥ sumahāṃl lomaharṣaṇaḥ 07,083.032d*0566_01 praharṣayad raṇe rakṣaḥ pāṇḍavāṃś ca vyamohayat 07,083.033a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya pāṇḍavaḥ 07,083.033c nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam 07,083.034a tataḥ krodhābhitāmrākṣo nirdahann iva pāvakaḥ 07,083.034c saṃdadhe tvāṣṭram astraṃ sa svayaṃ tvaṣṭeva māriṣa 07,083.035a tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsan samantataḥ 07,083.035c taiḥ śarais tava sainyasya vidrāvaḥ sumahān abhūt 07,083.036a tad astraṃ preṣitaṃ tena bhīmasenena saṃyuge 07,083.036c rākṣasasya mahāmāyāṃ hatvā rākṣasam ārdayat 07,083.037a sa vadhyamāno bahudhā bhīmasenena rākṣasaḥ 07,083.037c saṃtyajya saṃyuge bhīmaṃ droṇānīkam upādravat 07,083.038a tasmiṃs tu nirjite rājan rākṣasendre mahātmanā 07,083.038c anādayan siṃhanādaiḥ pāṇḍavāḥ sarvatodiśam 07,083.039a apūjayan mārutiṃ ca saṃhṛṣṭās te mahābalam 07,083.039c prahrādaṃ samare jitvā yathā śakraṃ marudgaṇāḥ 07,084.001 saṃjaya uvāca 07,084.001@009_0001 kirantaṃ śaravarṣāṇi roṣād droṇaṃ mahāmṛdhe 07,084.001@009_0002 vitrāsayantaṃ tāṃ senāṃ kaunteyānāṃ mahīpate 07,084.001@009_0003 dṛṣṭvā tato maheṣvāso nighnantaṃ ca rathān bhṛśam 07,084.001@009_0004 ghaṭotkaco mahābāhū raṇāyābhijagāma ha 07,084.001@009_0005 piśācavadanair yuktaṃ rathaṃ kāñcanabhūṣitam 07,084.001@009_0006 samāsthāya mahārāja nānāpraharaṇair vṛtam 07,084.001@009_0007 daṃśitas tapanīyena kavacena suvarcasā 07,084.001@009_0008 bhūṣaṇair ācitāṅgaś ca nadann iva ca toyadaḥ 07,084.001@009_0009 haiḍimbeyaḥ susaṃkruddho droṇam abhyadravad balī 07,084.001@009_0010 tam abhyadhāvad āyāntaṃ kruddharūpam alambusaḥ 07,084.001@009_0011 ṛkṣacarmaparikṣiptaṃ ratham āsthāya daṃśitaḥ 07,084.001@009_0012 raktoṣṭhaḥ sadhanuḥ prāṃśuḥ kalpavṛkṣa iva sthitaḥ 07,084.001@009_0013 kṣipañ chataghnīṃ vipulāṃ musalopalatomarān 07,084.001@009_0014 musaṇṭhīr bahulāś caiva triśūlān api paṭṭasān 07,084.001@009_0015 karpaṇāñ śatadhārāṃś ca pinākān vividhāṃs tathā 07,084.001@009_0016 cakrāṇi ca kṣuraprāṇi kṣepaṇīś ca kaṭaṃkaṭān 07,084.001@009_0017 nārācān vividhān asyan sakaṅkolūkavāyasaḥ 07,084.001@009_0018 cikṣepa dhanur ādāya ninadan bhairavān ravān 07,084.001@009_0019 taṃ raudraṃ krūram āyāntaṃ dṛṣṭvā kālam ivāgatam 07,084.001@009_0020 prādravad bhayasaṃvignā sā rājan pāṇḍuvāhinī 07,084.001@009_0021 satyakas tu naravyāghro dṛṣṭvā taṃ rākṣasaṃ yudhi 07,084.001@009_0022 abhyayād amaraprakhyo bhrāmayitvā mahad dhanuḥ 07,084.001@009_0023 abhyadravac ca tad rakṣas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,084.001@009_0024 alambusaṃ rākṣasendraṃ so 'stravarṣair avākirat 07,084.001@009_0025 tataḥ pāṇḍavasainyāni vidrutāny atha bhārata 07,084.001@009_0026 nirīkṣyābhyadravat tūrṇaṃ tvaramāṇo ghaṭotkacaḥ 07,084.001@009_0027 cikṣepa ca gadāśaktīs tomarān atha paṭṭasān 07,084.001@009_0028 hemacitratsarūn ugrān khaḍgān ākāśasaprabhān 07,084.001@009_0029 anyonyam ārād ālokya rākṣasau tau mahābalau 07,084.001@009_0030 bhairavaṃ nadatur nādān satoyāv iva toyadau 07,084.001@009_0031 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghoraṃ rākṣasasiṃhayoḥ 07,084.001@009_0032 yādṛg eva purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayor mṛdhe 07,084.001@009_0033 tau śaktīś ca pinākāṃś ca vajrān khaḍgān paraṣvadhān 07,084.001@009_0034 anyonyam abhisaṃkruddhau tadā vyasṛjatām ubhau 07,084.001@009_0035 ākṛṣyamāṇe dhanuṣī tayor bāhubalena ca 07,084.001@009_0036 yantreṇeva tadā rājan bhṛśaṃ nādān pracakratuḥ 07,084.001@009_0037 alambusas tataś cakraṃ kṛtāntajvalanaprabham 07,084.001@009_0038 ghaṭotkacāya cikṣepa yatnam āsthāya vīryavān 07,084.001@009_0039 tad bhaimaseniḥ saṃprekṣya cakraṃ vegavad antare 07,084.001@009_0040 gadayā tāḍayām āsa tad dīrṇaṃ śatadhābhavat 07,084.001@009_0041 tato 'gnicūrṇaiḥ sahasā cakraghātaviniḥsṛtaiḥ 07,084.001@009_0042 daṃśakair iva sā senā patadbhir bhṛśasaṃkulā 07,084.001@009_0043 tataḥ pratihate cakre sa vīro roṣasaṃkulaḥ 07,084.001@009_0044 prāhiṇot tarasā śūlaṃ śaktīr daśaśatās tadā 07,084.001@009_0045 jvalantīr vikirantīś ca jvālāmālāḥ sahasraśaḥ 07,084.001@009_0046 yugāntolkānibhās tīkṣṇā hemadaṇḍā mahāsvanāḥ 07,084.001@009_0047 tāś cāpatantīḥ saṃprekṣya rākṣasasya ghaṭotkacaḥ 07,084.001@009_0048 ardhacandraiḥ praciccheda nārācaiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,084.001@009_0049 tato roṣaparītāṅgaḥ pramumoca sa rākṣasaḥ 07,084.001@009_0050 śaravarṣaṃ mahāghoraṃ ghaṭotkacarathaṃ prati 07,084.001a alambusaṃ tathā yuddhe vicarantam abhītavat 07,084.001c haiḍimbaḥ prayayau tūrṇaṃ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ 07,084.002a tayoḥ pratibhayaṃ yuddham āsīd rākṣasasiṃhayoḥ 07,084.002c kurvator vividhā māyāḥ śakraśambarayor iva 07,084.003a alambuso bhṛśaṃ kruddho ghaṭotkacam atāḍayat 07,084.003b*0567_01 tayor yuddhaṃ samabhavad rakṣogrāmaṇimukhyayoḥ 07,084.003b*0567_02 yādṛg eva purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayoḥ prabho 07,084.003b*0568_01 tādṛg yuddhaṃ samabhavat tayo rākṣasasiṃhayoḥ 07,084.003c ghaṭotkacas tu viṃśatyā nārācānāṃ stanāntare 07,084.003e alambusam atho viddhvā siṃhavad vyanadan muhuḥ 07,084.004a tathaivālambuso rājan haiḍimbaṃ yuddhadurmadam 07,084.004c viddhvā viddhvānadad dhṛṣṭaḥ pūrayan khaṃ samantataḥ 07,084.005a tathā tau bhṛśasaṃkruddhau rākṣasendrau mahābalau 07,084.005c nirviśeṣam ayudhyetāṃ māyābhir itaretaram 07,084.006a māyāśatasṛjau dṛptau mohayantau parasparam 07,084.006c māyāyuddhe sukuśalau māyāyuddham ayudhyatām 07,084.007a yāṃ yāṃ ghaṭotkaco yuddhe māyāṃ darśayate nṛpa 07,084.007c tāṃ tām alambuso rājan māyayaiva nijaghnivān 07,084.008a taṃ tathā yudhyamānaṃ tu māyāyuddhaviśāradam 07,084.008c alambusaṃ rākṣasendraṃ dṛṣṭvākrudhyanta pāṇḍavāḥ 07,084.009a ta enaṃ bhṛśasaṃkruddhāḥ sarvataḥ pravarā rathaiḥ 07,084.009c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenādayo nṛpa 07,084.010a ta enaṃ koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa 07,084.010c sarvato vyakiran bāṇair ulkābhir iva kuñjaram 07,084.011a sa teṣām astravegaṃ taṃ pratihatyāstramāyayā 07,084.011c tasmād rathavrajān mukto vanadāhād iva dvipaḥ 07,084.012a sa visphārya dhanur ghoram indrāśanisamasvanam 07,084.012c mārutiṃ pañcaviṃśatyā bhaimaseniṃ ca pañcabhiḥ 07,084.012e yudhiṣṭhiraṃ tribhir viddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 07,084.013a nakulaṃ ca trisaptatyā drupadeyāṃś ca māriṣa 07,084.013c pañcabhiḥ pañcabhir viddhvā ghoraṃ nādaṃ nanāda ha 07,084.014a taṃ bhīmaseno navabhiḥ sahadevaś ca pañcabhiḥ 07,084.014c yudhiṣṭhiraḥ śatenaiva rākṣasaṃ pratyavidhyata 07,084.014e nakulaś ca catuḥṣaṣṭyā draupadeyās tribhis tribhiḥ 07,084.015a haiḍimbo rākṣasaṃ viddhvā yuddhe pañcāśatā śaraiḥ 07,084.015c punar vivyādha saptatyā nanāda ca mahābalaḥ 07,084.015d*0569_01 tasya nādena mahatā kampiteyaṃ vasuṃdharā 07,084.015d*0569_02 saparvatavanā rājan sapādapajalāśayā 07,084.016a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sarvatas tair mahārathaiḥ 07,084.016c prativivyādha tān sarvān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 07,084.017a taṃ kruddhaṃ rākṣasaṃ yuddhe pratikruddhas tu rākṣasaḥ 07,084.017c haiḍimbo bharataśreṣṭha śarair vivyādha saptabhiḥ 07,084.018a so 'tividdho balavatā rākṣasendro mahābalaḥ 07,084.018c vyasṛjat sāyakāṃs tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 07,084.019a te śarā nataparvāṇo viviśū rākṣasaṃ tadā 07,084.019c ruṣitāḥ pannagā yadvad girim ugrā mahābalāḥ 07,084.020a tatas te pāṇḍavā rājan samantān niśitāñ śarān 07,084.020c preṣayām āsur udvignā haiḍimbaś ca ghaṭotkacaḥ 07,084.021a sa vadhyamānaḥ samare pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 07,084.021b*0570_01 martyadharmam anuprāptaḥ kartavyaṃ nānvapadyata 07,084.021b*0570_02 tataḥ samaraśauṇḍo vai bhaimasenir mahābalaḥ 07,084.021b*0570_03 samīkṣya tadavasthaṃ taṃ vadhāyāsya mano dadhe 07,084.021b*0570_04 vegaṃ cakre mahāntaṃ ca rākṣasendrarathaṃ prati 07,084.021b@010_0001 ghaṭotkaco 'py asaṃbhrāntaḥ śaravarṣaṃ mahattaram 07,084.021b@010_0002 alambusavadhaprepsur mumocāgnir iva jvalan 07,084.021b@010_0003 alambusarathāc cogrād ghaṭotkacarathād api 07,084.021b@010_0004 śarāḥ prādurbhavanti sma dvirephā iva khād diśaḥ 07,084.021b@010_0005 abhracchāyeva racitā bāṇais tatra nareśvara 07,084.021b@010_0006 na sma vijñāyate kiṃ cid andhakāre kṛte śaraiḥ 07,084.021b@010_0007 tata ākarṇamuktena bhallena ca ghaṭotkacaḥ 07,084.021b@010_0008 alambusasya ciccheda śiro yantur mahābalaḥ 07,084.021b@010_0009 tato 'parair vegavadbhiḥ kṣurais tasya ghaṭotkacaḥ 07,084.021b@010_0010 akṣamīṣāṃ yugaṃ caiva ciccheda yudhi tāḍayan 07,084.021b@010_0011 avaskandya rathāt tūrṇaṃ kairmīriḥ krodhamūrchitaḥ 07,084.021b@010_0012 tasmin māyāmayaṃ ghoram astravarṣaṃ vavarṣa ha 07,084.021b@010_0013 ghaṭotkaco 'pyāśu rathāt praskandya sa tam eva ca 07,084.021b@010_0014 māyāstreṇaiva māyāstraṃ vyadhamat samare ripoḥ 07,084.021b@010_0015 haiḍimbenārdyamānas tu yudhi so 'lambuso dṛḍham 07,084.021b@010_0016 antarhito mahārāja ghaṭotkacam ayodhayat 07,084.021b@010_0017 antardhānagataṃ dṛṣṭvā tatra tatra ghaṭotkacaḥ 07,084.021b@010_0018 gadayā tāḍayām āsa vegavatyā mahābalaḥ 07,084.021b@010_0019 utpapāta tato vyomni prahāraparipīḍitaḥ 07,084.021b@010_0020 alambuso rākṣasendraḥ sahasā pakṣirāḍ iva 07,084.021b@010_0021 ghaṭotkaco 'py asaṃbhrāntaḥ khaḍgapāṇir athotpatat 07,084.021b@010_0022 tato vegena mahatā vivarṣiṣur ivāmbudaḥ 07,084.021b@010_0023 tam āpatantaṃ saṃprekṣya kairmīrī rākṣasottamaḥ 07,084.021b@010_0024 abhidudrāva vegena siṃhaḥ siṃham iva sthitam 07,084.021b@010_0025 dakṣiṇenāsim udyamya vakṣaḥ pracchādya varmaṇā 07,084.021b@010_0026 abhidudrāva vegena vegavantaṃ ghaṭotkacaḥ 07,084.021b@010_0027 tāv ubhau vegasaṃrabdhāv alambusaghaṭotkacau 07,084.021b@010_0028 anyonyasya tathaivorū samājaghnatur añjasā 07,084.021b@010_0029 anyonyasyābhighātena tayo rākṣasasiṃhayoḥ 07,084.021b@010_0030 śailenābhihatasyaiva śailasyābhūn mahāsvanaḥ 07,084.021b@010_0031 tatopasṛtya sahasā punar āpetatur bhṛśam 07,084.021b@010_0032 carantāv asimārgāṃs tān vividhān rākṣasottamau 07,084.021b@010_0033 tayor gātreṣu patitāv asī bhinnau nipetatuḥ 07,084.021b@010_0034 vegotsṛṣṭe maghavatā vajre śailataṭeṣv iva 07,084.021b@010_0035 tataḥ sainyāni dadṛśus tad yuddham atidāruṇam 07,084.021b@010_0036 yuddhaṃ tayo rākṣasayor āmiṣe śyenayor iva 07,084.021b@010_0037 tato lohitaraktākṣāv ubhau tau rākṣasottamau 07,084.021b@010_0038 adṛśyetāṃ tu śārdūlau sandhyāraktāv ivāmbudau 07,084.021b@010_0039 cakrāte śyenavac caiva maṇḍalāni sahasraśaḥ 07,084.021b@010_0040 ubhau nistriṃśahastau tau sapakṣāv iva pakṣiṇau 07,084.021b@010_0041 tato bhrāmya tu taṃ khaḍgaṃ pāṇḍoḥ kirmīranandanaḥ 07,084.021b@010_0042 cikṣepāsya śiro hartuṃ sa ca tasya ghaṭotkacaḥ 07,084.021b@010_0043 tāv asī yugapad dīptau sametya vipulau bhuvi 07,084.021b@010_0044 patitau tau tu bāhubhyāṃ rākṣasau samasajjatām 07,084.021b@010_0045 śīrṣaghātāṃsaghātaiś ca parasparam athāhatau 07,084.021b@010_0046 punar vimiśritau vīrau vyāyudhyete muhur muhuḥ 07,084.021c dagdhādrikūṭaśṛṅgābhaṃ bhinnāñjanacayopamam 07,084.021d*0571_01 rathād ratham abhidrutya kruddho haiḍimba ākṣipat 07,084.021d*0571_02 udbabarha rathāc cāpi pannagaṃ garuḍo yathā 07,084.022a samutkṣipya ca bāhubhyām āvidhya ca punaḥ punaḥ 07,084.022c niṣpipeṣa kṣitau kṣipraṃ pūrṇakumbham ivāśmani 07,084.023a balalāghavasaṃpannaḥ saṃpanno vikrameṇa ca 07,084.023c bhaimasenī raṇe kruddhaḥ sarvasainyāny abhīṣayat 07,084.024a sa visphuṭitasarvāṅgaś cūrṇitāsthivibhūṣaṇaḥ 07,084.024c ghaṭotkacena vīreṇa hataḥ sālakaṭaṅkaṭaḥ 07,084.024d*0572_01 pāṇḍavānāṃ tataḥ senā taṃ dṛṣṭvā vinipātitam 07,084.024d*0572_02 nanāda sumahānādaṃ harṣavegasamāplutā 07,084.024d*0572_03 tatas tu nipapātāśu gatāsur bhuvi rākṣasaḥ 07,084.024d*0572_04 śikharaṃ parvatasyeva vajravegena pātitam 07,084.024d*0572_05 patatā tena mahatā rathināṃ dantināṃ daśa 07,084.024d*0572_06 tava sainye mahārāja nihatāḥ subṛhattayā 07,084.025a tataḥ sumanasaḥ pārthā hate tasmin niśācare 07,084.025c cukruśuḥ siṃhanādāṃś ca vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha 07,084.026a tāvakāś ca hataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam 07,084.026c alambusaṃ bhīmarūpaṃ viśīrṇam iva parvatam 07,084.026e hāhākāram akurvanta sainyāni bharatarṣabha 07,084.027a janāś ca tad dadṛśire rakṣaḥ kautūhalānvitāḥ 07,084.027c yadṛcchayā nipatitaṃ bhūmāv aṅgārakaṃ yathā 07,084.028a ghaṭotkacas tu tad dhatvā rakṣo balavatāṃ varam 07,084.028c mumoca balavan nādaṃ balaṃ hatveva vāsavaḥ 07,084.029a sa pūjyamānaḥ pitṛbhiḥ sabāndhavair; ghaṭotkacaḥ karmaṇi duṣkare kṛte 07,084.029b*0573_01 tato ghaṭotkaco hatvā tad rakṣo vṛtrasaṃnibham 07,084.029b*0573_02 punaḥ svaratham āsthāya vijigīṣur nanāda ca 07,084.029b*0573_03 nanāda cātīva hi pāṇḍavātmajo 07,084.029b*0573_04 raṇājire hṛṣṭamanā ghaṭotkacaḥ 07,084.029c ripuṃ nihatyābhinananda vai tadā; alambusaṃ pakvam alambusaṃ yathā 07,084.030a tato ninādaḥ sumahān samutthitaḥ; saśaṅkhanānāvidhabāṇaghoṣavān 07,084.030c niśamya taṃ pratyanadaṃs tu kauravās; tato dhvanir bhuvanam athāspṛśad bhṛśam 07,084.030d*0574_01 tato 'bhigamya rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,084.030d*0574_02 svakarmāvedayan mūrdhnā sāñjalir nipapāta ha 07,084.030d*0574_03 mūrdhny upāghrāya taṃ jyeṣṭhaḥ pariṣvajya ca pāṇḍavaḥ 07,084.030d*0574_04 prīto 'smīty abravīd rājan harṣād utphullalocanaḥ 07,084.030d*0574_05 ghaṭotkacena niṣpiṣṭe mṛte sālakaṭaṅkaṭe 07,084.030d*0574_06 babhūvur muditāḥ sarve hate tasmin niśācare 07,085.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,085.001a bhāradvājaṃ kathaṃ yuddhe yuyudhāno 'bhyavārayat 07,085.001c saṃjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me 07,085.002 saṃjaya uvāca 07,085.002a śṛṇu rājan mahāprājña saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam 07,085.002c droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhānapurogamaiḥ 07,085.003a vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa 07,085.003c abhyadravat svayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam 07,085.004a tam āpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham 07,085.004c sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat 07,085.005a droṇo 'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ 07,085.005c avidhyat pañcabhis tūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,085.006a te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣatpiśitabhojanāḥ 07,085.006c abhyagur dharaṇīṃ rājañ śvasanta iva pannagāḥ 07,085.007a dīrghabāhur abhikruddhas tottrārdita iva dvipaḥ 07,085.007c droṇaṃ pañcāśatāvidhyan nārācair agnisaṃnibhaiḥ 07,085.008a bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram 07,085.008c sātyakiṃ bahubhir bāṇair yatamānam avidhyata 07,085.009a tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ 07,085.009c sātvataṃ pīḍayām āsa śatena nataparvaṇā 07,085.010a sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ 07,085.010c nābhyapadyata kartavyaṃ kiṃ cid eva viśāṃ pate 07,085.011a viṣaṇṇavadanaś cāpi yuyudhāno 'bhavan nṛpa 07,085.011c bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñ śarān 07,085.012a taṃ tu saṃprekṣya te putrāḥ sainikāś ca viśāṃ pate 07,085.012c prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavad vyanadan muhuḥ 07,085.013a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam 07,085.013c yudhiṣṭhiro 'bravīd rājan sarvasainyāni bhārata 07,085.014a eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyakarmakṛt 07,085.014c grasyate yudhi vīreṇa bhānumān iva rāhuṇā 07,085.014e abhidravata gacchadhvaṃ sātyakir yatra yudhyate 07,085.015a dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyam idam āha janādhipa 07,085.015b*0575_01 droṇaṃ vāraya sukṣipraṃ satyakaṃ mā vadhīd dvijaḥ 07,085.015c abhidrava drutaṃ droṇaṃ kiṃ nu tiṣṭhasi pārṣata 07,085.015e na paśyasi bhayaṃ ghoraṃ droṇān naḥ samupasthitam 07,085.016a asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge 07,085.016c krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā 07,085.017a tatraiva sarve gacchantu bhīmasenamukhā rathāḥ 07,085.017c tvayaiva sahitā yattā yuyudhānarathaṃ prati 07,085.018a pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi tvām ahaṃ sahasainikaḥ 07,085.018c sātyakiṃ mokṣayasvādya yamadaṃṣṭrāntaraṃ gatam 07,085.019a evam uktvā tato rājā sarvasainyena pāṇḍavaḥ 07,085.019c abhyadravad raṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt 07,085.020a tatrārāvo mahān āsīd droṇam ekaṃ yuyutsatām 07,085.020c pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ 07,085.021a te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham 07,085.021c abhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 07,085.022a smayann eva tu tān vīrān droṇaḥ pratyagrahīt svayam 07,085.022c atithīn āgatān yadvat salilenāsanena ca 07,085.023a tarpitās te śarais tasya bhāradvājasya dhanvinaḥ 07,085.023c ātitheyagṛhaṃ prāpya nṛpate 'tithayo yathā 07,085.024a bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum 07,085.024c madhyaṃdinam anuprāptaṃ sahasrāṃśum iva prabho 07,085.025a tāṃs tu sarvān maheṣvāsān droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,085.025c atāpayac charavrātair gabhastibhir ivāṃśumān 07,085.026a vadhyamānā raṇe rājan pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā 07,085.026c trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ 07,085.027a droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ 07,085.027c gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ 07,085.028a tasmin droṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ 07,085.028c mahārathasamākhyātā dhṛṣṭadyumnasya saṃmatāḥ 07,085.029a pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca 07,085.029b*0576_01 pāñcāleṣv atha śūreṣu kekayeṣu ca mānavāḥ 07,085.029c droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varān varān 07,085.030a kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ 07,085.030c droṇas tasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ 07,085.031a pāñcālān sṛñjayān matsyān kekayān pāṇḍavān api 07,085.031c droṇo 'jayan mahābāhuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,085.032a teṣāṃ samabhavac chabdo vadhyatāṃ droṇasāyakaiḥ 07,085.032c vanaukasām ivāraṇye dahyatāṃ dhūmaketunā 07,085.033a tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraś cābruvan nṛpa 07,085.033c ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca sasainikāḥ 07,085.034a taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ somakān raṇe 07,085.034c na cāpy abhiyayuḥ ke cid apare naiva vivyadhuḥ 07,085.035a vartamāne tathā raudre tasmin vīravarakṣaye 07,085.035c aśṛṇot sahasā pārthaḥ pāñcajanyasya nisvanam 07,085.036a pūrito vāsudevena śaṅkharāṭ svanate bhṛśam 07,085.036c yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu 07,085.036e nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati 07,085.037a gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ 07,085.037c kaśmalābhihato rājā cintayām āsa pāṇḍavaḥ 07,085.038a na nūnaṃ svasti pārthasya yathā nadati śaṅkharāṭ 07,085.038c kauravāś ca yathā hṛṣṭā vinadanti muhur muhuḥ 07,085.038d*0577_01 saṃjaya uvāca 07,085.038d*0577_01 vyaktam adya vinaśyante sarvalokamahārathāḥ 07,085.038d*0577_02 śrutvā tu ninadaṃ ghoraṃ pāñcajanyasya māriṣa 07,085.039a evaṃ saṃcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā 07,085.039c ajātaśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata 07,085.040a bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhur muhuḥ 07,085.040c kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṃgavam 07,085.041a yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ 07,085.041c sāṃparāye suhṛtkṛtye tasya kālo 'yam āgataḥ 07,085.042a sarveṣv api ca yodheṣu cintayañ śinipuṃgava 07,085.042c tvattaḥ suhṛttamaṃ kaṃ cin nābhijānāmi sātyake 07,085.043a yo hi prītamanā nityaṃ yaś ca nityam anuvrataḥ 07,085.043c sa kārye sāṃparāye tu niyojya iti me matiḥ 07,085.044a yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānāṃ parāyaṇam 07,085.044c tathā tvam api vārṣṇeya kṛṣṇatulyaparākramaḥ 07,085.045a so 'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhum arhasi 07,085.045c abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartum arhasi 07,085.046a sa tvaṃ bhrātur vayasyasya guror api ca saṃyuge 07,085.046c kuru kṛcchre sahāyārtham arjunasya nararṣabha 07,085.047a tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 07,085.047c loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāg iti 07,085.048a yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānas tyajet tanum 07,085.048c pṛthivīṃ vā dvijātibhyo yo dadyāt samam eva tat 07,085.049a śrutāś ca bahavo 'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ 07,085.049c dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi 07,085.049d*0578_01 dīyamānā hi bahubhir dāsyate ca muhur mahī 07,085.049d*0578_02 nanu kaś cid raṇe prāṇān mitrārthe tyaktavān iha 07,085.050a evaṃ tvām api dharmātman prayāce 'haṃ kṛtāñjaliḥ 07,085.050c pṛthivīdānatulyaṃ syād adhikaṃ vā phalaṃ vibho 07,085.051a eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 07,085.051c raṇe saṃtyajati prāṇān dvitīyas tvaṃ ca sātyake 07,085.052a vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ 07,085.052c śūra eva sahāyaḥ syān netaraḥ prākṛto janaḥ 07,085.053a īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava 07,085.053c tvad anyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate 07,085.054a ślāghann eva hi karmāṇi śataśas tava pāṇḍavaḥ 07,085.054c mama saṃjanayan harṣaṃ punaḥ punar akīrtayat 07,085.055a laghvastraś citrayodhī ca tathā laghuparākramaḥ 07,085.055c prājñaḥ sarvāstravic chūro muhyate na ca saṃyuge 07,085.056a mahāskandho mahorasko mahābāhur mahādhanuḥ 07,085.056c mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ 07,085.057a śiṣyo mama sakhā caiva priyo 'syāhaṃ priyaś ca me 07,085.057c yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān 07,085.058a asmadarthaṃ ca rājendra saṃnahyed yadi keśavaḥ 07,085.058c rāmo vāpy aniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ 07,085.059a gado vā sāraṇo vāpi sāmbo vā saha vṛṣṇibhiḥ 07,085.059c sahāyārthaṃ mahārāja saṃgrāmottamamūrdhani 07,085.060a tathāpy ahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam 07,085.060c sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me 'nyo hi tatsamaḥ 07,085.061a iti dvaitavane tāta mām uvāca dhanaṃjayaḥ 07,085.061c parokṣaṃ tvadguṇāṃs tathyān kathayann āryasaṃsadi 07,085.062a tasya tvam evaṃ saṃkalpaṃ na vṛthā kartum arhasi 07,085.062c dhanaṃjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ 07,085.063a yac cāpi tīrthāni carann agacchaṃ dvārakāṃ prati 07,085.063c tatrāham api te bhaktim arjunaṃ prati dṛṣṭavān 07,085.064a na tat sauhṛdam anyeṣu mayā śaineya lakṣitam 07,085.064c yathā tvam asmān bhajase vartamānān upaplave 07,085.065a so 'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca 07,085.065c sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava 07,085.066a satyasya ca mahābāho anukampārtham eva ca 07,085.066c anurūpaṃ maheṣvāsa karma tvaṃ kartum arhasi 07,085.067a soyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ 07,085.067c pūrvam eva tu yātās te kauravāṇāṃ mahārathāḥ 07,085.068a sumahān ninadaś caiva śrūyate vijayaṃ prati 07,085.068c sa śaineya javenātra gantum arhasi mādhava 07,085.069a bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ sahasainikāḥ 07,085.069c droṇam āvārayiṣyāmo yadi tvāṃ prati yāsyati 07,085.070a paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge 07,085.070c mahāntaṃ ca raṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm 07,085.071a mahāmārutavegena samudram iva parvasu 07,085.071c dhārtarāṣṭrabalaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā 07,085.072a rathair viparidhāvadbhir manuṣyaiś ca hayaiś ca ha 07,085.072c sainyaṃ rajaḥsamuddhūtam etat saṃparivartate 07,085.073a saṃvṛtaḥ sindhusauvīrair nakharaprāsayodhibhiḥ 07,085.073c atyantāpacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā 07,085.074a naitad balam asaṃvārya śakyo hantuṃ jayadrathaḥ 07,085.074c ete hi saindhavasyārthe sarve saṃtyaktajīvitāḥ 07,085.075a śaraśaktidhvajavanaṃ hayanāgasamākulam 07,085.075c paśyaitad dhārtarāṣṭrāṇām anīkaṃ sudurāsadam 07,085.076a śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃś ca puṣkalān 07,085.076c siṃhanādaravāṃś caiva rathanemisvanāṃs tathā 07,085.077a nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ 07,085.077c sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm 07,085.078a purastāt saindhavānīkaṃ droṇānīkasya pṛṣṭhataḥ 07,085.078c bahutvād dhi naravyāghra devendram api pīḍayet 07,085.079a aparyante bale magno jahyād api ca jīvitam 07,085.079c tasmiṃś ca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ 07,085.079e sarvathāham anuprāptaḥ sukṛcchraṃ bata jīvitam 07,085.080a śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ 07,085.080c laghvastraś citrayodhī ca praviṣṭas tāta bhāratīm 07,085.081a sūryodaye mahābāhur divasaś cātivartate 07,085.081c tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā 07,085.081e kurūṇāṃ cāpi tat sainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat 07,085.082a eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭas tāta bhāratīm 07,085.082c aviṣahyāṃ mahābāhuḥ surair api mahāmṛdhe 07,085.083a na ca me vartate buddhir adya yuddhe kathaṃ cana 07,085.083c droṇo 'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam 07,085.083e pratyakṣaṃ te mahābāho yathāsau carati dvijaḥ 07,085.084a yugapac ca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ 07,085.084c mahārthaṃ laghusaṃyuktaṃ kartum arhasi mādhava 07,085.085a tasya me sarvakāryeṣu kāryam etan mataṃ sadā 07,085.085c arjunasya paritrāṇaṃ kartavyam iti saṃyuge 07,085.086a nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ prabhum 07,085.086c sa hi śakto raṇe tāta trīṃl lokān api saṃgatān 07,085.087a vijetuṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te 07,085.087c kiṃ punar dhārtarāṣṭrasya balam etat sudurbalam 07,085.088a arjunas tv eva vārṣṇeya pīḍito bahubhir yudhi 07,085.088c prajahyāt samare prāṇāṃs tasmād vindāmi kaśmalam 07,085.089a tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyus tvādṛśā yathā 07,085.089c tādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhicoditaḥ 07,085.089d*0579_01 tvādṛśās tādṛśaṃ gacches tādṛśaṃ gaccha satyaka 07,085.089d*0580_01 suhṛdo vai suhṛtkṛtye param āsthāya vikramam 07,085.089d*0580_02 suhṛdaḥ padam anvicchan na vyatheta kathaṃ cana 07,085.090a raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau smṛtau 07,085.090c pradyumnaś ca mahābāhus tvaṃ ca sātvata viśrutaḥ 07,085.091a astre nārāyaṇasamaḥ saṃkarṣaṇasamo bale 07,085.091c vīratāyāṃ naravyāghra dhanaṃjayasamo hy asi 07,085.092a bhīṣmadroṇāv atikramya sarvayuddhaviśāradam 07,085.092c tvām adya puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate 07,085.092d*0581_01 sadevāsuragandharvān sakiṃnaramahoragān 07,085.092d*0581_02 yodhayet sa jagat sarvaṃ vijayeta ripūn bahūn 07,085.092d*0581_03 iti bruvanti lokeṣu janās tava guṇās tathā 07,085.092d*0581_04 samāgameṣu jalpanti pṛthag eva ca sarvadā 07,085.093a nāsādhyaṃ vidyate loke sātyaker iti mādhava 07,085.093c tat tvāṃ yad abhivakṣyāmi tat kuruṣva mahābala 07,085.094a saṃbhāvanā hi lokasya tava pārthasya cobhayoḥ 07,085.094c nānyathā tāṃ mahābāho saṃprakartum ihārhasi 07,085.095a parityajya priyān prāṇān raṇe vicara vīravat 07,085.095c na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam 07,085.096a ayuddham anavasthānaṃ saṃgrāme ca palāyanam 07,085.096c bhīrūṇām asatāṃ mārgo naiṣa dāśārhasevitaḥ 07,085.097a tavārjuno gurus tāta dharmātmā śinipuṃgava 07,085.097c vāsudevo guruś cāpi tava pārthasya dhīmataḥ 07,085.098a kāraṇadvayam etad dhi jānānas tvāham abruvam 07,085.098c māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurus tava guror hy aham 07,085.099a vāsudevamataṃ caitan mama caivārjunasya ca 07,085.099c satyam etan mayoktaṃ te yāhi yatra dhanaṃjayaḥ 07,085.100a etad vacanam ājñāya mama satyaparākrama 07,085.100c praviśaitad balaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 07,085.101a praviśya ca yathānyāyaṃ saṃgamya ca mahārathaiḥ 07,085.101c yathārham ātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya 07,086.001 saṃjaya uvāca 07,086.001a prītiyuktaṃ ca hṛdyaṃ ca madhurākṣaram eva ca 07,086.001c kālayuktaṃ ca citraṃ ca svatayā cābhibhāṣitam 07,086.002a dharmarājasya tad vākyaṃ niśamya śinipuṃgavaḥ 07,086.002c sātyakir bharataśreṣṭha pratyuvāca yudhiṣṭhiram 07,086.003a śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvam etan mayācyuta 07,086.003c nyāyayuktaṃ ca citraṃ ca phalgunārthe yaśaskaram 07,086.004a evaṃvidhe tathā kāle madṛśaṃ prekṣya saṃmatam 07,086.004c vaktum arhasi rājendra yathā pārthaṃ tathaiva mām 07,086.005a na me dhanaṃjayasyārthe prāṇā rakṣyāḥ kathaṃ cana 07,086.005c tvatprayuktaḥ punar ahaṃ kiṃ na kuryāṃ mahāhave 07,086.006a lokatrayaṃ yodhayeyaṃ sadevāsuramānuṣam 07,086.006c tvatprayukto narendreha kim utaitat sudurbalam 07,086.007a suyodhanabalaṃ tv adya yodhayiṣye samantataḥ 07,086.007c vijeṣye ca raṇe rājan satyam etad bravīmi te 07,086.008a kuśaly ahaṃ kuśalinaṃ samāsādya dhanaṃjayam 07,086.008c hate jayadrathe rājan punar eṣyāmi te 'ntikam 07,086.009a avaśyaṃ tu mayā sarvaṃ vijñāpyas tvaṃ narādhipa 07,086.009c vāsudevasya yad vākyaṃ phalgunasya ca dhīmataḥ 07,086.010a dṛḍhaṃ tv abhiparīto 'ham arjunena punaḥ punaḥ 07,086.010c madhye sarvasya sainyasya vāsudevasya śṛṇvataḥ 07,086.011a adya mādhava rājānam apramatto 'nupālaya 07,086.011c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yāvad dhanmi jayadratham 07,086.012a tvayi vāhaṃ mahābāho pradyumne vā mahārathe 07,086.012c nṛpaṃ nikṣipya gaccheyaṃ nirapekṣo jayadratham 07,086.012d*0582_01 sa evaṃ vai vinikṣipto nikṣepaḥ savyasācinā 07,086.012d*0582_02 bhāradvājabhayaṃ te 'dya manyate vai dhanaṃjayaḥ 07,086.013a jānīṣe hi raṇe droṇaṃ rabhasaṃ śreṣṭhasaṃmatam 07,086.013c pratijñā cāpi te nityaṃ śrutā droṇasya mādhava 07,086.014a grahaṇaṃ dharmarājasya bhāradvājo 'nugṛdhyati 07,086.014c śaktaś cāpi raṇe droṇo nigṛhītuṃ yudhiṣṭhiram 07,086.015a evaṃ tvayi samādhāya dharmarājaṃ narottamam 07,086.015c aham adya gamiṣyāmi saindhavasya vadhāya hi 07,086.015d*0583_01 sa tvam adya raṇe yatto rakṣa mādhava pāṇḍavam 07,086.015d*0583_02 rakṣaṇe dharmarājasya dhruvo hi vijayo mama 07,086.016a jayadratham ahaṃ hatvā dhruvam eṣyāmi mādhava 07,086.016c dharmarājaṃ yathā droṇo nigṛhṇīyād raṇe balāt 07,086.017a nigṛhīte naraśreṣṭhe bhāradvājena mādhava 07,086.017c saindhavasya vadho na syān mamāprītis tathā bhavet 07,086.018a evaṃ gate naraśreṣṭha pāṇḍave satyavādini 07,086.018c asmākaṃ gamanaṃ vyaktaṃ vanaṃ prati bhavet punaḥ 07,086.019a so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ vyartha eva bhaviṣyati 07,086.019c yadi droṇo raṇe kruddho nigṛhṇīyād yudhiṣṭhiram 07,086.020a sa tvam adya mahābāho priyārthaṃ mama mādhava 07,086.020c jayārthaṃ ca yaśorthaṃ ca rakṣa rājānam āhave 07,086.021a sa bhavān mayi nikṣepo nikṣiptaḥ savyasācinā 07,086.021c bhāradvājād bhayaṃ nityaṃ paśyamānena te prabho 07,086.022a tasyāpi ca mahābāho nityaṃ paśyati saṃyuge 07,086.022c nānyaṃ hi pratiyoddhāraṃ raukmiṇeyād ṛte prabho 07,086.022e māṃ vāpi manyate yuddhe bhāradvājasya dhīmataḥ 07,086.022f*0584_01 bhīmo vāpi mahārāja prabhañjanasamo bale 07,086.023a so 'haṃ saṃbhāvanāṃ caitām ācāryavacanaṃ ca tat 07,086.023c pṛṣṭhato notsahe kartuṃ tvāṃ vā tyaktuṃ mahīpate 07,086.024a ācāryo laghuhastatvād abhedyakavacāvṛtaḥ 07,086.024c upalabhya raṇe krīḍed yathā śakuninā śiśuḥ 07,086.025a yadi kārṣṇir dhanuṣpāṇir iha syān makaradhvajaḥ 07,086.025c tasmai tvāṃ visṛjeyaṃ vai sa tvāṃ rakṣed yathārjunaḥ 07,086.026a kuru tvam ātmano guptiṃ kas te goptā gate mayi 07,086.026c yaḥ pratīyād raṇe droṇaṃ yāvad gacchāmi pāṇḍavam 07,086.027a mā ca te bhayam adyāstu rājann arjunasaṃbhavam 07,086.027c na sa jātu mahābāhur bhāram udyamya sīdati 07,086.028a ye ca sauvīrakā yodhās tathā saindhavapauravāḥ 07,086.028c udīcyā dākṣiṇātyāś ca ye cānye 'pi mahārathāḥ 07,086.029a ye ca karṇamukhā rājan rathodārāḥ prakīrtitāḥ 07,086.029c ete 'rjunasya kruddhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 07,086.030a udyuktā pṛthivī sarvā sasurāsuramānuṣā 07,086.030c sarākṣasagaṇā rājan sakiṃnaramahoragā 07,086.031a jaṅgamāḥ sthāvaraiḥ sārdhaṃ nālaṃ pārthasya saṃyuge 07,086.031c evaṃ jñātvā mahārāja vyetu te bhīr dhanaṃjaye 07,086.032a yatra vīrau maheṣvāsau kṛṣṇau satyaparākramau 07,086.032c na tatra karmaṇo vyāpat kathaṃ cid api vidyate 07,086.033a daivaṃ kṛtāstratāṃ yogam amarṣam api cāhave 07,086.033c kṛtajñatāṃ dayāṃ caiva bhrātus tvam anucintaya 07,086.034a mayi cāpy apayāte vai gacchamāne 'rjunaṃ prati 07,086.034c droṇe citrāstratāṃ saṃkhye rājaṃs tvam anucintaya 07,086.035a ācāryo hi bhṛśaṃ rājan nigrahe tava gṛdhyati 07,086.035c pratijñām ātmano rakṣan satyāṃ kartuṃ ca bhārata 07,086.036a kuruṣvādyātmano guptiṃ kas te goptā gate mayi 07,086.036c yasyāhaṃ pratyayāt pārtha gaccheyaṃ phalgunaṃ prati 07,086.036d*0585_01 pratyayo na hi me pārtha yāvad gacchāmi pāṇḍavam 07,086.037a na hy ahaṃ tvā mahārāja anikṣipya mahāhave 07,086.037c kva cid yāsyāmi kauravya satyam etad bravīmi te 07,086.037d*0586_01 na paśyāmi rathaṃ kaṃ cid yas te goptā bhaved iha 07,086.037d*0586_02 śaktaṃ yaṃ manyase rājan goptāraṃ prati pāṇḍava 07,086.038a etad vicārya bahuśo buddhyā buddhimatāṃ vara 07,086.038c dṛṣṭvā śreyaḥ paraṃ buddhyā tato rājan praśādhi mām 07,086.039 yudhiṣṭhira uvāca 07,086.039a evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava 07,086.039c na tu me śudhyate bhāvaḥ śvetāśvaṃ prati māriṣa 07,086.040a kariṣye paramaṃ yatnam ātmano rakṣaṇaṃ prati 07,086.040c gaccha tvaṃ samanujñāto yatra yāto dhanaṃjayaḥ 07,086.041a ātmasaṃrakṣaṇaṃ saṃkhye gamanaṃ cārjunaṃ prati 07,086.041c vicāryaitad dvayaṃ buddhyā gamanaṃ tatra rocaye 07,086.042a sa tvam ātiṣṭha yānāya yatra yāto dhanaṃjayaḥ 07,086.042b*0587_01 pṛṣṭhataḥ puruṣavyāghra bhīmas tvānugamiṣyati 07,086.042c mamāpi rakṣaṇaṃ bhīmaḥ kariṣyati mahābalaḥ 07,086.043a pārṣataś ca sasodaryaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ 07,086.043c draupadeyāś ca māṃ tāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ 07,086.044a kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 07,086.044c virāṭo drupadaś caiva śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 07,086.045a dhṛṣṭaketuś ca balavān kuntibhojaś ca māriṣa 07,086.045c nakulaḥ sahadevaś ca pāñcālāḥ sṛñjayās tathā 07,086.045e ete samāhitās tāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ 07,086.046a na droṇaḥ saha sainyena kṛtavarmā ca saṃyuge 07,086.046c samāsādayituṃ śakto na ca māṃ dharṣayiṣyati 07,086.047a dhṛṣṭadyumnaś ca samare droṇaṃ kruddhaṃ paraṃtapaḥ 07,086.047c vārayiṣyati vikramya veleva makarālayam 07,086.048a yatra sthāsyati saṃgrāme pārṣataḥ paravīrahā 07,086.048c na droṇasainyaṃ balavat krāmet tatra kathaṃ cana 07,086.049a eṣa droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt 07,086.049c kavacī sa śarī khaḍgī dhanvī ca varabhūṣaṇaḥ 07,086.049d*0588_01 eṣa droṇaṃ raṇe kruddhaṃ vārayeta sa vai prabho 07,086.049d*0588_02 pāñcālaḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavānāṃ ca dhanvibhiḥ 07,086.050a viśrabdho gaccha śaineya mā kārṣīr mayi saṃbhramam 07,086.050c dhṛṣṭadyumno raṇe kruddho droṇam āvārayiṣyati 07,087.001 saṃjaya uvāca 07,087.001a dharmarājasya tad vākyaṃ niśamya śinipuṃgavaḥ 07,087.001c pārthāc ca bhayam āśaṅkan parityāgān mahīpateḥ 07,087.002a apavādaṃ hy ātmanaś ca lokād rakṣan viśeṣataḥ 07,087.002c na māṃ bhīta iti brūyur āyāntaṃ phalgunaṃ prati 07,087.003a niścitya bahudhaivaṃ sa sātyakir yuddhadurmadaḥ 07,087.003b*0589_01 nātivyaktam ivābhāṣya dharmarājaṃ mahāyaśāḥ 07,087.003b*0589_02 śokagadgadayā vācā śokopahatacetanaḥ 07,087.003c dharmarājam idaṃ vākyam abravīt puruṣarṣabha 07,087.003d*0590_01 yathedānīm iti dhyātvā dharmarājam athābravīt 07,087.004a kṛtāṃ cen manyase rakṣāṃ svasti te 'stu viśāṃ pate 07,087.004c anuyāsyāmi bībhatsuṃ kariṣye vacanaṃ tava 07,087.005a na hi me pāṇḍavāt kaś cit triṣu lokeṣu vidyate 07,087.005c yo vai priyataro rājan satyam etad bravīmi te 07,087.006a tasyāhaṃ padavīṃ yāsye saṃdeśāt tava mānada 07,087.006c tvatkṛte na ca me kiṃ cid akartavyaṃ kathaṃ cana 07,087.007a yathā hi me guror vākyaṃ viśiṣṭaṃ dvipadāṃ vara 07,087.007c tathā tavāpi vacanaṃ viśiṣṭataram eva me 07,087.008a priye hi tava vartete bhrātarau kṛṣṇapāṇḍavau 07,087.008c tayoḥ priye sthitaṃ caiva viddhi māṃ rājapuṃgava 07,087.009a tavājñāṃ śirasā gṛhya pāṇḍavārtham ahaṃ prabho 07,087.009c bhittvedaṃ durbhidaṃ sainyaṃ prayāsye narasattama 07,087.010a droṇānīkaṃ viśāmy eṣa kruddho jhaṣa ivārṇavam 07,087.010c tatra yāsyāmi yatrāsau rājan rājā jayadrathaḥ 07,087.011a yatra senāṃ samāśritya bhītas tiṣṭhati pāṇḍavāt 07,087.011c gupto rathavaraśreṣṭhair drauṇikarṇakṛpādibhiḥ 07,087.012a itas triyojanaṃ manye tam adhvānaṃ viśāṃ pate 07,087.012c yatra tiṣṭhati pārtho 'sau jayadrathavadhodyataḥ 07,087.013a triyojanagatasyāpi tasya yāsyāmy ahaṃ padam 07,087.013c āsaindhavavadhād rājan sudṛḍhenāntarātmanā 07,087.014a anādiṣṭas tu guruṇā ko nu yudhyeta mānavaḥ 07,087.014c ādiṣṭas tu tvayā rājan ko na yudhyeta mādṛśaḥ 07,087.014e abhijānāmi taṃ deśaṃ yatra yāsyāmy ahaṃ prabho 07,087.014f*0591_01 yatra tiṣṭhati rājāsau saindhavo bālaghātakaḥ 07,087.014f*0591_02 sāgarapratimaṃ sainyaṃ garjantam iva sāgaram 07,087.015a huḍaśaktigadāprāsakhaḍgacarmarṣṭitomaram 07,087.015c iṣvastravarasaṃbādhaṃ kṣobhayiṣye balārṇavam 07,087.016a yad etat kuñjarānīkaṃ sāhasram anupaśyasi 07,087.016c kulam añjanakaṃ nāma yatraite vīryaśālinaḥ 07,087.017a āsthitā bahubhir mlecchair yuddhaśauṇḍaiḥ prahāribhiḥ 07,087.017c nāgā meghanibhā rājan kṣaranta iva toyadāḥ 07,087.018a naite jātu nivarteran preṣitā hastisādibhiḥ 07,087.018c anyatra hi vadhād eṣāṃ nāsti rājan parājayaḥ 07,087.019a atha yān rathino rājan samantād anupaśyasi 07,087.019c ete rukmarathā nāma rājaputrā mahārathāḥ 07,087.020a ratheṣv astreṣu nipuṇā nāgeṣu ca viśāṃ pate 07,087.020c dhanurvede gatāḥ pāraṃ muṣṭiyuddhe ca kovidāḥ 07,087.021a gadāyuddhaviśeṣajñā niyuddhakuśalās tathā 07,087.021c khaḍgapraharaṇe yuktāḥ saṃpāte cāsicarmaṇoḥ 07,087.022a śūrāś ca kṛtavidyāś ca spardhante ca parasparam 07,087.022c nityaṃ ca samare rājan vijigīṣanti mānavān 07,087.023a karṇena vijitā rājan duḥśāsanam anuvratāḥ 07,087.023c etāṃs tu vāsudevo 'pi rathodārān praśaṃsati 07,087.024a satataṃ priyakāmāś ca karṇasyaite vaśe sthitāḥ 07,087.024c tasyaiva vacanād rājan nivṛttāḥ śvetavāhanāt 07,087.025a te na kṣatā na ca śrāntā dṛḍhāvaraṇakārmukāḥ 07,087.025c madarthaṃ viṣṭhitā nūnaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 07,087.026a etān pramathya saṃgrāme priyārthaṃ tava kaurava 07,087.026c prayāsyāmi tataḥ paścāt padavīṃ savyasācinaḥ 07,087.027a yāṃs tv etān aparān rājan nāgān saptaśatāni ca 07,087.027c prekṣase varmasaṃchannān kirātaiḥ samadhiṣṭhitān 07,087.028a kirātarājo yān prādād gṛhītaḥ savyasācinā 07,087.028c svalaṃkṛtāṃs tathā preṣyān icchañ jīvitam ātmanaḥ 07,087.029a āsann ete purā rājaṃs tava karmakarā dṛḍham 07,087.029c tvām evādya yuyutsante paśya kālasya paryayam 07,087.030a teṣām ete mahāmātrāḥ kirātā yuddhadurmadāḥ 07,087.030c hastiśikṣāvidaś caiva sarve caivāgniyonayaḥ 07,087.031a ete vinirjitāḥ sarve saṃgrāme savyasācinā 07,087.031c madartham adya saṃyattā duryodhanavaśānugāḥ 07,087.032a etān bhittvā śarai rājan kirātān yuddhadurmadān 07,087.032c saindhavasya vadhe yuktam anuyāsyāmi pāṇḍavam 07,087.033a ye tv ete sumahānāgā añjanasya kulodbhavāḥ 07,087.033c karkaśāś ca vinītāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ 07,087.034a jāmbūnadamayaiḥ sarvair varmabhiḥ suvibhūṣitāḥ 07,087.034c labdhalakṣyā raṇe rājann airāvaṇasamā yudhi 07,087.035a uttarāt parvatād ete tīkṣṇair dasyubhir āsthitāḥ 07,087.035b*0592_01 āsthitā dasyubhis tīkṣṇaiḥ śūrair uttamapārvataiḥ 07,087.035c karkaśaiḥ pravarair yodhaiḥ kārṣṇāyasatanucchadaiḥ 07,087.036a santi goyonayaś cātra santi vānarayonayaḥ 07,087.036c anekayonayaś cānye tathā mānuṣayonayaḥ 07,087.037a anīkam asatām etad dhūmavarṇam udīryate 07,087.037c mlecchānāṃ pāpakartṝṇāṃ himavaddurgavāsinām 07,087.038a etad duryodhano labdhvā samagraṃ nāgamaṇḍalam 07,087.038c kṛpaṃ ca saumadattiṃ ca droṇaṃ ca rathināṃ varam 07,087.039a sindhurājaṃ tathā karṇam avamanyata pāṇḍavān 07,087.039b*0593_01 bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇam āvantyāv atha saindhavam 07,087.039b*0593_02 drauṇiṃ ca saumadattiṃ ca pāṇḍavān atimanyate 07,087.039c kṛtārtham atha cātmānaṃ manyate kālacoditaḥ 07,087.040a te ca sarve 'nusaṃprāptā mama nārācagocaram 07,087.040c na vimokṣyanti kaunteya yady api syur manojavāḥ 07,087.041a tena saṃbhāvitā nityaṃ paravīryopajīvinā 07,087.041c vināśam upayāsyanti maccharaughanipīḍitāḥ 07,087.042a ye tv ete rathino rājan dṛśyante kāñcanadhvajāḥ 07,087.042c ete durvāraṇā nāma kāmbojā yadi te śrutāḥ 07,087.043a śūrāś ca kṛtavidyāś ca dhanurvede ca niṣṭhitāḥ 07,087.043c saṃhatāś ca bhṛśaṃ hy ete anyonyasya hitaiṣiṇaḥ 07,087.044a akṣauhiṇyaś ca saṃrabdhā dhārtarāṣṭrasya bhārata 07,087.044c yattā madarthaṃ tiṣṭhanti kuruvīrābhirakṣitāḥ 07,087.045a apramattā mahārāja mām eva pratyupasthitāḥ 07,087.045c tāṃs tv ahaṃ pramathiṣyāmi tṛṇānīva hutāśanaḥ 07,087.046a tasmāt sarvān upāsaṅgān sarvopakaraṇāni ca 07,087.046c rathe kurvantu me rājan yathāvad rathakalpakāḥ 07,087.047a asmiṃs tu khalu saṃgrāme grāhyaṃ vividham āyudham 07,087.047c yathopadiṣṭam ācāryaiḥ kāryaḥ pañcaguṇo rathaḥ 07,087.048a kāmbojair hi sameṣyāmi kruddhair āśīviṣopamaiḥ 07,087.048c nānāśastrasamāvāpair vividhāyudhayodhibhiḥ 07,087.049a kirātaiś ca sameṣyāmi viṣakalpaiḥ prahāribhiḥ 07,087.049c lālitaiḥ satataṃ rājñā duryodhanahitaiṣibhiḥ 07,087.050a śakaiś cāpi sameṣyāmi śakratulyaparākramaiḥ 07,087.050c agnikalpair durādharṣaiḥ pradīptair iva pāvakaiḥ 07,087.051a tathānyair vividhair yodhaiḥ kālakalpair durāsadaiḥ 07,087.051c sameṣyāmi raṇe rājan bahubhir yuddhadurmadaiḥ 07,087.051d*0594_01 triyojanagatasyāhaṃ padavīṃ savyasācinaḥ 07,087.051d*0594_02 yāsyāmi rathināṃ śreṣṭhaṃ pravaraṃ ca dhanuṣmatām 07,087.051d*0594_03 sūryodayagatasyāhaṃ pāṇḍavasya gatiṃ caran 07,087.051d*0594_04 apareṇa gate sūrye gamiṣyāmi na saṃśayaḥ 07,087.052a tasmād vai vājino mukhyā viśrāntāḥ śubhalakṣaṇāḥ 07,087.052c upāvṛttāś ca pītāś ca punar yujyantu me rathe 07,087.053a tasya sarvān upāsaṅgān sarvopakaraṇāni ca 07,087.053c rathe prāsthāpayad rājā śastrāṇi vividhāni ca 07,087.054a tatas tān sarvato muktvā sadaśvāṃś caturo janāḥ 07,087.054c rasavat pāyayām āsuḥ pānaṃ madasamīriṇam 07,087.055a pītopavṛttān snātāṃś ca jagdhānnān samalaṃkṛtān 07,087.055c vinītaśalyāṃs turagāṃś caturo hemamālinaḥ 07,087.056a tān yattān rukmavarṇābhān vinītāñ śīghragāminaḥ 07,087.056c saṃhṛṣṭamanaso 'vyagrān vidhivat kalpite rathe 07,087.057a mahādhvajena siṃhena hemakesaramālinā 07,087.057c saṃvṛte ketanair hemair maṇividrumacitritaiḥ 07,087.057e pāṇḍurābhraprakāśābhiḥ patākābhir alaṃkṛte 07,087.058a hemadaṇḍocchritacchatre bahuśastraparicchade 07,087.058c yojayām āsa vidhivad dhemabhāṇḍavibhūṣitān 07,087.059a dārukasyānujo bhrātā sūtas tasya priyaḥ sakhā 07,087.059c nyavedayad rathaṃ yuktaṃ vāsavasyeva mātaliḥ 07,087.060a tataḥ snātaḥ śucir bhūtvā kṛtakautukamaṅgalaḥ 07,087.060c snātakānāṃ sahasrasya svarṇaniṣkān adāpayat 07,087.060e āśīrvādaiḥ pariṣvaktaḥ sātyakiḥ śrīmatāṃ varaḥ 07,087.061a tataḥ sa madhuparkārhaḥ pītvā kailāvataṃ madhu 07,087.061c lohitākṣo babhau tatra madavihvalalocanaḥ 07,087.062a ālabhya vīrakāṃsyaṃ ca harṣeṇa mahatānvitaḥ 07,087.062c dviguṇīkṛtatejā hi prajvalann iva pāvakaḥ 07,087.062e utsaṅge dhanur ādāya saśaraṃ rathināṃ varaḥ 07,087.063a kṛtasvastyayano vipraiḥ kavacī samalaṃkṛtaḥ 07,087.063c lājair gandhais tathā mālyaiḥ kanyābhiś cābhinanditaḥ 07,087.064a yudhiṣṭhirasya caraṇāv abhivādya kṛtāñjaliḥ 07,087.064c tena mūrdhany upāghrāta āruroha mahāratham 07,087.064d*0595_01 āśiṣo vipulāḥ śrutvā dharmarājamukhodgatāḥ 07,087.064d*0595_02 harṣeṇa mahatā yuktas tv āruroha rathottamam 07,087.065a tatas te vājino hṛṣṭāḥ supuṣṭā vātaraṃhasaḥ 07,087.065c ajayyā jaitram ūhus taṃ vikurvantaḥ sma saindhavāḥ 07,087.065d*0596_01 yathā śakrarathaṃ rājann ūhus te harayaḥ purā 07,087.065d*0596_02 tathaiva bhīmaseno 'pi dharmarājena pūjitaḥ 07,087.065d*0596_03 prāyāt sātyakinā sārdham abhivādya yudhiṣṭhiram 07,087.065d*0596_04 tau dṛṣṭvā pravivikṣantau tava senām ariṃdamau 07,087.065d*0596_05 saṃyattās tāvakāḥ sarve tasthur droṇapurogamāḥ 07,087.065d*0596_06 saṃnaddham anugacchantaṃ dṛṣṭvā bhīmaṃ sa sātyakiḥ 07,087.065d*0596_07 abhinandyābravīd vīras tadā harṣakaraṃ vacaḥ 07,087.066a atha harṣaparītāṅgaḥ sātyakir bhīmam abravīt 07,087.066c tvaṃ bhīma rakṣa rājānam etat kāryatamaṃ hi te 07,087.067a ahaṃ bhittvā pravekṣyāmi kālapakvam idaṃ balam 07,087.067c āyatyāṃ ca tadātve ca śreyo rājño 'bhirakṣaṇam 07,087.068a jānīṣe mama vīryaṃ tvaṃ tava cāham ariṃdama 07,087.068c tasmād bhīma nivartasva mama ced icchasi priyam 07,087.069a tathoktaḥ sātyakiṃ prāha vraja tvaṃ kāryasiddhaye 07,087.069c ahaṃ rājñaḥ kariṣyāmi rakṣāṃ puruṣasattama 07,087.070a evam uktaḥ pratyuvāca bhīmasenaṃ sa mādhavaḥ 07,087.070c gaccha gaccha drutaṃ pārtha dhruvo 'dya vijayo mama 07,087.071a yan me snigdho 'nuraktaś ca tvam adya vaśagaḥ sthitaḥ 07,087.071c nimittāni ca dhanyāni yathā bhīma vadanti me 07,087.072a nihate saindhave pāpe pāṇḍavena mahātmanā 07,087.072c pariṣvajiṣye rājānaṃ dharmātmānaṃ na saṃśayaḥ 07,087.072d*0597_01 apramādaś ca te kāryo droṇaṃ prati mahāratham 07,087.073a etāvad uktvā bhīmaṃ tu visṛjya ca mahāmanāḥ 07,087.073c saṃpraikṣat tāvakaṃ sainyaṃ vyāghro mṛgagaṇān iva 07,087.074a taṃ dṛṣṭvā pravivikṣantaṃ sainyaṃ tava janādhipa 07,087.074c bhūya evābhavan mūḍhaṃ subhṛśaṃ cāpy akampata 07,087.075a tataḥ prayātaḥ sahasā sainyaṃ tava sa sātyakiḥ 07,087.075c didṛkṣur arjunaṃ rājan dharmarājasya śāsanāt 07,088.001 saṃjaya uvāca 07,088.001a prayāte tava sainyaṃ tu yuyudhāne yuyutsayā 07,088.001c dharmarājo mahārāja svenānīkena saṃvṛtaḥ 07,088.001e prāyād droṇarathaprepsur yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ 07,088.002a tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥ 07,088.002b*0598_01 prayāte mādhave rājann idaṃ vacanam abravīt 07,088.002c prākrośat pāṇḍavānīke vasudānaś ca pārthivaḥ 07,088.003a āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvata 07,088.003c yathā sukhena gaccheta sātyakir yuddhadurmadaḥ 07,088.004a mahārathā hi bahavo yatiṣyanty asya nirjaye 07,088.004b*0599_01 senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍaveyāḥ samantataḥ 07,088.004b*0599_02 abhyudyayur mahārāja tava sainyaṃ samantataḥ 07,088.004b*0599_03 jahi prahara gṛhṇīhi vidhya vidrāva cādrava 07,088.004c iti bruvanto vegena samāpetur balaṃ tava 07,088.005a vayaṃ pratijigīṣantas tatra tān samabhidrutāḥ 07,088.005b*0600_01 bāṇaśabdaravān kṛtvā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 07,088.005b*0600_02 yuyudhānarathaṃ dṛṣṭvā tāvakā abhidudruvuḥ 07,088.005c tataḥ śabdo mahān āsīd yuyudhānarathaṃ prati 07,088.006a prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinī 07,088.006c sātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata 07,088.007a tasyāṃ vidīryamāṇāyāṃ śineḥ pautro mahārathaḥ 07,088.007c sapta vīrān maheṣvāsān agrānīke vyapothayat 07,088.007d*0601_01 athānyān api rājendra nānājanapadeśvarān 07,088.007d*0601_02 śarair analasaṃkāśair ninye vīrān yamakṣayam 07,088.007d*0601_03 śatam ekena vivyādha śatenaikaṃ ca patriṇām 07,088.007d*0601_04 dvipārohān dvipāṃś caiva hayārohān hayāṃs tathā 07,088.007d*0601_05 rathinaḥ sāśvasūtāṃś ca jaghāneśaḥ paśūn iva 07,088.007d*0601_06 taṃ tathādbhutakarmāṇaṃ śarasaṃpātavarṣiṇam 07,088.007d*0601_07 na ke canābhyadhāvan vai sātyakiṃ tava sainikāḥ 07,088.008a te bhītā mṛdyamānāś ca pramṛṣṭā dīrghabāhunā 07,088.008c āyodhanaṃ jahur vīrā dṛṣṭvā tam atimānuṣam 07,088.008d*0602_01 tam ekaṃ bahudhā paśyan mohitās tasya tejasā 07,088.008d*0602_02 saṃgrāmakovidaṃ vīraṃ vicarantam abhītavat 07,088.009a rathair vimathitākṣaiś ca bhagnanīḍaiś ca māriṣa 07,088.009c cakrair vimathitaiś chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 07,088.010a anukarṣaiḥ patākābhiḥ śirastrāṇaiḥ sakāñcanaiḥ 07,088.010c bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiś ca viśāṃ pate 07,088.011a hastihastopamaiś cāpi bhujagābhogasaṃnibhaiḥ 07,088.011c ūrubhiḥ pṛthivī channā manujānāṃ narottama 07,088.012a śaśāṅkasaṃnikāśaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ 07,088.012c patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī 07,088.013a gajaiś ca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥ 07,088.013c rarājātibhṛśaṃ bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ 07,088.014a tapanīyamayair yoktrair muktājālavibhūṣitaiḥ 07,088.014c uraśchadair vicitraiś ca vyaśobhanta turaṃgamāḥ 07,088.014e gatasattvā mahīṃ prāpya pramṛṣṭā dīrghabāhunā 07,088.015a nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥ 07,088.015c praviṣṭas tāvakaṃ sainyaṃ drāvayitvā camūṃ bhṛśam 07,088.016a tatas tenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṃjayaḥ 07,088.016c iyeṣa sātyakir gantuṃ tato droṇena vāritaḥ 07,088.017a bharadvājaṃ samāsādya yuyudhānas tu māriṣa 07,088.017c nābhyavartata saṃkruddho velām iva jalāśayaḥ 07,088.018a nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṃ mahāratham 07,088.018c vivyādha niśitair bāṇaiḥ pañcabhir marmabhedibhiḥ 07,088.019a sātyakis tu raṇe droṇaṃ rājan vivyādha saptabhiḥ 07,088.019c hemapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 07,088.020a taṃ ṣaḍbhiḥ sāyakair droṇaḥ sāśvayantāram ārdayat 07,088.020c sa taṃ na mamṛṣe droṇaṃ yuyudhāno mahārathaḥ 07,088.021a siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā droṇaṃ vivyādha sātyakiḥ 07,088.021c daśabhiḥ sāyakaiś cānyaiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca 07,088.022a yuyudhānaḥ punar droṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 07,088.022c ekena sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān 07,088.022e dhvajam ekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa 07,088.023a taṃ droṇaḥ sāśvayantāraṃ sarathadhvajam āśugaiḥ 07,088.023c tvaran prācchādayad bāṇaiḥ śalabhānām iva vrajaiḥ 07,088.024a tathaiva yuyudhāno 'pi droṇaṃ bahubhir āśugaiḥ 07,088.024c prācchādayad asaṃbhrāntas tato droṇa uvāca ha 07,088.024d*0603_01 droṇas tu paramakruddhaḥ sātyakiṃ paravīrahā 07,088.024d*0603_02 avākirac chitair bāṇair vāsudevaparākramam 07,088.024d*0603_03 taṃ tathā śarajālena pracchādya mahatā punaḥ 07,088.024d*0603_04 droṇaḥ prahasya śaineyam idaṃ vacanam abravīt 07,088.025a tavācāryo raṇaṃ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathā 07,088.025c yudhyamānaṃ hi māṃ hitvā pradakṣiṇam avartata 07,088.026a tvaṃ hi me yudhyato nādya jīvan mokṣyasi mādhava 07,088.026c yadi māṃ tvaṃ raṇe hitvā na yāsy ācāryavad drutam 07,088.027 sātyakir uvāca 07,088.027a dhanaṃjayasya padavīṃ dharmarājasya śāsanāt 07,088.027c gacchāmi svasti te brahman na me kālātyayo bhavet 07,088.027d*0604_01 ācāryānugato mārgaḥ śiṣyair anvāsyate sadā 07,088.027d*0604_02 tasmād evaṃ vrajāmy āśu yathā me sa gurur gataḥ 07,088.028 saṃjaya uvāca 07,088.028a etāvad uktvā śaineya ācāryaṃ parivarjayan 07,088.028c prayātaḥ sahasā rājan sārathiṃ cedam abravīt 07,088.029a droṇaḥ kariṣyate yatnaṃ sarvathā mama vāraṇe 07,088.029c yatto yāhi raṇe sūta śṛṇu cedaṃ vacaḥ param 07,088.030a etad ālokyate sainyam āvantyānāṃ mahāprabham 07,088.030b*0605_01 abhedyam aribhir vīraiḥ sumahadbhir mahad balam 07,088.030c asyānantaratas tv etad dākṣiṇātyaṃ mahābalam 07,088.031a tadanantaram etac ca bāhlikānāṃ balaṃ mahat 07,088.031c bāhlikābhyāśato yuktaṃ karṇasyāpi mahad balam 07,088.032a anyonyena hi sainyāni bhinnāny etāni sārathe 07,088.032c anyonyaṃ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram 07,088.032d*0606_01 deśasākalyam āsādya dṛśyate sumahad balam 07,088.033a etad antaram āsādya codayāśvān prahṛṣṭavat 07,088.033c madhyamaṃ javam āsthāya vaha mām atra sārathe 07,088.034a bāhlikā yatra dṛśyante nānāpraharaṇodyatāḥ 07,088.034c dākṣiṇātyāś ca bahavaḥ sūtaputrapurogamāḥ 07,088.035a hastyaśvarathasaṃbādhaṃ yac cānīkaṃ vilokyate 07,088.035c nānādeśasamutthaiś ca padātibhir adhiṣṭhitam 07,088.035d*0607_01 tataḥ śakyo mahāvyūho bhettuṃ sma sahasā raṇe 07,088.035d*0607_02 taṃ deśaṃ tvaritā yāmo mṛdanto yudhi śātravān 07,088.035d*0607_03 tatraite saṃprahṛṣṭatvān nāsmān prati yuyutsavaḥ 07,088.035d*0607_04 ayudhyamāno bahubhir ekaṃ prāpya sudurbalam 07,088.035d*0607_05 balaṃ pramathya gacchāmi miṣatāṃ sarvadhanvinām 07,088.036a etāvad uktvā yantāraṃ brahmāṇaṃ parivarjayan 07,088.036c sa vyatīyāya yatrograṃ karṇasya sumahad balam 07,088.036d*0608_01 yatraite paramakruddhā dākṣiṇātyā mahārathāḥ 07,088.036d*0608_02 saṃjaya uvāca 07,088.036d*0608_02 etān vijitya saṃgrāme tato yāmo dhanaṃjayam 07,088.036d*0608_03 yuyudhānavacaḥ śrutvā yuyudhānasya sārathiḥ 07,088.036d*0608_04 yathoktam agamad rājan varjayan droṇam āhave 07,088.037a taṃ droṇo 'nuyayau kruddho vikiran viśikhān bahūn 07,088.037c yuyudhānaṃ mahābāhuṃ gacchantam anivartinam 07,088.037d*0609_01 sa ca sainyaṃ mahad bhittvā dākṣiṇātyabalaṃ ca tat 07,088.038a karṇasya sainyaṃ sumahad abhihatya śitaiḥ śaraiḥ 07,088.038b*0610_01 prayayau tvarito bhittvā karṇasya ca mahad balam 07,088.038c prāviśad bhāratīṃ senām aparyantāṃ sa sātyakiḥ 07,088.038d*0611_01 satyako hi tataḥ sainyaṃ drāvayan sa samantataḥ 07,088.039a praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu ca 07,088.039b*0612_01 vidrute tu bale tasmin bhagne bhārata bhārate 07,088.039c amarṣī kṛtavarmā tu sātyakiṃ paryavārayat 07,088.040a tam āpatantaṃ viśikhaiḥ ṣaḍbhir āhatya sātyakiḥ 07,088.040c caturbhiś caturo 'syāśvān ājaghānāśu vīryavān 07,088.041a tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhir nataparvabhir āśugaiḥ 07,088.041c sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ pratyavidhyat stanāntare 07,088.042a sa tudyamāno viśikhair bahubhis tigmatejanaiḥ 07,088.042c sātvatena mahārāja kṛtavarmā na cakṣame 07,088.043a sa vatsadantaṃ saṃdhāya jihmagānalasaṃnibham 07,088.043c ākṛṣya rājann ākarṇād vivyādhorasi sātyakim 07,088.044a sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ 07,088.044c sapatrapuṅkhaḥ pṛthivīṃ viveśa rudhirokṣitaḥ 07,088.045a athāsya bahubhir bāṇair acchinat paramāstravit 07,088.045c samārgaṇaguṇaṃ rājan kṛtavarmā śarāsanam 07,088.046a vivyādha ca raṇe rājan sātyakiṃ satyavikramam 07,088.046c daśabhir viśikhais tīkṣṇair abhikruddhaḥ stanāntare 07,088.047a tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṃ varaḥ 07,088.047c abhyahan dakṣiṇaṃ bāhuṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ 07,088.048a tato 'nyat sudṛḍhaṃ vīro dhanur ādāya sātyakiḥ 07,088.048c vyasṛjad viśikhāṃs tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,088.048d*0613_01 te śarāḥ sātvatenāstāḥ kṛtavarmāṇam āhave 07,088.048d*0613_02 chādayāṃ cakrire vṛkṣaṃ śalabhā iva ghoṣiṇaḥ 07,088.049a sarathaṃ kṛtavarmāṇaṃ samantāt paryavākirat 07,088.049c chādayitvā raṇe 'tyarthaṃ hārdikyaṃ tu sa sātyakiḥ 07,088.050a athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakṛntata 07,088.050c sa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāt 07,088.050e tatas te yantari hate prādravaṃs turagā bhṛśam 07,088.051a atha bhojas tv asaṃbhrānto nigṛhya turagān svayam 07,088.051c tasthau śaradhanuṣpāṇis tat sainyāny abhyapūjayan 07,088.052a sa muhūrtam ivāśvasya sadaśvān samacodayat 07,088.052c vyapetabhīr amitrāṇām āvahat sumahad bhayam 07,088.052e sātyakiś cābhyagāt tasmāt sa tu bhīmam upādravat 07,088.053a yuyudhāno 'pi rājendra droṇānīkād viniḥsṛtaḥ 07,088.053c prayayau tvaritas tūrṇaṃ kāmbojānāṃ mahācamūm 07,088.054a sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṃniruddho mahārathaiḥ 07,088.054c na cacāla tadā rājan sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,088.055a saṃdhāya ca camūṃ droṇo bhoje bhāraṃ niveśya ca 07,088.055c anvadhāvad raṇe yatto yuyudhānaṃ yuyutsayā 07,088.056a tathā tam anudhāvantaṃ yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ 07,088.056c nyavārayanta saṃkruddhāḥ pāṇḍusainye bṛhattamāḥ 07,088.057a samāsādya tu hārdikyaṃ rathānāṃ pravaraṃ ratham 07,088.057c pāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥ 07,088.057e vikramya vāritā rājan vīreṇa kṛtavarmaṇā 07,088.058a yatamānāṃs tu tān sarvān īṣad vigatacetasaḥ 07,088.058c abhitas tāñ śaraugheṇa klāntavāhān avārayat 07,088.059a nigṛhītās tu bhojena bhojānīkepsavo raṇe 07,088.059c atiṣṭhann āryavad vīrāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ 07,088.059d*0614_01 hārdikyaṃ samare yattā na śekuḥ prativīkṣitum 07,089.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,089.001a evaṃ bahuvidhaṃ sainyam evaṃ pravicitaṃ varam 07,089.001c vyūḍham evaṃ yathānyāyam evaṃ bahu ca saṃjaya 07,089.002a nityaṃ pūjitam asmābhir abhikāmaṃ ca naḥ sadā 07,089.002c prauḍham atyadbhutākāraṃ purastād dṛḍhavikramam 07,089.003a nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ nātipīvaram 07,089.003c laghuvṛttāyataprāṇaṃ sāragātram anāmayam 07,089.004a āttasaṃnāhasaṃpannaṃ bahuśastraparicchadam 07,089.004c śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam 07,089.005a ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute 07,089.005c samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam 07,089.006a nāgeṣv aśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam 07,089.006b*0615_01 carmanistriṃśayuddhe ca niyuddhe ca viśāradam 07,089.006c parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam 07,089.007a na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṃbandhanimittataḥ 07,089.007c nānāhūto na hy abhṛto mama sainye babhūva ha 07,089.008a kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭam anuddhatam 07,089.008c kṛtamānopakāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca 07,089.009a sacivaiś cāparair mukhyair bahubhir mukhyakarmabhiḥ 07,089.009c lokapālopamais tāta pālitaṃ narasattamaiḥ 07,089.010a bahubhiḥ pārthivair guptam asmatpriyacikīrṣubhiḥ 07,089.010c asmān abhisṛtaiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ 07,089.011a mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ 07,089.011c apakṣaiḥ pakṣisaṃkāśai rathair aśvaiś ca saṃvṛtam 07,089.011d*0616_01 prabhinnakaraṭaiś caiva dviradair āvṛtaṃ mahat 07,089.011d*0616_02 yad ahanyata me sainyaṃ kim anyad bhāgadheyataḥ 07,089.012a yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam 07,089.012c kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam 07,089.013a dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam 07,089.013c vāhanair api dhāvadbhir vāyuvegavikampitam 07,089.014a droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhradam 07,089.014c jalasaṃdhamahāgrāhaṃ karṇacandrodayoddhatam 07,089.015a gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe 07,089.015c saṃjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam 07,089.016a tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini 07,089.016c sātvate ca rathodāre mama sainyasya saṃjaya 07,089.017a tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvābhītau tarasvinau 07,089.017c sindhurājaṃ ca saṃprekṣya gāṇḍīvasyeṣugocare 07,089.018a kiṃ tadā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ 07,089.018c dāruṇaikāyane kāle kathaṃ vā pratipedire 07,089.019a grastān hi kauravān manye mṛtyunā tāta saṃgatān 07,089.019c vikramo hi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate 'dya vai 07,089.020a akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 07,089.020c na ca vārayitā kaś cit tayor astīha saṃjaya 07,089.021a bhṛtāś ca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ 07,089.021c vetanena yathāyogyaṃ priyavādena cāpare 07,089.022a akāraṇabhṛtas tāta mama sainye na vidyate 07,089.022c karmaṇā hy anurūpeṇa labhyate bhaktavetanam 07,089.023a na ca yodho 'bhavat kaś cin mama sainye tu saṃjaya 07,089.023c alpadānabhṛtas tāta na kupyabhṛtako naraḥ 07,089.024a pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanair mayā 07,089.024c tathā putraiś ca me tāta jñātibhiś ca sabāndhavaiḥ 07,089.025a te ca prāpyaiva saṃgrāme nirjitāḥ savyasācinā 07,089.025c śaineyena parāmṛṣṭāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 07,089.026a rakṣyate yaś ca saṃgrāme ye ca saṃjaya rakṣiṇaḥ 07,089.026c ekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ 07,089.027a arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam 07,089.027c putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 07,089.028a sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantam abhītavat 07,089.028c kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 07,089.029a sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathasattamau 07,089.029c dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ 07,089.030a dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārham arjunārthe vyavasthitam 07,089.030c śinīnām ṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ 07,089.031a dṛṣṭvā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena ca 07,089.031c palāyamānāṃś ca kurūn manye śocanti putrakāḥ 07,089.032a vidrutān rathino dṛṣṭvā nirutsāhān dviṣajjaye 07,089.032c palāyane kṛtotsāhān manye śocanti putrakāḥ 07,089.033a śūnyān kṛtān rathopasthān sātvatenārjunena ca 07,089.033c hatāṃś ca yodhān saṃdṛśya manye śocanti putrakāḥ 07,089.034a vyaśvanāgarathān dṛṣṭvā tatra vīrān sahasraśaḥ 07,089.034c dhāvamānān raṇe vyagrān manye śocanti putrakāḥ 07,089.035a vivīrāṃś ca kṛtān aśvān virathāṃś ca kṛtān narān 07,089.035c tatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ 07,089.035d*0617_01 mahānāgān vidravato dṛṣṭvārjunaśarāhatān 07,089.035d*0617_02 patitān patataś cānyān manye śocanti putrakāḥ 07,089.035d*0617_03 hayaughān nihatān dṛṣṭvā drāvyamāṇāṃs tatas tataḥ 07,089.035d*0617_04 raṇe sātvatapārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ 07,089.036a pattisaṃghān raṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃś ca sarvaśaḥ 07,089.036c nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ 07,089.037a droṇasya samatikrāntāv anīkam aparājitau 07,089.037c kṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ 07,089.038a saṃmūḍho 'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇadhanaṃjayau 07,089.038c praviṣṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau 07,089.039a tasmin praviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathe 07,089.039c bhojānīkaṃ vyatikrānte katham āsan hi kauravāḥ 07,089.040a tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣu 07,089.040c kathaṃ yuddham abhūt tatra tan mamācakṣva saṃjaya 07,089.041a droṇo hi balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ 07,089.041c pāñcālās taṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyan kathaṃ raṇe 07,089.042a baddhavairās tathā droṇe dharmarājajayaiṣiṇaḥ 07,089.042c bhāradvājas tathā teṣu kṛtavairo mahārathaḥ 07,089.043a arjunaś cāpi yac cakre sindhurājavadhaṃ prati 07,089.043c tan me sarvaṃ samācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 07,090.001 saṃjaya uvāca 07,090.001a ātmāparādhāt saṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha 07,090.001c prāpya prākṛtavad vīra na tvaṃ śocitum arhasi 07,090.001d*0618_01 purā yad ucyase prājñaiḥ suhṛdbhir vidurādibhiḥ 07,090.001d*0618_02 māhārṣīḥ pāṇḍavān rājann iti tan na tvayā śrutam 07,090.001d*0618_03 suhṛdāṃ hitakāmānāṃ vākyaṃ yo na śṛṇoti ha 07,090.001d*0618_04 sa mahad vyasanaṃ prāpya śocate vai yathā bhavān 07,090.001d*0618_05 yācito 'si purā rājan dāśārheṇa śamaṃ prati 07,090.001d*0618_06 na ca taṃ labdhavān kāmaṃ tvattaḥ kṛṣṇo mahāyaśāḥ 07,090.002a tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca 07,090.002c dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram 07,090.002d*0619_01 tava jihmam abhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavān prati 07,090.002e ārtapralāpāṃś ca bahūn manujādhipasattama 07,090.003a sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ 07,090.003c vāsudevas tato yuddhaṃ kurūṇām akaron mahat 07,090.004a ātmāparādhāt sumahān prāptas te vipulaḥ kṣayaḥ 07,090.004b*0620_01 naivaṃ duryodhane doṣaṃ kartum arhasi mānada 07,090.004c na hi te sukṛtaṃ kiṃ cid ādau madhye ca bhārata 07,090.004e dṛśyate pṛṣṭhataś caiva tvanmūlo hi parājayaḥ 07,090.004f*0621_01 ārtapralāpān iha yān idānīṃ kuruṣe nṛpa 07,090.004f*0621_02 naitad vṛddhasya te sādhu gatāsor iva maṇḍalam 07,090.005a tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam 07,090.005c śṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam 07,090.006a praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame 07,090.006c bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyur vāhinīṃ tava 07,090.007a āgacchatas tān sahasā kruddharūpān sahānugān 07,090.007c dadhāraiko raṇe pāṇḍūn kṛtavarmā mahārathaḥ 07,090.008a yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam 07,090.008b*0622_01 udvṛttaṃ sāgaraṃ yadvad velā vārayate sadā 07,090.008c pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat 07,090.009a tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam 07,090.009c yad enaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave 07,090.010a tato bhīmas tribhir viddhvā kṛtavarmāṇam āyasaiḥ 07,090.010c śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhur harṣayan sarvapāṇḍavān 07,090.011a sahadevas tu viṃśatyā dharmarājaś ca pañcabhiḥ 07,090.011c śatena nakulaś cāpi hārdikyaṃ samavidhyata 07,090.012a draupadeyās trisaptatyā saptabhiś ca ghaṭotkacaḥ 07,090.012c dhṛṣṭadyumnas tribhiś cāpi kṛtavarmāṇam ārdayat 07,090.012e virāṭo drupadaś caiva yājñaseniś ca pañcabhiḥ 07,090.013a śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,090.013c punar vivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasann iva 07,090.014a kṛtavarmā tato rājan sarvatas tān mahārathān 07,090.014c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ 07,090.014e dhanur dhvajaṃ ca saṃyatto rathād bhūmāv apātayat 07,090.015a athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ 07,090.015c ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ 07,090.016a sa gāḍhaviddho balavān hārdikyasya śarottamaiḥ 07,090.016c cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 07,090.017a bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ 07,090.017c visṛjantaḥ śarān ghorān kṛtavarmāṇam ārdayan 07,090.018a taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa 07,090.018c vivyadhuḥ sāyakair hṛṣṭā rakṣārthaṃ māruter mṛdhe 07,090.019a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 07,090.019c śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm 07,090.019e cikṣepa ca rathāt tūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati 07,090.020a sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā 07,090.020c kṛtavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā 07,090.021a tām āpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām 07,090.021c dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā 07,090.022a sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā 07,090.022c dyotayantī diśo rājan maholkeva divaś cyutā 07,090.022e śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaś cukrodha vai bhṛśam 07,090.023a tato 'nyad dhanur ādāya vegavat sumahāsvanam 07,090.023c bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat 07,090.024a athainaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare 07,090.024c bhīmo bhīmabalo rājaṃs tava durmantritena ha 07,090.025a bhojas tu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa 07,090.025c raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire 07,090.026a tataḥ kruddhas tribhir bāṇair bhīmasenaṃ hasann iva 07,090.026c abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tān sarvān pratyavidhyata 07,090.027a tribhis tribhir maheṣvāso yatamānān mahārathān 07,090.027c te 'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ 07,090.028a śikhaṇḍinas tataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ 07,090.028c dhanuś ciccheda samare prahasann iva bhārata 07,090.029a śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaś chinne dhanuṣi satvaram 07,090.029c asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram 07,090.030a bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam 07,090.030c tam asiṃ preṣayām āsa kṛtavarmarathaṃ prati 07,090.030d*0623_01 **** **** nistriṃśaṃ ca mahāprabham 07,090.030d*0623_02 kṛtavarmāṇam uddiśya preṣayat tam asiṃ drutam 07,090.031a sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahān asiḥ 07,090.031c abhyagād dharaṇīṃ rājaṃś cyutaṃ jyotir ivāmbarāt 07,090.032a etasminn eva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ 07,090.032c vivyadhuḥ sāyakair gāḍhaṃ kṛtavarmāṇam āhave 07,090.033a athānyad dhanur ādāya tyaktvā tac ca mahad dhanuḥ 07,090.033c viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā 07,090.034a vivyādha pāṇḍavān yuddhe tribhis tribhir ajihmagaiḥ 07,090.034c śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhir eva ca 07,090.034d*0624_01 punar anyena bāṇena dhanur asyācchinad drutam 07,090.034d*0625_01 śikhaṇḍinaṃ tribhir bāṇaividdhvā ciccheda kārmukam 07,090.035a dhanur anyat samādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ 07,090.035c avārayat kūrmanakhair āśugair hṛdikātmajam 07,090.036a tataḥ kruddho raṇe rājan hṛdikasyātmasaṃbhavaḥ 07,090.036c abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham 07,090.037a bhīṣmasya samare rājan mṛtyor hetuṃ mahātmanaḥ 07,090.037c vidarśayan balaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram 07,090.038a tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāv iva pāvakau 07,090.038c samāsedatur anyonyaṃ śarasaṃghair ariṃdamau 07,090.039a vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakān 07,090.039c visṛjantau ca śataśo gabhastīn iva bhāskarau 07,090.040a tāpayantau śarais tīkṣṇair anyonyaṃ tau mahārathau 07,090.040c yugāntapratimau vīrau rejatur bhāskarāv iva 07,090.041a kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahāratham 07,090.041c viddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punar vivyādha saptabhiḥ 07,090.042a sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 07,090.042c visṛjan saśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ 07,090.043a taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha 07,090.043c hārdikyaṃ pūjayām āsur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha 07,090.044a śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam 07,090.044c apovāha raṇād yantā tvaramāṇo mahāratham 07,090.045a sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam 07,090.045c parivavrū rathais tūrṇaṃ kṛtavarmāṇam āhave 07,090.046a tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ 07,090.046c yad ekaḥ samare pārthān vārayām āsa sānugān 07,090.047a pārthāñ jitvājayac cedīn pāñcālān sṛñjayān api 07,090.047c kekayāṃś ca mahāvīryān kṛtavarmā mahārathaḥ 07,090.048a te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ 07,090.048c itaś cetaś ca dhāvanto naiva cakrur dhṛtiṃ raṇe 07,090.049a jitvā pāṇḍusutān yuddhe bhīmasenapurogamān 07,090.049c hārdikyaḥ samare 'tiṣṭhad vidhūma iva pāvakaḥ 07,090.050a te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ 07,090.050c vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhir arditāḥ 07,090.050d*0626_01 lajjayāvanatā bhūtvā na kiṃ cit pravadanti te 07,091.001 saṃjaya uvāca 07,091.001a śṛṇuṣvaikamanā rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 07,091.001c drāvyamāṇe bale tasmin hārdikyena mahātmanā 07,091.002a lajjayāvanate cāpi prahṛṣṭaiś caiva tāvakaiḥ 07,091.002c dvīpo ya āsīt pāṇḍūnām agādhe gādham icchatām 07,091.003a śrutvā tu ninadaṃ bhīmaṃ tāvakānāṃ mahāhave 07,091.003c śaineyas tvarito rājan kṛtavarmāṇam abhyayāt 07,091.003d*0627_01 uvāca sārathiṃ tatra krodhāmarṣasamanvitaḥ 07,091.003d*0627_02 hārdikyābhimukhaṃ sūta kuru me ratham uttamam 07,091.003d*0627_03 kurute kadanaṃ paśya pāṇḍusainye hy amarṣitaḥ 07,091.003d*0627_04 enaṃ jitvā punaḥ sūta yāsyāmi vijayaṃ prati 07,091.003d*0627_05 evam ukte tu vacane sūtas tasya mahāmate 07,091.003d*0627_06 nimeṣāntaramātreṇa kṛtavarmāṇam abhyayāt 07,091.004a kṛtavarmā tu hārdikyaḥ śaineyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,091.004c avākirat susaṃkruddhas tato 'krudhyata sātyakiḥ 07,091.005a tataḥ suniśitaṃ bhallaṃ śaineyaḥ kṛtavarmaṇe 07,091.005c preṣayām āsa samare śarāṃś ca caturo 'parān 07,091.006a te tasya jaghnire vāhān bhallenāsyācchinad dhanuḥ 07,091.006c pṛṣṭharakṣaṃ tathā sūtam avidhyan niśitaiḥ śaraiḥ 07,091.007a tatas taṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,091.007c senām asyārdayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,091.008a sābhajyatātha pṛtanā śaineyaśarapīḍitā 07,091.008b*0628_01 palāyanakṛtotsāhā bhramantī tatra tatra ha 07,091.008c tataḥ prāyād vai tvaritaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,091.009a śṛṇu rājan yad akarot tava sainyeṣu vīryavān 07,091.009c atītya sa mahārāja droṇānīkamahārṇavam 07,091.010a parājitya ca saṃhṛṣṭaḥ kṛtavarmāṇam āhave 07,091.010c yantāram abravīc chūraḥ śanair yāhīty asaṃbhramam 07,091.011a dṛṣṭvā tu tava tat sainyaṃ rathāśvadvipasaṃkulam 07,091.011c padātijanasaṃpūrṇam abravīt sārathiṃ punaḥ 07,091.012a yad etan meghasaṃkāśaṃ droṇānīkasya savyataḥ 07,091.012c sumahat kuñjarānīkaṃ yasya rukmaratho mukham 07,091.013a ete hi bahavaḥ sūta durnivāryāś ca saṃyuge 07,091.013c duryodhanasamādiṣṭā madarthe tyaktajīvitāḥ 07,091.013e rājaputrā maheṣvāsāḥ sarve vikrāntayodhinaḥ 07,091.013f*0629_01 na cājitvā raṇe hy etāñ śakyaḥ prāptuṃ jayadrathaḥ 07,091.013f*0629_02 nāpi pārtho mayā sūta śakyaḥ prāptuṃ kathaṃ cana 07,091.013f*0629_03 ete tiṣṭhanti sahitāḥ sarve vidyāsu niṣṭhitāḥ 07,091.014a trigartānāṃ rathodārāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 07,091.014c mām evābhimukhā vīrā yotsyamānā vyavasthitāḥ 07,091.015a atra māṃ prāpaya kṣipram aśvāṃś codaya sārathe 07,091.015c trigartaiḥ saha yotsyāmi bhāradvājasya paśyataḥ 07,091.016a tataḥ prāyāc chanaiḥ sūtaḥ sātvatasya mate sthitaḥ 07,091.016c rathenādityavarṇena bhāsvareṇa patākinā 07,091.017a tam ūhuḥ sārather vaśyā valgamānā hayottamāḥ 07,091.017c vāyuvegasamāḥ saṃkhye kundendurajataprabhāḥ 07,091.017d*0630_01 mārutasya gatau tulyāś candrakundanibhāḥ śubhāḥ 07,091.018a āpatantaṃ rathaṃ taṃ tu śaṅkhavarṇair hayottamaiḥ 07,091.018c parivavrus tataḥ śūrā gajānīkena sarvataḥ 07,091.018e kiranto vividhāṃs tīkṣṇān sāyakāṃl laghuvedhinaḥ 07,091.019a sātvato 'pi śitair bāṇair gajānīkam ayodhayat 07,091.019c parvatān iva varṣeṇa tapānte jalado mahān 07,091.020a vajrāśanisamasparśair vadhyamānāḥ śarair gajāḥ 07,091.020c prādravan raṇam utsṛjya śinivīryasamīritaiḥ 07,091.021a śīrṇadantā virudhirā bhinnamastakapiṇḍakāḥ 07,091.021c viśīrṇakarṇāsyakarā viniyantṛpatākinaḥ 07,091.022a saṃbhinnavarmaghaṇṭāś ca saṃnikṛttamahādhvajāḥ 07,091.022c hatārohā diśo rājan bhejire bhraṣṭakambalāḥ 07,091.023a ruvanto vividhān rāvāñ jaladopamanisvanāḥ 07,091.023c nārācair vatsadantaiś ca sātvatena vidāritāḥ 07,091.023c*0631_01 **** **** bhallair añjalikais tathā 07,091.023c*0631_02 kṣuraprair ardhacandraiś ca 07,091.023d*0632_01 kṣaranto 'sṛk tathā mūtraṃ purīṣaṃ ca pradudruvuḥ 07,091.023d*0632_02 babhramuś caskhaluś cānye petur mamlus tathāpare 07,091.023d*0632_03 evaṃ tat kuñjarānīkaṃ yuyudhānena pātitam 07,091.023d*0632_04 śarair agnyarkasaṃkāśaiḥ pradudrāva samantataḥ 07,091.024a tasmin drute gajānīke jalasaṃdho mahārathaḥ 07,091.024c yattaḥ saṃprāpayan nāgaṃ rajatāśvarathaṃ prati 07,091.025a rukmavarṇakaraḥ śūras tapanīyāṅgadaḥ śuciḥ 07,091.025c kuṇḍalī mukuṭī śaṅkhī raktacandanarūṣitaḥ 07,091.025d*0633_01 raktacandanadigdhāṅgaḥ sāṅgadaḥ sahakuṇḍalaḥ 07,091.026a śirasā dhārayan dīptāṃ tapanīyamayīṃ srajam 07,091.026c urasā dhārayan niṣkaṃ kaṇṭhasūtraṃ ca bhāsvaram 07,091.027a cāpaṃ ca rukmavikṛtaṃ vidhunvan gajamūrdhani 07,091.027c aśobhata mahārāja savidyud iva toyadaḥ 07,091.028a tam āpatantaṃ sahasā māgadhasya gajottamam 07,091.028c sātyakir vārayām āsa velevodvṛttam arṇavam 07,091.029a nāgaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā śaineyasya śarottamaiḥ 07,091.029c akrudhyata raṇe rājañ jalasaṃdho mahābalaḥ 07,091.029d*0634_01 saṃprāpayad raṇe rājan nāgarājaṃ mahābalam 07,091.030a tataḥ kruddho maheṣvāso mārgaṇair bhārasādhanaiḥ 07,091.030b*0635_01 sa vāryamāṇo bāṇaughaiḥ śaineyenātha vīryavān 07,091.030c avidhyata śineḥ pautraṃ jalasaṃdho mahorasi 07,091.030d*0636_01 avidhyan niśitair bāṇaiḥ satyakaḥ prahasann iva 07,091.031a tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca 07,091.031c asyato vṛṣṇivīrasya nicakarta śarāsanam 07,091.032a sātyakiṃ chinnadhanvānaṃ prahasann iva bhārata 07,091.032c avidhyan māgadho vīraḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,091.033a sa viddho bahubhir bāṇair jalasaṃdhena vīryavān 07,091.033c nākampata mahābāhus tad adbhutam ivābhavat 07,091.034a acintayan vai sa śarān nātyarthaṃ saṃbhramād balī 07,091.034c dhanur anyat samādāya tiṣṭha tiṣṭhety uvāca ha 07,091.035a etāvad uktvā śaineyo jalasaṃdhaṃ mahorasi 07,091.035c vivyādha ṣaṣṭyā subhṛśaṃ śarāṇāṃ prahasann iva 07,091.036a kṣurapreṇa ca pītena muṣṭideśe mahad dhanuḥ 07,091.036c jalasaṃdhasya ciccheda vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ 07,091.037a jalasaṃdhas tu tat tyaktvā saśaraṃ vai śarāsanam 07,091.037c tomaraṃ vyasṛjat tūrṇaṃ sātyakiṃ prati māriṣa 07,091.038a sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahāraṇe 07,091.038c abhyagād dharaṇīṃ ghoraḥ śvasann iva mahoragaḥ 07,091.039a nirbhinne tu bhuje savye sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,091.039c triṃśadbhir viśikhais tīkṣṇair jalasaṃdham atāḍayat 07,091.040a pragṛhya tu tataḥ khaḍgaṃ jalasaṃdho mahābalaḥ 07,091.040c ārṣabhaṃ carma ca mahac chatacandram alaṃkṛtam 07,091.040e tata āvidhya taṃ khaḍgaṃ sātvatāyotsasarja ha 07,091.041a śaineyasya dhanuś chittvā sa khaḍgo nyapatan mahīm 07,091.041c alātacakravac caiva vyarocata mahīṃ gataḥ 07,091.041d*0637_01 agnicakram ivāviddhaṃ yathā syān nabhasaś cyutam 07,091.041d*0638_01 bhrājati sma tataḥ khaḍgaḥ saṃprāptaḥ pṛthivītalam 07,091.042a athānyad dhanur ādāya sarvakāyāvadāraṇam 07,091.042b*0639_01 jalasaṃdham abhiprekṣya utsmayitvā ca mādhavaḥ 07,091.042c śālaskandhapratīkāśam indrāśanisamasvanam 07,091.042e visphārya vivyadhe kruddho jalasaṃdhaṃ śareṇa ha 07,091.043a tataḥ sābharaṇau bāhū kṣurābhyāṃ mādhavottamaḥ 07,091.043c sāṅgadau jalasaṃdhasya ciccheda prahasann iva 07,091.044a tau bāhū parighaprakhyau petatur gajasattamāt 07,091.044c vasuṃdharadharād bhraṣṭau pañcaśīrṣāv ivoragau 07,091.045a tataḥ sudaṃṣṭraṃ suhanu cārukuṇḍalam unnasam 07,091.045c kṣureṇāsya tṛtīyena śiraś ciccheda sātyakiḥ 07,091.046a tat pātitaśirobāhukabandhaṃ bhīmadarśanam 07,091.046c dviradaṃ jalasaṃdhasya rudhireṇābhyaṣiñcata 07,091.047a jalasaṃdhaṃ nihatyājau tvaramāṇas tu sātvataḥ 07,091.047c naiṣādiṃ pātayām āsa gajaskandhād viśāṃ pate 07,091.047d*0640_01 kabandhaṃ dviradaṃ caiva śaravarṣair avākirat 07,091.048a rudhireṇāvasiktāṅgo jalasaṃdhasya kuñjaraḥ 07,091.048c vilambamānam avahat saṃśliṣṭaṃ param āsanam 07,091.049a śarārditaḥ sātvatena mardamānaḥ svavāhinīm 07,091.049c ghoram ārtasvaraṃ kṛtvā vidudrāva mahāgajaḥ 07,091.050a hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 07,091.050c jalasaṃdhaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ha 07,091.051a vimukhāś cābhyadhāvanta tava yodhāḥ samantataḥ 07,091.051c palāyane kṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye 07,091.052a etasminn antare rājan droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,091.052b*0641_01 saṃnyasya bhāraṃ sumahat kṛtavarmaṇi bhārata 07,091.052b*0641_02 sa hi pārthān raṇe yattān dadhāraiko mahābalaḥ 07,091.052c abhyayāj javanair aśvair yuyudhānaṃ mahāratham 07,091.052d*0642_01 jalasaṃdhaṃ hataṃ dṛṣṭvā putras te kurupuṃgavaḥ 07,091.052d*0642_02 sahodarais tu saṃyuktaḥ sātyakiṃ samupādravat 07,091.052d*0642_03 tataḥ samabhavad yuddhaṃ kurūṇāṃ satyakasya ca 07,091.053a tam udīrṇaṃ tathā dṛṣṭvā śaineyaṃ kurupuṃgavāḥ 07,091.053c droṇenaiva saha kruddhāḥ sātyakiṃ paryavārayan 07,091.054a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ sātvatasya ca 07,091.054c droṇasya ca raṇe rājan ghoraṃ devāsuropamam 07,092.001 saṃjaya uvāca 07,092.001*0643_01 sātvatasya raṇe karma yoddhuṃ dṛṣṭvā mahārathāḥ 07,092.001*0643_02 amṛṣyamāṇāḥ saṃyattāḥ śaineyaṃ samupādravan 07,092.001a te kirantaḥ śaravrātān sarve yattāḥ prahāriṇaḥ 07,092.001c tvaramāṇā mahārāja yuyudhānam ayodhayan 07,092.002a taṃ droṇaḥ saptasaptatyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ 07,092.002c durmarṣaṇo dvādaśabhir duḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ 07,092.003a vikarṇaś cāpi niśitais triṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,092.003c vivyādha savye pārśve tu stanābhyām antare tathā 07,092.004a durmukho daśabhir bāṇais tathā duḥśāsano 'ṣṭabhiḥ 07,092.004c citrasenaś ca śaineyaṃ dvābhyāṃ vivyādha māriṣa 07,092.005a duryodhanaś ca mahatā śaravarṣeṇa mādhavam 07,092.005c apīḍayad raṇe rājañ śūrāś cānye mahārathāḥ 07,092.006a sarvataḥ pratividdhas tu tava putrair mahārathaiḥ 07,092.006b*0644_01 sa tudyamānaś ca tathā sarvataḥ kurupuṃgavaiḥ 07,092.006c tān pratyavidhyac chaineyaḥ pṛthak pṛthag ajihmagaiḥ 07,092.006d*0645_01 sātyakiḥ puṇḍarīkākṣo hy astreṣu pariniṣṭhitaḥ 07,092.007a bhāradvājaṃ tribhir bāṇair duḥsahaṃ navabhis tathā 07,092.007c vikarṇaṃ pañcaviṃśatyā citrasenaṃ ca saptabhiḥ 07,092.007d*0646_01 daśabhiś citrasenaṃ ca vikarṇaṃ pañcaviṃśatyā 07,092.008a durmarṣaṇaṃ dvādaśabhiś caturbhiś ca viviṃśatim 07,092.008c satyavrataṃ ca navabhir vijayaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 07,092.008d*0647_01 duryodhanaṃ tribhir viddhvā supuṃkhais tigmatejasaiḥ 07,092.009a tato rukmāṅgadaṃ cāpaṃ vidhunvāno mahārathaḥ 07,092.009c abhyayāt sātyakis tūrṇaṃ putraṃ tava mahāratham 07,092.010a rājānaṃ sarvalokasya sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,092.010c śarair abhyāhanad gāḍhaṃ tato yuddham abhūt tayoḥ 07,092.010d*0648_01 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurumādhavavīrayoḥ 07,092.011a vimuñcantau śarāṃs tīkṣṇān saṃdadhānau ca sāyakān 07,092.011c adṛśyaṃ samare 'nyonyaṃ cakratus tau mahārathau 07,092.012a sātyakiḥ kururājena nirviddho bahv aśobhata 07,092.012c asravad rudhiraṃ bhūri svarasaṃ candano yathā 07,092.013a sātvatena ca bāṇaughair nirviddhas tanayas tava 07,092.013c śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ 07,092.014a mādhavas tu raṇe rājan kururājasya dhanvinaḥ 07,092.014c dhanuś ciccheda sahasā kṣurapreṇa hasann iva 07,092.014e athainaṃ chinnadhanvānaṃ śarair bahubhir ācinot 07,092.015a nirbhinnaś ca śarais tena dviṣatā kṣiprakāriṇā 07,092.015c nāmṛṣyata raṇe rājā śatror vijayalakṣaṇam 07,092.016a athānyad dhanur ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,092.016c vivyādha sātyakiṃ tūrṇaṃ sāyakānāṃ śatena ha 07,092.017a so 'tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā 07,092.017c amarṣavaśam āpannas tava putram apīḍayat 07,092.018a pīḍitaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā tava putrā mahārathāḥ 07,092.018c sātvataṃ śaravarṣeṇa chādayām āsur añjasā 07,092.019a sa chādyamāno bahubhis tava putrair mahārathaiḥ 07,092.019c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 07,092.020a duryodhanaṃ ca tvarito vivyādhāṣṭabhir āśugaiḥ 07,092.020c prahasaṃś cāsya ciccheda kārmukaṃ ripubhīṣaṇam 07,092.021a nāgaṃ maṇimayaṃ caiva śarair dhvajam apātayat 07,092.021c hatvā tu caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,092.021e sārathiṃ pātayām āsa kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 07,092.022a etasminn antare caiva kururājaṃ mahāratham 07,092.022c avākirac charair hṛṣṭo bahubhir marmabhedibhiḥ 07,092.023a sa vadhyamānaḥ samare śaineyasya śarottamaiḥ 07,092.023c prādravat sahasā rājan putro duryodhanas tava 07,092.023e āplutaś ca tato yānaṃ citrasenasya dhanvinaḥ 07,092.024a hāhābhūtaṃ jagac cāsīd dṛṣṭvā rājānam āhave 07,092.024c grasyamānaṃ sātyakinā khe somam iva rāhuṇā 07,092.025a taṃ tu śabdaṃ mahac chrutvā kṛtavarmā mahārathaḥ 07,092.025c abhyayāt sahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ 07,092.026a vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ codayaṃś caiva vājinaḥ 07,092.026c bhartsayan sārathiṃ cograṃ yāhi yāhīti satvaraḥ 07,092.027a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vyāditāsyam ivāntakam 07,092.027c yuyudhāno mahārāja yantāram idam abravīt 07,092.028a kṛtavarmā rathenaiṣa drutam āpatate śarī 07,092.028c pratyudyāhi rathenainaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām 07,092.028d*0649_01 prayāhi satvaraṃ sūta rathena rathasattamam 07,092.028d*0649_02 nihaniṣyāmi taṃ saṃkhe vṛṣṇivīram ariṃdamam 07,092.029a tataḥ prajavitāśvena vidhivat kalpitena ca 07,092.029c āsasāda raṇe bhojaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām 07,092.030a tataḥ paramasaṃkruddhau jvalantāv iva pāvakau 07,092.030c sameyātāṃ naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau 07,092.031a kṛtavarmā tu śaineyaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat 07,092.031c niśitaiḥ sāyakais tīkṣṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ 07,092.032a caturaś ca hayodārāṃś caturbhiḥ parameṣubhiḥ 07,092.032c avidhyat sādhudāntān vai saindhavān sātvatasya ha 07,092.033a rukmadhvajo rukmapṛṣṭhaṃ mahad visphārya kārmukam 07,092.033c rukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhān avākirat 07,092.034a tato 'śītiṃ śineḥ pautraḥ sāyakān kṛtavarmaṇe 07,092.034c prāhiṇot tvarayā yukto draṣṭukāmo dhanaṃjayam 07,092.035a so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ 07,092.035c samakampata durdharṣaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 07,092.035d*0650_01 acalaḥ sa purā bhūtvā samakampata māriṣa 07,092.036a triṣaṣṭyā caturo 'syāśvān saptabhiḥ sārathiṃ śaraiḥ 07,092.036c vivyādha niśitais tūrṇaṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ 07,092.036d*0651_01 hatāśvasūte tu rathe sthitāya śinipuṃgavaḥ 07,092.037a suvarṇapuṅkhaṃ viśikhaṃ samādhāya sa sātyakiḥ 07,092.037c vyasṛjat taṃ mahājvālaṃ saṃkruddham iva pannagam 07,092.037d*0652_01 praiṣayat sātyako bāṇaṃ hārdikyasya nararṣabhaḥ 07,092.038a so 'viśat kṛtavarmāṇaṃ yamadaṇḍopamaḥ śaraḥ 07,092.038c jāmbūnadavicitraṃ ca varma nirbhidya bhānumat 07,092.038d*0653_01 sahemavikṛtaṃ varma nirbhidya kṛtavarmaṇaḥ 07,092.038e abhyagād dharaṇīm ugro rudhireṇa samukṣitaḥ 07,092.039a saṃjātarudhiraś cājau sātvateṣubhir arditaḥ 07,092.039c pracalan dhanur utsṛjya nyapatat syandanottame 07,092.040a sa siṃhadaṃṣṭro jānubhyām āpanno 'mitavikramaḥ 07,092.040c śarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ 07,092.041a sahasrabāhoḥ sadṛśam akṣobhyam iva sāgaram 07,092.041c nivārya kṛtavarmāṇaṃ sātyakiḥ prayayau tataḥ 07,092.041d*0654_01 na hi tasya raṇe pārthaḥ kathaṃ cid api bhārata 07,092.041d*0654_02 didṛkṣuḥ sa hi vegena prāyād yatra dhanaṃjayaḥ 07,092.041d*0654_03 svaśaktyā kṣatriyais tatra niruddho balavattaraḥ 07,092.041d*0654_04 yuyudhe sātvato rājan didṛkṣuḥ pāṇḍunandanam 07,092.042a khaḍgaśaktidhanuḥkīrṇāṃ gajāśvarathasaṃkulām 07,092.042c pravartitograrudhirāṃ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ 07,092.043a prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena śinipuṃgavaḥ 07,092.043c abhyagād vāhinīṃ bhittvā vṛtrahevāsurīṃ camūm 07,092.044a samāśvāsya ca hārdikyo gṛhya cānyan mahad dhanuḥ 07,092.044c tasthau tatraiva balavān vārayan yudhi pāṇḍavān 07,093.001 saṃjaya uvāca 07,093.001a kālyamāneṣu sainyeṣu śaineyena tatas tataḥ 07,093.001c bhāradvājaḥ śaravrātair mahadbhiḥ samavākirat 07,093.002a sa saṃprahāras tumulo droṇasātvatayor abhūt 07,093.002c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ balivāsavayor iva 07,093.002d*0655_01 prāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 07,093.002d*0655_02 śaineyasya ca rājendra bhāradvājasya cobhayoḥ 07,093.003a tato droṇaḥ śineḥ pautraṃ citraiḥ sarvāyasaiḥ śaraiḥ 07,093.003c tribhir āśīviṣākārair lalāṭe samavidhyata 07,093.004a tair lalāṭārpitair bāṇair yuyudhānas tv ajihmagaiḥ 07,093.004c vyarocata mahārāja triśṛṅga iva parvataḥ 07,093.005a tato 'sya bāṇān aparān indrāśanisamasvanān 07,093.005c bhāradvājo 'ntaraprekṣī preṣayām āsa saṃyuge 07,093.006a tān droṇacāpanirmuktān dāśārhaḥ patataḥ śarān 07,093.006c dvābhyāṃ dvābhyāṃ supuṅkhābhyāṃ ciccheda paramāstravit 07,093.007a tām asya laghutāṃ droṇaḥ samavekṣya viśāṃ pate 07,093.007c prahasya sahasāvidhyad viṃśatyā śinipuṃgavam 07,093.008a punaḥ pañcāśateṣūṇāṃ śatena ca samārpayat 07,093.008c laghutāṃ yuyudhānasya lāghavena viśeṣayan 07,093.009a samutpatanti valmīkād yathā kruddhā mahoragāḥ 07,093.009c tathā droṇarathād rājann utpatanti tanucchidaḥ 07,093.010a tathaiva yuyudhānena sṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ 07,093.010c avākiran droṇarathaṃ śarā rudhirabhojanāḥ 07,093.011a lāghavād dvijamukhyasya sātvatasya ca māriṣa 07,093.011c viśeṣaṃ nādhyagacchāma samāvāstāṃ nararṣabhau 07,093.012a sātyakis tu tato droṇaṃ navabhir nataparvabhiḥ 07,093.012c ājaghāna bhṛśaṃ kruddho dhvajaṃ ca niśitaiḥ śaraiḥ 07,093.012e sārathiṃ ca śatenaiva bhāradvājasya paśyataḥ 07,093.013a lāghavaṃ yuyudhānasya dṛṣṭvā droṇo mahārathaḥ 07,093.013c saptatyā sātyakiṃ viddhvā turagāṃś ca tribhis tribhiḥ 07,093.013e dhvajam ekena vivyādha mādhavasya rathe sthitam 07,093.014a athāpareṇa bhallena hemapuṅkhena patriṇā 07,093.014c dhanuś ciccheda samare mādhavasya mahātmanaḥ 07,093.015a sātyakis tu tataḥ kruddho dhanus tyaktvā mahārathaḥ 07,093.015c gadāṃ jagrāha mahatīṃ bhāradvājāya cākṣipat 07,093.016a tām āpatantīṃ sahasā paṭṭabaddhām ayasmayīm 07,093.016c nyavārayac charair droṇo bahubhir bahurūpibhiḥ 07,093.017a athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,093.017c vivyādha bahubhir vīraṃ bhāradvājaṃ śilāśitaiḥ 07,093.018a sa viddhvā samare droṇaṃ siṃhanādam amuñcata 07,093.018c taṃ vai na mamṛṣe droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,093.019a tathaḥ śaktiṃ gṛhītvā tu rukmadaṇḍām ayasmayīm 07,093.019c tarasā preṣayām āsa mādhavasya rathaṃ prati 07,093.020a anāsādya tu śaineyaṃ sā śaktiḥ kālasaṃnibhā 07,093.020c bhittvā rathaṃ jagāmogrā dharaṇīṃ dāruṇasvanā 07,093.021a tato droṇaṃ śineḥ pautro rājan vivyādha patriṇā 07,093.021c dakṣiṇaṃ bhujam āsādya pīḍayan bharatarṣabha 07,093.021d*0656_01 mādhavo 'pi mahārāja brāhmaṇaṃ pīḍayann iva 07,093.022a droṇo 'pi samare rājan mādhavasya mahad dhanuḥ 07,093.022c ardhacandreṇa ciccheda rathaśaktyā ca sārathim 07,093.023a mumoha sarathis tasya rathaśaktyā samāhataḥ 07,093.023c sa rathopastham āsādya muhūrtaṃ saṃnyaṣīdata 07,093.024a cakāra sātyakī rājaṃs tatra karmātimānuṣam 07,093.024c ayodhayac ca yad droṇaṃ raśmīñ jagrāha ca svayam 07,093.025a tataḥ śaraśatenaiva yuyudhāno mahārathaḥ 07,093.025c avidhyad brāhmaṇaṃ saṃkhye hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 07,093.026a tasya droṇaḥ śarān pañca preṣayām āsa bhārata 07,093.026c te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 07,093.027a nirviddhas tu śarair ghorair akrudhyat sātyakir bhṛśam 07,093.027c sāyakān vyasṛjac cāpi vīro rukmarathaṃ prati 07,093.028a tato droṇasya yantāraṃ nipātyaikeṣuṇā bhuvi 07,093.028c aśvān vyadrāvayad bāṇair hatasūtān mahātmanaḥ 07,093.029a sa rathaḥ pradrutaḥ saṃkhye maṇḍalāni sahasraśaḥ 07,093.029c cakāra rājato rājan bhrājamāna ivāṃśumān 07,093.029d*0657_01 tataḥ sārathinaṃ hatvā droṇasyāpātayad rathāt 07,093.029d*0657_02 śoṇāśvāś ca rathaṃ gṛhya dudruvuḥ sarvatodiśam 07,093.030a abhidravata gṛhṇīta hayān droṇasya dhāvata 07,093.030c iti sma cukruśuḥ sarve rājaputrāḥ sarājakāḥ 07,093.031a te sātyakim apāsyāśu rājan yudhi mahārathāḥ 07,093.031c yato droṇas tataḥ sarve sahasā samupādravan 07,093.032a tān dṛṣṭvā pradrutān sarvān sātvatena śarārditān 07,093.032c prabhagnaṃ punar evāsīt tava sainyaṃ samākulam 07,093.033a vyūhasyaiva punar dvāraṃ gatvā droṇo vyavasthitaḥ 07,093.033c vātāyamānais tair aśvair hṛto vṛṣṇiśarārditaiḥ 07,093.034a pāṇḍupāñcālasaṃbhagnaṃ vyūham ālokya vīryavān 07,093.034c śaineye nākarod yatnaṃ vyūhasyaivābhirakṣaṇe 07,093.035a nivārya pāṇḍupāñcālān droṇāgniḥ pradahann iva 07,093.035c tasthau krodhāgnisaṃdīptaḥ kālasūrya ivoditaḥ 07,094.001 saṃjaya uvāca 07,094.001a droṇaṃ sa jitvā puruṣapravīras; tathaiva hārdikyamukhāṃs tvadīyān 07,094.001c prahasya sūtaṃ vacanaṃ babhāṣe; śinipravīraḥ kurupuṃgavāgrya 07,094.002a nimittamātraṃ vayam atra sūta; dagdhārayaḥ keśavaphalgunābhyām 07,094.002c hatān nihanmeha nararṣabheṇa; vayaṃ sureśātmasamudbhavena 07,094.002d*0658_01 hatān nihantāsmi kirīṭamālinā 07,094.002d*0658_02 hy ahaṃ sabhīmaḥ saha pārṣatena 07,094.003a tam evam uktvā śinipuṃgavas tadā; mahāmṛdhe so 'gryadhanurdharo 'rihā 07,094.003c kiran samantāt sahasā śarān balī; samāpatac chyena ivāmiṣaṃ yathā 07,094.004a taṃ yāntam aśvaiḥ śaśiśaṅkhavarṇair; vigāhya sainyaṃ puruṣapravīram 07,094.004c nāśaknuvan vārayituṃ samantād; ādityaraśmipratimaṃ narāgryam 07,094.005a asahyavikrāntam adīnasattvaṃ; sarve gaṇā bhārata durviṣahyam 07,094.005c sahasranetrapratimaprabhāvaṃ; divīva sūryaṃ jaladavyapāye 07,094.006a amarṣapūrṇas tv aticitrayodhī; śarāsanī kāñcanavarmadhārī 07,094.006c sudarśanaḥ sātyakim āpatantaṃ; nyavārayad rājavaraḥ prasahya 07,094.007a tayor abhūd bharata saṃprahāraḥ; sudāruṇas taṃ samabhipraśaṃsan 07,094.007c yodhās tvadīyāś ca hi somakāś ca; vṛtrendrayor yuddham ivāmaraughāḥ 07,094.008a śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ śataśo 'bhyavidhyat; sudarśanaḥ sātvatamukhyam ājau 07,094.008c anāgatān eva tu tān pṛṣatkāṃś; ciccheda bāṇaiḥ śinipuṃgavo 'pi 07,094.009a tathaiva śakrapratimo 'pi sātyakiḥ; sudarśane yān kṣipati sma sāyakān 07,094.009c dvidhā tridhā tān akarot sudarśanaḥ; śarottamaiḥ syandanavaryam āsthitaḥ 07,094.010a saṃprekṣya bāṇān nihatāṃs tadānīṃ; sudarśanaḥ sātyakibāṇavegaiḥ 07,094.010c krodhād didhakṣann iva tigmatejāḥ; śarān amuñcat tapanīyacitrān 07,094.011a punaḥ sa bāṇais tribhir agnikalpair; ākarṇapūrṇair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ 07,094.011c vivyādha dehāvaraṇaṃ vibhidya; te sātyaker āviviśuḥ śarīram 07,094.012a tathaiva tasyāvanipālaputraḥ; saṃdhāya bāṇair aparair jvaladbhiḥ 07,094.012c ājaghnivāṃs tān rajataprakāśāṃś; caturbhir aśvāṃś caturaḥ prasahya 07,094.013a tathā tu tenābhihatas tarasvī; naptā śiner indrasamānavīryaḥ 07,094.013c sudarśanasyeṣugaṇaiḥ sutīkṣṇair; hayān nihatyāśu nanāda nādam 07,094.014a athāsya sūtasya śiro nikṛtya; bhallena vajrāśanisaṃnibhena 07,094.014c sudarśanasyāpi śinipravīraḥ; kṣureṇa ciccheda śiraḥ prasahya 07,094.015a sakuṇḍalaṃ pūrṇaśaśiprakāśaṃ; bhrājiṣṇu vaktraṃ nicakarta dehāt 07,094.015c yathā purā vajradharaḥ prasahya; balasya saṃkhye 'tibalasya rājan 07,094.016a nihatya taṃ pārthivaputrapautraṃ; raṇe yadūnām ṛṣabhas tarasvī 07,094.016c mudā sametaḥ parayā mahātmā; rarāja rājan surarājakalpaḥ 07,094.016d*0659_01 mudā mahatyābhiyuto mahātmā 07,094.016d*0659_02 mahāhave śakra ivāmareśaḥ 07,094.017a tato yayāv arjunam eva yena; nivārya sainyaṃ tava mārgaṇaughaiḥ 07,094.017c sadaśvayuktena rathena niryāl; lokān visismāpayiṣur nṛvīraḥ 07,094.018a tat tasya vismāpayanīyam agryam; apūjayan yodhavarāḥ sametāḥ 07,094.018c yad vartamānān iṣugocare 'rīn; dadāha bāṇair hutabhug yathaiva 07,095.001 saṃjaya uvāca 07,095.001*0660_01 nirjitya kṛtavarmāṇaṃ bhāradvājaṃ ca saṃyuge 07,095.001a tataḥ sa sātyakir dhīmān mahātmā vṛṣṇipuṃgavaḥ 07,095.001b*0661_01 duryodhanaṃ ca nirjitya śūraṃ caiva sudarśanam 07,095.001b*0661_02 jalasaṃdhaṃ nihatyājau śūrasenaṃ ca pārthivam 07,095.001b*0661_03 mlecchāṃś ca bahudhā rājan kāśyaputraṃ ca saṃyuge 07,095.001b*0661_04 niṣādāṃs taṃkaṇāṃś caiva kaliṃgān magadhān api 07,095.001b*0661_05 kekayāñ śūrasenāṃś ca tathā parvatavāsinaḥ 07,095.001b*0661_06 kāmbojān yavanāṃś caiva vasātīṃś ca śibīn api 07,095.001b*0661_07 kosalān magadhāṃś caiva yātudhānān satittirān 07,095.001b*0661_08 etāṃś cānyān raṇe hatvāgacchad yuddhe sa sātyakiḥ 07,095.001b*0661_09 rudhiraughanadīṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām 07,095.001b*0661_10 śaktigrāhasamākīrṇāṃ chattrahaṃsopaśobhitām 07,095.001b*0661_11 dustarāṃ bhīrubhir nityaṃ śūralokapravāhinīm 07,095.001c sudarśanaṃ nihatyājau yantāram idam abravīt 07,095.002a rathāśvanāgakalilaṃ śaraśaktyūrmimālinam 07,095.002c khaḍgamatsyaṃ gadāgrāhaṃ śūrāyudhamahāsvanam 07,095.003a prāṇāpahāriṇaṃ raudraṃ vāditrotkruṣṭanāditam 07,095.003c yodhānām asukhasparśaṃ durdharṣam ajayaiṣiṇām 07,095.004a tīrṇāḥ sma dustaraṃ tāta droṇānīkamahārṇavam 07,095.004c jalasaṃdhabalenājau puruṣādair ivāvṛtam 07,095.004d*0662_01 śauryasattvabalopetaṃ śūravāṇijasevitam 07,095.005a ato 'nyaṃ pṛtanāśeṣaṃ manye kunadikām iva 07,095.005c tartavyām alpasalilāṃ codayāśvān asaṃbhramam 07,095.006a hastaprāptam ahaṃ manye sāṃprataṃ savyasācinam 07,095.006c nirjitya durdharaṃ droṇaṃ sapadānugam āhave 07,095.007a hārdikyaṃ yodhavaryaṃ ca prāptaṃ manye dhanaṃjayam 07,095.007c na hi me jāyate trāso dṛṣṭvā sainyāny anekaśaḥ 07,095.007e vahner iva pradīptasya grīṣme śuṣkaṃ tṛṇolapam 07,095.008a paśya pāṇḍavamukhyena yātāṃ bhūmiṃ kirīṭinā 07,095.008c pattyaśvarathanāgaughaiḥ patitair viṣamīkṛtām 07,095.008d*0663_01 dravate tad yathā sainyaṃ tena bhagnaṃ mahātmanā 07,095.008d*0663_02 rathair viparidhāvadbhir gajair aśvaiś ca sārathe 07,095.008d*0663_03 kauśeyāruṇasaṃkāśam etad uddhūyate rajaḥ 07,095.009a abhyāśastham ahaṃ manye śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 07,095.009c sa eṣa śrūyate śabdo gāṇḍīvasyāmitaujasaḥ 07,095.009d*0664_01 śrūyate hy eṣa nirghoṣo jaladasyeva garjataḥ 07,095.009d*0665_01 viṣphāryamāṇasya raṇe gāṇḍīvasyāmitaujasaḥ 07,095.009d*0665_02 abhyāśastham ahaṃ manye saindhavasya kirīṭinam 07,095.009d*0665_03 tādṛśaḥ śrūyate śabdaḥ sainyānāṃ sāgaropamaḥ 07,095.010a yādṛśāni nimittāni mama prādurbhavanti vai 07,095.010c anastaṃgata āditye hantā saindhavam arjunaḥ 07,095.011a śanair viśrambhayann aśvān yāhi yatto 'rivāhinīm 07,095.011c yatraite satanutrāṇāḥ suyodhanapurogamāḥ 07,095.012a daṃśitāḥ krūrakarmāṇaḥ kāmbojā yuddhadurmadāḥ 07,095.012c śarabāṇāsanadharā yavanāś ca prahāriṇaḥ 07,095.013a śakāḥ kirātā daradā barbarās tāmraliptakāḥ 07,095.013c anye ca bahavo mlecchā vividhāyudhapāṇayaḥ 07,095.013e mām evābhimukhāḥ sarve tiṣṭhanti samarārthinaḥ 07,095.014a etān sarathanāgāśvān nihatyājau sapattinaḥ 07,095.014c idaṃ durgaṃ mahāghoraṃ tīrṇam evopadhāraya 07,095.015 sūta uvāca 07,095.015a na saṃbhramo me vārṣṇeya vidyate satyavikrama 07,095.015c yady api syāt susaṃkruddho jāmadagnyo 'grataḥ sthitaḥ 07,095.016a droṇo vā rathināṃ śreṣṭhaḥ kṛpo madreśvaro 'pi vā 07,095.016c tathāpi saṃbhramo na syāt tvām āśritya mahābhuja 07,095.017a tvayā subahavo yuddhe nirjitāḥ śatrusūdana 07,095.017c na ca me saṃbhramaḥ kaś cid bhūtapūrvaḥ kadā cana 07,095.017e kim u caitat samāsādya vīra saṃyugagoṣpadam 07,095.018a āyuṣman katareṇa tvā prāpayāmi dhanaṃjayam 07,095.018c keṣāṃ kruddho 'si vārṣṇeya keṣāṃ mṛtyur upasthitaḥ 07,095.018e keṣāṃ saṃyamanīm adya gantum utsahate manaḥ 07,095.019a ke tvāṃ yudhi parākrāntaṃ kālāntakayamopamam 07,095.019c dṛṣṭvā vikramasaṃpannaṃ vidraviṣyanti saṃyuge 07,095.019e keṣāṃ vaivasvato rājā smarate 'dya mahābhuja 07,095.019f*0666_00 sūta uvāca 07,095.019f*0666_01 ity evaṃ karma kurvāṇam antakapratimaṃ raṇe 07,095.019f*0666_02 śineḥ pautras tathovāca yantāraṃ hṛṣṭamānasaḥ 07,095.020 sātyakir uvāca 07,095.020a muṇḍān etān haniṣyāmi dānavān iva vāsavaḥ 07,095.020c pratijñāṃ pārayiṣyāmi kāmbojān eva mā vaha 07,095.020e adyaiṣāṃ kadanaṃ kṛtvā kṣipraṃ yāsyāmi pāṇḍavam 07,095.021a adya drakṣyanti me vīryaṃ kauravāḥ sasuyodhanāḥ 07,095.021b*0667_01 pārthivās tasya vividhaṃ mahāstrasya prayojanam 07,095.021b*0667_02 makaradhvajān mahāmuṣṭiṃ kṛṣṇād dureṣupātanam 07,095.021b*0667_03 jagāda saṃbhramo yuddhe mokṣaḥ śūrātmajātmajaḥ 07,095.021c muṇḍānīke hate sūta sarvasainyeṣu cāsakṛt 07,095.022a adya kauravasainyasya dīryamāṇasya saṃyuge 07,095.022c śrutvā virāvaṃ bahudhā saṃtapsyati suyodhanaḥ 07,095.023a adya pāṇḍavamukhyasya śvetāśvasya mahātmanaḥ 07,095.023c ācāryakakṛtaṃ mārgaṃ darśayiṣyāmi saṃyuge 07,095.023d*0668_01 adya me yuddhyamānasya phalgunasyeva sāyakān 07,095.023d*0668_02 patitān rathanāgeṣu dṛṣṭvā śocanti śatravaḥ 07,095.024a adya madbāṇanihatān yodhamukhyān sahasraśaḥ 07,095.024c dṛṣṭvā duryodhano rājā paścāttāpaṃ gamiṣyati 07,095.025a adya me kṣiprahastasya kṣipataḥ sāyakottamān 07,095.025c alātacakrapratimaṃ dhanur drakṣyanti kauravāḥ 07,095.026a matsāyakacitāṅgānāṃ rudhiraṃ sravatāṃ bahu 07,095.026c sainikānāṃ vadhaṃ dṛṣṭvā saṃtapsyati suyodhanaḥ 07,095.026c*0669_01 rudhirokṣitasarvāṅgān madbāṇaśakalīkṛtān 07,095.026c*0669_02 dṛṣṭvā nāgavarān saṃkhye 07,095.027a adya me kruddharūpasya nighnataś ca varān varān 07,095.027c dvir arjunam imaṃ lokaṃ maṃsyate sa suyodhanaḥ 07,095.028a adya rājasahasrāṇi nihatāni mayā raṇe 07,095.028c dṛṣṭvā duryodhano rājā saṃtapsyati mahāmṛdhe 07,095.029a adya snehaṃ ca bhaktiṃ ca pāṇḍaveṣu mahātmasu 07,095.029b*0670_01 balaṃ vīryaṃ kṛtajñatvaṃ mama jñāsyanti kauravāḥ 07,095.029c hatvā rājasahasrāṇi darśayiṣyāmi rājasu 07,095.030 saṃjaya uvāca 07,095.030a evam uktas tadā sūtaḥ śikṣitān sādhuvāhinaḥ 07,095.030c śaśāṅkasaṃnikāśān vai vājino 'cūcudad bhṛśam 07,095.030d*0671_01 codito vṛṣṇivīreṇa sa sūtaḥ sādhuśikṣitaḥ 07,095.030d*0671_02 tataḥ śaśāṅkasaṃkāśān vikurvāṇān hayottamān 07,095.030d*0672_01 saindhavāṃś coditā yantrā ūhus te satyakaṃ raṇe 07,095.031a te pibanta ivākāśaṃ yuyudhānaṃ hayottamāḥ 07,095.031c prāpayan yavanāñ śīghraṃ manaḥpavanaraṃhasaḥ 07,095.032a sātyakiṃ te samāsādya pṛtanāsv anivartinam 07,095.032c bahavo laghuhastāś ca śaravarṣair avākiran 07,095.032c*0673_01 **** **** yavanāḥ sumahābalāḥ 07,095.032c*0673_02 kebeti vādinaḥ sarve 07,095.033a teṣām iṣūn athāstrāṇi vegavan nataparvabhiḥ 07,095.033c acchinat sātyakī rājan nainaṃ te prāpnuvañ śarāḥ 07,095.034a rukmapuṅkhaiḥ suniśitair gārdhrapatrair ajihmagaiḥ 07,095.034c uccakarta śirāṃsy ugro yavanānāṃ bhujān api 07,095.035a śaikyāyasāni varmāṇi kāṃsyāni ca samantataḥ 07,095.035c bhittvā dehāṃs tathā teṣāṃ śarā jagmur mahītalam 07,095.036a te hanyamānā vīreṇa mlecchāḥ sātyakinā raṇe 07,095.036c śataśo nyapataṃs tatra vyasavo vasudhātale 07,095.037a supūrṇāyatamuktais tān avyavacchinnapiṇḍitaiḥ 07,095.037c pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca bibheda yavanāñ śaraiḥ 07,095.038a kāmbojānāṃ sahasrais tu śakānāṃ ca viśāṃ pate 07,095.038c śabarāṇāṃ kirātānāṃ barbarāṇāṃ tathaiva ca 07,095.038d*0674_01 hatair yavanakāmbojaiḥ kirātaiḥ saha barbaraiḥ 07,095.038d*0674_02 padātibhiś ca vīreṇa sātvatena hate raṇe 07,095.038d*0674_03 patitair abhavan rājan saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ 07,095.038d*0674_04 evaṃ tad yavanānīkaṃ hatvā chittvā ca mādhavaḥ 07,095.039a agamyarūpāṃ pṛthivīṃ māṃsaśoṇitakardamām 07,095.039c kṛtavāṃs tatra śaineyaḥ kṣapayaṃs tāvakaṃ balam 07,095.040a dasyūnāṃ saśirastrāṇaiḥ śirobhir lūnamūrdhajaiḥ 07,095.040c tatra tatra mahī kīrṇā vibarhair aṇḍajair iva 07,095.041a rudhirokṣitasarvāṅgais tais tad āyodhanaṃ babhau 07,095.041c kabandhaiḥ saṃvṛtaṃ sarvaṃ tāmrābhraiḥ kham ivāvṛtam 07,095.042a vajrāśanisamasparśaiḥ suparvabhir ajihmagaiḥ 07,095.042c te sāśvayānā nihatāḥ samāvavrur vasuṃdharām 07,095.042d*0675_01 teṣām astrāṇi bāṇāṃś ca śaineyo nataparvabhiḥ 07,095.042d*0675_02 nicakarta mahārāja yavanānāṃ śirodharān 07,095.042d*0675_03 te śarā nataparvāṇo yuyudhānena preritāḥ 07,095.042d*0675_04 bhittvā dehāṃs tathā teṣāṃ patanti sma mahītale 07,095.042d*0675_05 te hanyamānā vīrās tu vṛṣṇivīreṇa saṃyuge 07,095.042d*0675_06 śastrāhatāḥ patanty urvyāṃ kāmbojāḥ sapadānugāḥ 07,095.042d*0675_07 kāmbojānāṃ bhujaiś chinnaiḥ yavanānāṃ ca bhārata 07,095.042d*0675_08 tatra tatra mahī bhāti pañcāsyair iva pannagaiḥ 07,095.043a alpāvaśiṣṭāḥ saṃbhagnāḥ kṛcchraprāṇā vicetasaḥ 07,095.043c jitāḥ saṃkhye mahārāja yuyudhānena daṃśitāḥ 07,095.044a pārṣṇibhiś ca kaśābhiś ca tāḍayantas turaṃgamān 07,095.044c javam uttamam āsthāya sarvataḥ prādravan bhayāt 07,095.045a kāmbojasainyaṃ vidrāvya durjayaṃ yudhi bhārata 07,095.045c yavanānāṃ ca tat sainyaṃ śakānāṃ ca mahad balam 07,095.046a sa tataḥ puruṣavyāghraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,095.046c prahṛṣṭas tāvakāñ jitvā sūtaṃ yāhīty acodayat 07,095.046d*0676_01 tat tasya samare karma dṛṣṭvānyair akṛtaṃ purā 07,095.046d*0676_02 cāraṇāḥ saha gandharvāḥ pūjayāṃ cakrire bhṛśam 07,095.047a taṃ yāntaṃ pṛṣṭhagoptāram arjunasya viśāṃ pate 07,095.047c cāraṇāḥ prekṣya saṃhṛṣṭās tvadīyāś cāpy apūjayan 07,095.047d*0677_01 na ke cid abhyavartanta tāvakā vṛṣṇinandanam 07,096.001 saṃjaya uvāca 07,096.001a jitvā yavanakāmbojān yuyudhānas tato 'rjunam 07,096.001c jagāma tava sainyasya madhyena rathināṃ varaḥ 07,096.002a śaradaṃṣṭro naravyāghro vicitrakavacacchaviḥ 07,096.002c mṛgān vyāghra ivājighraṃs tava sainyam abhīṣayat 07,096.003a sa rathena caran mārgān dhanur abhrāmayad bhṛśam 07,096.003c rukmapṛṣṭhaṃ mahāvegaṃ rukmacandrakasaṃkulam 07,096.004a rukmāṅgadaśirastrāṇo rukmavarmasamāvṛtaḥ 07,096.004c rukmadhvajavaraḥ śūro meruśṛṅga ivābabhau 07,096.005a sadhanurmaṇḍalaḥ saṃkhye tejobhāsvararaśmivān 07,096.005c śaradīvoditaḥ sūryo nṛsūryo virarāja ha 07,096.006a vṛṣabhaskandhavikrānto vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ 07,096.006c tāvakānāṃ babhau madhye gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ 07,096.007a mattadviradasaṃkāśaṃ mattadviradagāminam 07,096.007c prabhinnam iva mātaṅgaṃ yūthamadhye vyavasthitam 07,096.007e vyāghrā iva jighāṃsantas tvadīyābhyadravan raṇe 07,096.007f*0678_01 sātyakiṃ samare rājan parivavrus tavātmajāḥ 07,096.008a droṇānīkam atikrāntaṃ bhojānīkaṃ ca dustaram 07,096.008c jalasaṃdhārṇavaṃ tīrtvā kāmbojānāṃ ca vāhinīm 07,096.009a hārdikyamakarān muktaṃ tīrṇaṃ vai sainyasāgaram 07,096.009c parivavruḥ susaṃkruddhās tvadīyāḥ sātyakiṃ rathāḥ 07,096.010a duryodhanaś citraseno duḥśāsanaviviṃśatī 07,096.010c śakunir duḥsahaś caiva yuvā durmarṣaṇaḥ krathaḥ 07,096.011a anye ca bahavaḥ śūrāḥ śastravanto durāsadāḥ 07,096.011c pṛṣṭhataḥ sātyakiṃ yāntam anvadhāvann amarṣitāḥ 07,096.012a atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 07,096.012c mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi 07,096.013a tān abhidravataḥ sarvān samīkṣya śinipuṃgavaḥ 07,096.013c śanair yāhīti yantāram abravīt prahasann iva 07,096.014a idam eti samuddhūtaṃ dhārtarāṣṭrasya yad balam 07,096.014c mām evābhimukhaṃ tūrṇaṃ gajāśvarathapattimat 07,096.015a nādayan vai diśaḥ sarvā rathaghoṣeṇa sārathe 07,096.015c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca kampayan sāgarān api 07,096.016a etad balārṇavaṃ tāta vārayiṣye mahāraṇe 07,096.016c paurṇamāsyām ivoddhūtaṃ veleva salilāśayam 07,096.017a paśya me sūta vikrāntam indrasyeva mahāmṛdhe 07,096.017b*0679_01 tūṇīcarmāsimad ghoraṃ gajāśvarathasaṃkulam 07,096.017b*0679_02 udvṛttaḥ sāgaro yadvad velām āśrayate tathā 07,096.017b*0679_03 mām āsādya hi tiṣṭhanti yaudhāḥ śatasahasraśaḥ 07,096.017c eṣa sainyāni śatrūṇāṃ vidhamāmi śitaiḥ śaraiḥ 07,096.018a nihatān āhave paśya padātyaśvarathadvipān 07,096.018c maccharair agnisaṃkāśair videhāsūn sahasraśaḥ 07,096.019a ity evaṃ bruvatas tasya sātyaker amitaujasaḥ 07,096.019c samīpaṃ sainikās te tu śīghram īyur yuyutsavaḥ 07,096.019e jahy ādravasva tiṣṭheti paśya paśyeti vādinaḥ 07,096.020a tān evaṃ bruvato vīrān sātyakir niśitaiḥ śaraiḥ 07,096.020c jaghāna triśatān aśvān kuñjarāṃś ca catuḥśatān 07,096.020d*0680_01 laghvastraḥ citrayodhī ca prahasañ śinipuṃgavaḥ 07,096.021a sa saṃprahāras tumulas tasya teṣāṃ ca dhanvinām 07,096.021c devāsuraraṇaprakhyaḥ prāvartata janakṣayaḥ 07,096.021d*0681_01 prāvartata mahārāja devāsuraraṇopamaḥ 07,096.022a meghajālanibhaṃ sainyaṃ tava putrasya māriṣa 07,096.022c pratyagṛhṇāc chineḥ pautraḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,096.023a pracchādyamānaḥ samare śarajālaiḥ sa vīryavān 07,096.023b*0682_01 sa śarair analasparśair ākarṇād abhicoditaiḥ 07,096.023c asaṃbhramaṃ mahārāja tāvakān avadhīd bahūn 07,096.024a āścaryaṃ tatra rājendra sumahad dṛṣṭavān aham 07,096.024c na moghaḥ sāyakaḥ kaś cit sātyaker abhavat prabho 07,096.024d*0683_01 nāsīn moghaḥ śaraḥ kaś cid āsan sarve tanucchidaḥ 07,096.025a rathanāgāśvakalilaḥ padātyūrmisamākulaḥ 07,096.025c śaineyavelām āsādya sthitaḥ sainyamahārṇavaḥ 07,096.026a saṃbhrāntanaranāgāśvam āvartata muhur muhuḥ 07,096.026c tat sainyam iṣubhis tena vadhyamānaṃ samantataḥ 07,096.026d*0684_01 rathinaḥ pattināgāś ca sādinaś ca śarā hatāḥ 07,096.026e babhrāma tatra tatraiva gāvaḥ śītārditā iva 07,096.027a padātinaṃ rathaṃ nāgaṃ sādinaṃ turagaṃ tathā 07,096.027c aviddhaṃ tatra nādrākṣaṃ yuyudhānasya sāyakaiḥ 07,096.028a na tādṛk kadanaṃ rājan kṛtavāṃs tatra phalgunaḥ 07,096.028c yādṛk kṣayam anīkānām akarot sātyakir nṛpa 07,096.028e atyarjunaṃ śineḥ pautro yudhyate bharatarṣabha 07,096.028f*0685_01 vītabhīr lāghavopetaḥ kṛtitvaṃ saṃpradarśayan 07,096.029a tato duryodhano rājā sātvatasya tribhiḥ śaraiḥ 07,096.029c vivyādha sūtaṃ niśitaiś caturbhiś caturo hayān 07,096.030a sātyakiṃ ca tribhir viddhvā punar vivyādha so 'ṣṭabhiḥ 07,096.030c duḥśāsanaḥ ṣoḍaśabhir vivyādha śinipuṃgavam 07,096.031a śakuniḥ pañcaviṃśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ 07,096.031c duḥsahaḥ pañcadaśabhir vivyādhorasi sātyakim 07,096.032a utsmayan vṛṣṇiśārdūlas tathā bāṇaiḥ samāhataḥ 07,096.032c tān avidhyan mahārāja sarvān eva tribhis tribhiḥ 07,096.033a gāḍhaviddhān arīn kṛtvā mārgaṇaiḥ so 'titejanaiḥ 07,096.033c śaineyaḥ śyenavat saṃkhye vyacaral laghuvikramaḥ 07,096.033d*0686_01 śyenavad vyacarat saṃkhye śaineyo laghu suṣṭhu ca 07,096.034a saubalasya dhanuś chittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca 07,096.034c duryodhanaṃ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 07,096.035a citrasenaṃ śatenaiva daśabhir duḥsahaṃ tathā 07,096.035c duḥśāsanaṃ ca viṃśatyā vivyādha śinipuṃgavaḥ 07,096.036a athānyad dhanur ādāya syālas tava viśāṃ pate 07,096.036c aṣṭabhiḥ sātyakiṃ viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 07,096.037a duḥśāsanaś ca daśabhir duḥsahaś ca tribhiḥ śaraiḥ 07,096.037c durmukhaś ca dvādaśabhī rājan vivyādha sātyakim 07,096.038a duryodhanas trisaptatyā viddhvā bhārata mādhavam 07,096.038c tato 'sya niśitair bāṇais tribhir vivyādha sārathim 07,096.039a tān sarvān sahitāñ śūrān yatamānān mahārathān 07,096.039c pañcabhiḥ pañcabhir bāṇaiḥ punar vivyādha sātyakiḥ 07,096.040a tataḥ sa rathināṃ śreṣṭhas tava putrasya sārathim 07,096.040c ājaghānāśu bhallena sa hato nyapatad bhuvi 07,096.041a pātite sārathau tasmiṃs tava putrarathaḥ prabho 07,096.041c vātāyamānais tair aśvair apānīyata saṃgarāt 07,096.042a tatas tava sutā rājan sainikāś ca viśāṃ pate 07,096.042c rājño ratham abhiprekṣya vidrutāḥ śataśo 'bhavan 07,096.043a vidrutaṃ tatra tat sainyaṃ dṛṣṭvā bhārata sātyakiḥ 07,096.043c avākirac charais tīkṣṇai rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,096.044a vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni samantataḥ 07,096.044c prayayau sātyakī rājañ śvetāśvasya rathaṃ prati 07,096.044d*0687_01 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ tāvakāḥ prekṣya māriṣa 07,096.044d*0687_02 dṛṣṭaṃ cādṛṣṭavat kṛtvā kriyām anyāṃ prayojayan 07,096.045a taṃ śarān ādadānaṃ ca rakṣamāṇaṃ ca sārathim 07,096.045c ātmānaṃ mocayantaṃ ca tāvakāḥ samapūjayan 07,097.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,097.001a saṃpramṛdya mahat sainyaṃ yāntaṃ śaineyam arjunam 07,097.001c nirhrīkā mama te putrāḥ kim akurvata saṃjaya 07,097.002a kathaṃ caiṣāṃ tathā yuddhe dhṛtir āsīn mumūrṣatām 07,097.002c śaineyacaritaṃ dṛṣṭvā sadṛśaṃ savyasācinaḥ 07,097.003a kiṃ nu vakṣyanti te kṣātraṃ sainyamadhye parājitāḥ 07,097.003c kathaṃ ca sātyakir yuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ 07,097.004a kathaṃ ca mama putrāṇāṃ jīvatāṃ tatra saṃjaya 07,097.004c śaineyo 'bhiyayau yuddhe tan mamācakṣva tattvataḥ 07,097.005a atyadbhutam idaṃ tāta tvatsakāśāc chṛṇomy aham 07,097.005c ekasya bahubhir yuddhaṃ śatrubhir vai mahārathaiḥ 07,097.006a viparītam ahaṃ manye mandabhāgyān sutān prati 07,097.006c yatrāvadhyanta samare sātvatena mahātmanā 07,097.007a ekasya hi na paryāptaṃ matsainyaṃ tasya saṃjaya 07,097.007c kruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇḍavāḥ 07,097.008a nirjitya samare droṇaṃ kṛtinaṃ yuddhadurmadam 07,097.008c yathā paśugaṇān siṃhas tadvad dhantā sutān mama 07,097.009a kṛtavarmādibhiḥ śūrair yattair bahubhir āhave 07,097.009c yuyudhāno na śakito hantuṃ yaḥ puruṣarṣabhaḥ 07,097.009d*0688_01 na śakyaḥ samare jetuṃ nihaniṣyati me sutān 07,097.010a naitad īdṛśakaṃ yuddhaṃ kṛtavāṃs tatra phalgunaḥ 07,097.010c yādṛśaṃ kṛtavān yuddhaṃ śiner naptā mahāyaśāḥ 07,097.011 saṃjaya uvāca 07,097.011a tava durmantrite rājan duryodhanakṛtena ca 07,097.011c śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yat te vakṣyāmi bhārata 07,097.011d*0689_01 śṛṇuṣva rājan saṃgrāmaṃ naravājigajakṣayam 07,097.011d*0689_02 duryodhanāpanītena tava durmantritena ca 07,097.012a te punaḥ saṃnyavartanta kṛtvā saṃśaptakān mithaḥ 07,097.012c parāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā putrasya tava śāsanāt 07,097.013a trīṇi sādisahasrāṇi duryodhanapurogamāḥ 07,097.013c śakāḥ kāmbojabāhlīkā yavanāḥ pāradās tathā 07,097.014a kuṇindās taṅgaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāś ca samandarāḥ 07,097.014c abhyadravanta śaineyaṃ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā 07,097.015a yuktāś ca pārvatīyānāṃ rathāḥ pāṣāṇayodhinām 07,097.015c śūrāḥ pañcaśatā rājañ śaineyaṃ samupādravan 07,097.016a tato rathasahasreṇa mahārathaśatena ca 07,097.016c dviradānāṃ sahasreṇa dvisāhasraiś ca vājibhiḥ 07,097.016d*0690_01 niyutaiś ca padātyaughair vividhāyudhapāṇibhiḥ 07,097.017a śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥ 07,097.017c abhyadravanta śaineyam asaṃkhyeyāś ca pattayaḥ 07,097.018a tāṃś ca saṃcodayan sarvān ghnatainam iti bhārata 07,097.018c duḥśāsano mahārāja sātyaktiṃ paryavārayat 07,097.019a tatrādbhutam apaśyāma śaineyacaritaṃ mahat 07,097.019c yad eko bahubhiḥ sārdham asaṃbhrāntam ayudhyata 07,097.020a avadhīc ca rathānīkaṃ dviradānāṃ ca tad balam 07,097.020c sādinaś caiva tān sarvān dasyūn api ca sarvaśaḥ 07,097.020d*0691_01 saṃprādravan mahat sainyaṃ bhagnaṃ ca bahudhā śaraiḥ 07,097.021a tatra cakrair vimathitair bhagnaiś ca paramāyudhaiḥ 07,097.021c akṣaiś ca bahudhā bhagnair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ 07,097.022a kūbarair mathitaiś cāpi dhvajaiś cāpi nipātitaiḥ 07,097.022c varmabhiś cāmaraiś caiva vyavakīrṇā vasuṃdharā 07,097.023a sragbhir ābharaṇair vastrair anukarṣaiś ca māriṣa 07,097.023c saṃchannā vasudhā tatra dyaur grahair iva bhārata 07,097.024a girirūpadharāś cāpi patitāḥ kuñjarottamāḥ 07,097.024b*0692_01 mlecchāsthitair mahārāja bhinnāñjanacayopamaiḥ 07,097.024b*0692_02 mṛgair mandaiś ca bhadraiś ca mṛgamandais tathāparaiḥ 07,097.024b*0692_03 bhadrair mandamanobhiś ca mṛgabhadrais tathaiva ca 07,097.024b*0692_04 mandair mandamadaiś caiva tathā mandamṛgair api 07,097.024b*0692_05 tatra tatra dharākīrṇā śayānaiḥ parvatopamaiḥ 07,097.024c añjanasya kule jātā vāmanasya ca bhārata 07,097.024e supratīkakule jātā mahāpadmakule tathā 07,097.025a airāvaṇakule caiva tathānyeṣu kuleṣu ca 07,097.025c jātā dantivarā rājañ śerate bahavo hatāḥ 07,097.025d*0693_01 kumudasya tathā nāgā airāvatakulodbhavāḥ 07,097.025d*0693_02 nihatāḥ satyakenājau nārācair agnisaṃnibhaiḥ 07,097.026a vanāyujān pārvatīyān kāmbojāraṭṭabāhlikān 07,097.026c tathā hayavarān rājan nijaghne tatra sātyakiḥ 07,097.027a nānādeśasamutthāṃś ca nānājātyāṃś ca pattinaḥ 07,097.027c nijaghne tatra śaineyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,097.028a teṣu prakālyamāneṣu dasyūn duḥśāsano 'bravīt 07,097.028c nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 07,097.029a tāṃś cāpi sarvān saṃprekṣya putro duḥśāsanas tava 07,097.029c pāṣāṇayodhinaḥ śūrān pārvatīyān acodayat 07,097.030a aśmayuddheṣu kuśalā naitaj jānāti sātyakiḥ 07,097.030c aśmayuddham ajānantaṃ ghnatainaṃ yuddhakāmukam 07,097.031a tathaiva kuravaḥ sarve nāśmayuddhaviśāradāḥ 07,097.031c abhidravata mā bhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ 07,097.031d*0694_01 te pārvatīyā rājānaḥ sarve pāṣāṇapāṇayaḥ 07,097.031d*0695_01 abhyadravanta śaineyaṃ rājānam iva mantriṇaḥ 07,097.032a tato gajaśiśuprakhyair upalaiḥ śailavāsinaḥ 07,097.032c udyatair yuyudhānasya sthitā maraṇakāṅkṣiṇaḥ 07,097.033a kṣepaṇīyais tathāpy anye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥ 07,097.033c coditās tava putreṇa rurudhuḥ sarvatodiśam 07,097.033d*0696_01 śaineyam abhyadhāvaṃs te grāvabhir dṛḍhahastavat 07,097.033d*0696_02 mlecchāḥ pipāsavaḥ prājñā rājānam iva mantriṇaḥ 07,097.034a teṣām āpatatām eva śilāyuddhaṃ cikīrṣatām 07,097.034c sātyakiḥ pratisaṃdhāya triṃśataṃ prāhiṇoc charān 07,097.035a tām aśmavṛṣṭiṃ tumulāṃ pārvatīyaiḥ samīritām 07,097.035c bibhedoragasaṃkāśair nārācaiḥ śinipuṃgavaḥ 07,097.036a tair aśmacūrṇair dīpyadbhiḥ khadyotānām iva vrajaiḥ 07,097.036c prāyaḥ sainyāny avadhyanta hāhābhūtāni māriṣa 07,097.037a tataḥ pañcaśatāḥ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥ 07,097.037c nikṛttabāhavo rājan nipetur dharaṇītale 07,097.037d*0697_01 punar daśaśatāś cānye śatasāhasriṇas tathā 07,097.037d*0697_02 sopalair bāhubhiś chinnaiḥ petur aprāpya sātyakim 07,097.037d*0698_01 sātvatasya ca bhallena niṣpiṣṭais tais tathādribhiḥ 07,097.037d*0698_02 nipatan nihatā mlecchās tatra tatra gatāsavaḥ 07,097.037d*0698_03 te hanyamānāḥ samare sātvatena mahātmanā 07,097.037d*0698_04 aśmavṛṣṭiṃ mahāghorāṃ pātayanti sma sātvate 07,097.038a pāṣāṇayodhinaḥ śūrān yatamānān avasthitān 07,097.038c avadhīd bahusāhasrāṃs tad adbhutam ivābhavat 07,097.039a tataḥ punar bastamukhair aśmavṛṣṭiṃ samantataḥ 07,097.039c ayohastaiḥ śūlahastair daradaiḥ khaśataṅgaṇaiḥ 07,097.040a ambaṣṭhaiś ca kuṇindaiś ca kṣiptāṃ kṣiptāṃ sa sātyakiḥ 07,097.040c nārācaiḥ prativivyādha prekṣamāṇo mahābalaḥ 07,097.041a adrīṇāṃ bhidyamānānām antarikṣe śitaiḥ śaraiḥ 07,097.041c śabdena prādravan rājan gajāśvarathapattayaḥ 07,097.042a aśmacūrṇaiḥ samākīrṇā manuṣyāś ca vayāṃsi ca 07,097.042c nāśaknuvann avasthātuṃ bhramarair iva daṃśitāḥ 07,097.043a hataśiṣṭā virudhirā bhinnamastakapiṇḍikāḥ 07,097.043b*0699_01 vibhinnaśiraso rājan dantaiś chinnaiś ca dantinaḥ 07,097.043b*0699_02 nirdhūtaiś ca karair nāgā vyaṅgāś ca śataśaḥ kṛtāḥ 07,097.043b*0699_03 hatvā pañcaśatān yodhān sa kṣaṇenaiva māriṣa 07,097.043b*0699_04 vyacarat pṛtanāmadhye śaineyaḥ kṛtahastavat 07,097.043c kuñjarāḥ saṃnyavartanta yuyudhānarathaṃ prathi 07,097.043d*0700_01 aśmanāṃ bhidyamānānāṃ sāyakaiḥ śrūyate dhvaniḥ 07,097.043d*0700_02 padmapatreṣu dhārāṇāṃ patantīnām iva dhvaniḥ 07,097.044a tataḥ śabdaḥ samabhavat tava sainyasya māriṣa 07,097.044c mādhavenārdyamānasya sāgarasyeva dāruṇaḥ 07,097.045a taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā droṇo yantāram abravīt 07,097.045c eṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ 07,097.046a dārayan bahudhā sainyaṃ raṇe carati kālavat 07,097.046c yatraiṣa śabdas tumulas tatra sūta rathaṃ naya 07,097.047a pāṣāṇayodhibhir nūnaṃ yuyudhānaḥ samāgataḥ 07,097.047c tathā hi rathinaḥ sarve hriyante vidrutair hayaiḥ 07,097.048a viśastrakavacā rugṇās tatra tatra patanti ca 07,097.048c na śaknuvanti yantāraḥ saṃyantuṃ tumule hayān 07,097.049a ity evaṃ bruvato rājan bhāradvājasya dhīmataḥ 07,097.049c pratyuvāca tato yantā droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 07,097.050a āyuṣman dravate sainyaṃ kauraveyaṃ samantataḥ 07,097.050b*0701_01 āyuṣman vidravaty eva kurūṇāṃ sainyam āturam 07,097.050c paśya yodhān raṇe bhinnān dhāvamānāṃs tatas tataḥ 07,097.051a ete ca sahitāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,097.051c tvām eva hi jighāṃsantaḥ prādravanti samantataḥ 07,097.052a atra kāryaṃ samādhatsva prāptakālam ariṃdama 07,097.052c sthāne vā gamane vāpi dūraṃ yātaś ca sātyakiḥ 07,097.053a tathaivaṃ vadatas tasya bhāradvājasya māriṣa 07,097.053c pratyadṛśyata śaineyo nighnan bahuvidhān rathān 07,097.054a te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ 07,097.054c yuyudhānarathaṃ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ 07,097.055a yais tu duḥśāsanaḥ sārdhaṃ rathaiḥ pūrvaṃ nyavartata 07,097.055c te bhītās tv abhyadhāvanta sarve droṇarathaṃ prati 07,098.001 saṃjaya uvāca 07,098.001a duḥśāsanarathaṃ dṛṣṭvā samīpe paryavasthitam 07,098.001c bhāradvājas tato vākyaṃ duḥśāsanam athābravīt 07,098.002a duḥśāsana rathāḥ sarve kasmād ete pravidrutāḥ 07,098.002c kaccit kṣemaṃ tu nṛpateḥ kaccij jīvati saindhavaḥ 07,098.003a rājaputro bhavān atra rājabhrātā mahārathaḥ 07,098.003c kimarthaṃ dravase yuddhe yauvarājyam avāpya hi 07,098.003d*0702_01 dāsī jitāsi dyūte tvaṃ yathākāmacarī bhava 07,098.003d*0702_02 vāsasāṃ vāhikā rājño bhrātur jyeṣṭhasya me bhava 07,098.003d*0702_03 na santi patayaḥ sarve te 'dya ṣaṇḍhatilaiḥ samāḥ 07,098.003d*0702_04 duḥśāsanaivam uktvā tvaṃ pūrvaṃ kasmāt palāyase 07,098.004a svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāñcālaiḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,098.004c ekaṃ sātyakim āsādya kathaṃ bhīto 'si saṃyuge 07,098.005a na jānīṣe purā tvaṃ tu gṛhṇann akṣān durodare 07,098.005c śarā hy ete bhaviṣyanti dāruṇāśīviṣopamāḥ 07,098.006a apriyāṇāṃ ca vacanaṃ pāṇḍaveṣu viśeṣataḥ 07,098.006c draupadyāś ca parikleśas tvanmūlo hy abhavat purā 07,098.007a kva te mānaś ca darpaś ca kva ca tad vīra garjitam 07,098.007c āśīviṣasamān pārthān kopayitvā kva yāsyasi 07,098.008a śocyeyaṃ bhāratī senā rājā caiva suyodhanaḥ 07,098.008c yasya tvaṃ karkaśo bhrātā palāyanaparāyaṇaḥ 07,098.009a nanu nāma tvayā vīra dīryamāṇā bhayārditā 07,098.009c svabāhubalam āsthāya rakṣitavyā hy anīkinī 07,098.009e sa tvam adya raṇaṃ tyaktvā bhīto harṣayase parān 07,098.010a vidrute tvayi sainyasya nāyake śatrusūdana 07,098.010c ko 'nyaḥ sthāsyati saṃgrāme bhīto bhīte vyapāśraye 07,098.011a ekena sātvatenādya yudhyamānasya cānagha 07,098.011c palāyane tava matiḥ saṃgrāmād dhi pravartate 07,098.012a yadā gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmasenaṃ ca kaurava 07,098.012c yamau ca yudhi draṣṭāsi tadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi 07,098.013a yudhi phalgunabāṇānāṃ sūryāgnisamatejasām 07,098.013c na tulyāḥ sātyakiśarā yeṣāṃ bhītaḥ palāyase 07,098.013d*0703_01 tvarito vīra gaccha tvaṃ gāndhāry udaram āviśa 07,098.013d*0703_02 pṛthivyāṃ dhāvamānasya na saṃpaśyāmi te śamam 07,098.014a yadi tāvat kṛtā buddhiḥ palāyanaparāyaṇā 07,098.014c pṛthivī dharmarājasya śamenaiva pradīyatām 07,098.015a yāvat phalgunanārācā nirmuktoragasaṃnibhāḥ 07,098.015c nāviśanti śarīraṃ te tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,098.016a yāvat te pṛthivīṃ pārthā hatvā bhrātṛśataṃ raṇe 07,098.016c nākṣipanti mahātmānas tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,098.017a yāvan na krudhyate rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,098.017c kṛṣṇaś ca samaraślāghī tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,098.018a yāvad bhīmo mahābāhur vigāhya mahatīṃ camūm 07,098.018c sodarāṃs te na mṛdnāti tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,098.018d*0704_01 mayā śamavatā cokto rakṣa śeṣaṃ suyodhana 07,098.018d*0704_02 saṃśāmya vīra pārthais tvaṃ rakṣa sarvān mahīkṣitaḥ 07,098.019a pūrvam uktaś ca te bhrātā bhīṣmeṇa sa suyodhanaḥ 07,098.019c ajeyāḥ pāṇḍavāḥ saṃkhye saumya saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 07,098.019e na ca tat kṛtavān mandas tava bhrātā suyodhanaḥ 07,098.019f*0705_01 tavāpi śoṇitaṃ bhīmaḥ pāsyatīti mayā śrutam 07,098.019f*0705_02 tac cāpy avitathaṃ tasya tat tathaiva bhaviṣyati 07,098.019f*0705_03 kiṃ bhīmasya na jānāsi vikramaṃ tvaṃ subāliśa 07,098.019f*0705_04 yena te vairam ārabdhaṃ saṃyuge prapalāyatā 07,098.020a sa yuddhe dhṛtim āsthāya yatto yudhyasva pāṇḍavaiḥ 07,098.020c gaccha tūrṇaṃ rathenaiva tatra tiṣṭhati sātyakiḥ 07,098.021a tvayā hīnaṃ balaṃ hy etad vidraviṣyati bhārata 07,098.021c ātmārthaṃ yodhaya raṇe sātyakiṃ satyavikramam 07,098.022a evam uktas tava suto nābravīt kiṃ cid apy asau 07,098.022c śrutaṃ cāśrutavat kṛtvā prāyād yena sa sātyakiḥ 07,098.023a sainyena mahatā yukto mlecchānām anivartinām 07,098.023c āsādya ca raṇe yatto yuyudhānam ayodhayat 07,098.024a droṇo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pāñcālān pāṇḍavāṃs tathā 07,098.024c abhyadravata saṃkruddho javam āsthāya madhyamam 07,098.025a praviśya ca raṇe droṇaḥ pāñcālānāṃ varūthinīm 07,098.025c drāvayām āsa yodhān vai śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,098.026a tato droṇo mahārāja nāma viśrāvya saṃyuge 07,098.026c pāṇḍupāñcālamatsyānāṃ pracakre kadanaṃ mahat 07,098.027a taṃ jayantam anīkāni bhāradvājaṃ tatas tataḥ 07,098.027c pāñcālaputro dyutimān vīraketuḥ samabhyayāt 07,098.028a sa droṇaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,098.028c dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 07,098.028d*0706_01 nanāda balavān nādaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,098.029a tatrādbhutaṃ mahārāja dṛṣṭavān asmi saṃyuge 07,098.029c yad droṇo rabhasaṃ yuddhe pāñcālyaṃ nābhyavartata 07,098.030a saṃniruddhaṃ raṇe droṇaṃ pāñcālā vīkṣya māriṣa 07,098.030c āvavruḥ sarvato rājan dharmaputrajayaiṣiṇaḥ 07,098.031a te śarair agnisaṃkāśais tomaraiś ca mahādhanaiḥ 07,098.031c śastraiś ca vividhai rājan droṇam ekam avākiran 07,098.032a nihatya tān bāṇagaṇān droṇo rājan samantataḥ 07,098.032c mahājaladharān vyomni mātariśvā vivān iva 07,098.032d*0707_01 yathā vāyur mahābhrāṇi vivānnityaṃ viyaty uta 07,098.033a tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ sūryapāvakasaṃnibham 07,098.033c saṃdadhe paravīraghno vīraketurathaṃ prati 07,098.034a sa bhittvā tu śaro rājan pāñcālyaṃ kulanandanam 07,098.034c abhyagād dharaṇīṃ tūrṇaṃ lohitārdro jvalann iva 07,098.035a tato 'patad rathāt tūrṇaṃ pāñcālyaḥ kulanandanaḥ 07,098.035c parvatāgrād iva mahāṃś campako vāyupīḍitaḥ 07,098.036a tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahābale 07,098.036c pāñcālās tvaritā droṇaṃ samantāt paryavārayan 07,098.037a citraketuḥ sudhanvā ca citravarmā ca bhārata 07,098.037c tathā citrarathaś caiva bhrātṛvyasanakarṣitāḥ 07,098.038a abhyadravanta sahitā bhāradvājaṃ yuyutsavaḥ 07,098.038c muñcantaḥ śaravarṣāṇi tapānte jaladā iva 07,098.038d*0708_01 adṛśyaṃ samare cakrur bhāradvājaṃ sudhanvinaḥ 07,098.039a sa vadhyamāno bahudhā rājaputrair mahārathaiḥ 07,098.039b*0709_01 krodham āhārayat teṣām abhāvāya dvijarṣabhaḥ 07,098.039b*0709_02 tataḥ śaramayaṃ jālaṃ droṇas teṣām avāsṛjat 07,098.039b*0709_03 te hanyamānā droṇasya śarair ākarṇacoditaiḥ 07,098.039b*0709_04 kartavyaṃ nābhyajānan vai kumārā rājasattama 07,098.039b*0709_05 tān vimūḍhān raṇe droṇaḥ prahasann iva bhārata 07,098.039c vyaśvasūtarathāṃś cakre kumārān kupito raṇe 07,098.040a tathāparaiḥ suniśitair bhallais teṣāṃ mahāyaśāḥ 07,098.040c puṣpāṇīva vicinvan hi sottamāṅgāny apātayat 07,098.040d*0710_01 nyakṛntac cottamāṅgāni yathā tālavanāni ha 07,098.041a te rathebhyo hatāḥ petuḥ kṣitau rājan suvarcasaḥ 07,098.041c devāsure purā yuddhe yathā daiteyadānavāḥ 07,098.042a tān nihatya raṇe rājan bhāradvājaḥ pratāpavān 07,098.042c kārmukaṃ bhrāmayām āsa hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,098.042d*0711_01 bhrāmayan bahudhā cāpaṃ haṃsapṛṣṭhaṃ durānanam 07,098.042d*0712_01 tad asya bhrājate rājan meghamadhye taḍid yathā 07,098.043a pāñcālān nihatān dṛṣṭvā devakalpān mahārathān 07,098.043c dhṛṣṭadyumno bhṛśaṃ kruddho netrābhyāṃ pātayañ jalam 07,098.043e abhyavartata saṃgrāme kruddho droṇarathaṃ prati 07,098.044a tato hā heti sahasā nādaḥ samabhavan nṛpa 07,098.044c pāñcālyena raṇe dṛṣṭvā droṇam āvāritaṃ śaraiḥ 07,098.045a saṃchādyamāno bahudhā pārṣatena mahātmanā 07,098.045c na vivyathe tato droṇaḥ smayann evānvayudhyata 07,098.046a tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ krodhamūrchitaḥ 07,098.046c ājaghānorasi kruddho navatyā nataparvaṇām 07,098.047a sa gāḍhaviddho balinā bhāradvājo mahāyaśāḥ 07,098.047c niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha 07,098.048a taṃ vai tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ parākramī 07,098.048c samutsṛjya dhanus tūrṇam asiṃ jagrāha vīryavān 07,098.049a avaplutya rathāc cāpi tvaritaḥ sa mahārathaḥ 07,098.049c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāradvājasya māriṣa 07,098.049e hartum aicchac chiraḥ kāyāt krodhasaṃraktalocanaḥ 07,098.050a pratyāśvastas tato droṇo dhanur gṛhya mahābalaḥ 07,098.050b*0713_01 āsannam āgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ jighāṃsayā 07,098.050c śarair vaitastikai rājan nityam āsannayodhibhiḥ 07,098.050e yodhayām āsa samare dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 07,098.051a te hi vaitastikā nāma śarā āsannayodhinaḥ 07,098.051c droṇasya viditā rājan dhṛṣṭadyumnam avākṣipan 07,098.052a sa vadhyamāno bahubhiḥ sāyakais tair mahābalaḥ 07,098.052c avaplutya rathāt tūrṇaṃ bhagnavegaḥ parākramī 07,098.052d*0714_01 kṛtasaṃkalpabhūyiṣṭaḥ prādravat svarathaṃ prati 07,098.053a āruhya svarathaṃ vīraḥ pragṛhya ca mahad dhanuḥ 07,098.053c vivyādha samare droṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,098.053d*0715_01 droṇaś cāpi mahārāja śarair vivyādha pārṣatam 07,098.053d*0715_02 tad adbhutam abhūd yuddhaṃ droṇapāñcālayos tadā 07,098.053d*0715_03 trailokyakāṅkṣiṇor āsīc chakraprahrādayor iva 07,098.053d*0715_04 maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca 07,098.053d*0715_05 carantau yuddhamārgajñau tatakṣatur atheṣubhiḥ 07,098.053d*0715_06 mohayantau manāṃsy ājau yodhānāṃ droṇapārṣatau 07,098.053d*0715_07 sṛjantau śaravarṣāṇi varṣāsv iva balāhakau 07,098.053d*0715_08 chādayantau mahātmānau śarair vyoma diśo mahīm 07,098.054a tad adbhutaṃ tayor yuddhaṃ bhūtasaṃghā hy apūjayan 07,098.054c kṣatriyāś ca mahārāja ye cānye tatra sainikāḥ 07,098.054d*0716_01 kṣatriyā abruvan rājan vainateyo 'yam ity uta 07,098.055a avaśyaṃ samare droṇo dhṛṣṭadyumnena saṃgataḥ 07,098.055c vaśam eṣyati no rājñaḥ pāñcālā iti cukruśuḥ 07,098.056a droṇas tu tvarito yuddhe dhṛṣṭadyumnasya sāratheḥ 07,098.056c śiraḥ pracyāvayām āsa phalaṃ pakvaṃ taror iva 07,098.056e tatas te pradrutā vāhā rājaṃs tasya mahātmanaḥ 07,098.057a teṣu pradravamāṇeṣu pāñcālān sṛñjayāṃs tathā 07,098.057c vyadrāvayad raṇe droṇas tatra tatra parākramī 07,098.058a vijitya pāṇḍupāñcālān bhāradvājaḥ pratāpavān 07,098.058c svaṃ vyūhaṃ punar āsthāya sthiro 'bhavad ariṃdamaḥ 07,098.058e na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe jetum utsahire prabho 07,099.001 saṃjaya uvāca 07,099.001a tato duḥśāsano rājañ śaineyaṃ samupādravat 07,099.001b*0717_01 rathavrātena mahatā nānādeśodbhavena ca 07,099.001b*0717_02 sarvato bharataśreṣṭha visṛjan sāyakān bahūn 07,099.001b*0717_03 parjanya iva ghoṣeṇa nādayan vai diśo daśa 07,099.001b*0717_04 tam āpatantam ālokya sātyakiḥ kauravaṃ raṇe 07,099.001b*0717_05 abhidrutya mahābāhuś chādayām āsa sāyakaiḥ 07,099.001b*0717_06 te chādyamānā bāṇaughair duḥśāsanapurogamāḥ 07,099.001b*0717_07 prādravan samare bhītās tava putrasya paśyataḥ 07,099.001b*0717_08 teṣu dravatsu rājendra putro duḥśāsanas tava 07,099.001b*0717_09 tasthau vyapetabhī rājan sātyakiṃ cārdayac charaiḥ 07,099.001b*0717_10 caturbhir vājinas tasya sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 07,099.001b*0717_11 sātyakiṃ ca śatenājau viddhvā nādaṃ mumoca saḥ 07,099.001b*0717_12 tataḥ kruddho mahārāja mādhavas tasya saṃyuge 07,099.001b*0717_13 rathaṃ sūtaṃ dhvajaṃ taṃ ca cakre 'dṛśyam ajihmagaiḥ 07,099.001c kirañ śarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān 07,099.002a sa viddhvā sātyakiṃ ṣaṣṭyā tathā ṣoḍaśabhiḥ śaraiḥ 07,099.002c nākampayat sthitaṃ yuddhe mainākam iva parvatam 07,099.003a sa tu duḥśāsanaṃ vīraḥ sāyakair āvṛṇod bhṛśam 07,099.003c maśakaṃ samanuprāptam ūrṇanābhir ivorṇayā 07,099.003d*0718_01 tvaran samāvṛṇod bāṇair duḥśāsanam amitrajit 07,099.004a dṛṣṭvā duḥśāsanaṃ rājā tathā śaraśatācitam 07,099.004c trigartāṃś codayām āsa yuyudhānarathaṃ prati 07,099.005a te 'gacchan yuyudhānasya samīpaṃ krūrakāriṇaḥ 07,099.005c trigartānāṃ trisāhasrā rathā yuddhaviśāradāḥ 07,099.006a te tu taṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan 07,099.006c sthirāṃ kṛtvā matiṃ yuddhe bhūtvā saṃśaptakā mithaḥ 07,099.007a teṣāṃ prayatatāṃ yuddhe śaravarṣāṇi muñcatām 07,099.007c yodhān pañcaśatān mukhyān agrānīke vyapothayat 07,099.008a te 'patanta hatās tūrṇaṃ śinipravarasāyakaiḥ 07,099.008c mahāmārutavegena rugṇā iva mahādrumāḥ 07,099.009a rathaiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś caiva viśāṃ pate 07,099.009c hayaiś ca kanakāpīḍaiḥ patitais tatra medinī 07,099.010a śaineyaśarasaṃkṛttaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ 07,099.010c aśobhata mahārāja kiṃśukair iva puṣpitaiḥ 07,099.011a te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ 07,099.011c trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ 07,099.012a tatas te paryavartanta sarve droṇarathaṃ prati 07,099.012c bhayāt patagarājasya gartānīva mahoragāḥ 07,099.013a hatvā pañcaśatān yodhāñ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,099.013b*0719_01 tatas tān hatavidhvastān kṛtvā yodhān sahasraśaḥ 07,099.013c prāyāt sa śanakair vīro dhanaṃjayarathaṃ prati 07,099.014a taṃ prayāntaṃ naraśreṣṭhaṃ putro duḥśāsanas tava 07,099.014c vivyādha navabhis tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,099.015a sa tu taṃ prativivyādha pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,099.015c rukmapuṅkhair maheṣvāso gārdhrapatrair ajihmagaiḥ 07,099.016a sātyakiṃ tu mahārāja prahasann iva bhārata 07,099.016c duḥśāsanas tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 07,099.017a śaineyas tava putraṃ tu viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,099.017c dhanuś cāsya raṇe chittvā vismayann arjunaṃ yayau 07,099.018a tato duḥśāsanaḥ kruddho vṛṣṇivīrāya gacchate 07,099.018c sarvapāraśavīṃ śaktiṃ visasarja jighāṃsayā 07,099.019a tāṃ tu śaktiṃ tadā ghorāṃ tava putrasya sātyakiḥ 07,099.019c ciccheda śatadhā rājan niśitaiḥ kaṅkapatribhiḥ 07,099.020a athānyad dhanur ādāya putras tava janeśvara 07,099.020c sātyakiṃ daśabhir viddhvā siṃhanādaṃ nanāda ha 07,099.021a sātyakis tu raṇe kruddho mohayitvā sutaṃ tava 07,099.021c śarair agniśikhākārair ājaghāna stanāntare 07,099.021d*0720_01 tribhir eva mahābhāgaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,099.021d*0721_01 tato 'sya vāhān niśitaiś caturbhir ahanac charaiḥ 07,099.021d*0721_02 sārathiṃ cāsya saṃkruddho rathi* * * * * * * 07,099.021e sarvāyasais tīkṣṇavaktrair aṣṭābhir vivyadhe punaḥ 07,099.022a duḥśāsanas tu viṃśatyā sātyakiṃ pratyavidhyata 07,099.022b*0722_01 preṣayām āsa vīrāya gṛddhrapakṣāñ śilāśitān 07,099.022c sātvato 'pi mahārāja taṃ vivyādha stanāntare 07,099.022e tribhir eva mahāvegaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,099.023a tato 'sya vāhān niśitaiḥ śarair jaghne mahārathaḥ 07,099.023c sārathiṃ ca susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,099.024a dhanur ekena bhallena hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ 07,099.024c dhvajaṃ ca rathaśaktiṃ ca bhallābhyāṃ paramāstravit 07,099.024e ciccheda viśikhais tīkṣṇais tathobhau pārṣṇisārathī 07,099.024f*0723_01 nimeṣamātreṇa śarair ubhau ca prāṣṭhisārathī 07,099.025a sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 07,099.025c trigartasenāpatinā svarathenāpavāhitaḥ 07,099.026a tam abhidrutya śaineyo muhūrtam iva bhārata 07,099.026b*0724_01 taṃ prāptam api neyeṣa hantuṃ duḥśāsanaṃ raṇe 07,099.026c na jaghāna mahābāhur bhīmasenavacaḥ smaran 07,099.027a bhīmasenena hi vadhaḥ sutānāṃ tava bhārata 07,099.027c pratijñātaḥ sabhāmadhye sarveṣām eva saṃyuge 07,099.028a tathā duḥśāsanaṃ jitvā sātyakiḥ saṃyuge prabho 07,099.028c jagāma tvarito rājan yena yāto dhanaṃjayaḥ 07,100.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,100.001a kiṃ tasyāṃ mama senāyāṃ nāsan ke cin mahārathāḥ 07,100.001c ye tathā sātyakiṃ yāntaṃ naivāghnan nāpy avārayan 07,100.001d*0725_01 yat kṛtaṃ vṛṣṇivīreṇa karma śaṃsasi me raṇe 07,100.001d*0725_02 naitad utsahate kartuṃ karma śakro 'pi saṃjaya 07,100.001d*0725_03 aśraddheyam acintyaṃ ca karma tasya mahātmanaḥ 07,100.001d*0725_04 vṛṣṇyandhakapravīrasya śrutvā me vyathitaṃ manaḥ 07,100.002a eko hi samare karma kṛtavān satyavikramaḥ 07,100.002c śakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣv iva 07,100.003a atha vā śūnyam āsīt tad yena yātaḥ sa sātyakiḥ 07,100.003c eko vai bahulāḥ senāḥ pramṛdnan puruṣarṣabhaḥ 07,100.003d*0726_01 na santi tasmāt putrā me yathā saṃjaya bhāṣase 07,100.004a kathaṃ ca yudhyamānānām apakrānto mahātmanām 07,100.004c eko bahūnāṃ śaineyas tan mamācakṣva saṃjaya 07,100.005 saṃjaya uvāca 07,100.005a rājan senāsamudyogo rathanāgāśvapattimān 07,100.005c tumulas tava sainyānāṃ yugāntasadṛśo 'bhavat 07,100.006a āhṇikeṣu samūheṣu tava sainyasya mānada 07,100.006c nāsti loke samaḥ kaś cit samūha iti me matiḥ 07,100.007a tatra devāḥ sma bhāṣante cāraṇāś ca samāgatāḥ 07,100.007c etad antāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale 07,100.008a na caiva tādṛśaḥ kaś cid vyūha āsīd viśāṃ pate 07,100.008c yādṛg jayadrathavadhe droṇena vihito 'bhavat 07,100.008d*0727_01 uddhṛtā pṛthivī nūnaṃ yuddhahetoḥ samāgataiḥ 07,100.008d*0727_02 iti tatra janāḥ smāhur dṛṣṭvā tāṃ janasaṃsadam 07,100.009a caṇḍavātābhipannānāṃ samudrāṇām iva svanaḥ 07,100.009c raṇe 'bhavad balaughānām anyonyam abhidhāvatām 07,100.010a pārthivānāṃ sametānāṃ bahūny āsan narottama 07,100.010c tvadbale pāṇḍavānāṃ ca sahasrāṇi śatāni ca 07,100.010d*0728_01 tāvakānāṃ tadā hy āsan prayutāny arbudāni ca 07,100.010d*0728_02 tathaiva rājan pāṇḍūnāṃ sahasrāṇi sahasraśaḥ 07,100.011a saṃrabdhānāṃ pravīrāṇāṃ samare dṛḍhakarmaṇām 07,100.011c tatrāsīt sumahāñ śabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ 07,100.011d*0729_01 pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatām itaretaram 07,100.011d*0729_02 kṣveḍāḥ kilakilāśabdās tatrāsan vai sahasraśaḥ 07,100.011d*0729_03 bherīśabdāś ca tumulā bāṇaśabdāś ca bhārata 07,100.011d*0729_04 anyonyaṃ nighnatāṃ caiva narāṇāṃ śuśruve svanaḥ 07,100.012a athākrandad bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca māriṣa 07,100.012c nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 07,100.013a āgacchata praharata balavat paridhāvata 07,100.013c praviṣṭāv arisenāṃ hi vīrau mādhavapāṇḍavau 07,100.014a yathā sukhena gacchetāṃ jayadrathavadhaṃ prati 07,100.014c tathā prakuruta kṣipram iti sainyāny acodayat 07,100.014e tayor abhāve kuravaḥ kṛtārthāḥ syur vayaṃ jitāḥ 07,100.014f*0730_01 yatra yātau mahātmānau tūrṇaṃ parapuraṃjayau 07,100.015a te yūyaṃ sahitā bhūtvā tūrṇam eva balārṇavam 07,100.015c kṣobhayadhvaṃ mahāvegāḥ pavanāḥ sāgaraṃ yathā 07,100.016a bhīmasenena te rājan pāñcālyena ca coditāḥ 07,100.016c ājaghnuḥ kauravān saṃkhye tyaktvāsūn ātmanaḥ priyān 07,100.017a icchanto nidhanaṃ yuddhe śastrair uttamatejasaḥ 07,100.017c svargārthaṃ mitrakāryārthaṃ nābhyarakṣanta jīvitam 07,100.018a tathaiva tāvakā rājan prārthayanto mahad yaśaḥ 07,100.018c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yuddhāyaivopatasthire 07,100.019a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye 07,100.019c hatvā sarvāṇi sainyāni prāyāt sātyakir arjunam 07,100.020a kavacānāṃ prabhās tatra sūryaraśmivicitritāḥ 07,100.020c dṛṣṭīḥ saṃkhye sainikānāṃ pratijaghnuḥ samantataḥ 07,100.020d*0731_01 dhvajaśastrapratihatā lokān samavadīpayan 07,100.021a tathā prayatamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ 07,100.021c duryodhano mahārāja vyagāhata mahad balam 07,100.022a sa saṃnipātas tumulas teṣāṃ tasya ca bhārata 07,100.022c abhavat sarvasainyānām abhāvakaraṇo mahān 07,100.023 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,100.023a tathā gateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam 07,100.023c kaccid duryodhanaḥ sūta nākārṣīt pṛṣṭhato raṇam 07,100.024a ekasya ca bahūnāṃ ca saṃnipāto mahāhave 07,100.024c viśeṣato nṛpatinā viṣamaḥ pratibhāti me 07,100.025a so 'tyantasukhasaṃvṛddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥ 07,100.025c eko bahūn samāsādya kaccin nāsīt parāṅmukhaḥ 07,100.026 saṃjaya uvāca 07,100.026a rājan saṃgrāmam āścaryaṃ tava putrasya bhārata 07,100.026c ekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇuṣva gadato 'dbhutam 07,100.027a duryodhanena sahasā pāṇḍavī pṛtanā raṇe 07,100.027c nalinī dviradeneva samantād vipraloḍitā 07,100.028a tathā senāṃ kṛtāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa kaurava 07,100.028c bhīmasenapurogās taṃ pāñcālāḥ samupādravan 07,100.029a sa bhīmasenaṃ daśabhir mādrīputrau tribhis tribhiḥ 07,100.029b*0732_01 tribhis tribhir yamau vīrau dharmarājaṃ ca saptabhiḥ 07,100.029c virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam 07,100.030a dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ 07,100.030c kekayān daśabhir viddhvā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 07,100.031a śataśaś cāparān yodhān sadvipāṃś ca rathān raṇe 07,100.031c śarair avacakartograiḥ kruddho 'ntaka iva prajāḥ 07,100.032a na saṃdadhan vimuñcan vā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 07,100.032c adṛśyata ripūn nighnañ śikṣayāstrabalena ca 07,100.033a tasya tān nighnataḥ śatrūn hemapṛṣṭhaṃ mahad dhanuḥ 07,100.033c bhallābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa 07,100.033d*0733_01 ajastraṃ maṇḍalībhūtaṃ dadṛśuḥ samare janāḥ 07,100.033d*0733_02 tato yudhiṣṭhiro rājā bhallābhyām acchinad dhanuḥ 07,100.033d*0733_03 tava putrasya kauravya yatamānasya saṃyuge 07,100.034a vivyādha cainaṃ bahubhiḥ samyag astaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,100.034c varmāṇy āśu samāsādya te bhagnāḥ kṣitim āviśan 07,100.035a tataḥ pramuditāḥ pārthāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram 07,100.035c yathā vṛtravadhe devā mudā śakraṃ maharṣibhiḥ 07,100.036a atha duryodhano rājā dṛḍham ādāya kārmukam 07,100.036b*0734_01 tato 'nyad dhanur ādāya tava putraḥ pratāpavān 07,100.036c tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ bruvan pāṇḍavam abhyayāt 07,100.037a taṃ tathā vādinaṃ rājaṃs tava putraṃ mahāratham 07,100.037c pratyudyayuḥ pramuditāḥ pāñcālā jayagṛddhinaḥ 07,100.038a tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan yudhi pāṇḍavam 07,100.038c caṇḍavātoddhutān meghān sajalān acalo yathā 07,100.038d*0735_01 tathā tava mahat sainyaṃ tad vyarocata tāpayan 07,100.038d*0735_02 saṃprahṛṣṭas tu sahasā tava sainyārṇavaṃ prati 07,100.038d*0735_03 loḷayan sarvato gatvā samudraṃ makaro yathā 07,100.039a tatra rājan mahān āsīt saṃgrāmo bhūrivardhanaḥ 07,100.039b*0736_01 pāṇḍavānāṃ mahābāho tāvakānāṃ ca saṃyuge 07,100.039b*0737_01 tataḥ śabdo mahān āsīt punar yena dhanaṃjayaḥ 07,100.039b*0737_02 atīva sarvaśabdebhyo lomaharṣakaraḥ prabho 07,100.039b*0737_03 arjunasya mahābāho tāvakānāṃ ca dhanvinām 07,100.039b*0737_04 madhye bhāratasainyasya mādhavasya mahāraṇe 07,100.039b*0737_05 droṇasyāpi paraiḥ sārdhaṃ vyūhadvāre mahāraṇe 07,100.039b*0737_06 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 07,100.039b*0737_07 kruddhe 'rjune tathā droṇe sātvate ca mahārathe 07,100.039b*0738_01 tatra sma kadanaṃ ghoraṃ vartate pāṇḍupūrvaja 07,100.039c rudrasyākrīḍasaṃkāśaḥ saṃhāraḥ sarvadehinām 07,101.001 saṃjaya uvāca 07,101.001a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata 07,101.001c parjanyasamanirghoṣaḥ punar droṇasya somakaiḥ 07,101.002a śoṇāśvaṃ ratham āsthāya naravīraḥ samāhitaḥ 07,101.002c samare 'bhyadravat pāṇḍūñ javam āsthāya madhyamam 07,101.003a tava priyahite yukto maheṣvāso mahābalaḥ 07,101.003c citrapuṅkhaiḥ śitair bāṇaiḥ kalaśottamasaṃbhavaḥ 07,101.003d*0739_01 jaghāna somakān rājan sṛñjayān kekayān api 07,101.004a varān varān hi yodhānāṃ vicinvann iva bhārata 07,101.004c akrīḍata raṇe rājan bhāradvājaḥ pratāpavān 07,101.005a tam abhyayād bṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ 07,101.005b*0740_01 bhrātṝṇāṃ pañcamo jyeṣṭhaḥ spardhamāno mahārathaḥ 07,101.005c bhrātṝṇāṃ vīrapañcānāṃ jyeṣṭhaḥ samarakarkaśaḥ 07,101.006a vimuñcan viśikhāṃs tīkṣṇān ācāryaṃ chādayan bhṛśam 07,101.006c mahāmegho yathā varṣaṃ vimuñcan gandhamādane 07,101.007a tasya droṇo mahārāja svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 07,101.007c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān daśa sapta ca 07,101.008a tāṃs tu droṇadhanurmuktān ghorān āśīviṣopamān 07,101.008c ekaikaṃ daśabhir bāṇair yudhi ciccheda hṛṣṭavat 07,101.009a tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā prahasan dvijasattamaḥ 07,101.009c preṣayām āsa viśikhān aṣṭau saṃnataparvaṇaḥ 07,101.009d*0741_01 preṣayat sa śarān aṣṭau sahasraṃ ca punaḥ punaḥ 07,101.010a tān dṛṣṭvā patataḥ śīghraṃ droṇacāpacyutāñ śarān 07,101.010c avārayac charair eva tāvadbhir niśitair dṛḍhaiḥ 07,101.011a tato 'bhavan mahārāja tava sainyasya vismayaḥ 07,101.011c bṛhatkṣatreṇa tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 07,101.012a tato droṇo mahārāja kekayaṃ vai viśeṣayan 07,101.012c prāduścakre raṇe divyaṃ brāhmam astraṃ mahātapāḥ 07,101.013a tad asya rājan kaikeyaḥ pratyavārayad acyutaḥ 07,101.013c brāhmeṇaiva mahābāhur āhave samudīritam 07,101.013d*0742_01 brāhmeṇāstreṇa tan muktaṃ brāhmam astraṃ viśāṃ pate 07,101.014a pratihanya tad astraṃ tu bhāradvājasya saṃyuge 07,101.014b*0743_01 kaikeyo 'straṃ samālokya muktaṃ droṇena saṃyuge 07,101.014b*0743_02 brahmāstreṇaiva rājendra brāhmam astram aśātayat 07,101.014b*0743_03 tato 'stre nihate brāhme bṛhatkṣatraś ca bhārata 07,101.014c vivyādha brāhmaṇaṃ ṣaṣṭyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,101.015a taṃ droṇo dvipadāṃ śreṣṭho nārācena samarpayat 07,101.015c sa tasya kavacaṃ bhittvā prāviśad dharaṇītalam 07,101.016a kṛṣṇasarpo yathā mukto valmīkaṃ nṛpasattama 07,101.016c tathābhyagān mahīṃ bāṇo bhittvā kaikeyam āhave 07,101.017a so 'tividdho mahārāja droṇenāstravidā bhṛśam 07,101.017c krodhena mahatāviṣṭo vyāvṛtya nayane śubhe 07,101.018a droṇaṃ vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,101.018c sārathiṃ cāsya bhallena bāhvor urasi cārpayat 07,101.019a droṇas tu bahudhā viddho bṛhatkṣatreṇa māriṣa 07,101.019c asṛjad viśikhāṃs tīkṣṇān kekayasya rathaṃ prati 07,101.020a vyākulīkṛtya taṃ droṇo bṛhatkṣatraṃ mahāratham 07,101.020b*0744_01 aśvāṃś caturbhir nyavadhīc caturo 'sya patatribhiḥ 07,101.020b*0744_02 sārathiṃ cāsya bāṇena rathanīḍād apāharat 07,101.020b*0744_03 dvābhyāṃ dhvajaṃ ca chattraṃ ca chittvā bhūmāv apātayat 07,101.020c vyasṛjat sāyakaṃ tīkṣṇaṃ kekayaṃ prati bhārata 07,101.020d*0745_01 vyasṛjat sarvato bāṇān kekayasya vimohanāt 07,101.020f*0746_01 tam avidhyat pṛṣatkena droṇo rājan stanāntare 07,101.020f*0746_02 bhrātṝṇāṃ pañcamo jyeṣṭho mahābalaparākramaḥ 07,101.021a sa gāḍhaviddhas tenāśu mahārāja stanāntare 07,101.021c rathāt puruṣaśārdūlaḥ saṃbhinnahṛdayo 'patat 07,101.021c*0747_01 tataḥ sādhuvisṛṣṭena nārācena dvijarṣabhaḥ 07,101.021c*0747_02 hṛdy avidhyad bṛhatkṣatraṃ 07,101.022a bṛhatkṣatre hate rājan kekayānāṃ mahārathe 07,101.022c śaiśupāliḥ susaṃkruddho yantāram idam abravīt 07,101.023a sārathe yāhi yatraiṣa droṇas tiṣṭhati daṃśitaḥ 07,101.023c vinighnan kekayān sarvān pāñcālānāṃ ca vāhinīm 07,101.024a tasya tad vacanaṃ śrutvā sārathī rathināṃ varam 07,101.024c droṇāya prāpayām āsa kāmbojair javanair hayaiḥ 07,101.025a dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ 07,101.025c sahasā prāpatad droṇaṃ pataṃga iva pāvakam 07,101.026a so 'bhyavidhyat tato droṇaṃ ṣaṣṭyā sāśvarathadhvajam 07,101.026c punaś cānyaiḥ śarais tīkṣṇaiḥ suptaṃ vyāghraṃ tudann iva 07,101.027a tasya droṇo dhanurmadhye kṣurapreṇa śitena ha 07,101.027c ciccheda rājño balino yatamānasya saṃyuge 07,101.028a athānyad dhanur ādāya śaiśupālir mahārathaḥ 07,101.028c vivyādha sāyakair droṇaṃ punaḥ suniśitair dṛḍhaiḥ 07,101.029a tasya droṇo hayān hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ 07,101.029b*0748_01 sāratheś ca śiraḥ kāyāc cakarta prahasann iva 07,101.029c athainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat 07,101.030a viratho vidhanuṣkaś ca cedirājo 'pi saṃyuge 07,101.030c gadāṃ cikṣepa saṃkruddho bhāradvājarathaṃ prati 07,101.030d*0749_01 avaplutya rathāc caidyo gadām ādāya satvaraḥ 07,101.030d*0749_02 bhāradvājāya cikṣepa ruṣitām iva pannagīm 07,101.031a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ bhayāvahām 07,101.031c aśmasāramayīṃ gurvīṃ tapanīyavibhūṣitām 07,101.031e śarair anekasāhasrair bhāradvājo nyapātayat 07,101.032a sā papāta gadā bhūmau bhāradvājena sāditā 07,101.032c raktamālyāmbaradharā tāreva nabhasas talāt 07,101.033a gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭaketur amarṣaṇaḥ 07,101.033c tomaraṃ vyasṛjat tūrṇaṃ śaktiṃ ca kanakojjvalām 07,101.034a tomaraṃ tu tribhir bāṇair droṇaś chittvā mahāmṛdhe 07,101.034c śaktiṃ ciccheda sahasā kṛtahasto mahābalaḥ 07,101.034d*0750_01 tomaraṃ pañcabhiś chittvā śaktiṃ ciccheda saptabhiḥ 07,101.034d*0750_02 tau jagmatur mahīṃ chinnau sarpāv iva garutmatā 07,101.035a tato 'sya viśikhaṃ tīkṣṇaṃ vadhārthaṃ vadhakāṅkṣiṇaḥ 07,101.035c preṣayām āsa samare bhāradvājaḥ pratāpavān 07,101.036a sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ 07,101.036c abhyagād dharaṇīṃ bāṇo haṃsaḥ padmasaro yathā 07,101.036d*0751_01 sa gāḍhaviddhas tenāśu hṛdi rājan mahārathaḥ 07,101.036d*0751_02 papāta ca rathāt tūrṇaṃ dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ 07,101.037a pataṃgaṃ hi grasec cāṣo yathā rājan bubhukṣitaḥ 07,101.037c tathā droṇo 'grasac chūro dhṛṣṭaketuṃ mahāmṛdhe 07,101.038a nihate cedirāje tu tat khaṇḍaṃ pitryam āviśat 07,101.038c amarṣavaśam āpannaḥ putro 'sya paramāstravit 07,101.039a tam api prahasan droṇaḥ śarair ninye yamakṣayam 07,101.039c mahāvyāghro mahāraṇye mṛgaśāvaṃ yathā balī 07,101.040a teṣu prakṣīyamāṇeṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata 07,101.040c jarāsaṃdhasuto vīraḥ svayaṃ droṇam upādravat 07,101.041a sa tu droṇaṃ mahārāja chādayan sāyakaiḥ śitaiḥ 07,101.041c adṛśyam akarot tūrṇaṃ jalado bhāskaraṃ yathā 07,101.042a tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,101.042c vyasṛjat sāyakāṃs tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,101.043a chādayitvā raṇe droṇo rathasthaṃ rathināṃ varam 07,101.043c jārāsaṃdhim atho jaghne miṣatāṃ sarvadhanvinām 07,101.044a yo yaḥ sma līyate droṇaṃ taṃ taṃ droṇo 'ntakopamaḥ 07,101.044c ādatta sarvabhūtāni prāpte kāle yathāntakaḥ 07,101.045a tato droṇo maheṣvāso nāma viśrāvya saṃyuge 07,101.045c śarair anekasāhasraiḥ pāṇḍaveyān vyamohayat 07,101.046a tato droṇāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,101.046c narān nāgān hayāṃś caiva nijaghnuḥ sarvato raṇe 07,101.047a te vadhyamānā droṇena śakreṇeva mahāsurāḥ 07,101.047c samakampanta pāñcālā gāvaḥ śītārditā iva 07,101.048a tato niṣṭānako ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata 07,101.048c droṇena vadhyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha 07,101.048d*0752_01 pratāpyamānāḥ sūryeṇa hanyamānāś ca sāyakaiḥ 07,101.048d*0752_02 anvapadyanta pāñcālās tadā saṃtrastacetasaḥ 07,101.049a mohitāḥ śaravarṣeṇa bhāradvājasya saṃyuge 07,101.049c ūrugrāhagṛhītā hi pāñcālānāṃ mahārathāḥ 07,101.050a cedayaś ca mahārāja sṛñjayāḥ somakās tathā 07,101.050c abhyadravanta saṃhṛṣṭā bhāradvājaṃ yuyutsayā 07,101.050d*0753_01 bruvantaś ca raṇe 'nyonyaṃ cedipāñcālasṛñjayāḥ 07,101.051a hata droṇaṃ hata droṇam iti te droṇam abhyayuḥ 07,101.051c yatantaḥ puruṣavyāghrāḥ sarvaśaktyā mahādyutim 07,101.051e ninīṣanto raṇe droṇaṃ yamasya sadanaṃ prati 07,101.052a yatamānāṃs tu tān vīrān bhāradvājaḥ śilīmukhaiḥ 07,101.052c yamāya preṣayām āsa cedimukhyān viśeṣataḥ 07,101.053a teṣu prakṣīyamāṇeṣu cedimukhyeṣu bhārata 07,101.053c pāñcālāḥ samakampanta droṇasāyakapīḍitāḥ 07,101.054a prākrośan bhīmasenaṃ te dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati 07,101.054c dṛṣṭvā droṇasya karmāṇi tathārūpāṇi māriṣa 07,101.055a brāhmaṇena tapo nūnaṃ caritaṃ duścaraṃ mahat 07,101.055c tathā hi yudhi vikrānto dahati kṣatriyarṣabhān 07,101.056a dharmo yuddhaṃ kṣatriyasya brāhmaṇasya paraṃ tapaḥ 07,101.056c tapasvī kṛtavidyaś ca prekṣitenāpi nirdahet 07,101.057a droṇāstram agnisaṃsparśaṃ praviṣṭāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 07,101.057c bahavo dustaraṃ ghoraṃ yatrādahyanta bhārata 07,101.058a yathābalaṃ yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ mahādyutiḥ 07,101.058c mohayan sarvabhūtāni droṇo hanti balāni naḥ 07,101.059a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā kṣatradharmā vyavasthitaḥ 07,101.059c ardhacandreṇa ciccheda droṇasya saśaraṃ dhanuḥ 07,101.059c*0754_01 **** **** kṣatradharmā mahābalaḥ 07,101.059c*0754_02 krodhasaṃvignamanaso 07,101.060a sa saṃrabdhataro bhūtvā droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,101.060c anyat kārmukam ādāya bhāsvaraṃ vegavattaram 07,101.061a tatrādhāya śaraṃ tīkṣṇaṃ bhāraghnaṃ vimalaṃ dṛḍham 07,101.061c ākarṇapūrṇam ācāryo balavān abhyavāsṛjat 07,101.061d*0755_01 sa jīvitam upādāya dhārṣṭadyumneḥ śarottamaḥ 07,101.062a sa hatvā kṣatradharmāṇaṃ jagāma dharaṇītalam 07,101.062c sa bhinnahṛdayo vāhād apatan medinītale 07,101.063a tataḥ sainyāny akampanta dhṛṣṭadyumnasute hate 07,101.063c atha droṇaṃ samārohac cekitāno mahārathaḥ 07,101.063d*0756_01 vyasṛjat samare bāṇān pratyamitrajighāṃsayā 07,101.064a sa droṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 07,101.064c caturbhiḥ sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān 07,101.065a tasyācāryaḥ ṣoḍaśabhir avidhyad dakṣiṇaṃ bhujam 07,101.065c dhvajaṃ ṣoḍaśabhir bāṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ 07,101.065d*0757_01 tam ācāryas tribhir bāṇair bāhvor urasi cārdayat 07,101.065d*0757_02 dhvajaṃ saptabhir unmathya yantāram avadhīt tribhiḥ 07,101.066a tasya sūte hate te 'śvā ratham ādāya vidrutāḥ 07,101.066c samare śarasaṃvītā bhāradvājena māriṣa 07,101.067a cekitānarathaṃ dṛṣṭvā vidrutaṃ hatasārathim 07,101.067c pāñcālān pāṇḍavāṃś caiva mahad bhayam athāviśat 07,101.068a tān sametān raṇe śūrāṃś cedipāñcālasṛñjayān 07,101.068c samantād drāvayan droṇo bahv aśobhata māriṣa 07,101.069a ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītikāt paraḥ 07,101.069c raṇe paryacarad droṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat 07,101.070a atha droṇaṃ mahārāja vicarantam abhītavat 07,101.070c vajrahastam amanyanta śatravaḥ śatrusūdanam 07,101.071a tato 'bravīn mahārāja drupado buddhimān nṛpa 07,101.071c lubdho 'yaṃ kṣatriyān hanti vyāghraḥ kṣudramṛgān iva 07,101.072a kṛcchrān duryodhano lokān pāpaḥ prāpsyati durmatiḥ 07,101.072c yasya lobhād vinihatāḥ samare kṣatriyarṣabhāḥ 07,101.073a śataśaḥ śerate bhūmau nikṛttā govṛṣā iva 07,101.073c rudhireṇa parītāṅgāḥ śvasṛgālādanīkṛtāḥ 07,101.074a evam uktvā mahārāja drupado 'kṣauhiṇīpatiḥ 07,101.074c puraskṛtya raṇe pārthān droṇam abhyadravad drutam 07,102.001 saṃjaya uvāca 07,102.001a vyūheṣv āloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ 07,102.001c sudūram anvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ 07,102.002a vartamāne tathā raudre saṃgrāme lomaharṣaṇe 07,102.002c prakṣaye jagatas tīvre yugānta iva bhārata 07,102.003a droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhur muhuḥ 07,102.003c pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu 07,102.004a nāpaśyac charaṇaṃ kiṃ cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,102.004c cintayām āsa rājendra katham etad bhaviṣyati 07,102.005a tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididṛkṣayā 07,102.005c yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṃ na mādhavam 07,102.006a so 'paśyan naraśārdūlaṃ vānararṣabhalakṣaṇam 07,102.006c gāṇḍīvasya ca nirghoṣam aśṛṇvan vyathitendriyaḥ 07,102.007a apaśyan sātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ ratham 07,102.007c cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,102.007e nādhyagacchat tadā śāntiṃ tāv apaśyan nararṣabhau 07,102.008a lokopakrośabhīrutvād dharmarājo mahāyaśāḥ 07,102.008c acintayan mahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati 07,102.009a padavīṃ preṣitaś caiva phalgunasya mayā raṇe 07,102.009c śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 07,102.010a tad idaṃ hy ekam evāsīd dvidhā jātaṃ mamādya vai 07,102.010c sātyakiś ca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 07,102.011a sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam 07,102.011c sātvatasyāpi kaṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam 07,102.012a kariṣyāmi prayatnena bhrātur anveṣaṇaṃ yadi 07,102.012c yuyudhānam ananviṣya loko māṃ garhayiṣyati 07,102.013a bhrātur anveṣaṇaṃ kṛtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,102.013c parityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam 07,102.014a lokāpavādabhīrutvāt so 'haṃ pārthaṃ vṛkodaram 07,102.014c padavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ 07,102.015a yathaiva ca mama prītir arjune śatrusūdane 07,102.015c tathaiva vṛṣṇivīre 'pi sātvate yuddhadurmade 07,102.016a atibhāre niyuktaś ca mayā śaineyanandanaḥ 07,102.016c sa tu mitroparodhena gauravāc ca mahābalaḥ 07,102.016e praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā 07,102.017a asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇām anivartinām 07,102.017c mithaḥ saṃyudhyamānānāṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā 07,102.018a prāptakālaṃ subalavan niścitya bahudhā hi me 07,102.018c tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ 07,102.018e gamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau 07,102.019a na cāpy asahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiṃ cana 07,102.019c śakto hy eṣa raṇe yattān pṛthivyāṃ sarvadhanvinaḥ 07,102.019e svabāhubalam āsthāya prativyūhitum añjasā 07,102.020a yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥ 07,102.020c vanavāsān nivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ 07,102.021a ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇḍave 07,102.021c sanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau 07,102.022a kāmaṃ tv aśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunau 07,102.022c rakṣitau vāsudevena svayaṃ cāstraviśāradau 07,102.023a avaśyaṃ tu mayā kāryam ātmanaḥ śokanāśanam 07,102.023c tasmād bhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam 07,102.023e tataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati 07,102.024a evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,102.024c yantāram abravīd rājan bhīmaṃ prati nayasva mām 07,102.025a dharmarājavacaḥ śrutvā sārathir hayakovidaḥ 07,102.025c rathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikam upānayat 07,102.026a bhīmasenam anuprāpya prāptakālam anusmaran 07,102.026c kaśmalaṃ prāviśad rājā bahu tatra samādiśan 07,102.026d*0758_01 sa kaśmalasamāviṣṭo bhīmam āhūya pārthivaḥ 07,102.026d*0758_02 abravīd vacanaṃ rājan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 07,102.027a yaḥ sadevān sagandharvān daityāṃś caikaratho 'jayat 07,102.027c tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te 07,102.028a tato 'bravīd dharmarājaṃ bhīmasenas tathāgatam 07,102.028c naivādrākṣaṃ na cāśrauṣaṃ tava kaśmalam īdṛśam 07,102.029a purā hi duḥkhadīrṇānāṃ bhavān gatir abhūd dhi naḥ 07,102.029c uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te 07,102.030a na hy asādhyam akāryaṃ vā vidyate mama mānada 07,102.030c ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 07,102.031a tam abravīd aśrupūrṇaḥ kṛṣṇasarpa iva śvasan 07,102.031c bhīmasenam idaṃ vākyaṃ pramlānavadano nṛpaḥ 07,102.032a yathā śaṅkhasya nirghoṣaḥ pāñcajanyasya śrūyate 07,102.032b*0759_01 yathā hi pāñcajanyasya śrūyate ninado mahān 07,102.032c prerito vāsudevena saṃrabdhena yaśasvinā 07,102.032e nūnam adya hataḥ śete tava bhrātā dhanaṃjayaḥ 07,102.033a tasmin vinihate nūnaṃ yudhyate 'sau janārdanaḥ 07,102.033c yasya sattvavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ 07,102.034a yaṃ bhayeṣv abhigacchanti sahasrākṣam ivāmarāḥ 07,102.034c sa śūraḥ saindhavaprepsur anvayād bhāratīṃ camūm 07,102.035a tasya vai gamanaṃ vidmo bhīma nāvartanaṃ punaḥ 07,102.035c śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahābhujaḥ 07,102.036a vyūḍhorasko mahāskandho mattadviradavikramaḥ 07,102.036c cakoranetras tāmrākṣo dviṣatām aghavardhanaḥ 07,102.036d*0760_01 mama priyahitārthaṃ ca śakralokād ihāgataḥ 07,102.036d*0760_02 vṛddhopasevī dhṛtimān kṛtajñaḥ satyasaṃgaraḥ 07,102.036d*0760_03 praviṣṭo mahatīṃ senām arpayantāṃ dhanaṃjayaḥ 07,102.036d*0760_04 praviṣṭe ca camūṃ ghorām arjune śatrunāśane 07,102.036d*0760_05 preṣitaḥ sātvato vīraḥ phalgunasya padānugaḥ 07,102.036d*0760_06 tasyābhigamanaṃ jāne bhīma nāvartanaṃ punaḥ 07,102.037a tad idaṃ mama bhadraṃ te śokasthānam ariṃdama 07,102.037c arjunārthaṃ mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt 07,102.038a vardhate haviṣevāgnir idhyamānaḥ punaḥ punaḥ 07,102.038c tasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam 07,102.039a taṃ viddhi puruṣavyāghraṃ sātvataṃ ca mahāratham 07,102.039c sa taṃ mahārathaṃ paścād anuyātas tavānujam 07,102.039e tam apaśyan mahābāhum ahaṃ vindāmi kaśmalam 07,102.039f*0761_01 pārthe tasmin hate caiva yudhyate nūnam agraṇīḥ 07,102.039f*0761_02 sahāyo nāsya vai kaś cit tena vindāmi kaśmalam 07,102.039f*0762_01 athainaṃ punar ācakṣva lohitākṣaṃ sakeśavam 07,102.039f*0763_01 dṛṣṭvā kuśalinau kṛṣṇau sātvataṃ caiva sātyakim 07,102.039f*0763_02 saṃvidaṃ mama kuryās tvaṃ siṃhanādena pāṇḍava 07,102.039f*0764_01 asau hi pāñcajanyasya nadataḥ śrūyate svanaḥ 07,102.039f*0764_02 kruddhena vāsudevena pūryamāṇasya pāṇḍava 07,102.039f*0764_03 nūnaṃ vinihataḥ śūraḥ savyasācī paraṃtapaḥ 07,102.039f*0764_04 pārthe tasmin hate caiva yudhyate garuḍadhvajaḥ 07,102.039f*0764_05 na hy asya priyakṛt kaś cid anyaḥ pāṇḍava vidyate 07,102.040a tasmāt kṛṣṇo raṇe nūnaṃ yudhyate yuddhakovidaḥ 07,102.040c yasya vīryavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ 07,102.040d*0765_01 na hi śudhyati me bhāvas tayor evaṃ paraṃtapa 07,102.041a sa tatra gaccha kaunteya yatra yāto dhanaṃjayaḥ 07,102.041c sātyakiś ca mahāvīryaḥ kartavyaṃ yadi manyase 07,102.041e vacanaṃ mama dharmajña jyeṣṭho bhrātā bhavāmi te 07,102.042a na te 'rjunas tathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakir yathā 07,102.042c cikīrṣur matpriyaṃ pārtha prayātaḥ savyasācinaḥ 07,102.042e padavīṃ durgamāṃ ghorām agamyām akṛtātmabhiḥ 07,102.043 bhīmasena uvāca 07,102.043a brahmeśānendravaruṇān avahad yaḥ purā rathaḥ 07,102.043c tam āsthāya gatau kṛṣṇau na tayor vidyate bhayam 07,102.044a ājñāṃ tu śirasā bibhrad eṣa gacchāmi mā śucaḥ 07,102.044c sametya tān naravyāghrāṃs tava dāsyāmi saṃvidam 07,102.045 saṃjaya uvāca 07,102.045a etāvad uktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiram 07,102.045c dhṛṣṭadyumnāya balavān suhṛdbhyaś ca punaḥ punaḥ 07,102.045e dhṛṣṭadyumnaṃ cedam āha bhīmaseno mahābalaḥ 07,102.046a viditaṃ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥ 07,102.046c grahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate 07,102.047a na ca me gamane kṛtyaṃ tādṛk pārṣata vidyate 07,102.047c yādṛśaṃ rakṣaṇe rājñaḥ kāryam ātyayikaṃ hi naḥ 07,102.048a evam ukto 'smi pārthena prativaktuṃ sma notsahe 07,102.048c prayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥ 07,102.048e dharmarājasya vacane sthātavyam aviśaṅkayā 07,102.048f*0766_01 yāsyāmi padavīṃ bhrātuḥ sātvatasya ca dhīmataḥ 07,102.049a so 'dya yatto raṇe pārthaṃ parirakṣa yudhiṣṭhiram 07,102.049c etad dhi sarvakāryāṇāṃ paramaṃ kṛtyam āhave 07,102.050a tam abravīn mahārāja dhṛṣṭadyumno vṛkodaram 07,102.050c īpsitena mahābāho gaccha pārthāvicārayan 07,102.051a nāhatvā samare droṇo dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ cana 07,102.051b*0767_01 mayi jīvati kaunteya bhāradvājaḥ kathaṃ cana 07,102.051c nigrahaṃ dharmarājasya prakariṣyati saṃyuge 07,102.052a tato nikṣipya rājānaṃ dhṛṣṭadyumnāya pāṇḍavaḥ 07,102.052c abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ prayayau yatra phalgunaḥ 07,102.053a pariṣvaktas tu kaunteyo dharmarājena bhārata 07,102.053b*0768_01 rājñā mūrdhani cāghrātaḥ pariṣvaktaś ca śatruhā 07,102.053c āghrātaś ca tathā mūrdhni śrāvitaś cāśiṣaḥ śubhāḥ 07,102.053d*0769_01 kṛtvā pradakṣiṇān viprān arcitāṃs tuṣṭamānasān 07,102.053d*0769_02 ālabhya maṅgalāny aṣṭau pītvā kairātakaṃ madhu 07,102.053d*0769_03 dviguṇadraviṇo vīro madaraktāntalocanaḥ 07,102.053d*0769_04 vipraiḥ kṛtasvastyayano vijayotpādasūcitaḥ 07,102.053d*0769_05 paśyann evātmano buddhiṃ vijayānandakāriṇīm 07,102.053d*0769_06 anulomānilaiś cāśu pradarśitajayodayaḥ 07,102.054a bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalī 07,102.054c sāṅgadaḥ satanutrāṇaḥ saśarī rathināṃ varaḥ 07,102.054d*0770_01 ratham āruhya niryuktaṃ sarvopakaraṇānvitam 07,102.055a tasya kārṣṇāyasaṃ varma hemacitraṃ maharddhimat 07,102.055c vibabhau parvataśliṣṭaḥ savidyud iva toyadaḥ 07,102.056a pītaraktāsitasitair vāsobhiś ca suveṣṭitaḥ 07,102.056c kaṇṭhatrāṇena ca babhau sendrāyudha ivāmbudaḥ 07,102.057a prayāte bhīmasene tu tava sainyaṃ yuyutsayā 07,102.057c pāñcajanyaravo ghoraḥ punar āsīd viśāṃ pate 07,102.058a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ trailokyatrāsanaṃ mahat 07,102.058c punar bhīmaṃ mahābāhur dharmaputro 'bhyabhāṣata 07,102.059a eṣa vṛṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhṛśam 07,102.059c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vinādayati śaṅkharāṭ 07,102.060a nūnaṃ vyasanam āpanne sumahat savyasācini 07,102.060c kurubhir yudhyate sārdhaṃ sarvaiś cakragadādharaḥ 07,102.061a nūnam āryā mahat kuntī pāpam adya nidarśanam 07,102.061c draupadī ca subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ 07,102.062a sa bhīmas tvarayā yukto yāhi yatra dhanaṃjayaḥ 07,102.062c muhyantīva hi me sarvā dhanaṃjayadidṛkṣayā 07,102.062e diśaḥ sapradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt 07,102.062f*0771_01 evaṃ saṃcoditas tena dharmaputreṇa saṃyuge 07,102.062f*0771_02 bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī daṃśito balī 07,102.063a gaccha gaccheti ca punar bhīmasenam abhāṣata 07,102.063b*0772_01 tataḥ pāṇḍusuto rājan bhīmasenaḥ pratāpavān 07,102.063b*0772_02 baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 07,102.063c bhṛśaṃ sa prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṃkaraḥ 07,102.063e āhatya dundubhiṃ bhīmaḥ śaṅkhaṃ pradhmāya cāsakṛt 07,102.064a vinadya siṃhanādaṃ ca jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ 07,102.064b*0773_01 talaśabdena vīrāṇāṃ pātayitvā manāṃsy uta 07,102.064c darśayan ghoram ātmānam amitrān sahasābhyayāt 07,102.065a tam ūhur javanā dāntā vikurvāṇā hayottamāḥ 07,102.065c viśokenābhisaṃyattā manomārutaraṃhasaḥ 07,102.066a ārujan virujan pārtho jyāṃ vikarṣaṃś ca pāṇinā 07,102.066c so 'vakarṣan vikarṣaṃś ca senāgraṃ samaloḍayat 07,102.067a taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ pāñcālāḥ sahasomakāḥ 07,102.067b*0774_01 taṃ samāyāntam ālokya ghorarūpaṃ sutās tava 07,102.067c pṛṣṭhato 'nuyayuḥ śūrā maghavantam ivāmarāḥ 07,102.068a taṃ sasenā mahārāja sodaryāḥ paryavārayan 07,102.068c duḥśalaś citrasenaś ca kuṇḍabhedī viviṃśatiḥ 07,102.069a durmukho duḥsahaś caiva vikarṇaś ca śalas tathā 07,102.069c vindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ 07,102.070a vṛndārakaḥ suhastaś ca suṣeṇo dīrghalocanaḥ 07,102.070c abhayo raudrakarmā ca suvarmā durvimocanaḥ 07,102.071a vividhai rathināṃ śreṣṭhāḥ saha sainyaiḥ sahānugaiḥ 07,102.071c saṃyattāḥ samare śūrā bhīmasenam upādravan 07,102.071d*0775_01 taiḥ samantād vṛtaḥ śūraiḥ samare sa mahārathaḥ 07,102.072a tān samīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramī 07,102.072c abhyavartata vegena siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 07,102.073a te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayan 07,102.073c vārayantaḥ śarair bhīmaṃ meghāḥ sūryam ivoditam 07,102.074a sa tān atītya vegena droṇānīkam upādravat 07,102.074c agrataś ca gajānīkaṃ śaravarṣair avākirat 07,102.075a so 'cireṇaiva kālena tad gajānīkam āśugaiḥ 07,102.075c diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pavanātmajaḥ 07,102.076a trāsitāḥ śarabhasyeva garjitena vane mṛgāḥ 07,102.076c prādravan dviradāḥ sarve nadanto bhairavān ravān 07,102.077a punaś cātītya vegena droṇānīkam upādravat 07,102.077c tam avārayad ācāryo velevodvṛttam arṇavam 07,102.077d*0776_01 tasya droṇo rathaṃ rājañ chādayām āsa saṃyuge 07,102.077d*0776_02 sāśvasūtadhvajaṃ tūrṇaṃ tad adbhutam ivābhavat 07,102.078a lalāṭe 'tāḍayac cainaṃ nārācena smayann iva 07,102.078c ūrdhvaraśmir ivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ 07,102.079a sa manyamānas tv ācāryo mamāyaṃ phalguno yathā 07,102.079c bhīmaḥ kariṣyate pūjām ity uvāca vṛkodaram 07,102.079d*0777_01 bhīmaṃ pūjāṃ kariṣyantaṃ guruvṛttam athābravīt 07,102.080a bhīmasena na te śakyaṃ praveṣṭum arivāhinīm 07,102.080c mām anirjitya samare śatrumadhye mahābala 07,102.081a yadi te so 'nujaḥ kṛṣṇaḥ praviṣṭo 'numate mama 07,102.081c anīkaṃ na tu śakyaṃ bhoḥ praveṣṭum iha vai tvayā 07,102.082a atha bhīmas tu tac chrutvā guror vākyam apetabhīḥ 07,102.082c kruddhaḥ provāca vai droṇaṃ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan 07,102.083a tavārjuno nānumate brahmabandho raṇājiram 07,102.083c praviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśed balam 07,102.084a yena vai paramāṃ pūjāṃ kurvatā mānito hy asi 07,102.084c nārjuno 'haṃ ghṛṇī droṇa bhīmaseno 'smi te ripuḥ 07,102.085a pitā nas tvaṃ gurur bandhus tathā putrā hi te vayam 07,102.085c iti manyāmahe sarve bhavantaṃ praṇatāḥ sthitāḥ 07,102.086a adya tad viparītaṃ te vadato 'smāsu dṛśyate 07,102.086c yadi śatruṃ tvam ātmānaṃ manyase tat tathāstv iha 07,102.086e eṣa te sadṛśaṃ śatroḥ karma bhīmaḥ karomy aham 07,102.087a athodbhrāmya gadāṃ bhīmaḥ kāladaṇḍam ivāntakaḥ 07,102.087c droṇāyāvasṛjad rājan sa rathād avapupluve 07,102.088a sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ droṇasyāpothayat tadā 07,102.088b*0778_01 tad adbhutam apaśyāma pāṇḍaveyasya vikramam 07,102.088b*0778_02 droṇaṃ tu virathaṃ kṛtvā bhīmaseno mahābalaḥ 07,102.088b*0778_03 abhyavartata sainyāni tāvakāni samantataḥ 07,102.088c prāmṛdnāc ca bahūn yodhān vāyur vṛkṣān ivaujasā 07,102.088d*0779_01 vicacāra raṇe rājan vāyutulyaparākramaḥ 07,102.089a taṃ punaḥ parivavrus te tava putrā rathottamam 07,102.089b*0780_01 nirjitas tu tadānena pāṇḍavena mahātmanā 07,102.089c anyaṃ ca ratham āsthāya droṇaḥ praharatāṃ varaḥ 07,102.089d*0781_01 vyūhadvāraṃ samāsādya yuddhāya samavasthitaḥ 07,102.089d*0782_01 bhīmenaivākarod yatnaṃ vyūham evābhyarakṣata 07,102.090a tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ parākramī 07,102.090c agrataḥ syandanānīkaṃ śaravarṣair avākirat 07,102.091a te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥ 07,102.091c bhīmaṃ bhīmabalaṃ yuddhe 'yodhayaṃs tu jayaiṣiṇaḥ 07,102.092a tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṃ samākṣipat 07,102.092c sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 07,102.093a āpatantīṃ mahāśaktiṃ tava putrapracoditām 07,102.093c dvidhā ciccheda tāṃ bhīmas tad adbhutam ivābhavat 07,102.094a athānyair niśitair bāṇaiḥ saṃkruddhaḥ kuṇḍabhedinam 07,102.094c suṣeṇaṃ dīrghanetraṃ ca tribhis trīn avadhīd balī 07,102.095a tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam 07,102.095c putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ yudhyatām avadhīt punaḥ 07,102.096a abhayaṃ raudrakarmāṇaṃ durvimocanam eva ca 07,102.096c tribhis trīn avadhīd bhīmaḥ punar eva sutāṃs tava 07,102.097a vadhyamānā mahārāja putrās tava balīyasā 07,102.097c bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ samantāt paryavārayan 07,102.097d*0783_01 bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā samāvavrur vṛkodaram 07,102.097d*0784_01 te śarair bhīmakarmāṇaṃ vavarṣuḥ pāṇḍavaṃ yudhi 07,102.097d*0784_02 meghā ivātapāpāye dhārābhir dharaṇīdharam 07,102.097d*0784_03 sa tad bāṇamayaṃ varṣam aśmavarṣam ivācalaḥ 07,102.097d*0784_04 pratīcchan pāṇḍudāyādo na prāvyathata śatruhā 07,102.098a vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṃ ca te sutam 07,102.098c prahasann iva kaunteyaḥ śarair ninye yamakṣayam 07,102.099a tataḥ sudarśanaṃ vīraṃ putraṃ te bharatarṣabha 07,102.099c vivyādha samare tūrṇaṃ sa papāta mamāra ca 07,102.099d*0785_01 tomareṇa nihatyājau preṣayām āsa mṛtyave 07,102.100a so 'cireṇaiva kālena tad rathānīkam āśugaiḥ 07,102.100c diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pāṇḍunandanaḥ 07,102.100d*0786_01 diśo vidrāvayām āsa nīhāram iva bhāskaraḥ 07,102.101a tato vai rathaghoṣeṇa garjitena mṛgā iva 07,102.101c vadhyamānāś ca samare putrās tava viśāṃ pate 07,102.101e prādravan sarathāḥ sarve bhīmasenabhayārditāḥ 07,102.102a anuyāya tu kaunteyaḥ putrāṇāṃ te mahad balam 07,102.102c vivyādha samare rājan kauraveyān samantataḥ 07,102.103a vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥ 07,102.103c tyaktvā bhīmaṃ raṇe yānti codayanto hayottamān 07,102.104a tāṃs tu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥ 07,102.104c siṃhanādaravaṃ cakre bāhuśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ 07,102.105a talaśabdaṃ ca sumahat kṛtvā bhīmo mahābalaḥ 07,102.105b*0787_01 kṛtvā śabdaṃ ca bhīmaṃ ca bhīmo vai śvasanātmajaḥ 07,102.105b*0788_01 mahāntaṃ talaśabdaṃ ca kṛtvā droṇāntikaṃ yayau 07,102.105b*0789_01 bhīṣayitvā rathānīkaṃ hatvā yodhān varān varān 07,102.105c vyatītya rathinaś cāpi droṇānīkam upādravat 07,103.001 saṃjaya uvāca 07,103.001a tam uttīrṇaṃ rathānīkāt tamaso bhāskaraṃ yathā 07,103.001c didhārayiṣur ācāryaḥ śaravarṣair avākirat 07,103.002a pibann iva śaraughāṃs tān droṇacāpavarātigān 07,103.002c so 'bhyavartata sodaryān māyayā mohayan balam 07,103.003a taṃ mṛdhe vegam āsthāya paraṃ paramadhanvinaḥ 07,103.003c coditās tava putraiś ca sarvataḥ paryavārayan 07,103.004a sa tathā saṃvṛto bhīmaḥ prahasann iva bhārata 07,103.004c udayacchad gadāṃ tebhyo ghorāṃ tāṃ siṃhavan nadan 07,103.004e avāsṛjac ca vegena teṣu tān pramathad balī 07,103.005a sendrāśanir ivendreṇa praviddhā saṃhatātmanā 07,103.005b*0790_01 prāmathnāt sā mahārāja sainikāṃs tava saṃyuge 07,103.005c ghoṣeṇa mahatā rājan pūrayitveva medinīm 07,103.005e jvalantī tejasā bhīmā trāsayām āsa te sutān 07,103.006a tāṃ patantīṃ mahāvegāṃ dṛṣṭvā tejobhisaṃvṛtām 07,103.006c prādravaṃs tāvakāḥ sarve nadanto bhairavān ravān 07,103.007a taṃ ca śabdam asaṃsahyaṃ tasyāḥ saṃlakṣya māriṣa 07,103.007b*0791_01 siṃhanādam asahyaṃ hi śrutvā bhīmasya saṃyuge 07,103.007c prāpatan manujās tatra rathebhyo rathinas tadā 07,103.007d*0792_01 te hanyamānā bhīmena gadāhastena tāvakāḥ 07,103.007d*0792_02 prādravanta raṇe bhītā vyāghraghrātā mṛgā iva 07,103.008a sa tān vidrāvya kaunteyaḥ saṃkhye 'mitrān durāsadaḥ 07,103.008c suparṇa iva vegena pakṣirāḍ atyagāc camūm 07,103.009a tathā taṃ viprakurvāṇaṃ rathayūthapayūthapam 07,103.009c bhāradvājo mahārāja bhīmasenaṃ samabhyayāt 07,103.010a droṇas tu samare bhīmaṃ vārayitvā śarormibhiḥ 07,103.010c akarot sahasā nādaṃ pāṇḍūnāṃ bhayam ādadhat 07,103.011a tad yuddham āsīt sumahad ghoraṃ devāsuropamam 07,103.011c droṇasya ca mahārāja bhīmasya ca mahātmanaḥ 07,103.012a yadā tu viśikhais tīkṣṇair droṇacāpaviniḥsṛtaiḥ 07,103.012c vadhyante samare vīrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,103.013a tato rathād avaplutya vegam āsthāya pāṇḍavaḥ 07,103.013c nimīlya nayane rājan padātir droṇam abhyayāt 07,103.013d*0793_01 aṃse śiro bhīmasenaḥ karau kṛtvorasi sthirau 07,103.013d*0793_02 vegam āsthāya balavān manonilagarutmatām 07,103.014a yathā hi govṛṣo varṣaṃ pratigṛhṇāti līlayā 07,103.014c tathā bhīmo naravyāghraḥ śaravarṣaṃ samagrahīt 07,103.015a sa vadhyamānaḥ samare rathaṃ droṇasya māriṣa 07,103.015c īṣāyāṃ pāṇinā gṛhya pracikṣepa mahābalaḥ 07,103.016a droṇas tu satvaro rājan kṣipto bhīmena saṃyuge 07,103.016b*0794_01 dṛśyate tāvakair yodhair vismayotphullalocanaiḥ 07,103.016b*0794_02 parityajya rathaṃ tūrṇaṃ droṇo bhagnaṃ mahītale 07,103.016c ratham anyaṃ samāsthāya vyūhadvāram upāyayau 07,103.016d*0795_01 parāṅmukhaṃ tathā yāntaṃ bhagnotsāhaṃ guruṃ tadā 07,103.016d*0795_02 gatvā vegena taṃ bhīmo dhuraṃ gṛhya rathasya tu 07,103.016d*0795_03 tam apy atirathaṃ bhīmaś cikṣepa bhṛśaroṣitaḥ 07,103.016d*0795_04 evam aṣṭau rathāḥ kṣiptā guror bhīmena līlayā 07,103.016d*0795_05 droṇo 'pi tu nimeṣeṇa punaḥ svaratham āsthitaḥ 07,103.017a tasmin kṣaṇe tasya yantā tūrṇam aśvān acodayat 07,103.017c bhīmasenasya kauravya tad adbhutam ivābhavat 07,103.018a tataḥ svaratham āsthāya bhīmaseno mahābalaḥ 07,103.018c abhyavartata vegena tava putrasya vāhinīm 07,103.019a sa mṛdnan kṣatriyān ājau vāto vṛkṣān ivoddhataḥ 07,103.019c agacchad dārayan senāṃ sindhuvego nagān iva 07,103.020a bhojānīkaṃ samāsādya hārdikyenābhirakṣitam 07,103.020c pramathya bahudhā rājan bhīmasenaḥ samabhyayāt 07,103.021a saṃtrāsayann anīkāni talaśabdena māriṣa 07,103.021c ajayat sarvasainyāni śārdūla iva govṛṣān 07,103.022a bhojānīkam atikramya kāmbojānāṃ ca vāhinīm 07,103.022c tathā mlecchagaṇāṃś cānyān bahūn yuddhaviśāradān 07,103.023a sātyakiṃ cāpi saṃprekṣya yudhyamānaṃ nararṣabham 07,103.023c rathena yattaḥ kaunteyo vegena prayayau tadā 07,103.024a bhīmaseno mahārāja draṣṭukāmo dhanaṃjayam 07,103.024c atītya samare yodhāṃs tāvakān pāṇḍunandanaḥ 07,103.025a so 'paśyad arjunaṃ tatra yudhyamānaṃ nararṣabham 07,103.025c saindhavasya vadhārthaṃ hi parākrāntaṃ parākramī 07,103.026a arjunaṃ tatra dṛṣṭvātha cukrośa mahato ravān 07,103.026b*0796_01 prāvṛṭkāle mahārāja nardann iva balāhakaḥ 07,103.026c taṃ tu tasya mahānādaṃ pārthaḥ śuśrāva nardataḥ 07,103.026d*0797_01 vāsudevaś ca kauravya bhīmasenasya saṃyuge 07,103.027a tataḥ pārtho mahānādaṃ muñcan vai mādhavaś ca ha 07,103.027c abhyayātāṃ mahārāja nardantau govṛṣāv iva 07,103.028a vāsudevārjunau śrutvā ninādaṃ tasya śuṣmiṇaḥ 07,103.028c punaḥ punaḥ praṇadatāṃ didṛkṣantau vṛkodaram 07,103.029a bhīmasenaravaṃ śrutvā phalgunasya ca dhanvinaḥ 07,103.029c aprīyata mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,103.030a viśokaś cābhavad rājā śrutvā taṃ ninadaṃ mahat 07,103.030c dhanaṃjayasya ca raṇe jayam āśāstavān vibhuḥ 07,103.031a tathā tu nardamāne vai bhīmasene raṇotkaṭe 07,103.031c smitaṃ kṛtvā mahābāhur dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,103.032a hṛdgataṃ manasā prāha dhyātvā dharmabhṛtāṃ varaḥ 07,103.032c dattā bhīma tvayā saṃvit kṛtaṃ guruvacas tathā 07,103.033a na hi teṣāṃ jayo yuddhe yeṣāṃ dveṣṭāsi pāṇḍava 07,103.033c diṣṭyā jīvati saṃgrāme savyasācī dhanaṃjayaḥ 07,103.034a diṣṭyā ca kuśalī vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,103.034c diṣṭyā śṛṇomi garjantau vāsudevadhanaṃjayau 07,103.035a yena śakraṃ raṇe jitvā tarpito havyavāhanaḥ 07,103.035c sa hantā dviṣatāṃ saṃkhye diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 07,103.036a yasya bāhubalaṃ sarve vayam āśritya jīvitāḥ 07,103.036c sa hantā ripusainyānāṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 07,103.037a nivātakavacā yena devair api sudurjayāḥ 07,103.037c nirjitā rathinaikena diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 07,103.038a kauravān sahitān sarvān gograhārthe samāgatān 07,103.038c yo 'jayan matsyanagare diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 07,103.039a kālakeyasahasrāṇi caturdaśa mahāraṇe 07,103.039b*0798_01 kālakeyān maheṣvāsān sahasrāṇi caturdaśa 07,103.039c yo 'vadhīd bhujavīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 07,103.040a gandharvarājaṃ balinaṃ duryodhanakṛtena vai 07,103.040c jitavān yo 'stravīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 07,103.041a kirīṭamālī balavāñ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 07,103.041c mama priyaś ca satataṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 07,103.042a putraśokābhisaṃtaptaś cikīrṣuḥ karma duṣkaram 07,103.042c jayadrathavadhānveṣī pratijñāṃ kṛtavān hi yaḥ 07,103.042e kaccit sa saindhavaṃ saṃkhye haniṣyati dhanaṃjayaḥ 07,103.043a kaccit tīrṇapratijñaṃ hi vāsudevena rakṣitam 07,103.043c anastamita āditye sameṣyāmy aham arjunam 07,103.044a kaccit saindhavako rājā duryodhanahite rataḥ 07,103.044c nandayiṣyaty amitrāṇi phalgunena nipātitaḥ 07,103.045a kaccid duryodhano rājā phalgunena nipātitam 07,103.045c dṛṣṭvā saindhavakaṃ saṃkhye śamam asmāsu dhāsyati 07,103.046a dṛṣṭvā vinihatān bhrātṝn bhīmasenena saṃyuge 07,103.046c kaccid duryodhano mandaḥ śamam asmāsu dhāsyati 07,103.047a dṛṣṭvā cānyān bahūn yodhān pātitān dharaṇītale 07,103.047c kaccid duryodhano mandaḥ paścāttāpaṃ kariṣyati 07,103.048a kaccid bhīṣmeṇa no vairam ekenaiva praśāmyati 07,103.048c śeṣasya rakṣaṇārthaṃ ca saṃdhāsyati suyodhanaḥ 07,103.049a evaṃ bahuvidhaṃ tasya cintayānasya pārthiva 07,103.049c kṛpayābhiparītasya ghoraṃ yuddham avartata 07,104.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,104.001a tathā tu nardamānaṃ taṃ bhīmasenaṃ mahābalam 07,104.001c meghastanitanirghoṣaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 07,104.002a na hi paśyāmy ahaṃ taṃ vai triṣu lokeṣu saṃjaya 07,104.002c kruddhasya bhimasenasya yas tiṣṭhed agrato raṇe 07,104.003a gadām udyacchamānasya kālasyeva mahāmṛdhe 07,104.003c na hi paśyāmy ahaṃ tāta yas tiṣṭheta raṇājire 07,104.004a rathaṃ rathena yo hanyāt kuñjaraṃ kuñjareṇa ca 07,104.004b*0799_01 aśvam aśvena samare manujair manujāṃs tathā 07,104.004c kas tasya samare sthātā sākṣād api śatakratuḥ 07,104.005a kruddhasya bhīmasenasya mama putrāñ jighāṃsataḥ 07,104.005c duryodhanahite yuktāḥ samatiṣṭhanta ke 'grataḥ 07,104.006a bhīmasenadavāgnes tu mama putratṛṇolapam 07,104.006c pradhakṣyato raṇamukhe ke vīrāḥ pramukhe sthitāḥ 07,104.007a kālyamānān hi me putrān bhīmenāvekṣya saṃyuge 07,104.007c kāleneva prajāḥ sarvāḥ ke bhīmaṃ paryavārayan 07,104.007d*0800_01 na me 'rjunād bhayaṃ tādṛk kṛṣṇān nāpi ca sātvatāt 07,104.007d*0800_02 hutabhug janmano naiva yādṛg bhīmād bhayaṃ mama 07,104.008a bhīmavahneḥ pradīptasya mama putrān didhakṣataḥ 07,104.008c ke śūrāḥ paryavartanta tan mamācakṣva saṃjaya 07,104.009 saṃjaya uvāca 07,104.009a tathā tu nardamānaṃ taṃ bhīmasenaṃ mahāratham 07,104.009c tumulenaiva śabdena karṇo 'py abhyapatad balī 07,104.009d*0801_01 karṇo 'py abhyapatad dhīmāṃs tumulena raveṇa ca 07,104.010a vyākṣipan balavac cāpam atimātram amarṣaṇaḥ 07,104.010c karṇas tu yuddham ākāṅkṣan darśayiṣyan balaṃ balī 07,104.010d*0802_01 rurodha mārgaṃ bhīmasya vātasyeva mahīruhaḥ 07,104.010d*0802_02 bhīmo 'pi dṛṣṭvā sāvegaṃ puro vaikartanaṃ sthitam 07,104.010d*0802_03 cukopa balavad vīraś cikṣepāsya śilāśitān 07,104.010d*0802_04 tān pratyagṛhṇāt karṇo 'pi pratīpaṃ preṣayac charān 07,104.010d*0802_05 tatas tu sarvayodhānāṃ yatatāṃ prekṣatāṃ tadā 07,104.011a prāvepann iva gātrāṇi karṇabhīmasamāgame 07,104.011c rathināṃ sādināṃ caiva tayoḥ śrutvā talasvanam 07,104.012a bhīmasenasya ninadaṃ ghoraṃ śrutvā raṇājire 07,104.012c khaṃ ca bhūmiṃ ca saṃbaddhāṃ menire kṣatriyarṣabhāḥ 07,104.013a punar ghoreṇa nādena pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,104.013c samare sarvayodhānāṃ dhanūṃṣy abhyapatan kṣitau 07,104.013d*0803_01 keṣāṃ cid alpasattvānāṃ taṃ śrutvā ninadaṃ yudhi 07,104.013d*0803_02 śastrāṇi nyapatan dorbhyaḥ keṣāṃ cic cāsavo 'dravan 07,104.014a vitrastāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 07,104.014c vāhanāni mahārāja babhūvur vimanāṃsi ca 07,104.014d*0804_01 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ śakṛn mūtraṃ saśoṇitam 07,104.014d*0804_02 prasusruvur vāhanāni stabdhāni ca tato 'bhavan 07,104.015a prādurāsan nimittāni ghorāṇi ca bahūni ca 07,104.015b*0805_01 gṛdhrakaṅkabaḍaiś cāsīd antarikṣaṃ samāvṛtam 07,104.015c tasmiṃs tu tumule rājan bhīmakarṇasamāgame 07,104.016a tataḥ karṇas tu viṃśatyā śarāṇāṃ bhīmam ārdayat 07,104.016c vivyādha cāsya tvaritaḥ sūtaṃ pañcabhir āśugaiḥ 07,104.017a prahasya bhīmasenas tu karṇaṃ pratyarpayad raṇe 07,104.017c sāyakānāṃ catuḥṣaṣṭyā kṣiprakārī mahābalaḥ 07,104.018a tasya karṇo maheṣvāsaḥ sāyakāṃś caturo 'kṣipat 07,104.018c asaṃprāptāṃs tu tān bhīmaḥ sāyakair nataparvabhiḥ 07,104.018e ciccheda bahudhā rājan darśayan pāṇilāghavam 07,104.019a taṃ karṇaś chādayām āsa śaravrātair anekaśaḥ 07,104.019c saṃchādyamānaḥ karṇena bahudhā pāṇḍunandanaḥ 07,104.020a ciccheda cāpaṃ karṇasya muṣṭideśe mahārathaḥ 07,104.020c vivyādha cainaṃ bahubhiḥ sāyakair nataparvabhiḥ 07,104.021a athānyad dhanur ādāya sajyaṃ kṛtvā ca sūtajaḥ 07,104.021c vivyādha samare bhīmaṃ bhīmakarmā mahārathaḥ 07,104.022a tasya bhīmo bhṛśaṃ kruddhas trīñ śarān nataparvaṇaḥ 07,104.022c nicakhānorasi tadā sūtaputrasya vegitaḥ 07,104.023a taiḥ karṇo 'bhrājata śarair uromadhyagatais tadā 07,104.023c mahīdhara ivodagras triśṛṅgo bharatarṣabha 07,104.023d*0806_01 madhyaṃdinam anuprāptas tritejā iva bhāskaraḥ 07,104.024a susrāva cāsya rudhiraṃ viddhasya parameṣubhiḥ 07,104.024c dhātuprasyandinaḥ śailād yathā gairikarājayaḥ 07,104.025a kiṃ cid vicalitaḥ karṇaḥ suprahārābhipīḍitaḥ 07,104.025c sasāyakaṃ dhanuḥ kṛtvā bhīmaṃ vivyādha māriṣa 07,104.025e cikṣepa ca punar bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,104.026a sa chādyamānaḥ sahasā karṇena dṛḍhadhanvinā 07,104.026c dhanurjyām acchinat tūrṇam utsmayan pāṇḍunandanaḥ 07,104.027a sārathiṃ cāsya bhallena prāhiṇod yamasādanam 07,104.027c vāhāṃś ca caturaḥ saṃkhye vyasūṃś cakre mahārathaḥ 07,104.028a hatāśvāt tu rathāt karṇaḥ samāplutya viśāṃ pate 07,104.028c syandanaṃ vṛṣasenasya samārohan mahārathaḥ 07,104.029a nirjitya tu raṇe karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 07,104.029c nanāda sumahānādaṃ parjanyaninadopamam 07,104.030a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭo 'bhūd yudhiṣṭhiraḥ 07,104.030c karṇaṃ ca nirjitaṃ matvā bhīmasenena bhārata 07,104.031a samantāc chaṅkhaninadaṃ pāṇḍusenākarot tadā 07,104.031b*0807_01 cakre yudhiṣṭhiraḥ saṃkhye harṣanādaiś ca saṃkulām 07,104.031c śatrusenādhvaniṃ śrutvā tāvakā hy api nānadan 07,104.031e gāṇḍīvaṃ prākṣipat pārthaḥ kṛṣṇo 'py abjam avādayat 07,104.032a tam antardhāya ninadaṃ dhvanir bhīmasya nardataḥ 07,104.032c aśrūyata mahārāja sarvasainyeṣu bhārata 07,104.032d*0808_01 śuśruve bhīmasenasya tad adbhutam ivābhavat 07,104.033a tato vyāyacchatām astraiḥ pṛthak pṛthag ariṃdamau 07,104.033c mṛdupūrvaṃ ca rādheyo dṛḍhapūrvaṃ ca pāṇḍavaḥ 07,104.033d*0809_01 tato vyāyacchamānasya bhīmasenasya saṃyuge 07,104.033d*0809_02 tat sainyaṃ kaluṣībhūtaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,104.033d@011_0001 bhīmo 'pi ca mahārāja vaikartanam upādravat 07,104.033d@011_0002 āsure tu mahāsainye tārakaṃ pāvakir yathā 07,104.033d@011_0003 tayor evaṃ mahad yuddham abhavad bhīmakarṇayoḥ 07,104.033d@011_0004 taṃ bhīmaseno mahatā śaravarṣeṇa vārayan 07,104.033d@011_0005 vivyādha sārathiṃ cāsya hayāṃś ca caturaḥ śaraiḥ 07,104.033d@011_0006 dhvajaṃ cāsya patākāṃ ca bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,104.033d@011_0007 rathaṃ ca cakrarakṣau ca bhīmaś ciccheda māriṣa 07,104.033d@011_0008 karṇo 'pi rathināṃ śreṣṭho bhīmasenena kampitaḥ 07,104.033d@011_0009 khaḍgacarmadharo rājan bhīmam abhyadravad balī 07,104.033d@011_0010 bhīmaś ciccheda khaḍgaṃ ca carmaṇā saha māriṣa 07,104.033d@011_0011 dṛṣṭvā karṇaṃ ca pārthena bādhitaṃ bahubhiḥ śaraiḥ 07,104.033d@011_0012 duryodhano mahārāja duḥśalaṃ pratyabhāṣata 07,104.033d@011_0013 karṇaṃ kṛcchragataṃ paśya śīghraṃ yānaṃ prayaccha ha 07,104.033d@011_0014 evam uktas tato rājā duḥśalaḥ samupādravat 07,104.033d@011_0015 duḥśalasya rathaṃ karṇaś cāruroha mahārathaḥ 07,104.033d@011_0016 tau pārthaḥ sahasā gatvā vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 07,104.033d@011_0017 punaś ca karṇaṃ viddhvāpi duḥśalasya śiro 'harat 07,104.033d@011_0018 duḥśalaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena māriṣa 07,104.033d@011_0019 tasyaiva dhanur ādāya karṇo vivyādha pāṇḍavam 07,104.033d@011_0020 anyonyaṃ samare vīrau yuyudhāte mahābalau 07,104.033d@011_0021 śatrughnau śatrumadhye tu balavajrabhṛtāv iva 07,104.033d@011_0022 bhīmo viddhvā hayāṃś caiva sārathiṃ ca punaḥ punaḥ 07,104.033d@011_0023 karṇam abhyadravat pārthaḥ prahasaṃś ca mahābalaḥ 07,104.033d@011_0024 tato vyāyacchamānasya bhīmasenasya saṃyuge 07,104.033d@011_0025 tat sainyaṃ śakalībhūtaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,105.001 saṃjaya uvāca 07,105.001a tasmin vilulite sainye saindhavāyārjune gate 07,105.001c sātvate bhīmasene ca putras te droṇam abhyayāt 07,105.001e tvarann ekarathenaiva bahukṛtyaṃ vicintayan 07,105.002a sa rathas tava putrasya tvarayā parayā yutaḥ 07,105.002c tūrṇam abhyapatad droṇaṃ manomārutavegavān 07,105.002d*0810_01 iha dṛṣṭa ito naṣṭaḥ sarathaḥ prādravan nṛpaḥ 07,105.002d*0810_02 muhūrtād iva putras te droṇam āsādya māriṣa 07,105.003a uvāca cainaṃ putras te saṃrambhād raktalocanaḥ 07,105.003b*0811_01 sasaṃrambham idaṃ vākyam abravīt kurunandanaḥ 07,105.003c arjuno bhīmasenaś ca sātyakiś cāparājitaḥ 07,105.004a vijitya sarvasainyāni sumahānti mahārathāḥ 07,105.004b*0812_01 atikramya ca hatvā ca sainyāni sumahānti ca 07,105.004c saṃprāptāḥ sindhurājasya samīpam arikarśanāḥ 07,105.004e vyāyacchanti ca tatrāpi sarva evāparājitāḥ 07,105.005a yadi tāvad raṇe pārtho vyatikrānto mahārathaḥ 07,105.005c kathaṃ sātyakibhīmābhyāṃ vyatikrānto 'si mānada 07,105.006a āścaryabhūtaṃ loke 'smin samudrasyeva śoṣaṇam 07,105.006c nirjayaṃ tava viprāgrya sātvatenārjunena ca 07,105.007a tathaiva bhīmasenena lokaḥ saṃvadate bhṛśam 07,105.007c kathaṃ droṇo jitaḥ saṃkhye dhanurvedasya pāragaḥ 07,105.007d*0813_01 ity evaṃ bruvate yodhā aśraddheyam idaṃ tava 07,105.008a nāśa eva tu me nūnaṃ mandabhāgyasya saṃyuge 07,105.008c yatra tvāṃ puruṣavyāghram atikrāntās trayo rathāḥ 07,105.009a evaṃ gate tu kṛtye 'smin brūhi yat te vivakṣitam 07,105.009c yad gataṃ gatam eveha śeṣaṃ cintaya mānada 07,105.010a yat kṛtyaṃ sindhurājasya prāptakālam anantaram 07,105.010c tad bravītu bhavān kṣipraṃ sādhu tat saṃvidhīyatām 07,105.011 droṇa uvāca 07,105.011a cintyaṃ bahu mahārāja kṛtyaṃ yat tatra me śṛṇu 07,105.011c trayo hi samatikrāntāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 07,105.011e yāvad eva bhayaṃ paścāt tāvad eṣāṃ puraḥsaram 07,105.012a tad garīyastaraṃ manye yatra kṛṣṇadhanaṃjayau 07,105.012c sā purastāc ca paścāc ca gṛhītā bhāratī camūḥ 07,105.013a tatra kṛtyam ahaṃ manye saindhavasyābhirakṣaṇam 07,105.013c sa no rakṣyatamas tāta kruddhād bhīto dhanaṃjayāt 07,105.014a gatau hi saindhavaṃ vīrau yuyudhānavṛkodarau 07,105.014c saṃprāptaṃ tad idaṃ dyūtaṃ yat tac chakunibuddhijam 07,105.015a na sabhāyāṃ jayo vṛtto nāpi tatra parājayaḥ 07,105.015c iha no glahamānānām adya tāta jayājayau 07,105.016a yān sma tān glahate ghorāñ śakuniḥ kurusaṃsadi 07,105.016c akṣān saṃmanyamānaḥ sa prā kśarās te durāsadāḥ 07,105.016d*0814_01 na te 'kṣā niśitā ghorāḥ śarā yuṣmat tanucchadaḥ 07,105.017a yatra te bahavas tāta kuravaḥ paryavasthitāḥ 07,105.017c senāṃ durodaraṃ viddhi śarān akṣān viśāṃ pate 07,105.018a glahaṃ ca saindhavaṃ rājann atra dyūtasya niścayaḥ 07,105.018c saindhave hi mahādyūtaṃ samāsaktaṃ paraiḥ saha 07,105.018d*0815_01 atra te dhruvam āyatto jayo vājaya eva vā 07,105.019a atra sarve mahārāja tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 07,105.019c saindhavasya raṇe rakṣāṃ vidhivat kartum arhatha 07,105.019e tatra no glahamānānāṃ dhruvau tāta jayājayau 07,105.020a yatra te parameṣvāsā yattā rakṣanti saindhavam 07,105.020c tatra yāhi svayaṃ śīghraṃ tāṃś ca rakṣasva rakṣiṇaḥ 07,105.021a ihaiva tv aham āsiṣye preṣayiṣyāmi cāparān 07,105.021c nirotsyāmi ca pāñcālān sahitān pāṇḍusṛñjayaiḥ 07,105.022a tato duryodhanaḥ prāyāt tūrṇam ācāryaśāsanāt 07,105.022c udyamyātmānam ugrāya karmaṇe sapadānugaḥ 07,105.023a cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 07,105.023c bāhyena senām abhyetya jagmatuḥ savyasācinam 07,105.024a tau hi pūrvaṃ mahārāja vāritau kṛtavarmaṇā 07,105.024c praviṣṭe tv arjune rājaṃs tava sainyaṃ yuyutsayā 07,105.024d*0816_01 pārśvena senām āyāntau kururājo dadarśa ha 07,105.024d*0817_01 pārśve bhittvā camūṃ vīrau praviṣṭau tava vāhinīm 07,105.025a tābhyāṃ duryodhanaḥ sārdham agacchad yuddham uttamam 07,105.025c tvaritas tvaramāṇābhyāṃ bhrātṛbhyāṃ bhārato balī 07,105.026a tāv abhidravatām enam ubhāv udyatakārmukau 07,105.026c mahārathasamākhyātau kṣatriyapravarau yudhi 07,105.026d*0818_01 tam avidhyad yudhāmanyus triṃśatā kaṅkapatribhiḥ 07,105.026d*0818_02 viṃśatyā sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān 07,105.026d*0818_03 duryodhano yudhāmanyor dhvajam ekeṣuṇācchinat 07,105.026d*0818_04 iṣudhīkārmukaṃ cāsya samakṛntad rathottame 07,105.026d*0818_05 sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 07,105.026d*0818_06 tato 'vidhyac charais tīkṣṇaiś caturbhiś caturo hayān 07,105.026d*0819_01 yudhāmanyuś ca pāñcālya uttamaujās tathaiva ca 07,105.026d*0819_02 bhittvā pārśvena sainyaṃ tu praviṣṭau phalgunaṃ prati 07,105.026d*0819_03 tau samāsādayad vīraḥ śaraiḥ kāyāsthibhedibhiḥ 07,105.026d*0819_04 saptabhiś ca yudhāmanyuṃ ṣaḍbhiś caivottamaujasam 07,105.026d*0819_05 tau taṃ suniśitair bāṇair avidhyetāṃ mahārathau 07,105.026d*0819_06 uttamaujās tu bhallena cāpaṃ ciccheda vīryavān 07,105.026d*0819_07 athānyat sumahātejā dhanur gṛhya mahābalaḥ 07,105.026d*0819_08 chādayām āsa saṃkruddhaḥ pāñcālau kurunandanaḥ 07,105.027a yudhāmanyus tu saṃkruddhaḥ śarāṃs triṃśatam āyasān 07,105.027c vyasṛjat tava putrasya tvaramāṇaḥ stanāntare 07,105.027d*0820_01 tathottamaujāḥ saṃkruddhaḥ śarair hemavibhūṣitaiḥ 07,105.027d*0820_02 avidhyat sārathiṃ cāsya prāhiṇod yamasādanam 07,105.028a duryodhano 'pi rājendra pāñcālyasyottamaujasaḥ 07,105.028c jaghāna caturaś cāśvān ubhau ca pārṣṇisārathī 07,105.029a uttamaujā hatāśvas tu hatasūtaś ca saṃyuge 07,105.029c āruroha rathaṃ bhrātur yudhāmanyor abhitvaran 07,105.029d*0821_01 yudhāmanyurathaṃ śīghram āruroha paraṃtapaḥ 07,105.030a sa rathaṃ prāpya taṃ bhrātur duryodhanahayāñ śaraiḥ 07,105.030c bahubhis tāḍayām āsa te hatāḥ prāpatan bhuvi 07,105.031a hayeṣu patiteṣv asya ciccheda parameṣuṇā 07,105.031c yudhāmanyur dhanuḥ śīghraṃ śarāvāpaṃ ca saṃyuge 07,105.032a hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahārathaḥ 07,105.032c gadām ādāya te putraḥ pāñcālyāv abhyadhāvata 07,105.033a tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddhaṃ parapuraṃjayam 07,105.033c avaplutau rathopasthād yudhāmanyūttamaujasau 07,105.034a tataḥ sa hemacitraṃ taṃ syandanapravaraṃ gadī 07,105.034c gadayā pothayām āsa sāśvasūtadhvajaṃ raṇe 07,105.034d*0822_01 etad īdṛśakaṃ kārṣīt putras tava janādhipa 07,105.034d*0822_02 gadayā gadināṃ śreṣṭhaḥ sarvalokamahārathaḥ 07,105.035a hatvā cainaṃ sa putras te hatāśvo hatasārathiḥ 07,105.035c madrarājarathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 07,105.036a pāñcālānāṃ tu mukhyau tau rājaputrau mahābalau 07,105.036c ratham anyaṃ samāruhya dhanaṃjayam abhīyatuḥ 07,106.000*0823_00 saṃjaya uvāca 07,106.000*0823_01 vartamāne mahārāja saṃgrāme lomaharṣaṇe 07,106.000*0823_02 vyākuleṣu ca sainyeṣu pīḍyamāneṣu sarvaśaḥ 07,106.000*0823_03 rādheyo bhīmam ānarcchad yuddhāya bharatarṣabha 07,106.000*0823_04 yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattam abhidravat 07,106.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,106.001a yau tau karṇaś ca bhīmaś ca saṃprayuddhau mahābalau 07,106.001c arjunasya rathopānte kīdṛśaḥ so 'bhavad raṇaḥ 07,106.002a pūrvaṃ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṃyuge 07,106.002c kathaṃ bhūyas tu rādheyo bhīmam āgān mahārathaḥ 07,106.003a bhīmo vā sūtatanayaṃ pratyudyātaḥ kathaṃ raṇe 07,106.003c mahārathasamākhyātaṃ pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham 07,106.004a bhīṣmadroṇāv atikramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,106.004c nānyato bhayam ādatta vinā karṇaṃ dhanurdharam 07,106.005a bhayān na śete satataṃ cintayan vai mahāratham 07,106.005b*0824_01 bhayād yasya mahābāhor na śete bahulāḥ samāḥ 07,106.005b*0824_02 cintayan nityaśo vīryaṃ rādheyasya mahātmanaḥ 07,106.005c taṃ kathaṃ sūtaputraṃ hi bhīmo 'yudhyata saṃyuge 07,106.006a brahmaṇyaṃ vīryasaṃpannaṃ samareṣv anivartinam 07,106.006c kathaṃ karṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīmo 'yudhyata saṃyuge 07,106.007a yau tau samīyatur vīrāv arjunasya rathaṃ prati 07,106.007c kathaṃ nu tāv ayudhyetāṃ sūtaputravṛkodarau 07,106.008a bhrātṛtvaṃ darśitaṃ pūrvaṃ ghṛṇī cāpi sa sūtajaḥ 07,106.008c kathaṃ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyam anusmaran 07,106.009a bhīmo vā sūtaputreṇa smaran vairaṃ purā kṛtam 07,106.009c so 'yudhyata kathaṃ vīraḥ karṇena saha saṃyuge 07,106.010a āśāste ca sadā sūta putro duryodhano mama 07,106.010c karṇo jeṣyati saṃgrāme sahitān pāṇḍavān iti 07,106.011a jayāśā yatra mandasya putrasya mama saṃyuge 07,106.011c sa kathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam ayudhyata 07,106.012a yaṃ samāśritya putrair me kṛtaṃ vairaṃ mahārathaiḥ 07,106.012c taṃ sūtatanayaṃ tāta kathaṃ bhīmo hy ayodhayat 07,106.013a anekān viprakārāṃś ca sūtaputrasamudbhavān 07,106.013c smaramāṇaḥ kathaṃ bhīmo yuyudhe sūtasūnunā 07,106.014a yo 'jayat pṛthivīṃ sarvāṃ rathenaikena vīryavān 07,106.014c taṃ sūtatanayaṃ yuddhe kathaṃ bhīmo hy ayodhayat 07,106.015a yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca kavacena sahaiva ca 07,106.015c taṃ sūtaputraṃ samare bhīmaḥ katham ayodhayat 07,106.015d*0825_01 astrahetoḥ purā tāta bhārgavaṃ samapūjayat 07,106.015d*0825_02 tasya prasādād brahmāstraṃ labdhavāṃś ca bhṛgūttamāt 07,106.016a yathā tayor yuddham abhūd yaś cāsīd vijayī tayoḥ 07,106.016c tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya 07,106.017 saṃjaya uvāca 07,106.017a bhīmasenas tu rādheyam utsṛjya rathināṃ varam 07,106.017c iyeṣa gantuṃ yatrāstāṃ vīrau kṛṣṇadhanaṃjayau 07,106.018a taṃ prayāntam abhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥ 07,106.018c abhyavarṣan mahārāja megho vṛṣṭyeva parvatam 07,106.019a phullatā paṅkajeneva vaktreṇābhyutsmayan balī 07,106.019c ājuhāva raṇe yāntaṃ bhīmam ādhirathis tadā 07,106.019d*0826_00 karṇa uvāca 07,106.019d*0826_01 bhīmāhitais tava raṇe svapne 'pi na vibhāvitam 07,106.019d*0826_02 tad darśayasi kasmān me pṛṣṭhaṃ pārthadidṛkṣayā 07,106.019d*0826_03 kuntyāḥ putrasya sadṛśaṃ nedaṃ pāṇḍavanandana 07,106.019d*0826_04 tena mām abhitaḥ sthitvā śaravarṣair avākira 07,106.020a bhīmasenas tadāhvānaṃ karṇān nāmarṣayad yudhi 07,106.020c ardhamaṇḍalam āvṛtya sūtaputram ayodhayat 07,106.021a avakragāmibhir bāṇair abhyavarṣan mahāyasaiḥ 07,106.021c dvairathe daṃśitaṃ yattaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,106.022a vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ jighāṃsuḥ karṇam akṣiṇot 07,106.022c taṃ ca hatvetarān sarvān hantukāmo mahābalaḥ 07,106.023a tasmai prāsṛjad ugrāṇi vividhāni paraṃtapaḥ 07,106.023c amarṣī pāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa 07,106.024a tasya tānīṣuvarṣāṇi mattadviradagāminaḥ 07,106.024c sūtaputro 'stramāyābhir agrasat sumahāyaśāḥ 07,106.025a sa yathāvan mahārāja vidyayā vai supūjitaḥ 07,106.025c ācāryavan maheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacarad raṇe 07,106.026a saṃrambheṇa tu yudhyantaṃ bhīmasenaṃ smayann iva 07,106.026c abhyapadyata rādheyas tam amarṣī vṛkodaram 07,106.027a tan nāmṛṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitam āhave 07,106.027c yudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ 07,106.028a taṃ bhīmasenaḥ saṃprāptaṃ vatsadantaiḥ stanāntare 07,106.028c vivyādha balavān kruddhas tottrair iva mahādvipam 07,106.029a sūtaṃ tu sūtaputrasya supuṅkhair niśitaiḥ śaraiḥ 07,106.029c sumuktaiś citravarmāṇaṃ nirbibheda trisaptabhiḥ 07,106.030a karṇo jāmbūnadair jālaiḥ saṃchannān vātaraṃhasaḥ 07,106.030c vivyādha turagān vīraḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 07,106.031a tato bāṇamayaṃ jālaṃ bhīmasenarathaṃ prati 07,106.031c karṇena vihitaṃ rājan nimeṣārdhād adṛśyata 07,106.032a sarathaḥ sadhvajas tatra sasūtaḥ pāṇḍavas tadā 07,106.032c prācchādyata mahārāja karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 07,106.033a tasya karṇaś catuḥṣaṣṭyā vyadhamat kavacaṃ dṛḍham 07,106.033c kruddhaś cāpy ahanat pārśve nārācair marmabhedibhiḥ 07,106.034a tato 'cintya mahāvegān karṇakārmukaniḥsṛtān 07,106.034c samāśliṣyad asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ 07,106.035a sa karṇacāpaprabhavān iṣūn āśīviṣopamān 07,106.035c bibhrad bhīmo mahārāja na jagāma vyathāṃ raṇe 07,106.035d*0827_01 sa karṇacāpaṃ ciccheda bhīmaseno mahābalaḥ 07,106.035d*0827_02 trāsayitvā mahārāja gām amitavikramaḥ 07,106.036a tato dvātriṃśatā bhallair niśitais tigmatejanaiḥ 07,106.036c vivyādha samare karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 07,106.037a ayatnenaiva taṃ karṇaḥ śarair upa samākirat 07,106.037c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ saindhavasya vadhaiṣiṇam 07,106.038a mṛdupūrvaṃ ca rādheyo bhīmam ājāv ayodhayat 07,106.038c krodhapūrvaṃ tathā bhīmaḥ pūrvavairam anusmaran 07,106.039a taṃ bhīmaseno nāmṛṣyad avamānam amarṣaṇaḥ 07,106.039c sa tasmai vyasṛjat tūrṇaṃ śaravarṣam amitrajit 07,106.040a te śarāḥ preṣitā rājan bhīmasenena saṃyuge 07,106.040c nipetuḥ sarvato bhīmāḥ kūjanta iva pakṣiṇaḥ 07,106.041a hemapuṅkhā mahārāja bhīmasenadhanuścyutāḥ 07,106.041c abhyadravaṃs te rādheyaṃ vṛkāḥ kṣudramṛgaṃ yathā 07,106.042a karṇas tu rathināṃ śreṣṭhaś chādyamānaḥ samantataḥ 07,106.042c rājan vyasṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṃyuge 07,106.043a tasya tān aśaniprakhyān iṣūn samaraśobhinaḥ 07,106.043c ciccheda bahubhir bhallair asaṃprāptān vṛkodaraḥ 07,106.044a punaś ca śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 07,106.044c karṇo vaikartano yuddhe bhīmasenaṃ mahāratham 07,106.044d*0828_01 punar bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat pāṇḍavaṃ prati 07,106.044d*0828_02 tathā karṇena samare pīḍyamānaḥ samantataḥ 07,106.045a tatra bhārata bhīmaṃ tu dṛṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥ 07,106.045c samācitatanuṃ saṃkhye śvāvidhaṃ śalalair iva 07,106.046a hemapuṅkhāñ śilādhautān karṇacāpacyutāñ śarān 07,106.046c dadhāra samare vīraḥ svaraśmīn iva bhāskaraḥ 07,106.047a rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarocata 07,106.047c tapanīyanibhaiḥ puṣpaiḥ palāśa iva kānane 07,106.047d*0829_01 samṛddhakusumāpīḍo vasante 'śokavat taruḥ 07,106.048a tat tu bhīmo mahārāja karṇasya caritaṃ raṇe 07,106.048c nāmṛṣyata maheṣvāsaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 07,106.049a sa karṇaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayat 07,106.049c mahīdharam iva śvetaṃ gūḍhapādair viṣolbaṇaiḥ 07,106.049d*0830_01 viviśuś ca yathaivogrā valmīkaṃ bhujagottamāḥ 07,106.049d*0831_01 saptabhir niśitais tūrṇaṃ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,106.050a taṃ vivyādha punar bhīmaḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca 07,106.050c marmasv amaravikrāntaḥ sūtaputraṃ mahāraṇe 07,106.050d*0832_01 marmaṇy anaparādhī saṃdidhitsuḥ kalahaṃ tadā 07,106.051a tataḥ karṇasya saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān 07,106.051c ciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ sarvopakaraṇāni ca 07,106.051d*0833_01 tathāpi samare tūrṇaṃ vivyādhorasi pāṇḍavaḥ 07,106.051d*0833_02 pāṇḍavas tu punar viddhvā saptabhiḥ sāyakottamaiḥ 07,106.051d*0833_03 anyaiś ca bahu saṃ(?)rājañ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,106.052a jaghāna caturaś cāśvān sūtaṃ ca tvaritaḥ śaraiḥ 07,106.052c nārācair arkaraśmyābhaiḥ karṇaṃ vivyādha corasi 07,106.053a te jagmur dharaṇīṃ sarve karṇaṃ nirbhidya māriṣa 07,106.053c yathā hi jaladaṃ bhittvā rājan sūryasya raśmayaḥ 07,106.053d*0834_01 samāśvastas tu karṇo vai punar yuddham arocayat 07,106.053d*0834_02 bhīmaseno dṛḍhaṃ kopāt punar vivyādha patriṇā 07,106.054a sa vaikalyaṃ mahat prāpya chinnadhanvā śarārditaḥ 07,106.054c tathā puruṣamānī sa pratyapāyād rathāntaram 07,106.054c*0835_01 **** **** lajjām utsṛjya bhārata 07,106.054c*0835_02 bhīmasenabhayāt karṇaḥ 07,106.054d*0836_01 apacakrāma samare yuddhāya bharatarṣabha 07,107.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,107.001a yasmiñ jayāśā satataṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya 07,107.001c taṃ dṛṣṭvā vimukhaṃ saṃkhye kiṃ nu duryodhano 'bravīt 07,107.001d*0837_01 kathaṃ ca yuyudhe bhīmo vīryaślāghī mahābalaḥ 07,107.001e karṇo vā samare tāta kim akārṣīd ataḥ param 07,107.002 saṃjaya uvāca 07,107.002*0838_01 tavāparādhād rājendra punar yuddham avartata 07,107.002a bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā jvalantam iva pāvakam 07,107.002b*0839_01 svayaṃ śiṣyo bhūtapater bhārgavasya dhanurdharaḥ 07,107.002b*0840_01 tasya tulyo 'stramāyābhis tad viśiṣṭo 'tha vā vṛṣaḥ 07,107.002b*0840_02 śiṣyaḥ śiṣyaguṇair yuktaḥ kālāntakayamopamaḥ 07,107.002b*0840_03 sa bhīmasenena jitaḥ pāṇḍuputreṇa bhārata 07,107.002b*0841_01 śiṣyatvaṃ prāptavān karṇas tasya tulyo 'stramāyayā 07,107.002b*0841_02 tad viśiṣṭo 'pi vā karṇaḥ śiṣyaḥ śiṣyaguṇair yutaḥ 07,107.002b*0841_03 kālāntakayamo yadvad bhīmasenena nirjitaḥ 07,107.002b*0841_04 kuntīputreṇa bhīmena nirjitaḥ sa tu līlayā 07,107.002c ratham anyaṃ samāsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ 07,107.002e abhyayāt pāṇḍavaṃ karṇo vātoddhūta ivārṇavaḥ 07,107.003a kruddham ādhirathiṃ dṛṣṭvā putrās tava viśāṃ pate 07,107.003c bhīmasenam amanyanta vaivasvatamukhe hutam 07,107.003d*0842_01 bhīmaseno 'pi samare rādheyaṃ pratyamarṣitaḥ 07,107.004a cāpaśabdaṃ mahat kṛtvā talaśabdaṃ ca bhairavam 07,107.004c abhyavartata rādheyo bhīmasenarathaṃ prati 07,107.005a punar eva tato rājan mahān āsīt sudāruṇaḥ 07,107.005c vimardaḥ sūtaputrasya bhīmasya ca viśāṃ pate 07,107.006a saṃrabdhau hi mahābāhū parasparavadhaiṣiṇau 07,107.006c anyonyam īkṣāṃ cakrāte dahantāv iva locanaiḥ 07,107.007a krodharaktekṣaṇau kruddhau niḥśvasantau mahārathau 07,107.007c yuddhe 'nyonyaṃ samāsādya tatakṣatur ariṃdamau 07,107.008a vyāghrāv iva susaṃrabdhau śyenāv iva ca śīghragau 07,107.008c śarabhāv iva saṃkruddhau yuyudhāte parasparam 07,107.009a tato bhīmaḥ smaran kleśān akṣadyūte vane 'pi ca 07,107.009c virāṭanagare caiva prāptaṃ duḥkham ariṃdamaḥ 07,107.010a rāṣṭrāṇāṃ sphītaratnānāṃ haraṇaṃ ca tavātmajaiḥ 07,107.010c satataṃ ca parikleśān saputreṇa tvayā kṛtān 07,107.011a dagdhum aicchaś ca yat kuntīṃ saputrāṃ tvam anāgasam 07,107.011c kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ sabhāmadhye durātmabhiḥ 07,107.011d*0843_01 keśapakṣagrahaṃ caiva duḥśāsanakṛtaṃ tathā 07,107.011d*0843_02 paruṣāṇi ca vākyāni karṇenoktāni bhārata 07,107.012a patim anyaṃ parīpsasva na santi patayas tava 07,107.012c narakaṃ patitāḥ pārthāḥ sarve ṣaṇḍhatilopamāḥ 07,107.013a samakṣaṃ tava kauravya yad ūcuḥ kuravas tadā 07,107.013c dāsībhogena kṛṣṇāṃ ca bhoktukāmāḥ sutās tava 07,107.014a yac cāpi tān pravrajataḥ kṛṣṇājinanivāsinaḥ 07,107.014c paruṣāṇy uktavān karṇaḥ sabhāyāṃ saṃnidhau tava 07,107.014d*0844_01 putras tava viśeṣeṇa kāladyūtena noditaḥ 07,107.015a tṛṇīkṛtya ca yat pārthāṃs tava putro vavalga ha 07,107.015c viṣamasthān samastho hi saṃrambhād gatacetasaḥ 07,107.016a bālyāt prabhṛti cārighnas tāni duḥkhāni cintayan 07,107.016c niravidyata dharmātmā jīvitena vṛkodaraḥ 07,107.016d*0845_01 evaṃ bahuvidhān ghorān smaran dīptāgnisaṃnibhaḥ 07,107.017a tato visphārya sumahad dhemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,107.017c cāpaṃ bharataśārdūlas tyaktātmā karṇam abhyayāt 07,107.018a sa sāyakamayair jālair bhīmaḥ karṇarathaṃ prati 07,107.018c bhānumadbhiḥ śilādhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām 07,107.019a tataḥ prahasyādhirathis tūrṇam asyañ śitāñ śarān 07,107.019c vyadhamad bhīmasenasya śarajālāni patribhiḥ 07,107.020a mahāratho mahābāhur mahāvegair mahābalaḥ 07,107.020c vivyādhādhirathir bhīmaṃ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,107.021a sa tottrair iva mātaṅgo vāryamāṇaḥ patatribhiḥ 07,107.021c abhyadhāvad asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ 07,107.022a tam āpatantaṃ vegena rabhasaṃ pāṇḍavarṣabham 07,107.022c karṇaḥ pratyudyayau yoddhuṃ matto mattam iva dvipam 07,107.023a tataḥ pradhmāpya jalajaṃ bherīśatanināditam 07,107.023c akṣubhyata balaṃ harṣād uddhūta iva sāgaraḥ 07,107.024a tad uddhūtaṃ balaṃ dṛṣṭva rathanāgāśvapattimat 07,107.024c bhīmaḥ karṇaṃ samāsādya chādayām āsa sāyakaiḥ 07,107.025a aśvān ṛśyasavarṇāṃs tu haṃsavarṇair hayottamaiḥ 07,107.025c vyāmiśrayad raṇe karṇaḥ pāṇḍavaṃ chādayañ śaraiḥ 07,107.026a ṛśyavarṇān hayān karkair miśrān mārutaraṃhasaḥ 07,107.026c nirīkṣya tava putrāṇāṃ hāhākṛtam abhūd balam 07,107.027a te hayā bahv aśobhanta miśritā vātaraṃhasaḥ 07,107.027c sitāsitā mahārāja yathā vyomni balāhakāḥ 07,107.028a saṃrabdhau krodhatāmrākṣau prekṣya karṇavṛkodarau 07,107.028c saṃtrastāḥ samakampanta tvadīyānāṃ mahārathāḥ 07,107.029a yamarāṣṭropamaṃ ghoram āsīd āyodhanaṃ tayoḥ 07,107.029c durdarśaṃ bharataśreṣṭha pretarājapuraṃ yathā 07,107.030a samājam iva tac citraṃ prekṣamāṇā mahārathāḥ 07,107.030c nālakṣayañ jayaṃ vyaktam ekaikasya nivāraṇe 07,107.031a tayoḥ praikṣanta saṃmardaṃ saṃnikṛṣṭamahāstrayoḥ 07,107.031c tava durmantrite rājan saputrasya viśāṃ pate 07,107.032a chādayantau hi śatrughnāv anyonyaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ 07,107.032c śarajālāvṛtaṃ vyoma cakrāte śaravṛṣṭibhiḥ 07,107.033a tāv anyonyaṃ jighāṃsantau śarais tīkṣṇair mahārathau 07,107.033c prekṣaṇīyatarāv āstāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 07,107.034a suvarṇavikṛtān bāṇān pramuñcantāv ariṃdamau 07,107.034c bhāsvaraṃ vyoma cakrāte vahnyulkābhir iva prabho 07,107.035a tābhyāṃ muktā vyakāśanta kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 07,107.035c paṅktyaḥ śaradi mattānāṃ sārasānām ivāmbare 07,107.035d*0846_01 tato bhīmo mahārāja karṇaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ 07,107.035d*0846_02 sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 07,107.035d*0846_03 aśvāṃś ca caturaḥ śvetān nijaghāna śitaiḥ śaraiḥ 07,107.035d*0846_04 hitvā dhvajaṃ ca chattraṃ ca rathaṃ ca śatadhākarot 07,107.035d*0846_05 cakāra virathaṃ karṇaṃ tava putrasya paśyataḥ 07,107.035d*0846_06 sa tathā virathaḥ karṇo bhīmasenena nirjitaḥ 07,107.035d*0846_07 anyaṃ rathaṃ samāsthāya punar vivyādha mārutim 07,107.035d*0846_08 mahāgajau yathā dṛptau viṣāṇāgraiḥ parasparam 07,107.035d*0846_09 tatakṣatus tathā tau tu anyonyaṃ ca nijaghnatuḥ 07,107.036a saṃsaktaṃ sūtaputreṇa dṛṣṭvā bhīmam ariṃdamam 07,107.036c atibhāram amanyetāṃ bhīme kṛṣṇadhanaṃjayau 07,107.037a tatrādhirathibhīmābhyāṃ śarair muktair dṛḍhāhatāḥ 07,107.037c iṣupātam atikramya petur aśvanaradvipāḥ 07,107.038a patadbhiḥ patitaiś cānyair gatāsubhir anekaśaḥ 07,107.038c kṛto mahān mahārāja putrāṇāṃ te janakṣayaḥ 07,107.039a manuṣyāśvagajānāṃ ca śarīrair gatajīvitaiḥ 07,107.039c kṣaṇena bhūmiḥ saṃjajñe saṃvṛtā bharatarṣabha 07,107.039d*0847_01 ākrīḍam iva rudrasya dakṣayajñanibarhaṇe 07,108.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,108.001a atyadbhutam ahaṃ manye bhīmasenasya vikramam 07,108.001c yat karṇaṃ yodhayām āsa samare laghuvikramam 07,108.002a tridaśān api codyuktān sarvaśastradharān yudhi 07,108.002c vārayed yo raṇe karṇaḥ sayakṣāsuramānavān 07,108.003a sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe bhrājamānam iva śriyā 07,108.003c nātarat saṃyuge tāta tan mamācakṣva saṃjaya 07,108.004a kathaṃ ca yuddhaṃ bhūyo 'bhūt tayoḥ prāṇadurodare 07,108.004c atra manye samāyatto jayo vājaya eva vā 07,108.005a karṇaṃ prāpya raṇe sūta mama putraḥ suyodhanaḥ 07,108.005c jetum utsahate pārthān sagovindān sasātvatān 07,108.006a śrutvā tu nirjitaṃ karṇam asakṛd bhīmakarmaṇā 07,108.006c bhīmasenena samare moha āviśatīva mām 07,108.007a vinaṣṭān kauravān manye mama putrasya durnayaiḥ 07,108.007c na hi karṇo maheṣvāsān pārthāñ jyeṣyati saṃjaya 07,108.008a kṛtavān yāni yuddhāni karṇaḥ pāṇḍusutaiḥ saha 07,108.008c sarvatra pāṇḍavāḥ karṇam ajayanta raṇājire 07,108.009a ajayyāḥ pāṇḍavās tāta devair api savāsavaiḥ 07,108.009c na ca tad budhyate mandaḥ putro duryodhano mama 07,108.010a dhanaṃ dhaneśvarasyeva hṛtvā pārthasya me sutaḥ 07,108.010b*0848_01 karṇasya matam āsthāya svārtham ity eva me sutaḥ 07,108.010c madhuprepsur ivābuddhiḥ prapātaṃ nāvabudhyate 07,108.011a nikṛtyā nikṛtiprajño rājyaṃ hṛtvā mahātmanām 07,108.011c jitān ity eva manvānaḥ pāṇḍavān avamanyate 07,108.012a putrasnehābhibhūtena mayā cāpy akṛtātmanā 07,108.012c dharme sthitā mahātmāno nikṛtāḥ pāṇḍunandanāḥ 07,108.013a śamakāmaḥ sadā pārtho dīrghaprekṣī yudhiṣṭhiraḥ 07,108.013c aśakta iti manvānaiḥ putrair mama nirākṛtaḥ 07,108.013d*0849_01 tān utkramyābravīt putro mama dyūte sumandadhīḥ 07,108.014a tāni duḥkhāny anekāni viprakārāṃś ca sarvaśaḥ 07,108.014c hṛdi kṛtvā mahābāhur bhīmo 'yudhyata sūtajam 07,108.015a tasmān me saṃjaya brūhi karṇabhīmau yathā raṇe 07,108.015c ayudhyetāṃ yudhi śreṣṭhau parasparavadhaiṣiṇau 07,108.016 saṃjaya uvāca 07,108.016*0850_01 hanta te kathayiṣyāmi tayoḥ prāṇada(?du)rodaram 07,108.016*0850_02 paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavārjunayor api 07,108.016a śṛṇu rājan yathā vṛttaḥ saṃgrāmaḥ karṇabhīmayoḥ 07,108.016c parasparavadhaprepsvor vane kuñjarayor iva 07,108.017a rājan vaikartano bhīmaṃ kruddhaḥ kruddham ariṃdamam 07,108.017c parākrāntaṃ parākramya vivyādha triṃśatā śaraiḥ 07,108.018a mahāvegaiḥ prasannāgraiḥ śātakumbhapariṣkṛtaiḥ 07,108.018c āhanad bharataśreṣṭha bhīmaṃ vaikartanaḥ śaraiḥ 07,108.019a tasyāsyato dhanur bhīmaś cakarta niśitais tribhiḥ 07,108.019c rathanīḍāc ca yantāraṃ bhallenāpātayat kṣitau 07,108.020a sa kāṅkṣan bhīmasenasya vadhaṃ vaikartano vṛṣaḥ 07,108.020c śaktiṃ kanakavaiḍūryacitradaṇḍāṃ parāmṛśat 07,108.021a pragṛhya ca mahāśaktiṃ kālaśaktim ivāparām 07,108.021c samutkṣipya ca rādheyaḥ saṃdhāya ca mahābalaḥ 07,108.021e cikṣepa bhīmasenāya jīvitāntakarīm iva 07,108.022a śaktiṃ visṛjya rādheyaḥ puraṃdara ivāśanim 07,108.022b*0851_01 śaktiṃ viyadgatāṃ drṣṭvā śakrāśanisamadyutim 07,108.022c nanāda sumahānādaṃ balavān sūtanandanaḥ 07,108.022e taṃ ca nādaṃ tataḥ śrutvā putrās te hṛṣitābhavan 07,108.023a tāṃ karṇabhujanirmuktām arkavaiśvānaraprabhām 07,108.023c śaktiṃ viyati ciccheda bhīmaḥ saptabhir āśugaiḥ 07,108.024a chittvā śaktiṃ tato bhīmo nirmuktoragasaṃnibhām 07,108.024c mārgamāṇa iva prāṇān sūtaputrasya māriṣa 07,108.025a prāhiṇon nava saṃrabdhaḥ śarān barhiṇavāsasaḥ 07,108.025c svarṇapuṅkhāñ śilādhautān yamadaṇḍopamān mṛdhe 07,108.026a karṇo 'py anyad dhanur gṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,108.026c vikṛṣya ca mahātejā vyasṛjat sāyakān nava 07,108.027a tān pāṇḍuputraś ciccheda navabhir nataparvabhiḥ 07,108.027b*0852_01 suvarṇavikṛtair bāṇaiḥ suvarṇavikṛtāñ śarān 07,108.027c vasuṣeṇena nirmuktān nava rājan mahāśarān 07,108.027e chittvā bhīmo mahārāja nādaṃ siṃha ivānadat 07,108.028a tau vṛṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare 07,108.028c śārdūlāv iva cānyonyam atyarthaṃ ca hy agarjatām 07,108.029a anyonyaṃ prajihīrṣantāv anyonyasyāntaraiṣiṇau 07,108.029c anyonyam abhivīkṣantau goṣṭheṣv iva maharṣabhau 07,108.030a mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam 07,108.030c śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 07,108.031a nirdahantau mahārāja śaravṛṣṭyā parasparam 07,108.031c anyonyam abhivīkṣantau kopād vivṛtalocanau 07,108.032a prahasantau tathānyonyaṃ bhartsayantau muhur muhuḥ 07,108.032c śaṅkhaśabdaṃ ca kurvāṇau yuyudhāte parasparam 07,108.033a tasya bhīmaḥ punaś cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa 07,108.033c śaṅkhavarṇāś ca tān aśvān bāṇair ninye yamakṣayam 07,108.033d*0853_01 sārathiṃ ca tathāpy asya rathanīḍād apātayat 07,108.033d*0853_02 tato vaikartanaḥ karṇaś cintāṃ prāpa duratyayām 07,108.033d*0853_03 sa chādyamānaḥ samare hatāśvo hatasārathiḥ 07,108.033d*0853_04 mohitaḥ śarajālena kartavyaṃ nābhyapadyata 07,108.034a tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ duryodhano nṛpaḥ 07,108.034c vepamāna iva krodhād vyādideśātha durjayam 07,108.035a gaccha durjaya rādheyaṃ purā grasati pāṇḍavaḥ 07,108.035c jahi tūbarakaṃ kṣipraṃ karṇasya balam ādadhat 07,108.036a evam uktas tathety uktvā tava putras tavātmajam 07,108.036c abhyadravad bhīmasenaṃ vyāsaktaṃ vikirañ śarān 07,108.037a sa bhīmaṃ navabhir bāṇair aśvān aṣṭabhir ardayat 07,108.037c ṣaḍbhiḥ sūtaṃ tribhiḥ ketuṃ punas taṃ cāpi saptabhiḥ 07,108.038a bhīmaseno 'pi saṃkruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ 07,108.038c durjayaṃ bhinnamarmāṇam anayad yamasādanam 07,108.039a svalaṃkṛtaṃ kṣitau kṣuṇṇaṃ ceṣṭamānaṃ yathoragam 07,108.039c rudann ārtas tava sutaṃ karṇaś cakre pradakṣiṇam 07,108.040a sa tu taṃ virathaṃ kṛtvā smayann atyantavairiṇam 07,108.040c samācinod bāṇagaṇaiḥ śataghnīm iva śaṅkubhiḥ 07,108.041a tathāpy atirathaḥ karṇo bhidyamānaḥ sma sāyakaiḥ 07,108.041c na jahau samare bhīmaṃ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ 07,109.001 saṃjaya uvāca 07,109.001a sa tathā virathaḥ karṇaḥ punar bhīmena nirjitaḥ 07,109.001c ratham anyaṃ samāsthāya sadyo vivyādha pāṇḍavam 07,109.002a mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam 07,109.002c śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 07,109.003a atha karṇaḥ śaravrātair bhīmaṃ balavad ardayat 07,109.003c nanāda balavan nādaṃ punar vivyādha corasi 07,109.004a taṃ bhīmo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ 07,109.004c punar vivyādha viṃśatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,109.005a karṇas tu navabhir bhīmaṃ viddhvā rājan stanāntare 07,109.005c dhvajam ekena vivyādha sāyakena śitena ha 07,109.006a sāyakānāṃ tataḥ pārthas triṣaṣṭyā pratyavidhyata 07,109.006c tottrair iva mahānāgaṃ kaśābhir iva vājinam 07,109.007a so 'tividdho mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā 07,109.007c sṛkviṇī lelihan vīraḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 07,109.007d*0854_01 ciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,109.008a tataḥ śaraṃ mahārāja sarvakāyāvadāraṇam 07,109.008c prāhiṇod bhīmasenāya balāyendra ivāśanim 07,109.009a sa nirbhidya raṇe pārthaṃ sūtaputradhanuścyutaḥ 07,109.009c agacchad dārayan bhūmiṃ citrapuṅkhaḥ śilīmukhaḥ 07,109.009d*0855_01 tato bhīmo mahābāhuḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 07,109.010a sarvaśaikyāṃ catuṣkiṣkuṃ gurvīṃ rukmāṅgadāṃ gadām 07,109.010c prāhiṇot sūtaputrāya ṣaḍasrām avicārayan 07,109.011a tayā jaghānādhiratheḥ sadaśvān sādhuvāhinaḥ 07,109.011c gadayā bhārataḥ kruddho vajreṇendra ivāsurān 07,109.012a tato bhīmo mahābāhuḥ kṣurābhyāṃ bharatarṣabha 07,109.012c dhvajam ādhiratheś chittvā sūtam abhyahanat tadā 07,109.012d*0856_01 mahābalān mahāvegān sadaśvān gadayā hatān 07,109.012d*0856_02 sūtaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā ketuṃ ca vinipātitam 07,109.013a hatāśvasūtam utsṛjya rathaṃ sa patitadhvajam 07,109.013c visphārayan dhanuḥ karṇas tasthau bhārata durmanāḥ 07,109.014a tatrādbhutam apaśyāma rādheyasya parākramam 07,109.014c viratho rathināṃ śreṣṭho vārayām āsa yad ripum 07,109.015a virathaṃ taṃ rathaśreṣṭhaṃ dṛṣṭvādhirathim āhave 07,109.015c duryodhanas tato rājann abhyabhāṣata durmukham 07,109.016a eṣa durmukha rādheyo bhīmena virathīkṛtaḥ 07,109.016c taṃ rathena naraśreṣṭhaṃ saṃpādaya mahāratham 07,109.017a duryodhanavacaḥ śrutvā tato bhārata durmukhaḥ 07,109.017c tvaramāṇo 'byayāt karṇaṃ bhīmaṃ cāvārayac charaiḥ 07,109.018a durmukhaṃ prekṣya saṃgrāme sūtaputrapadānugam 07,109.018c vāyuputraḥ prahṛṣṭo 'bhūt sṛkkiṇī parilelihan 07,109.019a tataḥ karṇaṃ mahārāja vārayitvā śilīmukhaiḥ 07,109.019c durmukhāya rathaṃ śīghraṃ preṣayām āsa pāṇḍavaḥ 07,109.020a tasmin kṣaṇe mahārāja navabhir nataparvabhiḥ 07,109.020c supuṅkhair durmukhaṃ bhīmaḥ śarair ninye yamakṣayam 07,109.021a tatas tam evādhirathiḥ syandanaṃ durmukhe hate 07,109.021c āsthitaḥ prababhau rājan dīpyamāna ivāṃśumān 07,109.022a śayānaṃ bhinnamarmāṇaṃ durmukhaṃ śoṇitokṣitam 07,109.022c dṛṣṭvā karṇo 'śrupūrṇākṣo muhūrtaṃ nābhyavartata 07,109.023a taṃ gatāsum atikramya kṛtvā karṇaḥ pradakṣiṇam 07,109.023c dīrgham uṣṇaṃ śvasan vīro na kiṃ cit pratyapadyata 07,109.024a tasmiṃs tu vivare rājan nārācān gārdhravāsasaḥ 07,109.024c prāhiṇot sūtaputrāya bhīmasenaś caturdaśa 07,109.025a te tasya kavacaṃ bhittvā svarṇapuṅkhā mahaujasaḥ 07,109.025c hemacitrā mahārāja dyotayanto diśo daśa 07,109.026a apiban sūtaputrasya śoṇitaṃ raktabhojanāḥ 07,109.026c kruddhā iva manuṣyendra bhujagāḥ kālacoditāḥ 07,109.027a prasarpamāṇā medinyāṃ te vyarocanta mārgaṇāḥ 07,109.027b*0857_01 te medinīṃ prasarpantaḥ śobhante rudhirokṣitāḥ 07,109.027c ardhapraviṣṭāḥ saṃrabdhā bilānīva mahoragāḥ 07,109.028a taṃ pratyavidhyad rādheyo jāmbūnadavibhūṣitaiḥ 07,109.028c caturdaśabhir aty ugrair nārācair avicārayan 07,109.029a te bhīmasenasya bhujaṃ savyaṃ nirbhidya patriṇaḥ 07,109.029c prāviśan medinīṃ bhīmāḥ krauñcaṃ patrarathā iva 07,109.030a te vyarocanta nārācāḥ praviśanto vasuṃdharām 07,109.030c gacchaty astaṃ dinakare dīpyamānā ivāṃśavaḥ 07,109.031a sa nirbhinno raṇe bhīmo nārācair marmabhedibhiḥ 07,109.031c susrāva rudhiraṃ bhūri parvataḥ salilaṃ yathā 07,109.032a sa bhīmas tribhir āyastaḥ sūtaputraṃ patatribhiḥ 07,109.032c suparṇavegair vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 07,109.033a sa vihvalo mahārāja karṇo bhīmabalārditaḥ 07,109.033c prādravaj javanair aśvai raṇaṃ hitvā mahāyaśāḥ 07,109.033d*0858_01 tathā puruṣamānī san pratyapāyād raṇājirāt 07,109.034a bhīmasenas tu visphārya cāpaṃ hemapariṣkṛtam 07,109.034c āhave 'tiratho 'tiṣṭhaj jvalann iva hutāśanaḥ 07,110.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,110.001a daivam eva paraṃ manye dhik pauruṣam anarthakam 07,110.001c yatrādhirathir āyasto nātarat pāṇḍavaṃ raṇe 07,110.002a karṇaḥ pārthān sagovindāñ jetum utsahate raṇe 07,110.002c na ca karṇasamaṃ yodhaṃ loke paśyāmi kaṃ cana 07,110.002e iti duryodhanasyāham aśrauṣaṃ jalpato muhuḥ 07,110.003a karṇo hi balavāñ śūro dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 07,110.003c iti mām abravīt sūta mando duryodhanaḥ purā 07,110.004a vasuṣeṇasahāyaṃ māṃ nālaṃ devāpi saṃyuge 07,110.004c kim u pāṇḍusutā rājan gatasattvā vicetasaḥ 07,110.005a tatra taṃ nirjitaṃ dṛṣṭvā bhujaṃgam iva nirviṣam 07,110.005c yuddhāt karṇam apakrāntaṃ kiṃ svid duryodhano 'bravīt 07,110.006a aho durmukham evaikaṃ yuddhānām aviśāradam 07,110.006c prāveśayad dhutavahaṃ pataṃgam iva mohitaḥ 07,110.006d*0859_01 ko hi prāveśayen nūnaṃ muktvā taṃ mama putrakam 07,110.006d*0860_01 pataṃgam iva saṃdīptaṃ bhīmāgniṃ samaveśayat 07,110.007a aśvatthāmā madrarājaḥ kṛpaḥ karṇaś ca saṃgatāḥ 07,110.007c na śaktāḥ pramukhe sthātuṃ nūnaṃ bhīmasya saṃjaya 07,110.008a te 'pi cāsya mahāghoraṃ balaṃ nāgāyutopamam 07,110.008c jānanto vyavasāyaṃ ca krūraṃ mārutatejasaḥ 07,110.009a kimarthaṃ krūrakarmāṇaṃ yamakālāntakopamam 07,110.009c balasaṃrambhavīryajñāḥ kopayiṣyanti saṃyuge 07,110.010a karṇas tv eko mahābāhuḥ svabāhubalam āśritaḥ 07,110.010c bhīmasenam anādṛtya raṇe 'yudhyata sūtajaḥ 07,110.011a yo 'jayat samare karṇaṃ puraṃdara ivāsuram 07,110.011c na sa pāṇḍusuto jetuṃ śakyaḥ kena cid āhave 07,110.012a droṇaṃ yaḥ saṃpramathyaikaḥ praviṣṭo mama vāhinīm 07,110.012c bhīmo dhanaṃjayānveṣī kas tam archej jijīviṣuḥ 07,110.013a ko hi saṃjaya bhīmasya sthātum utsahate 'grataḥ 07,110.013c udyatāśanivajrasya mahendrasyeva dānavaḥ 07,110.014a pretarājapuraṃ prāpya nivartetāpi mānavaḥ 07,110.014c na bhīmasenaṃ saṃprāpya nivarteta kadā cana 07,110.015a pataṃgā iva vahniṃ te prāviśann alpacetasaḥ 07,110.015c ye bhīmasenaṃ saṃkruddham abhyadhāvan vimohitāḥ 07,110.016a yat tat sabhāyāṃ bhīmena mama putravadhāśrayam 07,110.016c śaptaṃ saṃrambhiṇogreṇa kurūṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā 07,110.017a tan nūnam abhisaṃcintya dṛṣṭvā karṇaṃ ca nirjitam 07,110.017c duḥśāsanaḥ saha bhrātrā bhayād bhīmād upāramat 07,110.018a yaś ca saṃjaya durbuddhir abravīt samitau muhuḥ 07,110.018c karṇo duḥśāsano 'haṃ ca jeṣyāmo yudhi pāṇḍavān 07,110.019a sa nūnaṃ virathaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ bhīmena nirjitam 07,110.019b*0861_01 sa nūnaṃ nirjitaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā bhīmena saṃyuge 07,110.019c pratyākhyānāc ca kṛṣṇasya bhṛśaṃ tapyati saṃjaya 07,110.020a dṛṣṭvā bhrātṝn hatān yuddhe bhīmasenena daṃśitān 07,110.020c ātmāparādhāt sumahan nūnaṃ tapyati putrakaḥ 07,110.021a ko hi jīvitam anvicchan pratīpaṃ pāṇḍavaṃ vrajet 07,110.021c bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ kruddhaṃ sākṣāt kālam iva sthitam 07,110.022a vaḍavāmukhamadhyastho mucyetāpi hi mānavaḥ 07,110.022c na bhīmamukhasaṃprāpto mucyeteti matir mama 07,110.023a na pāṇḍavā na pāñcālā na ca keśavasātyakī 07,110.023c jānanti yudhi saṃrabdhā jīvitaṃ parirakṣitum 07,110.023d*0862_01 aho mama sutānāṃ hi vipannaṃ sūta jīvitam 07,110.024 saṃjaya uvāca 07,110.024a yat saṃśocasi kauravya vartamāne janakṣaye 07,110.024c tvam asya jagato mūlaṃ vināśasya na saṃśayaḥ 07,110.025a svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā putrāṇāṃ vacane sthitaḥ 07,110.025c ucyamāno na gṛhṇīṣe martyaḥ pathyam ivauṣadham 07,110.026a svayaṃ pītvā mahārāja kālakūṭaṃ sudurjaram 07,110.026c tasyedānīṃ phalaṃ kṛtsnam avāpnuhi narottama 07,110.026d*0863_01 prāpyedānīṃ phalaṃ tasya yathā pītvā viṣaṃ tathā 07,110.026d*0864_01 sukṛtasya supṛṣṭasya sujātasya mahāmṛdhe 07,110.027a yat tu kutsayase yodhān yudhyamānān yathābalam 07,110.027c atra te varṇayiṣyāmi yathā yuddham avartata 07,110.028a dṛṣṭvā karṇaṃ tu putrās te bhīmasenaparājitam 07,110.028c nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ sodaryāḥ pañca māriṣa 07,110.029a durmarṣaṇo duḥsahaś ca durmado durdharo jayaḥ 07,110.029c pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhās taṃ pratīpam upādravan 07,110.030a te samantān mahābāhuṃ parivārya vṛkodaram 07,110.030c diśaḥ śaraiḥ samāvṛṇvañ śalabhānām iva vrajaiḥ 07,110.031a āgacchatas tān sahasā kumārān devarūpiṇaḥ 07,110.031c pratijagrāha samare bhīmaseno hasann iva 07,110.032a tava dṛṣṭvā tu tanayān bhīmasenasamīpagān 07,110.032c abhyavartata rādheyo bhīmasenaṃ mahābalam 07,110.033a visṛjan viśikhān rājan svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 07,110.033c taṃ tu bhīmo 'bhyayāt tūrṇaṃ vāryamāṇaḥ sutais tava 07,110.034a kuravas tu tataḥ karṇaṃ parivārya samantataḥ 07,110.034c avākiran bhīmasenaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,110.035a tān bāṇaiḥ pañcaviṃśatyā sāśvān rājan nararṣabhān 07,110.035b*0865_01 bhīmasenas tato bāṇaiḥ pañca rājan sutāṃs tava 07,110.035c sasūtān bhīmadhanuṣo bhīmo ninye yamakṣayam 07,110.036a prāpatan syandanebhyas te sārdhaṃ sūtair gatāsavaḥ 07,110.036c citrapuṣpadharā bhagnā vāteneva mahādrumāḥ 07,110.037a tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam 07,110.037c saṃvāryādhirathiṃ bāṇair yaj jaghāna tavātmajān 07,110.038a sa vāryamāṇo bhīmena śitair bāṇaiḥ samantataḥ 07,110.038c sūtaputro mahārāja bhīmasenam avaikṣata 07,110.039a taṃ bhīmasenaḥ saṃrambhāt krodhasaṃraktalocanaḥ 07,110.039c visphārya sumahac cāpaṃ muhuḥ karṇam avaikṣata 07,111.001 saṃjaya uvāca 07,111.001a tavātmajāṃs tu patitān dṛṣṭvā karṇaḥ pratāpavān 07,111.001c krodhena mahatāviṣṭo nirviṇṇo 'bhūt sa jīvitāt 07,111.002a āgaskṛtam ivātmānaṃ mene cādhirathis tadā 07,111.002b*0866_01 yat pratyakṣaṃ tava sutā bhīmena nihatā raṇe 07,111.002c bhīmasenaṃ tataḥ kruddhaḥ samādravata saṃbhramāt 07,111.002d*0867_01 nicakhāna sa saṃbhrāntaḥ pūrvavairam anusmaran 07,111.003a sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā rādheyaḥ prahasann iva 07,111.003c punar vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,111.004a avahāsaṃ tu taṃ pārtho nāmṛṣyata vṛkodaraḥ 07,111.004c tato vivyādha rādheyaṃ śatena nataparvaṇām 07,111.005a punaś ca viśikhais tīkṣṇair viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,111.005b*0868_01 raṇe bhūyo 'pi rādheyaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 07,111.005c dhanuś ciccheda bhallena sūtaputrasya māriṣa 07,111.006a athānyad dhanur ādāya karṇo bhārata durmanāḥ 07,111.006c iṣubhiś chādayām āsa bhīmasenaṃ samantataḥ 07,111.007a tasya bhīmo hayān hatvā vinihatya ca sārathim 07,111.007c prajahāsa mahāhāsaṃ kṛte pratikṛtaṃ punaḥ 07,111.008a iṣubhiḥ kārmukaṃ cāsya cakarta puruṣarṣabhaḥ 07,111.008c tat papāta mahārāja svarṇapṛṣṭhaṃ mahāsvanam 07,111.008d*0869_01 papātātha mahac cāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,111.009a avārohad rathāt tasmād atha karṇo mahārathaḥ 07,111.009c gadāṃ gṛhītvā samare bhīmasenāya cākṣipat 07,111.010a tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā vṛkodaraḥ 07,111.010c śarair avārayad rājan sarvasainyasya paśyataḥ 07,111.011a tato bāṇasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍavaḥ 07,111.011c sūtaputravadhākāṅkṣī tvaramāṇaḥ parākramī 07,111.012a tān iṣūn iṣubhiḥ karṇo vārayitvā mahāmṛdhe 07,111.012c kavacaṃ bhīmasenasya pātayām āsa sāyakaiḥ 07,111.013a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat 07,111.013c paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tad adbhutam ivābhavat 07,111.014a tato bhīmo mahārāja navabhir nataparvaṇām 07,111.014c raṇe 'preṣayata kruddhaḥ sūtaputrasya māriṣa 07,111.015a te tasya kavacaṃ bhittvā tathā bāhuṃ ca dakṣiṇam 07,111.015c abhyagur dharaṇīṃ tīkṣṇā valmīkam iva pannagāḥ 07,111.015d*0870_01 sa chādyamāno bāṇaughair bhīmasenadhanuścyutaiḥ 07,111.015d*0870_02 punar evābhavat karṇo bhīmasenāt parāṅmukhaḥ 07,111.016a rādheyaṃ tu raṇe dṛṣṭvā padātinam avasthitam 07,111.016c bhīmasenena saṃrabdhaṃ rājā duryodhano 'bravīt 07,111.016e tvaradhvaṃ sarvato yattā rādheyasya rathaṃ prati 07,111.017a tatas tava sutā rājañ śrutvā bhrātur vaco drutam 07,111.017c abhyayuḥ pāṇḍavaṃ yuddhe visṛjantaḥ śitāñ śarān 07,111.018a citropacitraś citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ 07,111.018c citrāyudhaś citravarmā samare citrayodhinaḥ 07,111.019a āgacchatas tān sahasā bhīmo rājan mahārathaḥ 07,111.019b*0871_01 tān āpatata evāśu bhīmaseno mahārathaḥ 07,111.019c sāśvasūtadhvajān yattān pātayām āsa saṃyuge 07,111.019e te hatā nyapatan bhūmau vātanunnā iva drumāḥ 07,111.020a dṛṣṭvā vinihatān putrāṃs tava rājan mahārathān 07,111.020c aśrupūrṇamukhaḥ karṇaḥ kaśmalaṃ samapadyata 07,111.021a ratham anyaṃ samāsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ 07,111.021c abhyayāt pāṇḍavaṃ yuddhe tvaramāṇaḥ parākramī 07,111.022a tāv anyonyaṃ śarair viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,111.022c vyabhrājetāṃ mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 07,111.023a ṣaṭtriṃśadbhis tato bhallair niśitais tigmatejanaiḥ 07,111.023c vyadhamat kavacaṃ kruddhaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ 07,111.023d*0872_01 sūtaputro 'pi kaunteyaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,111.023d*0872_02 pañcāśatā mahābāhur vivyādha bharatarṣabha 07,111.024a raktacandanadigdhāṅgau śaraiḥ kṛtamahāvraṇau 07,111.024c śoṇitāktau vyarājetāṃ kālasūryāv ivoditau 07,111.025a tau śoṇitokṣitair gātraiḥ śaraiś chinnatanucchadau 07,111.025c vivarmāṇau vyarājetāṃ nirmuktāv iva pannagau 07,111.025d*0873_01 krodhāgnitejasā dīptau saṃrambhād raktalocanau 07,111.025d*0873_02 vyabhrājetāṃ mahārāja vidhūmāv iva pāvakau 07,111.026a vyāghrāv iva naravyāghrau daṃṣṭrābhir itaretaram 07,111.026c śaradaṃṣṭrā vidhunvānau tatakṣatur ariṃdamau 07,111.026d*0874_01 śaradhārāsṛjau vīrau meghāv iva vavarṣatuḥ 07,111.027a vāraṇāv iva saṃsaktau raṅgamadhye virejatuḥ 07,111.027c tudantau viśikhais tīkṣṇair mattavāraṇavikramau 07,111.028a pracchādayantau samare śarajālaiḥ parasparam 07,111.028c rathābhyāṃ nādayantau ca diśaḥ sarvā viceratuḥ 07,111.029a tau rathābhyāṃ mahārāja maṇḍalāvartanādiṣu 07,111.029c vyarocetāṃ mahātmānau vṛtravajradharāv iva 07,111.029d*0875_01 vāraṇāv iva cānyonyaṃ viṣāṇābhyām ariṃdamau 07,111.029d*0875_02 nirbhindantau svagātrāṇi sāyakaiś cāru rejatuḥ 07,111.029d*0875_03 nādayantau pravalgantau vikrīḍantau parasparam 07,111.029d*0875_04 maṇḍalāni vikurvāṇau rathābhyāṃ rathasattamau 07,111.029d*0875_05 vṛṣabhāv iva nardantau balinau vāsitāntare 07,111.029d*0875_06 siṃhāv iva parākrāntau narasiṃhau mahābalau 07,111.029d*0875_07 parasparaṃ vīkṣamāṇau krodhasaṃraktalocanau 07,111.029d*0875_08 yuyudhāte mahāvīryau śakravairocanī yathā 07,111.030a sahastābharaṇābhyāṃ tu bhujābhyāṃ vikṣipan dhanuḥ 07,111.030c vyarocata raṇe bhīmaḥ savidyud iva toyadaḥ 07,111.031a sa cāpaghoṣastanitaḥ śaradhārāmbudo mahān 07,111.031c bhīmamegho mahārāja karṇaparvatam abhyayāt 07,111.032a tataḥ śarasahasreṇa dhanurmuktena bhārata 07,111.032c pāṇḍavo vyakirat karṇaṃ ghano 'drim iva vṛṣṭibhiḥ 07,111.032d*0876_01 bhīmam ācchādayat tūrṇaṃ yathādriṃ toyado 'mbunā 07,111.033a tatrāvaikṣanta putrās te bhīmasenasya vikramam 07,111.033c supuṅkhaiḥ kaṅkavāsobhir yat karṇaṃ chādayac charaiḥ 07,111.034a sa nandayan raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca yaśasvinam 07,111.034c sātyakiṃ cakrarakṣau ca bhīmaḥ karṇam ayodhayat 07,111.035a vikramaṃ bhujayor vīryaṃ dhairyaṃ ca viditātmanaḥ 07,111.035c putrās tava mahārāja dadṛśuḥ pāṇḍavasya ha 07,112.001 saṃjaya uvāca 07,112.001a bhīmasenasya rādheyaḥ śrutvā jyātalanisvanam 07,112.001c nāmṛṣyata yathā matto gajaḥ pratigajasvanam 07,112.002a apakramya sa bhīmasya muhūrtaṃ śaragocarāt 07,112.002c tava cādhirathir dṛṣṭvā syandanebhyaś cyutān sutān 07,112.002d*0877_01 putrāṃs tava dadarśātha bhīmasenena pātitān 07,112.003a bhīmasenena nihatān vimanā duḥkhito 'bhavat 07,112.003c niḥśvasan dīrgham uṣṇaṃ ca punaḥ pāṇḍavam abhyayāt 07,112.004a sa tāmranayanaḥ krodhāc chvasann iva mahoragaḥ 07,112.004c babhau karṇaḥ śarān asyan raśmivān iva bhāskaraḥ 07,112.005a raśmijālair ivārkasya vitatair bharatarṣabha 07,112.005c karṇacāpacyutair bāṇaiḥ prācchādyata vṛkodaraḥ 07,112.006a karṇacāpacyutāś citrāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ 07,112.006c viviśuḥ sarvataḥ pārthaṃ vāsāyevāṇḍajā drumam 07,112.007a karṇacāpacyutā bāṇāḥ saṃpatantas tatas tataḥ 07,112.007c rukmapuṅkhā vyarājanta haṃsāḥ śreṇīkṛtā iva 07,112.008a cāpadhvajopaskarebhyaś chatrād īṣāmukhād yugāt 07,112.008c prabhavanto vyadṛśyanta rājann ādhiratheḥ śarāḥ 07,112.009a khaṃ pūrayan mahāvegān khagamān khagavāsasaḥ 07,112.009c suvarṇavikṛtāṃś citrān mumocādhirathiḥ śarān 07,112.010a tam antakam ivāyastam āpatantaṃ vṛkodaraḥ 07,112.010c tyaktvā prāṇān abhikrudhya vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 07,112.011a tasya vegam asaṃsahyaṃ dṛṣṭvā karṇasya pāṇḍavaḥ 07,112.011c mahataś ca śaraughāṃs tān naivāvyathata vīryavān 07,112.012a tato vidhamyādhiratheḥ śarajālāni pāṇḍavaḥ 07,112.012c vivyādha karṇaṃ viṃśatyā punar anyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,112.013a yathaiva hi śaraiḥ pārthaḥ sūtaputreṇa chāditaḥ 07,112.013c tathaiva karṇaṃ samare chādayām āsa pāṇḍavaḥ 07,112.014a dṛṣṭvā tu bhīmasenasya vikramaṃ yudhi bhārata 07,112.014c abhyanandaṃs tvadīyāś ca saṃprahṛṣṭāś ca cāraṇāḥ 07,112.015a bhūriśravāḥ kṛpo drauṇir madrarājo jayadrathaḥ 07,112.015c uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiḥ keśavārjunau 07,112.016a kurupāṇḍavānāṃ pravarā daśa rājan mahārathāḥ 07,112.016c sādhu sādhv iti vegena siṃhanādam athānadan 07,112.017a tasmiṃs tu tumule śabde pravṛtte lomaharṣaṇe 07,112.017c abhyabhāṣata putrāṃs te rājan duryodhanas tvaran 07,112.018a rājñaś ca rājaputrāṃś ca sodaryāṃś ca viśeṣataḥ 07,112.018c karṇaṃ gacchata bhadraṃ vaḥ parīpsanto vṛkodarāt 07,112.019a purā nighnanti rādheyaṃ bhīmacāpacyutāḥ śarāḥ 07,112.019c te yatadhvaṃ maheṣvāsāḥ sūtaputrasya rakṣaṇe 07,112.020a duryodhanasamādiṣṭāḥ sodaryāḥ sapta māriṣa 07,112.020c bhīmasenam abhidrutya saṃrabdhāḥ paryavārayan 07,112.021a te samāsādya kaunteyam āvṛṇvañ śaravṛṣṭibhiḥ 07,112.021c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ 07,112.022a te 'pīḍayan bhīmasenaṃ kruddhāḥ sapta mahārathāḥ 07,112.022c prajāsaṃharaṇe rājan somaṃ sapta grahā iva 07,112.023a tato vāmena kaunteyaḥ pīḍayitvā śarāsanam 07,112.023c muṣṭinā pāṇḍavo rājan dṛḍhena supariṣkṛtam 07,112.024a manuṣyasamatāṃ jñātvā sapta saṃdhāya sāyakān 07,112.024c tebhyo vyasṛjad āyastaḥ sūryaraśminibhān prabhuḥ 07,112.025a nirasyann iva dehebhyas tanayānām asūṃs tava 07,112.025b*0878_01 nirāsata sa dehebhyaḥ putrāṇām atha tair asūn 07,112.025c bhīmaseno mahārāja pūrvavairam anusmaran 07,112.026a te kṣiptā bhīmasenena śarā bhārata bhāratān 07,112.026c vidārya khaṃ samutpetuḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,112.027a teṣāṃ vidārya cetāṃsi śarā hemavibhūṣitāḥ 07,112.027b*0879_01 hitvā hitvā kṣitiṃ jagmus teṣām evāsubhiḥ saha 07,112.027c vyarājanta mahārāja suparṇā iva khecarāḥ 07,112.028a śoṇitādigdhavājāgrāḥ sapta hemapariṣkṛtāḥ 07,112.028c putrāṇāṃ tava rājendra pītvā śoṇitam udgatāḥ 07,112.029a te śarair bhinnamarmāṇo rathebhyaḥ prāpatan kṣitau 07,112.029c girisānuruhā bhagnā dvipeneva mahādrumāḥ 07,112.030a śatruṃjayaḥ śatrusahaś citraś citrāyudho dṛḍhaḥ 07,112.030c citraseno vikarṇaś ca saptaite vinipātitāḥ 07,112.030d*0880_01 putrāṇāṃ tava sarveṣāṃ nihatānāṃ vṛkodaraḥ 07,112.030d*0880_02 śocaty atibhṛśaṃ duḥkhād vikarṇaṃ pāṇḍavaḥ priyam 07,112.030d*0880_03 pratijñeyaṃ mayā dattā nihantavyās tu saṃyuge 07,112.030d*0880_04 vikarṇa tenāsi hataḥ pratijñā rakṣitā mayā 07,112.030d*0880_05 tvam agāḥ saṃgaraṃ vīra kṣātradharmam anusmaran 07,112.030d*0880_06 viśeṣato 'si nṛpates tathāsmākaṃ hite rataḥ 07,112.030d*0880_07 nyāyato 'nyāyato naivam ekaḥ śoko mahādyutiḥ 07,112.030d*0881_01 tato vinihataḥ saṃkhye yuddhadharmo hi niṣṭhuraḥ 07,112.030d*0882_00 saṃjaya uvāca 07,112.030d*0882_01 agādhabuddhir gāṅgeyaḥ kṣitau suraguroḥ samaḥ 07,112.030d*0882_02 tyājitaḥ samare prāṇān ajeyas tridaśair api 07,112.030d*0882_03 yuddhadharme na saṃbandhā bhavanti kurusattama 07,112.031a tān nihatya mahābāhū rādheyasyaiva paśyataḥ 07,112.031c siṃhanādaravaṃ ghoram asṛjat pāṇḍunandanaḥ 07,112.032a sa ravas tasya śūrasya dharmarājasya bhārata 07,112.032c ācakhyāv iva tad yuddhaṃ vijayaṃ cātmano mahat 07,112.032d*0883_01 ācaṣṭeva ca tad yuddhaṃ bhīmasya vijayaṃ tathā 07,112.033a taṃ śrutvā sumahānādaṃ bhīmasenasya dhanvinaḥ 07,112.033c babhūva paramā prītir dharmarājasya saṃyuge 07,112.034a tato hṛṣṭo mahārāja vāditrāṇāṃ mahāsvanaiḥ 07,112.034c bhīmasenaravaṃ pārthaḥ pratijagrāha sarvaśaḥ 07,112.035a abhyayāc caiva samare droṇam astrabhṛtāṃ varam 07,112.035c harṣeṇa mahatā yuktaḥ kṛtasaṃjñe vṛkodare 07,112.036a ekatriṃśan mahārāja putrāṃs tava mahārathān 07,112.036c hatān duryodhano dṛṣṭvā kṣattuḥ sasmāra tad vacaḥ 07,112.037a tad idaṃ samanuprāptaṃ kṣattur hitakaraṃ vacaḥ 07,112.037c iti saṃcintya rājāsau nottaraṃ pratyapadyata 07,112.038a yad dyūtakāle durbuddhir abravīt tanayas tava 07,112.038b*0884_01 sabhām ānāyya pāñcālīṃ karṇena sahito 'lpadhīḥ 07,112.038c yac ca karṇo 'bravīt kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ 07,112.039a pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ tava caiva viśāṃ pate 07,112.039c kauravāṇāṃ ca sarveṣām ācāryasya ca saṃnidhau 07,112.039d*0885_01 śṛṇvatas tava rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 07,112.040a vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ 07,112.040c patim anyaṃ vṛṇīṣveti tasyedaṃ phalam āgatam 07,112.041a yat sma tāṃ paruṣāṇy āhuḥ sabhām ānāyya draupadīm 07,112.041c pāṇḍavān ugradhanuṣaḥ krodhayantas tavātmajāḥ 07,112.041d*0886_01 yac ca ṣaṇḍhatilādīni paruṣāṇi tavātmajaiḥ 07,112.041d*0886_02 śrāvitās te mahātmānaḥ pāṇḍavāḥ kopayiṣṇubhiḥ 07,112.042a taṃ bhīmasenaḥ krodhāgniṃ trayodaśa samāḥ sthitam 07,112.042c visṛjaṃs tava putrāṇām antaṃ gacchati kaurava 07,112.043a vilapaṃś ca bahu kṣattā śamaṃ nālabhata tvayi 07,112.043b*0887_01 bahu kṣattā ca vilapan na lebhe praśamaṃ tvayi 07,112.043c saputro bharataśreṣṭha tasya bhuṅkṣva phalodayam 07,112.043d*0888_01 tvayā vṛddhena dhīreṇa kāryatattvārthadarśinā 07,112.043d*0888_02 na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ daivam atra parāyaṇam 07,112.043d*0888_03 tan mā śuco naravyāghra tavaivāpanayo mahān 07,112.043d*0888_04 vināśahetuḥ putrāṇāṃ bhavān eva mato mama 07,112.043e hato vikarṇo rājendra citrasenaś ca vīryavān 07,112.044a pravarān ātmajānāṃ te sutāṃś cānyān mahārathān 07,112.044c yān yāṃś ca dadṛśe bhīmaś cakṣurviṣayam āgatān 07,112.044e putrāṃs tava mahābāho tvarayā tāñ jaghāna ha 07,112.044f*0889_01 evaṃ sa vartate raudraḥ saṃgrāmo bharatarṣabha 07,112.045a tvatkṛte hy aham adrākṣaṃ dahyamānāṃ varūthinīm 07,112.045c sahasraśaḥ śarair muktaiḥ pāṇḍavena vṛṣeṇa ca 07,113.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,113.001a mahān apanayaḥ sūta mamaivātra viśeṣataḥ 07,113.001c sa idānīm anuprāpto manye saṃjaya śocataḥ 07,113.002a yad gataṃ tad gatam iti mamāsīn manasi sthitam 07,113.002c idānīm atra kiṃ kāryaṃ prakariṣyāmi saṃjaya 07,113.003a yathā tv eṣa kṣayo vṛtto mamāpanayasaṃbhavaḥ 07,113.003c vīrāṇāṃ tan mamācakṣva sthirībhūto 'smi saṃjaya 07,113.004 saṃjaya uvāca 07,113.004a karṇabhīmau mahārāja parākrāntau mahāhave 07,113.004c bāṇavarṣāṇy avarṣetāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 07,113.005a bhīmanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,113.005c viviśuḥ karṇam āsādya bhindanta iva jīvitam 07,113.006a tathaiva karṇanirmuktaiḥ saviṣair iva pannagaiḥ 07,113.006c ākīryata raṇe bhīmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,113.007a tayoḥ śarair mahārāja saṃpatadbhiḥ samantataḥ 07,113.007c babhūva tava sainyānāṃ saṃkṣobhaḥ sāgaropamaḥ 07,113.008a bhīmacāpacyutair bāṇais tava sainyam ariṃdama 07,113.008c avadhyata camūmadhye ghorair āśīviṣopamaiḥ 07,113.009a vāraṇaiḥ patitai rājan vājibhiś ca naraiḥ saha 07,113.009c adṛśyata mahī kīrṇā vātanunnair drumair iva 07,113.010a te vadhyamānāḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ 07,113.010c prādravaṃs tāvakā yodhāḥ kim etad iti cābruvan 07,113.011a tato vyudastaṃ tat sainyaṃ sindhusauvīrakauravam 07,113.011c protsāritaṃ mahāvegaiḥ karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ 07,113.012a te śarāturabhūyiṣṭhā hatāśvanaravāhanāḥ 07,113.012c utsṛjya karṇaṃ bhīmaṃ ca prādravan sarvatodiśam 07,113.013a nūnaṃ pārthārtham evāsmān mohayanti divaukasaḥ 07,113.013c yat karṇabhīmaprabhavair vadhyate no balaṃ śaraiḥ 07,113.014a evaṃ bruvanto yodhās te tāvakā bhayapīḍitāḥ 07,113.014c śarapātaṃ samutsṛjya sthitā yuddhadidṛkṣavaḥ 07,113.015a tataḥ prāvartata nadī ghorarūpā mahāhave 07,113.015c babhūva ca viśeṣeṇa bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 07,113.016a vāraṇāśvamanuṣyāṇāṃ rudhiraughasamudbhavā 07,113.016c saṃvṛtā gatasattvaiś ca manuṣyagajavājibhiḥ 07,113.017a sānukarṣapatākaiś ca dvipāśvarathabhūṣaṇaiḥ 07,113.017b*0890_01 śatakumbhavicitraiś ca 07,113.017c syandanair apaviddhaiś ca bhagnacakrākṣakūbaraiḥ 07,113.018a jātarūpapariṣkārair dhanurbhiḥ sumahādhanaiḥ 07,113.018c suvarṇapuṅkhair iṣubhir nārācaiś ca sahasraśaḥ 07,113.019a karṇapāṇḍavanirmuktair nirmuktair iva pannagaiḥ 07,113.019c prāsatomarasaṃghātaiḥ khaḍgaiś ca saparaśvadhaiḥ 07,113.020a suvarṇavikṛtaiś cāpi gadāmusalapaṭṭiśaiḥ 07,113.020c vajraiś ca vividhākāraiḥ śaktibhiḥ parighair api 07,113.020e śataghnībhiś ca citrābhir babhau bhārata medinī 07,113.021a kanakāṅgadakeyūraiḥ kuṇḍalair maṇibhiḥ śubhaiḥ 07,113.021b*0891_01 valayair apaviddhaiś ca tathaivāṅguliveṣṭanaiḥ 07,113.021b*0891_02 cūḍāmaṇibhir uṣṇīṣaiḥ svarṇasūtraiś ca māriṣa 07,113.021c tanutraiḥ satalatraiś ca hārair niṣkaiś ca bhārata 07,113.022a vastraiś chatraiś ca vidhvastaiś cāmaravyajanair api 07,113.022c gajāśvamanujair bhinnaiḥ śastraiḥ syandanabhūṣaṇaiḥ 07,113.023a tais taiś ca vividhair bhāvais tatra tatra vasuṃdharā 07,113.023c patitair apaviddhaiś ca saṃbabhau dyaur iva grahaiḥ 07,113.024a acintyam adbhutaṃ caiva tayoḥ karmātimānuṣam 07,113.024c dṛṣṭvā cāraṇasiddhānāṃ vismayaḥ samapadyata 07,113.025a agner vāyusahāyasya gatiḥ kakṣa ivāhave 07,113.025c āsīd bhīmasahāyasya raudram ādhirather gatam 07,113.025e nipātitadhvajarathaṃ hatavājinaradvipam 07,113.026a gajābhyāṃ saṃprayuktābhyām āsīn naḍavanaṃ yathā 07,113.026c tathābhūtaṃ mahat sainyam āsīd bhārata saṃyuge 07,113.026d*0892_01 meghajālanibhaṃ sainyam āsīt tava narādhipa 07,113.026e vimardaḥ karṇabhīmābhyām āsīc ca paramo raṇe 07,114.001 saṃjaya uvāca 07,114.001a tataḥ karṇo mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ 07,114.001b*0893_01 punaś caturbhis tīkṣṇāgrair avidhyat kaṅkapatribhiḥ 07,114.001c mumoca śaravarṣāṇi citrāṇi ca bahūni ca 07,114.002a vadhyamāno mahārāja sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ 07,114.002c na vivyathe bhīmaseno bhidyamāna ivācalaḥ 07,114.003a sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca 07,114.003c vivyādha yudhi rājendra bhīmasenaḥ patatriṇā 07,114.003d*0894_01 vivyādha subhṛśaṃ saṃkhye tailadhautena māriṣa 07,114.004a sa kuṇḍalaṃ mahat karṇāt karṇasyāpātayad bhuvi 07,114.004c tapanīyaṃ mahārāja dīptaṃ jyotir ivāmbarāt 07,114.004d*0895_01 gāṅgeyapulinān mattaś cakravāko nadann iva 07,114.004d*0895_02 maṇimāṇikyajaḍitaṃ hutabhuk tigmatejasam 07,114.004d*0895_03 nigalad amṛtād ekāt tāmarasaṃ suraśilpinā kṛtam 07,114.004d*0895_04 śravaṇakuṇḍalaṃ karṇamadhyato nyapatad athāsya śuddham uttamam 07,114.005a athāpareṇa bhallena sūtaputraṃ stanāntare 07,114.005c ājaghāna bhṛśaṃ bhīmaḥ smayann iva mahābalaḥ 07,114.006a punar asya tvaran bhīmo nārācān daśa bhārata 07,114.006c raṇe praiṣīn mahāvegān yamadaṇḍopamāṃs tathā 07,114.007a te lalāṭaṃ samāsādya sūtaputrasya māriṣa 07,114.007c viviśuś coditās tena valmīkam iva pannagāḥ 07,114.008a lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ sūtaputro vyarocata 07,114.008c nīlotpalamayīṃ mālāṃ dhārayan sa purā yathā 07,114.008d*0896_01 so 'tividdho bhṛśaṃ karṇaḥ pāṇḍavena tarasvinā 07,114.008d*0896_02 rathakūbaram ālambya nyamīlayata locane 07,114.008d*0896_03 sa muhūrtāt punaḥ saṃjñāṃ labdhvā karṇaḥ paraṃtapaḥ 07,114.008d*0896_04 rudhirokṣitasarvāṅgaḥ krodham āhārayat param 07,114.009a tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ pīḍito dṛḍhadhanvanā 07,114.009c vegaṃ cakre mahāvego bhīmasenavadhaṃ prati 07,114.010a tasmai karṇaḥ śataṃ rājann iṣūṇāṃ gārdhravāsasām 07,114.010c amarṣī balavān kruddhaḥ preṣayām āsa bhārata 07,114.011a tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ 07,114.011c samare tam anādṛtya nāsya vīryam acintayat 07,114.011d*0897_01 tān acintya mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 07,114.012a tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,114.012c ājaghānorasi kruddhaḥ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ 07,114.012d*0898_01 tāv ubhau naraśārdūlau śārdūlāv iva daṃṣṭriṇau 07,114.012d*0899_01 śaradaṃṣṭrau samāsādya tatakṣatur anantaram 07,114.013a jīmūtāv iva cānyonyaṃ tau vavarṣatur āhave 07,114.013c talaśabdaravaiś caiva trāsayantau parasparam 07,114.014a śarajālaiś ca vividhaiś chādayām āsatur mṛdhe 07,114.014c anyonyaṃ samare kruddhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 07,114.015a tato bhīmo mahābāhū rādheyasya mahātmanaḥ 07,114.015c kṣurapreṇa dhanuś chittvā karṇaṃ vivyādha patriṇā 07,114.016a tad apāsya dhanuś chinnaṃ sūtaputro mahāmanāḥ 07,114.016c anyat kārmukam ādatta vegaghnaṃ bhārasādhanam 07,114.016d*0900_01 tadapy atha nimeṣārdhāc cicchedāsya vṛkodaraḥ 07,114.016d*0900_02 tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭham eva ca 07,114.016d*0900_03 saptamaṃ cāṣṭamaṃ caiva navamaṃ daśamaṃ tathā 07,114.016d*0900_04 ekādaśaṃ dvādaśaṃ ca trayodaśam athāpi vā 07,114.016d*0900_05 caturdaśaṃ pañcadaśaṃ ṣoḍaśaṃ ca vṛkodaraḥ 07,114.016d*0900_06 tathā saptadaśaṃ caivam aṣṭādaśam athāpi vā 07,114.016d*0900_07 bahūni bhīmaś ciccheda karṇasyaivaṃ dhanūṃṣi ca 07,114.016d*0900_08 nimeṣārdhāt tataḥ karṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata 07,114.017a dṛṣṭvā ca kurusauvīrasaindhavānāṃ balakṣayam 07,114.017c savarmadhvajaśastraiś ca patitaiḥ saṃvṛtāṃ mahīm 07,114.017d*0901_01 rathair vimathitair bhagnair aśvaiś cānyaiḥ pravegitaiḥ 07,114.017d*0901_02 bhraṣṭaśrīkair naravaraiḥ pāṃsukuṇṭhitamūrdhajaiḥ 07,114.018a hastyaśvanaradehāṃś ca gatāsūn prekṣya sarvataḥ 07,114.018c sūtaputrasya saṃrambhād dīptaṃ vapur ajāyata 07,114.019a sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 07,114.019c bhīmaṃ praikṣata rādheyo rājan ghoreṇa cakṣuṣā 07,114.020a tataḥ kruddhaḥ śarān asyan sūtaputro vyarocata 07,114.020c madhyaṃdinagato 'rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ 07,114.021a marīcivikacasyeva rājan bhānumato vapuḥ 07,114.021c āsīd ādhirather ghoraṃ vapuḥ śaraśatārciṣaḥ 07,114.022a karābhyām ādadānasya saṃdadhānasya cāśugān 07,114.022c vikarṣato muñcato vā nāntaraṃ dadṛśū raṇe 07,114.023a agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtam āyudham 07,114.023c karṇasyāsīn mahārāja savyadakṣiṇam asyataḥ 07,114.024a svarṇapuṅkhāḥ suniśitāḥ karṇacāpacyutāḥ śarāḥ 07,114.024c prācchādayan mahārāja diśaḥ sūryasya ca prabhām 07,114.025a tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,114.025c dhanuścyutānāṃ viyati dadṛśe bahudhā vrajaḥ 07,114.026a śarāsanād ādhiratheḥ prabhavantaḥ sma sāyakāḥ 07,114.026c śreṇīkṛtā vyarājanta rājan krauñcā ivāmbare 07,114.027a gārdhrapatrāñ śilādhautān kārtasvaravibhūṣitān 07,114.027c mahāvegān pradīptāgrān mumocādhirathiḥ śarān 07,114.028a te tu cāpabaloddhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ 07,114.028c ajasram anvakīryanta śarāḥ pārtharathaṃ prati 07,114.029a te vyomni ratnavikṛtā vyakāśanta sahasraśaḥ 07,114.029c śalabhānām iva vrātāḥ śarāḥ karṇasamīritāḥ 07,114.030a cāpād ādhirather muktāḥ prapatantaḥ sma sāyakāḥ 07,114.030c eko dīrgha iva prāṃśuḥ prabhavan dṛśyate śaraḥ 07,114.031a parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ 07,114.031c karṇaḥ prācchādayat kruddho bhīmaṃ sāyakavṛṣṭibhiḥ 07,114.032a tatra bhārata bhīmasya balavīryaparākramam 07,114.032c vyavasāyaṃ ca putrās te praikṣanta kurubhiḥ saha 07,114.033a tāṃ samudram ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām 07,114.033c acintayitvā bhīmas tu kruddhaḥ karṇam upādravat 07,114.034a rukmapṛṣṭhaṃ mahac cāpaṃ bhīmasyāsīd viśāṃ pate 07,114.034c ākarṣān maṇḍalībhūtaṃ śakracāpam ivāparam 07,114.034e tasmāc charāḥ prādurāsan pūrayanta ivāmbaram 07,114.035a suvarṇapuṅkhair bhīmena sāyakair nataparvabhiḥ 07,114.035c gagane racitā mālā kāñcanīva vyarājata 07,114.036a tato vyomni viṣaktāni śarajālāni bhāgaśaḥ 07,114.036c āhatāni vyaśīryanta bhīmasenasya patribhiḥ 07,114.037a karṇasya śarajālaughair bhīmasenasya cobhayoḥ 07,114.037c agnisphuliṅgasaṃsparśair añjogatibhir āhave 07,114.037e tais taiḥ kanakapuṅkhānāṃ dyaur āsīt saṃvṛtā vrajaiḥ 07,114.037f*0902_01 na sma sūryas tadābhāti na sma vāti samīraṇaḥ 07,114.037f*0902_02 śarajālāvṛte vyomni na cājñāyata kiṃ cana 07,114.038a sa bhīmaṃ chādayan bāṇaiḥ sūtaputraḥ pṛthagvidhaiḥ 07,114.038c upārohad anādṛtya tasya vīryaṃ mahātmanaḥ 07,114.039a tayor visṛjatos tatra śarajālāni māriṣa 07,114.039c vāyubhūtāny adṛśyanta saṃsaktānītaretaram 07,114.039d*0903_01 anyonyaśarasaṃsparśāt tayor manujasiṃhayoḥ 07,114.039d*0903_02 ākāśe bharataśreṣṭha pāvakaḥ samajāyata 07,114.040a tasmai karṇaḥ śitān bāṇān karmāraparimārjitān 07,114.040c suvarṇavikṛtān kruddhaḥ prāhiṇod vadhakāṅkṣayā 07,114.041a tān antarikṣe viśikhais tridhaikaikam aśātayat 07,114.041c viśeṣayan sūtaputraṃ bhīmas tiṣṭheti cābravīt 07,114.042a punaś cāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ 07,114.042c amarṣī balavān kruddho didhakṣann iva pāvakaḥ 07,114.042d@012_0001 tataś caṭacaṭāśabdo godhāghātād abhūt tayoḥ 07,114.042d@012_0002 talaśabdaś ca sumahān siṃhanādaś ca bhairavaḥ 07,114.042d@012_0003 rathanemininādaś ca jyāśabdaś caiva dāruṇaḥ 07,114.042d@012_0004 yodhā vyupāraman yuddhād didṛkṣantaḥ parākramam 07,114.042d@012_0005 karṇapāṇḍavayo rājan parasparavadhaiṣiṇoḥ 07,114.042d@012_0006 devarṣisiddhagandharvāḥ sādhu sādhv ity apūjayan 07,114.042d@012_0007 mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca vidyādharagaṇās tathā 07,114.042d@012_0008 tato bhīmo mahābāhuḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ 07,114.042d@012_0009 astrair astrāṇi saṃvārya śarair vivyādha sūtajam 07,114.042d@012_0010 karṇo 'pi bhīmasenasya nivāryeṣūn mahābalaḥ 07,114.042d@012_0011 prāhiṇon nava nārācān āśīviṣasamān raṇe 07,114.042d@012_0012 tāvadbhir atha tān bhīmo vyomni ciccheda patribhiḥ 07,114.042d@012_0013 nārācān sūtaputrasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,114.042d@012_0014 tato bhīmo mahābāhuḥ śaraṃ kruddhāntakopamam 07,114.042d@012_0015 mumocādhirather vīro yamadaṇḍam ivāparam 07,114.042d@012_0016 tam āpatantaṃ ciccheda rādheyaḥ prahasann iva 07,114.042d@012_0017 tribhiḥ śaraiḥ śaraṃ rājan pāṇḍavasya pratāpavān 07,114.042d@012_0018 punaś cāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ 07,114.043a tasya tāny ādade karṇaḥ sarvāṇy astrāṇy abhītavat 07,114.043c yudhyataḥ pāṇḍuputrasya sūtaputro 'stramāyayā 07,114.044a tasyeṣudhī dhanurjyāṃ ca bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,114.044c raśmīn yoktrāṇi cāśvānāṃ karṇo vaikartano 'cchinat 07,114.045a athāsyāśvān punar hatvā tribhir vivyādha sārathim 07,114.045c so 'vaplutya drutaṃ sūto yuyudhānarathaṃ yayau 07,114.046a utsmayann iva bhīmasya kruddhaḥ kālānalaprabhaḥ 07,114.046c dhvajaṃ ciccheda rādheyaḥ patākāś ca nyapātayat 07,114.047a sa vidhanvā mahārāja rathaśaktiṃ parāmṛśat 07,114.047c tām avāsṛjad āvidhya kruddhaḥ karṇarathaṃ prati 07,114.048a tām ādhirathir āyastaḥ śaktiṃ hemapariṣkṛtām 07,114.048c āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ 07,114.049a sāpatad daśadhā rājan nikṛttā karṇasāyakaiḥ 07,114.049c asyataḥ sūtaputrasya mitrārthe citrayodhinaḥ 07,114.050a sa carmādatta kaunteyo jātarūpapariṣkṛtam 07,114.050c khaḍgaṃ cānyataraprepsur mṛtyor agre jayasya vā 07,114.050e tad asya sahasā karṇo vyadhamat prahasann iva 07,114.050f*0904_01 śarair bahubhir atyugraiḥ prahasann iva bhārata 07,114.051a sa vicarmā mahārāja virathaḥ krodhamūrchitaḥ 07,114.051c asiṃ prāsṛjad āvidhya tvaran karṇarathaṃ prati 07,114.052a sa dhanuḥ sūtaputrasya chittvā jyāṃ ca susaṃśitaḥ 07,114.052c apatad bhuvi nistriṃśaś cyutaḥ sarpa ivāmbarāt 07,114.053a tataḥ prahasyādhirathir anyad ādatta kārmukam 07,114.053c śatrughnaṃ samare kruddho dṛḍhajyaṃ vegavattaram 07,114.053d*0905_01 vyāyacchat sa śarān karṇaḥ kuntīputrajighāṃsayā 07,114.053d*0905_02 sahasraśo mahārāja rukmapuṅkhān sutejanān 07,114.054a sa bhīmasenaḥ kupito balavān satyavikramaḥ 07,114.054b*0906_01 sa vadhyamāno balavān karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 07,114.054c vihāyasaṃ prākramad vai karṇasya vyathayan manaḥ 07,114.055a tasya tac caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme vijayaiṣiṇaḥ 07,114.055c layam āsthāya rādheyo bhīmasenam avañcayat 07,114.056a tam adṛṣṭvā rathopasthe nilīnaṃ vyathitendriyam 07,114.056c dhvajam asya samāsādya tasthau sa dharaṇītale 07,114.057a tad asya kuravaḥ sarve cāraṇāś cābhyapūjayan 07,114.057c yad iyeṣa rathāt karṇaṃ hantuṃ tārkṣya ivoragam 07,114.058a sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan 07,114.058c svarathaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yuddhāyaiva vyavasthitaḥ 07,114.059a tad vihatyāsya rādheyas tata enaṃ samabhyayāt 07,114.059c saṃrabdhaḥ pāṇḍavaṃ saṃkhye yuddhāya samupasthitam 07,114.060a tau sametau mahāraṅge spardhamānau mahābalau 07,114.060c jīmūtāv iva gharmānte garjamānau nabhastale 07,114.061a tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor narasiṃhayoḥ 07,114.061c amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva 07,114.062a kṣīṇaśastras tu kaunteyaḥ karṇena samabhidrutaḥ 07,114.062b*0907_01 śarair bhīmam atikramya karṇo bhṛśam apīḍayat 07,114.062b*0907_02 vidhanvā virathaś caiva vicarmā nirasis tataḥ 07,114.062b*0907_03 amṛṣyamāṇaś ca bhṛśaṃ śāntaḥ karṇāstrapīḍitaḥ 07,114.062c dṛṣṭvārjunahatān nāgān patitān parvatopamān 07,114.062e rathamārgavighātārthaṃ vyāyudhaḥ praviveśa ha 07,114.063a hastināṃ vrajam āsādya rathadurgaṃ praviśya ca 07,114.063c pāṇḍavo jīvitākāṅkṣī rādheyaṃ nābhyahārayat 07,114.064a vyavasthānam athākāṅkṣan dhanaṃjayaśarair hatam 07,114.064c udyamya kuñjaraṃ pārthas tasthau parapuraṃjayaḥ 07,114.064d*0908_01 mahauṣadhisamāyuktaṃ hanūmān iva parvatam 07,114.065a tam asya viśikhaiḥ karṇo vyadhamat kuñjaraṃ punaḥ 07,114.065b*0909_01 rathāyutāni cikṣepa hayānām ayutāni ca 07,114.065b*0909_02 narāyutāni ca tathā karṇāyāmitatejase 07,114.065b*0909_03 śaktyṛṣṭiprāsaparighakampanākuṭamudgarān 07,114.065b*0909_04 cikṣepa karṇāya balī gṛhītvā medinītalāt 07,114.065b*0909_05 tān kṣiptān bhīmabalavad vāyunā samudīrayan 07,114.065b*0909_06 raṇāṅgaṇābhyāsagataś cicchedāśu vṛṣas tadā 07,114.065b*0909_07 mahāgraha ivāviṣṭo nirviṣaṇṇo vṛkodaraḥ 07,114.065b*0909_08 abhyadhāvata rādheyaṃ mūrtimān anilaḥ svayam 07,114.065c hastyaṅgāny atha karṇāya prāhiṇot pāṇḍavo nadan 07,114.066a cakrāṇy aśvāṃs tathā vāhān yad yat paśyati bhūtale 07,114.066c tat tad ādāya cikṣepa kruddhaḥ karṇāya pāṇḍavaḥ 07,114.067a tad asya sarvaṃ ciccheda kṣiptaṃ kṣiptaṃ śitaiḥ śaraiḥ 07,114.067b*0910_01 bhīmo 'pi muṣṭim udyamya vajragarbhaṃ sudāruṇam 07,114.067b*0910_02 hantum aicchat sūtaputraṃ saṃsmarann arjunaṃ kṣaṇāt 07,114.067b*0910_03 śakto 'pi nāvadhīt karṇaṃ samarthaḥ pāṇḍunandanaḥ 07,114.067b*0910_04 rakṣamāṇaḥ pratijñāṃ tāṃ yā kṛtā savyasācinā 07,114.067b*0910_05 tam evaṃ vyākulaṃ bhīmaṃ bhūyo bhūyaḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,114.067b*0910_06 mūrcchayābhiparītāṅgam akarot sūtanandanaḥ 07,114.067c vyāyudhaṃ nāvadhīc cainaṃ karṇaḥ kuntyā vacaḥ smaran 07,114.068a dhanuṣo 'greṇa taṃ karṇas tv abhidrutya parāmṛśat 07,114.068b*0911_01 dhanuṣā spṛṣṭamātreṇa kruddhaḥ sarpa iva śvasan 07,114.068b*0911_02 ācchidya sa dhanus tasya karṇaṃ mūrdhany atāḍayat 07,114.068b*0911_03 tāḍito bhīmasenena krodhād āraktalocanaḥ 07,114.068c utsmayann iva rādheyo bhīmasenam uvāca ha 07,114.069a punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca 07,114.069c akṛtāstraka mā yotsīr bāla saṃgrāmakātara 07,114.070a yatra bhojyaṃ bahuvidhaṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca pāṇḍava 07,114.070c tatra tvaṃ durmate yogyo na yuddheṣu kathaṃ cana 07,114.071a munir bhūtvātha vā bhīma phalān yad dhi sudurmate 07,114.071c vanāya vraja kaunteya na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ 07,114.072a phalamūlāśane yuktas tvaṃ tathātithibhojane 07,114.072c na tvāṃ śastrasamudyoge yogyaṃ manye vṛkodara 07,114.072d*0912_01 sūdaṃ tvām aham ājāne mātsyapreṣyakakārakam 07,114.073a puṣpamūlaphalāhāro vrateṣu niyameṣu ca 07,114.073c ucitas tvaṃ vane bhīma na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ 07,114.074a kva yuddhaṃ kva munitvaṃ ca vanaṃ gaccha vṛkodara 07,114.074c na tvaṃ yuddhocitas tāta vanavāsaratir bhava 07,114.075a sūdān bhṛtyajanān dāsāṃs tvaṃ gṛhe tvarayan bhṛśam 07,114.075c yogyas tāḍayituṃ krodhād bhojanārthaṃ vṛkodara 07,114.075d*0913_00 saṃjayaḥ 07,114.075d*0913_01 evaṃ taṃ virathaṃ dṛṣṭvā smṛtvā karṇo 'bravīd vacaḥ 07,114.076a kaumāre yāni cāpy āsann apriyāṇi viśāṃ pate 07,114.076c pūrvavṛttāni cāpy enaṃ rūkṣāṇy aśrāvayad bhṛśam 07,114.076d*0914_00 bhīmasena uvāca 07,114.076d*0914_01 rādheya śṛṇu me vākyaṃ sūryaputra balādhika 07,114.076d*0914_02 loke tvatsadṛśo yodho na vidyeta kathaṃ cana 07,114.076d*0914_03 yuṣmābhir yady ahaṃ mārgyas tadā kiṃ bahujalpitaiḥ 07,114.076d*0914_04 atha tvayā na mārgyo 'haṃ tadā gacchāmi muñca mām 07,114.076d*0915_01 evaṃ taṃ virathīkṛtya uccaiḥ saṃtarjya pāṇḍavam 07,114.076d*0915_02 mudā paramayā yukto darśayan kṛṣṇapāṇḍavau 07,114.077a athainaṃ tatra saṃlīnam aspṛśad dhanuṣā punaḥ 07,114.077c prahasaṃś ca punar vākyaṃ bhīmam āha vṛṣas tadā 07,114.078a yoddhavyam āviśānyatra na yoddhavyaṃ tu mādṛśaiḥ 07,114.078c mādṛśair yudhyamānānām etac cānyac ca vidyate 07,114.079a gaccha vā yatra tau kṛṣṇau tau tvā rakṣiṣyato raṇe 07,114.079c gṛhaṃ vā gaccha kaunteya kiṃ te yuddhena bālaka 07,114.079d*0916_01 bhīma śabdārthasadbhāvī purāṇas tvaṃ hi me mataḥ 07,114.079d*0916_02 mārutir mārutasutaḥ śastreṣv astreṣu cottamaḥ 07,114.079d*0916_03 yajñaśāstrārthavidyāsu dharmapravacaneṣu ca 07,114.079d*0916_04 nipuṇo 'si sadā bhīma na tvaṃ yuddhaviśārada 07,114.079d*0916_05 tam utsmayan kaṇṭhadeśe pāṇinā saṃspṛśan vṛṣaḥ 07,114.079d*0916_06 chattravajrāṅkuśāṅkena mātur vākyam anusmaran 07,114.079d*0917_01 karṇasya vacanaṃ śrutvā bhīmaseno 'tidāruṇam 07,114.079d*0917_02 uvāca karṇaṃ prahasan sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ 07,114.079d*0917_03 jitas tvam asakṛd duṣṭa katthase tvaṃ vṛthātmanā 07,114.079d*0917_04 jayājayau mahendrasya loke dṛṣṭau purātanaiḥ 07,114.079d*0917_05 mallayuddhaṃ mayā sārdhaṃ kuru duṣkulasaṃbhava 07,114.079d*0917_06 mahābalo mahābhogī kīcako nihato yathā 07,114.079d*0917_07 tathā tvāṃ ghātayiṣyāmi paśyatsu sarvarājasu 07,114.079d*0917_08 bhīmasya matam ājñāya karṇo buddhimatāṃ varaḥ 07,114.079d*0917_09 virarāma raṇāt tasmāt paśyatāṃ sarvadhanvinām 07,114.079d*0918_01 bhīmo 'pi rathināṃ śreṣṭho dhanadāc chāpam āptavān 07,114.079d*0918_02 gataḥ padmāpahāreṇa praṇāmaṃ nākarot purā 07,114.079d*0918_03 anena kāraṇenaiva karṇād bhayam avāptavān 07,114.079d*0918_04 karṇenāpi tadotsṛṣṭo mātur vacanakāriṇā 07,114.080a evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā karṇo rājan vyakatthata 07,114.080c pramukhe vṛṣṇisiṃhasya pārthasya ca mahātmanaḥ 07,114.080d*0919_01 taṃ bruvāṇaṃ tu bhīmas tu kāṅkṣan bhīmaparākramaḥ 07,114.080d*0919_02 na cākārṣīd drutaṃ smṛtvā hy arjunasya mahābalam 07,114.080d*0919_03 tasya kārmukam ārujya babhañjāśu parākramī 07,114.080d*0919_04 tato dṛṣṭvā mahārāja vāsudevo mahādyutiḥ 07,114.080d*0919_05 saṃjayaḥ 07,114.080d*0919_05 arjunārjuna paśyemaṃ bhīmaṃ karṇena bādhitam 07,114.080d*0919_06 evam uktas tadā pārthaḥ keśavena mahātmanā 07,114.080d*0919_07 bhīmasenaṃ tathābhūtaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ 07,114.080d*0919_08 amarṣavaśam āpanno nirdahann iva cakṣuṣā 07,114.080d*0920_01 karṇena virathīkṛtya tarjyamānaṃ vṛkodaram 07,114.080d*0920_02 dṛṣṭvārjuno bhṛśaṃ kruddhaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 07,114.081a tato rājañ śilādhautāñ śarāñ śākhāmṛgadhvajaḥ 07,114.081c prāhiṇot sūtaputrāya keśavena pracoditaḥ 07,114.082a tataḥ pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ 07,114.082c gāṇḍīvaprabhavāḥ karṇaṃ haṃsāḥ krauñcam ivāviśan 07,114.083a sa bhujaṃgair ivāyastair gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 07,114.083c bhīmasenād apāsedhat sūtaputraṃ dhanaṃjayaḥ 07,114.084a sa chinnadhanvā bhīmena dhanaṃjayaśarāhataḥ 07,114.084c karṇo bhīmād apāyāsīd rathena mahatā drutam 07,114.085a bhīmo 'pi sātyaker vāhaṃ samāruhya nararṣabhaḥ 07,114.085c anvayād bhrātaraṃ saṃkhye pāṇḍavaṃ savyasācinam 07,114.085d*0921_01 so 'vaplutya drutaṃ sūto yuyudhānarathaṃ yayau 07,114.086a tataḥ karṇaṃ samuddiśya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 07,114.086c nārācaṃ krodhatāmrākṣaḥ praiṣīn mṛtyum ivāntakaḥ 07,114.087a sa garutmān ivākāśe prārthayan bhujagottamam 07,114.087c nārāco 'bhyapatat karṇaṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvacoditaḥ 07,114.088a tam antarikṣe nārācaṃ drauṇiś ciccheda patriṇā 07,114.088c dhanaṃjayabhayāt karṇam ujjihīrṣur mahārathaḥ 07,114.089a tato drauṇiṃ catuḥṣaṣṭyā vivyādha kupito 'rjunaḥ 07,114.089b*0922_01 taṃ parīpsan mahārāja satyajit pārtham abhyayāt 07,114.089b*0922_02 śareṇaikena vivyātha taṃ rājānaṃ mahābalaḥ 07,114.089b*0922_03 karṇe pārthena vikṣiptaṃ nārācaṃ drauṇir acchinat 07,114.089c śilīmukhair mahārāja mā gās tiṣṭheti cābravīt 07,114.090a sa tu mattagajākīrṇam anīkaṃ rathasaṃkulam 07,114.090c tūrṇam abhyāviśad drauṇir dhanaṃjayaśarārditaḥ 07,114.091a tataḥ suvarṇapṛṣṭhānāṃ dhanuṣāṃ kūjatāṃ raṇe 07,114.091c śabdaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa kaunteyo 'bhyabhavad balī 07,114.092a dhanaṃjayas tathā yāntaṃ pṛṣṭhato drauṇim abhyayāt 07,114.092c nātidīrgham ivādhvānaṃ śaraiḥ saṃtrāsayan balam 07,114.093a vidārya dehān nārācair naravāraṇavājinām 07,114.093c kaṅkabarhiṇavāsobhir balaṃ vyadhamad arjunaḥ 07,114.094a tad balaṃ bharataśreṣṭha savājidvipamānavam 07,114.094c pākaśāsanir āyastaḥ pārthaḥ saṃnijaghāna ha 07,115.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,115.001*0923_01 dātavyam adya manye 'haṃ pāṇḍavānāṃ svakaṃ punaḥ 07,115.001*0923_02 na vigraho hi balinā śreyase syād yathātathā 07,115.001*0923_03 pādayoḥ praṇatenāpi bhuktvāpy ucchiṣṭam apy areḥ 07,115.001*0923_04 ato 'nyad vāpi kṛtvaiva jīvyaṃ loke nareṇa vai 07,115.001*0923_05 jīvataiva paro lokaḥ sādhyate caiva sarvathā 07,115.001*0923_06 ajīvatas tathaivāsīn na sukhaṃ na parā gatiḥ 07,115.001*0923_07 vināśe sarvathotpanne na bālo budhyate kriyām 07,115.001*0923_08 mithyābhimānadagdho hi na budhyeta kṛtākṛte 07,115.001a ahany ahani me dīptaṃ yaśaḥ patati saṃjaya 07,115.001c hatā me bahavo yodhā manye kālasya paryayam 07,115.002a dhanaṃjayas tu saṃkruddhaḥ praviṣṭo māmakaṃ balam 07,115.002c rakṣitaṃ droṇakarṇābhyām apraveśyaṃ surair api 07,115.003a tābhyām ūrjitavīryābhyām āpyāyitaparākramaḥ 07,115.003c sahitaḥ kṛṣṇabhīmābhyāṃ śinīnām ṛṣabheṇa ca 07,115.004a tadā prabhṛti mā śoko dahaty agnir ivāśayam 07,115.004c grastān hi pratipaśyāmi bhūmipālān sasaindhavān 07,115.005a apriyaṃ sumahat kṛtvā sindhurājaḥ kirīṭinaḥ 07,115.005c cakṣurviṣayam āpannaḥ kathaṃ mucyeta jīvitaḥ 07,115.006a anumānāc ca paśyāmi nāsti saṃjaya saindhavaḥ 07,115.006b*0924_01 kruddhasya devarājasya śakrasyeva mahādyuteḥ 07,115.006c yuddhaṃ tu tad yathā vṛttaṃ tan mamācakṣva pṛcchataḥ 07,115.007a yac ca vikṣobhya mahatīṃ senāṃ saṃloḍya cāsakṛt 07,115.007c ekaḥ praviṣṭaḥ saṃkruddho nalinīm iva kuñjaraḥ 07,115.008a tasya vṛṣṇipravīrasya brūhi yuddhaṃ yathātatham 07,115.008c dhanaṃjayārthe yat tasya kuśalo hy asi saṃjaya 07,115.009 saṃjaya uvāca 07,115.009a tathā tu vaikartanapīḍitaṃ taṃ; bhīmaṃ prayāntaṃ puruṣapravīram 07,115.009c samīkṣya rājan naravīramadhye; śinipravīro 'nuyayau rathena 07,115.010a nadan yathā vajradharas tapānte; jvalan yathā jaladānte ca sūryaḥ 07,115.010c nighnann amitrān dhanuṣā dṛḍhena; saṃkampayaṃs tava putrasya senām 07,115.011a taṃ yāntam aśvai rajataprakāśair; āyodhane naravīraṃ carantam 07,115.011c nāśaknuvan vārayituṃ tvadīyāḥ; sarve rathā bhārata mādhavāgryam 07,115.012a amarṣapūrṇas tv anivṛttayodhī; śarāsanī kāñcanavarmadhārī 07,115.012c alambusaḥ sātyakiṃ mādhavāgryam; avārayad rājavaro 'bhipatya 07,115.013a tayor abhūd bhārata saṃprahāras; tathāgato naiva babhūva kaś cit 07,115.013c praikṣanta evāhavaśobhinau tau; yodhās tvadīyāś ca pare ca sarve 07,115.014a avidhyad enaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; alambuso rājavaraḥ prasahya 07,115.014c anāgatān eva tu tān pṛṣatkāṃś; ciccheda bāṇaiḥ śinipuṃgavo 'pi 07,115.015a punaḥ sa bāṇais tribhir agnikalpair; ākarṇapūrṇair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ 07,115.015c vivyādha dehāvaraṇaṃ vidārya; te sātyaker āviviśuḥ śarīram 07,115.016a taiḥ kāyam asyāgnyanilaprabhāvair; vidārya bāṇair aparair jvaladbhiḥ 07,115.016c ājaghnivāṃs tān rajataprakāśān; aśvāṃś caturbhiś caturaḥ prasahya 07,115.017a tathā tu tenābhihatas tarasvī; naptā śineś cakradharaprabhāvaḥ 07,115.017c alambusasyottamavegavadbhir; hayāṃś caturbhir nijaghāna bāṇaiḥ 07,115.018a athāsya sūtasya śiro nikṛtya; bhallena kālānalasaṃnibhena 07,115.018c sakuṇḍalaṃ pūrṇaśaśiprakāśaṃ; bhrājiṣṇu vaktraṃ nicakarta dehāt 07,115.019a nihatya taṃ pārthivaputrapautraṃ; saṃkhye madhūnām ṛṣabhaḥ pramāthī 07,115.019c tato 'nvayād arjunam eva vīraḥ; sainyāni rājaṃs tava saṃnivārya 07,115.020a anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ samīkṣya; tathārimadhye parivartamānam 07,115.020c ghnantaṃ kurūṇām iṣubhir balāni; punaḥ punar vāyur ivābhrapūgān 07,115.021a tato 'vahan saindhavāḥ sādhu dāntā; gokṣīrakundenduhimaprakāśāḥ 07,115.021c suvarṇajālāvatatāḥ sadaśvā; yato yataḥ kāmayate nṛsiṃhaḥ 07,115.022a athātmajās te sahitābhipetur; anye ca yodhās tvaritās tvadīyāḥ 07,115.022c kṛtvā mukhaṃ bhārata yodhamukhyaṃ; duḥśāsanaṃ tvatsutam ājamīḍha 07,115.023a te sarvataḥ saṃparivārya saṃkhye; śaineyam ājaghnur anīkasāhāḥ 07,115.023c sa cāpi tān pravaraḥ sātvatānāṃ; nyavārayad bāṇajālena vīraḥ 07,115.024a nivārya tāṃs tūrṇam amitraghātī; naptā śineḥ patribhir agnikalpaiḥ 07,115.024c duḥśāsanasyāpi jaghāna vāhān; udyamya bāṇāsanam ājamīḍha 07,115.024d*0925_01 tato 'rjuno harṣam avāpa saṃkhye 07,115.024d*0925_02 kṛṣṇaś ca dṛṣṭvā puruṣapravīram 07,116.001 saṃjaya uvāca 07,116.001a tam udyataṃ mahābāhuṃ duḥśāsanarathaṃ prati 07,116.001c tvaritaṃ tvaraṇīyeṣu dhanaṃjayahitaiṣiṇam 07,116.002a trigartānāṃ maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 07,116.002c senāsamudram āviṣṭam ānartaṃ paryavārayan 07,116.003a athainaṃ rathavaṃśena sarvataḥ saṃnivārya te 07,116.003c avākirañ śaravrātaiḥ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ 07,116.004a ajayad rājaputrāṃs tān yatamānān mahāraṇe 07,116.004c ekaḥ pañcāśataṃ śatrūn sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,116.005a saṃprāpya bhāratīmadhyaṃ talaghoṣasamākulam 07,116.005c asiśaktigadāpūrṇam aplavaṃ salilaṃ yathā 07,116.005d*0926_01 athainam anuvṛttās tu trigartāḥ sahitāḥ punaḥ 07,116.005d*0926_02 tīvreṇa rathavaṃśena mahatā paryavārayan 07,116.005d*0926_03 vikarṣanto 'timātrāṇi cāpāni bharatarṣabha 07,116.006a tatrādbhutam apaśyāma śaineyacaritaṃ raṇe 07,116.006c pratīcyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā prācyāṃ paśyāma lāghavāt 07,116.007a udīcīṃ dakṣiṇāṃ prācīṃ pratīcīṃ prasṛtas tathā 07,116.007b*0927_01 nṛtyann iva jale śrānto yadā sthalam upeyivān 07,116.007b*0928_01 punar madhyagato vīra āhave yuddhadurmadaḥ 07,116.007b*0928_02 ekaḥ paryacarad raṅge bahudhā sa mahārathaḥ 07,116.007c nṛtyann ivācarac chūro yathā rathaśataṃ tathā 07,116.008a tad dṛṣṭvā caritaṃ tasya siṃhavikrāntagāminaḥ 07,116.008c trigartāḥ saṃnyavartanta saṃtaptāḥ svajanaṃ prati 07,116.008d*0929_01 tāṃ ca senām atikramya trigartānāṃ nararṣabhaḥ 07,116.008d*0929_02 ajayac chūrasenāṃś ca yatamānān mahāraṇe 07,116.008d*0929_03 ekas tato mahābāhuḥ sahasrāñ śatrutāpanaḥ 07,116.008d*0929_04 saṃnaddhānāṃ padātīnām avadhīt puruṣarṣabhaḥ 07,116.009a tam anye śūrasenānāṃ śūrāḥ saṃkhye nyavārayan 07,116.009c niyacchantaḥ śaravrātair mattaṃ dvipam ivāṅkuśaiḥ 07,116.010a tān nyavārayad āyastān muhūrtam iva sātyakiḥ 07,116.010c tataḥ kaliṅgair yuyudhe so 'cintyabalavikramaḥ 07,116.011a tāṃ ca senām atikramya kaliṅgānāṃ duratyayām 07,116.011c atha pārthaṃ mahābāhur dhanaṃjayam upāsadat 07,116.011d*0930_01 tair vārito mahārāja satyakaḥ pratyavārayat 07,116.011d*0930_02 jaghāna subahūn yaudhāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,116.011d*0930_03 te hatā nipatanti sma pramṛṣṭā dīrghabāhunā 07,116.011d*0930_04 tataḥ prāyād asaṃbhrānto dadarśa ca dhanaṃjayam 07,116.012a tarann iva jale śrānto yathā sthalam upeyivān 07,116.012c taṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghraṃ yuyudhānaḥ samāśvasat 07,116.013a tam āyāntam abhiprekṣya keśavo 'rjunam abravīt 07,116.013c asāv āyāti śaineyas tava pārtha padānugaḥ 07,116.014a eṣa śiṣyaḥ sakhā caiva tava satyaparākramaḥ 07,116.014c sarvān yodhāṃs tṛṇīkṛtya vijigye puruṣarṣabhaḥ 07,116.015a eṣa kauravayodhānāṃ kṛtvā ghoram upadravam 07,116.015c tava prāṇaiḥ priyataraḥ kirīṭinn eti sātyakiḥ 07,116.016a eṣa droṇaṃ tathā bhojaṃ kṛtavarmāṇam eva ca 07,116.016c kadarthīkṛtya viśikhaiḥ phalgunābhyeti sātyakiḥ 07,116.017a dharmarājapriyānveṣī hatvā yodhān varān varān 07,116.017c śūraś caiva kṛtāstraś ca phalgunābhyeti sātyakiḥ 07,116.018a kṛtvā suduṣkaraṃ karma sainyamadhye mahābalaḥ 07,116.018c tava darśanam anvicchan pāṇḍavābhyeti sātyakiḥ 07,116.019a bahūn ekarathenājau yodhayitvā mahārathān 07,116.019c ācāryapramukhān pārtha āyāty eṣa hi sātyakiḥ 07,116.020a svabāhubalam āśritya vidārya ca varūthinīm 07,116.020c preṣito dharmaputreṇa parthaiṣo 'bhyeti sātyakiḥ 07,116.020d*0931_01 priyaśiṣyaś ca te pārtha tvayā tulyaparākramaḥ 07,116.020d*0931_02 vidārya kauravīṃ senām eṣa āyāti satyakaḥ 07,116.021a yasya nāsti samo yodhaḥ kauraveṣu kathaṃ cana 07,116.021c so 'yam āyāti kaunteya sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,116.022a kurusainyād vimukto vai siṃho madhyād gavām iva 07,116.022c nihatya bahulāḥ senāḥ pārthaiṣo 'bhyeti sātyakiḥ 07,116.023a eṣa rājasahasrāṇāṃ vaktraiḥ paṅkajasaṃnibhaiḥ 07,116.023c āstīrya vasudhāṃ pārtha kṣipram āyāti sātyakiḥ 07,116.024a eṣa duryodhanaṃ jitvā bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe 07,116.024c nihatya jalasaṃdhaṃ ca kṣipram āyāti sātyakiḥ 07,116.025a rudhiraughavatīṃ kṛtvā nadīṃ śoṇitakardamām 07,116.025b*0932_01 rudhirasya nadīṃ kṛtvā rathebhanaravājinām 07,116.025c tṛṇavan nyasya kauravyān eṣa āyāti sātyakiḥ 07,116.025d*0933_01 iti tasya vacaḥ śrutvā keśavasyārjunas tadā 07,116.026a tato 'prahṛṣṭaḥ kaunteyaḥ keśavaṃ vākyam abravīt 07,116.026c na me priyaṃ mahābāho yan mām abhyeti sātyakiḥ 07,116.027a na hi jānāmi vṛttāntaṃ dharmarājasya keśava 07,116.027c sātvatena vihīnaḥ sa yadi jīvati vā na vā 07,116.028a etena hi mahābāho rakṣitavyaḥ sa pārthivaḥ 07,116.028c tam eṣa katham utsṛjya mama kṛṣṇa padānugaḥ 07,116.029a rājā droṇāya cotsṛṣṭaḥ saindhavaś cānipātitaḥ 07,116.029c pratyudyātaś ca śaineyam eṣa bhūriśravā raṇe 07,116.030a so 'yaṃ gurutaro bhāraḥ saindhavān me samāhitaḥ 07,116.030c jñātavyaś ca hi me rājā rakṣitavyaś ca sātyakiḥ 07,116.031a jayadrathaś ca hantavyo lambate ca divākaraḥ 07,116.031c śrāntaś caiṣa mahābāhur alpaprāṇaś ca sāṃpratam 07,116.032a pariśrāntā hayāś cāsya hayayantā ca mādhava 07,116.032c na ca bhūriśravāḥ śrāntaḥ sasahāyaś ca keśava 07,116.032d*0934_01 bhūriśravāḥ kṛtāstraś ca rakṣyo mādhava satyakaḥ 07,116.033a apīdānīṃ bhaved asya kṣemam asmin samāgame 07,116.033c kaccin na sāgaraṃ tīrtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,116.033e goṣpadaṃ prāpya sīdeta mahaujāḥ śinipuṃgavaḥ 07,116.034a api kauravamukhyena kṛtāstreṇa mahātmanā 07,116.034c sametya bhūriśravasā svastimān sātyakir bhavet 07,116.035a vyatikramam imaṃ manye dharmarājasya keśava 07,116.035c ācāryād bhayam utsṛjya yaḥ preṣayati sātyakim 07,116.036a grahaṇaṃ dharmarājasya khagaḥ śyena ivāmiṣam 07,116.036c nityam āśaṃsate droṇaḥ kaccit syāt kuśalī nṛpaḥ 07,116.036d*0935_01 āmiṣārthī yathā śyeno nityaṃ tiṣṭhati brāhmaṇaḥ 07,116.036d*0935_02 grahaṇe dharmaputrasya kaś cit kṣemī bhaven nṛpaḥ 07,117.001 saṃjaya uvāca 07,117.001a tam āpatantaṃ saṃprekṣya sātvataṃ yuddhadurmadam 07,117.001c krodhād bhūriśravā rājan sahasā samupādravat 07,117.002a tam abravīn mahābāhuḥ kauravyaḥ śinipuṃgavam 07,117.002c adya prāpto 'si diṣṭyā me cakṣurviṣayam ity uta 07,117.003a cirābhilaṣitaṃ kāmam adya prāpsyāmi saṃyuge 07,117.003c na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase raṇam 07,117.004a adya tvāṃ samare hatvā nityaṃ śūrābhimāninam 07,117.004c nandayiṣyāmi dāśārha kururājaṃ suyodhanam 07,117.005a adya madbāṇanirdagdhaṃ patitaṃ dharaṇītale 07,117.005c drakṣyatas tvāṃ raṇe vīrau sahitau keśavārjunau 07,117.006a adya dharmasuto rājā śrutvā tvāṃ nihataṃ mayā 07,117.006c savrīḍo bhavitā sadyo yenāsīha praveśitaḥ 07,117.007a adya me vikramaṃ pārtho vijñāsyati dhanaṃjayaḥ 07,117.007c tvayi bhūmau vinihate śayāne rudhirokṣite 07,117.008a cirābhilaṣito hy adya tvayā saha samāgamaḥ 07,117.008c purā devāsure yuddhe śakrasya balinā yathā 07,117.009a adya yuddhaṃ mahāghoraṃ tava dāsyāmi sātvata 07,117.009c tato jñāsyasi tattvena madvīryabalapauruṣam 07,117.010a adya saṃyamanīṃ yātā mayā tvaṃ nihato raṇe 07,117.010c yathā rāmānujenājau rāvaṇir lakṣmaṇena vai 07,117.011a adya kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarājaś ca mādhava 07,117.011c hate tvayi nirutsāhā raṇaṃ tyakṣyanty asaṃśayam 07,117.012a adya te 'pacitiṃ kṛtvā śitair mādhava sāyakaiḥ 07,117.012c tatstriyo nandayiṣyāmi ye tvayā nihatā raṇe 07,117.013a cakṣurviṣayasaṃprāpto na tvaṃ mādhava mokṣyase 07,117.013c siṃhasya viṣayaṃ prāpto yathā kṣudramṛgas tathā 07,117.014a yuyudhānas tu taṃ rājan pratyuvāca hasann iva 07,117.014c kauraveya na saṃtrāso vidyate mama saṃyuge 07,117.014d*0936_01 nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo vāṅmātreṇa tu kevalam 07,117.015a sa māṃ nihanyāt saṃgrāme yo māṃ kuryān nirāyudham 07,117.015c samās tu śāśvatīr hanyād yo māṃ hanyād dhi saṃyuge 07,117.016a kiṃ mṛṣoktena bahunā karmaṇā tu samācara 07,117.016c śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te 07,117.017a śrutvaitad garjitaṃ vīra hāsyaṃ hi mama jāyate 07,117.017c cirakālepsitaṃ loke yuddham adyāstu kaurava 07,117.018a tvarate me matis tāta tvayi yuddhābhikāṅkṣiṇi 07,117.018c nāhatvā saṃnivartiṣye tvām adya puruṣādhama 07,117.019a anyonyaṃ tau tadā vāgbhis takṣantau narapuṃgavau 07,117.019c jighāṃsū paramakruddhāv abhijaghnatur āhave 07,117.020a sametau tau naravyāghrau śuṣmiṇau spardhinau raṇe 07,117.020c dviradāv iva saṃkruddhau vāśitārthe madotkaṭau 07,117.021a bhūriśravāḥ sātyakiś ca vavarṣatur ariṃdamau 07,117.021c śaravarṣāṇi bhīmāni meghāv iva parasparam 07,117.021c*0937_01 tāv ubhau śaravarṣābhyām anyonyam abhivarṣatām 07,117.021c*0937_02 bhūriśravāḥ sātyakiś ca 07,117.022a saumadattis tu śaineyaṃ pracchādyeṣubhir āśugaiḥ 07,117.022c jighāṃsur bharataśreṣṭha vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 07,117.023a daśabhiḥ sātyakiṃ viddhvā saumadattir athāparān 07,117.023c mumoca niśitān bāṇāñ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 07,117.023c*0938_01 daśabhiḥ satyako 'vidhyat saumadattim athāśugaiḥ 07,117.023c*0938_02 saumadattiḥ śarān asyañ 07,117.024a tān asya viśikhāṃs tīkṣṇān antarikṣe viśāṃ pate 07,117.024c aprāptān astramāyābhir agrasat sātyakiḥ prabho 07,117.025a tau pṛthak śaravarṣābhyām avarṣetāṃ parasparam 07,117.025c uttamābhijanau vīrau kuruvṛṣṇiyaśaskarau 07,117.026a tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau 07,117.026c rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś cāpy akṛntatām 07,117.027a nirbhidantau hi gātrāṇi vikṣarantau ca śoṇitam 07,117.027c vyaṣṭambhayetām anyonyaṃ prāṇadyūtābhidevinau 07,117.028a evam uttamakarmāṇau kuruvṛṣṇiyaśaskarau 07,117.028c parasparam ayudhyetāṃ vāraṇāv iva yūthapau 07,117.029a tāv adīrgheṇa kālena brahmalokapuraskṛtau 07,117.029c jigīṣantau paraṃ sthānam anyonyam abhijaghnatuḥ 07,117.030a sātyakiḥ saumadattiś ca śaravṛṣṭyā parasparam 07,117.030c hṛṣṭavad dhārtarāṣṭrāṇāṃ paśyatām abhyavarṣatām 07,117.030d*0939_01 vṛṣṭiṃ tām abhivarṣantau śarāṇāṃ mahatīṃ tadā 07,117.031a saṃpraikṣanta janās tatra yudhyamānau yudhāṃ patī 07,117.031c yūthapau vāśitāhetoḥ prayuddhāv iva kuñjarau 07,117.031d*0940_01 bhūyo bhūyaḥ śarai rājaṃs takṣantau krodhamūrcchitau 07,117.031d*0940_02 ayudhyetāṃ mahāraṅge vane kesariṇāv iva 07,117.031d*0940_03 marmajñāv iva saṃkruddhau jighāṃsantau jagarjatuḥ 07,117.031d*0940_04 vimardantāv athānyonyaṃ balavajradharāv iva 07,117.031d*0940_05 athānyonyaṃ patākāś ca rathopakaraṇāni ca 07,117.031d*0940_06 saṃcicchedatur āyastau bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,117.031d*0940_07 punaś ca śaravarṣābhyām anyonyam abhivarṣatām 07,117.031d*0940_08 ubhau ca jaghnatus tūrṇam itaretarasārathī 07,117.032a anyonyasya hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya ca 07,117.032c virathāv asiyuddhāya sameyātāṃ mahāraṇe 07,117.033a ārṣabhe carmaṇī citre pragṛhya vipule śubhe 07,117.033c vikośau cāpy asī kṛtvā samare tau viceratuḥ 07,117.034a carantau vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ 07,117.034c muhur ājaghnatuḥ kruddhāv anyonyam arimardanau 07,117.035a sakhaḍgau citravarmāṇau saniṣkāṅgadabhūṣaṇau 07,117.035b*0941_01 bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ viplutaṃ drutam 07,117.035b*0941_02 saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayantau yaśasvinau 07,117.035b*0941_03 asibhyāṃ saṃprajahrāte parasparam ariṃdamau 07,117.035b*0941_04 ubhau chidraiṣiṇau vīrāv ubhau citraṃ vavalgatuḥ 07,117.035b*0941_05 darśayantāv ubhau śikṣāṃ lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ tathā 07,117.035c raṇe raṇotkaṭau rājann anyonyaṃ paryakarṣatām 07,117.036a muhūrtam iva rājendra parikṛṣya parasparam 07,117.036c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ vīrāv āśvasatāṃ punaḥ 07,117.037a asibhyāṃ carmaṇī śubhre vipule ca śarāvare 07,117.037c nikṛtya puruṣavyāghrau bāhuyuddhaṃ pracakratuḥ 07,117.038a vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau 07,117.038c bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva 07,117.039a tayor āsan bhujāghātā nigrahapragrahau tathā 07,117.039c śikṣābalasamudbhūtāḥ sarvayodhapraharṣaṇāḥ 07,117.040a tayor nṛvarayo rājan samare yudhyamānayoḥ 07,117.040c bhīmo 'bhavan mahāśabdo vajraparvatayor iva 07,117.041a dvipāv iva viṣāṇāgraiḥ śṛṅgair iva maharṣabhau 07,117.041b*0942_01 bhujayoktrāvabandhaiś ca śirobhyāṃ cāvaghātanaiḥ 07,117.041b*0942_02 pādāvakarṣasaṃdānais tomarāṃkuśalāsanaiḥ 07,117.041b*0942_03 pādodaravibandhaiś ca bhūmāv udbhramaṇais tathā 07,117.041b*0942_04 gatapratyāgatākṣepaiḥ pātanotthānasaṃplutaiḥ 07,117.041c yuyudhāte mahātmānau kurusātvatapuṃgavau 07,117.041d*0943_01 dvātriṃśat karaṇāni syur yāni yuddhāni bhārata 07,117.041d*0943_02 tāny adarśayatāṃ tatra yudhyamānau mahābalau 07,117.042a kṣīṇāyudhe sātvate yudhyamāne; tato 'bravīd arjunaṃ vāsudevaḥ 07,117.042c paśyasvainaṃ virathaṃ yudhyamānaṃ; raṇe ketuṃ sarvadhanurdharāṇām 07,117.042d*0944_00 saṃjaya uvāca 07,117.042d*0944_01 sindhurājavadhe saktaṃ pārthaṃ kṛṣṇo 'bravīt punaḥ 07,117.042d*0944_02 sīdantaṃ sātyakiṃ paśya pārthainaṃ parirakṣa ca 07,117.043a praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ tava pāṇḍava pṛṣṭhataḥ 07,117.043c yodhitaś ca mahāvīryaiḥ sarvair bhārata bhārataiḥ 07,117.043d*0945_01 dhārtarāṣṭrāś ca ye mukhyā ye ca mukhyā mahārathāḥ 07,117.043d*0945_02 nihatā vṛṣṇivīreṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,117.044a pariśrānto yudhāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto bhūridakṣiṇam 07,117.044c yuddhakāṅkṣiṇam āyāntaṃ naitat samam ivārjuna 07,117.045a tato bhūriśravāḥ kruddhaḥ sātyakiṃ yuddhadurmadam 07,117.045c udyamya nyahanad rājan matto mattam iva dvipam 07,117.045d*0946_01 tato jaladanirghoṣaḥ samīpe nṛpasattama 07,117.046a rathasthayor dvayor yuddhe kruddhayor yodhamukhyayoḥ 07,117.046c keśavārjunayo rājan samare prekṣamāṇayoḥ 07,117.047a atha kṛṣṇo mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata 07,117.047b*0947_01 bahubhir yas tu senābhir durjayaḥ samare 'nagha 07,117.047c paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadattivaśaṃ gatam 07,117.048a pariśrāntaṃ gataṃ bhūmau kṛtvā karma suduṣkaram 07,117.048c tavāntevāsinaṃ śūraṃ pālayārjuna sātyakim 07,117.049a na vaśaṃ yajñaśīlasya gacched eṣa varārihan 07,117.049c tvatkṛte puruṣavyāghra tad āśu kriyatāṃ vibho 07,117.050a athābravīd dhṛṣṭamanā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 07,117.050c paśya vṛṣṇipravīreṇa krīḍantaṃ kurupuṃgavam 07,117.050e mahādvipeneva vane mattena hariyūthapam 07,117.050f*0948_00 saṃjaya uvāca 07,117.050f*0948_01 ity evaṃ bhāṣamāṇe tu pāṇḍave vai dhanaṃjaye 07,117.051a hāhākāro mahān āsīt sainyānāṃ bharatarṣabha 07,117.051c yad udyamya mahābāhuḥ sātyakiṃ nyahanad bhuvi 07,117.051d*0949_01 pātite tv atha śaineye kṛṣṇo 'rjunam abhāṣata 07,117.052a sa siṃha iva mātaṅgaṃ vikarṣan bhūridakṣiṇaḥ 07,117.052c vyarocata kuruśreṣṭhaḥ sātvatapravaraṃ yudhi 07,117.052d*0950_00 arjuna uvāca 07,117.052d*0950_01 mām eva ca mahābāho pariyānti mahārathāḥ 07,117.052d*0950_02 yathāśakti yatante māṃ yodhayanto janārdana 07,117.052d*0950_03 dhruvaṃ ca yodhayāmy etāñ chidrānveṣaṇatatparān 07,117.052d*0950_04 rakṣāmi sātyakiṃ caiva saumadattiṃ vaśaṃ gatam 07,117.052d*0950_05 aprāpto na mayā kṛṣṇa hantuṃ bhūriśravā raṇe 07,117.052d*0950_06 anyena tu samāsaktaṃ mano notsahate mama 07,117.052d*0950_07 avaśyaṃ ca mayā kṛṣṇa vṛṣṇivīrasya rakṣaṇam 07,117.052d*0950_08 madarthaṃ yudhyamānasya kāryaṃ prāṇair api prabho 07,117.052d*0950_09 adharmo vāstu dharmo vā mama mādhava mādhavaḥ 07,117.052d*0950_10 saṃjaya uvāca 07,117.052d*0950_10 pareṇa nihato mā sma prāṇān hāsīn mahārathaḥ 07,117.052d*0950_11 evam uktvārjunaḥ kṛṣṇaṃ parān āśu śitaiḥ śaraiḥ 07,117.052d*0950_12 chādayām āsa saṃkruddhaḥ pare cāpi dhanaṃjayam 07,117.052d*0950_13 evaṃ sma yudhyate vīraḥ sātyakiṃ ca muhur muhuḥ 07,117.052d*0950_14 prekṣate sma naravyāghro bhūriśravasam eva ca 07,117.053a atha kośād viniṣkṛṣya khaḍgaṃ bhūriśravā raṇe 07,117.053c mūrdhajeṣu nijagrāha padā corasy atāḍayat 07,117.053d*0951_01 ākramya cāpy athodyamya sa sāsiṃ subhujo bhujam 07,117.053d*0951_02 śuśubhe sa bhujas tasya tapanīyavibhūṣitaḥ 07,117.053d*0951_03 madhye rathasamūhasya indradhvaja ivocchritaḥ 07,117.053d*0952_01 tato 'sya chettum ārabdhaḥ śiraḥ kāyāt sakuṃḍalam 07,117.053d*0952_02 tāvat kṣaṇāt sātvato 'pi śiraḥ saṃbhramayaṃs tvaran 07,117.053d*0952_03 yathā rathāṃgaṃ kaulālo daṇḍaviddhaṃ tu bhārata 07,117.053d*0952_04 sahaiva bhūriśravaso bāhunā keśadhāriṇā 07,117.053d*0953_01 grastaṃ tam atibhīmena pañcāsyeneva bhoginā 07,117.053d*0954_01 hāhākṛtam abhūt sarvaṃ pāṇḍavānāṃ mahad balam 07,117.053d*0954_02 tāvakāś ca mudā yuktāḥ siṃhanādaṃ vicukruśuḥ 07,117.053d*0954_03 nimīlitākṣās tv abhavañ janāḥ saṃgrāmabhīravaḥ 07,117.053d*0954_04 tathā bhūriśravogras te sātvate naṣṭavikrame 07,117.054a tathā tu parikṛṣyantaṃ dṛṣṭvā sātvatam āhave 07,117.054c vāsudevas tato rājan bhūyo 'rjunam abhāṣata 07,117.055a paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadattivaśaṃ gatam 07,117.055c tava śiṣyaṃ mahābāho dhanuṣy anavaraṃ tvayā 07,117.056a asatyo vikramaḥ pārtha yatra bhūriśravā raṇe 07,117.056c viśeṣayati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam 07,117.056d*0955_01 bahubhir mahārathair eṣa parākrāntair yuyutsubhiḥ 07,117.056d*0955_02 yuddhvā bhṛśaṃ pariśrāntaḥ kṣīṇāyudhaparicchadaḥ 07,117.057a evam ukto mahābāhur vāsudevena pāṇḍavaḥ 07,117.057c manasā pūjayām āsa bhūriśravasam āhave 07,117.058a vikarṣan sātvataśreṣṭhaṃ krīḍamāna ivāhave 07,117.058c saṃharṣayati māṃ bhūyaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 07,117.059a pravaraṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yan na hanyād dhi sātyakim 07,117.059c mahādvipam ivāraṇye mṛgendra iva karṣati 07,117.060a evaṃ tu manasā rājan pārthaḥ saṃpūjya kauravam 07,117.060b*0956_01 ayudhyatāribhir vīras taṃ sma saṃprekṣate muhuḥ 07,117.060c vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ pratyabhāṣata 07,117.061a saindhavāsaktadṛṣṭitvān nainaṃ paśyāmi mādhava 07,117.061c eṣa tv asukaraṃ karma yādavārthe karomy aham 07,117.061d*0957_01 mama śiṣyo mamārthāya yudhyate mama śatrubhiḥ 07,117.061d*0957_02 taṃ kṛṣṇa mokṣayiṣyāmi dāvāt siṃhaśiśuṃ yathā 07,117.062a ity uktvā vacanaṃ kurvan vāsudevasya pāṇḍavaḥ 07,117.062b*0958_01 tataḥ kṣurapraṃ niśitaṃ gāṇḍīve samayojayat 07,117.062b*0958_02 pārthabāhuvisṛṣṭaḥ sa maholkeva nabhaścyutā 07,117.062c sakhaḍgaṃ yajñaśīlasya patriṇā bāhum acchinat 07,118.001 saṃjaya uvāca 07,118.001a sa bāhur apatad bhūmau sakhaḍgaḥ saśubhāṅgadaḥ 07,118.001b*0959_01 yantramukto mahendrasya dhvajo vṛttotsavo yathā 07,118.001c ādadhaj jīvalokasya duḥkham uttamam uttamaḥ 07,118.002a prahariṣyan hṛto bāhur adṛśyena kirīṭinā 07,118.002c vegenābhyapatad bhūmau pañcāsya iva pannagaḥ 07,118.003a sa moghaṃ kṛtam ātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ 07,118.003c utsṛjya sātyakiṃ krodhād garhayām āsa pāṇḍavam 07,118.003d*0960_01 sa vibāhur mahārāja ekapakṣa ivāṇḍajaḥ 07,118.003d*0960_02 ekacakro ratho yadvad dharaṇīm āsthito nṛpaḥ 07,118.003d*0960_03 uvāca pāṇḍavaṃ caiva sarvakṣatrasya paśyataḥ 07,118.004a nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavān asi 07,118.004c apaśyato viṣaktasya yan me bāhum acicchidaḥ 07,118.004c*0961_01 **** **** vyāsaktasya ca sātvate 07,118.004c*0961_02 anāgaso 'nyamanaso 07,118.005a kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,118.005c kiṃ kurvāṇo mayā saṃkhye hato bhūriśravā iti 07,118.006a idam indreṇa te sākṣād upadiṣṭaṃ mahātmanā 07,118.006c astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā 07,118.007a nanu nāma svadharmajñas tvaṃ loke 'bhyadhikaḥ paraiḥ 07,118.007c ayudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavān asi 07,118.008a na pramattāya bhītāya virathāya prayācate 07,118.008c vyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ 07,118.009a idaṃ tu nīcācaritam asatpuruṣasevitam 07,118.009c katham ācaritaṃ pārtha tvayā karma suduṣkaram 07,118.010a āryeṇa sukaraṃ hy āhur āryakarma dhanaṃjaya 07,118.010c anāryakarma tv āryeṇa suduṣkarataraṃ bhuvi 07,118.011a yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartate 07,118.011c āśu tacchīlatām eti tad idaṃ tvayi dṛśyate 07,118.012a kathaṃ hi rājavaṃśyas tvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ 07,118.012c kṣatradharmād apakrāntaḥ suvṛttaś caritavrataḥ 07,118.012d*0962_01 alpas tavāparādho 'tra na tvāṃ tāta vigarhaye 07,118.012d*0963_01 vārṣṇeyāpasadaṃ prāpya kṣudraṃ kṛtam idaṃ tvayā 07,118.013a idaṃ tu yad atikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā 07,118.013c vāsudevamataṃ nūnaṃ naitat tvayy upapadyate 07,118.014a ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate 07,118.014c īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyād yo na kṛṣṇasakho bhavet 07,118.015a vrātyāḥ saṃśliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva vigarhitāḥ 07,118.015c vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ 07,118.015d@013_0000 saṃjaya uvāca 07,118.015d@013_0001 evam ukto raṇe pārtho bhūriśravasam abravīt 07,118.015d@013_0002 vyaktam eva hi jīrṇaḥ san buddhiṃ rañjayase nṛpa 07,118.015d@013_0003 anarthakam idaṃ sarvaṃ yat tvayā vyāhṛtaṃ prabho 07,118.015d@013_0004 hṛṣīkeśena saṃbandhaṃ garhase māṃ ca mūḍhavat 07,118.015d@013_0005 raṇānām asi dharmajñaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ 07,118.015d@013_0006 na cādharmam ahaṃ kuryāṃ jānaṃś caiva hi muhyase 07,118.015d@013_0007 yudhyante kṣatriyāḥ śatrūn svaiḥ svaiḥ parivṛtā nṛpa 07,118.015d@013_0008 bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrais tathā saṃbandhibāndhavaiḥ 07,118.015d@013_0009 vayasyair atha mitraiś ca svabāhubalam āśritāḥ 07,118.015d@013_0010 ahaṃ hi sātyakiṃ śiṣyaṃ sukhasaṃbandhim eva ca 07,118.015d@013_0011 madarthe yudhyamānaṃ ca tyaktvā prāṇān sudustyajān 07,118.015d@013_0012 mama bāhuṃ raṇe rājan dakṣiṇaṃ yuddhadurmadam 07,118.015d@013_0013 nikṛtyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā kathaṃ śatruvaśaṃ gatam 07,118.015d@013_0014 tvayā nikṛṣyamāṇaṃ ca dṛṣṭavān asmi niṣkriyam 07,118.015d@013_0015 na cātmā rakṣitavyo hi eko raṇagatena hi 07,118.015d@013_0016 yo yasya yudhyate 'rthāya sa saṃrakṣyo narādhipa 07,118.015d@013_0017 tai rakṣyamāṇaḥ sa nṛpo rakṣitavyo mahāmṛdhe 07,118.015d@013_0018 yady ahaṃ sātyakiṃ dṛṣṭvā tūṣṇīm āsiṣya āhave 07,118.015d@013_0019 tatas tena viyogaś ca prāpyaṃ narakam eva ca 07,118.015d@013_0020 rakṣitaś ca mayā yasmāt tasmāl labdho mayā sa ca 07,118.015d@013_0021 yaśaś caiva svapakṣebhyaḥ phalaṃ mitrasya rakṣaṇāt 07,118.015d@013_0022 yac ca māṃ garhase rājann anyena saha saṃgatam 07,118.015d@013_0023 kas tena saṃgamaṃ necchet tatra te buddhivibhramaḥ 07,118.015d@013_0024 kavacaṃ dhunvatas tubhyaṃ rathaṃ cārohataḥ svayam 07,118.015d@013_0025 dhanurjyāṃ karṣataś caiva yudhyataḥ saha śatrubhiḥ 07,118.015d@013_0026 evaṃ rathagajākīrṇe hayapattisamākule 07,118.015d@013_0027 siṃhanādoddhatarave gambhīre sainyasāgare 07,118.015d@013_0028 svaiś cāpi samupetasya vikrāntasya tathā raṇe 07,118.015d@013_0029 satyakena kathaṃ yogyaḥ saṃgrāmas te bhaviṣyati 07,118.015d@013_0030 bahubhiḥ saha saṃgamya nirjitya ca mahārathān 07,118.015d@013_0031 śrāntaś ca śrāntavāhaś ca kṣīṇasarvāyudhas tvayā 07,118.015d@013_0032 īdṛśaṃ sātyakiṃ saṃkhye nirjitya ca mahāratham 07,118.015d@013_0033 adhikaṃ tvaṃ vijānīṣe tathāpy anyamanā bhavān 07,118.015d@013_0034 yad icchasi śiraś cāsya asinā hartum āhave 07,118.015d@013_0035 tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā sātyakiṃ kaḥ kṣamiṣyati 07,118.015d@013_0036 tvaṃ tu garhaya cātmānam ātmānaṃ yo na rakṣasi 07,118.015d@013_0037 kathaṃ kariṣyase vīra yo vā tvāṃ saṃśrayej janaḥ 07,118.015d@013_0038 āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇīputraṃ jighāṃsataḥ 07,118.015d@013_0039 chinnavān yad ahaṃ bāhuṃ naital lokavigarhitam 07,118.015d@013_0040 nyastaśastrasya hi punar vikalasya vivarmaṇaḥ 07,118.015d@013_0041 abhimanyor vadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko nu pūjayet 07,118.016a evam uktvā mahābāhur yūpaketur mahāyaśāḥ 07,118.016b*0964_01 dhanaṃjayena vīreṇa viniḥśvasya muhur muhuḥ 07,118.016c yuyudhānaṃ parityajya raṇe prāyam upāviśat 07,118.017a śarān āstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ 07,118.017c yiyāsur brahmalokāya prāṇān prāṇeṣv athājuhot 07,118.018a sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ 07,118.018c dhyāyan mahopaniṣadaṃ yogayukto 'bhavan muniḥ 07,118.019a tataḥ sa sarvasenāyāṃ janaḥ kṛṣṇadhanaṃjayau 07,118.019c garhayām āsa taṃ cāpi śaśaṃsa puruṣarṣabham 07,118.019d*0965_01 garhayām āsur apy etau śaśaṃsur bhūridakṣiṇam 07,118.020a nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiṃ cid apriyam 07,118.020c praśasyamānaś ca tathā nāhṛṣyad yūpaketanaḥ 07,118.021a tāṃs tathā vādino rājan putrāṃs tava dhanaṃjayaḥ 07,118.021c amṛṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam 07,118.022a asaṃkruddhamanā vācā smārayann iva bhārata 07,118.022c uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepam iva phalgunaḥ 07,118.023a mama sarve 'pi rājāno jānanty etan mahāvratam 07,118.023c na śakyo māmako hantuṃ yo me syād bāṇagocare 07,118.024a yūpaketo samīkṣya tvaṃ na māṃ garhitum arhasi 07,118.024c na hi dharmam avijñāya yuktaṃ garhayituṃ param 07,118.025a āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇivīraṃ jighāṃsataḥ 07,118.025c yad ahaṃ bāhum acchaitsaṃ na sa dharmo vigarhitaḥ 07,118.025d*0966_01 acchinaṃ yad ahaṃ bāhuṃ tatra garhyaṃ kim asti ca 07,118.026a nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ 07,118.026c abhimanyor vadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet 07,118.026d*0967_01 nābhimanyor vadhaṃ yūyaṃ garhayadhvaṃ kutas tadā 07,118.026d@014_0001 duryodhanasya kṣudrasya na pramāṇe ca tiṣṭhataḥ 07,118.026d@014_0002 saumadatter ayaṃ sādhu sarvasāhāyyakāriṇaḥ 07,118.026d@014_0003 asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādha upasthite 07,118.026d@014_0004 ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ 07,118.026d@014_0005 satyakaś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā 07,118.026d@014_0006 saṃjaya uvāca 07,118.026d@014_0006 tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati 07,118.026d@014_0007 punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat tad vicintayan 07,118.026d@014_0008 uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ 07,118.026d@014_0009 dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvaraḥ 07,118.026d@014_0010 avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ 07,118.026d@014_0011 nātibhāraḥ kṛtāntasya vidyate kurunandana 07,118.026d@014_0012 yatra tvaṃ puruṣavyāghraḥ prāptaḥ pāpām imāṃ daśām 07,118.026d@014_0013 nātmanaḥ sukṛtasyāsya phalaṃ vai nṛpasattama 07,118.026d@014_0014 yatra tvaṃ kuruśārdūla prāptaḥ pāpām imāṃ daśām 07,118.026d@014_0015 rauravaṃ narakaṃ bhīmaṃ gamiṣyati suyodhanaḥ 07,118.026d@014_0016 yatkṛte naraśārdūlaḥ prāptaḥ pāpām imāṃ daśām 07,118.026d@014_0017 ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama 07,118.026d@014_0018 praharet tvadvidhe tv adya pratijñā yadi no bhavet 07,118.027a evam uktas tu pārthena śirasā bhūmim aspṛśat 07,118.027c pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam 07,118.028a etat pārthasya tu vacas tataḥ śrutvā mahādyutiḥ 07,118.028c yūpaketur mahārāja tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ 07,118.029 arjuna uvāca 07,118.029a yā prītir dharmarāje me bhīme ca vadatāṃ vare 07,118.029c nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja 07,118.030a mayā tu samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā 07,118.030c gaccha puṇyakṛtāṃl lokāñ śibir auśīnaro yathā 07,118.030d*0968_00 vāsudeva uvāca 07,118.030d*0968_01 ye lokā mama vimalāḥ sakṛdvibhātā 07,118.030d*0968_02 brahmādyaiḥ suravṛṣabhair apīṣyamāṇāḥ 07,118.030d*0968_03 tān kṣipraṃ vraja satatāgnihotrayājin 07,118.030d*0968_04 mattulyo bhava garuḍottamāṅgayānaḥ 07,118.030d*0969_00 saṃjaya uvāca 07,118.030d*0969_01 dhanaṃjaye bruvaty evaṃ ghṛṇayā ca pariplute 07,118.030d*0969_02 avāṅmukhā babhūvuś ca sainikāḥ sarva eva te 07,118.030d*0969_03 muhūrtād iva viśramya sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ 07,118.030d*0969_04 amarṣavaśam āpannaḥ saumadattinirākṛtaḥ 07,118.031 saṃjaya uvāca 07,118.031a tata utthāya śaineyo vimuktaḥ saumadattinā 07,118.031c khaḍgam ādāya cicchitsuḥ śiras tasya mahātmanaḥ 07,118.032a nihataṃ pāṇḍuputreṇa pramattaṃ bhūridakṣiṇam 07,118.032c iyeṣa sātyakir hantuṃ śalāgrajam akalmaṣam 07,118.032d*0970_01 nivāryamāṇaḥ kṛṣṇena phalgunena ca māriṣa 07,118.032d*0970_02 prāyopaviṣṭasya sataḥ pārthac chinnabhujasya ca 07,118.032d*0970_03 nṛśaṃsaṃ kṛtavān pāpo yuyudhāno narādhipa 07,118.033a nikṛttabhujam āsīnaṃ chinnahastam iva dvipam 07,118.033c krośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ 07,118.034a vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanā 07,118.034c bhīmena cakrarakṣābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca 07,118.035a karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva ca 07,118.035c vikrośatāṃ ca sainyānām avadhīt taṃ yatavratam 07,118.036a prāyopaviṣṭāya raṇe pārthena chinnabāhave 07,118.036c sātyakiḥ kauravendrāya khaḍgenāpāharac chiraḥ 07,118.036d*0971_01 satyakaḥ kurumukhyasya cicchedaiva śiras tataḥ 07,118.037a nābhyanandanta tatsainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇā 07,118.037c arjunena hataṃ pūrvaṃ yaj jaghāna kurūdvaham 07,118.038a sahasrākṣasamaṃ tatra siddhacāraṇamānavāḥ 07,118.038c bhūriśravasam ālokya yuddhe prāyagataṃ hatam 07,118.039a apūjayanta taṃ devā vismitās tasya karmabhiḥ 07,118.039c pakṣavādāṃś ca bahuśaḥ prāvadaṃs tasya sainikāḥ 07,118.040a na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tat tathā 07,118.040c tasmān manyur na vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhakaro nṛṇām 07,118.041a hantavyaś caiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā 07,118.041c vihito hy asya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakir āhave 07,118.041d*0972_01 martavyam eva sarveṇa caramaṃ pūrvam eva vā 07,118.041d*0972_02 manyadhvaṃ mṛta ity eva mā bhūd vo buddhilāghavam 07,118.041d*0972_03 tasmin hate mahābāhau yūpaketau mahātmani 07,118.041d*0972_04 dhig enam iti cākrandan kṣatriyāḥ krodhamūrcchitāḥ 07,118.041d*0972_05 anyena yuktam ity eva bhavitavyaṃ tatheti ca 07,118.041d*0972_06 ke cid āsan vimanasaḥ ke cid duḥkhasamanvitāḥ 07,118.042 sātyakir uvāca 07,118.042a na hantavyo na hantavya iti yan māṃ prabhāṣatha 07,118.042c dharmavādair adharmiṣṭhā dharmakañcukam āsthitāḥ 07,118.043a yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastravinākṛtaḥ 07,118.043c yuṣmābhir nihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ 07,118.044a mayā tv etat pratijñātaṃ kṣepe kasmiṃś cid eva hi 07,118.044b*0973_01 śrutvā tat sarvabhāvena garhayadhvaṃ na cārjunam 07,118.044b*0974_01 śṛṇudhvaṃ sarvam eveha śrutvā garhatha mānavāḥ 07,118.044c yo māṃ niṣpiṣya saṃgrāme jīvan hanyāt padā ruṣā 07,118.044e sa me vadhyo bhavec chatrur yady api syān munivrataḥ 07,118.045a ceṣṭamānaṃ pratīghāte sabhujaṃ māṃ sacakṣuṣaḥ 07,118.045c manyadhvaṃ mṛtam ity evam etad vo buddhilāghavam 07,118.045e yukto hy asya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṃgavāḥ 07,118.046a yat tu pārthena matsnehāt svāṃ pratijñāṃ ca rakṣatā 07,118.046c sakhaḍgo 'sya hṛto bāhur etenaivāsmi vañcitaḥ 07,118.047a bhavitavyaṃ ca yad bhāvi daivaṃ ceṣṭayatīva ca 07,118.047c so 'yaṃ hato vimarde 'smin kim atrādharmaceṣṭitam 07,118.048a api cāyaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi 07,118.048b*0975_01 na hantavyāḥ striya iti yad bravīṣi plavaṃgama 07,118.048b*0976_01 sarvakālaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā sadā 07,118.048c pīḍākaram amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eva tat 07,118.048d*0977_01 anuṣṭhitaṃ mayā tac ca tasmād garhatha mūḍhavat 07,118.049 saṃjaya uvāca 07,118.049a evam ukte mahārāja sarve kauravapāṇḍavāḥ 07,118.049c na sma kiṃ cid abhāṣanta manasā samapūjayan 07,118.050a mantrair hi pūtasya mahādhvareṣu; yaśasvino bhūrisahasradasya 07,118.050c muner ivāraṇyagatasya tasya; na tatra kaś cid vadham abhyanandat 07,118.050c*0978_01 mantraiḥ pūtasya sumahatsv adhareṣu yaśasvinaḥ 07,118.050c*0978_02 bhūriśravasa (sic) tasyāśu naivāraṇyagatasya ca 07,118.051a sunīlakeśaṃ varadasya tasya; śūrasya pārāvatalohitākṣam 07,118.051b*0979_01 dṛṣṭvā sunāsaṃ sukapolayuktaṃ 07,118.051c aśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ; nyastaṃ havirdhānam ivottareṇa 07,118.052a sa tejasā śastrahatena pūto; mahāhave dehavaraṃ visṛjya 07,118.052c ākrāmad ūrdhvaṃ varado varārho; vyāvṛtya dharmeṇa pareṇa rodasī 07,119.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,119.001*0980_01 śaineyasya ca votpattir bhūriśravasam eva ca 07,119.001*0980_02 vistareṇa mamācakṣva sarvam eva tu saṃjaya 07,119.001a ajito droṇarādheyavikarṇakṛtavarmabhiḥ 07,119.001b*0981_01 ajito droṇabhīṣmābhyāṃ karṇena ca kṛpeṇa ca 07,119.001b*0982_01 yaś caivotsahate jetuṃ samastaṃ māmakaṃ balam 07,119.001c tīrṇaḥ sainyārṇavaṃ vīraḥ pratiśrutya yudhiṣṭhire 07,119.002a sa kathaṃ kauraveyeṇa samareṣv anivāritaḥ 07,119.002c nigṛhya bhūriśravasā balād bhuvi nipātitaḥ 07,119.003 saṃjaya uvāca 07,119.003a śṛṇu rājann ihotpattiṃ śaineyasya yathā purā 07,119.003c yathā ca bhūriśravaso yatra te saṃśayo nṛpa 07,119.003d*0983_01 brahyaṇas tv abhavat putro mānaso 'trir mahātapāḥ 07,119.004a atreḥ putro 'bhavat somaḥ somasya tu budhaḥ smṛtaḥ 07,119.004b*0984_01 yadur nāma mahārāja sarvaśāstraviśāradaḥ 07,119.004c budhasyāsīn mahendrābhaḥ putra ekaḥ purūravāḥ 07,119.005a purūravasa āyus tu āyuṣo nahuṣaḥ smṛtaḥ 07,119.005c nahuṣasya yayātis tu rājarṣir devasaṃmitaḥ 07,119.006a yayāter devayānyāṃ tu yadur jyeṣṭho 'bhavat sutaḥ 07,119.006c yador abhūd anvavāye devamīḍha iti śrutaḥ 07,119.007a yādavas tasya ca sutaḥ śūras trailokyasaṃmataḥ 07,119.007c śūrasya śaurir nṛvaro vasudevo mahāyaśāḥ 07,119.008a dhanuṣy anavaraḥ śūraḥ kārtavīryasamo yudhi 07,119.008c tadvīryaś cāpi tatraiva kule śinir abhūn nṛpaḥ 07,119.009a etasminn eva kāle tu devakasya mahātmanaḥ 07,119.009c duhituḥ svayaṃvare rājan sarvakṣatrasamāgame 07,119.010a tatra vai devakīṃ devīṃ vasudevārtham āptavān 07,119.010c nirjitya pārthivān sarvān ratham āropayac chiniḥ 07,119.011a tāṃ dṛṣṭvā devakīṃ śaure rathasthāṃ puruṣarṣabhaḥ 07,119.011b*0985_01 tāṃ dṛṣṭvā nīyamānāṃ tu vasudevāya devakīm 07,119.011c nāmṛṣyata mahātejāḥ somadattaḥ śiner nṛpa 07,119.012a tayor yuddham abhūd rājan dinārdhaṃ citram adbhutam 07,119.012c bāhuyuddhaṃ subalinoḥ śakraprahrādayor iva 07,119.013a śininā somadattas tu prasahya bhuvi pātitaḥ 07,119.013c asim udyamya keśeṣu pragṛhya ca padā hataḥ 07,119.014a madhye rājasahasrāṇāṃ prekṣakāṇāṃ samantataḥ 07,119.014c kṛpayā ca punas tena jīveti sa visarjitaḥ 07,119.015a tadavasthaḥ kṛtas tena somadatto 'tha māriṣa 07,119.015c prasādayan mahādevam amarṣavaśam āsthitaḥ 07,119.016a tasya tuṣṭo mahādevo varāṇāṃ varadaḥ prabhuḥ 07,119.016c vareṇa chandayām āsa sa tu vavre varaṃ nṛpaḥ 07,119.017a putram icchāmi bhagavan yo nihanyāc chineḥ sutam 07,119.017c madhye rājasahasrāṇāṃ padā hanyāc ca saṃyuge 07,119.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā somadattasya pārthiva 07,119.018b*0986_01 sa śiraḥkampam āhedaṃ naitad evaṃ bhaven nṛpa 07,119.018b*0986_02 sa pūrvam eva tapasā mām ārādhya jagattraye 07,119.018b*0986_03 kasyāpy ajayyas tan mattaḥ prāptavān varam uttamam 07,119.018b*0986_04 tathāpy ayaṃ prayāsas tu niṣphalo na bhaviṣyati 07,119.018b*0986_05 tasya pautraṃ tu samare tvatputro mohayiṣyati 07,119.018b*0986_06 na tu mārayituṃ śakyaḥ kṛṣṇasaṃrakṣito hy asau 07,119.018b*0986_07 aham eva ca kṛṣṇo 'smi nāvayor antaraṃ kva cit 07,119.018c evam astv iti tatroktvā sa devo 'ntaradhīyata 07,119.018d*0987_01 nātihṛṣṭamanāḥ so 'pi puram āgān mahīpatiḥ 07,119.019a sa tena varadānena labdhavān bhūridakṣiṇam 07,119.019c nyapātayac ca samare saumadattiḥ śineḥ sutam 07,119.019d*0988_01 paśyatāṃ sarvasainyānāṃ padā cainam atāḍayat 07,119.020a etat te kathitaṃ rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 07,119.020c na hi śakyā raṇe jetuṃ sātvatā manujarṣabha 07,119.021a labdhalakṣyāś ca saṃgrāme bahavaś citrayodhinaḥ 07,119.021c devadānavagandharvān vijetāro hy avismitāḥ 07,119.021e svavīryavijaye yuktā naite paraparigrahāḥ 07,119.022a na tulyaṃ vṛṣṇibhir iha dṛśyate kiṃ cana prabho 07,119.022c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca balena bharatarṣabha 07,119.023a na jñātim avamanyante vṛddhānāṃ śāsane ratāḥ 07,119.023c na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ 07,119.023e jetāro vṛṣṇivīrāṇāṃ na punar mānuṣā raṇe 07,119.024a brahmadravye gurudravye jñātidravye 'py ahiṃsakāḥ 07,119.024c eteṣāṃ rakṣitāraś ca ye syuḥ kasyāṃ cid āpadi 07,119.025a arthavanto na cotsiktā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 07,119.025c samarthān nāvamanyante dīnān abhyuddharanti ca 07,119.026a nityaṃ devaparā dāntā dātāraś cāvikatthanāḥ 07,119.026c tena vṛṣṇipravīrāṇāṃ cakraṃ na pratihanyate 07,119.027a api meruṃ vahet kaś cit tared vā makarālayam 07,119.027c na tu vṛṣṇipravīrāṇāṃ sametyāntaṃ vrajen nṛpa 07,119.027d*0989_01 śiner duhitṛsaṃbhūta eṣa vīraḥ sa sātyakiḥ 07,119.028a etat te sarvam ākhyātaṃ yatra te saṃśayo vibho 07,119.028c kururāja naraśreṣṭha tava hy apanayo mahān 07,120.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,120.001a tadavasthe hate tasmin bhūriśravasi kaurave 07,120.001c yathā bhūyo 'bhavad yuddhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 07,120.002 saṃjaya uvāca 07,120.002a bhūriśravasi saṃkrānte paralokāya bhārata 07,120.002c vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ samacūcudat 07,120.003a codayāśvān bhṛśaṃ kṛṣṇa yato rājā jayadrathaḥ 07,120.003b*0990_01 pratijñāṃ saphalāṃ cāpi kartum arhasi me 'nagha 07,120.003b*0991_01 śrūyate puṇḍarīkākṣa triṣu dharmeṣu vartate 07,120.003c astam eti mahābāho tvaramāṇo divākaraḥ 07,120.004a etad dhi puruṣavyāghra mahad abhyudyataṃ mayā 07,120.004c kāryaṃ saṃrakṣyate caiṣa kurusenāmahārathaiḥ 07,120.005a nāstam eti yathā sūryo yathā satyaṃ bhaved vacaḥ 07,120.005c codayāśvāṃs tathā kṛṣṇa yathā hanyāṃ jayadratham 07,120.005d*0992_00 saṃjaya uvāca 07,120.005d*0992_01 jayadrathavadhe prāpte tāv ubhau kurupāṇḍavau 07,120.005d*0992_02 sasmitau samudekṣetāṃ prauḍhā bālā vadhūr iva 07,120.006a tataḥ kṛṣṇo mahābāhū rajatapratimān hayān 07,120.006c hayajñaś codayām āsa jayadratharathaṃ prati 07,120.007a taṃ prayāntam amogheṣum utpatadbhir ivāśugaiḥ 07,120.007c tvaramāṇā mahārāja senāmukhyāḥ samāvrajan 07,120.008a duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ 07,120.008c aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ 07,120.009a samāsādya tu bībhatsuḥ saindhavaṃ pramukhe sthitam 07,120.009c netrābhyāṃ krodhadīptābhyāṃ saṃpraikṣan nirdahann iva 07,120.010a tato duryodhano rājā rādheyaṃ tvarito 'bravīt 07,120.010b*0993_01 amānuṣāṇi karmāṇi kurvantau puruṣarṣabhau 07,120.010b*0993_02 satyakaṃ bhīmasenaṃ ca yattau tau darśayann iva 07,120.010c arjunaṃ vīkṣya saṃyāntaṃ jayadratharathaṃ prati 07,120.010d*0994_01 uvāca rājan putras te karṇaṃ rājā suyodhanaḥ 07,120.011a ayaṃ sa vaikartana yuddhakālo; vidarśayasvātmabalaṃ mahātman 07,120.011c yathā na vadhyeta raṇe 'rjunena; jayadrathaḥ karṇa tathā kuruṣva 07,120.012a alpāvaśiṣṭaṃ divasaṃ nṛvīra; vighātayasvādya ripuṃ śaraughaiḥ 07,120.012c dinakṣayaṃ prāpya narapravīra; dhruvaṃ hi naḥ karṇa jayo bhaviṣyati 07,120.013a saindhave rakṣyamāṇe tu sūryasyāstamayaṃ prati 07,120.013c mithyāpratijñaḥ kaunteyaḥ pravekṣyati hutāśanam 07,120.014a anarjunāyāṃ ca bhuvi muhūrtam api mānada 07,120.014c jīvituṃ notsaheran vai bhrātaro 'sya sahānugāḥ 07,120.015a vinaṣṭaiḥ pāṇḍaveyaiś ca saśailavanakānanām 07,120.015c vasuṃdharām imāṃ karṇa bhokṣyāmo hatakaṇṭakām 07,120.016a daivenopahataḥ pārtho viparītaś ca mānada 07,120.016c kāryākāryam ajānan vai pratijñāṃ kṛtavān raṇe 07,120.017a nūnam ātmavināśāya pāṇḍavena kirīṭinā 07,120.017c pratijñeyaṃ kṛtā karṇa jayadrathavadhaṃ prati 07,120.018a kathaṃ jīvati durdharṣe tvayi rādheya phalgunaḥ 07,120.018c anastaṃgata āditye hanyāt saindhavakaṃ nṛpam 07,120.019a rakṣitaṃ madrarājena kṛpeṇa ca mahātmanā 07,120.019c jayadrathaṃ raṇamukhe kathaṃ hanyād dhanaṃjayaḥ 07,120.020a drauṇinā rakṣyamāṇaṃ ca mayā duḥśāsanena ca 07,120.020c kathaṃ prāpsyati bībhatsuḥ saindhavaṃ kālacoditaḥ 07,120.021a yudhyante bahavaḥ śūrā lambate ca divākaraḥ 07,120.021c śaṅke jayadrathaṃ pārtho naiva prāpsyati mānada 07,120.022a sa tvaṃ karṇa mayā sārdhaṃ śūraiś cānyair mahārathaiḥ 07,120.022b*0995_01 drauṇinā tvaṃ hi sahito madreśena kṛpeṇa ca 07,120.022c yudhyasva yatnam āsthāya paraṃ pārthena saṃyuge 07,120.023a evam uktas tu rādheyas tava putreṇa māriṣa 07,120.023c duryodhanam idaṃ vākyaṃ pratyuvāca kurūttamam 07,120.024a dṛḍhalakṣyeṇa śūreṇa bhīmasenena dhanvinā 07,120.024c bhṛśam udvejitaḥ saṃkhye śarajālair anekaśaḥ 07,120.025a sthātavyam iti tiṣṭhāmi raṇe saṃprati mānada 07,120.025c naivāṅgam iṅgati kiṃ cin me saṃtaptasya raṇeṣubhiḥ 07,120.026a yotsyāmi tu tathā rājañ śaktyāhaṃ parayā raṇe 07,120.026b*0996_01 tad yathā prayatiṣye 'haṃ paraṃ śaktyā suyodhana 07,120.026c yathā pāṇḍavamukhyo 'sau na haniṣyati saindhavam 07,120.027a na hi me yudhyamānasya sāyakāṃś cāsyataḥ śitān 07,120.027c saindhavaṃ prāpsyate vīraḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 07,120.028a yat tu śaktimatā kāryaṃ satataṃ hitakāriṇā 07,120.028c tat kariṣyāmi kauravya jayo daive pratiṣṭhitaḥ 07,120.028d*0997_01 saindhavārthe paraṃ yatnaṃ kariṣyāmy adya saṃyuge 07,120.028d*0997_02 tvatpriyārthaṃ mahārāja jayo daive pratiṣṭhitaḥ 07,120.029a adya yotsye 'rjunam ahaṃ pauruṣaṃ svaṃ vyapāśritaḥ 07,120.029c tvadarthaṃ puruṣavyāghra jayo daive pratiṣṭhitaḥ 07,120.030a adya yuddhaṃ kuruśreṣṭha mama pārthasya cobhayoḥ 07,120.030c paśyantu sarvabhūtāni dāruṇaṃ lomaharṣaṇam 07,120.031a karṇakauravayor evaṃ raṇe saṃbhāṣamāṇayoḥ 07,120.031c arjuno niśitair bāṇair jaghāna tava vāhinīm 07,120.032a ciccheda tīkṣṇāgramukhaiḥ śūrāṇām anivartinām 07,120.032c bhujān parighasaṃkāśān hastihastopamān raṇe 07,120.033a śirāṃsi ca mahābāhuś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 07,120.033c hastihastān hayagrīvā rathākṣāṃś ca samantataḥ 07,120.034a śoṇitāktān hayārohān gṛhītaprāsatomarān 07,120.034c kṣuraiś ciccheda bībhatsur dvidhaikaikaṃ tridhaiva ca 07,120.035a hayavāraṇamukhyāś ca prāpatanta sahasraśaḥ 07,120.035c dhvajāś chatrāṇi cāpāni cāmarāṇi śirāṃsi ca 07,120.036a kakṣam agnim ivoddhūtaḥ pradahaṃs tava vāhinīm 07,120.036c acireṇa mahīṃ pārthaś cakāra rudhirottarām 07,120.037a hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī 07,120.037c āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ 07,120.038a bībhatsur bhīmasenena sātvatena ca rakṣitaḥ 07,120.038c sa babhau bharataśreṣṭha jvalann iva hutāśanaḥ 07,120.039a taṃ tathāvasthitaṃ dṛṣṭvā tvadīyā vīryasaṃmatāḥ 07,120.039c nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ phalgunaṃ puruṣarṣabhāḥ 07,120.040a duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ 07,120.040c aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ 07,120.041a saṃrabdhāḥ saindhavasyārthe samāvṛṇvan kirīṭinam 07,120.041c nṛtyantaṃ rathamārgeṣu dhanurjyātalanisvanaiḥ 07,120.042a saṃgrāmakovidaṃ pārthaṃ sarve yuddhaviśāradāḥ 07,120.042c abhītāḥ paryavartanta vyāditāsyam ivāntakam 07,120.043a saindhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jighāṃsanto 'rjunācyutau 07,120.043c sūryāstamayam icchanto lohitāyati bhāskare 07,120.044a te bhujair bhogibhogābhair dhanūṃṣy āyamya sāyakān 07,120.044c mumucuḥ sūryaraśmyābhāñ śataśaḥ phalgunaṃ prati 07,120.045a tān astān asyamānāṃś ca kirīṭī yuddhadurmadaḥ 07,120.045c dvidhā tridhāṣṭadhaikaikaṃ chittvā vivyādha tān raṇe 07,120.046a siṃhalāṅgūlaketus tu darśayañ śaktim ātmanaḥ 07,120.046c śāradvatīsuto rājann arjunaṃ pratyavārayat 07,120.047a sa viddhvā daśabhiḥ pārthaṃ vāsudevaṃ ca saptabhiḥ 07,120.047c atiṣṭhad rathamārgeṣu saindhavaṃ paripālayan 07,120.048a athainaṃ kauravaśreṣṭhāḥ sarva eva mahārathāḥ 07,120.048c mahatā rathavaṃśena sarvataḥ paryavārayan 07,120.049a visphārayantaś cāpāni visṛjantaś ca sāyakān 07,120.049c saindhavaṃ paryarakṣanta śāsanāt tanayasya te 07,120.050a tatra pārthasya śūrasya bāhvor balam adṛśyata 07,120.050c iṣūṇām akṣayatvaṃ ca dhanuṣo gāṇḍivasya ca 07,120.051a astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca 07,120.051c ekaikaṃ navabhir bāṇaiḥ sarvān eva samarpayat 07,120.052a taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā vṛṣasenaś ca saptabhiḥ 07,120.052c duryodhanaś ca viṃśatyā karṇaśalyau tribhis tribhiḥ 07,120.053a ta enam abhigarjanto vidhyantaś ca punaḥ punaḥ 07,120.053c vidhunvantaś ca cāpāni sarvataḥ paryavārayan 07,120.054a śliṣṭaṃ tu sarvataś cakrū rathamaṇḍalam āśu te 07,120.054c sūryāstamayam icchantas tvaramāṇā mahārathāḥ 07,120.055a ta enam abhinardanto vidhunvānā dhanūṃṣi ca 07,120.055c siṣicur mārgaṇair ghorair giriṃ meghā ivāmbubhiḥ 07,120.056a te mahāstrāṇi divyāni tatra rājan vyadarśayan 07,120.056c dhanaṃjayasya gātreṣu śūrāḥ parighabāhavaḥ 07,120.056d*0998_01 nivārya tāñ śaravrātair divyāny astrāṇi darśayan 07,120.057a hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī 07,120.057c āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ 07,120.058a taṃ karṇaḥ saṃyuge rājan pratyavārayad āśugaiḥ 07,120.058c miṣato bhīmasenasya sātvatasya ca bhārata 07,120.059a taṃ pārtho daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad raṇājire 07,120.059c sūtaputraṃ mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ 07,120.060a sātvataś ca tribhir bāṇaiḥ karṇaṃ vivyādha māriṣa 07,120.060c bhīmasenas tribhiś caiva punaḥ pārthaś ca saptabhiḥ 07,120.061a tān karṇaḥ prativivyādha ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā mahārathaḥ 07,120.061c tad yuddham abhavad rājan karṇasya bahubhiḥ saha 07,120.062a tatrādbhutam apaśyāma sūtaputrasya māriṣa 07,120.062c yad ekaḥ samare kruddhas trīn rathān paryavārayat 07,120.063a phalgunas tu mahābāhuḥ karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe 07,120.063c sāyakānāṃ śatenaiva sarvamarmasv atāḍayat 07,120.064a rudhirokṣitasarvāṅgaḥ sūtaputraḥ pratāpavān 07,120.064c śaraiḥ pañcāśatā vīraḥ phalgunaṃ pratyavidhyata 07,120.064e tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata raṇe 'rjunaḥ 07,120.065a tataḥ pārtho dhanuś chittvā vivyādhainaṃ stanāntare 07,120.065c sāyakair navabhir vīras tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 07,120.066a vadhārthaṃ cāsya samare sāyakaṃ sūryavarcasam 07,120.066c cikṣepa tvarayā yuktas tvarākāle dhanaṃjayaḥ 07,120.067a tam āpatantaṃ vegena drauṇiś ciccheda sāyakam 07,120.067c ardhacandreṇa tīkṣṇena sa chinnaḥ prāpatad bhuvi 07,120.068a athānyad dhanur ādāya sūtaputraḥ pratāpavān 07,120.068b*0999_01 sāyakair bahusāhasraiś chādayām āsa pāṇḍavam 07,120.068b*0999_02 tāṃ śastravṛṣṭim atulāṃ karṇacāpasamutthitām 07,120.068b*0999_03 vyadhamat sāyakaiḥ pārthaḥ śalabhān iva mārutaḥ 07,120.068b*0999_04 chādayām āsa ca tadā sāyakair arjuno raṇe 07,120.068b*0999_05 paśyatāṃ sarvayodhānāṃ darśayan pāṇilāghavam 07,120.068b*1000_01 **** **** narasiṃho mahārathaḥ 07,120.068b*1000_02 vavarṣa sāyakais tīkṣṇair 07,120.068c karṇo 'pi dviṣatāṃ hantā chādayām āsa phalgunam 07,120.068e sāyakair bahusāhasraiḥ kṛtapratikṛtepsayā 07,120.069a tau vṛṣāv iva nardantau narasiṃhau mahārathau 07,120.069c sāyakaughapraticchannaṃ cakratuḥ kham ajihmagaiḥ 07,120.069e adṛśyau ca śaraughais tau nighnatām itaretaram 07,120.070a pārtho 'ham asmi tiṣṭha tvaṃ karṇo 'haṃ tiṣṭha phalguna 07,120.070c ity evaṃ tarjayantau tau vākśalyais tudatāṃ tathā 07,120.071a yudhyetāṃ samare vīrau citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 07,120.071c prekṣaṇīyau cābhavatāṃ sarvayodhasamāgame 07,120.072a praśasyamānau samare siddhacāraṇavātikaiḥ 07,120.072c ayudhyetāṃ mahārāja parasparavadhaiṣiṇau 07,120.073a tato duryodhano rājaṃs tāvakān abhyabhāṣata 07,120.073c yattā rakṣata rādheyaṃ nāhatvā samare 'rjunam 07,120.073e nivartiṣyati rādheya iti mām uktavān vṛṣaḥ 07,120.074a etasminn antare rājan dṛṣṭvā karṇasya vikramam 07,120.074c ākarṇamuktair iṣubhiḥ karṇasya caturo hayān 07,120.074e anayan mṛtyulokāya caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 07,120.075a sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 07,120.075c chādayām āsa ca śarais tava putrasya paśyataḥ 07,120.076a sa chādyamānaḥ samare hatāśvo hatasārathiḥ 07,120.076c mohitaḥ śarajālena kartavyaṃ nābhyapadyata 07,120.077a taṃ tathā virathaṃ dṛṣṭvā ratham āropya svaṃ tadā 07,120.077c aśvatthāmā mahārāja bhūyo 'rjunam ayodhayat 07,120.078a madrarājas tu kaunteyam avidhyat triṃśatā śaraiḥ 07,120.078b*1001_01 āvavre 'rjunamārgaṃ ca śarajālena bhārata 07,120.078c śāradvatas tu viṃśatyā vāsudevaṃ samārpayat 07,120.078e dhanaṃjayaṃ dvādaśabhir ājaghāna śilīmukhaiḥ 07,120.079a caturbhiḥ sindhurājaś ca vṛṣasenaś ca saptabhiḥ 07,120.079c pṛthak pṛthaṅ mahārāja kṛṣṇapārthāv avidhyatām 07,120.080a tathaiva tān pratyavidhyat kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,120.080c droṇaputraṃ catuḥṣaṣṭyā madrarājaṃ śatena ca 07,120.081a saindhavaṃ daśabhir bhallair vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 07,120.081c śāradvataṃ ca viṃśatyā viddhvā pārthaḥ samunnadat 07,120.082a te pratijñāpratīghātam icchantaḥ savyasācinaḥ 07,120.082c sahitās tāvakās tūrṇam abhipetur dhanaṃjayam 07,120.083a athārjunaḥ sarvatodhāram astraṃ; prāduścakre trāsayan dhārtarāṣṭrān 07,120.083c taṃ pratyudīyuḥ kuravaḥ pāṇḍusūnuṃ; rathair mahārhaiḥ śaravarṣāṇy avarṣan 07,120.084a tatas tu tasmiṃs tumule samutthite; sudāruṇe bhārata mohanīye 07,120.084c nāmuhyata prāpya sa rājaputraḥ; kirīṭamālī visṛjan pṛṣatkān 07,120.085a rājyaprepsuḥ savyasācī kurūṇāṃ; smaran kleśān dvādaśavarṣavṛttān 07,120.085c gāṇḍīvamuktair iṣubhir mahātmā; sarvā diśo vyāvṛṇod aprameyaiḥ 07,120.086a pradīptolkam abhavac cāntarikṣaṃ; deheṣu bhūrīṇy apatan vayāṃsi 07,120.086c yat piṅgalajyena kirīṭamālī; kruddho ripūn ājagavena hanti 07,120.087a kirīṭamālī mahatā mahāyaśāḥ; śarāsanenāsya śarān anīkajit 07,120.087c hayapravekottamanāgadhūrgatān; kurupravīrān iṣubhir nyapātayat 07,120.088a gadāś ca gurvīḥ parighān ayasmayān; asīṃś ca śaktīś ca raṇe narādhipāḥ 07,120.088c mahānti śastrāṇi ca bhīmadarśanāḥ; pragṛhya pārthaṃ sahasābhidudruvuḥ 07,120.088d*1002_01 tato yugāntābhrasamasvanaṃ mahan 07,120.088d*1002_02 mahendracāpapratimaṃ sa gāṇḍivam 07,120.088d*1002_03 cakarṣa dorbhyāṃ vihasan bhṛśaṃ yayau 07,120.088d*1002_04 dahaṃs tvadīyān yamarāṣṭravardhanaḥ 07,120.089a sa tān udīrṇān sarathāśvavāraṇān; padātisaṃghāṃś ca mahādhanurdharaḥ 07,120.089c vipannasarvāyudhajīvitān raṇe; cakāra vīro yamarāṣṭravardhanān 07,121.001 saṃjaya uvāca 07,121.001*1003_01 śrutvā ninādaṃ dhanuṣaś ca tasya 07,121.001*1003_02 vispaṣṭam utkṛṣṭam ivāntakasya 07,121.001*1003_03 śakrāśanisphoṭasamaṃ sughoraṃ 07,121.001*1003_04 vikṛṣyamāṇasya dhanaṃjayena 07,121.001*1003_05 trāsodvignaṃ bhayodbhrāntaṃ tvadīyaṃ tad balaṃ nṛpa 07,121.001*1003_06 yugāntavātasaṃkṣubdhaṃ caladvīcitaraṅgitam 07,121.001*1003_07 pralīnamīnamakaraṃ sāgarāmbha ivābhavat 07,121.001a sa raṇe vyacarat pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ 07,121.001c yugapad dikṣu sarvāsu citrāṇy astrāṇi darśayan 07,121.001d*1004_01 ādadānaṃ mahārāja saṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam 07,121.001d*1004_02 utkarṣantaṃ vikarṣantaṃ nābhyapaśyāma lāghavāt 07,121.001d@015_0001 tataḥ kruddho mahābāhur aindram astraṃ durāsadam 07,121.001d@015_0002 prāduś cakre mahārāja trāsayan sarvabhāratān 07,121.001d@015_0003 tataḥ śarāḥ prādur āsan divyāstrapratimantritāḥ 07,121.001d@015_0004 pradīptāś ca śikhimukhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,121.001d@015_0005 ākarṇapūrṇanirmuktair agnyarkāṃśunibhaiḥ śaraiḥ 07,121.001d@015_0006 nabho 'bhavat tad duṣprekṣyam ulkābhir iva saṃvṛtam 07,121.001d@015_0007 tataḥ śastrāndhakāraṃ tat kauravaiḥ samudīritam 07,121.001d@015_0008 aśakyaṃ manasāpy anyaiḥ pāṇḍavaḥ saṃbhramann iva 07,121.001d@015_0009 nāśayām āsa vikramya śarair divyāstramantritaiḥ 07,121.001d@015_0010 naiśaṃ tamo 'ṃśubhiḥ kṣipraṃ dinādāv iva bhāskaraḥ 07,121.001d@015_0011 tatas tu tāvakaṃ sainyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ 07,121.001d@015_0012 ākṣipat palvalāmbūni nidāghārka iva prabhuḥ 07,121.001d@015_0013 tato divyāstraviduṣā prahitāḥ sāyakāṃśavaḥ 07,121.001d@015_0014 samāplavan dviṣatsainyaṃ lokaṃ bhānor ivāṃśavaḥ 07,121.001d@015_0015 tathāpare samutsṛṣṭā viśikhās tigmatejasaḥ 07,121.001d@015_0016 hṛdayāny āśu vīrāṇāṃ viviśuḥ priyabandhuvat 07,121.001d@015_0017 ya enam īyuḥ samare tvadyodhāḥ śūramāninaḥ 07,121.001d@015_0018 śalabhā iva te dīptā agniṃ prāpya yayuḥ kṣayam 07,121.001d@015_0019 evaṃ sa mṛdnañ śatrūṇāṃ jīvitāni yaśāṃsi ca 07,121.001d@015_0020 pārthaś cacāra saṃgrāme mṛtyur vigrahavān iva 07,121.001d@015_0021 sakirīṭāni vastrāṇi sāṅgadān vipulān bhujān 07,121.001d@015_0022 sakuṇḍalayugān karṇān keṣāṃ cid aharac charaiḥ 07,121.001d@015_0023 satomarān gajasthānāṃ saprāsān hayasādinām 07,121.001d@015_0024 sacarmaṇaḥ padātīnāṃ rathināṃ ca sadhanvanaḥ 07,121.001d@015_0025 sapratodān niyantṝṇāṃ bāhūṃś ciccheda pāṇḍavaḥ 07,121.001d@015_0026 pradīptograśarārciṣmān babhau tatra dhanaṃjayaḥ 07,121.001d@015_0027 savisphuliṅgāgraśikho jvalann iva hutāśanaḥ 07,121.001d@015_0028 taṃ devarājapratimaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,121.001d@015_0029 yugapad dikṣu sarvāsu rathasthaṃ puruṣarṣabham 07,121.001d@015_0030 darśayantaṃ mahāstrāṇi prekṣaṇīyaṃ dhanaṃjayam 07,121.001d@015_0031 nṛtyantaṃ rathamārgeṣu dhanurjyātalanādinam 07,121.001d@015_0032 nirīkṣituṃ na śekus te yatnavanto 'pi pārthivāḥ 07,121.001d@015_0033 madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare 07,121.001d@015_0034 dīptograsaṃbhṛtaśaraḥ kirīṭī virarāja ha 07,121.001d@015_0035 varṣāsv ivodīrṇajalaḥ sendradhanvāmbudo mahān 07,121.001d@015_0036 mahāstrasaṃplave tasmiñ jiṣṇunā saṃpravartite 07,121.001d@015_0037 sudustare mahāghore mamajjur yodhapuṃgavāḥ 07,121.001d@015_0038 utkṛttavadanair dehaiḥ śarīraiḥ kṛttabāhubhiḥ 07,121.001d@015_0039 bhujaiś ca pāṇinirmuktaiḥ pāṇibhir vyaṅgulīkṛtaiḥ 07,121.001d@015_0040 kṛttāgrahastaiḥ karibhiḥ kṛttadantair madotkaṭaiḥ 07,121.001d@015_0041 hayaiś chinnakhuragrīvai rathaiś ca śakalīkṛtaiḥ 07,121.001d@015_0042 nikṛttāntraiḥ kṛttapādais tathānyaiḥ kṛttasaṃdhibhiḥ 07,121.001d@015_0043 niśceṣṭair visphuradbhiś ca kūjadbhiś ca sahasraśaḥ 07,121.001d@015_0044 mṛtyor āghātalalitaṃ tat pārthāyodhanaṃ mahat 07,121.001d@015_0045 apaśyāma mahīpāla bhīrūṇāṃ bhayavardhanam 07,121.001d@015_0046 ākrīḍam iva rudrasya purābhyardayataḥ paśūn 07,121.001d@015_0047 gajānāṃ kṣuranirmuktaiḥ karaiḥ sabhujageva bhūḥ 07,121.001d@015_0048 kva cid babhau sragviṇīva vakrapadmaiḥ samācitā 07,121.001d@015_0049 vicitroṣṇīṣamukuṭaiḥ keyūrāṅgadakuṇḍalaiḥ 07,121.001d@015_0050 svarṇacitratanutraiś ca bhāṇḍaiś ca gajavājinām 07,121.001d@015_0051 kirīṭaśatasaṃkīrṇā tatra tatra samācitā 07,121.001d@015_0052 virarāja bhṛśaṃ citrā mahī navavadhūr iva 07,121.001d@015_0053 majjāmedaḥkardaminīṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm 07,121.001d@015_0054 marmāsthibhir agādhāṃ ca keśaśaivalaśādvalām 07,121.001d@015_0055 śirobāhūpalataṭāṃ rugṇakroḍāsthisaṃkaṭām 07,121.001d@015_0056 citradhvajapatākāḍhyāṃ chattracāpormimālinīm 07,121.001d@015_0057 vigatāsumahākāyāṃ gajadehābhisaṃkulām 07,121.001d@015_0058 rathoḍupaśatākīrṇāṃ hayasaṃghātarodhasam 07,121.001d@015_0059 rathacakrayugeṣākṣakūbarair atidurgamām 07,121.001d@015_0060 prāsāsiśaktiparaśuviśikhāhidurāsadām 07,121.001d@015_0061 balakaṅkamahānakrāṃ gomāyumakarotkaṭām 07,121.001d@015_0062 gṛdhrodagramahāgrāhāṃ śivāvirutabhairavām 07,121.001d@015_0063 nṛtyatpretapiśācādyair bhūtaiḥ kīrṇāṃ sahasraśaḥ 07,121.001d@015_0064 gatāsuyodhaniśceṣṭaśarīraśatavāhinīm 07,121.001d@015_0065 mahāpratibhayāṃ raudrāṃ ghorāṃ vaitaraṇīm iva 07,121.001d@015_0066 nadīṃ pravartayām āsa bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm 07,121.001d@015_0067 taṃ dṛṣṭvā tasya vikrāntam antakasyeva rūpiṇaḥ 07,121.001d@015_0068 abhūtapūrvaṃ kuruṣu bhayam āgād raṇājire 07,121.001d@015_0069 tata ādāya vīrāṇām astrair astrāṇi pāṇḍavaḥ 07,121.001d@015_0070 ātmānaṃ raudram ācaṣṭa raudrakarmaṇi niṣṭhitaḥ 07,121.001d@015_0071 tato rathavarān rājann abhyatikrāmad arjunaḥ 07,121.002a madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare 07,121.002c na śekuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum 07,121.003a prasṛtāṃs tasya gāṇḍīvāc charavrātān mahātmanaḥ 07,121.003c saṃgrāme samapaśyāma haṃsapaṅktīr ivāmbare 07,121.003d*1005_01 ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ 07,121.004a vinivārya sa vīrāṇām astrair astrāṇi sarvaśaḥ 07,121.004c darśayan raudram ātmānam ugre karmaṇi dhiṣṭhitaḥ 07,121.005a sa tān rathavarān rājann abhyatikrāmad arjunaḥ 07,121.005c mohayann iva nārācair jayadrathavadhepsayā 07,121.006a visṛjan dikṣu sarvāsu śarān asitasārathiḥ 07,121.006c sa raṇe vyacarat tūrṇaṃ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ 07,121.007a bhramanta iva śūrasya śaravrātā mahātmanaḥ 07,121.007c adṛśyantāntarikṣasthāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,121.008a ādadānaṃ maheṣvāsaṃ saṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam 07,121.008c visṛjantaṃ ca kaunteyaṃ nānupaśyāmahe tadā 07,121.009a tathā sarvā diśo rājan sarvāṃś ca rathino raṇe 07,121.009c ākulīkṛtya kaunteyo jayadratham upādravat 07,121.009e vivyādha ca catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 07,121.009f*1006_01 saindhavābhimukhaṃ yāntaṃ yodhāḥ saṃprekṣya pāṇḍavam 07,121.009f*1006_02 nyavartanta raṇād vīrā nirāśās tasya jīvite 07,121.009f*1006_03 yo yo 'bhyadhāvad ākrande tāvakaḥ pāṇḍavaṃ raṇe 07,121.009f*1006_04 tasya tasyāntagā bāṇāḥ śarīre nyapatan prabho 07,121.009f*1006_05 kabandhasaṃkulaṃ cakre tava sainyaṃ mahārathaḥ 07,121.009f*1006_06 arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ śarair arkāṃśusaṃnibhaiḥ 07,121.009f*1006_07 evaṃ tat tava rājendra caturaṅgabalaṃ tadā 07,121.009f*1006_08 vyākulīkṛtya kaunteyo jayadratham upādravat 07,121.009f*1006_09 drauṇiṃ pañcāśatāvidhyad vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 07,121.009f*1006_10 kṛpāyamāṇaḥ kaunteyaḥ kṛpaṃ navabhir ārdayat 07,121.009f*1006_11 śalyaṃ ṣoḍaśabhir bāṇaiḥ karṇaṃ dvātriṃśatā śaraiḥ 07,121.009f*1006_12 saindhavaṃ tu catuḥṣaṣṭyā viddhvā siṃha ivānadat 07,121.010a saindhavas tu tathā viddhaḥ śarair gāṇḍīvadhanvanā 07,121.010c na cakṣame susaṃkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ 07,121.011a sa varāhadhvajas tūrṇaṃ gārdhrapatrān ajihmagān 07,121.011c āśīviṣasamaprakhyān karmāraparimārjitān 07,121.011e mumoca niśitān saṃkhye sāyakān savyasācini 07,121.012a tribhis tu viddhvā gāṇḍīvaṃ nārācaiḥ ṣaḍbhir arjunam 07,121.012c aṣṭābhir vājino 'vidhyad dhvajaṃ caikena patriṇā 07,121.012d*1007_01 sarvamarmasu marmajño vāsudevaṃ śatena ca 07,121.012d*1007_02 punaḥ pārthaṃ dhvajaṃ pārthaṃ kirīṭaṃ vājino dhanuḥ 07,121.012d*1008_01 bhūyaś caivārjunaṃ saṃkhye śaravarṣair avākirat 07,121.013a sa vikṣipyārjunas tīkṣṇān saindhavapreṣitāñ śarān 07,121.013c yugapat tasya ciccheda śarābhyāṃ saindhavasya ha 07,121.013e sāratheś ca śiraḥ kāyād dhvajaṃ ca samalaṃkṛtam 07,121.014a sa chinnayaṣṭiḥ sumahāñ śīryamāṇaḥ śarāhataḥ 07,121.014c varāhaḥ sindhurājasya papātāgniśikhopamaḥ 07,121.014d*1009_01 ādityaṃ prekṣamāṇas tu bībhatsuḥ sṛkkiṇī lihan 07,121.014d*1009_02 apaśyan nāntaraṃ tasya rakṣibhiḥ saṃvṛtasya vai 07,121.014d*1009_03 abhavat krodharaktākṣo vyāttānana ivāntakaḥ 07,121.014d*1009_04 athābravīd vāsudevaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 07,121.014d*1009_04 śrībhagavān uvāca 07,121.014d*1009_05 naiva śakyas tvayā hantuṃ nirvyājaṃ bharatarṣabha 07,121.014d*1009_06 srakṣyāmy aham upāyaṃ tam ādityasyāpavāraṇe 07,121.014d*1009_07 tato 'staṃ gatam ādityaṃ maṃsyate sindhurāḍ iha 07,121.014d*1009_08 tato 'sya vismayaḥ pārtha harṣaś caiva bhaviṣyati 07,121.014d*1009_09 ātmajīvitalābhāc ca pratijñāyāś ca nāśanāt 07,121.014d*1009_10 astaṃgatam ivādityaṃ dṛṣṭvā mohena bāliśaḥ 07,121.014d*1009_11 na hi śakṣyaty athātmānaṃ rakṣituṃ harṣasaṃbhavāt 07,121.014d*1009_12 etasminn eva kāle tu prahartavyaṃ dhanaṃjaya 07,121.014d*1009_13 saṃjaya uvāca 07,121.014d*1009_13 jayadrathasya kṣudrasya savitur darśanārthinaḥ 07,121.014d*1009_14 ity uktvā tu tataḥ pārthaṃ kṣipram evāharat prabhām 07,121.014d*1009_15 pārthas tu balavāñ jñātvā tamo dṛṣṭvātiduḥkhitaḥ 07,121.014d*1009_16 janārdanena sṛṣṭaṃ vai tama ādityanāśanam 07,121.014d*1009_17 abhavaṃs tāvakā dṛṣṭvā harṣasaṃkulacetasaḥ 07,121.014d*1009_18 unnamayya śirogrīvam apaśyat saindhavo ravim 07,121.014d*1009_19 athārjunaṃ hṛṣīkeśaḥ śokapūrṇam athābravīt 07,121.014d*1009_20 paśya kaunteya sindhūnāṃ pārthivaṃ pāpakāriṇam 07,121.014d*1009_21 eṣa tiṣṭhati madhye vai syandanasya dhanaṃjaya 07,121.014d*1009_22 unnamayya śirogrīvaṃ vīkṣate sūryamaṇḍalam 07,121.014d*1009_23 saṃjaya uvāca 07,121.014d*1009_23 tasya śīghraṃ pṛṣatkena kāyāc chīrṣam apāhara 07,121.014d*1009_24 keśavenaivam uktaḥ sann amarṣād raktalocanaḥ 07,121.014d*1009_25 udbabarha śaraṃ tīkṣṇam amarair api duḥsaham 07,121.014d*1010_01 anastamita āditya etān nirjitya saindhavaḥ 07,121.014d*1010_02 na śakyo hantum ity evaṃ manyamāno janārdanaḥ 07,121.014d*1010_03 sasmāra cakraṃ daityārir hariś cakraṃ sudarśanam 07,121.014d*1010_04 tadādideśa bhagavān smṛtamātram upasthitam 07,121.014d*1010_05 astaṃ gatam ivādityaṃ tamasā chādayeti vai 07,121.014d*1010_06 tat tathoktaṃ bhagavatā tamo bhūtvā viśāṃ pate 07,121.014d*1010_07 andhaṃ tama ivājñānam ādityasyāharat prabhām 07,121.015a etasminn eva kāle tu drutaṃ gacchati bhāskare 07,121.015c abravīt pāṇḍavaṃ tatra tvaramāṇo janārdanaḥ 07,121.015d@016_0001 eṣa madhye kṛtaḥ ṣaḍbhiḥ pārtha vīrair mahārathaiḥ 07,121.015d@016_0002 jīvitepsur mahābāho bhītas tiṣṭhati saindhavaḥ 07,121.015d@016_0003 etān anirjitya raṇe ṣaḍrathān puruṣarṣabha 07,121.015d@016_0004 na śakyaḥ saindhavo hantuṃ tato nirvyājam arjuna 07,121.015d@016_0005 yogam atra vidhāsyāmi sūryasyāvaraṇaṃ prati 07,121.015d@016_0006 astaṃ gata iti vyaktaṃ drakṣyaty ekaḥ sa sindhurāṭ 07,121.015d@016_0007 harṣeṇa jīvitākāṅkṣī vināśārthaṃ tava prabho 07,121.015d@016_0008 na gopsyati durācāraḥ sa ātmānaṃ kathaṃ cana 07,121.015d@016_0009 tatra chidre prahartavyaṃ tvayāsya kurusattama 07,121.015d@016_0010 vyapekṣā naiva kartavyā gato 'stam iti bhāskaraḥ 07,121.015d@016_0011 evam astv iti bībhatsuḥ keśavaṃ pratyabhāṣata 07,121.015d@016_0012 tato 'sṛjat tamaḥ kṛṣṇaḥ sūryasyāvaraṇaṃ prati 07,121.015d@016_0013 yogī yogena saṃyukto yoginām īśvaro hariḥ 07,121.015d@016_0014 sṛṣṭe tamasi kṛṣṇena gato 'stam iti bhāskaraḥ 07,121.015d@016_0015 tvadīyā jahṛṣur yodhāḥ pārthanāśān narādhipa 07,121.015d@016_0016 te prahṛṣṭā raṇe rājan nāpaśyan sainikā ravim 07,121.015d@016_0017 unnāmya vaktrāṇi tadā sa ca rājā jayadrathaḥ 07,121.015d@016_0018 vīkṣamāṇe tatas tasmin sindhurāje divākaram 07,121.015d@016_0019 punar evābravīt kṛṣṇo dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 07,121.015d@016_0020 paśya sindhupatiṃ vīraṃ prekṣamāṇaṃ divākaram 07,121.015d@016_0021 bhayaṃ vipulam utsṛjya tvatto bharatasattama 07,121.015d@016_0022 ayaṃ kālo mahābāho vadhāyāsya durātmanaḥ 07,121.015d@016_0023 chindhi mūrdhānam asyāśu kuru sāphalyam ātmanaḥ 07,121.015d@016_0024 ity evaṃ keśavenoktaḥ pāṇḍuputraḥ pratāpavān 07,121.015d@016_0025 nyavadhīt tāvakaṃ sainyaṃ śarair arkāgnisaṃnibhaiḥ 07,121.015d@016_0026 kṛpaṃ vivyādha viṃśatyā karṇaṃ pañcāśatā śaraiḥ 07,121.015d@016_0027 śalyaṃ duryodhanaṃ caiva ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhir atāḍayat 07,121.015d@016_0028 vṛṣasenaṃ tathāṣṭābhiḥ ṣaṣṭyā saindhavam eva ca 07,121.015d@016_0029 tathaivānyān mahābāhus tvadīyān pāṇḍunandanaḥ 07,121.015d@016_0030 gāḍhaṃ viddhvā śarai rājañ jayadratham upādravat 07,121.015d@016_0031 taṃ samīpasthitaṃ dṛṣṭvā lelihānam ivānalam 07,121.015d@016_0032 jayadrathasya goptāraḥ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ 07,121.015d@016_0033 tataḥ sarve mahārāja tava yodhā jayaiṣiṇaḥ 07,121.015d@016_0034 siṣicuḥ śaradhārābhiḥ pākaśāsanim āhave 07,121.015d@016_0035 saṃchādyamānaḥ kaunteyaḥ śarajālair anekaśaḥ 07,121.015d@016_0036 akrudhyat sa mahābāhur ajitaḥ kurunandanaḥ 07,121.015d@016_0037 tataḥ śaramayaṃ jālaṃ tumulaṃ pākaśāsaniḥ 07,121.015d@016_0038 vyasṛjat puruṣavyāghras tava sainyajighāṃsayā 07,121.015d@016_0039 te hanyamānā vīreṇa yodhā rājan raṇe tava 07,121.015d@016_0040 prajahuḥ saindhavaṃ bhītā dvau samaṃ nāpy adhāvatām 07,121.015d@016_0041 tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya vikramam 07,121.015d@016_0042 tādṛṅ na bhāvī bhūto vā yac cakāra mahāyaśāḥ 07,121.015d@016_0043 dvipān dvipagatāṃś caiva hayān hayagatān api 07,121.015d@016_0044 tathā sa rathinaś caiva nyahan rudraḥ paśūn iva 07,121.015d@016_0045 na tatra samare kaś cin mayā dṛṣṭo narādhipa 07,121.015d@016_0046 gajo vājī naro vāpi yo na pārthaśarāhataḥ 07,121.015d@016_0047 rajasā tamasā caiva yodhāḥ saṃchannacakṣuṣaḥ 07,121.015d@016_0048 kaśmalaṃ prāviśan ghoraṃ nānvajānan parasparam 07,121.015d@016_0049 te śarair bhinnamarmāṇaḥ sainikāḥ pārthacoditaiḥ 07,121.015d@016_0050 babhramuś caskhaluḥ petuḥ sedur mamluś ca bhārata 07,121.015d@016_0051 tasmin mahābhīṣaṇake prajānām iva saṃkṣaye 07,121.015d@016_0052 raṇe mahati duṣpāre vartamāne sudāruṇe 07,121.015d@016_0053 śoṇitasya prasekena śīghratvād anilasya ca 07,121.015d@016_0054 aśāmyat tad rajo bhaumam asṛksikte dharātale 07,121.015d@016_0055 ānābhi niramajjaṃś ca rathacakrāṇi śoṇite 07,121.015d@016_0056 mattā vegavato rājaṃs tāvakānāṃ raṇāṅgaṇe 07,121.015d@016_0057 hastinaś ca hatārohā dāritāṅgāḥ sahasraśaḥ 07,121.015d@016_0058 svāny anīkāni mṛdnanta ārtanādāḥ pradudruvuḥ 07,121.015d@016_0059 hayāś ca patitārohāḥ pattayaś ca narādhipa 07,121.015d@016_0060 pradudruvur bhayād rājan dhanaṃjayaśarāhatāḥ 07,121.015d@016_0061 muktakeśā vikavacāḥ kṣarantaḥ kṣatajaṃ kṣitau 07,121.015d@016_0062 prapalāyanta saṃtrastās tyaktvā raṇaśiro janāḥ 07,121.015d@016_0063 ūrugrāhagṛhītāś ca ke cit tatrābhavan bhuvi 07,121.015d@016_0064 hatānāṃ cāpare madhye dviradānāṃ nililyire 07,121.015d@016_0065 evaṃ tava balaṃ rājan drāvayitvā dhanaṃjayaḥ 07,121.015d@016_0066 nyavadhīt sāyakair ghoraiḥ sindhurājasya rakṣiṇaḥ 07,121.015d@016_0067 karṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ śalyaṃ vṛṣasenaṃ suyodhanam 07,121.015d@016_0068 chādayām āsa tīvreṇa śarajālena pāṇḍavaḥ 07,121.015d@016_0069 na gṛhṇann akṣipan rājann amuñcan nāpi saṃdadhan 07,121.015d@016_0070 adṛśyatārjunaḥ saṃkhye śīghrāstratvāt kathaṃ cana 07,121.015d@016_0071 dhanurmaṇḍalam evāsya dṛśyate smāsyataḥ sadā 07,121.015d@016_0072 sāyakāś ca vyadṛśyanta niścarantaḥ samantataḥ 07,121.015d@016_0073 karṇasya tu dhanuś chittvā vṛṣasenasya caiva ha 07,121.015d@016_0074 śalyasya sūtaṃ bhallena rathanīḍād apātayat 07,121.015d@016_0075 gāḍhaviddhāv ubhau kṛtvā śaraiḥ svasrīyamātulau 07,121.015d@016_0076 arjuno jayatāṃ śreṣṭho drauṇiśāradvatau raṇe 07,121.015d@016_0077 evaṃ tān vyākulīkṛtya tvadīyānāṃ mahārathān 07,121.015d@016_0078 ujjahāra śaraṃ ghoraṃ pāṇḍavo 'nalasaṃnibham 07,121.015d@016_0079 indrāśanisamaprakhyaṃ divyam astrābhimantritam 07,121.015d@016_0080 sarvabhārasahaṃ śaśvad gandhamālyārcitaṃ mahat 07,121.015d@016_0081 vajreṇāstreṇa saṃyojya vidhivat kurunandanaḥ 07,121.015d@016_0082 samādadhan mahābāhur gāṇḍive kṣipram arjunaḥ 07,121.015d@016_0083 tasmin saṃdhīyamāne tu śare jvalanatejasi 07,121.015d@016_0084 antarikṣe mahānādo bhūtānām abhavan nṛpa 07,121.015d@016_0085 abravīc ca punas tatra tvaramāṇo janārdanaḥ 07,121.016a dhanaṃjaya śiraś chindhi saindhavasya durātmanaḥ 07,121.016c astaṃ mahīdharaśreṣṭhaṃ yiyāsati divākaraḥ 07,121.016e śṛṇuṣvaiva ca me vākyaṃ jayadrathavadhaṃ prati 07,121.016f*1011_01 pārtha pārtha śiro hy etat tvatkṛtena pated bhuvi 07,121.016f*1011_02 astaṃ girim athāsādya tvarate vai divākaraḥ 07,121.016f*1011_03 śrūyatāṃ tad yathāvṛttaṃ karaṇaṃ saindhavaṃ prati 07,121.017a vṛddhakṣatraḥ saindhavasya pitā jagati viśrutaḥ 07,121.017c sa kāleneha mahatā saindhavaṃ prāptavān sutam 07,121.018a jayadratham amitraghnaṃ taṃ covāca tato nṛpam 07,121.018c antarhitā tadā vāṇī meghadundubhinisvanā 07,121.019a tavātmajo 'yaṃ martyeṣu kulaśīladamādibhiḥ 07,121.019c guṇair bhaviṣyati vibho sadṛśo vaṃśayor dvayoḥ 07,121.019e kṣatriyapravaro loke nityaṃ śūrābhisatkṛtaḥ 07,121.020a śatrubhir yudhyamānasya saṃgrāme tv asya dhanvinaḥ 07,121.020c śiraś chetsyati saṃkruddhaḥ śatrur nālakṣito bhuvi 07,121.021a etac chrutvā sindhurājo dhyātvā ciram ariṃdama 07,121.021c jñātīn sarvān uvācedaṃ putrasnehābhipīḍitaḥ 07,121.022a saṃgrāme yudhyamānasya vahato mahatīṃ dhuram 07,121.022c dharaṇyāṃ mama putrasya pātayiṣyati yaḥ śiraḥ 07,121.022e tasyāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ 07,121.022f*1012_01 yadi ced asti me lābhas tapaso vā damasya vā 07,121.023a evam uktvā tato rājye sthāpayitvā jayadratham 07,121.023c vṛddhakṣatro vanaṃ yātas tapaśceṣṭaṃ samāsthitaḥ 07,121.024a so 'yaṃ tapyati tejasvī tapo ghoraṃ durāsadam 07,121.024c samantapañcakād asmād bahir vānaraketana 07,121.025a tasmāj jayadrathasya tvaṃ śiraś chittvā mahāmṛdhe 07,121.025c divyenāstreṇa ripuhan ghoreṇādbhutakarmaṇā 07,121.026a sakuṇḍalaṃ sindhupateḥ prabhañjanasutānuja 07,121.026c utsaṅge pātayasvāśu vṛddhakṣatrasya bhārata 07,121.027a atha tvam asya mūrdhānaṃ pātayiṣyasi bhūtale 07,121.027c tavāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ 07,121.028a yathā caitan na jānīyāt sa rājā pṛthivīpatiḥ 07,121.028c tathā kuru kuruśreṣṭha divyam astram upāśritaḥ 07,121.029a na hy asādhyam akāryaṃ vā vidyate tava kiṃ cana 07,121.029b*1013_01 astrasyāsya prabhāveṇa paśubhartuḥ kathaṃ cana 07,121.029b*1013_02 yathaitat saindhavaśiraḥ śarair eva dhanaṃjaya 07,121.029b*1013_03 vṛddhakṣatre pataty eva tathā nītir vidhīyatām 07,121.029c samasteṣv api lokeṣu triṣu vāsavanandana 07,121.030a etac chrutvā tu vacanaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan 07,121.030b*1014_01 arjunas tvarayā yuktas tad astraṃ samupāśritaḥ 07,121.030b*1014_02 vṛddhakṣatrāśramadvāram aharat tadareḥ śiraḥ 07,121.030c indrāśanisamasparśaṃ divyamantrābhimantritam 07,121.031a sarvabhārasahaṃ śaśvadgandhamālyārcitaṃ śaram 07,121.031b*1015_01 ekaṃ tūṇīśayaṃ ghoram indrāśanisamaprabham 07,121.031b*1015_02 sarvabhedinam atyarthaṃ gandhamālyārcitaṃ sadā 07,121.031b*1016_01 raudreṇāstreṇa saṃyojya vidhivat kurunandanaḥ 07,121.031b*1016_02 samādhatta mahābāhur gāṇḍīve kṣipram arjunaḥ 07,121.031c visasarjārjunas tūrṇaṃ saindhavasya vadhe vṛtaḥ 07,121.031d*1017_01 tato dhanaṃjayaḥ śīghraṃ śaraṃ taṃ bhāskaratviṣam 07,121.031d*1017_02 ujjihīrṣuḥ śiraḥ kāyāt saindhavasya mahātmanaḥ 07,121.032a sa tu gāṇḍīvanirmuktaḥ śaraḥ śyena ivāśugaḥ 07,121.032b*1018_01 chittvā śiraḥ sindhupater utpapāta vihāyasam 07,121.032c śakuntam iva vṛkṣāgrāt saindhavasya śiro 'harat 07,121.032d*1019_01 prapatiṣyati śīrṣe tu kṛṣṇo 'rjunam athābravīt 07,121.032d*1019_02 pārtha pārtha śiro hy etad yathā neyān mahītalam 07,121.032d*1019_03 saṃjaya uvāca 07,121.032d*1019_03 tathā kuru kuruśreṣṭha vakṣye tasyāpi kāraṇam 07,121.032d*1019_04 śrutvā tu vacanaṃ tasya tvaramāṇo 'stramāyayā 07,121.033a aharat tat punaś caiva śarair ūrdhvaṃ dhanaṃjayaḥ 07,121.033c durhṛdām apraharṣāya suhṛdāṃ harṣaṇāya ca 07,121.033d*1020_01 tiryag ūrdhvam adhaś caiva punar ūrdhvam athāpi ca 07,121.033d*1020_02 dīrghakālam avāk caiva saṃprakrīḍann ivārjunaḥ 07,121.033d*1020_03 tat sainyaṃ sarvato 'paśyan mahad āścaryam adbhutam 07,121.033d*1020_04 prāpayat sa śiro yasmād yodhayann eva pārthivān 07,121.034a śaraiḥ kadambakīkṛtya kāle tasmiṃś ca pāṇḍavaḥ 07,121.034b*1021_01 yodhayām āsa tāṃś caiva pāṇḍavaḥ ṣaṇmahārathān 07,121.034b*1021_02 tataḥ sumahad āścaryaṃ tatrāpaśyāma bhārata 07,121.034c samantapañcakād bāhyaṃ śiras tad vyaharat tataḥ 07,121.034d*1022_01 jayadrathasyārjunabāṇanālaṃ 07,121.034d*1022_02 mukhāravindaṃ rudhirāmbusiktam 07,121.034d*1022_03 dṛṣṭaṃ naraiś copari vartamānaṃ 07,121.034d*1022_04 vidyādharotsṛṣṭam ivaikapadmam 07,121.034d*1022_05 sa devaśatrūn iva devarājaḥ 07,121.034d*1022_06 kirīṭamālī vyadhamat sapatnān 07,121.034d*1022_07 yathā tamāṃsy abhyuditas tamoghnaḥ 07,121.034d*1022_08 pūrṇāṃ pratijñāṃ samavāpya dhīraḥ 07,121.034d*1022_09 athābravīt keśavaṃ pāṇḍaveyaḥ 07,121.034d*1022_10 kiyantam adhvānam idaṃ harāmi 07,121.034d*1022_11 kimartham etan na nipātyam urvyāṃ 07,121.034d*1022_12 kva ca prayātavyam idaṃ ca śaṃsa 07,121.034d*1022_13 śaknomy ahaṃ yatra bhavān bravīti 07,121.034d*1022_14 taṃ bhūmideśaṃ ca śiro vinetum 07,121.035a etasminn eva kāle tu vṛddhakṣatro mahīpatiḥ 07,121.035c saṃdhyām upāste tejasvī saṃbandhī tava māriṣa 07,121.036a upāsīnasya tasyātha kṛṣṇakeśaṃ sakuṇḍalam 07,121.036c sindhurājasya mūrdhānam utsaṅge samapātayat 07,121.037a tasyotsaṅge nipatitaṃ śiras tac cārukuṇḍalam 07,121.037c vṛddhakṣatrasya nṛpater alakṣitam ariṃdama 07,121.038a kṛtajapyasya tasyātha vṛddhakṣatrasya dhīmataḥ 07,121.038c uttiṣṭhatas tat sahasā śiro 'gacchad dharātalam 07,121.039a tatas tasya narendrasya putramūrdhani bhūtalam 07,121.039c gate tasyāpi śatadhā mūrdhāgacchad ariṃdama 07,121.039d*1023_01 tac chiraḥ śatadhā rājan papāta pṛthivītale 07,121.040a tataḥ sarvāṇi bhūtāni vismayaṃ jagmur uttamam 07,121.040c vāsudevaś ca bībhatsuṃ praśaśaṃsa mahāratham 07,121.041a tato dṛṣṭvā vinihataṃ sindhurājaṃ jayadratham 07,121.041b*1024_01 tato vinihate rājan sindhurāje kirīṭinā 07,121.041b*1025_01 tamas tad vāsudevena saṃhṛtaṃ bharatarṣabha 07,121.041b*1025_02 paścāj jñātaṃ mahīpāla tava putraiḥ sahānugaiḥ 07,121.041b*1025_03 vāsudevaprayukteyaṃ māyeti nṛpasattama 07,121.041b*1025_04 evaṃ sa nihato rājan pārthenāmitatejasā 07,121.041b*1025_05 akṣauhiṇīr aṣṭa hatvā jāmātā tava saindhavaḥ 07,121.041b*1025_06 hataṃ jayadrathaṃ dṛṣṭvā tava putrā narādhipa 07,121.041b*1026_01 karmaṇā tena pārthasya vismitāḥ sarvadevatāḥ 07,121.041b*1026_02 sarvathā samare yasya goptā nityaṃ janārdanaḥ 07,121.041b*1026_03 kathaṃ tasya jayo na syād iti bhūtāni menire 07,121.041b*1026_04 etadarthaṃ śiras tasya cyāvayām āsa pāṇḍavaḥ 07,121.041b*1026_05 syamantapañcakād bāhyaṃ śarair eva yathākramam 07,121.041b*1026_06 kṛtvā tac ca mahat karma nihatya ca jayadratham 07,121.041b*1026_07 astraṃ pāśupataṃ pārthaḥ saṃhartum upacakrame 07,121.041b*1026_08 saṃharaty api kaunteye tad astraṃ tatra bhārata 07,121.041b*1026_09 vavau śītaḥ sugandhaś ca pavano hlādayann iva 07,121.041b*1026_10 saṃhāraṃ ca pramokṣaṃ ca dṛṣṭvā tatra divaukasaḥ 07,121.041b*1026_11 vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ praśaśaṃsuś ca pāṇḍavam 07,121.041b*1026_12 evam astreṇa tān vīro yodhayitvā dhanaṃjayaḥ 07,121.041b*1026_13 jayadrathaśiraḥ paścāc cyāvayām āsa pāṇḍavaḥ 07,121.041b*1026_14 tac chiraś cyāvamānaṃ tu dadṛśus tāvakā yudhi 07,121.041b*1026_15 śalyakarṇakṛpā rājan mohitāḥ savyasācinā 07,121.041b*1026_16 śirasi cyāvite tasya śarair āśīviṣopamaiḥ 07,121.041b*1026_17 paścāt kāyo 'patad bhūmiṃ śocayan sarvapārthivān 07,121.041b*1026_18 dṛṣṭvā tu nihataṃ saṃkhe sindhurājaṃ mahāratham 07,121.041c putrāṇāṃ tava netrebhyo duḥkhād bahv apataj jalam 07,121.041d*1027_01 duḥkhād aśrūṇi mumucur nirāśāś cābhavañ jaye 07,121.041d*1028_01 tato jayadrathe rājan hate pārthena keśavaḥ 07,121.041d*1028_02 dadhmau śaṅkhaṃ mahābāhur arjunaś ca paraṃtapaḥ 07,121.041d*1029_01 tasmiṃs tu nihate vīre saindhave lokaviśrute 07,121.041d*1029_02 praharṣam atulaṃ lebhe kṛṣṇaḥ pārthaś ca bhārata 07,121.042a bhīmaseno 'pi saṃgrāme bodhayann iva pāṇḍavam 07,121.042c siṃhanādena mahatā pūrayām āsa rodasī 07,121.042d*1030_01 bhīmaś ca vṛṣṇisiṃhaś ca yudhāmanyuś ca bhārata 07,121.042d*1030_02 uttamaujāś ca vikrāntaḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak 07,121.043a taṃ śrutvā tu mahānādaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,121.043c saindhavaṃ nihataṃ mene phalgunena mahātmanā 07,121.044a tato vāditraghoṣeṇa svān yodhān abhiharṣayan 07,121.044c abhyavartata saṃgrāme bhāradvājaṃ yuyutsayā 07,121.044d*1031_01 udapadyata sainyasya pāṇḍūnāṃ hṛṣṭacetasām 07,121.045a tataḥ pravavṛte rājann astaṃ gacchati bhāskare 07,121.045c droṇasya somakaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 07,121.046a te tu sarvaprayatnena bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ 07,121.046c saindhave nihate rājann ayudhyanta mahārathāḥ 07,121.047a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā saindhavaṃ vinihatya ca 07,121.047c ayodhayaṃs tato droṇaṃ jayonmattās tatas tataḥ 07,121.048a arjuno 'pi raṇe yodhāṃs tāvakān rathasattamān 07,121.048c ayodhayan mahārāja hatvā saindhavakaṃ nṛpam 07,121.049a sa devaśatrūn iva devarājaḥ; kirīṭamālī vyadhamat samantāt 07,121.049c yathā tamāṃsy abhyuditas tamoghnaḥ; pūrvāṃ pratijñāṃ samavāpya vīraḥ 07,121.049d*1032_00 vaiśaṃpāyana uvāca 07,121.049d*1032_01 etat sucaritaṃ rājan yaḥ śṛṇotīha bhaktitaḥ 07,121.049d*1032_02 apamṛtyuṃ jayaty āśu labhate sarvasaṃpadaḥ 07,122.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,122.001a tasmin vinihate vīre saindhave savyasācinā 07,122.001c māmakā yad akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya 07,122.001d*1033_01 paśyatāṃ sarvayodhānāṃ māmakānāṃ mahāraṇe 07,122.001d*1033_02 ahanyata kathaṃ yuddhe saindhavaḥ savyasācinā 07,122.001d*1033_03 kathaṃ drauṇikṛpair guptaḥ karṇena ca mahāraṇe 07,122.001d*1033_04 phalgunāgnimukhaṃ ghoraṃ praviṣṭaḥ sādhu saindhavaḥ 07,122.001d*1033_05 tasmin hate maheṣvāse mandātmā sa suyodhanaḥ 07,122.001d*1033_06 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sūta kim akārṣīd anantaram 07,122.002 saṃjaya uvāca 07,122.002a saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā raṇe pārthena māriṣa 07,122.002c amarṣavaśam āpannaḥ kṛpaḥ śāradvatas tadā 07,122.003a mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat 07,122.003c drauṇiś cābhyadravat pārthaṃ ratham āsthāya phalgunam 07,122.004a tāv enaṃ rathināṃ śreṣṭhau rathābhyāṃ rathasattamam 07,122.004c ubhāv ubhayatas tīkṣṇair viśikhair abhyavarṣatām 07,122.005a sa tathā śaravarṣābhyāṃ sumahadbhyāṃ mahābhujaḥ 07,122.005c pīḍyamānaḥ parām ārtim agamad rathināṃ varaḥ 07,122.006a so 'jighāṃsur guruṃ saṃkhye guros tanayam eva ca 07,122.006c cakārācāryakaṃ tatra kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,122.007a astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca 07,122.007c mandavegān iṣūṃs tābhyām ajighāṃsur avāsṛjat 07,122.008a te nātibhṛśam abhyaghnan viśikhā jayacoditāḥ 07,122.008c bahutvāt tu parām ārtiṃ śarāṇāṃ tāv agacchatām 07,122.009a atha śāradvato rājan kaunteyaśarapīḍitaḥ 07,122.009c avāsīdad rathopasthe mūrcchām abhijagāma ha 07,122.010a vihvalaṃ tam abhijñāya bhartāraṃ śarapīḍitam 07,122.010c hato 'yam iti ca jñātvā sārathis tam apāvahat 07,122.011a tasmin sanne mahārāja kṛpe śāradvate yudhi 07,122.011c aśvatthāmāpy apāyāsīt pāṇḍaveyād rathāntaram 07,122.012a dṛṣṭvā śāradvataṃ pārtho mūrchitaṃ śarapīḍitam 07,122.012c ratha eva maheṣvāsaḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat 07,122.012d*1034_01 aśrupūrṇamukho dīno vacanaṃ cedam abravīt 07,122.013a paśyann idaṃ mahāprājñaḥ kṣattā rājānam uktavān 07,122.013c kulāntakaraṇe pāpe jātamātre suyodhane 07,122.014a nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ 07,122.014c asmād dhi kurumukhyānāṃ mahad utpatsyate bhayam 07,122.015a tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ 07,122.015c tatkṛte hy adya paśyāmi śaratalpagataṃ kṛpam 07,122.016a dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balapauruṣam 07,122.016c ko hi brāhmaṇam ācāryam abhidruhyeta mādṛśaḥ 07,122.017a ṛṣiputro mamācāryo droṇasya dayitaḥ sakhā 07,122.017c eṣa śete rathopasthe madbāṇair abhipīḍitaḥ 07,122.018a akāmayānena mayā viśikhair ardito bhṛśam 07,122.018c avāsīdad rathopasthe prāṇān pīḍayatīva me 07,122.019a śarārditena hi mayā prekṣaṇīyo mahādyutiḥ 07,122.019b*1035_01 putraśokābhibhūtena śarair abhyarditena ca 07,122.019c pratyasto bahubhir bāṇair daśadharmagatena vai 07,122.020a śocayaty eṣa nipatan bhūyaḥ putravadhād dhi mām 07,122.020c kṛpaṇaṃ svarathe sannaṃ paśya kṛṣṇa yathā gatam 07,122.021a upākṛtya tu vai vidyām ācāryebhyo nararṣabhāḥ 07,122.021c prayacchantīha ye kāmān devatvam upayānti te 07,122.022a ye tu vidyām upādāya gurubhyaḥ puruṣādhamāḥ 07,122.022c ghnanti tān eva durvṛttās te vai nirayagāminaḥ 07,122.023a tad idaṃ narakāyādya kṛtaṃ karma mayā dhruvam 07,122.023c ācāryaṃ śaravarṣeṇa rathe sādayatā kṛpam 07,122.024a yat tat pūrvam upākurvann astraṃ mām abravīt kṛpaḥ 07,122.024c na kathaṃ cana kauravya prahartavyaṃ gurāv iti 07,122.025a tad idaṃ vacanaṃ sādhor ācāryasya mahātmanaḥ 07,122.025c nānuṣṭhitaṃ tam evājau viśikhair abhivarṣatā 07,122.026a namas tasmai supūjyāya gautamāyāpalāyine 07,122.026c dhig astu mama vārṣṇeya yo hy asmai praharāmy aham 07,122.027a tathā vilapamāne tu savyasācini taṃ prati 07,122.027b*1036_01 tataḥ kirīṭinā rājan vihvale gautame kṛte 07,122.027b*1037_01 yathāgnir indhaneddho vai krodhendhanasamīritaḥ 07,122.027c saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rādheyaḥ samupādravat 07,122.027d*1038_01 saindhavasya mukhaṃ tyaktvā karṇaḥ sātvatam abhyayāt 07,122.027d*1039_01 tam āpatantaṃ rādheyam arjunasya rathaṃ prati 07,122.027d*1039_02 pāñcālyau sātyakiś caiva sahasā samupādravan 07,122.028a upāyāntaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā pārtho mahārathaḥ 07,122.028c prahasan devakīputram idaṃ vacanam abravīt 07,122.029a eṣa prayāty ādhirathiḥ sātyakeḥ syandanaṃ prati 07,122.029c na mṛṣyati hataṃ nūnaṃ bhūriśravasam āhave 07,122.030a yatra yāty eṣa tatra tvaṃ codayāśvāñ janārdana 07,122.030c mā somadatteḥ padavīṃ gamayet sātyakiṃ vṛṣaḥ 07,122.031a evam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā 07,122.031c pratyuvāca mahātejāḥ kālayuktam idaṃ vacaḥ 07,122.032a alam eṣa mahābāhuḥ karṇāyaiko hi pāṇḍava 07,122.032c kiṃ punar draupadeyābhyāṃ sahitaḥ sātvatarṣabhaḥ 07,122.033a na ca tāvat kṣamaḥ pārtha karṇena tava saṃgaraḥ 07,122.033c prajvalantī maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī 07,122.033e tvadarthaṃ pūjyamānaiṣā rakṣyate paravīrahan 07,122.033f*1040_01 na karṇaṃ prākṛtaṃ manye tena yuddhaṃ na rocaye 07,122.033f*1040_02 karṇo hi balavān ekaḥ śakto 'smāñ jetum ojasā 07,122.033f*1040_03 na karṇaṃ hi vayaṃ śaktā jetuṃ sabalavāhanāḥ 07,122.033f*1040_04 karṇasyaiṣa mahādoṣo yaj jīyeta pade pade 07,122.033f*1040_05 pramādāc ca ghṛṇitvāc ca tena śakyatamo mataḥ 07,122.034a ataḥ karṇaḥ prayātv atra sātvatasya yathā tathā 07,122.034c ahaṃ jñāsyāmi kauravya kālam asya durātmanaḥ 07,122.034d*1041_01 yatrainaṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ pātayiṣyati bhūtale 07,122.034d*1042_01 tadā gantāsi pārtha tvaṃ tena yoddhuṃ durātmanā 07,122.035 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,122.035a yo 'sau karṇena vīreṇa vārṣṇeyasya samāgamaḥ 07,122.035b*1043_01 akāṅkṣitaś ca karṇena sa bhavatv atitejasaḥ 07,122.035c hate tu bhūriśravasi saindhave ca nipātite 07,122.035d*1044_01 saumadattiṃ hataṃ dṛṣṭvā tad yuddham abhavat katham 07,122.036a sātyakiś cāpi virathaḥ kaṃ samārūḍhavān ratham 07,122.036c cakrarakṣau ca pāñcālyau tan mamācakṣva saṃjaya 07,122.037 saṃjaya uvāca 07,122.037a hanta te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ mahāraṇe 07,122.037c śuśrūṣasva sthiro bhūtvā durācaritam ātmanaḥ 07,122.037d*1045_01 paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavārjunayor api 07,122.038a pūrvam eva hi kṛṣṇasya manogatam idaṃ prabho 07,122.038c vijetavyo yathā vīraḥ sātyakir yūpaketunā 07,122.039a atītānāgataṃ rājan sa hi vetti janārdanaḥ 07,122.039c ataḥ sūtaṃ samāhūya dārukaṃ saṃdideśa ha 07,122.039e ratho me yujyatāṃ kālyam iti rājan mahābalaḥ 07,122.039f*1046_01 dārukaḥ kṛṣṇasaṃdiṣṭaṃ rātrāv uktaṃ hṛdā vahan 07,122.040a na hi devā na gandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ 07,122.040c mānavā vā vijetāraḥ kṛṣṇayoḥ santi ke cana 07,122.040d*1047_01 ubhayoḥ senayoś caiva ye yaudhāḥ santi ke cana 07,122.041a pitāmahapurogāś ca devāḥ siddhāś ca taṃ viduḥ 07,122.041c tayoḥ prabhāvam atulaṃ śṛṇu yuddhaṃ ca tad yathā 07,122.042a sātyakiṃ virathaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ cābhyudyatāyudham 07,122.042c dadhmau śaṅkhaṃ mahāvegam ārṣabheṇātha mādhavaḥ 07,122.043a dāruko 'vetya saṃdeśaṃ śrutvā śaṅkhasya ca svanam 07,122.043c ratham anvānayat tasmai suparṇocchritaketanam 07,122.044a sa keśavasyānumate rathaṃ dārukasaṃyutam 07,122.044c āruroha śineḥ pautro jvalanādityasaṃnibham 07,122.045a kāmagaiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ 07,122.045c hayodagrair mahāvegair hemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ 07,122.046a yuktaṃ samāruhya ca taṃ vimānapratimaṃ ratham 07,122.046c abhyadravata rādheyaṃ pravapan sāyakān bahūn 07,122.047a cakrarakṣāv api tadā yudhāmanyūttamaujasau 07,122.047c dhanaṃjayarathaṃ hitvā rādheyaṃ pratyudīyayuḥ 07,122.048a rādheyo 'pi mahārāja śaravarṣaṃ samutsṛjan 07,122.048c abhyadravat susaṃkruddho raṇe śaineyam acyutam 07,122.049a naiva daivaṃ na gāndharvaṃ nāsuroragarākṣasam 07,122.049c tādṛśaṃ bhuvi vā yuddhaṃ divi vā śrutam ity uta 07,122.050a upāramata tat sainyaṃ sarathāśvanaradvipam 07,122.050c tayor dṛṣṭvā mahārāja karma saṃmūḍhacetanam 07,122.051a sarve ca samapaśyanta tad yuddham atimānuṣam 07,122.051c tayor nṛvarayo rājan sārathyaṃ dārukasya ca 07,122.052a gatapratyāgatāvṛttair maṇḍalaiḥ saṃnivartanaiḥ 07,122.052c sārathes tu rathasthasya kāśyapeyasya vismitāḥ 07,122.053a nabhastalagatāś caiva devagandharvadānavāḥ 07,122.053c atīvāvahitā draṣṭuṃ karṇaśaineyayo raṇam 07,122.054a mitrārthe tau parākrāntau spardhinau śuṣmiṇau raṇe 07,122.054c karṇaś cāmarasaṃkāśo yuyudhānaś ca sātyakiḥ 07,122.054d*1048_01 karṇas tv amitavikrāntas tava priyahite rataḥ 07,122.055a anyonyaṃ tau mahārāja śaravarṣair avarṣatām 07,122.055c pramamātha śineḥ pautraṃ karṇaḥ sāyakavṛṣṭibhiḥ 07,122.056a amṛṣyamāṇo nidhanaṃ kauravyajalasaṃdhayoḥ 07,122.056b*1049_01 jalasaṃdhaṃ hataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasam eva ca 07,122.056c karṇaḥ śokasamāviṣṭo mahoraga iva śvasan 07,122.057a sa śaineyaṃ raṇe kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā 07,122.057c abhyadravata vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ 07,122.057d*1050_01 abhyardayan mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ 07,122.058a taṃ tu saṃprekṣya saṃkruddhaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata 07,122.058b*1051_01 śarair eva prajagrāha satyako vṛṣṇipuṃgavaḥ 07,122.058b*1051_02 tatrāścaryaṃ tadā rājann akaroc chininandanaḥ 07,122.058b*1051_03 karṇaṃ ca prativivyādha śarāṃs tatprahitāñ śitān 07,122.058b*1051_04 tatas tau spardhayā vīrāv ubhau yuddhaviśāradau 07,122.058b*1051_05 atakṣatām athānyonyaṃ ubhau vijayakāṅkṣiṇau 07,122.058c mahatā śaravarṣeṇa gajaḥ pratigajaṃ yathā 07,122.059a tau sametya naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau 07,122.059b*1052_01 bāṇasaṃkulayuddhaiś ca spardhinau yuddhadurmadau 07,122.059c anyonyaṃ saṃtatakṣāte raṇe 'nupamavikramau 07,122.060a tataḥ karṇaṃ śineḥ pautraḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 07,122.060c bibheda sarvagātreṣu punaḥ punar ariṃdamaḥ 07,122.061a sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 07,122.061c aśvāṃś ca caturaḥ śvetān nijaghne niśitaiḥ śaraiḥ 07,122.062a chittvā dhvajaṃ śatenaiva śatadhā puruṣarṣabhaḥ 07,122.062b*1053_01 dhvajaṃ ciccheda chattraṃ ca rathaṃ ca śatadhākarot 07,122.062c cakāra virathaṃ karṇaṃ tava putrasya paśyataḥ 07,122.063a tato vimanaso rājaṃs tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ 07,122.063c vṛṣasenaḥ karṇasutaḥ śalyo madrādhipas tathā 07,122.063d*1054_01 kṛpaś ca madrarājaś ca vṛṣasenaś ca saṃyuge 07,122.064a droṇaputraś ca śaineyaṃ sarvataḥ paryavārayan 07,122.064c tataḥ paryākulaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,122.065a tathā sātyakinā vīre virathe sūtaje kṛte 07,122.065b*1055_01 tadā puruṣavīreṇa satyakena tathākṛte 07,122.065c hāhākāras tato rājan sarvasainyeṣu cābhavat 07,122.066a karṇo 'pi vihvalo rājan sātvatenārditaḥ śaraiḥ 07,122.066c duryodhanarathaṃ rājann āruroha viniḥśvasan 07,122.067a mānayaṃs tava putrasya bālyāt prabhṛti sauhṛdam 07,122.067c kṛtāṃ rājyapradānena pratijñāṃ paripālayan 07,122.068a tathā tu virathe karṇe putrān vai tava pārthiva 07,122.068c duḥśāsanamukhāñ śūrān nāvadhīt sātyakir vaśī 07,122.069a rakṣan pratijñāṃ ca punar bhīmasenakṛtāṃ purā 07,122.069c virathān vihvalāṃś cakre na tu prāṇair vyayojayat 07,122.070a bhīmasenena tu vadhaḥ putrāṇāṃ te pratiśrutaḥ 07,122.070c punardyūte ca pārthena vadhaḥ karṇasya śaṃśrutaḥ 07,122.071a vadhe tv akurvan yatnaṃ te tasya karṇamukhās tadā 07,122.071b*1056_01 vadhe yatnam athākārṣīt karṇas tava sutaiḥ saha 07,122.071c nāśaknuvaṃś ca taṃ hantuṃ sātyakiṃ pravarā rathāḥ 07,122.071d*1057_01 satyakas tu sutāṃs te vai vyadhamal līlayā śaraiḥ 07,122.072a drauṇiś ca kṛtavarmā ca tathaivānye mahārathāḥ 07,122.072c nirjitā dhanuṣaikena śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 07,122.072e kāṅkṣatā paralokaṃ ca dharmarājasya ca priyam 07,122.073a kṛṣṇayoḥ sadṛśo vīrye sātyakiḥ śatrukarśanaḥ 07,122.073b*1058_01 jitavān sarvasainyāni tāvakāni hasann iva 07,122.073c kṛṣṇo vāpi bhavel loke pārtho vāpi dhanurdharaḥ 07,122.073e śaineyo vā naravyāghraś caturtho nopalabhyate 07,122.074 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,122.074a ajayyaṃ ratham āsthāya vāsudevasya sātyakiḥ 07,122.074c virathaṃ kṛtavān karṇaṃ vāsudevasamo yuvā 07,122.074d*1059_01 cakāra virathaṃ karṇaṃ tava sainyasya paśyataḥ 07,122.074d*1060_01 pārthena sadṛśo yuddhe vāsudevasamo yuvā 07,122.074d*1060_02 sarvakṣatriyavīrāṇāṃ ekavīras tu sūtajam 07,122.075a dārukeṇa samāyuktaṃ svabāhubaladarpitaḥ 07,122.075c kaccid anyaṃ samārūḍhaḥ sa rathaṃ sātyakiḥ punaḥ 07,122.076a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kuśalo hy asi bhāṣitum 07,122.076c asahyaṃ tam ahaṃ manye tan mamācakṣva saṃjaya 07,122.076d*1061_01 asahyaṃ sātyakiṃ manye rathameghaughanisvanam 07,122.076d*1062_01 saṃjayācakṣva bhūyo me yac cakrāte punaś ca tau 07,122.077 saṃjaya uvāca 07,122.077a śṛṇu rājan yathā tasya ratham anyaṃ mahāmatiḥ 07,122.077c dārukasyānujas tūrṇaṃ kalpanāvidhikalpitam 07,122.078a āyasaiḥ kāñcanaiś cāpi paṭṭair naddhaṃ sakūbaram 07,122.078c tārāsahasrakhacitaṃ siṃhadhvajapatākinam 07,122.079a aśvair vātajavair yuktaṃ hemabhāṇḍaparicchadaiḥ 07,122.079c pāṇḍurair indusaṃkāśaiḥ sarvaśabdātigair dṛḍhaiḥ 07,122.080a citrakāñcanasaṃnāhair vājimukhyair viśāṃ pate 07,122.080c ghaṇṭājālākularavaṃ śaktitomaravidyutam 07,122.081a vṛtaṃ sāṃgrāmikair dravyair bahuśastraparicchadam 07,122.081c rathaṃ saṃpādayām āsa meghagambhīranisvanam 07,122.082a taṃ samāruhya śaineyas tava sainyam upādravat 07,122.082c dāruko 'pi yathākāmaṃ prayayau keśavāntikam 07,122.083a karṇasyāpi mahārāja śaṅkhagokṣīrapāṇḍuraiḥ 07,122.083c citrakāñcanasaṃnāhaiḥ sadaśvair vegavattaraiḥ 07,122.084a hemakakṣyādhvajopetaṃ kḷptayantrapatākinam 07,122.084c agryaṃ rathaṃ suyantāraṃ bahuśastraparicchadam 07,122.085a upājahrus tam āsthāya karṇo 'py abhyadravad ripūn 07,122.085c etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 07,122.086a bhūyaś cāpi nibodha tvaṃ tavāpanayajaṃ kṣayam 07,122.086c ekatriṃśat tava sutā bhīmasenena pātitāḥ 07,122.087a durmukhaṃ pramukhe kṛtvā satataṃ citrayodhinam 07,122.087c śataśo nihatāḥ śūrāḥ sātvatenārjunena ca 07,122.088a bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā bhagadattaṃ ca māriṣa 07,122.088c evam eṣa kṣayo vṛtto rājan durmantrite tava 07,123.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,123.001a tathā gateṣu śūreṣu teṣāṃ mama ca saṃjaya 07,123.001c kiṃ vai bhīmas tadākārṣīt tan mamācakṣva saṃjaya 07,123.001d*1063_01 kiṃ vai bhīmārjunau tatra sātyakiś cākarot tadā 07,123.002 saṃjaya uvāca 07,123.002a viratho bhīmaseno vai karṇavākśalyapīḍitaḥ 07,123.002c amarṣavaśam āpannaḥ phalgunaṃ vākyam abravīt 07,123.003a punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca 07,123.003c akṛtāstraka mā yodhīr bāla saṃgrāmakātara 07,123.004a iti mām abravīt karṇaḥ paśyatas te dhanaṃjaya 07,123.004c evaṃ vaktā ca me vadhyas tena cokto 'smi bhārata 07,123.005a etad vrataṃ mahābāho tvayā saha kṛtaṃ mayā 07,123.005c yathaitan mama kaunteya tathā tava na saṃśayaḥ 07,123.006a tadvadhāya naraśreṣṭha smaraitad vacanaṃ mama 07,123.006c yathā bhavati tat satyaṃ tathā kuru dhanaṃjaya 07,123.007a tac chrutvā vacanaṃ tasya bhīmasyāmitavikramaḥ 07,123.007b*1064_01 vacanaṃ bhīmasenasya śrutvā tv amaravikramaḥ 07,123.007c tato 'rjuno 'bravīt karṇaṃ kiṃ cid abhyetya saṃyuge 07,123.008a karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputrātmasaṃstuta 07,123.008c adharmabuddhe śṛṇu me yat tvā vakṣyāmi sāṃpratam 07,123.009a dvividhaṃ karma śūrāṇāṃ yuddhe jayaparājayau 07,123.009c tau cāpy anityau rādheya vāsavasyāpi yudhyataḥ 07,123.009d*1065_01 raṇam utsṛjya nirlajja gacchase vai punaḥ punaḥ 07,123.009d*1065_02 māhātmyaṃ paśya bhīmasya karṇa janma kule tathā 07,123.009d*1065_03 noktavān paruṣaṃ yat tvā palāyanaparāyaṇam 07,123.009d*1065_04 bhūyas tvam api saṃgamya sakṛd eva yadṛcchayā 07,123.009d*1065_05 virathaṃ hatavān vīraṃ pāṇḍavaṃ sūtadāyada 07,123.009d*1065_06 kulasya sadṛśaṃ cāpi rādheya kṛtavān asi 07,123.009d*1065_07 tvam idānīṃ naraśreṣṭha prastutaṃ nāvabudhyase 07,123.009d*1065_08 sṛgāla iva manye 'haṃ kṣatraṃ tvam avamanyase 07,123.009d*1065_09 pitryaṃ karmāsya saṃgrāmas tavāstv anyaḥ kulocitaḥ 07,123.009d*1065_10 ahaṃ tvām api rādheya bravīmi raṇamūrdhani 07,123.009d*1065_11 sarvaśastrabhṛtāṃ madhye kuru kāryāṇi sarvaśaḥ 07,123.009d*1065_12 naikāntasiddhiḥ saṃgrāme vāsavasyāpi vidyate 07,123.010a mumūrṣur yuyudhānena viratho 'si visarjitaḥ 07,123.010b*1066_01 madvadhyas tvam iti jñātvā jitvā jīvan visarjitaḥ 07,123.010c yadṛcchayā bhīmasenaṃ virathaṃ kṛtavān asi 07,123.010d*1067_01 sa tvayā bhīmasenasya jayaḥ prāpto yadṛcchayā 07,123.011a adharmas tv eṣa rādheya yat tvaṃ bhīmam avocathāḥ 07,123.011c yuddhadharmaṃ vijānan vai yudhyantam apalāyinam 07,123.011d*1068_01 kathaṃ cid virathaṃ kṛtvā yat tvaṃ rūkṣam abhāṣathāḥ 07,123.011d*1068_02 adharmas tv eṣa sumahān anāryacaritaṃ ca tat 07,123.011d*1069_01 nāriṃ jitvātikatthante na ca jalpanti durvacaḥ 07,123.011d*1069_02 na ca kaṃ cana nindanti santaḥ śūrā nararṣabhāḥ 07,123.011d*1069_03 tvaṃ tu prākṛtavijñānas tat tad vadasi sūtaja 07,123.011d*1069_04 bahvabaddham akarṇyaṃ ca cāpalād aparīkṣitam 07,123.011e pūrayantaṃ yathāśakti śūrakarmāhave tathā 07,123.011f*1070_01 yudhyamānaṃ parākrāntaṃ śūram āryavrate ratam 07,123.011f*1071_01 yad avoco 'priyaṃ bhīmaṃ naitat satyaṃ vacas tava 07,123.012a paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavasya mamaiva ca 07,123.012c viratho bhīmasenena kṛto 'si bahuśo raṇe 07,123.012e na ca tvāṃ paruṣaṃ kiṃ cid uktavān paṇḍunandanaḥ 07,123.013a yasmāt tu bahu rūkṣaṃ ca śrāvitas te vṛkodaraḥ 07,123.013c parokṣaṃ yac ca saubhadro yuṣmābhir nihato mama 07,123.014a tasmād asyāvalepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi 07,123.014c tvayā tasya dhanuś chinnam ātmanāśāya durmate 07,123.015a tasmād vadhyo 'si me mūḍha sabhṛtyabalavāhanaḥ 07,123.015c kuru tvaṃ sarvakṛtyāni mahat te bhayam āgatam 07,123.016a hantāsmi vṛṣasenaṃ te prekṣamāṇasya saṃyuge 07,123.016c ye cānye 'py upayāsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ 07,123.016d*1072_01 ye ca tatrāpi hantāram upayāsyanti māṃ yudhi 07,123.016e tāṃś ca sarvān haniṣyāmi satyenāyudham ālabhe 07,123.017a tvāṃ ca mūḍhākṛtaprajñam atimāninam āhave 07,123.017b*1073_01 muṇḍinaṃ tu haniṣyāmi tvāṃ ca karṇātimāninam 07,123.017c dṛṣṭvā duryodhano mando bhṛśaṃ tapsyati pātitam 07,123.018a arjunena pratijñāte vadhe karṇasutasya tu 07,123.018c mahān sutumulaḥ śabdo babhūva rathināṃ tadā 07,123.019a tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye 07,123.019c mandaraśmiḥ sahasrāṃśur astaṃ girim upāgamat 07,123.019d*1074_01 tataḥ saṃdhyām upāsīnāḥ sarva eva nṛpottamāḥ 07,123.019d*1074_02 vyadṛśyantottamaruco mūrtimanta ivāgnayaḥ 07,123.019d*1075_01 lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 07,123.019d*1075_02 sahitaś cakrarakṣābhyāṃ śinīnām ṛṣabheṇa ca 07,123.019d*1075_03 yudhāmanyurathasthena bhīmena sahito 'nagha 07,123.019d*1075_04 jayadrathānugair vīrair yuddhāya samupāyayau 07,123.020a tato rājan hṛṣīkeśaḥ saṃgrāmaśirasi sthitam 07,123.020c tīrṇapratijñaṃ bībhatsuṃ pariṣvajyedam abravīt 07,123.021a diṣṭyā saṃpāditā jiṣṇo pratijñā mahatī tvayā 07,123.021c diṣṭyā ca nihataḥ pāpo vṛddhakṣatraḥ sahātmajaḥ 07,123.022a dhārtarāṣṭrabalaṃ prāpya devasenāpi bhārata 07,123.022c sīdeta samare jiṣṇo nātra kāryā vicāraṇā 07,123.023a na taṃ paśyāmi lokeṣu cintayan puruṣaṃ kva cit 07,123.023c tvad ṛte puruṣavyāghra ya etad yodhayed balam 07,123.024a mahāprabhāvā bahavas tvayā tulyādhikāpi vā 07,123.024c sametāḥ pṛthivīpālā dhārtarāṣṭrasya kāraṇāt 07,123.024e te tvāṃ prāpya raṇe kruddhaṃ nābhyavartanta daṃśitāḥ 07,123.025a tava vīryaṃ balaṃ caiva rudraśakrāntakopamam 07,123.025c nedṛśaṃ śaknuyāt kaś cid raṇe kartuṃ parākramam 07,123.025e yādṛśaṃ kṛtavān adya tvam ekaḥ śatrutāpanaḥ 07,123.026a evam eva hate karṇe sānubandhe durātmani 07,123.026c vardhayiṣyāmi bhūyas tvāṃ vijitāriṃ hatadviṣam 07,123.027a tam arjunaḥ pratyuvāca prasādāt tava mādhava 07,123.027c pratijñeyaṃ mayottīrṇā vibudhair api dustarā 07,123.028a anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ nātho 'si mādhava 07,123.028c tvatprasādān mahīṃ kṛtsnāṃ saṃprāpsyati yudhiṣṭhiraḥ 07,123.029a tavaiva bhāro vārṣṇeya tavaiva vijayaḥ prabho 07,123.029c vardhanīyās tava vayaṃ preṣyāś ca madhusūdana 07,123.030a evam uktaḥ smayan kṛṣṇaḥ śanakair vāhayan hayān 07,123.030c darśayām āsa pārthāya krūram āyodhanaṃ mahat 07,123.031 śrīkṛṣṇa uvāca 07,123.031a prārthayanto jayaṃ yuddhe prathitaṃ ca mahad yaśaḥ 07,123.031c pṛthivyāṃ śerate śūrāḥ pārthivās tvaccharair hatāḥ 07,123.032a vikīrṇaśastrābharaṇā vipannāśvarathadvipāḥ 07,123.032c saṃchinnabhinnavarmāṇo vaiklavyaṃ paramaṃ gatāḥ 07,123.033a sasattvā gatasattvāś ca prabhayā parayā yutāḥ 07,123.033c sajīvā iva lakṣyante gatasattvā narādhipāḥ 07,123.034a teṣāṃ śaraiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śastraiś ca vividhaiḥ śitaiḥ 07,123.034c vāhanair āyudhaiś caiva saṃpūrṇāṃ paśya medinīm 07,123.035a varmabhiś carmabhir hāraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 07,123.035c uṣṇīṣair mukuṭaiḥ sragbhiś cūḍāmaṇibhir ambaraiḥ 07,123.036a kaṇṭhasūtrair aṅgadaiś ca niṣkair api ca suprabhaiḥ 07,123.036c anyaiś cābharaṇaiś citrair bhāti bhārata medinī 07,123.036d@017_0001 anukarṣair upāsaṅgaiḥ patākābhir dhvajais tathā 07,123.036d@017_0002 upaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ 07,123.036d@017_0003 cakraiḥ pramathitaiś citrair akṣaiś ca bahudhā raṇe 07,123.036d@017_0004 yugair yoktraiḥ kalāpaiś ca dhanurbhiḥ sāyakais tathā 07,123.036d@017_0005 paristomaiḥ kuthābhiś ca parighair aṅkuśais tathā 07,123.036d@017_0006 śaktibhir bhindipālaiś ca tūṇaiḥ śūlaiḥ paraśvadhaiḥ 07,123.036d@017_0007 prāsaiś ca tomaraiś caiva kuntair yaṣṭibhir eva ca 07,123.036d@017_0008 śataghnībhir bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiḥ paraśubhis tathā 07,123.036d@017_0009 musalair mudgaraiś caiva gadābhiḥ kuṇapais tathā 07,123.036d@017_0010 suvarṇavikṛtābhiś ca kaśābhir bharatarṣabha 07,123.036d@017_0011 ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ bhāṇḍaiś ca vividhair api 07,123.036d@017_0012 sragbhiś ca nānābharaṇair vastraiś caiva mahādhanaiḥ 07,123.036d@017_0013 apaviddhair babhau bhūmir grahair dyaur iva śāradī 07,123.036d@017_0014 pṛthivyāṃ pṛthivīhetoḥ pṛthivīpatayo hatāḥ 07,123.036d@017_0015 pṛthivīm upaguhyāṅgaiḥ suptāḥ kāntām iva priyām 07,123.036d@017_0016 imāṃś ca girikūṭābhān nāgān airāvatopamān 07,123.036d@017_0017 kṣarataḥ śoṇitaṃ bhūri śastracchedadarīmukhaiḥ 07,123.036d@017_0018 darīmukhair iva girīn gairikāmbuparisravān 07,123.036d@017_0019 tava bāṇahatān vīra paśya niṣṭanataḥ kṣitau 07,123.036d@017_0020 hayāṃś ca patitān paśya svarṇabhāṇḍavibhūṣitān 07,123.036d@017_0021 gandharvanagarākārān rathāṃś ca nihateśvarān 07,123.036d@017_0022 chinnadhvajapatākākṣān vicakrān hatasārathīn 07,123.036d@017_0023 nikṛttakūbarayugān bhagneṣān bandhurān prabho 07,123.036d@017_0024 paśya pārtha hayān bhūmau vimānopamadarśanān 07,123.036d@017_0025 pattīṃś ca nihatān vīra śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,123.036d@017_0026 dhanurbhṛtaś carmabhṛtaḥ śayānān rudhirokṣitān 07,123.036d@017_0027 mahīm āliṅgya sarvāṅgaiḥ pāṃsudhvastaśiroruhān 07,123.036d@017_0028 paśya yodhān mahābāho tvaccharair bhinnavigrahān 07,123.036d@017_0029 nipātitadviparathavājisaṃkulam 07,123.036d@017_0030 asṛgvasāpiśitasamṛddhakardamam 07,123.036d@017_0031 niśācaraśvavṛkapiśācamodanaṃ 07,123.036d@017_0032 mahītalaṃ naravara paśya durdṛśam 07,123.036d@017_0033 idaṃ mahat tvayy upapadyate vibho 07,123.036d@017_0034 raṇājire karma yaśobhivardhanam 07,123.036d@017_0035 śatakratau cāpi ca devasattame 07,123.036d@017_0036 mahāhave jaghnuṣi daityadānavān 07,123.036d@017_0037 sa darśayann eva kirīṭine 'rihā 07,123.036d@017_0038 janārdanas tām aribhūmim añjasā 07,123.036d@017_0039 ajātaśatruṃ samupetya pāṇḍavaṃ 07,123.036d@017_0040 nivedayām āsa hataṃ jayadratham 07,123.037a cāmarair vyajanaiś citrair dhvajaiś cāśvarathadvipaiḥ 07,123.037c vividhaiś ca paristomair aśvānāṃ ca prakīrṇakaiḥ 07,123.038a kuthābhiś ca vicitrābhir varūthaiś ca mahādhanaiḥ 07,123.038c saṃstīrṇāṃ vasudhāṃ paśya citrapaṭṭair ivāvṛtām 07,123.039a nāgebhyaḥ patitān anyān kalpitebhyo dvipaiḥ saha 07,123.039c siṃhān vajrapraṇunnebhyo giryagrebhya iva cyutān 07,123.040a saṃsyūtān vājibhiḥ sārdhaṃ dharaṇyāṃ paśya cāparān 07,123.040c padātisādisaṃghāṃś ca kṣatajaughapariplutān 07,123.041 saṃjaya uvāca 07,123.041a evaṃ saṃdarśayan kṛṣṇo raṇabhūmiṃ kirīṭinaḥ 07,123.041c svaiḥ sametaḥ sa muditaḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat 07,123.041d*1076_01 sa darśayann eva kirīṭīne 'rihā 07,123.041d*1076_02 janārdanas tām aribhūmim añjasā 07,123.041d*1076_03 ajātaśatruṃ samupetya pāṇḍavaṃ 07,123.041d*1076_04 nivedayām āsa hataṃ jayadratham 07,123.041d*1077_01 sātyakiḥ pārtham abhyāyād bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,123.041d*1077_02 yudhāmanyūttamaujau ca pāñcālasyātmajāv ubhau 07,123.041d*1077_03 te nivārya śarair drauṇiṃ karṇaṃ ca saha bhūmipaiḥ 07,123.041d*1077_04 agacchan rathinaś caiva yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 07,124.001 saṃjaya uvāca 07,124.001*1078_01 tato rājānam abhyetya dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 07,124.001*1078_02 cacakṣe saṃprahṛṣṭātmā hataṃ pārthena saindhavam 07,124.001*1078_03 diṣṭyā vardhasi rājendra hataśatrur narottama 07,124.001*1078_04 diṣṭyā nistīrṇavāṃś caiva pratijñām anujas tava 07,124.001*1078_05 sa tv evam uktaḥ kṛṣṇena hṛṣṭaḥ parapuraṃjayaḥ 07,124.001a tato yudhiṣṭhiro rājā rathād āplutya bhārata 07,124.001c paryaṣvajat tadā kṛṣṇāv ānandāśrupariplutaḥ 07,124.001d*1079_01 avatīrya rathād rājā paryaṣvajata keśavam 07,124.001d*1079_02 saṃprahṛṣṭamanā rājan dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,124.002a pramṛjya vadanaṃ śubhraṃ puṇḍarīkasamaprabham 07,124.002c abravīd vāsudevaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 07,124.003a diṣṭyā paśyāmi saṃgrāme tīrṇabhārau mahārathau 07,124.003c diṣṭyā ca nihataḥ pāpaḥ saindhavaḥ puruṣādhamaḥ 07,124.004a kṛṣṇa diṣṭyā mama prītir mahatī pratipāditā 07,124.004c diṣṭyā śatrugaṇāś caiva nimagnāḥ śokasāgare 07,124.005a na teṣāṃ duṣkaraṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 07,124.005c sarvalokagurur yeṣāṃ tvaṃ nātho madhusūdana 07,124.006a tava prasādād govinda vayaṃ jeṣyāmahe ripūn 07,124.006c yathā pūrvaṃ prasādāt te dānavān pākaśāsanaḥ 07,124.007a pṛthivīvijayo vāpi trailokyavijayo 'pi vā 07,124.007c dhruvo hi teṣāṃ vārṣṇeya yeṣāṃ tuṣṭo 'si mādhava 07,124.007d*1080_01 tvatprasādād dhṛṣīkeśa rājyaṃ prāpsyāmi cottamam 07,124.008a na teṣāṃ vidyate pāpaṃ saṃgrāme vā parājayaḥ 07,124.008c tridaśeśvaranāthas tvaṃ yeṣāṃ tuṣṭo 'si mādhava 07,124.009a tvatprasādād dhṛṣīkeśa śakraḥ suragaṇeśvaraḥ 07,124.009c trailokyavijayaṃ śrīmān prāptavān raṇamūrdhani 07,124.010a tava caiva prasādena tridaśās tridaśeśvara 07,124.010c amaratvaṃ gatāḥ kṛṣṇa lokāṃś cāśnuvate 'kṣayān 07,124.011a tvatprasādasamutthena vikrameṇārisūdana 07,124.011c sureśatvaṃ gataḥ śakro hatvā daityān sahasraśaḥ 07,124.012a tvatprasādād dhṛṣīkeśa jagat sthāvarajaṅgamam 07,124.012c svavartmani sthitaṃ vīra japahomeṣu vartate 07,124.013a ekārṇavam idaṃ pūrvaṃ sarvam āsīt tamomayam 07,124.013c tvatprasādāt prakāśatvaṃ jagat prāptaṃ narottama 07,124.014a sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ paramātmānam acyutam 07,124.014c ye prapannā hṛṣīkeśaṃ na te muhyanti karhi cit 07,124.014d*1081_01 purāṇaṃ paramaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam 07,124.014d*1081_02 ye prapannāḥ suraguruṃ na te muhyanti karhi cit 07,124.015a anādinidhanaṃ devaṃ lokakartāram avyayam 07,124.015c tvāṃ bhaktā ye hṛṣīkeśa durgāṇy atitaranti te 07,124.016a paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ purāṇānāṃ paraṃ ca yat 07,124.016c prapadyatas taṃ paramaṃ parā bhūtir vidhīyate 07,124.016d*1082_01 goptāraṃ sarvalokānāṃ yat tad brahma sanātanam 07,124.016d*1082_02 lokādiṃ viśvakarmāṇam akṣayakṣaram akṣaram 07,124.016d*1082_03 manasaḥ paramāṃ yoniṃ khaṃ vāyur jyotiṣāṃ nidhim 07,124.017a yo 'gāta caturo vedān yaś ca vedeṣu gīyate 07,124.017c taṃ prapadya mahātmānaṃ bhūtim āpnoty anuttamām 07,124.017d*1083_01 sraṣṭāraṃ sarvavarṇānāṃ bhuvaś ca prakṛtiṃ parām 07,124.017d*1083_02 yogānāṃ ca paraṃ brahma dīptaṃ brahmavidāṃ nidhim 07,124.017d*1083_03 carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca 07,124.017d*1083_04 tvām ajaṃ kāraṇātmānaṃ prapadye pāṇḍavapriyam 07,124.017d*1084_01 parameśa pareśeśa tiryag īśa nareśvara 07,124.017d*1084_02 sarveśvareśvareśeśa namas te puruṣottama 07,124.017d*1084_03 tvam īśeśeśvareśāna prabho vardhasva mādhava 07,124.017d*1084_04 prabhavāpyaya sarvasya sarvātman pṛthulocana 07,124.018a dhanaṃjayasakhā yaś ca dhanaṃjayahitaś ca yaḥ 07,124.018c taṃ dhanaṃjayagoptāraṃ prapadya sukham edhate 07,124.018d@018_0001 saṃhṛṣṭendriyacittātmā nāśakad vaktum ojasā 07,124.018d@018_0002 muhūrtam iva harṣeṇa tūṣṇīṃ bhūtvā mahāmatiḥ 07,124.018d@018_0003 tato harṣānvito rājā harṣāśruplutalocanaḥ 07,124.018d@018_0004 uvāca paramaprītaḥ sagadgadam idaṃ vacaḥ 07,124.018d@018_0005 priyam etad upaśrutya tvattaḥ puṣkaralocana 07,124.018d@018_0006 nāntaṃ gacchāmi harṣasya titīrṣur udadher iva 07,124.018d@018_0007 atyadbhutam idaṃ kṛṣṇa kṛtaṃ pārthena dhīmatā 07,124.018d@018_0008 tvayā guptena govinda ghnatā pāpaṃ jayadratham 07,124.018d@018_0009 kiṃ tu nātyadbhutaṃ teṣāṃ yeṣāṃ nas tvaṃ samāśrayaḥ 07,124.018d@018_0010 sthitaḥ sarvātmanā nityaṃ priyeṣu ca hiteṣu ca 07,124.018d@018_0011 tvaṃ caivāsmābhir āśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ 07,124.018d@018_0012 surair ivāsuravadhe śakraṃ śakrānujāhave 07,124.018d@018_0013 asaṃbhāvyam idaṃ karma devair api janārdana 07,124.018d@018_0014 tvadbuddhibalavīryeṇa kṛtavān eṣa phalgunaḥ 07,124.018d@018_0015 bālyāt prabhṛti te kṛṣṇa karmāṇi śrutavān aham 07,124.018d@018_0016 amānuṣāṇi divyāni mahānti ca bahūni ca 07,124.018d@018_0017 yadaivānugṛhītāḥ sma tvayā snehānurāgataḥ 07,124.018d@018_0018 tadaivājñāsiṣaṃ śatrūn hatān prāptāṃ ca medinīm 07,124.018d@018_0019 mārkaṇḍeyaḥ purāṇarṣiś caritajñas tavānagha 07,124.018d@018_0020 māhātmyam anubhāvaṃ ca purā kīrtitavān muniḥ 07,124.018d@018_0021 asito devalaś caiva nāradaś ca mahātapāḥ 07,124.018d@018_0022 pitāmahaś ca me vyāsas tvām āhur vidhim uttamam 07,124.018d@018_0023 tvaṃ tejas tvaṃ paraṃ brahma tvaṃ satyaṃ tvaṃ mahat tapaḥ 07,124.018d@018_0024 tvaṃ śreyas tvaṃ yaśaś cāgryaṃ kāraṇaṃ jagatas tathā 07,124.018d@018_0025 tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 07,124.018d@018_0026 pralaye samanuprāpte tvāṃ vai niviśate punaḥ 07,124.018d@018_0027 anādinidhanaṃ devaṃ viśvam īśaṃ prajāpatim 07,124.018d@018_0028 dhātāram ajam avyaktam āhur vedavido janāḥ 07,124.018d@018_0029 bhūtātmānaṃ mahātmānam anantaṃ viśvatomukham 07,124.018d@018_0030 api devā na jānanti guhyam ādyaṃ jagatpatim 07,124.018d@018_0031 nārāyaṇaṃ paraṃ devaṃ paramātmānam aīśvaram 07,124.018d@018_0032 jñānayoniṃ hariṃ viṣṇuṃ mumukṣūṇāṃ parāyaṇam 07,124.018d@018_0033 paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ purāṇānāṃ paraṃ ca yat 07,124.018d@018_0034 evamādiguṇānāṃ te karmaṇāṃ divi ceha ca 07,124.018d@018_0035 atītabhūtabhavyānāṃ saṃkhyātātra na vidyate 07,124.018d@018_0036 sarvato rakṣaṇīyāḥ sma saśakrāṇāṃ divaukasām 07,124.018d@018_0037 yais tvaṃ sarvaguṇopetaḥ suhṛn na upapāditaḥ 07,124.018d@018_0038 ity evaṃ dharmarājena harir ukto mahāyaśāḥ 07,124.018d@018_0039 anurūpam idaṃ vākyaṃ pratyuvāca janārdanaḥ 07,124.018d@018_0040 bhavatas tapasogreṇa dharmeṇa parameṇa ca 07,124.018d@018_0041 sādhutvād ārjavāc caiva hataḥ pāpo jayadrathaḥ 07,124.018d@018_0042 ayaṃ ca puruṣavyāghra tvadanudhyānabṛṃhitaḥ 07,124.018d@018_0043 hatvā yodhasahasrāṇi nyahañ jiṣṇur jayadratham 07,124.018d@018_0044 kṛtitve bāhuvīrye ca tathaivāsaṃbhrame 'pi ca 07,124.018d@018_0045 śīghratāmoghavedhitve nāsti pārthasamaḥ kva cit 07,124.018d@018_0046 tad ayaṃ bharataśreṣṭha bhrātā te pāṇḍavārjunaḥ 07,124.018d@018_0047 sainyakṣayaṃ raṇe kṛtvā sindhurājaśiro 'harat 07,124.018d@018_0048 tato dharmasuto jiṣṇuṃ pariṣvajya viśāṃ pate 07,124.018d@018_0049 pramṛjya vadanaṃ cāsya paryāśvāsayata prabhuḥ 07,124.018d@018_0050 atīva sumahat karma kṛtavān asi phalguna 07,124.018d@018_0051 asahyaṃ cāviṣahyaṃ ca devair api savāsavaiḥ 07,124.018d@018_0052 diṣṭyā nistīrṇabhāro 'si hatāriś cāsi śatruhan 07,124.018d@018_0053 diṣṭyā satyā pratijñeyaṃ kṛtā hatvā jayadratham 07,124.018d@018_0054 evam uktvā guḍākeśaṃ dharmarājo mahāyaśāḥ 07,124.018d@018_0055 pasparśa puṇyagandhena pṛṣṭhe hastena pārthivaḥ 07,124.019a ity uktau tau mahātmānāv ubhau keśavapāṇḍavau 07,124.019c tāv abrūtāṃ tadā hṛṣṭau rājānaṃ pṛthivīpatim 07,124.020a tava kopāgninā dagdhaḥ pāpo rājā jayadrathaḥ 07,124.020c udīrṇaṃ cāpi sumahad dhārtarāṣṭrabalaṃ raṇe 07,124.021a hanyate nihataṃ caiva vinaṅkṣyati ca bhārata 07,124.021c tava krodhahatā hy ete kauravāḥ śatrusūdana 07,124.022a tvāṃ hi cakṣurhaṇaṃ vīraṃ kopayitvā suyodhanaḥ 07,124.022c samitrabandhuḥ samare prāṇāṃs tyakṣyati durmatiḥ 07,124.023a tava krodhahataḥ pūrvaṃ devair api sudurjayaḥ 07,124.023c śaratalpagataḥ śete bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 07,124.024a durlabho hi jayas teṣāṃ saṃgrāme ripusūdana 07,124.024c yātā mṛtyuvaśaṃ te vai yeṣāṃ kruddho 'si pāṇḍava 07,124.025a rājyaṃ prāṇāḥ priyāḥ putrāḥ saukhyāni vividhāni ca 07,124.025c acirāt tasya naśyanti yeṣāṃ kruddho 'si mānada 07,124.026a vinaṣṭān kauravān manye saputrapaśubāndhavān 07,124.026b*1085_00 śrībhagavān uvāca 07,124.026b*1085_01 evam etan mahābāho vinaṣṭāḥ kauravā mṛdhe 07,124.026c rājadharmapare nityaṃ tvayi kruddhe yudhiṣṭhira 07,124.027a tato bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 07,124.027c abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ mārgaṇaiḥ kṣatavikṣatau 07,124.027e sthitāv āstāṃ maheṣvāsau pāñcālyaiḥ parivāritau 07,124.028a tau dṛṣṭva muditau vīrau prāñjalī cāgrataḥ sthitau 07,124.028c abhyanandata kaunteyas tāv ubhau bhīmasātyakī 07,124.029a diṣṭyā paśyāmi vāṃ vīrau vimuktau sainyasāgarāt 07,124.029c droṇagrāhād durādharṣād dhārdikyamakarālayāt 07,124.029e diṣṭyā ca nirjitāḥ saṃkhye pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ 07,124.030a yuvāṃ vijayinau cāpi diṣṭyā paśyāmi saṃyuge 07,124.030c diṣṭyā droṇo jitaḥ saṃkhye hārdikyaś ca mahābalaḥ 07,124.030d*1086_01 diṣṭyā vikarṇibhiḥ karṇo raṇe nītaḥ parābhavam 07,124.030d*1086_02 vimukhaś ca kṛtaḥ śalyo yuvābhyāṃ puruṣarṣabhau 07,124.030d*1086_03 diṣṭyā yuvāṃ kuśalinau saṃgrāmāt punar āgatau 07,124.030d*1086_04 paśyāmi rathināṃ śreṣṭhāv ubhau yuddhaviśāradau 07,124.030d*1086_05 mama vākyakarau vīrau mama gauravayantritau 07,124.031a sainyārṇavaṃ samuttīrṇau diṣṭyā paśyāmi cānaghau 07,124.031c samaraślāghinau vīrau samareṣv apalāyinau 07,124.031e mama prāṇasamau caiva diṣṭyā paśyāmi vām aham 07,124.032a ity uktvā pāṇḍavo rājā yuyudhānavṛkodarau 07,124.032c sasvaje puruṣavyāghrau harṣād bāṣpaṃ mumoca ha 07,124.033a tataḥ pramuditaṃ sarvaṃ balam āsīd viśāṃ pate 07,124.033c pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā yuddhāya ca mano dadhe 07,125.001 saṃjaya uvāca 07,125.001a saindhave nihate rājan putras tava suyodhanaḥ 07,125.001c aśruklinnamukho dīno nirutsāho dviṣajjaye 07,125.001d*1087_01 durmanā niḥśvasann uṣṇo bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ 07,125.001d*1087_02 āgaskṛt sarvalokasya putras te 'rtiṃ parām agāt 07,125.001d*1087_03 dṛṣṭvā tat kadanaṃ ghoraṃ svabalasya kṛtaṃ mahat 07,125.001d*1087_04 jiṣṇunā bhīmasenena sātvatena ca saṃyuge 07,125.001d*1087_05 sa vivarṇaḥ kṛśo dīno bāṣpaviplutalocanaḥ 07,125.001e amanyatārjunasamo yodho bhuvi na vidyate 07,125.002a na droṇo na ca rādheyo nāśvatthāmā kṛpo na ca 07,125.002c kruddhasya pramukhe sthātuṃ paryāptā iti māriṣa 07,125.003a nirjitya hi raṇe pārthaḥ sarvān mama mahārathān 07,125.003c avadhīt saindhavaṃ saṃkhye nainaṃ kaś cid avārayat 07,125.004a sarvathā hatam evaitat kauravāṇāṃ mahad balam 07,125.004c na hy asya vidyate trātā sākṣād api puraṃdaraḥ 07,125.005a yam upāśritya saṃgrāme kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ 07,125.005c sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye hataś caiva jayadrathaḥ 07,125.006a paruṣāṇi sabhāmadhye proktavān yaḥ sma pāṇḍavān 07,125.006b*1088_01 vadho yena pratijñātaḥ saṃyuge savyasācinaḥ 07,125.006c sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye saindhavaś ca nipātitaḥ 07,125.007a yasya vīryaṃ samāśritya śamaṃ yācantam acyutam 07,125.007c tṛṇavat tam ahaṃ manye sa karṇo nirjito yudhi 07,125.008a evaṃ klāntamanā rājann upāyād droṇam īkṣitum 07,125.008c āgaskṛt sarvalokasya putras te bharatarṣabha 07,125.009a tatas tat sarvam ācakhyau kurūṇāṃ vaiśasaṃ mahat 07,125.009c parān vijayataś cāpi dhārtarāṣṭrān nimajjataḥ 07,125.010 duryodhana uvāca 07,125.010a paśya mūrdhāvasiktānām ācārya kadanaṃ kṛtam 07,125.010c kṛtvā pramukhataḥ śūraṃ bhīṣmaṃ mama pitāmaham 07,125.011a taṃ nihatya pralubdho 'yaṃ śikhaṇḍī pūrṇamānasaḥ 07,125.011c pāñcālaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ senāgram abhikarṣati 07,125.012a aparaś cāpi durdharṣaḥ śiṣyas te savyasācinā 07,125.012c akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ 07,125.013a asmadvijayakāmānāṃ suhṛdām upakāriṇām 07,125.013c gantāsmi katham ānṛṇyaṃ gatānāṃ yamasādanam 07,125.014a ye madarthaṃ parīpsanti vasudhāṃ vasudhādhipāḥ 07,125.014c te hitvā vasudhaiśvaryaṃ vasudhām adhiśerate 07,125.015a so 'haṃ kāpuruṣaḥ kṛtvā mitrāṇāṃ kṣayam īdṛśam 07,125.015c nāśvamedhasahasreṇa pātum ātmānam utsahe 07,125.016a mama lubdhasya pāpasya tathā dharmāpacāyinaḥ 07,125.016c vyāyacchanto jigīṣantaḥ prāptā vaivasvatakṣayam 07,125.017a kathaṃ patitavṛttasya pṛthivī suhṛdāṃ druhaḥ 07,125.017c vivaraṃ nāśakad dātuṃ mama pārthivasaṃsadi 07,125.018a so 'haṃ rudhirasiktāṅgaṃ rājñāṃ madhye pitāmaham 07,125.018c śayānaṃ nāśakaṃ trātuṃ bhīṣmam āyodhane hatam 07,125.019a taṃ mām anāryapuruṣaṃ mitradruham adhārmikam 07,125.019c kiṃ sa vakṣyati durdharṣaḥ sametya paralokajit 07,125.020a jalasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ paśya sātyakinā hatam 07,125.020c madartham udyataṃ śūraṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāratham 07,125.021a kāmbojaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tathālambusam eva ca 07,125.021c anyān bahūṃś ca suhṛdo jīvitārtho 'dya ko mama 07,125.022a vyāyacchanto hatāḥ śūrā madarthe ye 'parāṅmukhāḥ 07,125.022c yatamānāḥ paraṃ śaktyā vijetum ahitān mama 07,125.023a teṣāṃ gatvāham ānṛṇyam adya śaktyā paraṃtapa 07,125.023c tarpayiṣyāmi tān eva jalena yamunām anu 07,125.024a satyaṃ te pratijānāmi sarvaśastrabhṛtāṃ vara 07,125.024c iṣṭāpūrtena ca śape vīryeṇa ca sutair api 07,125.025a nihatya tān raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 07,125.025c śāntiṃ labdhāsmi teṣāṃ vā raṇe gantā salokatām 07,125.026a na hīdānīṃ sahāyā me parīpsanty anupaskṛtāḥ 07,125.026c śreyo hi pāṇḍūn manyante na tathāsmān mahābhuja 07,125.027a svayaṃ hi mṛtyur vihitaḥ satyasaṃdhena saṃyuge 07,125.027c bhavān upekṣāṃ kurute suśiṣyatvād dhanaṃjaye 07,125.028a ato vinihatāḥ sarve ye 'smajjayacikīrṣavaḥ 07,125.028c karṇam eva tu paśyāmi saṃpraty asmajjayaiṣiṇam 07,125.029a yo hi mitram avijñāya yāthātathyena mandadhīḥ 07,125.029c mitrārthe yojayaty enaṃ tasya so 'rtho 'vasīdati 07,125.030a tādṛgrūpam idaṃ kāryaṃ kṛtaṃ mama suhṛdbruvaiḥ 07,125.030c mohāl lubdhasya pāpasya jihmācārais tatas tataḥ 07,125.031a hato jayadrathaś caiva saumadattiś ca vīryavān 07,125.031c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 07,125.032a so 'ham adya gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ 07,125.032c hatā madarthaṃ saṃgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā 07,125.033a na hi me jīvitenārthas tān ṛte puruṣarṣabhān 07,125.033c ācāryaḥ pāṇḍuputrāṇām anujānātu no bhavān 07,126.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,126.001a sindhurāje hate tāta samare savyasācinā 07,126.001c tathaiva bhūriśravasi kim āsīd vo manas tadā 07,126.002a duryodhanena ca droṇas tathoktaḥ kurusaṃsadi 07,126.002c kim uktavān paraṃ tasmāt tan mamācakṣva saṃjaya 07,126.003 saṃjaya uvāca 07,126.003a niṣṭānako mahān āsīt sainyānāṃ tava bhārata 07,126.003c saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasam eva ca 07,126.004a mantritaṃ tava putrasya te sarvam avamenire 07,126.004b*1089_01 avamenire ca te sarve tava putrasya mantritam 07,126.004c yena mantreṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 07,126.005a droṇas tu tad vacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥ 07,126.005c muhūrtam iva tu dhyātvā bhṛśam ārto 'bhyabhāṣata 07,126.006a duryodhana kim evaṃ māṃ vākśarair abhikṛntasi 07,126.006c ajayyaṃ samare nityaṃ bruvāṇaṃ savyasācinam 07,126.007a etenaivārjunaṃ jñātum alaṃ kaurava saṃyuge 07,126.007c yac chikhaṇḍy avadhīd bhīṣmaṃ pālyamānaḥ kirīṭinā 07,126.008a avadhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃyuge devamānuṣaiḥ 07,126.008c tadaivājñāsiṣam ahaṃ neyam astīti bhāratī 07,126.009a yaṃ puṃsāṃ triṣu lokeṣu sarvaśūram amaṃsmahi 07,126.009c tasmin vinihate śūre kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe 07,126.010a yān sma tān glahate tātaḥ śakuniḥ kurusaṃsadi 07,126.010c akṣān na te 'kṣā niśitā bāṇās te śatrutāpanāḥ 07,126.010d*1090_01 akṣāṃs tu manyase bāṇāñ śobhamānāñ śitāñ śarān 07,126.011a ta ete ghnanti nas tāta viśikhā jayacoditāḥ 07,126.011c yāṃs tadā khyāpyamānāṃs tvaṃ vidureṇa na budhyase 07,126.012a tās tā vilapataś cāpi vidurasya mahātmanaḥ 07,126.012c dhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ 07,126.013a tad idaṃ vartate ghoram āgataṃ vaiśasaṃ mahat 07,126.013c tasyāvamānād vākyasya duryodhana kṛte tava 07,126.013d*1091_01 yo 'vamanya vacaḥ pathyaṃ suhṛdām āptakāriṇām 07,126.013d*1091_02 svamataṃ kurute mūḍhaḥ sa śocyo nacirād iva 07,126.013d*1092_01 neha vai paralokāya pāpam iccheta pārthivāḥ 07,126.014a yac ca naḥ prekṣamāṇānāṃ kṛṣṇām ānāyayaḥ sabhām 07,126.014c anarhatīṃ kule jātāṃ sarvadharmānucāriṇīm 07,126.015a tasyādharmasya gāndhāre phalaṃ prāptam idaṃ tvayā 07,126.015c no cet pāpaṃ pare loke tvam arcchethās tato 'dhikam 07,126.016a yac ca tān pāṇḍavān dyūte viṣameṇa vijitya ha 07,126.016c prāvrājayas tadāraṇye rauravājinavāsasaḥ 07,126.017a putrāṇām iva caiteṣāṃ dharmam ācaratāṃ sadā 07,126.017c druhyet ko nu naro loke mad anyo brāhmaṇabruvaḥ 07,126.017d*1093_01 garbhādhānādiyuktaś ca tathopanayanena ca 07,126.017d*1093_02 na karma kṛtavā[?taṃ nā]dhīte sa bhaved brāhmaṇabruvaḥ 07,126.018a pāṇḍavānām ayaṃ kopas tvayā śakuninā saha 07,126.018c āhṛto dhṛtarāṣṭrasya saṃmate kurusaṃsadi 07,126.019a duḥśāsanena saṃyuktaḥ karṇena parivardhitaḥ 07,126.019c kṣattur vākyam anādṛtya tvayābhyastaḥ punaḥ punaḥ 07,126.019d*1094_01 tad dhi naḥ krodhavṛkṣaś ca kṛtamūlo mahātmanām 07,126.019d*1094_02 tasya puṣpaphale rājann upabhuṃkṣva mahābala 07,126.020a yat tat sarve parābhūya paryavārayatārjunim 07,126.020c sindhurājānam āśritya sa vo madhye kathaṃ hataḥ 07,126.021a kathaṃ tvayi ca karṇe ca kṛpe śalye ca jīvati 07,126.021c aśvatthāmni ca kauravya nidhanaṃ saindhavo 'gamat 07,126.022a yad vas tat sarvarājānas tejas tigmam upāsate 07,126.022c sindhurājaṃ paritrātuṃ sa vo madhye kathaṃ hataḥ 07,126.023a mayy eva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayi 07,126.023c āśaṃsata paritrāṇam arjunāt sa mahīpatiḥ 07,126.024a tatas tasmin paritrāṇam alabdhavati phalgunāt 07,126.024c na kiṃ cid anupaśyāmi jīvitatrāṇam ātmanaḥ 07,126.025a majjantam iva cātmānaṃ dhṛṣṭadyumnasya kilbiṣe 07,126.025c paśyāmy ahatvā pāñcālān saha tena śikhaṇḍinā 07,126.026a tan mā kim abhitapyantaṃ vākśarair abhikṛntasi 07,126.026c aśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata 07,126.027a sauvarṇaṃ satyasaṃdhasya dhvajam akliṣṭakarmaṇaḥ 07,126.027c apaśyan yudhi bhīṣmasya katham āśaṃsase jayam 07,126.028a madhye mahārathānāṃ ca yatrāhanyata saindhavaḥ 07,126.028c hato bhūriśravāś caiva kiṃ śeṣaṃ tatra manyase 07,126.029a kṛpa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthiva 07,126.029c yo nāgāt sindhurājasya vartma taṃ pūjayāmy aham 07,126.030a yac cāpaśyaṃ hataṃ bhīṣmaṃ paśyatas te 'nujasya vai 07,126.030c duḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṃ karma duṣkaram 07,126.030e avadhyakalpaṃ saṃgrāme devair api savāsavaiḥ 07,126.031a na te vasuṃdharāstīti tad ahaṃ cintaye nṛpa 07,126.031c imāni pāṇḍavānāṃ ca sṛñjayānāṃ ca bhārata 07,126.031e anīkāny ādravante māṃ sahitāny adya māriṣa 07,126.032a nāhatvā sarvapāñcālān kavacasya vimokṣaṇam 07,126.032c kartāsmi samare karma dhārtarāṣṭra hitaṃ tava 07,126.033a rājan brūyāḥ sutaṃ me tvam aśvatthāmānam āhave 07,126.033c na somakāḥ pramoktavyā jīvitaṃ parirakṣatā 07,126.034a yac ca pitrānuśiṣṭo 'si tad vacaḥ paripālaya 07,126.034c ānṛśaṃsye dame satye ārjave ca sthiro bhava 07,126.035a dharmārthakāmakuśalo dharmārthāv apy apīḍayan 07,126.035c dharmapradhānaḥ kāryāṇi kuryāś ceti punaḥ punaḥ 07,126.036a cakṣurmanobhyāṃ saṃtoṣyā viprāḥ sevyāś ca śaktitaḥ 07,126.036c na caiṣāṃ vipriyaṃ kāryaṃ te hi vahniśikhopamāḥ 07,126.037a eṣa tv aham anīkāni praviśāmy arisūdana 07,126.037c raṇāya mahate rājaṃs tvayā vākśalyapīḍitaḥ 07,126.038a tvaṃ ca duryodhana balaṃ yadi śaknoṣi dhāraya 07,126.038c rātrāv api hi yotsyante saṃrabdhāḥ kurusṛñjayāḥ 07,126.039a evam uktvā tataḥ prāyād droṇaḥ pāṇḍavasṛñjayān 07,126.039c muṣṇan kṣatriyatejāṃsi nakṣatrāṇām ivāṃśumān 07,126.039d*1095_01 dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya kṣatriyāntakaro balī 07,127.001 saṃjaya uvāca 07,127.001a tato duryodhano rājā droṇenaivaṃ pracoditaḥ 07,127.001c amarṣavaśam āpanno yuddhāyaiva mano dadhe 07,127.002a abravīc ca tadā karṇaṃ putro duryodhanas tava 07,127.002c paśya kṛṣṇasahāyena pāṇḍavena kirīṭinā 07,127.002e ācāryavihitaṃ vyūhaṃ bhinnaṃ devaiḥ sudurbhidam 07,127.003a tava vyāyacchamānasya droṇasya ca mahātmanaḥ 07,127.003c miṣatāṃ yodhamukhyānāṃ saindhavo vinipātitaḥ 07,127.004a paśya rādheya rājānaḥ pṛthivyāṃ pravarā yudhi 07,127.004c pārthenaikena nihatāḥ siṃhenevetarā mṛgāḥ 07,127.005a mama vyāyacchamānasya samare śatrusūdana 07,127.005c alpāvaśeṣaṃ sainyaṃ me kṛtaṃ śakrātmajena ha 07,127.006a kathaṃ hy anicchamānasya droṇasya yudhi phalgunaḥ 07,127.006c bhindyāt sudurbhidaṃ vyūhaṃ yatamāno 'pi saṃyuge 07,127.006d*1096_01 pratijñāyā gataḥ pāraṃ hṛtvā saindhavam arjunaḥ 07,127.006d*1096_02 paśya rādheya pṛthvīśān pṛthivyāṃ pātitān bahūn 07,127.006d*1096_03 pārthena nihatān saṃkhye mahendropamavikramān 07,127.006d*1096_04 anicchataḥ kathaṃ vīra droṇasya yudhi pāṇḍavaḥ 07,127.007a priyo hi phalguno nityam ācāryasya mahātmanaḥ 07,127.007c tato 'sya dattavān dvāraṃ nayuddhenārimardana 07,127.008a abhayaṃ saindhavasyājau dattvā droṇaḥ paraṃtapaḥ 07,127.008c prādāt kirīṭine dvāraṃ paśya nirguṇatāṃ mama 07,127.009a yady adāsyam anujñāṃ vai pūrvam eva gṛhān prati 07,127.009c sindhurājasya samare nābhaviṣyaj janakṣayaḥ 07,127.010a jayadratho jīvitārthī gacchamāno gṛhān prati 07,127.010c mayānāryeṇa saṃruddho droṇāt prāpyābhayaṃ raṇe 07,127.010d*1097_01 trāsyāmi saindhavaṃ yuddhe nainaṃ prāpsyati phalgunaḥ 07,127.010d*1097_02 mama sainyavināśāya ruddho vipreṇa saindhavaḥ 07,127.010d*1097_03 tasya me mandabhāgasya yatamānasya saṃyuge 07,127.010d*1097_04 hatāni sarvasainyāni hato rājā jayadrathaḥ 07,127.010d*1097_05 paśya yodhavarān karṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,127.010d*1097_06 pārthanāmāṅkitair bāṇaiḥ sarve nītā yamakṣayam 07,127.010d*1097_07 katham ekarathenājau bahūnāṃ naḥ prapaśyatām 07,127.010d*1097_08 vipannaḥ saindhavo rājā yodhāś caiva sahasraśaḥ 07,127.011a adya me bhrātaraḥ kṣīṇāś citrasenādayo yudhi 07,127.011c bhīmasenaṃ samāsādya paśyatāṃ no durātmanām 07,127.012 karṇa uvāca 07,127.012a ācāryaṃ mā vigarhasva śaktyā yudhyaty asau dvijaḥ 07,127.012b*1098_01 yathābalaṃ yathotsāhaṃ tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 07,127.012b*1098_02 yady enaṃ samatikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ 07,127.012b*1098_03 nātra sūkṣmo 'pi doṣaḥ syād ācāryasya kathaṃ cana 07,127.012b*1098_04 kṛtī dakṣo yuvā śūraḥ kṛtāstro laghuvikramaḥ 07,127.012b*1098_05 divyāstrayuktam āsthāya rathaṃ vānaralakṣaṇam 07,127.012b*1098_06 kṛṣṇena ca gṛhītāśvam abhedyakavacāvṛtaḥ 07,127.012b*1098_07 gāṇḍīvam ajaraṃ divyaṃ dhanur ādāya vīryavān 07,127.012b*1098_08 pravarṣan niśitān bāṇān bāhudraviṇadarpitaḥ 07,127.012b*1098_09 yad arjuno 'bhyayād droṇam upapannaṃ hi tasya tat 07,127.012b*1098_10 ācāryaḥ sthaviro rājañ śīghrayāne tathākṣamaḥ 07,127.012b*1098_11 bāhuvyāyāmaceṣṭāyām aśaktas tu narādhipa 07,127.012b*1098_12 tenainam abhyatikrāntaḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 07,127.012b*1098_13 tasmād doṣaṃ na paśyāmi droṇasyānena hetunā 07,127.012c ajayyān pāṇḍavān manye droṇenāstravidā mṛdhe 07,127.013a tathā hy enam atikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ 07,127.013c daivadṛṣṭo 'nyathābhāvo na manye vidyate kva cit 07,127.014a tato no yudhyamānānāṃ paraṃ śaktyā suyodhana 07,127.014c saindhavo nihato rājan daivam atra paraṃ smṛtam 07,127.015a paraṃ yatnaṃ kurvatāṃ ca tvayā sārdhaṃ raṇājire 07,127.015c hatvāsmākaṃ pauruṣaṃ hi daivaṃ paścāt karoti naḥ 07,127.015e satataṃ ceṣṭamānānāṃ nikṛtyā vikrameṇa ca 07,127.015f*1099_01 na sidhyati mahārāja daivam atra paraṃ smṛtam 07,127.015f*1100_01 nihatya yatnaṃ cāsmākaṃ daivaṃ yāti svakāryatām 07,127.015f*1100_02 nūnam etena mārgeṇa gantavyo janasaṃkṣayaḥ 07,127.015f*1100_03 tato vyāyacchamānānāṃ daivaṃ paścāt karoti naḥ 07,127.016a daivopasṛṣṭaḥ puruṣo yat karma kurute kva cit 07,127.016c kṛtaṃ kṛtaṃ sma tat tasya daivena vinihanyate 07,127.017a yat kartavyaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā satā 07,127.017c tat kāryam aviśaṅkena siddhir daive pratiṣṭhitā 07,127.018a nikṛtyā nikṛtāḥ pārthā viṣayogaiś ca bhārata 07,127.018c dagdhā jatugṛhe cāpi dyūtena ca parājitāḥ 07,127.019a rājanītiṃ vyapāśritya prahitāś caiva kānanam 07,127.019c yatnena ca kṛtaṃ yat te daivena vinipātitam 07,127.020a yudhyasva yatnam āsthāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 07,127.020c yatatas tava teṣāṃ ca daivaṃ mārgeṇa yāsyati 07,127.021a na teṣāṃ matipūrvaṃ hi sukṛtaṃ dṛśyate kva cit 07,127.021c duṣkṛtaṃ tava vā vīra buddhyā hīnaṃ kurūdvaha 07,127.022a daivaṃ pramāṇaṃ sarvasya sukṛtasyetarasya vā 07,127.022c ananyakarma daivaṃ hi jāgarti svapatām api 07,127.022d*1101_01 tena yukto hi puruṣaḥ kāryākāryaṃ niyujyate 07,127.023a bahūni tava sainyāni yodhāś ca bahavas tathā 07,127.023c na tathā pāṇḍuputrāṇām evaṃ yuddham avartata 07,127.024a tair alpair bahavo yūyaṃ kṣayaṃ nītāḥ prahāriṇaḥ 07,127.024c śaṅke daivasya tat karma pauruṣaṃ yena nāśitam 07,127.025 saṃjaya uvāca 07,127.025a evaṃ saṃbhāṣamāṇānāṃ bahu tat taj janādhipa 07,127.025c pāṇḍavānām anīkāni samadṛśyanta saṃyuge 07,127.026a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 07,127.026c tāvakānāṃ paraiḥ sārdhaṃ rājan durmantrite tava 07,128.001 saṃjaya uvāca 07,128.001a tad udīrṇagajāśvaughaṃ balaṃ tava janādhipa 07,128.001c pāṇḍusenām abhidrutya yodhayām āsa sarvataḥ 07,128.002a pāñcālāḥ kuravaś caiva yodhayantaḥ parasparam 07,128.002c yamarāṣṭrāya mahate paralokāya dīkṣitāḥ 07,128.003a śūrāḥ śūraiḥ samāgamya śaratomaraśaktibhiḥ 07,128.003c vivyadhuḥ samare tūrṇaṃ ninyuś caiva yamakṣayam 07,128.004a rathināṃ rathibhiḥ sārdhaṃ rudhirasrāvi dāruṇam 07,128.004c prāvartata mahad yuddhaṃ nighnatām itaretaram 07,128.005a vāraṇāś ca mahārāja samāsādya parasparam 07,128.005c viṣāṇair dārayām āsuḥ saṃkruddhāś ca madotkaṭāḥ 07,128.006a hayārohān hayārohāḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ 07,128.006c bibhidus tumule yuddhe prārthayanto mahad yaśaḥ 07,128.007a pattayaś ca mahābāho śataśaḥ śastrapāṇayaḥ 07,128.007c anyonyam ārdayan rājan nityayattāḥ parākrame 07,128.008a gotrāṇāṃ nāmadheyānāṃ kulānāṃ caiva māriṣa 07,128.008c śravaṇād dhi vijānīmaḥ pāñcālān kurubhiḥ saha 07,128.009a anyonyaṃ samare yodhāḥ śaraśaktiparaśvadhaiḥ 07,128.009c preṣayan paralokāya vicaranto hy abhītavat 07,128.010a śarair daśa diśo rājaṃs teṣāṃ muktaiḥ sahasraśaḥ 07,128.010c na bhrājanta yathāpūrvaṃ bhāskare 'staṃ gate 'pi ca 07,128.011a tathā prayudhyamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ 07,128.011c duryodhano mahārāja vyavagāhata tad balam 07,128.012a saindhavasya vadhenaiva bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ 07,128.012c martavyam iti saṃcintya prāviśat tu dviṣadbalam 07,128.013a nādayan rathaghoṣeṇa kampayann iva medinīm 07,128.013c abhyavartata putras te pāṇḍavānām anīkinīm 07,128.014a sa saṃnipātas tumulas tasya teṣāṃ ca bhārata 07,128.014c abhavat sarvasainyānām abhāvakaraṇo mahān 07,128.014d@019_0000 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,128.014d@019_0001 tathā hateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam 07,128.014d@019_0002 kaccid duryodhanaḥ sūta nākārṣīt pṛṣṭhato raṇam 07,128.014d@019_0003 ekasya ca bahūnāṃ ca saṃnipāto mahān abhūt 07,128.014d@019_0004 viśeṣato hi nṛpater viṣamaṃ pratibhāti me 07,128.014d@019_0005 so 'tyantasukhasaṃvṛddho rakṣyo lokasya ceśvaraḥ 07,128.014d@019_0006 eko bahūn samāsādya kaccin nāsīt parāṅmukhaḥ 07,128.014d@019_0007 droṇaḥ karṇaḥ kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 07,128.014d@019_0008 nāvārayan kathaṃ yuddhe rājānaṃ rājakāṅkṣiṇaḥ 07,128.014d@019_0009 sarvopāyair hi yuddheṣu rakṣitavyo mahīpatiḥ 07,128.014d@019_0010 eṣā nītiḥ parā yuddhe dṛṣṭā tatra maharṣibhiḥ 07,128.014d@019_0011 praviṣṭe vai mama sute pareṣāṃ vai mahad balam 07,128.014d@019_0012 saṃjaya uvāca 07,128.014d@019_0012 māmakā rathināṃ śreṣṭhāḥ kim akurvata saṃjaya 07,128.014d@019_0013 rājan saṃgrāmam āścaryaṃ putrasya tava bhārata 07,128.014d@019_0014 ekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇu me bruvato 'dbhutam 07,128.014d@019_0015 droṇena vāryamāṇo 'sau karṇena ca kṛpeṇa ca 07,128.014d@019_0016 prāviśat pāṇḍavīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā 07,128.014d@019_0017 kirann iṣusahasrāṇi tatra tatra tadā tadā 07,128.014d@019_0018 pāñcālān pāṇḍavāṃś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 07,128.014d@019_0019 yathodyamya tataḥ sūryo raśmibhir nāśayet tamaḥ 07,128.014d@019_0020 tathā putras tava balaṃ nāśayat tan mahābalaḥ 07,128.015a madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantaṃ gabhastibhiḥ 07,128.015c tathā tava sutaṃ madhye pratapantaṃ śarormibhiḥ 07,128.016a na śekur bhārataṃ yuddhe pāṇḍavāḥ samavekṣitum 07,128.016c palāyane kṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye 07,128.017a paryadhāvanta pāñcālā vadhyamānā mahātmanā 07,128.017c rukmapuṅkhaiḥ prasannāgrais tava putreṇa dhanvinā 07,128.017e ardyamānāḥ śarais tūrṇaṃ nyapatan pāṇḍusainikāḥ 07,128.017f*1102_01 vyadravaṃś ca bhayād yodhā dṛṣṭvā taṃ paramāhave 07,128.017f*1102_02 vyāttānanam iva prāptam antakaṃ prāṇahāriṇam 07,128.018a na tādṛśaṃ raṇe karma kṛtavantas tu tāvakāḥ 07,128.018c yādṛśaṃ kṛtavān rājā putras tava viśāṃ pate 07,128.019a putreṇa tava sā senā pāṇḍavī mathitā raṇe 07,128.019c nalinī dviradeneva samantāt phullapaṅkajā 07,128.020a kṣīṇatoyānilārkābhyāṃ hatatviḍ iva padminī 07,128.020c babhūva pāṇḍavī senā tava putrasya tejasā 07,128.021a pāṇḍusenāṃ hatāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa bhārata 07,128.021c bhīmasenapurogās tu pāñcālāḥ samupādravan 07,128.022a sa bhīmasenaṃ daśabhir mādrīputrau tribhis tribhiḥ 07,128.022c virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam 07,128.023a dhṛṣṭadyumnaṃ ca saptatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ 07,128.023c kekayāṃś caiva cedīṃś ca bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,128.024a sātvataṃ pañcabhir viddhvā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 07,128.024c ghaṭotkacaṃ ca samare viddhvā siṃha ivānadat 07,128.025a śataśaś cāparān yodhān sadvipāśvarathān raṇe 07,128.025c śarair avacakartograiḥ kruddho 'ntaka iva prajāḥ 07,128.025d*1103_01 sā tena pāṇḍavī senā vadhyamānā śilīmukhaiḥ 07,128.025d*1103_02 tava putreṇa saṃgrāme vidudrāva narādhipa 07,128.025d*1103_03 taṃ tapantam ivādityaṃ kururājaṃ mahāhave 07,128.025d*1103_04 nāśakan vīkṣituṃ rājan pāṇḍuputrasya sainikāḥ 07,128.025d*1103_05 tato yudhiṣṭhiro rājā kupito rājasattama 07,128.025d*1103_06 abhyadhāvat kurupatiṃ tava putraṃ jigīṣayā 07,128.025d*1103_07 tāv ubhau yudhi kauravyau samīyatur ariṃdamau 07,128.025d*1103_08 svārthahetoḥ parākrāntau duryodhanayudhiṣṭhirau 07,128.025d*1103_09 tato duryodhanaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,128.025d*1103_10 vivyādha daśabhis tūrṇaṃ dhvajaṃ ciccheda ceṣuṇā 07,128.025d*1103_11 indrasenaṃ tribhiś caiva lalāṭe jaghnivān nṛpa 07,128.025d*1103_12 sārathiṃ dayitaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 07,128.025d*1103_13 dhanuś ca punar anyena cakartāsya mahārathaḥ 07,128.025d*1103_14 caturbhiś caturaś caiva bāṇair vivyādha vājinaḥ 07,128.025d*1103_15 tato yudhiṣṭhiraḥ kruddho nimeṣād iva kārmukam 07,128.025d*1103_16 anyad ādāya vegena kauravaṃ pratyavārayat 07,128.026a tasya tān nighnataḥ śatrūn rukmapṛṣṭhaṃ mahad dhanuḥ 07,128.026c bhallābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa 07,128.027a vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samyagastaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 07,128.027c marmāṇi bhittvā te sarve saṃbhagnāḥ kṣitim āviśan 07,128.028a tataḥ pramuditā yodhāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram 07,128.028c vṛtrahatyai yathā devāḥ parivavruḥ puraṃdaram 07,128.028d*1104_01 vṛtreṇa saha yudhyantaṃ yadvad devā śatakratum 07,128.029a tato yudhiṣṭhiro rājā tava putrasya māriṣa 07,128.029c śaraṃ paramadurvāraṃ preṣayām āsa saṃyuge 07,128.029d*1105_01 sa śaraṃ sūryaraśmyābham atyugram anivāraṇam 07,128.029d*1106_01 hā hato 'sīti rājānam uktvāmuñcad yudhiṣṭhiraḥ 07,128.029d*1106_02 sa tenākarṇamuktena viddho bāṇena kauravaḥ 07,128.029e sa tena bhṛśasaṃviddho niṣasāda rathottame 07,128.029f*1107_01 niṣasāda rathopasthe bhṛśaṃ saṃmūḍhacetanaḥ 07,128.030a tataḥ pāñcālasainyānāṃ bhṛśam āsīd ravo mahān 07,128.030c hato rājeti rājendra muditānāṃ samantataḥ 07,128.031a bāṇaśabdaravaś cograḥ śuśruve tatra māriṣa 07,128.031c atha droṇo drutaṃ tatra pratyadṛśyata saṃyuge 07,128.032a hṛṣṭo duryodhanaś cāpi dṛḍham ādāya kārmukam 07,128.032c tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ bruvan pāṇḍavam abhyayāt 07,128.032d*1108_01 tam evaṃvādinaṃ vīraṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham 07,128.033a pratyudyayus taṃ tvaritāḥ pāñcālā rājagṛddhinaḥ 07,128.033c tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan kurusattamam 07,128.033e caṇḍavātoddhatān meghān nighnan raśmimuco yathā 07,128.034a tato rājan mahān āsīt saṃgrāmo bhūrivardhanaḥ 07,128.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca sametānāṃ yuyutsayā 07,129.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,129.001a yat tadā prāviśat pāṇḍūn ācāryaḥ kupito vaśī 07,129.001c uktvā duryodhanaṃ samyaṅ mama śāstrātigaṃ sutam 07,129.002a praviśya vicarantaṃ ca raṇe śūram avasthitam 07,129.002c kathaṃ droṇaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan 07,129.003a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakram ācāryasya mahātmanaḥ 07,129.003c ke cottaram arakṣanta nighnataḥ śātravān raṇe 07,129.003d*1109_01 ke cāsya pṛṣṭhato 'nvāsan vīrā vīrasya yodhinaḥ 07,129.003d*1109_02 ke purastād avartanta rathinas tasya śatravaḥ 07,129.003d*1109_03 manye tān aspṛśac chītam ativelam anārtavam 07,129.003d*1109_04 manye te samavepanta gāvo vai śiśire yathā 07,129.003d*1109_05 yat prāviśan maheṣvāsaḥ pāñcālān aparājitaḥ 07,129.004a nṛtyan sa rathamārgeṣu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,129.004b*1110_01 nirdahan sarvasainyāni pāñcālānāṃ ratharṣabhaḥ 07,129.004c dhūmaketur iva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyum upeyivān 07,129.005 saṃjaya uvāca 07,129.005a sāyāhne saindhavaṃ hatvā rājñā pārthaḥ sametya ca 07,129.005c sātyakiś ca maheṣvāso droṇam evābhyadhāvatām 07,129.006a tathā yudhiṣṭhiras tūrṇaṃ bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,129.006c pṛthak camūbhyāṃ saṃsaktau droṇam evābhyadhāvatām 07,129.007a tathaiva nakulo dhīmān sahadevaś ca durjayaḥ 07,129.007c dhṛṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaś ca sakekayaḥ 07,129.007e matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam eva yayur yudhi 07,129.008a drupadaś ca tathā rājā pāñcālair abhirakṣitaḥ 07,129.008c dhṛṣṭadyumnapitā rājan droṇam evābhyavartata 07,129.009a draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 07,129.009c sasenās te 'bhyavartanta droṇam eva mahādyutim 07,129.010a prabhadrakāś ca pāñcālāḥ ṣaṭsahasrāḥ prahāriṇaḥ 07,129.010c droṇam evābhyavartanta puraskṛtya śikhaṇḍinam 07,129.011a tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 07,129.011c sahitāḥ saṃnyavartanta droṇam eva dvijarṣabham 07,129.012a teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabha 07,129.012c babhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 07,129.013a yodhānām aśivā raudrā rājann antakagāminī 07,129.013c kuñjarāśvamanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇī tadā 07,129.014a tasyāṃ rajanyāṃ ghorāyāṃ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥ 07,129.014c nyavedayan bhayaṃ ghoraṃ sajvālakavalair mukhaiḥ 07,129.015a ulūkāś cāpy adṛśyanta śaṃsanto vipulaṃ bhayam 07,129.015c viśeṣataḥ kauravāṇāṃ dhvajinyām atidāruṇam 07,129.016a tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavan mahān 07,129.016c bherīśabdena mahatā mṛdaṅgānāṃ svanena ca 07,129.017a gajānāṃ garjitaiś cāpi turaṅgāṇāṃ ca heṣitaiḥ 07,129.017c khuraśabdanipātaiś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat 07,129.018a tataḥ samabhavad yuddhaṃ saṃdhyāyām atidāruṇam 07,129.018c droṇasya ca mahārāja sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ 07,129.019a tamasā cāvṛte loke na prājñāyata kiṃ cana 07,129.019c sainyena rajasā caiva samantād utthitena ha 07,129.020a narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam 07,129.020c nāpaśyāma rajo bhaumaṃ kaśmalenābhisaṃvṛtāḥ 07,129.021a rātrau vaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate 07,129.021b*1111_01 mṛdaṅgānakanirhrādair jharjharaiḥ paṭahais tathā 07,129.021b*1111_02 phetkārair hreṣitaiḥ śabdaiḥ sarvam evākulaṃ babhau 07,129.021c ghoraś caṭacaṭāśabdaḥ śastrāṇāṃ patatām abhūt 07,129.022a naiva sve na pare rājan prājñāyanta tamovṛte 07,129.022c unmattam iva tat sarvaṃ babhūva rajanīmukhe 07,129.023a bhaumaṃ rajo 'tha rājendra śoṇitena praśāmitam 07,129.023c śātakaumbhaiś ca kavacair bhūṣaṇaiś ca tamo 'bhyagāt 07,129.024a tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitā 07,129.024c dyaur ivāsīt sanakṣatrā rajanyāṃ bharatarṣabha 07,129.025a gomāyubaḍasaṃghuṣṭā śaktidhvajasamākulā 07,129.025c dāruṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭanāditā 07,129.026a tato 'bhavan mahāśabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ 07,129.026c samāvṛṇvan diśaḥ sarvā mahendrāśaninisvanaḥ 07,129.027a sā niśīthe mahārāja senādṛśyata bhāratī 07,129.027c aṅgadaiḥ kuṇḍalair niṣkaiḥ śastraiś caivāvabhāsitā 07,129.028a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ 07,129.028c niśāyāṃ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ 07,129.029a ṛṣṭiśaktigadābāṇamusalaprāsapaṭṭiśāḥ 07,129.029c saṃpatanto vyadṛśyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ 07,129.030a duryodhanapurovātāṃ rathanāgabalāhakām 07,129.030c vāditraghoṣastanitāṃ cāpavidyuddhvajair vṛtām 07,129.031a droṇapāṇḍavaparjanyāṃ khaḍgaśaktigadāśanim 07,129.031c śaradhārāstrapavanāṃ bhṛśaṃ śītoṣṇasaṃkulām 07,129.032a ghorāṃ vismāpanīm ugrāṃ jīvitacchidam aplavām 07,129.032c tāṃ prāviśann atibhayāṃ senāṃ yuddhacikīrṣavaḥ 07,129.033a tasmin rātrimukhe ghore mahāśabdaninādite 07,129.033c bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane 07,129.034a rātriyuddhe tadā ghore vartamāne sudāruṇe 07,129.034c droṇam abhyadravan kruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ 07,129.035a ye ye pramukhato rājan nyavartanta mahātmanaḥ 07,129.035c tān sarvān vimukhāṃś cakre kāṃś cin ninye yamakṣayam 07,129.035d*1112_01 tāni nāgasahasrāṇi rathānām ayutāni ca 07,129.035d*1112_02 padātihayasaṃghānāṃ prayutāny arbudāni ca 07,129.035d*1112_03 droṇenaikena nārācair nirbhinnāni niśāmukhe 07,130.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,130.001a tasmin praviṣṭe durdharṣe sṛñjayān amitaujasi 07,130.001c amṛṣyamāṇe saṃrabdhe kā vo 'bhūd vai matis tadā 07,130.002a duryodhanaṃ tathā putram uktvā śāstrātigaṃ mama 07,130.002c yat prāviśad ameyātmā kiṃ pārthaḥ pratyapadyata 07,130.003a nihate saindhave vīre bhūriśravasi caiva hi 07,130.003c yad abhyagān mahātejāḥ pāñcālān aparājitaḥ 07,130.004a kim amanyata durdharṣaḥ praviṣṭe śatrutāpane 07,130.004c duryodhanaś ca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 07,130.005a ke ca taṃ varadaṃ vīram anvayur dvijasattamam 07,130.005c ke cāsya pṛṣṭhato 'gacchan vīrāḥ śūrasya yudhyataḥ 07,130.005e ke purastād ayudhyanta nighnataḥ śātravān raṇe 07,130.006a manye 'haṃ pāṇḍavān sarvān bhāradvājaśarārditān 07,130.006c śiśire kampamānā vai kṛśā gāva ivābhibho 07,130.007a praviśya sa maheṣvāsaḥ pāñcālān arimardanaḥ 07,130.007c kathaṃ nu puruṣavyāghraḥ pañcatvam upajagmivān 07,130.008a sarveṣu sainyeṣu ca saṃgateṣu; rātrau sameteṣu mahāratheṣu 07,130.008c saṃloḍyamāneṣu pṛthagvidheṣu; ke vas tadānīṃ matimanta āsan 07,130.009a hatāṃś caiva viṣaktāṃś ca parābhūtāṃś ca śaṃsasi 07,130.009c rathino virathāṃś caiva kṛtān yuddheṣu māmakān 07,130.009d*1113_01 teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavair hatacetasām 07,130.009d*1113_02 andhe tamasi kiṃ jyotir abhavat kā matis tadā 07,130.009d*1113_03 prahṛṣṭāṃś cāpy udagrāṃś ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān 07,130.009d*1113_04 aprahṛṣṭān vimanaso vitrastāṃś caiva māmakān 07,130.010a katham eṣāṃ tadā tatra pārthānām apalāyinām 07,130.010c prakāśam abhavad rātrau kathaṃ kuruṣu saṃjaya 07,130.011 saṃjaya uvāca 07,130.011a rātriyuddhe tadā rājan vartamāne sudāruṇe 07,130.011c droṇam abhyadravan rātrau pāṇḍavāḥ sahasainikāḥ 07,130.012a tato droṇaḥ kekayāṃś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān 07,130.012c preṣayan mṛtyulokāya sarvān iṣubhir āśugaiḥ 07,130.013a tasya pramukhato rājan ye 'vartanta mahārathāḥ 07,130.013c tān sarvān preṣayām āsa paralokāya bhārata 07,130.014a pramathnantaṃ tadā vīraṃ bhāradvājaṃ mahāratham 07,130.014c abhyavartata saṃkruddhaḥ śibī rājan pratāpavān 07,130.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahāratham 07,130.015c vivyādha daśabhir droṇaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 07,130.016a taṃ śibiḥ prativivyādha triṃśatā niśitaiḥ śaraiḥ 07,130.016c sārathiṃ cāsya bhallena smayamāno nyapātayat 07,130.017a tasya droṇo hayān hatvā sārathiṃ ca mahātmanaḥ 07,130.017c athāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 07,130.017d*1114_01 tato 'sya sārathiṃ kṣipram anyaṃ duryodhano 'diśat 07,130.017d*1114_02 sa tena saṃgṛhītāśvaḥ punar abhyadravad ripūn 07,130.018a kaliṅgānāṃ ca sainyena kaliṅgasya suto raṇe 07,130.018c pūrvaṃ pitṛvadhāt kruddho bhīmasenam upādravat 07,130.019a sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 07,130.019c viśokaṃ tribhir ājaghne dhvajam ekena patriṇā 07,130.020a kaliṅgānāṃ tu taṃ śūraṃ kruddhaṃ kruddho vṛkodaraḥ 07,130.020c rathād ratham abhidrutya muṣṭinābhijaghāna ha 07,130.021a tasya muṣṭihatasyājau pāṇḍavena balīyasā 07,130.021c sarvāṇy asthīni sahasā prāpatan vai pṛthak pṛthak 07,130.021d*1115_01 tasmiṃs tathā hate tena siṃhanādo mahān abhūt 07,130.021d*1115_02 pāñcālānāṃ mahārāja sādhu sādhv iti pāṇḍavam 07,130.022a taṃ karṇo bhrātaraś cāsya nāmṛṣyanta mahārathāḥ 07,130.022c te bhīmasenaṃ nārācair jaghnur āśīviṣopamaiḥ 07,130.023a tataḥ śatrurathaṃ tyaktvā bhīmo dhruvarathaṃ gataḥ 07,130.023c dhruvaṃ cāsyantam aniśaṃ muṣṭinā samapothayat 07,130.023d*1116_01 **** **** bhīmaḥ svaṃ ratham āgamat 07,130.023d*1116_02 punaś cotpatya vegena tasyānujam apātayat 07,130.023d*1117_01 yathā kācamaṇir nyasto muṣṭinaikena līlayā 07,130.023d*1117_02 sa hataḥ sahasā cūrṇo raktam evopapadyata 07,130.023d*1117_03 tathā cūrṇam abhūt tatra karṇabhrātā drumas tathā 07,130.023e sa tathā pāṇḍuputreṇa balinā nihato 'patat 07,130.024a taṃ nihatya mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ 07,130.024c jayarātarathaṃ prāpya muhuḥ siṃha ivānadat 07,130.025a jayarātam athākṣipya nadan savyena pāṇinā 07,130.025b*1118_01 sūtaṃ cāsya mahābāhur gṛhya rājaṃs tathaiva ca 07,130.025c talena nāśayām āsa karṇasyaivāgrataḥ sthitam 07,130.025d*1119_01 pādayor gṛhya tau vīrau bhīmaḥ karṇasya paśyataḥ 07,130.025d*1119_02 bhūmāv āvidhya jaghne sa tau ca prāṇair vyayujyatām 07,130.026a karṇas tu pāṇḍave śaktiṃ kāñcanīṃ samavāsṛjat 07,130.026c tatas tām eva jagrāha prahasan pāṇḍunandanaḥ 07,130.027a karṇāyaiva ca durdharṣaś cikṣepājau vṛkodaraḥ 07,130.027c tām antarikṣe ciccheda śakunis tailapāyinā 07,130.027d*1120_01 etat kṛtvā mahat karma raṇe 'dbhutaparākramaḥ 07,130.027d*1120_02 punaḥ svaratham āsthāya dudrāva tava vāhinīm 07,130.027d*1120_03 tam āyāntaṃ jighāṃsantaṃ bhīmaṃ kruddham ivāntakam 07,130.027d*1120_04 nyavārayan mahābāhuṃ tava putrā viśāṃ pate 07,130.028a tatas tava sutā rājan bhīmasya ratham āvrajan 07,130.028c mahatā śaravarṣeṇa chādayanto vṛkodaram 07,130.029a durmadasya tato bhīmaḥ prahasann iva saṃyuge 07,130.029c sārathiṃ ca hayāṃś caiva śarair ninye yamakṣayam 07,130.029e durmadas tu tato yānaṃ duṣkarṇasyāvapupluve 07,130.030a tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau paratāpanau 07,130.030c saṃgrāmaśiraso madhye bhīmaṃ dvāv abhyadhāvatām 07,130.030e yathāmbupatimitrau hi tārakaṃ daityasattamam 07,130.031a tatas tu durmadaś caiva duṣkarṇaś ca tavātmajau 07,130.031c ratham ekaṃ samāruhya bhīmaṃ bāṇair avidhyatām 07,130.032a tataḥ karṇasya miṣato drauṇer duryodhanasya ca 07,130.032c kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca pāṇḍavaḥ 07,130.033a durmadasya ca vīrasya duṣkarṇasya ca taṃ ratham 07,130.033b*1121_01 āruroha mahābāhur miṣatāṃ sarvadhanvinām 07,130.033c pādaprahāreṇa dharāṃ prāveśayad ariṃdamaḥ 07,130.034a tataḥ sutau te balinau śūrau duṣkarṇadurmadau 07,130.034c muṣṭināhatya saṃkruddho mamarda caraṇena ca 07,130.035a tato hāhākṛte sainye dṛṣṭvā bhīmaṃ nṛpābruvan 07,130.035c rudro 'yaṃ bhīmarūpeṇa dhārtarāṣṭreṣu gṛdhyati 07,130.036a evam uktvāpalāyanta sarve bhārata pārthivāḥ 07,130.036c visaṃjñāvāhayan vāhān na ca dvau saha dhāvataḥ 07,130.037a tato bale bhṛśalulite niśāmukhe; supūjito nṛpavṛṣabhair vṛkodaraḥ 07,130.037c mahābalaḥ kamalavibuddhalocano; yudhiṣṭhiraṃ nṛpatim apūjayad balī 07,130.038a tato yamau drupadavirāṭakekayā; yudhiṣṭhiraś cāpi parāṃ mudaṃ yayuḥ 07,130.038c vṛkodaraṃ bhṛśam abhipūjayaṃś ca te; yathāndhake pratinihate haraṃ surāḥ 07,130.039a tataḥ sutās tava varuṇātmajopamā; ruṣānvitāḥ saha guruṇā mahātmanā 07,130.039c vṛkodaraṃ sarathapadātikuñjarā; yuyutsavo bhṛśam abhiparyavārayan 07,130.039d*1122_01 tato yamau drupadasutāḥ sasainikā 07,130.039d*1122_02 yudhiṣṭhiradrupadavirāṭasātvatāḥ 07,130.039d*1122_03 ghaṭotkaco jayavijayau drumau vṛkaḥ 07,130.039d*1122_04 sasṛṃjayās tava tanayān avārayan 07,130.040a tato 'bhavat timiraghanair ivāvṛtaṃ; mahābhaye bhayadam atīva dāruṇam 07,130.040c niśāmukhe baḍavṛkagṛdhramodanaṃ; mahātmanāṃ nṛpavarayuddham adbhutam 07,131.001 saṃjaya uvāca 07,131.001a prāyopaviṣṭe tu hate putre sātyakinā tataḥ 07,131.001c somadatto bhṛśaṃ kruddhaḥ sātyakiṃ vākyam abravīt 07,131.002a kṣatradharmaḥ purā dṛṣṭo yas tu devair mahātmabhiḥ 07,131.002c taṃ tvaṃ sātvata saṃtyajya dasyudharme kathaṃ rataḥ 07,131.003a parāṅmukhāya dīnāya nyastaśastrāya yācate 07,131.003c kṣatradharmarataḥ prājñaḥ kathaṃ nu prahared raṇe 07,131.004a dvāv eva kila vṛṣṇīnāṃ tatra khyātau mahārathau 07,131.004c pradyumnaś ca mahābāhus tvaṃ caiva yudhi sātvata 07,131.005a kathaṃ prāyopaviṣṭāya pārthena chinnabāhave 07,131.005c nṛśaṃsaṃ patanīyaṃ ca tādṛśaṃ kṛtavān asi 07,131.005d*1123_01 karmaṇas tasya durvṛtta phalaṃ prāpnuhi saṃyuge 07,131.005d*1123_02 adya chetsyāmi te mūḍha śiro vikramya patriṇā 07,131.006a śape sātvata putrābhyām iṣṭena sukṛtena ca 07,131.006c anatītām imāṃ rātriṃ yadi tvāṃ vīramāninam 07,131.007a arakṣyamāṇaṃ pārthena jiṣṇunā sasutānujam 07,131.007c na hanyāṃ niraye ghore pateyaṃ vṛṣṇipāṃsana 07,131.008a evam uktvā susaṃkruddhaḥ somadatto mahābalaḥ 07,131.008c dadhmau śaṅkhaṃ ca tāreṇa siṃhanādaṃ nanāda ca 07,131.009a tataḥ kamalapatrākṣaḥ siṃhadaṃṣṭro mahābalaḥ 07,131.009c sātvato bhṛśasaṃkruddhaḥ somadattam athābravīt 07,131.009d*1124_01 kauraveya na me trāsaḥ kathaṃ cid api vidyate 07,131.009d*1124_02 tvayā sārdham athānyaiś ca yudhyato hṛdi kaś cana 07,131.009d*1124_03 yadi sarveṇa sainyena gupto māṃ yodhayiṣyasi 07,131.009d*1124_04 tathāpi na vyathā kā cit tvayi syān mama kaurava 07,131.009d*1124_05 yuddhasāreṇa vākyena satām avamatena ca 07,131.009d*1124_06 nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatravṛtte sthitas tvayā 07,131.009d*1124_07 yadi te 'sti yuyutsādya mayā saha narādhipa 07,131.009d*1124_08 nirdayo niśitair bāṇaiḥ prahara praharāmi te 07,131.010a hato bhūriśravā vīras tava putro mahārathaḥ 07,131.010c śalaś caiva tathā rājan bhrātṛvyasanakarśitaḥ 07,131.011a tvāṃ cāpy adya vadhiṣyāmi saputrapaśubāndhavam 07,131.011c tiṣṭhedānīṃ raṇe yattaḥ kauravo 'si viśeṣataḥ 07,131.012a yasmin dānaṃ damaḥ śaucam ahiṃsā hrīr dhṛtiḥ kṣamā 07,131.012c anapāyīni sarvāṇi nityaṃ rājñi yudhiṣṭhire 07,131.013a mṛdaṅgaketos tasya tvaṃ tejasā nihataḥ purā 07,131.013c sakarṇasaubalaḥ saṃkhye vināśaṃ samupeṣyasi 07,131.014a śape 'haṃ kṛṣṇacaraṇair iṣṭāpūrtena caiva ha 07,131.014c yadi tvāṃ sasutaṃ pāpaṃ na hanyāṃ yudhi roṣitaḥ 07,131.014e apayāsyasi cet tyaktvā tato mukto bhaviṣyasi 07,131.015a evam ābhāṣya cānyonyaṃ krodhasaṃraktalocanau 07,131.015c pravṛttau śarasaṃpātaṃ kartuṃ puruṣasattamau 07,131.016a tato gajasahasreṇa rathānām ayutena ca 07,131.016c duryodhanaḥ somadattaṃ parivārya vyavasthitaḥ 07,131.017a śakuniś ca susaṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,131.017c putrapautraiḥ parivṛto bhrātṛbhiś cendravikramaiḥ 07,131.017e syālas tava mahābāhur vajrasaṃhanano yuvā 07,131.018a sāgraṃ śatasahasraṃ tu hayānāṃ tasya dhīmataḥ 07,131.018c somadattaṃ maheṣvāsaṃ samantāt paryarakṣata 07,131.019a rakṣyamāṇaś ca balibhiś chādayām āsa sātyakim 07,131.019c taṃ chādyamānaṃ viśikhair dṛṣṭvā saṃnataparvabhiḥ 07,131.019e dhṛṣṭadyumno 'bhyayāt kruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ camūm 07,131.019f*1125_01 abhyarakṣan mahābāhuḥ sātvataṃ satyavikramam 07,131.020a caṇḍavātābhisṛṣṭānām udadhīnām iva svanaḥ 07,131.020c āsīd rājan balaughānām anyonyam abhinighnatām 07,131.021a vivyādha somadattas tu sātvataṃ navabhiḥ śaraiḥ 07,131.021c sātyakir daśabhiś cainam avadhīt kurupuṃgavam 07,131.022a so 'tividdho balavatā samare dṛḍhadhanvanā 07,131.022c rathopasthaṃ samāsādya mumoha gatacetanaḥ 07,131.023a taṃ vimūḍhaṃ samālakṣya sārathis tvarayānvitaḥ 07,131.023c apovāha raṇād vīraṃ somadattaṃ mahāratham 07,131.024a taṃ visaṃjñaṃ samālokya yuyudhānaśarārditam 07,131.024b@020_0001 abhyadhāvat tato droṇo yaduvīrajighāṃsayā 07,131.024b@020_0002 tam āyāntam abhiprekṣya yudhiṣṭhirapurogamāḥ 07,131.024b@020_0003 parivavrur mahātmānaṃ parīpsanto yadūdvaham 07,131.024b@020_0004 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ droṇasya saha pāṇḍavaiḥ 07,131.024b@020_0005 baler iva suraiḥ pūrvaṃ trailokyajayakāṅkṣayā 07,131.024b@020_0006 tataḥ sāyakajālena pāṇḍavānīkam āvṛṇot 07,131.024b@020_0007 bhāradvājo mahātejā vivyādha ca yudhiṣṭhiram 07,131.024b@020_0008 sātyakiṃ daśabhir bāṇair viṃśatyā pārṣataṃ śaraiḥ 07,131.024b@020_0009 bhīmasenaṃ ca navabhir nakulaṃ pañcabhis tathā 07,131.024b@020_0010 sahadevaṃ tathāṣṭābhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam 07,131.024b@020_0011 draupadeyān mahābāhuḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 07,131.024b@020_0012 virāṭaṃ matsyam aṣṭābhir drupadaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 07,131.024b@020_0013 yudhāmanyuṃ tribhiḥ ṣaḍbhir uttamaujasam āhave 07,131.024b@020_0014 anyāṃś ca sainikān viddhvā yudhiṣṭhiram upādravat 07,131.024b@020_0015 te vadhyamānā droṇena pāṇḍuputrasya sainikāḥ 07,131.024b@020_0016 prādravan vai bhayād rājan sārtanādā diśo daśa 07,131.024b@020_0017 kālyamānaṃ tu tat sainyaṃ dṛṣṭvā droṇena phalgunaḥ 07,131.024b@020_0018 kiṃ cid āgatasaṃrambho guruṃ pārtho 'bhyayād drutam 07,131.024b@020_0019 dṛṣṭvā droṇas tu bībhatsum abhidhāvantam āhave 07,131.024b@020_0020 saṃnyavartata tat sainyaṃ punar yaudhiṣṭhiraṃ nṛpa 07,131.024b@020_0021 tato yuddham abhūd bhūyo bhāradvājasya pāṇḍavaiḥ 07,131.024b@020_0022 droṇas tava sutai rājan sarvataḥ parivāritaḥ 07,131.024b@020_0023 vyadhamat pāṇḍusainyāni tūlarāśim ivānalaḥ 07,131.024b@020_0024 taṃ jvalantam ivādityaṃ dīptānalasamadyutim 07,131.024b@020_0025 rājann aniśam atyantaṃ dṛṣṭvā droṇaṃ śarārciṣam 07,131.024b@020_0026 maṇḍalīkṛtadhanvānaṃ tapantam iva bhāskaram 07,131.024b@020_0027 dahantam ahitān sainye nainaṃ kaś cid avārayat 07,131.024b@020_0028 yo yo hi pramukhe tasya tasthau droṇasya pūruṣaḥ 07,131.024b@020_0029 tasya tasya śiraś chittvā yayau droṇaśaraḥ kṣitim 07,131.024b@020_0030 evaṃ sā pāṇḍavī senā vadhyamānā mahātmanā 07,131.024b@020_0031 pradudrāva punar bhītā paśyataḥ savyasācinaḥ 07,131.024b@020_0032 saṃprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇena niśi bhārata 07,131.024b@020_0033 govindam abravīj jiṣṇur gaccha droṇarathaṃ prati 07,131.024b@020_0034 tato rajatagokṣīrakundendusadṛśaprabhān 07,131.024b@020_0035 codayām āsa dāśārho hayān droṇarathaṃ prati 07,131.024b@020_0036 bhīmaseno 'pi taṃ dṛṣṭvā yāntaṃ droṇāya phalgunam 07,131.024b@020_0037 svasārathim uvācedaṃ droṇānīkāya māṃ vaha 07,131.024b@020_0038 so 'pi tasya vacaḥ śrutvā viśoko vāhayad dhayān 07,131.024b@020_0039 pṛṣṭhataḥ satyasandhasya jiṣṇor bharatasattama 07,131.024b@020_0040 tau dṛṣṭvā bhrātarau yattau droṇānīkam abhidrutau 07,131.024b@020_0041 pāñcālāḥ sṛñjayā matsyāś cedikārūṣakośalāḥ 07,131.024b@020_0042 anvagacchan mahārāja kekayāś ca mahārathāḥ 07,131.024b@020_0043 tato rājann abhūd ghoraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 07,131.024b@020_0044 bībhatsur dakṣiṇaṃ pārśvam uttaraṃ ca vṛkodaraḥ 07,131.024b@020_0045 mahadbhyāṃ rathavṛndābhyāṃ balaṃ jagṛhatus tava 07,131.024b@020_0046 tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau bhīmasenadhanaṃjayau 07,131.024b@020_0047 dhṛṣṭadyumno 'bhyayād rājan sātyakiś ca mahābalaḥ 07,131.024b@020_0048 caṇḍavātābhipannānām udadhīnām iva svanaḥ 07,131.024b@020_0049 āsīd rājan balaughānāṃ tadānyonyam abhighnatām 07,131.024b@020_0050 saumadattivadhāt kruddho dṛṣṭvā sātyakim āhave 07,131.024c drauṇir abhyadravat kruddhaḥ sātvataṃ raṇamūrdhani 07,131.025a tam āpatantaṃ saṃprekṣya śaineyasya rathaṃ prati 07,131.025c bhaimaseniḥ susaṃkruddhaḥ pratyamitram avārayat 07,131.026a kārṣṇāyasamayaṃ ghoram ṛkṣacarmāvṛtaṃ mahat 07,131.026b*1126_01 mahāntaṃ ratham āsthāya triṃśan natvāntarāntaram 07,131.026b*1126_02 vikṣiptayantrasaṃnāhaṃ mahāmeghaughanisvanam 07,131.026c yuktaṃ gajanibhair vāhair na hayair nāpi vā gajaiḥ 07,131.027a vikṣiptam aṣṭacakreṇa vivṛtākṣeṇa kūjatā 07,131.027c dhvajenocchritatuṇḍena gṛdhrarājena rājatā 07,131.028a lohitārdrapatākaṃ tam antramālāvibhūṣitam 07,131.028c aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya vipulaṃ ratham 07,131.029a śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā 07,131.029c rakṣasāṃ ghorarūpāṇām akṣauhiṇyā samāvṛtaḥ 07,131.030a tam udyatamahācāpaṃ niśāmya vyathitā nṛpāḥ 07,131.030c yugāntakālasamaye daṇḍahastam ivāntakam 07,131.030d*1127_01 tatas taṃ giriśṛṅgābhaṃ bhīmarūpaṃ bhayāvaham 07,131.030d*1127_02 daṃṣṭrākarālogramukhaṃ śaṅkukarṇaṃ mahāhanum 07,131.030d*1127_03 ūrdhvakeśaṃ virūpākṣaṃ dīptāsyaṃ nimnitodaram 07,131.030d*1127_04 mahābhrābhagaladvāraṃ kirīṭacchannamūrdhajam 07,131.030d*1127_05 trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāttānanam ivāntakam 07,131.030d*1127_06 vīkṣya dīptam ivāyāntaṃ ripuvikṣobhakāriṇam 07,131.030d*1127_07 tam udyatamahācāpaṃ rākṣasendraṃ ghaṭotkacam 07,131.031a bhayārditā pracukṣobha putrasya tava vāhinī 07,131.031c vāyunā kṣobhitāvartā gaṅgevordhvataraṅgiṇī 07,131.032a ghaṭotkacaprayuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ 07,131.032c prasusruvur gajā mūtraṃ vivyathuś ca narā bhṛśam 07,131.033a tato 'śmavṛṣṭir atyartham āsīt tatra samantataḥ 07,131.033c saṃdhyākālādhikabalaiḥ pramuktā rākṣasaiḥ kṣitau 07,131.034a āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ prāsatomarāḥ 07,131.034c patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā 07,131.035a tad ugram atiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ 07,131.035c tanayās tava karṇaś ca vyathitāḥ prādravan diśaḥ 07,131.036a tatraiko 'strabalaślāghī drauṇir mānī na vivyathe 07,131.036c vyadhamac ca śarair māyāṃ ghaṭotkacavinirmitām 07,131.037a nihatāyāṃ tu māyāyām amarṣī sa ghaṭotkacaḥ 07,131.037c visasarja śarān ghorāṃs te 'śvatthāmānam āviśan 07,131.038a bhujagā iva vegena valmīkaṃ krodhamūrchitāḥ 07,131.038c te śarā rudhirābhyaktā bhittvā śāradvatīsutam 07,131.038e viviśur dharaṇīṃ śīghrā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,131.039a aśvatthāmā tu saṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavān 07,131.039c ghaṭotkacam abhikruddhaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 07,131.039d*1128_01 tato ghaṭotkacaḥ kruddhaś cakraṃ cikṣepa satvaram 07,131.040a ghaṭotkaco 'tividdhas tu droṇaputreṇa marmasu 07,131.040c cakraṃ śatasahasrāram agṛhṇād vyathito bhṛśam 07,131.041a kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇivajravibhūṣitam 07,131.041c aśvatthāmnas tu cikṣepa bhaimasenir jighāṃsayā 07,131.042a vegena mahatā gacchad vikṣiptaṃ drauṇinā śaraiḥ 07,131.042c abhāgyasyeva saṃkalpas tan moghaṃ nyapatad bhuvi 07,131.043a ghaṭotkacas tatas tūrṇaṃ dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam 07,131.043c drauṇiṃ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram 07,131.044a ghaṭotkacasutaḥ śrīmān bhinnāñjanacayopamaḥ 07,131.044c rurodha drauṇim āyāntaṃ prabhañjanam ivādrirāṭ 07,131.045a pautreṇa bhīmasenasya śaraiḥ so 'ñjanaparvaṇā 07,131.045c babhau meghena dhārābhir girir merur ivārditaḥ 07,131.046a aśvatthāmā tv asaṃbhrānto rudropendrendravikramaḥ 07,131.046c dhvajam ekena bāṇena cicchedāñjanaparvaṇaḥ 07,131.047a dvābhyāṃ tu rathayantāraṃ tribhiś cāsya triveṇukam 07,131.047c dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān 07,131.048a virathasyodyataṃ hastād dhemabindubhir ācitam 07,131.048c viśikhena sutīkṣṇena khaḍgam asya dvidhākarot 07,131.049a gadā hemāṅgadā rājaṃs tūrṇaṃ haiḍimbasūnunā 07,131.049c bhrāmyotkṣiptā śaraiḥ sāpi drauṇinābhyāhatāpatat 07,131.050a tato 'ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan 07,131.050c vavarṣāñjanaparvā sa drumavarṣaṃ nabhastalāt 07,131.051a tato māyādharaṃ drauṇir ghaṭotkacasutaṃ divi 07,131.051c mārgaṇair abhivivyādha ghanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 07,131.052a so 'vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkṛte 07,131.052c mahīdhara ivātyuccaḥ śrīmān añjanaparvataḥ 07,131.053a tam ayasmayavarmāṇaṃ drauṇir bhīmātmajātmajam 07,131.053c jaghānāñjanaparvāṇaṃ maheśvara ivāndhakam 07,131.054a atha dṛṣṭvā hataṃ putram aśvatthāmnā mahābalam 07,131.054c drauṇeḥ sakāśam abhyetya roṣāt pracalitāṅgadaḥ 07,131.055a prāha vākyam asaṃbhrānto vīraṃ śāradvatīsutam 07,131.055c dahantaṃ pāṇḍavānīkaṃ vanam agnim ivoddhatam 07,131.056a tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi 07,131.056c tvām adya nihaniṣyāmi krauñcam agnisuto yathā 07,131.057 aśvatthāmovāca 07,131.057a gaccha vatsa sahānyais tvaṃ yudhyasvāmaravikrama 07,131.057c na hi putreṇa haiḍimbe pitā nyāyyaṃ prabādhitum 07,131.058a kāmaṃ khalu na me roṣo haiḍimbe vidyate tvayi 07,131.058c kiṃ tu roṣānvito jantur hanyād ātmānam apy uta 07,131.059 saṃjaya uvāca 07,131.059a śrutvaitat krodhatāmrākṣaḥ putraśokasamanvitaḥ 07,131.059c aśvatthāmānam āyasto bhaimasenir abhāṣata 07,131.060a kim ahaṃ kātaro drauṇe pṛthagjana ivāhave 07,131.060b*1129_01 yan māṃ bhīṣayase vāgbhir asad etad vacas tava 07,131.060c bhīmāt khalv aham utpannaḥ kurūṇāṃ vipule kule 07,131.061a pāṇḍavānām ahaṃ putraḥ samareṣv anivartinām 07,131.061c rakṣasām adhirājo 'haṃ daśagrīvasamo bale 07,131.062a tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi 07,131.062c yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 07,131.063a ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ sumahābalaḥ 07,131.063c drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī 07,131.064a rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ 07,131.064c rathinām ṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhir iva toyadaḥ 07,131.065a śaravṛṣṭiṃ śarair drauṇir aprāptāṃ tāṃ vyaśātayat 07,131.065c tato 'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo 'nya ivābhavat 07,131.066a athāstrasaṃgharṣakṛtair visphuliṅgaiḥ samābabhau 07,131.066c vibhāvarīmukhe vyoma khadyotair iva citritam 07,131.067a niśāmya nihatāṃ māyāṃ drauṇinā raṇamāninā 07,131.067c ghaṭotkacas tato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ 07,131.068a so 'bhavad girir atyuccaḥ śikharais tarusaṃkaṭaiḥ 07,131.068c śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān 07,131.069a tam añjanacayaprakhyaṃ drauṇir dṛṣṭvā mahīdharam 07,131.069c prapatadbhiś ca bahubhiḥ śastrasaṃghair na cukṣubhe 07,131.070a tataḥ smayann iva drauṇir vajram astram udīrayat 07,131.070c sa tenāstreṇa śailendraḥ kṣiptaḥ kṣipram anaśyata 07,131.071a tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi 07,131.071c aśmavṛṣṭibhir atyugro drauṇim ācchādayad raṇe 07,131.072a atha saṃdhāya vāyavyam astram astravidāṃ varaḥ 07,131.072c vyadhamad droṇatanayo nīlameghaṃ samutthitam 07,131.073a sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ 07,131.073c śataṃ rathasahasrāṇāṃ jaghāna dvipadāṃ varaḥ 07,131.074a sa dṛṣṭvā punar āyāntaṃ rathenāyatakārmukam 07,131.074c ghaṭotkacam asaṃbhrāntaṃ rākṣasair bahubhir vṛtam 07,131.075a siṃhaśārdūlasadṛśair mattadviradavikramaiḥ 07,131.075c gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipṛṣṭhagatair api 07,131.076a vivṛtāsyaśirogrīvair haiḍimbānucaraiḥ saha 07,131.076c paulastyair yātudhānaiś ca tāmasaiś cogravikramaiḥ 07,131.077a nānāśastradharair vīrair nānākavacabhūṣaṇaiḥ 07,131.077c mahābalair bhīmaravaiḥ saṃrambhodvṛttalocanaiḥ 07,131.078a upasthitais tato yuddhe rākṣasair yuddhadurmadaiḥ 07,131.078c viṣaṇṇam abhisaṃprekṣya putraṃ te drauṇir abravīt 07,131.079a tiṣṭha duryodhanādya tvaṃ na kāryaḥ saṃbhramas tvayā 07,131.079c sahaibhir bhrātṛbhir vīraiḥ pārthivaiś cendravikramaiḥ 07,131.080a nihaniṣyāmy amitrāṃs te na tavāsti parājayaḥ 07,131.080c satyaṃ te pratijānāmi paryāśvāsaya vāhinīm 07,131.081 duryodhana uvāca 07,131.081a na tv etad adbhutaṃ manye yat te mahad idaṃ manaḥ 07,131.081c asmāsu ca parā bhaktis tava gautaminandana 07,131.082 saṃjaya uvāca 07,131.082a aśvatthāmānam uktvaivaṃ tataḥ saubalam abravīt 07,131.082c vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ raṇaśobhinām 07,131.083a ṣaṣṭyā gajasahasraiś ca prayāhi tvaṃ dhanaṃjayam 07,131.083c karṇaś ca vṛṣasenaś ca kṛpo nīlas tathaiva ca 07,131.084a udīcyāḥ kṛtavarmā ca purumitraḥ śrutārpaṇaḥ 07,131.084c duḥśāsano nikumbhaś ca kuṇḍabhedī urukramaḥ 07,131.085a puraṃjayo dṛḍharathaḥ patākī hemapaṅkajaḥ 07,131.085c śalyāruṇīndrasenāś ca saṃjayo vijayo jayaḥ 07,131.086a kamalākṣaḥ puruḥ krāthī jayavarmā sudarśanaḥ 07,131.086c ete tvām anuyāsyanti pattīnām ayutāni ṣaṭ 07,131.087a jahi bhīmaṃ yamau cobhau dharmarājaṃ ca mātula 07,131.087c asurān iva devendro jayāśā me tvayi sthitā 07,131.088a dāritān drauṇinā bāṇair bhṛśaṃ vikṣatavigrahān 07,131.088c jahi mātula kaunteyān asurān iva pāvakiḥ 07,131.089a evam ukto yayau śīghraṃ putreṇa tava saubalaḥ 07,131.089c piprīṣus te sutān rājan didhakṣuś caiva pāṇḍavān 07,131.090a atha pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayor mṛdhe 07,131.090c vibhāvaryāṃ sutumulaṃ śakraprahrādayor iva 07,131.091a tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir gautamīsutam 07,131.091c jaghānorasi saṃkruddho viṣāgnipratimair dṛḍhaiḥ 07,131.092a sa tair abhyāhato gāḍhaṃ śarair bhīmasuteritaiḥ 07,131.092c cacāla rathamadhyastho vātoddhūta iva drumaḥ 07,131.093a bhūyaś cāñjalikenāsya mārgaṇena mahāprabham 07,131.093c drauṇihastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ 07,131.094a tato 'nyad drauṇir ādāya dhanur bhārasahaṃ mahat 07,131.094c vavarṣa viśikhāṃs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ 07,131.095a tataḥ śāradvatīputraḥ preṣayām āsa bhārata 07,131.095c suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān khacarān prati 07,131.096a tadbāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām 07,131.096c siṃhair iva babhau mattaṃ gajānām ākulaṃ kulam 07,131.097a vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūtarathān vibhuḥ 07,131.097c dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye 07,131.098a sa dagdhvākṣauhiṇīṃ bāṇair nairṛtān ruruce bhṛśam 07,131.098c pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ 07,131.099a yugānte sarvabhūtāni dagdhveva vasur ulbaṇaḥ 07,131.099c rarāja jayatāṃ śreṣṭho droṇaputras tavāhitān 07,131.099d@020A_0001 tato ghaṭotkacaḥ kruddho rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 07,131.099d@020A_0002 drauṇiṃ hateti mahatīṃ codayām āsa tāṃ camūm 07,131.099d@020A_0003 ghaṭotkacasya tām ājñāṃ pratigṛhyātha rākṣasāḥ 07,131.099d@020A_0004 daṃṣṭrojjvalā mahāvaktrā ghorarūpā bhayānakāḥ 07,131.099d@020A_0005 vyattānanā dīrghajihvāḥ krodhatāmrekṣaṇā bhṛśam 07,131.099d@020A_0006 siṃhanādena mahatā nādayanto vasuṃdharān 07,131.099d@020A_0007 hantum abhyadravan drauṇiṃ nānāpraharaṇāyudhāḥ 07,131.099d@020A_0008 śaktīḥ śataghnīḥ parighān aśanīḥ śūlapaṭṭiśān 07,131.099d@020A_0009 khaḍgān gadā bhindipālān muśalāni paraśvadhān 07,131.099d@020A_0010 prāsānīṃs tomarāṃś ca kaṇapān kampanāñ śitān 07,131.099d@020A_0011 hulān bhuśuṇḍyaśmaguḍān sthūṇāḥ kārṣṇāyasīs tathā 07,131.099d@020A_0012 mudgarāṃś ca mahāghorān samare śatrudāraṇān 07,131.099d@020A_0013 drauṇimūrdhany asajjanta rākṣasā bhīmavikramāḥ 07,131.099d@020A_0014 cikṣipuḥ krodhatāmrākṣāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,131.099d@020A_0015 tac chastravarṣaṃ sumahad droṇaputrasya mūrdhani 07,131.099d@020A_0016 patamānaṃ samīkṣyātha yodhās te vyathitābhavan 07,131.099d@020A_0017 droṇaputras tv asaṃbhrāntas tad varṣaṃ ghoram utthitam 07,131.099d@020A_0018 śarair vidhvaṃsayām āsa vajrakalpaiḥ śilāśitaiḥ 07,131.099d@020A_0019 tato 'nyair viśikhais tūrṇaṃ svarṇapuṅkhair mahāmanāḥ 07,131.099d@020A_0020 nijaghne rākṣasān drauṇir divyāstrapratimantritaiḥ 07,131.099d@020A_0021 tad bāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām 07,131.099d@020A_0022 siṃhair iva babhau mattaṃ gajānām ākulaṃ kulam 07,131.099d@020A_0023 te rākṣasāḥ susaṃkruddhā droṇaputreṇa tāḍitāḥ 07,131.099d@020A_0024 kruddhāḥ sma prādravan drauṇiṃ jighāṃsanto mahābalāḥ 07,131.099d@020A_0025 tatrādbhutam imaṃ drauṇir darśayām āsa vikramam 07,131.099d@020A_0026 aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu bhārata 07,131.099d@020A_0027 yad eko rākṣasīṃ senāṃ kṣaṇād drauṇir mahāstravit 07,131.099d@020A_0028 dadāha jvalitair bāṇai rākṣasendrasya paśyataḥ 07,131.099d@020A_0029 sa dahan rākṣasānīkaṃ rarāja drauṇir āhave 07,131.099d@020A_0030 yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ 07,131.099d@020A_0031 taṃ dahantam anīkāni śarair āśīviṣopamaiḥ 07,131.100a teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata 07,131.100c nainaṃ nirīkṣituṃ kaś cic chaknoti drauṇim āhave 07,131.100e ṛte ghaṭotkacād vīrād rākṣasendrān mahābalāt 07,131.101a sa punar bharataśreṣṭha krodhād raktāntalocanaḥ 07,131.101c talaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanacchadam 07,131.101e svasūtam abravīt kruddho droṇaputrāya māṃ vaha 07,131.102a sa yayau ghorarūpeṇa tena jaitrapatākinā 07,131.102c dvairathaṃ droṇaputreṇa punar apy arisūdanaḥ 07,131.102d*1130_01 sa vinadya mahānādaṃ siṃhavad bhīmavikramaḥ 07,131.103a sa cikṣepa tataḥ kruddho droṇaputrāya rākṣasaḥ 07,131.103c aṣṭacakrāṃ mahāraudrām aśanīṃ rudranirmitām 07,131.104a tām avaplutya jagrāha drauṇir nyasya rathe dhanuḥ 07,131.104c cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanāt so 'vapupluve 07,131.105a sāśvasūtadhvajaṃ vāhaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhā 07,131.105c viveśa vasudhāṃ bhittvā sāśanir bhṛśadāruṇā 07,131.106a drauṇes tat karma dṛṣṭvā tu sarvabhūtāny apūjayan 07,131.106c yad avaplutya jagrāha ghorāṃ śaṃkaranirmitām 07,131.107a dhṛṣṭadyumnarathaṃ gatvā bhaimasenis tato nṛpa 07,131.107b*1131_01 dhanur ghoraṃ samādāya mahad indrāyudhopamam 07,131.107c mumoca niśitān bāṇān punar drauṇer mahorasi 07,131.108a dhṛṣṭadyumno 'py asaṃbhrānto mumocāśīviṣopamān 07,131.108c suvarṇapuṅkhān viśikhān droṇaputrasya vakṣasi 07,131.109a tato mumoca nārācān drauṇis tābhyāṃ sahasraśaḥ 07,131.109c tāv apy agniśikhāprakhyair jaghnatus tasya mārgaṇān 07,131.110a atitīvram abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,131.110c yodhānāṃ prītijananaṃ drauṇeś ca bharatarṣabha 07,131.111a tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatais tribhiḥ 07,131.111c ṣaḍbhir vājisahasraiś ca bhīmas taṃ deśam āvrajat 07,131.112a tato bhīmātmajaṃ rakṣo dhṛṣṭadyumnaṃ ca sānugam 07,131.112c ayodhayata dharmātmā drauṇir akliṣṭakarmakṛt 07,131.113a tatrādbhutatamaṃ drauṇir darśayām āsa vikramam 07,131.113c aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu bhārata 07,131.114a nimeṣāntaramātreṇa sāśvasūtarathadvipām 07,131.114c akṣauhiṇīṃ rākṣasānāṃ śitair bāṇair aśātayat 07,131.115a miṣato bhīmasenasya haiḍimbeḥ pārṣatasya ca 07,131.115c yamayor dharmaputrasya vijayasyācyutasya ca 07,131.116a pragāḍham añjogatibhir nārācair abhitāḍitāḥ 07,131.116c nipetur dviradā bhūmau dviśṛṅgā iva parvatāḥ 07,131.117a nikṛttair hastihastaiś ca vicaladbhir itas tataḥ 07,131.117c rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhir ivoragaiḥ 07,131.118a kṣiptaiḥ kāñcanadaṇḍaiś ca nṛpacchatraiḥ kṣitir babhau 07,131.118c dyaur ivoditacandrārkā grahākīrṇā yugakṣaye 07,131.119a pravṛddhadhvajamaṇḍūkāṃ bherīvistīrṇakacchapām 07,131.119c chatrahaṃsāvalījuṣṭāṃ phenacāmaramālinīm 07,131.120a kaṅkagṛdhramahāgrāhāṃ naikāyudhajhaṣākulām 07,131.120b*1132_01 vistīrṇagajapāṣāṇāṃ hatāśvamakarākulām 07,131.120c rathakṣiptamahāvaprāṃ patākāruciradrumām 07,131.121a śaramīnāṃ mahāraudrāṃ prāsaśaktyugraḍuṇḍubhām 07,131.121c majjāmāṃsamahāpaṅkāṃ kabandhāvarjitoḍupām 07,131.122a keśaśaivalakalmāṣāṃ bhīrūṇāṃ kaśmalāvahām 07,131.122c nāgendrahayayodhānāṃ śarīravyayasaṃbhavām 07,131.123a śoṇitaughamahāvegāṃ drauṇiḥ prāvartayan nadīm 07,131.123c yodhārtaravanirghoṣāṃ kṣatajormisamākulām 07,131.124a prāyād atimahāghoraṃ yamakṣayamahodadhim 07,131.124c nihatya rākṣasān bāṇair drauṇir haiḍimbam ārdayat 07,131.125a punar apy atisaṃkruddhaḥ savṛkodarapārṣatān 07,131.125c sa nārācagaṇaiḥ pārthān drauṇir viddhvā mahābalaḥ 07,131.126a jaghāna surathaṃ nāma drupadasya sutaṃ vibhuḥ 07,131.126c punaḥ śrutaṃjayaṃ nāma surathasyānujaṃ raṇe 07,131.127a balānīkaṃ jayānīkaṃ jayāśvaṃ cābhijaghnivān 07,131.127b*1133_01 punaḥ śareṇa tīkṣṇena drauṇiḥ siṃha ivonnadan 07,131.127c śrutāhvayaṃ ca rājendra drauṇir ninye yamakṣayam 07,131.128a tribhiś cānyaiḥ śarais tīkṣṇaiḥ supuṅkhai rukmamālinam 07,131.128c śatruṃjayaṃ ca balinaṃ śakralokaṃ nināya ha 07,131.129a jaghāna sa pṛṣadhraṃ ca candradevaṃ ca māninam 07,131.129c kuntibhojasutāṃś cājau daśabhir daśa jaghnivān 07,131.130a aśvatthāmā susaṃkruddhaḥ saṃdhāyogram ajihmagam 07,131.130c mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaram uttamam 07,131.130e yamadaṇḍopamaṃ ghoram uddiśyāśu ghaṭotkacam 07,131.131a sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya mahāśaraḥ 07,131.131c viveśa vasudhāṃ śīghraṃ sapuṅkhaḥ pṛthivīpate 07,131.132a taṃ hataṃ patitaṃ jñātvā dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,131.132c drauṇeḥ sakāśād rājendra apaninye rathāntaram 07,131.133a tathā parāṅmukharathaṃ sainyaṃ yaudhiṣṭhiraṃ nṛpa 07,131.133c parājitya raṇe vīro droṇaputro nanāda ha 07,131.133e pūjitaḥ sarvabhūtaiś ca tava putraiś ca bhārata 07,131.134a atha śaraśatabhinnakṛttadehair; hatapatitaiḥ kṣaṇadācaraiḥ samantāt 07,131.134c nidhanam upagatair mahī kṛtābhūd; giriśikharair iva durgamātiraudrā 07,131.135a taṃ siddhagandharvapiśācasaṃghā; nāgāḥ suparṇāḥ pitaro vayāṃsi 07,131.135c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca drauṇim; apūjayann apsarasaḥ surāś ca 07,132.001 saṃjaya uvāca 07,132.001a drupadasyātmajān dṛṣṭvā kuntibhojasutāṃs tathā 07,132.001c droṇaputreṇa nihatān rākṣasāṃś ca sahasraśaḥ 07,132.002a yudhiṣṭhiro bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 07,132.002c yuyudhānaś ca saṃyattā yuddhāyaiva mano dadhuḥ 07,132.003a somadattaḥ punaḥ kurddho dṛṣṭvā sātyakim āhave 07,132.003c mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa sarvataḥ 07,132.004a tataḥ samabhavad yuddham atīva bhayavardhanam 07,132.004c tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ghoraṃ vijayakāṅkṣiṇām 07,132.004d*1134_01 taṃ dṛṣṭvā samupāyāntaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,132.005a daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo vivyādha kauravam 07,132.005c somadatto 'pi taṃ vīraṃ śatena pratyavidhyata 07,132.006a sātvatas tv abhisaṃkruddhaḥ putrādhibhir abhiplutam 07,132.006c vṛddham ṛddhaṃ guṇaiḥ sarvair yayātim iva nāhuṣam 07,132.007a vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śarair vajranipātibhiḥ 07,132.007c śaktyā cainam athāhatya punar vivyādha saptabhiḥ 07,132.008a tatas tu sātyaker arthe bhīmaseno navaṃ dṛḍham 07,132.008c mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya mūrdhani 07,132.009a sātyakiś cāgnisaṃkāśaṃ mumoca śaram uttamam 07,132.009c somadattorasi kruddhaḥ supatraṃ niśitaṃ yudhi 07,132.010a yugapat petatur atha ghorau parighamārgaṇau 07,132.010c śarīre somadattasya sa papāta mahārathaḥ 07,132.011a vyāmohite tu tanaye bāhlīkaḥ samupādravat 07,132.011c visṛjañ śaravarṣāṇi kālavarṣīva toyadaḥ 07,132.012a bhīmo 'tha sātvatasyārthe bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ 07,132.012c pīḍayan vai mahātmānaṃ vivyādha raṇamūrdhani 07,132.013a prātipīyas tu saṃkruddhaḥ śaktiṃ bhīmasya vakṣasi 07,132.013c nicakhāna mahābāhuḥ puraṃdara ivāśanim 07,132.014a sa tayābhihato bhīmaś cakampe ca mumoha ca 07,132.014c prāpya cetaś ca balavān gadām asmai sasarja ha 07,132.015a sā pāṇḍavena prahitā bāhlīkasya śiro 'harat 07,132.015c sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vajrāhata ivādrirāṭ 07,132.016a tasmin vinihate vīre bāhlīke puruṣarṣabhe 07,132.016c putrās te 'bhyardayan bhīmaṃ daśa dāśaratheḥ samāḥ 07,132.016d*1135_01 nāgadatto dṛḍharatho vīrabāhur ayobhujaḥ 07,132.016d*1135_02 dṛḍhaḥ suhasto virajāḥ pramāthī cograyāyy api 07,132.016d*1135_03 tān dṛṣṭvā cukrudhe bhīmo jagṛhe bhārasādhanān 07,132.016d*1135_04 ekam ekaṃ samuddiśya pātayām āsa marmasu 07,132.016d*1135_05 te viddhā vyasavaḥ petuḥ syandanebhyo hataujasaḥ 07,132.016d*1135_06 caṇḍavātaprabhagnā vā parvatāgrān mahīruhāḥ 07,132.017a nārācair daśabhir bhīmas tān nihatya tavātmajān 07,132.017c karṇasya dayitaṃ putraṃ vṛṣasenam avākirat 07,132.018a tato vṛṣaratho nāma bhrātā karṇasya viśrutaḥ 07,132.018c jaghāna bhīmaṃ nārācais tam apy abhyavadhīd balī 07,132.019a tataḥ sapta rathān vīraḥ syālānāṃ tava bhārata 07,132.019c nihatya bhīmo nārācaiḥ śatacandram apothayat 07,132.020a amarṣayanto nihataṃ śatacandraṃ mahāratham 07,132.020c śakuner bhrātaro vīrā gajākṣaḥ śarabho vibhuḥ 07,132.020d*1136_01 subhago bhānudattaś ca śūrāḥ pañca mahārathāḥ 07,132.020e abhidrutya śarais tīkṣṇair bhīmasenam atāḍayan 07,132.021a sa tudyamāno nārācair vṛṣṭivegair ivarṣabhaḥ 07,132.021c jaghāna pañcabhir bāṇaiḥ pañcaivātibalo rathān 07,132.021e tān dṛṣṭvā nihatān vīrān vicelur nṛpasattamāḥ 07,132.022a tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tavānīkam aśātayat 07,132.022c miṣataḥ kumbhayoneś ca putrāṇāṃ ca tavānagha 07,132.023a ambaṣṭhān mālavāñ śūrāṃs trigartān saśibīn api 07,132.023c prāhiṇon mṛtyulokāya gaṇān yuddhe yudhiṣṭhiraḥ 07,132.024a abhīṣāhāñ śūrasenān bāhlīkān savasātikān 07,132.024c nikṛtya pṛthivīṃ rājā cakre śoṇitakardamām 07,132.025a yaudheyāraṭṭarājanyamadrakāṇāṃ gaṇān yudhi 07,132.025c prāhiṇon mṛtyulokāya śūrān bāṇair yudhiṣṭhiraḥ 07,132.026a hatāharata gṛhṇīta vidhyata vyavakṛntata 07,132.026c ity āsīt tumulaḥ śabdo yudhiṣṭhirarathaṃ prati 07,132.027a sainyāni drāvayantaṃ taṃ droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram 07,132.027c coditas tava putreṇa sāyakair abhyavākirat 07,132.028a droṇas tu paramakruddho vāyavyāstreṇa pārthivam 07,132.028c vivyādha so 'sya tad divyam astram astreṇa jaghnivān 07,132.029a tasmin vinihate cāstre bhāradvājo yudhiṣṭhire 07,132.029c vāruṇaṃ yāmyam āgneyaṃ tvāṣṭraṃ sāvitram eva ca 07,132.029e cikṣepa paramakruddho jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 07,132.030a kṣiptāni kṣipyamāṇāni tāni cāstrāṇi dharmajaḥ 07,132.030c jaghānāstrair mahābāhuḥ kumbhayoner avitrasan 07,132.031a satyāṃ cikīrṣamāṇas tu pratijñāṃ kumbhasaṃbhavaḥ 07,132.031c prāduścakre 'stram aindraṃ vai prājāpatyaṃ ca bhārata 07,132.031e jighāṃsur dharmatanayaṃ tava putrahite rataḥ 07,132.032a patiḥ kurūṇāṃ gajasiṃhagāmī; viśālavakṣāḥ pṛthulohitākṣaḥ 07,132.032c prāduścakārāstram ahīnatejā; māhendram anyat sa jaghāna te 'stre 07,132.033a vihanyamāneṣv astreṣu droṇaḥ krodhasamanvitaḥ 07,132.033c yudhiṣṭhiravadhaprepsur brāhmam astram udairayat 07,132.034a tato nājñāsiṣaṃ kiṃ cid ghoreṇa tamasāvṛte 07,132.034c sarvabhūtāni ca paraṃ trāsaṃ jagmur mahīpate 07,132.035a brahmāstram udyataṃ dṛṣṭvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 07,132.035c brahmāstreṇaiva rājendra tad astraṃ pratyavārayat 07,132.036a tataḥ sainikamukhyās te praśaśaṃsur nararṣabhau 07,132.036c droṇapārthau maheṣvāsau sarvayuddhaviśāradau 07,132.037a tataḥ pramucya kaunteyaṃ droṇo drupadavāhinīm 07,132.037c vyadhamad roṣatāmrākṣo vāyavyāstreṇa bhārata 07,132.037d*1137_01 vāyavyāstreṇa vyadhamad roṣaparyākulekṣaṇaḥ 07,132.038a te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravan bhayāt 07,132.038c paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ 07,132.039a tataḥ kirīṭī bhīmaś ca sahasā saṃnyavartatām 07,132.039c mahadbhyāṃ rathavaṃśābhyāṃ parigṛhya balaṃ tava 07,132.040a bībhatsur dakṣiṇaṃ pārśvam uttaraṃ tu vṛkodaraḥ 07,132.040c bhāradvājaṃ śaraughābhyāṃ mahadbhyām abhyavarṣatām 07,132.041a tau tadā sṛñjayāś caiva pāñcālāś ca mahaujasaḥ 07,132.041c anvagacchan mahārāja matsyāś ca saha sātvataiḥ 07,132.042a tataḥ sā bhāratī senā vadhyamānā kirīṭinā 07,132.042b*1138_01 tamasā nidrayā caiva punar eva vyadīryata 07,132.042c droṇena vāryamāṇās te svayaṃ tava sutena ca 07,132.042e nāśakyanta mahārāja yodhā vārayituṃ tadā 07,133.001 saṃjaya uvāca 07,133.001a udīryamāṇaṃ tad dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahad balam 07,133.001c aviṣahyaṃ ca manvānaḥ karṇaṃ duryodhano 'bravīt 07,133.002a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala 07,133.002c trāyasva samare karṇa sarvān yodhān mahābala 07,133.003a pāñcālair matsyakaikeyaiḥ pāṇḍavaiś ca mahārathaiḥ 07,133.003c vṛtān samantāt saṃkruddhair niḥśvasadbhir ivoragaiḥ 07,133.004a ete nadanti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 07,133.004c śakropamāś ca bahavaḥ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ 07,133.005 karṇa uvāca 07,133.005a paritrātum iha prāpto yadi pārthaṃ puraṃdaraḥ 07,133.005c tam apy āśu parājitya tato hantāsmi pāṇḍavam 07,133.006a satyaṃ te pratijānāmi samāśvasihi bhārata 07,133.006c hantāsmi pāṇḍutanayān pāñcālāṃś ca samāgatān 07,133.007a jayaṃ te pratijānāmi vāsavasyeva pāvakiḥ 07,133.007c priyaṃ tava mayā kāryam iti jīvāmi pārthiva 07,133.008a sarveṣām eva pārthānāṃ phalguno balavattaraḥ 07,133.008c tasyāmoghāṃ vimokṣyāmi śaktiṃ śakravinirmitām 07,133.009a tasmin hate maheṣvāse bhrātaras tasya mānada 07,133.009c tava vaśyā bhaviṣyanti vanaṃ yāsyanti vā punaḥ 07,133.010a mayi jīvati kauravya viṣādaṃ mā kṛthāḥ kva cit 07,133.010c ahaṃ jeṣyāmi samare sahitān sarvapāṇḍavān 07,133.011a pāñcālān kekayāṃś caiva vṛṣṇīṃś cāpi samāgatān 07,133.011c bāṇaughaiḥ śakalīkṛtya tava dāsyāmi medinīm 07,133.012 saṃjaya uvāca 07,133.012a evaṃ bruvāṇaṃ karṇaṃ tu kṛpaḥ śāradvato 'bravīt 07,133.012c smayann iva mahābāhuḥ sūtaputram idaṃ vacaḥ 07,133.013a śobhanaṃ śobhanaṃ karṇa sanāthaḥ kurupuṃgavaḥ 07,133.013c tvayā nāthena rādheya vacasā yadi sidhyati 07,133.014a bahuśaḥ katthase karṇa kauravyasya samīpataḥ 07,133.014c na tu te vikramaḥ kaś cid dṛśyate balam eva vā 07,133.015a samāgamaḥ pāṇḍusutair dṛṣṭas te bahuśo yudhi 07,133.015c sarvatra nirjitaś cāsi pāṇḍavaiḥ sūtanandana 07,133.016a hriyamāṇe tadā karṇa gandharvair dhṛtarāṣṭraje 07,133.016c tadāyudhyanta sainyāni tvam ekas tu palāyathāḥ 07,133.017a virāṭanagare cāpi sametāḥ sarvakauravāḥ 07,133.017c pārthena nirjitā yuddhe tvaṃ ca karṇa sahānujaḥ 07,133.018a ekasyāpy asamarthas tvaṃ phalgunasya raṇājire 07,133.018c katham utsahase jetuṃ sakṛṣṇān sarvapāṇḍavān 07,133.019a abruvan karṇa yudhyasva bahu katthasi sūtaja 07,133.019c anuktvā vikramed yas tu tad vai satpuruṣavratam 07,133.020a garjitvā sūtaputra tvaṃ śāradābhram ivājalam 07,133.020c niṣphalo dṛśyase karṇa tac ca rājā na budhyate 07,133.021a tāvad garjasi rādheya yāvat pārthaṃ na paśyasi 07,133.021c purā pārthaṃ hi te dṛṣṭvā durlabhaṃ garjitaṃ bhavet 07,133.022a tvam anāsādya tān bāṇān phalgunasya vigarjasi 07,133.022c pārthasāyakaviddhasya durlabhaṃ garjitaṃ bhavet 07,133.023a bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā vāgbhiḥ śūrā dvijātayaḥ 07,133.023c dhanuṣā phalgunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ 07,133.023d*1139_01 toṣito yena rudro 'pi kaḥ pārthaṃ pratighātayet 07,133.024a evaṃ paruṣitas tena tadā śāradvatena saḥ 07,133.024c karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpaṃ vākyam athābravīt 07,133.025a śūrā garjanti satataṃ prāvṛṣīva balāhakāḥ 07,133.025c phalaṃ cāśu prayacchanti bījam uptam ṛtāv iva 07,133.026a doṣam atra na paśyāmi śūrāṇāṃ raṇamūrdhani 07,133.026c tat tad vikatthamānānāṃ bhāraṃ codvahatāṃ mṛdhe 07,133.027a yaṃ bhāraṃ puruṣo voḍhuṃ manasā hi vyavasyati 07,133.027c daivam asya dhruvaṃ tatra sāhāyyāyopapadyate 07,133.028a vyavasāyadvitīyo 'haṃ manasā bhāram udvahan 07,133.028c garjāmi yady ahaṃ vipra tava kiṃ tatra naśyati 07,133.029a vṛthā śūrā na garjanti sajalā iva toyadāḥ 07,133.029c sāmarthyam ātmano jñātvā tato garjanti paṇḍitāḥ 07,133.030a so 'ham adya raṇe yattaḥ sahitau kṛṣṇapāṇḍavau 07,133.030c utsahe tarasā jetuṃ tato garjāmi gautama 07,133.031a paśya tvaṃ garjitasyāsya phalaṃ me vipra sānugaḥ 07,133.031c hatvā pāṇḍusutān ājau sahakṛṣṇān sasātvatān 07,133.031e duryodhanāya dāsyāmi pṛthivīṃ hatakaṇṭakām 07,133.032 kṛpa uvāca 07,133.032*1140_01 kiṃ no bahupralāpena phalam āpnuhi sūtaja 07,133.032a manorathapralāpo me na grāhyas tava sūtaja 07,133.032c yadā kṣipasi vai kṛṣṇau dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 07,133.033a dhruvas tatra jayaḥ karṇa yatra yuddhaviśāradau 07,133.033c devagandharvayakṣāṇāṃ manuṣyoragarakṣasām 07,133.033e daṃśitānām api raṇe ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau 07,133.034a brahmaṇyaḥ satyavāg dānto gurudaivatapūjakaḥ 07,133.034c nityaṃ dharmarataś caiva kṛtāstraś ca viśeṣataḥ 07,133.034e dhṛtimāṃś ca kṛtajñaś ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,133.035a bhrātaraś cāsya balinaḥ sarvāstreṣu kṛtaśramāḥ 07,133.035c guruvṛttiratāḥ prājñā dharmanityā yaśasvinaḥ 07,133.036a saṃbandhinaś cendravīryāḥ svanuraktāḥ prahāriṇaḥ 07,133.036c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhir janamejayaḥ 07,133.037a candraseno bhadrasenaḥ kīrtidharmā dhruvo dharaḥ 07,133.037c vasucandro dāmacandraḥ siṃhacandraḥ suvedhanaḥ 07,133.038a drupadasya tathā putrā drupadaś ca mahāstravit 07,133.038c yeṣām arthāya saṃyatto matsyarājaḥ sahānugaḥ 07,133.039a śatānīkaḥ sudaśanaḥ śrutānīkaḥ śrutadhvajaḥ 07,133.039c balānīko jayānīko jayāśvo rathavāhanaḥ 07,133.039c*1141_01 **** **** jayānīko jayapriyaḥ 07,133.039c*1141_02 vijayo labdhalakṣaś ca 07,133.040a candrodayaḥ kāmaratho virāṭabhrātaraḥ śubhāḥ 07,133.040c yamau ca draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 07,133.040e yeṣām arthāya yudhyante na teṣāṃ vidyate kṣayaḥ 07,133.041a kāmaṃ khalu jagat sarvaṃ sadevāsuramānavam 07,133.041c sayakṣarākṣasagaṇaṃ sabhūtabhujagadvipam 07,133.041e niḥśeṣam astravīryeṇa kuryātāṃ bhīmaphalgunau 07,133.042a yudhiṣṭhiraś ca pṛthivīṃ nirdahed ghoracakṣuṣā 07,133.042c aprameyabalaḥ śaurir yeṣām arthe ca daṃśitaḥ 07,133.042e kathaṃ tān saṃyuge karṇa jetum utsahase parān 07,133.043a mahān apanayas tv eṣa tava nityaṃ hi sūtaja 07,133.043c yas tvam utsahase yoddhuṃ samare śauriṇā saha 07,133.044 saṃjaya uvāca 07,133.044a evam uktas tu rādheyaḥ prahasan bharatarṣabha 07,133.044c abravīc ca tadā karṇo guruṃ śāradvataṃ kṛpam 07,133.045a satyam uktaṃ tvayā brahman pāṇḍavān prati yad vacaḥ 07,133.045c ete cānye ca bahavo guṇāḥ pāṇḍusuteṣu vai 07,133.046a ajayyāś ca raṇe pārthā devair api savāsavaiḥ 07,133.046c sadaityayakṣagandharvapiśācoragarākṣasaiḥ 07,133.046e tathāpi pārthāñ jeṣyāmi śaktyā vāsavadattayā 07,133.047a mamāpy amoghā datteyaṃ śaktiḥ śakreṇa vai dvija 07,133.047c etayā nihaniṣyāmi savyasācinam āhave 07,133.048a hate tu pāṇḍave kṛṣṇo bhrātaraś cāsya sodarāḥ 07,133.048c anarjunā na śakṣyanti mahīṃ bhoktuṃ kathaṃ cana 07,133.048d*1142_01 anarjunāyāṃ ca bhuvi vinaśyeyur na saṃśayaḥ 07,133.049a teṣu naṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīyaṃ sasāgarā 07,133.049c ayatnāt kauraveyasya vaśe sthāsyati gautama 07,133.050a sunītair iha sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ 07,133.050c etam artham ahaṃ jñātvā tato garjāmi gautama 07,133.051a tvaṃ tu vṛddhaś ca vipraś ca aśaktaś cāpi saṃyuge 07,133.051c kṛtasnehaś ca pārtheṣu mohān mām avamanyase 07,133.052a yady evaṃ vakṣyase bhūyo mām apriyam iha dvija 07,133.052c tatas te khaḍgam udyamya jihvāṃ chetsyāmi durmate 07,133.053a yac cāpi pāṇḍavān vipra stotum icchasi saṃyuge 07,133.053c bhīṣayan sarvasainyāni kauraveyāṇi durmate 07,133.053e atrāpi śṛṇu me vākyaṃ yathāvad gadato dvija 07,133.054a duryodhanaś ca droṇaś ca śakunir durmukho jayaḥ 07,133.054c duḥśāsano vṛṣaseno madrarājas tvam eva ca 07,133.054e somadattaś ca bhūriś ca tathā drauṇir viviṃśatiḥ 07,133.055a tiṣṭheyur daṃśitā yatra sarve yuddhaviśāradāḥ 07,133.055c jayed etān raṇe ko nu śakratulyabalo 'py ariḥ 07,133.056a śūrāś ca hi kṛtāstrāś ca balinaḥ svargalipsavaḥ 07,133.056c dharmajñā yuddhakuśalā hanyur yuddhe surān api 07,133.057a ete sthāsyanti saṃgrāme pāṇḍavānāṃ vadhārthinaḥ 07,133.057c jayam ākāṅkṣamāṇā hi kauraveyasya daṃśitāḥ 07,133.058a daivāyattam ahaṃ manye jayaṃ subalinām api 07,133.058c yatra bhīṣmo mahābāhuḥ śete śaraśatācitaḥ 07,133.059a vikarṇaś citrasenaś ca bāhlīko 'tha jayadrathaḥ 07,133.059c bhūriśravā jayaś caiva jalasaṃdhaḥ sudakṣiṇaḥ 07,133.060a śalaś ca rathināṃ śreṣṭho bhagadattaś ca vīryavān 07,133.060c ete cānye ca rājāno devair api sudurjayāḥ 07,133.061a nihatāḥ samare śūrāḥ pāṇḍavair balavattarāḥ 07,133.061c kim anyad daivasaṃyogān manyase puruṣādhama 07,133.062a yāṃś ca tān stauṣi satataṃ duryodhanaripūn dvija 07,133.062c teṣām api hatāḥ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,133.063a kṣīyante sarvasainyāni kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 07,133.063c prabhāvaṃ nātra paśyāmi pāṇḍavānāṃ kathaṃ cana 07,133.064a yāṃs tān balavato nityaṃ manyase tvaṃ dvijādhama 07,133.064c yatiṣye 'haṃ yathāśakti yoddhuṃ taiḥ saha saṃyuge 07,133.064e duryodhanahitārthāya jayo daive pratiṣṭhitaḥ 07,134.001 saṃjaya uvāca 07,134.001a tathā paruṣitaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa mātulam 07,134.001c khaḍgam udyamya vegena drauṇir abhyapatad drutam 07,134.001d*1143_01 tataḥ paramasaṃkruddhaḥ siṃho mattam iva dvipam 07,134.001d*1143_02 prekṣataḥ kururājasya samakṣaṃ cedam abravīt 07,134.002 aśvatthāmovāca 07,134.002*1144_01 yad arjunaguṇāṃs tathyān kīrtayānaṃ narādhama 07,134.002*1144_02 śūradveṣāt sudurbuddhe tvaṃ bhartsayasi mātulam 07,134.002*1144_03 vikatthamānaḥ śauryeṇa sarvalokadhanurbhṛtam 07,134.002*1144_04 darpotsekagṛhīto 'dya na kaṃ cid gaṇayan mṛdhe 07,134.002*1144_05 kva te vīryaṃ kva cāstrāṇi yat tvāṃ nirjitya saṃyuge 07,134.002*1144_06 gāṇḍīvadhanvā hatavān prekṣatas te jayadratham 07,134.002*1144_07 yena sākṣān mahādevo yodhitaḥ samare purā 07,134.002*1144_08 tam icchasi vṛthā jetuṃ sūtādhama manorathaiḥ 07,134.002*1144_09 yaṃ hi kṛṣṇena sahitaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 07,134.002*1144_10 jetuṃ na śaktāḥ sahitāḥ sendrā api surāsurāḥ 07,134.002*1144_11 lokaikavīram ajitam arjunaṃ sūta saṃyuge 07,134.002*1144_12 kiṃ punas tvaṃ sudurbuddhe sahaibhir vasudhādhipaiḥ 07,134.002a karṇa paśya sudurbuddhe tiṣṭhedānīṃ narādhama 07,134.002c eṣa te 'dya śiraḥ kāyād uddharāmi sudurmate 07,134.003 saṃjaya uvāca 07,134.003a tam utpatantaṃ vegena rājā duryodhanaḥ svayam 07,134.003c nyavārayan mahārāja kṛpaś ca dvipadāṃ varaḥ 07,134.004 karṇa uvāca 07,134.004a śūro 'yaṃ samaraślāghī durmatiś ca dvijādhamaḥ 07,134.004c āsādayatu madvīryaṃ muñcemaṃ kurusattama 07,134.005 aśvatthāmovāca 07,134.005a tavaitat kṣamyate 'smābhiḥ sūtātmaja sudurmate 07,134.005c darpam utsiktam etat te phalguno nāśayiṣyati 07,134.006 duryodhana uvāca 07,134.006a aśvatthāman prasīdasva kṣantum arhasi mānada 07,134.006c kopaḥ khalu na kartavyaḥ sūtaputre kathaṃ cana 07,134.007a tvayi karṇe kṛpe droṇe madrarāje 'tha saubale 07,134.007c mahat kāryaṃ samāyattaṃ prasīda dvijasattama 07,134.008a ete hy abhimukhāḥ sarve rādheyena yuyutsavaḥ 07,134.008c āyānti pāṇḍavā brahmann āhvayantaḥ samantataḥ 07,134.009 saṃjaya uvāca 07,134.009*1145_01 prasādyamānas tu tato rājñā drauṇir mahāmanāḥ 07,134.009*1145_02 prasasāda mahārāja krodhamanyusamanvitaḥ 07,134.009*1145_03 tataḥ kṛpa uvācedam ācāryaḥ sumahāmanāḥ 07,134.009*1145_04 saumyasvabhāvād rājendra kṣipram āgatamārdavaḥ 07,134.009*1146_01 tatas te pāṇḍavā rājan pāñcālāś ca yaśasvinaḥ 07,134.009*1146_02 ājagmuḥ sahitās tatra tarjayantaḥ punaḥ punaḥ 07,134.009*1147_01 duryodhanavacaḥ śrutvā aśvatthāmā mahābalaḥ 07,134.009*1147_02 prasādam agamad rājan sūtaputrasya mānada 07,134.009a karṇo 'pi rathināṃ śreṣṭhaś cāpam udyamya vīryavān 07,134.009c kauravāgryaiḥ parivṛtaḥ śakro devagaṇair iva 07,134.009e paryatiṣṭhata tejasvī svabāhubalam āśritaḥ 07,134.010a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ karṇasya saha pāṇḍavaiḥ 07,134.010c saṃrabdhasya mahārāja siṃhanādavināditam 07,134.011a tatas te pāṇḍavā rājan pāñcālāś ca yaśasvinaḥ 07,134.011c dṛṣṭvā karṇaṃ mahābāhum uccaiḥ śabdam athānadan 07,134.012a ayaṃ karṇaḥ kutaḥ karṇas tiṣṭha karṇa mahāraṇe 07,134.012c yudhyasva sahito 'smābhir durātman puruṣādhama 07,134.013a anye tu dṛṣṭvā rādheyaṃ krodharaktekṣaṇābruvan 07,134.013c hanyatām ayam utsiktaḥ sūtaputro 'lpacetanaḥ 07,134.014a sarvaiḥ pārthivaśārdūlair nānenārtho 'sti jīvatā 07,134.014c atyantavairī pārthānāṃ satataṃ pāpapūruṣaḥ 07,134.015a eṣa mūlaṃ hy anarthānāṃ duryodhanamate sthitaḥ 07,134.015c hatainam iti jalpantaḥ kṣatriyāḥ samupādravan 07,134.016a mahatā śaravarṣeṇa chādayanto mahārathāḥ 07,134.016c vadhārthaṃ sūtaputrasya pāṇḍaveyena coditāḥ 07,134.017a tāṃs tu sarvāṃs tathā dṛṣṭvā dhāvamānān mahārathān 07,134.017c na vivyathe sūtaputro na ca trāsam agacchata 07,134.018a dṛṣṭvā nagarakalpaṃ tam uddhūtaṃ sainyasāgaram 07,134.018c piprīṣus tava putrāṇāṃ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ 07,134.019a sāyakaughena balavān kṣiprakārī mahābalaḥ 07,134.019c vārayām āsa tat sainyaṃ samantād bharatarṣabha 07,134.020a tatas tu śaravarṣeṇa pārthivās tam avārayan 07,134.020c dhanūṃṣi te vidhunvānāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,134.020e ayodhayanta rādheyaṃ śakraṃ daityagaṇā iva 07,134.021a śaravarṣaṃ tu tat karṇaḥ pārthivaiḥ samudīritam 07,134.021c śaravarṣeṇa mahatā samantād vyakirat prabho 07,134.022a tad yuddham abhavat teṣāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇām 07,134.022c yathā devāsure yuddhe śakrasya saha dānavaiḥ 07,134.023a tatrādbhutam apaśyāma sūtaputrasya lāghavam 07,134.023c yad enaṃ samare yattā nāpnuvanta pare yudhi 07,134.024a nivārya ca śaraughāṃs tān pārthivānāṃ mahārathaḥ 07,134.024c yugeṣv īṣāsu chatreṣu dhvajeṣu ca hayeṣu ca 07,134.024e ātmanāmāṅkitān bāṇān rādheyaḥ prāhiṇoc chitān 07,134.025a tatas te vyākulībhūtā rājānaḥ karṇapīḍitāḥ 07,134.025c babhramus tatra tatraiva gāvaḥ śītārditā iva 07,134.026a hayānāṃ vadhyamānānāṃ gajānāṃ rathināṃ tathā 07,134.026c tatra tatrābhyavekṣāmaḥ saṃghān karṇena pātitān 07,134.027a śirobhiḥ patitai rājan bāhubhiś ca samantataḥ 07,134.027c āstīrṇā vasudhā sarvā śūrāṇām anivartinām 07,134.028a hataiś ca hanyamānaiś ca niṣṭanadbhiś ca sarvaśaḥ 07,134.028c babhūvāyodhanaṃ raudraṃ vaivasvatapuropamam 07,134.029a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā karṇasya vikramam 07,134.029c aśvatthāmānam āsādya tadā vākyam uvāca ha 07,134.030a yudhyate 'sau raṇe karṇo daṃśitaḥ sarvapārthivaiḥ 07,134.030c paśyaitāṃ dravatīṃ senāṃ karṇasāyakapīḍitām 07,134.030e kārttikeyena vidhvastām āsurīṃ pṛtanām iva 07,134.031a dṛṣṭvaitāṃ nirjitāṃ senāṃ raṇe karṇena dhīmatā 07,134.031c abhiyāty eṣa bībhatsuḥ sūtaputrajighāṃsayā 07,134.032a tad yathā paśyamānānāṃ sūtaputraṃ mahāratham 07,134.032c na hanyāt pāṇḍavaḥ saṃkhye tathā nītir vidhīyatām 07,134.033a tato drauṇiḥ kṛpaḥ śalyo hārdikyaś ca mahārathaḥ 07,134.033c pratyudyayus tadā pārthaṃ sūtaputraparīpsayā 07,134.033d*1148_01 bībhatsur api rājendra pāñcālair abhisaṃvṛtaḥ 07,134.034a āyāntaṃ dṛśya kaunteyaṃ vṛtraṃ devacamūm iva 07,134.034c pratyudyayau tadā karṇo yathā śakraḥ pratāpavān 07,134.035 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,134.035a saṃrabdhaṃ phalgunaṃ dṛṣṭvā kālāntakayamopamam 07,134.035c karṇo vaikartanaḥ sūta pratyapadyat kim uttaram 07,134.036a sa hy aspardhata pārthena nityam eva mahārathaḥ 07,134.036c āśaṃsate ca bībhatsuṃ yuddhe jetuṃ sudāruṇe 07,134.037a sa tu taṃ sahasā prāptaṃ nityam atyantavairiṇam 07,134.037c karṇo vaikartanaḥ sūta kim uttaram apadyata 07,134.038 saṃjaya uvāca 07,134.038a āyāntaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā gajaḥ pratigajaṃ yathā 07,134.038c asaṃbhrāntataraḥ karṇaḥ partyudīyād dhanaṃjayam 07,134.039a tam āpatantaṃ vegena vaikartanam ajihmagaiḥ 07,134.039c vārayām āsa tejasvī pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ 07,134.040a taṃ karṇaḥ śarajālena chādayām āsa māriṣa 07,134.040c vivyādha ca susaṃkruddhaḥ śarais tribhir ajihmagaiḥ 07,134.040d*1149_01 gāṇḍīvadhanuṣo maurvīṃ chittvācyutam atāḍayat 07,134.041a tasya tal lāghavaṃ pārtho nāmṛṣyata mahābalaḥ 07,134.041b*1150_01 tūrṇaṃ jyāṃ ca samāropya gāṇḍīve ca navāṃ dṛḍhām 07,134.041c tasmai bāṇāñ śilādhautān prasannāgrān ajihmagān 07,134.042a prāhiṇot sūtaputrāya triṃśataṃ śatrutāpanaḥ 07,134.042c vivyādha cainaṃ saṃrabdho bāṇenaikena vīryavān 07,134.043a savye bhujāgre balavān nārācena hasann iva 07,134.043c tasya viddhasya vegena karāc cāpaṃ papāta ha 07,134.044a punar ādāya tac cāpaṃ nimeṣārdhān mahābalaḥ 07,134.044c chādayām āsa bāṇaughaiḥ phalgunaṃ kṛtahastavat 07,134.045a śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ muktāṃ sūtaputreṇa bhārata 07,134.045c vyadhamac charavarṣeṇa smayann iva dhanaṃjayaḥ 07,134.046a tau parasparam āsādya śaravarṣeṇa pārthiva 07,134.046c chādayetāṃ maheṣvāsau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 07,134.047a tad adbhutam abhūd yuddhaṃ karṇapāṇḍavayor mṛdhe 07,134.047c kruddhayor vāśitāhetor vanyayor gajayor iva 07,134.048a tataḥ pārtho maheṣvāso dṛṣṭvā karṇasya vikramam 07,134.048c muṣṭideśe dhanus tasya ciccheda tvarayānvitaḥ 07,134.049a aśvāṃś ca caturo bhallair anayad yamasādanam 07,134.049c sāratheś ca śiraḥ kāyād aharac chatrutāpanaḥ 07,134.050a athainaṃ chinnadhanvānaṃ hatāśvaṃ hatasārathim 07,134.050c vivyādha sāyakaiḥ pārthaś caturbhiḥ pāṇḍunandanaḥ 07,134.051a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya nararṣabhaḥ 07,134.051c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ kṛpasya śarapīḍitaḥ 07,134.051d*1151_01 sa nunno 'rjunabāṇaughair ācitaḥ śalyako yathā 07,134.051d*1151_02 jīvitārtham abhiprepsuḥ kṛpasya ratham āruhat 07,134.052a rādheyaṃ nirjitaṃ dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha 07,134.052c dhanaṃjayaśarair nunnāḥ prādravanta diśo daśa 07,134.053a dravatas tān samālokya rājā duryodhano nṛpa 07,134.053c nivartayām āsa tadā vākyaṃ cedam uvāca ha 07,134.054a alaṃ drutena vaḥ śūrās tiṣṭhadhvaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 07,134.054c eṣa pārthavadhāyāhaṃ svayaṃ gacchāmi saṃyuge 07,134.054e ahaṃ pārthān haniṣyāmi sapāñcālān sasomakān 07,134.055a adya me yudhyamānasya saha gāṇḍīvadhanvanā 07,134.055c drakṣyanti vikramaṃ pārthāḥ kālasyeva yugakṣaye 07,134.056a adya madbāṇajālāni vimuktāni sahasraśaḥ 07,134.056c drakṣyanti samare yodhāḥ śalabhānām ivāyatīḥ 07,134.057a adya bāṇamayaṃ varṣaṃ sṛjato mama dhanvinaḥ 07,134.057c jīmūtasyeva gharmānte drakṣyanti yudhi sainikāḥ 07,134.058a jeṣyāmy adya raṇe pārthaṃ sāyakair nataparvabhiḥ 07,134.058c tiṣṭhadhvaṃ samare śūrā bhayaṃ tyajata phalgunāt 07,134.059a na hi madvīryam āsādya phalgunaḥ prasahiṣyati 07,134.059c yathā velāṃ samāsādya sāgaro makarālayaḥ 07,134.060a ity uktvā prayayau rājā sainyena mahatā vṛtaḥ 07,134.060c phalgunaṃ prati durdharṣaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 07,134.061a taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ dṛṣṭvā śāradvatas tadā 07,134.061c aśvatthāmānam āsādya vākyam etad uvāca ha 07,134.062a eṣa rājā mahābāhur amarṣī krodhamūrchitaḥ 07,134.062c pataṃgavṛttim āsthāya phalgunaṃ yoddhum icchati 07,134.063a yāvan naḥ paśyamānānāṃ prāṇān pārthena saṃgataḥ 07,134.063c na jahyāt puruṣavyāghras tāvad vāraya kauravam 07,134.064a yāvat phalgunabāṇānāṃ gocaraṃ nādhigacchati 07,134.064c kauravaḥ pārthivo vīras tāvad vāraya taṃ drutam 07,134.065a yāvat pārthaśarair ghorair nirmuktoragasaṃnibhaiḥ 07,134.065c na bhasmīkriyate rājā tāvad yuddhān nivāryatām 07,134.066a ayuktam iva paśyāmi tiṣṭhatsv asmāsu mānada 07,134.066c svayaṃ yuddhāya yad rājā pārthaṃ yāty asahāyavān 07,134.067a durlabhaṃ jīvitaṃ manye kauravyasya kirīṭinā 07,134.067c yudhyamānasya pārthena śārdūleneva hastinaḥ 07,134.068a mātulenaivam uktas tu drauṇiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,134.068c duryodhanam idaṃ vākyaṃ tvaritaṃ samabhāṣata 07,134.069a mayi jīvati gāndhāre na yuddhaṃ gantum arhasi 07,134.069c mām anādṛtya kauravya tava nityaṃ hitaiṣiṇam 07,134.070a na hi te saṃbhramaḥ kāryaḥ pārthasya vijayaṃ prati 07,134.070c aham āvārayiṣyāmi pārthaṃ tiṣṭha suyodhana 07,134.071 duryodhana uvāca 07,134.071a ācāryaḥ pāṇḍuputrān vai putravat parirakṣati 07,134.071c tvam apy upekṣāṃ kuruṣe teṣu nityaṃ dvijottama 07,134.072a mama vā mandabhāgyatvān mandas te vikramo yudhi 07,134.072c dharmarājapriyārthaṃ vā draupadyā vā na vidma tat 07,134.073a dhig astu mama lubdhasya yatkṛte sarvabāndhavāḥ 07,134.073c sukhārhāḥ paramaṃ duḥkhaṃ prāpnuvanty aparājitāḥ 07,134.074a ko hi śastrabhṛtāṃ mukhyo maheśvarasamo yudhi 07,134.074c śatrūn na kṣapayec chakto yo na syād gautamīsutaḥ 07,134.075a aśvatthāman prasīdasva nāśayaitān mamāhitān 07,134.075c tavāstragocare śaktāḥ sthātuṃ devāpi nānagha 07,134.076a pāñcālān somakāṃś caiva jahi drauṇe sahānugān 07,134.076c vayaṃ śeṣān haniṣyāmas tvayaiva parirakṣitāḥ 07,134.077a ete hi somakā vipra pāñcālāś ca yaśasvinaḥ 07,134.077c mama sainyeṣu saṃrabdhā vicaranti davāgnivat 07,134.078a tān vāraya mahābāho kekayāṃś ca narottama 07,134.078c purā kurvanti niḥśeṣaṃ rakṣyamāṇāḥ kirīṭinā 07,134.078d*1152_01 aśvatthāmaṃs tvarāyukto yāhi śīghram ariṃdama 07,134.079a ādau vā yadi vā paścāt tavedaṃ karma māriṣa 07,134.079c tvam utpanno mahābāho pāñcālānāṃ vadhaṃ prati 07,134.080a kariṣyasi jagat sarvam apāñcālaṃ kilācyuta 07,134.080c evaṃ siddhābruvan vāco bhaviṣyati ca tat tathā 07,134.080d*1153_01 tasmāt tvaṃ puruṣavyāghra pāñcālāñ jahi sānugān 07,134.081a na te 'stragocare śaktāḥ sthātuṃ devāḥ savāsavāḥ 07,134.081c kim u pārthāḥ sapāñcālāḥ satyam etad vaco mama 07,134.081d*1154_01 na tvāṃ samarthāḥ saṃgrāme pāṇḍavāḥ saha somakaiḥ 07,134.081d*1154_02 balād yodhayituṃ vīra satyam etad bravīmi te 07,134.081d*1154_03 gaccha gaccha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet 07,134.081d*1154_04 iyaṃ hi dravate senā pārthasāyakapīḍitā 07,134.081d*1154_05 śakto hy asi mahābāho divyena svena tejasā 07,134.081d*1154_06 nigrahe pāṇḍuputrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca mānada 07,135.001 saṃjaya uvāca 07,135.001a duryodhanenaivam ukto drauṇir āhavadurmadaḥ 07,135.001b*1155_01 cakārārivadhe yatnam indro daityavadhe yathā 07,135.001c pratyuvāca mahābāho yathā vadasi kaurava 07,135.001c*1156_01 **** **** tava putram idaṃ vacaḥ 07,135.001c*1156_02 satyam etan mahābāho 07,135.002a priyā hi pāṇḍavā nityaṃ mama cāpi pituś ca me 07,135.002c tathaivāvāṃ priyau teṣāṃ na tu yuddhe kurūdvaha 07,135.002e śaktitas tāta yudhyāmas tyaktvā prāṇān abhītavat 07,135.003a ahaṃ karṇaś ca śalyaś ca kṛpo hārdikya eva ca 07,135.003c nimeṣāt pāṇḍavīṃ senāṃ kṣapayema nṛpottama 07,135.004a te cāpi kauravīṃ senāṃ nimeṣārdhāt kurūdvaha 07,135.004c kṣapayeyur mahābāho na syāma yadi saṃyuge 07,135.005a yudhyatāṃ pāṇḍavāñ śaktyā teṣāṃ cāsmān yuyutsatām 07,135.005c tejas tu teja āsādya praśamaṃ yāti bhārata 07,135.006a aśakyā tarasā jetuṃ pāṇḍavānām anīkinī 07,135.006c jīvatsu pāṇḍuputreṣu tad dhi satyaṃ bravīmi te 07,135.007a ātmārthaṃ yudhyamānās te samarthāḥ pāṇḍunandanāḥ 07,135.007c kimarthaṃ tava sainyāni na haniṣyanti bhārata 07,135.008a tvaṃ hi lubdhatamo rājan nikṛtijñaś ca kaurava 07,135.008c sarvātiśaṅkī mānī ca tato 'smān atiśaṅkase 07,135.008d*1157_01 manye tvaṃ kutsito rājan pāpātmā pāpapūruṣaḥ 07,135.008d*1157_02 anyān api sa naḥ kṣudra śaṅkase pāpabhāvitaḥ 07,135.009a ahaṃ tu yatnam āsthāya tvadarthe tyaktajīvitaḥ 07,135.009c eṣa gacchāmi saṃgrāmaṃ tvatkṛte kurunandana 07,135.010a yotsye 'haṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ jeṣyāmi ca varān varān 07,135.010c pāñcālaiḥ saha yotsyāmi somakaiḥ kekayais tathā 07,135.010e pāṇḍaveyaiś ca saṃgrāme tvatpriyārtham ariṃdama 07,135.011a adya madbāṇanirdagdhāḥ pāñcālāḥ somakās tathā 07,135.011c siṃhenevārditā gāvo vidraviṣyanti sarvataḥ 07,135.012a adya dharmasuto rājā dṛṣṭvā mama parākramam 07,135.012c aśvatthāmamayaṃ lokaṃ maṃsyate saha somakaiḥ 07,135.013a āgamiṣyati nirvedaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,135.013c dṛṣṭvā vinihatān saṃkhye pāñcālān somakaiḥ saha 07,135.014a ye māṃ yuddhe 'bhiyotsyanti tān haniṣyāmi bhārata 07,135.014c na hi te vīra mucyeran madbāhvantaram āgatāḥ 07,135.015a evam uktvā mahābāhuḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 07,135.015c abhyavartata yuddhāya drāvayan sarvadhanvinaḥ 07,135.015e cikīrṣus tava putrāṇāṃ priyaṃ prāṇabhṛtāṃ varaḥ 07,135.016a tato 'bravīt sakaikeyān pāñcālān gautamīsutaḥ 07,135.016c praharadhvam itaḥ sarve mama gātre mahārathāḥ 07,135.016e sthirībhūtāś ca yudhyadhvaṃ darśayanto 'stralāghavam 07,135.017a evam uktās tu te sarve śastravṛṣṭim apātayan 07,135.017c drauṇiṃ prati mahārāja jalaṃ jaladharā iva 07,135.018a tān nihatya śarān drauṇir daśa vīrān apothayat 07,135.018c pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛṣṭadyumnasya cābhibho 07,135.019a te hanyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayās tathā 07,135.019c parityajya raṇe drauṇiṃ vyadravanta diśo daśa 07,135.020a tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrān pāñcālān sahasomakān 07,135.020c dhṛṣṭadyumno mahārāja drauṇim abhyadravad yudhi 07,135.021a tataḥ kāñcanacitrāṇāṃ sajalāmbudanādinām 07,135.021c vṛtaḥ śatena śūrāṇāṃ rathānām anivartinām 07,135.022a putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,135.022c drauṇim ity abravīd vākyaṃ dṛṣṭvā yodhān nipātitān 07,135.023a ācāryaputra durbuddhe kim anyair nihatais tava 07,135.023c samāgaccha mayā sārdhaṃ yadi śūro 'si saṃyuge 07,135.023e ahaṃ tvāṃ nihaniṣyāmi tiṣṭhedānīṃ mamāgrataḥ 07,135.024a tatas tam ācāryasutaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 07,135.024c marmabhidbhiḥ śarais tīkṣṇair jaghāna bharatarṣabha 07,135.025a te tu paṅktīkṛtā drauṇiṃ śarā viviśur āśugāḥ 07,135.025c rukmapuṅkhāḥ prasannāgrāḥ sarvakāyāvadāraṇāḥ 07,135.025e madhvarthina ivoddāmā bhramarāḥ puṣpitaṃ drumam 07,135.026a so 'tividdho bhṛśaṃ kruddhaḥ padākrānta ivoragaḥ 07,135.026c mānī drauṇir asaṃbhrānto bāṇapāṇir abhāṣata 07,135.027a dhṛṣṭadyumna sthiro bhūtvā muhūrtaṃ pratipālaya 07,135.027c yāvat tvāṃ niśitair bāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam 07,135.028a drauṇir evam athābhāṣya pārṣataṃ paravīrahā 07,135.028c chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantāl laghuhastavat 07,135.029a sa chādyamānaḥ samare drauṇinā yuddhadurmadaḥ 07,135.029c drauṇiṃ pāñcālatanayo vāgbhir ātarjayat tadā 07,135.030a na jānīṣe pratijñāṃ me viprotpattiṃ tathaiva ca 07,135.030c droṇaṃ hatvā kila mayā hantavyas tvaṃ sudurmate 07,135.030e tatas tvāhaṃ na hanmy adya droṇe jīvati saṃyuge 07,135.031a imāṃ tu rajanīṃ prāptām aprabhātāṃ sudurmate 07,135.031c nihatya pitaraṃ te 'dya tatas tvām api saṃyuge 07,135.031e neṣyāmi mṛtyulokāyety evaṃ me manasi sthitam 07,135.032a yas te pārtheṣu vidveṣo yā bhaktiḥ kauraveṣu ca 07,135.032c tāṃ darśaya sthiro bhūtvā na me jīvan vimokṣyase 07,135.033a yo hi brāhmaṇyam utsṛjya kṣatradharmarato dvijaḥ 07,135.033c sa vadhyaḥ sarvalokasya yathā tvaṃ puruṣādhama 07,135.034a ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ pārṣatena dvijottamaḥ 07,135.034c krodham āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,135.035a nirdahann iva cakṣurbhyāṃ pārṣataṃ so 'bhyavaikṣata 07,135.035c chādayām āsa ca śarair niḥśvasan pannago yathā 07,135.036a sa chādyamānaḥ samare drauṇinā rājasattama 07,135.036c sarvapāñcālasenābhiḥ saṃvṛto rathasattamaḥ 07,135.037a nākampata mahābāhuḥ svadhairyaṃ samupāśritaḥ 07,135.037c sāyakāṃś caiva vividhān aśvatthāmni mumoca ha 07,135.038a tau punaḥ saṃnyavartetāṃ prāṇadyūtapare raṇe 07,135.038c nivārayantau bāṇaughaiḥ parasparam amarṣiṇau 07,135.038e utsṛjantau maheṣvāsau śaravṛṣṭīḥ samantataḥ 07,135.039a drauṇipārṣatayor yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 07,135.039c dṛṣṭvā saṃpūjayām āsuḥ siddhacāraṇavātikāḥ 07,135.040a śaraughaiḥ pūrayantau tāv ākāśaṃ pradiśas tathā 07,135.040c alakṣyau samayudhyetāṃ mahat kṛtvā śarais tamaḥ 07,135.041a nṛtyamānāv iva raṇe maṇḍalīkṛtakārmukau 07,135.041c parasparavadhe yattau parasparajayaiṣiṇau 07,135.042a ayudhyetāṃ mahābāhū citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 07,135.042c saṃpūjyamānau samare yodhamukhyaiḥ sahasraśaḥ 07,135.043a tau prayuddhau raṇe dṛṣṭvā vane vanyau gajāv iva 07,135.043c ubhayoḥ senayor harṣas tumulaḥ samapadyata 07,135.044a siṃhanādaravāś cāsan dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca māriṣa 07,135.044c vāditrāṇy abhyavādyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,135.045a tasmiṃs tu tumule yuddhe bhīrūṇāṃ bhayavardhane 07,135.045c muhūrtam iva tad yuddhaṃ samarūpaṃ tadābhavat 07,135.046a tato drauṇir mahārāja pārṣatasya mahātmanaḥ 07,135.046c dhvajaṃ dhanus tathā chatram ubhau ca pārṣṇisārathī 07,135.046e sūtam aśvāṃś ca caturo nihatyābhyadravad raṇe 07,135.047a pāñcālāṃś caiva tān sarvān bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,135.047c vyadrāvayad ameyātmā śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,135.048a tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bharatarṣabha 07,135.048c dṛṣṭvā drauṇer mahat karma vāsavasyeva saṃyuge 07,135.049a śatena ca śataṃ hatvā pāñcālānāṃ mahārathaḥ 07,135.049c tribhiś ca niśitair bāṇair hatvā trīn vai mahārathān 07,135.050a drauṇir drupadaputrasya phalgunasya ca paśyataḥ 07,135.050c nāśayām āsa pāñcālān bhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ 07,135.051a te vadhyamānāḥ pāñcālāḥ samare saha sṛñjayaiḥ 07,135.051c agacchan drauṇim utsṛjya viprakīrṇarathadhvajāḥ 07,135.052a sa jitvā samare śatrūn droṇaputro mahārathaḥ 07,135.052c nanāda sumahānādaṃ tapānte jalado yathā 07,135.053a sa nihatya bahūñ śūrān aśvatthāmā vyarocata 07,135.053c yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ 07,135.054a saṃpūjyamāno yudhi kauraveyair; vijitya saṃkhye 'rigaṇān sahasraśaḥ 07,135.054c vyarocata droṇasutaḥ pratāpavān; yathā surendro 'rigaṇān nihatya 07,136.001 saṃjaya uvāca 07,136.001a tato yudhiṣṭhiraś caiva bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,136.001c droṇaputraṃ mahārāja samantāt paryavārayan 07,136.002a tato duryodhano rājā bhāradvājena saṃvṛtaḥ 07,136.002c abhyayāt pāṇḍavān saṃkhye tato yuddham avartata 07,136.002e ghorarūpaṃ mahārāja bhīrūṇāṃ bhayavardhanam 07,136.003a ambaṣṭhān mālavān vaṅgāñ śibīṃs traigartakān api 07,136.003c prāhiṇon mṛtyulokāya gaṇān kruddho yudhiṣṭhiraḥ 07,136.004a abhīṣāhāñ śūrasenān kṣatriyān yuddhadurmadān 07,136.004c nikṛtya pṛthivīṃ cakre bhīmaḥ śoṇitakardamām 07,136.005a yaudheyāraṭṭarājanyān madrakāṃś ca gaṇān yudhi 07,136.005c prāhiṇon mṛtyulokāya kirīṭī niśitaiḥ śaraiḥ 07,136.006a pragāḍham añjogatibhir nārācair abhipīḍitāḥ 07,136.006c nipetur dviradā bhūmau dviśṛṅgā iva parvatāḥ 07,136.007a nikṛttair hastihastaiś ca luṭhamānais tatas tataḥ 07,136.007c rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhir ivoragaiḥ 07,136.008a kṣiptaiḥ kanakacitraiś ca nṛpacchatraiḥ kṣitir babhau 07,136.008c dyaur ivādityacandrādyair grahaiḥ kīrṇā yugakṣaye 07,136.009a hata praharatābhītā vidhyata vyavakṛntata 07,136.009c ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ śoṇāśvasya rathaṃ prati 07,136.010a droṇas tu paramakruddho vāyavyāstreṇa saṃyuge 07,136.010c vyadhamat tān yathā vāyur meghān iva duratyayaḥ 07,136.011a te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravan bhayāt 07,136.011c paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ 07,136.012a tataḥ kirīṭī bhīmaś ca sahasā saṃnyavartatām 07,136.012c mahatā rathavaṃśena parigṛhya balaṃ tava 07,136.013a bībhatsur dakṣiṇaṃ pārśvam uttaraṃ tu vṛkodaraḥ 07,136.013c bhāradvājaṃ śaraughābhyāṃ mahadbhyām abhyavarṣatām 07,136.014a tau tadā sṛñjayāś caiva pāñcālāś ca mahārathāḥ 07,136.014c anvagacchan mahārāja matsyāś ca saha somakaiḥ 07,136.015a tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ 07,136.015c mahatyā senayā sārdhaṃ jagmur droṇarathaṃ prati 07,136.016a tataḥ sā bharatī senā vadhyamānā kirīṭinā 07,136.016c tamasā nidrayā caiva punar eva vyadīryata 07,136.017a droṇena vāryamāṇās te svayaṃ tava sutena ca 07,136.017c na śakyante mahārāja yodhā vārayituṃ tadā 07,136.018a sā pāṇḍuputrasya śarair dāryamāṇā mahācamūḥ 07,136.018c tamasā saṃvṛte loke vyadravat sarvatomukhī 07,136.019a utsṛjya śataśo vāhāṃs tatra ke cin narādhipāḥ 07,136.019c prādravanta mahārāja bhayāviṣṭāḥ samantataḥ 07,137.001 saṃjaya uvāca 07,137.001a somadattaṃ tu saṃprekṣya vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ 07,137.001c sātyakiḥ prāha yantāraṃ somadattāya māṃ vaha 07,137.002a na hy ahatvā raṇe śatruṃ bāhlīkaṃ kauravādhamam 07,137.002c nivartiṣye raṇāt sūta satyam etad vaco mama 07,137.003a tataḥ saṃpreṣayad yantā saindhavāṃs tān mahājavān 07,137.003c turaṅgamāñ śaṅkhavarṇān sarvaśabdātigān raṇe 07,137.004a te 'vahan yuyudhānaṃ tu manomārutaraṃhasaḥ 07,137.004c yathendraṃ harayo rājan purā daityavadhodyatam 07,137.005a tam āpatantaṃ saṃprekṣya sātvataṃ rabhasaṃ raṇe 07,137.005c somadatto mahābāhur asaṃbhrānto 'bhyavartata 07,137.006a vimuñcañ śaravarṣāṇi parjanya iva vṛṣṭimān 07,137.006c chādayām āsa śaineyaṃ jalado bhāskaraṃ yathā 07,137.007a asaṃbhrāntaś ca samare sātyakiḥ kurupuṃgavam 07,137.007c chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantād bharatarṣabha 07,137.008a somadattas tu taṃ ṣaṣṭyā vivyādhorasi mādhavam 07,137.008c sātyakiś cāpi taṃ rājann avidhyat sāyakaiḥ śitaiḥ 07,137.008d*1158_01 sātyakiḥ prativivyādha somadattaṃ śitaiḥ śaraiḥ 07,137.009a tāv anyonyaṃ śaraiḥ kṛttau vyarājetāṃ nararṣabhau 07,137.009c supuṣpau puṣpasamaye puṣpitāv iva kiṃśukau 07,137.010a rudhirokṣitasarvāṅgau kuruvṛṣṇiyaśaskarau 07,137.010c parasparam avekṣetāṃ dahantāv iva locanaiḥ 07,137.011a rathamaṇḍalamārgeṣu carantāv arimardanau 07,137.011c ghorarūpau hi tāv āstāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 07,137.012a śarasaṃbhinnagātrau tau sarvataḥ śakalīkṛtau 07,137.012c śvāvidhāv iva rājendra vyadṛṣyetāṃ śarakṣatau 07,137.013a suvarṇapuṅkhair iṣubhir ācitau tau vyarocatām 07,137.013c khadyotair āvṛtau rājan prāvṛṣīva vanaspatī 07,137.014a saṃpradīpitasarvāṅgau sāyakais tau mahārathau 07,137.014c adṛśyetāṃ raṇe kruddhāv ulkābhir iva kuñjarau 07,137.015a tato yudhi mahārāja somadatto mahārathaḥ 07,137.015c ardhacandreṇa ciccheda mādhavasya mahad dhanuḥ 07,137.016a athainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat 07,137.016c tvaramāṇas tvarākāle punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 07,137.017a athānyad dhanur ādāya sātyakir vegavattaram 07,137.017c pañcabhiḥ sāyakais tūrṇaṃ somadattam avidhyata 07,137.018a tato 'pareṇa bhallena dhvajaṃ ciccheda kāñcanam 07,137.018c bāhlīkasya raṇe rājan sātyakiḥ prahasann iva 07,137.019a somadattas tv asaṃbhrānto dṛṣṭvā ketuṃ nipātitam 07,137.019c śaineyaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 07,137.020a sātvato 'pi raṇe kruddhaḥ somadattasya dhanvinaḥ 07,137.020c dhanuś ciccheda samare kṣurapreṇa śitena ha 07,137.021a athainaṃ rukmapuṅkhānāṃ śatena nataparvaṇām 07,137.021c ācinod bahudhā rājan bhagnadaṃṣṭram iva dvipam 07,137.022a athānyad dhanur ādāya somadatto mahārathaḥ 07,137.022c sātyakiṃ chādayām āsa śaravṛṣṭyā mahābalaḥ 07,137.023a somadattaṃ tu saṃkruddho raṇe vivyādha sātyakiḥ 07,137.023c sātyakiṃ ceṣujālena somadatto apīḍayat 07,137.024a daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo 'han bāhlikātmajam 07,137.024c somadatto 'py asaṃbhrāntaḥ śaineyam avadhīc charaiḥ 07,137.025a tatas tu sātvatasyārthe bhaimasenir navaṃ dṛḍham 07,137.025c mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya vakṣasi 07,137.026a tam āpatantaṃ vegena parighaṃ ghoradarśanam 07,137.026c dvidhā ciccheda samare prahasann iva kauravaḥ 07,137.027a sa papāta dvidhā chinna āyasaḥ parigho mahān 07,137.027c mahīdharasyeva mahac chikharaṃ vajradāritam 07,137.028a tatas tu sātyakī rājan somadattasya saṃyuge 07,137.028c dhanuś ciccheda bhallena hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ 07,137.029a caturbhis tu śarais tūrṇaṃ caturas turagottamān 07,137.029c samīpaṃ preṣayām āsa pretarājasya bhārata 07,137.030a sāratheś ca śiraḥ kāyād bhallena nataparvaṇā 07,137.030c jahāra rathaśārdūlaḥ prahasañ śinipuṃgavaḥ 07,137.031a tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ jvalantam iva pāvakam 07,137.031c mumoca sātvato rājan svarṇapuṅkhaṃ śilāśitam 07,137.032a sa vimukto balavatā śaineyena śarottamaḥ 07,137.032c ghoras tasyorasi vibho nipapātāśu bhārata 07,137.033a so 'tividdho balavatā sātvatena mahārathaḥ 07,137.033c somadatto mahābāhur nipapāta mamāra ca 07,137.034a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ tatra somadattaṃ mahārathāḥ 07,137.034b*1159_01 pāṇḍavāś ca mahārāja saha madraiḥ prabhadrakaiḥ 07,137.034c mahatā śaravarṣeṇa yuyudhānam upādravan 07,137.035a chādyamānaṃ śarair dṛṣṭvā yuyudhānaṃ yudhiṣṭhiraḥ 07,137.035c mahatyā senayā sārdhaṃ droṇānīkam upādravat 07,137.036a tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tāvakānāṃ mahābalam 07,137.036c śarair vidrāvayām āsa bhāradvājasya paśyataḥ 07,137.037a sainyāni drāvayantaṃ tu droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram 07,137.037c abhidudrāva vegena krodhasaṃraktalocanaḥ 07,137.038a tataḥ suniśitair bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saptabhiḥ 07,137.038b*1160_01 yudhiṣṭhiro 'pi saṃkruddhaḥ prativivyādha pañcabhiḥ 07,137.038c so 'tividdho mahābāhuḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 07,137.038e yudhiṣṭhirasya ciccheda dhvajaṃ kārmukam eva ca 07,137.039a sa chinnadhanvā tvaritas tvarākāle nṛpottamaḥ 07,137.039c anyad ādatta vegena kārmukaṃ samare dṛḍham 07,137.040a tataḥ śarasahasreṇa droṇaṃ vivyādha pārthivaḥ 07,137.040c sāśvasūtadhvajarathaṃ tad adbhutam ivābhavat 07,137.041a tato muhūrtaṃ vyathitaḥ śaraghātaprapīḍitaḥ 07,137.041c niṣasāda rathopasthe droṇo bharatasattama 07,137.042a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ muhūrtād dvijasattamaḥ 07,137.042c krodhena mahatāviṣṭo vāyavyāstram avāsṛjat 07,137.043a asaṃbhrāntas tataḥ pārtho dhanur ākṛṣya vīryavān 07,137.043c tad astram astreṇa raṇe stambhayām āsa bhārata 07,137.043d*1161_01 ciccheda ca dhanur dīrghaṃ brāhmaṇasya ca pāṇḍavaḥ 07,137.043d*1161_02 athānyad dhanur ādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,137.043d*1161_03 tad apy asya śitair bhallaiś ciccheda kurupuṃgavaḥ 07,137.044a tato 'bravīd vāsudevaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 07,137.044c yudhiṣṭhira mahābāho yat tvā vakṣyāmi tac chṛṇu 07,137.045a upāramasva yuddhāya droṇād bharatasattama 07,137.045c gṛdhyate hi sadā droṇo grahaṇe tava saṃyuge 07,137.046a nānurūpam ahaṃ manye yuddham asya tvayā saha 07,137.046c yo 'sya sṛṣṭo vināśāya sa enaṃ śvo haniṣyati 07,137.047a parivarjya guruṃ yāhi yatra rājā suyodhanaḥ 07,137.047b*1162_01 rājā rājñā hi yoddhavyo nārājñā yuddham iṣyate 07,137.047b*1162_02 tatra tvaṃ vraja kaunteya hastyaśvarathasaṃvṛtaḥ 07,137.047b*1162_03 yāvan mātreṇa ca mayā sahāyena dhanaṃjayaḥ 07,137.047c bhīmaś ca rathaśārdūlo yudhyate kauravaiḥ saha 07,137.048a vāsudevavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,137.048c muhūrtaṃ cintayitvā tu tato dāruṇam āhavam 07,137.049a prāyād drutam amitraghno yatra bhīmo vyavasthitaḥ 07,137.049c vinighnaṃs tāvakān yodhān vyāditāsya ivāntakaḥ 07,137.050a rathaghoṣeṇa mahatā nādayan vasudhātalam 07,137.050c parjanya iva gharmānte nādayan vai diśo daśa 07,137.051a bhīmasya nighnataḥ śatrūn pārṣṇiṃ jagrāha pāṇḍavaḥ 07,137.051b*1163_01 mahatā rathavaṃśena davāgnir iva cotthitaḥ 07,137.051b*1163_02 bhīmāntikam upāyāte rājarāje yudhiṣṭhire 07,137.051b*1163_03 nivṛtte kauravān hantuṃ viṣṇuvākyapraṇodite 07,137.051c droṇo 'pi pāṇḍupāñcālān vyadhamad rajanīmukhe 07,137.051d*1164_01 nādayaṃs talaghoṣeṇa tava sainyāni māriṣa 07,138.001 saṃjaya uvāca 07,138.001a vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayāvahe 07,138.001c tamasā saṃvṛte loke rajasā ca mahīpate 07,138.001e nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparam avasthitāḥ 07,138.002a anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tad vavṛte mahat 07,138.002c naranāgāśvamathanaṃ paramaṃ lomaharṣaṇam 07,138.003a droṇakarṇakṛpā vīrā bhīmapārṣatasātyakāḥ 07,138.003c anyonyaṃ kṣobhayām āsuḥ sainyāni nṛpasattama 07,138.004a vadhyamānāni sainyāni samantāt tair mahārathaiḥ 07,138.004c tamasā rajasā caiva samantād vipradudruvuḥ 07,138.005a te sarvato vidravanto yodhā vitrastacetasaḥ 07,138.005c ahanyanta mahārāja dhāvamānāś ca saṃyuge 07,138.006a mahārathasahasrāṇi jaghnur anyonyam āhave 07,138.006c andhe tamasi mūḍhāni putrasya tava mantrite 07,138.007a tataḥ sarvāṇi sainyāni senāgopāś ca bhārata 07,138.007c vyamuhyanta raṇe tatra tamasā saṃvṛte sati 07,138.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,138.008a teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavair nihataujasām 07,138.008c andhe tamasi magnānām āsīt kā vo matis tadā 07,138.009a kathaṃ prakāśas teṣāṃ vā mama sainyeṣu vā punaḥ 07,138.009c babhūva loke tamasā tathā saṃjaya saṃvṛte 07,138.010 saṃjaya uvāca 07,138.010a tataḥ sarvāṇi sainyāni hataśiṣṭāni yāni vai 07,138.010c senāgoptṝn athādiśya punar vyūham akalpayat 07,138.011a droṇaḥ purastāj jaghane tu śalyas; tathā drauṇiḥ pārśvataḥ saubalaś ca 07,138.011c svayaṃ tu sarvāṇi balāni rājan; rājābhyayād gopayan vai niśāyām 07,138.012a uvāca sarvāṃś ca padātisaṃghān; duryodhanaḥ pārthiva sāntvapūrvam 07,138.012c utsṛjya sarve paramāyudhāni; gṛhṇīta hastair jvalitān pradīpān 07,138.013a te coditāḥ pārthivasattamena; tataḥ prahṛṣṭā jagṛhuḥ pradīpān 07,138.013b*1165_01 devarṣigandharvasurarṣisaṅghā 07,138.013b*1165_02 vidyādharāś cāpsarasāṃ gaṇāś ca 07,138.013b*1165_03 nāgāḥ sayakṣoragakinnarāś ca 07,138.013b*1165_04 hṛṣṭā divisthā jagṛhuḥ pradīpān 07,138.013b*1165_05 digdaivatebhyaś ca samāpatanto 07,138.013b*1165_06 'dṛśyanta dīpāḥ sasugandhitailāḥ 07,138.013b*1165_07 viśeṣato nāradaparvatābhyāṃ 07,138.013b*1165_08 saṃbodhyamānāḥ kurupāṇḍavārtham 07,138.013c sā bhūya eva dhvajinī vibhaktā; vyarocatāgniprabhayā niśāyām 07,138.014a mahādhanair ābharaṇaiś ca divyaiḥ; śastraiḥ pradīptair abhisaṃpatadbhiḥ 07,138.014b*1166_01 rathe rathe pañca vidīpakās tu 07,138.014b*1166_02 pradīpakās tatra gaje trayaś ca 07,138.014b*1166_03 pratyaśvam ekaś ca mahāpradīpaḥ 07,138.014b*1166_04 kṛtās tu taiḥ pāṇḍavaiḥ kauraveyaiḥ 07,138.014c kṣaṇena sarve vihitāḥ pradīpā; vyadīpayaṃś ca dhvajinīṃ tadāśu 07,138.015a sarvās tu senā vyatisevyamānāḥ; padātibhiḥ pāvakatailahastaiḥ 07,138.015c prakāśyamānā dadṛśur niśāyāṃ; yathāntarikṣe jaladās taḍidbhiḥ 07,138.016a prakāśitāyāṃ tu tathā dhvajinyāṃ; droṇo 'gnikalpaḥ pratapan samantāt 07,138.016c rarāja rājendra suvarṇavarmā; madhyaṃ gataḥ sūrya ivāṃśumālī 07,138.017a jāmbūnadeṣv ābharaṇeṣu caiva; niṣkeṣu śuddheṣu śarāvareṣu 07,138.017c pīteṣu śastreṣu ca pāvakasya; pratiprabhās tatra tato babhūvuḥ 07,138.018a gadāś ca śaikyāḥ parighāś ca śubhrā; ratheṣu śaktyaś ca vivartamānāḥ 07,138.018c pratiprabhā raśmibhir ājamīḍha; punaḥ punaḥ saṃjanayanti dīptāḥ 07,138.019a chatrāṇi bālavyajanānuṣaṅgā; dīptā maholkāś ca tathaiva rājan 07,138.019c vyāghūrṇamānāś ca suvarṇamālā; vyāyacchatāṃ tatra tadā virejuḥ 07,138.020a śastraprabhābhiś ca virājamānaṃ; dīpaprabhābhiś ca tadā balaṃ tat 07,138.020c prakāśitaṃ cābharaṇaprabhābhir; bhṛśaṃ prakāśaṃ nṛpate babhūva 07,138.021a pītāni śastrāṇy asṛgukṣitāni; vīrāvadhūtāni tanudruhāṇi 07,138.021c dīptāṃ prabhāṃ prājanayanta tatra; tapātyaye vidyud ivāntarikṣe 07,138.022a prakampitānām abhighātavegair; abhighnatāṃ cāpatatāṃ javena 07,138.022c vaktrāṇy aśobhanta tadā narāṇāṃ; vāyvīritānīva mahāmbujāni 07,138.023a mahāvane dāva iva pradīpte; yathā prabhā bhāskarasyāpi naśyet 07,138.023c tathā tavāsīd dhvajinī pradīptā; mahābhaye bhārata bhīmarūpā 07,138.024a tat saṃpradīptaṃ balam asmadīyaṃ; niśāmya pārthās tvaritās tathaiva 07,138.024c sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghān; acodayaṃs te 'tha cakruḥ pradīpān 07,138.025a gaje gaje sapta kṛtāḥ pradīpā; rathe rathe caiva daśa pradīpāḥ 07,138.025c dvāv aśvapṛṣṭhe paripārśvato 'nye; dhvajeṣu cānye jaghaneṣu cānye 07,138.026a senāsu sarvāsu ca pārśvato 'nye; paścāt purastāc ca samantataś ca 07,138.026c madhye tathānye jvalitāgnihastāḥ; senādvaye 'pi sma narā viceruḥ 07,138.027a sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghā; vyāmiśritā hastirathāśvavṛndaiḥ 07,138.027c madhye tathānye jvalitāgnihastā; vyadīpayan pāṇḍusutasya senām 07,138.027d*1167_01 vyadīpayaṃs te dhvajinīṃ pradīptāṃ 07,138.027d*1167_02 tathā balaṃ pāṇḍaveyābhiguptam 07,138.028a tena pradīptena tathā pradīptaṃ; balaṃ tad āsīd balavad balena 07,138.028c bhāḥ kurvatā bhānumatā graheṇa; divākareṇāgnir ivābhitaptaḥ 07,138.029a tayoḥ prabhāḥ pṛthivīm antarikṣaṃ; sarvā vyatikramya diśaś ca vṛddhāḥ 07,138.029c tena prakāśena bhṛśaṃ prakāśaṃ; babhūva teṣāṃ tava caiva sainyam 07,138.030a tena prakāśena divaṃgamena; saṃbodhitā devagaṇāś ca rājan 07,138.030c gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghāḥ; samāgamann apsarasaś ca sarvāḥ 07,138.031a tad devagandharvasamākulaṃ ca; yakṣāsurendrāpsarasāṃ gaṇaiś ca 07,138.031c hataiś ca vīrair divam āruhadbhir; āyodhanaṃ divyakalpaṃ babhūva 07,138.032a rathāśvanāgākuladīpadīptaṃ; saṃrabdhayodhāhatavidrutāśvam 07,138.032c mahad balaṃ vyūḍharathāśvanāgaṃ; surāsuravyūhasamaṃ babhūva 07,138.033a tac chaktisaṃghākulacaṇḍavātaṃ; mahārathābhraṃ rathavājighoṣam 07,138.033c śastraughavarṣaṃ rudhirāmbudhāraṃ; niśi pravṛttaṃ naradevayuddham 07,138.034a tasmin mahāgnipratimo mahātmā; saṃtāpayan pāṇḍavān vipramukhyaḥ 07,138.034c gabhastibhir madhyagato yathārko; varṣātyaye tadvad abhūn narendra 07,139.001 saṃjaya uvāca 07,139.001a prakāśite tathā loke rajasā ca tamovṛte 07,139.001c samājagmur atho vīrāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 07,139.002a te sametya raṇe rājañ śastraprāsāsidhāriṇaḥ 07,139.002c parasparam udaikṣanta parasparakṛtāgasaḥ 07,139.003a pradīpānāṃ sahasraiś ca dīpyamānaiḥ samantataḥ 07,139.003b*1168_01 ratnācitaiḥ svarṇadaṇḍair gandhatailāvasecitaiḥ 07,139.003b*1168_02 devagandharvadīpādyaiḥ prabhābhir adhikojjvalaiḥ 07,139.003c virarāja tadā bhūmir dyaur grahair iva bhārata 07,139.004a ulkāśataiḥ prajvalitai raṇabhūmir vyarājata 07,139.004c dahyamāneva lokānām abhāve vai vasuṃdharā 07,139.005a prādīpyanta diśaḥ sarvāḥ pradīpais taiḥ samantataḥ 07,139.005c varṣāpradoṣe khadyotair vṛtā vṛkṣā ivābabhuḥ 07,139.006a asajjanta tato vīrā vīreṣv eva pṛthak pṛthak 07,139.006c nāgā nāgaiḥ samājagmus turagāḥ saha vājibhiḥ 07,139.007a rathā rathavarair eva samājagmur mudānvitāḥ 07,139.007c tasmin rātrimukhe ghore putrasya tava śāsanāt 07,139.007d*1169_01 caturaṅgasya sainyasya saṃpātaś ca mahān abhūt 07,139.008a tato 'rjuno mahārāja kauravāṇām anīkinīm 07,139.008c vyadhamat tvarayā yuktaḥ kṣapayan sarvapārthivān 07,139.009 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,139.009a tasmin praviṣṭe saṃrabdhe mama putrasya vāhinīm 07,139.009c amṛṣyamāṇe durdharṣe kiṃ va āsīn manas tadā 07,139.010a kim amanyanta sainyāni praviṣṭe śatrutāpane 07,139.010c duryodhanaś ca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 07,139.011a ke cainaṃ samare vīraṃ pratyudyayur ariṃdamam 07,139.011b*1170_01 droṇaṃ ca ke vyarakṣanta praviṣṭe śvetavāhane 07,139.011c ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ ke ca droṇasya savyataḥ 07,139.012a ke pṛṣṭhato 'sya hy abhavan vīrā vīrasya yudhyataḥ 07,139.012c ke purastād agacchanta nighnataḥ śātravān raṇe 07,139.013a yat prāviśan maheṣvāsaḥ pāñcālān aparājitaḥ 07,139.013c nṛtyann iva naravyāghro rathamārgeṣu vīryavān 07,139.014a dadāha ca śarair droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān 07,139.014c dhūmaketur iva kruddhaḥ sa kathaṃ mṛtyum īyivān 07,139.015a avyagrān eva hi parān kathayasy aparājitān 07,139.015b*1171_01 hṛṣṭānudīrṇān saṃgrāme na tu saṃjaya māmakān 07,139.015c hatāṃś caiva viṣaṇṇāṃś ca viprakīrṇāṃś ca śaṃsasi 07,139.015e rathino virathāṃś caiva kṛtān yuddheṣu māmakān 07,139.016 saṃjaya uvāca 07,139.016a droṇasya matam ājñāya yoddhukāmasya tāṃ niśām 07,139.016c duryodhano mahārāja vaśyān bhrātṝn abhāṣata 07,139.017a vikarṇaṃ citrasenaṃ ca mahābāhuṃ ca kauravam 07,139.017c durdharṣaṃ dīrghabāhuṃ ca ye ca teṣāṃ padānugāḥ 07,139.018a droṇaṃ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣata pṛṣṭhataḥ 07,139.018c hārdikyo dakṣiṇaṃ cakraṃ śalyaś caivottaraṃ tathā 07,139.019a trigartānāṃ ca ye śūrā hataśiṣṭā mahārathāḥ 07,139.019c tāṃś caiva sarvān putras te samacodayad agrataḥ 07,139.020a ācāryo hi susaṃyatto bhṛśaṃ yattāś ca pāṇḍavāḥ 07,139.020c taṃ rakṣata susaṃyattā nighnantaṃ śātravān raṇe 07,139.021a droṇo hi balavān yuddhe kṣiprahastaḥ parākramī 07,139.021c nirjayet tridaśān yuddhe kim u pārthān sasomakān 07,139.022a te yūyaṃ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ yattā mahārathāḥ 07,139.022c droṇaṃ rakṣata pāñcālyād dhṛṣṭadyumnān mahārathāt 07,139.023a pāṇḍaveyeṣu sainyeṣu yodhaṃ paśyāmy ahaṃ na tam 07,139.023c yo jayeta raṇe droṇaṃ dhṛṣṭadyumnād ṛte nṛpāḥ 07,139.024a tasya sarvātmanā manye bhāradvājasya rakṣaṇam 07,139.024c sa guptaḥ somakān hanyāt sṛñjayāṃś ca sarājakān 07,139.025a sṛñjayeṣv atha sarveṣu nihateṣu camūmukhe 07,139.025c dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe drauṇir nāśayiṣyaty asaṃśayam 07,139.026a tathārjunaṃ raṇe karṇo vijeṣyati mahārathaḥ 07,139.026c bhīmasenam ahaṃ cāpi yuddhe jeṣyāmi daṃśitaḥ 07,139.026d*1172_01 śeṣāṃś ca pāṇḍavān yodhāḥ prasabhaṃ hīnatejasaḥ 07,139.027a so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati 07,139.027c tasmād rakṣata saṃgrāme droṇam eva mahārathāḥ 07,139.028a ity uktvā bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava 07,139.028c vyādideśa tataḥ sainyaṃ tasmiṃs tamasi dāruṇe 07,139.029a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rātrau tad bharatarṣabha 07,139.029c ubhayoḥ senayor ghoraṃ vijayaṃ prati kāṅkṣiṇoḥ 07,139.030a arjunaḥ kauravaṃ sainyam arjunaṃ cāpi kauravāḥ 07,139.030c nānāśastrasamāvāpair anyonyaṃ paryapīḍayan 07,139.031a drauṇiḥ pāñcālarājānaṃ bhāradvājaś ca sṛñjayān 07,139.031c chādayām āsatuḥ saṃkhye śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,139.032a pāṇḍupāñcālasenānāṃ kauravāṇāṃ ca māriṣa 07,139.032c āsīn niṣṭānako ghoro nighnatām itaretaram 07,139.033a naivāsmābhir na pūrvair no dṛṣṭaṃ pūrvaṃ tathāvidham 07,139.033c yuddhaṃ yādṛśam evāsīt tāṃ rātriṃ sumahābhayam 07,140.001 saṃjaya uvāca 07,140.001a vartamāne tathā raudre rātriyuddhe viśāṃ pate 07,140.001b*1173_01 manuṣyanaranāgānām abhāvāya narādhipa 07,140.001b*1173_02 yudhiṣṭhiro 'bravīd rājā svān yodhān manujādhipa 07,140.001c sarvabhūtakṣayakare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,140.002a abravīt pāṇḍavāṃś caiva pāñcālāṃś ca sasomakān 07,140.002c abhyadravata gacchadhvaṃ droṇam eva jighāṃsayā 07,140.003a rājñas te vacanād rājan pāñcālāḥ somakās tathā 07,140.003c droṇam evābhyavartanta nadanto bhairavān ravān 07,140.004a tān vayaṃ pratigarjantaḥ pratyudyātās tv amarṣitāḥ 07,140.004c yathāśakti yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ ca saṃyuge 07,140.005a kṛtavarmā ca hārdikyo yudhiṣṭhiram upādravat 07,140.005c droṇaṃ prati jighāṃsantaṃ matto mattam iva dvipam 07,140.005d*1174_01 dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇam evānvapadyata 07,140.006a śaineyaṃ śaravarṣāṇi vikirantaṃ samantataḥ 07,140.006c abhyayāt kauravo rājan bhūriḥ saṃgrāmamūrdhani 07,140.007a sahadevam athāyāntaṃ droṇaprepsuṃ mahāratham 07,140.007c karṇo vaikartano rājan vārayām āsa pāṇḍavam 07,140.008a bhīmasenam athāyāntaṃ vyāditāsyam ivāntakam 07,140.008c svayaṃ duryodhano yuddhe pratīpaṃ mṛtyum āvrajat 07,140.009a nakulaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddhaviśāradam 07,140.009c śakuniḥ saubalo rājan vārayām āsa satvaraḥ 07,140.010a śikhaṇḍinam athāyāntaṃ rathena rathināṃ varam 07,140.010c kṛpo śāradvato rājan vārayām āsa saṃyuge 07,140.011a prativindhyam athāyāntaṃ mayūrasadṛśair hayaiḥ 07,140.011c duḥśāsano mahārāja yatto yattam avārayat 07,140.012a bhaimasenim athāyāntaṃ māyāśataviśāradam 07,140.012c aśvatthāmā pitur mānaṃ kurvāṇaḥ pratyaṣedhayat 07,140.013a drupadaṃ vṛṣasenas tu sasainyaṃ sapadānugam 07,140.013c vārayām āsa samare droṇaprepsuṃ mahāratham 07,140.014a virāṭaṃ drutam āyāntaṃ droṇasya nidhanaṃ prati 07,140.014c madrarājaḥ susaṃkruddho vārayām āsa bhārata 07,140.015a śatānīkam athāyāntaṃ nākuliṃ rabhasaṃ raṇe 07,140.015c citraseno rurodhāśu śarair droṇavadhepsayā 07,140.016a arjunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ prādravantaṃ mahāratham 07,140.016c alambuso mahārāja rākṣasendro nyavārayat 07,140.017a tathā droṇaṃ maheṣvāsaṃ nighnantaṃ śātravān raṇe 07,140.017c dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyo hṛṣṭarūpam avārayat 07,140.018a tathānyān pāṇḍuputrāṇāṃ samāyātān mahārathān 07,140.018c tāvakā rathino rājan vārayām āsur ojasā 07,140.019a gajārohā gajais tūrṇaṃ saṃnipatya mahāmṛdhe 07,140.019c yodhayantaḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,140.020a niśīthe turagā rājann ādravantaḥ parasparam 07,140.020c samadṛśyanta vegena pakṣavanta ivādrayaḥ 07,140.021a sādinaḥ sādibhiḥ sārdhaṃ prāsaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 07,140.021c samāgacchan mahārāja vinadantaḥ pṛthak pṛthak 07,140.022a narās tu bahavas tatra samājagmuḥ parasparam 07,140.022c gadābhir musalaiś caiva nānāśastraiś ca saṃghaśaḥ 07,140.023a kṛtavarmā tu hārdikyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,140.023c vārayām āsa saṃkruddho velevodvṛttam arṇavam 07,140.024a yudhiṣṭhiras tu hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,140.024c punar vivyādha viṃśatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,140.025a kṛtavarmā tu saṃkruddho dharmaputrasya māriṣa 07,140.025c dhanuś ciccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 07,140.026a athānyad dhanur ādāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,140.026c hārdikyaṃ daśabhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 07,140.027a mādhavas tu raṇe viddho dharmaputreṇa māriṣa 07,140.027c prākampata ca roṣeṇa saptabhiś cārdayac charaiḥ 07,140.028a tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca 07,140.028c prāhiṇon niśitān bāṇān pañca rājañ śilāśitān 07,140.029a te tasya kavacaṃ bhittvā hemacitraṃ mahādhanam 07,140.029c prāviśan dharaṇīm ugrā valmīkam iva pannagāḥ 07,140.030a akṣṇor nimeṣamātreṇa so 'nyad ādāya kārmukam 07,140.030c vivyādha pāṇḍavaṃ ṣaṣṭyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 07,140.031a tasya śaktim ameyātmā pāṇḍavo bhujagopamām 07,140.031c cikṣepa bharataśreṣṭha rathe nyasya mahad dhanuḥ 07,140.032a sā hemacitrā mahatī pāṇḍavena praveritā 07,140.032c nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ prāviśad dharaṇītalam 07,140.033a etasminn eva kāle tu gṛhya pārthaḥ punar dhanuḥ 07,140.033c hārdikyaṃ chādayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,140.034a tatas tu samare śūro vṛṣṇīnāṃ pravaro rathī 07,140.034c vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhād yudhiṣṭhiram 07,140.035a tatas tu pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ khaḍgacarma samādade 07,140.035c tad asya niśitair bāṇair vyadhaman mādhavo raṇe 07,140.036a tomaraṃ tu tato gṛhya svarṇadaṇḍaṃ durāsadam 07,140.036c preṣayat samare tūrṇaṃ hārdikyasya yudhiṣṭhiraḥ 07,140.037a tam āpatantaṃ sahasā dharmarājabhujacyutam 07,140.037c dvidhā ciccheda hārdikyaḥ kṛtahastaḥ smayann iva 07,140.038a tataḥ śaraśatenājau dharmaputram avākirat 07,140.038c kavacaṃ cāsya saṃkruddhaḥ śarais tīkṣṇair adārayat 07,140.039a hārdikyaśarasaṃchinnaṃ kavacaṃ tan mahātmanaḥ 07,140.039c vyaśīryata raṇe rājaṃs tārājālam ivāmbarāt 07,140.040a sa chinnadhanvā virathaḥ śīrṇavarmā śarārditaḥ 07,140.040c apāyāsīd raṇāt tūrṇaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,140.041a kṛtavarmā tu nirjitya dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,140.041c punar droṇasya jugupe cakram eva mahābalaḥ 07,141.001 saṃjaya uvāca 07,141.001a bhūris tu samare rājañ śaineyaṃ rathināṃ varam 07,141.001c āpatantam apāsedhat prapānād iva kuñjaram 07,141.002a athainaṃ sātyakiḥ kruddhaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,141.002c vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ prāsravat tasya śoṇitam 07,141.003a tathaiva kauravo yuddhe śaineyaṃ yuddhadurmadam 07,141.003c daśabhir viśikhais tīkṣṇair avidhyata bhujāntare 07,141.004a tāv anyonyaṃ mahārāja tatakṣāte śarair bhṛśam 07,141.004c krodhasaṃraktanayanau krodhād visphārya kārmuke 07,141.005a tayor āsīn mahārāja śastravṛṣṭiḥ sudāruṇā 07,141.005c kruddhayoḥ sāyakamucor yamāntakanikāśayoḥ 07,141.006a tāv anyonyaṃ śarai rājan pracchādya samare sthitau 07,141.006c muhūrtaṃ caiva tad yuddhaṃ samarūpam ivābhavat 07,141.007a tataḥ kruddho mahārāja śaineyaḥ prahasann iva 07,141.007c dhanuś ciccheda samare kauravyasya mahātmanaḥ 07,141.008a athainaṃ chinnadhanvānaṃ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,141.008c vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,141.009a so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ 07,141.009c dhanur anyat samādāya sātvataṃ pratyavidhyata 07,141.010a sa viddhvā sātvataṃ bāṇais tribhir eva viśāṃ pate 07,141.010c dhanuś ciccheda bhallena sutīkṣṇena hasann iva 07,141.011a chinnadhanvā mahārāja sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ 07,141.011c prajahāra mahāvegāṃ śaktiṃ tasya mahorasi 07,141.012a sa tu śaktyā vibhinnāṅgo nipapāta rathottamāt 07,141.012c lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadṛcchayā 07,141.013a taṃ tu dṛṣṭvā hataṃ śūram aśvatthāmā mahārathaḥ 07,141.013c abhyadhāvata vegena śaineyaṃ prati saṃyuge 07,141.013d*1175_01 tiṣṭha tiṣṭheti cābhāṣya śaineyaṃ sa narādhipa 07,141.013e abhyavarṣac charaugheṇa meruṃ vṛṣṭyā yathāmbudaḥ 07,141.014a tam āpatantaṃ saṃrabdhaṃ śaineyasya rathaṃ prati 07,141.014c ghaṭotkaco 'bravīd rājan nādaṃ muktvā mahārathaḥ 07,141.015a tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi 07,141.015c eṣa tvādya haniṣyāmi mahiṣaṃ skandarāḍ iva 07,141.015e yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 07,141.016a ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ paravīrahā 07,141.016c drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī 07,141.017a rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ 07,141.017c rathinām ṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhir iva toyadaḥ 07,141.018a śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ prāptāṃ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,141.018c śātayām āsa samare tarasā drauṇir utsmayan 07,141.019a tataḥ śaraśatais tīkṣṇair marmabhedibhir āśugaiḥ 07,141.019c samācinod rākṣasendraṃ ghaṭotkacam ariṃdama 07,141.020a sa śarair ācitas tena rākṣaso raṇamūrdhani 07,141.020c vyakāśata mahārāja śvāvic chalalito yathā 07,141.021a tataḥ krodhasamāviṣṭo bhaimaseniḥ pratāpavān 07,141.021c śarair avacakartograir drauṇiṃ vajrāśanisvanaiḥ 07,141.022a kṣuraprair ardhacandraiś ca nārācaiḥ saśilīmukhaiḥ 07,141.022c varāhakarṇair nālīkais tīkṣṇaiś cāpi vikarṇibhiḥ 07,141.023a tāṃ śastravṛṣṭim atulāṃ vajrāśanisamasvanām 07,141.023c patantīm upari kruddho drauṇir avyathitendriyaḥ 07,141.024a suduḥsahāṃ śarair ghorair divyāstrapratimantritaiḥ 07,141.024c vyadhamat sa mahātejā mahābhrāṇīva mārutaḥ 07,141.025a tato 'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo 'nya ivābhavat 07,141.025c ghorarūpo mahārāja yodhānāṃ harṣavardhanaḥ 07,141.026a tato 'strasaṃgharṣakṛtair visphuliṅgaiḥ samantataḥ 07,141.026c babhau niśāmukhe vyoma khadyotair iva saṃvṛtam 07,141.027a sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ 07,141.027c priyārthaṃ tava putrāṇāṃ rākṣasaṃ samavākirat 07,141.028a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayor mṛdhe 07,141.028c vigāḍhe rajanīmadhye śakraprahrādayor iva 07,141.029a tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir drauṇim āhave 07,141.029c jaghānorasi saṃkruddhaḥ kālajvalanasaṃnibhaiḥ 07,141.030a sa tair abhyāyatair viddho rākṣasena mahābalaḥ 07,141.030c cacāla samare drauṇir vātanunna iva drumaḥ 07,141.030e sa moham anusaṃprāpto dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ 07,141.031a tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ tava sarvaṃ janādhipa 07,141.031c hataṃ sma menire sarve tāvakās taṃ viśāṃ pate 07,141.032a taṃ tu dṛṣṭvā tathāvastham aśvatthāmānam āhave 07,141.032c pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire 07,141.033a pratilabhya tataḥ saṃjñām aśvatthāmā mahābalaḥ 07,141.033c dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 07,141.034a mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaram uttamam 07,141.034c yamadaṇḍopamaṃ ghoram uddiśyāśu ghaṭotkacam 07,141.035a sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya śarottamaḥ 07,141.035c viveśa vasudhām ugraḥ supuṅkhaḥ pṛthivīpate 07,141.036a so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat 07,141.036c rākṣasendraḥ subalavān drauṇinā raṇamāninā 07,141.037a dṛṣṭvā vimūḍhaṃ haiḍimbaṃ sārathis taṃ raṇājirāt 07,141.037c drauṇeḥ sakāśāt saṃbhrāntas tv apaninye tvarānvitaḥ 07,141.038a tathā tu samare viddhvā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam 07,141.038c nanāda sumahānādaṃ droṇaputro mahābalaḥ 07,141.039a pūjitas tava putraiś ca sarvayodhaiś ca bhārata 07,141.039c vapuṣā pratijajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ 07,141.040a bhīmasenaṃ tu yudhyantaṃ bhāradvājarathaṃ prati 07,141.040c svayaṃ duryodhano rājā pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ 07,141.041a taṃ bhīmaseno navabhiḥ śarair vivyādha māriṣa 07,141.041c duryodhano 'pi viṃśatyā śarāṇāṃ pratyavidhyata 07,141.042a tau sāyakair avacchannāv adṛśyetāṃ raṇājire 07,141.042c meghajālasamācchannau nabhasīvendubhāskarau 07,141.043a atha duryodhano rājā bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ 07,141.043c pañcabhir bharataśreṣṭha tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,141.044a tasya bhīmo dhanuś chittvā dhvajaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 07,141.044c vivyādha kauravaśreṣṭhaṃ navatyā nataparvaṇām 07,141.045a tato duryodhanaḥ kruddho bhīmasenasya māriṣa 07,141.045a*1176_01 **** **** dhanur anyan mahattaram 07,141.045a*1176_02 gṛhītvā bharataśreṣṭho 07,141.045c cikṣepa sa śarān rājan paśyatāṃ sarvadhanvinām 07,141.046a tān nihatya śarān bhīmo duryodhanadhanuścyutān 07,141.046c kauravaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat 07,141.047a duryodhanas tu saṃkruddho bhīmasenasya māriṣa 07,141.047c kṣurapreṇa dhanuś chittvā daśabhiḥ pratyavidhyata 07,141.048a athānyad dhanur ādāya bhīmaseno mahābalaḥ 07,141.048c vivyādha nṛpatiṃ tūrṇaṃ saptabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,141.049a tad apy asya dhanuḥ kṣipraṃ ciccheda laghuhastavat 07,141.049c dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca caturthaṃ pañcamaṃ tathā 07,141.050a āttam āttaṃ mahārāja bhīmasya dhanur ācchinat 07,141.050c tava putro mahārāja jitakāśī madotkaṭaḥ 07,141.051a sa tadā chidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ 07,141.051c śaktiṃ cikṣepa samare sarvapāraśavīṃ śubhām 07,141.051d*1177_01 mṛtyor iva svasāraṃ hi dīptāṃ ketuśikhām iva 07,141.051d*1177_02 sīmantam iva kurvantīṃ nabhaso 'gnisamaprabhām 07,141.052a aprāptām eva tāṃ śaktiṃ tridhā ciccheda kauravaḥ 07,141.052c paśyataḥ sarvalokasya bhīmasya ca mahātmanaḥ 07,141.053a tato bhīmo mahārāja gadāṃ gurvīṃ mahāprabhām 07,141.053c cikṣepāvidhya vegena duryodhanarathaṃ prati 07,141.054a tataḥ sā sahasā vāhāṃs tava putrasya saṃyuge 07,141.054c sārathiṃ ca gadā gurvī mamarda bharatarṣabha 07,141.055a putras tu tava rājendra rathād dhemapariṣkṛtāt 07,141.055c āplutaḥ sahasā yānaṃ nandakasya mahātmanaḥ 07,141.056a tato bhīmo hataṃ matvā tava putraṃ mahāratham 07,141.056c siṃhanādaṃ mahac cakre tarjayann iva kauravān 07,141.057a tāvakāḥ sainikāś cāpi menire nihataṃ nṛpam 07,141.057c tato vicukruśuḥ sarve hā heti ca samantataḥ 07,141.058a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā trastānāṃ sarvayodhinām 07,141.058c bhīmasenasya nādaṃ ca śrutvā rājan mahātmanaḥ 07,141.059a tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā suyodhanam 07,141.059c abhyavartata vegena yatra pārtho vṛkodaraḥ 07,141.060a pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sṛñjayāś ca viśāṃ pate 07,141.060c sarvodyogenābhijagmur droṇam eva yuyutsayā 07,141.061a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ droṇasyātha paraiḥ saha 07,141.061c ghore tamasi magnānāṃ nighnatām itaretaram 07,142.001 saṃjaya uvāca 07,142.001a sahadevam athāyāntaṃ droṇaprepsuṃ viśāṃ pate 07,142.001c karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata 07,142.002a sahadevas tu rādheyaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ 07,142.002c punar vivyādha daśabhir niśitair nataparvabhiḥ 07,142.003a taṃ karṇaḥ prativivyādha śatena nataparvaṇām 07,142.003c sajyaṃ cāsya dhanuḥ śīghraṃ ciccheda laghuhastavat 07,142.004a tato 'nyad dhanur ādāya mādrīputraḥ pratāpavān 07,142.004c karṇaṃ vivyādha viṃśatyā tad adbhutam ivābhavat 07,142.005a tasya karṇo hayān hatvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,142.005c sārathiṃ cāsya bhallena drutaṃ ninye yamakṣayam 07,142.006a virathaḥ sahadevas tu khaḍgaṃ carma samādade 07,142.006c tad apy asya śaraiḥ karṇo vyadhamat prahasann iva 07,142.007a tato gurvīṃ mahāghorāṃ hemacitrāṃ mahāgadām 07,142.007c preṣayām āsa samare vaikartanarathaṃ prati 07,142.008a tām āpatantīṃ sahasā sahadevapraveritām 07,142.008c vyaṣṭambhayac charaiḥ karṇo bhūmau cainām apātayat 07,142.009a gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā sahadevas tvarānvitaḥ 07,142.009c śaktiṃ cikṣepa karṇāya tām apy asyācchinac charaiḥ 07,142.010a sasaṃbhramas tatas tūrṇam avaplutya rathottamāt 07,142.010c sahadevo mahārāja dṛṣṭvā karṇaṃ vyavasthitam 07,142.010e rathacakraṃ tato gṛhya mumocādhirathiṃ prati 07,142.011a tam āpatantaṃ sahasā kālacakram ivodyatam 07,142.011c śarair anekasāhasrair acchinat sūtanandanaḥ 07,142.012a tasmiṃs tu vitathe cakre kṛte tena mahātmanā 07,142.012b*1178_01 īṣādaṇḍakayoktrāṃś ca yugāni vividhāni ca 07,142.012b*1178_02 hastyaṅgāni tathāśvāṃś ca mṛtāṃś ca puruṣān bahūn 07,142.012b*1178_03 cikṣepa karṇam uddiśya karṇas tān vyadhamac charaiḥ 07,142.012b*1178_04 sa nirāyudham ātmānaṃ jñātvā mādravatīsutaḥ 07,142.012c vāryamāṇaś ca viśikhaiḥ sahadevo raṇaṃ jahau 07,142.013a tam abhidrutya rādheyo muhūrtād bharatarṣabha 07,142.013c abravīt prahasan vākyaṃ sahadevaṃ viśāṃ pate 07,142.014a mā yudhyasva raṇe vīra viśiṣṭai rathibhiḥ saha 07,142.014c sadṛśair yudhya mādreya vaco me mā viśaṅkithāḥ 07,142.015a athainaṃ dhanuṣo 'greṇa tudan bhūyo 'bravīd vacaḥ 07,142.015c eṣo 'rjuno raṇe yatto yudhyate kurubhiḥ saha 07,142.015e tatra gacchasva mādreya gṛhaṃ vā yadi manyase 07,142.016a evam uktvā tu taṃ karṇo rathena rathināṃ varaḥ 07,142.016c prāyāt pāñcālapāṇḍūnāṃ sainyāni prahasann iva 07,142.017a vadhaprāptaṃ tu mādreyaṃ nāvadhīt samare 'rihā 07,142.017c kuntyāḥ smṛtvā vaco rājan satyasaṃdho mahārathaḥ 07,142.018a sahadevas tato rājan vimanāḥ śarapīḍitaḥ 07,142.018c karṇavākśalyataptaś ca jīvitān niravidyata 07,142.019a āruroha rathaṃ cāpi pāñcālyasya mahātmanaḥ 07,142.019c janamejayasya samare tvarāyukto mahārathaḥ 07,142.020a virāṭaṃ sahasenaṃ tu droṇārthe drutam āgatam 07,142.020c madrarājaḥ śaraugheṇa chādayām āsa dhanvinam 07,142.021a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ samare dṛḍhadhanvinoḥ 07,142.021c yādṛśaṃ hy abhavad rājañ jambhavāsavayoḥ purā 07,142.022a madrarājo mahārāja virāṭaṃ vāhinīpatim 07,142.022c ājaghne tvaritaṃ tīkṣṇaiḥ śatena nataparvaṇām 07,142.023a prativivyādha taṃ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,142.023c punaś caiva trisaptatyā bhūyaś caiva śatena ha 07,142.024a tasya madrādhipo hatvā caturo rathavājinaḥ 07,142.024c sūtaṃ dhvajaṃ ca samare rathopasthād apātayat 07,142.025a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 07,142.025c tasthau visphārayaṃś cāpaṃ vimuñcaṃś ca śitāñ śarān 07,142.026a śatānīkas tato dṛṣṭvā bhrātaraṃ hatavāhanam 07,142.026c rathenābhyapatat tūrṇaṃ sarvalokasya paśyataḥ 07,142.027a śatānīkam athāyāntaṃ madrarājo mahāmṛdhe 07,142.027c viśikhair bahubhir viddhvā tato ninye yamakṣayam 07,142.028a tasmiṃs tu nihate vīre virāṭo rathasattamaḥ 07,142.028c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tam eva dhvajamālinam 07,142.029a tato visphārya nayane krodhād dviguṇavikramaḥ 07,142.029c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa patribhiḥ 07,142.030a tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śatena nataparvaṇām 07,142.030c ājaghānorasi dṛḍhaṃ virāṭaṃ vāhinīpatim 07,142.031a so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat 07,142.031c kaśmalaṃ cāviśat tīvraṃ virāṭo bharatarṣabha 07,142.031e sārathis tam apovāha samare śaravikṣatam 07,142.032a tataḥ sā mahatī senā prādravan niśi bhārata 07,142.032c vadhyamānā śaraśataiḥ śalyenāhavaśobhinā 07,142.033a tāṃ dṛṣṭvā vidrutāṃ senāṃ vāsudevadhanaṃjayau 07,142.033c prāyātāṃ tatra rājendra yatra śalyo vyavasthitaḥ 07,142.034a tau tu pratyudyayau rājan rākṣasendro hy alambusaḥ 07,142.034c aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya pravaraṃ ratham 07,142.035a turaṃgamamukhair yuktaṃ piśācair ghoradarśanaiḥ 07,142.035c lohitārdrapatākaṃ taṃ raktamālyavibhūṣitam 07,142.035e kārṣṇāyasamayaṃ ghoram ṛkṣacarmāvṛtaṃ mahat 07,142.036a raudreṇa citrapakṣeṇa vivṛtākṣeṇa kūjatā 07,142.036c dhvajenocchritatuṇḍena gṛdhrarājena rājatā 07,142.037a sa babhau rākṣaso rājan bhinnāñjanacayopamaḥ 07,142.037c rurodhārjunam āyāntaṃ prabhañjanam ivādrirāṭ 07,142.037e kiran bāṇagaṇān rājañ śataśo 'rjunamūrdhani 07,142.038a atitīvram abhūd yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe 07,142.038b*1179_01 gṛdhrakākabalolūkakaṅkagomāyuharṣaṇam 07,142.038c draṣṭṝṇāṃ prītijananaṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha 07,142.038d*1180_01 tau pragṛhya mahāvegau dhanuṣī bhīmanisvane 07,142.038d*1180_02 pracchādayetām anyonyaṃ tatakṣantau maheṣubhiḥ 07,142.038d*1180_03 tatrāsīt suciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samam ivābhavat 07,142.038d*1180_04 tataḥ pārtho maheṣvāso divyaṃ viṣphārayan dhanuḥ 07,142.038d*1180_05 āpūrayan diśo bāṇair jyākṣepeṇa vinādayan 07,142.039a tam arjunaḥ śatenaiva patriṇām abhyatāḍayat 07,142.039c navabhiś ca śitair bāṇaiś ciccheda dhvajam ucchritam 07,142.040a sārathiṃ ca tribhir bāṇais tribhir eva triveṇukam 07,142.040c dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān 07,142.040e virathasyodyataṃ khaḍgaṃ śareṇāsya dvidhācchinat 07,142.041a athainaṃ niśitair bāṇaiś caturbhir bharatarṣabha 07,142.041c pārtho 'rdayad rākṣasendraṃ sa viddhaḥ prādravad bhayāt 07,142.042a taṃ vijityārjunas tūrṇaṃ droṇāntikam upāyayau 07,142.042c kirañ śaragaṇān rājan naravāraṇavājiṣu 07,142.043a vadhyamānā mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā 07,142.043c sainikā nyapatann urvyāṃ vātanunnā iva drumāḥ 07,142.044a teṣu tūtsādyamāneṣu phalgunena mahātmanā 07,142.044c saṃprādravad balaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ te viśāṃ pate 07,143.001 saṃjaya uvāca 07,143.001a śatānīkaṃ śarais tūrṇaṃ nirdahantaṃ camūṃ tava 07,143.001c citrasenas tava suto vārayām āsa bhārata 07,143.002a nākuliś citrasenaṃ tu nārācenārdayad bhṛśam 07,143.002c sa ca taṃ prativivyādha daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,143.003a citraseno mahārāja śatānīkaṃ punar yudhi 07,143.003c navabhir niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare 07,143.004a nākulis tasya viśikhair varma saṃnataparvabhiḥ 07,143.004c gātrāt saṃcyāvayām āsa tad adbhutam ivābhavat 07,143.005a so 'petavarmā putras te virarāja bhṛśaṃ nṛpa 07,143.005c utsṛjya kāle rājendra nirmokam iva pannagaḥ 07,143.006a tato 'sya niśitair bāṇair dhvajaṃ ciccheda nākuliḥ 07,143.006c dhanuś caiva mahārāja yatamānasya saṃyuge 07,143.007a sa chinnadhanvā samare vivarmā ca mahārathaḥ 07,143.007c dhanur anyan mahārāja jagrāhārividāraṇam 07,143.008a tatas tūrṇaṃ citraseno nākuliṃ navabhiḥ śaraiḥ 07,143.008c vivyādha samare kruddho bharatānāṃ mahārathaḥ 07,143.009a śatānīko 'tha saṃkruddhaś citrasenasya māriṣa 07,143.009c jaghāna caturo vāhān sārathiṃ ca narottamaḥ 07,143.010a avaplutya rathāt tasmāc citraseno mahārathaḥ 07,143.010c nākuliṃ pañcaviṃśatyā śarāṇām ārdayad balī 07,143.011a tasya tat kurvataḥ karma nakulasya suto raṇe 07,143.011c ardhacandreṇa ciccheda cāpaṃ ratnavibhūṣitam 07,143.012a sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 07,143.012c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ hārdikyasya mahātmanaḥ 07,143.013a drupadaṃ tu sahānīkaṃ droṇaprepsuṃ mahāratham 07,143.013c vṛṣaseno 'bhyayāt tūrṇaṃ kirañ śaraśatais tadā 07,143.014a yajñasenas tu samare karṇaputraṃ mahāratham 07,143.014c ṣaṣṭyā śarāṇāṃ vivyādha bāhvor urasi cānagha 07,143.015a vṛṣasenas tu saṃkruddho yajñasenaṃ rathe sthitam 07,143.015c bahubhiḥ sāyakais tīkṣṇair ājaghāna stanāntare 07,143.016a tāv ubhau śaranunnāṅgau śarakaṇṭakinau raṇe 07,143.016c vyabhrājetāṃ mahārāja śvāvidhau śalalair iva 07,143.017a rukmapuṅkhair ajihmāgraiḥ śaraiś chinnatanucchadau 07,143.017c rudhiraughapariklinnau vyabhrājetāṃ mahāmṛdhe 07,143.018a tapanīyanibhau citrau kalpavṛkṣāv ivādbhutau 07,143.018c kiṃśukāv iva cotphullau vyakāśetāṃ raṇājire 07,143.019a vṛṣasenas tato rājan navabhir drupadaṃ śaraiḥ 07,143.019c viddhvā vivyādha saptatyā punaś cānyais tribhiḥ śaraiḥ 07,143.019d*1181_01 vṛṣasenaśarair nunno vyapayāsīn mahīpatiḥ 07,143.020a tataḥ śarasahasrāṇi vimuñcan vibabhau tadā 07,143.020c karṇaputro mahārāja varṣamāṇa ivāmbudaḥ 07,143.020d*1182_01 drupadas tu tataḥ kruddho vṛṣasenasya kārmukam 07,143.020d*1182_02 dvidhā ciccheda bhallena pītena niśitena ca 07,143.020d*1182_03 so 'nyat kārmukam ādāya rukmabaddhaṃ navaṃ dṛḍham 07,143.020d*1182_04 tūṇād ākṛṣya vimalaṃ bhallaṃ pītaṃ śitaṃ dṛḍham 07,143.020d*1182_05 kārmuke yojayitvā taṃ drupadaṃ saṃnirīkṣya ca 07,143.020d*1182_06 ākarṇapūrṇaṃ mumuce trāsayan sarvasomakān 07,143.020d*1182_07 hṛdayaṃ tasya bhittvā ca jagāma vasudhātalam 07,143.020d*1182_08 kaśmalaṃ prāviśad rājā vṛṣasenaśarāhataḥ 07,143.020d*1182_09 sārathis tam apovāha smaran sārathiceṣṭitam 07,143.020d*1182_10 tasmin prabhagne rājendra pāñcālānāṃ mahārathe 07,143.021a tatas tu drupadānīkaṃ śaraiś chinnatanucchadam 07,143.021c saṃprādravad raṇe rājan niśīthe bhairave sati 07,143.022a pradīpair hi parityaktair jvaladbhis taiḥ samantataḥ 07,143.022c vyarājata mahī rājan vītābhrā dyaur iva grahaiḥ 07,143.023a tathāṅgadair nipatitair vyarājata vasuṃdharā 07,143.023c prāvṛṭkāle mahārāja vidyudbhir iva toyadaḥ 07,143.024a tataḥ karṇasutatrastāḥ somakā vipradudruvuḥ 07,143.024c yathendrabhayavitrastā dānavās tārakāmaye 07,143.025a tenārdyamānāḥ samare dravamāṇāś ca somakāḥ 07,143.025c vyarājanta mahārāja pradīpair avabhāsitāḥ 07,143.026a tāṃs tu nirjitya samare karṇaputro vyarocata 07,143.026c madhyaṃdinam anuprāpto gharmāṃśur iva bhārata 07,143.027a teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca 07,143.027c eka eva jvalaṃs tasthau vṛṣasenaḥ pratāpavān 07,143.028a sa vijitya raṇe śūrān somakānāṃ mahārathān 07,143.028c jagāma tvaritas tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 07,143.029a prativindhyam atha kruddhaṃ pradahantaṃ raṇe ripūn 07,143.029c duḥśāsanas tava sutaḥ pratyudgacchan mahārathaḥ 07,143.030a tayoḥ samāgamo rājaṃś citrarūpo babhūva ha 07,143.030c vyapetajalade vyomni budhabhārgavayor iva 07,143.031a prativindhyaṃ tu samare kurvāṇaṃ karma duṣkaram 07,143.031b*1183_01 apūjayan mahārāja tava sainye mahārathāḥ 07,143.031c duḥśāsanas tribhir bāṇair lalāṭe samavidhyata 07,143.032a so 'tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā 07,143.032c virarāja mahābāhuḥ saśṛṅga iva parvataḥ 07,143.033a duḥśāsanaṃ tu samare prativindhyo mahārathaḥ 07,143.033c navabhiḥ sāyakair viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 07,143.034a tatra bhārata putras te kṛtavān karma duṣkaram 07,143.034c prativindhyahayān ugraiḥ pātayām āsa yac charaiḥ 07,143.035a sārathiṃ cāsya bhallena dhvajaṃ ca samapātayat 07,143.035c rathaṃ ca śataśo rājan vyadhamat tasya dhanvinaḥ 07,143.036a patākāś ca sa tūṇīrān raśmīn yoktrāṇi cābhibho 07,143.036c ciccheda tilaśaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,143.037a virathaḥ sa tu dharmātmā dhanuṣpāṇir avasthitaḥ 07,143.037c ayodhayat tava sutaṃ kirañ śaraśatān bahūn 07,143.038a kṣurapreṇa dhanus tasya ciccheda kṛtahastavat 07,143.038c athainaṃ daśabhir bhallaiś chinnadhanvānam ārdayat 07,143.039a taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhrātaro 'sya mahārathāḥ 07,143.039c anvavartanta vegena mahatyā senayā saha 07,143.040a āplutaḥ sa tato yānaṃ sutasomasya bhāsvaram 07,143.040c dhanur gṛhya mahārāja vivyādha tanayaṃ tava 07,143.041a tatas tu tāvakāḥ sarve parivārya sutaṃ tava 07,143.041c abhyavartanta saṃgrāme mahatyā senayā vṛtāḥ 07,143.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 07,143.042c niśīthe dāruṇe kāle yamarāṣṭravivardhanam 07,144.001 saṃjaya uvāca 07,144.001a nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe nighnantaṃ vāhinīṃ tava 07,144.001c abhyayāt saubalaḥ kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,144.002a kṛtavairau tu tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 07,144.002c śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 07,144.003a yathaiva saubalaḥ kṣipraṃ śaravarṣāṇi muñcati 07,144.003c tathaiva nakulo rājañ śikṣāṃ saṃdarśayan yudhi 07,144.004a tāv ubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā 07,144.004c vyarājetāṃ mahārāja kaṇṭakair iva śālmalī 07,144.005a sujihmaṃ prekṣamāṇau ca rājan vivṛtalocanau 07,144.005c krodhasaṃraktanayanau nirdahantau parasparam 07,144.006a syālas tu tava saṃkruddho mādrīputraṃ hasann iva 07,144.006c karṇinaikena vivyādha hṛdaye niśitena ha 07,144.007a nakulas tu bhṛśaṃ viddhaḥ syālena tava dhanvinā 07,144.007c niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cainam āviśat 07,144.008a atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ tathāgatam 07,144.008c nanāda śakunī rājaṃs tapānte jalado yathā 07,144.009a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ 07,144.009c abhyayāt saubalaṃ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ 07,144.010a saṃkruddhaḥ śakuniṃ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha 07,144.010c punaś caiva śatenaiva nārācānāṃ stanāntare 07,144.011a tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe sa cicchide 07,144.011c dhvajaṃ ca tvaritaṃ chittvā rathād bhūmāv apātayat 07,144.011d*1184_01 viśikhena ca tīkṣṇena pītena niśitena ca 07,144.011d*1184_02 ūrū nirbhidya caikena nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ 07,144.011d*1184_03 śyenaṃ sapakṣaṃ vyādhena pātayām āsa taṃ tadā 07,144.012a so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat 07,144.012b*1185_01 dhvajayaṣṭiṃ pariṣvajya kāminīṃ kāmuko yathā 07,144.012c taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā syālaṃ tavānagha 07,144.012e apovāha rathenāśu sārathir dhvajinīmukhāt 07,144.013a tataḥ saṃcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṃ padānugāḥ 07,144.013c nirjitya ca raṇe śatrūn nakulaḥ śatrutāpanaḥ 07,144.013e abravīt sārathiṃ kruddho droṇānīkāya māṃ vaha 07,144.014a tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ 07,144.014c prāyāt tena raṇe rājan yena droṇo 'nvayudhyata 07,144.015a śikhaṇḍinaṃ tu samare droṇaprepsuṃ viśāṃ pate 07,144.015c kṛpaḥ śāradvato yattaḥ pratyudgacchat suvegitaḥ 07,144.016a gautamaṃ drutam āyāntaṃ droṇāntikam ariṃdamam 07,144.016c vivyādha navabhir bhallaiḥ śikhaṇḍī prahasann iva 07,144.017a tam ācāryo mahārāja viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,144.017c punar vivyādha viṃśatyā putrāṇāṃ priyakṛt tava 07,144.018a mahad yuddhaṃ tayor āsīd ghorarūpaṃ viśāṃ pate 07,144.018c yathā devāsure yuddhe śambarāmararājayoḥ 07,144.019a śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratus tau mahārathau 07,144.019b*1186_01 meghāv iva tapāpāye vīrau samaradurmadau 07,144.019c prakṛtyā ghorarūpaṃ tad āsīd ghorataraṃ punaḥ 07,144.020a rātriś ca bharataśreṣṭha yodhānāṃ yuddhaśālinām 07,144.020c kālarātrinibhā hy āsīd ghorarūpā bhayāvahā 07,144.021a śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahad dhanuḥ 07,144.021c ardhacandreṇa ciccheda sajyaṃ saviśikhaṃ tadā 07,144.022a tasya kruddhaḥ kṛpo rājañ śaktiṃ cikṣepa dāruṇām 07,144.022c svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṃ karmāraparimārjitām 07,144.023a tām āpatantīṃ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥ 07,144.023c sāpatan medinīṃ dīptā bhāsayantī mahāprabhā 07,144.024a athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ 07,144.024c prācchādayac chitair bāṇair mahārāja śikhaṇḍinam 07,144.025a sa chādyamānaḥ samare gautamena yaśasvinā 07,144.025c vyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṃ varaḥ 07,144.026a sīdantaṃ cainam ālokya kṛpaḥ śāradvato yudhi 07,144.026c ājaghne bahubhir bāṇair jighāṃsann iva bhārata 07,144.027a vimukhaṃ taṃ raṇe dṛṣṭvā yājñaseniṃ mahāratham 07,144.027c pāñcālāḥ somakāś caiva parivavruḥ samantataḥ 07,144.028a tathaiva tava putrāś ca parivavrur dvijottamam 07,144.028c mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham abhūt punaḥ 07,144.029a rathānāṃ ca raṇe rājann anyonyam abhidhāvatām 07,144.029c babhūva tumulaḥ śabdo meghānāṃ nadatām iva 07,144.030a dravatāṃ sādināṃ caiva gajānāṃ ca viśāṃ pate 07,144.030c anyonyam abhito rājan krūram āyodhanaṃ babhau 07,144.031a pattīnāṃ dravatāṃ caiva padaśabdena medinī 07,144.031c akampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā 07,144.032a rathā rathān samāsādya pradrutā vegavattaram 07,144.032c nyagṛhṇan bahavo rājañ śalabhān vāyasā iva 07,144.033a tathā gajān prabhinnāṃś ca suprabhinnā mahāgajāḥ 07,144.033c tasminn eva pade yattā nigṛhṇanti sma bhārata 07,144.034a sādī sādinam āsādya padātī ca padātinam 07,144.034c samāsādya raṇe 'nyonyaṃ saṃrabdhā nāticakramuḥ 07,144.035a dhāvatāṃ dravatāṃ caiva punar āvartatām api 07,144.035c babhūva tatra sainyānāṃ śabdaḥ sutumulo niśi 07,144.036a dīpyamānāḥ pradīpāś ca rathavāraṇavājiṣu 07,144.036c adṛśyanta mahārāja maholkā iva khāc cyutāḥ 07,144.037a sā niśā bharataśreṣṭha pradīpair avabhāsitā 07,144.037c divasapratimā rājan babhūva raṇamūrdhani 07,144.038a ādityena yathā vyāptaṃ tamo loke praṇaśyati 07,144.038c tathā naṣṭaṃ tamo ghoraṃ dīpair dīptair alaṃkṛtam 07,144.038d*1187_01 divaṃ ca pṛthivīṃ caiva diśaś ca pradiśas tathā 07,144.038d*1187_02 rajasā tamasā vyāptā dyotitāḥ prabhayā punaḥ 07,144.039a śastrāṇāṃ kavacānāṃ ca maṇīnāṃ ca mahātmanām 07,144.039c antardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpais tair avabhāsitāḥ 07,144.040a tasmin kolāhale yuddhe vartamāne niśāmukhe 07,144.040b*1188_01 na ke cid vidurātmānam ayam asmīti bhārata 07,144.040c avadhīt samare putraṃ pitā bharatasattama 07,144.041a putraś ca pitaraṃ mohāt sakhāyaṃ ca sakhā tathā 07,144.041c saṃbandhinaṃ ca saṃbandhī svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ 07,144.042a sve svān pare parāṃś cāpi nijaghnur itaretaram 07,144.042c nirmaryādam abhūd yuddhaṃ rātrau ghoraṃ bhayāvaham 07,145.001 saṃjaya uvāca 07,145.001a tasmin sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe 07,145.001c dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇam evābhyavartata 07,145.002a saṃmṛjāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ 07,145.002c abhyavartata droṇasya rathaṃ rukmavibhūṣitam 07,145.003a dhṛṣṭadyumnaṃ tadāyāntaṃ droṇasyāntacikīrṣayā 07,145.003c parivavrur mahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,145.004a tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā droṇam ācāryasattamam 07,145.004c putrās te sarvato yattā rarakṣur droṇam āhave 07,145.005a balārṇavau tatas tau tu sameyātāṃ niśāmukhe 07,145.005c vātoddhūtau kṣubdhasattvau bhairavau sāgarāv iva 07,145.006a tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 07,145.006c vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca 07,145.007a taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā viddhvā bhārata saṃyuge 07,145.007c cicchedānyena bhallena dhanur asya mahāprabham 07,145.008a dhṛṣṭadyumnas tu nirviddho droṇena bharatarṣabha 07,145.008c utsasarja dhanus tūrṇaṃ saṃdaśya daśanacchadam 07,145.009a tataḥ kruddho mahārāja dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 07,145.009c ādade 'nyad dhanuḥ śreṣṭhaṃ droṇasyāntacikīrṣayā 07,145.010a vikṛṣya ca dhanuś citram ākarṇāt paravīrahā 07,145.010c droṇasyāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjat sāyakaṃ tataḥ 07,145.011a sa visṛṣṭo balavatā śaro ghoro mahāmṛdhe 07,145.011c bhāsayām āsa tat sainyaṃ divākara ivoditaḥ 07,145.012a taṃ dṛṣṭvā tu śaraṃ ghoraṃ devagandharvamānavāḥ 07,145.012c svasty astu samare rājan droṇāyety abruvan vacaḥ 07,145.013a taṃ tu sāyakam aprāptam ācāryasya rathaṃ prati 07,145.013c karṇo dvādaśadhā rājaṃś ciccheda kṛtahastavat 07,145.014a sa chinno bahudhā rājan sūtaputreṇa māriṣa 07,145.014c nipapāta śaras tūrṇaṃ nikṛttaḥ karṇasāyakaiḥ 07,145.015a chittvā tu samare bāṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,145.015c dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 07,145.016a pañcabhir droṇaputras tu svayaṃ droṇaś ca saptabhiḥ 07,145.016c śalyaś ca navabhir bāṇais tribhir duḥśāsanas tathā 07,145.017a duryodhanaś ca viṃśatyā śakuniś cāpi pañcabhiḥ 07,145.017c pāñcālyaṃ tvaritāvidhyan sarva eva mahārathāḥ 07,145.018a sa viddhaḥ saptabhir vīrair droṇatrāṇārtham āhave 07,145.018c sarvān asaṃbhramād rājan pratyavidhyat tribhis tribhiḥ 07,145.018e droṇaṃ drauṇiṃ ca karṇaṃ ca vivyādha tava cātmajam 07,145.019a te viddhvā dhanvinā tena dhṛṣṭadyumnaṃ punar mṛdhe 07,145.019c vivyadhuḥ pañcabhis tūrṇam ekaiko rathināṃ varaḥ 07,145.020a drumasenas tu saṃkruddho rājan vivyādha patriṇā 07,145.020c tribhiś cānyaiḥ śarais tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,145.021a sa tu taṃ prativivyādha tribhis tīkṣṇair ajihmagaiḥ 07,145.021c svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ prāṇāntakaraṇair yudhi 07,145.022a bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvalakuṇḍalam 07,145.022c unmamātha śiraḥ kāyād drumasenasya vīryavān 07,145.023a tacchiro nyapatad bhūmau saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaṃ raṇe 07,145.023c mahāvātasamuddhūtaṃ pakvaṃ tālaphalaṃ yathā 07,145.023d*1189_01 dyumatsenaṃ hataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 07,145.023d*1189_02 karṇam abhyadravad rājan sāyakair bahubhiḥ śitaiḥ 07,145.024a tāṃś ca viddhvā punar vīrān vīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥ 07,145.024c rādheyasyācchinad bhallaiḥ kārmukaṃ citrayodhinaḥ 07,145.025a na tu tan mamṛṣe karṇo dhanuṣaś chedanaṃ tathā 07,145.025c nikartanam ivātyugro lāṅgūlasya yathā hariḥ 07,145.026a so 'nyad dhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasan 07,145.026c abhyavarṣac charaughais taṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahābalam 07,145.027a dṛṣṭvā tu karṇaṃ saṃrabdhaṃ te vīrāḥ ṣaḍ ratharṣabhāḥ 07,145.027c pāñcālyaputraṃ tvaritāḥ parivavrur jighāṃsayā 07,145.028a ṣaṇṇāṃ yodhapravīrāṇāṃ tāvakānāṃ puraskṛtam 07,145.028c mṛtyor āsyam anuprāptaṃ dhṛṣṭadyumnam amaṃsmahi 07,145.029a etasminn eva kāle tu dāśārho vikirañ śarān 07,145.029c dhṛṣṭadyumnaṃ parākrāntaṃ sātyakiḥ pratyapadyata 07,145.030a tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sātyakiṃ yuddhadurmadam 07,145.030c rādheyo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ 07,145.031a taṃ sātyakir mahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 07,145.031c paśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ mā gās tiṣṭheti cābravīt 07,145.032a sa sātyakes tu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥ 07,145.032c āsīt samāgamo ghoro balivāsavayor iva 07,145.033a trāsayaṃs talaghoṣeṇa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 07,145.033c rājīvalocanaṃ karṇaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata 07,145.034a kampayann iva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṃ balī 07,145.034c sūtaputro mahārāja sātyakiṃ pratyayodhayat 07,145.035a vipāṭhakarṇinārācair vatsadantaiḥ kṣurair api 07,145.035c karṇaḥ śaraśataiś cāpi śaineyaṃ pratyavidhyata 07,145.036a tathaiva yuyudhāno 'pi vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ 07,145.036c abhyavarṣac charaiḥ karṇaṃ tad yuddham abhavat samam 07,145.037a tāvakāś ca mahārāja karṇaputraś ca daṃśitaḥ 07,145.037c sātyakiṃ vivyadhus tūrṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 07,145.038a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ karṇasya cābhibho 07,145.038c avidhyat sātyakiḥ kruddho vṛṣasenaṃ stanāntare 07,145.039a tena bāṇena nirviddho vṛṣaseno viśāṃ pate 07,145.039c nyapatat sa rathe mūḍho dhanur utsṛjya vīryavān 07,145.040a tataḥ karṇo hataṃ matvā vṛṣasenaṃ mahārathaḥ 07,145.040c putraśokābhisaṃtaptaḥ sātyakiṃ pratyapīḍayat 07,145.041a pīḍyamānas tu karṇena yuyudhāno mahārathaḥ 07,145.041c vivyādha bahubhiḥ karṇaṃ tvaramāṇaḥ punaḥ punaḥ 07,145.042a sa karṇaṃ daśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ ca saptabhiḥ 07,145.042c sahastāvāpadhanuṣī tayoś ciccheda sātvataḥ 07,145.043a tāv anye dhanuṣī sajye kṛtvā śatrubhayaṃkare 07,145.043c yuyudhānam avidhyetāṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 07,145.044a vartamāne tu saṃgrāme tasmin vīravarakṣaye 07,145.044c atīva śuśruve rājan gāṇḍīvasya mahāsvanaḥ 07,145.045a śrutvā tu rathanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam 07,145.045c sūtaputro 'bravīd rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ 07,145.046a eṣa sarvāñ śibīn hatvā mukhyaśaś ca nararṣabhān 07,145.046c pauravāṃś ca maheṣvāsān gāṇḍīvaninado mahān 07,145.046c*1190_01 **** **** vikṣipann uttamaṃ dhanuḥ 07,145.046c*1190_02 pārthas tatraiva niyataṃ 07,145.047a śrūyate rathaghoṣaś ca vāsavasyeva nardataḥ 07,145.047c karoti pāṇḍavo vyaktaṃ karmaupayikam ātmanaḥ 07,145.048a eṣā vidīryate rājan bahudhā bhāratī camūḥ 07,145.048c viprakīrṇāny anīkāni nāvatiṣṭhanti karhi cit 07,145.049a vāteneva samuddhūtam abhrajālaṃ vidīryate 07,145.049c savyasācinam āsādya bhinnā naur iva sāgare 07,145.050a dravatāṃ yodhamukhyānāṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 07,145.050c viddhānāṃ śataśo rājañ śrūyate ninado mahān 07,145.050e niśīthe rājaśārdūla stanayitnor ivāmbare 07,145.051a hāhākāraravāṃś caiva siṃhanādāṃś ca puṣkalān 07,145.051c śṛṇu śabdān bahuvidhān arjunasya rathaṃ prati 07,145.052a ayaṃ madhye sthito 'smākaṃ sātyakiḥ sātvatādhamaḥ 07,145.052c iha cel labhyate lakṣyaṃ kṛtsnāñ jeṣyāmahe parān 07,145.053a eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṃgataḥ 07,145.053c sarvataḥ saṃvṛto yodhai rājan puruṣasattamaiḥ 07,145.054a sātyakiṃ yadi hanyāmo dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 07,145.054c asaṃśayaṃ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet 07,145.055a saubhadravad imau vīrau parivārya mahārathau 07,145.055c prayatāmo mahārāja nihantuṃ vṛṣṇipārṣatau 07,145.056a savyasācī puro 'bhyeti droṇānīkāya bhārata 07,145.056c saṃsaktaṃ sātyakiṃ jñātvā bahubhiḥ kurupuṃgavaiḥ 07,145.057a tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥ 07,145.057c yāvat pārtho na jānāti sātyakiṃ bahubhir vṛtam 07,145.058a te tvaradhvaṃ yathā śūrāḥ śarāṇāṃ mokṣaṇe bhṛśam 07,145.058c yathā tūrṇaṃ vrajaty eṣa paralokāya mādhavaḥ 07,145.058d*1191_01 tathā kuru mahārāja sunītyā suprayuktayā 07,145.059a karṇasya matam ājñāya putras te prāha saubalam 07,145.059c yathendraḥ samare rājan prāha viṣṇuṃ yaśasvinam 07,145.060a vṛtaḥ sahasrair daśabhir gajānām anivartinām 07,145.060c rathaiś ca daśasāhasrair vṛto yāhi dhanaṃjayam 07,145.061a duḥśāsano durviṣahaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ 07,145.061c ete tvām anuyāsyanti pattibhir bahubhir vṛtāḥ 07,145.062a jahi kṛṣṇau mahābāho dharmarājaṃ ca mātula 07,145.062c nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca bhārata 07,145.063a devānām iva devendre jayāśā me tvayi sthitā 07,145.063c jahi mātula kaunteyān asurān iva pāvakiḥ 07,145.064a evam ukto yayau pārthān putreṇa tava saubalaḥ 07,145.064c mahatyā senayā sārdhaṃ tava putrais tathā vibho 07,145.065a priyārthaṃ tava putrāṇāṃ didhakṣuḥ pāṇḍunandanān 07,145.065c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha 07,145.066a prayāte saubale rājan pāṇḍavānām anīkinīm 07,145.066c balena mahatā yuktaḥ sūtaputras tu sātvatam 07,145.067a abhyayāt tvaritaṃ yuddhe kirañ śaraśatān bahūn 07,145.067c tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ paryavārayan 07,145.067d*1192_01 bhāradvājas tato gatvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati 07,145.068a mahad yuddhaṃ tadāsīt tu droṇasya niśi bhārata 07,145.068c dhṛṣṭadyumnena śūreṇa pāñcālaiś ca mahātmanaḥ 07,146.001 saṃjaya uvāca 07,146.001a tatas te prādravan sarve tvaritā yuddhadurmadāḥ 07,146.001c amṛṣyamāṇāḥ saṃrabdhā yuyudhānarathaṃ prati 07,146.002a te rathaiḥ kalpitai rājan hemarūpyavibhūṣitaiḥ 07,146.002c sādibhiś ca gajaiś caiva parivavruḥ sma sātvatam 07,146.003a athainaṃ koṣṭhakīkṛtya sarvatas te mahārathāḥ 07,146.003c siṃhanādāṃs tadā cakrus tarjayantaḥ sma sātyakim 07,146.004a te 'bhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ sātyakiṃ satyavikramam 07,146.004c tvaramāṇā mahāvīryā mādhavasya vadhaiṣiṇaḥ 07,146.005a tān dṛṣṭvā patatas tūrṇaṃ śaineyaḥ paravīrahā 07,146.005c pratyagṛhṇān mahābāhuḥ pramuñcan viśikhān bahūn 07,146.006a tatra vīro maheṣvāsaḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ 07,146.006c nicakarta śirāṃsy ugraiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,146.007a hastihastān hayagrīvān bāhūn api ca sāyudhān 07,146.007c kṣurapraiḥ pātayām āsa tāvakānāṃ sa mādhavaḥ 07,146.008a patitaiś cāmaraiś caiva śvetacchatraiś ca bhārata 07,146.008c babhūva dharaṇī pūrṇā nakṣatrair dyaur iva prabho 07,146.009a teṣāṃ tu yuyudhānena yudhyatāṃ yudhi bhārata 07,146.009c babhūva tumulaḥ śabdaḥ pretānām iva krandatām 07,146.010a tena śabdena mahatā pūritāsīd vasuṃdharā 07,146.010c rātriḥ samabhavac caiva tīvrarūpā bhayāvahā 07,146.011a dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānaśarāhatam 07,146.011c śrutvā ca vipulaṃ nādaṃ niśīthe lomaharṣaṇam 07,146.012a sutas tavābravīd rājan sārathiṃ rathināṃ varaḥ 07,146.012c yatraiṣa śabdas tatrāśvāṃś codayeti punaḥ punaḥ 07,146.013a tena saṃcodyamānas tu tatas tāṃs turagottamān 07,146.013c sūtaḥ saṃcodayām āsa yuyudhānarathaṃ prati 07,146.014a tato duryodhanaḥ kruddho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 07,146.014c śīghrahastaś citrayodhī yuyudhānam upādravat 07,146.015a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair māṃsaśoṇitabhojanaiḥ 07,146.015c duryodhanaṃ dvādaśabhir mādhavaḥ pratyavidhyata 07,146.016a duryodhanas tena tathā pūrvam evārditaḥ śaraiḥ 07,146.016c śaineyaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad amarṣitaḥ 07,146.017a tataḥ samabhavad yuddham ākulaṃ bharatarṣabha 07,146.017c pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ bhāratānāṃ ca dāruṇam 07,146.018a śaineyas tu raṇe kruddhas tava putraṃ mahāratham 07,146.018c sāyakānām aśītyā tu vivyādhorasi bhārata 07,146.019a tato 'sya vāhān samare śarair ninye yamakṣayam 07,146.019c sārathiṃ ca rathāt tūrṇaṃ pātayām āsa patriṇā 07,146.020a hatāśve tu rathe tiṣṭhan putras tava viśāṃ pate 07,146.020c mumoca niśitān bāṇāñ śaineyasya rathaṃ prati 07,146.021a śarān pañcāśatas tāṃs tu śaineyaḥ kṛtahastavat 07,146.021c ciccheda samare rājan preṣitāṃs tanayena te 07,146.022a athāpareṇa bhallena muṣṭideśe mahad dhanuḥ 07,146.022c ciccheda rabhaso yuddhe tava putrasya māriṣa 07,146.023a viratho vidhanuṣkaś ca sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 07,146.023c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ 07,146.024a duryodhane parāvṛtte śaineyas tava vāhinīm 07,146.024c drāvayām āsa viśikhair niśāmadhye viśāṃ pate 07,146.025a śakuniś cārjunaṃ rājan parivārya samantataḥ 07,146.025c rathair anekasāhasrair gajaiś caiva sahasraśaḥ 07,146.025e tathā hayasahasraiś ca tumulaṃ sarvato 'karot 07,146.026a te mahāstrāṇi divyāni vikiranto 'rjunaṃ prati 07,146.026c arjunaṃ yodhayanti sma kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 07,146.027a tāny arjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām 07,146.027c pratyavārayad āyastaḥ prakurvan vipulaṃ kṣayam 07,146.028a tatas tu samare śūraḥ śakuniḥ saubalas tadā 07,146.028c vivyādha niśitair bāṇair arjunaṃ prahasann iva 07,146.028d*1193_01 tato 'rjunam arighnaṃ taṃ vivyādha yudhi saubalaḥ 07,146.028d*1193_02 roṣatāmrekṣaṇaḥ kruddho viṃśatyā sāyakair bhṛśam 07,146.029a punaś caiva śatenāsya saṃrurodha mahāratham 07,146.029c tam arjunas tu viṃśatyā vivyādha yudhi bhārata 07,146.030a athetarān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir avidhyata 07,146.030c saṃvārya tān bāṇagaṇair yudhi rājan dhanaṃjayaḥ 07,146.030e avadhīt tāvakān yodhān vajrapāṇir ivāsurān 07,146.031a bhujaiś chinnair mahārāja śarīraiś ca sahasraśaḥ 07,146.031c samāstīrṇā dharā tatra babhau puṣpair ivācitā 07,146.031d*1194_01 śirobhiḥ sakirīṭaiś ca sunasaiś cārukuṇḍalaiḥ 07,146.031d*1194_02 saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ krodhāt tathaivoddhṛtalocanaiḥ 07,146.031d*1194_03 niṣkacūḍāmaṇidharaiḥ kṣatriyāṇāṃ priyaṃvadaiḥ 07,146.031d*1194_04 paṅkajair iva vinyastaiḥ patitair vibabhau mahī 07,146.031d*1194_05 kṛtvā tat karma bībhatsur ugram ugraparākramaḥ 07,146.032a sa viddhvā śakuniṃ bhūyaḥ pañcabhir nataparvabhiḥ 07,146.032c ulūkaṃ tribhir ājaghne tribhir eva mahāyasaiḥ 07,146.032d*1195_01 sa tu tena samāviddhaḥ krodhād dviguṇavikramaḥ 07,146.032d*1195_02 śarair anekasāhasraiḥ so 'rjunaṃ pratyavidhyata 07,146.033a tam ulūkas tathā viddhvā vāsudevam atāḍayat 07,146.033c nanāda ca mahānādaṃ pūrayan vasudhātalam 07,146.034a arjunas tu drutaṃ gatvā śakuner dhanur ācchinat 07,146.034c ninye ca caturo vāhān yamasya sadanaṃ prati 07,146.035a tato rathād avaplutya saubalo bharatarṣabha 07,146.035c ulūkasya rathaṃ tūrṇam āruroha viśāṃ pate 07,146.036a tāv ekaratham ārūḍhau pitāputrau mahārathau 07,146.036c pārthaṃ siṣicatur bāṇair giriṃ meghāv ivotthitau 07,146.037a tau tu viddhvā mahārāja pāṇḍavo niśitaiḥ śaraiḥ 07,146.037c vidrāvayaṃs tava camūṃ śataśo vyadhamac charaiḥ 07,146.038a anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ 07,146.038c vicchinnāni tathā rājan balāny āsan viśāṃ pate 07,146.039a tad balaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ tathā niśi 07,146.039c pradudrāva diśaḥ sarvā vīkṣamāṇaṃ bhayārditam 07,146.040a utsṛjya vāhān samare codayantas tathāpare 07,146.040c saṃbhrāntāḥ paryadhāvanta tasmiṃs tamasi dāruṇe 07,146.041a vijitya samare yodhāṃs tāvakān bharatarṣabha 07,146.041c dadhmatur muditau śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 07,146.042a dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ 07,146.042c ciccheda dhanuṣas tūrṇaṃ jyāṃ śareṇa śitena ha 07,146.043a tan nidhāya dhanur nīḍe droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,146.043c ādade 'nyad dhanuḥ śūro vegavat sāravattaram 07,146.044a dhṛṣṭadyumnaṃ tato droṇo viddhvā saptabhir āśugaiḥ 07,146.044c sārathiṃ pañcabhir bāṇai rājan vivyādha saṃyuge 07,146.045a taṃ nivārya śarais tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,146.045c vyadhamat kauravīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,146.046a vadhyamāne bale tasmiṃs tava putrasya māriṣa 07,146.046c prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 07,146.047a ubhayoḥ senayor madhye narāśvadvipavāhinī 07,146.047c yathā vaitaraṇī rājan yamarāṣṭrapuraṃ prati 07,146.048a drāvayitvā tu tat sainyaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 07,146.048c atyarājata tejasvī śakro devagaṇeṣv iva 07,146.049a atha dadhmur mahāśaṅkhān dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 07,146.049c yamau ca yuyudhānaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ 07,146.049d*1196_01 etasminn eva kāle tu sūtaputro mahārathaḥ 07,146.049d*1196_02 cakāra kadanaṃ ghoraṃ pāṇḍusainyeṣu māriṣa 07,146.050a jitvā rathasahasrāṇi tāvakānāṃ mahārathāḥ 07,146.050c siṃhanādaravāṃś cakruḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 07,146.051a paśyatas tava putrasya karṇasya ca madotkaṭāḥ 07,146.051c tathā droṇasya śūrasya drauṇeś caiva viśāṃ pate 07,147.001 saṃjaya uvāca 07,147.001a vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ 07,147.001c krodhena mahatāviṣṭaḥ putras tava viśāṃ pate 07,147.002a abhyetya sahasā karṇaṃ droṇaṃ ca jayatāṃ varam 07,147.002c amarṣavaśam āpanno vākyajño vākyam abravīt 07,147.002d*1197_01 tato duryodhano droṇaṃ karṇaṃ ca bharatarṣabha 07,147.002d*1197_02 codayām āsa tau tūrṇam amarṣavaśam īyatuḥ 07,147.003a bhavadbhyām iha saṃgrāmo kruddhābhyāṃ saṃpravartitaḥ 07,147.003c āhave nihataṃ dṛṣṭvā saindhavaṃ savyasācinā 07,147.004a nihanyamānāṃ pāṇḍūnāṃ balena mama vāhinīm 07,147.004c bhūtvā tadvijaye śaktāv aśaktāv iva paśyataḥ 07,147.005a yady ahaṃ bhavatos tyājyo na vācyo 'smi tadaiva hi 07,147.005c āvāṃ pāṇḍusutān saṃkhye jeṣyāva iti mānadau 07,147.006a tadaivāhaṃ vacaḥ śrutvā bhavadbhyām anusaṃmatam 07,147.006c kṛtavān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vairaṃ yodhavināśanam 07,147.007a yadi nāhaṃ parityājyo bhavadbhyāṃ puruṣarṣabhau 07,147.007c yudhyetām anurūpeṇa vikrameṇa suvikramau 07,147.007d*1198_01 prastutaṃ hi mayā yuddham āśritya vipulaṃ balam 07,147.007d*1198_02 bhavadbhyāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tac ca sarvaṃ nirarthakam 07,147.008a vākpratodena tau vīrau praṇunnau tanayena te 07,147.008c prāvartayetāṃ tau yuddhaṃ ghaṭṭitāv iva pannagau 07,147.009a tatas tau rathināṃ śreṣṭhau sarvalokadhanurdharau 07,147.009c śaineyapramukhān pārthān abhidudruvatū raṇe 07,147.010a tathaiva sahitāḥ pārthāḥ svena sainyena saṃvṛtāḥ 07,147.010c abhyavartanta tau vīrau nardamānau muhur muhuḥ 07,147.011a atha droṇo maheṣvāso daśabhiḥ śinipuṃgavam 07,147.011c avidhyat tvaritaṃ kruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,147.012a karṇaś ca daśabhir bāṇaiḥ putraś ca tava saptabhiḥ 07,147.012c daśabhir vṛṣasenaś ca saubalaś cāpi saptabhiḥ 07,147.012e ete kaurava saṃkrande śaineyaṃ paryavārayan 07,147.012f*1199_01 pāñcālān āgatān droṇaḥ preṣayad yamasādanam 07,147.012f*1199_02 etasminn eva kāle tu sūtaputro mahārathaḥ 07,147.012f*1199_03 karṇo rājan maheṣvāso yuddhāya mahato mahat 07,147.012f*1199_04 manaḥ kṛtvābhyayād āśu dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati 07,147.013a dṛṣṭvā ca samare droṇaṃ nighnantaṃ pāṇḍavīṃ camūm 07,147.013c vivyadhuḥ somakās tūrṇaṃ samantāc charavṛṣṭibhiḥ 07,147.014a tato droṇo 'harat prāṇān kṣatriyāṇāṃ viśāṃ pate 07,147.014c raśmibhir bhāskaro rājaṃs tamasām iva bhārata 07,147.015a droṇena vadhyamānānāṃ pāñcālānāṃ viśāṃ pate 07,147.015c śuśruve tumulaḥ śabdaḥ krośatām itaretaram 07,147.016a putrān anye pitṝn anye bhrātṝn anye ca mātulān 07,147.016c bhāgineyān vayasyāṃś ca tathā saṃbandhibāndhavān 07,147.016e utsṛjyotsṛjya gacchanti tvaritā jīvitepsavaḥ 07,147.017a apare mohitā mohāt tam evābhimukhā yayuḥ 07,147.017c pāṇḍavānāṃ raṇe yodhāḥ paralokaṃ tathāpare 07,147.018a sā tathā pāṇḍavī senā vadhyamānā mahātmabhiḥ 07,147.018c niśi saṃprādravad rājann utsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ 07,147.019a paśyato bhīmasenasya vijayasyācyutasya ca 07,147.019c yamayor dharmaputrasya pārṣatasya ca paśyataḥ 07,147.020a tamasā saṃvṛte loke na prājñāyata kiṃ cana 07,147.020c kauravāṇāṃ prakāśena dṛśyante tu drutāḥ pare 07,147.021a dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ droṇakarṇau mahārathau 07,147.021c jaghnatuḥ pṛṣṭhato rājan kirantau sāyakān bahūn 07,147.022a pāñcāleṣu prabhagneṣu dīryamāṇeṣu sarvaśaḥ 07,147.022c janārdano dīnamanāḥ pratyabhāṣata phalgunam 07,147.023a droṇakarṇau maheṣvāsāv etau pārṣatasātyakī 07,147.023c pāñcālāṃś caiva sahitau jaghnatuḥ sāyakair bhṛśam 07,147.024a etayoḥ śaravarṣeṇa prabhagnā no mahārathāḥ 07,147.024c vāryamāṇāpi kaunteya pṛtanā nāvatiṣṭhate 07,147.024d*1200_01 tāṃ tu vidravatīṃ dṛṣṭvā ūcatuḥ keśavārjunau 07,147.024d*1200_02 mā vidravata vitrastā bhayaṃ tyajata pāṇḍavāḥ 07,147.025a etāv āvāṃ sarvasainyair vyūḍhaiḥ samyag udāyudhaiḥ 07,147.025c droṇaṃ ca sūtaputraṃ ca prayatāvaḥ prabādhitum 07,147.026a etau hi balinau śūrau kṛtāstrau jitakāśinau 07,147.026c upekṣitau balaṃ kruddhau nāśayetāṃ niśām imām 07,147.026d*1201_01 tayoḥ saṃvadator evaṃ bhīmakarmā mahābalaḥ 07,147.026e eṣa bhīmo 'bhiyāty ugraḥ punar āvartya vāhinīm 07,147.027a vṛkodaraṃ tathāyāntaṃ dṛṣṭvā tatra janārdanaḥ 07,147.027c punar evābravīd rājan harṣayann iva pāṇḍavam 07,147.028a eṣa bhīmo raṇaślāghī vṛtaḥ somakapāṇḍavaiḥ 07,147.028c ruṣito 'bhyeti vegena droṇakarṇau mahābalau 07,147.029a etena sahito yudhya pāñcālaiś ca mahārathaiḥ 07,147.029c āśvāsanārthaṃ sarveṣāṃ sainyānāṃ pāṇḍunandana 07,147.030a tatas tau puruṣavyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau 07,147.030c droṇakarṇau samāsādya dhiṣṭhitau raṇamūrdhani 07,147.031a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat 07,147.031c tato droṇaś ca karṇaś ca parān mamṛdatur yudhi 07,147.032a sa saṃprahāras tumulo niśi pratyabhavan mahān 07,147.032c yathā sāgarayo rājaṃś candrodayavivṛddhayoḥ 07,147.033a tata utsṛjya pāṇibhyaḥ pradīpāṃs tava vāhinī 07,147.033c yuyudhe pāṇḍavaiḥ sārdham unmattavad ahaḥkṣaye 07,147.034a rajasā tamasā caiva saṃvṛte bhṛśadāruṇe 07,147.034c kevalaṃ nāmagotreṇa prāyudhyanta jayaiṣiṇaḥ 07,147.035a aśrūyanta hi nāmāni śrāvyamāṇāni pārthivaiḥ 07,147.035c praharadbhir mahārāja svayaṃvara ivāhave 07,147.036a niḥśabdam āsīt sahasā punaḥ śabdo mahān abhūt 07,147.036c kruddhānāṃ yudhyamānānāṃ jayatāṃ jīyatām api 07,147.037a yatra yatra sma dṛśyante pradīpāḥ kurusattama 07,147.037c tatra tatra sma te śūrā nipatanti pataṃgavat 07,147.038a tathā saṃyudhyamānānāṃ vigāḍhābhūn mahāniśā 07,147.038c pāṇḍavānāṃ ca rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 07,148.001 saṃjaya uvāca 07,148.001a tataḥ karṇo raṇe dṛṣṭvā pārṣataṃ paravīrahā 07,148.001c ājaghānorasi śarair daśabhir marmabhedibhiḥ 07,148.002a prativivyādha taṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'pi māriṣa 07,148.002c pañcabhiḥ sāyakair hṛṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,148.003a tāv anyonyaṃ śaraiḥ saṃkhye saṃchādya sumahārathau 07,148.003c punaḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair vivyadhāte parasparam 07,148.004a tataḥ pāñcālamukhyasya dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 07,148.004c sārathiṃ caturaś cāśvān karṇo vivyādha sāyakaiḥ 07,148.005a kārmukapravaraṃ cāsya praciccheda śitaiḥ śaraiḥ 07,148.005c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 07,148.006a dhṛṣṭadyumnas tu viratho hatāśvo hatasārathiḥ 07,148.006b*1202_01 avaplutya rathāt tūrṇaṃ gadām ādāya vīryavān 07,148.006b*1202_02 sa vidhyamānaḥ karṇena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,148.006b*1202_03 gatvā karṇasamīpaṃ tu jaghāna caturo hayān 07,148.006b*1202_04 punar āvṛtya vegena pārṣataḥ paravīrahā 07,148.006b*1202_05 dhanaṃjayarathaṃ kṣipram āruhya rathināṃ varaḥ 07,148.006b*1202_06 prayātu kāmaḥ karṇāya vārito dharmasūnunā 07,148.006b*1202_07 karṇas tu sumahātejāḥ siṃhanādavimiśritam 07,148.006b*1202_08 dhanuḥśabdaṃ mahac cakre dadhmau tāreṇa cāmbujam 07,148.006b*1202_09 dṛṣṭvā vinirjitaṃ yuddhe pārṣataṃ te mahārathāḥ 07,148.006b*1202_10 amarṣavaśam āpannāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ 07,148.006b*1202_11 sutaputravadhārthāya śastrāṇy ādāya sarvaśaḥ 07,148.006b*1202_12 prayayuḥ karṇam uddiśya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 07,148.006c gṛhītvā parighaṃ ghoraṃ karṇasyāśvān apīpiṣat 07,148.007a viddhaś ca bahubhis tena śarair āśīviṣopamaiḥ 07,148.007c tato yudhiṣṭhirānīkaṃ padbhyām evānvavartata 07,148.007e āruroha rathaṃ cāpi sahadevasya māriṣa 07,148.008a karṇasyāpi rathe vāhān anyān sūto nyayojayat 07,148.008c śaṅkhavarṇān mahāvegān saindhavān sādhuvāhinaḥ 07,148.009a labdhalakṣyas tu rādheyaḥ pāñcālānāṃ mahārathān 07,148.009c abhyapīḍayad āyastaḥ śarair megha ivācalān 07,148.010a sā pīḍyamānā karṇena pāñcālānāṃ mahācamūḥ 07,148.010c saṃprādravat susaṃtrastā siṃhenevārditā mṛgī 07,148.011a patitās turagebhyaś ca gajebhyaś ca mahītale 07,148.011c rathebhyaś ca narās tūrṇam adṛśyanta tatas tataḥ 07,148.011d*1203_01 etasminn eva kāle tu sūtaputro mahārathaḥ 07,148.011d*1203_02 cakāra kadanaṃ ghoraṃ pāṇḍusainyeṣu bhārata 07,148.012a dhāvamānasya yodhasya kṣurapraiḥ sa mahāmṛdhe 07,148.012c bāhū ciccheda vai karṇaḥ śiraś caiva sakuṇḍalam 07,148.013a ūrū ciccheda cānyasya gajasthasya viśāṃ pate 07,148.013c vājipṛṣṭhagatasyāpi bhūmiṣṭhasya ca māriṣa 07,148.014a nājñāsiṣur dhāvamānā bahavaś ca mahārathāḥ 07,148.014c saṃchinnāny ātmagātrāṇi vāhanāni ca saṃyuge 07,148.015a te vadhyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ saha 07,148.015c tṛṇapraspandanāc cāpi sūtaputraṃ sma menire 07,148.016a api svaṃ samare yodhaṃ dhāvamānaṃ vicetasaḥ 07,148.016c karṇam evābhyamanyanta tato bhītā dravanti te 07,148.017a tāny anīkāni bhagnāni dravamāṇāni bhārata 07,148.017c abhyadravad drutaṃ karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañ śarān 07,148.018a avekṣamāṇās te 'nyonyaṃ susaṃmūḍhā vicetasaḥ 07,148.018c nāśaknuvann avasthātuṃ kālyamānā mahātmanā 07,148.019a karṇenābhyāhatā rājan pāñcālāḥ parameṣubhiḥ 07,148.019c droṇena ca diśaḥ sarvā vīkṣamāṇāḥ pradudruvuḥ 07,148.020a tato yudhiṣṭhiro rājā svasainyaṃ prekṣya vidrutam 07,148.020c apayāne matiṃ kṛtvā phalgunaṃ vākyam abravīt 07,148.021a paśya karṇaṃ maheṣvāsaṃ dhanuṣpāṇim avasthitam 07,148.021c niśīthe dāruṇe kāle tapantam iva bhāskaram 07,148.022a karṇasāyakanunnānāṃ krośatām eṣa nisvanaḥ 07,148.022c aniśaṃ śrūyate pārtha tvadbandhūnām anāthavat 07,148.023a yathā visṛjataś cāsya saṃdadhānasya cāśugān 07,148.023c paśyāmi jayavikrāntaṃ kṣapayiṣyati no dhruvam 07,148.024a yad atrānantaraṃ kāryaṃ prāptakālaṃ prapaśyasi 07,148.024c karṇasya vadhasaṃyuktaṃ tat kuruṣva dhanaṃjaya 07,148.025a evam ukto mahābāhuḥ pārthaḥ kṛṣṇam athābravīt 07,148.025c bhītaḥ kuntīsuto rājā rādheyasyātivikramāt 07,148.026a evaṃ gate prāptakālaṃ karṇānīke punaḥ punaḥ 07,148.026c bhavān vyavasyatāṃ kṣipraṃ dravate hi varūthinī 07,148.027a droṇasāyakanunnānāṃ bhagnānāṃ madhusūdana 07,148.027c karṇena trāsyamānānām avasthānaṃ na vidyate 07,148.028a paśyāmi ca tathā karṇaṃ vicarantam abhītavat 07,148.028c dravamāṇān rathodārān kirantaṃ viśikhaiḥ śitaiḥ 07,148.029a naitad asyotsahe soḍhuṃ caritaṃ raṇamūrdhani 07,148.029c pratyakṣaṃ vṛṣṇiśārdūla pādasparśam ivoragaḥ 07,148.030a sa bhavān atra yātvāśu yatra karṇo mahārathaḥ 07,148.030c aham enaṃ vadhiṣyāmi māṃ vaiṣa madhusūdana 07,148.031 vāsudeva uvāca 07,148.031a paśyāmi karṇaṃ kaunteya devarājam ivāhave 07,148.031c vicarantaṃ naravyāghram atimānuṣavikramam 07,148.032a naitasyānyo 'sti samare pratyudyātā dhanaṃjaya 07,148.032c ṛte tvāṃ puruṣavyāghra rākṣasād vā ghaṭotkacāt 07,148.033a na tu tāvad ahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha 07,148.033c samāgamaṃ mahābāho sūtaputreṇa saṃyuge 07,148.034a dīpyamānā maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī 07,148.034c tvadarthaṃ hi mahābāho raudrarūpaṃ bibharti ca 07,148.034c*1204_01 **** **** sūtaputreṇa saṃyuge 07,148.034c*1204_02 rakṣyate śaktir eṣā hi 07,148.035a ghaṭotkacas tu rādheyaṃ pratyudyātu mahābalaḥ 07,148.035c sa hi bhīmena balinā jātaḥ suraparākramaḥ 07,148.036a tasminn astrāṇi divyāni rākṣasāny āsurāṇi ca 07,148.036c satataṃ cānurakto vo hitaiṣī ca ghaṭotkacaḥ 07,148.036e vijeṣyati raṇe karṇam iti me nātra saṃśayaḥ 07,148.037 saṃjaya uvāca 07,148.037a evam uktvā mahābāhuḥ pārthaṃ puṣkaralocanaḥ 07,148.037c ājuhāvātha tad rakṣaḥ tac cāsīt prādur agrataḥ 07,148.038a kavacī sa śarī khaḍgī sadhanvā ca viśāṃ pate 07,148.038c abhivādya tataḥ kṛṣṇaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 07,148.038e abravīt taṃ tadā hṛṣṭas tv ayam asmy anuśādhi mām 07,148.039a tatas taṃ meghasaṃkāśaṃ dīptāsyaṃ dīptakuṇḍalam 07,148.039c abhyabhāṣata haiḍimbaṃ dāśārhaḥ prahasann iva 07,148.040a ghaṭotkaca vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi putraka 07,148.040c prāpto vikramakālo 'yaṃ tava nānyasya kasya cit 07,148.041a sa bhavān majjamānānāṃ bandhūnāṃ tvaṃ plavo yathā 07,148.041c vividhāni tavāstrāṇi santi māyā ca rākṣasī 07,148.042a paśya karṇena haiḍimba pāṇḍavānām anīkinī 07,148.042c kālyamānā yathā gāvaḥ pālena raṇamūrdhani 07,148.043a eṣa karṇo maheṣvāso matimān dṛḍhavikramaḥ 07,148.043c pāṇḍavānām anīkeṣu nihanti kṣatriyarṣabhān 07,148.044a kirantaḥ śaravarṣāṇi mahānti dṛḍhadhanvinaḥ 07,148.044c na śaknuvanty avasthātuṃ pīḍyamānāḥ śarārciṣā 07,148.045a niśīthe sūtaputreṇa śaravarṣeṇa pīḍitāḥ 07,148.045c ete dravanti pāñcālāḥ siṃhasyeva bhayān mṛgāḥ 07,148.046a etasyaivaṃ pravṛddhasya sūtaputrasya saṃyuge 07,148.046c niṣeddhā vidyate nānyas tvad ṛte bhīmavikrama 07,148.047a sa tvaṃ kuru mahābāho karma yuktam ihātmanaḥ 07,148.047c mātulānāṃ pitṝṇāṃ ca tejaso 'strabalasya ca 07,148.048a etadarthaṃ hi haiḍimba putrān icchanti mānavāḥ 07,148.048c kathaṃ nas tārayed duḥkhāt sa tvaṃ tāraya bāndhavān 07,148.048d*1205_01 icchanti pitaraḥ putrān svārthahetor ghaṭotkaca 07,148.048d*1205_02 ihalokāt pare loke tārayiṣyanti ye hitāḥ 07,148.049a tava hy astrabalaṃ bhīmaṃ māyāś ca tava dustarāḥ 07,148.049c saṃgrāme yudhyamānasya satataṃ bhīmanandana 07,148.050a pāṇḍavānāṃ prabhagnānāṃ karṇena śitasāyakaiḥ 07,148.050c majjatāṃ dhārtarāṣṭreṣu bhava pāraṃ paraṃtapa 07,148.051a rātrau hi rākṣasā bhūyo bhavanty amitavikramāḥ 07,148.051c balavantaḥ sudurdharṣāḥ śūrā vikrāntacāriṇaḥ 07,148.052a jahi karṇaṃ maheṣvāsaṃ niśīthe māyayā raṇe 07,148.052c pārthā droṇaṃ vadhiṣyanti dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 07,148.053a keśavasya vacaḥ śrutvā bībhatsur api rākṣasam 07,148.053c abhyabhāṣata kauravya ghaṭotkacam ariṃdamam 07,148.054a ghaṭotkaca bhavāṃś caiva dīrghabāhuś ca sātyakiḥ 07,148.054c matau me sarvasainyeṣu bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,148.055a sa bhavān yātu karṇena dvairathaṃ yudhyatāṃ niśi 07,148.055c sātyakiḥ pṛṣṭhagopas te bhaviṣyati mahārathaḥ 07,148.056a jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ sātvatena sahāyavān 07,148.056c yathendras tārakaṃ pūrvaṃ skandena saha jaghnivān 07,148.057 ghaṭotkaca uvāca 07,148.057*1206_01 evam eva mahābāho yathā vadasi māṃ prabho 07,148.057*1206_02 tvayā niyukto gacchāmi karṇasya vadhakāṅkṣayā 07,148.057a alam evāsmi karṇāya droṇāyālaṃ ca sattama 07,148.057c anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāṃ mahātmanām 07,148.058a adya dāsyāmi saṃgrāmaṃ sūtaputrāya taṃ niśi 07,148.058c yaṃ janāḥ saṃpravakṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati 07,148.059a na cātra śūrān mokṣyāmi na bhītān na kṛtāñjalīn 07,148.059c sarvān eva vadhiṣyāmi rākṣasaṃ dharmam āsthitaḥ 07,148.060 saṃjaya uvāca 07,148.060a evam uktvā mahābāhur haiḍimbaḥ paravīrahā 07,148.060c abhyayāt tumule karṇaṃ tava sainyaṃ vibhīṣayan 07,148.061a tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ dīptāsyam iva pannagam 07,148.061c abhyasyan parameṣvāsaḥ pratijagrāha sūtajaḥ 07,148.062a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ karṇarākṣasayor niśi 07,148.062c garjato rājaśārdūla śakraprahrādayor iva 07,149.001 saṃjaya uvāca 07,149.001*1207_01 tasmiṃs tathā vartamāne karṇarākṣasayor mṛdhe 07,149.001a dṛṣṭvā ghaṭotkacaṃ rājan sūtaputrarathaṃ prati 07,149.001c prayāntaṃ tvararyā yuktaṃ jighāṃsuṃ karṇam āhave 07,149.002a abravīt tava putras tu duḥśāsanam idaṃ vacaḥ 07,149.002c etad rakṣo raṇe tūrṇaṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam 07,149.003a abhiyāti drutaṃ karṇaṃ tad vāraya mahāratham 07,149.003c vṛtaḥ sainyena mahatā yāhi yatra mahābalaḥ 07,149.004a karṇo vaikartano yuddhe rākṣasena yuyutsati 07,149.004c rakṣa karṇaṃ raṇe yatto vṛtaḥ sainyena mānada 07,149.004d*1208_01 mā karṇaṃ rākṣaso ghoraḥ pramādān nāśayiṣyati 07,149.005a etasminn antare rājañ jaṭāsurasuto balī 07,149.005c duryodhanam upāgamya prāha praharatāṃ varaḥ 07,149.006a duryodhana tavāmitrān prakhyātān yuddhadurmadān 07,149.006c pāṇḍavān hantum icchāmi tvayājñaptaḥ sahānugān 07,149.007a jaṭāsuro mama pitā rakṣasām agraṇīḥ purā 07,149.007c prayujya karma rakṣoghnaṃ kṣudraiḥ pārthair nipātitaḥ 07,149.007e tasyāpacitim icchāmi tvaddiṣṭo gantum īśvara 07,149.007f*1209_01 śatrumāṃsaiś ca rājendra mām anujñātum arhasi 07,149.007f*1210_01 adya kuntīsutān sarvān vāsudevapurogamān 07,149.007f*1210_02 hatvā saṃbhakṣayiṣyāmi sutān anucaraiḥ saha 07,149.008a tam abravīt tato rājā prīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ 07,149.008c droṇakarṇādibhiḥ sārdhaṃ paryāpto 'haṃ dviṣadvadhe 07,149.008e tvaṃ tu gaccha mayājñapto jahi yuddhaṃ ghaṭotkacam 07,149.008f*1211_01 rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ rakṣomānuṣasaṃbhavam 07,149.008f*1211_02 pāṇḍavānāṃ hitaṃ nityaṃ hastyaśvarathaghātinam 07,149.008f*1211_03 vaihāyasagatiṃ yuddhe preṣayer yamasādanam 07,149.009a tathety uktvā mahākāyaḥ samāhūya ghaṭotkacam 07,149.009b*1212_01 evaṃ tava sutādiṣṭas tathety uktvā mahābalaḥ 07,149.009c jaṭāsurir bhaimaseniṃ nānāśastrair avākirat 07,149.010a alaṃbalaṃ ca karṇaṃ ca kurusainyaṃ ca dustaram 07,149.010c haiḍimbaḥ pramamāthaiko mahāvāto 'mbudān iva 07,149.011a tato māyāmayaṃ dṛṣṭvā rathaṃ tūrṇam alaṃbalaḥ 07,149.011c ghaṭotkacaṃ śaravrātair nānāliṅgaiḥ samārdayat 07,149.012a viddhvā ca bahubhir bāṇair bhaimasenim alaṃbalaḥ 07,149.012c vyadrāvayac charavrātaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm 07,149.013a tena vidrāvyamāṇāni pāṇḍusainyāni māriṣa 07,149.013c niśīthe viprakīryanta vātanunnā ghanā iva 07,149.014a ghaṭotkacaśarair nunnā tathaiva kuruvāhinī 07,149.014c niśīthe prādravad rājann utsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ 07,149.015a alaṃbalas tataḥ kruddho bhaimaseniṃ mahāmṛdhe 07,149.015c ājaghne niśitair bāṇais tottrair iva mahādvipam 07,149.016a tilaśas tasya tad yānaṃ sūtaṃ sarvāyudhāni ca 07,149.016c ghaṭotkacaḥ praciccheda prāṇadac cātidāruṇam 07,149.017a tataḥ karṇaṃ śaravrātaiḥ kurūn anyān sahasraśaḥ 07,149.017c alaṃbalaṃ cābhyavarṣan megho merum ivācalam 07,149.018a tataḥ saṃcukṣubhe sainyaṃ kurūṇāṃ rākṣasārditam 07,149.018c upary upari cānyonyaṃ caturaṅgaṃ mamarda ha 07,149.019a jaṭāsurir mahārāja viratho hatasārathiḥ 07,149.019c ghaṭotkacaṃ raṇe kruddho muṣṭinābhyahanad dṛḍham 07,149.020a muṣṭinābhihatas tena pracacāla ghaṭotkacaḥ 07,149.020c kṣitikampe yathā śailaḥ savṛkṣagaṇagulmavān 07,149.021a tataḥ sa parighābhena dviṭsaṃghaghnena bāhunā 07,149.021c jaṭāsuriṃ bhaimasenir avadhīn muṣṭinā bhṛśam 07,149.022a taṃ pramathya tataḥ kruddhas tūrṇaṃ haiḍimbir ākṣipat 07,149.022c dorbhyām indradhvajābhābhyāṃ niṣpipeṣa mahītale 07,149.022d*1213_01 jaṭāsurir mokṣayitvā ātmānaṃ ca ghaṭotkacāt 07,149.022d*1213_02 punar utthāya vegena ghaṭotkacam upādravat 07,149.023a alaṃbalo 'pi vikṣipya samutkṣipya ca rākṣasam 07,149.023c ghaṭotkacaṃ raṇe roṣān niṣpipeṣa mahītale 07,149.023c*1214_01 ghaṭotkacas tatas tasya bāhum udyamya dakṣiṇam 07,149.023c*1214_02 ājaghānorasi tadā 07,149.024a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ garjator atikāyayoḥ 07,149.024c ghaṭotkacālaṃbalayos tumulaṃ lomaharṣaṇam 07,149.025a viśeṣayantāv anyonyaṃ māyābhir atimāyinau 07,149.025c yuyudhāte mahāvīryāv indravairocanāv iva 07,149.026a pāvakāmbunidhī bhūtvā punar garuḍatakṣakau 07,149.026c punar meghamahāvātau punar vajramahācalau 07,149.026e punaḥ kuñjaraśārdūlau punaḥ svarbhānubhāskarau 07,149.027a evaṃ māyāśatasṛjāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 07,149.027c bhṛśaṃ citram ayudhyetām alaṃbalaghaṭotkacau 07,149.028a parighaiś ca gadābhiś ca prāsamudgarapaṭṭiśaiḥ 07,149.028c musalaiḥ parvatāgraiś ca tāv anyonyaṃ nijaghnatuḥ 07,149.029a hayābhyāṃ ca gajābhyāṃ ca padātirathinau punaḥ 07,149.029b*1215_01 bhaimasenir atha kruddha udyamyālaṃbalaṃ balāt 07,149.029c yuyudhāte mahāmāyau rākṣasapravarau yudhi 07,149.030a tato ghaṭotkaco rājann alaṃbalavadhepsayā 07,149.030c utpapāta bhṛśaṃ kruddhaḥ śyenavan nipapāta ha 07,149.031a gṛhītvā ca mahākāyaṃ rākṣasendram alaṃbalam 07,149.031c udyamya nyavadhīd bhūmau mayaṃ viṣṇur ivāhave 07,149.032a tato ghaṭotkacaḥ khaḍgam udgṛhyādbhutadarśanam 07,149.032a*1216_01 **** **** maṇḍalāgraṃ pragṛhya tu 07,149.032a*1216_02 pātitaṃ bhūtale trastaṃ nādaṃ muktvā muhur muhuḥ 07,149.032a*1216_03 keśeṣu taṃ nijagrāha 07,149.032c cakarta kāyād dhi śiro bhīmaṃ vikṛtadarśanam 07,149.032d*1217_01 sphuratas tasya samare nadataś cāpi bhairavam 07,149.032d*1217_02 nicakarta mahārāja śatror amitavikramaḥ 07,149.032d*1218_01 piṅgākṣaṃ vikṛtair dantair dīptayā jihvayā śubham 07,149.033a tacchiro rudhirābhyaktaṃ gṛhya keśeṣu rākṣasaḥ 07,149.033c ghaṭotkaco yayāv āśu duryodhanarathaṃ prati 07,149.033c*1219_01 śiras tac cāpi saṃgṛhya keśeṣu rudhirokṣitam 07,149.033c*1219_02 yayau ghaṭotkacas tūrṇaṃ 07,149.033d*1220_01 droṇakarṇakṛpān yodhān atītya sumahābalaḥ 07,149.034a abhyetya ca mahābāhuḥ smayamānaḥ sa rākṣasaḥ 07,149.034b*1221_01 kuruyodhaṃ samāsādya suyodhanam ariṃdamam 07,149.034c rathe 'sya nikṣipya śiro vikṛtānanamūrdhajam 07,149.034e prāṇadad bhairavaṃ nādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ 07,149.035a abravīc ca tato rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ 07,149.035c eṣa te nihato bandhus tvayā dṛṣṭo 'sya vikramaḥ 07,149.035e punar draṣṭāsi karṇasya niṣṭhām etāṃ tathātmanaḥ 07,149.035f*1222_01 karṇasya tu śiro gṛhya punar dṛṣṭvā suyodhanaḥ 07,149.035f*1223_01 svadharmam arthaṃ kāmaṃ ca tritayaṃ yo 'bhivāñchati 07,149.035f*1223_02 riktapāṇir na paśyeta rājānaṃ brāhmaṇaṃ striyam 07,149.035f*1223_03 suprītas tāvat tiṣṭhasva yāvat karṇaṃ vadhāmy aham 07,149.036a evam uktvā tataḥ prāyāt karṇaṃ prati janeśvara 07,149.036c kirañ śaraśatāṃs tīkṣṇān vimuñcan karṇamūrdhani 07,149.037a tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 07,149.037c vismāpanaṃ mahārāja nararākṣasayor mṛdhe 07,150.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,150.001a yatra vaikartanaḥ karṇo rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 07,150.001c niśīthe samasajjetāṃ tad yuddham abhavat katham 07,150.002a kīdṛśaṃ cābhavad yuddhaṃ tasya ghorasya rakṣasaḥ 07,150.002b*1224_01 yena vaikartanaḥ karṇaḥ saṃgrāme tena nirjitaḥ 07,150.002c rathaś ca kīdṛśas tasya māyāḥ sarvāyudhāni ca 07,150.003a kiṃpramāṇā hayās tasya rathaketur dhanus tathā 07,150.003c kīdṛśaṃ varma caivāsya kaṇṭhatrāṇaṃ ca kīdṛśam 07,150.003e pṛṣṭas tvam etad ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 07,150.004 saṃjaya uvāca 07,150.004a lohitākṣo mahākāyas tāmrāsyo nimnitodaraḥ 07,150.004c ūrdhvaromā hariśmaśruḥ śaṅkukarṇo mahāhanuḥ 07,150.005a ākarṇād dāritāsyaś ca tīkṣṇadaṃṣṭraḥ karālavān 07,150.005c sudīrghatāmrajihvoṣṭho lambabhrūḥ sthūlanāsikaḥ 07,150.006a nīlāṅgo lohitagrīvo girivarṣmā bhayaṃkaraḥ 07,150.006c mahākāyo mahābāhur mahāśīrṣo mahābalaḥ 07,150.007a vikacaḥ paruṣasparśo vikaṭodbaddhapiṇḍikaḥ 07,150.007c sthūlasphig gūḍhanābhiś ca śithilopacayo mahān 07,150.008a tathaiva hastābharaṇī mahāmāyo 'ṅgadī tathā 07,150.008c urasā dhārayan niṣkam agnimālāṃ yathācalaḥ 07,150.009a tasya hemamayaṃ citraṃ bahurūpāṅgaśobhitam 07,150.009c toraṇapratimaṃ śubhraṃ kirīṭaṃ mūrdhny aśobhata 07,150.010a kuṇḍale bālasūryābhe mālāṃ hemamayīṃ śubhām 07,150.010c dhārayan vipulaṃ kāṃsyaṃ kavacaṃ ca mahāprabham 07,150.010d*1225_01 tārājālanibhaṃ rājan pūrṇacandrasamaprabham 07,150.010d*1225_02 kaṇṭhasūtraṃ mahac cāpi tapanīyam adhārayat 07,150.010d*1225_03 sa tena vibhrājata vai savidyud iva toyadaḥ 07,150.011a kiṅkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam 07,150.011c ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ nalvamātraṃ mahāratham 07,150.012a sarvāyudhavaropetam āsthito dhvajamālinam 07,150.012c aṣṭacakrasamāyuktaṃ meghagambhīranisvanam 07,150.013a tatra mātaṅgasaṃkāśā lohitākṣā vibhīṣaṇāḥ 07,150.013c kāmavarṇajavā yuktā balavanto 'vahan hayāḥ 07,150.013d*1226_01 vahanto rākṣasaṃ raudraṃ balavanto jitaśramāḥ 07,150.013d*1226_02 vipulābhiḥ saṭābhis te heṣamāṇā muhur muhuḥ 07,150.013d*1227_01 mukhair nānāvidhākārair vegavanto hayottamāḥ 07,150.013d*1227_02 rathe 'sya yuktā garjanto 'vahaṃs te rākṣasādhipam 07,150.014a rākṣaso 'sya virūpākṣaḥ sūto dīptāsyakuṇḍalaḥ 07,150.014b*1228_01 ghorarūpo mahākāyaḥ karāḷo vikṛtānanaḥ 07,150.014c raśmibhiḥ sūryaraśmyābhaiḥ saṃjagrāha hayān raṇe 07,150.014e sa tena sahitas tasthāv aruṇena yathā raviḥ 07,150.015a saṃsakta iva cābhreṇa yathādrir mahatā mahān 07,150.015c divaspṛk sumahān ketuḥ syandane 'sya samucchritaḥ 07,150.015e raktottamāṅgaḥ kravyādo gṛdhraḥ paramabhīṣaṇaḥ 07,150.016a vāsavāśaninirghoṣaṃ dṛḍhajyam abhivikṣipan 07,150.016c vyaktaṃ kiṣkuparīṇāhaṃ dvādaśāratni kārmukam 07,150.017a rathākṣamātrair iṣubhiḥ sarvāḥ pracchādayan diśaḥ 07,150.017c tasyāṃ vīrāpahāriṇyāṃ niśāyāṃ karṇam abhyayāt 07,150.018a tasya vikṣipataś cāpaṃ rathe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ 07,150.018c aśrūyata dhanurghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ 07,150.019a tena vitrāsyamānāni tava sainyāni bhārata 07,150.019c samakampanta sarvāṇi sindhor iva mahormayaḥ 07,150.020a tam āpatantaṃ saṃprekṣya virūpākṣaṃ vibhīṣaṇam 07,150.020c utsmayann iva rādheyas tvaramāṇo 'bhyavārayat 07,150.021a tataḥ karṇo 'bhyayād enam asyann asyantam antikāt 07,150.021c mātaṅga iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham 07,150.022a sa saṃnipātas tumulas tayor āsīd viśāṃ pate 07,150.022c karṇarākṣasayo rājann indraśambarayor iva 07,150.023a tau pragṛhya mahāvege dhanuṣī bhīmanisvane 07,150.023c prācchādayetām anyonyaṃ takṣamāṇau maheṣubhiḥ 07,150.024a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,150.024c nyavārayetām anyonyaṃ kāṃsye nirbhidya varmaṇī 07,150.025a tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau 07,150.025c rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś ca tatakṣatuḥ 07,150.026a saṃchindantau hi gātrāṇi saṃdadhānau ca sāyakān 07,150.026c dhakṣyamāṇau śaravrātair nodīkṣitum aśaknutām 07,150.026d*1229_01 dahantau ca śarolkābhir duṣprekṣyau ca babhūvatuḥ 07,150.027a tau tu vikṣatasarvāṅgau rudhiraughapariplutau 07,150.027c vyabhrājetāṃ yathā vāriprasrutau gairikācalau 07,150.028a tau śarāgravibhinnāṅgau nirbhindantau parasparam 07,150.028c nākampayetām anyonyaṃ yatamānau mahādyutī 07,150.029a tat pravṛttaṃ niśāyuddhaṃ ciraṃ samam ivābhavat 07,150.029c prāṇayor dīvyato rājan karṇarākṣasayor mṛdhe 07,150.030a tasya saṃdadhatas tīkṣṇāñ śarāṃś cāsaktam asyataḥ 07,150.030c dhanurghoṣeṇa vitrastāḥ sve pare ca tadābhavan 07,150.030e ghaṭotkacaṃ yadā karṇo viśeṣayati no nṛpa 07,150.031a tataḥ prāduṣkarod divyam astram astravidāṃ varaḥ 07,150.031c karṇena vihitaṃ dṛṣṭvā divyam astraṃ ghaṭotkacaḥ 07,150.031e prāduścakre mahāmāyāṃ rākṣasaḥ pāṇḍunandanaḥ 07,150.032a śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā 07,150.032c rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatyā senayā vṛtaḥ 07,150.033a tam udyatamahācāpaṃ dṛṣṭvā te vyathitā nṛpāḥ 07,150.033c bhūtāntakam ivāyāntaṃ kāladaṇḍogradhāriṇam 07,150.034a ghaṭotkacapramuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ 07,150.034c prasusruvur gajā mūtraṃ vivyathuś ca narā bhṛśam 07,150.035a tato 'śmavṛṣṭir atyugrā mahaty āsīt samantataḥ 07,150.035c ardharātre 'dhikabalair vimuktā rakṣasāṃ balaiḥ 07,150.036a āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ śaktitomarāḥ 07,150.036c patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā 07,150.037a tad ugram atiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ 07,150.037c putrāś ca tava yodhāś ca vyathitā vipradudruvuḥ 07,150.038a tatraiko 'strabalaślāghī karṇo mānī na vivyathe 07,150.038c vyadhamac ca śarair māyāṃ ghaṭotkacavinirmitām 07,150.039a māyāyāṃ tu prahīṇāyām amarṣāt sa ghaṭotkacaḥ 07,150.039c visasarja śarān ghorān sūtaputraṃ ta āviśan 07,150.040a tatas te rudhirābhyaktā bhittvā karṇaṃ mahāhave 07,150.040c viviśur dharaṇīṃ bāṇāḥ saṃkruddhā iva pannagāḥ 07,150.041a sūtaputras tu saṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavān 07,150.041c ghaṭotkacam atikramya bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 07,150.042a ghaṭotkaco vinirbhinnaḥ sūtaputreṇa marmasu 07,150.042c cakraṃ divyaṃ sahasrāram agṛhṇād vyathito bhṛśam 07,150.043a kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇiratnavibhūṣitam 07,150.043c cikṣepādhiratheḥ kruddho bhaimasenir jighāṃsayā 07,150.044a praviddham ativegena vikṣiptaṃ karṇasāyakaiḥ 07,150.044c abhāgyasyeva saṃkalpas tan mogham apatad bhuvi 07,150.045a ghaṭotkacas tu saṃkruddho dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam 07,150.045c karṇaṃ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram 07,150.046a sūtaputras tv asaṃbhrānto rudropendrendravikramaḥ 07,150.046c ghaṭotkacarathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa patribhiḥ 07,150.047a ghaṭotkacena kruddhena gadā hemāṅgadā tadā 07,150.047c kṣiptā bhrāmya śaraiḥ sāpi karṇenābhyāhatāpatat 07,150.048a tato 'ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan 07,150.048c pravavarṣa mahākāyo drumavarṣaṃ nabhastalāt 07,150.049a tato māyāvinaṃ karṇo bhīmasenasutaṃ divi 07,150.049c mārgaṇair abhivivyādha ghanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 07,150.050a tasya sarvān hayān hatvā saṃchidya śatadhā ratham 07,150.050c abhyavarṣac charaiḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān 07,150.051a na cāsyāsīd anirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulam antaram 07,150.051c so 'dṛśyata muhūrtena śvāvic chalalito yathā 07,150.052a na hayān na rathaṃ tasya na dhvajaṃ na ghaṭotkacam 07,150.052c dṛṣṭavantaḥ sma samare śaraughair abhisaṃvṛtam 07,150.053a sa tu karṇasya tad divyam astram astreṇa śātayan 07,150.053c māyāyuddhena māyāvī sūtaputram ayodhayat 07,150.054a so 'yodhayat tadā karṇaṃ māyayā lāghavena ca 07,150.054c alakṣyamāṇo 'tha divi śarajāleṣu saṃpatan 07,150.055a bhaimasenir mahāmāyo māyayā kurusattama 07,150.055c pracakāra mahāmāyāṃ mohayann iva bhārata 07,150.056a sa sma kṛtvā virūpāṇi vadanāny aśubhānanaḥ 07,150.056c agrasat sūtaputrasya divyāny astrāṇi māyayā 07,150.057a punaś cāpi mahākāyaḥ saṃchinnaḥ śatadhā raṇe 07,150.057c gatasattvo nirutsāhaḥ patitaḥ khād vyadṛśyata 07,150.057e hataṃ taṃ manyamānāḥ sma prāṇadan kurupuṃgavāḥ 07,150.058a atha dehair navair anyair dikṣu sarvāsv adṛśyata 07,150.058c punaś cāpi mahākāyaḥ śataśīrṣaḥ śatodaraḥ 07,150.059a vyadṛśyata mahābāhur maināka iva parvataḥ 07,150.059c aṅguṣṭhamātro bhūtvā ca punar eva sa rākṣasaḥ 07,150.059e sāgarormir ivoddhūtas tiryag ūrdhvam avartata 07,150.060a vasudhāṃ dārayitvā ca punar apsu nyamajjata 07,150.060c adṛśyata tadā tatra punar unmajjito 'nyataḥ 07,150.061a so 'vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkṛte 07,150.061c kṣitiṃ dyāṃ ca diśaś caiva māyayāvṛtya daṃśitaḥ 07,150.062a gatvā karṇarathābhyāśaṃ vicalat kuṇḍalānanaḥ 07,150.062c prāha vākyam asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ viśāṃ pate 07,150.063a tiṣṭhedānīṃ na me jīvan sūtaputra gamiṣyasi 07,150.063c yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 07,150.064a ity uktvā roṣatāmrākṣaṃ rakṣaḥ krūraparākramam 07,150.064c utpapātāntarikṣaṃ ca jahāsa ca suvisvaram 07,150.064e karṇam abhyāhanac caiva gajendram iva kesarī 07,150.065a rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ 07,150.065c rathinām ṛṣabhaṃ karṇaṃ dhārābhir iva toyadaḥ 07,150.065e śaravṛṣṭiṃ ca tāṃ karṇo dūraprāptām aśātayat 07,150.066a dṛṣṭvā ca vihatāṃ māyāṃ karṇena bharatarṣabha 07,150.066c ghaṭotkacas tato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ 07,150.067a so 'bhavad girir ity uccaḥ śikharais tarusaṃkaṭaiḥ 07,150.067c śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān 07,150.068a tam añjanacayaprakhyaṃ karṇo dṛṣṭvā mahīdharam 07,150.068c prapātair āyudhāny ugrāṇy udvahantaṃ na cukṣubhe 07,150.069a smayann iva tataḥ karṇo divyam astram udīrayat 07,150.069c tataḥ so 'streṇa śailendro vikṣipto vai vyanaśyata 07,150.070a tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi 07,150.070c aśmavṛṣṭibhir atyugraḥ sūtaputram avākirat 07,150.071a atha saṃdhāya vāyavyam astram astravidāṃ varaḥ 07,150.071c vyadhamat kālameghaṃ taṃ karṇo vaikartano vṛṣā 07,150.072a sa mārgaṇagaṇaiḥ karṇo diśaḥ pracchādya sarvaśaḥ 07,150.072c jaghānāstraṃ mahārāja ghaṭotkacasamīritam 07,150.073a tataḥ prahasya samare bhaimasenir mahābalaḥ 07,150.073c prāduścakre mahāmāyāṃ karṇaṃ prati mahāratham 07,150.074a sa dṛṣṭvā punar āyāntaṃ rathena rathināṃ varam 07,150.074c ghaṭotkacam asaṃbhrāntaṃ rākṣasair bahubhir vṛtam 07,150.075a siṃhaśārdūlasadṛśair mattadviradavikramaiḥ 07,150.075c gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipṛṣṭhagatais tathā 07,150.076a nānāśastradharair ghorair nānākavacabhūṣaṇaiḥ 07,150.076c vṛtaṃ ghaṭotkacaṃ krūrair marudbhir iva vāsavam 07,150.076e dṛṣṭvā karṇo maheṣvāso yodhayām āsa rākṣasam 07,150.077a ghaṭotkacas tataḥ karṇaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ 07,150.077c nanāda bhairavaṃ nādaṃ bhīṣayan sarvapārthivān 07,150.078a bhūyaś cāñjalikenātha samārgaṇagaṇaṃ mahat 07,150.078c karṇahastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ 07,150.079a athānyad dhanur ādāya dṛḍhaṃ bhārasahaṃ mahat 07,150.079c vyakarṣata balāt karṇa indrāyudham ivocchritam 07,150.080a tataḥ karṇo mahārāja preṣayām āsa sāyakān 07,150.080c suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān rākṣasān prati 07,150.081a tad bāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām 07,150.081c siṃhenevārditaṃ vanyaṃ gajānām ākulaṃ kulam 07,150.081d*1230_01 nihatya rākṣasān karṇaḥ punar haiḍimbam ardayat 07,150.081d*1230_02 tat tu dṛṣṭvā mahat karma rādheyasya mahātmanaḥ 07,150.081d*1230_03 krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 07,150.082a vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūtagajān vibhuḥ 07,150.082c dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye 07,150.082d*1231_01 tataḥ karṇo mahārāja rākṣasān vyadhamac charaiḥ 07,150.082d*1232_01 sa sma kṛtvā virūpāṇi vyāttāni vadanāni ca 07,150.082d*1232_02 rādheyasyācchinad bāṇair astrāṇi vividhāni ca 07,150.082d*1232_03 chādayām āsa ca śarair dhārābhir iva parvatam 07,150.082d*1232_04 gandharvanagarākāraṃ punar antaradhīyata 07,150.083a sa hatvā rākṣasīṃ senāṃ śuśubhe sūtanandanaḥ 07,150.083c pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ 07,150.084a teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu māriṣa 07,150.084c nainaṃ nirīkṣitum api kaś cic chaknoti pārthiva 07,150.085a ṛte ghaṭotkacād rājan rākṣasendrān mahābalāt 07,150.085c bhīmavīryabalopetāt kruddhād vaivasvatād iva 07,150.086a tasya kruddhasya netrābhyāṃ pāvakaḥ samajāyata 07,150.086c maholkābhyāṃ yathā rājan sārciṣaḥ snehabindavaḥ 07,150.087a talaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanacchadam 07,150.087c ratham āsthāya ca punar māyayā nirmitaṃ punaḥ 07,150.088a yuktaṃ gajanibhair vāhaiḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ 07,150.088c sa sūtam abravīt kruddhaḥ sūtaputrāya mā vaha 07,150.089a sa yayau ghorarūpeṇa rathena rathināṃ varaḥ 07,150.089c dvairathaṃ sūtaputreṇa punar eva viśāṃ pate 07,150.090a sa cikṣepa punaḥ kruddhaḥ sūtaputrāya rākṣasaḥ 07,150.090c aṣṭacakrāṃ mahāghorām aśaniṃ rudranirmitām 07,150.090d*1233_01 dviyojanasamutsedhāṃ yojanāyām avistarām 07,150.090d*1233_02 āyasīṃ nicitāṃ śūlaiḥ kadambam iva kesaraiḥ 07,150.091a tām avaplutya jagrāha karṇo nyasya rathe dhanuḥ 07,150.091c cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanāt so 'vapupluve 07,150.092a sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhā 07,150.092c viveśa vasudhāṃ bhittvā surās tatra visismiyuḥ 07,150.093a karṇaṃ tu sarvabhūtāni pūjayām āsur añjasā 07,150.093c yad avaplutya jagrāha devasṛṣṭāṃ mahāśanim 07,150.094a evaṃ kṛtvā raṇe karṇa āruroha rathaṃ punaḥ 07,150.094c tato mumoca nārācān sūtaputraḥ paraṃtapaḥ 07,150.095a aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu mānada 07,150.095c yad akārṣīt tadā karṇaḥ saṃgrāme bhīmadarśane 07,150.096a sa hanyamāno nārācair dhārābhir iva parvataḥ 07,150.096c gandharvanagarākāraḥ punar antaradhīyata 07,150.097a evaṃ sa vai mahāmāyo māyayā lāghavena ca 07,150.097c astrāṇi tāni divyāni jaghāna ripusūdanaḥ 07,150.098a nihanyamāneṣv astreṣu māyayā tena rakṣasā 07,150.098c asaṃbhrāntas tataḥ karṇas tad rakṣaḥ pratyayudhyata 07,150.099a tataḥ kruddho mahārāja bhaimasenir mahābalaḥ 07,150.099c cakāra bahudhātmānaṃ bhīṣayāṇo narādhipān 07,150.100a tato digbhyaḥ samāpetuḥ siṃhavyāghratarakṣavaḥ 07,150.100c agnijihvāś ca bhujagā vihagāś cāpy ayomukhāḥ 07,150.101a sa kīryamāṇo niśitaiḥ karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 07,150.101c nagarādrivanaprakhyas tatraivāntaradhīyata 07,150.102a rākṣasāś ca piśācāś ca yātudhānāḥ śalāvṛkāḥ 07,150.102b*1234_01 śālāvṛkāś ca bahavo vṛkāś ca vikṛtānanāḥ 07,150.102c te karṇaṃ bhakṣayiṣyantaḥ sarvataḥ samupādravan 07,150.102e athainaṃ vāgbhir ugrābhis trāsayāṃ cakrire tadā 07,150.103a udyatair bahubhir ghorair āyudhaiḥ śoṇitokṣitaiḥ 07,150.103c teṣām anekair ekaikaṃ karṇo vivyādha cāśugaiḥ 07,150.104a pratihatya tu tāṃ māyāṃ divyenāstreṇa rākṣasīm 07,150.104c ājaghāna hayān asya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,150.105a te bhagnā vikṛtāṅgāś ca chinnapṛṣṭhāś ca sāyakaiḥ 07,150.105c vasudhām anvapadyanta paśyatas tasya rakṣasaḥ 07,150.106a sa bhagnamāyo haiḍimbaḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tataḥ 07,150.106c eṣa te vidadhe mṛtyum ity uktvāntaradhīyata 07,151.001 saṃjaya uvāca 07,151.001a tasmiṃs tathā vartamāne karṇarākṣasayor mṛdhe 07,151.001c alāyudho rākṣasendro vīryavān abhyavartata 07,151.002a mahatyā senayā yuktaḥ suyodhanam upāgamat 07,151.002c rākṣasānāṃ virūpāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ 07,151.002e nānārūpadharair vīraiḥ pūrvavairam anusmaran 07,151.003a tasya jñātir hi vikrānto brāhmaṇādo bako hataḥ 07,151.003c kirmīraś ca mahātejā hiḍimbaś ca sakhā tathā 07,151.004a sa dīrghakālādhyuṣitaṃ pūrvavairam anusmaran 07,151.004c vijñāyaitan niśāyuddhaṃ jighāṃsur bhīmam āhave 07,151.005a sa matta iva mātaṅgaḥ saṃkruddha iva coragaḥ 07,151.005c duryodhanam idaṃ vākyam abravīd yuddhalālasaḥ 07,151.006a viditaṃ te mahārāja yathā bhīmena rākṣasāḥ 07,151.006c hiḍimbabakakirmīrā nihatā mama bāndhavāḥ 07,151.007a parāmarśaś ca kanyāyā hiḍimbāyāḥ kṛtaḥ purā 07,151.007c kim anyad rākṣasān anyān asmāṃś ca paribhūya ha 07,151.008a tam ahaṃ sagaṇaṃ rājan savājirathakuñjaram 07,151.008c haiḍimbaṃ ca sahāmātyaṃ hantum abhyāgataḥ svayam 07,151.009a adya kuntīsutān sarvān vāsudevapurogamān 07,151.009c hatvā saṃbhakṣayiṣyāmi sarvair anucaraiḥ saha 07,151.009e nivāraya balaṃ sarvaṃ vayaṃ yotsyāma pāṇḍavān 07,151.009f*1235_01 tad ahaṃ sagaṇān rājan saṃyotsyāmi ca pāṇḍavān 07,151.010a tasya tad vacanaṃ śrutvā hṛṣṭo duryodhanas tadā 07,151.010c pratipūjyābravīd vākyaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 07,151.011a tvāṃ puraskṛtya sagaṇaṃ vayaṃ yotsyāmahe parān 07,151.011c na hi vairāntamanasaḥ sthāsyanti mama sainikāḥ 07,151.012a evam astv iti rājānam uktvā rākṣasapuṃgavaḥ 07,151.012c abhyayāt tvarito bhīmaṃ sahitaḥ puruṣāśanaiḥ 07,151.013a dīpyamānena vapuṣā rathenādityavarcasā 07,151.013c tādṛśenaiva rājendra yādṛśena ghaṭotkacaḥ 07,151.014a tasyāpy atulanirghoṣo bahutoraṇacitritaḥ 07,151.014c ṛkṣacarmāvanaddhāṅgo nalvamātro mahārathaḥ 07,151.015a tasyāpi turagāḥ śīghrā hastikāyāḥ kharasvanāḥ 07,151.015c śataṃ yuktā mahākāyā māṃsaśoṇitabhojanāḥ 07,151.016a tasyāpi rathanirghoṣo mahāmegharavopamaḥ 07,151.016c tasyāpi sumahac cāpaṃ dṛḍhajyaṃ balavattaram 07,151.017a tasyāpy akṣasamā bāṇā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,151.017c so 'pi vīro mahābāhur yathaiva sa ghaṭotkacaḥ 07,151.018a tasyāpi gomāyubaḍābhigupto; babhūva ketur jvalanārkatulyaḥ 07,151.018c sa cāpi rūpeṇa ghaṭotkacasya; śrīmattamo vyākuladīpitāsyaḥ 07,151.019a dīptāṅgado dīptakirīṭamālī; baddhasraguṣṇīṣanibaddhakhaḍgaḥ 07,151.019c gadī bhuśuṇḍī musalī halī ca; śarāsanī vāraṇatulyavarṣmā 07,151.020a rathena tenānalavarcasā ca; vidrāvayan pāṇḍavavāhinīṃ tām 07,151.020c rarāja saṃkhye parivartamāno; vidyunmālī megha ivāntarikṣe 07,151.021a te cāpi sarve pravarā narendrā; mahābalā varmiṇaś carmiṇaś ca 07,151.021c harṣānvitā yuyudhus tatra rājan; samantataḥ pāṇḍavayodhavīrāḥ 07,152.001 saṃjaya uvāca 07,152.001a tam āgatam abhiprekṣya bhīmakarmāṇam āhave 07,152.001c harṣam āhārayāṃ cakruḥ kuravaḥ sarva eva te 07,152.002a tathaiva tava putrās te duryodhanapurogamāḥ 07,152.002c aplavāḥ plavam āsādya tartukāmā ivārṇavam 07,152.003a punarjātam ivātmānaṃ manvānāḥ pārthivās tadā 07,152.003c alāyudhaṃ rākṣasendraṃ svāgatenābhyapūjayan 07,152.004a tasmiṃs tv amānuṣe yuddhe vartamāne bhayāvahe 07,152.004c karṇarākṣasayor naktaṃ dāruṇapratidarśane 07,152.004d*1236_01 na drauṇir na kṛpo droṇo na śalyo na ca mādhavaḥ 07,152.004d*1236_02 eka eva tu tenāsīd yoddhā karṇo raṇe vṛṣā 07,152.005a upapraikṣanta pāñcālāḥ smayamānāḥ sarājakāḥ 07,152.005c tathaiva tāvakā rājan ghūrṇamānās tatas tataḥ 07,152.006a cukruśur nedam astīti droṇadrauṇikṛpādayaḥ 07,152.006c tat karma dṛṣṭvā saṃbhrāntā haiḍimbasya raṇājire 07,152.007a sarvam āvignam abhavad dhāhābhūtam acetanam 07,152.007c tava sainyaṃ mahārāja nirāśaṃ karṇajīvite 07,152.008a duryodhanas tu saṃprekṣya karṇam ārtiṃ parāṃ gatam 07,152.008c alāyudhaṃ rākṣasendram āhūyedam athābravīt 07,152.009a eṣa vaikartanaḥ karṇo haiḍimbena samāgataḥ 07,152.009c kurute karma sumahad yad asyaupayikaṃ mṛdhe 07,152.010a paśyaitān pārthivāñ śūrān nihatān bhaimaseninā 07,152.010c nānāśastrair abhihatān pādapān iva dantinā 07,152.011a tavaiṣa bhāgaḥ samare rājamadhye mayā kṛtaḥ 07,152.011c tavaivānumate vīra taṃ vikramya nibarhaya 07,152.012a purā vaikartanaṃ karṇam eṣa pāpo ghaṭotkacaḥ 07,152.012c māyābalam upāśritya karśayaty arikarśanaḥ 07,152.013a evam uktaḥ sa rājñā tu rākṣasas tīvravikramaḥ 07,152.013c tathety uktvā mahābāhur ghaṭotkacam upādravat 07,152.014a tataḥ karṇaṃ samutsṛjya bhaimasenir api prabho 07,152.014c pratyamitram upāyāntaṃ mardayām āsa mārgaṇaiḥ 07,152.015a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ kruddhayo rākṣasendrayoḥ 07,152.015c mattayor vāśitāhetor dvipayor iva kānane 07,152.016a rakṣasā vipramuktas tu karṇo 'pi rathināṃ varaḥ 07,152.016c abhyadravad bhīmasenaṃ rathenādityavarcasā 07,152.017a tam āyāntam anādṛtya dṛṣṭvā grastaṃ ghaṭotkacam 07,152.017c alāyudhena samare siṃheneva gavāṃ patim 07,152.018a rathenādityavapuṣā bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 07,152.018c kirañ śaraughān prayayāv alāyudharathaṃ prati 07,152.019a tam āyāntam abhiprekṣya sa tadālāyudhaḥ prabho 07,152.019c ghaṭotkacaṃ samutsṛjya bhīmasenaṃ samāhvayat 07,152.020a taṃ bhīmaḥ sahasābhyetya rākṣasāntakaraḥ prabho 07,152.020c sagaṇaṃ rākṣasendraṃ taṃ śaravarṣair avākirat 07,152.021a tathaivālāyudho rājañ śilādhautair ajihmagaiḥ 07,152.021c abhyavarṣata kaunteyaṃ punaḥ punar ariṃdamaḥ 07,152.022a tathā te rākṣasāḥ sarve bhīmasenam upādravan 07,152.022c nānāpraharaṇā bhīmās tvatsutānāṃ jayaiṣiṇaḥ 07,152.023a sa tāḍyamāno balibhir bhīmaseno mahābalaḥ 07,152.023c pañcabhiḥ pañcabhiḥ sarvāṃs tān avidhyac chitaiḥ śaraiḥ 07,152.024a te vadhyamānā bhīmena rākṣasāḥ kharayonayaḥ 07,152.024c vinedus tumulān nādān dudruvuś ca diśo daśa 07,152.025a tāṃs trāsyamānān bhīmena dṛṣṭvā rakṣo mahābalam 07,152.025c abhidudrāva vegena śaraiś cainam avākirat 07,152.026a taṃ bhīmasenaḥ samare tīkṣṇāgrair akṣiṇoc charaiḥ 07,152.026c alāyudhas tu tān astān bhīmena viśikhān raṇe 07,152.026e ciccheda kāṃś cit samare tvarayā kāṃś cid agrahīt 07,152.027a sa taṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ 07,152.027c gadāṃ cikṣepa vegena vajrapātopamāṃ tadā 07,152.028a tām āpatantīṃ vegena gadāṃ jvālākulāṃ tataḥ 07,152.028c gadayā tāḍayām āsa sā gadā bhīmam āvrajat 07,152.029a sa rākṣasendraṃ kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat 07,152.029c tān apy asyākaron moghān rākṣaso niśitaiḥ śaraiḥ 07,152.030a te cāpi rākṣasāḥ sarve sainikā bhīmarūpiṇaḥ 07,152.030c śāsanād rākṣasendrasya nijaghnū rathakuñjarān 07,152.031a pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva vājinaḥ paramadvipāḥ 07,152.031c na śāntiṃ lebhire tatra rakṣasair bhṛśapīḍitāḥ 07,152.032a taṃ tu dṛṣṭvā mahāghoraṃ vartamānaṃ mahāhave 07,152.032c abravīt puruṣaśreṣṭho dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 07,152.033a paśya bhīmaṃ mahābāho rākṣasendravaśaṃ gatam 07,152.033c padavīm asya gaccha tvaṃ mā vicāraya pāṇḍava 07,152.034a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yudhāmanyūttamaujasau 07,152.034c sahitā draupadeyāś ca karṇaṃ yāntu mahārathāḥ 07,152.035a nakulaḥ sahadevaś ca yuyudhānaś ca vīryavān 07,152.035c itarān rākṣasān ghnantu śāsanāt tava pāṇḍava 07,152.036a tvam apīmāṃ mahābāho camūṃ droṇapuraskṛtām 07,152.036c vārayasva naravyāghra mahad dhi bhayam āgatam 07,152.037a evam ukte tu kṛṣṇena yathoddiṣṭā mahārathāḥ 07,152.037c jagmur vaikartanaṃ karṇaṃ rākṣasāṃś cetarān raṇe 07,152.038a atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,152.038c dhanuś ciccheda bhīmasya rākṣasendraḥ pratāpavān 07,152.039a hayāṃś cāsya śitair bāṇaiḥ sārathiṃ ca mahābalaḥ 07,152.039c jaghāna miṣataḥ saṃkhye bhīmasenasya bhārata 07,152.040a so 'vatīrya rathopasthād dhatāśvo hatasārathiḥ 07,152.040c tasmai gurvīṃ gadāṃ ghorāṃ sa vinadyotsasarja ha 07,152.041a tatas tāṃ bhīmanirghoṣām āpatantīṃ mahāgadām 07,152.041c gadayā rākṣaso ghoro nijaghāna nanāda ca 07,152.042a tad dṛṣṭvā rākṣasendrasya ghoraṃ karma bhayāvaham 07,152.042c bhīmasenaḥ prahṛṣṭātmā gadām āśu parāmṛśat 07,152.043a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ nararakṣasoḥ 07,152.043c gadānipātasaṃhrādair bhuvaṃ kampayator bhṛśam 07,152.044a gadāvimuktau tau bhūyaḥ samāsādyetaretaram 07,152.044c muṣṭibhir vajrasaṃhrādair anyonyam abhijaghnatuḥ 07,152.045a rathacakrair yugair akṣair adhiṣṭhānair upaskaraiḥ 07,152.045c yathāsannam upādāya nijaghnatur amarṣaṇau 07,152.046a tau vikṣarantau rudhiraṃ samāsādyetaretaram 07,152.046c mattāv iva mahānāgāv akṛṣyetāṃ punaḥ punaḥ 07,152.047a tam apaśyad dhṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 07,152.047c sa bhīmasenarakṣārthaṃ haiḍimbaṃ pratyacodayat 07,153.001 saṃjaya uvāca 07,153.001a saṃprekṣya samare bhīmaṃ rakṣasā grastam antikāt 07,153.001c vāsudevo 'bravīd vākyaṃ ghaṭotkacam idaṃ tadā 07,153.002a paśya bhīmaṃ mahābāho rakṣasā grastam antikāt 07,153.002c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tava caiva mahādyute 07,153.003a sa karṇaṃ tvaṃ samutsṛjya rākṣasendram alāyudham 07,153.003c jahi kṣipraṃ mahābāho paścāt karṇaṃ vadhiṣyasi 07,153.004a sa vārṣṇeyavacaḥ śrutvā karṇam utsṛjya vīryavān 07,153.004c yuyudhe rākṣasendreṇa bakabhrātrā ghaṭotkacaḥ 07,153.004e tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva niśi rakṣasoḥ 07,153.004f*1237_01 alāyudhasya caivograṃ haiḍimbasya ca bhārata 07,153.005a alāyudhasya yodhāṃs tu rākṣasān bhīmadarśanān 07,153.005c vegenāpatataḥ śūrān pragṛhītaśarāsanān 07,153.006a āttāyudhaḥ susaṃkruddho yuyudhāno mahārathaḥ 07,153.006c nakulaḥ sahadevaś ca cicchidur niśitaiḥ śaraiḥ 07,153.007a sarvāṃś ca samare rājan kirīṭī kṣatriyarṣabhān 07,153.007c paricikṣepa bībhatsuḥ sarvataḥ prakṣipañ śarān 07,153.008a karṇaś ca samare rājan vyadrāvayata pārthivān 07,153.008c dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍyādīn pāñcālānāṃ mahārathān 07,153.009a tān vadhyamānān dṛṣṭvā tu bhīmo bhīmaparākramaḥ 07,153.009c abhyayāt tvaritaḥ karṇaṃ viśikhān vikiran raṇe 07,153.010a tatas te 'py āyayur hatvā rākṣasān yatra sūtajaḥ 07,153.010c nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 07,153.010e te karṇaṃ yodhayām āsuḥ pāñcālā droṇam eva ca 07,153.011a alāyudhas tu saṃkruddho ghaṭotkacam ariṃdamam 07,153.011c parigheṇātikāyena tāḍayām āsa mūrdhani 07,153.012a sa tu tena prahāreṇa bhaimasenir mahābalaḥ 07,153.012c īṣan mūrchānvito ''tmānaṃ saṃstambhayata vīryavān 07,153.013a tato dīptāgnisaṃkāśāṃ śataghaṇṭām alaṃkṛtām 07,153.013c cikṣepa samare tasmai gadāṃ kāñcanabhūṣaṇām 07,153.014a sā hayān sārathiṃ caiva rathaṃ cāsya mahāsvanā 07,153.014c cūrṇayām āsa vegena visṛṣṭā bhīmakarmaṇā 07,153.015a sa bhagnahayacakrākṣo viśīrṇadhvajakūbaraḥ 07,153.015c utpapāta rathāt tūrṇaṃ māyām āsthāya rākṣasīm 07,153.016a sa samāsthāya māyāṃ tu vavarṣa rudhiraṃ bahu 07,153.016c vidyudvibhrājitaṃ cāsīt timirābhrākulaṃ nabhaḥ 07,153.017a tato vajranipātāś ca sāśanistanayitnavaḥ 07,153.017c mahāṃś caṭacaṭāśabdas tatrāsīd dhi mahāhave 07,153.018a tāṃ prekṣya vihitāṃ māyāṃ rākṣaso rākṣasena tu 07,153.018c ūrdhvam utpatya haiḍimbas tāṃ māyāṃ māyayāvadhīt 07,153.019a so 'bhivīkṣya hatāṃ māyāṃ māyāvī māyayaiva hi 07,153.019c aśmavarṣaṃ sutumulaṃ visasarja ghaṭotkace 07,153.020a aśmavarṣaṃ sa tad ghoraṃ śaravarṣeṇa vīryavān 07,153.020c diśo vidhvaṃsayām āsa tad adbhutam ivābhavat 07,153.021a tato nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatām 07,153.021c āyasaiḥ parighaiḥ śūlair gadāmusalamudgaraiḥ 07,153.022a pinākaiḥ karavālaiś ca tomaraprāsakampanaiḥ 07,153.022c nārācair niśitair bhallaiḥ śaraiś cakraiḥ paraśvadhaiḥ 07,153.023a ayoguḍair bhiṇḍipālair gośīrṣolūkhalair api 07,153.023c utpāṭya ca mahāśākhair vividhair jagatīruhaiḥ 07,153.024a śamīpīlukarīraiś ca śamyākaiś caiva bhārata 07,153.024c iṅgudair badarībhiś ca kovidāraiś ca puṣpitaiḥ 07,153.025a palāśair arimedaiś ca plakṣanyagrodhapippalaiḥ 07,153.025c mahadbhiḥ samare tasminn anyonyam abhijaghnatuḥ 07,153.026a vividhaiḥ parvatāgraiś ca nānādhātubhir ācitaiḥ 07,153.026c teṣāṃ śabdo mahān āsīd vajrāṇāṃ bhidyatām iva 07,153.027a yuddhaṃ tad abhavad ghoraṃ bhaimyalāyudhayor nṛpa 07,153.027c harīndrayor yathā rājan vālisugrīvayoḥ purā 07,153.028a tau yuddhvā vividhair ghorair āyudhair viśikhais tathā 07,153.028c pragṛhya niśitau khaḍgāv anyonyam abhijaghnatuḥ 07,153.029a tāv anyonyam abhidrutya keśeṣu sumahābalau 07,153.029c bhujābhyāṃ paryagṛhṇītāṃ mahākāyau mahābalau 07,153.030a tau bhinnagātrau prasvedaṃ susruvāte janādhipa 07,153.030c rudhiraṃ ca mahākāyāv abhivṛṣṭāv ivācalau 07,153.031a athābhipatya vegena samudbhrāmya ca rākṣasam 07,153.031c balenākṣipya haiḍimbaś cakartāsya śiro mahat 07,153.032a so 'pahṛtya śiras tasya kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 07,153.032c tadā sutumulaṃ nādaṃ nanāda sumahābalaḥ 07,153.033a hataṃ dṛṣṭvā mahākāyaṃ bakajñātim ariṃdamam 07,153.033c pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva siṃhanādān vinedire 07,153.034a tato bherīsahasrāṇi śaṅkhānām ayutāni ca 07,153.034c avādayan pāṇḍaveyās tasmin rakṣasi pātite 07,153.035a atīva sā niśā teṣāṃ babhūva vijayāvahā 07,153.035c vidyotamānā vibabhau samantād dīpamālinī 07,153.036a alāyudhasya tu śiro bhaimasenir mahābalaḥ 07,153.036c duryodhanasya pramukhe cikṣepa gatacetanam 07,153.037a atha duryodhano rājā dṛṣṭvā hatam alāyudham 07,153.037c babhūva paramodvignaḥ saha sainyena bhārata 07,153.038a tena hy asya pratijñātaṃ bhīmasenam ahaṃ yudhi 07,153.038c hanteti svayam āgamya smaratā vairam uttamam 07,153.039a dhruvaṃ sa tena hantavya ity amanyata pārthivaḥ 07,153.039c jīvitaṃ cirakālāya bhrātṝṇāṃ cāpy amanyata 07,153.040a sa taṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhīmasenātmajena vai 07,153.040c pratijñāṃ bhīmasenasya pūrṇām evābhyamanyata 07,154.001 saṃjaya uvāca 07,154.001a nihatyālāyudhaṃ rakṣaḥ prahṛṣṭātmā ghaṭotkacaḥ 07,154.001c nanāda vividhān nādān vāhinyāḥ pramukhe sthitaḥ 07,154.002a tasya taṃ tumulaṃ śabdaṃ śrutvā kuñjarakampanam 07,154.002c tāvakānāṃ mahārāja bhayam āsīt sudāruṇam 07,154.003a alāyudhaviṣaktaṃ tu bhaimaseniṃ mahābalam 07,154.003c dṛṣṭvā karṇo mahābāhuḥ pāñcālān samupādravat 07,154.004a daśabhir daśabhir bāṇair dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 07,154.004c dṛḍhaiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair bibheda nataparvabhiḥ 07,154.005a tataḥ paramanārācair yudhāmanyūttamaujasau 07,154.005c sātyakiṃ ca rathodāraṃ kampayām āsa mārgaṇaiḥ 07,154.006a teṣām abhyasyatāṃ tatra sarveṣāṃ savyadakṣiṇam 07,154.006c maṇḍalāny eva cāpāni vyadṛśyanta janādhipa 07,154.007a teṣāṃ jyātalanirghoṣo rathanemisvanaś ca ha 07,154.007c meghānām iva gharmānte babhūva tumulo niśi 07,154.008a jyānemighoṣastanayitnumān vai; dhanustaḍin maṇḍalaketuśṛṅgaḥ 07,154.008c śaraughavarṣākulavṛṣṭimāṃś ca; saṃgrāmameghaḥ sa babhūva rājan 07,154.009a tad uddhataṃ śaila ivāprakampyo; varṣaṃ mahac chailasamānasāraḥ 07,154.009c vidhvaṃsayām āsa raṇe narendra; vaikartanaḥ śatrugaṇāvamardī 07,154.010a tato 'tulair vajranipātakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ kāñcanacitrapuṅkhaiḥ 07,154.010c śatrūn vyapohat samare mahātmā; vaikartanaḥ putrahite ratas te 07,154.011a saṃchinnabhinnadhvajinaś ca ke cit; ke cic charair arditabhinnadehāḥ 07,154.011c ke cid visūtā vihayāś ca ke cid; vaikartanenāśu kṛtā babhūvuḥ 07,154.012a avindamānās tv atha śarma saṃkhye; yaudhiṣṭhiraṃ te balam anvapadyan 07,154.012c tān prekṣya bhagnān vimukhīkṛtāṃś ca; ghaṭotkaco roṣam atīva cakre 07,154.013a āsthāya taṃ kāñcanaratnacitraṃ; rathottamaṃ siṃha ivonnanāda 07,154.013c vaikartanaṃ karṇam upetya cāpi; vivyādha vajrapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ 07,154.014a tau karṇinārācaśilīmukhaiś ca; nālīkadaṇḍaiś ca savatsadantaiḥ 07,154.014c varāhakarṇaiḥ saviṣāṇaśṛṅgaiḥ; kṣurapravarṣaiś ca vinedatuḥ kham 07,154.015a tad bāṇadhārāvṛtam antarikṣaṃ; tiryaggatābhiḥ samare rarāja 07,154.015c suvarṇapuṅkhajvalitaprabhābhir; vicitrapuṣpābhir iva srajābhiḥ 07,154.016a samaṃ hi tāv apratimaprabhāvāv; anyonyam ājaghnatur uttamāstraiḥ 07,154.016c tayor hi vīrottamayor na kaś cid; dadarśa tasmin samare viśeṣam 07,154.017a atīva tac citram atīva rūpaṃ; babhūva yuddhaṃ ravibhīmasūnvoḥ 07,154.017c samākulaṃ śastranipātaghoraṃ; divīva rāhvaṃśumatoḥ prataptam 07,154.018a ghaṭotkaco yadā karṇaṃ na viśeṣayate nṛpa 07,154.018c tadā prāduścakārogram astram astravidāṃ varaḥ 07,154.019a tenāstreṇa hayān pūrvaṃ hatvā karṇasya rākṣasaḥ 07,154.019c sārathiṃ caiva haiḍimbaḥ kṣipram antaradhīyata 07,154.020 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,154.020a tathā hy antarhite tasmin kūṭayodhini rākṣase 07,154.020c māmakaiḥ pratipannaṃ yat tan mamācakṣva saṃjaya 07,154.021 saṃjaya uvāca 07,154.021a antarhitaṃ rākṣasaṃ taṃ viditvā; saṃprākrośan kuravaḥ sarva eva 07,154.021c kathaṃ nāyaṃ rākṣasaḥ kūṭayodhī; hanyāt karṇaṃ samare 'dṛśyamānaḥ 07,154.022a tataḥ karṇo laghucitrāstrayodhī; sarvā diśo vyāvṛṇod bāṇajālaiḥ 07,154.022c na vai kiṃ cid vyāpatat tatra bhūtaṃ; tamobhūte sāyakair antarikṣe 07,154.023a na cādadāno na ca saṃdadhāno; na ceṣudhī spṛśamānaḥ karāgraiḥ 07,154.023c adṛśyad vai lāghavāt sūtaputraḥ; sarvaṃ bāṇaiś chādayāno 'ntarikṣam 07,154.024a tato māyāṃ vihitām antarikṣe; ghorāṃ bhīmāṃ dāruṇāṃ rākṣasena 07,154.024c saṃpaśyāmo lohitābhraprakāśāṃ; dedīpyantīm agniśikhām ivogrām 07,154.025a tatas tasyā vidyutaḥ prādurāsann; ulkāś cāpi jvalitāḥ kauravendra 07,154.025c ghoṣaś cānyaḥ prādurāsīt sughoraḥ; sahasraśo nadatāṃ dundubhīnām 07,154.026a tataḥ śarāḥ prāpatan rukmapuṅkhāḥ; śaktyaḥ prāsā musalāny āyudhāni 07,154.026c paraśvadhās tailadhautāś ca khaḍgāḥ; pradīptāgrāḥ paṭṭiśās tomarāś ca 07,154.027a mayūkhinaḥ parighā lohabaddhā; gadāś citrāḥ śitadhārāś ca śūlāḥ 07,154.027c gurvyo gadā hemapaṭṭāvanaddhāḥ; śataghnyaś ca prādurāsan samantāt 07,154.028a mahāśilāś cāpataṃs tatra tatra; sahasraśaḥ sāśanayaḥ savajrāḥ 07,154.028c cakrāṇi cānekaśatakṣurāṇi; prādurbabhūvur jvalanaprabhāṇi 07,154.029a tāṃ śaktipāṣāṇaparaśvadhānāṃ; prāsāsivajrāśanimudgarāṇām 07,154.029c vṛṣṭiṃ viśālāṃ jvalitāṃ patantīṃ; karṇaḥ śaraughair na śaśāka hantum 07,154.030a śarāhatānāṃ patatāṃ hayānāṃ; vajrāhatānāṃ patatāṃ gajānām 07,154.030c śilāhatānāṃ ca mahārathānāṃ; mahān ninādaḥ patatāṃ babhūva 07,154.030c*1238_01 anekamāyāśataśo hatānām 07,154.031a subhīmanānāvidhaśastrapātair; ghaṭotkacenābhihataṃ samantāt 07,154.031c dauryodhanaṃ tad balam ārtarūpam; āvartamānaṃ dadṛśe bhramantam 07,154.032a hāhākṛtaṃ saṃparivartamānaṃ; saṃlīyamānaṃ ca viṣaṇṇarūpam 07,154.032c te tv āryabhāvāt puruṣapravīrāḥ; parāṅmukhā na babhūvus tadānīm 07,154.033a tāṃ rākṣasīṃ ghoratarāṃ subhīmāṃ; vṛṣṭiṃ mahāśastramayīṃ patantīm 07,154.033c dṛṣṭvā balaughāṃś ca nipātyamānān; mahad bhayaṃ tava putrān viveśa 07,154.034a śivāś ca vaiśvānaradīptajihvāḥ; subhīmanādāḥ śataśo nadantyaḥ 07,154.034c rakṣogaṇān nardataś cābhivīkṣya; narendrayodhā vyathitā babhūvuḥ 07,154.035a te dīptajihvānanatīkṣṇadaṃṣṭrā; vibhīṣaṇāḥ śailanikāśakāyāḥ 07,154.035c nabhogatāḥ śaktiviṣaktahastā; meghā vyamuñcann iva vṛṣṭimārgam 07,154.036a tair āhatās te śaraśaktiśūlair; gadābhir ugraiḥ parighaiś ca dīptaiḥ 07,154.036c vajraiḥ pinākair aśaniprahāraiś; cakraiḥ śataghnyunmathitāś ca petuḥ 07,154.037a huḍā bhuśuṇḍyo 'śmaguḍāḥ śataghnyaḥ; sthūṇāś ca kārṣṇāyasapaṭṭanaddhāḥ 07,154.037c avākiraṃs tava putrasya sainyaṃ; tathā raudraṃ kaśmalaṃ prādurāsīt 07,154.038a niṣkīrṇāntrā vihatair uttamāṅgaiḥ; saṃbhagnāṅgāḥ śerate tatra śūrāḥ 07,154.038c bhinnā hayāḥ kuñjarāś cāvabhagnāḥ; saṃcūrṇitāś caiva rathāḥ śilābhiḥ 07,154.039a evaṃ mahac chastravarṣaṃ sṛjantas; te yātudhānā bhuvi ghorarūpāḥ 07,154.039c māyāḥ sṛṣṭās tatra ghaṭotkacena; nāmuñcan vai yācamānaṃ na bhītam 07,154.040a tasmin ghore kuruvīrāvamarde; kālotsṛṣṭe kṣatriyāṇām abhāve 07,154.040c te vai bhagnāḥ sahasā vyadravanta; prākrośantaḥ kauravāḥ sarva eva 07,154.041a palāyadhvaṃ kuravo naitad asti; sendrā devā ghnanti naḥ pāṇḍavārthe 07,154.041c tathā teṣāṃ majjatāṃ bhāratānāṃ; na sma dvīpas tatra kaś cid babhūva 07,154.042a tasmin saṃkrande tumule vartamāne; sainye bhagne līyamāne kurūṇām 07,154.042c anīkānāṃ pravibhāge 'prakāśe; na jñāyante kuravo netare vā 07,154.043a nirmaryāde vidrave ghorarūpe; sarvā diśaḥ prekṣamāṇāḥ sma śūnyāḥ 07,154.043c tāṃ śastravṛṣṭim urasā gāhamānaṃ; karṇaṃ caikaṃ tatra rājann apaśyam 07,154.044a tato bāṇair āvṛṇod antarikṣaṃ; divyāṃ māyāṃ yodhayan rākṣasasya 07,154.044c hrīmān kurvan duṣkaram āryakarma; naivāmuhyat saṃyuge sūtaputraḥ 07,154.045a tato bhītāḥ samudaikṣanta karṇaṃ; rājan sarve saindhavā bāhlikāś ca 07,154.045c asaṃmohaṃ pūjayanto 'sya saṃkhye; saṃpaśyanto vijayaṃ rākṣasasya 07,154.046a tenotsṛṣṭā cakrayuktā śataghnī; samaṃ sarvāṃś caturo 'śvāñ jaghāna 07,154.046c te jānubhir jagatīm anvapadyan; gatāsavo nirdaśanākṣijihvāḥ 07,154.047a tato hatāśvād avaruhya vāhād; antarmanāḥ kuruṣu prādravatsu 07,154.047c divye cāstre māyayā vadhyamāne; naivāmuhyac cintayan prāptakālam 07,154.048a tato 'bruvan kuravaḥ sarva eva; karṇaṃ dṛṣṭvā ghorarūpāṃ ca māyām 07,154.048c śaktyā rakṣo jahi karṇādya tūrṇaṃ; naśyanty ete kuravo dhārtarāṣṭrāḥ 07,154.049a kariṣyataḥ kiṃ ca no bhīmapārthau; tapantam enaṃ jahi rakṣo niśīthe 07,154.049c yo naḥ saṃgrāmād ghorarūpād vimucyet; sa naḥ pārthān samare yodhayeta 07,154.050a tasmād enaṃ rākṣasaṃ ghorarūpaṃ; jahi śaktyā dattayā vāsavena 07,154.050c mā kauravāḥ sarva evendrakalpā; rātrīmukhe karṇa neśuḥ sayodhāḥ 07,154.051a sa vadhyamāno rakṣasā vai niśīthe; dṛṣṭvā rājan naśyamānaṃ balaṃ ca 07,154.051c mahac ca śrutvā ninadaṃ kauravāṇāṃ; matiṃ dadhre śaktimokṣāya karṇaḥ 07,154.051d*1239_01 sa tāḍyamāno niśi rākṣasena 07,154.051d*1239_02 rājan dṛṣṭvā vidrutaṃ te balaṃ ca 07,154.051d*1239_03 śrutvā mahāntaṃ ninadaṃ kurūṇāṃ 07,154.051d*1239_04 mano dadhre śaktimokṣe mahātmā 07,154.052a sa vai kruddhaḥ siṃha ivātyamarṣī; nāmarṣayat pratighātaṃ raṇe tam 07,154.052c śaktiṃ śreṣṭhāṃ vaijayantīm asahyāṃ; samādade tasya vadhaṃ cikīrṣan 07,154.053a yāsau rājan nihitā varṣapūgān; vadhāyājau satkṛtā phalgunasya 07,154.053c yāṃ vai prādāt sūtaputrāya śakraḥ; śaktiṃ śreṣṭhāṃ kuṇḍalābhyāṃ nimāya 07,154.053d*1240_01 śaktiṃ śreṣṭhāṃ kuṇḍalābhyāṃ gṛhītāṃ 07,154.053d*1240_02 puraṃdarād varmaṇādāya rājan 07,154.054a tāṃ vai śaktiṃ lelihānāṃ pradīptāṃ; pāśair yuktām antakasyeva rātrim 07,154.054c mṛtyoḥ svasāraṃ jvalitām ivolkāṃ; vaikartanaḥ prāhiṇod rākṣasāya 07,154.055a tām uttamāṃ parakāyāpahantrīṃ; dṛṣṭvā sauter bāhusaṃsthāṃ jvalantīm 07,154.055c bhītaṃ rakṣo vipradudrāva rājan; kṛtvātmānaṃ vindhyapādapramāṇam 07,154.056a dṛṣṭvā śaktiṃ karṇabāhvantarasthāṃ; nedur bhūtāny antarikṣe narendra 07,154.056c vavur vātās tumulāś cāpi rājan; sanirghātā cāśānir gāṃ jagāma 07,154.057a sā tāṃ māyāṃ bhasma kṛtvā jvalantī; bhittvā gāḍhaṃ hṛdayaṃ rākṣasasya 07,154.057c ūrdhvaṃ yayau dīpyamānā niśāyāṃ; nakṣatrāṇām antarāṇy āviśantī 07,154.058a yuddhvā citrair vividhaiḥ śastrapūgair; divyair vīro mānuṣai rākṣasaiś ca 07,154.058c nadan nādān vividhān bhairavāṃś ca; prāṇān iṣṭāṃs tyājitaḥ śakraśaktyā 07,154.059a idaṃ cānyac citram āścaryarūpaṃ; cakārāsau karma śatrukṣayāya 07,154.059c tasmin kāle śaktinirbhinnamarmā; babhau rājan meghaśailaprakāśaḥ 07,154.060a tato 'ntarikṣād apatad gatāsuḥ; sa rākṣasendro bhuvi bhinnadehaḥ 07,154.060c avākśirāḥ stabdhagātro vijihvo; ghaṭotkaco mahad āsthāya rūpam 07,154.061a sa tad rūpaṃ bhairavaṃ bhīmakarmā; bhīmaṃ kṛtvā bhaimaseniḥ papāta 07,154.061c hato 'py evaṃ tava sainyekadeśam; apothayat kauravān bhīṣayāṇaḥ 07,154.061d*1241_01 patad rakṣaḥ svena kāyena tūrṇam 07,154.061d*1241_02 atipramāṇena vivardhatā ca 07,154.061d*1241_03 priyaṃ kurvan pāṇḍavānāṃ gatāsur 07,154.061d*1241_04 akṣauhiṇīṃ tava tūrṇaṃ jaghāna 07,154.062a tato miśrāḥ prāṇadan siṃhanādair; bheryaḥ śaṅkhā murajāś cānakāś ca 07,154.062c dagdhāṃ māyāṃ nihataṃ rākṣasaṃ ca; dṛṣṭvā hṛṣṭāḥ prāṇadan kauraveyāḥ 07,154.063a tataḥ karṇaḥ kurubhiḥ pūjyamāno; yathā śakro vṛtravadhe marudbhiḥ 07,154.063c anvārūḍhas tava putraṃ rathasthaṃ; hṛṣṭaś cāpi prāviśat svaṃ sa sainyam 07,155.000*1242_00 dhṛtarāṣṭraḥ 07,155.000*1242_01 tasmin hate mahāmāye mahātejasi rākṣase 07,155.000*1242_02 amarṣitāḥ pāṇḍaveyāḥ kim akurvan mahāraṇe 07,155.000*1242_03 marditāś ca bhṛśaṃ yuddhe kim akurvata saṃjaya 07,155.000*1242_04 ye ca te 'bhyadravan droṇaṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 07,155.000*1242_05 sṛñjayāḥ saha pāñcālais te 'kurvan kiṃ mahāraṇe 07,155.000*1242_06 saumadatter vadhād droṇam āyattaṃ saindhavasya ca 07,155.000*1242_07 amarṣāj jīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm 07,155.000*1242_08 jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ vyāttānanam ivāntakam 07,155.000*1242_09 kathaṃ pratyudyayur droṇam ajayyaṃ kurusṛñjayāḥ 07,155.000*1242_10 ācāryaṃ ye ca rakṣanti duryodhanapurogamāḥ 07,155.000*1242_11 drauṇikarṇakṛpās tāta te hy akurvan kim āhave 07,155.000*1242_12 bhāradvājaṃ jighāsantau savyasācivṛkodarau 07,155.000*1242_13 ārchatāṃ māmakān yuddhe kathaṃ saṃjaya śaṃsa me 07,155.000*1242_14 sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te 07,155.000*1242_15 amarṣitāś ca saṃkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ yudhi 07,155.001 saṃjaya uvāca 07,155.001a haiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā vikīrṇam iva parvatam 07,155.001c pāṇḍavā dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ 07,155.002a vāsudevas tu harṣeṇa mahatābhipariplutaḥ 07,155.002c nanāda siṃhavan nādaṃ vyathayann iva bhārata 07,155.002d*1243_01 hataṃ ghaṭotkacaṃ jñātvā vāsudevaḥ pratāpavān 07,155.002e vinadya ca mahānādaṃ paryaṣvajata phalgunam 07,155.003a sa vinadya mahānādam abhīśūn saṃniyamya ca 07,155.003c nanarta harṣasaṃvīto vātoddhūta iva drumaḥ 07,155.004a tato vinirbhrāmya punaḥ pārtham āsphoṭya cāsakṛt 07,155.004c rathopasthagato bhīmaṃ prāṇadat punar acyutaḥ 07,155.005a prahṛṣṭamanasaṃ jñātvā vāsudevaṃ mahābalam 07,155.005c abravīd arjuno rājan nātihṛṣṭamanā iva 07,155.005c*1244_01 praharṣaṃ tasya taṃ jñātvā keśavasya dhanaṃjayaḥ 07,155.005c*1244_02 arjuno 'py abravīd rājan 07,155.006a atiharṣo 'yam asthāne tavādya madhusūdana 07,155.006c śokasthāne pare prāpte haiḍimbasya vadhena vai 07,155.007a vimukhāni ca sainyāni hataṃ dṛṣṭvā ghaṭotkacam 07,155.007c vayaṃ ca bhṛśam āvignā haiḍimbasya nipātanāt 07,155.008a naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati janārdana 07,155.008c tad adya śaṃsa me pṛṣṭaḥ satyaṃ satyavatāṃ vara 07,155.009a yady etan na rahasyaṃ te vaktum arhasy ariṃdama 07,155.009b*1245_01 vyasanasya sati sthāne na prahṛṣyanti mānavāḥ 07,155.009b*1245_02 harṣasya saty api sthāne nolbaṇaṃ yānti paṇḍitāḥ 07,155.009c dhairyasya vaikṛtaṃ brūhi tvam adya madhusūdana 07,155.010a samudrasyeva saṃkṣobho meror iva visarpaṇam 07,155.010c tathaital lāghavaṃ manye tava karma janārdana 07,155.011 vāsudeva uvāca 07,155.011a atiharṣam imaṃ prāptaṃ śṛṇu me tvaṃ dhanaṃjaya 07,155.011c atīva manasaḥ sadyaḥ prasādakaram uttamam 07,155.012a śaktiṃ ghaṭotkacenemāṃ vyaṃsayitvā mahādyute 07,155.012c karṇaṃ nihatam evājau viddhi sadyo dhanaṃjaya 07,155.013a śaktihastaṃ punaḥ karṇaṃ ko loke 'sti pumān iha 07,155.013c ya enam abhitas tiṣṭhet kārttikeyam ivāhave 07,155.014a diṣṭyāpanītakavaco diṣṭyāpahṛtakuṇḍalaḥ 07,155.014c diṣṭyā ca vyaṃsitā śaktir amoghāsya ghaṭotkace 07,155.015a yadi hi syāt sakavacas tathaiva ca sakuṇḍalaḥ 07,155.015c sāmarān api lokāṃs trīn ekaḥ karṇo jayed balī 07,155.016a vāsavo vā kubero vā varuṇo vā jaleśvaraḥ 07,155.016c yamo vā notsahet karṇaṃ raṇe pratisamāsitum 07,155.017a gāṇḍīvam āyamya bhavāṃś cakraṃ vāhaṃ sudarśanam 07,155.017c na śaktau svo raṇe jetuṃ tathāyuktaṃ nararṣabham 07,155.018a tvaddhitārthaṃ tu śakreṇa māyayā hṛtakuṇḍalaḥ 07,155.018c vihīnakavacaś cāyaṃ kṛtaḥ parapuraṃjayaḥ 07,155.019a utkṛtya kavacaṃ yasmāt kuṇḍale vimale ca te 07,155.019c prādāc chakrāya karṇo vai tena vaikartanaḥ smṛtaḥ 07,155.020a āśīviṣa iva kruddhaḥ stambhito mantratejasā 07,155.020c tathādya bhāti karṇo me śāntajvāla ivānalaḥ 07,155.021a yadā prabhṛti karṇāya śaktir dattā mahātmanā 07,155.021c vāsavena mahābāho prāptā yāsau ghaṭotkace 07,155.022a kuṇḍalābhyāṃ nimāyātha divyena kavacena ca 07,155.022c tāṃ prāpyāmanyata vṛṣā satataṃ tvāṃ hataṃ raṇe 07,155.023a evaṃ gate 'pi śakyo 'yaṃ hantuṃ nānyena kena cit 07,155.023c ṛte tvā puruṣavyāghra śape satyena cānagha 07,155.024a brahmaṇyaḥ satyavādī ca tapasvī niyatavrataḥ 07,155.024c ripuṣv api dayāvāṃś ca tasmāt karṇo vṛṣā smṛtaḥ 07,155.025a yuddhaśauṇḍo mahābāhur nityodyataśarāsanaḥ 07,155.025c kesarīva vane mardan mattamātaṅgayūthapān 07,155.025e vimadān rathaśārdūlān kurute raṇamūrdhani 07,155.026a madhyaṃgata ivādityo yo na śakyo nirīkṣitum 07,155.026c tvadīyaiḥ puruṣavyāghra yodhamukhyair mahātmabhiḥ 07,155.026e śarajālasahasrāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ 07,155.027a tapānte toyado yadvac charadhārāḥ kṣaraty asau 07,155.027c divyāstrajaladaḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān 07,155.027d*1246_01 tridaśair api cāsyadbhiḥ śaravarṣaṃ samantataḥ 07,155.027d*1247_01 aśakyas tad ayaṃ jetuṃ sravadbhir māṃsaśoṇitam 07,155.027d*1247_02 kavacena vihīnaś ca kuṇḍalābhyāṃ ca pāṇḍava 07,155.027d*1248_01 tenādityaṃ nirudhyed yaḥ śaravarṣaiś ca vṛṣṭimān 07,155.027d*1249_01 tapoyukto 'bhavat pūrvaṃ divyarūpaḥ pratāpavān 07,155.027e so 'dya mānuṣatāṃ prāpto vimuktaḥ śakradattayā 07,155.028a eko hi yogo 'sya bhaved vadhāya; chidre hy enaṃ svapramattaḥ pramattam 07,155.028c kṛcchraprāptaṃ rathacakre nimagne; hanyāḥ pūrvaṃ tvaṃ tu saṃjñāṃ vicārya 07,155.028d*1250_01 na hy udyatāstraṃ yudhi hanyād ajayyam 07,155.028d*1250_02 apy ekavīro balabhit savajraḥ 07,155.029a jarāsaṃdhaś cedirājo mahātmā; mahābalaś caikalavyo niṣādaḥ 07,155.029c ekaikaśo nihatāḥ sarva eva; yogais tais tais tvaddhitārthaṃ mayaiva 07,155.030a athāpare nihatā rākṣasendrā; hiḍimbakirmīrabakapradhānāḥ 07,155.030c alāyudhaḥ parasainyāvamardī; ghaṭotkacaś cograkarmā tarasvī 07,156.001 arjuna uvāca 07,156.001a katham asmaddhitārthaṃ te kaiś ca yogair janārdana 07,156.001c jarāsaṃdhaprabhṛtayo ghātitāḥ pṛthivīṣvarāḥ 07,156.002 vāsudeva uvāca 07,156.002a jarāsaṃdhaś cedirājo naiṣādiś ca mahābalaḥ 07,156.002c yadi syur na hatāḥ pūrvam idānīṃ syur bhayaṃkarāḥ 07,156.003a suyodhanas tān avaśyaṃ vṛṇuyād rathasattamān 07,156.003c te 'smābhir nityasaṃduṣṭāḥ saṃśrayeyuś ca kauravān 07,156.004a te hi vīrā mahātmānaḥ kṛtāstrā dṛḍhayodhinaḥ 07,156.004c dhārtarāṣṭrīṃ camūṃ kṛtsnāṃ rakṣeyur amarā iva 07,156.005a sūtaputro jarāsaṃdhaś cedirājo niṣādajaḥ 07,156.005c suyodhanaṃ samāśritya taperan pṛthivīm imām 07,156.006a yogair api hatā yais te tān me śṛṇu dhanaṃjaya 07,156.006c ajayyā hi vinā yogair mṛdhe te daivatair api 07,156.007a ekaiko hi pṛthak teṣāṃ samastāṃ suravāhinīm 07,156.007c yodhayet samare pārtha lokapālābhirakṣitām 07,156.008a jarāsaṃdho hi ruṣito rauhiṇeyapradharṣitaḥ 07,156.008c asmadvadhārthaṃ cikṣepa gadāṃ vai lohitāmukhīm 07,156.009a sīmantam iva kurvāṇāṃ nabhasaḥ pāvakaprabhām 07,156.009c vyadṛśyatāpatantī sā śakramuktā yathāśaniḥ 07,156.010a tām āpatantīṃ dṛṣṭvaiva gadāṃ rohiṇinandanaḥ 07,156.010c pratighātārtham astraṃ vai sthūṇākarṇam avāsṛjat 07,156.011a astravegapratihatā sā gadā prāpatad bhuvi 07,156.011c dārayantī dharāṃ devīṃ kampayantīva parvatān 07,156.012a tatra sma rākṣasī ghorā jarā nāmāśuvikramā 07,156.012c saṃdhayām āsa taṃ jātaṃ jarāsaṃdham ariṃdamam 07,156.013a dvābhyāṃ jāto hi mātṛbhyām ardhadehaḥ pṛthak pṛthak 07,156.013c tayā sa saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tataḥ smṛtaḥ 07,156.014a sā tu bhūmigatā pārtha hatā sasutabāndhavā 07,156.014c gadayā tena cāstreṇa sthūṇākarṇena rākṣasī 07,156.015a vinābhūtaḥ sa gadayā jarāsaṃdho mahāmṛdhe 07,156.015c nihato bhīmasenena paśyatas te dhanaṃjaya 07,156.016a yadi hi syād gadāpāṇir jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 07,156.016c sendrā devā na taṃ hantuṃ raṇe śaktā narottama 07,156.017a tvaddhitārthaṃ hi naiṣādir aṅguṣṭhena viyojitaḥ 07,156.017c droṇenācāryakaṃ kṛtvā chadmanā satyavikramaḥ 07,156.018a sa tu baddhāṅgulitrāṇo naiṣādir dṛḍhavikramaḥ 07,156.018c asyann eko vanacaro babhau rāma ivāparaḥ 07,156.019a ekalavyaṃ hi sāṅguṣṭham aśaktā devadānavāḥ 07,156.019c sarākṣasoragāḥ pārtha vijetuṃ yudhi karhi cit 07,156.020a kim u mānuṣamātreṇa śakyaḥ syāt prativīkṣitum 07,156.020c dṛḍhamuṣṭiḥ kṛtī nityam asyamāno divāniśam 07,156.021a tvaddhitārthaṃ tu sa mayā hataḥ saṃgrāmamūrdhani 07,156.021c cedirājaś ca vikrāntaḥ pratyakṣaṃ nihatas tava 07,156.022a sa cāpy aśakyaḥ saṃgrāme jetuṃ sarvaiḥ surāsuraiḥ 07,156.022b*1251_01 yamendrasiddhagandharvān vasurudrān marudgaṇān 07,156.022b*1251_02 sa hi jātaś caturbāhur dhṛtajāmbūnadasrajaḥ 07,156.022b*1251_03 ajeyaḥ sarvabhūtānāṃ jayed api divaukasaḥ 07,156.022c vadhārthaṃ tasya jāto 'ham anyeṣāṃ ca suradviṣām 07,156.023a tvatsahāyo naravyāghra lokānāṃ hitakāmyayā 07,156.023c hiḍimbabakakirmīrā bhīmasenena pātitāḥ 07,156.023e rāvaṇena samaprāṇā brahmayajñavināśanāḥ 07,156.024a hatas tathaiva māyāvī haiḍimbenāpy alāyudhaḥ 07,156.024c haiḍimbaś cāpy upāyena śaktyā karṇena ghātitaḥ 07,156.025a yadi hy enaṃ nāhaniṣyat karṇaḥ śaktyā mahāmṛdhe 07,156.025c mayā vadhyo 'bhaviṣyat sa bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 07,156.026a mayā na nihataḥ pūrvam eṣa yuṣmatpriyepsayā 07,156.026c eṣa hi brāhmaṇadveṣī yajñadveṣī ca rākṣasaḥ 07,156.027a dharmasya loptā pāpātmā tasmād eṣa nipātitaḥ 07,156.027c vyaṃsitā cāpy upāyena śakradattā mayānagha 07,156.028a ye hi dharmasya loptāro vadhyās te mama pāṇḍava 07,156.028c dharmasaṃsthāpanārthaṃ hi pratijñaiṣā mamāvyayā 07,156.029a brahma satyaṃ damaḥ śaucaṃ dharmo hrīḥ śrīr dhṛtiḥ kṣamā 07,156.029c yatra tatra rame nityam ahaṃ satyena te śape 07,156.030a na viṣādas tvayā kāryaḥ karṇaṃ vaikartanaṃ prati 07,156.030c upadekṣyāmy upāyaṃ te yena taṃ prasahiṣyasi 07,156.031a suyodhanaṃ cāpi raṇe haniṣyati vṛkodaraḥ 07,156.031c tasya cāpi vadhopāyaṃ vakṣyāmi tava pāṇḍava 07,156.032a vardhate tumulas tv eṣa śabdaḥ paracamūṃ prati 07,156.032c vidravanti ca sainyāni tvadīyāni diśo daśa 07,156.033a labdhalakṣyā hi kauravyā vidhamanti camūṃ tava 07,156.033c dahaty eṣa ca vaḥ sainyaṃ droṇaḥ praharatāṃ varaḥ 07,157.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,157.001a ekavīravadhe moghā śaktiḥ sūtātmaje yadā 07,157.001c kasmāt sarvān samutsṛjya sa tāṃ pārthe na muktavān 07,157.002a tasmin hate hatā hi syuḥ sarve pāṇḍavasṛñjayāḥ 07,157.002c ekavīravadhe kasmān na yuddhe jayam ādadhat 07,157.003a āhūto na nivarteyam iti tasya mahāvratam 07,157.003c svayam āhvayitavyaḥ sa sūtaputreṇa phalgunaḥ 07,157.004a tato dvairatham ānīya phalgunaṃ śakradattayā 07,157.004c na jaghāna vṛṣā kasmāt tan mamācakṣva saṃjaya 07,157.005a nūnaṃ buddhivihīnaś cāpy asahāyaś ca me sutaḥ 07,157.005c śatrubhir vyaṃsitopāyaḥ kathaṃ nu sa jayed arīn 07,157.006a yā hy asya paramā śaktir jayasya ca parāyaṇam 07,157.006c sā śaktir vāsudevena vyaṃsitāsya ghaṭotkace 07,157.007a kuṇer yathā hastagataṃ hriyed bilvaṃ balīyasā 07,157.007c tathā śaktir amoghā sā moghībhūtā ghaṭotkace 07,157.008a yathā varāhasya śunaś ca yudhyatos; tayor abhāve śvapacasya lābhaḥ 07,157.008c manye vidvan vāsudevasya tadvad; yuddhe lābhaḥ karṇahaiḍimbayor vai 07,157.009a ghaṭotkaco yadi hanyād dhi karṇaṃ; paro lābhaḥ sa bhavet pāṇḍavānām 07,157.009c vaikartano vā yadi taṃ nihanyāt; tathāpi kṛtyaṃ śaktināśāt kṛtaṃ syāt 07,157.010a iti prājñaḥ prajñayaitad vicārya; ghaṭotkacaṃ sūtaputreṇa yuddhe 07,157.010c ayodhayad vāsudevo nṛsiṃhaḥ; priyaṃ kurvan pāṇḍavānāṃ hitaṃ ca 07,157.011 saṃjaya uvāca 07,157.011a etac cikīrṣitaṃ jñātvā karṇe madhunihā nṛpa 07,157.011c niyojayām āsa tadā dvairathe rākṣaseśvaram 07,157.012a ghaṭotkacaṃ mahāvīryaṃ mahābuddhir janārdanaḥ 07,157.012c amoghāyā vighātārthaṃ rājan durmantrite tava 07,157.013a tadaiva kṛtakāryā hi vayaṃ syāma kurūdvaha 07,157.013c na rakṣed yadi kṛṣṇas taṃ pārthaṃ karṇān mahārathāt 07,157.014a sāśvadhvajarathaḥ saṃkhye dhṛtarāṣṭra pated bhuvi 07,157.014c vinā janārdanaṃ pārtho yogānām īśvaraṃ prabhum 07,157.015a tais tair upāyair bahubhī rakṣyamāṇaḥ sa pārthiva 07,157.015c jayaty abhimukhaḥ śatrūn pārthaḥ kṛṣṇena pālitaḥ 07,157.016a saviśeṣaṃ tv amoghāyāḥ kṛṣṇo 'rakṣata pāṇḍavam 07,157.016c hanyāt kṣiptā hi kaunteyaṃ śaktir vṛkṣam ivāśaniḥ 07,157.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,157.017a virodhī ca kumantrī ca prājñamānī mamātmajaḥ 07,157.017c yasyaiṣa samatikrānto vadhopāyo jayaṃ prati 07,157.017d*1252_01 sa vā karṇo mahābuddhiḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,157.017d*1252_02 na muktavān kathaṃ sūta tām amoghāṃ dhanaṃjaye 07,157.018a tavāpi samatikrāntam etad gāvalgaṇe katham 07,157.018c etam arthaṃ mahābuddhe yat tvayā nāvabodhitaḥ 07,157.019 saṃjaya uvāca 07,157.019a duryodhanasya śakuner mama duḥśāsanasya ca 07,157.019c rātrau rātrau bhavaty eṣā nityam eva samarthanā 07,157.020a śvaḥ sarvasainyān utsṛjya jahi karṇa dhanaṃjayam 07,157.020c preṣyavat pāṇḍupāñcālān upabhokṣyāmahe tataḥ 07,157.021a atha vā nihate pārthe pāṇḍuṣv anyatamaṃ tataḥ 07,157.021c sthāpayed yudhi vārṣṇeyas tasmāt kṛṣṇo nipātyatām 07,157.022a kṛṣṇo hi mūlaṃ pāṇḍūnāṃ pārthaḥ skandha ivodgataḥ 07,157.022c śākhā ivetare pārthāḥ pāñcālāḥ patrasaṃjñitāḥ 07,157.023a kṛṣṇāśrayāḥ kṛṣṇabalāḥ kṛṣṇanāthāś ca pāṇḍavāḥ 07,157.023c kṛṣṇaḥ parāyaṇaṃ caiṣāṃ jyotiṣām iva candramāḥ 07,157.024a tasmāt parṇāni śākhāś ca skandhaṃ cotsṛjya sūtaja 07,157.024c kṛṣṇaṃ nikṛndhi pāṇḍūnāṃ mūlaṃ sarvatra sarvadā 07,157.025a hanyād yadi hi dāśārhaṃ karṇo yādavanandanam 07,157.025c kṛtsnā vasumatī rājan vaśe te syān na saṃśayaḥ 07,157.025d*1253_01 sā tu buddhiḥ kṛtā rājan kṛṣṇaṃ prati nareśvara 07,157.025d*1253_02 viṣṇos tejaḥpramūḍhānāṃ yuddhakāle praṇaśyati 07,157.026a yadi hi sa nihataḥ śayīta bhūmau; yadukulapāṇḍavanandano mahātmā 07,157.026c nanu tava vasudhā narendra sarvā; sagirisamudravanā vaśaṃ vrajeta 07,157.027a sā tu buddhiḥ kṛtāpy evaṃ jāgrati tridaśeśvare 07,157.027c aprameye hṛṣīkeśe yuddhakāle vyamuhyata 07,157.028a arjunaṃ cāpi kaunteyaṃ sadā rakṣati keśavaḥ 07,157.028c na hy enam aicchat pramukhe sauteḥ sthāpayituṃ raṇe 07,157.029a anyāṃś cāsmai rathodārān upasthāpayad acyutaḥ 07,157.029c amoghāṃ tāṃ kathaṃ śaktiṃ moghāṃ kuryām iti prabho 07,157.029d*1254_01 yaś caivaṃ rakṣate pārthaṃ karṇāt kṛṣṇo mahāmanāḥ 07,157.029d*1254_02 ātmānaṃ sa kathaṃ rājan na rakṣet puruṣottamaḥ 07,157.029d*1254_03 paricintya tu paśyāmaś cakrāyudham ariṃdamam 07,157.029d*1254_04 na so 'sti triṣu lokeṣu yo jayeta janārdanam 07,157.030a tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,157.030c papraccha rathaśārdūla karṇaṃ prati mahāratham 07,157.031a ayaṃ ca pratyayaḥ karṇe śaktyā cāmitavikrama 07,157.031c kimarthaṃ sūtaputreṇa na muktā phalgune tu sā 07,157.032 vāsudeva uvāca 07,157.032a duḥṣāsanaś ca karṇaś ca śakuniś ca sasaindhavaḥ 07,157.032c satataṃ mantrayanti sma duryodhanapurogamāḥ 07,157.033a karṇa karṇa maheṣvāsa raṇe 'mitaparākrama 07,157.033c nānyasya śaktir eṣā te moktavyā jayatāṃ vara 07,157.034a ṛte mahārathāt pārthāt kuntīputrād dhanaṃjayāt 07,157.034c sa hi teṣām atiyaśā devānām iva vāsavaḥ 07,157.035a tasmin vinihate sarve pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha 07,157.035c bhaviṣyanti gatātmānaḥ surā iva niragnayaḥ 07,157.035d*1255_01 ṛte mahātmanaḥ pārthāt karṇena nihatā dhruvam 07,157.036a tatheti ca pratijñātaṃ karṇena śinipuṃgava 07,157.036c hṛdi nityaṃ tu karṇasya vadho gāṇḍīvadhanvanaḥ 07,157.037a aham eva tu rādheyaṃ mohayāmi yudhāṃ vara 07,157.037c yato nāvasṛjac chaktiṃ pāṇḍave śvetavāhane 07,157.038a phalgunasya hi tāṃ mṛtyum avagamya yuyutsataḥ 07,157.038c na nidrā na ca me harṣo manaso 'sti yudhāṃ vara 07,157.039a ghaṭotkace vyaṃsitāṃ tu dṛṣṭvā tāṃ śinipuṃgava 07,157.039c mṛtyor āsyāntarān muktaṃ paśyāmy adya dhanaṃjayam 07,157.040a na pitā na ca me mātā na yūyaṃ bhrātaras tathā 07,157.040c na ca prāṇās tathā rakṣyā yathā bībhatsur āhave 07,157.041a trailokyarājyād yat kiṃ cid bhaved anyat sudurlabham 07,157.041c neccheyaṃ sātvatāhaṃ tad vinā pārthaṃ dhanaṃjayam 07,157.042a ataḥ praharṣaḥ sumahān yuyudhānādya me 'bhavat 07,157.042c mṛtaṃ pratyāgatam iva dṛṣṭvā pārthaṃ dhanaṃjayam 07,157.043a ataś ca prahito yuddhe mayā karṇāya rākṣasaḥ 07,157.043c na hy anyaḥ samare rātrau śaktaḥ karṇaṃ prabādhitum 07,157.043d*1256_00 sātyakir uvāca 07,157.043d*1256_01 dhruvas tasya jayo nityaṃ dīrgham āyuḥ pravartate 07,157.043d*1256_02 yasya tvaṃ puruṣavyāghra śivāya satataṃ sthitaḥ 07,157.044 saṃjaya uvāca 07,157.044a iti sātyakaye prāha tadā devakinandanaḥ 07,157.044c dhanaṃjayahite yuktas tatpriye satataṃ rataḥ 07,158.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,158.001a karṇaduryodhanādīnāṃ śakuneḥ saubalasya ca 07,158.001c apanītaṃ mahat tāta tava caiva viśeṣataḥ 07,158.002a yad ājānīta tāṃ śaktim ekaghnīṃ satataṃ raṇe 07,158.002c anivāryām asahyāṃ ca devair api savāsavaiḥ 07,158.003a sā kimarthaṃ na karṇena pravṛtte samare purā 07,158.003c na devakīsute muktā phalgune vāpi saṃjaya 07,158.004 saṃjaya uvāca 07,158.004a saṃgrāmād vinivṛttānāṃ sarveṣāṃ no viśāṃ pate 07,158.004c rātrau kurukulaśreṣṭha mantro 'yaṃ samajāyata 07,158.005a prabhātamātre śvobhūte keśavāyārjunāya vā 07,158.005c śaktir eṣā vimoktavyā karṇa karṇeti nityaśaḥ 07,158.006a tataḥ prabhātasamaye rājan karṇasya daivataiḥ 07,158.006c anyeṣāṃ caiva yodhānāṃ sā buddhir naśyate punaḥ 07,158.007a daivam eva paraṃ manye yat karṇo hastasaṃsthayā 07,158.007c na jaghāna raṇe pārthaṃ kṛṣṇaṃ vā devakīsutam 07,158.008a tasya hastasthitā śaktiḥ kālarātrir ivodyatā 07,158.008c daivopahatabuddhitvān na tāṃ karṇo vimuktavān 07,158.009a kṛṣṇe vā devakīputre mohito devamāyayā 07,158.009c pārthe vā śakrakalpe vai vadhārthaṃ vāsavīṃ prabho 07,158.010 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,158.010a daivenaiva hatā yūyaṃ svabuddhyā keśavasya ca 07,158.010c gatā hi vāsavī hatvā tṛṇabhūtaṃ ghaṭotkacam 07,158.011a karṇaś ca mama putrāś ca sarve cānye ca pārthivāḥ 07,158.011c anena duṣpraṇītena gatā vaivasvatakṣayam 07,158.012a bhūya eva tu me śaṃsa yathā yuddham avartata 07,158.012c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca haiḍimbe nihate tadā 07,158.013a ye ca te 'bhyadravan droṇaṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 07,158.013c sṛñjayāḥ saha pāñcālais te 'py akurvan kathaṃ raṇam 07,158.014a saumadatter vadhād droṇam āyastaṃ saindhavasya ca 07,158.014c amarṣāj jīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm 07,158.015a jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ vyāttānanam ivāntakam 07,158.015c kathaṃ pratyudyayur droṇam asyantaṃ pāṇḍusṛñjayāḥ 07,158.016a ācāryaṃ ye ca te 'rakṣan duryodhanapurogamāḥ 07,158.016c drauṇikarṇakṛpās tāta te 'py akurvan kim āhave 07,158.017a bhāradvājaṃ jighāṃsantau savyasācivṛkodarau 07,158.017c samārchan māmakā yuddhe kathaṃ saṃjaya śaṃsa me 07,158.018a sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te 07,158.018c amarṣitāḥ susaṃkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ niśi 07,158.019 saṃjaya uvāca 07,158.019a hate ghaṭotkace rājan karṇena niśi rākṣase 07,158.019c praṇadatsu ca hṛṣṭeṣu tāvakeṣu yuyutsuṣu 07,158.020a āpatatsu ca vegena vadhyamāne bale 'pi ca 07,158.020c vigāḍhāyāṃ rajanyāṃ ca rājā dainyaṃ paraṃ gataḥ 07,158.021a abravīc ca mahābāhur bhīmasenaṃ paraṃtapaḥ 07,158.021c āvāraya mahābāho dhārtarāṣṭrasya vāhinīm 07,158.021e haiḍimbasyābhighātena moho mām āviśan mahān 07,158.022a evaṃ bhīmaṃ samādiśya svarathe samupāviśat 07,158.022c aśrupūrṇamukho rājā niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 07,158.022e kaśmalaṃ prāviśad ghoraṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam 07,158.023a taṃ tathā vyathitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo vacanam abravīt 07,158.023c mā vyathāṃ kuru kaunteya naitat tvayy upapadyate 07,158.023e vaiklavyaṃ bharataśreṣṭha yathā prākṛtapūruṣe 07,158.024a uttiṣṭha rājan yudhyasva vaha gurvīṃ dhuraṃ vibho 07,158.024c tvayi vaiklavyam āpanne saṃśayo vijaye bhavet 07,158.025a śrutvā kṛṣṇasya vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,158.025c vimṛjya netre pāṇibhyāṃ kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 07,158.026a viditā te mahābāho dharmāṇāṃ paramā gatiḥ 07,158.026c brahmahatyāphalaṃ tasya yaḥ kṛtaṃ nāvabudhyate 07,158.027a asmākaṃ hi vanasthānāṃ haiḍimbena mahātmanā 07,158.027c bālenāpi satā tena kṛtaṃ sāhyaṃ janārdana 07,158.028a astrahetor gataṃ jñātvā pāṇḍavaṃ śvetavāhanam 07,158.028b*1257_01 āgamya sa sahāyena kṛtā rakṣā mahātmanā 07,158.028b*1257_02 so 'dya karṇena nihataḥ paśyatāṃ pāpacetasām 07,158.028b*1257_03 asya pāpasya mokṣaṃ hi kathaṃ yāsyāmi mādhava 07,158.028c asau kṛṣṇa maheṣvāsaḥ kāmyake mām upasthitaḥ 07,158.028e uṣitaś ca sahāsmābhir yāvan nāsīd dhanaṃjayaḥ 07,158.029a gandhamādanayātrāyāṃ durgebhyaś ca sma tāritāḥ 07,158.029c pāñcālī ca pariśrāntā pṛṣṭhenoḍhā mahātmanā 07,158.029d*1258_01 diśāṃ hi vijaye kṛṣṇa sahadevasya cājñayā 07,158.029d*1258_02 laṅkāṃ tu gatvā paulastyaḥ karaṃ vai dāpito balāt 07,158.030a ārambhāc caiva yuddhānāṃ yad eṣa kṛtavān prabho 07,158.030c madarthaṃ duṣkaraṃ karma kṛtaṃ tena mahātmanā 07,158.031a svabhāvād yā ca me prītiḥ sahadeve janārdana 07,158.031c saiva me dviguṇā prītī rākṣasendre ghaṭotkace 07,158.032a bhaktaś ca me mahābāhuḥ priyo 'syāhaṃ priyaś ca me 07,158.032c yena vindāmi vārṣṇeya kaśmalaṃ śokatāpitaḥ 07,158.033a paśya sainyāni vārṣṇeya drāvyamāṇāni kauravaiḥ 07,158.033c droṇakarṇau ca saṃyattau paśya yuddhe mahārathau 07,158.034a niśīthe pāṇḍavaṃ sainyam ābhyāṃ paśya pramarditam 07,158.034c gajābhyām iva mattābhyāṃ yathā naḍavanaṃ mahat 07,158.035a anādṛtya balaṃ bāhvor bhīmasenasya mādhava 07,158.035c citrāstratāṃ ca pārthasya vikramante sma kauravāḥ 07,158.036a eṣa droṇaś ca karṇaś ca rājā caiva suyodhanaḥ 07,158.036c nihatya rākṣasaṃ yuddhe hṛṣṭā nardanti saṃyuge 07,158.037a katham asmāsu jīvatsu tvayi caiva janārdana 07,158.037c haiḍimbaḥ prāptavān mṛtyuṃ sūtaputreṇa saṃgataḥ 07,158.038a kadarthīkṛtya naḥ sarvān paśyataḥ savyasācinaḥ 07,158.038c nihato rākṣasaḥ kṛṣṇa bhaimasenir mahābalaḥ 07,158.039a yadābhimanyur nihato dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ 07,158.039c nāsīt tatra raṇe kṛṣṇa savyasācī mahārathaḥ 07,158.040a niruddhāś ca vayaṃ sarve saindhavena durātmanā 07,158.040c nimittam abhavad droṇaḥ saputras tatra karmaṇi 07,158.041a upadiṣṭo vadhopāyaḥ karṇasya guruṇā svayam 07,158.041c vyāyacchataś ca khaḍgena dvidhā khaḍgaṃ cakāra ha 07,158.042a vyasane vartamānasya kṛtavarmā nṛśaṃsavat 07,158.042c aśvāñ jaghāna sahasā tathobhau pārṣṇisārathī 07,158.042e tathetare maheṣvāsāḥ saubhadraṃ yudhy apātayan 07,158.043a alpe ca kāraṇe kṛṣṇa hato gāṇḍīvadhanvanā 07,158.043c saindhavo yādavaśreṣṭha tac ca nātipriyaṃ mama 07,158.044a yadi śatruvadhe nyāyyo bhavet kartuṃ ca pāṇḍavaiḥ 07,158.044c droṇakarṇau raṇe pūrvaṃ hantavyāv iti me matiḥ 07,158.045a etau mūlaṃ hi duḥkhānām asmākaṃ puruṣarṣabha 07,158.045c etau raṇe samāsādya parāśvastaḥ suyodhanaḥ 07,158.046a yatra vadhyo bhaved droṇaḥ sūtaputraś ca sānugaḥ 07,158.046c tatrāvadhīn mahābāhuḥ saindhavaṃ dūravāsinam 07,158.047a avaśyaṃ tu mayā kāryaḥ sūtaputrasya nigrahaḥ 07,158.047c tato yāsyāmy ahaṃ vīra svayaṃ karṇajighāṃsayā 07,158.047e bhīmaseno mahābāhur droṇānīkena saṃgataḥ 07,158.048a evam uktvā yayau tūrṇaṃ tvaramāṇo yudhiṣṭhiraḥ 07,158.048c sa visphārya mahac cāpaṃ śaṅkhaṃ pradhmāpya bhairavam 07,158.049a tato rathasahasreṇa gajānāṃ ca śatais tribhiḥ 07,158.049c vājibhiḥ pañcasāhasrais trisāhasraiḥ prabhadrakaiḥ 07,158.049e vṛtaḥ śikhaṇḍī tvarito rājānaṃ pṛṣṭhato 'nvayāt 07,158.050a tato bherīḥ samājaghnuḥ śaṅkhān dadhmuś ca daṃśitāḥ 07,158.050b*1259_01 śaṅkhaśabdaravāṃś caiva bāṇaśabdāṃś ca daṃsitāḥ 07,158.050c pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva yudhiṣṭhirapurogamāḥ 07,158.051a tato 'bravīn mahābāhur vāsudevo dhanaṃjayam 07,158.051c eṣa prayāti tvarito krodhāviṣṭo yudhiṣṭhiraḥ 07,158.051e jighāṃsuḥ sūtaputrasya tasyopekṣā na yujyate 07,158.052a evam uktvā hṛṣīkeśaḥ śīghram aśvān acodayat 07,158.052c dūraṃ ca yātaṃ rājānam anvagacchaj janārdanaḥ 07,158.053a taṃ dṛṣṭvā sahasā yāntaṃ sūtaputrajighāṃsayā 07,158.053c śokopahatasaṃkalpaṃ dahyamānam ivāgninā 07,158.053e abhigamyābravīd vyāso dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 07,158.054a karṇam āsādya saṃgrāme diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 07,158.054c savyasācivadhākāṅkṣī śaktiṃ rakṣitavān hi saḥ 07,158.055a na cāgād dvairathaṃ jiṣṇur diṣṭyā taṃ bharatarṣabha 07,158.055c sṛjetāṃ spardhināv etau divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 07,158.056a vadhyamāneṣu cāstreṣu pīḍitaḥ sūtanandanaḥ 07,158.056c vāsavīṃ samare śaktiṃ dhruvaṃ muñced yudhiṣṭhira 07,158.057a tato bhavet te vyasanaṃ ghoraṃ bharatasattama 07,158.057c diṣṭyā rakṣo hataṃ yuddhe sūtaputreṇa mānada 07,158.058a vāsavīṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālenāpahato hy asau 07,158.058c tavaiva kāraṇād rakṣo nihataṃ tāta saṃyuge 07,158.059a mā krudho bharataśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 07,158.059c prāṇinām iha sarveṣām eṣā niṣṭhā yudhiṣṭhira 07,158.060a bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pārthivaiś ca mahātmabhiḥ 07,158.060c kauravān samare rājann abhiyudhyasva bhārata 07,158.060e pañcame divase caiva pṛthivī te bhaviṣyati 07,158.061a nityaṃ ca puruṣavyāghra dharmam eva vicintaya 07,158.061c ānṛśaṃsyaṃ tapo dānaṃ kṣamāṃ satyaṃ ca pāṇḍava 07,158.062a sevethāḥ paramaprīto yato dharmas tato jayaḥ 07,158.062c ity uktvā pāṇḍavaṃ vyāsas tatraivāntaradhīyata 07,159.001 saṃjaya uvāca 07,159.001*1260_01 vyāsenaivam athoktas tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,159.001*1260_02 svayaṃ karṇavadhād vīro nivṛtto bharatarṣabha 07,159.001a ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tāṃ niśām 07,159.001c duḥkhāmarṣavaśaṃ prāpto dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,159.002a dṛṣṭva bhīmena mahatīṃ vāryamāṇāṃ camūṃ tava 07,159.002c dhṛṣṭadyumnam uvācedaṃ kumbhayoniṃ nivāraya 07,159.003a tvaṃ hi droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt 07,159.003c saśaraḥ kavacī khaḍgī dhanvī ca paratāpanaḥ 07,159.003e abhidrava raṇe hṛṣṭo na ca te bhīḥ kathaṃ cana 07,159.004a janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiś ca yaśodhanaḥ 07,159.004c abhidravantu saṃhṛṣṭāḥ kumbhayoniṃ samantataḥ 07,159.005a nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 07,159.005c drupadaś ca virāṭaś ca putrabhrātṛsamanvitau 07,159.006a sātyakiḥ kekayāś caiva pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 07,159.006c abhidravantu vegena bhāradvājavadhepsayā 07,159.007a tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṃ yac ca kiṃ cana 07,159.007c pādātāś ca raṇe droṇaṃ prāpayantu mahāratham 07,159.008a tathājñaptās tu te sarve pāṇḍavena mahātmanā 07,159.008c abhyadravanta vegena kumbhayoniṃ yuyutsayā 07,159.009a āgacchatas tān sahasā sarvodyogena pāṇḍavān 07,159.009c pratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,159.010a tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavān 07,159.010c abhyadravat susaṃkruddha icchan droṇasya jīvitam 07,159.011a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śrāntavāhanasainikam 07,159.011c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatām itaretaram 07,159.012a nidrāndhās te mahārāja pariśrāntāś ca saṃyuge 07,159.012c nābhyapadyanta samare kāṃ cic ceṣṭāṃ mahārathāḥ 07,159.013a triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakā 07,159.013c sahasrayāmapratimā babhūva prāṇahāriṇī 07,159.013e vadhyatāṃ ca tathā teṣāṃ kṣatānāṃ ca viśeṣataḥ 07,159.014a aho rātriḥ samājajñe nidrāndhānāṃ viśeṣataḥ 07,159.014c sarve hy āsan nirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥ 07,159.014e tava caiva pareṣāṃ ca gatāstrā vigateṣavaḥ 07,159.015a te tathā pārayantaś ca hrīmantaś ca viśeṣataḥ 07,159.015c svadharmam anupaśyanto na jahuḥ svām anīkinīm 07,159.016a śastrāṇy anye samutsṛjya nidrāndhāḥ śerate janāḥ 07,159.016c gajeṣv anye ratheṣv anye hayeṣv anye ca bhārata 07,159.017a nidrāndhā no bubudhire kāṃ cic ceṣṭāṃ narādhipāḥ 07,159.017c te 'nyonyaṃ samare yodhāḥ preṣayanta yamakṣayam 07,159.018a svapnāyamānās tv apare parān iti vicetasaḥ 07,159.018c ātmānaṃ samare jaghnuḥ svān eva ca parān api 07,159.019a nānāvāco vimuñcanto nidrāndhās te mahāraṇe 07,159.019b*1261_01 asmākaṃ ca mahārāja parebhyo bahavo janāḥ 07,159.019c yoddhavyam iti tiṣṭhanto nidrāsaṃsaktalocanāḥ 07,159.020a saṃmardyānye raṇe ke cin nidrāndhāś ca parasparam 07,159.020c jaghnuḥ śūrā raṇe rājaṃs tasmiṃs tamasi dāruṇe 07,159.021a hanyamānaṃ tathātmānaṃ parebhyo bahavo janāḥ 07,159.021c nābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhṛśam 07,159.022a teṣām etādṛśīṃ ceṣṭāṃ vijñāya puruṣarṣabhaḥ 07,159.022c uvāca vākyaṃ bībhatsur uccaiḥ saṃnādayan diśaḥ 07,159.023a śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva savāhanāḥ 07,159.023c tamasā cāvṛte sainye rajasā bahulena ca 07,159.024a te yūyaṃ yadi manyadhvam upāramata sainikāḥ 07,159.024c nimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam 07,159.025a tato vinidrā viśrāntāś candramasy udite punaḥ 07,159.025c saṃsādhayiṣyathānyonyaṃ svargāya kurupāṇḍavāḥ 07,159.026a tad vacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya niśamya te 07,159.026c arocayanta sainyāni tathā cānyonyam abruvan 07,159.027a cukruśuḥ karṇa karṇeti rājan duryodhaneti ca 07,159.027c upāramata pāṇḍūnāṃ viratā hi varūthinī 07,159.028a tathā vikrośamānasya phalgunasya tatas tataḥ 07,159.028c upāramata pāṇḍūnāṃ senā tava ca bhārata 07,159.029a tām asya vācaṃ devāś ca ṛṣayaś ca mahātmanaḥ 07,159.029c sarvasainyāni cākṣudrāḥ prahṛṣṭāḥ pratyapūjayan 07,159.030a tat saṃpūjya vaco 'krūraṃ sarvasainyāni bhārata 07,159.030c muhūrtam asvapan rājañ śrāntāni bharatarṣabha 07,159.031a sā tu saṃprāpya viśrāmaṃ dhvajinī tava bhārata 07,159.031c sukham āptavatī vīram arjunaṃ pratyapūjayat 07,159.032a tvayi vedās tathāstrāṇi tvayi buddhiparākramau 07,159.032c dharmas tvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha 07,159.033a yac cāśvastās tavecchāmaḥ śarma pārtha tad astu te 07,159.033c manasaś ca priyān arthān vīra kṣipram avāpnuhi 07,159.034a iti te taṃ naravyāghraṃ praśaṃsanto mahārathāḥ 07,159.034c nidrayā samavākṣiptās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 07,159.035a aśvapṛṣṭheṣu cāpy anye rathanīḍeṣu cāpare 07,159.035c gajaskandhagatāś cānye śerate cāpare kṣitau 07,159.036a sāyudhāḥ sagadāś caiva sakhaḍgāḥ saparaśvadhāḥ 07,159.036c saprāsakavacāś cānye narāḥ suptāḥ pṛthak pṛthak 07,159.037a gajās te pannagābhogair hastair bhūreṇurūṣitaiḥ 07,159.037c nidrāndhā vasudhāṃ cakrur ghrāṇaniḥśvāsaśītalām 07,159.038a gajāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītale 07,159.038c viśīrṇā girayo yadvan niḥśvasadbhir mahoragaiḥ 07,159.039a samāṃ ca viṣamāṃ cakruḥ khurāgrair vikṣatāṃ mahīm 07,159.039c hayāḥ kāñcanayoktrāś ca kesarālambibhir yugaiḥ 07,159.039e suṣupus tatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ 07,159.039f*1262_01 evaṃ hayāś ca nāgāś ca yodhāś ca bharatarṣabha 07,159.039f*1262_02 yuddhād viramya suṣupuḥ śrameṇa mahatānvitāḥ 07,159.040a tat tathā nidrayā bhagnam avācam asvapad balam 07,159.040c kuśalair iva vinyastaṃ paṭe citram ivādbhutam 07,159.041a te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ sāyakavikṣatāṅgāḥ 07,159.041c kumbheṣu līnāḥ suṣupur gajānāṃ; kuceṣu lagnā iva kāminīnām 07,159.041d*1263_01 vīrā vāraṇakumbheṣu suṣupur yuddhakarśitāḥ 07,159.041d*1263_02 rātrau ratipariśrāntāḥ kāminīnāṃ kuceṣv iva 07,159.042a tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā 07,159.042c netrānandena candreṇa māhendrī dig alaṃkṛtā 07,159.042d*1264_01 daśaśatākṣakakubdariniḥsṛtaḥ 07,159.042d*1264_02 kiraṇakesarabhāsurapiñjaraḥ 07,159.042d*1264_03 timiravāraṇayūthavidāraṇaḥ 07,159.042d*1264_04 samudiyād udayācalakesarī 07,159.042d*1264_05 haravṛṣottamagātrasamadyutiḥ 07,159.042d*1264_06 smaraśarāsanapūrṇasamaprabhaḥ 07,159.042d*1264_07 navavadhūsmitacārumanoharaḥ 07,159.042d*1264_08 pravisṛtaḥ kumudākarabāndhavaḥ 07,159.042d*1265_01 pramadayan vasudhāṃ hi sudhākaraḥ 07,159.043a tato muhūrtād bhagavān purastāc chaśalakṣaṇaḥ 07,159.043c aruṇaṃ darśayām āsa grasañ jyotiḥprabhaṃ prabhuḥ 07,159.044a aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabham 07,159.044c raśmijālaṃ mahac candro mandaṃ mandam avāsṛjat 07,159.045a utsārayantaḥ prabhayā tamas te candraraśmayaḥ 07,159.045c paryagacchañ śanaiḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca kṣitiṃ tathā 07,159.046a tato muhūrtād bhuvanaṃ jyotirbhūtam ivābhavat 07,159.046c aprakhyam aprakāśaṃ ca jagāmāśu tamas tathā 07,159.047a pratiprakāśite loke divābhūte niśākare 07,159.047c vicerur na viceruś ca rājan naktaṃcarās tataḥ 07,159.048a bodhyamānaṃ tu tat sainyaṃ rājaṃś candrasya raśmibhiḥ 07,159.048c bubudhe śatapatrāṇāṃ vanaṃ mahad ivāmbhasi 07,159.049a yathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro bhavet 07,159.049c tathā candrodayoddhūtaḥ sa babhūva balārṇavaḥ 07,159.050a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva viśāṃ pate 07,159.050c loke lokavināśāya paraṃ lokam abhīpsatām 07,160.001 saṃjaya uvāca 07,160.001a tato duryodhano droṇam abhigamyedam abravīt 07,160.001c amarṣavaśam āpanno janayan harṣatejasī 07,160.002a na marṣaṇīyāḥ saṃgrāme viśramantaḥ śramānvitāḥ 07,160.002c sapatnā glānamanaso labdhalakṣyā viśeṣataḥ 07,160.003a tat tu marṣitam asmābhir bhavataḥ priyakāmyayā 07,160.003c ta ete pariviśrāntāḥ pāṇḍavā balavattarāḥ 07,160.004a sarvathā parihīnāḥ sma tejasā ca balena ca 07,160.004c bhavatā pālyamānās te vivardhante punaḥ punaḥ 07,160.005a divyāny astrāṇi sarvāṇi brahmāstrādīni yāny api 07,160.005c tāni sarvāṇi tiṣṭhanti bhavaty eva viśeṣataḥ 07,160.006a na pāṇḍaveyā na vayaṃ nānye loke dhanurdharāḥ 07,160.006c yudhyamānasya te tulyāḥ satyam etad bravīmi te 07,160.007a sasurāsuragandharvān imāṃl lokān dvijottama 07,160.007c sarvāstravid bhavān hanyād divyair astrair na saṃśayaḥ 07,160.008a sa bhavān marṣayaty enāṃs tvatto bhītān viśeṣataḥ 07,160.008c śiṣyatvaṃ vā puraskṛtya mama vā mandabhāgyatām 07,160.009a evam uddharṣito droṇaḥ kopitaś cātmajena te 07,160.009c samanyur abravīd rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ 07,160.010a sthaviraḥ san paraṃ śaktyā ghaṭe duryodhanāhave 07,160.010c ataḥ paraṃ mayā kāryaṃ kṣudraṃ vijayagṛddhinā 07,160.010e anastravid ayaṃ sarvo hantavyo 'stravidā janaḥ 07,160.011a yad bhavān manyate cāpi śubhaṃ vā yadi vāśubham 07,160.011c tad vai kartāsmi kauravya vacanāt tava nānyathā 07,160.012a nihatya sarvapāñcālān yuddhe kṛtvā parākramam 07,160.012c vimokṣye kavacaṃ rājan satyenāyudham ālabhe 07,160.013a manyase yac ca kaunteyam arjunaṃ śrāntam āhave 07,160.013c tasya vīryaṃ mahābāho śṛṇu satyena kaurava 07,160.014a taṃ na devā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ 07,160.014c utsahante raṇe soḍhuṃ kupitaṃ savyasācinam 07,160.015a khāṇḍave yena bhagavān pratyudyātaḥ sureśvaraḥ 07,160.015c sāyakair vāritaś cāpi varṣamāṇo mahātmanā 07,160.016a yakṣā nāgās tathā daityā ye cānye balagarvitāḥ 07,160.016c nihatāḥ puruṣendreṇa tac cāpi viditaṃ tava 07,160.017a gandharvā ghoṣayātrāyāṃ citrasenādayo jitāḥ 07,160.017c yūyaṃ tair hriyamāṇāś ca mokṣitā dṛḍhadhanvanā 07,160.018a nivātakavacāś cāpi devānāṃ śatravas tathā 07,160.018c surair avadhyāḥ saṃgrāme tena vīreṇa nirjitāḥ 07,160.019a dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām 07,160.019c vijigye puruṣavyāghraḥ sa śakyo mānuṣaiḥ katham 07,160.020a pratyakṣaṃ caiva te sarvaṃ yathā balam idaṃ tava 07,160.020c kṣapitaṃ pāṇḍuputreṇa ceṣṭatāṃ no viśāṃ pate 07,160.021a taṃ tathābhipraśaṃsantam arjunaṃ kupitas tadā 07,160.021c droṇaṃ tava suto rājan punar evedam abravīt 07,160.022a ahaṃ duḥśāsanaḥ karṇaḥ śakunir mātulaś ca me 07,160.022c haniṣyāmo 'rjunaṃ saṃkhye dvaidhīkṛtyādya bhāratīm 07,160.022d*1266_01 tiṣṭha sa tvaṃ mahābāho nityaṃ śiṣyaḥ priyas tava 07,160.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā bhāradvājo hasann iva 07,160.023c anvavartata rājānaṃ svasti te 'stv iti cābravīt 07,160.024a ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ jvalantam iva tejasā 07,160.024c akṣayaṃ kṣapayet kaś cit kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabham 07,160.025a taṃ na vittapatir nendro na yamo na jaleśvaraḥ 07,160.025c nāsuroragarakṣāṃsi kṣapayeyuḥ sahāyudham 07,160.026a mūḍhās tv etāni bhāṣante yānīmāny āttha bhārata 07,160.026c yuddhe hy arjunam āsādya svastimān ko vrajed gṛhān 07,160.027a tvaṃ tu sarvātiśaṅkitvān niṣṭhuraḥ pāpaniścayaḥ 07,160.027c śreyasas tvaddhite yuktāṃs tat tad vaktum ihecchasi 07,160.028a gaccha tvam api kaunteyam ātmārthebhyo hi māciram 07,160.028c tvam apy āśaṃsase yoddhuṃ kulajaḥ kṣatriyo hy asi 07,160.029a imān kiṃ pārthivān sarvān ghātayiṣyasy anāgasaḥ 07,160.029c tvam asya mūlaṃ vairasya tasmād āsādayārjunam 07,160.030a eṣa te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 07,160.030c dūrdyūtadevī gāndhāriḥ prayātv arjunam āhave 07,160.031a eṣo 'kṣakuśalo jihmo dyūtakṛt kitavaḥ śaṭhaḥ 07,160.031c devitā nikṛtiprajño yudhi jeṣyati pāṇḍavān 07,160.032a tvayā kathitam atyantaṃ karṇena saha hṛṣṭavat 07,160.032c asakṛc chūnyavan mohād dhṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ 07,160.033a ahaṃ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me 07,160.033c pāṇḍuputrān haniṣyāmaḥ sahitāḥ samare trayaḥ 07,160.034a iti te katthamānasya śrutaṃ saṃsadi saṃsadi 07,160.034c anutiṣṭha pratijñāṃ tāṃ satyavāg bhava taiḥ saha 07,160.035a eṣa te pāṇḍavaḥ śatrur aviṣahyo 'grataḥ sthitaḥ 07,160.035c kṣatradharmam avekṣasva ślāghyas tava vadho jayāt 07,160.036a dattaṃ bhuktam adhītaṃ ca prāptam aiśvaryam īpsitam 07,160.036c kṛtakṛtyo 'nṛṇaś cāsi mā bhair yudhyasva pāṇḍavam 07,160.037a ity uktvā samare droṇo nyavartata yataḥ pare 07,160.037c dvaidhīkṛtya tataḥ senāṃ yuddhaṃ samabhavat tadā 07,161.001 saṃjaya uvāca 07,161.001a tribhāgamātraśeṣāyāṃ rātryāṃ yuddham avartata 07,161.001c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃhṛṣṭānāṃ viśāṃ pate 07,161.002a atha candraprabhāṃ muṣṇann ādityasya puraḥsaraḥ 07,161.002c aruṇo 'bhyudayāṃ cakre tāmrīkurvann ivāmbaram 07,161.002d*1267_01 prakāśam akarod vyoma jagat saṃrañjayann iva 07,161.002d*1268_01 prācyāṃ diśi sahasrāṃśor aruṇenāruṇīkṛtam 07,161.002d*1268_02 tāpanīyaṃ yathā cakraṃ bhrājate ravimaṇḍalam 07,161.002d*1268_03 tato rathāśvāṃś ca manuṣyayānāny 07,161.002d*1268_04 utsṛjya sarve kurupāṇḍuyodhāḥ 07,161.002d*1268_05 divākarasyābhimukhaṃ japantaḥ 07,161.002d*1268_06 saṃdhyāgatāḥ prāñjalayo babhūvuḥ 07,161.003a tato dvaidhīkṛte sainye droṇaḥ somakapāṇḍavān 07,161.003c abhyadravat sapāñcālān duryodhanapurogamaḥ 07,161.004a dvaidhībhūtān kurūn dṛṣṭvā mādhavo 'rjunam abravīt 07,161.004c sapatnān savyataḥ kurmi savyasācinn imān kurūn 07,161.005a sa mādhavam anujñāya kuruṣveti dhanaṃjayaḥ 07,161.005c droṇakarṇau maheṣvāsau savyataḥ paryavartata 07,161.006a abhiprāyaṃ tu kṛṣṇasya jñātvā parapuraṃjayaḥ 07,161.006c ājiśīrṣagataṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ samāsadat 07,161.007 bhīma uvāca 07,161.007a arjunārjuna bībhatso śṛṇu me tattvato vacaḥ 07,161.007c yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ 07,161.008a asmiṃś ced āgate kāle śreyo na pratipatsyase 07,161.008c asaṃbhāvitarūpaḥ sann ānṛśaṃsyaṃ kariṣyasi 07,161.009a satyaśrīdharmayaśasāṃ vīryeṇānṛṇyam āpnuhi 07,161.009c bhindhy anīkaṃ yudhāṃ śreṣṭha savyasācinn imān kuru 07,161.010 saṃjaya uvāca 07,161.010a sa savyasācī bhīmena coditaḥ keśavena ca 07,161.010c karṇadroṇāv atikramya samantāt paryavārayat 07,161.011a tam ājiśīrṣam āyāntaṃ dahantaṃ kṣatriyarṣabhān 07,161.011c parākrāntaṃ parākramya yatantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 07,161.011e nāśaknuvan vārayituṃ vardhamānam ivānalam 07,161.012a atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 07,161.012c abhyavarṣañ śaravrātaiḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 07,161.013a teṣām astrāṇi sarveṣām uttamāstravidāṃ varaḥ 07,161.013c kadarthīkṛtya rājendra śaravarṣair avākirat 07,161.014a astrair astrāṇi saṃvārya laghuhasto dhanaṃjayaḥ 07,161.014c sarvān avidhyan niśitair daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 07,161.015a uddhūtā rajaso vṛṣṭiḥ śaravṛṣṭis tathaiva ca 07,161.015c tamaś ca ghoraṃ śabdaś ca tadā samabhavan mahān 07,161.016a na dyaur na bhūmir na diśaḥ prājñāyanta tathā gate 07,161.016c sainyena rajasā mūḍhaṃ sarvam andham ivābhavat 07,161.017a naiva te na vayaṃ rājan prajñāsiṣma parasparam 07,161.017b*1269_01 śabdamātreṇa jānīmo vayaṃ te ca parasparam 07,161.017c uddeśena hi tena sma samayudhyanta pārthivāḥ 07,161.018a virathā rathino rājan samāsādya parasparam 07,161.018c keṣeśu samasajjanta kavaceṣu bhujeṣu ca 07,161.019a hatāśvā hatasūtāś ca niśceṣṭā rathinas tadā 07,161.019c jīvanta iva tatra sma vyadṛśyanta bhayārditāḥ 07,161.020a hatān gajān samāśliṣya parvatān iva vājinaḥ 07,161.020c gatasattvā vyadṛśyanta tathaiva saha sādibhiḥ 07,161.021a tatas tv abhyavasṛtyaiva saṃgrāmād uttarāṃ diśam 07,161.021c atiṣṭhad āhave droṇo vidhūma iva pāvakaḥ 07,161.022a tam ājiśīrṣād ekāntam apakrāntaṃ niśāmya tu 07,161.022c samakampanta sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 07,161.023a bhrājamānaṃ śriyā yuktaṃ jvalantam iva tejasā 07,161.023c droṇaṃ dṛṣṭvārayas tresuś celur mamluś ca māriṣa 07,161.024a āhvayantaṃ parānīkaṃ prabhinnam iva vāraṇam 07,161.024c nainaṃ śaśaṃsire jetuṃ dānavā vāsavaṃ yathā 07,161.025a ke cid āsan nirutsāhāḥ ke cit kruddhā manasvinaḥ 07,161.025c vismitāś cābhavan ke cit ke cid āsann amarṣitāḥ 07,161.026a hastair hastāgram apare pratyapiṃṣan narādhipāḥ 07,161.026b*1270_01 vidhūyānye karān kruddhāḥ kareṣv eva nyapīḍayan 07,161.026c apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ 07,161.027a vyākṣipann āyudhān anye mamṛduś cāpare bhujān 07,161.027c anye cānvapatan droṇaṃ tyaktātmāno mahaujasaḥ 07,161.028a pāñcālās tu viśeṣeṇa droṇasāyakapīḍitāḥ 07,161.028c samasajjanta rājendra samare bhṛśavedanāḥ 07,161.028d*1271_01 dṛṣṭvā droṇaṃ mahārāja samakampata[nta] pāṇḍavāḥ 07,161.028d*1271_02 tato yodhā pāṇḍavānāṃ mahātman 07,161.028d*1271_03 dṛṣṭvā droṇaṃ dīpyamānaṃ śaraughaiḥ 07,161.028d*1271_04 tataḥ sarve sṛñjayāḥ pāṇḍavāś ca 07,161.028d*1271_05 jighāsanto droṇam evābhijagmuḥ 07,161.029a tato virāṭadrupadau droṇaṃ pratiyayū raṇe 07,161.029c tathā carantaṃ saṃgrāme bhṛśaṃ samaradurjayam 07,161.030a drupadasya tataḥ pautrās traya eva viśāṃ pate 07,161.030c cedayaś ca maheṣvāsā droṇam evābhyayur yudhi 07,161.031a teṣāṃ drupadapautrāṇāṃ trayāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,161.031c tribhir droṇo 'harat prāṇāṃs te hatā nyapatan bhuvi 07,161.032a tato droṇo 'jayad yuddhe cedikekayasṛñjayān 07,161.032c matsyāṃś caivājayat sarvān bhāradvājo mahārathaḥ 07,161.033a tatas tu drupadaḥ krodhāc charavarṣam avākirat 07,161.033c droṇaṃ prati mahārāja virāṭaś caiva saṃyuge 07,161.033d*1272_01 taṃ nihatyeṣuvarṣaṃ tu droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ 07,161.033d*1272_02 tau śaraiś chādayām āsa virāṭadrupadāv ubhau 07,161.033d*1272_03 droṇena chādyamānau tau kruddhau saṃgrāmamūrdhani 07,161.033d*1272_04 droṇaṃ śarair vivyadhatuḥ paramaṃ krodham āsthitau 07,161.033d*1272_05 tato droṇo mahārāja krodhāmarṣasamanvitaḥ 07,161.033d*1272_06 bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ ciccheda dhanuṣī tayoḥ 07,161.033d*1272_07 tato virāṭaḥ kupitaḥ samare tomarān daśa 07,161.033d*1272_08 daśa cikṣepa ca śarān droṇasya vadhakāṅkṣayā 07,161.033d*1272_09 śaktiṃ ca drupado ghorām āyasīṃ svarṇabhūṣitām 07,161.033d*1272_10 cikṣepa bhujagendrābhāṃ kruddho droṇarathaṃ prati 07,161.033d*1272_11 tato bhallaiḥ suniśitaiś chittvā tāṃs tomarān daśa 07,161.033d*1272_12 śaktiṃ kanakavaiḍūryāṃ droṇaś ciccheda sāyakaiḥ 07,161.033d*1273_01 sa tābhyām ardito vṛddho vṛddhābhyāṃ krodhamūrchitaḥ 07,161.034a tato droṇaḥ supītābhyāṃ bhallābhyām arimardanaḥ 07,161.034c drupadaṃ ca virāṭaṃ ca praiṣīd vaivasvatakṣayam 07,161.035a hate virāṭe drupade kekayeṣu tathaiva ca 07,161.035c tathaiva cedimatsyeṣu pāñcāleṣu tathaiva ca 07,161.035e hateṣu triṣu vīreṣu drupadasya ca naptṛṣu 07,161.035f*1274_01 pāñcālarājapautreṣu triṣu cādbhutakarmasu 07,161.035f*1274_02 pitṛputravadhāyas taś cikīrṣan karma duṣkaram 07,161.036a droṇasya karma tad dṛṣṭvā kopaduḥkhasamanvitaḥ 07,161.036c śaśāpa rathināṃ madhye dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 07,161.037a iṣṭāpūrtāt tathā kṣātrād brāhmaṇyāc ca sa naśyatu 07,161.037c droṇo yasyādya mucyeta yo vā droṇāt parāṅmukhaḥ 07,161.038a iti teṣāṃ pratiśrutya madhye sarvadhanuṣmatām 07,161.038c āyād droṇaṃ sahānīkaḥ pāñcālyaḥ paravīrahā 07,161.038e pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan pāṇḍavānyataḥ 07,161.039a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 07,161.039c sodaryāś ca yathā mukhyās te 'rakṣan droṇam āhave 07,161.040a rakṣyamāṇaṃ tathā droṇaṃ samare tair mahātmabhiḥ 07,161.040c yatamānāpi pāñcālā na śekuḥ prativīkṣitum 07,161.041a tatrākrudhyad bhīmaseno dhṛṣṭadyumnasya māriṣa 07,161.041c sa enaṃ vāgbhir ugrābhis tatakṣa puruṣarṣabha 07,161.042a drupadasya kule jātaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ 07,161.042c kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ prekṣetārim avasthitam 07,161.043a pitṛputravadhaṃ prāpya pumān kaḥ parihāpayet 07,161.043c viśeṣatas tu śapathaṃ śapitvā rājasaṃsadi 07,161.044a eṣa vaiśvānara iva samiddhaḥ svena tejasā 07,161.044c śaracāpendhano droṇaḥ kṣatraṃ dahati tejasā 07,161.045a purā karoti niḥśeṣāṃ pāṇḍavānām anīkinīm 07,161.045c sthitāḥ paśyata me karma droṇam eva vrajāmy aham 07,161.046a ity uktvā prāviśat kruddho droṇānīkaṃ vṛkodaraḥ 07,161.046c dṛḍhaiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair drāvayaṃs tava vāhinīm 07,161.046d*1275_01 athodyamya gadāṃ bhīmaḥ kāladaṇḍam ivāntakaḥ 07,161.046d*1275_02 droṇāya vyasṛjad rājan rathahayapapalvuve (sic) 07,161.046d*1275_03 sāśvasūtadhvajaṃ rājan droṇasyāpothayat tadā 07,161.046d*1275_04 prāmṛda[dna]n svabahūn yodhān vāyuvṛkṣān ivaujasā 07,161.046d*1275_05 anyaṃ tu ratham āsthāya droṇaḥ praharatāṃ varaḥ 07,161.046d*1275_06 vyūhadvāraṃ samāsthāya yuddhāya samavasthitaḥ 07,161.047a dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ praviśya mahatīṃ camūm 07,161.047c āsasāda raṇe droṇaṃ tadāsīt tumulaṃ mahat 07,161.048a naiva nas tādṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam 07,161.048c yathā sūryodaye rājan samutpiñjo 'bhavan mahān 07,161.049a saṃsaktāni vyadṛśyanta rathavṛndāni māriṣa 07,161.049c hatāni ca vikīrṇāni śarīrāṇi śarīriṇām 07,161.050a ke cid anyatra gacchantaḥ pathi cānyair upadrutāḥ 07,161.050c vimukhāḥ pṛṣṭhataś cānye tāḍyante pārśvato 'pare 07,161.051a tathā saṃsaktayuddhaṃ tad abhavad bhṛśadāruṇam 07,161.051c atha saṃdhyāgataḥ sūryaḥ kṣaṇena samapadyata 07,162.001 saṃjaya uvāca 07,162.001a te tathaiva mahārāja daṃśitā raṇamūrdhani 07,162.001c saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum ādityam upatasthire 07,162.002a udite tu sahasrāṃśau taptakāñcanasaprabhe 07,162.002c prakāśiteṣu lokeṣu punar yuddham avartata 07,162.003a dvaṃdvāni yāni tatrāsan saṃsaktāni purodayāt 07,162.003c tāny evābhyudite sūrye samasajjanta bhārata 07,162.004a rathair hayā hayair nāgāḥ pādātāś cāpi kuñjaraiḥ 07,162.004c hayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāś ca padātibhiḥ 07,162.004d*1276_01 narā rathai rathā nāgais tathaiva puruṣarṣabha 07,162.004e saṃsaktāś ca viyuktāś ca yodhāḥ saṃnyapatan raṇe 07,162.005a te rātrau kṛtakarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasā 07,162.005c kṣutpipāsāparītāṅgā visaṃjñā bahavo 'bhavan 07,162.006a śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ kuñjarāṇāṃ ca garjatām 07,162.006c visphāritavikṛṣṭānāṃ kārmukāṇāṃ ca kūjatām 07,162.007a śabdaḥ samabhavad rājan divispṛg bharatarṣabha 07,162.007c dravatāṃ ca padātīnāṃ śastrāṇāṃ vinipātyatām 07,162.008a hayānāṃ heṣatāṃ caiva rathānāṃ ca nivartatām 07,162.008c krośatāṃ garjatāṃ caiva tadāsīt tumulaṃ mahat 07,162.009a vivṛddhas tumulaḥ śabdo dyām agacchan mahāsvanaḥ 07,162.009c nānāyudhanikṛttānāṃ ceṣṭatām āturaḥ svanaḥ 07,162.010a bhūmāv aśrūyata mahāṃs tadāsīt kṛpaṇaṃ mahat 07,162.010c patatāṃ patitānāṃ ca pattyaśvarathahastinām 07,162.011a teṣu sarveṣv anīkeṣu vyatiṣakteṣv anekaśaḥ 07,162.011c sve svāñ jaghnuḥ pare svāṃś ca sve parāṃś ca parān pare 07,162.012a vīrabāhuvisṛṣṭāś ca yodheṣu ca gajeṣu ca 07,162.012c asayaḥ pratyadṛśyanta vāsasāṃ nejaneṣv iva 07,162.013a udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ 07,162.013c sa eva śabdas tadrūpo vāsasāṃ nijyatām iva 07,162.014a ardhāsibhis tathā khaḍgais tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ 07,162.014c nikṛṣṭayuddhaṃ saṃsaktaṃ mahad āsīt sudāruṇam 07,162.015a gajāśvakāyaprabhavāṃ naradehapravāhinīm 07,162.015c śastramatsyasusaṃpūrṇāṃ māṃsaśoṇitakardamām 07,162.016a ārtanādasvanavatīṃ patākāvastraphenilām 07,162.016c nadīṃ prāvartayan vīrāḥ paralokapravāhinīm 07,162.017a śaraśaktyarditāḥ klāntā rātrimūḍhālpacetasaḥ 07,162.017c viṣṭabhya sarvagātrāṇi vyatiṣṭhan gajavājinaḥ 07,162.017e saṃśuṣkavadanā vīrāḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ 07,162.018a yuddhopakaraṇaiś cānyais tatra tatra prakāśitaiḥ 07,162.018c kravyādasaṃghair ākīrṇaṃ mṛtair ardhamṛtair api 07,162.018e nāsīd rathapathas tatra sarvam āyodhanaṃ prati 07,162.019a majjatsu cakreṣu rathān sattvam āsthāya vājinaḥ 07,162.019c kathaṃ cid avahañ śrāntā vepamānāḥ śarārditāḥ 07,162.019e kulasattvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ 07,162.019f*1277_01 babhramus tatra tatraiva rathān ādāya bhārata 07,162.020a vihvalaṃ tat samudbhrāntaṃ sabhayaṃ bhāratāturam 07,162.020c balam āsīt tadā sarvam ṛte droṇārjunāv ubhau 07,162.021a tāv evāstāṃ nilayanaṃ tāv ārtāyanam eva ca 07,162.021c tāv evānye samāsādya jagmur vaivasvatakṣayam 07,162.022a āvignam abhavat sarvaṃ kauravāṇāṃ mahad balam 07,162.022c pāñcālānāṃ ca saṃsaktaṃ na prājñāyata kiṃ cana 07,162.023a antakākrīḍasadṛśe bhīrūṇāṃ bhayavardhane 07,162.023c pṛthivyāṃ rājavaṃśānām utthite mahati kṣaye 07,162.024a na tatra karṇaṃ na droṇaṃ nārjunaṃ na yudhiṣṭhiram 07,162.024c na bhīmasenaṃ na yamau na pāñcālyaṃ na sātyakim 07,162.025a na ca duḥśāsanaṃ drauṇiṃ na duryodhanasaubalau 07,162.025c na kṛpaṃ madrarājaṃ vā kṛtavarmāṇam eva ca 07,162.026a na cānyān naiva cātmānaṃ na kṣitiṃ na diśas tathā 07,162.026c paśyāma rājan saṃsaktān sainyena rajasāvṛtān 07,162.027a saṃbhrānte tumule ghore rajomeghe samutthite 07,162.027c dvitīyām iva saṃprāptām amanyanta niśāṃ tadā 07,162.028a na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥ 07,162.028c na diśo na divaṃ norvīṃ na samaṃ viṣamaṃ tathā 07,162.028d*1278_01 aśobhanta yathā meghāḥ śāradāś calavidyutaḥ 07,162.029a hastasaṃsparśam āpannān parān vāpy atha vā svakān 07,162.029c nyapātayaṃs tadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ 07,162.030a uddhūtatvāt tu rajasaḥ prasekāc choṇitasya ca 07,162.030c praśaśāma rajo bhaumaṃ śīghratvād anilasya ca 07,162.031a tatra nāgā hayā yodhā rathino 'tha padātayaḥ 07,162.031c pārijātavanānīva vyarocan rudhirokṣitāḥ 07,162.032a tato duryodhanaḥ karṇo droṇo duḥśāsanas tathā 07,162.032c pāṇḍavaiḥ samasajjanta caturbhiś caturo rathāḥ 07,162.033a duryodhanaḥ saha bhrātrā yamābhyāṃ samasajjata 07,162.033c vṛkodareṇa rādheyo bhāradvājena cārjunaḥ 07,162.034a tad ghoraṃ mahad āścaryaṃ sarve praikṣan samantataḥ 07,162.034c ratharṣabhāṇām ugrāṇāṃ saṃnipātam amānuṣam 07,162.035a rathamārgair vicitraiś ca vicitrarathasaṃkulam 07,162.035c apaśyan rathino yuddhaṃ vicitraṃ citrayodhinām 07,162.036a yatamānāḥ parākrāntāḥ parasparajigīṣavaḥ 07,162.036c jīmūtā iva gharmānte śaravarṣair avākiran 07,162.037a te rathān sūryasaṃkāśān āsthitāḥ puruṣarṣabhāḥ 07,162.037c aśobhanta yathā meghāḥ śāradāḥ samupasthitāḥ 07,162.037d*1279_01 yodhās te tu mahārāja krodhāmarṣasamanvitāḥ 07,162.038a spardhinas te maheṣvāsāḥ kṛtayatnā dhanurdharāḥ 07,162.038c abhyagacchaṃs tathānyonyaṃ mattā gajavṛṣā iva 07,162.039a na nūnaṃ dehabhedo 'sti kāle tasmin samāgate 07,162.039c yatra sarve na yugapad vyaśīryanta mahārathāḥ 07,162.040a bāhubhiś caraṇaiś chinnaiḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ 07,162.040c kārmukair viśikhaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ 07,162.041a nālīkakṣuranārācair nakharaiḥ śaktitomaraiḥ 07,162.041c anyaiś ca vividhākārair dhautaiḥ praharaṇottamaiḥ 07,162.042a citraiś ca vividhākāraiḥ śarīrāvaraṇair api 07,162.042c vicitraiś ca rathair bhagnair hataiś ca gajavājibhiḥ 07,162.043a śūnyaiś ca nagarākārair hatayodhadhvajai rathaiḥ 07,162.043c amanuṣyair hayais trastaiḥ kṛṣyamāṇais tatas tataḥ 07,162.044a vātāyamānair asakṛd dhatavīrair alaṃkṛtaiḥ 07,162.044c vyajanaiḥ kaṅkaṭaiś caiva dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 07,162.045a chatrair ābharaṇair vastrair mālyaiś ca susugandhibhiḥ 07,162.045c hāraiḥ kirīṭair mukuṭair uṣṇīṣaiḥ kiṅkiṇīgaṇaiḥ 07,162.046a urasyair maṇibhir niṣkaiś cūḍāmaṇibhir eva ca 07,162.046c āsīd āyodhanaṃ tatra nabhas tārāgaṇair iva 07,162.047a tato duryodhanasyāsīn nakulena samāgamaḥ 07,162.047c amarṣitena kruddhasya kruddhenāmarṣitasya ca 07,162.048a apasavyaṃ cakārātha mādrīputras tavātmajam 07,162.048c kirañ śaraśatair hṛṣṭas tatra nādo mahān abhūt 07,162.049a apasavyaṃ kṛtaḥ saṃkhye bhrātṛvyenātyamarṣiṇā 07,162.049c so 'marṣitas tam apy ājau praticakre 'pasavyataḥ 07,162.049d*1280_01 putras tava mahārāja rājā duryodhano drutam 07,162.050a tataḥ praticikīrṣantam apasavyaṃ tu te sutam 07,162.050c nyavārayata tejasvī nakulaś citramārgavit 07,162.051a sarvato vinivāryainaṃ śarajālena pīḍayan 07,162.051c vimukhaṃ nakulaś cakre tat sainyāḥ samapūjayan 07,162.052a tiṣṭha tiṣṭheti nakulo babhāṣe tanayaṃ tava 07,162.052c saṃsmṛtya sarvaduḥkhāni tava durmantritena ca 07,163.001 saṃjaya uvāca 07,163.001a tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat 07,163.001c rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm 07,163.002a tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ 07,163.002c mādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇam acchinat 07,163.003a nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaś cana sainikaḥ 07,163.003c hṛtottamāṅgam āśutvāt sahadevena buddhavān 07,163.004a yadā tv asaṃgṛhītatvāt prayānty aśvā yathāsukham 07,163.004c tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavān gatacetasam 07,163.005a sa hayān saṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ 07,163.005c yuyudhe rathināṃ śreṣṭhaś citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 07,163.006a tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṃyuge 07,163.006c hatasūtarathenājau vyacarad yad abhītavat 07,163.007a sahadevas tu tān aśvāṃs tīkṣṇair bāṇair avākirat 07,163.007c pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṃs te tatas tataḥ 07,163.008a sa raśmiṣu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam 07,163.008c dhanuṣā karma kurvaṃs tu raśmīn sa punar utsṛjat 07,163.009a chidreṣu teṣu taṃ bāṇair mādrīputro 'bhyavākirat 07,163.009c parīpsaṃs tvatsutaṃ karṇas tadantaram avāpatat 07,163.010a vṛkodaras tataḥ karṇaṃ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ 07,163.010c ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat 07,163.011a saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥ 07,163.011b*1281_01 bhīmam āvārayām āsa vikiran niśitāñ śarān 07,163.011b*1282_01 karṇas tu niśitair bāṇair vivyadhe marmabhedibhiḥ 07,163.011c tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayos tadā 07,163.011d*1283_01 purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva 07,163.012a tau vṛṣāv iva saṃkruddhau vivṛttanayanāv ubhau 07,163.012c vegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāv abhipetatuḥ 07,163.013a abhisaṃśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ 07,163.013c abhinnaśarapātatvād gadāyuddham avartata 07,163.014a gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram 07,163.014c bibhedāśu tadā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 07,163.015a tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān 07,163.015c avāsṛjad rathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām 07,163.016a tato bhīmaḥ punar gurvīṃ cikṣepādhirather gadām 07,163.016c tāṃ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ 07,163.016e pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṃ punar āvrajat 07,163.016f*1284_01 vyālīva mantrābhihatā karṇabāṇair abhidrutā 07,163.017a tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ 07,163.017c papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ 07,163.018a sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasṛjat krodhamūrchitaḥ 07,163.018c dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata 07,163.018d*1285_01 tais tasya niśitaiḥ pītair bhīmaseno mahābalaḥ 07,163.018d*1285_02 ciccheda paravīraghnaḥ prahasann iva bhārata 07,163.018d*1286_01 karṇo 'py anyad dhanur gṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 07,163.019a tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ 07,163.019c ṛṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī 07,163.020a sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham 07,163.020c harir yathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmad ariṃdamaḥ 07,163.021a tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṃ mahārathau 07,163.021c ācāryaśiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi 07,163.022a laghusaṃdhānayogābhyāṃ rathayoś ca raṇena ca 07,163.022c mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 07,163.023a upāramanta te sarve yodhāsmākaṃ pare tathā 07,163.023c adṛṣṭapūrvaṃ paśyantas tad yuddhaṃ guruśiṣyayoḥ 07,163.024a vicitrān pṛtanāmadhye rathamārgān udīryataḥ 07,163.024c anyonyam apasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣatuḥ 07,163.024e parākramaṃ tayor yodhā dadṛśus taṃ suvismitāḥ 07,163.025a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ droṇapāṇḍavayor mahat 07,163.025c āmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayor iva 07,163.026a yad yac cakāra droṇas tu kuntīputrajigīṣayā 07,163.026c tat tat pratijaghānāśu prahasaṃs tasya pāṇḍavaḥ 07,163.026d*1287_01 tāv anyonyaṃ prati mahān saṃrambhaḥ samajāyata 07,163.026d*1287_02 mṛdupūrvam abhūd yuddhaṃ divyāstraviduṣor dvayoḥ 07,163.027a yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe 07,163.027c tataḥ prāduścakārāstram astramārgaviśāradaḥ 07,163.028a aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyam atha vāruṇam 07,163.028c muktaṃ muktaṃ droṇacāpāt taj jaghāna dhanaṃjayaḥ 07,163.029a astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ 07,163.029c tato 'straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat 07,163.030a yad yad astraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā 07,163.030c tasyāstrasya vighātārthaṃ tat tat sa kurute 'rjunaḥ 07,163.031a sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi 07,163.031c arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat 07,163.032a mene cātmānam adhikaṃ pṛthivyām api bhārata 07,163.032c tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ 07,163.033a vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām 07,163.033c yatamāno 'rjunaṃ prītyā pratyavārayad utsmayan 07,163.034a tato 'ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ 07,163.034c ṛṣayaḥ siddhasaṃghāś ca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā 07,163.035a tad apsarobhir ākīrṇaṃ yakṣarākṣasasaṃkulam 07,163.035c śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṃ yathā 07,163.036a tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ 07,163.036c droṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ 07,163.036e visṛjyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa 07,163.036f*1288_01 abruvaṃs tatra siddhāś ca ṛṣayaś ca samāgatāḥ 07,163.037a naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam 07,163.037c na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param 07,163.037e vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam 07,163.038a ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṃ cāpy ati pāṇḍavaḥ 07,163.038c nānayor antaraṃ draṣṭuṃ śakyam astreṇa kena cit 07,163.039a yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānam ātmanā 07,163.039c tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate 07,163.040a jñānam ekastham ācārye jñānaṃ yogaś ca pāṇḍave 07,163.040b*1289_01 droṇe sauṣṭhavam ācārye lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ tathā 07,163.040b*1289_02 arjune dṛśyate vyaktaṃ nānyasmiṃs tad dhanurdhare 07,163.040b*1289_03 lakṣam ekastham ācārye lakṣaṃ vedhaś ca pāṇḍave 07,163.040b*1289_04 śaighryam ekastham ācārye śaighryaṃ vedhaś ca pāṇḍave 07,163.040b*1290_01 gatam ekastham ācārye gataṃ vedhaś ca pāṇḍave 07,163.040c śauryam ekastham ācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave 07,163.041a nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥ 07,163.041c icchamānau punar imau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat 07,163.042a ity abruvan mahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau 07,163.042c antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ 07,163.042d*1291_01 yadā droṇaṃ mahārāja viśeṣayati pāṇḍavaḥ 07,163.043a tato droṇo brāhmam astraṃ prāduścakre mahāmatiḥ 07,163.043b*1292_01 tad astraṃ saṃdhitaṃ rājan ghorarūpaṃ mahāhave 07,163.043c saṃtāpayan raṇe pārthaṃ bhūtāny antarhitāni ca 07,163.044a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā 07,163.044b*1293_01 saritaś ca pratisrotaḥ samūhur vai kṣaṇāntaram 07,163.044c vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ 07,163.045a tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ 07,163.045c sarveṣāṃ caiva bhūtānām udyate 'stre mahātmanā 07,163.046a tataḥ pārtho 'py asaṃbhrāntas tad astraṃ pratijaghnivān 07,163.046c brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat 07,163.047a yadā na gamyate pāraṃ tayor anyatarasya vā 07,163.047c tataḥ saṃkulayuddhena tad yuddhaṃ vyakulīkṛtam 07,163.048a nājñāyata tataḥ kiṃ cit punar eva viśāṃ pate 07,163.048c pravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayor mṛdhe 07,163.048d*1294_01 droṇas tyajya raṇe pārthaṃ pāñcālān anvadhāvata 07,163.048d*1294_02 arjuno 'pi raṇe droṇaṃ tyaktvā prādrāvayat kurūn 07,163.048d*1294_03 śaraughair atha tābhyāṃ tu chāyābhūtaṃ mahāmṛdhe 07,163.048d*1294_04 tumulaṃ prababhau rājan sarvasya jagato bhayam 07,163.049a śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare 07,163.049c na sma saṃpatate kaś cid antarikṣacaras tadā 07,164.001 saṃjaya uvāca 07,164.001a tasmiṃs tathā vartamāne narāśvagajasaṃkṣaye 07,164.001c duḥśāsano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 07,164.002a sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ 07,164.002c amarṣāt tava putrasya śarair vāhān avākirat 07,164.003a kṣaṇena sa rathas tasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ 07,164.003c nādṛśyata mahārāja pārṣatasya śaraiś citaḥ 07,164.004a duḥśāsanas tu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ 07,164.004c nāśakat pramukhe sthātuṃ śarajālaprapīḍitaḥ 07,164.005a sa tu duḥśāsanaṃ bāṇair vimukhīkṛtya pārṣataḥ 07,164.005b*1295_01 dhṛṣṭadyumno 'pi rājendra bhagnaṃ dṛṣṭvā tavātmajam 07,164.005c kirañ śarasahasrāṇi droṇam evābhyayād raṇe 07,164.006a pratyapadyata hārdikyaḥ kṛtavarmā tadantaram 07,164.006c sodaryāṇāṃ trayaś caiva ta enaṃ paryavārayan 07,164.007a taṃ yamau pṛṣṭhato 'nvaitāṃ rakṣantau puruṣarṣabhau 07,164.007c droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dīpyamānam ivānalam 07,164.008a saṃprahāram akurvaṃs te sarve sapta mahārathāḥ 07,164.008c amarṣitāḥ sattvavantaḥ kṛtvā maraṇam agrataḥ 07,164.009a śuddhātmānaḥ śuddhavṛttā rājan svargapuraskṛtāḥ 07,164.009c āryaṃ yuddham akurvanta parasparajigīṣavaḥ 07,164.010a śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipāḥ 07,164.010c dharmayuddham ayudhyanta prekṣanto gatim uttamām 07,164.011a na tatrāsīd adharmiṣṭham aśastraṃ yuddham eva ca 07,164.011c nātra karṇī na nālīko na lipto na ca vastakaḥ 07,164.012a na sūcī kapiśo nātra na gavāsthir gajāsthikaḥ 07,164.012b*1296_01 na cūlī baliśas tatra na yamī nāpi pāvakaḥ 07,164.012c iṣur āsīn na saṃśliṣṭo na pūtir na ca jihmagaḥ 07,164.013a ṛjūny eva viśuddhāni sarve śastrāṇy adhārayan 07,164.013c suyuddhena parāṃl lokān īpsantaḥ kīrtim eva ca 07,164.014a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam 07,164.014c caturṇāṃ tava yodhānāṃ tais tribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha 07,164.015a dhṛṣṭadyumnas tu tān hitvā tava rājan ratharṣabhān 07,164.015c yamābhyāṃ vāritān dṛṣṭvā śīghrāstro droṇam abhyayāt 07,164.016a nivāritās tu te vīrās tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 07,164.016c samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayor iva 07,164.017a dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamau sārdhaṃ rathābhyāṃ rathapuṃgavau 07,164.017c samāsaktau tato droṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'bhyavartata 07,164.018a dṛṣṭvā droṇāya pāñcālyaṃ vrajantaṃ yuddhadurmadam 07,164.018c yamābhyāṃ tāṃś ca saṃsaktāṃs tadantaram upādravat 07,164.018d*1297_01 tatas tava suto rājan sātvatena samāgataḥ 07,164.019a duryodhano mahārāja kirañ śoṇitabhojanān 07,164.019c taṃ sātyakiḥ śīghrataraṃ punar evābhyavartata 07,164.020a tau parasparam āsādya samīpe kurumādhavau 07,164.020c hasamānau nṛśārdūlāv abhītau samagacchatām 07,164.021a bālye vṛttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau 07,164.021c anyonyaṃ prekṣamāṇau ca hasamānau punaḥ punaḥ 07,164.022a atha duryodhano rājā sātyakiṃ pratyabhāṣata 07,164.022c priyaṃ sakhāyaṃ satataṃ garhayan vṛttam ātmanaḥ 07,164.023a dhik krodhaṃ dhik sakhe lobhaṃ dhiṅ mohaṃ dhig amarṣitam 07,164.023c dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam 07,164.024a yat tvaṃ mām abhisaṃdhatse tvāṃ cāhaṃ śinipuṃgava 07,164.024c tvaṃ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṃ ca sadā tava 07,164.025a smarāmi tāni sarvāṇi bālye vṛttāni yāni nau 07,164.025c tāni sarvāṇi jīrṇāni sāṃprataṃ nau raṇājire 07,164.025e kim anyat krodhalobhābhyāṃ yudhyāmi tvādya sātvata 07,164.026a taṃ tathāvādinaṃ rājan sātyakiḥ pratyabhāṣata 07,164.026c prahasan viśikhāṃs tīkṣṇān udyamya paramāstravit 07,164.027a neyaṃ sabhā rājaputra na cācāryaniveśanam 07,164.027c yatra krīḍitam asmābhis tadā rājan samāgataiḥ 07,164.028 duryodhana uvāca 07,164.028a kva sā krīḍā gatāsmākaṃ bālye vai śinipuṃgava 07,164.028c kva ca yuddham idaṃ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ 07,164.029a kiṃ nu no vidyate kṛtyaṃ dhanena dhanalipsayā 07,164.029c yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhāt samāgatāḥ 07,164.030 saṃjaya uvāca 07,164.030a taṃ tathāvādinaṃ tatra rājānaṃ mādhavo 'bravīt 07,164.030c evaṃvṛttaṃ sadā kṣatraṃ yad dhantīha gurūn api 07,164.031a yadi te 'haṃ priyo rājañ jahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 07,164.031c tvatkṛte sukṛtāṃl lokān gaccheyaṃ bharatarṣabha 07,164.032a yā te śaktir balaṃ caiva tat kṣipraṃ mayi darśaya 07,164.032c necchāmy etad ahaṃ draṣṭuṃ mitrāṇāṃ vyasanaṃ mahat 07,164.033a ity evaṃ vyaktam ābhāṣya pratibhāṣya ca sātyakiḥ 07,164.033c abhyayāt tūrṇam avyagro nirapekṣo viśāṃ pate 07,164.034a tam āyāntam abhiprekṣya pratyagṛhṇāt tavātmajaḥ 07,164.034c śaraiś cāvākirad rājañ śaineyaṃ tanayas tava 07,164.035a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurumādhavasiṃhayoḥ 07,164.035c anyonyaṃ kruddhayor ghoraṃ yathā dviradasiṃhayoḥ 07,164.036a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ sātvataṃ yuddhadurmadam 07,164.036c duryodhanaḥ pratyavidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,164.037a taṃ sātyakiḥ pratyaviddhat tathaiva daśabhiḥ śaraiḥ 07,164.037b*1298_01 duryodhanas tataḥ kruddho mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ 07,164.037c pañcāśatā punaś cājau triṃśatā daśabhiś ca ha 07,164.037d*1299_01 sātyakiṃ tu tato rājan prahasaṃs tanayas tava 07,164.037d*1299_02 ākarṇamuktair niśitair vivyādha triṃśatā śaraiḥ 07,164.037d*1299_03 tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ kṣurapreṇa dvidhākarot 07,164.037d*1299_04 so 'nyat kārmukam ādāya laghuhastas tato dṛḍham 07,164.037d*1299_05 sātyakir vyasṛjac cāpi śaraśreṇīṃ sutasya te 07,164.037d*1299_06 tām āpatantīṃ sahasā śaraśreṇīṃ jighāṃsayā 07,164.037d*1299_07 ciccheda bahudhā rājaṃs tata uccukruśur janāḥ 07,164.037d*1299_08 sātyakiṃ ca trisaptatyā pīḍayām āsa vegitaḥ 07,164.037d*1299_09 svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair ākarṇāpūrṇaniḥsṛtaiḥ 07,164.038a tasya saṃdadhataś ceṣūn saṃhiteṣuṃ ca kārmukam 07,164.038c acchinat sātyakis tūrṇaṃ śaraiś caivābhyavīvṛṣat 07,164.039a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ pratyapāyād rathāntaram 07,164.039c duryodhano mahārāja dāśārhaśarapīḍitaḥ 07,164.040a samāśvasya tu putras te sātyakiṃ punar abhyayāt 07,164.040c visṛjann iṣujālāni yuyudhānarathaṃ prati 07,164.041a tathaiva sātyakir bāṇān duryodhanarathaṃ prati 07,164.041c pratataṃ vyasṛjad rājaṃs tat saṃkulam avartata 07,164.042a tatreṣubhiḥ kṣipyamāṇaiḥ patadbhiś ca samantataḥ 07,164.042c agner iva mahākakṣe śabdaḥ samabhavan mahān 07,164.042d*1300_01 tayoḥ śarasahasraiś ca saṃchannaṃ vasudhātalam 07,164.042d*1300_02 agamyarūpaṃ ca śarair ākāśaṃ samapadyata 07,164.043a tatrābhyadhikam ālakṣya mādhavaṃ rathasattamam 07,164.043c kṣipram abhyapatat karṇaḥ parīpsaṃs tanayaṃ tava 07,164.044a na tu taṃ marṣayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ 07,164.044c abhyayāt tvaritaḥ karṇaṃ visṛjan sāyakān bahūn 07,164.045a tasya karṇaḥ śitān bāṇān pratihanya hasann iva 07,164.045c dhanuḥ śarāṃś ca ciccheda sūtaṃ cābhyahanac charaiḥ 07,164.046a bhīmasenas tu saṃkruddho gadām ādāya pāṇḍavaḥ 07,164.046c dhvajaṃ dhanuś ca sūtaṃ ca saṃmamardāhave ripoḥ 07,164.046d*1301_01 rathacakraṃ ca karṇasya babhañja sa mahābalaḥ 07,164.046d*1301_02 bhagnacakre rathe 'tiṣṭhad akampaḥ śailarāḍ iva 07,164.046d*1301_03 ekacakraṃ rathaṃ tasya tam ūhuḥ suciraṃ hayāḥ 07,164.046d*1301_04 ekacakram ivārkasya rathaṃ saptarṣayo 'malāḥ 07,164.047a amṛṣyamāṇaḥ karṇas tu bhīmasenam ayudhyata 07,164.047c vividhair iṣujālaiś ca nānāśastraiś ca saṃyuge 07,164.047d*1302_01 bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ sūtaputram ayodhayat 07,164.048a saṃkule vartamāne tu rājā dharmasuto 'bravīt 07,164.048c pāñcālānāṃ naravyāghrān matsyānāṃ ca nararṣabhān 07,164.049a ye naḥ prāṇāḥ śiro ye no ye no yodhā mahābalāḥ 07,164.049c ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhāḥ 07,164.050a kiṃ tiṣṭhata yathā mūḍhāḥ sarve vigatacetasaḥ 07,164.050c tatra gacchata yatraite yudhyante māmakā rathāḥ 07,164.051a kṣatradharmaṃ puraskṛtya sarva eva gatajvarāḥ 07,164.051c jayanto vadhyamānā vā gatim iṣṭāṃ gamiṣyatha 07,164.052a jitvā ca bahubhir yajñair yakṣyadhvaṃ bhūridakṣiṇaiḥ 07,164.052c hatā vā devasād bhūtvā lokān prāpsyatha puṣkalān 07,164.053a te rājñā coditā vīrā yotsyamānā mahārathāḥ 07,164.053c caturdhā vahinīṃ kṛtvā tvaritā droṇam abhyayuḥ 07,164.054a pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan bahubhiḥ śaraiḥ 07,164.054c bhīmasenapurogāś ca ekataḥ paryavārayan 07,164.055a āsaṃs tu pāṇḍuputrāṇāṃ trayo 'jihmā mahārathāḥ 07,164.055c yamau ca bhīmasenaś ca prākrośanta dhanaṃjayam 07,164.056a abhidravārjuna kṣipraṃ kurūn droṇād apānuda 07,164.056c tata enaṃ haniṣyanti pāñcālā hatarakṣiṇam 07,164.057a kauraveyāṃs tataḥ pārthaḥ sahasā samupādravat 07,164.057c pāñcālān eva tu droṇo dhṛṣṭadyumnapurogamān 07,164.057d*1303_01 sasṛjus tarasā vīrān pañcame 'hani bhārata 07,164.058a pāñcālānāṃ tato droṇo 'py akarot kadanaṃ mahat 07,164.058c yathā kruddho raṇe śakro dānavānāṃ kṣayaṃ purā 07,164.059a droṇāstreṇa mahārāja vadhyamānāḥ pare yudhi 07,164.059c nātrasanta raṇe droṇāt sattvavanto mahārathāḥ 07,164.060a vadhyamānā mahārāja pāñcālāḥ sṛñjayās tathā 07,164.060c droṇam evābhyayur yuddhe mohayanto mahāratham 07,164.061a teṣāṃ tūtsādyamānānāṃ pāñcālānāṃ samantataḥ 07,164.061c abhavad bhairavo nādo vadhyatāṃ śaraśaktibhiḥ 07,164.062a vadhyamāneṣu saṃgrāme pāñcāleṣu mahātmanā 07,164.062c udīryamāṇe droṇāstre pāṇḍavān bhayam āviśat 07,164.063a dṛṣṭvāśvanarasaṃghānāṃ vipulaṃ ca kṣayaṃ yudhi 07,164.063b*1304_01 dṛṣṭvā ca naranāgāśvapattīnāṃ vipulaṃ kṣayam 07,164.063c pāṇḍaveyā mahārāja nāśaṃsur vijayaṃ tadā 07,164.064a kaccid droṇo na naḥ sarvān kṣapayet paramāstravit 07,164.064c samiddhaḥ śiśirāpāye dahan kakṣam ivānalaḥ 07,164.065a na cainaṃ saṃyuge kaś cit samarthaḥ prativīkṣitum 07,164.065c na cainam arjuno jātu pratiyudhyeta dharmavit 07,164.066a trastān kuntīsutān dṛṣṭvā droṇasāyakapīḍitān 07,164.066c matimāñ śreyase yuktaḥ keśavo 'rjunam abravīt 07,164.067a naiṣa yuddhena saṃgrāme jetuṃ śakyaḥ kathaṃ cana 07,164.067b*1305_01 sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho devair api savāsavaiḥ 07,164.067b*1305_02 nyastaśastras tu saṃgrāme śakyo hantuṃ bhaven nṛbhiḥ 07,164.067c api vṛtrahaṇā yuddhe rathayūthapayūthapaḥ 07,164.068a āsthīyatāṃ jaye yogo dharmam utsṛjya pāṇḍava 07,164.068c yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ 07,164.069a aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama 07,164.069c taṃ hataṃ saṃyuge kaś cid asmai śaṃsatu mānavaḥ 07,164.070a etan nārocayad rājan kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,164.070c anye tv arocayan sarve kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ 07,164.071a tato bhīmo mahābāhur anīke sve mahāgajam 07,164.071c jaghāna gadayā rājann aśvatthāmānam ity uta 07,164.071d*1306_01 parapramathanaṃ ghoraṃ mālavasyendravarmaṇaḥ 07,164.072a bhīmasenas tu savrīḍam upetya droṇam āhave 07,164.072c aśvatthāmā hata iti śabdam uccaiś cakāra ha 07,164.073a aśvatthāmeti hi gajaḥ khyāto nāmnā hato 'bhavat 07,164.073c kṛtvā manasi taṃ bhīmo mithyā vyāhṛtavāṃs tadā 07,164.074a bhīmasenavacaḥ śrutvā droṇas tat param apriyam 07,164.074c manasā sannagātro 'bhūd yathā saikatam ambhasi 07,164.075a śaṅkamānaḥ sa tan mithyā vīryajñaḥ svasutasya vai 07,164.075c hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyād akampata 07,164.076a sa labdhvā cetanāṃ droṇaḥ kṣaṇenaiva samāśvasat 07,164.076c anucintyātmanaḥ putram aviṣahyam arātibhiḥ 07,164.077a sa pārṣatam abhidrutya jighāṃsur mṛtyum ātmanaḥ 07,164.077c avākirat sahasreṇa tīkṣṇānāṃ kaṅkapatriṇām 07,164.078a taṃ vai viṃśatisāhasrāḥ pāñcālānāṃ nararṣabhāḥ 07,164.078c tathā carantaṃ saṃgrāme sarvato vyakirañ śaraiḥ 07,164.078d*1307_01 taiḥ śarair āvṛtaṃ droṇaṃ nāpaśyāma mahāratham 07,164.078d*1307_02 bhāskaraṃ jaladai ruddhaṃ varṣāsv iva viśāṃ pate 07,164.078d*1307_03 vidhūya tān bāṇagaṇān pāñcālānāṃ mahārathaḥ 07,164.079a tataḥ prāduṣkarod droṇo brāhmam astraṃ paraṃtapaḥ 07,164.079c vadhāya teṣāṃ śūrāṇāṃ pāñcālānām amarṣitaḥ 07,164.080a tato vyarocata droṇo vinighnan sarvasomakān 07,164.080c śirāṃsy apātayac cāpi pāñcālānāṃ mahāmṛdhe 07,164.080e tathaiva parighākārān bāhūn kanakabhūṣaṇān 07,164.081a te vadhyamānāḥ samare bhāradvājena pārthivāḥ 07,164.081c medinyām anvakīryanta vātanunnā iva drumāḥ 07,164.082a kuñjarāṇāṃ ca patatāṃ hayaughānāṃ ca bhārata 07,164.082c agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 07,164.083a hatvā viṃśatisāhasrān pāñcālānāṃ rathavrajān 07,164.083c atiṣṭhad āhave droṇo vidhūmo 'gnir iva jvalan 07,164.084a tathaiva ca punaḥ kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān 07,164.084c vasudānasya bhallena śiraḥ kāyād apāharat 07,164.085a punaḥ pañcaśatān matsyān ṣaṭsahasrāṃś ca sṛñjayān 07,164.085c hastinām ayutaṃ hatvā jaghānāśvāyutaṃ punaḥ 07,164.086a kṣatriyāṇām abhāvāya dṛṣṭvā droṇam avasthitam 07,164.086c ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tūrṇaṃ havyavāhapurogamāḥ 07,164.087a viśvāmitro jamadagnir bhāradvājo 'tha gautamaḥ 07,164.087c vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'triś ca brahmalokaṃ ninīṣavaḥ 07,164.088a sikatāḥ pṛśnayo gargā bālakhilyā marīcipāḥ 07,164.088c bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva sūkṣmāś cānye maharṣayaḥ 07,164.089a ta enam abruvan sarve droṇam āhavaśobhinam 07,164.089c adharmataḥ kṛtaṃ yuddhaṃ samayo nidhanasya te 07,164.090a nyasyāyudhaṃ raṇe droṇa sametyāsmān avasthitān 07,164.090c nātaḥ krūrataraṃ karma punaḥ kartuṃ tvam arhasi 07,164.091a vedavedāṅgaviduṣaḥ satyadharmaparasya ca 07,164.091c brāhmaṇasya viśeṣeṇa tavaitan nopapadyate 07,164.092a nyasyāyudham amogheṣo tiṣṭha vartmani śāśvate 07,164.092c paripūrṇaś ca kālas te vastuṃ loke 'dya mānuṣe 07,164.092d*1308_01 brahmāstreṇa tvayā dagdhā anastrajñā narā bhuvi 07,164.092d*1308_02 yad etad īdṛśaṃ vipra kṛtaṃ karma na sādhu tat 07,164.092d*1308_03 nyasyāyudhaṃ raṇe kṣipraṃ droṇa mā tvaṃ ciraṃ kṛthāḥ 07,164.092d*1308_04 mā pāpiṣṭhataraṃ karma kariṣyasi punar dvija 07,164.093a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhīmasenavacaś ca tat 07,164.093c dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃprekṣya raṇe sa vimanābhavat 07,164.094a sa dahyamāno vyathitaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 07,164.094b*1309_01 yudhiṣṭhiram upāgamya droṇo vacanam abravīt 07,164.094b*1309_02 satyaṃ kathaya rājendra yadi jīvati me sutaḥ 07,164.094c ahataṃ vā hataṃ veti papraccha sutam ātmanaḥ 07,164.095a sthirā buddhir hi droṇasya na pārtho vakṣyate 'nṛtam 07,164.095c trayāṇām api lokānām aiśvaryārthe kathaṃ cana 07,164.096a tasmāt taṃ paripapraccha nānyaṃ kaṃ cid viśeṣataḥ 07,164.096c tasmiṃs tasya hi satyāśā bālyāt prabhṛti pāṇḍave 07,164.097a tato niṣpāṇḍavām urvīṃ kariṣyantaṃ yudhāṃ patim 07,164.097c droṇaṃ jñātvā dharmarājaṃ govindo vyathito 'bravīt 07,164.098a yady ardhadivasaṃ droṇo yudhyate manyum āsthitaḥ 07,164.098c satyaṃ bravīmi te senā vināśaṃ samupaiṣyati 07,164.099a sa bhavāṃs trātu no droṇāt satyāj jyāyo 'nṛtaṃ bhavet 07,164.099c anṛtaṃ jīvitasyārthe vadan na spṛśyate 'nṛtaiḥ 07,164.099d*1310_01 kāminīṣu vivāheṣu gavām arthe tathā dhane 07,164.099d*1310_02 brāhmaṇābhyavapattau ca anṛte nāsti pātakam 07,164.100a tayoḥ saṃvadator evaṃ bhīmaseno 'bravīd idam 07,164.100c śrutvaiva taṃ mahārāja vadhopāyaṃ mahātmanaḥ 07,164.101a gāhamānasya te senāṃ mālavasyendravarmaṇaḥ 07,164.101c aśvatthāmeti vikhyāto gajaḥ śakragajopamaḥ 07,164.102a nihato yudhi vikramya tato 'haṃ droṇam abruvam 07,164.102c aśvatthāmā hato brahman nivartasvāhavād iti 07,164.103a nūnaṃ nāśraddadhad vākyam eṣa me puruṣarṣabhaḥ 07,164.103c sa tvaṃ govindavākyāni mānayasva jayaiṣiṇaḥ 07,164.104a droṇāya nihataṃ śaṃsa rājañ śāradvatīsutam 07,164.104c tvayokto naiṣa yudhyeta jātu rājan dvijarṣabhaḥ 07,164.104e satyavān hi nṛloke 'smin bhavān khyāto janādhipa 07,164.105a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇavākyapracoditaḥ 07,164.105c bhāvitvāc ca mahārāja vaktuṃ samupacakrame 07,164.106a tam atathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ 07,164.106c avyaktam abravīd rājan hataḥ kuñjara ity uta 07,164.107a tasya pūrvaṃ rathaḥ pṛthvyāś caturaṅgula uttaraḥ 07,164.107c babhūvaivaṃ tu tenokte tasya vāhāspṛśan mahīm 07,164.108a yudhiṣṭhirāt tu tad vākyaṃ śrutvā droṇo mahārathaḥ 07,164.108c putravyasanasaṃtapto nirāśo jīvite 'bhavat 07,164.109a āgaskṛtam ivātmānaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 07,164.109c ṛṣivākyaṃ ca manvānaḥ śrutvā ca nihataṃ sutam 07,164.110a vicetāḥ paramodvigno dhṛṣṭadyumnam avekṣya ca 07,164.110c yoddhuṃ nāśaknuvad rājan yathāpūrvam ariṃdama 07,164.111a taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam 07,164.111c pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumnaḥ samādravat 07,164.112a ya iṣṭvā manujendreṇa drupadena mahāmakhe 07,164.112c labdho droṇavināśāya samiddhād dhavyavāhanāt 07,164.113a sa dhanur jaitram ādāya ghoraṃ jaladanisvanam 07,164.113c dṛḍhajyam ajaraṃ divyaṃ śarāṃś cāśīviṣopamān 07,164.114a saṃdadhe kārmuke tasmiñ śaram āśīviṣopamam 07,164.114c droṇaṃ jighāṃsuḥ pāñcālyo mahājvālam ivānalam 07,164.115a tasya rūpaṃ śarasyāsīd dhanurjyāmaṇḍalāntare 07,164.115c dyotato bhāskarasyeva ghanānte pariveśinaḥ 07,164.116a pārṣatena parāmṛṣṭaṃ jvalantam iva tad dhanuḥ 07,164.116c antakālam iva prāptaṃ menire vīkṣya sainikāḥ 07,164.117a tam iṣuṃ saṃhitaṃ tena bhāradvājaḥ pratāpavān 07,164.117c dṛṣṭvāmanyata dehasya kālaparyāyam āgatam 07,164.118a tataḥ sa yatnam ātiṣṭhad ācāryas tasya vāraṇe 07,164.118c na cāsyāstrāṇi rājendra prādurāsan mahātmanaḥ 07,164.119a tasya tv ahāni catvāri kṣapā caikāsyato gatā 07,164.119b*1311_01 tasya tv ahaś ca rātriś ca śarān abhyasato 'gamat 07,164.119c tasya cāhnas tribhāgena kṣayaṃ jagmuḥ patatriṇaḥ 07,164.120a sa śarakṣayam āsādya putraśokena cārditaḥ 07,164.120c vividhānāṃ ca divyānām astrāṇām aprasannatām 07,164.121a utsraṣṭukāmaḥ śastrāṇi vipravākyābhicoditaḥ 07,164.121c tejasā preryamāṇaś ca yuyudhe so 'timānuṣam 07,164.122a athānyat sa samādāya divyam āṅgirasaṃ dhanuḥ 07,164.122c śarāṃś ca brahmadaṇḍābhān dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 07,164.123a tatas taṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat 07,164.123c vyaśātayac ca saṃkruddho dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇaḥ 07,164.123d*1312_01 tataś ca pārṣato rājan samākṛṣya dhanur mahat 07,164.123d*1312_02 śaraṃ mumoca niśitaṃ bhāradvājajighāṃsayā 07,164.124a taṃ śaraṃ śatadhā cāsya droṇaś ciccheda sāyakaiḥ 07,164.124c dhvajaṃ dhanuś ca niśitaiḥ sārathiṃ cāpy apātayat 07,164.125a dhṛṣṭadyumnaḥ prahasyānyat punar ādāya kārmukam 07,164.125c śitena cainaṃ bāṇena pratyavidhyat stanāntare 07,164.126a so 'tividdho maheṣvāsaḥ saṃbhrānta iva saṃyuge 07,164.126c bhallena śitadhāreṇa cicchedāsya mahad dhanuḥ 07,164.127a yac cāsya bāṇaṃ vikṛtaṃ dhanūṃṣi ca viśāṃ pate 07,164.127c sarvaṃ saṃchidya durdharṣo gadāṃ khaḍgam athāpi ca 07,164.128a dhṛṣṭadyumnaṃ tato 'vidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,164.128c jīvitāntakaraiḥ kruddhaḥ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ 07,164.129a dhṛṣṭadyumnarathasyāśvān svarathāśvair mahārathaḥ 07,164.129c amiśrayad ameyātmā brāhmam astram udīrayan 07,164.130a te miśrā bahv aśobhanta javanā vātaraṃhasaḥ 07,164.130c pārāvatasavarṇāś ca śoṇāś ca bharatarṣabha 07,164.131a yathā savidyuto meghā nadanto jaladāgame 07,164.131c tathā rejur mahārāja miśritā raṇamūrdhani 07,164.132a īṣābandhaṃ cakrabandhaṃ rathabandhaṃ tathaiva ca 07,164.132c praṇāśayad ameyātmā dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ 07,164.133a sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 07,164.133c uttamām āpadaṃ prāpya gadāṃ vīraḥ parāmṛśat 07,164.134a tām asya viśikhais tīkṣṇaiḥ kṣipyamāṇāṃ mahārathaḥ 07,164.134c nijaghāna śarair droṇaḥ kruddhaḥ satyaparākramaḥ 07,164.135a tāṃ dṛṣṭvā tu naravyāghro droṇena nihatāṃ śaraiḥ 07,164.135c vimalaṃ khaḍgam ādatta śatacandraṃ ca bhānumat 07,164.136a asaṃśayaṃ tathābhūte pāñcālyaḥ sādhv amanyata 07,164.136c vadham ācāryamukhyasya prāptakālaṃ mahātmanaḥ 07,164.137a tataḥ svarathanīḍasthaḥ svarathasya ratheṣayā 07,164.137c agacchad asim udyamya śatacandraṃ ca bhānumat 07,164.138a cikīrṣur duṣkaraṃ karma dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 07,164.138c iyeṣa vakṣo bhettuṃ ca bhāradvājasya saṃyuge 07,164.139a so 'tiṣṭhad yugamadhye vai yugasaṃnahaneṣu ca 07,164.139c śoṇānāṃ jaghanārdheṣu tat sainyāḥ samapūjayan 07,164.140a tiṣṭhato yugapālīṣu śoṇān apy adhitiṣṭhataḥ 07,164.140c nāpaśyad antaraṃ droṇas tad adbhutam ivābhavat 07,164.141a kṣipraṃ śyenasya carato yathaivāmiṣagṛddhinaḥ 07,164.141c tadvad āsīd abhīsāro droṇaṃ prārthayato raṇe 07,164.142a tasyāśvān rathaśaktyāsau tadā kruddhaḥ parākramī 07,164.142c sarvān ekaikaśo droṇaḥ kapotābhān ajīghanat 07,164.143a te hatā nyapatan bhūmau dhṛṣṭadyumnasya vājinaḥ 07,164.143c śoṇāś ca paryamucyanta rathabandhād viśāṃ pate 07,164.144a tān hayān nihatān dṛṣṭvā dvijāgryeṇa sa pārṣataḥ 07,164.144c nāmṛṣyata yudhāṃ śreṣṭho yājñasenir mahārathaḥ 07,164.145a virathaḥ sa gṛhītvā tu khaḍgaṃ khaḍgabhṛtāṃ varaḥ 07,164.145c droṇam abhyapatad rājan vainateya ivoragam 07,164.146a tasya rūpaṃ babhau rājan bhāradvājaṃ jighāṃsataḥ 07,164.146c yathā rūpaṃ paraṃ viṣṇor hiraṇyakaśipor vadhe 07,164.147a so 'carad vividhān mārgān prakārān ekaviṃśatim 07,164.147b*1313_01 darśayām āsa kauravya pārṣato vicaran raṇe 07,164.147c bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam 07,164.148a parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca khaḍgaṃ carma ca dhārayan 07,164.148c saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayām āsa pārṣataḥ 07,164.148d*1314_01 bhārataṃ kauśikaṃ caiva sātvataṃ caiva śikṣayā 07,164.148d*1314_02 darśayan vyacarad yuddhe droṇasyāntacikīrṣayā 07,164.148d*1314_03 caratas tasya tān mārgān vicitrān khaḍgacarmiṇaḥ 07,164.148d*1314_04 vyasmayanta raṇe yodhā devatāś ca samāgatāḥ 07,164.149a tataḥ śarasahasreṇa śatacandram apātayat 07,164.149c khaḍgaṃ carma ca saṃbādhe dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ 07,164.150a te tu vaitastikā nāma śarā hy āsannaghātinaḥ 07,164.150c nikṛṣṭayuddhe droṇasya nānyeṣāṃ santi te śarāḥ 07,164.151a śāradvatasya pārthasya drauṇer vaikartanasya ca 07,164.151b*1315_01 ṛte śāradvatāt pārthād droṇer vaikartanāt tathā 07,164.151c pradyumnayuyudhānābhyām abhimanyoś ca te śarāḥ 07,164.152a athāsyeṣuṃ samādhatta dṛḍhaṃ paramasaṃśitam 07,164.152c antevāsinam ācāryo jighāṃsuḥ putrasaṃmitam 07,164.153a taṃ śarair daśabhis tīkṣṇaiś ciccheda śinipuṃgavaḥ 07,164.153b*1316_01 paśyatas tasya tān mārgān vicitrān khaḍgacarmaṇi 07,164.153c paśyatas tava putrasya karṇasya ca mahātmanaḥ 07,164.153e grastam ācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnam amocayat 07,164.154a carantaṃ rathamārgeṣu sātyakiṃ satyavikramam 07,164.154c droṇakarṇāntaragataṃ kṛpasyāpi ca bhārata 07,164.154e apaśyetāṃ mahātmānau viṣvaksenadhanaṃjayau 07,164.155a apūjayetāṃ vārṣṇeyaṃ bruvāṇau sādhu sādhv iti 07,164.155c divyāny astrāṇi sarveṣāṃ yudhi nighnantam acyutam 07,164.155e abhipatya tataḥ senāṃ viṣvaksenadhanaṃjayau 07,164.156a dhanaṃjayas tataḥ kṛṣṇam abravīt paśya keśava 07,164.156c ācāryavaramukhyānāṃ madhye krīḍan madhūdvahaḥ 07,164.157a ānandayati māṃ bhūyaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,164.157c mādrīputrau ca bhīmaṃ ca rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 07,164.158a yac chikṣayānuddhataḥ san raṇe carati sātyakiḥ 07,164.158c mahārathān upakrīḍan vṛṣṇīnāṃ kīrtivardhanaḥ 07,164.159a tam ete pratinandanti siddhāḥ sainyāś ca vismitāḥ 07,164.159c ajayyaṃ samare dṛṣṭvā sādhu sādhv iti sātvatam 07,164.159e yodhāś cobhayataḥ sarve karmabhiḥ samapūjayan 07,165.001 saṃjaya uvāca 07,165.001*1317_01 sātvatasya tu tat karma dṛṣṭvā duryodhanādayaḥ 07,165.001*1317_02 śaineyaṃ sarvataḥ kruddhā vārayām āsur añjasā 07,165.001*1317_03 kṛpakarṇau ca samare putrāś ca tava māriṣa 07,165.001*1317_04 śaineyaṃ tvarayābhyetya vinighnan niśitaiḥ śaraiḥ 07,165.001*1317_05 yudhiṣṭhiras tato rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 07,165.001*1317_06 bhīmasenaś ca balavān sātvataṃ paryavārayan 07,165.001*1317_07 karṇaś ca śaravarṣeṇa gautamaś ca mahārathaḥ 07,165.001*1317_08 duryodhanādayas te ca śaineyaṃ paryavārayan 07,165.001*1317_09 tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājann utthitāṃ ghorarūpiṇīm 07,165.001*1317_10 vārayām āsa śaineyo yodhayaṃs tān mahārathān 07,165.001*1317_11 teṣām astrāṇi divyāni saṃhitāni mahātmanām 07,165.001*1317_12 vārayām āsa vidhivad divyair astrair mahāmṛdhe 07,165.001*1318_01 saṃprahṛṣṭācyuto dṛṣṭvā sādhu sādhv iti pūjayan 07,165.001*1318_02 taṃ yaudhāś cābhavan sarve karmaṇānena pūjayan 07,165.001*1318_03 evam uktvā mahārāja vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 07,165.001*1318_04 prāyāt tava balaṃ jiṣṇur bhāradvājarathaṃ prati 07,165.001*1318_05 tatrāsīd bhairavo nādas tāvakānāṃ jayaiṣiṇām 07,165.001*1318_06 samabhidravatāṃ pārthaṃ daityānām iva vāsavam 07,165.001*1318_07 tatrākaron mahārāja mahīṃ śoṇitakardamām 07,165.001*1318_08 prācchinac cottamāṅgāni pārtho 'śvanaradantinām 07,165.001a krūram āyodhanaṃ jajñe tasmin rājasamāgame 07,165.001c rudrasyeva hi kruddhasya nighnatas tu paśūn yathā 07,165.002a hastānām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata 07,165.002c chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca saṃyuge 07,165.002d*1319_01 rāśayaḥ sma vyadṛśyanta tatra tatra raṇājire 07,165.003a bhagnacakrai rathaiś cāpi pātitaiś ca mahādhvajaiḥ 07,165.003c sādibhiś ca hataiḥ śūraiḥ saṃkīrṇā vasudhābhavat 07,165.004a bāṇapātanikṛttās tu yodhās te kurusattama 07,165.004c ceṣṭanto vividhāś ceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave 07,165.005a vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame 07,165.005c abravīt kṣatriyāṃs tatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 07,165.005e abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ 07,165.006a eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṃgataḥ 07,165.006c ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane 07,165.007a yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante no mahāraṇe 07,165.007c adya droṇaṃ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥ 07,165.007e te yūyaṃ sahitā bhūtvā kumbhayoniṃ parīpsata 07,165.008a yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ 07,165.008c abhyadravanta saṃyattā bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ 07,165.009a tān samāpatataḥ sarvān bhāradvājo mahārathaḥ 07,165.009c abhyadravata vegena martavyam iti niścitaḥ 07,165.010a prayāte satyasaṃdhe tu samakampata medinī 07,165.010c vavur vātāḥ sanirghātās trāsayanto varūthinīm 07,165.011a papāta mahatī colkā ādityān nirgateva ha 07,165.011c dīpayantīva tāpena śaṃsantīva mahad bhayam 07,165.012a jajvaluś caiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa 07,165.012c rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāś cāśrūṇy avāsṛjan 07,165.013a hataujā iva cāpy āsīd bhāradvājo mahārathaḥ 07,165.013b*1320_01 prāsphuran nayanaṃ cāsya dakṣiṇo bāhur eva ca 07,165.013b*1320_02 vimanāś cābhavad yuddhe dṛṣṭvā pārṣatam agrataḥ 07,165.013c ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati 07,165.013e suyuddhena tataḥ prāṇān utsraṣṭum upacakrame 07,165.014a tataś caturdiśaṃ sainyair drupadasyābhisaṃvṛtaḥ 07,165.014c nirdahan kṣatriyavrātān droṇaḥ paryacarad raṇe 07,165.015a hatvā viṃśatisāhasrān kṣatriyān arimardanaḥ 07,165.015c daśāyutāni tīkṣṇāgrair avadhīd viśikhaiḥ śitaiḥ 07,165.016a so 'tiṣṭhad āhave yatto vidhūma iva pāvakaḥ 07,165.016c kṣatriyāṇām abhāvāya brāhmam ātmānam āsthitaḥ 07,165.017a pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ vaśī 07,165.017c aviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt 07,165.018a tataḥ svaratham āropya pāñcālyam arimardanaḥ 07,165.018c abravīd abhisaṃprekṣya droṇam asyantam antikāt 07,165.019a na tvad anya ihācāryaṃ yoddhum utsahate pumān 07,165.019c tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ 07,165.020a sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ navam 07,165.020c abhipatyādade kṣipram āyudhapravaraṃ dṛḍham 07,165.021a saṃrabdhaś ca śarān asyan droṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe 07,165.021c vivārayiṣur ācāryaṃ śaravarṣair avākirat 07,165.022a tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau 07,165.022c udīrayetāṃ brāhmāṇi divyāny astrāṇy anekaśaḥ 07,165.023a sa mahāstrair mahārāja droṇam ācchādayad raṇe 07,165.023c nihatya sarvāṇy astrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ 07,165.024a sa vasātīñ śibīṃś caiva bāhlīkān kauravān api 07,165.024c rakṣiṣyamāṇān saṃgrāme droṇaṃ vyadhamad acyutaḥ 07,165.025a dhṛṣṭadyumnas tadā rājan gabhastibhir ivāṃśumān 07,165.025c babhau pracchādayann āśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ 07,165.026a tasya droṇo dhanuś chittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ 07,165.026c marmāṇy abhyahanad bhūyaḥ sa vyathāṃ paramām agāt 07,165.027a tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham 07,165.027c śanakair iva rājendra droṇaṃ vacanam abravīt 07,165.028a yadi nāma na yudhyerañ śikṣitā brahmabandhavaḥ 07,165.028c svakarmabhir asaṃtuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet 07,165.029a ahiṃsā sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ 07,165.029c tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃś ca brahmavittamaḥ 07,165.030a śvapākavan mlecchagaṇān hatvā cānyān pṛthagvidhān 07,165.030b*1321_01 bharanti hi sutān dārāṃs tvadvad ajñānamohitāḥ 07,165.030c ajñānān mūḍhavad brahman putradāradhanepsayā 07,165.031a ekasyārthe bahūn hatvā putrasyādharmavid yathā 07,165.031b*1322_01 ekaputrasya cārthe tvaṃ bahūn nighnañ janādhipān 07,165.031c svakarmasthān vikarmastho na vyapatrapase katham 07,165.031d*1323_01 ācārahīna nirlajja brahmabandho narādhama 07,165.031d*1323_02 idānīṃ tiṣṭha durbuddhe na me jīvan gamiṣyasi 07,165.031d*1324_01 yasyārthe śastram ādāya yam apekṣya ca jīvasi 07,165.032a sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditas tava 07,165.032c dharmarājena tad vākyaṃ nātiśaṅkitum arhasi 07,165.033a evam uktas tato droṇo bhīmenotsṛjya tad dhanuḥ 07,165.033b*1325_01 saṃnyāsāya śarīrasya yokṣyamāṇaḥ sa vai dvijaḥ 07,165.033c sarvāṇy astrāṇi dharmātmā hātukāmo 'bhyabhāṣata 07,165.033d*1326_01 karṇaduryodhanau rājaṃs tvaramāṇaḥ parākramī 07,165.033e karṇa karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca 07,165.034a saṃgrāme kriyatāṃ yatno bravīmy eṣa punaḥ punaḥ 07,165.034b*1327_01 raṇe kṛto mayā yatno yan mā brūtha sadā sadā 07,165.034c pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vo 'stu śastram abhyutsṛjāmy aham 07,165.034d*1328_01 utsṛjāmy eva vai prāṇān divaṃ gacchāmi sāṃpratam 07,165.035a iti tatra mahārāja prākrośad drauṇim eva ca 07,165.035c utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niveśya ca 07,165.035e abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogayuktavān 07,165.036a tasya tac chidram ājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ samutthitaḥ 07,165.036b*1329_01 saśaraṃ tad dhanur ghoraṃ saṃnyasyātha rathe tataḥ 07,165.036c khaḍgī rathād avaplutya sahasā droṇam abhyayāt 07,165.036d*1330_01 pradrute tv atha droṇāya dhṛṣṭadyumne mahārathe 07,165.037a hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca 07,165.037c droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam 07,165.038a hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakrur aho dhig iti cābruvan 07,165.038c droṇo 'pi śastrāṇy utsṛjya paramaṃ sāmyam āsthitaḥ 07,165.039a tathoktvā yogam āsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ 07,165.039b*1331_01 purāṇaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ jagāma manasā param 07,165.039b*1331_02 mukhaṃ kiṃ cit samunnāmya viṣṭabhya uram agrataḥ 07,165.039b*1331_03 nimīlitākṣaḥ sattvastho nikṣipya hṛdi dhāraṇām 07,165.039b*1331_04 om ity ekākṣaraṃ brahma jyotirbhūto mahātapāḥ 07,165.039b*1331_05 smaritvā devadeveśam akṣaraṃ paramaṃ prabhum 07,165.039b*1332_01 nirāvaraṇam ācāryaṃ paśyāmas tadanantaram 07,165.039c divam ākrāmad ācāryaḥ sadbhiḥ saha durākramam 07,165.039d*1333_01 mūrdhānaṃ yasya nirbhidya jyotī rājan mahātmanaḥ 07,165.039d*1333_02 jagāma paramaṃ sthānaṃ dehaṃ nyasya rathottame 07,165.040a dvau sūryāv iti no buddhir āsīt tasmiṃs tathā gate 07,165.040c ekāgram iva cāsīd dhi jyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ 07,165.040e samapadyata cārkābhe bhāradvājaniśākare 07,165.041a nimeṣamātreṇa ca taj jyotir antaradhīyata 07,165.041c āsīt kilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām 07,165.041e brahmalokaṃ gate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite 07,165.042a vayam eva tadādrākṣma pañca mānuṣayonayaḥ 07,165.042c yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim 07,165.043a ahaṃ dhanaṃjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥ 07,165.043c vāsudevaś ca vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 07,165.044a anye tu sarve nāpaśyan bhāradvājasya dhīmataḥ 07,165.044c mahimānaṃ mahārāja yogamuktasya gacchataḥ 07,165.044d*1334_01 brahmalokaṃ mahad divyaṃ devaguhyaṃ hi tat param 07,165.045a gatiṃ paramikāṃ prāptam ajānanto nṛyonayaḥ 07,165.045c nāpaśyan gacchamānaṃ hi taṃ sārdham ṛṣipuṃgavaiḥ 07,165.045e ācāryaṃ yogam āsthāya brahmalokam ariṃdamam 07,165.046a vitunnāṅgaṃ śaraśatair nyastāyudham asṛkkṣaram 07,165.046b*1335_01 vikṛṣya pārṣataḥ khaḍgaṃ krodhāmarṣavaśaṃ gataḥ 07,165.046b*1336_01 abhyadravat sa vegena pārṣataḥ khaḍgacarmabhṛt 07,165.046b*1336_02 pradrutaṃ tv atha vegena tam ācāryajighāṃsayā 07,165.046b*1336_03 prākrośan pāṇḍavāḥ sarve phalgunaś cāpluto rathāt 07,165.046b*1336_04 na hantavyo na hantavya iti te sarvato 'bruvan 07,165.046b*1336_05 krośatsu pāṇḍaveyeṣu anudhāvati phalgune 07,165.046b*1336_06 vikṛtaḥ sarvabhūtasya brahmabhūtaṃ parāmṛśat 07,165.046c dhikkṛtaḥ pārṣatas taṃ tu sarvabhūtaiḥ parāmṛśat 07,165.047a tasya mūrdhānam ālambya gatasattvasya dehinaḥ 07,165.047c kiṃ cid abruvataḥ kāyād vicakartāsinā śiraḥ 07,165.048a harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātite 07,165.048c siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayan khaḍgam āhave 07,165.049a ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ 07,165.049c tvatkṛte vyacarat saṃkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat 07,165.050a uktavāṃś ca mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,165.050b*1337_01 vāhayitvā rathaṃ tatra mā droṇaṃ ghātayiṣyasi 07,165.050c jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr drupadātmaja 07,165.051a na hantavyo na hantavya iti te sainikāś ca ha 07,165.051c utkrośann arjunaś caiva sānukrośas tam ādravat 07,165.052a krośamāne 'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ 07,165.052c dhṛṣṭadyumno 'vadhīd droṇaṃ rathatalpe nararṣabham 07,165.053a śoṇitena pariklinno rathād bhūmim ariṃdamaḥ 07,165.053c lohitāṅga ivādityo durdarśaḥ samapadyata 07,165.053e evaṃ taṃ nihataṃ saṃkhye dadṛśe sainiko janaḥ 07,165.054a dhṛṣṭadyumnas tu tad rājan bhāradvājaśiro mahat 07,165.054c tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tat samākṣipat 07,165.055a te tu dṛṣṭvā śiro rājan bhāradvājasya tāvakāḥ 07,165.055b*1338_01 rathān nipatitaṃ droṇam ācāryaṃ brāhmaṇaṃ gurum 07,165.055c palāyanakṛtotsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam 07,165.056a droṇas tu divam āsthāya nakṣatrapatham āviśat 07,165.056c aham eva tadādrākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa 07,165.057a ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya satyavatyāḥ sutasya ca 07,165.057a*1339_01 **** **** catvāras te ca mānuṣāḥ 07,165.057a*1339_02 agner iva śikhāṃ dīptām ulkāṃ prajvalitām iva 07,165.057a*1339_03 apaśyāma divaṃ stabdhvā mahimānaṃ mahātmanaḥ 07,165.057c vidhūmām iva saṃyāntīm ulkāṃ prajvalitām iva 07,165.057e apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim 07,165.058a hate droṇe nirutsāhān kurūn pāṇḍavasṛñjayāḥ 07,165.058c abhyadravan mahāvegās tataḥ sainyaṃ vyadīryata 07,165.059a nihatā hayabhūyiṣṭhāḥ saṃgrāme niśitaiḥ śaraiḥ 07,165.059c tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan 07,165.060a parājayam athāvāpya paratra ca mahad bhayam 07,165.060c ubhayenaiva te hīnā nāvindan dhṛtim ātmanaḥ 07,165.061a anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ 07,165.061c nādhyagacchaṃs tadā rājan kabandhāyutasaṃkule 07,165.061d*1340_01 patite tv eva saṃrabdhe senāyāṃ tatra bhārata 07,165.061d*1340_02 udatiṣṭhann uruṇḍānāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 07,165.061d*1341_01 ācchinnāḥ paṭṭasaiḥ khaḍgaiḥ prāsaiś ca bharatarṣabha 07,165.061d*1341_02 hāhākāreṇa mahatā śastrasaṃtāpatāpitān 07,165.061d*1341_03 hatān paryavahad yaudhān sajīvān api cāpare 07,165.061d*1341_04 pradhānahatabhūyiṣṭhāḥ kṛtacintāḥ palāyane 07,165.061d*1341_05 te ca yaudhā mahārāja nirutsāhās tadābhavan 07,165.061d*1341_06 rathino 'śvagajasthāś ca pādātāś ca viśāṃ pate 07,165.061d*1341_07 nihatā hatabhūyiṣṭhā mṛtā iva hataprabhāḥ 07,165.061d*1341_08 tāvakānāṃ rathaśreṣṭhā udhvastā iva bhasmanā 07,165.061d*1341_09 adharmapūrvakaṃ yuddham upaskṛtya parājitāḥ 07,165.062a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca mahad yaśaḥ 07,165.062c bāṇaśabdaravāṃś cakruḥ siṃhanādāṃś ca puṣkalān 07,165.063a bhīmasenas tato rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 07,165.063c varūthinyām anṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam 07,165.064a abravīc ca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam 07,165.064c bhūyo 'haṃ tvāṃ vijayinaṃ pariṣvakṣyāmi pārṣata 07,165.064e sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge 07,165.065a etāvad uktvā bhīmas tu harṣeṇa mahatā yutaḥ 07,165.065c bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayām āsa pāṇḍavaḥ 07,165.066a tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃs tāvakā yudhi 07,165.066b*1342_01 pāṇḍavās tu mudā yuktāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 07,165.066b*1342_02 prādravaṃs te sutān dṛṣṭvā sumukhaṃ caiva pārṣatam 07,165.066c kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ 07,165.067a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā hṛṣṭā hy āsan viśāṃ pate 07,165.067c arikṣayaṃ ca saṃgrāme tena te sukham āpnuvan 07,165.068a tato droṇe hate rājan kuravaḥ śastrapīḍitāḥ 07,165.068c hatapravīrā vidhvastā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 07,165.068d*1343_01 udīrṇāṃś ca parān dṛṣṭvā hṛṣyamāṇān punaḥ punaḥ 07,165.068d*1343_02 aśrupūrṇekṣaṇās trastā dīnā hy āsan viśāṃ pate 07,165.069a vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥ 07,165.069c ārtasvareṇa mahatā putraṃ te paryavārayan 07,165.070a rajasvalā vepamānā vīkṣamāṇā diśo daśa 07,165.070c aśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate 07,165.071a sa taiḥ parivṛto rājā trastaiḥ kṣudramṛgair iva 07,165.071c aśaknuvann avasthātum apāyāt tanayas tava 07,165.072a kṣutpipāsāpariśrāntās te yodhās tava bhārata 07,165.072c ādityena ca saṃtaptā bhṛśaṃ vimanaso 'bhavan 07,165.073a bhāskarasyeva patanaṃ samudrasyeva śoṣaṇam 07,165.073c viparyāsaṃ yathā meror vāsavasyeva nirjayam 07,165.074a amarṣaṇīyaṃ tad dṛṣṭvā bhāradvājasya pātanam 07,165.074c trastarūpatarā rājan kauravāḥ prādravan bhayāt 07,165.075a gāndhārarājaḥ śakunis trastas trastataraiḥ saha 07,165.075c hataṃ rukmarathaṃ dṛṣṭvā prādravat sahito rathaiḥ 07,165.076a varūthinīṃ vegavatīṃ vidrutāṃ sapatākinīm 07,165.076c parigṛhya mahāsenāṃ sūtaputro 'payād bhayāt 07,165.077a rathanāgāśvakalilāṃ puraskṛtya tu vāhinīm 07,165.077c madrāṇām īśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo 'payād bhayāt 07,165.078a hatapravīrair bhūyiṣṭhaṃ dvipair bahupadātibhiḥ 07,165.078c vṛtaḥ śāradvato 'gacchat kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan 07,165.079a bhojānīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥ 07,165.079c kṛtavarmā vṛto rājan prāyāt sujavanair hayaiḥ 07,165.080a padātigaṇasaṃyuktas trasto rājan bhayārditaḥ 07,165.080c ulūkaḥ prādravat tatra dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam 07,165.081a darśanīyo yuvā caiva śaurye ca kṛtalakṣaṇaḥ 07,165.081c duḥśāsano bhṛśodvignaḥ prādravad gajasaṃvṛtaḥ 07,165.081d*1344_01 rathānām ayutaṃ gṛhya trisāhasrāṃś ca dantinaḥ 07,165.081d*1344_02 vṛṣaseno 'payāt tūrṇaṃ dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam 07,165.082a gajāśvarathasaṃyukto vṛtaś caiva padātibhiḥ 07,165.082c duryodhano mahārāja prāyāt tatra mahārathaḥ 07,165.082d*1345_01 saṃśaptakabalaṃ gṛhya hataśeṣaṃ kirīṭinā 07,165.082d*1345_02 suśarmā prādravad rājan dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam 07,165.083a gajān rathān samāruhya parasyāpi hayāñ janāḥ 07,165.083b*1346_01 prādravan sarvataḥ saṃkhye dṛṣṭvā rukmarathaṃ hatam 07,165.083b*1346_02 tvarayantaḥ pitṝn anye bhrātṝn anye ca mātulān 07,165.083b*1346_03 putrān anye vayasyāṃś ca prādravan kuravas tathā 07,165.083b*1346_04 codayantaś ca sainyāni svasrīyāṃś ca tathāpare 07,165.083b*1346_05 sambandhinas tathānye ca prādravanta diśo daśa 07,165.083b*1347_01 tato duryodhano rājā aśvatthāmānam abravīt 07,165.083c prakīrṇakeśā vidhvastā na dvāv ekatra dhāvataḥ 07,165.084a nedam astīti puruṣā hatotsāhā hataujasaḥ 07,165.084c utsṛjya kavacān anye prādravaṃs tāvakā vibho 07,165.085a anyonyaṃ te samākrośan sainikā bharatarṣabha 07,165.085c tiṣṭha tiṣṭheti na ca te svayaṃ tatrāvatasthire 07,165.086a dhuryān pramucya tu rathād dhatasūtān svalaṃkṛtān 07,165.086c adhiruhya hayān yodhāḥ kṣipraṃ padbhir acodayan 07,165.087a dravamāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasi 07,165.087b*1348_01 tasmin hāhākṛte sainye vartamāne bhayāvahe 07,165.087c pratisrota iva grāho droṇaputraḥ parān iyāt 07,165.087d*1349_01 tasyāsīt sumahad yuddhaṃ śikhaṇḍipramukhair gaṇaiḥ 07,165.087d*1349_02 prabhadrakaiś ca pāñcālaiś cedibhiś ca sakekayaiḥ 07,165.088a hatvā bahuvidhāṃ senāṃ pāṇḍūnāṃ yuddhadurmadaḥ 07,165.088c kathaṃ cit saṃkaṭān mukto mattadviradavikramaḥ 07,165.089a dravamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā palāyanakṛtakṣaṇam 07,165.089c duryodhanaṃ samāsādya droṇaputro 'bravīd idam 07,165.090a kim iyaṃ dravate senā trastarūpeva bhārata 07,165.090c dravamāṇāṃ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe 07,165.091a tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ prakṛtistho narādhipa 07,165.091c karṇaprabhṛtayaś ceme nāvatiṣṭhanti pārthivāḥ 07,165.092a anyeṣv api ca yuddheṣu naiva senādravat tadā 07,165.092c kaccit kṣemaṃ mahābāho tava sainyasya bhārata 07,165.093a kasminn idaṃ hate rājan rathasiṃhe balaṃ tava 07,165.093c etām avasthāṃ saṃprāptaṃ tan mamācakṣva kaurava 07,165.094a tat tu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitam 07,165.094c ghoram apriyam ākhyātuṃ nāśakat pārthivarṣabhaḥ 07,165.095a bhinnā naur iva te putro nimagnaḥ śokasāgare 07,165.095b*1350_01 aplave plavam anvicchan yathāgādhe naro 'mbhasi 07,165.095c bāṣpeṇa pihito dṛṣṭvā droṇaputraṃ rathe sthitam 07,165.096a tataḥ śāradvataṃ rājā savrīḍam idam abravīt 07,165.096c śaṃseha sarvaṃ bhadraṃ te yathā sainyam idaṃ drutam 07,165.097a atha śāradvato rājann ārtiṃ gacchan punaḥ punaḥ 07,165.097c śaśaṃsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ 07,165.098 kṛpa uvāca 07,165.098a vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham 07,165.098c prāvartayāma saṃgrāmaṃ pāñcālair eva kevalaiḥ 07,165.099a tataḥ pravṛtte saṃgrāme vimiśrāḥ kurusomakāḥ 07,165.099c anyonyam abhigarjantaḥ śastrair dehān apātayan 07,165.099d*1351_01 vartamāne tathā yuddhe kṣīyamāṇeṣu saṃyuge 07,165.099d*1351_02 dhārtarāṣṭreṣu saṃkruddhaḥ pitā te 'stram udairayat 07,165.100a tato droṇo brāhmam astraṃ vikurvāṇo nararṣabhaḥ 07,165.100c ahanac chātravān bhallaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,165.100d*1352_01 pitā tava susaṃkruddho ripūn abhimukhe sthitaḥ 07,165.100d*1352_02 nihanti prabalas tatra vāyur vṛkṣān ivaujasā 07,165.101a pāṇḍavāḥ kekayā matsyāḥ pāñcālāś ca viśeṣataḥ 07,165.101c saṃkhye droṇarathaṃ prāpya vyanaśan kālacoditāḥ 07,165.102a sahasraṃ rathasiṃhānāṃ dvisāhasraṃ ca dantinām 07,165.102c droṇo brahmāstranirdagdhaṃ preṣayām āsa mṛtyave 07,165.103a ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ 07,165.103c raṇe paryacarad droṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat 07,165.104a kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasu 07,165.104c amarṣavaśam āpannāḥ pāñcālā vimukhābhavan 07,165.105a teṣu kiṃ cit prabhagneṣu vimukheṣu sapatnajit 07,165.105c divyam astraṃ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ 07,165.106a sa madhyaṃ prāpya pāṇḍūnāṃ śararaśmiḥ pratāpavān 07,165.106c madhyaṃgata ivādityo duṣprekṣyas te pitābhavat 07,165.107a te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatā 07,165.107c dagdhavīryā nirutsāhā babhūvur gatacetasaḥ 07,165.108a tān dṛṣṭvā pīḍitān bāṇair droṇena madhusūdanaḥ 07,165.108c jayaiṣī pāṇḍuputrāṇām idaṃ vacanam abravīt 07,165.109a naiṣa jātu paraiḥ śakyo jetuṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ 07,165.109c api vṛtrahaṇā saṃkhye rathayūthapayūthapaḥ 07,165.110a te yūyaṃ dharmam utsṛjya jayaṃ rakṣata pāṇḍavāḥ 07,165.110b*1353_01 jaye hi yatamānānāṃ śrīr dharmaś ca pravartate 07,165.110c yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ 07,165.111a aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama 07,165.111c hataṃ taṃ saṃyuge kaś cid ākhyātv asmai mṛṣā naraḥ 07,165.112a etan nārocayad vākyaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,165.112c arocayaṃs tu sarve 'nye kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ 07,165.113a bhīmasenas tu savrīḍam abravīt pitaraṃ tava 07,165.113c aśvatthāmā hata iti tac cābudhyata te pitā 07,165.114a sa śaṅkamānas tan mithyā dharmarājam apṛcchata 07,165.114c hataṃ vāpy ahataṃ vājau tvāṃ pitā putravatsalaḥ 07,165.115a tadatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ 07,165.115c aśvatthāmānam āhedaṃ hataḥ kuñjara ity uta 07,165.115e bhīmena girivarṣmāṇaṃ mālavasyendravarmaṇaḥ 07,165.116a upasṛtya tadā droṇam uccair idam abhāṣata 07,165.116c yasyārthe śastram ādhatse yam avekṣya ca jīvasi 07,165.116e putras te dayito nityaṃ śo 'śvatthāmā nipātitaḥ 07,165.116f*1354_01 śete vinihato bhūmau vane siṃhaśiśur yathā 07,165.116f*1354_02 jānann apy anṛtasyātha doṣān sa dvijasattamam 07,165.116f*1354_03 avyaktam abravīd rājā hataḥ kuñjara ity uta 07,165.117a tac chrutvā vimanās tatra ācāryo mahad apriyam 07,165.117b*1355_01 sa tvāṃ nihatam ākrandan kṛtvā tvannāmapīḍitaḥ 07,165.117c niyamya divyāny astrāṇi nāyudhyata yathā purā 07,165.118a taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam 07,165.118c pāñcālarājasya sutaḥ krūrakarmā samādravat 07,165.119a taṃ dṛṣṭvā vihitaṃ mṛtyuṃ lokatattvavicakṣaṇaḥ 07,165.119c divyāny astrāṇy athotsṛjya raṇe prāya upāviśat 07,165.120a tato 'sya keśān savyena gṛhītvā pāṇinā tadā 07,165.120c pārṣataḥ krośamānānāṃ vīrāṇām acchinac chiraḥ 07,165.121a na hantavyo na hantavya iti te sarvato 'bruvan 07,165.121c tathaiva cārjuno vāhād avaruhyainam ādravat 07,165.122a udyamya bāhū tvarito bruvāṇaś ca punaḥ punaḥ 07,165.122c jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr iti dharmavit 07,165.123a tathāpi vāryamāṇena kauravair arjunena ca 07,165.123c hata eva nṛśaṃsena pitā tava nararṣabha 07,165.124a sainikāś ca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥ 07,165.124c vayaṃ cāpi nirutsāhā hate pitari te 'nagha 07,165.125 saṃjaya uvāca 07,165.125a tac chrutvā droṇaputras tu nidhanaṃ pitur āhave 07,165.125c krodham āhārayat tīvraṃ padāhata ivoragaḥ 07,165.125d*1356_01 tataḥ kruddho raṇe drauṇir bhṛśaṃ jajvāla māriṣa 07,165.125d*1356_02 yathendhanaṃ mahat prāpya prājvalad dhavyavāhanaḥ 07,165.125d*1356_03 talaṃ talena niṣpiṣya dantair dantān upaspṛśan 07,165.125d*1356_04 niḥśvasann urago yadval lohitākṣo 'bhavat tadā 07,166.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,166.001a adharmeṇa hataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃjaya 07,166.001c brāhmaṇaṃ pitaraṃ vṛddham aśvatthāmā kim abravīt 07,166.001d*1357_01 śūraś ca kṛtavidyaś ca tejasā jvalanopamaḥ 07,166.001d*1357_02 yad abravīt tadā sūta tan mamācakṣva saṃjaya 07,166.001d*1357_03 yo veda divyāny astrāṇi sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 07,166.002a mānuṣaṃ vāruṇāgneyaṃ brāhmam astraṃ ca vīryavān 07,166.002c aindraṃ nārāyaṇaṃ caiva yasmin nityaṃ pratiṣṭhitam 07,166.003a tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃjaya 07,166.003c śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt 07,166.004a yena rāmād avāpyeha dhanurvedaṃ mahātmanā 07,166.004c proktāny astrāṇi divyāni putrāya gurukāṅkṣiṇe 07,166.005a ekam eva hi loke 'sminn ātmano guṇavattaram 07,166.005c icchanti putraṃ puruṣā loke nānyaṃ kathaṃ cana 07,166.006a ācāryāṇāṃ bhavanty eva rahasyāni mahātmanām 07,166.006c tāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā 07,166.007a sa śilpaṃ prāpya tat sarvaṃ saviśeṣaṃ ca saṃjaya 07,166.007c śūraḥ śāradvatīputraḥ saṃkhye droṇād anantaraḥ 07,166.008a rāmasyānumataḥ śāstre puraṃdarasamo yudhi 07,166.008c kārtavīryasamo vīrye bṛhaspatisamo matau 07,166.009a mahīdharasamo dhṛtyā tejasāgnisamo yuvā 07,166.009c samudra iva gāmbhīrye krodhe sarpaviṣopamaḥ 07,166.010a sa rathī prathamo loke dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 07,166.010c śīghro 'nila ivākrande caran kruddha ivāntakaḥ 07,166.011a asyatā yena saṃgrāme dharaṇyabhinipīḍitā 07,166.011b*1358_01 meghastanitanirghoṣā kampate bhayaviklavā 07,166.011c yo na vyathati saṃgrāme vīraḥ satyaparākramaḥ 07,166.012a vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥ 07,166.012c mahodadhir ivākṣobhyo rāmo dāśarathir yathā 07,166.013a tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyuge 07,166.013c śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt 07,166.014a dhṛṣṭadyumnasya yo mṛtyuḥ sṛṣṭas tena mahātmanā 07,166.014c yathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto 'bhavat 07,166.015a taṃ nṛśaṃsena pāpena krūreṇātyalpadarśinā 07,166.015c śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt 07,166.016 saṃjaya uvāca 07,166.016a chadmanā nihataṃ śrutvā pitaraṃ pāpakarmaṇā 07,166.016c bāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha 07,166.017a tasya kruddhasya rājendra vapur divyam adṛśyata 07,166.017c antakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye 07,166.018a aśrupūrṇe tato netre apamṛjya punaḥ punaḥ 07,166.018c uvāca kopān niḥśvasya duryodhanam idaṃ vacaḥ 07,166.019a pitā mama yathā kṣudrair nyastaśastro nipātitaḥ 07,166.019c dharmadhvajavatā pāpaṃ kṛtaṃ tad viditaṃ mama 07,166.019e anāryaṃ sunṛśaṃsasya dharmaputrasya me śrutam 07,166.019f*1359_01 asatyavākyaṃ yat tena lobhād uktaṃ durātmanā 07,166.019f*1359_02 rājyahetor nṛśaṃsena tac cāpi viditaṃ mayā 07,166.020a yuddheṣv api pravṛttānāṃ dhruvau jayaparājayau 07,166.020c dvayam etad bhaved rājan vadhas tatra praśasyate 07,166.021a nyāyavṛtto vadho yas tu saṃgrāme yudhyato bhavet 07,166.021c na sa duḥkhāya bhavati tathā dṛṣṭo hi sa dvijaḥ 07,166.022a gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṃśayaḥ 07,166.022c na śocyaḥ puruṣavyāghras tathā sa nidhanaṃ gataḥ 07,166.023a yat tu dharmapravṛttaḥ san keśagrahaṇam āptavān 07,166.023c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tan me marmāṇi kṛntati 07,166.023d*1360_01 mayi jīvati yat tātaḥ keśagraham avāptavān 07,166.023d*1360_02 katham anye kariṣyanti putrebhyaḥ putriṇaḥ spṛhām 07,166.024a kāmāt krodhād avajñānād darpād bālyena vā punaḥ 07,166.024c vaidharmikāni kurvanti tathā paribhavena ca 07,166.025a tad idaṃ pārṣateneha mahad ādharmikaṃ kṛtam 07,166.025c avajñāya ca māṃ nūnaṃ nṛśaṃsena durātmanā 07,166.026a tasyānubandhaṃ sa draṣṭā dhṛṣṭadyumnaḥ sudāruṇam 07,166.026c anāryaṃ paramaṃ kṛtvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ 07,166.027a yo hy asau chadmanācāryaṃ śastraṃ saṃnyāsayat tadā 07,166.027c tasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 07,166.027d*1361_01 śape satyena kauravya iṣṭāpūrtena cānagha 07,166.027d*1361_02 ahatvā sarvapāñcālāñ jīveyaṃ na kathaṃ cana 07,166.028a sarvopāyair yatiṣyāmi pāñcālānām ahaṃ vadhe 07,166.028c dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare hantāhaṃ pāpakāriṇam 07,166.029a karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā 07,166.029c pāñcālānāṃ vadhaṃ kṛtvā śāntiṃ labdhāsmi kaurava 07,166.030a yadarthaṃ puruṣavyāghra putram icchanti mānavāḥ 07,166.030c pretya ceha ca saṃprāptaṃ trāṇāya mahato bhayāt 07,166.031a pitrā tu mama sāvasthā prāptā nirbandhunā yathā 07,166.031c mayi śailapratīkāśe putre śiṣye ca jīvati 07,166.032a dhiṅ mamāstrāṇi divyāni dhig bāhū dhik parākramam 07,166.032c yan māṃ droṇaḥ sutaṃ prāpya keśagrahaṇam āptavān 07,166.033a sa tathāhaṃ kariṣyāmi yathā bharatasattama 07,166.033c paralokagatasyāpi gamiṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 07,166.034a āryeṇa tu na vaktavyā kadā cit stutir ātmanaḥ 07,166.034c pitur vadham amṛṣyaṃs tu vakṣyāmy adyeha pauruṣam 07,166.035a adya paśyantu me vīryaṃ pāṇḍavāḥ sajanārdanāḥ 07,166.035c mṛdnataḥ sarvasainyāni yugāntam iva kurvataḥ 07,166.036a na hi devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ 07,166.036c adya śaktā raṇe jetuṃ rathasthaṃ māṃ nararṣabha 07,166.037a mad anyo nāsti loke 'sminn arjunād vāstravittamaḥ 07,166.037c ahaṃ hi jvalatāṃ madhye mayūkhānām ivāṃśumān 07,166.037e prayoktā devasṛṣṭānām astrāṇāṃ pṛtanāgataḥ 07,166.038a kṛśāśvatanayā hy adya matprayuktā mahāmṛdhe 07,166.038c darśayanto ''tmano vīryaṃ pramathiṣyanti pāṇḍavān 07,166.039a adya sarvā diśo rājan dhārābhir iva saṃkulāḥ 07,166.039c āvṛtāḥ patribhis tīkṣṇair draṣṭāro māmakair iha 07,166.039d*1362_01 bhaviṣyanti mahārāja maccharair vidiśas tathā 07,166.040a kiran hi śarajālāni sarvato bhairavasvaram 07,166.040c śatrūn nipātayiṣyāmi mahāvāta iva drumān 07,166.041a na ca jānāti bībhatsus tad astraṃ na janārdanaḥ 07,166.041c na bhīmaseno na yamau na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 07,166.042a na pārṣato durātmāsau na śikhaṇḍī na sātyakiḥ 07,166.042c yad idaṃ mayi kauravya sakalyaṃ sanivartanam 07,166.043a nārāyaṇāya me pitrā praṇamya vidhipūrvakam 07,166.043c upahāraḥ purā datto brahmarūpa upasthite 07,166.044a taṃ svayaṃ pratigṛhyātha bhagavān sa varaṃ dadau 07,166.044c vavre pitā me paramam astraṃ nārāyaṇaṃ tataḥ 07,166.045a athainam abravīd rājan bhagavān devasattamaḥ 07,166.045c bhavitā tvatsamo nānyaḥ kaś cid yudhi naraḥ kva cit 07,166.045d*1363_01 gṛhāṇāstram idaṃ vipra nārāyaṇam anuttamam 07,166.046a na tv idaṃ sahasā brahman prayoktavyaṃ kathaṃ cana 07,166.046c na hy etad astram anyatra vadhāc chatror nivartate 07,166.047a na caitac chakyate jñātuṃ ko na vadhyed iti prabho 07,166.047c avadhyam api hanyād dhi tasmān naitat prayojayet 07,166.048a vadhaḥ saṃkhye dravaś caiva śastrāṇāṃ ca visarjanam 07,166.048c prayācanaṃ ca śatrūṇāṃ gamanaṃ śaraṇasya ca 07,166.049a ete praśamane yogā mahāstrasya paraṃtapa 07,166.049c sarvathā pīḍito hi syād avadhyān pīḍayan raṇe 07,166.050a taj jagrāha pitā mahyam abravīc caiva sa prabhuḥ 07,166.050c tvaṃ varṣiṣyasi divyāni śastravarṣāṇy anekaśaḥ 07,166.050e anenāstreṇa saṃgrāme tejasā ca jvaliṣyasi 07,166.051a evam uktvā sa bhagavān divam ācakrame prabhuḥ 07,166.051c etan nārāyaṇād astraṃ tat prāptaṃ mama bandhunā 07,166.051d*1364_01 tatprasādān mayā prāptaṃ mahāstram idam uttamam 07,166.052a tenāhaṃ pāṇḍavāṃś caiva pāñcālān matsyakekayān 07,166.052c vidrāvayiṣyāmi raṇe śacīpatir ivāsurān 07,166.053a yathā yathāham iccheyaṃ tathā bhūtvā śarā mama 07,166.053c nipateyuḥ sapatneṣu vikramatsv api bhārata 07,166.053d*1365_01 iccheyaṃ yadi dūrasthān nihaniṣyanti me śarāḥ 07,166.054a yatheṣṭam aśmavarṣeṇa pravarṣiṣye raṇe sthitaḥ 07,166.054c ayomukhaiś ca vihagair drāvayiṣye mahārathān 07,166.054e paraśvadhāṃś ca vividhān prasakṣye 'ham asaṃśayam 07,166.055a so 'haṃ nārāyaṇāstreṇa mahatā śatrutāpana 07,166.055c śatrūn vidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān 07,166.056a mitrabrahmagurudveṣī jālmakaḥ suvigarhitaḥ 07,166.056c pāñcālāpasadaś cādya na me jīvan vimokṣyate 07,166.056d*1366_01 evam uktvā tato drauṇiḥ śaṅkhaṃ dadhmau sa māriṣa 07,166.056d*1366_02 pūrayan pṛthivīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām 07,166.056d*1366_03 tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā tava sainyāni māriṣa 07,166.056d*1366_04 nyavartanta raṇāyaiva bhayaṃ tyaktvā mahārathāḥ 07,166.057a tac chrutvā droṇaputrasya paryavartata vāhinī 07,166.057c tataḥ sarve mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ 07,166.058a bherīś cābhyahanan hṛṣṭā ḍiṇḍimāṃś ca sahasraśaḥ 07,166.058c tathā nanāda vasudhā khuranemiprapīḍitā 07,166.058e sa śabdas tumulaḥ khaṃ dyāṃ pṛthivīṃ ca vyanādayat 07,166.059a taṃ śabdaṃ pāṇḍavāḥ śrutvā parjanyaninadopamam 07,166.059c sametya rathināṃ śreṣṭhāḥ sahitāḥ saṃnyamantrayan 07,166.060a tathoktvā droṇaputro 'pi tadopaspṛśya bhārata 07,166.060c prāduścakāra tad divyam astraṃ nārāyaṇaṃ tadā 07,167.001 saṃjaya uvāca 07,167.001a prādurbhūte tatas tasminn astre nārāyaṇe tadā 07,167.001c prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān 07,167.002a cacāla pṛthivī cāpi cukṣubhe ca mahodadhiḥ 07,167.002c pratisrotaḥ pravṛttāś ca gantuṃ tatra samudragāḥ 07,167.003a śikharāṇi vyadīryanta girīṇāṃ tatra bhārata 07,167.003c apasavyaṃ mṛgāś caiva pāṇḍuputrān pracakrire 07,167.004a tamasā cāvakīryanta sūryaś ca kaluṣo 'bhavat 07,167.004c saṃpatanti ca bhūtāni kravyādāni prahṛṣṭavat 07,167.005a devadānavagandharvās trastā āsan viśāṃ pate 07,167.005c kathaṃ kathābhavat tīvrā dṛṣṭvā tad vyākulaṃ mahat 07,167.006a vyathitāḥ sarvarājānas tadā hy āsan vicetasaḥ 07,167.006c tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ tu drauṇer astraṃ bhayāvaham 07,167.006d*1367_01 petur ākāśagās tatra vimanaskā viśāṃ pate 07,167.006d*1367_02 rodasī ca viyac caiva sarvaṃ jvālāsamāvṛtam 07,167.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,167.007a nivartiteṣu sainyeṣu droṇaputreṇa saṃyuge 07,167.007c bhṛśaṃ śokābhitaptena pitur vadham amṛṣyatā 07,167.008a kurūn āpatato dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya rakṣaṇe 07,167.008c ko mantraḥ pāṇḍaveṣv āsīt tan mamācakṣva saṃjaya 07,167.009 saṃjaya uvāca 07,167.009a prāg eva vidrutān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān yudhiṣṭhiraḥ 07,167.009c punaś ca tumulaṃ śabdaṃ śrutvārjunam abhāṣata 07,167.010a ācārye nihate droṇe dhṛṣṭadyumnena saṃyuge 07,167.010c nihate vajrahastena yathā vṛtre mahāsure 07,167.011a nāśaṃsanta jayaṃ yuddhe dīnātmāno dhanaṃjaya 07,167.011c ātmatrāṇe matiṃ kṛtvā prādravan kuravo yathā 07,167.012a ke cid bhrāntai rathais tūrṇaṃ nihatapārṣṇiyantṛbhiḥ 07,167.012c vipatākadhvajacchatraiḥ pārthivāḥ śīrṇakūbaraiḥ 07,167.013a bhagnanīḍair ākulāśvair āruhyānye vicetasaḥ 07,167.013c bhītāḥ pādair hayān ke cit tvarayantaḥ svayaṃ rathaiḥ 07,167.013e yugacakrākṣabhagnaiś ca drutāḥ ke cid bhayāturāḥ 07,167.013f*1368_01 rathān viśīrṇān utsṛjya padbhiḥ ke cic ca vidrutāḥ 07,167.013f*1369_01 hayapṛṣṭhagatāś cānye kṛṣyante 'rdhacyutāsanāḥ 07,167.014a gajaskandheṣu saṃsyūtā nārācaiś calitāsanāḥ 07,167.014c śarārtair vidrutair nāgair hṛtāḥ ke cid diśo daśa 07,167.015a viśastrakavacāś cānye vāhanebhyaḥ kṣitiṃ gatāḥ 07,167.015c saṃchinnā nemiṣu gatā mṛditāś ca hayadvipaiḥ 07,167.016a krośantas tāta putreti palāyanto 'pare bhayāt 07,167.016c nābhijānanti cānyonyaṃ kaśmalābhihataujasaḥ 07,167.017a putrān pitṝn sakhīn bhrātṝn samāropya dṛḍhakṣatān 07,167.017c jalena kledayanty anye vimucya kavacāny api 07,167.017d*1370_01 palāyanaparāś cānye yodhāḥ śatasahasraśaḥ 07,167.017d*1370_02 avasthitaṃ punar dṛṣṭvā tava putrasya tad balam 07,167.017d*1370_03 dharmaputro mahārāja dhanaṃjayam athābravīt 07,167.018a avasthāṃ tādṛśīṃ prāpya hate droṇe drutaṃ balam 07,167.018b*1371_01 evam etad drutaṃ bhagnaṃ droṇe yudhi nipātite 07,167.018b*1371_02 avasthānam avindan vai vikṣataṃ śarapīḍitam 07,167.018c punarāvartitaṃ kena yadi jānāsi śaṃsa me 07,167.019a hayānāṃ heṣatāṃ śabdaḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhatām 07,167.019c rathanemisvanaś cātra vimiśraḥ śrūyate mahān 07,167.020a ete śabdā bhṛśaṃ tīvrāḥ pravṛttāḥ kurusāgare 07,167.020c muhur muhur udīryantaḥ kampayanti hi māmakān 07,167.021a ya eṣa tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ 07,167.021c sendrān apy eṣa lokāṃs trīn bhañjyād iti matir mama 07,167.022a manye vajradharasyaiṣa ninādo bhairavasvanaḥ 07,167.022c droṇe hate kauravārthaṃ vyaktam abhyeti vāsavaḥ 07,167.023a prahṛṣṭalomakūpāḥ sma saṃvignarathakuñjarāḥ 07,167.023c dhanaṃjaya guruṃ śrutvā tatra nādaṃ subhīṣaṇam 07,167.024a ka eṣa kauravān dīrṇān avasthāpya mahārathaḥ 07,167.024c nivartayati yuddhārthaṃ mṛdhe deveśvaro yathā 07,167.025 arjuna uvāca 07,167.025a udyamyātmānam ugrāya karmaṇe dhairyam āsthitāḥ 07,167.025c dhamanti kauravāḥ śaṅkhān yasya vīryam upāśritāḥ 07,167.026a yatra te saṃśayo rājan nyastaśastre gurau hate 07,167.026c dhārtarāṣṭrān avasthāpya ka eṣa nadatīti ha 07,167.027a hrīmantaṃ taṃ mahābāhuṃ mattadviradagāminam 07,167.027b*1372_01 indraviṣṇusamaṃ vīrye kope 'ntakam iva sthitam 07,167.027b*1372_02 bṛhaspatisamaṃ buddhyā nītimantaṃ mahāratham 07,167.027c vyākhyāsyāmy ugrakarmāṇaṃ kurūṇām abhayaṃkaram 07,167.028a yasmiñ jāte dadau droṇo gavāṃ daśaśataṃ dhanam 07,167.028b*1373_01 sa eṣa nardati drauṇir gharmānte jalado yathā 07,167.028c brāhmaṇebhyo mahārhebhyaḥ so 'śvatthāmaiṣa garjati 07,167.029a jātamātreṇa vīreṇa yenoccaiḥśravasā iva 07,167.029c heṣatā kampitā bhūmir lokāś ca sakalās trayaḥ 07,167.030a tac chrutvāntarhitaṃ bhūtaṃ nāma cāsyākarot tadā 07,167.030c aśvatthāmeti so 'dyaiṣa śūro nadati pāṇḍava 07,167.031a yo 'dyānātha ivākramya pārṣatena hatas tathā 07,167.031c karmaṇā sunṛśaṃsena tasya nātho vyavasthitaḥ 07,167.032a guruṃ me yatra pāñcālyaḥ keśapakṣe parāmṛśat 07,167.032c tan na jātu kṣamed drauṇir jānan pauruṣam ātmanaḥ 07,167.032d*1374_01 sa hi tenaiva naḥ sarvān kṣapayed iti me matiḥ 07,167.033a upacīrṇo gurur mithyā bhavatā rājyakāraṇāt 07,167.033c dharmajñena satā nāma so 'dharmaḥ sumahān kṛtaḥ 07,167.033d*1375_01 ciraṃ sthāsyati cākīrtis trailokye sacarācare 07,167.033d*1375_02 rāme vālivadhād yadvad evaṃ droṇe nipātite 07,167.034a sarvadharmopapanno 'yaṃ mama śiṣyaś ca pāṇḍavaḥ 07,167.034c nāyaṃ vakṣyati mithyeti pratyayaṃ kṛtavāṃs tvayi 07,167.035a sa satyakañcukaṃ nāma praviṣṭena tato 'nṛtam 07,167.035c ācārya ukto bhavatā hataḥ kuñjara ity uta 07,167.036a tataḥ śastraṃ samutsṛjya nirmamo gatacetanaḥ 07,167.036c āsīt sa vihvalo rājan yathā dṛṣṭas tvayā vibhuḥ 07,167.037a sa tu śokena cāviṣṭo vimukhaḥ putravatsalaḥ 07,167.037c śāśvataṃ dharmam utsṛjya guruḥ śiṣyeṇa ghātitaḥ 07,167.038a nyastaśastram adharmeṇa ghātayitvā guruṃ bhavān 07,167.038c rakṣatv idānīṃ sāmātyo yadi śaknoṣi pārṣatam 07,167.039a grastam ācāryaputreṇa kruddhena hatabandhunā 07,167.039c sarve vayaṃ paritrātuṃ na śakṣyāmo 'dya pārṣatam 07,167.040a sauhārdaṃ sarvabhūteṣu yaḥ karoty atimātraśaḥ 07,167.040c so 'dya keśagrahaṃ śrutvā pitur dhakṣyati no raṇe 07,167.041a vikrośamāne hi mayi bhṛśam ācāryagṛddhini 07,167.041c avakīrya svadharmaṃ hi śiṣyeṇa nihato guruḥ 07,167.042a yadā gataṃ vayo bhūyaḥ śiṣṭam alpataraṃ ca naḥ 07,167.042c tasyedānīṃ vikāro 'yam adharmo yatkṛto mahān 07,167.043a piteva nityaṃ sauhārdāt piteva sa hi dharmataḥ 07,167.043c so 'lpakālasya rājyasya kāraṇān nihato guruḥ 07,167.044a dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmāya droṇāya ca viśāṃ pate 07,167.044c visṛṣṭā pṛthivī sarvā saha putraiś ca tatparaiḥ 07,167.045a sa prāpya tādṛśīṃ vṛttiṃ satkṛtaḥ satataṃ paraiḥ 07,167.045c avṛṇīta sadā putrān mām evābhyadhikaṃ guruḥ 07,167.046a akṣīyamāṇo nyastāstras tvadvākyenāhave hataḥ 07,167.046c na tv enaṃ yudhyamānaṃ vai hanyād api śatakratuḥ 07,167.047a tasyācāryasya vṛddhasya droho nityopakāriṇaḥ 07,167.047c kṛto hy anāryair asmābhī rājyārthe laghubuddhibhiḥ 07,167.047d*1376_01 aho bata mahat pāpaṃ kṛtaṃ karma sudāruṇaṃ 07,167.047d*1376_02 yad rājyasukhalobhena droṇo 'yaṃ sādhu ghātitaḥ 07,167.048a putrān bhrātṝn pitṝn dārāñ jīvitaṃ caiva vāsaviḥ 07,167.048c tyajet sarvaṃ mama premṇā jānāty etad dhi me guruḥ 07,167.049a sa mayā rājyakāmena hanyamāno 'py upekṣitaḥ 07,167.049c tasmād avākśirā rājan prāpto 'smi narakaṃ vibho 07,167.050a brāhmaṇaṃ vṛddham ācāryaṃ nyastaśastraṃ yathā munim 07,167.050c ghātayitvādya rājyārthe mṛtaṃ śreyo na jīvitam 07,168.001 saṃjaya uvāca 07,168.001a arjunasya vacaḥ śrutvā nocus tatra mahārathāḥ 07,168.001c apriyaṃ vā priyaṃ vāpi mahārāja dhanaṃjayam 07,168.002a tataḥ kruddho mahābāhur bhīmaseno 'bhyabhāṣata 07,168.002c utsmayann iva kaunteyam arjunaṃ bharatarṣabha 07,168.003a munir yathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṃhitam 07,168.003c nyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 07,168.004a kṣatāt trātā kṣatāj jīvan kṣāntas triṣv api sādhuṣu 07,168.004c kṣatriyaḥ kṣitim āpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyam 07,168.005a sa bhavān kṣatriyaguṇair yuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ 07,168.005c avipaścid yathā vākyaṃ vyāharan nādya śobhase 07,168.005d*1377_01 vartamāne yathā pāpe ugrakarmaṇi bhārata 07,168.005d*1377_02 svadharmam anavasthāpya kim etāni prabhāṣase 07,168.006a parākramas te kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ 07,168.006c na cātivartase dharmaṃ velām iva mahodadhiḥ 07,168.007a na pūjayet tvā ko 'nvadya yat trayodaśavārṣikam 07,168.007c amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmam evābhikāṅkṣase 07,168.007d*1378_01 aham āvārayiṣyāmi gadayā sarvakauravān 07,168.007d*1378_02 tvayā vinā yadi mahīṃ dharmaputrāya dhīmate 07,168.007d*1378_03 na dadyāṃ pañcame prāpte divase nāsmi kṣatriyaḥ 07,168.008a diṣṭyā tāta manas te 'dya svadharmam anuvartate 07,168.008c ānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatam acyuta 07,168.009a yat tu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyam adharmataḥ 07,168.009c draupadī ca parāmṛṣṭā sabhām ānīya śatrubhiḥ 07,168.009d*1379_01 kathaṃ vṛddheṣu tiṣṭhatsu dhārmikeṣu mahatsu ca 07,168.009d*1379_02 draupadī prāpnuyāt kleśaṃ veśyā yoṣeva bhārata 07,168.009d*1379_03 kim u teṣāṃ bilvaphalaṃ mukhe hy āsīn mahātmanām 07,168.009d*1379_04 utāho badhirā hy āsan mūkā vāpi dhanaṃjaya 07,168.009d*1379_05 andhā vasaṃs tadā te tu yaiś ca noktaṃ hitaṃ vacaḥ 07,168.009d*1379_06 atha tatra bhaved dharmo na caivātrāsty anāryakam 07,168.009d*1379_07 anurūpaṃ kṛtaṃ cāpi bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ 07,168.009d*1379_08 putraiḥ śiṣyaiś ca yat sārdhaṃ saṃnaddhā yoddhum āhave 07,168.010a vanaṃ pravrājitāś cāsma valkalājinavāsasaḥ 07,168.010c anarhamāṇās taṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ 07,168.010d*1380_01 bahūni kṣāmya śatrūṇāṃ satyadharmaratā vayam 07,168.010d*1380_02 tathā tan marṣayitvā tu yathā te utpathasthitāḥ 07,168.011a etāny amarṣasthānāni marṣitāni tvayānagha 07,168.011c kṣatradharmaprasaktena sarvam etad anuṣṭhitam 07,168.012a tam adharmam apākraṣṭum ārabdhaḥ sahitas tvayā 07,168.012c sānubandhān haniṣyāmi kṣudrān rājyaharān aham 07,168.013a tvayā tu kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayam 07,168.013c ghaṭāmaś ca yathāśakti tvaṃ tu no 'dya jugupsase 07,168.014a svadharmaṃ necchase jñātuṃ mithyā vacanam eva te 07,168.014c bhayārditānām asmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi 07,168.015a vapan vraṇe kṣāram iva kṣatānāṃ śatrukarśana 07,168.015c vidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam 07,168.016a adharmam etad vipulaṃ dhārmikaḥ san na budhyase 07,168.016c yat tvam ātmānam asmāṃś ca praśaṃsyān na praśaṃsasi 07,168.016d*1381_01 vāsudeve sthite cāpi droṇaputraṃ praśaṃsasi 07,168.016e yaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ tvatto nārhate taṃ praśaṃsasi 07,168.017a svayam evātmano vaktuṃ na yuktaṃ guṇasaṃstavam 07,168.017b*1382_01 mama nāgāyutaṃ pārtha balaṃ bāhvor vidhīyate 07,168.017b*1382_02 prapātayeyaṃ ca śaraiḥ sendrān devān samāgatān 07,168.017b*1382_03 sarākṣasagaṇān pārtha sāsuroragamānavān 07,168.017c dārayeyaṃ mahīṃ krodhād vikireyaṃ ca parvatān 07,168.018a āvidhya ca gadāṃ gurvīṃ bhīmāṃ kāñcanamālinīm 07,168.018c giriprakāśān kṣitijān bhañjeyam anilo yathā 07,168.019a sa tvam evaṃvidhaṃ jānan bhrātaraṃ māṃ nararṣabha 07,168.019c droṇaputrād bhayaṃ kartuṃ nārhasy amitavikrama 07,168.020a atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvair nararṣabhaiḥ 07,168.020c aham enaṃ gadāpāṇir jeṣyāmy eko mahāhave 07,168.021a tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārtham athābravīt 07,168.021c saṃkruddham iva nardantaṃ hiraṇyakaśipuṃ hariḥ 07,168.022a bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇām 07,168.022c yājanādhyāpane dānaṃ tathā yajñapratigrahau 07,168.023a ṣaṣṭham adhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasmin pratiṣṭhitaḥ 07,168.023c hato droṇo mayā yat tat kiṃ māṃ pārtha vigarhase 07,168.024a apakrāntaḥ svadharmāc ca kṣatradharmam upāśritaḥ 07,168.024c amānuṣeṇa hanty asmān astreṇa kṣudrakarmakṛt 07,168.025a tathā māyāṃ prayuñjānam asahyaṃ brāhmaṇabruvam 07,168.025c māyayaiva nihanyād yo na yuktaṃ pārtha tatra kim 07,168.026a tasmiṃs tathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā 07,168.026c kurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate 07,168.027a na cādbhutam idaṃ manye yad drauṇiḥ śuddhagarjayā 07,168.027c ghātayiṣyati kauravyān paritrātum aśaknuvan 07,168.028a yac ca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam 07,168.028c tadartham aham utpannaḥ pāñcālyasya suto 'nalāt 07,168.029a yasya kāryam akāryaṃ vā yudhyataḥ syāt samaṃ raṇe 07,168.029c taṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanaṃjaya 07,168.030a yo hy anastravido hanyād brahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥ 07,168.030c sarvopāyair na sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama 07,168.030d*1383_01 viśeṣāt pitṛhantā me na sa vadhyaḥ kathaṃ mayā 07,168.030d*1383_02 yo 'yaṃ pāpaḥ sudurmedhā bāndhavān yudhi jaghnivān 07,168.030d*1383_03 tasya viprabruvavadhe kathaṃ pāpaṃ bhaven mama 07,168.031a vidharmiṇaṃ dharmavidbhiḥ proktaṃ teṣāṃ viṣopamam 07,168.031c jānan dharmārthatattvajñaḥ kim arjuna vigarhase 07,168.032a nṛśaṃsaḥ sa mayākramya ratha eva nipātitaḥ 07,168.032c tan mābhinandyaṃ bībhatso kimarthaṃ nābhinandase 07,168.033a kṛte raṇe kathaṃ pārtha jvalanārkaviṣopamam 07,168.033c bhīmaṃ droṇaśiraśchede praśasyaṃ na praśaṃsasi 07,168.034a yo 'sau mamaiva nānyasya bāndhavān yudhi jaghnivān 07,168.034c chittvāpi tasya mūrdhānaṃ naivāsmi vigatajvaraḥ 07,168.035a tac ca me kṛntate marma yan na tasya śiro mayā 07,168.035c niṣādaviṣaye kṣiptaṃ jayadrathaśiro yathā 07,168.036a avadhaś cāpi śatrūṇām adharmaḥ śiṣyate 'rjuna 07,168.036c kṣatriyasya hy ayaṃ dharmo hanyād dhanyeta vā punaḥ 07,168.037a sa śatrur nihataḥ saṃkhye mayā dharmeṇa pāṇḍava 07,168.037c yathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā 07,168.038a pitāmahaṃ raṇe hatvā manyase dharmam ātmanaḥ 07,168.038c mayā śatrau hate kasmāt pāpe dharmaṃ na manyase 07,168.038d*1384_01 saṃbandhāvanataṃ pārtha na māṃ tvaṃ bahu manyase 07,168.038d*1384_02 svagātrakṛtasopānaṃ niṣaṇṇam iva dantinam 07,168.038d*1384_03 kṣamāmi te sarvam eva vāgvyatikramam arjuna 07,168.038d*1384_04 draupadyā draupadeyānāṃ kṛte nānyena hetunā 07,168.038d*1384_05 kulakramāgataṃ vairaṃ mamācāryeṇa viśrutam 07,168.038d*1384_06 tathā jānāty ayaṃ loko na yūyaṃ pāṇḍunandanāḥ 07,168.039a nānṛtaḥ pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṃ vādhārmiko 'rjuna 07,168.039b*1385_01 na kṣatriya iti prāhur yo na hanti raṇājire 07,168.039b*1385_02 pitaraṃ vā guruṃ vāpi jighāṃsuṃ putraśiṣyayoḥ 07,168.039b*1385_03 jihmena vāpy ajihmena hanyād evāvicārayan 07,168.039b*1385_04 ity uktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ kṣatriyāṇāṃ dviṣadvadhe 07,168.039b*1385_05 tasmāc chiṣyeṇa nihataḥ śatrur me brāhmaṇabruvaḥ 07,168.039b*1385_06 yaḥ kṣatriyasuto hanyāt pitaraṃ vā guruṃ ca vā 07,168.039b*1385_07 aniṣṭaṃ kṣatriyo hanyāt sa vai kṣatriya ucyate 07,168.039c śiṣyadhruṅ nihataḥ pāpo yudhyasva vijayas tava 07,169.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,169.001a sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanā 07,169.001c yasmin sākṣād dhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ 07,169.002a tasminn ākruśyati droṇe maharṣitanaye tadā 07,169.002c nīcātmanā nṛśaṃsena kṣudreṇa gurughātinā 07,169.003a yasya prasādāt karmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥ 07,169.003c amānuṣāṇi saṃgrāme devair asukarāṇi ca 07,169.004a tasminn ākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmiṇaḥ 07,169.004c nāmarṣaṃ tatra kurvanti dhik kṣatraṃ dhig amarṣitam 07,169.005a pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥ 07,169.005c śrutvā kim āhuḥ pāñcālyaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 07,169.006 saṃjaya uvāca 07,169.006a śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ 07,169.006c tūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṃ pate 07,169.007a arjunas tu kaṭākṣeṇa jihmaṃ prekṣya ca pārṣatam 07,169.007c sabāṣpam abhiniḥśvasya dhig dhig dhig iti cābravīt 07,169.008a yudhiṣṭhiraś ca bhīmaś ca yamau kṛṣṇas tathāpare 07,169.008c āsan suvrīḍitā rājan sātyakir idam abravīt 07,169.009a nehāsti puruṣaḥ kaś cid ya imaṃ pāpapūruṣam 07,169.009c bhāṣamāṇam akalyāṇaṃ śīghraṃ hanyān narādhamam 07,169.009d*1386_01 ete tvāṃ pāṇḍavāḥ sarve kutsayanti vivitsayā 07,169.009d*1386_02 karmaṇā tena pāpena śvapākam iva brāhmaṇāḥ 07,169.009d*1387_01 etat kṛtvā mahat pāpaṃ ninditaṃ sarvasādhubhiḥ 07,169.009d*1387_02 na lajjase kathaṃ vaktuṃ samitiṃ prāpya śobhanām 07,169.010a kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate 07,169.010c gurum ākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase 07,169.011a yāpyas tvam asi pārthaiś ca sarvaiś cāndhakavṛṣṇibhiḥ 07,169.011c yat karma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi 07,169.012a akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punar eva guruṃ kṣipan 07,169.012c vadhyas tvaṃ na tvayārtho 'sti muhūrtam api jīvatā 07,169.013a kas tv etad vyavased āryas tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ 07,169.013c nigṛhya keśeṣu vadhaṃ guror dharmātmanaḥ sataḥ 07,169.014a saptāvare tathā pūrve bāndhavās te nipātitāḥ 07,169.014c yaśasā ca parityaktās tvāṃ prāpya kulapāṃsanam 07,169.015a uktavāṃś cāpi yat pārthaṃ bhīṣmaṃ prati nararṣabham 07,169.015c tathānto vihitas tena svayam eva mahātmanā 07,169.016a tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥ 07,169.016c nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt 07,169.017a sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila 07,169.017c śikhaṇḍī rakṣitas tena sa ca mṛtyur mahātmanaḥ 07,169.018a pāñcālāś calitā dharmāt kṣudrā mitragurudruhaḥ 07,169.018c tvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ 07,169.019a punaś ced īdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasi 07,169.019c śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā 07,169.019d*1388_01 tvāṃ ca brahmahaṇaṃ dṛṣṭvā janaḥ sūryam avekṣate 07,169.019d*1388_02 brahmahatyā hi te pāpaṃ prāyaścittārtham ātmanaḥ 07,169.019d*1388_03 pāñcālaka sudurvṛtta mamaiva gurum agrataḥ 07,169.019d*1388_04 guror guruṃ ca bhūyo 'pi kṣipan naiva hi lajjase 07,169.019d*1388_05 tiṣṭha tiṣṭha sahasvaikaṃ gadāpātam imaṃ mama 07,169.019d*1388_06 tava cāpi sahiṣye 'haṃ gadāpātān anekaśaḥ 07,169.020a sātvatenaivam ākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram 07,169.020c saṃrabdhaḥ sātyakiṃ prāha saṃkruddhaḥ prahasann iva 07,169.021a śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava 07,169.021c na cānārya śubhaṃ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptum arhasi 07,169.022a kṣamā praśasyate loke na tu pāpo 'rhati kṣamām 07,169.022c kṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito 'yam iti manyate 07,169.023a sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ 07,169.023c ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyo vaktum icchasi 07,169.023d*1389_01 varaṃ hi te mṛtaṃ pāpa na ca te vṛttam īdṛśam 07,169.023d*1389_02 śrotuṃ vaktavyatāmūlaṃ nīcā vakṣyanti mānavāḥ 07,169.023d*1389_03 parān kṣipanti doṣeṇa sveṣu doṣeṣv adṛṣṭayaḥ 07,169.024a yaḥ sa bhūriśravāś chinne bhuje prāyagatas tvayā 07,169.024c vāryamāṇena nihatas tataḥ pāpataraṃ nu kim 07,169.025a vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyuge 07,169.025c visṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra krūra duṣkṛtam 07,169.026a ayudhyamānaṃ yas tv ājau tathā prāyagataṃ munim 07,169.026c chinnabāhuṃ parair hanyāt sātyake sa kathaṃ bhavet 07,169.027a nihatya tvāṃ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavān 07,169.027c kiṃ tadā na nihaṃsy enaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ 07,169.028a tvayā punar anāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥ 07,169.028c yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān 07,169.029a yatra yatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūm 07,169.029c kirañ śarasahasrāṇi tatra tatra prayāmy aham 07,169.030a sa tvam evaṃvidhaṃ kṛtvā karma cāṇḍālavat svayam 07,169.030c vaktum icchasi vaktavyaḥ kasmān māṃ paruṣāṇy atha 07,169.031a kartā tvaṃ karmaṇograsya nāhaṃ vṛṣṇikulādhama 07,169.031c pāpānāṃ ca tvam āvāsaḥ karmaṇāṃ mā punar vada 07,169.032a joṣam āssva na māṃ bhūyo vaktum arhasy ataḥ param 07,169.032c adharottaram etad dhi yan mā tvaṃ vaktum icchasi 07,169.033a atha vakṣyasi māṃ maurkhyād bhūyaḥ paruṣam īdṛśam 07,169.033c gamayiṣyāmi bāṇais tvāṃ yudhi vaivasvatakṣayam 07,169.034a na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyate 07,169.034c teṣām api hy adharmeṇa ceṣṭitaṃ śṛṇu yādṛśam 07,169.035a vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvam adharmeṇa yudhiṣṭhiraḥ 07,169.035c draupadī ca parikliṣṭā tathādharmeṇa sātyake 07,169.036a pravrājitā vanaṃ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā 07,169.036c sarvasvam apakṛṣṭaṃ ca tathādharmeṇa bāliśa 07,169.037a adharmeṇāpakṛṣṭaś ca madrarājaḥ parair itaḥ 07,169.037b*1390_01 adharmeṇa tathā bālaḥ saubhadro vinipātitaḥ 07,169.037c ito 'py adharmeṇa hato bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 07,169.037e bhūriśravā hy adharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ 07,169.038a evaṃ parair ācaritaṃ pāṇḍaveyaiś ca saṃyuge 07,169.038c rakṣamāṇair jayaṃ vīrair dharmajñair api sātvata 07,169.039a durjñeyaḥ paramo dharmas tathādharmaḥ sudurvidaḥ 07,169.039c yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ mā gāḥ pitṛniveśanam 07,169.040a evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi ca 07,169.040c śrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmān ākampita ivābhavat 07,169.041a tac chrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakis tv ādade gadām 07,169.041c viniḥśvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ 07,169.042a tato 'bhipatya pāñcālyaṃ saṃrambheṇedam abravīt 07,169.042c na tvāṃ vakṣyāmi paruṣaṃ haniṣye tvāṃ vadhakṣamam 07,169.043a tam āpatantaṃ sahasā mahābalam amarṣaṇam 07,169.043c pāñcālyāyābhisaṃkruddham antakāyāntakopamam 07,169.044a codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥ 07,169.044c avaplutya rathāt tūrṇaṃ bāhubhyāṃ samavārayat 07,169.045a dravamāṇaṃ tathā kruddhaṃ sātyakiṃ pāṇḍavo balī 07,169.045c praskandamānam ādāya jagāma balinaṃ balāt 07,169.046a sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṃgavaḥ 07,169.046c nigṛhītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṃ varaḥ 07,169.046d*1391_01 tathāpi bhīmād ātmānam āmucya balinocchritaḥ 07,169.046d*1391_02 jagāmānilavegena bhīmam unmucya mādhavaḥ 07,169.046d*1391_03 bhīmenāthāśu mahatā vegam āsthāya madhyamam 07,169.046d*1391_04 viṣṭabhya vidhṛto darpāt sātyakir daśame pade 07,169.047a avaruhya rathāt taṃ tu hriyamāṇaṃ balīyasā 07,169.047c uvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāṃ pate 07,169.048a asmākaṃ puruṣavyāghra mitram anyan na vidyate 07,169.048c param andhakavṛṣṇibhyaḥ pāñcālebhyaś ca mādhava 07,169.049a tathaivāndhakavṛṣṇīnāṃ tava caiva viśeṣataḥ 07,169.049c kṛṣṇasya ca tathāsmatto mitram anyan na vidyate 07,169.050a pāñcālānāṃ ca vārṣṇeya samudrāntāṃ vicinvatām 07,169.050c nānyad asti paraṃ mitraṃ yathā pāṇḍavavṛṣṇayaḥ 07,169.051a sa bhavān īdṛśaṃ mitraṃ manyate ca yathā bhavān 07,169.051c bhavantaś ca yathāsmākaṃ bhavatāṃ ca tathā vayam 07,169.052a sa evaṃ sarvadharmajño mitradharmam anusmaran 07,169.052c niyaccha manyuṃ pāñcālyāt praśāmya śinipuṃgava 07,169.053a pārṣatasya kṣama tvaṃ vai kṣamatāṃ tava pārṣataḥ 07,169.053c vayaṃ kṣamayitāraś ca kim anyatra śamād bhavet 07,169.054a praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣa 07,169.054c pāñcālarājasya sutaḥ prahasann idam abravīt 07,169.055a muñca muñca śineḥ pautraṃ bhīma yuddhamadānvitam 07,169.055c āsādayatu mām eṣa dharādharam ivānilaḥ 07,169.056a yāvad asya śitair bāṇaiḥ saṃrambhaṃ vinayāmy aham 07,169.056c yuddhaśraddhāṃ ca kaunteya jīvitasya ca saṃyuge 07,169.057a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kāryaṃ yad idam udyatam 07,169.057c sumahat pāṇḍuputrāṇām āyānty ete hi kauravāḥ 07,169.058a atha vā phalgunaḥ sarvān vārayiṣyati saṃyuge 07,169.058c aham apy asya mūrdhānaṃ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ 07,169.059a manyate chinnabāhuṃ māṃ bhūriśravasam āhave 07,169.059c utsṛjainam ahaṃ vainam eṣa māṃ vā haniṣyati 07,169.060a śṛṇvan pāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavac chvasan 07,169.060c bhīmabāhvantare sakto visphuraty aniśaṃ balī 07,169.060d*1392_01 tau vṛṣāv iva nardantau balinau bāhuśālinau 07,169.061a tvarayā vāsudevaś ca dharmarājaś ca māriṣa 07,169.061c yatnena mahatā vīrau vārayām āsatus tataḥ 07,169.062a nivārya parameṣvāsau krodhasaṃraktalocanau 07,169.062c yuyutsavaḥ parān saṃkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ 07,170.001 saṃjaya uvāca 07,170.001a tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥ 07,170.001c yugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 07,170.002a dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilam 07,170.002c aśvakiṃpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam 07,170.003a śūlakravyādasaṃghuṣṭaṃ bhūtayakṣagaṇākulam 07,170.003c nihatya śātravān bhallaiḥ so 'cinod dehaparvatam 07,170.004a tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ 07,170.004c pratijñāṃ śrāvayām āsa punar eva tavātmajam 07,170.005a yasmād yudhyantam ācāryaṃ dharmakañcukam āsthitaḥ 07,170.005c muñca śastram iti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 07,170.006a tasmāt saṃpaśyatas tasya drāvayiṣyāmi vāhinīm 07,170.006c vidrāvya satyaṃ hantāsmi pāpaṃ pāñcālyam eva tu 07,170.007a sarvān etān haniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇe 07,170.007c satyaṃ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm 07,170.008a tac chrutvā tava putras tu vāhinīṃ paryavartayat 07,170.008c siṃhanādena mahatā vyapohya sumahad bhayam 07,170.008d*1393_01 bherīś cāvādayan hṛṣṭāḥ paṭahān dundubhīṃś ca ha 07,170.008d*1393_02 āḍambarān mṛdaṅgāṃś ca jharjharīś cānakān api 07,170.008d*1393_03 maḍḍukān paṇavān vīṇā ḍiṇḍimāṃś ca sahasraśaḥ 07,170.008d*1393_04 sarve caiva maheṣvāsā dadhmuḥ śaṅkhān mahāsvanān 07,170.008d*1393_05 tato nanāda vasudhā khuranemisamāhatā 07,170.008d*1393_06 sa śabdas tumulaḥ khaṃ ca pṛthivīṃ ca vyanādayat 07,170.008d*1393_07 kurūṇām atha taṃ śabdaṃ śrutvā ghoraṃ samutthitam 07,170.008d*1393_08 pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ samapadyanta vismitāḥ 07,170.008d*1393_09 te tu dṛṣṭvā kurūn rājan nadato bhairavān ravān 07,170.008d*1393_10 abhyavartanta vegena mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 07,170.009a tataḥ samāgamo rājan kurupāṇḍavasenayoḥ 07,170.009c punar evābhavat tīvraḥ pūrṇasāgarayor iva 07,170.010a saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥ 07,170.010c udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca 07,170.011a teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayam ātmani paśyatām 07,170.011c saṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīd raṇājire 07,170.012a yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathā 07,170.012c pratihanyeta rājendra tathāsan kurupāṇḍavāḥ 07,170.013a tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca 07,170.013c avādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ 07,170.013d*1394_01 cukṣubhe pṛthivī sarvā diśaś ca pratisasvanuḥ 07,170.013d*1394_02 saṃbhrāntāni ca bhūtāni jalajāny api māriṣa 07,170.013d*1394_03 te ca sarve tathā yaudhāḥ saṃprahṛṣṭā yuyutsavaḥ 07,170.013d*1394_04 vartamāne tathā śabde raudre tasmin bhayānake 07,170.013d*1394_05 saṃpatatsu rathaugheṣu tava teṣāṃ ca bhārata 07,170.014a tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ 07,170.014c abhavat tasya sainyasya sumahān adbhutopamaḥ 07,170.015a prāduścakre tato drauṇir astraṃ nārāyaṇaṃ tadā 07,170.015c abhisaṃdhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīm 07,170.016a prādurāsaṃs tato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ 07,170.016c pāṇḍavān bhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ 07,170.017a te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvan mahāhave 07,170.017b*1395_01 tato 'ntarikṣaṃ khagamair nānāliṅgaiḥ subhairavaiḥ 07,170.017c muhūrtād bhāskarasyeva rājaṃl lokaṃ gabhastayaḥ 07,170.018a tathāpare dyotamānā jyotīṃṣīvāmbare 'male 07,170.018c prādurāsan mahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ 07,170.019a caturdiśaṃ vicitrāś ca śataghnyo 'tha hutāśadāḥ 07,170.019c cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ 07,170.019d*1396_01 pāśāś ca vividhākārā nārācāñjalikās tathā 07,170.019d*1396_02 saṃpatanta[ḥ] sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,170.019d*1396_03 yathā yugakṣaye ghore paribhūtaṃ jagad bhavet 07,170.019d*1396_04 tadvad āsīt tadā rājañ jyotirbhūtaṃ nabhaḥsthalam 07,170.020a śastrākṛtibhir ākīrṇam atīva bharatarṣabha 07,170.020c dṛṣṭvāntarikṣam āvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ 07,170.021a yathā yathā hy ayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 07,170.021c tathā tathā tad astraṃ vai vyavardhata janādhipa 07,170.022a vadhyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena vai 07,170.022b@021_0001 prapetuḥ kuñjarās tatra śastrasaṃghair nipātitāḥ 07,170.022b@021_0002 vyadīryamāṇā girayo vajranunnā yathā purā 07,170.022b@021_0003 hastihastaiś ca saṃchinnair gātraiś caiva viśāṃ pate 07,170.022b@021_0004 aparaiś ca tathā bāṇaiḥ kuntaiś ca kanakojjvalaiḥ 07,170.022b@021_0005 saṃkīrṇā pṛthivī jajñe māṃsaśoṇitakardamā 07,170.022b@021_0006 gajebhyaś cyavamānānāṃ yantṝṇāṃ tatra bhārata 07,170.022b@021_0007 vibhujānāṃ viśīrṇānāṃ nyastakārmukavarmaṇām 07,170.022b@021_0008 pūrṇam āyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam 07,170.022b@021_0009 aṅkuśair apaviddhaiś ca tomaraiś ca mahādhanaiḥ 07,170.022b@021_0010 alaṃkāraiś ca nāgānāṃ graiveyaiś ca sakaṅkaṭaiḥ 07,170.022b@021_0011 kakṣyābhir agnikuṇḍaiś ca yantraiś caiva patākibhiḥ 07,170.022b@021_0012 śaktibhiś ca mahārāja bāṇaiś ca nataparvabhiḥ 07,170.022b@021_0013 rathināṃ ca rathair bhagnaiś chinnair vā yugadaṇḍakaiḥ 07,170.022b@021_0014 cakrair vimathitair bhagnair yugair akṣaiś ca bhūṣitā 07,170.022b@021_0015 tūṇīrair apaviddhaiś ca cāpaiś ca sumahādhanaiḥ 07,170.022b@021_0016 anukarṣaiḥ patākābhir yoktraiś caiva viśāṃ pate 07,170.022b@021_0017 raśmibhiś ca pratodaiś ca kiṅkiṇībhiś ca māriṣa 07,170.022b@021_0018 kavacaiś ca tathā dīptaiś cāmaravyajanair api 07,170.022b@021_0019 chattraiś ca candrasaṃkāśair vṛṣṭyātapanivāribhiḥ 07,170.022b@021_0020 aṅgulitraiḥ sakeyūrair dīptair niṣkaiś ca kāñcanaiḥ 07,170.022b@021_0021 karṇasūtraiḥ kirīṭaiś ca mukuṭaiś ca mahādhanaiḥ 07,170.022b@021_0022 citrair vastrair alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiś cāpi bhārata 07,170.022b@021_0023 apaviddhais tathā śīrṣair bāhubhiś ca mahātmanām 07,170.022b@021_0024 saṃchannā pṛthivī reje tatra tatra yathātatham 07,170.022b@021_0025 uraśchadais tathā citrair ghaṇṭājālaiś ca bhāsvaraiḥ 07,170.022b@021_0026 nihatais turagaiś caiva nirjihvaiḥ śoṇitokṣitaiḥ 07,170.022b@021_0027 hayārohaparaiś caiva nirdagdhair astratejasā 07,170.022b@021_0028 nānāṅgāvayavair hīnā yaudhāḥ sasrur bhayārditāḥ 07,170.022b@021_0029 cukruśus tāta tāteti hā hā putreti cāsakṛt 07,170.022b@021_0030 yaudhā nūnaṃ te nidhanaṃ prāptāḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ 07,170.022b@021_0031 vāsudevaś ca vārṣṇeyas tathā somakasṛñjayāḥ 07,170.022b@021_0032 jīvatsu samare teṣu na hi vīreṣu sainikāḥ 07,170.022b@021_0033 imām avasthāṃ sahasā gaccheyur vai kathaṃ cana 07,170.022b@021_0034 ity abruvaṃs tathā yaudhā hanyamānās tadā raṇe 07,170.022b@021_0035 kruddhena droṇaputreṇa kāleneva yugakṣaye 07,170.022b@021_0036 hanyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena te 07,170.022c dahyamānānaleneva sarvato 'bhyarditā raṇe 07,170.023a yathā hi śiśirāpāye dahet kakṣaṃ hutāśanaḥ 07,170.023c tathā tad astraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho 07,170.024a āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibho 07,170.024c jagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 07,170.025a dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanam 07,170.025c madhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro 'bravīd idam 07,170.026a dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā 07,170.026c sātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto gṛhān 07,170.027a vāsudevo 'pi dharmātmā kariṣyaty ātmanaḥ kṣamam 07,170.027c upadeṣṭuṃ samartho 'yaṃ lokasya kim utātmanaḥ 07,170.028a saṃgrāmas tu na kartavyaḥ sarvasainyān bravīmi vaḥ 07,170.028c ahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam 07,170.029a bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṃgrāmaṃ bhīrudustaram 07,170.029c avasatsyāmy asalile sagaṇo drauṇigoṣpade 07,170.030a kāmaḥ saṃpadyatām asya bībhatsor āśu māṃ prati 07,170.030c kalyāṇavṛtta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ 07,170.031a yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānām aviśāradaḥ 07,170.031c samarthair bahubhiḥ krūrair ghātito nābhipālitaḥ 07,170.032a yenāvibruvatā praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatā 07,170.032c upekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṃ niyacchatī 07,170.032d*1397_01 rakṣaṇe ca mahān yatnaḥ saindhavasya kṛto yudhi 07,170.032d*1397_02 arjunasya vighātārthaṃ pratijñā yena rakṣitā 07,170.032d*1397_03 vyūhadvāri vayaṃ caiva dhṛtā yena jigīṣavaḥ 07,170.032d*1397_04 vāritaṃ ca mahat sainyaṃ prāviśat tad yathābalam 07,170.033a jighāṃsur dhārtarāṣṭraś ca śrānteṣv aśveṣu phalgunam 07,170.033c kavacena tathā yukto rakṣārthaṃ saindhavasya ca 07,170.034a yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ 07,170.034c kurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ 07,170.034d*1398_01 grahaṇe ca paro yatnaḥ kṛtas tena yathā mama 07,170.034d*1398_02 viditaṃ sarvam evaitad bhavatāṃ sarvayodhinām 07,170.035a yena pravrājyamānāś ca rājyād vayam adharmataḥ 07,170.035c nivāryamāṇenāsmābhir anugantuṃ tad eṣitāḥ 07,170.035d*1399_01 vanavāsān nivṛttānāṃ samaye ca tathā kṛte 07,170.035d*1399_02 snehaś ca darśito nityaṃ pratyakṣaṃ vo mahārathāḥ 07,170.036a yo 'sāv atyantam asmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ param 07,170.036c hatas tadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ 07,170.037a evaṃ bruvati kaunteye dāśārhas tvaritas tataḥ 07,170.037c nivārya sainyaṃ bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt 07,170.038a śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaś cāvarohata 07,170.038c eṣa yogo 'tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā 07,170.039a dvipāśvasyandanebhyaś ca kṣitiṃ sarve 'varohata 07,170.039c evam etan na vo hanyād astraṃ bhūmau nirāyudhān 07,170.039d*1400_01 sāyudhān yudhyamānān vo hanyād etān api dhruvam 07,170.040a yathā yathā hi yudhyante yodhā hy astrabalaṃ prati 07,170.040c tathā tathā bhavanty ete kauravā balavattarāḥ 07,170.040d*1401_01 rāmeṇa pṛthivī sarvā niḥkṣatriyagaṇā kṛtā 07,170.040d*1401_02 anenāstreṇa bhīmena kṣatram utsāditaṃ purā 07,170.040d*1401_03 yat tan nārāyaṇaṃ tejaḥ astratejaḥpramardanam 07,170.040d*1401_04 tad astraṃ nirmitaṃ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā 07,170.040d*1401_05 yadā nipātito daityo hiraṇyākṣo mahāsuraḥ 07,170.040d*1401_06 tadā nārāyaṇāstraṃ hi pūrvasṛṣṭaṃ hi viṣṇunā 07,170.040d*1401_07 taṃ nipātya mahādaityaṃ dvāparānte nṛpottama 07,170.040d*1401_08 rāmeṇa tapa āsthāya labdhaṃ pūrvaṃ mahātmanā 07,170.040d*1401_09 devadevaṃ samārādhya viṣṇuṃ tribhuvaneśvaram 07,170.040d*1401_10 tasmād droṇam anuprāptaṃ sarvāstraprativāraṇam 07,170.040d*1401_11 tathaitad dhi mahāśastraṃ kena cin na nivāryate 07,170.040d*1401_12 nārāyaṇāstrasya nṛpā eṣa yogo nivāraṇe 07,170.041a nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo 'varuhya ye 07,170.041b*1402_01 ye 'ñjaliṃ kurvate vīrā namanti ca vivāhanāḥ 07,170.041c tān naitad astraṃ saṃgrāme nihaniṣyati mānavān 07,170.042a ye tv etat pratiyotsyanti manasāpīha ke cana 07,170.042c nihaniṣyati tān sarvān rasātalagatān api 07,170.043a te vacas tasya tac chrutvā vāsudevasya bhārata 07,170.043c īṣuḥ sarve 'stram utsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca 07,170.044a tata utsraṣṭukāmāṃs tān astrāṇy ālakṣya pāṇḍavaḥ 07,170.044c bhīmaseno 'bravīd rājann idaṃ saṃharṣayan vacaḥ 07,170.045a na kathaṃ cana śastrāṇi moktavyānīha kena cit 07,170.045c aham āvārayiṣyāmi droṇaputrāstram āśugaiḥ 07,170.046a atha vāpy anayā gurvyā hemavigrahayā raṇe 07,170.046c kālavad vicariṣyāmi drauṇer astraṃ viśātayan 07,170.047a na hi me vikrame tulyaḥ kaś cid asti pumān iha 07,170.047c yathaiva savitus tulyaṃ jyotir anyan na vidyate 07,170.048a paśyadhvaṃ me dṛḍhau bāhū nāgarājakaropamā 07,170.048c samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane 07,170.049a nāgāyutasamaprāṇo hy aham eko nareṣv iha 07,170.049c śakro yathā pratidvaṃdvo divi deveṣu viśrutaḥ 07,170.050a adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayor yudhi 07,170.050c jvalamānasya dīptasya drauṇer astrasya vāraṇe 07,170.051a yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyate 07,170.051c adyainaṃ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu 07,170.051d*1403_01 arjunārjuna bībhatso na nyasyaṃ gāṇḍivaṃ tvayā 07,170.051d*1403_02 arjuna uvāca 07,170.051d*1403_02 śaśāṅkasyeva te paṅko nairmalyaṃ pātayiṣyati 07,170.051d*1403_03 bhīma nārāyaṇāstre me goṣu ca brāhmaṇeṣu ca 07,170.051d*1403_04 eteṣu gāṇḍivaṃ nyasyam etad dhi vratam uttamam 07,170.052a evam uktvā tato bhīmo droṇaputram ariṃdamaḥ 07,170.052c abhyayān meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 07,170.052d*1404_01 kampayan medinīṃ sarvāṃ trāsayaṃś ca camūṃ tava 07,170.052d*1404_02 śaṅkhaśabdaṃ mahat kṛtvā bhujaśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ 07,170.052d*1404_03 tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā bāhuśabdaṃ ca tāvakāḥ 07,170.052d*1404_04 samantāt koṣṭhakīkṛtya śaravrātair avākiran 07,170.052d*1405_01 samakampanta vitrastāḥ śakṛn mūtraṃ prasusruvuḥ 07,170.053a sa enam iṣujālena laghutvāc chīghravikramaḥ 07,170.053c nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro 'bhyavākirat 07,170.054a tato drauṇiḥ prahasyainam udāsam abhibhāṣya ca 07,170.054c avākirat pradīptāgraiḥ śarais tair abhimantritaiḥ 07,170.055a pannagair iva dīptāsyair vamadbhir analaṃ raṇe 07,170.055c avakīrṇo 'bhavat pārthaḥ sphuliṅgair iva kāñcanaiḥ 07,170.056a tasya rūpam abhūd rājan bhīmasenasya saṃyuge 07,170.056c khadyotair āvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye 07,170.057a tad astraṃ droṇaputrasya tasmin pratisamasyati 07,170.057c avardhata mahārāja yathāgnir aniloddhataḥ 07,170.058a vivardhamānam ālakṣya tad astraṃ bhīmavikramam 07,170.058c pāṇḍusainyam ṛte bhīmaṃ sumahad bhayam āviśat 07,170.059a tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītale 07,170.059c avārohan rathebhyaś ca hastyaśvebhyaś ca sarvaśaḥ 07,170.060a teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaś cyuteṣu ca 07,170.060b*1406_01 upariṣṭād bhraman yatra yatra yodhān prapaśyati 07,170.060b*1406_02 gṛhītaśastrān ārūḍhān vāhaneṣu mahātmasu 07,170.060b*1406_03 yatra yatra prayāti sma kramamāṇaṃ raṇājire 07,170.060b*1406_04 tatra tatra vimuktās tāḥ sarve 'dṛśyanta saṃghaśaḥ 07,170.060b*1406_05 tato 'paśyad raṇe bhīmaṃ gadāhastam ariṃdamam 07,170.060b*1406_06 asaṃbhrāntaṃ samāyāntaṃ droṇaputrarathaṃ prati 07,170.060c tad astravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhany athāpatat 07,170.061a hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ 07,170.061c bhīmasenam apaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tadā 07,171.001 saṃjaya uvāca 07,171.001a bhīmasenaṃ samākīrṇaṃ dṛṣṭvāstreṇa dhanaṃjayaḥ 07,171.001c tejasaḥ pratighātārthaṃ vāruṇena samāvṛṇot 07,171.002a nālakṣayata taṃ kaś cid vāruṇāstreṇa saṃvṛtam 07,171.002c arjunasya laghutvāc ca saṃvṛtatvāc ca tejasaḥ 07,171.003a sāśvasūtaratho bhīmo droṇaputrāstrasaṃvṛtaḥ 07,171.003c agnāv agnir iva nyasto jvālāmālī sudurdṛśaḥ 07,171.004a yathā rātrikṣaye rājañ jyotīṃṣy astagiriṃ prati 07,171.004c samāpetus tathā bāṇā bhīmasenarathaṃ prati 07,171.004d*1407_01 tad astraṃ vāruṇaṃ bhaktā nārāyaṇasamudbhavam 07,171.004d*1407_02 prajajvāla punar bhīmaṃ saṃvṛtya tu raṇājire 07,171.005a sa hi bhīmo rathaś cāsya hayāḥ sūtaś ca māriṣa 07,171.005c saṃvṛtā droṇaputreṇa pāvakāntargatābhavan 07,171.006a yathā dagdhvā jagat kṛtsnaṃ samaye sacarācaram 07,171.006c gacched agnir vibhor āsyaṃ tathāstraṃ bhīmam āvṛṇot 07,171.007a sūryam agniḥ praviṣṭaḥ syād yathā cāgniṃ divākaraḥ 07,171.007c tathā praviṣṭaṃ tat tejo na prājñāyata kiṃ cana 07,171.007d*1408_01 tad astraṃ bhīmahuṃkārād apayāti punaḥ punaḥ 07,171.007d*1408_02 punaḥ punas tam āyāti huṃkārāt taṃ vimuñcati 07,171.007d*1408_03 tato devā sagandharvā bhīmaṃ dṛṣṭvā suvismitāḥ 07,171.008a vikīrṇam astraṃ tad dṛṣṭvā tathā bhīmarathaṃ prati 07,171.008c udīryamāṇaṃ drauṇiṃ ca niṣpratidvaṃdvam āhave 07,171.009a sarvasainyāni pāṇḍūnāṃ nyastaśastrāṇy acetasaḥ 07,171.009c yudhiṣṭhirapurogāṃś ca vimukhāṃs tān mahārathān 07,171.010a arjuno vāsudevaś ca tvaramāṇau mahādyutī 07,171.010c avaplutya rathād vīrau bhīmam ādravatāṃ tataḥ 07,171.011a tatas tad droṇaputrasya tejo 'strabalasaṃbhavam 07,171.011c vigāhya tau subalinau māyayāviśatāṃ tadā 07,171.012a nyastaśastrau tatas tau tu nādahad astrajo 'nalaḥ 07,171.012c vāruṇāstraprayogāc ca vīryavattvāc ca kṛṣṇayoḥ 07,171.013a tataś cakṛṣatur bhīmaṃ tasya sarvāyudhāni ca 07,171.013c nārāyaṇāstraśāntyarthaṃ naranārāyaṇau balāt 07,171.013d*1409_01 pātayām āsatuḥ punar bhīmasenaṃ raṇe balāt 07,171.013d*1409_02 bhīmaṃ nirāyudhaṃ kṛtvā tadā kṛṣṇadhanaṃjayau 07,171.014a apakṛṣyamāṇaḥ kaunteyo nadaty eva mahārathaḥ 07,171.014c vardhate caiva tad ghoraṃ drauṇer astraṃ sudurjayam 07,171.015a tam abravīd vāsudevaḥ kim idaṃ pāṇḍunandana 07,171.015c vāryamāṇo 'pi kaunteya yad yuddhān na nivartase 07,171.016a yadi yuddhena jeyāḥ syur ime kauravanandanāḥ 07,171.016c vayam apy atra yudhyema tathā ceme nararṣabhāḥ 07,171.017a rathebhyas tv avatīrṇās tu sarva eva sma tāvakāḥ 07,171.017c tasmāt tvam api kaunteya rathāt tūrṇam apākrama 07,171.018a evam uktvā tataḥ kṛṣṇo rathād bhūmim apātayat 07,171.018c niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ krodhasaṃraktalocanam 07,171.019a yadāpakṛṣṭaḥ sa rathān nyāsitaś cāyudhaṃ bhuvi 07,171.019c tato nārāyaṇāstraṃ tat praśāntaṃ śatrutāpanam 07,171.020a tasmin praśānte vidhinā tadā tejasi duḥsahe 07,171.020c babhūvur vimalāḥ sarvā diśaḥ pradiśa eva ca 07,171.021a pravavuś ca śivā vātāḥ praśāntā mṛgapakṣiṇaḥ 07,171.021c vāhanāni ca hṛṣṭāni yodhāś ca manujeśvara 07,171.022a vyapoḍhe ca tato ghore tasmiṃs tejasi bhārata 07,171.022c babhau bhīmo niśāpāye dhīmān sūrya ivoditaḥ 07,171.023a hataśeṣaṃ balaṃ tatra pāṇḍavānām atiṣṭhata 07,171.023c astravyuparamād dhṛṣṭaṃ tava putrajighāṃsayā 07,171.024a vyavasthite bale tasminn astre pratihate tathā 07,171.024c duryodhano mahārāja droṇaputram athābravīt 07,171.025a aśvatthāman punaḥ śīghram astram etat prayojaya 07,171.025c vyavasthitā hi pāñcālāḥ punar eva jayaiṣiṇaḥ 07,171.026a aśvatthāmā tathoktas tu tava putreṇa māriṣa 07,171.026c sudīnam abhiniḥśvasya rājānam idam abravīt 07,171.027a naitad āvartate rājann astraṃ dvir nopapadyate 07,171.027c āvartayan nihanty etat prayoktāraṃ na saṃśayaḥ 07,171.028a eṣa cāstrapratīghātaṃ vāsudevaḥ prayuktavān 07,171.028b*1410_01 astrasya tu hy eṣa veda mānuṣeṣu na vidyate 07,171.028b*1410_02 parāvarajño lokānāṃ na tad asti na vetti yat 07,171.028b*1410_03 tad etad astraṃ praśamaṃ yātaṃ kṛṣṇasya mantrite 07,171.028c anyathā vihitaḥ saṃkhye vadhaḥ śatror janādhipa 07,171.029a parājayo vā mṛtyur vā śreyo mṛtyur na nirjayaḥ 07,171.029c nirjitāś cārayo hy ete śastrotsargān mṛtopamāḥ 07,171.030 duryodhana uvāca 07,171.030a ācāryaputra yady etad dvir astraṃ na prayujyate 07,171.030c anyair gurughnā vadhyantām astrair astravidāṃ vara 07,171.031a tvayi hy astrāṇi divyāni yathā syus tryambake tathā 07,171.031c icchato na hi te mucyet kruddhasyāpi puraṃdaraḥ 07,171.031d*1411_01 ghnataitān sumahāvīrya śātravān yuddhakovida 07,171.032 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,171.032a tasminn astre pratihate droṇe copadhinā hate 07,171.032c tathā duryodhanenokto drauṇiḥ kim akarot punaḥ 07,171.033a dṛṣṭvā pārthāṃś ca saṃgrāme yuddhāya samavasthitān 07,171.033c nārāyaṇāstranirmuktāṃś carataḥ pṛtanāmukhe 07,171.034 saṃjaya uvāca 07,171.034a jānan pituḥ sa nidhanaṃ siṃhalāṅgūlaketanaḥ 07,171.034c sakrodho bhayam utsṛjya abhidudrāva pārṣatam 07,171.035a abhidrutya ca viṃśatyā kṣudrakāṇāṃ nararṣabhaḥ 07,171.035c pañcabhiś cātivegena vivyādha puruṣarṣabham 07,171.036a dhṛṣṭadyumnas tato rājañ jvalantam iva pāvakam 07,171.036b@022_0001 tam ātmabhujavegena vikarṣantaṃ śarāsanam 07,171.036b@022_0002 taṃ tu dṛṣṭvā susaṃkruddhaṃ kālānalayamopamam 07,171.036b@022_0003 vimuñcan viśikhāṃs tūrṇaṃ pārṣato 'bhyadravad raṇe 07,171.036b@022_0004 tau drauṇiḥ krodhatāmrākṣo didhikṣann iva tejasā 07,171.036b@022_0005 chādayām āsa bāṇaughair dhṛṣṭadyumnaṃ samantataḥ 07,171.036b@022_0006 dhṛṣṭadyumno 'pi saṃbhrāntaḥ śareṇānataparvaṇā 07,171.036b@022_0007 pratyavidhyata saṃkruddhaḥ pārṣataṃ prayato balāt 07,171.036b@022_0008 tasya drauṇir dhanuś chittvā sthūṇena paravīrahā 07,171.036b@022_0009 dhṛṣṭadyumnaṃ trisaptatyā vivyādha niśitair nadan 07,171.036b@022_0010 tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 07,171.036b@022_0011 anyat kārmukam ādāya so 'śvatthāmānam ārdayat 07,171.036b@022_0012 sa tad apy asya saṃkruddhaś ciccheda paramāstravit 07,171.036b@022_0013 taṃ cāpy avākirad bāṇair dhṛṣṭadyumnaṃ paraṃtapaḥ 07,171.036b@022_0014 tataḥ sa pārṣatas tūrṇaṃ śaktiṃ hemapariṣkṛtām 07,171.036b@022_0015 cikṣepa paramakruddho jvalantīm aśanīm iva 07,171.036b@022_0016 tām āpatantīṃ sahasā vyālīkāla ivāhave 07,171.036b@022_0017 ciccheda saptadhā rājañ śaraiḥ paramatejanaiḥ 07,171.036b@022_0018 tāṃ nikṛttāṃ tato dṛṣṭvā drauṇinā pārṣatas tataḥ 07,171.036b@022_0019 dhanur anyat samādāya samare vegavattaram 07,171.036b@022_0020 tato 'vidhyat sutīkṣṇābhyāṃ śarābhyāṃ drauṇim āhave 07,171.036b@022_0021 tato dvābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ bhallābhyāṃ tatra kārmukam 07,171.036b@022_0022 drauṇir drupadaputrasya ciccheda prahasann iva 07,171.036b@022_0023 taṃ ca bāṇair mahātejāḥ punar anyaiḥ samāvṛṇot 07,171.036b@022_0024 sāśvasūtarathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa saṃyuge 07,171.036b@022_0025 tasya cānucarān sarvān dīptāstrān pārśvataḥ sthitān 07,171.036b@022_0026 vyadrāvayata saṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 07,171.036b@022_0027 brahmadattaṃ tato bāṇaṃ dhṛṣṭadyumnajighāṃsayā 07,171.036b@022_0028 droṇaputraḥ pracikṣepa sātyakis tad dvidhācchinat 07,171.036b@022_0029 sātyakis tu tam ādāya rājaputraṃ śarārditam 07,171.036b@022_0030 aṣṭābhir niśitair bāṇair aśvatthāmānam ārdayat 07,171.036b@022_0031 aśītyā punar āhatya nānārūpair amarṣaṇaḥ 07,171.036b@022_0032 vivyādhāsya tribhiḥ sūtaṃ caturbhiś caturo hayān 07,171.036b@022_0033 evam uktvā śarais tīkṣṇaiḥ sātyakiṃ tūrṇam āvṛṇot 07,171.036b@022_0034 saṃrabdhaḥ krodhatāmrākṣo droṇaputraḥ pratāpavān 07,171.036b@022_0035 sātyakis tu tataḥ kruddhaḥ śareṇānataparvaṇā 07,171.036b@022_0036 droṇaputraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ 07,171.036b@022_0037 tato drauṇir mahārāja bāṇaiḥ saṃchādya sātyakim 07,171.036b@022_0038 dhanuḥ krodhaparītātmā cicchedāśu mahāstravit 07,171.036b@022_0039 tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ hemadaṇḍām ayasmayīm 07,171.036b@022_0040 cikṣepa sātyakis tūrṇaṃ droṇaputrajighāṃsayā 07,171.036b@022_0041 tām āpatantīṃ sahasā śakramuktām ivāśanim 07,171.036b@022_0042 aprāptām eva ciccheda drauṇiḥ saptabhir āśugaiḥ 07,171.036b@022_0043 tāṃ nikṛttāṃ śarair dṛṣṭvā drauṇinā sāyakair bhṛśam 07,171.036b@022_0044 so 'nyat kārmukam ādāya bhāraghnaṃ vegavattaram 07,171.036b@022_0045 tad vikṛṣya mahac cāpaṃ sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ 07,171.036b@022_0046 sāyakair bahubhis tūrṇam aśvatthāmānam ārdayat 07,171.036b@022_0047 tato drauṇiḥ susaṃrabdhaḥ śarajālena mādhavam 07,171.036b@022_0048 chādayām āsa samare sātyakiṃ krodhamūrchitaḥ 07,171.036b@022_0049 tāny asya śarajālāni antarikṣe viśāṃ pate 07,171.036b@022_0050 aprāptān eva ciccheda yuyudhāno mahārathaḥ 07,171.036b@022_0051 tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,171.036b@022_0052 bāṇair vivyādha sudṛḍhaṃ droṇaputram amarṣitaḥ 07,171.036b@022_0053 tathā sa viddhaḥ subhṛśaṃ droṇaputro 'tyamarṣaṇaḥ 07,171.036b@022_0054 śaineyaṃ samare kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā 07,171.036b@022_0055 avākirad ameyātmā bāṇavarṣaiḥ samantataḥ 07,171.036b@022_0056 parvataṃ vāridhārābhis tapānte jalado yathā 07,171.036c droṇaputraṃ triṣaṣṭyā tu rājan vivyādha patriṇām 07,171.037a sārathiṃ cāsya viṃśatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,171.037c hayāṃś ca caturo 'vidhyac caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 07,171.038a viddhvā viddhvānadad drauṇiḥ kampayann iva medinīm 07,171.038c ādadat sarvalokasya prāṇān iva mahāraṇe 07,171.039a pārṣatas tu balī rājan kṛtāstraḥ kṛtaniśramaḥ 07,171.039c drauṇim evābhidudrāva kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam 07,171.040a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ droṇaputrasya mūrdhani 07,171.040c avāsṛjad ameyātmā pāñcālyo rathināṃ varaḥ 07,171.041a taṃ drauṇiḥ samare kruddhaś chādayām āsa patribhiḥ 07,171.041c vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pitur vadham anusmaran 07,171.042a dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ kṣurābhyāṃ dhvajakārmuke 07,171.042c chittvā pāñcālarājasya drauṇir anyaiḥ samārdayat 07,171.043a vyaśvasūtarathaṃ cainaṃ drauṇiś cakre mahāhave 07,171.043c tasya cānucarān sarvān kruddhaḥ prācchādayac charaiḥ 07,171.044a pradrudrāva tataḥ sainyaṃ pāñcālānāṃ viśāṃ pate 07,171.044c saṃbhrāntarūpam ārtaṃ ca śaravarṣaparikṣatam 07,171.045a dṛṣṭvā ca vimukhān yodhān dhṛṣṭadyumnaṃ ca pīḍitam 07,171.045c śaineyo 'codayat tūrṇaṃ raṇaṃ drauṇirathaṃ prati 07,171.046a aṣṭabhir niśitaiś caiva so 'śvatthāmānam ārdayat 07,171.046c viṃśatyā punar āhatya nānārūpair amarṣaṇam 07,171.046e vivyādha ca tathā sūtaṃ caturbhiś caturo hayān 07,171.046f@023_0001 dhanurdhvajaṃ ca saṃyattaiś ciccheda kṛtahastavat 07,171.046f@023_0002 sa sāśvaṃ vyadhamac cāpi rathaṃ hemapariṣkṛtam 07,171.046f@023_0003 hṛdi vivyādha samare triṃśatā sāyakair bhṛśam 07,171.046f@023_0004 evaṃ sa pīḍito rājann aśvatthāmā mahābalaḥ 07,171.046f@023_0005 śarajālaiḥ parivṛtaḥ kartavyaṃ nānvapadyata 07,171.046f@023_0006 evaṃ gate guroḥ putre tava putro mahārathaḥ 07,171.046f@023_0007 kṛpakarṇādibhiḥ sārdhaṃ śaraiḥ sātvatam āvṛṇot 07,171.046f@023_0008 duryodhanas tu viṃśatyā kṛpaḥ śāradvatas tribhiḥ 07,171.046f@023_0009 kṛtavarmātha daśabhiḥ karṇaḥ pañcāśatā śaraiḥ 07,171.046f@023_0010 duḥśāsanaḥ śatenaiva vṛṣasenaś ca saptabhiḥ 07,171.046f@023_0011 sātyakiṃ vivyadhus tūrṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 07,171.046f@023_0012 tataḥ sa sātyakī rājan sarvān eva mahārathān 07,171.046f@023_0013 virathān vimukhāṃś caiva kṣaṇenaivākaron nṛpa 07,171.046f@023_0014 aśvatthāmā tu saṃprāpya cetanāṃ bharatarṣabha 07,171.046f@023_0015 cintayām āsa duḥkhārto niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 07,171.046f@023_0016 tato rathāntaraṃ drauṇiḥ samāruhya paraṃtapaḥ 07,171.046f@023_0017 sātyakiṃ vārayām āsa kirañ śaraśatān bahūn 07,171.046f@023_0018 tam āpatantaṃ saṃprekṣya bhāradvājasutaṃ raṇe 07,171.046f@023_0019 virathaṃ vimukhaṃ caiva punaś cakre mahārathaḥ 07,171.046f@023_0020 tatas te pāṇḍavā rājan dṛṣṭvā sātyakivikramam 07,171.046f@023_0021 śaṅkhaśabdān bhṛśaṃ cakruḥ siṃhanādāṃś ca nedire 07,171.046f@023_0022 evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ 07,171.046f@023_0023 jaghāna vṛṣasenasya trisāhasrān mahārathān 07,171.046f@023_0024 ayutaṃ dantināṃ sārdhaṃ kṛpasya nijaghāna saḥ 07,171.046f@023_0025 pañcāyutāni cāśvānāṃ śakuner nijaghāna ha 07,171.046f@023_0026 tato drauṇir mahārāja ratham āruhya vīryavān 07,171.046f@023_0027 sātyakiṃ prati saṃkruddhaḥ prayayau tadvadhepsayā 07,171.046f@023_0028 punas tam āgataṃ dṛṣṭvā śaineyo niśitaiḥ śaraiḥ 07,171.046f@023_0029 adārayat krūrataraiḥ punaḥ punar ariṃdama 07,171.047a so 'tividdho maheṣvāso nānāliṅgair amarṣaṇaḥ 07,171.047c yuyudhānena vai drauṇiḥ prahasan vākyam abravīt 07,171.048a śaineyābhyavapattiṃ te jānāmy ācāryaghātinaḥ 07,171.048c na tv enaṃ trāsyasi mayā grastam ātmānam eva ca 07,171.048d*1412_01 śape ''tmanāhaṃ śaineya satyena tapasā tathā 07,171.048d*1412_02 ahatvā sarvapāñcālān yathā śāntim avāpnuyām 07,171.048d*1412_03 yad balaṃ pāṇḍaveyānāṃ vṛṣṇīnām api yad balam 07,171.048d*1412_04 kriyatāṃ sarvam eveha nihaniṣyāmi somakān 07,171.049a evam uktvārkaraśmyābhaṃ suparvāṇaṃ śarottamam 07,171.049c vyasṛjat sātvate drauṇir vajraṃ vṛtre yathā hariḥ 07,171.050a sa taṃ nirbhidya tenāstaḥ sāyakaḥ saśarāvaram 07,171.050c viveśa vasudhāṃ bhittvā śvasan bilam ivoragaḥ 07,171.051a sa bhinnakavacaḥ śūras tottrārdita iva dvipaḥ 07,171.051c vimucya saśaraṃ cāpaṃ bhūrivraṇaparisravaḥ 07,171.052a sīdan rudhirasiktaś ca rathopastha upāviśat 07,171.052c sūtenāpahṛtas tūrṇaṃ droṇaputrād rathāntaram 07,171.053a athānyena supuṅkhena śareṇa nataparvaṇā 07,171.053c ājaghāna bhruvor madhye dhṛṣṭadyumnaṃ paraṃtapaḥ 07,171.054a sa pūrvam atividdhaś ca bhṛśaṃ paścāc ca pīḍitaḥ 07,171.054c sasāda yudhi pāñcālyo vyapāśrayata ca dhvajam 07,171.055a taṃ mattam iva siṃhena rājan kuñjaram arditam 07,171.055c javenābhyadravañ śūrāḥ pañca pāṇḍavato rathāḥ 07,171.056a kirīṭī bhīmasenaś ca vṛddhakṣatraś ca pauravaḥ 07,171.056c yuvarājaś ca cedīnāṃ mālavaś ca sudarśanaḥ 07,171.056d*1413_01 ete hāhākṛtāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ 07,171.056d*1413_02 vīraṃ drauṇāyaniṃ vīrāḥ sarvataḥ paryavārayan 07,171.056d*1413_03 te viṃśatipade yattā guruputram amarṣaṇam 07,171.056e pañcabhiḥ pañcabhir bāṇair abhyaghnan sarvataḥ samam 07,171.057a āśīviṣābhair viṃśadbhiḥ pañcabhiś cāpi tāñ śaraiḥ 07,171.057c ciccheda yugapad drauṇiḥ pañcaviṃśatisāyakān 07,171.058a saptabhiś ca śitair bāṇaiḥ pauravaṃ drauṇir ārdayat 07,171.058c mālavaṃ tribhir ekena pārthaṃ ṣaḍbhir vṛkodaram 07,171.059a tatas te vivyadhuḥ sarve drauṇiṃ rājan mahārathāḥ 07,171.059c yugapac ca pṛthak caiva rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 07,171.060a yuvarājas tu viṃśatyā drauṇiṃ vivyādha patriṇām 07,171.060b*1414_01 tatas tān ardayan sarvān drauṇir yugapad eva hi 07,171.060c pārthaś ca punar aṣṭābhis tathā sarve tribhis tribhiḥ 07,171.061a tato 'rjunaṃ ṣaḍbhir athājaghāna; drauṇāyanir daśabhir vāsudevam 07,171.061c bhīmaṃ daśārdhair yuvarājaṃ caturbhir; dvābhyāṃ chittvā kārmukaṃ ca dhvajaṃ ca 07,171.061c*1415_01 dvābhyāṃ dvābhyāṃ mālavapauravau ca 07,171.061c*1415_02 sūtaṃ viddhvā bhīmasenasya ṣaḍbhiḥ 07,171.061e punaḥ pārthaṃ śaravarṣeṇa viddhvā; drauṇir ghoraṃ siṃhanādaṃ nanāda 07,171.062a tasyāsyataḥ suniśitān pītadhārān; drauṇeḥ śarān pṛṣṭhataś cāgrataś ca 07,171.062c dharā viyad dyauḥ pradiśo diśaś ca; channā bāṇair abhavan ghorarūpaiḥ 07,171.063a āsīnasya svarathaṃ tūgratejāḥ; sudarśanasyendraketuprakāśau 07,171.063c bhujau śiraś cendrasamānavīryas; tribhiḥ śarair yugapat saṃcakarta 07,171.064a sa pauravaṃ rathaśaktyā nihatya; chittvā rathaṃ tilaśaś cāpi bāṇaiḥ 07,171.064c chittvāsya bāhū varacandanāktau; bhallena kāyāc chira uccakarta 07,171.065a yuvānam indīvaradāmavarṇaṃ; cedipriyaṃ yuvarājaṃ prahasya 07,171.065c bāṇais tvarāvāñ jvalitāgnikalpair; viddhvā prādān mṛtyave sāśvasūtam 07,171.065d@024_0001 mālavaṃ pauravaṃ caiva yuvarājaṃ ca cedipam 07,171.065d@024_0002 dṛṣṭvā samakṣaṃ nihataṃ droṇaputreṇa pāṇḍavaḥ 07,171.065d@024_0003 bhīmaseno mahābāhuḥ krodham āhārayat param 07,171.065d@024_0004 tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ saṃkruddhāśīviṣopamaiḥ 07,171.065d@024_0005 chādayām āsa samare droṇaputraṃ paraṃtapaḥ 07,171.065d@024_0006 tato drauṇir mahātejāḥ śaravarṣaṃ nihatya tam 07,171.065d@024_0007 vivyādha niśitair bāṇair bhīmasenam amarṣaṇaḥ 07,171.065d@024_0008 tato bhīmo mahābāhur drauṇer yudhi mahābalaḥ 07,171.065d@024_0009 kṣurapreṇa dhanuś chittvā drauṇiṃ vivyādha patriṇā 07,171.065d@024_0010 tad apāsya dhanuś chinnaṃ droṇaputro mahāmanāḥ 07,171.065d@024_0011 anyat kārmukam ādāya bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ 07,171.065d@024_0012 tau drauṇibhīmau samare parākrāntau mahābalau 07,171.065d@024_0013 avarṣatāṃ śaravarṣaṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 07,171.065d@024_0014 bhīmanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 07,171.065d@024_0015 drauṇiṃ saṃchādayām āsur ghanaughā iva bhāskaram 07,171.065d@024_0016 tathaiva drauṇinirmuktair bhīmaḥ saṃnataparvabhiḥ 07,171.065d@024_0017 avākīryata sa kṣipraṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 07,171.065d@024_0018 sa chādyamānaḥ samare drauṇinā raṇaśālinā 07,171.065d@024_0019 na vivyathe mahārāja tad adbhutam ivābhavat 07,171.065d@024_0020 tato bhīmo mahābāhuḥ kārtasvaravibhūṣitān 07,171.065d@024_0021 nārācān daśa saṃpraiṣīd yamadaṇḍanibhāñ śitān 07,171.065d@024_0022 te jatrudeśam āsādya droṇaputrasya māriṣa 07,171.065d@024_0023 nirbhidya viviśus tūrṇaṃ valmīkam iva pannagāḥ 07,171.065d@024_0024 so 'tividdho bhṛśaṃ drauṇiḥ pāṇḍavena mahātmanā 07,171.065d@024_0025 dhvajayaṣṭiṃ samāśritya nyamīlayata locane 07,171.065d@024_0026 sa muhūrtāt punaḥ saṃjñāṃ labdhvā drauṇir narādhipa 07,171.065d@024_0027 krodhaṃ paramam ātasthau samare rudhirokṣitaḥ 07,171.065d@024_0028 dṛḍhaṃ so 'bhihatas tena pāṇḍavena mahātmanā 07,171.065d@024_0029 vegaṃ cakre mahābāhur bhīmasenarathaṃ prati 07,171.065d@024_0030 tata ākarṇapūrṇānāṃ śarāṇāṃ tigmatejasām 07,171.065d@024_0031 śatam āśīviṣābhānāṃ preṣayām āsa bhārata 07,171.065d@024_0032 bhīmo 'pi samaraślāghī tasya vīryam acintayat 07,171.065d@024_0033 tūrṇaṃ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ 07,171.065d@024_0034 tato drauṇir mahārāja chittvāsya viśikhair dhanuḥ 07,171.065d@024_0035 ājaghānorasi kruddhaḥ pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 07,171.065d@024_0036 tato 'nyad dhanur ādāya bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 07,171.065d@024_0037 vivyādha niśitair bāṇair drauṇiṃ pañcabhir āhave 07,171.065d@024_0038 jīmūtāv iva gharmānte tau śaraughapravarṣiṇau 07,171.065d@024_0039 anyonyakrodhatāmrākṣau chādayām āsatur yudhi 07,171.065d@024_0040 talaśabdais tato ghorais trāsayantau parasparam 07,171.065d@024_0041 ayudhyetāṃ susaṃrabdhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 07,171.065d@024_0042 tato visphārya sumahac cāpaṃ rukmavibhūṣitam 07,171.065d@024_0043 bhīmaṃ praikṣata sa drauṇiḥ śarān asyantam antikāt 07,171.065d@024_0044 śarady aharmadhyagato dīptārcir iva bhāskaraḥ 07,171.065d@024_0045 ādadānasya viśikhān saṃdadhānasya cāśugān 07,171.065d@024_0046 vikarṣato muñcataś ca nāntaraṃ dadṛśur janāḥ 07,171.065d@024_0047 alātacakrapratimaṃ tasya maṇḍalam āyudham 07,171.065d@024_0048 drauṇer āsīn mahārāja bāṇān visṛjatas tadā 07,171.065d@024_0049 dhanuś cyutāḥ śarās tasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,171.065d@024_0050 ākāśe pratyadṛśyanta śalabhānām ivāyatīḥ 07,171.065d@024_0051 te tu drauṇidhanurmuktāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ 07,171.065d@024_0052 ajasram anvakīryanta ghorā bhīmarathaṃ prati 07,171.065d@024_0053 tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam 07,171.065d@024_0054 balaṃ vīryaṃ prabhāvaṃ ca vyavasāyaṃ ca bhārata 07,171.065d@024_0055 tāṃ sa meghād ivodbhūtāṃ bāṇavṛṣṭiṃ samantataḥ 07,171.065d@024_0056 jalavṛṣṭiṃ mahāghorāṃ tapānta iva cintayan 07,171.065d@024_0057 droṇaputravadhaprepsur bhīmo bhīmaparākramaḥ 07,171.065d@024_0058 amuñcac charavarṣāṇi prāvṛṣīva balāhakaḥ 07,171.065d@024_0059 tad rukmapṛṣṭhaṃ bhīmasya dhanur ghoraṃ mahad raṇe 07,171.065d@024_0060 vikṛṣyamāṇaṃ vibabhau śakracāpam ivāparam 07,171.065d@024_0061 tasmāc charāḥ prādur āsañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 07,171.065d@024_0062 saṃchādayantaḥ samare drauṇim āhavaśobhinam 07,171.065d@024_0063 tayor visṛjator evaṃ śarajālāni māriṣa 07,171.065d@024_0064 vāyur apyantarā rājan nāśaknot pratisarpitum 07,171.065d@024_0065 tathā drauṇir mahārāja śarān hemavibhūṣitān 07,171.065d@024_0066 tailadhautān prasannāgrān prāhiṇod vadhakāṅkṣayā 07,171.065d@024_0067 tān antarikṣe viśikhais tridhaikaikam aśātayat 07,171.065d@024_0068 viśeṣayan droṇasutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 07,171.065d@024_0069 punaś ca śaravarṣāṇi ghorāṇy ugrāṇi pāṇḍavaḥ 07,171.065d@024_0070 vyasṛjad balavān kruddho droṇaputravadhepsayā 07,171.065d@024_0071 tato 'stramāyayā tūrṇaṃ śaravṛṣṭiṃ nivārya tām 07,171.065d@024_0072 dhanuś ciccheda bhīmasya droṇaputro mahāstravit 07,171.065d@024_0073 śaraiś cainaṃ subahubhiḥ kruddhaḥ saṃkhye parābhinat 07,171.065d@024_0074 sa chinnadhanvā balavān rathaśaktiṃ sudāruṇām 07,171.065d@024_0075 vegenāvidhya cikṣepa droṇaputrarathaṃ prati 07,171.065d@024_0076 tām āpatantīṃ sahasā maholkābhāṃ śitaiḥ śaraiḥ 07,171.065d@024_0077 ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam 07,171.065d@024_0078 etasminn antare bhīmo dṛḍham ādāya kārmukam 07,171.065d@024_0079 drauṇiṃ vivyādha viśikhaiḥ smayamāno vṛkodaraḥ 07,171.065d@024_0080 tato drauṇir mahārāja bhīmasenasya sārathim 07,171.065d@024_0081 lalāṭe dārayām āsa śareṇānataparvaṇā 07,171.065d@024_0082 so 'tividdho balavatā droṇaputreṇa sārathiḥ 07,171.065d@024_0083 vyāmoham agamad rājan raśmīn utsṛjya vājinām 07,171.065d@024_0084 tato 'śvāḥ prādravaṃs tūrṇaṃ mohite rathasārathau 07,171.065d@024_0085 bhīmasenasya rājendra paśyatāṃ sarvadhanvinām 07,171.065d@024_0086 taṃ dṛṣṭvā pradrutair aśvair apakṛṣṭaṃ raṇājirāt 07,171.066a tān nihatya raṇe vīro droṇaputro yudhāṃ patiḥ 07,171.066c dadhmau pramuditaḥ śaṅkhaṃ bṛhantam aparājitaḥ 07,171.067a tataḥ sarve ca pāñcālā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 07,171.067b*1416_01 pāñcālās tu tataḥ sarve droṇaputraśarārditāḥ 07,171.067c dhṛṣṭadyumnarathaṃ bhītās tyaktvā saṃprādravan diśaḥ 07,171.068a tān prabhagnāṃs tathā drauṇiḥ pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ 07,171.068c abhyavartata vegena kālavat pāṇḍuvāhinīm 07,171.069a te vadhyamānāḥ samare droṇaputreṇa kṣatriyāḥ 07,171.069c droṇaputraṃ bhayād rājan dikṣu sarvāsu menire 07,172.001 saṃjaya uvāca 07,172.001*1417_01 tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrān bībhatsur aparājitaḥ 07,172.001*1417_02 matsyaiś ca somakaiś caiva sahito* *m abhyayāt 07,172.001a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,172.001c nyavārayad ameyātmā droṇaputravadhepsayā 07,172.002a tatas te sainikā rājan naiva tatrāvatasthire 07,172.002c saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca 07,172.003a eka eva tu bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha 07,172.003c matsyair anyaiś ca saṃdhāya kauravaiḥ saṃnyavartata 07,172.004a tato drutam atikramya siṃhalāṅgūlaketanam 07,172.004c savyasācī maheṣvāsam aśvatthāmānam abravīt 07,172.005a yā śaktir yac ca te vīryaṃ yaj jñānaṃ yac ca pauruṣam 07,172.005c dhārtarāṣṭreṣu yā prītiḥ pradveṣo 'smāsu yaś ca te 07,172.005e yac ca bhūyo 'sti tejas tat paramaṃ mama darśaya 07,172.006a sa eva droṇahantā te darpaṃ bhetsyati pārṣataḥ 07,172.006c kālānalasamaprakhyo dviṣatām antako yudhi 07,172.006e samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam 07,172.006f*1418_01 darpaṃ nāśayitāsmy adya tavodvṛttasya saṃyuge 07,172.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,172.007a ācāryaputro mānārho balavāṃś cāpi saṃjaya 07,172.007c prītir dhanaṃjaye cāsya priyaś cāpi sa vāsaveḥ 07,172.008a na bhūtapūrvaṃ bībhatsor vākyaṃ paruṣam īdṛśam 07,172.008c atha kasmāt sa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣam abravīt 07,172.009 saṃjaya uvāca 07,172.009a yuvarāje hate caiva vṛddhakṣatre ca paurave 07,172.009c iṣvastravidhisaṃpanne mālave ca sudarśane 07,172.010a dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājite 07,172.010c yudhiṣṭhirasya tair vākyair marmaṇy api ca ghaṭṭite 07,172.011a antarbhede ca saṃjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho 07,172.011c abhūtapūrvo bībhatsor duḥkhān manyur ajāyata 07,172.012a tasmād anarham aślīlam apriyaṃ drauṇim uktavān 07,172.012c mānyam ācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣo yathā 07,172.013a evam uktaḥ śvasan krodhān maheṣvāsatamo nṛpa 07,172.013c pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmaghnayā girā 07,172.013e drauṇiś cukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ 07,172.014a sa tu yatto rathe sthitvā vāry upaspṛśya vīryavān 07,172.014c devair api sudurdharṣam astram āgneyam ādade 07,172.015a dṛśyādṛśyān arigaṇān uddiśyācāryanandanaḥ 07,172.015c so 'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmam iva pāvakam 07,172.015e sarvataḥ krodham āviśya cikṣepa paravīrahā 07,172.016a tatas tumulam ākāśe śaravarṣam ajāyata 07,172.016b*1419_01 pāvakārciḥ parītaṃ tat pārtham evābhipupluve 07,172.016b*1419_02 ulkāś ca gaganāt petur diśaś ca na cakāśire 07,172.016b*1419_03 tamaś ca sahasā raudraṃ camūm avatatāra tām 07,172.016b*1419_04 rakṣāṃsi ca piśācāś ca vinedur abhisaṃgatāḥ 07,172.016c vavuś ca śiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca 07,172.017a cukruśur dānavāś cāpi dikṣu sarvāsu bhairavam 07,172.017c rudhiraṃ cāpi varṣanto vinedus toyadāmbare 07,172.018a pakṣiṇaḥ paśavo gāvo munayaś cāpi suvratāḥ 07,172.018c paramaṃ prayatātmāno na śāntim upalebhire 07,172.019a bhrāntasarvamahābhūtam āvarjitadivākaram 07,172.019c trailokyam abhisaṃtaptaṃ jvarāviṣṭam ivāturam 07,172.020a śaratejo 'bhisaṃtaptā nāgā bhūmiśayās tathā 07,172.020c niḥśvasantaḥ samutpetus tejo ghoraṃ mumukṣavaḥ 07,172.021a jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhārata 07,172.021c na śāntim upajagmur hi tapyamānair jalāśayaiḥ 07,172.022a diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva bhuvaṃ ca śaravṛṣṭayaḥ 07,172.022c uccāvacā nipetur vai garuḍānilaraṃhasaḥ 07,172.023a taiḥ śarair droṇaputrasya vajravegasamāhitaiḥ 07,172.023c pradagdhāḥ śatravaḥ petur agnidagdhā iva drumāḥ 07,172.023d*1420_01 kṛṣṇārjunau hatāv adya droṇaputrasya māyayā 07,172.023d*1420_02 iti sma sarve yo[? -rvayo]dhānāṃ matam āsīt tadānagha 07,172.024a dahyamānā mahānāgāḥ petur urvyāṃ samantataḥ 07,172.024c nadanto bhairavān nādāñ jaladopamanisvanān 07,172.025a apare pradrutās tatra dahyamānā mahāgajāḥ 07,172.025c tresus tathāpare ghore vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ 07,172.026a drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa 07,172.026c aśvavṛndāny adṛśyanta rathavṛndāni cābhibho 07,172.026e apatanta rathaughāś ca tatra tatra sahasraśaḥ 07,172.027a tat sainyaṃ bhagavān agnir dadāha yudhi bhārata 07,172.027c yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ 07,172.028a dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave 07,172.028c prahṛṣṭās tāvakā rājan siṃhanādān vinedire 07,172.029a tatas tūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata 07,172.029c tūrṇam ājaghnire hṛṣṭās tāvakā jitakāśinaḥ 07,172.029d*1421_01 hāhākāre tataḥ sainye pāṇḍaveyeṣu bhārata 07,172.029d*1421_02 rathasaṃghāś ca dahyanta hayānāṃ prayutāni ca 07,172.029d*1421_03 tathā hayānāṃ vṛndāni pattayaś cāpy analpakāḥ 07,172.029d*1421_04 guruputrāstravṛrdhyata[?ddhyartha]m ekajvālam abhūd balam 07,172.029d*1421_05 vastrair ābharaṇaiś channaiḥ ketubhiś coddhatānalaiḥ 07,172.029d*1421_06 dhāvamānaiś ca puruṣair dehabaddhair ivāgnibhiḥ 07,172.029d*1421_07 nādahyamānaḥ pāṇḍūnāṃ kaś cit sainye vyadṛśyata 07,172.029d*1421_08 udīrṇaṃ droṇaputraṃ ca dṛṣṭvā pārthaḥ paraṃtapaḥ 07,172.029d*1421_09 gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃś ca so 'numantrya mahābalaḥ 07,172.029d*1421_10 sasarja pra[?rjāpra]timaṃ divyam astraṃ brāhmam atitvaram 07,172.030a kṛtsnā hy akṣauhiṇī rājan savyasācī ca pāṇḍavaḥ 07,172.030c tamasā saṃvṛte loke nādṛśyata mahāhave 07,172.031a naiva nas tādṛśaṃ rājan dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam 07,172.031c yādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭam astram amarṣiṇā 07,172.032a arjunas tu mahārāja brāhmam astram udairayat 07,172.032c sarvāstrapratighātāya vihitaṃ padmayoninā 07,172.033a tato muhūrtād iva tat tamo vyupaśaśāma ha 07,172.033c pravavau cānilaḥ śīto diśaś ca vimalābhavan 07,172.034a tatrādbhutam apaśyāma kṛtsnām akṣauhiṇīṃ hatām 07,172.034c anabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhām astramāyayā 07,172.035a tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau 07,172.035c sahitau saṃpradṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau 07,172.035d*1422_01 tato gāṇḍīvadhanvā ca keśavaś cākṣatāv ubhau 07,172.036a sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ 07,172.036c prababhau sa ratho muktas tāvakānāṃ bhayaṃkaraḥ 07,172.037a tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīravaiḥ saha 07,172.037c pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata 07,172.037d*1423_01 pāṇḍavān muditān dṛṣṭvā sarvān eva svasainikān 07,172.037d*1423_02 duryodhanapurogās tu kauravyā vyathitābhavan 07,172.037d*1423_03 itthaṃ drauṇimaheṣvāsaṃ pārtham apratimaṃ raṇe 07,172.037d*1423_04 yuddhāyodīrṇamanasam apradhṛṣyaṃ surair api 07,172.037d*1423_05 āvṛṇvānaṃ diśaḥ sarvā bāṇajālaiḥ samantataḥ 07,172.037d*1423_06 dṛṣṭvā gāṇḍīvanirmuktaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 07,172.037d*1423_07 ādityam iva duṣprekṣyaṃ dahantam ahitān raṇe 07,172.038a hatāv iti tayor āsīt senayor ubhayor matiḥ 07,172.038c tarasābhyāgatau dṛṣṭvā vimuktau keśavārjunau 07,172.039a tāv akṣatau pramuditau dadhmatur vārijottamau 07,172.039c dṛṣṭvā pramuditān pārthāṃs tvadīyā vyathitābhavan 07,172.040a vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ 07,172.040c muhūrtaṃ cintayām āsa kiṃ tv etad iti māriṣa 07,172.041a cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ 07,172.041c niḥśvasan dīrgham uṣṇaṃ ca vimanāś cābhavat tadā 07,172.042a tato drauṇir dhanur nyasya rathāt praskandya vegitaḥ 07,172.042c dhig dhik sarvam idaṃ mithyety uktvā saṃprādravad raṇāt 07,172.043a tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedavyāsam akalmaṣam 07,172.043c āvāsaṃ ca sarasvatyāḥ sa vai vyāsaṃ dadarśa ha 07,172.044a taṃ drauṇir agrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvaha 07,172.044c sannakaṇṭho 'bravīd vākyam abhivādya sudīnavat 07,172.045a bho bho māyā yadṛcchā vā na vidmaḥ kim idaṃ bhavet 07,172.045b*1424_01 pṛcchāmi tvām ahaṃ tāta saṃdehaṃ taṃ vadasva me 07,172.045c astraṃ tv idaṃ kathaṃ mithyā mama kaś ca vyatikramaḥ 07,172.046a adharottaram etad vā lokānāṃ vā parābhavaḥ 07,172.046c yad imau jīvataḥ kṛṣṇau kālo hi duratikramaḥ 07,172.047a nāsurāmaragandharvā na piśācā na rākṣasāḥ 07,172.047c na sarpayakṣapatagā na manuṣyāḥ kathaṃ cana 07,172.048a utsahante 'nyathā kartum etad astraṃ mayeritam 07,172.048c tad idaṃ kevalaṃ hatvā yuktām akṣauhiṇīṃ jvalat 07,172.048d*1425_01 sarvaghāti mayā muktam astraṃ paramadāruṇam 07,172.049a kenemau martyadharmāṇau nāvadhīt keśavārjunau 07,172.049c etat prabrūhi bhagavan mayā pṛṣṭo yathātatham 07,172.049d*1426_01 śrotum icchāmi tattvena sarvam etan mahāmune 07,172.049d*1427_00 saṃjaya uvāca 07,172.049d*1427_01 tataḥ samāyayau vyāso dṛṣṭvāstraṃ samudīritam 07,172.049d*1427_02 taṃ prāptaṃ pūjayitvā tu drauṇiḥ papraccha saṃśayam 07,172.049d*1427_03 yan nimittaṃ mahāstreṇa na dagdhau keśavārjunau 07,172.049d*1427_04 kenopāyena nirmuktau tan me tvaṃ brūhi tattvataḥ 07,172.050 vyāsa uvāca 07,172.050a mahāntam etam arthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāt 07,172.050c tat pravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu 07,172.051a yo 'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣām api pūrvajaḥ 07,172.051b*1428_01 ādidevo jagannātho lokakartā svayaṃ prabhuḥ 07,172.051b*1428_02 ādyaḥ sarvasya lokasya anādinidhano 'cyutaḥ 07,172.051b*1428_03 vyākurvate yasya tattvaṃ śrutayo munayaś ca ha 07,172.051b*1428_04 ato 'jayyaḥ sarvabhūtair manasāpi jagatpatiḥ 07,172.051b*1428_05 tasmād imaṃ jetukāmo ajñānatamasā vṛtaḥ 07,172.051b*1428_06 mā śucaḥ puruṣavyāghra viddhi tadvad ihārjunam 07,172.051b*1428_07 tasya śaktir asau pārthas tasmāc chokam imaṃ tyaja 07,172.051b*1428_08 viśveśvaro 'tha lokādiḥ paramātmā hy adhokṣajaḥ 07,172.051b*1428_09 sahasrasaṃmitād aṃśād ekāṃśo 'yam ajāyata 07,172.051b*1428_10 devānāṃ hitakāmārthaṃ lokānāṃ caiva sattama 07,172.051c ajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt 07,172.052a sa tapas tīvram ātasthe mainākaṃ girim āsthitaḥ 07,172.052c ūrdhvabāhur mahātejā jvalanādityasaṃnibhaḥ 07,172.053a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca 07,172.053c aśoṣayat tadātmānaṃ vāyubhakṣo 'mbujekṣaṇaḥ 07,172.054a athāparaṃ tapas taptvā dvis tato 'nyat punar mahat 07,172.054c dyāvāpṛthivyor vivaraṃ tejasā samapūrayat 07,172.055a sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadābhavat 07,172.055c tato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim 07,172.056a dadarśa bhṛśadurdarśaṃ sarvadevair apīśvaram 07,172.056c aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ bṛhadbhyaś ca bṛhattaram 07,172.056d*1429_01 astāvīt samanudhyāyan mahādevaṃ bṛhattaram 07,172.057a rudram īśānam ṛṣabhaṃ cekitānam ajaṃ param 07,172.057a*1430_01 **** **** haraṃ śaṃbhuṃ kapardinam 07,172.057c gacchatas tiṣṭhato vāpi sarvabhūtahṛdi sthitam 07,172.058a durvāraṇaṃ durdṛśaṃ tigmamanyuṃ; mahātmānaṃ sarvaharaṃ pracetasam 07,172.058c divyaṃ cāpam iṣudhī cādadānaṃ; hiraṇyavarmāṇam anantavīryam 07,172.058c*1431_01 durvāraṇaṃ sudurdharṣaṃ durnirīkṣyaṃ durāsadam 07,172.058c*1431_02 atimanyuṃ mahātmānaṃ sarvabhūtapracetasam 07,172.058c*1431_03 taṃ devadevaṃ paramāṇum īḍyaṃ 07,172.058c*1431_04 saṃkhye divyāviṣudhī ādadānam 07,172.059a pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ; paraśvadhiṃ gadinaṃ svāyatāsim 07,172.059c subhruṃ jaṭāmaṇḍalacandramauliṃ; vyāghrājinaṃ parighaṃ daṇḍapāṇim 07,172.060a śubhāṅgadaṃ nāgayajñopavītiṃ; viśvair gaṇaiḥ śobhitaṃ bhūtasaṃghaiḥ 07,172.060c ekībhūtaṃ tapasāṃ saṃnidhānaṃ; vayotigaiḥ suṣṭutam iṣṭavāgbhiḥ 07,172.061a jalaṃ divaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau; tathā vāyvagnī pratimānaṃ jagac ca 07,172.061c nālaṃ draṣṭuṃ yamajaṃ bhinnavṛttā; brahmadviṣaghnam amṛtasya yonim 07,172.061c*1432_01 ye cānṛtā nāstikāḥ pāpaśīlāḥ 07,172.062a yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ; kṣīṇe pāpe manasā ye viśokāḥ 07,172.062c sa tanniṣṭhas tapasā dharmam īḍyaṃ; tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśa 07,172.062c*1433_01 nārāyaṇo devam evaprabhāvam 07,172.062e dṛṣṭvā cainaṃ vāṅmanobuddhidehaiḥ; saṃhṛṣṭātmā mumude devadevam 07,172.063a akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhim 07,172.063c tato nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasaṃbhavam 07,172.064a varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhum 07,172.064b*1434_01 krīḍamānaṃ mahātmānaṃ bhūtasaṃghagaṇair vṛtam 07,172.064c ajam īśānam avyagraṃ kāraṇātmānam acyutam 07,172.065a abhivādyātha rudrāya sadyo 'ndhakanipātine 07,172.065b*1435_01 sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā kṛtvā śirasi cāñjalim 07,172.065c padmākṣas taṃ virūpākṣam abhituṣṭāva bhaktimān 07,172.066a tvat saṃbhūtā bhūtakṛto vareṇya; goptāro 'dya bhuvanaṃ pūrvadevāḥ 07,172.066c āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhyarakṣan; purā purāṇāṃ tava deva sṛṣṭim 07,172.067a surāsurān nāgarakṣaḥpiśācān; narān suparṇān atha gandharvayakṣān 07,172.067c pṛthagvidhān bhūtasaṃghāṃś ca viśvāṃs; tvatsaṃbhūtān vidma sarvāṃs tathaiva 07,172.067e aindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ; maitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam 07,172.068a rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ; sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvī 07,172.068c kāmo brahmā brahma ca brāhmaṇāś ca; tvatsaṃbhūtaṃ sthāsnu cariṣṇu cedam 07,172.069a adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ; tābhiś caikyaṃ saṃkṣaye yānti bhūyaḥ 07,172.069c evaṃ vidvān prabhavaṃ cāpy ayaṃ ca; hitvā bhūtānāṃ tatra sāyujyam eti 07,172.070a divyāvṛtau mānasau dvau suparṇāv; avākśākhaḥ pippalaḥ sapta gopāḥ 07,172.070c daśāpy anye ye puraṃ dhārayanti; tvayā sṛṣṭās te hi tebhyaḥ paras tvam 07,172.070d*1436_01 vācaś cārthā devatā lokapālā 07,172.070d*1436_02 lokān anye ye purā dhārayanti 07,172.070d*1436_03 gatā hi tebhyaḥ paramaṃ tatparaṃ ca 07,172.070d*1436_04 tvat saṃbhūtās te ca tebhyaḥ paras tvam 07,172.070e bhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpy adhṛṣyaṃ; tvatsaṃbhūtā bhuvanānīha viśvā 07,172.070f*1437_01 tvatto bhāvāḥ sarva evābhivṛttāḥ 07,172.071a bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva; mā rīriṣo mām ahitāhitena 07,172.071c ātmānaṃ tvām ātmano 'nanyabhāvo; vidvān evaṃ gacchati brahma śukram 07,172.072a astauṣaṃ tvāṃ tava saṃmānam icchan; vicinvan vai savṛṣaṃ devavarya 07,172.072c sudurlabhān dehi varān mameṣṭān; abhiṣṭutaḥ pratikārṣīś ca mā mām 07,172.073a tasmai varān acintyātmā nīlakaṇṭhaḥ pinākadhṛk 07,172.073c arhate devamukhyāya prāyacchad ṛṣisaṃstutaḥ 07,172.074 nīlakaṇṭha uvāca 07,172.074a matprasādān manuṣyeṣu devagandharvayoniṣu 07,172.074c aprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi 07,172.075a na ca tvā prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ 07,172.075c na piśācā na gandharvā na narā na ca rākṣasāḥ 07,172.076a na suparṇās tathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ 07,172.076c na kaś cit tvāṃ ca devo 'pi samareṣu vijeṣyati 07,172.077a na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāyunā 07,172.077c nārdreṇa na ca śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa vā 07,172.077d*1438_01 na hastena na pādena na kāṣṭhena na loṣṭunā 07,172.078a kaś cit tava rujaṃ kartā matprasādāt kathaṃ cana 07,172.078c api cet samaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ 07,172.079 vyāsa uvāca 07,172.079a evam ete varā labdhāḥ purastād viddhi śauriṇā 07,172.079c sa eṣa devaś carati māyayā mohayañ jagat 07,172.080a tasyaiva tapasā jātaṃ naraṃ nāma mahāmunim 07,172.080c tulyam etena devena taṃ jānīhy arjunaṃ sadā 07,172.081a tāv etau pūrvadevānāṃ paramopacitāv ṛṣī 07,172.081c lokayātrāvidhānārthaṃ saṃjāyete yuge yuge 07,172.081c*1439_01 **** **** dānavānāṃ vadhāya ca 07,172.081c*1439_02 dharmasaṃsthāpanārthāya 07,172.082a tathaiva karmaṇaḥ kṛtsnaṃ mahatas tapaso 'pi ca 07,172.082c tejomanyuś ca vidvaṃs tvaṃ jāto raudro mahāmate 07,172.083a sa bhavān devavat prājño jñātvā bhavamayaṃ jagat 07,172.083c avākarṣas tvam ātmānaṃ niyamais tatpriyepsayā 07,172.084a śubham aurvaṃ navaṃ kṛtvā mahāpuruṣavigraham 07,172.084c ījivāṃs tvaṃ japair homair upahāraiś ca mānada 07,172.085a sa tathā pūjyamānas te pūrvadevo 'py atūtuṣat 07,172.085c puṣkalāṃś ca varān prādāt tava vidvan hṛdi sthitān 07,172.086a janmakarmatapoyogās tayos tava ca puṣkalāḥ 07,172.086c tābhyāṃ liṅge 'rcito devas tvayārcāyāṃ yuge yuge 07,172.086d*1440_01 caturdaśyaṣṭamītithye liṅgaṃ naktena yo 'rcayet 07,172.086d*1440_02 yāvaj jīvan vratadharaḥ samadeśacaro bhavet 07,172.086d*1440_03 sa eṣa viṣṇurudraś ca śaṃkaro viṣṇusaṃbhavaḥ 07,172.086d*1440_04 śarīram ekam etābhyāṃ yogād arthe dvidhākṛtam 07,172.086d*1440_05 sarve viṣṇumayā devāḥ sarvaviṣṇumayā gaṇāḥ 07,172.086d*1440_06 sarvaṃ vai viṣṇunā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram 07,172.086d*1440_07 mūrtayas tasya devasya brahmāviṣṇumaheśvarāḥ 07,172.086d*1440_08 anantasya mahābāho yac cānyad api kiṃ cana 07,172.086d*1441_01 devadevas tv acintyātmā ajeyo viṣṇusaṃbhavaḥ 07,172.087a sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo 'rcayati prabhum 07,172.087c ātmayogāś ca tasmin vai śāstrayogāś ca śāśvatāḥ 07,172.088a evaṃ devā yajanto hi siddhāś ca paramarṣayaḥ 07,172.088c prārthayanti paraṃ loke sthānam eva ca śāśvatam 07,172.089a sa eṣa rudrabhaktaś ca keśavo rudrasaṃbhavaḥ 07,172.089c kṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiś caiṣa sanātanaḥ 07,172.089d*1442_01 cintyate yogibhir nityaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 07,172.089d*1442_02 yadā yadā hi dharmasya glānir loke pravartate 07,172.089d*1442_03 abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjaty asau 07,172.089d*1442_04 matsyaḥ kūrmo varāhaś ca nṛsiṃho vāmano hariḥ 07,172.089d*1442_05 sādhyo nārāyaṇo viṣṇuḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ 07,172.089d*1442_06 rāmo rāmaś ca rāmaś ca vāsudevaś ca yādavaḥ 07,172.089d*1442_07 kalkī bhaviṣyate vipro yuge kṣīṇe punar hariḥ 07,172.089d*1442_08 ekenaivātmanā viśvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat 07,172.089d*1442_09 tat sarvaṃ viṣṇunā sṛṣṭam anantena mahātmanā 07,172.089d*1442_10 tapa eṣa prakurute lokānāṃ hitakāmyayā 07,172.089d*1442_11 tapaḥpradhānena kṛto lokaś cāpi pravartate 07,172.089d*1442_12 ato nimittaṃ hi haris tapaś carati nityaśaḥ 07,172.089d*1442_13 varāṃś ca prārthayaty asmāt pradhānād devasattamāt 07,172.089d*1442_14 badarīṃ samupāgamya viṣṇunā viṣṇunā saha 07,172.089d*1442_15 tapaś cīrṇaṃ viśālāyām etat te kathitaṃ mayā 07,172.090a sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅge 'rcayati yaḥ prabhum 07,172.090c tasminn abhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ 07,172.091 saṃjaya uvāca 07,172.091a tasya tad vacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ 07,172.091c namaścakāra rudrāya bahu mene ca keśavam 07,172.092a hṛṣṭalomā ca vaśyātmā namaskṛtya maharṣaye 07,172.092c varūthinīm abhipretya avahāram akārayat 07,172.093a tataḥ pratyavahāro 'bhūt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 07,172.093c kauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite 07,172.094a yuddhaṃ kṛtvā dinān pañca droṇo hatvā varūthinīm 07,172.094c brahmalokaṃ gato rājan brāhmaṇo vedapāragaḥ 07,173.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 07,173.001a tasminn atirathe droṇe nihate tatra saṃjaya 07,173.001c māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvann ataḥ param 07,173.002 saṃjaya uvāca 07,173.002a tasminn atirathe droṇe nihate pārṣatena vai 07,173.002c kauraveṣu ca bhagneṣu kuntīputro dhanaṃjayaḥ 07,173.003a dṛṣṭvā sumahad āścaryam ātmano vijayāvaham 07,173.003b*1443_01 muniṃ snigdhāmbudābhāsaṃ vedavyāsam akalmaṣam 07,173.003c yadṛcchayāgataṃ vyāsaṃ papraccha bharatarṣabha 07,173.004a saṃgrāme nighnataḥ śatrūñ śaraughair vimalair aham 07,173.004c agrato lakṣaye yāntaṃ puruṣaṃ pāvakaprabham 07,173.005a jvalantaṃ śūlam udyamya yāṃ diśaṃ pratipadyate 07,173.005c tasyāṃ diśi viśīryante śatravo me mahāmune 07,173.006a na padbhyāṃ spṛśate bhūmiṃ na ca śūlaṃ vimuñcati 07,173.006c śūlāc chūlasahasrāṇi niṣpetus tasya tejasā 07,173.007a tena bhagnān arīn sarvān madbhagnān manyate janaḥ 07,173.007c tena dagdhāni sainyāni pṛṣṭhato 'nudahāmy aham 07,173.008a bhagavaṃs tan mamācakṣva ko vai sa puruṣottamaḥ 07,173.008c śūlapāṇir mahān kṛṣṇa tejasā sūryasaṃnibhaḥ 07,173.009 vyāsa uvāca 07,173.009a prajāpatīnāṃ prathamaṃ taijasaṃ puruṣaṃ vibhum 07,173.009c bhuvanaṃ bhūr bhuvaṃ devaṃ sarvalokeśvaraṃ prabhum 07,173.010a īśānaṃ varadaṃ pārtha dṛṣṭavān asi śaṃkaram 07,173.010c taṃ gaccha śaraṇaṃ devaṃ sarvādiṃ bhuvaneśvaram 07,173.011a mahādevaṃ mahātmānam īśānaṃ jaṭilaṃ śivam 07,173.011c tryakṣaṃ mahābhujaṃ rudraṃ śikhinaṃ cīravāsasam 07,173.011d*1444_01 devadevaṃ haraṃ sthāṇuṃ varadaṃ bhuvaneśvaram 07,173.011d*1444_02 jagatpradhānam ajitaṃ jagatpatim adhīśvaram 07,173.011d*1444_03 jagadyoniṃ jagadbījaṃ jayinaṃ jagato gatim 07,173.011d*1444_04 viśvātmānaṃ viśvasṛjaṃ viśvamūrtiṃ yaśasvinam 07,173.011d*1444_05 viśveśvaraṃ viśvayoniṃ viśvakarmāṇam īśvaram 07,173.011d*1444_06 śaṃbhuṃ svayaṃbhuṃ bhūteśaṃ bhūtabhavyabhavodbhavam 07,173.011d*1444_07 yogaṃ yogeśvaraṃ sarvaṃ sarvalokeśvareśvaram 07,173.011d*1444_08 sarvaśreṣṭhaṃ jagacchreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ parameṣṭhinam 07,173.011d*1444_09 lokatrayavidhātāram ekaṃ lokatrayāśrayam 07,173.011d*1444_10 sudurjayaṃ jagannāthaṃ janmamṛtyujarātigam 07,173.011d*1444_11 jñānātmānaṃ jñānagamyaṃ jñānajñeyaṃ sudurvidam 07,173.011d*1445_01 śuddhātmānaṃ varaṃ bhīmaṃ vaśinaṃ viśvaretasam 07,173.011d*1445_02 śāśvataṃ bhūdharaṃ devaṃ sarvavāgīśvareśvaram 07,173.011e dātāraṃ caiva bhaktānāṃ prasādavihitān varān 07,173.012a tasya te pārṣadā divyā rūpair nānāvidhaiḥ vibhoḥ 07,173.012c vāmanā jaṭilā muṇḍā hrasvagrīvā mahodarāḥ 07,173.013a mahākāyā mahotsāhā mahākarṇās tathāpare 07,173.013c ānanair vikṛtaiḥ pādaiḥ pārtha veṣaiś ca vaikṛtaiḥ 07,173.014a īdṛśaiḥ sa mahādevaḥ pūjyamāno maheśvaraḥ 07,173.014c sa śivas tāta tejasvī prasādād yāti te 'grataḥ 07,173.014e tasmin ghore tadā pārtha saṃgrāme lomaharṣaṇe 07,173.015a droṇakarṇakṛpair guptāṃ maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥ 07,173.015c kas tāṃ senāṃ tadā pārtha manasāpi pradharṣayet 07,173.015e ṛte devān maheṣvāsād bahurūpān maheśvarāt 07,173.016a sthātum utsahate kaś cin na tasminn agrataḥ sthite 07,173.016c na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate 07,173.017a gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ 07,173.017c visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca 07,173.018a tasmai namas tu kurvanto devās tiṣṭhanti vai divi 07,173.018c ye cānye mānavā loke ye ca svargajito narāḥ 07,173.019a ye bhaktā varadaṃ devaṃ śivaṃ rudram umāpatim 07,173.019b*1446_01 ananyabhāvena sadā sarveśaṃ samupāsate 07,173.019b*1447_01 saṃgrāmeṣu jayaṃ prāpya pālayanti mahīm imām 07,173.019c iha loke sukhaṃ prāpya te yānti paramāṃ gatim 07,173.020a namaskuruṣva kaunteya tasmai śāntāya vai sadā 07,173.020c rudrāya śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase 07,173.021a kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca 07,173.021c yāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca 07,173.022a kāmyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca 07,173.022c harikeśāya muṇḍāya kṛśāyottaraṇāya ca 07,173.023a bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase 07,173.023c bahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase 07,173.024a uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe 07,173.024b*1448_01 namo vṛkṣāya senānye madhyamāya namo namaḥ 07,173.024c giriśāya praśāntāya pataye cīravāsase 07,173.025a hiraṇyabāhave caiva ugrāya pataye diśām 07,173.025b*1449_01 diśāṃ digdantināṃ caiva dikkālapataye namaḥ 07,173.025c parjanyapataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ 07,173.026a vṛkṣāṇāṃ pataye caiva apāṃ ca pataye tathā 07,173.026c vṛkṣair āvṛtakāyāya senānye madhyamāya ca 07,173.027a sruvahastāya devāya dhanvine bhārgavāya ca 07,173.027c bahurūpāya viśvasya pataye cīravāsase 07,173.028a sahasraśirase caiva sahasranayanāya ca 07,173.028c sahasrabāhave caiva sahasracaraṇāya ca 07,173.028d*1450_01 sahasrabāhvor upādāya namo 'saṃkhyeyakarmaṇe 07,173.029a śaraṇaṃ prāpya kaunteya varadaṃ bhuvaneśvaram 07,173.029c umāpatiṃ virūpākṣaṃ dakṣayajñanibarhaṇam 07,173.029e prajānāṃ patim avyagraṃ bhūtānāṃ patim avyayam 07,173.030a kapardinaṃ vṛṣāvartaṃ vṛṣanābhaṃ vṛṣadhvajam 07,173.030c vṛṣadarpaṃ vṛṣapatiṃ vṛṣaśṛṅgaṃ vṛṣarṣabham 07,173.031a vṛṣāṅkaṃ vṛṣabhodāraṃ vṛṣabhaṃ vṛṣabhekṣaṇam 07,173.031c vṛṣāyudhaṃ vṛṣaśaraṃ vṛṣabhūtaṃ maheśvaram 07,173.032a mahodaraṃ mahākāyaṃ dvīpicarmanivāsinam 07,173.032c lokeśaṃ varadaṃ muṇḍaṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam 07,173.033a triśūlapāṇiṃ varadaṃ khaḍgacarmadharaṃ prabhum 07,173.033c pinākinaṃ khaṇḍaparaśuṃ lokānāṃ patim īśvaram 07,173.033d*1451_01 niṣaṅginaṃ paraśuhastaṃ dharmāṇāṃ ca prakāśakam 07,173.033e prapadye śaraṇaṃ devaṃ śaraṇyaṃ cīravāsasam 07,173.034a namas tasmai sureśāya yasya vaiśravaṇaḥ sakhā 07,173.034c suvāsase namo nityaṃ suvratāya sudhanvine 07,173.034d*1452_01 ugrāyudhāya devāya suvratāya bhavāya ca 07,173.035a sruvahastāya devāya sukhadhanvāya dhanvine 07,173.035c dhanvantarāya dhanuṣe dhanvācāryāya dhanvine 07,173.036a ugrāyudhāya devāya namaḥ suravarāya ca 07,173.036c namo 'stu bahurūpāya namaś ca bahudhanvine 07,173.037a namo 'stu sthāṇave nityaṃ suvratāya sudhanvine 07,173.037c namo 'stu tripuraghnāya bhagaghnāya ca vai namaḥ 07,173.038a vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ 07,173.038b*1453_01 mātṝṇāṃ pataye caiva gaṇānāṃ pataye namaḥ 07,173.038c apāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ 07,173.039a pūṣṇo dantavināśāya tryakṣāya varadāya ca 07,173.039c nīlakaṇṭhāya piṅgāya svarṇakeśāya vai namaḥ 07,173.040a karmāṇi caiva divyāni mahādevasya dhīmataḥ 07,173.040c tāni te kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam 07,173.041a na surā nāsurā loke na gandharvā na rākṣasāḥ 07,173.041c sukham edhanti kupite tasminn api guhāgatāḥ 07,173.041d*1454_01 dakṣasya yajamānasya vidhivat saṃbhṛtaṃ purā 07,173.042a vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayas tu bhavas tadā 07,173.042c dhanuṣā bāṇam utsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca 07,173.043a te na śarma kutaḥ śāntiṃ lebhire sma surās tadā 07,173.043c vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare 07,173.044a tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ 07,173.044c babhūvur vaśagāḥ pārtha nipetuś ca surāsurāḥ 07,173.045a āpaś cukṣubhire sarvāś cakampe ca vasuṃdharā 07,173.045c parvatāś ca vyaśīryanta diśo nāgāś ca mohitāḥ 07,173.046a andhāś ca tamasā lokā na prakāśanta saṃvṛtāḥ 07,173.046c jaghnivān saha sūryeṇa sarveṣāṃ jyotiṣāṃ prabhāḥ 07,173.047a cukruśur bhayabhītāś ca śāntiṃ cakrus tathaiva ca 07,173.047c ṛṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhaiṣiṇaḥ 07,173.048a pūṣāṇam abhyadravata śaṃkaraḥ prahasann iva 07,173.048c puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat 07,173.049a tato niścakramur devā vepamānā natāḥ sma tam 07,173.049c punaś ca saṃdadhe dīptaṃ devānāṃ niśitaṃ śaram 07,173.049d*1455_01 sadhūmavisphuliṅgābhaṃ vidyuttoyadasaṃnibham 07,173.049d*1455_02 taṃ dṛṣṭvā tu surāḥ sarve praṇipatya maheśvaram 07,173.050a rudrasya yajñabhāgaṃ ca viśiṣṭaṃ te nv akalpayan 07,173.050c bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṃ ca prapedire 07,173.051a tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhitas tadā 07,173.051c yattāś cāpi surā āsan yattāś cādyāpi taṃ prati 07,173.052a asurāṇāṃ purāṇy āsaṃs trīṇi vīryavatāṃ divi 07,173.052c āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇam aparaṃ mahat 07,173.053a āyasaṃ tārakākṣasya kamalākṣasya rājatam 07,173.053c sauvarṇaṃ paramaṃ hy āsīd vidyunmālina eva ca 07,173.054a na śaktas tāni maghavān bhettuṃ sarvāyudhair api 07,173.054c atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇam arditāḥ 07,173.055a te tam ūcur mahātmānaṃ sarve devāḥ savāsavāḥ 07,173.055b*1456_01 brahmadattavarā hy ete ghorās tripuravāsinaḥ 07,173.055b*1456_02 pīḍayanty adhikaṃ lokaṃ yasmāt te varadarpitāḥ 07,173.055b*1456_03 tvad ṛte devadeveśa nānyaḥ śaktaḥ kathaṃ cana 07,173.055b*1456_04 hantuṃ daityān mahādeva tvaṃ hantā ca suradviṣām 07,173.055c rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu 07,173.055e nipātayiṣyase cainān asurān bhuvaneśvara 07,173.056a sa tathoktas tathety uktvā devānāṃ hitakāmyayā 07,173.056b*1457_01 śalyam agniṃ ca vai kṛtvā puṅkhe somam apāṃ patim 07,173.056b*1457_02 sa kṛtvā dhanur oṃkāraṃ sāvitrīṃ jyāṃ maheśvaraḥ 07,173.056b*1457_03 hayāṃś ca caturo vedān sarvavedamayaṃ ratham 07,173.056b*1457_04 prajāpatiṃ rathaśreṣṭhe viniyujya sa sārathim 07,173.056b@025_0001 gandhamādanavindhyau ca kṛtvā vaṃśadhvajau haraḥ 07,173.056b@025_0002 pṛthvīṃ sasāgaravanāṃ rathaṃ kṛtvā tu śaṃkaraḥ 07,173.056b@025_0003 akṣaṃ kṛtvā tu nāgendraṃ śeṣaṃ nāgaṃ trilocanaḥ 07,173.056b@025_0004 cakraṃ kṛtvā tu candrārkau devadevaḥ pinākadhṛk 07,173.056b@025_0005 aṇī kṛtvailapatraṃ ca puṣpadantaṃ ca tryambakaḥ 07,173.056b@025_0006 yūpaṃ kṛtvā ca malayam avanāhaṃ ca takṣakam 07,173.056b@025_0007 yoktrāṅgāni ca catvāri kṛtvā śarvaḥ pratāpavān 07,173.056b@025_0008 vedān kṛtvātha caturaś caturo 'śvān maheśvaraḥ 07,173.056b@025_0009 upavedān khalīnāṃś ca kṛtvā lokatrayeśvaraḥ 07,173.056b@025_0010 gāyatrīṃ pragrahaṃ kṛtvā sāvitrīṃ ca maheśvaraḥ 07,173.056b@025_0011 kṛtvoṃkāraṃ pratodaṃ ca brahmāṇaṃ caiva sārathim 07,173.056b@025_0012 gāṇḍīvaṃ mandaraṃ kṛtvā guṇaṃ kṛtvā ca vāsukim 07,173.056b@025_0013 viṣṇuṃ śarottamaṃ kṛtvā śalyam agniṃ tathaiva ca 07,173.056b@025_0014 vāyuṃ kṛtvātha vājābhyāṃ puṅkhe vaivasvataṃ yamam 07,173.056b@025_0015 vidyut kṛtvātha niśrāṇaṃ meruṃ kṛtvātha vai dhvajam 07,173.056b@025_0016 āruhya sa rathaṃ divyaṃ sarvadevamayaṃ śivaḥ 07,173.056b@025_0017 tripurasya vadhārthāya sthāṇuḥ praharatāṃ varaḥ 07,173.056b@025_0018 asurāṇām antakaraḥ śrīmān atulavikramaḥ 07,173.056b@025_0019 stūyamānaḥ suraiḥ pārtha ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 07,173.056b@025_0020 sthānaṃ māheśvaraṃ kṛtvā divyam apratimaṃ prabhuḥ 07,173.056c atiṣṭhat sthāṇubhūtaḥ sa sahasraṃ parivatsarān 07,173.057a yadā trīṇi sametāni antarikṣe purāṇi vai 07,173.057c triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ 07,173.058a purāṇi na ca taṃ śekur dānavāḥ prativīkṣitum 07,173.058c śaraṃ kālāgnisaṃyuktaṃ viṣṇusomasamāyutam 07,173.058d*1458_01 purāṇi dagdhavantaṃ taṃ devī yātā pravīkṣitum 07,173.058d*1459_01 mumoca bhagavāñ śaṃbhuḥ purāṇy ādiśya vīryavān 07,173.058d*1459_02 tato daityā mahābhāga saputrāḥ saparigrahāḥ 07,173.058d*1459_03 bhasmībhūtā durātmāno bhinnāś ca tripure purā 07,173.058d*1459_04 hatvā daityān mahādevaḥ sarvadevaiḥ sabhājitaḥ 07,173.058d*1459_05 ṛṣibhiḥ saṃstutaś caiva parāṃ mudam upāgamat 07,173.058d*1459_06 tato brahmā suraiḥ sārdhaṃ bṛhaspatipurogamaiḥ 07,173.058d*1459_07 stutim ārebhire kartuṃ bhinne tripuramandire 07,173.058d*1460_01 devyāḥ svayaṃvare vṛttaṃ śṛṇuṣvānyad dhanaṃjaya 07,173.059a bālam aṅkagataṃ kṛtvā svayaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ 07,173.059c umā jijñāsamānā vai ko 'yam ity abravīt surān 07,173.059d*1461_01 asūyataś ca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ 07,173.060a bāhuṃ savajraṃ śakrasya kruddhasyāstambhayat prabhuḥ 07,173.060b*1462_01 prahasya bhagavāṃs tūrṇaṃ sarvalokeśvaraḥ śivaḥ 07,173.060b*1462_02 tataḥ saṃstambhitabhujaḥ śakro devagaṇair vṛtaḥ 07,173.060b*1462_03 jagāma śaraṇaṃ tūrṇaṃ brahmāṇaṃ prabhum avyayam 07,173.060b*1462_04 te taṃ praṇamya śirasā procuḥ prāñjalayas tadā 07,173.060b*1462_05 kim apy aṅkagataṃ brahman pārvatyā bhūtam adbhutam 07,173.060b*1462_06 bālarūpadharaṃ dṛṣṭvā nāsmābhis tac ca lakṣitam 07,173.060b*1462_07 tasmāt tvāṃ praṣṭum icchāmo nirjitā yena vai vayam 07,173.060b*1462_08 ayudhyatā hi bālena līlayā sapuraṃdarāḥ 07,173.060b*1462_09 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā brahmā brahmavidāṃ varaḥ 07,173.060b*1462_10 dhyātvā sa śaṃbhuṃ bhagavān bālaṃ cāmitatejasam 07,173.060b*1462_11 uvāca bhagavān brahmā śakrādīṃś ca surottamān 07,173.060b*1462_12 carācarasya jagataḥ prabhuḥ sa bhagavān haraḥ 07,173.060b*1462_13 tasmāt parataraṃ nānyat kiṃ cid asti maheśvarāt 07,173.060b*1462_14 yo dṛṣṭo hy umayā sārdhaṃ yuṣmābhir amitadyutiḥ 07,173.060b*1462_15 sa pārvatyāḥ kṛte devaḥ kṛtavān bālarūpatām 07,173.060b*1462_16 te mayā sahitā yūyaṃ prapadyadhvaṃ tam eva hi 07,173.060c sa eṣa bhagavān devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 07,173.060d*1463_01 evam uktā gatā devā yatra devo maheśvaraḥ 07,173.060d*1464_01 athānyena svarūpeṇa brahmā dṛṣṭvā tam avyayam 07,173.061a na saṃbubudhire cainaṃ devās taṃ bhuvaneśvaram 07,173.061c saprajāpatayaḥ sarve bālārkasadṛśaprabham 07,173.062a athābhyetya tato brahmā dṛṣṭvā ca sa maheśvaram 07,173.062c ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande taṃ pitāmahaḥ 07,173.062d*1465_00 brahmovāca 07,173.062d*1465_01 tvaṃ yajño bhuvanasyāsya tvaṃ gatis tvaṃ parāyaṇam 07,173.062d*1465_02 tvaṃ bhavas tvaṃ mahādevas tvaṃ dhāma paramaṃ padam 07,173.062d*1465_03 tvayā sarvam idaṃ vyāptaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 07,173.062d*1465_04 bhagavan bhūtabhavyeśa lokanātha jagatpate 07,173.062d*1465_05 prasādaṃ kuru śakrasya tvayā krodhārditasya vai 07,173.062d*1465_05 vyāsa uvāca 07,173.062d*1465_06 padmayoner vacaḥ śrutvā tataḥ prīto maheśvaraḥ 07,173.062d*1465_07 prasādābhimukho bhūtvā cāṭṭahāsam athākarot 07,173.063a tataḥ prasādayām āsur umāṃ rudraṃ ca te surāḥ 07,173.063c abhavac ca punar bāhur yathāprakṛti vajriṇaḥ 07,173.064a teṣāṃ prasanno bhagavān sapatnīko vṛṣadhvajaḥ 07,173.064c devānāṃ tridaśaśreṣṭho dakṣayajñavināśanaḥ 07,173.065a sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ so 'gniḥ śarvaḥ sa sarvavit 07,173.065c sa cendraś caiva vāyuś ca so 'śvinau sa ca vidyutaḥ 07,173.066a sa bhavaḥ sa ca parjanyo mahādevaḥ sa cānaghaḥ 07,173.066c sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ 07,173.067a sa kālaḥ so 'ntako mṛtyuḥ sa yamo rātryahāni ca 07,173.067c māsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraś ca saḥ 07,173.068a sa ca dhātā vidhātā ca viśvātmā viśvakarmakṛt 07,173.068c sarvāsāṃ devatānāṃ ca dhārayaty avapur vapuḥ 07,173.069a sarvair devaiḥ stuto devaḥ saikadhā bahudhā ca saḥ 07,173.069c śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā 07,173.069d*1466_01 dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ 07,173.069d*1466_02 ghorā cānyā śivā cānyā te tanū bahudhā punaḥ 07,173.069d*1466_03 ghorā tu yā tanus tasya so 'gnir vidyut sa bhāskaraḥ 07,173.069d*1466_04 somārdhaṃ punar evāsya āpo jyotīṃṣi candramāḥ 07,173.069d*1466_05 vedāṅgāḥ sopaniṣadaḥ purāṇādhyātmaniścayāḥ 07,173.069d*1466_06 yad atra paramaṃ guhyaṃ sa vai devo maheśvaraḥ 07,173.070a īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ajaḥ 07,173.070c na hi sarve mayā śakyā vaktuṃ bhagavato guṇāḥ 07,173.070d*1467_01 api varṣasahasreṇa satataṃ pāṇḍunandana 07,173.071a sarvair grahair gṛhītān vai sarvapāpasamanvitān 07,173.071c sa mocayati suprītaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatān 07,173.072a āyur ārogyam aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃś ca puṣkalān 07,173.072c sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa caivākṣipate punaḥ 07,173.073a sendrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate 07,173.073c sa caiva vyāhṛte loke manuṣyāṇāṃ śubhāśubhe 07,173.074a aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate 07,173.074c maheśvaraś ca bhūtānāṃ mahatām īśvaraś ca saḥ 07,173.075a bahubhir bahudhā rūpair viśvaṃ vyāpnoti vai jagat 07,173.075c asya devasya yad vaktraṃ samudre tad atiṣṭhata 07,173.075d*1468_01 vaḍavāmukheti vikhyātaṃ pibat toyamayaṃ haviḥ 07,173.076a eṣa caiva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ 07,173.076c yajanty enaṃ janās tatra vīrasthāna itīśvaram 07,173.077a asya dīptāni rūpāṇi ghorāṇi ca bahūni ca 07,173.077c loke yāny asya kurvanti manuṣyāḥ pravadanti ca 07,173.078a nāmadheyāni lokeṣu bahūny atra yathārthavat 07,173.078c nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā 07,173.079a vede cāsya samāmnātaṃ śatarudrīyam uttamam 07,173.079c nāmnā cānantarudreti upasthānaṃ mahātmanaḥ 07,173.080a sa kāmānāṃ prabhur devo ye divyā ye ca mānuṣāḥ 07,173.080c sa vibhuḥ sa prabhur devo viśvaṃ vyāpnuvate mahat 07,173.081a jyeṣṭhaṃ bhūtaṃ vadanty enaṃ brāhmaṇā munayas tathā 07,173.081c prathamo hy eṣa devānāṃ mukhād asyānalo 'bhavat 07,173.082a sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ 07,173.082c teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smṛtaḥ 07,173.083a nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam 07,173.083c mahayanti ca lokāś ca maheśvara iti smṛtaḥ 07,173.084a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāpsarasas tathā 07,173.084c liṅgam asyārcayanti sma tac cāpy ūrdhvaṃ samāsthitam 07,173.084d*1469_01 urdhvaliṅgas tataś cokto bhagavān brāhmaṇaiḥ sadā 07,173.085a pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ 07,173.085c sukhī prītaś ca bhavati prahṛṣṭaś caiva śaṃkaraḥ 07,173.086a yad asya bahudhā rūpaṃ bhūtabhavyabhavatsthitam 07,173.086c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpas tataḥ smṛtaḥ 07,173.087a ekākṣo jājvalann āste sarvatokṣimayo 'pi vā 07,173.087c krodhād yaś cāviśal lokāṃs tasmāc charva iti smṛtaḥ 07,173.088a dhūmraṃ rūpaṃ ca yat tasya dhūrjaṭis tena ucyate 07,173.088c viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smṛtaḥ 07,173.089a tisro devīr yadā caiva bhajate bhuvaneśvaraḥ 07,173.089c dyām apaḥ pṛthivīṃ caiva tryambakaś ca tataḥ smṛtaḥ 07,173.090a samedhayati yan nityaṃ sarvārthān sarvakarmasu 07,173.090c śivam icchan manuṣyāṇāṃ tasmād eśa śivaḥ smṛtaḥ 07,173.091a sahasrākṣo 'yutākṣo vā sarvatokṣimayo 'pi vā 07,173.091c yac ca viśvaṃ mahat pāti mahādevas tataḥ smṛtaḥ 07,173.092a dahaty ūrdhvaṃ sthito yac ca prāṇotpattisthitaś ca yat 07,173.092c sthitaliṅgaś ca yan nityaṃ tasmāt sthāṇur iti smṛtaḥ 07,173.092d*1470_01 sūryācandramasor loke prakāśanty aṃśavaś ca ye 07,173.092d*1470_02 te keśāḥ saṃjñitās tasya vyomakeśas tataḥ smṛtaḥ 07,173.092d*1470_03 kapiḥ śreṣṭha iti prokto dharmaś ca vṛṣa ucyate 07,173.092d*1470_04 sa devadevo bhagavān kīrtyate vai vṛṣākapiḥ 07,173.092d*1470_05 brahmāṇam indraṃ varuṇaṃ yamaṃ dhanadam eva ca 07,173.092d*1470_06 nigṛhya harate yasmāt tasmād dhara iti smṛtaḥ 07,173.092d*1470_07 nimīlitābhyāṃ netrābhyāṃ bālyād devyā maheśvaraḥ 07,173.092d*1470_08 lalāṭe netram asṛjat tena tryakṣaḥ sa ucyate 07,173.092d*1470_09 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ sarvam aśeṣataḥ 07,173.092d*1470_10 bhava eṣa tato yasmād bhūtabhavyabhavodbhavaḥ 07,173.093a viṣamasthaḥ śarīreṣu samaś ca prāṇinām iha 07,173.093c sa vāyur viṣamastheṣu prāṇāpānaśarīriṣu 07,173.094a pūjayed vigrahaṃ yas tu liṅgaṃ vāpi samarcayet 07,173.094c liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyam aśnute 07,173.095a ūrubhyām ardham āgneyaṃ somārdhaṃ ca śivā tanuḥ 07,173.095c ātmano 'rdhaṃ ca tasyāgniḥ somo 'rdhaṃ punar ucyate 07,173.096a taijasī mahatī dīptā devebhyaś ca śivā tanuḥ 07,173.096c bhāsvatī mānuṣeṣv asya tanur ghorāgnir ucyate 07,173.097a brahmacaryaṃ caraty eṣa śivā yāsya tanus tayā 07,173.097c yāsya ghoratarā mūrtiḥ sarvān atti tayeśvaraḥ 07,173.098a yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān 07,173.098c māṃsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate 07,173.099a eṣa devo mahādevo yo 'sau pārtha tavāgrataḥ 07,173.099c saṃgrāme śātravān nighnaṃs tvayā dṛṣṭaḥ pinākadhṛk 07,173.099d*1471_01 sindhurājavadhārthāya pratijñāte tvayānagha 07,173.099d*1472_01 kṛṣṇena darśite svapne yas te śailendramūrdhani 07,173.100a eṣa vai bhagavān devaḥ saṃgrāme yāti te 'grataḥ 07,173.100c yena dattāni te 'strāṇi yais tvayā dānavā hatāḥ 07,173.101a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiś ca saṃjñitam 07,173.101c devadevasya te pārtha vyākhyātaṃ śatarudriyam 07,173.102a sarvārthasādhakaṃ puṇyaṃ sarvakilbiṣanāśanam 07,173.102c sarvapāpapraśamanaṃ sarvaduḥkhabhayāpaham 07,173.102d*1473_01 aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca 07,173.102d*1473_02 iṣṭasya phalam āpnoti durācāro 'pi mānavaḥ 07,173.102d*1473_03 gavāṃ koṭiśatasyāpi dānasya phalam aśnute 07,173.103a caturvidham idaṃ stotraṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadā 07,173.103c vijitya sarvāñ śatrūn sa rudraloke mahīyate 07,173.104a caritaṃ mahātmano divyaṃ sāṃgrāmikam idaṃ śubham 07,173.104c paṭhan vai śatarudrīyaṃ śṛṇvaṃś ca satatotthitaḥ 07,173.104d*1474_01 yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā yaś cāpi parikīrtayet 07,173.104d*1474_02 divā vā yadi vā rātrau brahmahatyāṃ vyapohati 07,173.105a bhakto viśveśvaraṃ devaṃ mānuṣeṣu tu yaḥ sadā 07,173.105c varān sa kāmāṃl labhate prasanne tryambake naraḥ 07,173.106a gaccha yudhyasva kaunteya na tavāsti parājayaḥ 07,173.106c yasya mantrī ca goptā ca pārśvatas te janārdanaḥ 07,173.107 saṃjaya uvāca 07,173.107a evam uktvārjunaṃ saṃkhye parāśarasutas tadā 07,173.107c jagāma bharataśreṣṭha yathāgatam ariṃdama 07,173.107d*1475_00 saṃjaya uvāca 07,173.107d*1475_01 yuddhaṃ kṛtvā mahāghoraṃ pañcāhāni mahābalaḥ 07,173.107d*1475_02 brāhmaṇo nihato rājan brahmalokam avāptavān 07,173.107d*1475_03 adhīte yat phalaṃ vede tad asminn api parvaṇi 07,173.107d*1475_04 kṣatriyāṇām abhīrūṇāṃ viśuddhaṃ khyāpyate yaśaḥ 07,173.107d*1476_01 ya idaṃ paṭhate parva śṛṇuyād vāpi nityaśaḥ 07,173.107d*1476_02 sa mucyate mahāpāpaiḥ kṛtair ghoraiś ca karmabhiḥ 07,173.107d*1477_01 idaṃ paṭhet sarvamahārthasaṃyutaṃ 07,173.107d*1477_02 raṇe jayaṃ pāṇḍavavṛṣṇisiṃhayoḥ 07,173.107d*1477_03 sadā śubhaṃ yaḥ śṛṇuyāt tathā naraḥ 07,173.107d*1477_04 sa mucyate pāpakaro 'pi karmabhiḥ 07,173.107d*1478_01 yajñāvāptir brāhmaṇasyeha nityaṃ 07,173.107d*1478_02 yuddhe nityaṃ kṣatriyāṇāṃ jayaś ca 07,173.107d*1478_03 śeṣau varṇau kāmam iṣṭaṃ labhete 07,173.107d*1478_04 putrān pautrān nityam iṣṭāṃs tathaiva 07,173.107d*1479_01 etad ākhyāya vai sūto rājñaḥ sarvaṃ tu saṃjayaḥ 07,173.107d*1479_02 prayātaḥ śibirāyaiva draṣṭuṃ karṇasya vaiśasam 08,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 08,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 08,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 08,001.001a tato droṇe hate rājan duryodhanamukhā nṛpāḥ 08,001.001c bhṛśam udvignamanaso droṇaputram upāgaman 08,001.001d*0002_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 08,001.001d*0002_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 08,001.002a te droṇam upaśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ 08,001.002c paryupāsanta śokārtās tataḥ śāradvatīsutam 08,001.003a muhūrtaṃ te samāśvāsya hetubhiḥ śāstrasaṃmitaiḥ 08,001.003c rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire 08,001.004a viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ 08,001.004c duḥśāsano 'tha śakunir na nidrām upalebhire 08,001.005a te veśmasv api kauravya pṛthvīśā nāpnuvan sukham 08,001.005c cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ nidrāṃ naivopalebhire 08,001.006a sahitās te niśāyāṃ tu duryodhananiveśane 08,001.006c atipracaṇḍād vidveṣāt pāṇḍavānāṃ mahātmanām 08,001.007a yat tad dyūtaparikliṣṭāṃ kṛṣṇām āninyire sabhām 08,001.007c tat smaranto 'nvatapyanta bhṛśam udvignacetasaḥ 08,001.008a cintayantaś ca pārthānāṃ tān kleśān dyūtakāritān 08,001.008c kṛcchreṇa kṣaṇadāṃ rājan ninyur abdaśatopamām 08,001.009a tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane 08,001.009c cakrur āvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā 08,001.010a te kṛtvāvaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata 08,001.010c yogam ājñāpayām āsur yuddhāya ca viniryayuḥ 08,001.011a karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ 08,001.011c vācayitvā dvijaśreṣṭhān dadhipātraghṛtākṣataiḥ 08,001.012a niṣkair gobhir hiraṇyena vāsobhiś ca mahādhanaiḥ 08,001.012c vardhyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 08,001.013a tathaiva pāṇḍavā rājan kṛtasarvāhṇikakriyāḥ 08,001.013c śibirān niryayū rājan yuddhāya kṛtaniścayāḥ 08,001.014a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 08,001.014c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām 08,001.015a tayor dve divase yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 08,001.015c karṇe senāpatau rājann abhūd adbhutadarśanam 08,001.016a tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ 08,001.016c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ 08,001.017a tatas tat saṃjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgāhvayaṃ puram 08,001.017c ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya yad vṛttaṃ kurujāṅgale 08,001.018 janamejaya uvāca 08,001.018a āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ ca samare paraiḥ 08,001.018c yo jagāma parām ārtiṃ vṛddho rājāmbikāsutaḥ 08,001.019a sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam 08,001.019c kathaṃ dvijavara prāṇān adhārayata duḥkhitaḥ 08,001.020a yasmiñ jayāśāṃ putrāṇām amanyata sa pārthivaḥ 08,001.020c tasmin hate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇān adhārayat 08,001.021a durmaraṃ bata manye 'haṃ nṛṇāṃ kṛcchre 'pi vartatām 08,001.021c yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajaj jīvitaṃ nṛpaḥ 08,001.022a tathā śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ brahman bāhlikam eva ca 08,001.022c droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca 08,001.023a tathaiva cānyān suhṛdaḥ putrapautrāṃś ca pātitān 08,001.023c śrutvā yan nājahāt prāṇāṃs tan manye duṣkaraṃ dvija 08,001.024a etan me sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana 08,001.024c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 08,001.025 vaiśaṃpāyana uvāca 08,001.025a hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇis tadā 08,001.025c dīno yayau nāgapuram aśvair vātasamair jave 08,001.026a sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśam udvignamānasaḥ 08,001.026c jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam 08,001.027a sa samudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam 08,001.027c vavande prāñjalir bhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha 08,001.028a saṃpūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 08,001.028c hā kaṣṭam iti coktvā sa tato vacanam ādade 08,001.029a saṃjayo 'haṃ kṣitipate kaccid āste sukhaṃ bhavān 08,001.029c svadoṣeṇāpadaṃ prāpya kaccin nādya vimuhyasi 08,001.030a hitāny uktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ 08,001.030c agṛhītāny anusmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām 08,001.031a rāmanāradakaṇvaiś ca hitam uktaṃ sabhātale 08,001.031c nagṛhītam anusmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām 08,001.032a suhṛdas tvaddhite yuktān bhīṣmadroṇamukhān paraiḥ 08,001.032c nihatān yudhi saṃsmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām 08,001.033a tam evaṃvādinaṃ rājā sūtaputraṃ kṛtāñjalim 08,001.033c sudīrgham abhiniḥśvasya duḥkhārta idam abravīt 08,001.034a gāṅgeye nihate śūre divyāstravati saṃjaya 08,001.034c droṇe ca parameṣvāse bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ 08,001.035a yo rathānāṃ sahasrāṇi daṃśitānāṃ daśaiva hi 08,001.035c ahany ahani tejasvī nijaghne vasusaṃbhavaḥ 08,001.036a sa hato yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā 08,001.036c pāṇḍaveyābhiguptena bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ 08,001.037a bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṃ mahātmane 08,001.037c sākṣād rāmeṇa yo bālye dhanurveda upākṛtaḥ 08,001.038a yasya prasādāt kaunteyā rājaputrā mahābalāḥ 08,001.038c mahārathatvaṃ saṃprāptās tathānye vasudhādhipāḥ 08,001.039a taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃyuge 08,001.039c satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ 08,001.039d*0003_01 yayor loke pumān astre na samo 'sti caturvidhe 08,001.039d*0003_02 tau droṇabhīṣmau śrutvā tu hatau me vyathitaṃ manaḥ 08,001.040a trailokye yasya śāstreṣu na pumān vidyate samaḥ 08,001.040c taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā kim akurvata māmakāḥ 08,001.041a saṃśaptakānāṃ ca bale pāṇḍavena mahātmanā 08,001.041c dhanaṃjayena vikramya gamite yamasādanam 08,001.042a nārāyaṇāstre nihate droṇaputrasya dhīmataḥ 08,001.042c hataśeṣeṣv anīkeṣu kim akurvata māmakāḥ 08,001.043a vipradrutān ahaṃ manye nimagnaḥ śokasāgare 08,001.043c plavamānān hate droṇe sannanaukān ivārṇave 08,001.044a duryodhanasya karṇasya bhojasya kṛtavarmaṇaḥ 08,001.044c madrarājasya śalyasya drauṇeś caiva kṛpasya ca 08,001.045a matputraśeṣasya tathā tathānyeṣāṃ ca saṃjaya 08,001.045c viprakīrṇeṣv anīkeṣu mukhavarṇo 'bhavat katham 08,001.046a etat sarvaṃ yathā vṛttaṃ tattvaṃ gāvalgaṇe raṇe 08,001.046c ācakṣva pāṇḍaveyānāṃ māmakānāṃ ca sarvaśaḥ 08,001.047 saṃjaya uvāca 08,001.047a pāṇḍaveyair hi yad vṛttaṃ kauraveyeṣu māriṣa 08,001.047c tac chrutvā mā vyathāṃ kārṣīd iṣṭe na vyathate manaḥ 08,001.048a yasmād abhāvī bhāvī vā bhaved artho naraṃ prati 08,001.048c aprāptau tasya vā prāptau na kaś cid vyathate budhaḥ 08,001.049 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,001.049a na vyathā śṛṇvataḥ kā cid vidyate mama saṃjaya 08,001.049c diṣṭam etat purā manye kathayasva yathecchakam 08,002.001 saṃjaya uvāca 08,002.001a hate droṇe maheṣvāse tava putrā mahārathāḥ 08,002.001c babhūvur āśvastamukhā viṣaṇṇā gatacetasaḥ 08,002.002a avāṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ sarva eva viśāṃ pate 08,002.002c aprekṣamāṇāḥ śokārtā nābhyabhāṣan parasparam 08,002.003a tān dṛṣṭvā vyathitākārān sainyāni tava bhārata 08,002.003c ūrdhvam evābhyavekṣanta duḥkhatrastāny anekaśaḥ 08,002.004a śastrāṇy eṣāṃ ca rājendra śoṇitāktāny aśeṣataḥ 08,002.004c prābhraśyanta karāgrebhyo dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam 08,002.005a tāni baddhāny aniṣṭāni lambamānāni bhārata 08,002.005c adṛśyanta mahārāja nakṣatrāṇi yathā divi 08,002.006a tathārtaṃ stimitaṃ dṛṣṭvā gatasattvam iva sthitam 08,002.006c svaṃ balaṃ tan mahārāja rājā duryodhano 'bravīt 08,002.007a bhavatāṃ bāhuvīryaṃ hi samāśritya mayā yudhi 08,002.007c pāṇḍaveyāḥ samāhūtā yuddhaṃ cedaṃ pravartitam 08,002.008a tad idaṃ nihate droṇe viṣaṇṇam iva lakṣyate 08,002.008c yudhyamānāś ca samare yodhā vadhyanti sarvataḥ 08,002.009a jayo vāpi vadho vāpi yudhyamānasya saṃyuge 08,002.009c bhavet kim atra citraṃ vai yudhyadhvaṃ sarvatomukhāḥ 08,002.010a paśyadhvaṃ ca mahātmānaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ yudhi 08,002.010c pracarantaṃ maheṣvāsaṃ divyair astrair mahābalam 08,002.011a yasya vai yudhi saṃtrāsāt kuntīputro dhanaṃjayaḥ 08,002.011c nivartate sadāmarṣāt siṃhāt kṣudramṛgo yathā 08,002.012a yena nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ 08,002.012c mānuṣeṇaiva yuddhena tām avasthāṃ praveśitaḥ 08,002.013a yena divyāstravic chūro māyāvī sa ghaṭotkacaḥ 08,002.013c amoghayā raṇe śaktyā nihato bhairavaṃ nadan 08,002.014a tasya duṣpāravīryasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ 08,002.014c bāhvor draviṇam akṣayyam adya drakṣyatha saṃyuge 08,002.015a droṇaputrasya vikrāntaṃ rādheyasyaiva cobhayoḥ 08,002.015c pāṇḍupāñcālasainyeṣu drakṣyathāpi mahātmanoḥ 08,002.015d*0004_01 paśyantu pāṇḍuputrās te viṣṇuvāsavayor iva 08,002.016a sarva eva bhavantaś ca śūrāḥ prājñāḥ kulodgatāḥ 08,002.016b*0005_01 pāṇḍuputrān raṇe hantuṃ sasainyān kim u saṃhatāḥ 08,002.016c śīlavantaḥ kṛtāstrāś ca drakṣyathādya parasparam 08,002.017a evam ukte mahārāja karṇo vaikartano nṛpaḥ 08,002.017a*0006_01 **** **** cakre senāpatiṃ tadā 08,002.017a*0006_02 tava putro mahāvīryo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 08,002.017a*0006_03 senāpatyam athāsādya 08,002.017c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ prāyudhyata mahābalaḥ 08,002.018a sa sṛñjayānāṃ sarveṣāṃ pāñcālānāṃ ca paśyatām 08,002.018c kekayānāṃ videhānām akarot kadanaṃ mahat 08,002.019a tasyeṣudhārāḥ śataśaḥ prādurāsañ śarāsanāt 08,002.019c agre puṅkhe ca saṃsaktā yathā bhramarapaṅktayaḥ 08,002.020a sa pīḍayitvā pāñcālān pāṇḍavāṃś ca tarasvinaḥ 08,002.020c hatvā sahasraśo yodhān arjunena nipātitaḥ 08,002.020d*0007_01 śibirād dhastinapuraṃ prāpya bhārata saṃjayaḥ 08,002.020d*0007_02 praviveśa mahāprājño dhṛtarāṣṭraniveśanam 08,002.020d*0007_03 śokenopahataḥ sūto vihvalo bhṛśaduḥkhitaḥ 08,002.020d*0007_04 cintayan nidhanaṃ ghoraṃ sūtaputrasya pāṇḍavaiḥ 08,002.020d*0007_05 antaḥpuraṃ praviśyaiva saṃjayo rājasattama 08,002.020d*0007_06 aśrukaṇṭho bhṛśaṃ trasto rājānam upajagmivān 08,002.020d*0007_07 upasthāya ca rājānaṃ viniḥśvasya ca sūtajaḥ 08,002.020d*0007_08 saṃjayaḥ 08,002.020d*0007_08 nātihṛṣṭamanā rājann idaṃ vacanam abravīt 08,002.020d*0007_09 saṃjayo 'haṃ mahārāja namas te bharatarṣabha 08,002.020d*0007_10 hato vaikartanaḥ karṇaḥ kṛtvā karma suduṣkaram 08,002.020d*0007_11 cedikāśikarūśānāṃ matsyānāṃ somakaiḥ saha 08,002.020d*0007_12 kṛtvāsau kadanaṃ śete vātanunna iva drumaḥ 08,002.020d*0007_13 goṣṭhamadhye ṛṣabha iva govrajaiḥ parivāritaḥ 08,002.020d*0007_14 vyālena nihato yadvat tathāsau nihataḥ paraiḥ 08,002.020d*0007_15 nirāśān pāṇḍavān kṛtvā jaye rājan sasātyakān 08,002.020d*0007_16 pāñcālānāṃ rathāṃś caiva vinihatya sahasraśaḥ 08,002.020d*0007_17 hatvā śūrān maheṣvāsān vidrāvya ca diśo daśa 08,002.020d*0007_18 hato vaikartanaḥ karṇaḥ pāṇḍavena kirīṭinā 08,002.020d*0007_19 vairasya gatam ānṛṇyaṃ durgamasya durātmabhiḥ 08,002.020d*0007_20 hatvā karṇaṃ mahārāja viśalyaḥ pāṇḍavo 'bhavat 08,002.020d*0007_21 śoṣaṇaṃ sāgarāṇāṃ vā pātanaṃ śaśisūryayoḥ 08,002.020d*0007_22 pṛthivyā dāraṇaṃ yādṛk tādṛk karṇasya pātanam 08,002.020d*0007_23 yodhāś ca bahavo rājan hatās tatra jayaiṣiṇaḥ 08,002.020d*0007_24 rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ 08,002.020d*0007_25 rathaughāś ca naraughāś ca hatā rājan sahasraśaḥ 08,002.020d*0007_26 vāraṇā nihatās tatra vājinaś ca mahāhave 08,002.020d*0007_27 kṣatriyāś ca mahārāja senayor ubhayor hatāḥ 08,002.020d*0007_28 parasparam avekṣyātra parasparakṛtāgasaḥ 08,002.020d*0007_29 kiṃciccheṣān parān kṛtvā tīrtvā pāṇḍavavāhinīm 08,002.020d*0007_30 pārthavelāṃ samāsādya hato vaikartano vṛṣā 08,002.020d*0007_31 jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ nṛpa 08,002.020d*0007_32 tīrṇaṃ tat pāṇḍavai rājan yat purā nāvabudhyase 08,002.020d*0007_33 procyamānaṃ mahārāja bandhubhir hitabuddhibhiḥ 08,002.020d*0007_34 tad idaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahābhayam 08,002.020d*0007_35 putrāṇāṃ rājyakāmena tvayā rājan hitaiṣiṇā 08,002.020d*0007_36 caritāny ahitāny eva teṣāṃ te phalam āgatam 08,002.020d*0007_37 hato duḥśāsano rājan yathoktaṃ pāṇḍavena tu 08,002.020d*0007_38 pratijñā bhīmasenena nistīrṇā sā camūmukhe 08,002.020d*0007_39 pītaṃ ca kṣatajaṃ tasya dhārtarāṣṭrasya sayuge 08,002.020d*0007_40 pāṇḍavena mahārāja kṛtvā karma suduṣkaram 08,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 08,003.001a etac chrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,003.001c śokasyāntam apaśyan vai hataṃ matvā suyodhanam 08,003.001e vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ 08,003.002a tasmin nipatite bhūmau vihvale rājasattame 08,003.002c ārtanādo mahān āsīt strīṇāṃ bharatasattama 08,003.003a sa śabdaḥ pṛthivīṃ sarvāṃ pūrayām āsa sarvaśaḥ 08,003.003c śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ 08,003.003d*0008_01 rurudur duḥkhaśokārtā bhṛśam udvignacetasaḥ 08,003.003d*0009_01 netrāṇi vāriṇāpūrya saritaḥ sāgaraṃ yathā 08,003.004a rājānaṃ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha 08,003.004c niḥsaṃjñā patitā bhūmau sarvāṇy antaḥpurāṇi ca 08,003.005a tatas tāḥ saṃjayo rājan samāśvāsayad āturāḥ 08,003.005c muhyamānāḥ subahuśo muñcantyo vāri netrajam 08,003.006a samāśvastāḥ striyas tās tu vepamānā muhur muhuḥ 08,003.006c kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ 08,003.007a rājānaṃ viduraś cāpi prajñācakṣuṣam īśvaram 08,003.007c āśvāsayām āsa tadā siñcaṃs toyena kauravam 08,003.008a sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ tāś ca dṛṣṭvā striyo nṛpa 08,003.008c unmatta iva rājā sa sthitas tūṣṇīṃ viśāṃ pate 08,003.009a tato dhyātvā ciraṃ kālaṃ niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 08,003.009c svān putrān garhayām āsa bahu mene ca pāṇḍavān 08,003.010a garhayitvātmano buddhiṃ śakuneḥ saubalasya ca 08,003.010c dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ vepamāno muhur muhuḥ 08,003.011a saṃstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ 08,003.011c punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchata saṃjayam 08,003.012a yat tvayā kathitaṃ vākyaṃ śrutaṃ saṃjaya tan mayā 08,003.012c kaccid duryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam 08,003.012d*0010_01 jaye nirāśaḥ putro me satataṃ jayakāmukaḥ 08,003.012d*0011_01 brūyā nirāśaḥ satataṃ putrāṇāṃ śivakāmukaḥ 08,003.012e brūhi saṃjaya tattvena punar uktāṃ kathām imām 08,003.013a evam ukto 'bravīt sūto rājānaṃ janamejaya 08,003.013c hato vaikartano rājan saha putrair mahārathaiḥ 08,003.013e bhrātṛbhiś ca maheṣvāsaiḥ sūtaputrais tanutyajaiḥ 08,003.014a duḥśāsanaś ca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā 08,003.014c pītaṃ ca rudhiraṃ kopād bhīmasenena saṃyuge 08,003.014d*0012_01 etac chrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,003.014d*0012_02 dahyamāno 'bravīt sūtaṃ muhūrtaṃ tiṣṭha saṃjaya 08,003.014d*0012_03 vyākulaṃ me manas tāta mā tāvat kiṃ cid ucyatām 08,003.014d*0012_04 rājāpi nābravīt kiṃ cit saṃjayo viduras tathā 08,003.014d*0012_05 tūṣṇīṃ bhūtas tathā so 'tha babhūva jagatīpatiḥ 08,004.000*0013_00 janamejayaḥ 08,004.000*0013_01 śrutvā karṇaṃ hataṃ yuddhe putrāṃś caiva palāyinaḥ 08,004.000*0013_02 dhṛtarāṣṭro nṛpaśreṣṭho dvijaśreṣṭha kim abravīt 08,004.000*0013_03 prāptavān paramaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat 08,004.000*0013_04 kāle yad uktavāṃs tasmiṃs tan mamācakṣva tattvataḥ 08,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 08,004.001a etac chrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,004.001c abravīt saṃjayaṃ sūtaṃ śokavyākulacetanaḥ 08,004.002a duṣpraṇītena me tāta manasābhiplutātmanaḥ 08,004.002c hataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati 08,004.003a kṛtāstraparamāḥ śalye duḥkhapāraṃ titīrṣavaḥ 08,004.003c kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke nu jīvanti ke mṛtāḥ 08,004.003d*0014_01 etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 08,004.004 saṃjaya uvāca 08,004.004a hataḥ śāṃtanavo rājan durādharṣaḥ pratāpavān 08,004.004c hatvā pāṇḍavayodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ 08,004.005a tato droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān 08,004.005c nihatya yudhi durdharṣaḥ paścād rukmaratho hataḥ 08,004.006a hataśiṣṭasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 08,004.006c ardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ 08,004.007a viviṃśatir mahārāja rājaputro mahābalaḥ 08,004.007c ānartayodhāñ śataśo nihatya nihato raṇe 08,004.008a atha putro vikarṇas te kṣatravratam anusmaran 08,004.008c kṣīṇavāhāyudhaḥ śūraḥ sthito 'bhimukhataḥ parān 08,004.009a ghorarūpān parikleśān duryodhanakṛtān bahūn 08,004.009c pratijñāṃ smaratā caiva bhīmasenena pātitaḥ 08,004.010a vindānuvindāv āvantyau rājaputrau mahābalau 08,004.010c kṛtvā nasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam 08,004.011a sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yasya vai 08,004.011c vaśe tiṣṭhanti vīrasya yaḥ sthitas tava śāsane 08,004.012a akṣauhiṇīr daśaikāṃ ca nirjitya niśitaiḥ śaraiḥ 08,004.012c arjunena hato rājan mahāvīryo jayadrathaḥ 08,004.013a tathā duryodhanasutas tarasvī yuddhadurmadaḥ 08,004.013c vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ 08,004.014a tathā dauḥśāsanir vīro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ 08,004.014c draupadeyena vikramya gamito yamasādanam 08,004.015a kirātānām adhipatiḥ sāgarānūpavāsinām 08,004.015c devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā 08,004.016a bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā 08,004.016c dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam 08,004.017a tathā kauravadāyādaḥ saumadattir mahāyaśāḥ 08,004.017c hato bhūriśravā rājañ śūraḥ sātyakinā yudhi 08,004.018a śrutāyur api cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanurdharaḥ 08,004.018c carann abhītavat saṃkhye nihataḥ savyasācinā 08,004.019a tava putraḥ sadā saṃkhye kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 08,004.019c duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ 08,004.020a yasya rājan gajānīkaṃ bahusāhasram adbhutam 08,004.020c sudakṣiṇaḥ sa saṃgrāme nihataḥ savyasācinā 08,004.021a kosalānām adhipatir hatvā bahuśatān parān 08,004.021c saubhadreṇa hi vikramya gamito yamasādanam 08,004.022a bahuśo yodhayitvā ca bhīmasenaṃ mahārathaḥ 08,004.022c citrasenas tava suto bhīmasenena pātitaḥ 08,004.023a madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ 08,004.023c asicarmadharaḥ śrīmān saubhadreṇa nipātitaḥ 08,004.024a samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ 08,004.024c vṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstraḥ kṛtaniścayaḥ 08,004.025a abhimanyor vadhaṃ smṛtvā pratijñām api cātmanaḥ 08,004.025c dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam 08,004.026a nityaprasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥ 08,004.026c viśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ 08,004.027a śalyaputras tu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa 08,004.027c hato rukmaratho rājan bhrātā mātulajo yudhi 08,004.028a rājā bhagīratho vṛddho bṛhatkṣatraś ca kekayaḥ 08,004.028c parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau 08,004.029a bhagadattasuto rājan kṛtaprajño mahābalaḥ 08,004.029c śyenavac caratā saṃkhye nakulena nipātitaḥ 08,004.030a pitāmahas tava tathā bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ 08,004.030c bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam 08,004.031a jayatsenas tathā rājañ jārāsaṃdhir mahābalaḥ 08,004.031c māgadho nihataḥ saṃkhye saubhadreṇa mahātmanā 08,004.031d*0015_01 asicarmadharaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ 08,004.031d*0015_02 agnicakravad āghūrṇan somadatto nipātitaḥ 08,004.032a putras te durmukho rājan duḥsahaś ca mahārathaḥ 08,004.032c gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau 08,004.033a durmarṣaṇo durviṣaho durjayaś ca mahārathaḥ 08,004.033c kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam 08,004.033d*0016_01 ubhau kaliṅgavṛṣabhau bhrātarau yuddhadurmadau 08,004.033d*0016_02 kṛtvā nasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam 08,004.034a sacivo vṛṣavarmā te sūtaḥ paramavīryavān 08,004.034c bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam 08,004.035a nāgāyutabalo rājā nāgāyutabalo mahān 08,004.035c sagaṇaḥ pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā 08,004.036a vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ 08,004.036c śūrasenāś ca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ 08,004.037a abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto madotkaṭāḥ 08,004.037c śibayaś ca rathodārāḥ kaliṅgasahitā hatāḥ 08,004.038a gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakovidāḥ 08,004.038b*0017_01 te 'pāvṛttakavīrāś ca nihatāḥ savyasācinā 08,004.038c śreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāś ca ye 08,004.038e te sarve pārtham āsādya gatā vaivasvatakṣayam 08,004.039a syālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalau 08,004.039c tvadarthe saṃparākrāntau nihatau savyasācinā 08,004.040a ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatas tathā 08,004.040c śālvarājo mahārāja bhīmasenena pātitaḥ 08,004.041a oghavāṃś ca mahārāja bṛhantaḥ sahito raṇe 08,004.041c parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam 08,004.042a tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtir viśāṃ pate 08,004.042c nihato gadayā rājan bhīmasenena saṃyuge 08,004.043a tathā rājā maheṣvāso jalasaṃdho mahābalaḥ 08,004.043c sumahat kadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe 08,004.044a alāyudho rākṣasendraḥ kharabandhurayānagaḥ 08,004.044c ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam 08,004.044d*0018_01 vikrāntā balavantaś ca bhrātaraḥ saha bhārata 08,004.045a rādheyāḥ sūtaputrāś ca bhrātaraś ca mahārathāḥ 08,004.045c kekayāḥ sarvaśaś cāpi nihatāḥ savyasācinā 08,004.045d*0019_01 ripūṇāṃ kadanaṃ kṛtvā gatā vaivasvatakṣayam 08,004.046a mālavā madrakāś caiva draviḍāś cogravikramāḥ 08,004.046c yaudheyāś ca lalitthāś ca kṣudrakāś cāpy uśīnarāḥ 08,004.047a māvellakās tuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāñcalāḥ 08,004.047c prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca māriṣa 08,004.048a pattīnāṃ nihatāḥ saṃghā hayānām ayutāni ca 08,004.048c rathavrajāś ca nihatā hatāś ca varavāraṇāḥ 08,004.049a sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ 08,004.049c kālena mahatā yattāḥ kule ye ca vivardhitāḥ 08,004.050a te hatāḥ samare rājan pārthenākliṣṭakarmaṇā 08,004.050c anye tathāmitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 08,004.050d*0020_01 nihatāḥ samare śūrāḥ parasparasamāgame 08,004.051a ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe 08,004.051c hatāḥ sahasraśo rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 08,004.051e evam eṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame 08,004.052a mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ 08,004.052c yathā kṛṣṇena nihato muro raṇanipātitaḥ 08,004.052e kārtavīryaś ca rāmeṇa bhārgaveṇa hato yathā 08,004.053a sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ 08,004.053c raṇe kṛtvā mahāyuddhaṃ ghoraṃ trailokyaviśrutam 08,004.053d*0021_01 yathā skandena mahiṣo yathā rudreṇa cāndhakaḥ 08,004.054a tathārjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaḥ 08,004.054c sāmātyabāndhavo rājan karṇaḥ praharatāṃ varaḥ 08,004.055a jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ yataḥ 08,004.055c tīrṇaṃ tat pāṇḍavai rājan yat purā nāvabudhyase 08,004.056a ucyamāno mahārāja bandhubhir hitakāṅkṣibhiḥ 08,004.056b*0022_01 na kṛtaṃ ca tvayā pūrvaṃ daivena vidhinā balāt 08,004.056c tad idaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahātyayam 08,004.057a putrāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājan hitaiṣiṇā 08,004.057c ahitānīva cīrṇāni teṣāṃ te phalam āgatam 08,004.058 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,004.058a ākhyātā māmakās tāta nihatā yudhi pāṇḍavaiḥ 08,004.058c nihatān pāṇḍaveyānāṃ māmakair brūhi saṃjaya 08,004.059 saṃjaya uvāca 08,004.059a kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥ 08,004.059c sānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ 08,004.059d*0023_01 naraś cāśvāḥ sanāgāś ca rathāś ca śataśo narāḥ 08,004.059d*0024_01 nārāyaṇā ballavāś ca rāmāś ca śataśo 'pare 08,004.059d*0024_02 anuraktāś ca vijaye bhīṣmeṇa nihatā raṇe 08,004.060a samaḥ kirīṭinā saṃkhye vīryeṇa ca balena ca 08,004.060c satyajit satyasaṃdhena droṇena nihato raṇe 08,004.060d*0025_01 pāñcālāś ca maheṣvāsāḥ prāyo rājann amarṣitāḥ 08,004.060d*0025_02 droṇena saha saṃgamya gatā vaivasvatakṣayam 08,004.061a tathā virāṭadrupadau vṛddhau sahasutau nṛpau 08,004.061c parākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe 08,004.062a yo bāla eva samare saṃmitaḥ savyasācinā 08,004.062c keśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ 08,004.063a sa eṣa kadanaṃ kṛtvā mahad raṇaviśāradaḥ 08,004.063c parivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥ 08,004.063e aśaknuvadbhir bībhatsum abhimanyur nipātitaḥ 08,004.064a taṃ kṛtaṃ virathaṃ vīraṃ kṣatradharme vyavasthitam 08,004.064c dauḥśāsanir mahārāja saubhadraṃ hatavān raṇe 08,004.064d*0026_01 paṭaccaranihantā ca mahatyā senayā vṛtaḥ 08,004.064d*0026_02 ambaṣṭhasahitaḥ śrīmān mitrahetoḥ parākramī 08,004.064d*0026_03 āsādya lakṣmaṇaṃ vīraṃ duryodhanasutaṃ raṇe 08,004.064d*0026_04 sumahat kadanaṃ kṛtvā gato vaivasvatakṣayam 08,004.065a bṛhantas tu maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 08,004.065c duḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam 08,004.066a maṇimān daṇḍadhāraś ca rājānau yuddhadurmadau 08,004.066c parākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau 08,004.067a aṃśumān bhojarājas tu sahasainyo mahārathaḥ 08,004.067c bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam 08,004.067d*0027_01 sāmudraś citrasenaś ca saha putreṇa bhārata 08,004.067d*0027_02 samudrasenena balād gamito yamasādanam 08,004.067d*0027_03 anūpavāsī nīlaś ca vyāghradattaś ca vīryavān 08,004.067d*0027_04 aśvatthāmnā mahārāja gamito yamasādanam 08,004.068a citrāyudhaś citrayodhī kṛtvā tau kadanaṃ mahat 08,004.068c citramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi 08,004.069a vṛkodarasamo yuddhe dṛḍhaḥ kekayajo yudhi 08,004.069c kekayenaiva vikramya bhrātrā bhrātā nipātitaḥ 08,004.070a janamejayo gadāyodhī pārvatīyaḥ pratāpavān 08,004.070c durmukhena mahārāja tava putreṇa pātitaḥ 08,004.071a rocamānau naravyāghrau rocamānau grahāv iva 08,004.071c droṇena yugapad rājan divaṃ saṃpreṣitau śaraiḥ 08,004.072a nṛpāś ca pratiyudhyantaḥ parākrāntā viśāṃ pate 08,004.072c kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam 08,004.073a purujit kuntibhojaś ca mātulaḥ savyasācinaḥ 08,004.073c saṃgrāmanirjitāṃl lokān gamito droṇasāyakaiḥ 08,004.074a abhibhūḥ kāśirājaś ca kāśikair bahubhir vṛtaḥ 08,004.074c vasudānasya putreṇa nyāsito deham āhave 08,004.075a amitaujā yudhāmanyur uttamaujāś ca vīryavān 08,004.075b*0028_01 amitaujā jayatseno jayānīkaś ca vīryavān 08,004.075b*0029_01 amitaujā bṛhatkṣetraḥ kṣatradevaś ca pārthivaḥ 08,004.075b*0030_01 lakṣmaṇena hatau rājaṃs tava pautreṇa māriṣa 08,004.075b*0030_02 bṛhatkṣatro maheṣvāsaḥ kṣatradevaś ca pārthivaḥ 08,004.075c nihatya śataśaḥ śūrān parair vinihatau raṇe 08,004.076a kṣatradharmā ca pāñcālyaḥ kṣatravarmā ca māriṣa 08,004.076c droṇena parameṣvāsau gamitau yamasādanam 08,004.077a śikhaṇḍitanayo yuddhe kṣatradevo yudhāṃ patiḥ 08,004.077c lakṣmaṇena hato rājaṃs tava pautreṇa bhārata 08,004.078a sucitraś citradharmā ca pitāputrau mahārathau 08,004.078c pracarantau mahāvīryau droṇena nihatau raṇe 08,004.079a vārdhakṣemir mahārāja kṛtvā kadanam āhave 08,004.079b*0031_01 āyudhakṣayam āsādya praśāntiṃ paramāṃ gataḥ 08,004.079b*0032_01 purujit paramo rājā kṛtvā kadanam āhave 08,004.079b*0033_01 senābindur nṛpaśreṣṭhaḥ śātravān pratapan yudhi 08,004.079c bāhlikena mahārāja kauraveṇa nipātitaḥ 08,004.080a dhṛṣṭaketur mahārāja cedīnāṃ pravaro rathaḥ 08,004.080c kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam 08,004.081a tathā satyadhṛtis tāta kṛtvā kadanam āhave 08,004.081c pāṇḍavārthe parākrānto gamito yamasādanam 08,004.081d*0034_01 senābinduḥ kuruśreṣṭhaḥ kṛtvā kadanam āhave 08,004.082a putras tu śiśupālasya suketuḥ pṛthivīpate 08,004.082c nihatya śātravān saṃkhye droṇena nihato yudhi 08,004.082d*0035_01 virāṭaputraḥ śaṅkhaś ca uttaraś ca mahārathaḥ 08,004.082d*0035_02 kurvantau sumahat karma gatau vaivasvatakṣayam 08,004.083a tathā satyadhṛtir vīro madirāśvaś ca vīryavān 08,004.083c sūryadattaś ca vikrānto nihato droṇasāyakaiḥ 08,004.083d*0036_01 matsyād avarajaḥ śrīmāñ śatānīko nipātitaḥ 08,004.084a śreṇimāṃś ca mahārāja yudhyamānaḥ parākramī 08,004.084c kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam 08,004.085a tathaiva yudhi vikrānto māgadhaḥ paravīrahā 08,004.085b*0037_01 māgadhaḥ paramāstrajño gamito yamasādanam 08,004.085c bhīṣmeṇa nihato rājan yudhyamānaḥ parākramī 08,004.086a vasudānaś ca kadanaṃ kurvāṇo 'tīva saṃyuge 08,004.086c bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam 08,004.086d*0038_01 pāṇḍyarājaś ca vikrānto balavān bāhuśālinā 08,004.086d*0038_02 aśvatthāmnā hatas tatra gamito vai yamakṣayam 08,004.087a ete cānye ca bahavaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,004.087c hatā droṇena vikramya yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 08,004.088 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,004.088a hatapravīre sainye 'smin māmake vadatāṃ vara 08,004.088c ahatāñ śaṃsa me sūta ye 'tra jīvanti ke cana 08,004.089a eteṣu nihateṣv adya ye tvayā parikīrtitāḥ 08,004.089c ahatān manyase yāṃs tvaṃ te 'pi svargajito matāḥ 08,004.090 saṃjaya uvāca 08,004.090a yasmin mahāstrāṇi samarpitāni; citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni 08,004.090c divyāni rājan nihitāni caiva; droṇena vīradvijasattamena 08,004.091a mahārathaḥ kṛtimān kṣiprahasto; dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭir dṛḍheṣuḥ 08,004.091c sa vīryavān droṇaputras tarasvī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.092a ānartavāsī hṛdikātmajo 'sau; mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥ 08,004.092c svayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.093a śāradvato gautamaś cāpi rājan; mahābalo bahucitrāstrayodhī 08,004.093c dhanuś citraṃ sumahad bhārasāhaṃ; vyavasthito yotsyamānaḥ pragṛhya 08,004.093d*0039_01 mahābalaḥ kekayarājaputraḥ 08,004.093d*0039_02 sadaśvayuktaṃ ca patākinaṃ ca 08,004.093d*0039_03 rathāgryam āruhya kurupravīra 08,004.093d*0039_04 vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.094a ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ; senāgraṇīḥ prathamas tāvakānām 08,004.094c svasreyāṃs tān pāṇḍaveyān visṛjya; satyāṃ vācaṃ tāṃ cikīrṣus tarasvī 08,004.095a tejovadhaṃ sūtaputrasya saṃkhye; pratiśrutvājātaśatroḥ purastāt 08,004.095c durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ; śalyaḥ sthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.096a ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyair; nadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥ 08,004.096c gāndhārarājaḥ svabalena yukto; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.096d*0040_01 gāndhārarājaḥ sasutaś ca rājan 08,004.096d*0040_02 durdyūtadevī kalahapriyaś ca 08,004.096d*0040_03 gāndhāramukhyair yavanaiś ca rājan 08,004.096d*0040_04 vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.097a tathā sutas te jvalanārkavarṇaṃ; rathaṃ samāsthāya kurupravīra 08,004.097c vyavasthitaḥ kurumitro narendra; vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai 08,004.098a duryodhano nāgakulasya madhye; mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥ 08,004.098c rathena jāmbūnadabhūṣaṇena; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ 08,004.099a sa rājamadhye puruṣapravīro; rarāja jāmbūnadacitravarmā 08,004.099c padmaprabho vahnir ivālpadhūmo; meghāntare sūrya iva prakāśaḥ 08,004.100a tathā suṣeṇo 'py asicarmapāṇis; tavātmajaḥ satyasenaś ca vīraḥ 08,004.100c vyavasthitau citrasenena sārdhaṃ; hṛṣṭātmānau samare yoddhukāmau 08,004.101a hrīniṣedhā bharatā rājaputrāś; citrāyudhaḥ śrutakarmā jayaś ca 08,004.101a*0041_01 **** **** ugrāyudhaḥ kṣaṇabhojī sudarśaḥ 08,004.101a*0041_02 jārāsaṃdhiḥ prathamaś cādṛḍhaś ca 08,004.101c śalaś ca satyavrataduḥśalau ca; vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ 08,004.102a kaitavyānām adhipaḥ śūramānī; raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥ 08,004.102c patrī hayī nāgarathaprayāyī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe 08,004.103a vīraḥ śrutāyuś ca śrutāyudhaś ca; citrāṅgadaś citravarmā sa vīraḥ 08,004.103c vyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ; prahāriṇo māninaḥ satyasaṃdhāḥ 08,004.104a karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ 08,004.104c athāparau karṇasutau varārhau; vyavasthitau laghuhastau narendra 08,004.104e balaṃ mahad durbhidam alpadhairyaiḥ; samāśritau yotsyamānau tvadarthe 08,004.105a etaiś ca mukhyair aparaiś ca rājan; yodhapravīrair amitaprabhāvaiḥ 08,004.105c vyavasthito nāgakulasya madhye; yathā mahendraḥ kururājo jayāya 08,004.106 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,004.106a ākhyātā jīvamānā ye parebhyo 'nye yathātatham 08,004.106c itīdam abhigacchāmi vyaktam arthābhipattitaḥ 08,004.107 vaiśaṃpāyana uvāca 08,004.107a evaṃ bruvann eva tadā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,004.107c hatapravīraṃ vidhvastaṃ kiṃciccheṣaṃ svakaṃ balam 08,004.107e śrutvā vyāmoham agamac chokavyākulitendriyaḥ 08,004.108a muhyamāno 'bravīc cāpi muhūrtaṃ tiṣṭha saṃjaya 08,004.108c vyākulaṃ me manas tāta śrutvā sumahad apriyam 08,004.108d*0042_01 mano muhyati cāṅgāni na ca śaknomi dhāritum 08,004.108d*0042_02 ity evam uktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,004.108e naṣṭacittas tataḥ so 'tha babhūva jagatīpatiḥ 08,005.001 janamejaya uvāca 08,005.001a śrutvā karṇaṃ hataṃ yuddhe putrāṃś caivāpalāyinaḥ 08,005.001c narendraḥ kiṃ cid āśvasto dvijaśreṣṭha kim abravīt 08,005.002a prāptavān paramaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat 08,005.002c tasmin yad uktavān kāle tan mamācakṣva pṛcchataḥ 08,005.003 vaiśaṃpāyana uvāca 08,005.003a śrutvā karṇasya nidhanam aśraddheyam ivādbhutam 08,005.003c bhūtasaṃmohanaṃ bhīmaṃ meroḥ paryasanaṃ yathā 08,005.004a cittamoham ivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥ 08,005.004c parājayam ivendrasya dviṣadbhyo bhīmakarmaṇaḥ 08,005.005a divaḥ prapatanaṃ bhānor urvyām iva mahādyuteḥ 08,005.005c saṃśoṣaṇam ivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ 08,005.006a mahīviyaddigīśānāṃ sarvanāśam ivādbhutam 08,005.006c karmaṇor iva vaiphalyam ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ 08,005.007a saṃcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 08,005.007c nedam astīti saṃcintya karṇasya nidhanaṃ prati 08,005.008a prāṇinām etad ātmatvāt syād apīti vināśanam 08,005.008c śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśayaḥ 08,005.009a vidhvastātmā śvasan dīno hā hety uktvā suduḥkhitaḥ 08,005.009c vilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 08,005.009d*0043_01 uvāca ca punar vākyaṃ saṃśayaṃ bhṛśavihvalaḥ 08,005.010 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,005.010a saṃjayādhiratho vīraḥ siṃhadviradavikramaḥ 08,005.010c vṛṣam apratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvanaḥ 08,005.011a vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate 08,005.011c śatror api mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā 08,005.012a yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa ca 08,005.012c rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge 08,005.013a yam āśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṃghaghnam acyutam 08,005.013c duryodhano 'karod vairaṃ pāṇḍuputrair mahābalaiḥ 08,005.014a sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyuge 08,005.014c nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ 08,005.015a yo nāmanyata vai nityam acyutaṃ na dhanaṃjayam 08,005.015c na vṛṣṇīn api tān anyān svabāhubalam āśritaḥ 08,005.016a śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāv aparājitau 08,005.016c ahaṃ divyād rathād ekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge 08,005.017a iti yaḥ satataṃ mandam avocal lobhamohitam 08,005.017c duryodhanam apādīnaṃ rājyakāmukam āturam 08,005.018a yaś cājaiṣīd atibalān amitrān api durjayān 08,005.018c gāndhārān madrakān matsyāṃs trigartāṃs taṅgaṇāñ śakān 08,005.019a pāñcālāṃś ca videhāṃś ca kuṇindān kāśikosalān 08,005.019c suhmān aṅgāṃś ca puṇḍrāṃś ca niṣādān vaṅgakīcakān 08,005.020a vatsān kaliṅgāṃs taralān aśmakān ṛṣikāṃs tathā 08,005.020c yo jitvā samare vīraś cakre balibhṛtaḥ purā 08,005.020d*0044_01 śabarān parahūṇāṃś ca prāṅmukhān saralān api 08,005.020d*0044_02 mleccharāṣṭrāṃdhipāṃś caiva durgānāṭavikāṃs tathā 08,005.020d*0044_03 jitvaitān samare vīraḥ sutīkṣṇaiḥ kaṅkapatribhiḥ 08,005.020d*0044_04 karam āhārayām āsa jitvā sarvān arīṃs tathā 08,005.020d*0045_01 śaravrātaiḥ suniśitaiḥ sutīkṣṇaiḥ kaṅkapatribhiḥ 08,005.020d*0045_02 duryodhanasya vṛddhyarthaṃ vartate yo jayāya ca 08,005.020d*0045_03 senāgopaś ca sa kathaṃ śatrubhiḥ paramāstravit 08,005.020d*0045_04 ghātitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthair vīryaśālibhiḥ 08,005.020d*0045_05 vṛṣo mahendro deveṣu vṛṣaḥ karṇo nareṣv api 08,005.020d*0045_06 tṛtīyam anyaṃ lokeṣu vṛṣaṃ naivānuśuśrumaḥ 08,005.020d*0046_01 divyāstravin mahātejāḥ karṇo vaikartano vṛṣaḥ 08,005.021a uccaiḥśravā varo 'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥ 08,005.021c varo mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ 08,005.021d*0047_01 yojitaḥ pārthivaiḥ śūraiḥ samarthair vīryaśālibhiḥ 08,005.021d*0047_02 duryodhanasya vṛddhyarthaṃ kṛtsnām urvīm athājayat 08,005.022a yaṃ labdhvā māgadho rājā sāntvamānārthagauravaiḥ 08,005.022c arautsīt pārthivaṃ kṣatram ṛte kauravayādavān 08,005.023a taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācinā 08,005.023b*0048_01 śokārṇave nimagno 'smi samudre bhinnanaur iva 08,005.023b*0048_02 nṛvṛṣaṃ nihataṃ śrutvā dvairathe rathināṃ varam 08,005.023c śokārṇave nimagno 'ham aplavaḥ sāgare yathā 08,005.024a īdṛśair yady ahaṃ duḥkhair na vinaśyāmi saṃjaya 08,005.024c vajrād dṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam 08,005.025a jñātisaṃbandhimitrāṇām imaṃ śrutvā parājayam 08,005.025c ko mad anyaḥ pumāṃl loke na jahyāt sūta jīvitam 08,005.026a viṣam agniṃ prapātaṃ vā parvatāgrād ahaṃ vṛṇe 08,005.026b*0049_01 mahāprasthānagamanaṃ jalaṃ prāyopaveśanam 08,005.026c na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni saṃjaya 08,005.026d*0050_01 cintayann eva sīdāmi mano me 'tīva muhyati 08,005.027 saṃjaya uvāca 08,005.027a śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca 08,005.027c tvām adya santo manyante yayātim iva nāhuṣam 08,005.028a śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo 'si pārthiva 08,005.028c paryavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ 08,005.029 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,005.029a daivam eva paraṃ manye dhik pauruṣam anarthakam 08,005.029c yatra rāmapratīkāśaḥ karṇo 'hanyata saṃyuge 08,005.030a hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān 08,005.030c pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ 08,005.031a mohayitvā raṇe pārthān vajrahasta ivāsurān 08,005.031c sa kathaṃ nihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ 08,005.032a śokasyāntaṃ na paśyāmi samudrasyeva viplukāḥ 08,005.032c cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā cāpi jāyate 08,005.033a karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya ca 08,005.033c aśraddheyam ahaṃ manye vadhaṃ karṇasya saṃjaya 08,005.034a vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama 08,005.034c yac chrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate 08,005.035a āyur nūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purā 08,005.035c yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ 08,005.036a dhig jīvitam idaṃ me 'dya suhṛd dhīnasya saṃjaya 08,005.036c adya cāhaṃ daśām etāṃ gataḥ saṃjaya garhitām 08,005.036e kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ 08,005.037a aham eva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥ 08,005.037c paribhūtaḥ kathaṃ sūta punaḥ śakṣyāmi jīvitum 08,005.037e duḥkhāt suduḥkhaṃ vyasanaṃ prāptavān asmi saṃjaya 08,005.038a tasmād bhīṣmavadhe caiva droṇasya ca mahātmanaḥ 08,005.038c nātra śeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi 08,005.039a sa hi pāraṃ mahān āsīt putrāṇāṃ mama saṃjaya 08,005.039c yuddhe vinihataḥ śūro visṛjan sāyakān bahūn 08,005.040a ko hi me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham 08,005.040c rathād atiratho nūnam apatat sāyakārditaḥ 08,005.041a parvatasyeva śikharaṃ vajrapātavidāritam 08,005.041c śayīta pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayan rudhirokṣitaḥ 08,005.041e mātaṅga iva mattena mātaṅgena nipātitaḥ 08,005.042a yad balaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayam 08,005.042c so 'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām 08,005.043a sa hi vīro maheṣvāsaḥ putrāṇām abhayaṃkaraḥ 08,005.043c śete vinihato vīraḥ śakreṇeva yathā balaḥ 08,005.044a paṅgor ivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitam 08,005.044c duryodhanasya cākūtaṃ tṛṣitasyeva piplukāḥ 08,005.045a anyathā cintitaṃ kāryam anyathā tat tu jāyate 08,005.045c aho nu balavad daivaṃ kālaś ca duratikramaḥ 08,005.046a palāyamānaḥ kṛpaṇaṃ dīnātmā dīnapauruṣaḥ 08,005.046c kaccin na nihataḥ sūta putro duḥśāsano mama 08,005.047a kaccin na nīcācaritaṃ kṛtavāṃs tāta saṃyuge 08,005.047b*0051_01 putro duryodhanaḥ saṃkhye nihato mama saṃjaya 08,005.047c kaccin na nihataḥ śūro yathā na kṣatriyā hatāḥ 08,005.047d*0052_00 vaiśaṃpāyana uvāca 08,005.047d*0052_01 ity evaṃ dhṛtarāṣṭro 'tha vilapya bahu duḥkhitaḥ 08,005.047d*0052_02 provāca saṃjayaṃ bhūyaḥ śokavyākulalocanaḥ 08,005.047d*0053_01 yo 'jayat savarkāmbojān ambaṣṭhān kekayaiḥ saha 08,005.047d*0053_02 gāndhārāṃś ca videhāṃś ca jitvā kāryārtham āhave 08,005.048a yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddham iti sarvadā 08,005.048c duryodhano nābhyagṛhṇān mūḍhaḥ pathyam ivauṣadham 08,005.049a śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā 08,005.049c pānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ so 'vidhyan medinītalam 08,005.050a jalasya dhārāṃ vihitāṃ dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍavena ha 08,005.050c abravīt sa mahābāhus tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 08,005.051a praśamād dhi bhavec chāntir madantaṃ yuddham astu ca 08,005.051c bhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha 08,005.052a akurvan vacanaṃ tasya nūnaṃ śocati me sutaḥ 08,005.052c tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ dīrghadarśinaḥ 08,005.053a ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraś ca saṃjaya 08,005.053c dyūtataḥ kṛcchram āpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ 08,005.054a yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca saṃjaya 08,005.054c visarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ 08,005.055a chinnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyate 08,005.055c tathāham api saṃprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ 08,005.056a kṣīṇaḥ sarvārthahīnaś ca nirbandhur jñātivarjitaḥ 08,005.056c kāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ 08,005.057a duryodhanasya vṛddhyarthaṃ pṛthivīṃ yo 'jayat prabhuḥ 08,005.057c sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthair vīryaśālibhiḥ 08,005.058a tasmin hate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā 08,005.058c ke vīrāḥ paryavartanta tan mamācakṣva saṃjaya 08,005.059a kaccin naikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavair nihato raṇe 08,005.059c uktaṃ tvayā purā vīra yathā vīrā nipātitāḥ 08,005.060a bhīṣmam apratiyudhyantaṃ śikhaṇḍī sāyakottamaiḥ 08,005.060c pātayām āsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam 08,005.061a tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi 08,005.061b*0054_01 dharmarājavacaḥ śrutvā aśvatthāmā hatas tv iti 08,005.061c yuktayogo maheṣvāsaḥ śarair bahubhir ācitaḥ 08,005.061e nihataḥ khaḍgam udyamya dhṛṣṭadyumnena saṃjaya 08,005.062a antareṇa hatāv etau chalena ca viśeṣataḥ 08,005.062c aśrauṣam aham etad vai bhīṣmadroṇau nipātitau 08,005.063a bhīṣmadroṇau hi samare na hanyād vajrabhṛt svayam 08,005.063c nyāyena yudhyamānau hi tad vai satyaṃ bravīmi te 08,005.064a karṇaṃ tv asyantam astrāṇi divyāni ca bahūni ca 08,005.064c katham indropamaṃ vīraṃ mṛtyur yuddhe samaspṛśat 08,005.065a yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇām 08,005.065c prāyacchad dviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ puraṃdaraḥ 08,005.066a yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kanakabhūṣaṇaḥ 08,005.066c aśeta nihataḥ patrī candaneṣv arisūdanaḥ 08,005.067a bhīṣmadroṇamukhān vīrān yo 'vamanya mahārathān 08,005.067c jāmadagnyān mahāghoraṃ brāhmam astram aśikṣata 08,005.068a yaś ca droṇamukhān dṛṣṭvā vimukhān arditāñ śaraiḥ 08,005.068c saubhadrasya mahābāhur vyadhamat kārmukaṃ śaraiḥ 08,005.069a yaś ca nāgāyutaprāṇaṃ vātaraṃhasam acyutam 08,005.069c virathaṃ bhrātaraṃ kṛtvā bhīmasenam upāhasat 08,005.070a sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,005.070c kṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanad dharmavittayā 08,005.071a yaś ca māyāsahasrāṇi dhvaṃsayitvā raṇotkaṭam 08,005.071c ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyābhijaghnivān 08,005.072a etāni divasāny asya yuddhe bhīto dhanaṃjayaḥ 08,005.072c nāgamad dvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe 08,005.072d*0055_01 saṃśaptakānāṃ yodhā ye āhvayanta sadānyataḥ 08,005.072d*0056_01 etān hatvā haniṣyāmi paścād vaikartanaṃ raṇe 08,005.072d*0056_02 iti vyapadiśan pārtho varjayan sūtajaṃ raṇe 08,005.072d*0056_03 sa kathaṃ nihato vīraḥ pārthena paramāhave 08,005.073a rathasaṅgo na cet tasya dhanur vā na vyaśīryata 08,005.073c na ced astrāṇi nirṇeśuḥ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ 08,005.074a ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ 08,005.074c vimuñcantaṃ śarān ghorān divyāny astrāṇi cāhave 08,005.074e jetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlam iva vegitam 08,005.075a dhruvaṃ tasya dhanuś chinnaṃ ratho vāpi gato mahīm 08,005.075c astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatam 08,005.075e na hy anyad anupaśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane 08,005.076a na hanyām arjunaṃ yāvat tāvat pādau na dhāvaye 08,005.076c iti yasya mahāghoraṃ vratam āsīn mahātmanaḥ 08,005.077a yasya bhīto vane nityaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,005.077c trayodaśa samā nidrāṃ na lebhe puruṣarṣabhaḥ 08,005.078a yasya vīryavato vīryaṃ samāśritya mahātmanaḥ 08,005.078c mama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavān balāt 08,005.079a tatra cāpi sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatām 08,005.079c dāsabhāryeti pāñcālīm abravīt kurusaṃsadi 08,005.079d*0057_01 na santi patayaḥ kṛṣṇe sarve ṣaṇḍhatilaiḥ samāḥ 08,005.079d*0057_02 upatiṣṭhasva bhartāram anyaṃ vā varavarṇini 08,005.079d*0057_03 ity evaṃ yaḥ purā vāco rūkṣāḥ saṃśrāvayan ruṣā 08,005.079d*0057_04 sabhāyāṃ sūtajaḥ kṛṣṇāṃ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ 08,005.079d*0057_05 yadi bhīṣmo raṇaślāghī droṇo vā yudhi durmadaḥ 08,005.079d*0057_06 na haniṣyati kaunteyān pakṣapātāt suyodhana 08,005.079d*0057_07 sarvān eva haniṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ 08,005.079d*0057_08 kiṃ kariṣyati gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī 08,005.079d*0057_09 snigdhacandanadigdhasya maccharasyābhidhāvataḥ 08,005.079d*0057_10 sa nūnam ṛṣabhaskandho hy arjunena kathaṃ hataḥ 08,005.080a yaś ca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśam ugram acintayan 08,005.080c apatir hy asi kṛṣṇeti bruvan pārthān avaikṣata 08,005.081a yasya nāsīd bhayaṃ pārthaiḥ saputraiḥ sajanārdanaiḥ 08,005.081c svabāhubalam āśritya muhūrtam api saṃjaya 08,005.082a tasya nāhaṃ vadhaṃ manye devair api savāsavaiḥ 08,005.082c pratīpam upadhāvadbhiḥ kiṃ punas tāta pāṇḍavaiḥ 08,005.083a na hi jyāṃ spṛśamānasya talatre cāpi gṛhṇataḥ 08,005.083c pumān ādhiratheḥ kaś cit pramukhe sthātum arhati 08,005.084a api syān medinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥ 08,005.084c na vadhaḥ puruṣendrasya samareṣv apalāyinaḥ 08,005.085a yadi mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca 08,005.085c vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānam arocayat 08,005.086a sa nūnam ṛṣabhaskandhaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam 08,005.086c duḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ 08,005.087a hataṃ vaikartanaṃ śrutvā dvairathe savyasācinā 08,005.087c jayataḥ pāṇḍavān dṛṣṭvā kiṃ svid duryodhano 'bravīt 08,005.088a durmarṣaṇaṃ hataṃ śrutvā vṛṣasenaṃ ca saṃyuge 08,005.088c prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ 08,005.089a parāṅmukhāṃs tathā rājñaḥ palāyanaparāyaṇān 08,005.089c vidrutān rathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ 08,005.089c*0058_01 **** **** kiṃ cid duryodhano 'bravīt 08,005.089c*0058_02 viṣame śokaduḥkhābhyāṃ 08,005.090a aneyaś cābhimānena bālabuddhir amarṣaṇaḥ 08,005.090c hatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃ svid duryodhano 'bravīt 08,005.090d*0059_01 svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā vāryamāṇaḥ suhṛdgaṇaiḥ 08,005.090d*0059_02 pradhānahatabhūyiṣṭhe kiṃ svid duryodhano 'bravīt 08,005.091a bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 08,005.091c rudhiraṃ pīyamānena kiṃ svid duryodhano 'bravīt 08,005.092a saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yad abhāṣata 08,005.092c karṇo 'rjunaṃ raṇe hantā hate tasmin kim abravīt 08,005.093a dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭo vañcayitvā ca pāṇḍavān 08,005.093c śakuniḥ saubalas tāta hate karṇe kim abravīt 08,005.094a kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ 08,005.094c karṇaṃ vinihataṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kim abhāṣata 08,005.095a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣām upāsate 08,005.095c dhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ 08,005.096a yuvā rūpeṇa saṃpanno darśanīyo mahāyaśāḥ 08,005.096c aśvatthāmā hate karṇe kim abhāṣata saṃjaya 08,005.097a ācāryatvaṃ dhanurvede gataḥ paramatattvavit 08,005.097c kṛpaḥ śāradvatas tāta hate karṇe kim abravīt 08,005.098a madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 08,005.098c diṣṭaṃ tena hi tat sarvaṃ yathā karṇo nipātitaḥ 08,005.098d*0060_01 kim abhāṣata sauvīro madrāṇām adhipo balī 08,005.098d*0061_01 dṛṣṭvā vinihataṃ sarve yodhā vāraṇadurjayāḥ 08,005.099a ye ca ke cana rājānaḥ pṛthivyāṃ yoddhum āgatāḥ 08,005.099c vaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭvā kim abhāṣanta saṃjaya 08,005.100a karṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe 08,005.100c kiṃ vo mukham anīkānām āsīt saṃjaya bhāgaśaḥ 08,005.101a madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥ 08,005.101c vaikartanasya sārathye tan mamācakṣva saṃjaya 08,005.102a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya saṃyuge 08,005.102c vāmaṃ cakraṃ rarakṣur vā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ 08,005.103a ke karṇaṃ vājahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt 08,005.103c kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ 08,005.104a pāṇḍavāś ca kathaṃ śūrāḥ pratyudīyur mahāratham 08,005.104c sṛjantaṃ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudam 08,005.105a sa ca sarpamukho divyo maheṣupravaras tadā 08,005.105c vyarthaḥ kathaṃ samabhavat tan mamācakṣva saṃjaya 08,005.106a māmakasyāsya sainyasya hṛtotsedhasya saṃjaya 08,005.106c avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati 08,005.107a tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamau 08,005.107c bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nv artho jīvitena me 08,005.108a na mṛṣyāmi ca rādheyaṃ hatam āhavaśobhinam 08,005.108c yasya bāhvor balaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam 08,005.109a droṇe hate ca yad vṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ saha 08,005.109c saṃgrāme naravīrāṇāṃ tan mamācakṣva saṃjaya 08,005.110a yathā ca karṇaḥ kaunteyaiḥ saha yuddham ayojayat 08,005.110c yathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntas tad ucyatām 08,006.001 saṃjaya uvāca 08,006.001a hate droṇe maheṣvāse tasminn ahani bhārata 08,006.001c kṛte ca moghasaṃkalpe droṇaputre mahārathe 08,006.002a dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṃ bale tathā 08,006.002c vyūhya pārthaḥ svakaṃ sainyam atiṣṭhad bhrātṛbhiḥ saha 08,006.003a tam avasthitam ājñāya putras te bharatarṣabha 08,006.003c dravac ca svabalaṃ dṛṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat 08,006.004a svam anīkam avasthāpya bāhuvīrye vyavasthitaḥ 08,006.004c yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ pāṇḍavaiḥ saha bhārata 08,006.005a labdhalakṣaiḥ parair hṛṣṭair vyāyacchadbhiś ciraṃ tadā 08,006.005c saṃdhyākālaṃ samāsādya pratyāhāram akārayat 08,006.005d*0062_01 niveśya ca balaṃ ghoraṃ kṣutpipāsābhayair yutam 08,006.005d*0062_02 śrameṇa mahatā yuktaṃ tathā droṇavadhena ca 08,006.005d*0062_03 dīnarūpā raṇe kṛtvā karma ghorāṃ ca śarvarīm 08,006.005d*0062_04 niveśaṃ prāpya sā senā viśramya muditābhavat 08,006.006a kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ praviśya śibiraṃ svakam 08,006.006c kuravo ''tmahitaṃ mantraṃ mantrayāṃ cakrire tadā 08,006.007a paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca 08,006.007c varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsv ivāmarāḥ 08,006.007d*0063_01 upaviṣṭeṣu teṣv evaṃ rājaputreṣu bhārata 08,006.008a tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā 08,006.008c tān ābhāṣya maheṣvāsān prāptakālam abhāṣata 08,006.009a matiṃ matimatāṃ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta māciram 08,006.009c evaṃ gate tu yat kāryaṃ bhavet kāryakaraṃ nṛpāḥ 08,006.010a evam ukte narendreṇa narasiṃhā yuyutsavaḥ 08,006.010c cakrur nānāvidhāś ceṣṭāḥ siṃhāsanagatās tadā 08,006.011a teṣāṃ niśamyeṅgitāni yuddhe prāṇāñ juhūṣatām 08,006.011c samudvīkṣya mukhaṃ rājño bālārkasamavarcasaḥ 08,006.011e ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyam ādade 08,006.012a rāgo yogas tathā dākṣyaṃ nayaś cety arthasādhakāḥ 08,006.012c upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāḥ sarve daivasamāśritāḥ 08,006.013a lokapravīrā ye 'smākaṃ devakalpā mahārathāḥ 08,006.013c nītimantas tathā yuktā dakṣā raktāś ca te hatāḥ 08,006.014a na tv eva kāryaṃ nairāśyam asmābhir vijayaṃ prati 08,006.014c sunītair iha sarvārthair daivam apy anulomyate 08,006.015a te vayaṃ pravaraṃ nṝṇāṃ sarvair guṇagaṇair yutam 08,006.015b*0064_01 karṇam evābhiṣekṣyāmaḥ saināpatyena bhārata 08,006.015c karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā pramathiṣyāmahe ripūn 08,006.015d*0065_01 eṣa hy atibalaḥ śūraḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 08,006.015d*0065_02 vaivasvata ivāsahyaḥ śakto jetuṃ raṇe ripūn 08,006.015d*0066_01 etad ācāryatanayāc chrutvā rājaṃs tavātmajaḥ 08,006.015d*0067_01 duryodhano mahārāja priyaṃ prītamanās tadā 08,006.015d*0068_01 āśāṃ bahumatīṃ cakre karṇaṃ prati sa vai tadā 08,006.015d*0068_02 hate bhīṣme ca droṇe ca karṇo jeṣyati pāṇḍavān 08,006.015d*0068_03 tām āśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvasya ca bhārata 08,006.016a tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṃ śrutvā vacas tadā 08,006.016c prītisaṃskārasaṃyuktaṃ tathyam ātmahitaṃ śubham 08,006.017a svaṃ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryam upāśritaḥ 08,006.017c duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt 08,006.018a karṇa jānāmi te vīryaṃ sauhṛdaṃ ca paraṃ mayi 08,006.018c tathāpi tvāṃ mahābāho pravakṣyāmi hitaṃ vacaḥ 08,006.019a śrutvā yatheṣṭaṃ ca kuru vīra yat tava rocate 08,006.019c bhavān prājñatamo nityaṃ mama caiva parā gatiḥ 08,006.020a bhīṣmadroṇāv atirathau hatau senāpatī mama 08,006.020c senāpatir bhavān astu tābhyāṃ draviṇavattaraḥ 08,006.021a vṛddhau ca tau maheṣvāsau sāpekṣau ca dhanaṃjaye 08,006.021c mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāt tava 08,006.022a pitāmahatvaṃ saṃprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe 08,006.022c rakṣitās tāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva ha 08,006.023a nyastaśastre ca bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ 08,006.023c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya phalgunena mahāhave 08,006.024a hate tasmin mahābhāge śaratalpagate tadā 08,006.024c tvayokte puruṣavyāghra droṇo hy āsīt puraḥsaraḥ 08,006.025a tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvād iha saṃyuge 08,006.025c sa cāpi nihato vṛddho dhṛṣṭadyumnena satvaram 08,006.026a nihatābhyāṃ pradhānābhyāṃ tābhyām amitavikrama 08,006.026c tvatsamaṃ samare yodhaṃ nānyaṃ paśyāmi cintayan 08,006.027a bhavān eva tu naḥ śakto vijayāya na saṃśayaḥ 08,006.027c pūrvaṃ madhye ca paścāc ca tavaiva viditaṃ hi tat 08,006.028a sa bhavān dhuryavat saṃkhye dhuram udvoḍhum arhasi 08,006.028c abhiṣecaya senānye svayam ātmānam ātmanā 08,006.029a devatānāṃ yathā skandaḥ senānīḥ prabhur avyayaḥ 08,006.029c tathā bhavān imāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrīṃ bibhartu me 08,006.029e jahi śatrugaṇān sarvān mahendra iva dānavān 08,006.030a avasthitaṃ raṇe jñātvā pāṇḍavās tvāṃ mahāratham 08,006.030c draviṣyanti sapāñcālā viṣṇuṃ dṛṣṭveva dānavāḥ 08,006.030e tasmāt tvaṃ puruṣavyāghra prakarṣethā mahācamūm 08,006.031a bhavaty avasthite yat te pāṇḍavā gatacetasaḥ 08,006.031c bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālaiḥ sṛñjayaiḥ saha 08,006.032a yathā hy abhyuditaḥ sūryaḥ pratapan svena tejasā 08,006.032c vyapohati tamas tīvraṃ tathā śatrūn vyapoha naḥ 08,006.032d*0069_00 saṃjaya uvāca 08,006.032d*0069_01 āśā balavatī rājan putrasya tava yābhavat 08,006.032d*0069_02 hate bhīṣme ca droṇe ca karṇo jeṣyati pāṇḍavān 08,006.032d*0069_03 tām āśāṃ hṛdaye kṛtvā karṇam evaṃ tadābravīt 08,006.032d*0069_04 sūtaputra na te pārthaḥ sthitvāgre saṃyuyutsati 08,006.032d*0070_00 saṃjaya uvāca 08,006.032d*0070_01 evam uktas tu rādheyo rājñā duryodhanena ha 08,006.032d*0070_02 rājñāṃ madhye mahābāhuḥ prītātmā sa mahābalaḥ 08,006.032d*0070_03 harṣayann abravīt karṇo duryodhanam idaṃ vacaḥ 08,006.033 karṇa uvāca 08,006.033a uktam etan mayā pūrvaṃ gāndhāre tava saṃnidhau 08,006.033c jeṣyāmi pāṇḍavān rājan saputrān sajanārdanān 08,006.034a senāpatir bhaviṣyāmi tavāhaṃ nātra saṃśayaḥ 08,006.034c sthiro bhava mahārāja jitān viddhi ca pāṇḍavān 08,006.034d*0071_01 samaṃ jvaradro[jaraddro]ṇam ahaṃ mahāhave 08,006.034d*0071_02 bravīmi sarve kuravo nibodhata 08,006.034d*0071_03 na vā mad anyaḥ prahased raṇe 'rjunaṃ 08,006.034d*0071_04 kramāgataṃ mṛtyum ivottamāmṛtāt 08,006.035 saṃjaya uvāca 08,006.035a evam ukto mahātejās tato duryodhano nṛpaḥ 08,006.035c uttasthau rājabhiḥ sārdhaṃ devair iva śatakratuḥ 08,006.035e senāpatyena satkartuṃ karṇaṃ skandam ivāmarāḥ 08,006.036a tato 'bhiṣiṣicus tūrṇaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 08,006.036c duryodhanamukhā rājan rājāno vijayaiṣiṇaḥ 08,006.036e śātakaumbhamayaiḥ kumbhair māheyaiś cābhimantritaiḥ 08,006.037a toyapūrṇair viṣāṇaiś ca dvīpikhaḍgamaharṣabhaiḥ 08,006.037c maṇimuktāmayaiś cānyaiḥ puṇyagandhais tathauṣadhaiḥ 08,006.038a audumbare samāsīnam āsane kṣaumasaṃvṛtam 08,006.038c śāstradṛṣṭena vidhinā saṃbhāraiś ca susaṃbhṛtaiḥ 08,006.038d*0072_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās tathā śūdrāś ca saṃmatāḥ 08,006.038d*0072_02 tuṣṭuvus taṃ mahātmānam abhiṣiktaṃ varāsane 08,006.038d*0072_03 tato 'bhiṣikto rājendra niṣkair gobhir dhanena ca 08,006.038d*0072_04 vācayām āsa viprāgryān rādheyaḥ paravīrahā 08,006.038d*0073_01 pūjayām āsa vastraiś ca viprān vedavidas tataḥ 08,006.038d*0074_01 sa vyarocata rādheyaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 08,006.038d*0074_02 stūyamāno yathā bhānur udaye brahmavādibhiḥ 08,006.038d*0074_03 tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa vāditraninadena ca 08,006.038d*0074_04 jayaśabdena śūrāṇāṃ tumulaḥ sarvato 'bhavat 08,006.038d*0074_05 jayety ūcur nṛpāḥ sarve rādheyaṃ tatra saṃgatāḥ 08,006.039a jaya pārthān sagovindān sānugāṃs tvaṃ mahāhave 08,006.039c iti taṃ bandinaḥ prāhur dvijāś ca bharatarṣabha 08,006.040a jahi pārthān sapāñcālān rādheya vijayāya naḥ 08,006.040c udyann iva sadā bhānus tamāṃsy ugrair gabhastibhiḥ 08,006.041a na hy alaṃ tvad visṛṣṭānāṃ śarāṇāṃ te sakeśavāḥ 08,006.041c kṛtaghnāḥ sūryaraśmīnāṃ jvalatām iva darśane 08,006.042a na hi pārthāḥ sapāñcālāḥ sthātuṃ śaktās tavāgrataḥ 08,006.042c āttaśastrasya samare mahendrasyeva dānavāḥ 08,006.042d*0075_00 saṃjaya uvāca 08,006.042d*0075_01 sa satkṛtaḥ stūyamānaḥ suhṛdgaṇavṛto vṛṣā 08,006.042d*0075_02 karṇo duryodhanaṃ vākyam abravīt prahasan priyam 08,006.042d*0075_03 duryodhanādya sagaṇaṃ pāṇḍūnāṃ pravaraiḥ saha 08,006.042d*0075_04 phalgunaṃ sūdayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ sabāndhavam 08,006.042d*0075_05 saparvatārṇavadvīpāṃ śādhi gāṃ gatapāṇḍavām 08,006.042d*0075_06 putrapautraprapautreṣu pratiṣṭhāṃ gamayiṣyasi 08,006.042d*0075_07 nāsahyaṃ vidyate mahyaṃ tvatpriyārtham ariṃdama 08,006.042d*0075_08 satyadharmānuraktasya siddhir ātmavato yathā 08,006.043a abhiṣiktas tu rādheyaḥ prabhayā so 'mitaprabhaḥ 08,006.043c vyatyaricyata rūpeṇa divākara ivāparaḥ 08,006.044a senāpatyena rādheyam abhiṣicya sutas tava 08,006.044c amanyata tadātmānaṃ kṛtārthaṃ kālacoditaḥ 08,006.045a karṇo 'pi rājan saṃprāpya senāpatyam ariṃdamaḥ 08,006.045c yogam ājñāpayām āsa sūryasyodayanaṃ prati 08,006.046a tava putrair vṛtaḥ karṇaḥ śuśubhe tatra bhārata 08,006.046c devair iva yathā skandaḥ saṃgrāme tārakāmaye 08,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,007.001a senāpatyaṃ tu saṃprāpya karṇo vaikartanas tadā 08,007.001c tathoktaś ca svayaṃ rājñā snigdhaṃ bhrātṛsamaṃ vacaḥ 08,007.002a yogam ājñāpya senāyā āditye 'bhyudite tadā 08,007.002b*0076_01 hitaś ca priyakāmaś ca mama putrasya nityaśaḥ 08,007.002c akarot kiṃ mahāprājñas tan mamācakṣva saṃjaya 08,007.003 saṃjaya uvāca 08,007.003a karṇasya matam ājñāya putras te bharatarṣabha 08,007.003c yogam ājñāpayām āsa nāndītūryapuraḥsaram 08,007.004a mahaty apararātre tu tava putrasya māriṣa 08,007.004c yogo yogeti sahasā prādurāsīn mahāsvanaḥ 08,007.005a nāgānāṃ kalpamānānāṃ rathānāṃ ca varūthinām 08,007.005c saṃnahyatāṃ padātīnāṃ vājināṃ ca viśāṃ pate 08,007.006a krośatāṃ cāpi yodhānāṃ tvaritānāṃ parasparam 08,007.006c babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk sumahāṃs tadā 08,007.007a tataḥ śvetapatākena bālārkākāravājinā 08,007.007c hemapṛṣṭhena dhanuṣā hastikakṣyeṇa ketunā 08,007.008a tūṇena śarapūrṇena sāṅgadena varūthinā 08,007.008c śataghnīkiṅkiṇīśaktiśūlatomaradhāriṇā 08,007.009a kārmukeṇopapannena vimalādityavarcasā 08,007.009c rathenātipatākena sūtaputro vyadṛśyata 08,007.010a dhamantaṃ vārijaṃ tāta hemajālavibhūṣitam 08,007.010c vidhunvānaṃ mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 08,007.011a dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ rathasthaṃ rathināṃ varam 08,007.011c bhānumantam ivodyantaṃ tamo ghnantaṃ sahasraśaḥ 08,007.012a na bhīṣmavyasanaṃ ke cin nāpi droṇasya māriṣa 08,007.012c nānyeṣāṃ puruṣavyāghra menire tatra kauravāḥ 08,007.013a tatas tu tvarayan yodhāñ śaṅkhaśabdena māriṣa 08,007.013c karṇo niṣkāsayām āsa kauravāṇāṃ varūthinīm 08,007.014a vyūhaṃ vyūhya maheṣvāso mākaraṃ śatrutāpanaḥ 08,007.014b*0077_01 makaravyūham āsthāya daṃśito ravinandanaḥ 08,007.014c pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān vijigīṣayā 08,007.015a makarasya tu tuṇḍe vai karṇo rājan vyavasthitaḥ 08,007.015c netrābhyāṃ śakuniḥ śūra ulūkaś ca mahārathaḥ 08,007.016a droṇaputras tu śirasi grīvāyāṃ sarvasodarāḥ 08,007.016c madhye duryodhano rājā balena mahatā vṛtaḥ 08,007.017a vāme pāde tu rājendra kṛtavarmā vyavasthitaḥ 08,007.017c nārāyaṇabalair yukto gopālair yuddhadurmadaḥ 08,007.018a pāde tu dakṣiṇe rājan gautamaḥ satyavikramaḥ 08,007.018c trigartaiś ca maheṣvāsair dākṣiṇātyaiś ca saṃvṛtaḥ 08,007.019a anupādas tu yo vāmas tatra śalyo vyavasthitaḥ 08,007.019c mahatyā senayā sārdhaṃ madradeśasamutthayā 08,007.020a dakṣiṇe tu mahārāja suṣeṇaḥ satyasaṃgaraḥ 08,007.020c vṛto rathasahasraiś ca dantināṃ ca śatais tathā 08,007.021a pucche āstāṃ mahāvīrau bhrātarau pārthivau tadā 08,007.021c citrasenaś ca citraś ca mahatyā senayā vṛtau 08,007.022a tataḥ prayāte rājendra karṇe naravarottame 08,007.022c dhanaṃjayam abhiprekṣya dharmarājo 'bravīd idam 08,007.023a paśya pārtha mahāsenāṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 08,007.023c karṇena nirmitāṃ vīra guptāṃ vīrair mahārathaiḥ 08,007.024a hatavīratamā hy eṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 08,007.024c phalguśeṣā mahābāho tṛṇais tulyā matā mama 08,007.025a eko hy atra maheṣvāsaḥ sūtaputro vyavasthitaḥ 08,007.025c sadevāsuragandharvaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ 08,007.025e carācarais tribhir lokair yo 'jayyo rathināṃ varaḥ 08,007.026a taṃ hatvādya mahābāho vijayas tava phalguna 08,007.026c uddhṛtaś ca bhavec chalyo mama dvādaśavārṣikaḥ 08,007.026e evaṃ jñātvā mahābāho vyūhaṃ vyūha yathecchasi 08,007.027a bhrātus tad vacanaṃ śrutvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 08,007.027c ardhacandreṇa vyūhena pratyavyūhata tāṃ camūm 08,007.028a vāmapārśve 'bhavad rājan bhīmaseno vyavasthitaḥ 08,007.028c dakṣiṇe ca maheṣvāso dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 08,007.029a madhye vyūhasya sākṣāt tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ 08,007.029c nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pṛṣṭhataḥ 08,007.030a cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 08,007.030c nārjunaṃ jahatur yuddhe pālyamānau kirīṭinā 08,007.031a śeṣā nṛpatayo vīrāḥ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 08,007.031c yathābhāvaṃ yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ ca bhārata 08,007.032a evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 08,007.032c tāvakāś ca maheṣvāsā yuddhāyaiva mano dadhuḥ 08,007.033a dṛṣṭvā vyūḍhāṃ tava camūṃ sūtaputreṇa saṃyuge 08,007.033c nihatān pāṇḍavān mene tava putraḥ sahānvayaḥ 08,007.034a tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 08,007.034c dhārtarāṣṭrān hatān mene sakarṇān vai janādhipa 08,007.035a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ 08,007.035c sahasaivābhyahanyanta saśabdāś ca samantataḥ 08,007.036a senayor ubhayo rājan prāvādyanta mahāsvanāḥ 08,007.036c siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇāṃ jayagṛddhinām 08,007.037a hayaheṣitaśabdāś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam 08,007.037c rathanemisvanāś cogrāḥ saṃbabhūvur janādhipa 08,007.038a na droṇavyasanaṃ kaś cij jānīte bharatarṣabha 08,007.038c dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ mukhe vyūhasya daṃśitam 08,007.039a ubhe sene mahāsattve prahṛṣṭanarakuñjare 08,007.039c yoddhukāme sthite rājan hantum anyonyam añjasā 08,007.040a tatra yattau susaṃrabdhau dṛṣṭvānyonyaṃ vyavasthitau 08,007.040c anīkamadhye rājendra rejatuḥ karṇapāṇḍavau 08,007.041a nṛtyamāne tu te sene sameyātāṃ parasparam 08,007.041c tayoḥ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca nirjagmur vai yuyutsavaḥ 08,007.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ naravāraṇavājinām 08,007.042c rathināṃ ca mahārāja anyonyaṃ nighnatāṃ dṛḍham 08,008.001 saṃjaya uvāca 08,008.001a te sene 'nyonyam āsādya prahṛṣṭāśvanaradvipe 08,008.001c bṛhatyau saṃprajahrāte devāsuracamūpame 08,008.002a tato gajā rathāś cāśvāḥ pattayaś ca mahāhave 08,008.002c saṃprahāraṃ paraṃ cakrur dehapāpmapraṇāśanam 08,008.003a pūrṇacandrārkapadmānāṃ kāntitviḍgandhataḥ samaiḥ 08,008.003c uttamāṅgair nṛsiṃhānāṃ nṛsiṃhās tastarur mahīm 08,008.004a ardhacandrais tathā bhallaiḥ kṣuraprair asipaṭṭiśaiḥ 08,008.004c paraśvadhaiś cāpy akṛntann uttamāṅgāni yudhyatām 08,008.005a vyāyatāyatabāhūnāṃ vyāyatāyatabāhubhiḥ 08,008.005c vyāyatā bāhavaḥ petuś chinnamuṣṭyāyudhāṅgadāḥ 08,008.006a taiḥ sphuradbhir mahī bhāti raktāṅgulitalais tadā 08,008.006c garuḍaprahatair ugraiḥ pañcāsyair iva pannagaiḥ 08,008.007a hayasyandananāgebhyaḥ petur vīrā dviṣaddhatāḥ 08,008.007c vimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargasadas tathā 08,008.008a gadābhir anyair gurvībhiḥ parighair musalair api 08,008.008c pothitāḥ śataśaḥ petur vīrā vīratarai raṇe 08,008.009a rathā rathair vinihatā mattā mattair dvipair dvipāḥ 08,008.009c sādinaḥ sādibhiś caiva tasmin paramasaṃkule 08,008.010a rathā vararathair nāgair aśvārohāś ca pattibhiḥ 08,008.010c aśvārohaiḥ padātāś ca nihatā yudhi śerate 08,008.011a rathāśvapattayo nāgai rathair nāgāś ca pattayaḥ 08,008.011c rathapattidvipāś cāśvair nṛbhiś cāśvarathadvipāḥ 08,008.012a rathāśvebhanarāṇāṃ ca narāśvebharathaiḥ kṛtam 08,008.012b*0078_01 tathāśvanaranāgānām anyonyaṃ saṃkulaṃ babhau 08,008.012c pāṇipādaiś ca śastraiś ca rathaiś ca kadanaṃ mahat 08,008.013a tathā tasmin bale śūrair vadhyamāne hate 'pi ca 08,008.013c asmān abhyāgaman pārthā vṛkodarapurogamāḥ 08,008.014a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 08,008.014c sātyakiś cekitānaś ca draviḍaiḥ sainikaiḥ saha 08,008.015a bhṛtā vittena mahatā pāṇḍyāś cauḍrāḥ sakeralāḥ 08,008.015c vyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṃśavaḥ priyadarśanāḥ 08,008.016a āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥ 08,008.016c nānāvirāgavasanā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ 08,008.017a baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥ 08,008.017c samānamṛtyavo rājann anīkasthāḥ parasparam 08,008.018a kalāpinaś cāpahastā dīrghakeśāḥ priyāhavāḥ 08,008.018c pattayaḥ sātyaker andhrā ghorarūpaparākramāḥ 08,008.019a athāpare punaḥ śūrāś cedipāñcālakekayāḥ 08,008.019c karūṣāḥ kosalāḥ kāśyā māgadhāś cāpi dudruvuḥ 08,008.020a teṣāṃ rathāś ca nāgāś ca pravarāś cāpi pattayaḥ 08,008.020c nānāvidharavair hṛṣṭā nṛtyanti ca hasanti ca 08,008.021a tasya sainyasya mahato mahāmātravarair vṛtaḥ 08,008.021c madhyaṃ vṛkodaro 'bhyāgāt tvadīyaṃ nāgadhūrgataḥ 08,008.022a sa nāgapravaro 'tyugro vidhivat kalpito babhau 08,008.022c udayādryagryabhavanaṃ yathābhyuditabhāskaram 08,008.023a tasyāyasaṃ varmavaraṃ vararatnavibhūṣitam 08,008.023c tārodbhāsasya nabhasaḥ śāradasya samatviṣam 08,008.024a sa tomaraprāsakaraś cārumauliḥ svalaṃkṛtaḥ 08,008.024c caran madhyaṃdinārkābhas tejasā vyadahad ripūn 08,008.025a taṃ dṛṣṭvā dviradaṃ dūrāt kṣemadhūrtir dvipasthitaḥ 08,008.025c āhvayāno 'bhidudrāva pramanāḥ pramanastaram 08,008.026a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ dvipayor ugrarūpayoḥ 08,008.026c yadṛcchayā drumavator mahāparvatayor iva 08,008.027a saṃsaktanāgau tau vīrau tomarair itaretaram 08,008.027c balavat sūryaraśmyābhair bhittvā bhittvā vinedatuḥ 08,008.028a vyapasṛtya tu nāgābhyāṃ maṇḍalāni viceratuḥ 08,008.028c pragṛhya caiva dhanuṣī jaghnatur vai parasparam 08,008.029a kṣveḍitāsphoṭitaravair bāṇaśabdaiś ca sarvaśaḥ 08,008.029c tau janān harṣayitvā ca siṃhanādān pracakratuḥ 08,008.030a samudyatakarābhyāṃ tau dvipābhyāṃ kṛtināv ubhau 08,008.030c vātoddhūtapatākābhyāṃ yuyudhāte mahābalau 08,008.031a tāv anyonyasya dhanuṣī chittvānyonyaṃ vinedatuḥ 08,008.031c śaktitomaravarṣeṇa prāvṛṇmeghāv ivāmbubhiḥ 08,008.032a kṣemadhūrtis tadā bhīmaṃ tomareṇa stanāntare 08,008.032c nirbibheda tu vegena ṣaḍbhiś cāpy aparair nadan 08,008.033a sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarair aṅgamāśritaiḥ 08,008.033c krodhadīptavapur meghaiḥ saptasaptir ivāṃśumān 08,008.034a tato bhāskaravarṇābham añjogatimayasmayam 08,008.034c sasarja tomaraṃ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān 08,008.035a tataḥ kulūtādhipatiś cāpam āyamya sāyakaiḥ 08,008.035c daśabhis tomaraṃ chittvā śaktyā vivyādha pāṇḍavam 08,008.036a atha kārmukam ādāya mahājaladanisvanam 08,008.036c ripor abhyardayan nāgam unmadaḥ pāṇḍavaḥ śaraiḥ 08,008.037a sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṃyuge 08,008.037c nigṛhyamāṇo nātiṣṭhad vātadhvasta ivāmbudaḥ 08,008.038a tām abhyadhāvad dviradaṃ bhīmasenasya nāgarāṭ 08,008.038c mahāvāteritaṃ meghaṃ vātoddhūta ivāmbudaḥ 08,008.039a saṃnivartyātmano nāgaṃ kṣemadhūrtiḥ prayatnataḥ 08,008.039c vivyādhābhidrutaṃ bāṇair bhīmasenaṃ sakuñjaram 08,008.040a tataḥ sādhuvisṛṣṭena kṣureṇa puruṣarṣabhaḥ 08,008.040c chittvā śarāsanaṃ śatror nāgam āmitram ārdayat 08,008.041a tataḥ khajākayā bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinat 08,008.041c jaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu 08,008.041d*0079_01 sa papāta mahānago bhīmasenasya bhārata 08,008.042a purā nāgasya patanād avaplutya sthito mahīm 08,008.042c bhīmaseno ripor nāgaṃ gadayā samapothayat 08,008.043a tasmāt pramathitān nāgāt kṣemadhūrtim avadrutam 08,008.043b*0080_01 uddhṛtya khaḍgaṃ niśitam abhyadhāvat sa pāṇḍavam 08,008.043c udyatāsim upāyāntaṃ gadayāhan vṛkodaraḥ 08,008.044a sa papāta hataḥ sāsir vyasuḥ svam abhito dvipam 08,008.044c vajraprarugṇam acalaṃ siṃho vajrahato yathā 08,008.045a nihataṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā kulūtānāṃ yaśaskaram 08,008.045c prādravad vyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha 08,009.001 saṃjaya uvāca 08,009.001a tataḥ karṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 08,009.001c jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,009.002a tathaiva pāṇḍavā rājaṃs tava putrasya vāhinīm 08,009.002c karṇasya pramukhe kruddhā vinijaghnur mahārathāḥ 08,009.003a karṇo rājan mahābāhur nyavadhīt pāṇḍavīṃ camūm 08,009.003c nārācair arkaraśmyābhaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 08,009.004a tatra bhārata karṇena nārācais tāḍitā gajāḥ 08,009.004c neduḥ seduś ca mamluś ca babhramuś ca diśo daśa 08,009.005a vadhyamāne bale tasmin sūtaputreṇa māriṣa 08,009.005c nakulo 'bhyadravat tūrṇaṃ sūtaputraṃ mahāraṇe 08,009.006a bhīmasenas tathā drauṇiṃ kurvāṇaṃ karma duṣkaram 08,009.006c vindānuvindau kaikeyau sātyakiḥ samavārayat 08,009.007a śrutakarmāṇam āyāntaṃ citraseno mahīpatiḥ 08,009.007c prativindhyaṃ tathā citraś citraketanakārmukaḥ 08,009.008a duryodhanas tu rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 08,009.008c saṃśaptakagaṇān kruddho abhyadhāvad dhanaṃjayaḥ 08,009.009a dhṛṣṭadyumnaḥ kṛpaṃ cātha tasmin vīravarakṣaye 08,009.009c śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ samāsādayad acyutam 08,009.010a śrutakīrtis tathā śalyaṃ mādrīputraḥ sutaṃ tava 08,009.010c duḥśāsanaṃ mahārāja sahadevaḥ pratāpavān 08,009.011a kekayau sātyakiṃ yuddhe śaravarṣeṇa bhāsvatā 08,009.011c sātyakiḥ kekayau caiva chādayām āsa bhārata 08,009.012a tāv enaṃ bhrātarau vīraṃ jaghnatur hṛdaye bhṛśam 08,009.012c viṣāṇābhyāṃ yathā nāgau pratināgaṃ mahāhave 08,009.013a śarasaṃbhinnavarmāṇau tāv ubhau bhrātarau raṇe 08,009.013c sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ rājan vivyadhatuḥ śaraiḥ 08,009.014a tau sātyakir mahārāja prahasan sarvatodiśam 08,009.014c chādayañ śaravarṣeṇa vārayām āsa bhārata 08,009.015a vāryamāṇau tatas tau tu śaineyaśaravṛṣṭibhiḥ 08,009.015c śaineyasya rathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsatuḥ śaraiḥ 08,009.016a tayos tu dhanuṣī citre chittvā śaurir mahāhave 08,009.016c atha tau sāyakais tīkṣṇaiś chādayām āsa duḥsahaiḥ 08,009.017a athānye dhanuṣī mṛṣṭe pragṛhya ca mahāśarān 08,009.017c sātyakiṃ pūrayantau tau ceratur laghu suṣṭhu ca 08,009.018a tābhyāṃ muktā mahābāṇāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 08,009.018c dyotayanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ svarṇabhūṣaṇāḥ 08,009.019a bāṇāndhakāram abhavat tayo rājan mahāhave 08,009.019c anyonyasya dhanuś caiva cicchidus te mahārathāḥ 08,009.019d*0081_01 sātvatasya dhanus tatra ubhau cicchidatū raṇe 08,009.020a tataḥ kruddho mahārāja sātvato yuddhadurmadaḥ 08,009.020c dhanur anyat samādāya sajyaṃ kṛtvā ca saṃyuge 08,009.020d*0082_01 anumṛjya ca rājendra tad dhanur bhārasādhanam 08,009.020e kṣurapreṇa sutīkṣṇena anuvindaśiro 'harat 08,009.021a tacchiro nyapatad bhūmau kuṇḍalotpīḍitaṃ mahat 08,009.021c śambarasya śiro yadvan nihatasya mahāraṇe 08,009.021e śoṣayan kekayān sarvāñ jagāmāśu vasuṃdharām 08,009.022a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātā tasya mahārathaḥ 08,009.022c sajyam anyad dhanuḥ kṛtvā śaineyaṃ pratyavārayat 08,009.023a sa śaktyā sātyakiṃ viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 08,009.023c nanāda balavan nādaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,009.024a sa sātyakiṃ punaḥ kruddhaḥ kekayānāṃ mahārathaḥ 08,009.024c śarair agniśikhākārair bāhvor urasi cārdayat 08,009.025a sa śaraiḥ kṣatasarvāṅgaḥ sātvataḥ sattvakovidaḥ 08,009.025c rarāja samare rājan sapatra iva kiṃśukaḥ 08,009.026a sātyakiḥ samare viddhaḥ kekayena mahātmanā 08,009.026c kekayaṃ pañcaviṃśatyā vivyādha prahasann iva 08,009.026d*0083_01 tāv anyonyasya samare dhanuś chittvā mahārathau 08,009.026d*0083_02 hatvā ca sārathī tūrṇaṃ hayāṃś ca rathināṃ varau 08,009.026d*0083_03 virathāv asiyuddhāya samājagmatur āhave 08,009.027a śatacandracite gṛhya carmaṇī subhujau tu tau 08,009.027c vyarocetāṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇau 08,009.027e yathā devāsure yuddhe jambhaśakrau mahābalau 08,009.028a maṇḍalāni tatas tau ca vicarantau mahāraṇe 08,009.028c anyonyam asibhis tūrṇaṃ samājaghnatur āhave 08,009.028d*0084_01 anyonyasya vadhe caiva cakratur yatnam uttamam 08,009.029a kekayasya tataś carma dvidhā ciccheda sātvataḥ 08,009.029c sātyakeś ca tathaivāsau carma ciccheda pārthivaḥ 08,009.030a carma cchittvā tu kaikeyas tārāgaṇaśatair vṛtam 08,009.030c cacāra maṇḍalāny eva gatapratyāgatāni ca 08,009.031a taṃ carantaṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇam 08,009.031c apahastena ciccheda śaineyas tvarayānvitaḥ 08,009.032a savarmā kekayo rājan dvidhā chinno mahāhave 08,009.032c nipapāta maheṣvāso vajranunna ivācalaḥ 08,009.033a taṃ nihatya raṇe śūraḥ śaineyo rathasattamaḥ 08,009.033c yudhāmanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 08,009.034a tato 'nyaṃ ratham āsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ 08,009.034c kekayānāṃ mahat sainyaṃ vyadhamat sātyakiḥ śaraiḥ 08,009.035a sā vadhyamānā samare kekayasya mahācamūḥ 08,009.035c tam utsṛjya rathaṃ śatruṃ pradudrāva diśo daśa 08,010.001 saṃjaya uvāca 08,010.001a śrutakarmā mahārāja citrasenaṃ mahīpatim 08,010.001c ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ 08,010.002a abhisāras tu taṃ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,010.002c śrutakarmāṇam āhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ 08,010.003a śrutakarmā tataḥ kruddhaś citrasenaṃ camūmukhe 08,010.003c nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samardayat 08,010.003d*0085_01 so 'tividdho mahārāja nārācena mahātmanā 08,010.003d*0085_02 mūrchām abhiyayau vīraḥ kaśmalaṃ cāviveśa ha 08,010.004a etasminn antare cainaṃ śrutakīrtir mahāyaśāḥ 08,010.004c navatyā jagatīpālaṃ chādayām āsa patribhiḥ 08,010.005a pratilabya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ 08,010.005c dhanuś ciccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 08,010.006a so 'nyat kārmukam ādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣaṇam 08,010.006c citrarūpataraṃ cakre citrasenaṃ śarormibhiḥ 08,010.007a sa śaraiś citrito rājaṃś citramālyadharo yuvā 08,010.007c yuveva samaśobhat sa goṣṭhīmadhye svalaṃkṛtaḥ 08,010.008a śrutakarmāṇam atha vai nārācena stanāntare 08,010.008c bibheda samare kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,010.009a śrutakarmāpi samare nārācena samarditaḥ 08,010.009c susrāva rudhiraṃ bhūri gairikāmbha ivācalaḥ 08,010.010a tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ 08,010.010c rarāja samare rājan sapuṣpa iva kiṃśukaḥ 08,010.011a śrutakarmā tato rājañ śatrūṇāṃ samabhidrutaḥ 08,010.011c śatrusaṃvaraṇaṃ kṛtvā dvidhā ciccheda kārmukam 08,010.012a athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ tribhiḥ śataiḥ 08,010.012c vivyādha bharataśreṣṭha śrutakarmā mahāyaśāḥ 08,010.012d*0086_01 navatyā jagatīpālaṃ chādayan nataparvabhiḥ 08,010.013a tato 'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena satvaraḥ 08,010.013c jahāra saśirastrāṇaṃ śiras tasya mahātmanaḥ 08,010.014a tacchiro nyapatad bhūmau sumahac citravarmaṇaḥ 08,010.014c yadṛcchayā yathā candraś cyutaḥ svargān mahītale 08,010.015a rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā abhisāraṃ ca māriṣa 08,010.015c abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ 08,010.016a tataḥ kruddho maheṣvāsas tat sainyaṃ prādravac charaiḥ 08,010.016c antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ 08,010.016d*0087_01 te vadhyamānāḥ samare tava pautreṇa dhanvinā 08,010.016d*0087_02 vyadravanta diśas tūrṇaṃ dāvadagdhā iva dvipāḥ 08,010.016d*0087_03 tāṃs tu vidravato dṛṣṭvā nirutsāhān dviṣajjaye 08,010.016e drāvayann iṣubhis tūrṇaṃ śrutakarmā vyarocata 08,010.017a prativindhyas tataś citraṃ bhittvā pañcabhir āśugaiḥ 08,010.017c sārathiṃ tribhir ānarcchad dhvajam ekeṣuṇā tataḥ 08,010.018a taṃ citro navabhir bhallair bāhvor urasi cārdayat 08,010.018c svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 08,010.019a prativindhyo dhanus tasya chittvā bhārata sāyakaiḥ 08,010.019c pañcabhir niśitair bāṇair athainaṃ saṃprajaghnivān 08,010.020a tataḥ śaktiṃ mahārāja hemadaṇḍāṃ durāsadām 08,010.020c prāhiṇot tava putrāya ghorām agniśikhām iva 08,010.021a tām āpatantīṃ sahasā śaktim ulkām ivāmbarāt 08,010.021c dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasann iva 08,010.022a sā papāta tadā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ 08,010.022c yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathāśaniḥ 08,010.023a śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām 08,010.023c prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām 08,010.024a sā jaghāna hayāṃs tasya sārathiṃ ca mahāraṇe 08,010.024c rathaṃ pramṛdya vegena dharaṇīm anvapadyata 08,010.025a etasminn eva kāle tu rathād āplutya bhārata 08,010.025c śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇaghaṇṭām alaṃkṛtām 08,010.026a tām āpatantīṃ jagrāha citro rājan mahāmanāḥ 08,010.026c tatas tām eva cikṣepa prativindhyāya bhārata 08,010.027a samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā 08,010.027c nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ nipapāta mahītale 08,010.027e patitābhāsayac caiva taṃ deśam aśanir yathā 08,010.028a prativindhyas tato rājaṃs tomaraṃ hemabhūṣitam 08,010.028c preṣayām āsa saṃkruddhaś citrasya vadhakāmyayā 08,010.029a sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā hṛdayam eva ca 08,010.029c jagāma dharaṇīṃ tūrṇaṃ mahoraga ivāśayam 08,010.030a sa papāta tadā rājaṃs tomareṇa samāhataḥ 08,010.030c prasārya vipulau bāhū pīnau parighasaṃnibhau 08,010.031a citraṃ saṃprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ 08,010.031c abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ 08,010.032a sṛjanto vividhān bāṇāñ śataghnīś ca sakiṅkiṇīḥ 08,010.032c ta enaṃ chādayām āsuḥ sūryam abhragaṇā iva 08,010.033a tān apāsya mahābāhuḥ śarajālena saṃyuge 08,010.033c vyadrāvayat tava camūṃ vajrahasta ivāsurīm 08,010.034a te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavair nṛpa 08,010.034c viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva 08,010.035a vipradrute bale tasmin vadhyamāne samantataḥ 08,010.035c drauṇir eko 'bhyayāt tūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam 08,010.036a tataḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ 08,010.036c yathā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor abhūt 08,011.001 saṃjaya uvāca 08,011.001a bhīmasenaṃ tato drauṇī rājan vivyādha patriṇā 08,011.001c tvarayā parayā yukto darśayann astralāghavam 08,011.002a athainaṃ punar ājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 08,011.002c sarvamarmāṇi saṃprekṣya marmajño laghuhastavat 08,011.003a bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ 08,011.003c rarāja samare rājan raśmivān iva bhāskaraḥ 08,011.004a tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ 08,011.004c droṇaputram avacchādya siṃhanādam amuñcata 08,011.005a śaraiḥ śarāṃs tato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam 08,011.005c lalāṭe 'bhyahanad rājan nārācena smayann iva 08,011.006a lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayām āsa pāṇḍavaḥ 08,011.006c yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaḍgo dhārayate nṛpa 08,011.007a tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī 08,011.007c tribhir vivyādha nārācair lalāṭe vismayann iva 08,011.008a lalāṭasthais tato bāṇair brāhmaṇaḥ sa vyarocata 08,011.008c prāvṛṣīva yathā siktas triśṛṅgaḥ parvatottamaḥ 08,011.009a tataḥ śaraśatair drauṇim ardayām āsa pāṇḍavaḥ 08,011.009c na cainaṃ kampayām āsa mātariśveva parvatam 08,011.010a tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥ 08,011.010c nākampayata saṃhṛṣṭo vāryogha iva parvatam 08,011.011a tāv anyonyaṃ śarair ghoraiś chādayānau mahārathau 08,011.011c rathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau 08,011.012a ādityāv iva saṃdīptau lokakṣayakarāv ubhau 08,011.012c svaraśmibhir ivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ 08,011.013a kṛtapratikṛte yatnaṃ kurvāṇau ca mahāraṇe 08,011.013c kṛtapratikṛte yatnaṃ cakrāte tāv abhītavat 08,011.014a vyāghrāv iva ca saṃgrāme ceratus tau mahārathau 08,011.014c śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau 08,011.015a abhūtāṃ tāv adṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ 08,011.015c meghajālair iva cchannau gagane candrabhāskarau 08,011.016a prakāśau ca muhūrtena tatraivāstām ariṃdamau 08,011.016c vimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi 08,011.016d*0088_01 atha tatraiva saṃgrāme vartamāne sudāruṇe 08,011.017a apasavyaṃ tataś cakre drauṇis tatra vṛkodaram 08,011.017c kirañ śaraśatair ugrair dhārābhir iva parvatam 08,011.018a na tu tan mamṛṣe bhīmaḥ śatror vijayalakṣaṇam 08,011.018c praticakre ca taṃ rājan pāṇḍavo 'py apasavyataḥ 08,011.019a maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu ca 08,011.019c babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayos tatra mahāmṛdhe 08,011.020a caritvā vividhān mārgān maṇḍalaṃ sthānam eva ca 08,011.020c śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 08,011.021a anyonyasya vadhe yatnaṃ cakratus tau mahārathau 08,011.021c īṣatur virathaṃ caiva kartum anyonyam āhave 08,011.022a tato drauṇir mahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ 08,011.022c tāny astrair eva samare pratijaghne 'sya pāṇḍavaḥ 08,011.023a tato ghoraṃ mahārāja astrayuddham avartata 08,011.023c grahayuddhaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe abhūt 08,011.024a te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptās tābhyāṃ tu bhārata 08,011.024c dyotayanto diśaḥ sarvās tac ca sainyaṃ samantataḥ 08,011.025a bāṇasaṃghāvṛtaṃ ghoram ākāśaṃ samapadyata 08,011.025c uklāpātakṛtaṃ yadvat prajānāṃ saṃkṣaye nṛpa 08,011.026a bāṇābhighātāt saṃjajñe tatra bhārata pāvakaḥ 08,011.026c savisphuliṅgo dīptārciḥ so 'dahad vāhinīdvayam 08,011.027a tatra siddhā mahārāja saṃpatanto 'bruvan vacaḥ 08,011.027c ati yuddhāni sarvāṇi yuddham etat tato 'dhikam 08,011.028a sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 08,011.028c naitādṛśaṃ punar yuddhaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 08,011.029a aho jñānena saṃyuktāv ubhau cograparākramau 08,011.029b*0089_01 aho śauryeṇa saṃpannāv ubhau brāhmaṇapāṇḍavau 08,011.029c aho bhīme balaṃ bhīmam etayoś ca kṛtāstratā 08,011.030a aho vīryasya sāratvam aho sauṣṭhavam etayoḥ 08,011.030c sthitāv etau hi samare kālāntakayamopamau 08,011.031a rudrau dvāv iva saṃbhūtau yathā dvāv iva bhāskarau 08,011.031c yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāv imau raṇe 08,011.032a śrūyante sma tadā vācaḥ siddhānāṃ vai muhur muhuḥ 08,011.032c siṃhanādaś ca saṃjajñe sametānāṃ divaukasām 08,011.032e adbhutaṃ cāpy acintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayor mṛdhe 08,011.032f*0090_01 siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata 08,011.032f*0090_02 praśaṃsanti tadā devāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 08,011.032f*0090_03 sādhu drauṇe mahābāho sādhu bhīmeti cābruvan 08,011.033a tau śūrau samare rājan parasparakṛtāgasau 08,011.033c parasparam udaikṣetāṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 08,011.034a krodharaktekṣaṇau tau tu krodhāt prasphuritādharau 08,011.034c krodhāt saṃdaṣṭadaśanau saṃdaṣṭadaśanacchadau 08,011.035a anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathau 08,011.035c śarāmbudhārau samare śastravidyutprakāśinau 08,011.036a tāv anyonyaṃ dhvajau viddhvā sārathī ca mahārathau 08,011.036c anyonyasya hayān viddhvā bibhidāte parasparam 08,011.037a tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhave 08,011.037c ubhau cikṣipatus tūrṇam anyonyasya vadhaiṣiṇau 08,011.038a tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe 08,011.038c ājaghnāte samāsādya vajravegau durāsadau 08,011.039a tau parasparavegāc ca śarābhyāṃ ca bhṛśāhatau 08,011.039c nipetatur mahāvīrau svarathopasthayos tadā 08,011.040a tatas tu sārathir jñātvā droṇaputram acetanam 08,011.040c apovāha raṇād rājan sarvakṣatrasya paśyataḥ 08,011.041a tathaiva pāṇḍavaṃ rājan vihvalantaṃ muhur muhuḥ 08,011.041c apovāha rathenājau sārathiḥ śatrutāpanam 08,011.041d@001_0000 saṃjaya uvāca 08,011.041d@001_0001 śrutakīrtim athāyāntaṃ kirantaṃ niśitāñ śarān 08,011.041d@001_0002 madrarājo mahārāja vārayām āsa hṛṣṭavat 08,011.041d@001_0003 madrarājaṃ samāsādya śrutakīrtir mahārathaḥ 08,011.041d@001_0004 vivyādha bhallais triṃśatyā kārtasvaravibhūṣitaiḥ 08,011.041d@001_0005 prativivyādha taṃ śalyas tribhis tūrṇam ajihmagaiḥ 08,011.041d@001_0006 sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ vivyādha bhārata 08,011.041d@001_0007 sa śalyaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa saṃyuge 08,011.041d@001_0008 mumoca niśitān bāṇān madrarājarathaṃ prati 08,011.041d@001_0009 tataḥ śalyo mahārāja śrutakīrtibhujacyutān 08,011.041d@001_0010 ciccheda samare bāṇān bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,011.041d@001_0011 śrutakīrtis tataḥ śalyaṃ bhittvā navabhir āyasaiḥ 08,011.041d@001_0012 sārathiṃ tribhir ānarchat punaḥ śalyaṃ ca pañcabhiḥ 08,011.041d@001_0013 tasya śalyo dhanuś chittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca 08,011.041d@001_0014 vivyādha samare tūrṇaṃ saptabhis taṃ śarottamaiḥ 08,011.041d@001_0015 athānyad dhanur ādāya śrutakīrtir mahārathaḥ 08,011.041d@001_0016 madreśvaraṃ catuḥṣaṣṭyā bāhvor urasi cārpayat 08,011.041d@001_0017 tatas tu samare rājaṃs tena viddhaḥ śilīmukhaiḥ 08,011.041d@001_0018 prativivyādha taṃ cāpi navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 08,011.041d@001_0019 tasya madreśvaraś cāpaṃ punaś ciccheda māriṣa 08,011.041d@001_0020 saṃchinnadhanvā samare gadāṃ cikṣepa satvaraḥ 08,011.041d@001_0021 paṭṭair jāmbūnadair baddhāṃ rūpyapaṭṭaiś ca bhārata 08,011.041d@001_0022 bhrājamānāṃ yathā nārīṃ divyavastravibhūṣitām 08,011.041d@001_0023 tām āpatantīṃ sahasā dīpyamānāśaniprabhām 08,011.041d@001_0024 śarair anekasāhasrair vyaṣṭambhayata madrarāṭ 08,011.041d@001_0025 viṣṭabhya ca gadāṃ vīraḥ pātayitvā ca bhūtale 08,011.041d@001_0026 śrutakīrtim athāyatto rājan vivyādha pañcabhiḥ 08,011.041d@001_0027 tasya śaktiṃ raṇe bhūyaś cikṣepa bhujagopamām 08,011.041d@001_0028 tāṃ dvidhā cācchinac chalyo medinyāṃ sā tv aśīryata 08,011.041d@001_0029 tasya śalyaḥ kṣurapreṇa yantuḥ kāyāc chiro 'harat 08,011.041d@001_0030 bālahastād yathā śyena āmiṣaṃ vai narottama 08,011.041d@001_0031 sa papāta rathopasthāt sārathis tasya bhārata 08,011.041d@001_0032 tatas te prādravan saṃkhye hayās tasya mahātmanaḥ 08,011.041d@001_0033 palāyamānais tair aśvaiḥ so 'panīto raṇājirāt 08,011.041d@001_0034 śrutakīrtir mahārāja paśyatāṃ sarvayodhinām 08,011.041d@001_0035 tato madreśvaro rājā pāṇḍavānām anīkinīm 08,011.041d@001_0036 vyagāhata mudā yukto nalinīṃ dvirado yathā 08,011.041d@001_0037 lolayām āsa sa balaṃ siṃhaḥ paśugaṇān iva 08,011.041d@001_0038 śalyas tatra mahāraṅge pāṇḍavānāṃ mahātmanām 08,011.041d@001_0039 nihatya pāṇḍupāñcālān pṛtanāsu vyavasthitaḥ 08,011.041d@001_0040 aśobhata raṇe śalyo vidhūmo 'gnir iva jvalan 08,011.041d@001_0041 senākakṣaṃ mahad dagdhvā kakṣam agnir ivotthitaḥ 08,011.041d@001_0042 sthito rarāja samare puraṃ dagdhveva śaṃkaraḥ 08,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,012.001a yathā saṃśaptakaiḥ sārdham arjunasyābhavad raṇaḥ 08,012.001b*0091_01 sūtaputrasya pāñcālaiḥ kathaṃ yuddhaṃ pravartitam 08,012.001b*0092_01 aśvatthāmnas tu yad yuddham arjunasya ca saṃjaya 08,012.001c anyeṣāṃ ca madīyānāṃ pāṇḍavais tad bravīhi me 08,012.002 saṃjaya uvāca 08,012.002a śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ saṃgrāmaṃ bruvato mama 08,012.002c vīrāṇāṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ dehapāpmapraṇāśanam 08,012.003a pārthaḥ saṃśaptakagaṇaṃ praviśyārṇavasaṃnibham 08,012.003c vyakṣobhayad amitraghno mahāvāta ivārṇavam 08,012.004a śirāṃsy unmathya vīrāṇāṃ śitair bhallair dhanaṃjayaḥ 08,012.004c pūrṇacandrābhavaktrāṇi svakṣibhrūdaśanāni ca 08,012.004e saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ vinālair nalinair iva 08,012.005a suvṛttān āyatān puṣṭāṃś candanāgurubhūṣitān 08,012.005c sāyudhān satanutrāṇān pañcāsyoragasaṃnibhān 08,012.005e bāhūn kṣurair amitrāṇāṃ vicakartārjuno raṇe 08,012.006a dhuryān dhuryatarān sūtān dhvajāṃś cāpāni sāyakān 08,012.006c pāṇīn aratnīn asakṛd bhallaiś ciccheda pāṇḍavaḥ 08,012.007a dvipān hayān rathāṃś caiva sārohān arjuno raṇe 08,012.007c śarair anekasāhasrai rājan ninye yamakṣayam 08,012.008a taṃ pravīraṃ pratīyātā nardamānā ivarṣabhāḥ 08,012.008c vāśitārtham abhikruddhā huṃkṛtvā cābhidudruvuḥ 08,012.008e nighnantam abhijaghnus te śaraiḥ śṛṅgair ivarṣabhāḥ 08,012.009a tasya teṣāṃ ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam 08,012.009c trailokyavijaye yādṛg daityānāṃ saha vajriṇā 08,012.010a astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato 'rjunaḥ 08,012.010c iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ viddhvā prāṇān rarāsa saḥ 08,012.011a chinnatriveṇucakrākṣān hatayodhāśvasārathīn 08,012.011c vidhvastāyudhatūṇīrān samunmathitaketanān 08,012.012a saṃchinnayoktraraśmīkān vitriveṇūn vikūbarān 08,012.012c vidhvastabandhurayugān viśastāyudhamaṇḍalān 08,012.012e rathān viśakalīkurvan mahābhrāṇīva mārutaḥ 08,012.013a vismāpayan prekṣaṇīyaṃ dviṣātāṃ bhayavardhanam 08,012.013c mahārathasahasrasya samaṃ karmārjuno 'karot 08,012.014a siddhadevarṣisaṃghāś ca cāraṇāś caiva tuṣṭuvuḥ 08,012.014c devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣāṇi cāpatan 08,012.014e keśavārjunayor mūrdhni prāha vāk cāśarīriṇī 08,012.015a candrārkānilavahnīnāṃ kāntidīptibaladyutīḥ 08,012.015c yau sadā bibhratur vīrau tāv imau keśavārjunau 08,012.016a brahmeśānāv ivājayyau vīrāv ekarathe sthitau 08,012.016c sarvabhūtavarau vīrau naranārāyaṇāv ubhau 08,012.017a ity etan mahad āścaryaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhārata 08,012.017c aśvatthāmā susaṃyattaḥ kṛṣṇāv abhyadravad raṇe 08,012.018a atha pāṇḍavam asyantaṃ yamakālāntakāñ śarān 08,012.018c seṣuṇā pāṇināhūya hasan drauṇir athābravīt 08,012.019a yadi māṃ manyase vīra prāptam arham ivātithim 08,012.019c tataḥ sarvātmanādya tvaṃ yuddhātithyaṃ prayaccha me 08,012.020a evam ācāryaputreṇa samāhūto yuyutsayā 08,012.020c bahu mene 'rjuno ''tmānam idaṃ cāha janārdanam 08,012.021a saṃśaptakāś ca me vadhyā drauṇir āhvayate ca mām 08,012.021c yad atrānantaraṃ prāptaṃ praśādhi tvaṃ mahābhuja 08,012.021d*0093_01 ātithyakarmābhyutthāya dīyatāṃ yadi manyase 08,012.022a evam ukto 'vahat pārthaṃ kṛṣṇo droṇātmajāntikam 08,012.022c jaitreṇa vidhināhūtaṃ vāyur indram ivādhvare 08,012.023a tam āmantryaikamanasā keśavo drauṇim abravīt 08,012.023c aśvatthāman sthiro bhūtvā praharāśu sahasva ca 08,012.024a nirveṣṭuṃ bhartṛpiṇḍaṃ hi kālo 'yam upajīvinām 08,012.024c sūkṣmo vivādo viprāṇāṃ sthūlau kṣātrau jayājayau 08,012.025a yāṃ na saṃkṣamase mohād divyāṃ pārthasya satkriyām 08,012.025c tām āptum icchan yudhyasva sthiro bhūtvādya pāṇḍavam 08,012.026a ity ukto vāsudevena tathety uktvā dvijottamaḥ 08,012.026c vivyādha keśavaṃ ṣaṣṭyā nārācair arjunaṃ tribhiḥ 08,012.027a tasyārjunaḥ susaṃkruddhas tribhir bhallaiḥ śarāsanam 08,012.027c cicchedāthānyad ādatta drauṇir ghorataraṃ dhanuḥ 08,012.028a sajyaṃ kṛtvā nimeṣāt tad vivyādhārjunakeśavau 08,012.028c tribhiḥ śarair vāsudevaṃ sahasreṇa ca pāṇḍavam 08,012.029a tataḥ śarasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 08,012.029c sasṛje drauṇir āyastaḥ saṃstabhya ca raṇe 'rjunam 08,012.030a iṣudher dhanuṣo jyāyā aṅgulībhyaś ca māriṣa 08,012.030c bāhvoḥ karābhyām uraso vadanaghrāṇanetrataḥ 08,012.031a karṇābhyāṃ śiraso 'ṅgebhyo lomavartmabhya eva ca 08,012.031c rathadhvajebhyaś ca śarā niṣpetur brahmavādinaḥ 08,012.032a śarajālena mahatā viddhvā keśavapāṇḍavau 08,012.032c nanāda mudito drauṇir mahāmeghaughanisvanaḥ 08,012.033a tasya nānadataḥ śrutvā pāṇḍavo 'cyutam abravīt 08,012.033c paśya mādhava daurātmyaṃ droṇaputrasya māṃ prati 08,012.034a vadhaprāptau manyate nau praveśya śaraveśmani 08,012.034c eṣo 'sya hanmi saṃkalpaṃ śikṣayā ca balena ca 08,012.034d*0094_01 evam uktvāsya ciccheda bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,012.034d*0094_02 dhanuś citraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ śubhām 08,012.035a aśvatthāmnaḥ śarān astāṃś chittvaikaikaṃ tridhā tridhā 08,012.035c vyadhamad bharataśreṣṭho nīhāram iva mārutaḥ 08,012.036a tataḥ saṃśaptakān bhūyaḥ sāśvasūtarathadvipān 08,012.036c dhvajapattigaṇān ugrair bāṇair vivyādha pāṇḍavaḥ 08,012.037a ye ye dadṛśire tatra yad yad rūpaṃ yathā yathā 08,012.037c te te tat tac charair vyāptaṃ menire ''tmānam eva ca 08,012.038a te gāṇḍīvapraṇuditā nānārūpāḥ patatriṇaḥ 08,012.038c krośe sāgre sthitān ghnanti dvipāṃś ca puruṣān raṇe 08,012.039a bhallaiś chinnāḥ karāḥ petuḥ kariṇāṃ madakarṣiṇām 08,012.039c chinnā yathā paraśubhiḥ pravṛddhāḥ śaradi drumāḥ 08,012.040a paścāt tu śailavat petus te gajāḥ saha sādibhiḥ 08,012.040c vajrivajrapramathitā yathaivādricayās tathā 08,012.041a gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān 08,012.041c vinītajavanāny uktān āsthitān yuddhadurmadān 08,012.042a śarair viśakalīkurvann amitrān abhyavīvṛṣat 08,012.042b*0095_01 te śarāḥ sūryasaṃkāśāḥ patantaḥ sarvatodiśam 08,012.042c alaṃkṛtān aśvasādīn pattīṃś cāhan dhanaṃjayaḥ 08,012.043a dhanaṃjayayugāntārkaḥ saṃśaptakamahārṇavam 08,012.043c vyaśoṣayata duḥśoṣaṃ tīvraiḥ śaragabhastibhiḥ 08,012.044a punar drauṇimahāśailaṃ nārācaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ 08,012.044c nirbibheda mahāvegais tvaran vajrīva parvatam 08,012.045a tam ācāryasutaḥ kruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ 08,012.045c yuyutsur nāśakad yoddhuṃ pārthas tān antarācchinat 08,012.046a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kāṇḍakośān avāsṛjat 08,012.046c aśvatthāmābhirūpāya gṛhān atithaye yathā 08,012.047a atha saṃśaptakāṃs tyaktvā pāṇḍavo drauṇim abhyayāt 08,012.047c apāṅkteyam iva tyaktvā dātā pāṅkteyam arthinam 08,012.047d*0096_01 sthitāḥ saṃśaptakā rājan dṛṣṭvā yuddhaṃ mahātmanoḥ 08,012.048a tataḥ samabhavad yuddhaṃ śukrāṅgirasavarcasoḥ 08,012.048c nakṣatram abhito vyomni śukrāṅgirasayor iva 08,012.049a saṃtāpayantāv anyonyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ 08,012.049c lokatrāsakarāv āstāṃ vimārgasthau grahāv iva 08,012.050a tato 'vidhyad bhruvor madhye nārācenārjuno bhṛśam 08,012.050c sa tena vibabhau drauṇir ūrdhvaraśmir yathā raviḥ 08,012.051a atha kṛṣṇau śaraśatair aśvatthāmnārditau bhṛśam 08,012.051c saraśmijālanikarau yugāntārkāv ivāsatuḥ 08,012.052a tato 'rjunaḥ sarvatodhāram astram; avāsṛjad vāsudevābhiguptaḥ 08,012.052c drauṇāyaniṃ cābhyahanat pṛṣatkair; vajrāgnivaivasvatadaṇḍakalpaiḥ 08,012.053a sa keśavaṃ cārjunaṃ cātitejā; vivyādha marmasv atiraudrakarmā 08,012.053c bāṇaiḥ sumuktair atitīvravegair; yair āhato mṛtyur api vyatheta 08,012.054a drauṇer iṣūn arjunaḥ saṃnivārya; vyāyacchatas tad dviguṇaiḥ supuṅkhaiḥ 08,012.054c taṃ sāśvasūtadhvajam ekavīram; āvṛtya saṃśaptakasainyam ārchat 08,012.055a dhanūṃṣi bāṇān iṣudhīr dhanurjyāḥ; pāṇīn bhujān pāṇigataṃ ca śastram 08,012.055c chatrāṇi ketūṃs turagān athaiṣāṃ; vastrāṇi mālyāny atha bhūṣaṇāni 08,012.056a carmāṇi varmāṇi manorathāṃś ca; priyāṇi sarvāṇi śirāṃsi caiva 08,012.056c ciccheda pārtho dviṣatāṃ pramuktair; bāṇaiḥ sthitānām aparāṅmukhānām 08,012.057a sukalpitāḥ syandanavājināgāḥ; samāsthitāḥ kṛtayatnair nṛvīraiḥ 08,012.057c pārtheritair bāṇagaṇair nirastās; tair eva sārdhaṃ nṛvarair nipetuḥ 08,012.058a padmārkapūrṇendusamānanāni; kirīṭamālāmukuṭotkaṭāni 08,012.058c bhallārdhacandrakṣurahiṃsitāni; prapetur urvyāṃ nṛśirāṃsy ajasram 08,012.059a atha dvipair devapatidvipābhair; devāridarpolbaṇamanyudarpaiḥ 08,012.059c kaliṅgavaṅgāṅganiṣādavīrā; jighāṃsavaḥ pāṇḍavam abhyadhāvan 08,012.060a teṣāṃ dvipānāṃ vicakarta pārtho; varmāṇi marmāṇi karān niyantṝn 08,012.060c dhvajāḥ patākāś ca tataḥ prapetur; vajrāhatānīva gireḥ śirāṃsi 08,012.061a teṣu prarugṇeṣu guros tanūjaṃ; bāṇaiḥ kirīṭī navasūryavarṇaiḥ 08,012.061c pracchādayām āsa mahābhrajālair; vāyuḥ samudyuktam ivāṃśumantam 08,012.062a tato 'rjuneṣūn iṣubhir nirasya; drauṇiḥ śarair arjunavāsudevau 08,012.062c pracchādayitva divi candrasūryau; nanāda so 'mbhoda ivātapānte 08,012.063a tam arjunas tāṃś ca punas tvadīyān; abhyarditas tair avikṛttaśastraiḥ 08,012.063c bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā; vivyādha sarvān iṣubhiḥ supuṅkhaiḥ 08,012.064a nāpy ādadat saṃdadhan naiva muñcan; bāṇān raṇe 'dṛśyata savyasācī 08,012.064c hatāṃś ca nāgāṃs turagān padātīn; saṃsyūtadehān dadṛśū rathāṃś ca 08,012.065a saṃdhāya nārācavarān daśāśu; drauṇis tvarann ekam ivotsasarja 08,012.065c teṣāṃ ca pañcārjunam abhyavidhyan; pañcācyutaṃ nirbibhiduḥ sumuktāḥ 08,012.066a tair āhatau sarvamanuṣyamukhyāv; asṛkkṣarantau dhanadendrakalpau 08,012.066c samāptavidyena yathābhibhūtau; hatau svid etau kim u menire 'nye 08,012.067a athārjunaṃ prāha daśārhanāthaḥ; pramādyase kiṃ jahi yodham etam 08,012.067c kuryād dhi doṣaṃ samupekṣito 'sau; kaṣṭo bhaved vyādhir ivākriyāvān 08,012.068a tatheti coktvācyutam apramādī; drauṇiṃ prayatnād iṣubhis tatakṣa 08,012.068b*0097_01 bhujau varau candanasāradigdhau 08,012.068b*0097_02 vakṣaḥ śiro 'thāpratimau tathorū 08,012.068b*0097_03 gāṇḍīvamuktaiḥ kupito vikarṇair 08,012.068b*0097_04 drauṇiṃ śaraiḥ saṃyati nirbibheda 08,012.068c chittvāśvaraśmīṃs turagān avidhyat; te taṃ raṇād ūhur atīva dūram 08,012.068d*0098_01 sa tair hṛto vātajavais turaṃgair 08,012.068d*0098_02 drauṇir dṛḍhaṃ pārthaśarābhibhūtaḥ 08,012.069a āvṛtya neyeṣa punas tu yuddhaṃ; pārthena sārdhaṃ matimān vimṛśya 08,012.069c jānañ jayaṃ niyataṃ vṛṣṇivīre; dhanaṃjaye cāṅgirasāṃ variṣṭhaḥ 08,012.069d*0099_01 viveśa karṇasya balaṃ tarasvī 08,012.069d*0099_02 bhagnotsāhaḥ kṣīṇabāṇāstrayogaḥ 08,012.069d*0100_01 niyamya tu hayān drauṇiḥ samāśvasya ca māriṣa 08,012.069d*0100_02 rathāśvanarasaṃbādhaṃ karṇasya prāviśad balam 08,012.070a pratīpakāye tu raṇād aśvatthāmni hṛte hayaiḥ 08,012.070c mantrauṣadhikriyādānair vyādhau dehād ivāhṛte 08,012.071a saṃśaptakān abhimukhau prayātau keśavārjunau 08,012.071c vātoddhūtapatākena syandanenaughanādinā 08,013.001 saṃjaya uvāca 08,013.001a athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanir utthitaḥ 08,013.001c rathanāgāśvapattīnāṃ daṇḍadhāreṇa vadhyatām 08,013.002a nivartayitvā tu rathaṃ keśavo 'rjunam abravīt 08,013.002c vāhayann eva turagān garuḍānilaraṃhasaḥ 08,013.003a māgadho 'thāpy atikrānto dviradena pramāthinā 08,013.003c bhagadattād anavaraḥ śikṣayā ca balena ca 08,013.004a enaṃ hatvā nihantāsi punaḥ saṃśaptakān iti 08,013.004c vākyānte prāpayat pārthaṃ daṇḍadhārāntikaṃ prati 08,013.005a sa māgadhānāṃ pravaro 'ṅkuśagraho; graheṣv asahyo vikaco yathā grahaḥ 08,013.005c sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo; mahīṃ samagrāṃ vikaco yathā grahaḥ 08,013.006a sukalpitaṃ dānavanāgasaṃnibhaṃ; mahābhrasaṃhrādam amitramardanam 08,013.006c rathāśvamātaṅgagaṇān sahasraśaḥ; samāsthito hanti śarair dvipān api 08,013.007a rathān adhiṣṭhāya savājisārathīn; rathāṃś ca padbhis tvarito vyapothayat 08,013.007c dvipāṃś ca padbhyāṃ caraṇaiḥ kareṇa ca; dvipāsthito hanti sa kālacakravat 08,013.007d*0101_01 sa nāgayantṝn samare mahārathān 08,013.007d*0101_02 sapattisaṃghāṃs turagān sasādinaḥ 08,013.007d*0101_03 dvipāṃś ca bāṇair nijaghāna vīryavān 08,013.007d*0101_04 samantato ghnann iva kālacakravat 08,013.008a narāṃś ca kārṣṇāyasavarmabhūṣaṇān; nipātya sāśvān api pattibhiḥ saha 08,013.008c vyapothayad dantivareṇa śuṣmiṇā; saśabdavat sthūlanaḍān yathā tathā 08,013.009a athārjuno jyātalaneminisvane; mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite 08,013.009c narāśvamātaṅgasahasranāditai; rathottamenābhyapatad dvipottamam 08,013.010a tato 'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamair; janārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārdayat 08,013.010c sa daṇḍadhāras turagāṃs tribhis tribhis; tato nanāda prajahāsa cāsakṛt 08,013.011a tato 'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ; cakarta bhallair dhvajam apy alaṃkṛtam 08,013.011c punar niyantṝn saha pādagoptṛbhis; tatas tu cukrodha girivrajeśvaraḥ 08,013.012a tato 'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā; ghanāghanenānilatulyaraṃhasā 08,013.012c atīva cukṣobhayiṣur janārdanaṃ; dhanaṃjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ 08,013.013a athāsya bāhū dvipahastasaṃnibhau; śiraś ca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ 08,013.013c kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍavas; tato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samārdayat 08,013.014a sa pārthabāṇais tapanīyabhūṣaṇaiḥ; samārucat kāñcanavarmabhṛd dvipaḥ 08,013.014c tathā cakāśe niśi parvato yathā; davāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ 08,013.015a sa vedanārto 'mbudanisvano nadaṃś; calan bhraman praskhalito ''turo dravan 08,013.015c papāta rugṇaḥ saniyantṛkas tathā; yathā girir vajranipātacūrṇitaḥ 08,013.016a himāvadātena suvarṇamālinā; himādrikūṭapratimena dantinā 08,013.016c hate raṇe bhrātari daṇḍa āvrajaj; jighāṃsur indrāvarajaṃ dhanaṃjayam 08,013.017a sa tomarair arkakaraprabhais tribhir; janārdanaṃ pañcabhir eva cārjunam 08,013.017c samarpayitvā vinanāda cārdayaṃs; tato 'sya bāhū vicakarta pāṇḍavaḥ 08,013.018a kṣuraprakṛttau subhṛśaṃ satomarau; cyutāṅgadau candanarūṣitau bhujau 08,013.018c gajāt patantau yugapad virejatur; yathādriśṛṅgāt patitau mahoragau 08,013.019a athārdhacandreṇa hṛtaṃ kirīṭinā; papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt 08,013.019c tac choṇitābhaṃ nipatad vireje; divākaro 'stād iva paścimāṃ diśam 08,013.020a atha dvipaṃ śvetanagāgrasaṃnibhaṃ; divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ 08,013.020c bibheda pārthaḥ sa papāta nānadan; himādrikūṭaḥ kuliśāhato yathā 08,013.021a tato 'pare tatpratimā gajottamā; jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinam 08,013.021c tathā kṛtās tena yathaiva tau dvipau; tataḥ prabhagnaṃ sumahad ripor balam 08,013.022a gajā rathāśvāḥ puruṣāś ca saṃghaśaḥ; parasparaghnāḥ paripetur āhave 08,013.022c parasparapraskhalitāḥ samāhatā; bhṛśaṃ ca tat tat kulabhāṣiṇo hatāḥ 08,013.023a athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ; puraṃdaraṃ devagaṇā ivābruvan 08,013.023c abhaiṣma yasmān maraṇād iva prajāḥ; sa vīra diṣṭyā nihatas tvayā ripuḥ 08,013.024a na cet paritrāsya imāñ janān bhayād; dviṣadbhir evaṃ balibhiḥ prapīḍitān 08,013.024c tathābhaviṣyad dviṣatāṃ pramodanaṃ; yathā hateṣv eṣv iha no 'riṣu tvayā 08,013.025a itīva bhūyaś ca suhṛdbhir īritā; niśamya vācaḥ sumanās tato 'rjunaḥ 08,013.025c yathānurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ; jagāma saṃśaptakasaṃghahā punaḥ 08,014.001 saṃjaya uvāca 08,014.001a pratyāgatya punar jiṣṇur ahan saṃśaptakān bahūn 08,014.001c vakrānuvakragamanād aṅgāraka iva grahaḥ 08,014.002a pārthabāṇahatā rājan narāśvarathakuñjarāḥ 08,014.002c vicelur babhramur neduḥ petur mamluś ca māriṣa 08,014.003a dhuryaṃ dhuryatarān sūtān rathāṃś ca parisaṃkṣipan 08,014.003c pāṇīn pāṇigataṃ śastraṃ bāhūn api śirāṃsi ca 08,014.004a bhallaiḥ kṣurair ardhacandrair vatsadantaiś ca pāṇḍavaḥ 08,014.004c cicchedāmitravīrāṇāṃ samare pratiyudhyatām 08,014.004d*0102_01 taṃ pravīrās tvadīyānāṃ nardamānābhidudruvuḥ 08,014.005a vāśitārthe yuyutsanto vṛṣabhā vṛṣabhaṃ yathā 08,014.005c āpatanty arjunaṃ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,014.006a teṣāṃ tasya ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam 08,014.006c trailokyavijaye yādṛg daityānāṃ saha vajriṇā 08,014.007a tam avidhyat tribhir bāṇair dandaśūkair ivāhibhiḥ 08,014.007c ugrāyudhas tatas tasya śiraḥ kāyād apāharat 08,014.008a te 'rjunaṃ sarvataḥ kruddhā nānāśastrair avīvṛṣan 08,014.008c marudbhiḥ preṣitā meghā himavantam ivoṣṇage 08,014.009a astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato 'rjunaḥ 08,014.009c samyag astaiḥ śaraiḥ sarvān sahitān ahanad bahūn 08,014.010a chinnatriveṇujaṅgheṣān nihatapārṣṇisārathīn 08,014.010b*0103_01 vidhvastāyudhatūṇīrān vicakrarathaketanān 08,014.010c saṃchinnaraśmiyoktrākṣān vyanukarṣayugān rathān 08,014.010e vidhvastasarvasaṃnāhān bāṇaiś cakre 'rjunas tvaran 08,014.011a te rathās tatra vidhvastāḥ parārdhyā bhānty anekaśaḥ 08,014.011c dhaninām iva veśmāni hatāny agnyanilāmbubhiḥ 08,014.012a dvipāḥ saṃbhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ 08,014.012c petur giryagraveśmāni vajravātāgnibhir yathā 08,014.013a sārohās turagāḥ petur bahavo 'rjunatāḍitāḥ 08,014.013c nirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdṛśaḥ 08,014.014a narāśvanāgā nārācaiḥ saṃsyūtāḥ savyasācinā 08,014.014c babhramuś caskhaluḥ petur nedur mamluś ca māriṣa 08,014.015a aṇakaiś ca śilādhautair vajrāśaniviṣopamaiḥ 08,014.015c śarair nijaghnivān pārtho mahendra iva dānavān 08,014.016a mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥ 08,014.016c sarathāḥ sadhvajā vīrā hatāḥ pārthena śerate 08,014.017a vijitāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥ 08,014.017c gatāḥ śarīrair vasudhām ūrjitaiḥ karmabhir divam 08,014.018a athārjunarathaṃ vīrās tvadīyāḥ samupādravan 08,014.018c nānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ 08,014.019a uhyamānā rathāśvais te pattayaś ca jighāṃsavaḥ 08,014.019c samabhyadhāvann asyanto vividhaṃ kṣipram āyudham 08,014.020a tadāyudhamahāvarṣaṃ kṣiptaṃ yodhamahāmbudaiḥ 08,014.020c vyadhaman niśitair bāṇaiḥ kṣipram arjunamārutaḥ 08,014.021a sāśvapattidviparathaṃ mahāśastraugham aplavam 08,014.021c sahasā saṃtitīrṣantaṃ pārthaṃ śastrāstrasetunā 08,014.022a athābravīd vāsudevaḥ pārthaṃ kiṃ krīḍase 'nagha 08,014.022b*0104_01 ete balādhikāḥ prāptāḥ pārtha kiṃ krīḍase 'nagha 08,014.022c saṃśaptakān pramathyaitāṃs tataḥ karṇavadhe tvara 08,014.023a tathety uktvārjunaḥ kṣipraṃ śiṣṭān saṃśaptakāṃs tadā 08,014.023c ākṣipya śastreṇa balād daityān indra ivāvadhīt 08,014.024a ādadhat saṃdadhan neṣūn dṛṣṭaḥ kaiś cid raṇe 'rjunaḥ 08,014.024c vimuñcan vā śarāñ śīghraṃ dṛśyate sma hi kair api 08,014.025a āścaryam iti govindo bruvann aśvān acodayat 08,014.025c haṃsāṃsagaurās te senāṃ haṃsāḥ sara ivāviśan 08,014.025d*0105_01 tatas te haṃsasadṛśās turagā vātaraṃhasaḥ 08,014.025d*0105_02 tāṃ senāṃ viviśur hṛṣṭā haṃsā iva mahat saraḥ 08,014.026a tataḥ saṃgrāmabhūmiṃ tāṃ vartamāne janakṣaye 08,014.026c avekṣamāṇo govindaḥ savyasācinam abravīt 08,014.027a eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥ 08,014.027c pṛthivyāṃ pārthivānāṃ vai duryodhanakṛte mahān 08,014.028a paśya bhārata cāpāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām 08,014.028c mahatām apaviddhāni kalāpān iṣudhīs tathā 08,014.029a jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ 08,014.029c tailadhautāṃś ca nārācān nirmuktān iva pannagān 08,014.030a hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān 08,014.030c ākīrṇāṃs tomarāṃś cāpāṃś citrān hemavibhūṣitān 08,014.030d*0106_01 daṇḍān kanakacitrāṃś ca saṃvṛttā raṇabhūmayaḥ 08,014.031a varmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni bhārata 08,014.031c suvarṇavikṛtān prāsāñ śaktīḥ kanakabhūṣitāḥ 08,014.032a jāmbūnadamayaiḥ paṭṭair baddhāś ca vipulā gadāḥ 08,014.032c jātarūpamayīś carṣṭīḥ paṭṭiśān hemabhūṣitān 08,014.033a daṇḍaiḥ kanakacitraiś ca vipraviddhān paraśvadhān 08,014.033b*0107_01 parighān bhiṇḍipālāṃś ca bhuśuṇḍīḥ kuṇapān api 08,014.033c ayaskuśāntān patitān musalāni gurūṇi ca 08,014.034a śataghnīḥ paśya citrāś ca vipulān parighāṃs tathā 08,014.034c cakrāṇi cāpaviddhāni mudgarāṃś ca bahūn raṇe 08,014.035a nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya jayagṛddhinaḥ 08,014.035c jīvanta iva lakṣyante gatasattvās tarasvinaḥ 08,014.036a gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakān 08,014.036c gajavājirathakṣuṇṇān paśya yodhān sahasraśaḥ 08,014.037a manuṣyagajavājīnāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ 08,014.037c nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair nakharair laguḍair api 08,014.038a śarīrair bahudhā bhinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ 08,014.038c gatāsubhir amitraghna saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ 08,014.039a bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ 08,014.039c satalatraiḥ sakeyūrair bhāti bhārata medinī 08,014.040a sāṅgulitrair bhujāgraiś ca vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ 08,014.040c hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām 08,014.041a baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 08,014.041c nikṛttair vṛṣabhākṣāṇāṃ virājati vasuṃdharā 08,014.042a kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiś chinnagātraśirodharaiḥ 08,014.042c bhūr bhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhir ivāgnibhiḥ 08,014.043a rathān bahuvidhān bhagnān hemakiṅkiṇinaḥ śubhān 08,014.043c aśvāṃś ca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān 08,014.043d*0108_01 anukarṣān upāsaṅgān patākā vividhān dhvajān 08,014.044a yodhānāṃ ca mahāśaṅkhān pāṇḍurāṃś ca prakīrṇakān 08,014.044c nirastajihvān mātaṅgāñ śayānān parvatopamān 08,014.045a vaijayantīvicitrāṃś ca hatāṃś ca gajayodhinaḥ 08,014.045c vāraṇānāṃ paristomān suyuktāmbarakambalān 08,014.046a vipāṭitā vicitrāś ca rūpacitrāḥ kuthās tathā 08,014.046c bhinnāś ca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiś cūrṇitā gajaiḥ 08,014.047a vaiḍūryamaṇidaṇḍāṃś ca patitān aṅkuśān bhuvi 08,014.047b*0109_01 aśvānāṃ ca yugāpīḍān ratnacitrān uraśchadān 08,014.047c baddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kaśāḥ 08,014.048a vicitrān maṇicitrāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān 08,014.048c aśvāstaraparistomān rāṅkavān patitān bhuvi 08,014.049a cūḍāmaṇīn narendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ 08,014.049c chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca 08,014.050a candranakṣatrabhāsaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ 08,014.050c kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ 08,014.050e vadanaiḥ paśya saṃchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām 08,014.050f*0110_01 kumudotpalapatrāṇāṃ ṣaṇḍaiḥ phullair yathā saraḥ 08,014.050f*0110_02 tathā mahībhṛtāṃ vaktraiḥ kumudotpalasaṃnibhaiḥ 08,014.050f*0110_03 tārāgaṇavicitrasya nirmalendudyutitviṣaḥ 08,014.050f*0110_04 paśya gāṃ nabhasas tulyāṃ grahanakṣatramālinaḥ 08,014.051a sajīvāṃś ca narān paśya kūjamānān samantataḥ 08,014.051c upāsyamānān bahubhir nyastaśastrair viśāṃ pate 08,014.052a jñātibhiḥ sahitais tatra rodamānair muhur muhuḥ 08,014.052c vyutkrāntān aparān yodhāṃś chādayitvā tarasvinaḥ 08,014.052e punar yuddhāya gacchanti jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ 08,014.053a apare tatra tatraiva paridhāvanti māninaḥ 08,014.053c jñātibhiḥ patitaiḥ śūrair yācyamānās tathodakam 08,014.054a jalārthaṃ ca gatāḥ ke cin niṣprāṇā bahavo 'rjuna 08,014.054c saṃnivṛttāś ca te śūrās tān dṛṣṭvaiva vicetasaḥ 08,014.055a jalaṃ dṛṣṭvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparam 08,014.055c jalaṃ pītvā mṛtān paśya pibato 'nyāṃś ca bhārata 08,014.056a parityajya priyān anye bāndhavān bāndhavapriya 08,014.056c vyutkrāntāḥ samadṛśyanta tatra tatra mahāraṇe 08,014.057a paśyāparān naraśreṣṭha saṃdaṣṭauṣṭhapuṭān punaḥ 08,014.057c bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣamāṇān samantataḥ 08,014.057d*0111_01 evaṃ bruvaṃs tadā kṛṣṇo yayau yena yudhiṣṭhiraḥ 08,014.057d*0111_02 arjunaś cāpi nṛpater darśanārthaṃ mahāraṇe 08,014.057d*0112_01 yāhi yāhīti govindaṃ muhur muhur acodayat 08,014.057d*0113_01 tāṃ yuddhabhūmiṃ pārthasya darśayitvā ca mādhavaḥ 08,014.058a etat tavaivānurūpaṃ karmārjuna mahāhave 08,014.058c divi vā devarājasya tvayā yat kṛtam āhave 08,014.059a evaṃ tāṃ darśayan kṛṣṇo yuddhabhūmiṃ kirīṭine 08,014.059c gacchann evāśṛṇoc chabdaṃ duryodhanabale mahat 08,014.060a śaṅkhadundubhinirghoṣān bherīpaṇavamiśritān 08,014.060c rathāśvagajanādāṃś ca śastraśabdāṃś ca dāruṇān 08,014.061a praviśya tad balaṃ kṛṣṇas turagair vātavegibhiḥ 08,014.061c pāṇḍyenābhyarditāṃ senāṃ tvadīyāṃ vīkṣya dhiṣṭhitaḥ 08,014.062a sa hi nānāvidhair bāṇair iṣvāsapravaro yudhi 08,014.062c nyahanad dviṣatāṃ vrātān gatāsūn antako yathā 08,014.063a gajavājimanuṣyāṇāṃ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥ 08,014.063c bhittvā praharatāṃ śreṣṭho videhāsūṃś cakāra saḥ 08,014.064a śatrupravīrair astāni nānāśastrāṇi sāyakaiḥ 08,014.064c bhittvā tān ahanat pāṇḍyaḥ śatrūñ śakra ivāsurān 08,015.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,015.001a proktas tvayā pūrvam eva pravīro lokaviśrutaḥ 08,015.001c na tv asya karma saṃgrāme tvayā saṃjaya kīrtitam 08,015.002a tasya vistarato brūhi pravīrasyādya vikramam 08,015.002c śikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpam eva ca 08,015.003 saṃjaya uvāca 08,015.003a droṇabhīṣmakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanān 08,015.003c samāptavidyān dhanuṣi śreṣṭhān yān manyase yudhi 08,015.003d*0114_01 yo hy ākṣipati vīryeṇa sarvān etān mahārathān 08,015.003d*0114_02 na mene cātmanā tulyaṃ kaṃ cid eva nareśvaram 08,015.004a tulyatā karṇabhīṣmābhyām ātmano yena dṛśyate 08,015.004c vāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ nātmanīcchati 08,015.005a sa pāṇḍyo nṛpatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 08,015.005c karṇasyānīkam avadhīt paribhūta ivāntakaḥ 08,015.006a tad udīrṇarathāśvaṃ ca pattipravarakuñjaram 08,015.006c kulālacakravad bhrāntaṃ pāṇḍyenādhiṣṭhitaṃ balam 08,015.007a vyaśvasūtadhvajarathān vipraviddhāyudhān ripūn 08,015.007c samyag astaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyur meghān ivākṣipat 08,015.008a dviradān prahataprothān vipatākadhvajāyudhān 08,015.008c sapādarakṣān avadhīd vajreṇārīn ivārihā 08,015.009a saśaktiprāsatūṇīrān aśvārohān hayān api 08,015.009c pulindakhaśabāhlīkān niṣādān dhrakataṅgaṇān 08,015.010a dākṣiṇātyāṃś ca bhojāṃś ca krūrān saṃgrāmakarkaśān 08,015.010c viśastrakavacān bāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo 'karod vyasūn 08,015.011a caturaṅgaṃ balaṃ bāṇair nighnantaṃ pāṇḍyam āhave 08,015.011c dṛṣṭvā drauṇir asaṃbhrāntam asaṃbhrāntataro 'bhyayāt 08,015.012a ābhāṣya cainaṃ madhuram abhi nṛtyann abhītavat 08,015.012c prāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayan 08,015.013a rājan kamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana 08,015.013c vajrasaṃhananaprakhya pradhānabalapauruṣa 08,015.014a muṣṭiśliṣṭāyudhābhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahad dhanuḥ 08,015.014c dorbhyāṃ visphārayan bhāsi mahājaladavad bhṛśam 08,015.015a śaravarṣair mahāvegair amitrān abhivarṣataḥ 08,015.015c mad anyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave 08,015.016a rathadviradapattyaśvān ekaḥ pramathase bahūn 08,015.016c mṛgasaṃghān ivāraṇye vibhīr bhīmabalo hariḥ 08,015.017a mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayan 08,015.017c varṣānte sasyahā pītho bhābhir āpūrayann iva 08,015.018a saṃspṛśānaḥ śarāṃs tīkṣṇāṃs tūṇād āśīviṣopamān 08,015.018c mayaivaikena yudhyasva tryambakeṇāndhako yathā 08,015.019a evam uktas tathety uktvā prahareti ca tāḍitaḥ 08,015.019c karṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ 08,015.020a marmabhedibhir atyugrair bāṇair agniśikhopamaiḥ 08,015.020c smayann abhyahanad drauṇiḥ pāṇḍyam ācāryasattamaḥ 08,015.021a tato navāparāṃs tīkṣṇān nārācān kaṅkavāsasaḥ 08,015.021c gatyā daśamyā saṃyuktān aśvatthāmā vyavāsṛjat 08,015.022a teṣāṃ pañcācchinat pāṇḍyaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,015.022c catvāro 'bhyāhanan vāhān āśu te vyasavo 'bhavan 08,015.023a atha droṇasutasyeṣūṃs tāṃś chittvā niśitaiḥ śaraiḥ 08,015.023c dhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaś cicchedādityavarcasaḥ 08,015.024a vijyaṃ dhanur athādhijyaṃ kṛtvā drauṇir amitrahā 08,015.024b*0115_01 prekṣya cāśu rathe yuktān narair anyān hayottamān 08,015.024c tataḥ śarasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍyataḥ 08,015.024e iṣusaṃbādham ākāśam akarod diśa eva ca 08,015.025a tatas tān asyataḥ sarvān drauṇer bāṇān mahātmanaḥ 08,015.025c jānāno 'py akṣayān pāṇḍyo 'śātayat puruṣarṣabhaḥ 08,015.026a prahitāṃs tān prayatnena chittvā drauṇer iṣūn ariḥ 08,015.026c cakrarakṣau tatas tasya prāṇudan niśitaiḥ śaraiḥ 08,015.027a athārer lāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 08,015.027c prāsyad droṇasuto bāṇān vṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā 08,015.028a aṣṭāv aṣṭagavāny ūhuḥ śakaṭāni yad āyudham 08,015.028c ahnas tad aṣṭabhāgena drauṇiś cikṣepa māriṣa 08,015.029a tam antakam iva kruddham antakālāntakopamam 08,015.029c ye ye dadṛśire tatra visaṃjñāḥ prāyaśo 'bhavan 08,015.030a parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahīm 08,015.030c ācāryaputras tāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyābhyavīvṛṣat 08,015.031a drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahām 08,015.031c vāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ ruddhvā pāṇḍyānilo 'nadat 08,015.032a tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgurubhūṣitam 08,015.032c malayapratimaṃ drauṇiś chittvāśvāṃś caturo 'hanat 08,015.033a sūtam ekeṣuṇā hatvā mahājaladanisvanam 08,015.033c dhanuś chittvārdhacandreṇa vyadhamat tilaśo ratham 08,015.034a astrair astrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni ca 08,015.034c prāptam apy ahitaṃ drauṇir na jaghāna raṇepsayā 08,015.034d*0116_01 etasminn antare karṇo gajānīkam upādravat 08,015.034d*0116_02 drāvayām āsa sa tadā pāṇḍavānāṃ mahad balam 08,015.034d*0116_03 virathān rathinaś cakre gajān aśvāṃś ca bhārata 08,015.034d*0116_04 gajān bahubhir ānarchac charaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,015.034d*0116_05 atha drauṇir maheṣvāsaḥ pāṇḍyaṃ śatrunibarhaṇam 08,015.034d*0116_06 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ nāhanad yuddhakāṅkṣayā 08,015.035a hateśvaro dantivaraḥ sukalpitas; tvarābhisṛṣṭaḥ pratiśarmago balī 08,015.035b*0117_01 tam ādravad drauṇiśarāhatas tvarañ 08,015.035b*0117_02 javena kṛtvā pratihastigarjitam 08,015.035b*0117_03 taṃ vāraṇaṃ vāraṇayuddhakovido 08,015.035b*0117_04 dvipottamaṃ parvatasānusaṃnibham 08,015.035c tam adhyatiṣṭhan malayeśvaro mahān; yathādriśṛṅgaṃ harir unnadaṃs tathā 08,015.036a sa tomaraṃ bhāskararaśmisaṃnibhaṃ; balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ 08,015.036c sasarja śīghraṃ pratipīḍayan gajaṃ; guroḥ sutāyādripatīśvaro nadan 08,015.037a maṇipratānottamavajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥ 08,015.037c hato 'sy asāv ity asakṛn mudā nadan; parābhinad drauṇivarāṅgabhūṣaṇam 08,015.038a tad arkacandragrahapāvakatviṣaṃ; bhṛśābhighātāt patitaṃ vicūrṇitam 08,015.038c mahendravajrābhihataṃ mahāvanaṃ; yathādriśṛṅgaṃ dharaṇītale tathā 08,015.039a tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā; padāhato nāgapatir yathā tathā 08,015.039c samādadhe cāntakadaṇḍasaṃnibhān; iṣūn amitrāntakarāṃś caturdaśa 08,015.040a dvipasya pādāgrakarān sa pañcabhir; nṛpasya bāhū ca śiro 'tha ca tribhiḥ 08,015.040c jaghāna ṣaḍbhiḥ ṣaḍ ṛtūttamatviṣaḥ; sa pāṇḍyarājānucarān mahārathān 08,015.041a sudīrghavṛttau varacandanokṣitau; suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣitau 08,015.041c bhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau; viveṣṭatus tārkṣyahatāv ivoragau 08,015.042a śiraś ca tat pūrṇaśaśiprabhānanaṃ; saroṣatāmrāyatanetram unnasam 08,015.042c kṣitau vibabhrāja patat sakuṇḍalaṃ; viśākhayor madhyagataḥ śaśī yathā 08,015.042d*0118_01 sa tu dvipaḥ pañcabhir uttameṣubhiḥ 08,015.042d*0118_02 kṛtaḥ ṣaḍaṃśaś caturo nṛpas tribhiḥ 08,015.042d*0118_03 kṛto daśāṃśaḥ kuśalena yudhyatā 08,015.042d*0118_04 yathā havis tad daśadaivataṃ tathā 08,015.042d*0118_05 sa pādaśo rākṣasabhojanān bahūn 08,015.042d*0118_06 pradāya pāṇḍyo 'śvamanuṣyakuñjarān 08,015.042d*0118_07 svadhām ivāpya jvalanaḥ pitṛpriyas 08,015.042d*0118_08 tataḥ praśāntaḥ salilapravāhataḥ 08,015.043a samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ; samāptakarmāṇam upetya te sutaḥ 08,015.043c suhṛdvṛto 'tyartham apūjayan mudā; jite balau viṣṇum ivāmareśvaraḥ 08,016.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,016.001a pāṇḍye hate kim akarod arjuno yudhi saṃjaya 08,016.001c ekavīreṇa karṇena drāviteṣu pareṣu ca 08,016.002a samāptavidyo balavān yukto vīraś ca pāṇḍavaḥ 08,016.002c sarvabhūteṣv anujñātaḥ śaṃkareṇa mahātmanā 08,016.003a tasmān mahad bhayaṃ tīvram amitraghnād dhanaṃjayāt 08,016.003c sa yat tatrākarot pārthas tan mamācakṣva saṃjaya 08,016.004 saṃjaya uvāca 08,016.004a hate pāṇḍye 'rjunaṃ kṛṣṇas tvarann āha vaco hitam 08,016.004c paśyātimānyaṃ rājānam apayātāṃś ca pāṇḍavān 08,016.005a aśvatthāmnaś ca saṃkalpād dhatāḥ karṇena sṛñjayāḥ 08,016.005c tathāśvanaranāgānāṃ kṛtaṃ ca kadanaṃ mahat 08,016.005e ity ācaṣṭa sudurdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine 08,016.006a etac chrutvā ca dṛṣṭvā ca bhrātur ghoraṃ mahad bhayam 08,016.006c vāhayāśvān hṛṣīkeśa kṣipram ity āha pāṇḍavaḥ 08,016.007a tataḥ prāyād dhṛṣīkeśo rathenāpratiyodhinā 08,016.007b*0119_01 tadā reṇuḥ samabhavat punas tatra mahāraṇe 08,016.007c dāruṇaś ca punas tatra prādurāsīt samāgamaḥ 08,016.007d*0120_01 tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurupāṇḍavāḥ 08,016.007d*0120_02 bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ sūtaputramukhā vayam 08,016.008a tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo rājasattama 08,016.008c karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 08,016.009a dhanūṃṣi bāṇān parighān asitomarapaṭṭiśān 08,016.009c musalāni bhuśuṇḍīś ca śaktiṛṣṭiparaśvadhān 08,016.010a gadāḥ prāsān asīn kuntān bhiṇḍipālān mahāṅkuśān 08,016.010c pragṛhya kṣipram āpetuḥ parasparajigīṣayā 08,016.011a bāṇajyātalaśabdena dyāṃ diśaḥ pradiśo viyat 08,016.011c pṛthivīṃ nemighoṣeṇa nādayanto 'bhyayuḥ parān 08,016.012a tena śabdena mahatā saṃhṛṣṭāś cakrur āhavam 08,016.012c vīrā vīrair mahāghoraṃ kalahāntaṃ titīrṣavaḥ 08,016.013a jyātalatradhanuḥśabdāḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitam 08,016.013c tāḍitānāṃ ca patatāṃ ninādaḥ sumahān abhūt 08,016.014a bāṇaśabdāṃś ca vividhāñ śūrāṇām abhigarjatām 08,016.014c śrutvā śabdaṃ bhṛśaṃ tresur jaghnur mamluś ca bhārata 08,016.015a teṣāṃ nānadyatāṃ caiva śastravṛṣṭiṃ ca muñcatām 08,016.015c bahūn ādhirathiḥ karṇaḥ pramamātha raṇeṣubhiḥ 08,016.016a pañca pāñcālavīrāṇāṃ rathān daśa ca pañca ca 08,016.016c sāśvasūtadhvajān karṇaḥ śarair ninye yamakṣayam 08,016.017a yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṃ karṇam āhave 08,016.017c śīghrāstrā divam āvṛtya parivavruḥ samantataḥ 08,016.018a tataḥ karṇo dviṣatsenāṃ śaravarṣair viloḍayan 08,016.018c vijagāhe 'ṇḍajāpūrṇāṃ padminīm iva yūthapaḥ 08,016.019a dviṣanmadhyam avaskandya rādheyo dhanur uttamam 08,016.019c vidhunvānaḥ śitair bāṇaiḥ śirāṃsy unmathya pātayat 08,016.019d*0121_01 hastinaḥ sumahāmātrān sāśvārohān hayān api 08,016.019d*0121_02 rathino 'py ekabāṇena bhramataś cāvapātayat 08,016.020a carmavarmāṇi saṃchindya nirvāpam iva dehinām 08,016.020c viṣehur nāsya saṃparkaṃ dvitīyasya patatriṇaḥ 08,016.021a varmadehāsumathanair dhanuṣaḥ pracyutaiḥ śaraiḥ 08,016.021c maurvyā talatrair nyavadhīt kaśayā vājino yathā 08,016.022a pāṇḍusṛñjayapāñcālāñ śaragocaram ānayat 08,016.022c mamarda karṇas tarasā siṃho mṛgagaṇān iva 08,016.023a tataḥ pāñcālaputrāś ca draupadeyāś ca māriṣa 08,016.023c yamau ca yuyudhānaś ca sahitāḥ karṇam abhyayuḥ 08,016.024a vyāyacchamānāḥ subhṛśaṃ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ 08,016.024c priyān asūn raṇe tyaktvā yodhā jagmuḥ parasparam 08,016.025a susaṃnaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ 08,016.025c gadābhir musalaiś cānye parighaiś ca mahārathāḥ 08,016.026a samabhyadhāvanta bhṛśaṃ devā daṇḍair ivodyataiḥ 08,016.026c nadantaś cāhvayantaś ca pravalgantaś ca māriṣa 08,016.027a tato nijaghnur anyonyaṃ petuś cāhavatāḍitāḥ 08,016.027c vamanto rudhiraṃ gātrair vimastiṣkekṣaṇā yudhi 08,016.028a dantapūrṇaiḥ sarudhirair vaktrair dāḍimasaṃnibhaiḥ 08,016.028c jīvanta iva cāpy ete tasthuḥ śastropabṛṃhitāḥ 08,016.029a parasparaṃ cāpy apare paṭṭiśair asibhis tathā 08,016.029c śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca nakharaprāsatomaraiḥ 08,016.030a tatakṣuś cicchiduś cānye bibhiduś cikṣipus tathā 08,016.030c saṃcakartuś ca jaghnuś ca kruddhā nirbibhiduś ca ha 08,016.031a petur anyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ 08,016.031c kṣarantaḥ svarasaṃ raktaṃ prakṛtāś candanā iva 08,016.032a rathai rathā vinihatā hastinaś cāpi hastibhiḥ 08,016.032c narā naravaraiḥ petur aśvāś cāśvaiḥ sahasraśaḥ 08,016.033a dhvajāḥ śirāṃsi cchatrāṇi dvipahastā nṛṇāṃ bhujāḥ 08,016.033c kṣurair bhallārdhacandraiś ca chinnāḥ śastrāṇi tatyajuḥ 08,016.033d*0122_01 vadhyatāṃ dāruṇaḥ śabdaḥ patatāṃ stanatām api 08,016.033d*0122_02 narāśvebharathānāṃ hi narāśvebharathais tadā 08,016.034a narāṃś ca nāgāṃś ca rathān hayān mamṛdur āhave 08,016.034b*0123_01 tathā hatā rathāḥ petur aśvārohaiḥ sahasraśaḥ 08,016.034c aśvārohair hatāḥ śūrāś chinnahastāś ca dantinaḥ 08,016.035a sapatākā dhvajāḥ petur viśīrṇā iva parvatāḥ 08,016.035c pattibhiś ca samāplutya dviradāḥ syandanās tathā 08,016.036a prahatā hanyamānāś ca patitāś caiva sarvaśaḥ 08,016.036c aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhir hatāḥ 08,016.036e sādibhiḥ pattisaṃghāś ca nihatā yudhi śerate 08,016.037a mṛditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ 08,016.037c hatānāṃ vadanāny āsan gātrāṇi ca mahāmate 08,016.038a rūpāṇy atyarthakāmyāni dviradāśvanṛṇāṃ nṛpa 08,016.038c samunnānīva vastrāṇi prāpur durdarśatāṃ param 08,016.038d*0124_01 tathaiva mukhavarṇaś ca keṣāṃ cit tatra dṛśyate 08,016.038d*0124_02 madād iva prasuptānāṃ vikṣiptābharaṇasrajām 08,017.001 saṃjaya uvāca 08,017.001a hastibhis tu mahāmātrās tava putreṇa coditāḥ 08,017.001c dhṛṣṭadyumnaṃ jighāṃsantaḥ kruddhāḥ pārṣatam abhyayuḥ 08,017.002a prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pravīrā gajayodhinaḥ 08,017.002c aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca māgadhās tāmraliptakāḥ 08,017.003a mekalāḥ kośalā madrā daśārṇā niṣadhās tathā 08,017.003c gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata 08,017.004a śaratomaranārācair vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ 08,017.004c siṣicus te tataḥ sarve pāñcālācalam āhave 08,017.005a tān saṃmimardiṣur nāgān pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśair bhṛśam 08,017.005c pothitān pārṣato bāṇair nārācaiś cābhyavīvṛṣat 08,017.006a ekaikaṃ daśabhiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir api bhārata 08,017.006c dviradān abhivivyādha kṣiptair girinibhāñ śaraiḥ 08,017.006e pracchādyamāno dviradair meghair iva divākaraḥ 08,017.007a paryāsuḥ pāṇḍupāñcālā nadanto niśitāyudhāḥ 08,017.007c tān nāgān abhivarṣanto jyātantrīśaranāditaiḥ 08,017.007d*0125_01 vīranṛtyaṃ pranṛtyantaḥ śūratālapracoditaiḥ 08,017.008a nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 08,017.008c sātyakiś ca śikhaṇḍī ca cekitānaś ca vīryavān 08,017.008d*0126_01 samantāt siṣicur vīrā meghās toyair ivācalān 08,017.009a te mlecchaiḥ preṣitā nāgā narān aśvān rathān api 08,017.009c hastair ākṣipya mamṛduḥ padbhiś cāpy atimanyavaḥ 08,017.010a bibhiduś ca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca cikṣipuḥ 08,017.010c viṣāṇalagnaiś cāpy anye paripetur vibhīṣaṇāḥ 08,017.011a pramukhe vartamānaṃ tu dvipaṃ vaṅgasya sātyakiḥ 08,017.011c nārācenogravegena bhittvā marmaṇy apātayat 08,017.012a tasyāvarjitanāgasya dviradād utpatiṣyataḥ 08,017.012c nārācenābhinad vakṣaḥ so 'patad bhuvi sātyakeḥ 08,017.013a puṇḍrasyāpatato nāgaṃ calantam iva parvatam 08,017.013c sahadevaḥ prayatnāt tair nārācair vyahanat tribhiḥ 08,017.014a vipatākaṃ viyantāraṃ vivarmadhvajajīvitam 08,017.014c taṃ kṛtvā dviradaṃ bhūyaḥ sahadevo 'ṅgam abhyagāt 08,017.015a sahadevaṃ tu nakulo vārayitvāṅgam ārdayat 08,017.015c nārācair yamadaṇḍābhais tribhir nāgaṃ śatena ca 08,017.016a divākarakaraprakhyān aṅgaś cikṣepa tomarān 08,017.016c nakulāya śatāny aṣṭau tridhaikaikaṃ tu so 'cchinat 08,017.017a tathārdhacandreṇa śiras tasya ciccheda pāṇḍavaḥ 08,017.017c sa papāta hato mlecchas tenaiva saha dantinā 08,017.018a ācāryaputre nihate hastiśikṣāviśārade 08,017.018c aṅgāḥ kruddhā mahāmātrā nāgair nakulam abhyayuḥ 08,017.019a calatpatākaiḥ pramukhair hemakakṣyātanucchadaiḥ 08,017.019c mimardiśantas tvaritāḥ pradīptair iva parvataiḥ 08,017.020a mekalotkalakāliṅgā niṣādās tāmraliptakāḥ 08,017.020c śaratomaravarṣāṇi vimuñcanto jighāṃsavaḥ 08,017.021a taiś chādyamānaṃ nakulaṃ divākaram ivāmbudaiḥ 08,017.021c pari petuḥ susaṃrabdhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ 08,017.022a tatas tad abhavad yuddhaṃ rathināṃ hastibhiḥ saha 08,017.022c sṛjatāṃ śaravarṣāṇi tomarāṃś ca sahasraśaḥ 08,017.023a nāgānāṃ prasphuṭuḥ kumbhā marmāṇi vividhāni ca 08,017.023c dantāś caivātividdhānāṃ nārācair bhūṣaṇāni ca 08,017.024a teṣām aṣṭau mahānāgāṃś catuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ 08,017.024c sahadevo jaghānāśu te petuḥ saha sādibhiḥ 08,017.025a añjogatibhir āyamya prayatnād dhanur uttamam 08,017.025c nārācair ahanan nāgān nakulaḥ kuranandana 08,017.026a tataḥ śaineyapāñcālyau draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 08,017.026c śikhaṇḍī ca mahānāgān siṣicuḥ śaravṛṣṭibhiḥ 08,017.027a te pāṇḍuyodhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ 08,017.027c bāṇavarṣair hatāḥ petur vajravarṣair ivācalāḥ 08,017.028a evaṃ hatvā tava gajāṃs te pāṇḍunarakuñjarāḥ 08,017.028c drutaṃ senām avaikṣanta bhinnakūlām ivāpagām 08,017.029a te tāṃ senām avālokya pāṇḍuputrasya sainikāḥ 08,017.029c vikṣobhayitvā ca punaḥ karṇam evābhidudruvuḥ 08,017.030a sahadevaṃ tataḥ kruddhaṃ dahantaṃ tava vāhinīm 08,017.030c duḥśāsano mahārāja bhrātā bhrātaram abhyayāt 08,017.031a tau sametau mahāyuddhe dṛṣṭvā tatra narādhipāḥ 08,017.031c siṃhanādaravāṃś cakrur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha 08,017.032a tato bhārata kruddhena tava putreṇa dhanvinā 08,017.032c pāṇḍuputras tribhir bāṇair vakṣasy abhihato balī 08,017.033a sahadevas tato rājan nārācena tavātmajam 08,017.033c viddhvā vivyādha saptatyā sārathiṃ ca tribhis tribhiḥ 08,017.034a duḥśāsanas tadā rājaṃś chittvā cāpaṃ mahāhave 08,017.034c sahadevaṃ trisaptatyā bāhvor urasi cārdayat 08,017.035a sahadevas tataḥ kruddhaḥ khaḍgaṃ gṛhya mahāhave 08,017.035c vyāvidhyata yudhāṃ śreṣṭhaḥ śrīmāṃs tava sutaṃ prati 08,017.036a samārgaṇagaṇaṃ cāpaṃ chittvā tasya mahān asiḥ 08,017.036c nipapāta tato bhūmau cyutaḥ sarpa ivāmbarāt 08,017.037a athānyad dhanur ādāya sahadevaḥ pratāpavān 08,017.037c duḥśāsanāya cikṣepa bāṇam antakaraṃ tataḥ 08,017.038a tam āpatantaṃ viśikhaṃ yamadaṇḍopamatviṣam 08,017.038c khaḍgena śitadhāreṇa dvidhā ciccheda kauravaḥ 08,017.038d*0127_01 tatas taṃ niśitaṃ khaḍgam āvidhya yudhi satvaraḥ 08,017.038d*0127_02 dhanuś cānyat samādāya śaraṃ jagrāha vīryavān 08,017.039a tam āpatantaṃ sahasā nistriṃśaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 08,017.039c pātayām āsa samare sahadevo hasann iva 08,017.040a tato bāṇāṃś catuḥṣaṣṭiṃ tava putro mahāraṇe 08,017.040c sahadevarathe tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata 08,017.041a tāñ śarān samare rājan vegenāpatato bahūn 08,017.041c ekaikaṃ pañcabhir bāṇaiḥ sahadevo nyakṛntata 08,017.042a sa nivārya mahābāṇāṃs tava putreṇa preṣitān 08,017.042c athāsmai subahūn bāṇān mādrīputraḥ samācinot 08,017.042c*0128_01 **** **** preṣayām āsa saṃyuge 08,017.042c*0128_02 tān bāṇāṃs tava putro 'pi chittvaikaikaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,017.042c*0128_03 nanāda sumahānādaṃ dārayāṇo vasuṃdharām 08,017.042c*0128_04 tato duḥśāsano rājan viddhvā pāṇḍusutaṃ raṇe 08,017.042c*0128_05 sārathiṃ navabhir bāṇair 08,017.043a tataḥ kruddho mahārāja sahadevaḥ pratāpavān 08,017.043c samādhatta śaraṃ ghoraṃ mṛtyukālāntakopamam 08,017.043e vikṛṣya balavac cāpaṃ tava putrāya so 'sṛjat 08,017.044a sa taṃ nirbhidya vegena bhittvā ca kavacaṃ mahat 08,017.044c prāviśad dharaṇīṃ rājan valmīkam iva pannagaḥ 08,017.044e tataḥ sa mumuhe rājaṃs tava putro mahārathaḥ 08,017.045a mūḍhaṃ cainaṃ samālakṣya sārathis tvarito ratham 08,017.045c apovāha bhṛśaṃ trasto vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ 08,017.045d*0129_01 nādas tu sumahān āsīn nādayan vai vasuṃdharām 08,017.046a parājitya raṇe taṃ tu pāṇḍavaḥ pāṇḍupūrvaja 08,017.046c duryodhanabalaṃ hṛṣṭaḥ prāmathad vai samantataḥ 08,017.047a pipīlikāpuṭaṃ rājan yathāmṛdnān naro ruṣā 08,017.047c tathā sā kauravī senā mṛditā tena bhārata 08,017.048a nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe dārayantaṃ varūthinīm 08,017.048c karṇo vaikartano rājan vārayām āsa vai tadā 08,017.049a nakulaś ca tadā karṇaṃ prahasann idam abravīt 08,017.049c cirasya bata dṛṣṭo 'haṃ daivataiḥ saumyacakṣuṣā 08,017.050a yasya me tvaṃ raṇe pāpa cakṣurviṣayam āgataḥ 08,017.050c tvaṃ hi mūlam anarthānāṃ vairasya kalahasya ca 08,017.051a tvaddoṣāt kuravaḥ kṣīṇāḥ samāsādya parasparam 08,017.051c tvām adya samare hatvā kṛtakṛtyo 'smi vijvaraḥ 08,017.052a evam uktaḥ pratyuvāca nakulaṃ sūtanandanaḥ 08,017.052c sadṛśaṃ rājaputrasya dhanvinaś ca viśeṣataḥ 08,017.053a praharasva raṇe bāla paśyāmas tava pauruṣam 08,017.053c karma kṛtvā raṇe śūra tataḥ katthitum arhasi 08,017.054a anuktvā samare tāta śūrā yudhyanti śaktitaḥ 08,017.054c sa yudhyasva mayā śaktyā vineṣye darpam adya te 08,017.055a ity uktvā prāharat tūrṇaṃ pāṇḍuputrāya sūtajaḥ 08,017.055c vivyādha cainaṃ samare trisaptatyā śilīmukhaiḥ 08,017.056a nakulas tu tato viddhaḥ sūtaputreṇa bhārata 08,017.056c aśītyāśīviṣaprakhyaiḥ sūtaputram avidhyata 08,017.057a tasya karṇo dhanuś chittvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 08,017.057c triṃśatā parameṣvāsaḥ śaraiḥ pāṇḍavam ārdayat 08,017.058a te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 08,017.058c āśīviṣā yathā nāgā bhittvā gāṃ salilaṃ papuḥ 08,017.059a athānyad dhanur ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 08,017.059c karṇaṃ vivyādha viṃśatyā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 08,017.060a tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā 08,017.060c kṣurapreṇa sutīkṣṇena karṇasya dhanur acchinat 08,017.061a athainaṃ chinnadhanvānaṃ sāyakānāṃ śatais tribhiḥ 08,017.061c ājaghne prahasan vīraḥ sarvalokamahāratham 08,017.062a karṇam abhyarditaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputreṇa māriṣa 08,017.062c vismayaṃ paramaṃ jagmū rathinaḥ saha daivataiḥ 08,017.063a athānyad dhanur ādāya karṇo vaikartanas tadā 08,017.063c nakulaṃ pañcabhir bāṇair jatrudeśe samārdayat 08,017.064a uraḥsthair atha tair bāṇair mādrīputro vyarocata 08,017.064c svaraśmibhir ivādityo bhuvane visṛjan prabhām 08,017.065a nakulas tu tataḥ karṇaṃ viddhvā saptabhir āyasaiḥ 08,017.065c athāsya dhanuṣaḥ koṭiṃ punaś ciccheda māriṣa 08,017.066a so 'nyat kārmukam ādāya samare vegavattaram 08,017.066c nakulasya tato bāṇaiḥ sarvato 'vārayad diśaḥ 08,017.067a saṃchādyamānaḥ sahasā karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 08,017.067c ciccheda sa śarāṃs tūrṇaṃ śarair eva mahārathaḥ 08,017.068a tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ vyomny adṛśyata 08,017.068c khadyotānāṃ gaṇair eva saṃpatadbhir yathā nabhaḥ 08,017.069a tair vimuktaiḥ śaraśataiś chāditaṃ gaganaṃ tadā 08,017.069c śalabhānāṃ yathā vrātais tadvad āsīt samākulam 08,017.070a te śarā hemavikṛtāḥ saṃpatanto muhur muhuḥ 08,017.070c śreṇīkṛtā abhāsanta haṃsāḥ śreṇīgatā iva 08,017.071a bāṇajālāvṛte vyomni chādite ca divākare 08,017.071c samasarpat tato bhūtaṃ kiṃ cid eva viśāṃ pate 08,017.072a niruddhe tatra mārge tu śarasaṃghaiḥ samantataḥ 08,017.072c vyarocatāṃ mahābhāgau bālasūryāv ivoditau 08,017.073a karṇacāpacyutair bāṇair vadhyamānās tu somakāḥ 08,017.073c avālīyanta rājendra vedanārtāḥ śarārditāḥ 08,017.074a nakulasya tathā bāṇair vadhyamānā camūs tava 08,017.074c vyaśīryata diśo rājan vātanunnā ivāmbudāḥ 08,017.075a te sene vadhyamāne tu tābhyāṃ divyair mahāśaraiḥ 08,017.075c śarapātam apakramya tataḥ prekṣakavat sthite 08,017.076a protsārite jane tasmin karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ 08,017.076c vivyādhāte mahātmānāv anyonyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 08,017.077a nidarśayantau tv astrāṇi divyāni raṇamūrdhani 08,017.077c chādayantau ca sahasā parasparavadhaiṣiṇau 08,017.078a nakulena śarā muktāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 08,017.078c te tu karṇam avacchādya vyatiṣṭhanta yathā pare 08,017.078d*0130_01 tathaiva sūtaputreṇa preṣitāḥ paramāhave 08,017.078d*0130_02 pāṇḍuputram avacchādya vyatiṣṭhantāmbare śarāḥ 08,017.079a śaraveśmapraviṣṭau tau dadṛśāte na kaiś cana 08,017.079c candrasūryau yathā rājaṃś chādyamānau jalāgame 08,017.080a tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ kṛtvā ghorataraṃ vapuḥ 08,017.080c pāṇḍavaṃ chādayām āsa samantāc charavṛṣṭibhiḥ 08,017.081a sa cchādyamānaḥ samare sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ 08,017.081c na cakāra vyathāṃ rājan bhāskaro jaladair yathā 08,017.082a tataḥ prahasyādhirathiḥ śarajālāni māriṣa 08,017.082c preṣayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,017.083a ekacchāyam abhūt sarvaṃ tasya bāṇair mahātmanaḥ 08,017.083c abhracchāyeva saṃjajñe saṃpatadbhiḥ śarottamaiḥ 08,017.084a tataḥ karṇo mahārāja dhanuś chittvā mahātmanaḥ 08,017.084c sārathiṃ pātayām āsa rathanīḍād dhasann iva 08,017.085a tathāśvāṃś caturaś cāsya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,017.085c yamasya sadanaṃ tūrṇaṃ preṣayām āsa bhārata 08,017.086a athāsya taṃ rathaṃ tūrṇaṃ tilaśo vyadhamac charaiḥ 08,017.086c patākāṃ cakrarakṣau ca dhvajaṃ khaḍgaṃ ca māriṣa 08,017.086e śatacandraṃ tataś carma sarvopakaraṇāni ca 08,017.086f*0131_01 suvarṇavikṛtaṃ tac ca dhanuḥ saśaram āhave 08,017.087a hatāśvo virathaś caiva vivarmā ca viśāṃ pate 08,017.087c avatīrya rathāt tūrṇaṃ parighaṃ gṛhya viṣṭhitaḥ 08,017.088a tam udyataṃ mahāghoraṃ parighaṃ tasya sūtajaḥ 08,017.088c vyahanat sāyakai rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,017.089a vyāyudhaṃ cainam ālakṣya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,017.089c ārdayad bahuśaḥ karṇo na cainaṃ samapīḍayat 08,017.090a sa vadhyamānaḥ samare kṛtāstreṇa balīyasā 08,017.090c prādravat sahasā rājan nakulo vyākulendriyaḥ 08,017.091a tam abhidrutya rādheyaḥ prahasan vai punaḥ punaḥ 08,017.091c sajyam asya dhanuḥ kaṇṭhe so 'vāsṛjata bhārata 08,017.092a tataḥ sa śuśubhe rājan kaṇṭhāsaktamahādhanuḥ 08,017.092c pariveṣam anuprāpto yathā syād vyomni candramāḥ 08,017.092e yathaiva ca sito meghaḥ śakracāpena śobhitaḥ 08,017.092f*0132_01 aśobhata mahārāja pāṇḍuputras tathā raṇe 08,017.093a tam abravīt tadā karṇo vyarthaṃ vyāhṛtavān asi 08,017.093c vadedānīṃ punar hṛṣṭo vadhyaṃ māṃ tvaṃ punaḥ punaḥ 08,017.094a mā yotsīr gurubhiḥ sārdhaṃ balavadbhiś ca pāṇḍava 08,017.094c sadṛśais tāta yudhyasva vrīḍāṃ mā kuru pāṇḍava 08,017.094e gṛhaṃ vā gaccha mādreya yatra vā kṛṣṇaphalgunau 08,017.095a evam uktvā mahārāja vyasarjayata taṃ tataḥ 08,017.095c vadhaprāptaṃ tu taṃ rājan nāvadhīt sūtanandanaḥ 08,017.095e smṛtvā kuntyā vaco rājaṃs tata enaṃ vyasarjayat 08,017.096a visṛṣṭaḥ pāṇḍavo rājan sūtaputreṇa dhanvinā 08,017.096c vrīḍann iva jagāmātha yudhiṣṭhirarathaṃ prati 08,017.097a āruroha rathaṃ cāpi sūtaputrapratāpitaḥ 08,017.097c niḥśvasan duḥkhasaṃtaptaḥ kumbhe kṣipta ivoragaḥ 08,017.098a taṃ visṛjya raṇe karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau 08,017.098c rathenātipatākena candravarṇahayena ca 08,017.099a tatrākrando mahān āsīt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 08,017.099c dṛṣṭvā senāpatiṃ yāntaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān 08,017.100a tatrākaron mahārāja kadanaṃ sūtanandanaḥ 08,017.100c madhyaṃ gate dinakare cakravat pracaran prabhuḥ 08,017.101a bhagnacakrai rathaiḥ ke cic chinnadhvajapatākibhiḥ 08,017.101c sasūtair hatasūtaiś ca bhagnākṣaiś caiva māriṣa 08,017.101e hriyamāṇān apaśyāma pāñcālānāṃ rathavrajān 08,017.102a tatra tatra ca saṃbhrāntā vicerur mattakuñjarāḥ 08,017.102c davāgninā parītāṅgā yathaiva syur mahāvane 08,017.103a bhinnakumbhā virudhirāś chinnahastāś ca vāraṇāḥ 08,017.103c bhinnagātravarāś caiva cchinnavālāś ca māriṣa 08,017.103e chinnābhrāṇīva saṃpetur vadhyamānā mahātmanā 08,017.104a apare trāsitā nāgā nārācaśatatomaraiḥ 08,017.104c tam evābhimukhā yānti śalabhā iva pāvakam 08,017.105a apare niṣṭanantaḥ sma vyadṛśyanta mahādvipāḥ 08,017.105c kṣarantaḥ śoṇitaṃ gātrair nagā iva jalaplavam 08,017.106a uraśchadair vimuktāś ca vālabandhaiś ca vājinaḥ 08,017.106c rājataiś ca tathā kāṃsyaiḥ sauvarṇaiś caiva bhūṣaṇaiḥ 08,017.107a hīnā āstaraṇaiś caiva khalīnaiś ca vivarjitāḥ 08,017.107c cāmaraiś ca kuthābhiś ca tūṇīraiḥ patitair api 08,017.108a nihataiḥ sādibhiś caiva śūrair āhavaśobhibhiḥ 08,017.108b*0133_01 vātāyamānān sahasā prapaśyāma hayottamān 08,017.108c apaśyāma raṇe tatra bhrāmyamāṇān hayottamān 08,017.109a prāsaiḥ khaḍgaiś ca saṃsyūtān ṛṣṭibhiś ca narādhipa 08,017.109c hayayodhān apaśyāma kañcukoṣṇīṣadhāriṇaḥ 08,017.109d*0134_01 nihatān vadhyamānāṃś ca vepamānāṃś ca bhārata 08,017.109d*0135_01 nānāṅgāvayavair hīnāṃs tatra tatraiva bhārata 08,017.109d*0136_01 vihayān sahayāṃś cāpi veṣṭamānāṃs tatas tataḥ 08,017.110a rathān hemapariṣkārān suyuktāñ javanair hayaiḥ 08,017.110c bhramamāṇān apaśyāma hateṣu rathiṣu drutam 08,017.111a bhagnākṣakūbarān kāṃś cic chinnacakrāṃś ca māriṣa 08,017.111c vipatākādhvajāṃś cānyāñ chinneṣāyugabandhurān 08,017.112a vihīnān rathinas tatra dhāvamānān samantataḥ 08,017.112b*0137_01 rathāṃs tu tatra vicchinnāṃs tilaśaḥ karṇavikramaiḥ 08,017.112c sūryaputraśarais trastān apaśyāma viśāṃ pate 08,017.113a viśastrāṃś ca tathaivānyān saśastrāṃś ca bahūn hatān 08,017.113c tāvakāñ jālasaṃchannān uroghaṇṭāvibhūṣitān 08,017.114a nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtān 08,017.114c padātīn anvapaśyāma dhāvamānān samantataḥ 08,017.115a śirāṃsi bāhūn ūrūṃś ca chinnān anyāṃs tathā yudhi 08,017.115b*0138_01 chinnāñ śarais tathā bāhūn ūrūś cāpāñ janādhipa 08,017.115b*0139_01 śirobhir bāhubhiś chinnaiś citrair ūrubhir eva ca 08,017.115c karṇacāpacyutair bāṇair apaśyāma vinākṛtān 08,017.116a mahān vyatikaro raudro yodhānām anvadṛśyata 08,017.116c karṇasāyakanunnānāṃ hatānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 08,017.117a te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ 08,017.117c tam evābhimukhā yānti pataṃgā iva pāvakam 08,017.118a taṃ dahantam anīkāni tatra tatra mahāratham 08,017.118c kṣatriyā varjayām āsur yugāntāgnim ivolbaṇam 08,017.119a hataśeṣās tu ye vīrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ 08,017.119c tān prabhagnān drutān karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ 08,017.119e abhyadhāvata tejasvī viśīrṇakavacadhvajān 08,017.120a tāpayām āsa tān bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ 08,017.120c madhyaṃdinam anuprāpto bhūtānīva tamonudaḥ 08,018.001 saṃjaya uvāca 08,018.001a yuyutsuṃ tava putraṃ tu prādravantaṃ mahad balam 08,018.001c ulūko 'bhyapatat tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,018.002a yuyutsus tu tato rājañ śitadhāreṇa patriṇā 08,018.002c ulūkaṃ tāḍayām āsa vajreṇendra ivācalam 08,018.003a ulūkas tu tataḥ kruddhas tava putrasya saṃyuge 08,018.003c kṣurapreṇa dhanuś chittvā tāḍayām āsa karṇinā 08,018.004a tad apāsya dhanuś chinnaṃ yuyutsur vegavattaram 08,018.004c anyad ādatta sumahac cāpaṃ saṃraktalocanaḥ 08,018.005a śākuniṃ ca tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha 08,018.005c sārathiṃ tribhir ānarchat taṃ ca bhūyo vyavidhyata 08,018.006a ulūkas taṃ tu viṃśatyā viddhvā hemavibhūṣitaiḥ 08,018.006c athāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam 08,018.007a sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñ śīryamāṇo mahādhvajaḥ 08,018.007c papāta pramukhe rājan yuyutsoḥ kāñcanojjvalaḥ 08,018.008a dhvajam unmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrchitaḥ 08,018.008c ulūkaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare 08,018.009a ulūkas tasya bhallena tailadhautena māriṣa 08,018.009c śiraś ciccheda sahasā yantur bharatasattama 08,018.009d*0140_01 tac chinnam apatad bhūmau yuyutsoḥ sārathes tadā 08,018.009d*0140_02 tārārūpaṃ yathā citraṃ nipapāta mahītale 08,018.009d*0141_01 yantuś ciccheda samare śiraḥ krodhasamanvitaḥ 08,018.010a jaghāna caturo 'śvāṃś ca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ 08,018.010c so 'tividdho balavatā pratyapāyād rathāntaram 08,018.011a taṃ nirjitya raṇe rājann ulūkas tvarito yayau 08,018.011c pāñcālān sṛñjayāṃś caiva vinighnan niśitaiḥ śaraiḥ 08,018.012a śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutas tava 08,018.012c vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhād asaṃbhramam 08,018.013a hatāśve tu rathe tiṣṭhañ śatānīko mahābalaḥ 08,018.013c gadāṃ cikṣepa saṃkruddhas tava putrasya māriṣa 08,018.014a sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃś caiva sasārathīn 08,018.014c papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata 08,018.015a tāv ubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanau 08,018.015c apākrametāṃ yuddhārtau prekṣamāṇau parasparam 08,018.016a putras tu tava saṃbhrānto vivitso ratham āviśat 08,018.016c śatānīko 'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ 08,018.017a sutasomas tu śakuniṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 08,018.017c nākampayata saṃrabdho vāryogha iva parvatam 08,018.018a sutasomas tu taṃ dṛṣṭvā pitur atyantavairiṇam 08,018.018c śarair anekasāhasraiś chādayām āsa bhārata 08,018.019a tāñ śarāñ śakunis tūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥ 08,018.019c laghvastraś citrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge 08,018.020a nivārya samare cāpi śarāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ 08,018.020c ājaghāna susaṃkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,018.021a tasyāśvān ketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamac charaiḥ 08,018.021c syālas tava mahāvīryas tatas te cukruśur janāḥ 08,018.022a hatāśvo virathaś caiva chinnadhanvā ca māriṣa 08,018.022c dhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathād bhūmāv atiṣṭhata 08,018.022e vyasṛjat sāyakāṃś caiva svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 08,018.023a chādayām āsur atha te tava syālasya taṃ ratham 08,018.023c pataṃgānām iva vrātāḥ śaravrātā mahāratham 08,018.024a rathopasthān samīkṣyāpi vivyathe naiva saubalaḥ 08,018.024c pramṛdnaṃś ca śarāṃs tāṃs tāñ śaravrātair mahāyaśāḥ 08,018.025a tatrātuṣyanta yodhāś ca siddhāś cāpi divi sthitāḥ 08,018.025c sutasomasya tat karma dṛṣṭvāśraddheyam adbhutam 08,018.025e rathasthaṃ nṛpatiṃ taṃ tu padātiḥ sann ayodhayat 08,018.026a tasya tīkṣṇair mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,018.026c vyahanat kārmukaṃ rājā tūṇīraṃ caiva sarvaśaḥ 08,018.027a sa cchinnadhanvā samare khaḍgam udyamya nānadan 08,018.027c vaiḍūryotpalavarṇābhaṃ hastidantamayatsarum 08,018.028a bhrāmyamāṇaṃ tatas taṃ tu vimalāmbbaravarcasam 08,018.028c kālopamaṃ tato mene sutasomasya dhīmataḥ 08,018.029a so 'carat sahasā khaḍgī maṇḍalāni sahasraśaḥ 08,018.029c caturviṃśan mahārāja śikṣābalasamanvitaḥ 08,018.029d*0142_01 bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ viplutaṃ sṛtam 08,018.029d*0142_02 saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa saṃyuge 08,018.030a saubalas tu tatas tasya śarāṃś cikṣepa vīryavān 08,018.030c tān āpatata evāśu ciccheda paramāsinā 08,018.031a tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahā 08,018.031c prāhiṇot sutasomasya śarān āśīviṣopamān 08,018.032a ciccheda tāṃś ca khaḍgena śikṣayā ca balena ca 08,018.032c darśayaṃl lāghavaṃ yuddhe tārkṣyavīryasamadyutiḥ 08,018.033a tasya saṃcarato rājan maṇḍalāvartane tadā 08,018.033c kṣurapreṇa sutīkṣṇena khaḍgaṃ ciccheda suprabham 08,018.034a sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahān asiḥ 08,018.034c avaśasya sthitaṃ haste taṃ khaḍgaṃ satsaruṃ tadā 08,018.035a chinnam ājñāya nistriṃśam avaplutya padāni ṣaṭ 08,018.035b*0143_01 so 'nyat kārmukam ādāya sudṛḍhaṃ vegavattaram 08,018.035c prāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ 08,018.036a sa cchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥ 08,018.036c papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitaḥ 08,018.036e sutasomas tato 'gacchac chrutakīrter mahāratham 08,018.037a saubalo 'pi dhanur gṛhya ghoram anyat suduḥsaham 08,018.037c abhyayāt pāṇḍavānīkaṃ nighnañ śatrugaṇān bahūn 08,018.038a tatra nādo mahān āsīt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 08,018.038c saubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantam abhītavat 08,018.039a tāny anīkāni dṛptāni śastravanti mahānti ca 08,018.039c drāvyamāṇāny adṛśyanta saubalena mahātmanā 08,018.040a yathā daityacamūṃ rājan devarājo mamarda ha 08,018.040c tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat 08,018.041a dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājan vārayām āsa saṃyuge 08,018.041c yathā dṛptaṃ vane nāgaṃ śarabho vārayed yudhi 08,018.042a niruddhaḥ pārṣatas tena gautamena balīyasā 08,018.042c padāt padaṃ vicalituṃ nāśaknot tatra bhārata 08,018.043a gautamasya vapur dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati 08,018.043c vitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire 08,018.044a tatrāvocan vimanaso rathinaḥ sādinas tathā 08,018.044c droṇasya nidhane nūnaṃ saṃkruddho dvipadāṃ varaḥ 08,018.045a śāradvato mahātejā divyāstravid udāradhīḥ 08,018.045c api svasti bhaved adya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt 08,018.046a apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayāt 08,018.046c apy ayaṃ brāhmaṇaḥ sarvān na no hanyāt samāgatān 08,018.047a yādṛśaṃ dṛśyate rūpam antakapratimaṃ bhṛśam 08,018.047c gamiṣyaty adya padavīṃ bhāradvājasya saṃyuge 08,018.048a ācāryaḥ kṣiprahastaś ca vijayī ca sadā yudhi 08,018.048c astravān vīryasaṃpannaḥ krodhena ca samanvitaḥ 08,018.049a pārṣataś ca bhṛśaṃ yuddhe vimukho 'dyāpi lakṣyate 08,018.049c ity evaṃ vividhā vācas tāvakānāṃ paraiḥ saha 08,018.049d*0144_01 vyaśrūyanta mahārāja tayos tatra samāgame 08,018.049d*0145_01 vicerus tatra samare gautamād bhayaśaṃsakāḥ 08,018.050a viniḥśvasya tataḥ kruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato nṛpa 08,018.050c pārṣataṃ chādayām āsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu 08,018.051a sa vadhyamānaḥ samare gautamena mahātmanā 08,018.051c kartavyaṃ na prajānāti mohitaḥ paramāhave 08,018.052a tam abravīt tato yantā kaccit kṣemaṃ nu pārṣata 08,018.052c īdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ kadā cana 08,018.053a daivayogāt tu te bāṇā nātaran marmabhedinaḥ 08,018.053c preṣitā dvijamukhyena marmāṇy uddiśya sarvaśaḥ 08,018.054a vyāvartaye tatra rathaṃ nadīvegam ivārṇavāt 08,018.054c avadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ 08,018.055a dhṛṣṭadyumnas tato rājañ śanakair abravīd vacaḥ 08,018.055c muhyate me manas tāta gātre svedaś ca jāyate 08,018.056a vepathuṃ ca śarīre me romaharṣaṃ ca paśya vai 08,018.056c varjayan brāhmaṇaṃ yuddhe śanair yāhi yato 'cyutaḥ 08,018.057a arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathe 08,018.057c kṣemam adya bhaved yantar iti me naiṣṭhikī matiḥ 08,018.058a tataḥ prāyān mahārāja sārathis tvarayan hayān 08,018.058c yato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ 08,018.059a pradrutaṃ tu rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣa 08,018.059c kirañ śaraśatāny eva gautamo 'nuyayau tadā 08,018.060a śaṅkhaṃ ca pūrayām āsa muhur muhur ariṃdamaḥ 08,018.060c pārṣataṃ prādravad yantaṃ mahendra iva śambaram 08,018.061a śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadam 08,018.061c hārdikyo vārayām āsa smayann iva muhur muhuḥ 08,018.062a śikhaṇḍī ca samāsādya hṛdikānāṃ mahāratham 08,018.062c pañcabhir niśitair bhallair jatrudeśe samārdayat 08,018.063a kṛtavarmā tu saṃkruddho bhittvā ṣaṣṭibhir āśugaiḥ 08,018.063c dhanur ekena ciccheda hasan rājan mahārathaḥ 08,018.064a athānyad dhanur ādāya drupadasyātmajo balī 08,018.064c tiṣṭha tiṣṭheti saṃkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata 08,018.065a tato 'sya navatiṃ bāṇān rukmapuṅkhān sutejanān 08,018.065c preṣayām āsa rājendra te 'syābhraśyanta varmaṇaḥ 08,018.066a vitathāṃs tān samālakṣya patitāṃś ca mahītale 08,018.066c kṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide balī 08,018.067a athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgam ivarṣabham 08,018.067c aśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvor urasi cārdayat 08,018.068a kṛtavarmā tu saṃkruddho mārgaṇaiḥ kṛtavikṣataḥ 08,018.068b*0146_01 vavāma rudhiraṃ gātraiḥ kumbhavaktrād ivodakam 08,018.068b*0146_02 rudhireṇa pariklinnaḥ kṛtavarmā tv arājata 08,018.068b*0146_03 varṣeṇa kledito rājan yathā gairikaparvataḥ 08,018.068c dhanur anyat samādāya samārgaṇagaṇaṃ prabho 08,018.068e śikhaṇḍinaṃ bāṇavaraiḥ skandhadeśe 'bhyatāḍayat 08,018.069a skandhadeśe sthitair bāṇaiḥ śikhaṇḍī ca rarāja ha 08,018.069c śākhāpratānair vimalaiḥ sumahān sa yathā drumaḥ 08,018.070a tāv anyonyaṃ bhṛśaṃ viddhvā rudhireṇa samukṣitau 08,018.070b*0147_01 poplūyamānau hi yathā mahāntau śoṇitahrade 08,018.070b*0147_02 tadvad virejatur vīrau śoṇitena pariplutau 08,018.070b*0147_03 yathā ca kiṃśukau phullau puṣyamāse 'bhyupāgatau 08,018.070b*0147_04 rudhirokṣitasarvāṅgau raktacandanarūṣitau 08,018.070b*0147_05 bhujagāv iva saṃkruddhau rejatus tau narottamau 08,018.070b*0147_06 tāv ubhau śaranunnāṅgau parasparaśarakṣatau 08,018.070c anyonyaśṛṅgābhihatau rejatur vṛṣabhāv iva 08,018.071a anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathau 08,018.071c rathābhyāṃ ceratus tatra maṇḍalāni sahasraśaḥ 08,018.072a kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥ 08,018.072c raṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 08,018.073a tato 'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥ 08,018.073c jīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjat tvarayānvitaḥ 08,018.074a sa tenābhihato rājan mūrchām āśu samāviśat 08,018.074c dhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ 08,018.075a apovāha raṇāt taṃ tu sārathī rathināṃ varam 08,018.075c hārdikyaśarasaṃtaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ 08,018.076a parājite tataḥ śūre drupadasya sute prabho 08,018.076c prādravat pāṇḍavī senā vadhyamānā samantataḥ 08,019.001 saṃjaya uvāca 08,019.001a śvetāśvo 'pi mahārāja vyadhamat tāvakaṃ balam 08,019.001c yathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ 08,019.002a pratyudyayus trigartās taṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha 08,019.002c śālvāḥ saṃśaptakāś caiva nārāyaṇabalaṃ ca yat 08,019.003a satyasenaḥ satyakīrtir mitradevaḥ śrutaṃjayaḥ 08,019.003c sauśrutiś citrasenaś ca mitravarmā ca bhārata 08,019.003d*0148_01 suśarmā ca sudharmā ca suvarmā caiva bhārata 08,019.004a trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 08,019.004c putraiś caiva maheṣvāsair nānāśastradharair yudhi 08,019.005a te sṛjantaḥ śaravrātān kiranto 'rjunam āhave 08,019.005c abhyadravanta samare vāryoghā iva sāgaram 08,019.006a te tv arjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥ 08,019.006c agacchan vilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ 08,019.007a te vadhyamānāḥ samare nājahuḥ pāṇḍavaṃ tadā 08,019.007c dahyamānā yathā rājañ śalabhā iva pāvakam 08,019.008a satyasenas tribhir bāṇair vivyādha yudhi pāṇḍavam 08,019.008c mitradevas triṣaṣṭyā ca candradevaś ca saptabhiḥ 08,019.009a mitravarmā trisaptatyā sauśrutiś cāpi pañcabhiḥ 08,019.009c śatruṃjayaś ca viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ 08,019.009d*0149_01 sa viddho bahubhiḥ saṃkhye prativivyādha tān nṛpān 08,019.009d*0150_01 sauśrutiṃ saptabhir viddhvā satyasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,019.009d*0151_01 sauśrutiṃ pañcaviṃśatyā candradevaṃ tathāṣṭabhiḥ 08,019.009d*0152_01 śatruṃjayaṃ ca viṃśatyā candradevaṃ tathāṣṭabhiḥ 08,019.009d*0153_01 mitradevaṃ śatenaiva śrutasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,019.009d*0154_01 navabhir mitravarmāṇaṃ suśarmāṇaṃ tathāṣṭabhiḥ 08,019.009d*0155_01 suvarmāṇaṃ śatenājau suśarmāṇaṃ ca paṃcabhiḥ 08,019.009d*0155_02 bhūyaś caiva suśarmāṇaṃ suvarmāṇaṃ tathāṣṭabhiḥ 08,019.010a śatruṃjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ 08,019.010c sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 08,019.010e tvaritaś candradevaṃ ca śarair ninye yamakṣayam 08,019.011a athetarān mahārāja yatamānān mahārathān 08,019.011c pañcabhiḥ pañcabhir bāṇair ekaikaṃ pratyavārayat 08,019.012a satyasenas tu saṃkruddhas tomaraṃ vyasṛjan mahat 08,019.012c samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca 08,019.013a sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ 08,019.013c ayasmayo mahācaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā 08,019.014a mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇe 08,019.014c pratodaḥ prāpatad dhastād raśmayaś ca viśāṃ pate 08,019.014d*0156_01 vāsudevaṃ vibhinnāṅgaṃ dṛṣṭvā pārtho dhanaṃjayaḥ 08,019.014d*0156_02 krodham āhārayat tīvraṃ kṛṣṇaṃ cedam uvāca ha 08,019.014d*0156_03 prāpayāśvān mahābāho satyasenaṃ prati prabho 08,019.014d*0157_01 yāvad enaṃ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam 08,019.014d*0158_01 tataḥ saṃcodayām āsa satyasenarathaṃ prati 08,019.014d*0159_01 atha divyāstravic chūro jātamanyur dhanaṃjayaḥ 08,019.015a sa pratodaṃ punar gṛhya raśmīṃś caiva mahāyaśāḥ 08,019.015c vāhayām āsa tān aśvān satyasenarathaṃ prati 08,019.016a viṣvaksenaṃ tu nirbhinnaṃ prekṣya pārtho dhanaṃjayaḥ 08,019.016c satyasenaṃ śarais tīkṣṇair dārayitvā mahābalaḥ 08,019.017a tataḥ suniśitair bāṇai rājñas tasya mahac chiraḥ 08,019.017c kuṇḍalopacitaṃ kāyāc cakarta pṛtanāntare 08,019.018a taṃ nihatya śitair bāṇair mitravarmāṇam ākṣipat 08,019.018c vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa 08,019.019a tataḥ śaraśatair bhūyaḥ saṃśaptakagaṇān vaśī 08,019.019c pātayām āsa saṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,019.020a tato rajatapuṅkhena rājñaḥ śīrṣaṃ mahātmanaḥ 08,019.020c mitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 08,019.020e suśarmāṇaṃ ca saṃkruddho jatrudeśe samārdayat 08,019.020f*0160_01 nārācena sutīkṣṇena sumuktena mahāyaśāḥ 08,019.021a tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam 08,019.021c śastraughair mamṛduḥ kruddhā nādayanto diśo daśa 08,019.022a abhyarditas tu tair jiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ 08,019.022c aindram astram ameyātmā prāduścakre mahārathaḥ 08,019.022e tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsan viśāṃ pate 08,019.022f*0161_01 kārmukāt pāṇḍuputrasya pārthasyāmitatejasaḥ 08,019.023a dhvajānāṃ chidyamānānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyuge 08,019.023c rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ śaraiḥ saha 08,019.024a akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ cakrāṇāṃ raśmibhiḥ saha 08,019.024c kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge 08,019.025a aśmanāṃ patatāṃ caiva prāsānām ṛṣṭibhiḥ saha 08,019.025c gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ tomaraiḥ saha 08,019.026a śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānām ūrubhiḥ saha 08,019.026c kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa 08,019.027a hārāṇām atha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata 08,019.027c chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ mukuṭaiḥ saha 08,019.027e aśrūyata mahāñ śabdas tatra tatra viśāṃ pate 08,019.028a sakuṇḍalāni svakṣīṇi pūrṇacandranibhāni ca 08,019.028c śirāṃsy urvyām adṛśyanta tārāgaṇa ivāmbare 08,019.029a susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni ca 08,019.029c śarīrāṇi vyadṛśyanta hatānāṃ ca mahītale 08,019.029e gandharvanagarākāraṃ ghoram āyodhanaṃ tadā 08,019.030a nihatai rājaputraiś ca kṣatriyaiś ca mahābalaiḥ 08,019.030b*0162_01 arjunena mahārāja tatra tatra mahāraṇe 08,019.030c hastibhiḥ patitaiś caiva turagaiś cābhavan mahī 08,019.030e agamyamārgā samare viśīrṇair iva parvataiḥ 08,019.031a nāsīc cakrapathaś caiva pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,019.031c nighnataḥ śātravān bhallair hastyaśvaṃ cāmitaṃ mahat 08,019.032a ā tumbād avasīdanti rathacakrāṇi māriṣa 08,019.032b*0163_01 āsāditas tato rājan rathacakraṃ viśāṃ pate 08,019.032c raṇe vicaratas tasya tasmiṃl lohitakardame 08,019.033a sīdamānāni cakrāṇi samūhus turagā bhṛśam 08,019.033c śrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ 08,019.034a vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā 08,019.034c prāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata saṃyuge 08,019.035a tāñ jitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇān bahūn 08,019.035c rarāja sa mahārāja vidhūmo 'gnir iva jvalan 08,019.036a yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarān bahūn 08,019.036c svayaṃ duryodhano rājā pratyagṛhṇād abhītavat 08,019.037a tam āpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahābalam 08,019.037c dharmarājo drutaṃ viddhvā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,019.038a sā ca taṃ prativivyādha navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,019.038c sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ kruddho 'bhyatāḍayat 08,019.039a tato yudhiṣṭhiro rājā hemapuṅkhāñ śilīmukhān 08,019.039a*0164_01 **** **** pratyagṛhṇād abhītavat 08,019.039a*0164_02 tvarayā parayā yukto 08,019.039c duryodhanāya cikṣepa trayodaśa śilāśitān 08,019.040a caturbhiś caturo vāhāṃs tasya hatvā mahārathaḥ 08,019.040c pañcamena śiraḥ kāyāt sārathes tu samākṣipat 08,019.041a ṣaṣṭhena ca dhvajaṃ rājñaḥ saptamena ca kārmukam 08,019.041c aṣṭamena tathā khaḍgaṃ pātayām āsa bhūtale 08,019.041e pañcabhir nṛpatiṃ cāpi dharmarājo 'rdayad bhṛśam 08,019.042a hatāśvāt tu rathāt tasmād avaplutya sutas tava 08,019.042c uttamaṃ vyasanaṃ prāpto bhūmāv eva vyatiṣṭhata 08,019.043a taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇadrauṇikṛpādayaḥ 08,019.043c abhyavartanta sahitāḥ parīpsanto narādhipam 08,019.044a atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram 08,019.044c abhyayuḥ samare rājaṃs tato yuddham avartata 08,019.045a atha tūryasahasrāṇi prāvādyanta mahāmṛdhe 08,019.045c kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ prādurāsan mahīpate 08,019.045e yad abhyagacchan samare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha 08,019.045f*0165_01 te śūrāḥ samare sarve prākṣīyanta tatas tataḥ 08,019.046a narā naraiḥ samājagmur vāraṇā varavāraṇaiḥ 08,019.046c rathāś ca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāś ca hayasādibhiḥ 08,019.047a dvaṃdvāny āsan mahārāja prekṣaṇīyāni saṃyuge 08,019.047b*0166_01 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca citrāṇi ca gurūṇi ca 08,019.047c vismāpanāny acintyāni śastravanty uttamāni ca 08,019.047d*0167_01 te śūrāḥ samare sarve citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 08,019.048a ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 08,019.048c anyonyaṃ samare jaghnur yodhavratam anuṣṭhitāḥ 08,019.048e na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathaṃ cana 08,019.049a muhūrtam eva tad yuddham āsīn madhuradarśanam 08,019.049c tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata 08,019.050a rathī nāgaṃ samāsādya vicaran raṇamūrdhani 08,019.050c preṣayām āsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,019.051a nāgā hayān samāsādya vikṣipanto bahūn atha 08,019.051c drāvayām āsur atyugrās tatra tatra tadā tadā 08,019.051d*0168_01 hayārohāś ca bahavaḥ parivārya gajottamān 08,019.051d*0168_02 talaśabdaravāṃś cakruḥ saṃpatantas tatas tataḥ 08,019.051d*0168_03 dhāvamānāṃs tatas tāṃs tu dravamāṇān mahāgajān 08,019.051d*0168_04 pārśvataḥ pṛṣṭhataś caiva nijaghnur hayasādinaḥ 08,019.052a vidrāvya ca bahūn aśvān nāgā rājan balotkaṭāḥ 08,019.052c viṣāṇaiś cāpare jaghnur mamṛduś cāpare bhṛśam 08,019.053a sāśvārohāṃś ca turagān viṣāṇair bibhidū raṇe 08,019.053c aparāṃś cikṣipur vegāt pragṛhyātibalās tathā 08,019.054a pādātair āhatā nāgā vivareṣu samantataḥ 08,019.054c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ vyadravanta diśo daśa 08,019.055a padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāmṛdhe 08,019.055c utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇam avaplutya raṇājire 08,019.056a nimittaṃ manyamānās tu pariṇamya mahāgajāḥ 08,019.056c jagṛhur bibhiduś caiva citrāṇy ābharaṇāni ca 08,019.056d*0169_01 tāṃs tu tatra prasaktān vai parivārya padātayaḥ 08,019.056d*0169_02 hastyārohān nijaghnus te mahāvegā balotkaṭāḥ 08,019.056d*0169_03 apare hastibhir hastaiḥ khaṃ vikṣiptā mahāmṛdhe 08,019.056d*0169_04 nipatanto viṣāṇāgrair bhṛśaṃ viddhāḥ suśikṣitaiḥ 08,019.056d*0169_05 apare sahasā gṛhya viṣāṇair eva sūditāḥ 08,019.056d*0169_06 senāntaraṃ samāsādya ke cit tatra mahāgajaiḥ 08,019.056d*0169_07 kṣuṇṇagātrā mahārāja vikṣipya ca punaḥ punaḥ 08,019.056d*0169_08 apare vyajanānīva vibhrāmya nihatā mṛdhe 08,019.056d*0169_09 puraḥsarāś ca nāgānām apareṣāṃ viśāṃ pate 08,019.056d*0169_10 śarīrāṇy atividdhāni tatra tatra raṇājire 08,019.057a pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare 08,019.057c nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ 08,019.058a nigṛhya ca gadāḥ ke cit pārśvasthair bhṛśadāruṇaiḥ 08,019.058b*0170_01 nāgāś ca śataśo rājan nirbhinnā bhūmim āviśan 08,019.058c rathāśvasādibhis tatra saṃbhinnā nyapatan bhuvi 08,019.059a sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥ 08,019.059c bhūmāv amṛdnan vegena savarmāṇaṃ patākinam 08,019.059d*0171_01 tathā sāvaraṇān kāṃś cit tatra tatra viśāṃ pate 08,019.060a rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣa 08,019.060c vyākṣipan sahasā tatra ghorarūpe mahāmṛdhe 08,019.061a nārācair nihataś cāpi nipapāta mahāgajaḥ 08,019.061c parvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale 08,019.062a yodhā yodhān samāsādya muṣṭibhir vyahanan yudhi 08,019.062c keśeṣv anyonyam ākṣipya cicchidur bibhiduḥ saha 08,019.063a udyamya ca bhujāv anyo nikṣipya ca mahītale 08,019.063c padā coraḥ samākramya sphurato vyahanac chiraḥ 08,019.064a mṛtam anyo mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃs tadā 08,019.064b*0172_01 patataś cāparo rājan vijahārāsinā śiraḥ 08,019.064c jīvataś ca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat 08,019.065a muṣṭiyuddhaṃ mahac cāsīd yodhānāṃ tatra bhārata 08,019.065c tathā keśagrahaś cogro bāhuyuddhaṃ ca kevalam 08,019.066a samāsaktasya cānyena avijñātas tathāparaḥ 08,019.066c jahāra samare prāṇān nānāśastrair anekadhā 08,019.067a saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṃkule 08,019.067c kabandhāny utthitāni sma śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,019.068a lohitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca 08,019.068c mahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire 08,019.069a evam etan mahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulam 08,019.069c unmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayaj jagat 08,019.070a naiva sve na pare rājan vijñāyante śarāturāḥ 08,019.070c yoddhavyam iti yudhyante rājāno jayagṛddhinaḥ 08,019.071a svān sve jaghnur mahārāja parāṃś caiva samāgatān 08,019.071c ubhayoḥ senayor vīrair vyākulaṃ samapadyata 08,019.072a rathair bhagnair mahārāja vāraṇaiś ca nipātitaiḥ 08,019.072c hayaiś ca patitais tatra naraiś ca vinipātitaiḥ 08,019.073a agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 08,019.073c kṣaṇenāsīn mahārāja kṣatajaughapravartinī 08,019.073d*0173_01 śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 08,019.074a pāñcālān avadhīt karṇas trigartāṃś ca dhanaṃjayaḥ 08,019.074c bhīmasenaḥ kurūn rājan hastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ 08,019.075a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 08,019.075c aparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyor vipulaṃ jayam 08,020.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,020.001a atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca 08,020.001c tavāhaṃ saṃjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ mama saṃkṣayam 08,020.002a tathā tu me kathayase yathā yuddhaṃ tu vartate 08,020.002c na santi sūta kauravyā iti me naiṣṭhikī matiḥ 08,020.003a duryodhanas tu virathaḥ kṛtas tatra mahāraṇe 08,020.003c dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasmin vā nṛpatiḥ katham 08,020.004a aparāhṇe kathaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam 08,020.004c tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya 08,020.005 saṃjaya uvāca 08,020.005a saṃsakteṣu ca sainyeṣu yudhyamāneṣu bhāgaśaḥ 08,020.005c ratham anyaṃ samāsthāya putras tava viśāṃ pate 08,020.006a krodhena mahatāviṣṭaḥ saviṣo bhujago yathā 08,020.006b*0174_01 sarvasainyam udīkṣyaiva krodhād udvṛttalocanaḥ 08,020.006b*0174_02 dṛṣṭvā dharmasutaṃ cāpi sainyamadhye vyavasthitam 08,020.006b*0174_03 śriyā jvalantaṃ kaunteyaṃ yathā vajradharaṃ yudhi 08,020.006c duryodhanas tu dṛṣṭvā vai dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,020.006e uvāca sūta tvaritaṃ yāhi yāhīti bhārata 08,020.007a atra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ 08,020.007c dhriyamāṇena chatreṇa rājā rājati daṃśitaḥ 08,020.008a sa sūtaś codito rājñā rājñaḥ syandanam uttamam 08,020.008c yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayām āsa saṃyuge 08,020.009a tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhaḥ pramatta iva sadgavaḥ 08,020.009c sārathiṃ codayām āsa yāhi yatra suyodhanaḥ 08,020.010a tau samājagmatur vīrau bhrātarau rathasattamau 08,020.010c sametya ca mahāvīryau saṃnaddhau yuddhadurmadau 08,020.010e tatakṣatur maheṣvāsau śarair anyonyam āhave 08,020.011a tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa 08,020.011c śilāśitena bhallena dhanuś ciccheda saṃyuge 08,020.011e taṃ nāmṛṣyata saṃkruddho vyavasāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 08,020.011f*0175_01 duryodhanasya kauravya tava putrasya māriṣa 08,020.012a apavidhya dhanuś chinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ 08,020.012c anyat kārmukam ādāya dharmaputraś camūmukhe 08,020.013a duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukam eva ca 08,020.013c athānyad dhanur ādāya pratyavidhyata pāṇḍavam 08,020.013d*0176_01 yudhiṣṭhirasya cikṣepa śarān kanakabhūṣaṇān 08,020.013d*0176_02 rukmapuṅkhān prasannāgrān saviṣān iva pannagān 08,020.014a tāv anyonyaṃ susaṃrabdhau śaravarṣāṇy amuñcatām 08,020.014c siṃhāv iva susaṃkruddhau parasparajigīṣayā 08,020.015a anyonyaṃ jaghnatuś caiva nardamānau vṛṣāv iva 08,020.015c anyonyaṃ prekṣamāṇau ca ceratus tau mahārathau 08,020.015d*0177_01 antaraṃ nāgamat tatra rājā naiva suyodhanaḥ 08,020.016a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyaṃ sukṛtavraṇau 08,020.016c virejatur mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 08,020.017a tato rājan pratibhayān siṃhanādān muhur muhuḥ 08,020.017c talayoś ca tathā śabdān dhanuṣoś ca mahāhave 08,020.018a śaṅkhaśabdaravāṃś caiva cakratus tau rathottamau 08,020.018c anyonyaṃ ca mahārāja pīḍayāṃ cakratur bhṛśam 08,020.019a tato yudhiṣṭhiro rājā tava putraṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,020.019c ājaghānorasi kruddho vajravego durāsadaḥ 08,020.020a prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatim 08,020.020c pañcabhir niśitair bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 08,020.021a tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata 08,020.021c sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā 08,020.022a tām āpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śilāśitaiḥ 08,020.022c tribhiś ciccheda sahasā taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 08,020.023a nipapāta tataḥ sātha hemadaṇḍā mahāghanā 08,020.023c nipatantī maholkeva vyarājac chikhisaṃnibhā 08,020.024a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate 08,020.024c navabhir niśitair bhallair nijaghāna yudhiṣṭhiram 08,020.025a so 'tividdho balavatām agraṇīḥ śatrutāpanaḥ 08,020.025c duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ 08,020.026a samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanuṣy ugraṃ mahābalaḥ 08,020.026c cikṣepa ca tato rājā rājñaḥ kruddhaḥ parākramī 08,020.027a sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham 08,020.027c vyamohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca jagāma ha 08,020.028a tato duryodhanaḥ kruddho gadām udyamya vegitaḥ 08,020.028c vidhitsuḥ kalahasyāntam abhidudrāva pāṇḍavam 08,020.029a tam ālakṣyodyatagadaṃ daṇḍahastam ivāntakam 08,020.029c dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇot tava sūnave 08,020.029e dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitām iva 08,020.029f*0178_01 yamadaṇḍanibhāṃ ghorāṃ kālarātrim ivāparam 08,020.030a rathasthaḥ sa tayā viddho varma bhittvā mahāhave 08,020.030c bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca 08,020.030d*0179_01 bhīmas tam āha ca tataḥ pratijñām anucintayan 08,020.030d*0179_02 nāyaṃ vadhyas tava nṛpa ity uktaḥ sa nyavartata 08,020.031a tatas tvaritam āgatya kṛtavarmā tavātmajam 08,020.031c pratyapadyata rājānaṃ magnaṃ vai vyasanārṇave 08,020.032a bhīmo 'pi mahatīṃ gṛhya gadāṃ hemapariṣkṛtām 08,020.032c abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇam āhave 08,020.032d*0180_01 duryodhanaṃ samādāya palāyanaparo 'bhavat 08,020.032e evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha 08,020.032f*0181_01 kruddhānāṃ puruṣavyāghra nighnatām itaretaram 08,020.032f*0182_01 aparāhṇe mahārāja kāṅkṣatāṃ vijayaṃ yudhi 08,020.032f*0183_01 kṣayaṃ narāśvanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam 08,021.001 saṃjaya uvāca 08,021.001a tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yuddhadurmadāḥ 08,021.001c punar āvṛtya saṃgrāmaṃ cakrur devāsuropamam 08,021.002a dviradarathanarāśvaśaṅkhaśabdaiḥ; parihṛṣitā vividhaiś ca śastrapātaiḥ 08,021.002c dviradarathapadātisārthavāhāḥ; paripatitābhimukhāḥ prajahrire te 08,021.003a śaraparaśuvarāsipaṭṭiśair; iṣubhir anekavidhaiś ca sāditāḥ 08,021.003c dviradarathahayā mahāhave; varapuruṣaiḥ puruṣāś ca vāhanaiḥ 08,021.004a kamaladinakarendusaṃnibhaiḥ; sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ 08,021.004c ruciramukuṭakuṇḍalair mahī; puruṣaśirobhir avastṛtā babhau 08,021.005a parighamusalaśaktitomarair; nakharabhuśuṇḍigadāśatair drutāḥ 08,021.005c dviradanarahayāḥ sahasraśo; rudhiranadīpravahās tadābhavan 08,021.006a prahatanararathāśvakuñjaraṃ; pratibhayadarśanam ulbaṇaṃ tadā 08,021.006c tad ahitanihataṃ babhau balaṃ; pitṛpatirāṣṭram iva prajākṣaye 08,021.007a atha tava naradeva sainikās; tava ca sutāḥ surasūnusaṃnibhāḥ 08,021.007c amitabalapuraḥsarā raṇe; kuruvṛṣabhāḥ śiniputram abhyayuḥ 08,021.008a tad atirucirabhīmam ābabhau; puruṣavarāśvarathadvipākulam 08,021.008c lavaṇajalasamuddhatasvanaṃ; balam amarāsurasainyasaṃnibham 08,021.009a surapatisamavikramas tatas; tridaśavarāvarajopamaṃ yudhi 08,021.009c dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai; ravitanayo 'bhyahanac chinipravīram 08,021.010a tam api sarathavājisārathiṃ; śinivṛṣabho vividhaiḥ śarais tvaran 08,021.010c bhujagaviṣasamaprabhai raṇe; puruṣavaraṃ samavāstṛṇot tadā 08,021.011a śinivṛṣabhaśaraprapīḍitaṃ; tava suhṛdo vasuṣeṇam abhyayuḥ 08,021.011c tvaritam atirathā ratharṣabhaṃ; dviradarathāśvapadātibhiḥ saha 08,021.012a tam udadhinibham ādravad balī; tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ 08,021.012c drupadasutasakhas tadākarot; puruṣarathāśvagajakṣayaṃ mahat 08,021.013a atha puruṣavarau kṛtāhnikau; bhavam abhipūjya yathāvidhi prabhum 08,021.013c arivadhakṛtaniścayau drutaṃ; tava balam arjunakeśavau sṛtau 08,021.014a jaladaninadanisvanaṃ rathaṃ; pavanavidhūtapatākaketanam 08,021.014c sitahayam upayāntam antikaṃ; hṛtamanaso dadṛśus tadārayaḥ 08,021.014d*0184_01 hastena hastipatihastasamānahastas 08,021.014d*0184_02 tūṇīmukhād atha śarān muhur ādadānaḥ 08,021.014d*0184_03 vajrīva dānavacamūṃ pragṛhītacāpo 08,021.014d*0184_04 bhīmānujas tava narendra camūṃ jagāhe 08,021.015a atha visphārya gāṇḍīvaṃ raṇe nṛtyann ivārjunaḥ 08,021.015c śarasaṃbādham akarot khaṃ diśaḥ pradiśas tathā 08,021.016a rathān vimānapratimān sajjayantrāyudhadhvajān 08,021.016c sasārathīṃs tadā bāṇair abhrāṇīvānilo 'vadhīt 08,021.017a gajān gajaprayantṝṃś ca vaijayantyāyudhadhvajān 08,021.017c sādino 'śvāṃś ca pattīṃś ca śarair ninye yamakṣayam 08,021.018a tam antakam iva kruddham anivāryaṃ mahāratham 08,021.018c duryodhano 'bhyayād eko nighnan bāṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ 08,021.019a tasyārjuno dhanuḥ sūtaṃ ketum aśvāṃś ca sāyakaiḥ 08,021.019c hatvā saptabhir ekaikaṃ chatraṃ ciccheda patriṇā 08,021.020a navamaṃ ca samāsādya vyasṛjat pratighātinam 08,021.020c duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhācchinat 08,021.021a tato drauṇer dhanuś chittvā hatvā cāśvavarāñ śaraiḥ 08,021.021c kṛpasyāpi tathātyugraṃ dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ 08,021.022a hārdikyasya dhanuś chittvā dhvajaṃ cāśvaṃ tathāvadhīt 08,021.022c duḥśāsanasyeṣuvaraṃ chittvā rādheyam abhyayāt 08,021.023a atha sātyakim utsṛjya tvaran karṇo 'rjunaṃ tribhiḥ 08,021.023c viddhvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punas tribhiḥ 08,021.023d*0185_01 na glānir āsīt karṇasya kṣipataḥ sāyakān bahūn 08,021.023d*0185_02 raṇe vinighnataḥ śatrūn kruddhasyeva śatakratoḥ 08,021.023d*0186_01 karṇasya sphurad atyarthaṃ prāsyataḥ sāyakān dhanuḥ 08,021.023d*0186_02 nanāda trāsajananaṃ bhūtānām ahitāntakam 08,021.024a atha sātyakir āgatya karṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ 08,021.024c navatyā navabhiś cograiḥ śatena punar ārdayat 08,021.025a tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāṃ sarve karṇam apīḍayan 08,021.025c yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 08,021.026a uttamaujā yuyutsuś ca yamau pārṣata eva ca 08,021.026c cedikārūṣamatsyānāṃ kekayānāṃ ca yad balam 08,021.026e cekitānaś ca balavān dharmarājaś ca suvrataḥ 08,021.027a ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiś cogravikramaiḥ 08,021.027c parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrair avākiran 08,021.027e bhāṣanto vāgbhir ugrābhiḥ sarve karṇavadhe vṛtāḥ 08,021.028a tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā chittvā karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,021.028c apovāha sma tān sarvān drumān bhaṅktveva mārutaḥ 08,021.029a rathinaḥ samahāmātrān gajān aśvān sasādinaḥ 08,021.029c śaravrātāṃś ca saṃkruddho nighnan karṇo vyadṛśyata 08,021.030a tad vadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā 08,021.030c viśastrakṣatadehaṃ ca prāya āsīt parāṅmukham 08,021.031a atha karṇāstram astreṇa pratihatyārjunaḥ svayam 08,021.031c diśaḥ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoc charavṛṣṭibhiḥ 08,021.032a musalānīva niṣpetuḥ parighā iva ceṣavaḥ 08,021.032c śataghnya iva cāpy anye vajrāṇy ugrāṇi vāpare 08,021.033a tair vadhyamānaṃ tat sainyaṃ sapattyaśvarathadvipam 08,021.033c nimīlitākṣam atyartham udabhrāmyat samantataḥ 08,021.034a niṣkaivalyaṃ tadā yuddhaṃ prāpur aśvanaradvipāḥ 08,021.034c vadhyamānāḥ śarair anye tadā bhītāḥ pradudruvuḥ 08,021.035a evaṃ teṣāṃ tadā yuddhe saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām 08,021.035c girim astaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān 08,021.036a tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ 08,021.036c na kiṃ cit pratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vāśubham 08,021.037a te trasanto maheṣvāsā rātriyuddhasya bhārata 08,021.037c apayānaṃ tataś cakruḥ sahitāḥ sarvavājibhiḥ 08,021.038a kauraveṣu ca yāteṣu tadā rājan dinakṣaye 08,021.038c jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ 08,021.039a vāditraśabdair vividhaiḥ siṃhanādaiś ca nartitaiḥ 08,021.039c parān avahasantaś ca stuvantaś cācyutārjunau 08,021.040a kṛte 'vahāre tair vīraiḥ sainikāḥ sarva eva te 08,021.040c āśiṣaḥ pāṇḍaveyeṣu prāyujyanta nareśvarāḥ 08,021.041a tataḥ kṛte 'vahāre ca prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ 08,021.041c niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyaviśanta nareśvarāḥ 08,021.041d*0187_01 raṇe pravṛttāny ahani kathayantaḥ sukhaṃ tathā 08,021.042a yakṣarakṣaḥpiśācāś ca śvāpadāni ca saṃghaśaḥ 08,021.042c jagmur āyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyānartanopamam 08,022.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,022.001a svena cchandena naḥ sarvān nāvadhīd vyaktam arjunaḥ 08,022.001c na hy asya samare mucyetāntako 'py ātatāyinaḥ 08,022.002a pārtho hy eko 'harad bhadrām ekaś cāgnim atarpayat 08,022.002c ekaś cemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛto nṛpān 08,022.003a eko nivātakavacān avadhīd divyakārmukaḥ 08,022.003b*0188_01 nivātakavacānāṃ ca tisraḥ koṭīr jaghāna ha 08,022.003c ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvam ayodhayat 08,022.004a eko 'bhyarakṣad bharatān eko bhavam atoṣayat 08,022.004c tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ 08,022.004e te na nindyāḥ praśasyāś ca yat te cakrur bravīhi tat 08,022.004f*0189_01 tato duryodhanaḥ sūta paścāt kim akarot tadā 08,022.005 saṃjaya uvāca 08,022.005a hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥ 08,022.005c dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhir jitāḥ 08,022.006a śibirasthāḥ punar mantraṃ mantrayanti sma kauravāḥ 08,022.006c bhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ 08,022.007a tān abravīt tataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan 08,022.007c karaṃ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇas tavātmajam 08,022.008a yatto dṛḍhaś ca dakṣaś ca dhṛtimān arjunaḥ sadā 08,022.008c sa bodhayati cāpy enaṃ prāptakālam adhokṣajaḥ 08,022.009a sahasāstravisargeṇa vayaṃ tenādya vañcitāḥ 08,022.009c śvas tv ahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate 08,022.010a evam uktas tathety uktvā so 'nujajñe nṛpottamān 08,022.010b*0190_01 te 'nujñātā nṛpāḥ sarve svāni veśmāni bhejire 08,022.010c sukhoṣitās te rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ 08,022.011a te 'paśyan vihitaṃ vyūhaṃ dharmarājena durjayam 08,022.011c prayatnāt kurumukhyena bṛhaspatyuśanomatāt 08,022.012a atha pratīpakartāraṃ satataṃ vijitātmanām 08,022.012c sasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryodhanas tadā 08,022.013a puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ bale 08,022.013c kārtavīryasamaṃ vīrye karṇaṃ rājño 'gaman manaḥ 08,022.013d*0191_01 sarveṣāṃ caiva sainyānāṃ karṇam evāgaman manaḥ 08,022.013e sūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhum ātyayikeṣv iva 08,022.014 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,022.014a yad vo 'gaman mano mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā 08,022.014c apy adrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskaram 08,022.015a kṛte 'vahāre sainyānāṃ pravṛtte ca raṇe punaḥ 08,022.015c kathaṃ vaikartanaḥ karṇas tatrāyudhyata saṃjaya 08,022.015e kathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhus tatra sūtajam 08,022.016a karṇo hy eko mahābāhur hanyāt pārthān sasomakān 08,022.016c karṇasya bhujayor vīryaṃ śakraviṣṇusamaṃ matam 08,022.016e tathāstrāṇi sughorāṇi vikramaś ca mahātmanaḥ 08,022.016f*0192_01 mama caiva sadā mandaḥ śaṃsate nityam agrataḥ 08,022.016f*0192_02 karṇaś ca tān maheṣvāsān pāṇḍuputrān mahārathān 08,022.017a duryodhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditam 08,022.017c parākrāntān pāṇḍusutān dṛṣṭvā cāpi mahāhave 08,022.018a karṇam āśritya saṃgrāme darpo duryodhane punaḥ 08,022.018c jetum utsahate pārthān saputrān sahakeśavān 08,022.019a aho bata mahad duḥkhaṃ yatra pāṇḍusutān raṇe 08,022.019c nātarad rabhasaḥ karṇo daivaṃ nūnaṃ parāyaṇam 08,022.019e aho dyūtasya niṣṭheyaṃ ghorā saṃprati vartate 08,022.020a aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakṛtāny aham 08,022.020c sahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṃjaya 08,022.021a saubalaṃ ca tathā tāta nītimān iti manyate 08,022.021b*0193_01 karṇaś ca rabhaso nityaṃ rājānaṃ cāpy anuvrataḥ 08,022.021b*0194_01 karṇaṃ cāpratimaṃ yuddhe devair api durutsaham 08,022.021b*0194_02 manyate 'bhyadhikaṃ pārthād daivaṃ cāsya hṛdi sthitam 08,022.022a yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjaya 08,022.022c aśrauṣaṃ nihatān putrān nityam eva ca nirjitān 08,022.023a na pāṇḍavānāṃ samare kaś cid asti nivārakaḥ 08,022.023c strīmadhyam iva gāhanti daivaṃ hi balavattaram 08,022.024 saṃjaya uvāca 08,022.024*0195_01 rājan pūrvanimittāni dharmiṣṭhāni vicintaya 08,022.024a atikrāntaṃ hi yat kāryaṃ paścāc cintayatīti ca 08,022.024c tac cāsya na bhavet kāryaṃ cintayā ca vinaśyati 08,022.025a tad idaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatā 08,022.025c na kṛtaṃ yat tvayā pūrvaṃ prāptāprāptavicāraṇe 08,022.026a ukto 'si bahudhā rājan mā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ 08,022.026c gṛhṇīṣe na ca tan mohāt pāṇḍaveṣu viśāṃ pate 08,022.027a tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu 08,022.027c tvatkṛte vartate ghoraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ 08,022.028a tat tv idānīm atikramya mā śuco bharatarṣabha 08,022.028c śṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ vaiśasam acyuta 08,022.029a prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt 08,022.029c sametya ca mahābāhur duryodhanam abhāṣata 08,022.030a adya rājan sameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā 08,022.030c haniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati 08,022.031a bahutvān mama kāryāṇāṃ tathā pārthasya pārthiva 08,022.031c nābhūt samāgamo rājan mama caivārjunasya ca 08,022.032a idaṃ tu me yathāprajñaṃ śṛṇu vākyaṃ viśāṃ pate 08,022.032c anihatya raṇe pārthaṃ nāham eṣyāmi bhārata 08,022.033a hatapravīre sainye 'smin mayi caiva sthite yudhi 08,022.033c abhiyāsyati māṃ pārthaḥ śakraśaktyā vinākṛtam 08,022.034a tataḥ śreyaskaraṃ yat te tan nibodha janeśvara 08,022.034c āyudhānāṃ ca yad vīryaṃ dravyāṇām arjunasya ca 08,022.035a kāyasya mahato bhede lāghave dūrapātane 08,022.035c sauṣṭhave cāstrayoge ca savyasācī na matsamaḥ 08,022.035d*0196_01 prāṇe śaurye ca vijñāne vikrame cāpi bhārata 08,022.035d*0196_02 nimittajñānayoge ca savyasācī na matsamaḥ 08,022.036a sarvāyudhamahāmātraṃ vijayaṃ nāma tad dhanuḥ 08,022.036c indrārtham abhikāmena nirmitaṃ viśvakarmaṇā 08,022.037a yena daityagaṇān rājañ jitavān vai śatakratuḥ 08,022.037c yasya ghoṣeṇa daityānāṃ vimuhyanti diśo daśa 08,022.037e tad bhārgavāya prāyacchac chakraḥ paramasaṃmatam 08,022.038a tad divyaṃ bhārgavo mahyam adadād dhanur uttamam 08,022.038c yena yotsye mahābāhum arjunaṃ jayatāṃ varam 08,022.038e yathendraḥ samare sarvān daiteyān vai samāgatān 08,022.038f*0197_01 nijaghāna tathā sarvāñ jeṣyāmi yudhi pāṇḍavān 08,022.039a dhanur ghoraṃ rāmadattaṃ gāṇḍīvāt tad viśiṣyate 08,022.039c triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī dhanuṣā tena nirjitā 08,022.040a dhanuṣo yasya karmāṇi divyāni prāha bhārgavaḥ 08,022.040c tad rāmo hy adadān mahyaṃ yena yotsyāmi pāṇḍavam 08,022.041a adya duryodhanāhaṃ tvāṃ nandayiṣye sabāndhavam 08,022.041c nihatya samare vīram arjunaṃ jayatāṃ varam 08,022.042a saparvatavanadvīpā hatadviḍ bhūḥ sasāgarā 08,022.042c putrapautrapratiṣṭhā te bhaviṣyaty adya pārthiva 08,022.043a nāsādhyaṃ vidyate me 'dya tvatpriyārthaṃ viśeṣataḥ 08,022.043c samyag dharmānuraktasya siddhir ātmavato yathā 08,022.044a na hi māṃ samare soḍhuṃ sa śakto 'gniṃ tarur yathā 08,022.044c avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yena hīno 'smi phalgunāt 08,022.045a jyā tasya dhanuṣo divyā tathākṣayyau maheṣudhī 08,022.045b*0198_01 sārathis tasya govindo mama tādṛṅ na vidyate 08,022.045c tasya divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi 08,022.046a vijayaṃ ca mahad divyaṃ mamāpi dhanur uttamam 08,022.046c tatrāham adhikaḥ pārthād dhanuṣā tena pārthiva 08,022.047a mayā cābhyadhiko vīraḥ pāṇḍavas tan nibodha me 08,022.047c raśmigrāhaś ca dāśārhaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 08,022.048a agnidattaś ca vai divyo rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ 08,022.048c acchedyaḥ sarvato vīra vājinaś ca manojavāḥ 08,022.048e dhvajaś ca divyo dyutimān vānaro vismayaṃkaraḥ 08,022.049a kṛṣṇaś ca sraṣṭā jagato rathaṃ tam abhirakṣati 08,022.049c ebhir dravyair ahaṃ hīno yoddhum icchāmi pāṇḍavam 08,022.050a ayaṃ tu sadṛśo vīraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 08,022.050c sārathyaṃ yadi me kuryād dhruvas te vijayo bhavet 08,022.051a tasya me sārathiḥ śalyo bhavatv asukaraḥ paraiḥ 08,022.051c nārācān gārdhrapatrāṃś ca śakaṭāni vahantu me 08,022.052a rathāś ca mukhyā rājendra yuktā vājibhir uttamaiḥ 08,022.052c āyāntu paścāt satataṃ mām eva bharatarṣabha 08,022.053a evam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyāmi guṇair aham 08,022.053c śalyo hy abhyadhikaḥ kṛṣṇād arjunād adhiko hy aham 08,022.054a yathāśvahṛdayaṃ veda dāśārhaḥ paravīrahā 08,022.054c tathā śalyo 'pi jānīte hayānāṃ vai mahārathaḥ 08,022.055a bāhuvīrye samo nāsti madrarājasya kaś cana 08,022.055c tathāstrair matsamo nāsti kaś cid eva dhanurdharaḥ 08,022.056a tathā śalyasamo nāsti hayayāne ha kaś cana 08,022.056b*0199_01 vīryataḥ sārataś caiva yogataḥ karmato 'rthataḥ 08,022.056c so 'yam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyati ratho mama 08,022.056d*0200_01 samudyātuṃ na śakṣyanti devā api savāsavāḥ 08,022.056d*0201_01 evaṃ kṛte rathastho 'haṃ guṇair abhyadhiko 'rjunāt 08,022.056d*0201_02 bhave yudhi jayeyaṃ ca phālgunaṃ kurusattama 08,022.056d*0202_01 vijayeyam ahaṃ saṃkhye phalgunaṃ kurunandana 08,022.057a etat kṛtaṃ mahārāja tvayecchāmi paraṃtapa 08,022.057b*0203_01 kriyatām eṣa kāmo me mā vaḥ kālo 'tyagād ayam 08,022.057c evaṃ kṛte kṛtaṃ mahyaṃ sarvakāmair bhaviṣyati 08,022.058a tato draṣṭāsi samare yat kariṣyāmi bhārata 08,022.058c sarvathā pāṇḍavān sarvāñ jeṣyāmy adya samāgatān 08,022.058d*0204_01 na hi me samare śaktāḥ samudyātuṃ surāsurāḥ 08,022.058d*0204_02 saṃjaya uvāca 08,022.058d*0204_02 kim u pāṇḍusutā rājan raṇe mānuṣayonayaḥ 08,022.058d*0204_03 evam uktas tava sutaḥ karṇenāhavaśobhinā 08,022.058d*0204_04 saṃpūjya saṃprahṛṣṭātmā tato rādheyam abravīt 08,022.059 duryodhana uvāca 08,022.059a sarvam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ karṇa manyase 08,022.059c sopāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja 08,022.060a nārācān gārdhrapakṣāṃś ca śakaṭāni vahantu te 08,022.060c anuyāsyāma karṇa tvāṃ vayaṃ sarve ca pārthivāḥ 08,022.061 saṃjaya uvāca 08,022.061a evam uktvā mahārāja tava putrāḥ pratāpavān 08,022.061c abhigamyābravīd rājā madrarājam idaṃ vacaḥ 08,023.001 saṃjaya uvāca 08,023.001a putras tava mahārāja madrarājam idaṃ vacaḥ 08,023.001b*0205_01 evam ukto mahārāja tava putraḥ pratāpavān 08,023.001b*0205_02 madreśvaraṃ prati raṇe parasainyabhayaṃkaram 08,023.001b*0205_03 sarvaṃ tathākarot tūrṇaṃ rādheyas tad yad abravīt 08,023.001b*0205_04 madrarājaṃ ca samare praṇamya ca mahāratham 08,023.001c vinayenopasaṃgamya praṇayād vākyam abravīt 08,023.002a satyavrata mahābhāga dviṣatām aghavardhana 08,023.002c madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṃkara 08,023.003a śrutavān asi karṇasya bruvato vadatāṃ vara 08,023.003c yathā nṛpatisiṃhānāṃ madhye tvāṃ varayaty ayam 08,023.003d*0206_01 tat tvām aprativīryādya śatrupakṣakṣayāvaha 08,023.003d*0206_02 madreśvara prayāce 'haṃ śirasā vinayena ca 08,023.003d*0207_01 tvaṃ pāhi sarvataḥ karṇaṃ bhavaṃ brahmeva suvrata 08,023.004a tasmāt pārthavināśārthaṃ hitārthaṃ mama caiva hi 08,023.004c sārathyaṃ rathināṃ śreṣṭha sumanāḥ kartum arhasi 08,023.004d*0208_01 tvayi yantari rādheyo vidviṣo me vijeṣyate 08,023.004d*0208_02 abhīṣūṇāṃ hi karṇasya grahītānyo na vidyate 08,023.005a asyābhīśugraho loke nānyo 'sti bhavatā samaḥ 08,023.005b*0209_01 ṛte hi tvāṃ mahābhāga vāsudevasamaṃ yudhi 08,023.005c sa pātu sarvataḥ karṇaṃ bhavān brahmeva śaṃkaram 08,023.006a pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathābhīśugraho varaḥ 08,023.006c tathā tvam api rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya 08,023.006d*0210_01 yathā ca sarvathāpatsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavam 08,023.006d*0210_02 tathā madreśvarādya tvaṃ rādheyaṃ pratipālaya 08,023.007a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bhavān bhojaś ca vīryavān 08,023.007c śakuniḥ saubalo drauṇir aham eva ca no balam 08,023.007e eṣām eva kṛto bhāgo navadhā pṛtanāpate 08,023.008a naiva bhāgo 'tra bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ 08,023.008c tābhyām atītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ 08,023.009a vṛddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau 08,023.009c kṛtvā nasukaraṃ karma gatau svargam ito 'nagha 08,023.010a tathānye puruṣavyāghrāḥ parair vinihatā yudhi 08,023.010c asmadīyāś ca bahavaḥ svargāyopagatā raṇe 08,023.010e tyaktvā prāṇān yathāśakti ceṣṭāḥ kṛtvā ca puṣkalāḥ 08,023.010f*0211_01 tad idaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ balaṃ mama narādhipa 08,023.010f*0211_02 pūrvam apy alpakaiḥ pārthair hataṃ kim uta sāṃpratam 08,023.010f*0211_03 balavanto mahātmānaḥ kaunteyāḥ satyavikramāḥ 08,023.010f*0211_04 balaṃ śeṣaṃ na hanyur me yathā tat kuru pārthiva 08,023.010f*0212_01 hatavīram idaṃ sainyaṃ pāṇḍavaiḥ samare vibho 08,023.011a karṇo hy eko mahābāhur asmatpriyahite rataḥ 08,023.011c bhavāṃś ca puruṣavyāghra sarvalokamahārathaḥ 08,023.011d*0213_01 śalya karṇo 'rjunenādya yoddhum icchati saṃyuge 08,023.011e tasmiñ jayāśā vipulā mama madrajanādhipa 08,023.011f*0214_01 tasyābhīṣugrahavaro nānyo 'sti bhuvi kaś cana 08,023.011f*0215_01 tasmāj jayāya me vīra sārathyaṃ kartum arhasi 08,023.012a pārthasya samare kṛṣṇo yathābhīśuvaragrahaḥ 08,023.012b*0216_01 tathā karṇarathe rājaṃs tvam abhīṣugraho bhava 08,023.012c tena yukto raṇe pārtho rakṣyamāṇaś ca pārthiva 08,023.012e yāni karmāṇi kurute pratyakṣāṇi tathaiva te 08,023.013a pūrvaṃ na samare hy evam avadhīd arjuno ripūn 08,023.013b*0217_01 idānīṃ vikramo hy asya kṛṣṇena sahitasya ca 08,023.013b*0217_02 kṛṣṇena sahitaḥ pārtho dhārtarāṣṭrīṃ mahācamūm 08,023.013c ahany ahani madreśa drāvayan dṛśyate yudhi 08,023.014a bhāgo 'vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute 08,023.014c taṃ bhāgaṃ saha karṇena yugapan nāśayāhave 08,023.014d*0218_01 aruṇena yathā sārdhaṃ tamaḥ sūryo vyapohati 08,023.014d*0218_02 tathā karṇena sahito jahi pārthaṃ mahāhave 08,023.014d*0219_01 udyantau ca yathā sūryau bālasūryasamaprabhau 08,023.014d*0219_02 karṇaśalyau raṇe dṛṣṭvā vidravantu mahārathāḥ 08,023.015a sūryāruṇau yathā dṛṣṭvā tamo naśyati māriṣa 08,023.015c tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasṛñjayāḥ 08,023.016a rathānāṃ pravaraḥ karṇo yantṝṇāṃ pravaro bhavān 08,023.016b*0220_01 saṃyogo yuvayor loke nābhūn na ca bhaviṣyati 08,023.016c saṃnipātaḥ samo loke bhavator nāsti kaś cana 08,023.017a yathā sarvāsv avasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavam 08,023.017c tathā bhavān paritrātu karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe 08,023.017d*0221_01 sārathyaṃ kriyatāṃ tasya yudhyamānasya saṃyuge 08,023.017d*0221_02 yathā ca samare kṛṣṇo rakṣate sarvato 'rjunam 08,023.017d*0221_03 tathā tvam api rādheyaṃ rakṣasva ca mahāraṇe 08,023.018a tvayā sārathinā hy eṣa apradhṛṣyo bhaviṣyati 08,023.018c devatānām api raṇe saśakrāṇāṃ mahīpate 08,023.018e kiṃ punaḥ pāṇḍaveyānāṃ mātiśaṅkīr vaco mama 08,023.019a duryodhanavacaḥ śrutvā śalyaḥ krodhasamanvitaḥ 08,023.019b*0222_01 dhārtarāṣṭram athovāca sṛkkiṇī parilelihan 08,023.019b*0222_02 evam uktas tu sa krodhāt padā spṛṣṭa ivoragaḥ 08,023.019c triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā dhunvan hastau punaḥ punaḥ 08,023.020a krodharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ 08,023.020c kulaiśvaryaśrutibalair dṛptaḥ śalyo 'bravīd idam 08,023.021a avamanyase māṃ gāndhāre dhruvaṃ māṃ pariśaṅkase 08,023.021c yan māṃ bravīṣi visrabdhaṃ sārathyaṃ kriyatām iti 08,023.022a asmatto 'bhyadhikaṃ karṇaṃ manyamānaḥ praśaṃsasi 08,023.022c na cāhaṃ yudhi rādheyaṃ gaṇaye tulyam ātmanā 08,023.023a ādiśyatām abhyadhiko mamāṃśaḥ pṛthivīpate 08,023.023c tam ahaṃ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatam 08,023.024a atha vāpy eka evāhaṃ yotsyāmi kurunandana 08,023.024c paśya vīryaṃ mamādya tvaṃ saṃgrāme dahato ripūn 08,023.025a na cābhikāmān kauravya vidhāya hṛdaye pumān 08,023.025c asmadvidhaḥ pravarteta mā mā tvam atiśaṅkithāḥ 08,023.026a yudhi cāpy avamāno me na kartavyaḥ kathaṃ cana 08,023.026c paśya hīmau mama bhujau vajrasaṃhananopamau 08,023.027a dhanuḥ paśya ca me citraṃ śarāṃś cāśīviṣopamān 08,023.027c rathaṃ paśya ca me kḷptaṃ sadaśvair vātavegitaiḥ 08,023.027e gadāṃ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭavibhūṣitām 08,023.028a dārayeyaṃ mahīṃ kruddho vikireyaṃ ca parvatān 08,023.028c śoṣayeyaṃ samudrāṃś ca tejasā svena pārthiva 08,023.029a tan mām evaṃvidhaṃ jānan samartham arinigrahe 08,023.029c kasmād yunakṣi sārathye nyūnasyādhirather nṛpa 08,023.029d*0223_01 na cāpi mama rādheyaḥ kalām arhati ṣoḍaśīm 08,023.029d*0223_02 sakarṇā ye trayo lokāḥ sārjunāḥ sajanārdanāḥ 08,023.029d*0223_03 nibaddhāṃs tān raṇe rājan na mucyeyaṃ kathaṃ cana 08,023.029d*0223_04 tathāpi śaktaṃ kauravya vihāya hṛdayena mām 08,023.029d*0223_05 na cāhaṃ prākṛtaḥ kaś cin na cāpy adhigataḥ svayam 08,023.029d*0224_01 ayaṃ cāpy avamāno me na kartavyaḥ kathaṃ cana 08,023.030a na nāma dhuri rājendra prayoktuṃ tvam ihārhasi 08,023.030c na hi pāpīyasaḥ śreyān bhūtvā preṣyatvam utsahe 08,023.031a yo hy abhyupagataṃ prītyā garīyāṃsaṃ vaśe sthitam 08,023.031c vaśe pāpīyaso dhatte tat pāpam adharottaram 08,023.032a brāhmaṇā brahmaṇā sṛṣṭā mukhāt kṣatram athorasaḥ 08,023.032c ūrubhyām asṛjad vaiśyāñ śūdrān padbhyām iti śrutiḥ 08,023.032e tebhyo varṇaviśeṣāś ca pratilomānulomajāḥ 08,023.033a athānyonyasya saṃyogāc cāturvarṇyasya bhārata 08,023.033c goptāraḥ saṃgrahītāro dātāraḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ 08,023.034a yājanādhyāpanair viprā viśuddhaiś ca pratigrahaiḥ 08,023.034c lokasyānugrahārthāya sthāpitā brahmaṇā bhuvi 08,023.034d*0225_01 prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānaṃ yuddhaṃ kṣatrasya nirmitam 08,023.035a kṛṣiś ca pāśupālyaṃ ca viśāṃ dānaṃ ca sarvaśaḥ 08,023.035c brahmakṣatraviśāṃ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ 08,023.036a brahmakṣatrasya vihitāḥ sūtā vai paricārakāḥ 08,023.036c na viṭśūdrasya tatraiva śṛṇu vākyaṃ mamānagha 08,023.037a so 'haṃ mūrdhāvasiktaḥ san rājarṣikulasaṃbhavaḥ 08,023.037c mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ stavyaś ca bandinām 08,023.038a so 'ham etādṛśo bhūtvā nehārikulamardana 08,023.038c sūtaputrasya saṃgrāme sārathyaṃ kartum utsahe 08,023.039a avamānam ahaṃ prāpya na yotsyāmi kathaṃ cana 08,023.039c āpṛcchya tvādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatam 08,023.039d*0226_01 na cāhaṃ sūtaputrasya sārathyam upajagmivān 08,023.040a evam uktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 08,023.040c utthāya prayayau tūrṇaṃ rājamadhyād amarṣitaḥ 08,023.041a praṇayād bahumānāc ca taṃ nigṛhya sutas tava 08,023.041c abravīn madhuraṃ vākyaṃ sāma sarvārthasādhakam 08,023.042a yathā śalya tvam ātthedam evam etad asaṃśayam 08,023.042c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ nibodha janeśvara 08,023.043a na karṇo 'bhyadhikas tvattaḥ śaṅke naiva kathaṃ cana 08,023.043c na hi madreśvaro rājā kuryād yad anṛtaṃ bhavet 08,023.044a ṛtam eva hi pūrvās te vahanti puruṣottamāḥ 08,023.044b*0227_01 jñātam eva hi pūrvaṃ te vartma rājarṣisattama 08,023.044c tasmād ārtāyaniḥ prokto bhavān iti matir mama 08,023.045a śalyabhūtaś ca śatrūṇāṃ yasmāt tvaṃ bhuvi mānada 08,023.045c tasmāc chalyeti te nāma kathyate pṛthivīpate 08,023.046a yad eva vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhavatā bhūridakṣiṇa 08,023.046c tad eva kuru dharmajña madarthaṃ yad yad ucyase 08,023.047a na ca tvatto hi rādheyo na cāham api vīryavān 08,023.047c vṛṇīmas tvāṃ hayāgryāṇāṃ yantāram iti saṃyuge 08,023.048a yathā hy abhyadhikaṃ karṇaṃ guṇais tāta dhanaṃjayāt 08,023.048c vāsudevād api tvāṃ ca loko 'yam iti manyate 08,023.049a karṇo hy abhyadhikaḥ pārthād astrair eva nararṣabha 08,023.049c bhavān apy adhikaḥ kṛṣṇād aśvayāne bale tathā 08,023.050a yathāśvahṛdayaṃ veda vāsudevo mahāmanāḥ 08,023.050c dviguṇaṃ tvaṃ tathā vettha madrarāja na saṃśayaḥ 08,023.051 śalya uvāca 08,023.051a yan mā bravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava 08,023.051c viśiṣṭaṃ devakīputrāt prītimān asmy ahaṃ tvayi 08,023.052a eṣa sārathyam ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ 08,023.052c yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṃ vīra manyase 08,023.053a samayaś ca hi me vīra kaś cid vaikartanaṃ prati 08,023.053c utsṛjeyaṃ yathāśraddham ahaṃ vāco 'sya saṃnidhau 08,023.054 saṃjaya uvāca 08,023.054a tatheti rājan putras te saha karṇena bhārata 08,023.054c abravīn madrarājasya sutaṃ bharatasattama 08,024.001 duryodhana uvāca 08,024.001a bhūya eva tu madreśa yat te vakṣyāmi tac chṛṇu 08,024.001c yathā purā vṛttam idaṃ yuddhe devāsure vibho 08,024.002a yad uktavān pitur mahyaṃ mārkaṇḍeyo mahān ṛṣiḥ 08,024.002c tad aśeṣeṇa bruvato mama rājarṣisattama 08,024.002e tvaṃ nibodha na cāpy atra kartavyā te vicāraṇā 08,024.002f*0228_01 samutpannā hi rājānaḥ pramoha iti niścayaḥ 08,024.002f*0228_02 kṛtvā caiva vyavasyanti sarve dharmārthaniścayān 08,024.003a devānām asurāṇāṃ ca mahān āsīt samāgamaḥ 08,024.003b*0229_01 saiṃhikeyās tadodvṛttā vibudhān avasūdayan 08,024.003b*0229_02 te nirastāḥ kṛtā devair dānavā balagarvitāḥ 08,024.003c babhūva prathamo rājan saṃgrāmas tārakāmayaḥ 08,024.003e nirjitāś ca tadā daityā daivatair iti naḥ śrutam 08,024.003f*0230_01 bhagnadarpā nirutsāhāḥ pātālaṃ viviśus tadā 08,024.004a nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutās trayaḥ 08,024.004c tārākṣaḥ kamalākṣaś ca vidyunmālī ca pārthiva 08,024.004d*0231_01 kaś cit prajāpatir ghoras tena sārdhaṃ mahātmanā 08,024.004d*0231_02 yuddham āsīn mahāghoraṃ daivatair na iti śrutiḥ 08,024.004d*0231_03 parābabhūvur asurā dānavaiḥ saha saṃyuge 08,024.004d*0231_04 devair nirastā hy asurā niḥśvasyāmarṣitās tataḥ 08,024.005a tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ 08,024.005c tapasā karśayām āsur dehān svāñ śatrutāpana 08,024.006a damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva 08,024.006c teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varān 08,024.007a avadhyatvaṃ ca te rājan sarvabhūteṣu sarvadā 08,024.007c sahitā varayām āsuḥ sarvalokapitāmaham 08,024.008a tān abravīt tadā devo lokānāṃ prabhur īśvaraḥ 08,024.008c nāsti sarvāmaratvaṃ hi nivartadhvam ato 'surāḥ 08,024.008e varam anyaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ saṃprarocate 08,024.009a tatas te sahitā rājan saṃpradhāryāsakṛd bahu 08,024.009c sarvalokeśvaraṃ vākyaṃ praṇamyainam athābruvan 08,024.009d*0232_01 vayam icchāma nagaraṃ kartuṃ kāmagamaṃ śubham 08,024.009d*0232_02 sarvakāmasamṛddhārtham avadhyaṃ devadānavaiḥ 08,024.009d*0232_03 yakṣarakṣoragagaṇair nānājātibhir eva ca 08,024.009d*0232_04 na kṛtyābhir na śastraiś ca na śāpair brahmavādinām 08,024.009d*0232_05 vadhyeta tripuraṃ devaṃ prasanne tvayi sādaram 08,024.010a asmākaṃ tvaṃ varaṃ deva prayacchemaṃ pitāmaha 08,024.010c vayaṃ purāṇi trīṇy eva samāsthāya mahīm imām 08,024.010e vicariṣyāma loke 'smiṃs tvatprasādapuraskṛtāḥ 08,024.011a tato varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparam 08,024.011b*0233_00 brahmovāca 08,024.011b*0233_01 vilayaḥ samayasyānte maraṇaṃ jīvitasya ca 08,024.011b*0233_02 iti cintya vadhopāyaṃ kaṃ cid eva niśāmaya 08,024.011c ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇy etāni cānagha 08,024.012a samāgatāni caitāni yo hanyād bhagavaṃs tadā 08,024.012c ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mṛtyur bhaviṣyati 08,024.012d*0234_01 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā dānavānāṃ mahāyaśāḥ 08,024.012e evam astv iti tān devaḥ pratyuktvā prāviśad divam 08,024.013a te tu labdhavarāḥ prītāḥ saṃpradhārya parasparam 08,024.013c puratrayavisṛṣṭyarthaṃ mayaṃ vavrur mahāsuram 08,024.013e viśvakarmāṇam ajaraṃ daityadānavapūjitam 08,024.014a tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmān purāṇi ha 08,024.014c trīṇi kāñcanam ekaṃ tu raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā 08,024.015a kāñcanaṃ divi tatrāsīd antarikṣe ca rājatam 08,024.015c āyasaṃ cābhavad bhūmau cakrasthaṃ pṛthivīpate 08,024.016a ekaikaṃ yojanaśataṃ vistārāyāmasaṃmitam 08,024.016c gṛhāṭṭāṭṭālakayutaṃ bṛhatprākāratoraṇam 08,024.017a guṇaprasavasaṃbādham asaṃbādham anāmayam 08,024.017c prāsādair vividhaiś caiva dvāraiś cāpy upaśobhitam 08,024.018a pureṣu cābhavan rājan rājāno vai pṛthak pṛthak 08,024.018b*0235_01 divyamālyāmbaradharā daiteyā rājasattama 08,024.018c kāñcanaṃ tārakākṣasya citram āsīn mahātmanaḥ 08,024.018e rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam 08,024.019a trayas te daityarājānas trīṃl lokān āśu tejasā 08,024.019c ākramya tasthur varṣāṇāṃ pūgān nāma prajāpatiḥ 08,024.020a teṣāṃ dānavamukhyānāṃ prayutāny arbudāni ca 08,024.020c koṭyaś cāprativīrāṇāṃ samājagmus tatas tataḥ 08,024.020d*0236_01 māṃsāśanāḥ sudṛptāś ca surair vinikṛtās tathā 08,024.020e mahad aiśvaryam icchantas tripuraṃ durgam āśritāḥ 08,024.021a sarveṣāṃ ca punas teṣāṃ sarvayogavaho mayaḥ 08,024.021c tam āśritya hi te sarve avartantākutobhayāḥ 08,024.022a yo hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau tripurasaṃśrayaḥ 08,024.022c tasmai kāmaṃ mayas taṃ taṃ vidadhe māyayā tadā 08,024.023a tārakākṣasutaś cāsīd dharir nāma mahābalaḥ 08,024.023c tapas tepe paramakaṃ yenātuṣyat pitāmahaḥ 08,024.024a sa tuṣṭam avṛṇod devaṃ vāpī bhavatu naḥ pure 08,024.024c śastrair vinihatā yatra kṣiptāḥ syur balavattarāḥ 08,024.025a sa tu labdhvā varaṃ vīras tārakākṣasuto hariḥ 08,024.025c sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtānāṃ jīvanīṃ prabho 08,024.025d*0237_01 pūrṇāṃ divyasya toyasya pīyūṣapratimasya vai 08,024.026a yena rūpeṇa daityas tu yena veṣeṇa caiva ha 08,024.026c mṛtas tasyāṃ parikṣiptas tādṛśenaiva jajñivān 08,024.026d*0238_01 saṃpūrṇabalavīryas tu rājañ śauryasamanvitaḥ 08,024.026d*0238_02 evaṃ vīryeṇa saṃyuktāḥ kṛtās tena mahātmanā 08,024.027a tāṃ prāpya traipurasthās tu sarvāṃl lokān babādhire 08,024.027b*0239_01 varaloke 'vasat so 'pi hariḥ paramatejasā 08,024.027b*0239_02 vidhāya sarvalokānāṃ hitaṃ pathyaṃ vidhāya ca 08,024.027b*0239_03 tataḥ paramanirvigno hitakārī tāvakātmasu 08,024.027c mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ 08,024.027d*0240_01 ekasmin nihate daitye sṛjanti sma daśāsurān 08,024.027e na teṣām abhavad rājan kṣayo yuddhe kathaṃ cana 08,024.028a tatas te lobhamohābhyām abhibhūtā vicetasaḥ 08,024.028c nirhrīkāḥ saṃsthitiṃ sarve sthāpitāṃ samalūlupan 08,024.029a vidrāvya sagaṇān devāṃs tatra tatra tadā tadā 08,024.029c viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ 08,024.030a devāraṇyāni sarvāṇi priyāṇi ca divaukasām 08,024.030c ṛṣīṇām āśramān puṇyān yūpāñ janapadāṃs tathā 08,024.030e vyanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ 08,024.030f*0241_01 nisthānāś ca kṛtā devā ṛṣayaḥ pitṛbhiḥ saha 08,024.030f*0241_02 daityais tribhis trayo lokā hy ākrāntās taiḥ suretaraiḥ 08,024.030f*0242_01 pīḍyamāneṣu lokeṣu tataḥ śakro marudvṛtaḥ 08,024.030f*0242_02 purāṇy āyodhayāṃ cakre vajrapātaiḥ samantataḥ 08,024.030f*0242_03 nāśakat tāny abhedyāni yadā bhettuṃ puraṃdaraḥ 08,024.030f*0242_04 purāṇi varadattāni dhātrā tena narādhipa 08,024.030f*0242_05 tadā bhītaḥ surapatir muktvā tāni purāṇy atha 08,024.031a te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmaham ariṃdama 08,024.031c abhijagmus tadākhyātuṃ viprakāraṃ suretaraiḥ 08,024.032a te tattvaṃ sarvam ākhyāya śirasābhipraṇamya ca 08,024.032c vadhopāyam apṛcchanta bhagavantaṃ pitāmaham 08,024.033a śrutvā tad bhagavān devo devān idam uvāca ha 08,024.033b*0243_01 mamāpi so 'parādhnoti yo yuṣmākam asaumyakṛt 08,024.033b*0244_01 śrūyatāṃ tridaśāḥ sarve yathedaṃ vākyagauravam 08,024.033c asurāś ca durātmānas te cāpi vibudhadviṣaḥ 08,024.033e aparādhyanti satataṃ ye yuṣmān pīḍayanty uta 08,024.033f*0245_01 na tvāstu tān ahaṃ manye ye vai yuṣmān apīḍayan 08,024.034a ahaṃ hi tulyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ 08,024.034c adhārmikās tu hantavyā ity ahaṃ prabravīmi vaḥ 08,024.034d*0246_01 ekeṣuṇā vibhedyāni tāni durgāṇi nānyathā 08,024.034d*0246_02 na ca sthāṇumṛte śakto bhettum ekeṣuṇā puraḥ 08,024.035a te yūyaṃ sthāṇum īśānaṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam 08,024.035c yoddhāraṃ vṛṇutādityāḥ sa tān hantā suretarān 08,024.036a iti tasya vacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ 08,024.036b*0247_01 te devās tena vākyena coditāḥ praṇatāḥ sthitāḥ 08,024.036b*0247_02 divyaṃ varṣasahasraṃ vai tapas taptvā surarṣabhāḥ 08,024.036b*0247_03 śubhātmāno mahātmāno jagmur vai vṛṣabhadhvajam 08,024.036c brahmāṇam agrataḥ kṛtvā vṛṣāṅkaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 08,024.037a tapaḥ paraṃ samātasthur gṛṇanto brahma śāśvatam 08,024.037c ṛṣibhiḥ saha dharmajñā bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ 08,024.037d*0248_01 devadevaṃ paraṃ sthāṇuṃ varadaṃ tryambakaṃ śivam 08,024.037d*0248_02 śarvam īḍyam ajaṃ rudraṃ śaśāṅkāṅkitamūrdhajam 08,024.038a tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhir bhayeṣv abhayakṛttamam 08,024.038c sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ sarvam ātmanā 08,024.039a tapoviśeṣair bahubhir yogaṃ yo veda cātmanaḥ 08,024.039c yaḥ sāṃkhyam ātmano veda yasya cātmā vaśe sadā 08,024.040a te taṃ dadṛśur īśānaṃ tejorāśim umāpatim 08,024.040b*0249_01 pareṇa yatnena bhavaṃ tridaśāḥ śarvam īśvaram 08,024.040c ananyasadṛśaṃ loke vratavantam akalmaṣam 08,024.041a ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpam akalpayan 08,024.041c ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇy atha mahātmani 08,024.041e parasparasya cāpaśyan sarve paramavismitāḥ 08,024.042a sarvabhūtamayaṃ ceśaṃ tam ajaṃ jagataḥ patim 08,024.042c devā brahmarṣayaś caiva śirobhir dharaṇīṃ gatāḥ 08,024.043a tān svastivākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṃkaraḥ 08,024.043c brūta brūteti bhagavān smayamāno 'bhyabhāṣata 08,024.044a tryambakeṇābhyanujñātās tatas te 'svasthacetasaḥ 08,024.044c namo namas te 'stu vibho tata ity abruvan bhavam 08,024.045a namo devātidevāya dhanvine cātimanyave 08,024.045c prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhir īḍyase 08,024.046a namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya mṛtyave 08,024.046c vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline 08,024.047a amoghāya mṛgākṣāya pravarāyudhayodhine 08,024.047b*0250_01 arhāya caiva śuddhāya kṣayāya krathanāya ca 08,024.047c durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe 08,024.048a īśānāyāprameyāya niyantre carmavāsase 08,024.048c taponityāya piṅgāya vratine kṛttivāsase 08,024.049a kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe 08,024.049c prapannārtivināśāya brahmadviṭsaṃghaghātine 08,024.050a vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ 08,024.050c gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ 08,024.051a namo 'stu te sasainyāya tryambakāyogratejase 08,024.051c manovākkarmabhir deva tvāṃ prapannān bhajasva naḥ 08,024.052a tataḥ prasanno bhagavān svāgatenābhinandya tān 08,024.052c provāca vyetu vastrāso brūta kiṃ karavāṇi vaḥ 08,024.052d*0251_01 devāḥ śarvasya vacanaṃ śrutvā harṣam upāgatāḥ 08,024.053a pitṛdevarṣisaṃghebhyo vare datte mahātmanā 08,024.053c satkṛtya śaṃkaraṃ prāha brahmā lokahitaṃ vacaḥ 08,024.053d*0252_01 imāny asuradurgāṇi lokāṃs trīn ākramanti ca 08,024.053d*0252_02 kaś ca prajāpatir ghorāṃs tān sarvāñ jahi māciram 08,024.054a tavātisargād deveśa prājāpatyam idaṃ padam 08,024.054c mayādhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahān varaḥ 08,024.054d*0253_01 nāsty anyo yudhi teṣāṃ vai nihantā iti naḥ śrutam 08,024.055a tān atikrāntamaryādān nānyaḥ saṃhartum arhati 08,024.055c tvām ṛte bhūtabhavyeśa tvaṃ hy eṣāṃ pratyarir vadhe 08,024.056a sa tvaṃ deva prapannānāṃ yācatāṃ ca divaukasām 08,024.056c kuru prasādaṃ deveśa dānavāñ jahi śūlabhṛt 08,024.056d*0254_01 tvatprasāj jagat sarvaṃ sukham aidhata mānada 08,024.056d*0254_02 śaraṇyas tvaṃ hi lokeśa te vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 08,024.057 śrībhagavān uvāca 08,024.057a hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākam iti me matiḥ 08,024.057c na tv eko 'haṃ vadhe teṣāṃ samartho vai suradviṣām 08,024.058a te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāstratejasā 08,024.058c jayadhvaṃ yudhi tāñ śatrūn saṃghāto hi mahābalaḥ 08,024.059 devā ūcuḥ 08,024.059a asmattejobalaṃ yāvat tāvad dviguṇam eva ca 08,024.059c teṣām iti ha manyāmo dṛṣṭatejobalā hi te 08,024.060 bhagavān uvāca 08,024.060a vadhyās te sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsv aparādhinaḥ 08,024.060c mama tejobalārdhena sarvāṃs tān ghnata śātravān 08,024.061 devā ūcuḥ 08,024.061a bibhartuṃ tejaso 'rdhaṃ te na śakṣyāmo maheśvara 08,024.061c sarveṣāṃ no balārdhena tvam eva jahi śātravān 08,024.061d*0255_01 vayaṃ ca sarvathā deva rakṣaṇīyās tathaiva ca 08,024.061d*0255_02 sa no rakṣa mahādeva tvam eva jahi śātravān 08,024.061d*0256_00 śrībhagavān uvāca 08,024.061d*0256_01 yadi śaktir na vaḥ kā cid vibhartuṃ māmakaṃ balam 08,024.061d*0256_02 aham etān haniṣyāmi yuṣmat tejordhabṛṃhitaḥ 08,024.062 duryodhana uvāca 08,024.062a tatas tatheti deveśas tair ukto rājasattama 08,024.062c ardham ādāya sarvebhyas tejasābhyadhiko 'bhavat 08,024.063a sa tu devo balenāsīt sarvebhyo balavattaraḥ 08,024.063c mahādeva iti khyātas tadāprabhṛti śaṃkaraḥ 08,024.064a tato 'bravīn mahādevo dhanur bāṇadharas tv aham 08,024.064c haniṣyāmi rathenājau tān ripūn vai divaukasaḥ 08,024.065a te yūyaṃ me rathaṃ caiva dhanur bāṇaṃ tathaiva ca 08,024.065c paśyadhvaṃ yāvad adyaitān pātayāmi mahītale 08,024.066 devā ūcuḥ 08,024.066a mūrtisarvasvam ādāya trailokyasya tatas tataḥ 08,024.066c rathaṃ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasam 08,024.067a tathaiva buddhyā vihitaṃ viśvakarmakṛtaṃ śubham 08,024.067c tato vibudhaśārdūlās taṃ rathaṃ samakalpayan 08,024.067d*0257_01 viṣṇuṃ somaṃ hutāśaṃ ca tasyeṣuṃ samakalpayan 08,024.067d*0257_02 śṛṅgam agnir babhūvāsya bhallaḥ somo viśāṃ pate 08,024.067d*0257_03 kuḍmalaś cābhavad viṣṇus tasminn iṣuvare tadā 08,024.068a vandhuraṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālapuramālinīm 08,024.068c saparvatavanadvīpāṃ cakrur bhūtadharāṃ tadā 08,024.069a mandaraṃ parvataṃ cākṣaṃ jaṅghās tasya mahānadīḥ 08,024.069c diśaś ca pradiśaś caiva parivāraṃ rathasya hi 08,024.069d*0258_01 īṣā nakṣatravaṃśaś ca yugaḥ kṛtayugo 'bhavat 08,024.069d*0258_02 kūbaraś ca rathasyāsīd vāsukir bhujagottamaḥ 08,024.069d*0258_03 apaskaram adhiṣṭhāne himavān vindhyaparvataḥ 08,024.069d*0258_04 udayāstāv adhiṣṭhāne girī cakruḥ surottamāḥ 08,024.069d*0258_05 samudram akṣam asṛjan dānavālayam uttamam 08,024.069d*0258_06 saptarṣimaṇḍalaṃ caiva rathasyāsīt pariṣkaraḥ 08,024.069d*0258_07 gaṅgā sarasvatī sindhur dhuram ākāśam eva ca 08,024.069d*0258_08 upaskaro rathasyāsann āpaḥ sarvāś ca nimnagāḥ 08,024.069d*0258_09 ahorātrāḥ kalāś caiva kāṣṭhāś ca ṛtavas tathā 08,024.070a anukarṣān grahān dīptān varūthaṃ cāpi tārakāḥ 08,024.070c dharmārthakāmasaṃyuktaṃ triveṇuṃ cāpi bandhuram 08,024.070e oṣadhīr vividhās tatra nānāpuṣpaphalodgamāḥ 08,024.071a sūryācandramasau kṛtvā cakre rathavarottame 08,024.071c pakṣau pūrvāparau tatra kṛte rātryahanī śubhe 08,024.072a daśa nāgapatīn īṣāṃ dhṛtarāṣṭramukhān dṛḍhām 08,024.072b*0259_01 yoktrāṇi cakrur nāgāṃś ca niḥśvasanto mahoragān 08,024.072c dyāṃ yugaṃ yugacarmāṇi saṃvartakabalāhakān 08,024.072d*0260_01 kālapṛṣṭho 'tha nahuṣaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 08,024.072d*0260_02 itare cābhavan nāgā hayānāṃ vālabandhanāḥ 08,024.072d*0260_03 diśaś ca pradiśaś caiva raśmayo rathavājinām 08,024.072d*0261_01 aśvāś ca vedāś catvāraḥ purāṇāṅgavibhūṣitāḥ 08,024.073a śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ saṃnatim eva ca 08,024.073c grahanakṣatratārābhiś carma citraṃ nabhastalam 08,024.074a surāmbupretavittānāṃ patīṃl lokeśvarān hayān 08,024.074c sinīvālīm anumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suvratām 08,024.074e yoktrāṇi cakrur vāhānāṃ rohakāṃś cāpi kaṇṭhakam 08,024.075a karma satyaṃ tapo 'rthaś ca vihitās tatra raśmayaḥ 08,024.075c adhiṣṭhānaṃ manas tv āsīt parirathyaṃ sarasvatī 08,024.076a nānāvarṇāś ca citrāś ca patākāḥ pavaneritāḥ 08,024.076c vidyudindradhanurnaddhaṃ rathaṃ dīptaṃ vyadīpayat 08,024.076d*0262_01 vaṣaṭkāraḥ pratodo 'bhūd gāyatrī śīrṣabandhanā 08,024.076d*0262_02 yo yajñe vihitaḥ pūrvam īśānasya mahātmanaḥ 08,024.076d*0262_03 saṃvatsaro dhanus tad vai sāvitrī jyā mahāsvanā 08,024.076d*0262_04 divyaṃ ca varma vihitaṃ mahārhaṃ ratnabhūṣitam 08,024.076d*0262_05 abhedyaṃ virajaskaṃ vai kālacakrabahiṣkṛtam 08,024.076d*0262_06 dhvajayaṣṭir abhūn meruḥ śrīmān kanakaparvataḥ 08,024.076d*0262_07 patākāś cābhavan meghās taḍidbhiḥ samalaṃkṛtāḥ 08,024.076d*0262_08 rejur adhvaryumadhyasthā jvalanta iva pāvakāḥ 08,024.076d*0262_09 kḷptaṃ tu taṃ rathaṃ dṛṣṭvā vismitā devatābhavan 08,024.076d*0262_10 sarvalokasya tejāṃsi dṛṣṭvaikasthāni māriṣa 08,024.076d*0262_11 yuktaṃ nivedayām āsur devās tasmai mahātmane 08,024.077a evaṃ tasmin mahārāja kalpite rathasattame 08,024.077c devair manujaśārdūla dviṣatām abhimardane 08,024.078a svāny āyudhāni mukhyāni nyadadhāc chaṃkaro rathe 08,024.078c rathayaṣṭiṃ viyatkṛṣṭāṃ sthāpayām āsa govṛṣam 08,024.079a brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍas tathā jvaraḥ 08,024.079c pariskandā rathasyāsya sarvatodiśam udyatāḥ 08,024.080a atharvāṅgirasāv āstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ 08,024.080c ṛgvedaḥ sāmavedaś ca purāṇaṃ ca puraḥsarāḥ 08,024.081a itihāsayajurvedau pṛṣṭharakṣau babhūvatuḥ 08,024.081c divyā vācaś ca vidyāś ca paripārśvacarāḥ kṛtāḥ 08,024.082a tottrādayaś ca rājendra vaṣaṭkāras tathaiva ca 08,024.082c oṃkāraś ca mukhe rājann atiśobhākaro 'bhavat 08,024.083a vicitram ṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ 08,024.083b*0263_01 chāyām evātmanaś cakre dhanur jyām akṣayāṃ raṇe 08,024.083b*0263_02 kālo hi bhagavān rudras tasya saṃvatsaro dhanuḥ 08,024.083c tasmān nṝṇāṃ kālarātrir jyā kṛtā dhanuṣo 'jarā 08,024.084a iṣuś cāpy abhavad viṣṇur jvalanaḥ soma eva ca 08,024.084b@002_0001 **** **** balārdhaṃ yadi me devā na dhārayitum āhave 08,024.084b@002_0002 **** **** śaktāḥ sarve hi saṃgamya yūyaṃ tat prabravīmi vaḥ 08,024.084b@002_0003 **** **** samā bhavanti me sarve dānavāś cāmarāś ca ye 08,024.084b@002_0004 **** **** śivo 'smi sarvabhūtānāṃ śivatvaṃ tena me surāḥ 08,024.084b@002_0005 **** **** kiṃ tv adharmeṇa vartante yasmāt te suraśatravaḥ 08,024.084b@002_0006 **** **** tasmād vadhyā mayāpy ete yuṣmākaṃ ca hitepsayā 08,024.084b@002_0007 **** **** śaraṇaṃ vaḥ prapannānāṃ dharmeṇa ca jigīṣatām 08,024.084b@002_0008 **** **** sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi nihaniṣyāmi vo ripūn 08,024.084b@002_0009 **** **** dīyatāṃ ca balārdhaṃ me sarvair api pṛthak pṛthak 08,024.084b@002_0010 **** **** paśutvaṃ caiva me lokāḥ sarve kalpantu pīḍitāḥ 08,024.084b@002_0011 **** **** paśūnāṃ tu patitvaṃ me bhavatv adya divaukasaḥ 08,024.084b@002_0012 **** **** evaṃ na pāpaṃ prāpsyāmi paśūn hatvā suradviṣaḥ 08,024.084b@002_0013 **** **** kalpayadhvaṃ ca me divyaṃ rathaṃ cāśvān manojavān 08,024.084b@002_0014 **** **** dhanuḥ śaraṃ sārathiṃ ca tato jeṣyāmi vo ripūn 08,024.084b@002_0015 **** **** iti śrutvā vaco devā devadevasya bhūpate 08,024.084b@002_0016 **** **** viṣādam agaman sarve paśutvaṃ prati śaṅkitāḥ 08,024.084b@002_0017 **** **** teṣāṃ bhāvaṃ tato jñātvā devas tān idam abravīt 08,024.084b@002_0018 **** **** mā vo 'stu paśubhāve 'smin bhayaṃ vibudhasattamāḥ 08,024.084b@002_0019 **** **** śrūyatāṃ paśubhāvasya vimokṣaḥ kriyatāṃ ca saḥ 08,024.084b@002_0020 **** **** yo vaḥ paśupateś caryāṃ cariṣyati sa mokṣyate 08,024.084b@002_0021 **** **** paśutvād iti satyaṃ vaḥ pratijāne samāgame 08,024.084b@002_0022 **** **** ye cāpy anye cariṣyanti vrataṃ mokṣyanti te 'py uta 08,024.084b@002_0023 **** **** naiṣṭhikaṃ dvādaśābdaṃ vā yo 'bdam ardham ṛtutrayam 08,024.084b@002_0024 **** **** māsaṃ dvādaśarātraṃ vā sa paśutvād vimucyate 08,024.084b@002_0025 **** **** tasmāt param idaṃ guhyaṃ vrataṃ divyaṃ cariṣyatha 08,024.084b@002_0026 **** **** taṃ tathety abruvan devā devadevanamaskṛtam 08,024.084b@002_0027 **** **** ūcuś cedaṃ gṛhāṇedaṃ tejaso 'rdham iti prabhum 08,024.084b@002_0028 **** **** pratyuvāca tathety eva śūladhṛg rājasattama 08,024.084b@002_0029 **** **** tatas te pradaduḥ sarve tejaso 'rdhaṃ mahātmane 08,024.084b@002_0030 **** **** sarvam ādāya sarveṣāṃ tejaso 'rdhaṃ divaukasām 08,024.084b@002_0031 **** **** tejasāpy adhiko bhūtvā bhūyo 'py atibalo 'bhavat 08,024.084b@002_0032 **** **** tataḥ prabhṛti devānāṃ devadevo 'bhavad bhavaḥ 08,024.084b@002_0033 **** **** patiś ca sarvabhūtānāṃ paśūnāṃ cābhavat tadā 08,024.084b@002_0034 **** **** tasmāt paśupatiś cokto bhavatvāc ca bhaveti vai 08,024.084b@002_0035 **** **** ardham ādāya sarveṣāṃ tejasā prajvalann iva 08,024.084b@002_0036 **** **** bhāsayām āsa tān sarvān devadevo mahādyutiḥ 08,024.084b@002_0037 **** **** tato 'bhiṣiṣicuḥ sarve surā rudraṃ purāriṇam 08,024.084b@002_0038 **** **** duryodhanaḥ 08,024.084b@002_0038 (63cd) mahādeva iti hy āsīd devadevo maheśvaraḥ 08,024.084b@002_0039 **** **** tejaso 'rdhaṃ surā dattvā śaṃkarāya mahātmane 08,024.084b@002_0040 **** **** paśutvam api copetya viśvakarmāṇam avyayam 08,024.084b@002_0041 **** **** ūcuḥ sarve samābhāṣya rathaḥ saṃkalpyatām iti 08,024.084b@002_0042 **** **** viśvakarmāpi saṃcintya rathaṃ divyam akalpayat 08,024.084b@002_0043 (68ab) sametāṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālāṃ puramālinīm 08,024.084b@002_0044 (68cd) saparvatavanadvīpāṃ cakre bhūtadharāṃ ratham 08,024.084b@002_0045 **** **** īṣāṃ nakṣatravaṃśaṃ ca chattraṃ meruṃ mahāgirim 08,024.084b@002_0046 **** **** anekadrumasaṃchannaṃ ratnākaram anuttamam 08,024.084b@002_0047 **** **** himavantaṃ ca vindhyaṃ ca nānādrumalatākulam 08,024.084b@002_0048 **** **** avaskaraṃ pratiṣṭhānaṃ kalpayām āsa vai tadā 08,024.084b@002_0049 **** **** astaṃ girim adhiṣṭhānaṃ nānādvijagaṇāyutam 08,024.084b@002_0050 **** **** cakāra bhagavāṃs tvaṣṭā udayaṃ rathakūbaram 08,024.084b@002_0051 **** **** mīnanakrajhaṣāvāsaṃ dānavālayam uttamam 08,024.084b@002_0052 **** **** samudram akṣaṃ vidadhe pattanākaraśobhitam 08,024.084b@002_0053 **** **** cakraṃ cakre candramasaṃ tārakāgaṇamaṇḍitam 08,024.084b@002_0054 **** **** divākaraṃ cāpy aparaṃ cakraṃ cakre 'ṃśumālinam 08,024.084b@002_0055 **** **** gaṅgāṃ sarasvatīṃ tūṇīṃ cakre viśvakṛd avyayaḥ 08,024.084b@002_0056 **** **** alaṃkārā rathasyāsann āpagāḥ saritas tathā 08,024.084b@002_0057 **** **** trīn agnīn mantravac cakre rathasyātha triveṇukam 08,024.084b@002_0058 (70ab) anukarṣān grahān dīptān varūthāṃś cāpi tārakāḥ 08,024.084b@002_0059 (70ef) oṣadhīr vīrudhaś caiva ghaṇṭājālaṃ ca bhānumat 08,024.084b@002_0060 **** **** alaṃcakāra ca rathaṃ māsapakṣartubhir vibhuḥ 08,024.084b@002_0061 **** **** ahorātraiḥ kalābhiś ca kāṣṭhābhir ayanais tathā 08,024.084b@002_0062 (72cd) dyāṃ yugaṃ yugaparvāṇi saṃvartakabalāhakān 08,024.084b@002_0063 (73ab) śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ saṃnatim eva ca 08,024.084b@002_0064 (80c) ṛgvedaṃ sāmavedaṃ ca dhuryāv aśvāv akalpayat 08,024.084b@002_0065 (81a) pṛṣṭhāśvau ca yajurvedaḥ kalpito 'tharvaṇas tathā 08,024.084b@002_0066 **** **** aśvānāṃ cāpy alaṃkāraṃ vidadhe padasaṃcayam 08,024.084b@002_0067 (74cd) sinīvālīm anumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suprabhām 08,024.084b@002_0068 (74ef) yoktrāṇi cakre cāśvānāṃ kūśmāṇḍāṃś cāpi pannagān 08,024.084b@002_0069 {259* } { kālapṛṣṭho 'tha nahuṣaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 08,024.084b@002_0070 {ll. 1-2} { itare cābhavan nāgā hayānāṃ vālabandhanam 08,024.084b@002_0071 **** **** abhīṣavaḥ ṣaḍaṅgāni kalpitāni mahīpate 08,024.084b@002_0072 **** **** oṃkāraḥ kalpitas tasya pratodo viśvakarmaṇā 08,024.084b@002_0073 **** **** yajñāḥ sarve pṛthak kḷptā rathāṅgāni ca bhāgaśaḥ 08,024.084b@002_0074 (75cd) adhiṣṭhānaṃ manaś cāsīt parirathyā sarasvatī 08,024.084b@002_0075 (76ab) nānāvarṇāni cābhrāṇi patākāḥ pavaneritāḥ 08,024.084b@002_0076 (76cd) vidyud indradhanur yuktā rathaṃ dīptyā vyadīpayat 08,024.084b@002_0077 **** **** varma yoddhuś ca vihitaṃ nabho grahagaṇākulam 08,024.084b@002_0078 **** **** abhedyaṃ bhānumac citraṃ kālacakrapariṣkṛtam 08,024.084b@002_0079 **** **** kḷptaṃ tu taṃ rathaṃ dṛṣṭvā vismitā devatābhavan 08,024.084b@002_0080 **** **** sarvalokasya tejāṃsi dṛṣṭvaikasthāni māriṣa 08,024.084b@002_0081 **** **** yuktaṃ nivedayām āsuḥ devās tasmai mahātmane 08,024.084b@002_0082 (77ab) evaṃ tasmin mahārāja kalpite rathasattame 08,024.084b@002_0083 (77cd) tvaṣṭrā manujaśārdūla dviṣatāṃ bhayavardhanaḥ 08,024.084b@002_0084 (78ab) svāny āyudhāni divyāni nyadadhāc chaṃkaro rathe 08,024.084b@002_0085 (78cd) dhvajayaṣṭiṃ viyat kṛtvā sthāpayām āsa govṛṣam 08,024.084b@002_0086 (79ab) brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍaś ca te jvarāḥ 08,024.084b@002_0087 (79cd) pariṣkārā rathasyāsan samantād diśam udyatāḥ 08,024.084b@002_0088 (83ab) vicitram ṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ 08,024.084b@002_0089 (263*) { chāyām evātmanaś cakre dhanurjyām akṣayāṃ dhruvām 08,024.084b@002_0090 **** **** { kālo hi bhagavān rudras tac ca saṃvatsaraṃ dhanuḥ 08,024.084b@002_0091 (83cd) tasmād raudrā kālarātrir jyā kṛtā dhanuṣo 'jarā 08,024.084b@002_0092 **** **** tato rathe rathāśvāṃs tān ṛṣayaḥ samayojayan 08,024.084b@002_0093 **** **** ekaikaśaḥ susaṃhṛṣṭān ādāya sudhṛtavratāḥ 08,024.084b@002_0094 **** **** dakṣiṇasyāṃ dhuri kṛta ṛgvedo mantrapāragaiḥ 08,024.084b@002_0095 **** **** savyataḥ sāmavedaś ca yukto rājan maharṣibhiḥ 08,024.084b@002_0096 **** **** pārṣṭhidakṣiṇato yukto yajurvedaḥ suradvijaiḥ 08,024.084b@002_0097 **** **** itarasyāṃ tathā pārṣṭhyāṃ yukto rājann atharvaṇaḥ 08,024.084b@002_0098 **** **** evaṃ te vājino yuktā yajñavidbhis tadā rathe 08,024.084b@002_0099 **** **** aśobhanta tathā yuktā yathaivādhvaramadhyagāḥ 08,024.084b@002_0100 **** **** kalpayitvā rathaṃ divyaṃ tato bāṇam akalpayat 08,024.084b@002_0101 **** **** cintayitvā hariṃ viṣṇum avyayaṃ yajñavāhanam 08,024.084b@002_0102 **** **** śaraṃ saṃkalpayāṃ cakre viśvakarmā mahāmanāḥ 08,024.084b@002_0103 **** **** tasya vājāṃś ca puṅkhaṃ ca kalpayām āsa vai tadā 08,024.084b@002_0104 **** **** puṇyagandhavahaṃ rājañ śvasanaṃ rājasattama 08,024.084b@002_0105 **** **** agnīṣomau śaramukhe kalpayām āsa vai tadā 08,024.084c agnīṣomau jagat kṛtsnaṃ vaiṣṇavaṃ cocyate jagat 08,024.085a viṣṇuś cātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ 08,024.085c tasmād dhanurjyāsaṃsparśaṃ na viṣehur harasya te 08,024.086a tasmiñ śare tigmamanyur mumocāviṣahaṃ prabhuḥ 08,024.086c bhṛgvaṅgiromanyubhavaṃ krodhāgnim atiduḥsaham 08,024.087a sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayaṃkaraḥ 08,024.087c ādityāyutasaṃkāśas tejojvālāvṛto jvalan 08,024.088a duścyāvaś cyāvano jetā hantā brahmadviṣāṃ haraḥ 08,024.088c nityaṃ trātā ca hantā ca dharmādharmāśritāñ janān 08,024.088d*0264_01 pramāthibhir balaṃ lebhe savegair damane dhṛtaḥ 08,024.089a pramāthibhir ghorarūpair bhīmodagrair gaṇair vṛtaḥ 08,024.089c vibhāti bhagavān sthāṇus tair evātmaguṇair vṛtaḥ 08,024.090a tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvam idaṃ jagat 08,024.090c jaṅgamājaṅgamaṃ rājañ śuśubhe 'dbhutadarśanam 08,024.091a dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī 08,024.091c bāṇam ādatta taṃ divyaṃ somaviṣṇvagnisaṃbhavam 08,024.092a tasya vājāṃs tato devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhoḥ 08,024.092c puṇyagandhavahaṃ rājañ śvasanaṃ rājasattama 08,024.093a tam āsthāya mahādevas trāsayan daivatāny api 08,024.093c āruroha tadā yattaḥ kampayann iva rodasī 08,024.093d*0265_01 tam ārurukṣuṃ deveśaṃ tuṣṭuvuḥ paramarṣayaḥ 08,024.093d*0265_02 gandharvā devasaṃghāś ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 08,024.093d*0266_01 maharṣibhiḥ stūyamāno vandyamānaś ca bandibhiḥ 08,024.093d*0266_02 upanṛttaś cāpsarasāṃ gaṇair nṛttaviśāradaiḥ 08,024.094a sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī 08,024.094c hasann ivābravīd devo sārathiḥ ko bhaviṣyati 08,024.095a tam abruvan devagaṇā yaṃ bhavān saṃniyokṣyate 08,024.095c sa bhaviṣyati deveśa sārathis te na saṃśayaḥ 08,024.096a tān abravīt punar devo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ 08,024.096c taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me svayaṃ saṃcintya māciram 08,024.097a etac chrutvā tato devā vākyam uktaṃ mahātmanā 08,024.097c gatvā pitāmahaṃ devaṃ prasādyaivaṃ vaco 'bruvan 08,024.098a deva tvayedaṃ kathitaṃ tridaśārinibarhaṇam 08,024.098c tathā ca kṛtam asmābhiḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ 08,024.099a rathaś ca vihito 'smābhir vicitrāyudhasaṃvṛtaḥ 08,024.099c sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ syāt tasmin rathottame 08,024.100a tasmād vidhīyatāṃ kaś cit sārathir devasattama 08,024.100c saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartum arhasi no vibho 08,024.101a evam asmāsu hi purā bhagavann uktavān asi 08,024.101c hitaṃ kartāsmi bhavatām iti tat kartum arhasi 08,024.102a sa deva yukto rathasattamo no; durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām 08,024.102c pinākapāṇir vihito 'tra yoddhā; vibhīṣayan dānavān udyato 'sau 08,024.103a tathaiva vedāś caturo hayāgryā; dharā saśailā ca ratho mahātman 08,024.103c nakṣatravaṃśo 'nugato varūthe; yasmin yoddhā sārathinābhirakṣyaḥ 08,024.104a tatra sārathir eṣṭavyaḥ sarvair etair viśeṣavān 08,024.104c tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca 08,024.104e kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha 08,024.105a tvām ṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam 08,024.105c tvaṃ hi sarvair guṇair yukto devatābhyo 'dhikaḥ prabho 08,024.105d*0267_01 tvaṃ deva śakto loke 'smin niyantuṃ pradrutān imān 08,024.105d*0267_02 vedāśvān sopaniṣadaḥ sārathir bhava naḥ svayam 08,024.105d*0267_03 yoddhuṃ balena sattvena vayasā vinayena ca 08,024.105d*0267_04 adhikaḥ sārathiḥ kāryo nāsti cānyo 'dhiko bhavān 08,024.105d*0267_05 sa bhavāṃs tārayatv asmān kuru sārathyam avyaya 08,024.105d*0267_06 bhavān abhyadhikas tvatto nānyo 'sti bhavitā tv iha 08,024.105d*0267_07 tvaṃ hi deveśa sarvais tu viśiṣṭo vadatāṃ vara 08,024.105d*0267_08 taṃ rathaṃ tvaṃ samāruhya saṃyaccha paramān hayān 08,024.105d*0267_09 tava prasādād vadhyeyur deva daivatakaṇṭakāḥ 08,024.105d*0267_10 sa no rakṣa mahābāho daityebhyo mahato bhayāt 08,024.105d*0267_11 tvaṃ hi no gatir avyagra tvaṃ no goptā mahāvrata 08,024.105d*0267_12 tvatprasādāt surāḥ sarve pūjyante tridive prabho 08,024.105e sārathye tūrṇam āroha saṃyaccha paramān hayān 08,024.105f*0268_01 jayāya tridiveśānāṃ vadhāya tridaśadviṣām 08,024.106a iti te śirasā natvā trilokeśaṃ pitāmaham 08,024.106c devāḥ prasādayām āsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam 08,024.107 brahmovāca 08,024.107*0269_01 evam etat surās tathyaṃ nānyas tv abhyadhiko bhavān 08,024.107*0269_02 sārathitvaṃ kariṣyāmi śaṃkarasya mahātmanaḥ 08,024.107*0269_03 sarvathā rathinaḥ śreyān kartavyo rathasārathiḥ 08,024.107*0269_04 tasmād etad yathātattvaṃ jñātvā yuṣmāṃś ca saṃgatān 08,024.107*0269_05 saṃgacchāmi hayān eṣa vibudhāḥ kālamardine 08,024.107a nātra kiṃ cin mṛṣā vākyaṃ yad uktaṃ vo divaukasaḥ 08,024.107c saṃyacchāmi hayān eṣa yudhyato vai kapardinaḥ 08,024.107d*0270_00 duryodhanaḥ 08,024.107d*0270_01 evam uktvā jaṭābhāraṃ saṃyamya prapitāmahaḥ 08,024.107d*0270_02 paridhāyājinaṃ gāḍhaṃ saṃnyasya ca kamaṇḍalum 08,024.107d*0270_03 pratodapāṇir bhagavān āruroha rathaṃ tadā 08,024.108a tataḥ sa bhagavān devo lokasraṣṭā pitāmahaḥ 08,024.108c sārathye kalpito devair īśānasya mahātmanaḥ 08,024.109a tasminn ārohati kṣipraṃ syandanaṃ lokapūjite 08,024.109c śirobhir agamaṃs tūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ 08,024.109d*0271_01 āruhya bhagavān devo dīpyamānaḥ svatejasā 08,024.109d*0272_01 abhīṣūn hi pratodaṃ ca saṃjagrāha pitāmahaḥ 08,024.110a maheśvare tv āruhati jānubhyām agaman mahīm 08,024.110b*0273_01 ubhābhyāṃ lokanāthābhyām āsthitaṃ rathasattamam 08,024.110b*0273_02 voḍhuṃ na śaktā vedāśvā jānubhyām apatan mahīm 08,024.111a abhīśūn hi trilokeśaḥ saṃgṛhya prapitāmahaḥ 08,024.111c tān aśvāṃś codayām āsa manomārutaraṃhasaḥ 08,024.111d*0274_01 abhīśubhis tu bhagavān udyamya ca hayān vibhuḥ 08,024.111d*0274_02 astu vīryaṃ ca śauryaṃ ca vedāśvānām iti prabhuḥ 08,024.111d*0274_03 rathaṃ saṃcodayām āsa devānāṃ prabhur avyayaḥ 08,024.111d@003_0001 tata utthāpya bhagavāṃs tān hayān anilopamān 08,024.111d@003_0002 babhāṣe ca tadā sthāṇum āroheti surottamaḥ 08,024.111d@003_0003 tatas tam iṣum ādāya viṣṇusomāgnisaṃbhavam 08,024.111d@003_0004 āruroha tadā sthāṇur dhanuṣā kampayan parān 08,024.111d@003_0005 tam ārūḍhaṃ tu deveśaṃ tuṣṭuvuḥ paramarṣayaḥ 08,024.111d@003_0006 gandharvā devasaṃghāś ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 08,024.111d@003_0007 sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī 08,024.111d@003_0008 pradīpayan rathe tasthau trīṃl lokān svena tejasā 08,024.111d@003_0009 tato bhūyo 'bravīd devo devān indrapurogamān 08,024.111d@003_0010 na hanyād iti kartavyo na śoko vaḥ kathaṃ cana 08,024.111d@003_0011 hatān ity eva jānīta bāṇenānena cāsurān 08,024.111d@003_0012 te devāḥ satyam ity āhur nihatā iti cābruvan 08,024.111d@003_0013 na ca tad vacanaṃ mithyā yad āha bhagavān prabhuḥ 08,024.111d@003_0014 iti saṃcintya vai devāḥ parāṃ tuṣṭim avāpnuvan 08,024.111d@003_0015 tataḥ prayāto deveśaḥ sarvair devagaṇair vṛtaḥ 08,024.111d@003_0016 rathena mahatā rājann upamā nāsti yasya ha 08,024.111d@003_0017 svaiś ca pāriṣadair devaḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ 08,024.111d@003_0018 nṛtyadbhir aparaiś caiva māṃsabhakṣair durāsadaiḥ 08,024.111d@003_0019 dhāvamānaiḥ samantāc ca tarjamānaiḥ parasparam 08,024.111d@003_0020 ṛṣayaś ca mahābhāgās tapoyuktā mahāguṇāḥ 08,024.111d@003_0021 āśaṃsur vai jayaṃ devā mahādevasya sarvaśaḥ 08,024.111d@003_0022 evaṃ prayāte deveśe lokānām abhayaṃkare 08,024.111d@003_0023 tuṣṭam āsīj jagat sarvaṃ devatāś ca narottama 08,024.111d@003_0024 ṛṣayas tatra deveśaṃ stuvanto bahubhiḥ stavaiḥ 08,024.111d@003_0025 tejaś cāsmai vardhayanto rājann āsan punaḥ punaḥ 08,024.111d@003_0026 gandharvāṇāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 08,024.111d@003_0027 vādayanti prayāṇe 'sya vādyāni vividhāni ca 08,024.112a tato 'dhirūḍhe varade prayāte cāsurān prati 08,024.112c sādhu sādhv iti viśveśaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 08,024.113a yāhi deva yato daityāś codayāśvān atandritaḥ 08,024.113c paśya bāhvor balaṃ me 'dya nighnataḥ śātravān raṇe 08,024.114a tatas tāṃś codayām āsa vāyuvegasamāñ jave 08,024.114b*0275_01 purāṇy uddiśya khasthāni dānavānāṃ tarasvinām 08,024.114c yena tat tripuraṃ rājan daityadānavarakṣitam 08,024.114d*0276_01 tatas te sahasotpatya vedākhyā rathavājinaḥ 08,024.114d*0276_02 kṣaṇena tāni daityānāṃ purāṇi prāpayan prabhum 08,024.114d*0277_01 pibadbhir iva cākāśaṃ tair hayair lokapūjitaiḥ 08,024.114d*0277_02 jagāma bhagavān kṣipraṃ jayāya tridivaukasām 08,024.114d@004_0001 prayāte ratham āsthāya tripurābhimukhe bhave 08,024.114d@004_0002 nanāda sumahānādaṃ vṛṣabhaḥ pūrayan diśaḥ 08,024.114d@004_0003 vṛṣabhasyāsya ninadaṃ śrutvā bhayaṃkaraṃ mahat 08,024.114d@004_0004 vināśam agamaṃs tatra tārakāḥ suraśatravaḥ 08,024.114d@004_0005 apare 'vasthitās tatra yuddhāyābhimukhās tadā 08,024.114d@004_0006 tataḥ sthāṇur mahārāja śūladhṛk krodhamūrchitaḥ 08,024.114d@004_0007 trastāni sarvabhūtāni trailokyaṃ bhūḥ prakampate 08,024.114d@004_0008 nimittāni ca ghorāṇi tatra saṃdadhataḥ śaram 08,024.114d@004_0009 tasmin somāgniviṣṇūnāṃ kṣobheṇa brahmarudrayoḥ 08,024.114d@004_0010 sa ratho dhanuṣaḥ kṣobhād atīva hy avasīdati 08,024.114d@004_0011 tato nārāyaṇas tasmāc charabhāgād viniḥsṛtaḥ 08,024.114d@004_0012 vṛṣarūpaṃ samāsthāya ujjahāra mahāratham 08,024.114d@004_0013 sīdamāne rathe caiva nardamāneṣu śatruṣu 08,024.114d@004_0014 sa saṃbhramāt tu bhagavān nādaṃ cakre mahābalaḥ 08,024.114d@004_0015 vṛṣabhasya sthito mūrdhni hayapṛṣṭhe ca mānada 08,024.114d@004_0016 tadā sa bhagavān rudro niraikṣad dānavaṃ puram 08,024.114d@004_0017 vṛṣabhasyāsthito rudro hayasya ca narottama 08,024.114d@004_0018 stanāṃs tadāśātayata khurāṃś caiva dvidhākarot 08,024.114d@004_0019 tataḥ prabhṛti bhadraṃ te gavāṃ dvaidhīkṛtāḥ khurāḥ 08,024.114d@004_0020 hayānāṃ ca stanā rājaṃs tadā prabhṛti nābhavan 08,024.114d@004_0021 pīḍitānāṃ balavatā rudreṇādbhutakarmaṇā 08,024.115a athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ saṃdhāya taṃ śaram 08,024.115c yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat 08,024.116a tasmin sthite tadā rājan kruddhe vidhṛtakārmuke 08,024.116c purāṇi tāni kālena jagmur ekatvatāṃ tadā 08,024.117a ekībhāvaṃ gate caiva tripure samupāgate 08,024.117c babhūva tumulo harṣo daivatānāṃ mahātmanām 08,024.118a tato devagaṇāḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ 08,024.118c jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto mudānvitāḥ 08,024.119a tato 'grataḥ prādurabhūt tripuraṃ jaghnuṣo 'surān 08,024.119c anirdeśyogravapuṣo devasyāsahyatejasaḥ 08,024.119d*0278_01 trīṇi dṛṣṭvaikasaṃsthāni purāṇy atha pinākadhṛk 08,024.120a sa tad vikṛṣya bhagavān divyaṃ lokeśvaro dhanuḥ 08,024.120c trailokyasāraṃ tam iṣuṃ mumoca tripuraṃ prati 08,024.120d*0279_01 utsṛṣṭe vai mahābhāga tasminn iṣuvare tadā 08,024.120d*0279_02 mahān ārtasvaro hy āsīt purāṇāṃ patatāṃ bhuvi 08,024.120d*0280_01 ekabāṇena tad devas tripuraṃ parameśvaraḥ 08,024.120d*0280_02 nijaghne sāsuragaṇaṃ devadevo maheśvaraḥ 08,024.120d*0280_03 bāṇatejognidagdhe tat praviśīrṇaṃ sahasradhā 08,024.120d*0280_04 mahad ārtasvaraṃ kṛtvā nāvaśeṣam upāgatam 08,024.120e tat sāsuragaṇaṃ dagdhvā prākṣipat paścimārṇave 08,024.121a evaṃ tat tripuraṃ dagdhaṃ dānavāś cāpy aśeṣataḥ 08,024.121c maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā 08,024.122a sa cātmakrodhajo vahnir hāhety uktvā nivāritaḥ 08,024.122b*0281_01 trailokyam avaśeṣeṇa punar dagdhuṃ pracakrame 08,024.122b*0281_02 kālāgnim iva nirdagdhum utthitaṃ taṃ punaḥ punaḥ 08,024.122c mā kārṣīr bhasmasāl lokān iti tryakṣo 'bravīc ca tam 08,024.123a tataḥ prakṛtim āpannā devā lokās tatharṣayaḥ 08,024.123c tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhiḥ sthāṇum apratimaujasam 08,024.124a te 'nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatam 08,024.124c kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ 08,024.124d*0282_01 evaṃ sa bhagavān devo lokasraṣṭā maheśvaraḥ 08,024.124d*0282_02 devāsuragaṇādhyakṣo lokānāṃ vidadhe śivam 08,024.125a yathaiva bhagavān brahmā lokadhātā pitāmahaḥ 08,024.125b*0283_01 sārathyam akarot tatra rudrasya paramo 'vyayaḥ 08,024.125b*0283_02 tathā bhavān api kṣipraṃ rudrasyeva pitāmahaḥ 08,024.125b*0284_01 svayaṃ lokatrayaṃ sraṣṭā lokānāṃ hitakāmyayā 08,024.125c saṃyaccha tvaṃ hayān asya rādheyasya mahātmanaḥ 08,024.126a tvaṃ hi kṛṣṇāc ca karṇāc ca phalgunāc ca viśeṣataḥ 08,024.126b*0285_01 balato rūpato yogād astrasaṃpada eva ca 08,024.126b*0285_02 samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitam īpsitam 08,024.126c viśiṣṭo rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā 08,024.127a yuddhe hy ayaṃ rudrakalpas tvaṃ ca brahmasamo 'nagha 08,024.127c tasmāc chaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūṃs tāv ivāsurān 08,024.128a yathā śalyādya karṇo 'yaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 08,024.128c pramathya hanyāt kaunteyaṃ tathā śīghraṃ vidhīyatām 08,024.128d*0286_01 tvayi madreśa rājyāśā jīvitāśā tathaiva ca 08,024.128d*0286_02 vijayaś ca tathaivādya karṇasācivyakāritaḥ 08,024.128d*0287_01 tvayā rājyaṃ sukhaṃ caiva jīvitaṃ jayam eva ca 08,024.128d*0287_02 samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitam īpsitam 08,024.128d*0287_03 saṃyacchāsya hayān rājan matpriyārthaṃ paraṃtapa 08,024.128e tvayi karṇaś ca rājyaṃ ca vayaṃ caiva pratiṣṭhitāḥ 08,024.128f*0288_01 vijayaś caiva saṃgrāme saṃyacchādya hayottamān 08,024.129a imaṃ cāpy aparaṃ bhūya itihāsaṃ nibodha me 08,024.129c pitur mama sakāśe yaṃ brāhmaṇaḥ prāha dharmavit 08,024.130a śrutvā caitad vacaś citraṃ hetukāryārthasaṃhitam 08,024.130c kuru śalya viniścitya mā bhūd atra vicāraṇā 08,024.131a bhārgavāṇāṃ kule jāto jamadagnir mahātapāḥ 08,024.131c tasya rāmeti vikhyātaḥ putras tejoguṇānvitaḥ 08,024.132a sa tīvraṃ tapa āsthāya prasādayitavān bhavam 08,024.132c astrahetoḥ prasannātmā niyataḥ saṃyatendriyaḥ 08,024.133a tasya tuṣṭo mahādevo bhaktyā ca praśamena ca 08,024.133c hṛdgataṃ cāsya vijñāya darśayām āsa śaṃkaraḥ 08,024.133d*0289_01 pratyakṣeṇa mahādevaḥ svāṃ tanuṃ sarvaśaṃkaraḥ 08,024.134 īśvara uvāca 08,024.134a rāma tuṣṭo 'smi bhadraṃ te viditaṃ me tavepsitam 08,024.134c kuruṣva pūtam ātmānaṃ sarvam etad avāpsyasi 08,024.135a dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūto bhaviṣyasi 08,024.135c apātram asamarthaṃ ca dahanty astrāṇi bhārgava 08,024.136a ity ukto jāmadagnyas tu devadevena śūlinā 08,024.136c pratyuvāca mahātmānaṃ śirasāvanataḥ prabhum 08,024.137a yadā jānāsi deveśa pātraṃ mām astradhāraṇe 08,024.137c tadā śuśrūṣate 'strāṇi bhavān me dātum arhati 08,024.138 duryodhana uvāca 08,024.138a tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca 08,024.138c pūjopahārabalibhir homamantrapuraskṛtaiḥ 08,024.139a ārādhayitavāñ śarvaṃ bahūn varṣagaṇāṃs tadā 08,024.139c prasannaś ca mahādevo bhārgavasya mahātmanaḥ 08,024.140a abravīt tasya bahuśo guṇān devyāḥ samīpataḥ 08,024.140c bhaktimān eṣa satataṃ mayi rāmo dṛḍhavrataḥ 08,024.141a evaṃ tasya guṇān prīto bahuśo 'kathayat prabhuḥ 08,024.141c devatānāṃ pitṝṇāṃ ca samakṣam arisūdanaḥ 08,024.142a etasminn eva kāle tu daityā āsan mahābalāḥ 08,024.142c tais tadā darpamohāndhair abādhyanta divaukasaḥ 08,024.143a tataḥ saṃbhūya vibudhās tān hantuṃ kṛtaniścayāḥ 08,024.143c cakruḥ śatruvadhe yatnaṃ na śekur jetum eva te 08,024.144a abhigamya tato devā maheśvaram athābruvan 08,024.144c prasādayantas taṃ bhaktyā jahi śatrugaṇān iti 08,024.145a pratijñāya tato devo devatānāṃ ripukṣayam 08,024.145c rāmaṃ bhārgavam āhūya so 'bhyabhāṣata śaṃkaraḥ 08,024.146a ripūn bhārgava devānāṃ jahi sarvān samāgatān 08,024.146c lokānāṃ hitakāmārthaṃ matprītyarthaṃ tathaiva ca 08,024.146d*0290_01 evam uktaḥ pratyuvāca tryambakaṃ varadaṃ prabhum 08,024.146d*0291_01 evam uktas tu devena bhārgavaḥ sumahāyaśāḥ 08,024.146d*0291_02 pratyuvācātha deveśaṃ śaṃkaraṃ sa kṛtāñjaliḥ 08,024.147 rāma uvāca 08,024.147a akṛtāstrasya deveśa kā śaktir me maheśvara 08,024.147c nihantuṃ dānavān sarvān kṛtāstrān yuddhadurmadān 08,024.148 īśvara uvāca 08,024.148a gaccha tvaṃ madanudhyānān nihaniṣyasi dānavān 08,024.148c vijitya ca ripūn sarvān guṇān prāpsyasi puṣkalān 08,024.149 duryodhana uvāca 08,024.149a etac chrutvā ca vacanaṃ pratigṛhya ca sarvaśaḥ 08,024.149c rāmaḥ kṛtasvastyayanaḥ prayayau dānavān prati 08,024.150a avadhīd devaśatrūṃs tān madadarpabalānvitān 08,024.150b*0292_01 mama yuddhaṃ prayacchadhvaṃ daityā yuddhamadotkaṭāḥ 08,024.150b*0292_02 preṣito devadevena vo vijetuṃ mahāsurāḥ 08,024.150b*0292_03 ity uktā bhārgaveṇātha daityā yuddhaṃ pracakramuḥ 08,024.150b*0292_04 sa tān nihatya samare daityān bhārgavanandanaḥ 08,024.150c vajrāśanisamasparśaiḥ prahārair eva bhārgavaḥ 08,024.151a sa dānavaiḥ kṣatatanur jāmadagnyo dvijottamaḥ 08,024.151c saṃspṛṣṭaḥ sthāṇunā sadyo nirvraṇaḥ samajāyata 08,024.152a prītaś ca bhagavān devaḥ karmaṇā tena tasya vai 08,024.152c varān prādād brahmavide bhārgavāya mahātmane 08,024.153a uktaś ca devadevena prītiyuktena śūlinā 08,024.153c nipātāt tava śastrāṇāṃ śarīre yābhavad rujā 08,024.154a tayā te mānuṣaṃ karma vyapoḍhaṃ bhṛgunandana 08,024.154c gṛhāṇāstrāṇi divyāni matsakāśād yathepsitam 08,024.155a tato 'strāṇi samastāni varāṃś ca manasepsitān 08,024.155c labdhvā bahuvidhān rāmaḥ praṇamya śirasā śivam 08,024.156a anujñāṃ prāpya deveśāj jagāma sa mahātapāḥ 08,024.156c evam etat purāvṛttaṃ tadā kathitavān ṛṣiḥ 08,024.157a bhārgavo 'py adadāt sarvaṃ dhanurvedaṃ mahātmane 08,024.157c karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā 08,024.158a vṛjinaṃ hi bhavet kiṃ cid yadi karṇasya pārthiva 08,024.158c nāsmai hy astrāṇi divyāni prādāsyad bhṛgunandanaḥ 08,024.158d*0293_01 sūtena vardhito nityaṃ na śūdro nṛpa eva saḥ 08,024.158d*0293_02 viśuddhayoniṃ vijñāya divyāny astrāṇy adāt prabhuḥ 08,024.159a nāpi sūtakule jātaṃ karṇaṃ manye kathaṃ cana 08,024.159c devaputram ahaṃ manye kṣatriyāṇāṃ kulodbhavam 08,024.159d*0294_01 viśiṣṭam avabodhārthaṃ kulasyeti matir mama 08,024.159d*0294_02 sarvathā na hy ayaṃ śalya karṇaḥ sūtakulodbhavaḥ 08,024.160a sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ dīrghabāhuṃ mahāratham 08,024.160c katham ādityasadṛśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati 08,024.161a paśya hy asya bhujau pīnau nāgarājakaropamau 08,024.161c vakṣaḥ paśya viśālaṃ ca sarvaśatrunibarhaṇam 08,024.161d*0295_01 na tv eṣa prākṛtaḥ kaś cit karṇo vaikartano vṛṣaḥ 08,024.161d*0295_02 mahātmā hy eṣa rājendra rāmaśiṣyaḥ pratāpavān 08,025.001 duryodhana uvāca 08,025.001a evaṃ sa bhagavān devaḥ sarvalokapitāmahaḥ 08,025.001c sārathyam akarot tatra yatra rudro 'bhavad rathī 08,025.002a rathinābhyadhiko vīraḥ kartavyo rathasārathiḥ 08,025.002c tasmāt tvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagān yudhi 08,025.002d@005_0001 yathā devagaṇais tatra vṛto yatnāt pitāmahaḥ 08,025.002d@005_0002 tathāsmābhir bhavān yatnāt karṇād abhyadhiko vṛtaḥ 08,025.002d@005_0003 yathā devair mahārāja īśvarād adhiko vṛtaḥ 08,025.002d@005_0004 tathā bhavān api kṣipraṃ rudrasyeva pitāmahaḥ 08,025.002d@005_0005 śalya uvāca 08,025.002d@005_0005 niyaccha turagān yuddhe rādheyasya mahādyute 08,025.002d@005_0006 mayāpy etan naraśreṣṭha bahuśo narasiṃhayoḥ 08,025.002d@005_0007 kathyamānaṃ śrutaṃ divyam ākhyānam atimānuṣam 08,025.002d@005_0008 yathā ca cakre sārathyaṃ bhavasya prapitāmahaḥ 08,025.002d@005_0009 yathāsurāś ca nihatā iṣuṇaikena bhārata 08,025.002d@005_0010 kṛṣṇasya cāpi viditaṃ sarvam etat purā hy abhūt 08,025.002d@005_0011 yathā pitāmaho jajñe bhagavān sārathis tadā 08,025.002d@005_0012 anāgatam atikrāntaṃ veda kṛṣṇo 'pi tattvataḥ 08,025.002d@005_0013 etadarthaṃ viditvāpi sārathyam upajagmivān 08,025.002d@005_0014 svayaṃbhūr iva rudrasya kṛṣṇaḥ pārthasya bhārata 08,025.002d@005_0015 yadi hanyāc ca kaunteyaṃ sūtaputraḥ kathaṃ cana 08,025.002d@005_0016 dṛṣṭvā pārthaṃ hi nihataṃ svayaṃ yotsyati keśavaḥ 08,025.002d@005_0017 śaṅkhacakragadāpāṇir dhakṣyate tava vāhinīm 08,025.002d@005_0018 na cāpi tasya kruddhasya vārṣṇeyasya mahātmanaḥ 08,025.002d@005_0019 saṃjaya uvāca 08,025.002d@005_0019 sthāsyate pratyanīkeṣu kaś cid atra nṛpas tava 08,025.002d@005_0020 taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu madrarājam ariṃdamaḥ 08,025.002d@005_0021 pratyuvāca mahābāhur adīnātmā sutas tava 08,025.002d@005_0022 māvamaṃsthā mahābāho karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe 08,025.002d@005_0023 sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśāstrārthapāragam 08,025.002d@005_0024 yasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvā bhayaṃkaraṃ mahat 08,025.002d@005_0025 pāṇḍaveyāni sainyāni vidravanti diśo daśa 08,025.002d@005_0026 pratyakṣaṃ te mahābāho yathā rātrau ghaṭotkacaḥ 08,025.002d@005_0027 māyāśatāni kurvāṇo hato māyāpuraskṛtaḥ 08,025.002d@005_0028 na cātiṣṭhata bībhatsuḥ pratyanīke kathaṃ cana 08,025.002d@005_0029 etāṃś ca divasān sarvān bhayena mahatā vṛtaḥ 08,025.002d@005_0030 bhīmasenaś ca balavān dhanuṣkoṭyābhicoditaḥ 08,025.002d@005_0031 uktaś ca saṃjñayā rājan mūḍha audariko yathā 08,025.002d@005_0032 mādrīputrau tathā śūrau yena jitvā mahāraṇe 08,025.002d@005_0033 kam apy arthaṃ puraskṛtya na hatau yudhi māriṣa 08,025.002d@005_0034 yena vṛṣṇipravīras tu sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ 08,025.002d@005_0035 nirjitya samare śūro virathaś ca balātkṛtaḥ 08,025.002d@005_0036 sṛñjayāś cetare sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 08,025.002d@005_0037 asakṛn nirjitāḥ saṃkhye smayamānena saṃyuge 08,025.002d@005_0038 taṃ kathaṃ pāṇḍavā yuddhe vijeṣyanti mahāratham 08,025.002d@005_0039 yo hanyāt samare kruddho vajrahastaṃ puraṃdaram 08,025.002d@005_0040 tvaṃ ca sarvāstravid vīraḥ sarvavidyāstrapāragaḥ 08,025.002d@005_0041 bāhuvīryeṇa te tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 08,025.002d@005_0042 tvaṃ śalyabhūtaḥ śatrūṇām aviṣahyaḥ parākrame 08,025.002d@005_0043 tatas tvam ucyase rājañ śalya ity arisūdana 08,025.002d@005_0044 tava bāhubalaṃ prāpya na śekuḥ sarvasātvatāḥ 08,025.002d@005_0045 tava bāhubalād rājan kiṃ nu kṛṣṇo balādhikaḥ 08,025.002d@005_0046 yathā hi kṛṣṇena balaṃ dhāryaṃ vai phalgune hate 08,025.002d@005_0047 tathā karṇātyayībhāve tvayā dhāryaṃ mahad balam 08,025.002d@005_0048 kimarthaṃ samare sainyaṃ vāsudevo nyavārayat 08,025.002d@005_0049 kimarthaṃ ca bhavān sainyaṃ na haniṣyati māriṣa 08,025.002d@005_0050 tvatkṛte padavīṃ gantum iccheyaṃ yudhi māriṣa 08,025.002d@005_0051 śalya uvāca 08,025.002d@005_0051 sodarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 08,025.002d@005_0052 yan māṃ bravīṣi gāndhāre agre sainyasya mānada 08,025.002d@005_0053 viśiṣṭaṃ devakīputrāt prītimān asmy ahaṃ tvayi 08,025.002d@005_0054 eṣa sārathyam ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ 08,025.002d@005_0055 yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvāṃ vīra manyase 08,025.002d@005_0056 samayaś ca hi me vīra kaś cid vaikartanaṃ prati 08,025.002d@005_0057 saṃjaya uvāca 08,025.002d@005_0057 utsṛjeyaṃ yathāśraddham ahaṃ vāco 'sya saṃnidhau 08,025.002d@005_0058 tatheti rājan putras te saha karṇena māriṣa 08,025.002d@005_0059 abravīn madrarājānaṃ sarvakṣatrasya saṃnidhau 08,025.002d@005_0060 sārathyasyābhyupagamāc chalyenāśvāsitas tadā 08,025.002d@005_0061 duryodhanas tadā hṛṣṭaḥ karṇaṃ tam abhiṣasvaje 08,025.002d@005_0062 abravīc ca punaḥ karṇaṃ stūyamānaḥ sutas tava 08,025.002d@005_0063 jahi pārthān raṇe sarvān mahendro dānavān iva 08,025.002d@005_0064 sa śalyenābhyupagate hayānāṃ saṃniyacchane 08,025.002d@005_0065 karṇo hṛṣṭamanā bhūyo duryodhanam abhāṣata 08,025.002d@005_0066 nātihṛṣṭamanā hy eṣa madrarājo 'bhibhāṣate 08,025.002d@005_0067 rājan madhurayā vācā punar enaṃ bravīhi vai 08,025.002d@005_0068 tato rājā mahāprājñaḥ sarvāstrakuśalo balī 08,025.002d@005_0069 duryodhano 'bravīc chalyaṃ madrarājaṃ mahīpatim 08,025.002d@005_0070 pūrayann iva ghoṣeṇa meghagambhīrayā girā 08,025.002d@005_0071 śalya karṇo 'rjunenādya yoddhavyam iti manyate 08,025.002d@005_0072 tasya tvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagān yudhi 08,025.002d@005_0073 karṇo hatvetarān sarvān phalgunaṃ hantum icchati 08,025.002d@005_0074 tasyābhīṣugrahe rājan prayāce tvāṃ punaḥ punaḥ 08,025.002d@005_0075 pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathābhīṣugraho varaḥ 08,025.002d@005_0076 tathā tvam api rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya 08,025.003 saṃjaya uvāca 08,025.003a tataḥ śalyaḥ pariṣvajya sutaṃ te vākyam abravīt 08,025.003c duryodhanam amitraghnaḥ prīto madrādhipas tadā 08,025.004a evaṃ cen manyase rājan gāndhāre priyadarśana 08,025.004c tasmāt te yat priyaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ karavāṇy aham 08,025.005a yatrāsmi bharataśreṣṭha yogyaḥ karmaṇi karhi cit 08,025.005c tatra sarvātmanā yukto vakṣye kāryadhuraṃ tava 08,025.006a yat tu karṇam ahaṃ brūyāṃ hitakāmaḥ priyāpriyam 08,025.006c mama tatkṣamatāṃ sarvaṃ bhavān karṇaś ca sarvaśaḥ 08,025.007 karṇa uvāca 08,025.007a īśānasya yathā brahmā yathā pārthasya keśavaḥ 08,025.007c tathā nityaṃ hite yukto madrarāja bhajasva naḥ 08,025.008 śalya uvāca 08,025.008a ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ 08,025.008c anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etac caturvidham 08,025.009a yat tu vidvan pravakṣyāmi pratyayārtham ahaṃ tava 08,025.009c ātmanaḥ stavasaṃyuktaṃ tan nibodha yathātatham 08,025.010a ahaṃ śakrasya sārathye yogyo mātalivat prabho 08,025.010c apramādaprayogāc ca jñānavidyācikitsitaiḥ 08,025.011a tataḥ pārthena saṃgrāme yudhyamānasya te 'nagha 08,025.011c vāhayiṣyāmi turagān vijvaro bhava sūtaja 08,026.001 duryodhana uvāca 08,026.001a ayaṃ te karṇa sārathyaṃ madrarājaḥ kariṣyati 08,026.001c kṛṣṇād abhyadhiko yantā devendrasyeva mātaliḥ 08,026.002a yathā harihayair yuktaṃ saṃgṛhṇāti sa mātaliḥ 08,026.002c śalyas tava tathādyāyaṃ saṃyantā rathavājinām 08,026.003a yodhe tvayi rathasthe ca madrarāje ca sārathau 08,026.003c rathaśreṣṭho dhruvaṃ saṃkhye pārtho nābhibhaviṣyati 08,026.004 saṃjaya uvāca 08,026.004a tato duryodhano bhūyo madrarājaṃ tarasvinam 08,026.004c uvāca rājan saṃgrāme saṃyacchantaṃ hayottamān 08,026.004c*0296_01 **** **** 'dhyuṣite paryupasthite 08,026.004c*0296_02 karṇasya yaccha saṃgrāme 08,026.005a tvayābhigupto rādheyo vijeṣyati dhanaṃjayam 08,026.005c ity ukto ratham āsthāya tatheti prāha bhārata 08,026.006a śalye 'bhyupagate karṇaḥ sārathiṃ sumano 'bravīt 08,026.006c svaṃ sūta syandanaṃ mahyaṃ kalpayety asakṛt tvaran 08,026.007a tato jaitraṃ rathavaraṃ gandharvanagaropamam 08,026.007c vidhivat kalpitaṃ bhartre jayety uktvā nyavedayat 08,026.008a taṃ rathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇo 'bhyarcya yathāvidhi 08,026.008c saṃpāditaṃ brahmavidā pūrvam eva purodhasā 08,026.009a kṛtvā pradakṣiṇaṃ yatnād upasthāya ca bhāskaram 08,026.009c samīpasthaṃ madrarājaṃ samāropayad agrataḥ 08,026.010a tataḥ karṇasya durdharṣaṃ syandanapravaraṃ mahat 08,026.010c āruroha mahātejāḥ śalyaḥ siṃha ivācalam 08,026.011a tataḥ śalyāsthitaṃ rājan karṇaḥ svaratham uttamam 08,026.011c adhyatiṣṭhad yathāmbhodaṃ vidyutvantaṃ divākaraḥ 08,026.012a tāv ekaratham ārūḍhāv ādityāgnisamatviṣau 08,026.012c vyabhrājetāṃ yathā meghaṃ sūryāgnī sahitau divi 08,026.013a saṃstūyamānau tau vīrau tadāstāṃ dyutimattarau 08,026.013c ṛtvik sadasyair indrāgnī hūyamānāv ivādhvare 08,026.014a sa śalyasaṃgṛhītāśve rathe karṇaḥ sthito 'bhavat 08,026.014c dhanur visphārayan ghoraṃ pariveṣīva bhāskaraḥ 08,026.015a āsthitaḥ sa rathaśreṣṭhaṃ karṇaḥ śaragabhastimān 08,026.015c prababhau puruṣavyāghro mandarastha ivāṃśumān 08,026.016a taṃ rathasthaṃ mahāvīraṃ yāntaṃ cāmitatejasam 08,026.016c duryodhanaḥ sma rādheyam idaṃ vacanam abravīt 08,026.017a akṛtaṃ droṇabhīṣmābhyāṃ duṣkaraṃ karma saṃyuge 08,026.017c kuruṣvādhirathe vīra miṣatāṃ sarvadhanvinām 08,026.018a manogataṃ mama hy āsīd bhīṣmadroṇau mahārathau 08,026.018c arjunaṃ bhīmasenaṃ ca nihantārāv iti dhruvam 08,026.019a tābhyāṃ yad akṛtaṃ vīra vīrakarma mahāmṛdhe 08,026.019c tat karma kuru rādheya vajrapāṇir ivāparaḥ 08,026.020a gṛhāṇa dharmarājaṃ vā jahi vā tvaṃ dhanaṃjayam 08,026.020c bhīmasenaṃ ca rādheya mādrīputrau yamāv api 08,026.021a jayaś ca te 'stu bhadraṃ ca prayāhi puruṣarṣabha 08,026.021c pāṇḍuputrasya sainyāni kuru sarvāṇi bhasmasāt 08,026.022a tatas tūryasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca 08,026.022c vādyamānāny arocanta meghaśabdā yathā divi 08,026.023a pratigṛhya tu tad vākyaṃ rathastho rathasattamaḥ 08,026.023c abhyabhāṣata rādheyaḥ śalyaṃ yuddhaviśāradam 08,026.024a codayāśvān mahābāho yāvad dhanmi dhanaṃjayam 08,026.024c bhīmasenaṃ yamau cobhau rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 08,026.025a adya paśyatu me śalya bāhuvīryaṃ dhanaṃjayaḥ 08,026.025c asyataḥ kaṅkapatrāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca 08,026.026a adya kṣepsyāmy ahaṃ śalya śarān paramatejanān 08,026.026a*0297_01 **** **** pāṇḍavān sajanārdanān 08,026.026a*0297_02 saṃyokṣyāmi raṇe śalya 08,026.026c pāṇḍavānāṃ vināśāya duryodhanajayāya ca 08,026.026d*0298_00 saṃjaya uvāca 08,026.026d*0298_01 etac chrutvā vacas tasya śalyaḥ karṇaṃ vaco 'bravīt 08,026.027 śalya uvāca 08,026.027a sūtaputra kathaṃ nu tvaṃ pāṇḍavān avamanyase 08,026.027c sarvāstrajñān maheṣvāsān sarvān eva mahārathān 08,026.028a anivartino mahābhāgān ajeyān satyavikramān 08,026.028c api saṃjanayeyur ye bhayaṃ sākṣāc chatakratoḥ 08,026.029a yadā śroṣyasi nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 08,026.029c rādheya gāṇḍivasyājau tadā naivaṃ vadiṣyasi 08,026.029d*0299_01 yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarānīkam āhave 08,026.029d*0299_02 viśīrṇadantaṃ nihataṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi 08,026.029d*0299_03 yadā drakṣyasi saṃgrāme dharmaputraṃ yamau tathā 08,026.029d*0299_04 śitaiḥ pṛṣatkaiḥ kurvāṇān abhracchāyām ivāmbare 08,026.029d*0299_05 asyataḥ kṣiṇvataś cārīn laghuhastān durāsadān 08,026.029d*0299_06 pārthivān api cānyāṃs tvaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi 08,026.030 saṃjaya uvāca 08,026.030a anādṛtya tu tad vākyaṃ madrarājena bhāṣitam 08,026.030c drakṣyasy adyety avocad vai śalyaṃ karṇo nareśvara 08,026.031a dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ yuyutsuṃ samavasthitam 08,026.031c cukruśuḥ kuravaḥ sarve hṛṣṭarūpāḥ paraṃtapa 08,026.032a tato dundubhighoṣeṇa bherīṇāṃ ninadena ca 08,026.032c bāṇaśabdaiś ca vividhair garjitaiś ca tarasvinām 08,026.032e niryayus tāvakā yuddhe mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,026.033a prayāte tu tataḥ karṇe yodheṣu muditeṣu ca 08,026.033c cacāla pṛthivī rājan rarāsa ca suvisvaram 08,026.034a niścaranto vyadṛśyanta sūryāt sapta mahāgrahāḥ 08,026.034c ulkāpātaś ca saṃjajñe diśāṃ dāhas tathaiva ca 08,026.034e tathāśanyaś ca saṃpetur vavur vātāś ca dāruṇāḥ 08,026.035a mṛgapakṣigaṇāś caiva bahuśaḥ pṛtanāṃ tava 08,026.035c apasavyaṃ tadā cakrur vedayanto mahad bhayam 08,026.036a prasthitasya ca karṇasya nipetus turagā bhuvi 08,026.036c asthivarṣaṃ ca patitam antarikṣād bhayānakam 08,026.037a jajvaluś caiva śastrāṇi dhvajāś caiva cakampire 08,026.037c aśrūṇi ca vyamuñcanta vāhanāni viśāṃ pate 08,026.038a ete cānye ca bahava utpātās tatra māriṣa 08,026.038c samutpetur vināśāya kauravāṇāṃ sudāruṇāḥ 08,026.039a na ca tān gaṇayām āsuḥ sarve te daivamohitāḥ 08,026.039c prasthitaṃ sūtaputraṃ ca jayety ūcur narā bhuvi 08,026.039d*0300_01 śalyena sahitaṃ dṛṣṭvā karṇam āhavaśobhinam 08,026.039e nirjitān pāṇḍavāṃś caiva menire tava kauravāḥ 08,026.040a tato rathasthaḥ paravīrahantā; bhīṣmadroṇāv āttavīryau nirīkṣya 08,026.040c samajvalad bhārata pāvakābho; vaikartano 'sau rathakuñjaro vṛṣaḥ 08,026.041a sa śalyam ābhāṣya jagāda vākyaṃ; pārthasya karmāpratimaṃ ca dṛṣṭvā 08,026.041c mānena darpeṇa ca dahyamānaḥ; krodhena dīpyann iva niḥśvasitvā 08,026.042a nāhaṃ mahendrād api vajrapāṇeḥ; kruddhād bibhemy āttadhanū rathasthaḥ 08,026.042c dṛṣṭvā tu bhīṣmapramukhāñ śayānān; na tv eva māṃ sthiratā saṃjahāti 08,026.043a mahendraviṣṇupratimāv aninditau; rathāśvanāgapravarapramāthinau 08,026.043c avadhyakalpau nihatau yadā parais; tato mamādyāpi raṇe 'sti sādhvasam 08,026.044a samīkṣya saṃkhye 'tibalān narādhipair; narāśvamātaṅgarathāñ śarair hatān 08,026.044c kathaṃ na sarvān ahitān raṇe 'vadhīn; mahāstravid brāhmaṇapuṃgavo guruḥ 08,026.045a sa saṃsmaran droṇahavaṃ mahāhave; bravīmi satyaṃ kuravo nibodhata 08,026.045c na vo mad anyaḥ prasahed raṇe 'rjunaṃ; kramāgataṃ mṛtyum ivograrūpiṇam 08,026.046a śikṣā prasādaś ca balaṃ dhṛtiś ca; droṇe mahāstrāṇi ca saṃnatiś ca 08,026.046c sa ced agān mṛtyuvaśaṃ mahātmā; sarvān anyān āturān adya manye 08,026.047a neha dhruvaṃ kiṃ cid api pracintyaṃ; vidur loke karmaṇo 'nityayogāt 08,026.047c sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo; garvaṃ kurvītādya gurau nipātite 08,026.048a na nūnam astrāṇi balaṃ parākramaḥ; kriyā sunītaṃ paramāyudhāni vā 08,026.048c alaṃ manuṣyasya sukhāya vartituṃ; tathā hi yuddhe nihataḥ parair guruḥ 08,026.049a hutāśanādityasamānatejasaṃ; parākrame viṣṇupuraṃdaropamam 08,026.049c naye bṛhaspatyuśanaḥsamaṃ sadā; na cainam astraṃ tad apāt suduḥsaham 08,026.050a saṃprakruṣṭe ruditastrīkumāre; parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre 08,026.050c mayā kṛtyam iti jānāmi śalya; prayāhi tasmād dviṣatām anīkam 08,026.051a yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasaṃdho; vyavasthito bhīmasenārjunau ca 08,026.051c vāsudevaḥ sṛñjayāḥ sātyakiś ca; yamau ca kas tau viṣahen mad anyaḥ 08,026.052a tasmāt kṣipraṃ madrapate prayāhi; raṇe pāñcālān pāṇḍavān sṛñjayāṃś ca 08,026.052c tān vā haniṣyāmi sametya saṃkhye; yāsyāmi vā droṇamukhāya manye 08,026.053a na tv evāhaṃ na gamiṣyāmi madhyaṃ; teṣāṃ śūrāṇām iti mā śalya viddhi 08,026.053c mitradroho marṣaṇīyo na me 'yaṃ; tyaktvā prāṇān anuyāsyāmi droṇam 08,026.054a prājñasya mūḍhasya ca jīvitānte; prāṇapramokṣo 'ntakavaktragasya 08,026.054c ato vidvann abhiyāsyāmi pārthaṃ; diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai 08,026.055a kalyāṇavṛttaḥ satataṃ hi rājan; vaicitravīryasya suto mamāsīt 08,026.055c tasyārthasiddhyartham ahaṃ tyajāmi; priyān bhogān dustyajaṃ jīvitaṃ ca 08,026.056a vaiyāghracarmāṇam akūjanākṣaṃ; haimatrikośaṃ rajatatriveṇum 08,026.056c rathaprabarhaṃ turagaprabarhair; yuktaṃ prādān mahyam idaṃ hi rāmaḥ 08,026.057a dhanūṃṣi citrāṇi nirīkṣya śalya; dhvajaṃ gadāṃ sāyakāṃś cograrūpān 08,026.057c asiṃ ca dīptaṃ paramāyudhaṃ ca; śaṅkhaṃ ca śubhraṃ svanavantam ugram 08,026.057d*0301_01 astrāṇi divyāny adadān mahātmā 08,026.058a patākinaṃ vajranipātanisvanaṃ; sitāśvayuktaṃ śubhatūṇaśobhitam 08,026.058b*0302_01 *********** rathaprabarhaṃ puruṣaprabarhaḥ 08,026.058c imaṃ samāsthāya rathaṃ ratharṣabhaṃ; raṇe haniṣyāmy aham arjunaṃ balāt 08,026.059a taṃ cen mṛtyuḥ sarvaharo 'bhirakṣate; sadāpramattaḥ samare pāṇḍuputram 08,026.059c taṃ vā haniṣyāmi sametya yuddhe; yāsyāmi vā bhīṣmamukho yamāya 08,026.060a yamavaruṇakuberavāsavā vā; yadi yugapat sagaṇā mahāhave 08,026.060c jugupiṣava ihaitya pāṇḍavaṃ; kim u bahunā saha tair jayāmi tam 08,026.061a iti raṇarabhasasya katthatas; tad upaniśamya vacaḥ sa madrarāṭ 08,026.061c avahasad avamanya vīryavān; pratiṣiṣidhe ca jagāda cottaram 08,026.062a virama virama karṇa katthanād; atirabhaso 'syati cāpy ayuktavāk 08,026.062c kva ca hi naravaro dhanaṃjayaḥ; kva punar iha tvam upāramābudha 08,026.063a yadusadanam upendrapālitaṃ; tridivam ivāmararājarakṣitam 08,026.063c prasabham iha vilokya ko haret; puruṣavarāvarajām ṛte 'rjunāt 08,026.064a tribhuvanasṛjam īśvareśvaraṃ; ka iha pumān bhavam āhvayed yudhi 08,026.064c mṛgavadhakalahe ṛte 'rjunāt; surapativīryasamaprabhāvataḥ 08,026.065a asurasuramahoragān narān; garuḍapiśācasayakṣarākṣasān 08,026.065c iṣubhir ajayad agnigauravāt; svabhilaṣitaṃ ca havir dadau jayaḥ 08,026.066a smarasi nanu yadā parair hṛtaḥ; sa ca dhṛtarāṣṭrasuto vimokṣitaḥ 08,026.066c dinakaraja narottamair yadā; maruṣu bahūn vinihatya tān arīn 08,026.067a prathamam api palāyite tvayi; priyakalahā dhṛtarāṣṭrasūnavaḥ 08,026.067c smarasi nanu yadā pramocitāḥ; khacaragaṇān avajitya pāṇḍavaiḥ 08,026.068a samuditabalavāhanāḥ punaḥ; puruṣavareṇa jitāḥ stha gograhe 08,026.068c sagurugurusutāḥ sabhīṣmakāḥ; kim u na jitaḥ sa tadā tvayārjunaḥ 08,026.069a idam aparam upasthitaṃ punas; tava nidhanāya suyuddham adya vai 08,026.069c yadi na ripubhayāt palāyase; samaragato 'dya hato 'si sūtaja 08,026.070 saṃjaya uvāca 08,026.070a iti bahuparuṣaṃ prabhāṣati; pramanasi madrapatau ripustavam 08,026.070c bhṛśam atiruṣitaḥ paraṃ vṛṣaḥ; kurupṛtanāpatir āha madrapam 08,026.071a bhavatu bhavatu kiṃ vikatthase; nanu mama tasya ca yuddham udyatam 08,026.071c yadi sa jayati māṃ mahāhave; tata idam astu sukatthitaṃ tava 08,026.072a evam astv iti madreśa uktvā nottaram uktavān 08,026.072c yāhi madreśa cāpy enaṃ karṇaḥ prāha yuyutsayā 08,026.073a sa rathaḥ prayayau śatrūñ śvetāśvaḥ śalyasārathiḥ 08,026.073c nighnann amitrān samare tamo ghnan savitā yathā 08,026.074a tataḥ prāyāt prītimān vai rathena; vaiyāghreṇa śvetayujātha karṇaḥ 08,026.074c sa cālokya dhvajinīṃ pāṇḍavānāṃ; dhanaṃjayaṃ tvarayā paryapṛcchat 08,027.001 saṃjaya uvāca 08,027.001a prayān eva tadā karṇo harṣayan vāhinīṃ tava 08,027.001c ekaikaṃ samare dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ paryapṛcchata 08,027.002a yo mamādya mahātmānaṃ darśayec chvetavāhanam 08,027.002c tasmai dadyām abhipretaṃ varaṃ yaṃ manasecchati 08,027.003a sa cet tad abhimanyeta tasmai dadyām ahaṃ punaḥ 08,027.003c śakaṭaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.003d*0303_01 atha vā śakaṭaṃ pūrṇaṃ ratnānāṃ ṣaḍgavāyutam 08,027.003d*0303_02 dhuri kṣamair bṛhadbhiś ca gobhir yuktam akālikam 08,027.004a sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.004b*0304_01 śataṃ dadyāṃ gavāṃ tasmai naityakaṃ kāṃsyadohanam 08,027.004b*0305_01 śataṃ grāmavarāṃś caiva dadyām arjunadarśine 08,027.004b*0306_01 tathā tasmai punar dadyāṃ śvetam aśvatarīratham 08,027.004b*0306_02 yuktam añjanakeśībhir yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.004b*0307_01 atha vāsmai punar dadyāṃ varam anyad yathepsitam 08,027.004b*0307_02 yuktaṃ hayavarair jaitraṃ kāmbojair abhiniṣṭhitam 08,027.004b*0308_01 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.004c anyaṃ tasmai punar dadyāṃ sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam 08,027.005a tathā tasmai punar dadyāṃ strīṇāṃ śatam alaṃkṛtam 08,027.005c śyāmānāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ gītavādyavipaścitām 08,027.005d*0309_01 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.005d*0309_02 tasmai dadyāṃ śataṃ nāgāñ śataṃ grāmāñ śataṃ rathān 08,027.005d*0309_03 suvarṇasya ca mukhyasya hayāgryāṇāṃ śataṃ śatān 08,027.005d*0309_04 ṛddhyā guṇaiḥ sudāntāṃś ca dhuryavāhān suśikṣitān 08,027.005d*0309_05 tathā suvarṇaśṛṅgīṇāṃ godhenūnāṃ catuḥśatam 08,027.005d*0309_06 dadyāṃ tasmai savatsānāṃ yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.006a sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.006c anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ śvetān pañcaśatān hayān 08,027.007a hemabhāṇḍaparicchannān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalān 08,027.007c sudāntān api caivāhaṃ dadyām aṣṭaśatān parān 08,027.007d*0310_01 atha vāsmai vicitrāṅgān vicitramaṇimaṇḍitān 08,027.007d*0310_02 rathāñ jātyair hayair yuktān dadyām aṣṭādaśaiva tān 08,027.007d*0311_01 anyam asmai varaṃ dadyāṃ dhuryān dāntāś catuḥśatam 08,027.007d*0311_02 rohiṇī rūpasaṃpannā hemaśṛṅgīś catuḥśatam 08,027.007d*0311_03 dadyām asmai payasvinyo yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.008a rathaṃ ca śubhraṃ sauvarṇaṃ dadyāṃ tasmai svalaṃkṛtam 08,027.008c yuktaṃ paramakāmbojair yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.008d*0312_01 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.009a anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ kuñjarāṇāṃ śatāni ṣaṭ 08,027.009c kāñcanair vividhair bhāṇḍair ācchannān hemamālinaḥ 08,027.009e utpannān aparānteṣu vinītān hastiśikṣakaiḥ 08,027.010a sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.010b*0313_01 dadyāṃ varṇasya varṇasya hayāgryāṇāṃ śataṃ śatam 08,027.010b*0313_02 dhuryāṇāṃ sādhudāntānāṃ śikṣitānāṃ narottamaiḥ 08,027.010b*0313_03 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.010b*0313_04 tasmai dadyāṃ grāmaśataṃ śataṃ hastīñ śataṃ hayān 08,027.010b*0313_05 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.010b*0314_01 anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ vaiśyagrāmāṃś caturdaśa 08,027.010b*0314_02 susphītān dhanasaṃyuktān pratyāsannavanodakān 08,027.010b*0314_03 akutobhayān susaṃpannān rājabhojyāṃś caturdaśa 08,027.010b*0314_04 dāsīnāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ māgadhīnāṃ śataṃ tathā 08,027.010b*0314_05 pratyagravayasāṃ dadyāṃ yo me brūyād dhanaṃjayam 08,027.010b*0314_06 sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān 08,027.010c anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ yam asau kāmayet svayam 08,027.011a putradārān vihārāṃś ca yad anyad vittam asti me 08,027.011c tac ca tasmai punar dadyāṃ yad yat sa manasecchati 08,027.012a hatvā ca sahitau kṛṣṇau tayor vittāni sarvaśaḥ 08,027.012c tasmai dadyām ahaṃ yo me prabrūyāt keśavārjunau 08,027.013a etā vācaḥ subahuśaḥ karṇa uccārayan yudhi 08,027.013c dadhmau sāgarasaṃbhūtaṃ susvanaṃ śaṅkham uttamam 08,027.014a tā vācaḥ sūtaputrasya tathā yuktā niśamya tu 08,027.014c duryodhano mahārāja prahṛṣṭaḥ sānugo 'bhavat 08,027.015a tato dundubhinirghoṣo mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ 08,027.015c siṃhanādaḥ savāditraḥ kuñjarāṇāṃ ca nisvanaḥ 08,027.016a prādurāsīt tadā rājaṃs tvatsainye bharatarṣabha 08,027.016c yodhānāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ tathā samabhavat svanaḥ 08,027.017a tathā prahṛṣṭe sainye tu plavamānaṃ mahāratham 08,027.017c vikatthamānaṃ samare rādheyam arikarśanam 08,027.017e madrarājaḥ prahasyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata 08,027.018a mā sūtaputra mānena sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam 08,027.018c prayaccha puruṣāyādya drakṣyasi tvaṃ dhanaṃjayam 08,027.019a bālyād iva tvaṃ tyajasi vasu vaiśravaṇo yathā 08,027.019c ayatnenaiva rādheya draṣṭāsy adya dhanaṃjayam 08,027.020a parāsṛjasi mithyā kiṃ kiṃ ca tvaṃ bahu mūḍhavat 08,027.020c apātradāne ye doṣās tān mohān nāvabudhyase 08,027.021a yat pravedayase vittaṃ bahutvena khalu tvayā 08,027.021c śakyaṃ bahuvidhair yajñair yaṣṭuṃ sūta yajasva taiḥ 08,027.022a yac ca prārthayase hantuṃ kṛṣṇau mohān mṛṣaiva tat 08,027.022c na hi śuśruma saṃmarde kroṣṭrā siṃhau nipātitau 08,027.023a aprārthitaṃ prārthayase suhṛdo na hi santi te 08,027.023c ye tvāṃ na vārayanty āśu prapatantaṃ hutāśane 08,027.024a kālakāryaṃ na jānīṣe kālapakvo 'sy asaṃśayam 08,027.024c bahvabaddham akarṇīyaṃ ko hi brūyāj jijīviṣuḥ 08,027.025a samudrataraṇaṃ dorbhyāṃ kaṇṭhe baddhvā yathā śilām 08,027.025c giryagrād vā nipatanaṃ tādṛk tava cikīrṣitam 08,027.026a sahitaḥ sarvayodhais tvaṃ vyūḍhānīkaiḥ surakṣitaḥ 08,027.026c dhanaṃjayena yudhyasva śreyaś cet prāptum icchasi 08,027.027a hitārthaṃ dhārtarāṣṭrasya bravīmi tvā na hiṃsayā 08,027.027c śraddhatsvaitan mayā proktaṃ yadi te 'sti jijīviṣā 08,027.028 karṇa uvāca 08,027.028a svavīrye 'haṃ parāśvasya prārthayāmy arjunaṃ raṇe 08,027.028c tvaṃ tu mitramukhaḥ śatrur māṃ bhīṣayitum icchasi 08,027.029a na mām asmād abhiprāyāt kaś cid adya nivartayet 08,027.029c apīndro vajram udyamya kiṃ nu martyaḥ kariṣyati 08,027.030 saṃjaya uvāca 08,027.030a iti karṇasya vākyānte śalyaḥ prāhottaraṃ vacaḥ 08,027.030c cukopayiṣur atyarthaṃ karṇaṃ madreśvaraḥ punaḥ 08,027.031a yadā vai tvāṃ phalgunaveganunnā; jyācoditā hastavatā visṛṣṭāḥ 08,027.031c anvetāraḥ kaṅkapatrāḥ śitāgrās; tadā tapsyasy arjunasyābhiyogāt 08,027.032a yadā divyaṃ dhanur ādāya pārthaḥ; prabhāsayan pṛtanāṃ savyasācī 08,027.032c tvām ardayeta niśitaiḥ pṛṣatkais; tadā paścāt tapsyase sūtaputra 08,027.033a bālaś candraṃ mātur aṅke śayāno; yathā kaś cit prārthayate 'pahartum 08,027.033c tadvan mohād yatamāno rathasthas; tvaṃ prārthayasy arjunam adya jetum 08,027.033d*0315_01 khanyād asiṃ tīkṣṇadhāraṃ yathājñaḥ 08,027.033d*0315_02 sutejanaṃ nihitaṃ vai pṛthivyām 08,027.033d*0315_03 tathā khanasy adya śitān pṛṣatkān 08,027.033d*0315_04 yaḥ prārthayasy arjuneneha yuddham 08,027.034a triśūlam āśliṣya sutīkṣṇadhāraṃ; sarvāṇi gātrāṇi nigharṣasi tvam 08,027.034c sutīkṣṇadhāropamakarmaṇā tvaṃ; yuyutsase yo 'rjunenādya karṇa 08,027.035a siddhaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ bṛhantaṃ; bālo mūḍhaḥ kṣudramṛgas tarasvī 08,027.035c samāhvayet tadvad etat tavādya; samāhvānaṃ sūtaputrārjunasya 08,027.036a mā sūtaputrāhvaya rājaputraṃ; mahāvīryaṃ kesariṇaṃ yathaiva 08,027.036c vane sṛgālaḥ piśitasya tṛpto; mā pārtham āsādya vinaṅkṣyasi tvam 08,027.037a īṣādantaṃ mahānāgaṃ prabhinnakaraṭāmukham 08,027.037c śaśakāhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam 08,027.038a bilasthaṃ kṛṣṇasarpaṃ tvaṃ bālyāt kāṣṭhena vidhyasi 08,027.038c mahāviṣaṃ pūrṇakośaṃ yat pārthaṃ yoddhum icchasi 08,027.039a siṃhaṃ kesariṇaṃ kruddham atikramyābhinardasi 08,027.039c sṛgāla iva mūḍhatvān nṛsiṃhaṃ karṇa pāṇḍavam 08,027.040a suparṇaṃ patagaśreṣṭhaṃ vainateyaṃ tarasvinam 08,027.040c laṭvevāhvayase pāte karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam 08,027.041a sarvāmbhonilayaṃ bhīmam ūrmimantaṃ jhaṣāyutam 08,027.041c candrodaye vivartantam aplavaḥ saṃtitīrṣasi 08,027.042a ṛṣabhaṃ dundubhigrīvaṃ tīkṣṇaśṛṅgaṃ prahāriṇam 08,027.042c vatsa āhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam 08,027.042d*0316_01 yathā vatsataro bhūtvā jātaskandhena śuṣmiṇā 08,027.042d*0316_02 yuddham icched gopatinā tathecchasi kirīṭinā 08,027.043a mahāghoṣaṃ mahāmeghaṃ darduraḥ pratinardasi 08,027.043c kāmatoyapradaṃ loke naraparjanyam arjunam 08,027.044a yathā ca svagṛhasthaḥ śvā vyāghraṃ vanagataṃ bhaṣet 08,027.044c tathā tvaṃ bhaṣase karṇa naravyāghraṃ dhanaṃjayam 08,027.045a sṛgālo 'pi vane karṇa śaśaiḥ parivṛto vasan 08,027.045c manyate siṃham ātmānaṃ yāvat siṃhaṃ na paśyati 08,027.046a tathā tvam api rādheya siṃham ātmānam icchasi 08,027.046c apaśyañ śatrudamanaṃ naravyāghraṃ dhanaṃjayam 08,027.047a vyāghraṃ tvaṃ manyase ''tmānaṃ yāvat kṛṣṇau na paśyasi 08,027.047c samāsthitāv ekarathe sūryācandramasāv iva 08,027.048a yāvad gāṇḍīvanirghoṣaṃ na śṛṇoṣi mahāhave 08,027.048c tāvad eva tvayā karṇa śakyaṃ vaktuṃ yathecchasi 08,027.049a rathaśabdadhanuḥśabdair nādayantaṃ diśo daśa 08,027.049c nardantam iva śārdūlaṃ dṛṣṭvā kroṣṭā bhaviṣyasi 08,027.050a nityam eva sṛgālas tvaṃ nityaṃ siṃho dhanaṃjayaḥ 08,027.050c vīrapradveṣaṇān mūḍha nityaṃ kroṣṭeva lakṣyase 08,027.051a yathākhuḥ syād biḍālaś ca śvā vyāghraś ca balābale 08,027.051c yathā sṛgālaḥ siṃhaś ca yathā ca śaśakuñjarau 08,027.052a yathānṛtaṃ ca satyaṃ ca yathā cāpi viṣāmṛte 08,027.052c tathā tvam api pārthaś ca prakhyātāv ātmakarmabhiḥ 08,027.053 saṃjaya uvāca 08,027.053a adhikṣiptas tu rādheyaḥ śalyenāmitatejasā 08,027.053c śalyam āha susaṃkruddho vākśalyam avadhārayan 08,027.054a guṇān guṇavataḥ śalya guṇavān vetti nāguṇaḥ 08,027.054c tvaṃ tu nityaṃ guṇair hīnaḥ kiṃ jñāsyasy aguṇo guṇān 08,027.055a arjunasya mahāstrāṇi krodhaṃ vīryaṃ dhanuḥ śarān 08,027.055c ahaṃ śalyābhijānāmi na tvaṃ jānāsi tat tathā 08,027.055c*0317_01 **** **** vikramaṃ ca mahātmanaḥ 08,027.055c*0317_02 tathā kṛṣṇasya māhātmyam ṛṣabhasya mahīkṣitām 08,027.055c*0317_03 yathāhaṃ śalya jānāmi 08,027.056a evam evātmano vīryam ahaṃ vīryaṃ ca pāṇḍave 08,027.056c jānann evāhvaye yuddhe śalya nāgniṃ pataṃgavat 08,027.057a asti cāyam iṣuḥ śalya supuṅkho raktabhojanaḥ 08,027.057c ekatūṇīśayaḥ patrī sudhautaḥ samalaṃkṛtaḥ 08,027.058a śete candanapūrṇena pūjito bahulāḥ samāḥ 08,027.058c āheyo viṣavān ugro narāśvadvipasaṃghahā 08,027.059a ekavīro mahāraudras tanutrāsthividāraṇaḥ 08,027.059c nirbhindyāṃ yena ruṣṭo 'ham api meruṃ mahāgirim 08,027.060a tam ahaṃ jātu nāsyeyam anyasmin phalgunād ṛte 08,027.060c kṛṣṇād vā devakīputrāt satyaṃ cātra śṛṇuṣva me 08,027.061a tenāham iṣuṇā śalya vāsudevadhanaṃjayau 08,027.061c yotsye paramasaṃkruddhas tat karma sadṛśaṃ mama 08,027.062a sarveṣāṃ vāsudevānāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā 08,027.062c sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ 08,027.062e ubhayaṃ tat samāsādya ko 'tivartitum arhati 08,027.063a tāv etau puruṣavyāghrau sametau syandane sthitau 08,027.063c mām ekam abhisaṃyātau sujātaṃ śalya paśya me 08,027.064a pitṛṣvasāmātulajau bhrātarāv aparājitau 08,027.064c maṇī sūtra iva protau draṣṭāsi nihatau mayā 08,027.065a arjune gāṇḍivaṃ kṛṣṇe cakraṃ tārkṣyakapidhvajau 08,027.065c bhīrūṇāṃ trāsajananau śalya harṣakarau mama 08,027.066a tvaṃ tu duṣprakṛtir mūḍho mahāyuddheṣv akovidaḥ 08,027.066c bhayāvatīrṇaḥ saṃtrāsād abaddhaṃ bahu bhāṣase 08,027.067a saṃstauṣi tvaṃ tu kenāpi hetunā tau kudeśaja 08,027.067c tau hatvā samare hantā tvām addhā sahabāndhavam 08,027.068a pāpadeśaja durbuddhe kṣudra kṣatriyapāṃsana 08,027.068c suhṛd bhūtvā ripuḥ kiṃ māṃ kṛṣṇābhyāṃ bhīṣayann asi 08,027.069a tau vā mamādya hantārau hantāsmi samare sthitau 08,027.069c nāhaṃ bibhemi kṛṣṇābhyāṃ vijānann ātmano balam 08,027.070a vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni ca 08,027.070c aham eko haniṣyāmi joṣam āssva kudeśaja 08,027.071a striyo bālāś ca vṛddhāś ca prāyaḥ krīḍāgatā janāḥ 08,027.071c yā gāthāḥ saṃpragāyanti kurvanto 'dhyayanaṃ yathā 08,027.071e tā gāthāḥ śṛṇu me śalya madrakeṣu durātmasu 08,027.072a brāhmaṇaiḥ kathitāḥ pūrvaṃ yathāvad rājasaṃnidhau 08,027.072c śrutvā caikamanā mūḍha kṣama vā brūhi vottaram 08,027.073a mitradhruṅ madrako nityaṃ yo no dveṣṭi sa madrakaḥ 08,027.073c madrake saṃgataṃ nāsti kṣudravākye narādhame 08,027.074a durātmā madrako nityaṃ nityaṃ cānṛtiko 'nṛjuḥ 08,027.074c yāvadantaṃ hi daurātmyaṃ madrakeṣv iti naḥ śrutam 08,027.075a pitā mātā ca putraś ca śvaśrūśvaśuramātulāḥ 08,027.075c jāmātā duhitā bhrātā naptā te te ca bāndhavāḥ 08,027.076a vayasyābhyāgatāś cānye dāsīdāsaṃ ca saṃgatam 08,027.076c puṃbhir vimiśrā nāryaś ca jñātājñātāḥ svayecchayā 08,027.077a yeṣāṃ gṛheṣu śiṣṭānāṃ saktumanthāśināṃ sadā 08,027.077c pītvā sīdhuṃ sagomāṃsaṃ nardanti ca hasanti ca 08,027.078a yāni caivāpy abaddhāni pravartante ca kāmataḥ 08,027.078c kāmapralāpino 'nyonyaṃ teṣu dharmaḥ kathaṃ bhavet 08,027.079a madrakeṣu vilupteṣu prakhyātāśubhakarmasu 08,027.079c nāpi vairaṃ na sauhārdaṃ madrakeṣu samācaret 08,027.080a madrake saṃgataṃ nāsti madrako hi sacāpalaḥ 08,027.080c madrakeṣu ca duḥsparśaṃ śaucaṃ gāndhārakeṣu ca 08,027.081a rājayājakayājyena naṣṭaṃ dattaṃ havir bhavet 08,027.082a śūdrasaṃskārako vipro yathā yāti parābhavam 08,027.082c tathā brahmadviṣo nityaṃ gacchantīha parābhavam 08,027.082d*0318_01 tathaiva saṃgataṃ kṛtvā naraḥ patati madrakaiḥ 08,027.082d*0319_01 na tathā saṃgataṃ cāpi madrakeṣv iha vidyate 08,027.083a madrake saṃgataṃ nāsti hataṃ vṛścikato viṣam 08,027.083c ātharvaṇena mantreṇa sarvā śāntiḥ kṛtā bhavet 08,027.084a iti vṛścikadaṣṭasya nānāviṣahatasya ca 08,027.084c kurvanti bheṣajaṃ prājñāḥ satyaṃ tac cāpi dṛśyate 08,027.084e evaṃ vidvañ joṣam āssva śṛṇu cātrottaraṃ vacaḥ 08,027.085a vāsāṃsy utsṛjya nṛtyanti striyo yā madyamohitāḥ 08,027.085c mithune 'saṃyatāś cāpi yathākāmacarāś ca tāḥ 08,027.085e tāsāṃ putraḥ kathaṃ dharmaṃ madrako vaktum arhati 08,027.086a yās tiṣṭhantyaḥ pramehanti yathaivoṣṭrīdaśerake 08,027.086c tāsāṃ vibhraṣṭalajjānāṃ nirlajjānāṃ tatas tataḥ 08,027.086e tvaṃ putras tādṛśīnāṃ hi dharmaṃ vaktum ihecchasi 08,027.087a suvīrakaṃ yācyamānā madrakā kaṣati sphijau 08,027.087c adātukāmā vacanam idaṃ vadati dāruṇam 08,027.088a mā mā suvīrakaṃ kaś cid yācatāṃ dayito mama 08,027.088c putraṃ dadyāṃ pratipadaṃ na tu dadyāṃ suvīrakam 08,027.089a nāryo bṛhatyo nirhrīkā madrakāḥ kambalāvṛtāḥ 08,027.089c ghasmarā naṣṭaśaucāś ca prāya ity anuśuśruma 08,027.089d*0320_01 pramehitvā sphijā bhūmiṃ karṣantyo hīnaśodhanāḥ 08,027.089d*0320_02 spṛṣṭvā vāgbhir na mṛdbhiś ca nityocchiṣṭā bhavanti hi 08,027.090a evamādi mayānyair vā śakyaṃ vaktuṃ bhaved bahu 08,027.090c ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyeṣu kuvartmasu 08,027.091a madrakāḥ sindhusauvīrā dharmaṃ vidyuḥ kathaṃ tv iha 08,027.091c pāpadeśodbhavā mlecchā dharmāṇām avicakṣaṇāḥ 08,027.092a eṣa mukhyatamo dharmaḥ kṣatriyasyeti naḥ śrutam 08,027.092c yad ājau nihataḥ śete sadbhiḥ samabhipūjitaḥ 08,027.093a āyudhānāṃ saṃparāye yan mucyeyam ahaṃ tataḥ 08,027.093c na me sa prathamaḥ kalpo nidhane svargam icchataḥ 08,027.094a so 'haṃ priyaḥ sakhā cāsmi dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ 08,027.094c tadarthe hi mama prāṇā yac ca me vidyate vasu 08,027.095a vyaktaṃ tvam apy upahitaḥ pāṇḍavaiḥ pāpadeśaja 08,027.095c yathā hy amitravat sarvaṃ tvam asmāsu pravartase 08,027.096a kāmaṃ na khalu śakyo 'haṃ tvadvidhānāṃ śatair api 08,027.096c saṃgrāmād vimukhaḥ kartuṃ dharmajña iva nāstikaiḥ 08,027.097a sāraṅga iva gharmārtaḥ kāmaṃ vilapa śuṣya ca 08,027.097c nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatravṛtte vyavasthitaḥ 08,027.098a tanutyajāṃ nṛsiṃhānām āhaveṣv anivartinām 08,027.098c yā gatir guruṇā prāṅ me proktā rāmeṇa tāṃ smara 08,027.099a sveṣāṃ trāṇārtham udyuktaṃ vadhāya dviṣatām api 08,027.099c viddhi mām āsthitaṃ vṛttaṃ paurūravasam uttamam 08,027.100a na tad bhūtaṃ prapaśyāmi triṣu lokeṣu madraka 08,027.100c yo mām asmād abhiprāyād vārayed iti me matiḥ 08,027.101a evaṃ vidvañ joṣam āssva trāsāt kiṃ bahu bhāṣase 08,027.101c mā tvā hatvā pradāsyāmi kravyādbhyo madrakādhama 08,027.102a mitrapratīkṣayā śalya dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ 08,027.102c apavādatitikṣābhis tribhir etair hi jīvasi 08,027.103a punaś ced īdṛśaṃ vākyaṃ madrarāja vadiṣyasi 08,027.103c śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā 08,027.104a śrotāras tv idam adyeha draṣṭāro vā kudeśaja 08,027.104c karṇaṃ vā jaghnatuḥ kṛṣṇau karṇo vāpi jaghāna tau 08,027.105a evam uktvā tu rādheyaḥ punar eva viśāṃ pate 08,027.105c abravīn madrarājānaṃ yāhi yāhīty asaṃbhramam 08,028.001 saṃjaya uvāca 08,028.001a māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥ 08,028.001c śalyo 'bravīt punaḥ karṇaṃ nidarśanam udāharan 08,028.001d*0321_01 jāto 'haṃ yajvanāṃ vaṃśe saṃgrāmeṣv anivartinām 08,028.001d*0321_02 rājñāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ svayaṃ dharmaparāyaṇaḥ 08,028.002a yathaiva matto madyena tvaṃ tathā na ca vā tathā 08,028.002c tathāhaṃ tvāṃ pramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā 08,028.003a imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me 08,028.003c śrutvā yatheṣṭaṃ kuryās tvaṃ vihīna kulapāṃsana 08,028.004a nāham ātmani kiṃ cid vai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare 08,028.004c yena tvaṃ māṃ mahābāho hantum icchasy anāgasam 08,028.005a avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitam 08,028.005c viśeṣato rathasthena rājñaś caiva hitaiṣiṇā 08,028.006a samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaś ca balābalam 08,028.006c śramaḥ khedaś ca satataṃ hayānāṃ rathinā saha 08,028.007a āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām 08,028.007c bhāraś cāpy atibhāraś ca śalyānāṃ ca pratikriyā 08,028.008a astrayogaś ca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva ca 08,028.008c sarvam etan mayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā 08,028.008e atas tvāṃ kathaye karṇa nidarśanam idaṃ punaḥ 08,028.009a vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān 08,028.009c yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho 'bhavac chuciḥ 08,028.010a bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ 08,028.010c rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ 08,028.011a putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām 08,028.011c kāko bahūnām abhavad ucciṣṭakṛtabhojanaḥ 08,028.012a tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ 08,028.012c māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī 08,028.013a sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ 08,028.013c sadṛśān pakṣiṇo dṛptaḥ śreyasaś cāvamanyate 08,028.014a atha haṃsāḥ samudrānte kadā cid abhipātinaḥ 08,028.014c garuḍasya gatau tulyāś cakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ 08,028.015a kumārakās tato haṃsān dṛṣṭvā kākam athābruvan 08,028.015c bhavān eva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṃgama 08,028.015d*0322_01 ete nipātinaḥ paśya sahitān viyadāśritān 08,028.015d*0322_02 ebhis tvam abhiśaknoṣi kasmān na prāpitas tvayā 08,028.016a pratāryamāṇas tu sa tair alpabuddhibhir aṇḍajaḥ 08,028.016c tad vacaḥ satyam ity eva maurkhyād darpāc ca manyate 08,028.017a tān so 'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāg iti 08,028.017c ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṃ dūrapātinām 08,028.018a teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām 08,028.018c tam āhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam 08,028.019a tac chrutvā prāhasan haṃsā ye tatrāsan samāgatāḥ 08,028.019c bhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥ 08,028.019e idam ūcuś ca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ 08,028.020a vayaṃ haṃsāś carāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ 08,028.020c pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ 08,028.021a kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinam 08,028.021c kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate 08,028.021e kathaṃ tvaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhir bravīṣi tat 08,028.022a atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ 08,028.022c prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt 08,028.023a śatam ekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥ 08,028.023c śatayojanam ekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā 08,028.024a uḍḍīnam avaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnam eva ca 08,028.024c niḍīnam atha saṃḍīnaṃ tiryak cātigatāni ca 08,028.025a viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam 08,028.025c atiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakam 08,028.025d*0323_01 saṃpātaṃ samudīṣaṃ ca tatonyad vyatiriktakam 08,028.025d*0324_01 avaḍīnaṃ praḍīnaṃ ca saṃḍīnaṃ ḍīnaḍīnakam 08,028.025d*0325_01 saṃḍīnoḍḍīnaḍīnaṃ ca punar ḍīnaviḍīnakam 08,028.026a gatāgatapratigatā bahvīś ca nikuḍīnikāḥ 08,028.026c kartāsmi miṣatāṃ vo 'dya tato drakṣyatha me balam 08,028.026d*0326_01 teṣām anyatamenāhaṃ patiṣyāmi vihāyasam 08,028.026d*0326_02 pradiśadhvaṃ yathānyāyaṃ kena haṃsāḥ patāmy aham 08,028.026d*0327_01 te vai dhruvaṃ viniścitya patadhvaṃ na mayā saha 08,028.026d*0327_02 pātair ebhiḥ khalu khagāḥ patituṃ khe nirāśraye 08,028.027a evam ukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ 08,028.027c uvāca haṃsas taṃ kākaṃ vacanaṃ tan nibodha me 08,028.028a śatam ekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam 08,028.028c ekam eva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ 08,028.029a tam ahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kaṃ cana 08,028.029c pata tvam api raktākṣa yena vā tena manyase 08,028.030a atha kākāḥ prajahasur ye tatrāsan samāgatāḥ 08,028.030c katham ekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet 08,028.031a ekenaiva śatasyaikaṃ pātenābhibhaviṣyati 08,028.031b*0328_00 kākaḥ 08,028.031b*0328_01 aham ekena pātena haṃsa pātaśataṃ jaye 08,028.031b*0328_02 ekenaiva ca haṃsa tvaṃ pāteneha patiṣyasi 08,028.031c haṃsasya patitaṃ kāko balavān āśuvikramaḥ 08,028.032a prapetatuḥ spardhayātha tatas tau haṃsavāyasau 08,028.032c ekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca 08,028.032d*0329_01 spardhinau sahitau tūrṇaṃ kham āsthāya tarasvinau 08,028.032d*0330_01 pūrvam eva tu vai kākas tūrṇaṃ gantuṃ pracakrame 08,028.032d*0331_01 kāko 'tha haṃsaṃ cāpalyāc chīghratāṃ pratidarśayan 08,028.032d*0331_02 vegenātītya tarasā punar eti muhur muhuḥ 08,028.032d*0331_03 tuṇḍenābhyahanac caitaṃ kurvan nāmāpasavyataḥ 08,028.032d*0331_04 rorūyann iti cāpy etaṃ samāhvayati vai muhuḥ 08,028.033a petivān atha cakrāṅgaḥ petivān atha vāyasaḥ 08,028.033c visismāpayiṣuḥ pātair ācakṣāṇo ''tmanaḥ kriyām 08,028.034a atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi ca 08,028.034c dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vinedur atha taiḥ svaraiḥ 08,028.035a haṃsāṃś cāvahasanti sma prāvadann apriyāṇi ca 08,028.035c utpatyotpatya ca prāhur muhūrtam iti ceti ca 08,028.036a vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaś ca nipatanty utpatanti ca 08,028.036c kurvāṇā vividhān rāvān āśaṃsantas tadā jayam 08,028.037a haṃsas tu mṛdukenaiva vikrāntum upacakrame 08,028.037c pratyahīyata kākāc ca muhūrtam iva māriṣa 08,028.038a avamanya rayaṃ haṃsān idaṃ vacanam abravīt 08,028.038c yo 'sāv utpatito haṃsaḥ so 'sāv eva prahīyate 08,028.039a atha haṃsaḥ sa tac chrutvā prāpatat paścimāṃ diśam 08,028.039a*0332_01 **** **** bhāṣitaṃ patatāṃ varaḥ 08,028.039a*0332_02 vigāhya haṃso vikṣobhya 08,028.039c upary upari vegena sāgaraṃ varuṇālayam 08,028.039d*0333_01 bahusattvasamākīrṇaṃ vīcībhir bhīmadarśanam 08,028.039d*0333_02 athācireṇa rādheya kāko vegād ahīyata 08,028.039d*0333_03 tato 'tīva pariśrāntaḥ kathaṃ cid dhaṃsam anvagāt 08,028.040a tato bhīḥ prāviśat kākaṃ tadā tatra vicetasam 08,028.040c dvīpadrumān apaśyantaṃ nipatantaṃ śramānvitam 08,028.040d*0334_01 avekṣamāṇas taṃ kākaṃ vihvalaṃ taṃ muhur muhuḥ 08,028.040e nipateyaṃ kva nu śrānta iti tasmiñ jalārṇave 08,028.041a aviṣahyaḥ samudro hi bahusattvagaṇālayaḥ 08,028.041c mahābhūtaśatodbhāsī nabhaso 'pi viśiṣyate 08,028.042a gāmbhīryād dhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhama 08,028.042c digambarāmbhasāṃ karṇa samudrasthā hi durjayāḥ 08,028.042e vidūrapātāt toyasya kiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ 08,028.043a atha haṃso 'bhyatikramya muhūrtam iti ceti ca 08,028.043c avekṣamāṇas taṃ kākaṃ nāśaknod vyapasarpitum 08,028.043e atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata 08,028.043f*0335_01 yāvad gatvā pataty eṣa kāko mām iti cintayan 08,028.043f*0335_02 tataḥ kāko bhṛśaṃ śrānto haṃsam abhyāgamat tadā 08,028.043f*0336_01 śanakaiḥ parihīyantaṃ pariśrāntam acetasam 08,028.043f*0336_02 taṃ prahasya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ mandagatiṃ tadā 08,028.044a taṃ tathā hīyamānaṃ ca haṃso dṛṣṭvābravīd idam 08,028.044c ujjihīrṣur nimajjantaṃ smaran satpuruṣavratam 08,028.045a bahūni patanāni tvam ācakṣāṇo muhur muhuḥ 08,028.045c patasy avyāharaṃś cedaṃ na no guhyaṃ prabhāṣase 08,028.046a kiṃ nāma patanaṃ kāka yat tvaṃ patasi sāṃpratam 08,028.046c jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ 08,028.046d*0337_01 prabrūhi katame tatra pāte vartasi vāyasa 08,028.046d*0337_02 ehy ehi kāka śīghraṃ tvam eṣa tvāṃ pratipālaye 08,028.047a sa pakṣābhyāṃ spṛśann ārtas tuṇḍena jalam arṇave 08,028.047b*0338_01 dṛṣṭo haṃsena duṣṭātmann idaṃ haṃsaṃ tato 'bravīt 08,028.047b*0338_02 apaśyann ambhasaḥ pāraṃ nipataṃś ca śramānvitaḥ 08,028.047b*0338_03 pātavegapramathito haṃsaṃ kāko 'bravīd idam 08,028.047b*0338_04 vayaṃ kākāḥ kuto nāma carāmaḥ kākapātikām 08,028.047b*0338_05 haṃsa prāṇaiḥ prapadye tvāṃ dvīpāntaṃ prāpayasva mām 08,028.047b*0339_01 sa pakṣābhyāṃ spṛśann ārtas tuṇḍena ca mahārṇavam 08,028.047c kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha 08,028.047d*0340_01 sāgarāmbhasi taṃ dṛṣṭvā patitaṃ dīnacetasam 08,028.047d*0340_02 mriyamāṇam idaṃ kākaṃ haṃso vākyam uvāca ha 08,028.048 haṃsa uvāca 08,028.048a śatam ekaṃ ca pātānāṃ yat prabhāṣasi vāyasa 08,028.048b*0341_01 ślāghamānas tvam ātmānaṃ kāka bhāṣitavān asi 08,028.048b*0342_01 sa tvam ekaśataṃ pātaṃ patann abhyadhiko mayā 08,028.048b*0342_02 katham evaṃ pariśrāntaḥ patito 'si mahārṇave 08,028.048b*0342_03 pratyuvāca tataḥ kākaḥ sīdamāna idaṃ vacaḥ 08,028.048b*0342_04 upariṣṭhaṃ tadā haṃsam abhivīkṣya prasādayan 08,028.048c nānāvidhānīha purā tac cānṛtam ihādya te 08,028.049 kāka uvāca 08,028.049a ucchiṣṭadarpito haṃsa manye ''tmānaṃ suparṇavat 08,028.049c avamanya bahūṃś cāhaṃ kākān anyāṃś ca pakṣiṇaḥ 08,028.049e prāṇair haṃsa prapadye tvāṃ dvīpāntaṃ prāpayasva mām 08,028.049f*0343_01 ucchiṣṭānnena puṣṭo 'haṃ darpotsiktaḥ kuvāyasaḥ 08,028.049f*0343_02 suparṇa iti cātmānaṃ jñātavān buddhilāghavāt 08,028.049f*0343_03 śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'ham udakāntam avāpnuyām 08,028.049f*0344_01 haṃsedānīṃ pariśrāntam āpado māṃ samuddhara 08,028.050a yady ahaṃ svastimān haṃsa svadeśaṃ prāpnuyāṃ punaḥ 08,028.050c na kaṃ cid avamanyeyam āpado māṃ samuddhara 08,028.050d*0345_01 yadi nāma punar jīvan gaccheyaṃ svaṃ niveśanam 08,028.050d*0345_02 naivaṃ punar hīnam api kṣeptāhaṃ khevicāriṇam 08,028.051a tam evaṃvādinaṃ dīnaṃ vilapantam acetanam 08,028.051c kāka kāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave 08,028.051d*0346_01 kṛpayābhiparīto vai kṛpāṃ cakre durātmani 08,028.052a tathaitya vāyasaṃ haṃso jalaklinnaṃ sudurdaśam 08,028.052c padbhyām utkṣipya vepantaṃ pṛṣṭham āropayac chanaiḥ 08,028.053a āropya pṛṣṭhaṃ kākaṃ taṃ haṃsaḥ karṇa vicetasam 08,028.053b*0347_01 avismayaṃs tadā karṇa punar enaṃ samānayat 08,028.053c ājagāma punar dvīpaṃ spardhayā petatur yataḥ 08,028.053d*0348_01 utsṛjaṃś cābravīn maivaṃ punaḥ kāryaṃ tvayeti ha 08,028.054a saṃsthāpya taṃ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecaram 08,028.054c gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ 08,028.054d*0349_01 evam ucchiṣṭapuṣṭaḥ sa kāko haṃsaparājitaḥ 08,028.054d*0349_02 balaṃ vīryaṃ mahat karṇa tyaktvā kṣāntim upāgataḥ 08,028.055a ucchiṣṭabhojanāt kāko yathā vaiśyakule tu saḥ 08,028.055c evaṃ tvam ucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrair na saṃśayaḥ 08,028.055e sadṛśāñ śreyasaś cāpi sarvān karṇātimanyase 08,028.056a droṇadrauṇikṛpair gupto bhīṣmeṇānyaiś ca kauravaiḥ 08,028.056c virāṭanagare pārtham ekaṃ kiṃ nāvadhīs tadā 08,028.057a yatra vyastāḥ samastāś ca nirjitāḥ stha kirīṭinā 08,028.057c sṛgālā iva siṃhena kva te vīryam abhūt tadā 08,028.058a bhrātaraṃ ca hataṃ dṛṣṭvā nirjitaḥ savyasācinā 08,028.058c paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ 08,028.059a tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥ 08,028.059c kurūn samagrān utsṛjya prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ 08,028.060a hatvā jitvā ca gandharvāṃś citrasenamukhān raṇe 08,028.060c karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhāryaṃ samamocayat 08,028.061a punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca 08,028.061c kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ rājasaṃsadi 08,028.062a satataṃ ca tad aśrauṣīr vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ 08,028.062c avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau saṃnidhau vai mahīkṣitām 08,028.063a kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṃjayaḥ 08,028.063c tvatto 'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā 08,028.064a idānīm eva draṣṭāsi pradhane syandane sthitau 08,028.064c putraṃ ca vasudevasya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 08,028.064d*0350_01 yathāśrayata cakrāṅgaṃ vāyaso buddhim āsthitaḥ 08,028.064d*0350_02 tathāśrayasva vārṣṇeyaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 08,028.064d*0351_01 yadā tvaṃ yudhi vikrāntau vāsudevadhanaṃjayau 08,028.064d*0351_02 draṣṭāsy ekarathe karṇaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi 08,028.064d*0351_03 yadā śaraśataiḥ pārtho darpaṃ tava vadhiṣyati 08,028.064d*0351_04 tadā tvam antaraṃ draṣṭā ātmanaś cārjunasya ca 08,028.064d*0352_01 tvaṃ śīghram eva vārṣṇeyaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 08,028.065a devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau nararṣabhau 08,028.065b*0353_01 tau māvamaṃsthā maurkhyāt tvaṃ khadyota iva rocanau 08,028.065b*0354_01 sūryācandramasau yadvat tadvad arjunakeśavau 08,028.065c prakāśenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavan nṛṣu 08,028.066a evaṃ vidvān māvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau 08,028.066c nṛsiṃhau tau naraśvā tvaṃ joṣam āssva vikatthana 08,029.001 saṃjaya uvāca 08,029.001a madrādhipasyādhirathis tadaivaṃ; vaco niśamyāpriyam apratītaḥ 08,029.001c uvāca śalyaṃ viditaṃ mamaitad; yathāvidhāv arjunavāsudevau 08,029.002a śaure rathaṃ vāhayato 'rjunasya; balaṃ mahāstrāṇi ca pāṇḍavasya 08,029.002c ahaṃ vijānāmi yathāvad adya; parokṣabhūtaṃ tava tat tu śalya 08,029.003a tau cāpradhṛṣyau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; vyapetabhīr yodhayiṣyāmi kṛṣṇau 08,029.003b*0355_01 purā mahendrādrivare samṛddhe 08,029.003b*0355_02 tapasvinaṃ rāmam upetya śalya 08,029.003b*0355_03 astrārthinaṃ mādya śiṣyaṃ gṛhāṇety 08,029.003b*0355_04 athābruvaṃ brāhmaṇacchadmanā ca 08,029.003b*0355_05 tatrāvasaṃ brāhmaṇa ity avipro 08,029.003b*0355_06 brahmāstralobhād anṛtena cāham 08,029.003b*0355_07 taj jāmadagnyena paraṃ mahāstraṃ 08,029.003b*0355_08 samantrayuktaṃ vihitaṃ mamāsīt 08,029.003b*0355_09 astraṃ yadā tad viditaṃ mamāsīt 08,029.003b*0355_10 tadābravīd brāhmaṇo māṃ maharṣiḥ 08,029.003b*0355_11 āpadgatenāstram idaṃ prayojyaṃ 08,029.003b*0355_12 tvayā raṇe gacchatā sādhayeti 08,029.003c saṃtāpayaty abhyadhikaṃ tu rāmāc; chāpo 'dya māṃ brāhmaṇasattamāc ca 08,029.004a avātsaṃ vai brāhmaṇacchadmanāhaṃ; rāme purā divyam astraṃ cikīrṣuḥ 08,029.004c tatrāpi me devarājena vighno; hitārthinā phalgunasyaiva śalya 08,029.005a kṛto 'vabhedena mamorum etya; praviśya kīṭasya tanuṃ virūpām 08,029.005b*0356_01 mamorum etya prabibheda kīṭaḥ 08,029.005b*0356_02 supte gurau tatra śiro nidhāya 08,029.005b*0356_03 ūruprabhedāc ca mahān babhūva 08,029.005b*0356_04 śarīrato me ghanaśoṇitaughaḥ 08,029.005c guror bhayāc cāpi na celivān ahaṃ; tac cāvabuddho dadṛśe sa vipraḥ 08,029.005d*0357_01 sa dhairyayuktaṃ prasamīkṣya māṃ vai 08,029.005d*0357_02 na tvaṃ vipraḥ ko 'si satyaṃ vadeti 08,029.005d*0357_03 tasmai tadātmānam ahaṃ yathāvad 08,029.005d*0357_04 ākhyātavān sūtavadetya śalya 08,029.006a pṛṣṭaś cāhaṃ tam avocaṃ maharṣiṃ; sūto 'ham asmīti sa māṃ śaśāpa 08,029.006b*0358_01 sa māṃ niśamyātha mahātapasvī 08,029.006b*0358_02 saṃśaptavān roṣaparītacetāḥ 08,029.006c sūtopadhāv āptam idaṃ tvayāstraṃ; na karmakāle pratibhāsyati tvām 08,029.007a anyatra yasmāt tava mṛtyukālād; abrāhmaṇe brahma na hi dhruvaṃ syāt 08,029.007c tad adya paryāptam atīva śastram; asmin saṃgrāme tumule tāta bhīme 08,029.007d*0359_01 yo 'yaṃ śalya bharateṣūpapannaḥ 08,029.007d*0359_02 prakarṣaṇaḥ sarvaharo 'tibhīmaḥ 08,029.007d*0359_03 so 'bhimanye kṣatriyāṇāṃ pravīrān 08,029.007d*0359_04 pratāpitā balavān vai vimardaḥ 08,029.007d*0360_01 śalyogradhanvānam ahaṃ variṣṭhaṃ 08,029.007d*0360_02 tarasvinaṃ bhīmam asahyavīryam 08,029.007d*0360_03 satyapratijñaṃ yudhi pāṇḍaveyaṃ 08,029.007d*0360_04 dhanaṃjayaṃ mṛtyumukhaṃ nayiṣye 08,029.007d*0361_01 astraṃ hi me tat pratipannam adya 08,029.007d*0361_02 yena kṣepsye samare śatrupūgān 08,029.007d*0361_03 pratāpinaṃ balavantaṃ kṛtāstraṃ 08,029.007d*0361_04 tam ugradhanvānam amitaujasaṃ ca 08,029.007d*0361_05 krūraṃ śūraṃ raudram amitrasāhaṃ 08,029.007d*0361_06 dhanaṃjayaṃ saṃyuge 'haṃ haniṣye 08,029.007d*0362_01 dhruvaṃ kurūṇām ayam antakālo 08,029.007d*0362_02 mahābhayaḥ śoṇitaughapravāhī 08,029.007d*0362_03 dhruvaḥ kṣayaḥ kṣatriyapuṃgavānāṃ 08,029.007d*0362_04 mahābhayo 'yaṃ samupasthito 'dya 08,029.007d*0362_05 astraṃ hi me na pratibhām upaiti 08,029.007d*0362_06 yena kṣayaṃ śatrugaṇān nayiṣye 08,029.007d*0362_07 tasmāt tam āsādaya madrarāja 08,029.007d*0362_08 divyaṃ dhanur yasya maheṣavaś ca 08,029.007d*0362_09 astrāṇi divyāni ca santi yasmiṃs 08,029.007d*0362_10 tasmin rathaṃ prāpaya śīghram adya 08,029.007d*0362_11 śroṣyantīmaṃ kathyamānaṃ vicitraṃ 08,029.007d*0362_12 yāvad bhūmau bhavitāro manuṣyāḥ 08,029.007d*0363_01 karṇaḥ kṛṣṇau jaghnivān ekavīraḥ 08,029.007d*0363_02 kṛṣṇau karṇaṃ jaghnivantāv athāpi 08,029.008a apāṃ patir vegavān aprameyo; nimajjayiṣyan nivahān prajānām 08,029.008c mahānagaṃ yaḥ kurute samudraṃ; velaiva taṃ vārayaty aprameyam 08,029.009a pramuñcantaṃ bāṇasaṃghān amoghān; marmacchido vīrahaṇaḥ sapatrān 08,029.009c kuntīputraṃ pratiyotsyāmi yuddhe; jyākarṣiṇām uttamam adya loke 08,029.010a evaṃ balenātibalaṃ mahāstraṃ; samudrakalpaṃ sudurāpam ugram 08,029.010c śaraughiṇaṃ pārthivān majjayantaṃ; veleva pārtham iṣubhiḥ saṃsahiṣye 08,029.011a adyāhave yasya na tulyam anyaṃ; manye manuṣyaṃ dhanur ādadānam 08,029.011c surāsurān vai yudhi yo jayeta; tenādya me paśya yuddhaṃ sughoram 08,029.012a atimānī pāṇḍavo yuddhakāmo; amānuṣair eṣyati me mahāstraiḥ 08,029.012c tasyāstram astrair abhihatya saṃkhye; śarottamaiḥ pātayiṣyāmi pārtham 08,029.013a divākareṇāpi samaṃ tapantaṃ; samāptaraśmiṃ yaśasā jvalantam 08,029.013b*0364_01 sahasraraśmipratimaṃ jvalantaṃ 08,029.013b*0364_02 diśaś ca sarvāḥ pratapantam ugram 08,029.013c tamonudaṃ megha ivātimātro; dhanaṃjayaṃ chādayiṣyāmi bāṇaiḥ 08,029.014a vaiśvānaraṃ dhūmaśikhaṃ jvalantaṃ; tejasvinaṃ lokam imaṃ dahantam 08,029.014c megho bhūtvā śaravarṣair yathāgniṃ; tathā pārthaṃ śamayiṣyāmi yuddhe 08,029.014d*0365_01 āśīviṣaṃ durdharam aprameyaṃ 08,029.014d*0365_02 sutīkṣṇadaṃṣṭraṃ jvalanaprabhāvam 08,029.014d*0365_03 krodhapradīptaṃ tv ahitaṃ mahāntaṃ 08,029.014d*0365_04 kuntīputraṃ śamayiṣyāmi bhallaiḥ 08,029.015a pramāthinaṃ balavantaṃ prahāriṇaṃ; prabhañjanaṃ mātariśvānam ugram 08,029.015c yuddhe sahiṣye himavān ivācalo; dhanaṃjayaṃ kruddham amṛṣyamāṇam 08,029.016a viśāradaṃ rathamārgeṣv asaktaṃ; dhuryaṃ nityaṃ samareṣu pravīram 08,029.016c loke varaṃ sarvadhanurdharāṇāṃ; dhanaṃjayaṃ saṃyuge saṃsahiṣye 08,029.017a adyāhave yasya na tulyam anyaṃ; madhyemanuṣyaṃ dhanur ādadānam 08,029.017c sarvām imāṃ yaḥ pṛthivīṃ saheta; tathā vidvān yotsyamāno 'smi tena 08,029.018a yaḥ sarvabhūtāni sadevakāni; prasthe 'jayat khāṇḍave savyasācī 08,029.018c ko jīvitaṃ rakṣamāṇo hi tena; yuyutsate mām ṛte mānuṣo 'nyaḥ 08,029.018d*0366_01 mānī kṛtāstraḥ kṛtahastayogo 08,029.018d*0366_02 divyāstravic chvetahayaḥ pramāthī 08,029.018d*0366_03 tasyāham adyātirathasya kāyāc 08,029.018d*0366_04 chiro hariṣyāmi śitaiḥ pṛṣatkaiḥ 08,029.018d*0366_05 yotsyāmy enaṃ śalya dhanaṃjayaṃ vai 08,029.018d*0366_06 mṛtyuṃ puraskṛtya raṇe jayaṃ vā 08,029.018d*0366_07 anyo hi na hy ekarathena martyo 08,029.018d*0366_08 yudhyeta yaḥ pāṇḍavam indrakalpam 08,029.019a ahaṃ tasya pauruṣaṃ pāṇḍavasya; brūyāṃ hṛṣṭaḥ samitau kṣatriyāṇām 08,029.019c kiṃ tvaṃ mūrkhaḥ prabhaṣan mūḍhacetā; mām avocaḥ pauruṣam arjunasya 08,029.020a apriyo yaḥ paruṣo niṣṭhuro hi; kṣudraḥ kṣeptā kṣamiṇaś cākṣamāvān 08,029.020c hanyām ahaṃ tādṛśānāṃ śatāni; kṣamāmi tvāṃ kṣamayā kālayogāt 08,029.021a avocas tvaṃ pāṇḍavārthe 'priyāṇi; pradharṣayan māṃ mūḍhavat pāpakarman 08,029.021c mayy ārjave jihmagatir hatas tvaṃ; mitradrohī saptapadaṃ hi mitram 08,029.022a kālas tv ayaṃ mṛtyumayo 'tidāruṇo; duryodhano yuddham upāgamad yat 08,029.022c tasyārthasiddhim abhikāṅkṣamāṇas; tam abhyeṣye yatra naikāntyam asti 08,029.022d*0367_01 tathāpy ahaṃ pāṇḍavavāsudevau 08,029.022d*0367_02 yotsye raṇe madvidhasyaiva karma 08,029.022d*0367_03 na prākṛtaḥ sajjate vai kadā cid 08,029.022d*0367_04 yaḥ pratyudīyāt kṛṣṇadhanaṃjayau tau 08,029.023a mitraṃ mider nandateḥ prīyater vā; saṃtrāyater mānada modater vā 08,029.023b*0368_01 pramīyate bhajater yac ca mitraṃ 08,029.023b*0368_02 tac cāpi sarvaṃ mama duryodhane 'sti 08,029.023b*0369_01 mitraṃ mitrair nandyate prīyate vā 08,029.023b*0369_02 saṃtrāyate mānada modate vā 08,029.023c bravīti tac cāmuta viprapūrvāt; tac cāpi sarvaṃ mama duryodhane 'sti 08,029.024a śatruḥ śadeḥ śāsateḥ śāyater vā; śṛṇāter vā śvayater vāpi sarge 08,029.024c upasargād bahudhā sūdateś ca; prāyeṇa sarvaṃ tvayi tac ca mahyam 08,029.024d*0370_01 śānte śatrau śāsate kauravendro 08,029.024d*0370_02 bhūmiṃ sarvāṃ sarvasaṃpatsamṛddhām 08,029.024d*0370_03 prāyeṇa tvaṃ vetsi śalya prabhāvaṃ 08,029.024d*0370_04 duryodhanārthaṃ yudhyato me narendra 08,029.024d*0370_05 yaśortham arthārtham athetarārthaṃ 08,029.024d*0370_06 tasmād ahaṃ pāṇḍavavāsudevau 08,029.025a duryodhanārthaṃ tava cāpriyārthaṃ; yaśortham ātmārtham apīśvarārtham 08,029.025c tasmād ahaṃ pāṇḍavavāsudevau; yotsye yatnāt karma tat paśya me 'dya 08,029.025d*0371_01 yāhi tattvaṃ saṃgataḥ pāṇḍavena 08,029.025d*0371_02 dhanaṃjayaṃ mṛtyulokaṃ nayiṣye 08,029.025d*0371_03 tayā cāhaṃ mṛtyulokaṃ gamiṣye 08,029.025d*0371_04 yasmād upāttaṃ bhārgavād astravṛndam 08,029.025d*0371_05 tasmād astraṃ śatrusaṃghe pramāmi [?] 08,029.025d*0372_01 śalyādyāhaṃ saṃgataḥ pāṇḍavena 08,029.025d*0372_02 mucyeyaṃ cej jīvamānaḥ kathaṃ cit 08,029.025d*0372_03 śaśvan mṛtyoḥ syām anādhṛṣyarūpo 08,029.025d*0372_04 vyaktaṃ tasmāt saṃyugād vipramuktaḥ 08,029.026a astrāṇi paśyādya mamottamāni; brāhmāṇi divyāny atha mānuṣāṇi 08,029.026c āsādayiṣyāmy aham ugravīryaṃ; dvipottamaṃ mattam ivābhimattaḥ 08,029.027a astraṃ brāhmaṃ manasā tad dhy ajayyaṃ; kṣepsye pārthāyāpratimaṃ jayāya 08,029.027c tenāpi me naiva mucyeta yuddhe; na cet pated viṣame me 'dya cakram 08,029.028a vaivasvatād daṇḍahastād varuṇād vāpi pāśinaḥ 08,029.028c sagadād vā dhanapateḥ savajrād vāpi vāsavāt 08,029.029a nānyasmād api kasmāc cid bibhimo hy ātatāyinaḥ 08,029.029c iti śalya vijānīhi yathā nāhaṃ bibhemy abhīḥ 08,029.030a tasmād bhayaṃ na me pārthān nāpi caiva janārdanāt 08,029.030c adya yuddhaṃ hi tābhyāṃ me saṃparāye bhaviṣyati 08,029.030d*0373_01 kadā cid vijayasyāham astrahetor aṭan nṛpa 08,029.030d*0373_02 ajñānād dhi kṣipan bāṇān ghorarūpān bhayānakān 08,029.031a śvabhre te patatāṃ cakram iti me brāhmaṇo 'vadat 08,029.031c yudhyamānasya saṃgrāme prāptasyaikāyane bhayam 08,029.032a tasmād bibhemi balavad brāhmaṇavyāhṛtād aham 08,029.032c ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 08,029.032d*0374_01 adāṃ tasmai gosahasraṃ balīvardāṃś ca ṣaṭśatān 08,029.032d*0374_02 prasādaṃ na lebhe śalya brāhmaṇān madrakeśvara 08,029.032d*0375_01 kadā cid brāhmaṇasyātha homadhenor ahaṃ nṛpa 08,029.032d*0375_02 ajānann akṣipaṃ bāṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 08,029.033a homadhenvā vatsam asya pramatta iṣuṇāhanam 08,029.033c carantam ajane śalya brāhmaṇāt tapaso nidheḥ 08,029.033d*0376_01 yasmāt tvayā pramattena homadhenvā hataḥ sutaḥ 08,029.033d*0377_01 yasmād vatsa tvayā cātra homadhenvā hataḥ sutaḥ 08,029.033d*0377_02 tasmāt tvam api rādheya vākśalyaṃ mahad āpnuhi 08,029.033d*0377_03 śvabhre te patitā cakraṃ 08,029.033d*0378_01 **** **** yudhyamānasya śatruṇā 08,029.033d*0378_02 prāpta ekāyane kāle mṛtyusādhāraṇe tvayi 08,029.033d*0378_03 spardhase yena saṃgrāme yadarthaṃ ghaṭase 'niśam 08,029.033d*0378_04 tata eva dhruvaṃ mṛtyuṃ sūta prāpsyasi saṃyuge 08,029.033d*0379_01 ahaṃ prasādayāṃ cakre brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 08,029.033d*0379_02 gavāṃ daśaśataṃ vittaṃ balīvardāṃś ca ṣaṭśatam 08,029.033d*0379_03 prayacchann ālabhaṃ kāmaṃ brāhmaṇāt tam ahaṃ tadā 08,029.033d*0379_04 dāsīśataṃ niṣkakaṇṭhaṃ śatam aśvatarīrathān 08,029.033d*0379_05 kanyānāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ sahasraṃ samalaṃkṛtam 08,029.033d*0380_01 śalyam uddhartum āyāntaṃ 08,029.034a īṣādantān saptaśatān dāsīdāsaśatāni ca 08,029.034a*0381_01 **** **** kuñjarān ṣaṣṭihāyanān 08,029.034a*0381_02 aśvānāṃ ca sahasre dve 08,029.034c dadato dvijamukhyāya prasādaṃ na cakāra me 08,029.035a kṛṣṇānāṃ śvetavatsānāṃ sahasrāṇi caturdaśa 08,029.035c āharan na labhe tasmāt prasādaṃ dvijasattamāt 08,029.036a ṛddhaṃ gehaṃ sarvakāmair yac ca me vasu kiṃ cana 08,029.036c tat sarvam asmai satkṛtya prayacchāmi na cecchati 08,029.036d*0382_01 yat kiṃ cin māmakaṃ vittaṃ tvadadhīnaṃ karomi tat 08,029.036d*0382_02 iti māṃ yācamānaṃ vai brāhmaṇaḥ pratyavārayat 08,029.036d*0382_03 krodhadīptekṣaṇaḥ śalya nirdahānn iva cakṣuṣā 08,029.037a tato 'bravīn māṃ yācantam aparāddhaṃ prayatnataḥ 08,029.037c vyāhṛtaṃ yan mayā sūta tat tathā na tad anyathā 08,029.038a anṛtoktaṃ prajā hanyāt tataḥ pāpam avāpnuyāt 08,029.038c tasmād dharmābhirakṣārthaṃ nānṛtaṃ vaktum utsahe 08,029.039a mā tvaṃ brahmagatiṃ hiṃsyāḥ prāyaścittaṃ kṛtaṃ tvayā 08,029.039b*0383_01 naitad avyāhṛtaṃ kuryāt sarvaloko 'pi sūtaja 08,029.039b*0383_02 yan mayoktaṃ saroṣeṇa gaccha sūtaja mā ciram 08,029.039b*0383_03 iti mām asakṛt kruddhaḥ sa uvāca dvijottamaḥ 08,029.039b*0383_04 ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 08,029.039b*0383_05 nāhaṃ bibhemi bībhatsor na śalya madhusūdanāt 08,029.039b*0383_06 tasmād bibhemy ahaṃ śāpāt tena satyena te śape 08,029.039b*0383_07 saha yuddhaṃ sametābhyām adyedaṃ samupasthitam 08,029.039b*0383_08 yuddhe 'smiñ jīvitaṃ me 'dya śalya saṃśayam āgatam 08,029.039b*0383_09 śakro 'py amararāṭ tābhyām upagamyāhavaṃ saha 08,029.039b*0383_10 saṃśayaṃ paramaṃ gacchet kathaṃ vā manyate bhavān 08,029.039c madvākyaṃ nānṛtaṃ loke kaś cit kuryāt samāpnuhi 08,029.040a ity etat te mayā proktaṃ kṣiptenāpi suhṛttayā 08,029.040c jānāmi tvādhikṣipantaṃ joṣam āssvottaraṃ śṛṇu 08,030.001 saṃjaya uvāca 08,030.001a tataḥ punar mahārāja madrarājam ariṃdamam 08,030.001c abhyabhāṣata rādheyaḥ saṃnivāryottaraṃ vacaḥ 08,030.002a yat tvaṃ nidarśanārthaṃ māṃ śalya jalpitavān asi 08,030.002c nāhaṃ śakyas tvayā vācā vibhīṣayitum āhave 08,030.003a yadi māṃ devatāḥ sarvā yodhayeyuḥ savāsavāḥ 08,030.003b*0384_01 nānyasmād api kasmāc cid amitād ātatāyinaḥ 08,030.003c tathāpi me bhayaṃ na syāt kim u pārthāt sakeśavāt 08,030.004a nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo vāṅmātreṇa kathaṃ cana 08,030.004c anyaṃ jānīhi yaḥ śakyas tvayā bhīṣayituṃ raṇe 08,030.004d*0385_01 dandahyamānās tīkṣṇena nīcāḥ parayaśogninā 08,030.004d*0385_02 aśaktās tat padaṃ gantuṃ tato nindāṃ pracakrire 08,030.005a nīcasya balam etāvat pāruṣyaṃ yat tvam āttha mām 08,030.005c aśakto 'smadguṇān prāptuṃ valgase bahu durmate 08,030.006a na hi karṇaḥ samudbhūto bhayārtham iha māriṣa 08,030.006c vikramārtham ahaṃ jāto yaśorthaṃ ca tathaiva ca 08,030.006d*0386_01 sakhibhāvena sauhārdān mitrabhāvena caiva hi 08,030.006d*0386_02 kāraṇais tribhir etais tvaṃ śalya jīvasi sāṃpratam 08,030.006d*0386_03 rājñaś ca dhārtarāṣṭrasya kāryaṃ sumahad udyatam 08,030.006d*0386_04 mayi tac cāhitaṃ śalya tena jīvasi me kṣaṇam 08,030.006d*0386_05 kṛtaś ca samayaḥ pūrvaṃ kṣantavyaṃ vipriyaṃ tava 08,030.006d*0386_06 samayaḥ paripālyo me tena jīvasi madraka 08,030.006d*0386_07 ṛte śalyasahasreṇa vijayeyam ahaṃ parān 08,030.006d*0386_08 mitradrohas tu pāpīyān iti jīvasi sāṃpratam 08,030.006d*0386_08 śalya uvāca 08,030.006d*0386_09 nanu pralāpāḥ karṇaite yān bravīṣi parān prati 08,030.006d*0386_10 saṃjaya uvāca 08,030.006d*0386_10 ṛte karṇasahasreṇa śakyā jetuṃ pare yudhi 08,030.006d*0386_11 tathā bruvantaṃ paruṣaṃ karṇo madrādhipaṃ tadā 08,030.006d*0386_12 paruṣaṃ dviguṇaṃ bhūyaḥ provācāpriyadarśanam 08,030.007a idaṃ tu me tvam ekāgraḥ śṛṇu madrajanādhipa 08,030.007c saṃnidhau dhṛtarāṣṭrasya procyamānaṃ mayā śrutam 08,030.008a deśāṃś ca vividhāṃś citrān pūrvavṛttāṃś ca pārthivān 08,030.008c brāhmaṇāḥ kathayantaḥ sma dhṛtarāṣṭram upāsate 08,030.009a tatra vṛddhaḥ purāvṛttāḥ kathāḥ kāś cid dvijottamaḥ 08,030.009c bāhlīkadeśaṃ madrāṃś ca kutsayan vākyam abravīt 08,030.010a bahiṣkṛtā himavatā gaṅgayā ca tiraskṛtāḥ 08,030.010c sarasvatyā yamunayā kurukṣetreṇa cāpi ye 08,030.011a pañcānāṃ sindhuṣaṣṭhānāṃ nadīnāṃ ye 'ntar āśritāḥ 08,030.011c tān dharmabāhyān aśucīn bāhlīkān parivarjayet 08,030.012a govardhano nāma vaṭaḥ subhāṇḍaṃ nāma catvaram 08,030.012c etad rājakuladvāram ākumāraḥ smarāmy aham 08,030.013a kāryeṇātyarthagāḍhena bāhlīkeṣūṣitaṃ mayā 08,030.013c tata eṣāṃ samācāraḥ saṃvāsād vidito mama 08,030.014a śākalaṃ nāma nagaram āpagā nāma nimnagā 08,030.014c jartikā nāma bāhlīkās teṣāṃ vṛttaṃ suninditam 08,030.015a dhānāgauḍāsave pītvā gomāṃsaṃ laśunaiḥ saha 08,030.015c apūpamāṃsavāṭyānām āśinaḥ śīlavarjitāḥ 08,030.016a hasanti gānti nṛtyanti strībhir mattā vivāsasaḥ 08,030.016c nagarāgāravapreṣu bahir mālyānulepanāḥ 08,030.017a mattāvagītair vividhaiḥ kharoṣṭraninadopamaiḥ 08,030.017b*0387_01 anāvṛtā maithune tāḥ kāmacārāś ca sarvaśaḥ 08,030.017c āhur anyonyam uktāni prabruvāṇā madotkaṭāḥ 08,030.018a hā hate hā hatety eva svāmibhartṛhateti ca 08,030.018c ākrośantyaḥ pranṛtyanti mandāḥ parvasv asaṃyatāḥ 08,030.019a teṣāṃ kilāvaliptānāṃ nivasan kurujāṅgale 08,030.019c kaś cid bāhlīkamukhyānāṃ nātihṛṣṭamanā jagau 08,030.020a sā nūnaṃ bṛhatī gaurī sūkṣmakambalavāsinī 08,030.020c mām anusmaratī śete bāhlīkaṃ kuruvāsinam 08,030.021a śatadrukanadīṃ tīrtvā tāṃ ca ramyām irāvatīm 08,030.021c gatvā svadeśaṃ drakṣyāmi sthūlaśaṅkhāḥ śubhāḥ striyaḥ 08,030.022a manaḥśilojjvalāpāṅgā gauryas trikakudāñjanāḥ 08,030.022c kevalājinasaṃvītāḥ kūrdantyaḥ priyadarśanāḥ 08,030.023a mṛdaṅgānakaśaṅkhānāṃ mardalānāṃ ca nisvanaiḥ 08,030.023c kharoṣṭrāśvataraiś caiva mattā yāsyāmahe sukham 08,030.024a śamīpīlukarīrāṇāṃ vaneṣu sukhavartmasu 08,030.024c apūpān saktupiṇḍīś ca khādanto mathitānvitāḥ 08,030.025a pathiṣu prabalā bhūtvā kadāsamṛdite 'dhvani 08,030.025c khalopahāraṃ kurvāṇās tāḍayiṣyāma bhūyasaḥ 08,030.026a evaṃ hīneṣu vrātyeṣu bāhlīkeṣu durātmasu 08,030.026c kaś cetayāno nivasen muhūrtam api mānavaḥ 08,030.027a īdṛśā brāhmaṇenoktā bāhlīkā moghacāriṇaḥ 08,030.027c yeṣāṃ ṣaḍbhāgahartā tvam ubhayoḥ śubhapāpayoḥ 08,030.028a ity uktvā brāhmaṇaḥ sādhur uttaraṃ punar uktavān 08,030.028c bāhlīkeṣv avinīteṣu procyamānaṃ nibodhata 08,030.029a tatra sma rākṣasī gāti sadā kṛṣṇacaturdaśīm 08,030.029c nagare śākale sphīte āhatya niśi dundubhim 08,030.030a kadā vā ghoṣikā gāthāḥ punar gāsyanti śākale 08,030.030c gavyasya tṛptā māṃsasya pītvā gauḍaṃ mahāsavam 08,030.031a gaurībhiḥ saha nārībhir bṛhatībhiḥ svalaṃkṛtāḥ 08,030.031c palāṇḍugaṇḍūṣayutān khādante caiḍakān bahūn 08,030.032a vārāhaṃ kaukkuṭaṃ māṃsaṃ gavyaṃ gārdabham auṣṭrakam 08,030.032c aiḍaṃ ca ye na khādanti teṣāṃ janma nirarthakam 08,030.033a iti gāyanti ye mattāḥ śīdhunā śākalāvataḥ 08,030.033c sabālavṛddhāḥ kūrdantas teṣu vṛttaṃ kathaṃ bhavet 08,030.033d*0388_01 yatra lokeśvaraḥ kṛṣṇo devadevo janārdanaḥ 08,030.033d*0388_02 vismṛtaḥ puruṣair ugrais teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ bhavet 08,030.034a iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te 08,030.034c yad anyo 'py uktavān asmān brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi 08,030.035a pañca nadyo vahanty etā yatra pīluvanāny api 08,030.035c śatadruś ca vipāśā ca tṛtīyerāvatī tathā 08,030.035e candrabhāgā vitastā ca sindhuṣaṣṭhā bahir gatāḥ 08,030.036a āraṭṭā nāma te deśā naṣṭadharmān na tān vrajet 08,030.036c vrātyānāṃ dāsamīyānāṃ videhānām ayajvanām 08,030.037a na devāḥ pratigṛhṇanti pitaro brāhmaṇās tathā 08,030.037b*0389_01 śrāddhatarpaṇakarmeṣu te viprā yatra saṃsthitāḥ 08,030.037b*0389_02 tat sarvaṃ viphalībhūtam iti satyavatī śrutiḥ 08,030.037c teṣāṃ pranaṣṭadharmāṇāṃ bāhlīkānām iti śrutiḥ 08,030.038a brāhmaṇena tathā proktaṃ viduṣā sādhusaṃsadi 08,030.038c kāṣṭhakuṇḍeṣu bāhlīkā mṛṇmayeṣu ca bhuñjate 08,030.038e saktuvāṭyāvalipteṣu śvādilīḍheṣu nirghṛṇāḥ 08,030.039a āvikaṃ cauṣṭrikaṃ caiva kṣīraṃ gārdabham eva ca 08,030.039c tadvikārāṃś ca bāhlīkāḥ khādanti ca pibanti ca 08,030.040a putrasaṃkariṇo jālmāḥ sarvānnakṣīrabhojanāḥ 08,030.040c āraṭṭā nāma bāhlīkā varjanīyā vipaścitā 08,030.041a uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te 08,030.041c yad anyo 'py uktavān sabhyo brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi 08,030.042a yugaṃdhare payaḥ pītvā proṣya cāpy acyutasthale 08,030.042c tadvad bhūtilaye snātvā kathaṃ svargaṃ gamiṣyati 08,030.043a pañca nadyo vahanty etā yatra niḥsṛtya parvatāt 08,030.043c āraṭṭā nāma bāhlīkā na teṣv āryo dvyahaṃ vaset 08,030.044a bahiś ca nāma hlīkaś ca vipāśāyāṃ piśācakau 08,030.044c tayor apatyaṃ bāhlīkā naiṣā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ 08,030.044d*0390_01 te kathaṃ vividhān dharmāñ jñāsyante hīnayonayaḥ 08,030.045a kāraskarān mahiṣakān kaliṅgān kīkaṭāṭavīn 08,030.045c karkoṭakān vīrakāṃś ca durdharmāṃś ca vivarjayet 08,030.046a iti tīrthānusartāraṃ rākṣasī kā cid abravīt 08,030.046c ekarātrā śamīgehe maholūkhalamekhalā 08,030.047a āraṭṭā nāma te deśā bāhlīkā nāma te janāḥ 08,030.047b*0391_01 brāhmaṇāpasadā yatra tulyakālāḥ prajāpateḥ 08,030.047b*0391_02 vedā na teṣāṃ vedyaṃ ca yajñā yajanam eva ca 08,030.047b*0391_03 vrātyānāṃ dāśamīyānām annaṃ devā na bhuñjate 08,030.047b*0391_04 prasthalā madragāndhārā āraṭṭā nāmataḥ khaśāḥ 08,030.047c vasātisindhusauvīrā iti prāyo vikutsitāḥ 08,030.048a uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te 08,030.048c ucyamānaṃ mayā samyak tad ekāgramanāḥ śṛṇu 08,030.049a brāhmaṇaḥ śilpino geham abhyagacchat purātithiḥ 08,030.049c ācāraṃ tatra saṃprekṣya prītaḥ śilpinam abravīt 08,030.050a mayā himavataḥ śṛṅgam ekenādhyuṣitaṃ ciram 08,030.050c dṛṣṭāś ca bahavo deśā nānādharmasamākulāḥ 08,030.051a na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ 08,030.051c sarve hi te 'bruvan dharmaṃ yathoktaṃ vedapāragaiḥ 08,030.052a aṭatā tu sadā deśān nānādharmasamākulān 08,030.052c āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam 08,030.053a tatraiva brāhmaṇo bhūtvā tato bhavati kṣatriyaḥ 08,030.053c vaiśyaḥ śūdraś ca bāhlīkas tato bhavati nāpitaḥ 08,030.054a nāpitaś ca tato bhūtvā punar bhavati brāhmaṇaḥ 08,030.054c dvijo bhūtvā ca tatraiva punar dāso 'pi jāyate 08,030.055a bhavaty ekaḥ kule vipraḥ śiṣṭānye kāmacāriṇaḥ 08,030.055c gāndhārā madrakāś caiva bāhlīkāḥ ke 'py acetasaḥ 08,030.056a etan mayā śrutaṃ tatra dharmasaṃkarakārakam 08,030.056c kṛtsnām aṭitvā pṛthivīṃ bāhlīkeṣu viparyayaḥ 08,030.057a uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te 08,030.057c yad apy anyo 'bravīd vākyaṃ bāhlīkānāṃ vikutsitam 08,030.058a satī purā hṛtā kā cid āraṭṭā kila dasyubhiḥ 08,030.058c adharmataś copayātā sā tān abhyaśapat tataḥ 08,030.059a bālāṃ bandhumatīṃ yan mām adharmeṇopagacchatha 08,030.059c tasmān nāryo bhaviṣyanti bandhakyo vai kuleṣu vaḥ 08,030.059e na caivāsmāt pramokṣyadhvaṃ ghorāt pāpān narādhamāḥ 08,030.059f*0392_01 tasmāt teṣāṃ bhāgaharā bhāgineyā na sūnavaḥ 08,030.060a kuravaḥ sahapāñcālāḥ śālvā matsyāḥ sanaimiṣāḥ 08,030.060c kosalāḥ kāśayo 'ṅgāś ca kaliṅgā magadhās tathā 08,030.061a cedayaś ca mahābhāgā dharmaṃ jānanti śāśvatam 08,030.061c nānādeśeṣu santaś ca prāyo bāhyā layād ṛte 08,030.062a ā matsyebhyaḥ kurupāñcāladeśyā; ā naimiṣāc cedayo ye viśiṣṭāḥ 08,030.062c dharmaṃ purāṇam upajīvanti santo; madrān ṛte pañcanadāṃś ca jihmān 08,030.063a evaṃ vidvan dharmakathāṃś ca rājaṃs; tūṣṇīṃbhūto jaḍavac chalya bhūyāḥ 08,030.063c tvaṃ tasya goptā ca janasya rājā; ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkṛtasya 08,030.064a atha vā duṣkṛtasya tvaṃ hartā teṣām arakṣitā 08,030.064c rakṣitā puṇyabhāg rājā prajānāṃ tvaṃ tv apuṇyabhāk 08,030.065a pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate 08,030.065c dharmaṃ pāñcanadaṃ dṛṣṭvā dhig ity āha pitāmahaḥ 08,030.066a vrātyānāṃ dāśamīyānāṃ kṛte 'py aśubhakarmaṇām 08,030.066b*0393_01 brahmaṇā nindite dharme sa tvaṃ loke kim abravīḥ 08,030.066c iti pāñcanadaṃ dharmam avamene pitāmahaḥ 08,030.066e svadharmastheṣu varṇeṣu so 'py etaṃ nābhipūjayet 08,030.067a uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te 08,030.067c kalmāṣapādaḥ sarasi nimajjan rākṣaso 'bravīt 08,030.068a kṣatriyasya malaṃ bhaikṣaṃ brāhmaṇasyānṛtaṃ malam 08,030.068c malaṃ pṛthivyā bāhlīkāḥ strīṇāṃ madrastriyo malam 08,030.069a nimajjamānam uddhṛtya kaś cid rājā niśācaram 08,030.069c apṛcchat tena cākhyātaṃ proktavān yan nibodha tat 08,030.070a mānuṣāṇāṃ malaṃ mlecchā mlecchānāṃ mauṣṭikā malam 08,030.070c mauṣṭikānāṃ malaṃ śaṇḍāḥ śaṇḍānāṃ rājayājakāḥ 08,030.071a rājayājakayājyānāṃ madrakāṇāṃ ca yan malam 08,030.071c tad bhaved vai tava malaṃ yady asmān na vimuñcasi 08,030.072a iti rakṣopasṛṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca 08,030.072c rākṣasaṃ bheṣajaṃ proktaṃ saṃsiddhaṃ vacanottaram 08,030.073a brāhmaṃ pāñcālāḥ kauraveyāḥ svadharmaḥ; satyaṃ matsyāḥ śūrasenāś ca yajñaḥ 08,030.073c prācyā dāsā vṛṣalā dākṣiṇātyāḥ; stenā bāhlīkāḥ saṃkarā vai surāṣṭrāḥ 08,030.074a kṛtaghnatā paravittāpahāraḥ; surāpānaṃ gurudārāvamarśaḥ 08,030.074b*0394_01 vākpāruṣyaṃ govadho rātricaryā 08,030.074b*0394_02 bahirgehaṃ paravastropabhogaḥ 08,030.074c yeṣāṃ dharmas tān prati nāsty adharma; āraṭṭakān pāñcanadān dhig astu 08,030.075a ā pāñcālebhyaḥ kuravo naimiṣāś ca; matsyāś caivāpy atha jānanti dharmam 08,030.075c kaliṅgakāś cāṅgakā māgadhāś ca; śiṣṭān dharmān upajīvanti vṛddhāḥ 08,030.076a prācīṃ diśaṃ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ 08,030.076c dakṣiṇāṃ pitaro guptāṃ yamena śubhakarmaṇā 08,030.077a pratīcīṃ varuṇaḥ pāti pālayann asurān balī 08,030.077c udīcīṃ bhagavān somo brahmaṇyo brāhmaṇaiḥ saha 08,030.078a rakṣaḥpiśācān himavān guhyakān gandhamādanaḥ 08,030.078b*0395_01 tathā rakṣaḥ piśācāś ca himavantaṃ nagottamam 08,030.078b*0395_02 guhyakāś ca mahārāja parvataṃ gandhamādanam 08,030.078c dhruvaḥ sarvāṇi bhūtāni viṣṇur lokāñ janārdanaḥ 08,030.078d*0396_01 naiva pāñcanadān pāpān samadān pāti kaś cana 08,030.079a iṅgitajñāś ca magadhāḥ prekṣitajñāś ca kosalāḥ 08,030.079c ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ śālvāḥ kṛtsnānuśāsanāḥ 08,030.079e pārvatīyāś ca viṣamā yathaiva girayas tathā 08,030.080a sarvajñā yavanā rājañ śūrāś caiva viśeṣataḥ 08,030.080c mlecchāḥ svasaṃjñāniyatā nānukta itaro janaḥ 08,030.081a pratirabdhās tu bāhlīkā na ca ke cana madrakāḥ 08,030.081c sa tvam etādṛśaḥ śalya nottaraṃ vaktum arhasi 08,030.081d*0397_01 pṛthivyāṃ sarvadeśānāṃ madrako malam ucyate 08,030.081d*0398_01 tathā strīṇāṃ ca sarvāsāṃ madrikā mala ucyate 08,030.081d*0399_01 sīdhoḥ pānaṃ gurutalpāvamardo 08,030.081d*0399_02 bhrūṇahatyā paravittāpahāraḥ 08,030.082a etaj jñātvā joṣam āssva pratīpaṃ mā sma vai kṛthāḥ 08,030.082c sa tvāṃ pūrvam ahaṃ hatvā haniṣye keśavārjunau 08,030.082d*0400_01 evaṃ jñātvā joṣam āssva pratīpaṃ 08,030.082d*0400_02 mā sma krudhyaḥ pāpabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 08,030.082d*0400_03 pūrvaṃ hatvā tvāṃ saputraṃ balaiś ca 08,030.082d*0400_04 paścād dhaṃsye vāsudevārjunau ca 08,030.083 śalya uvāca 08,030.083a āturāṇāṃ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ 08,030.083c aṅgeṣu vartate karṇa yeṣām adhipatir bhavān 08,030.084a rathātirathasaṃkhyāyāṃ yat tvā bhīṣmas tadābravīt 08,030.084c tān viditvātmano doṣān nirmanyur bhava mā krudhaḥ 08,030.085a sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ 08,030.085c vaiśyāḥ śūdrās tathā karṇa striyaḥ sādhvyaś ca suvratāḥ 08,030.086a ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha 08,030.086c anyonyam avatakṣanto deśe deśe samaithunāḥ 08,030.087a paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā 08,030.087c ātmavācyaṃ na jānīte jānann api vimuhyati 08,030.087d*0401_01 sarvatra santi rājānaḥ svaṃ svaṃ dharmam anuvratāḥ 08,030.087d*0401_02 durmanuṣyān nigṛhṇanti santi sarvatra dhārmikāḥ 08,030.087d*0401_03 na karṇa deśasāmānyāt sarvaḥ pāpaṃ niṣevate 08,030.087d*0401_04 saṃjaya uvāca 08,030.087d*0401_04 yādṛśāḥ svasvabhāvena devā api na tādṛśāḥ 08,030.087d*0401_05 tato duryodhano rājā karṇaśalyāv avārayat 08,030.087d*0401_06 sakhibhāvena rādheyaṃ śalyaṃ svāñjalyakena ca 08,030.087d*0401_07 tato nivāritaḥ karṇo dhārtarāṣṭreṇa māriṣa 08,030.088 saṃjaya uvāca 08,030.088a karṇo 'pi nottaraṃ prāha śalyo 'py abhimukhaḥ parān 08,030.088c punaḥ prahasya rādheyaḥ punar yāhīty acodayat 08,030.088d*0402_01 idaṃ tava mayākhyātaṃ kṣiptena na tv asauhṛdāt 08,030.088d*0403_01 tataḥ prayāntaṃ rādheyaṃ madrarājaḥ smayann iva 08,030.088d*0403_02 avasphūrjya idaṃ vākyam abravīt kurusaṃnidhau 08,030.088d*0403_03 camūṃ tavemāṃ vipulāṃ samṛddhām 08,030.088d*0403_04 asaṃkhyeyām aśvanarākulāṃ ca 08,030.088d*0403_05 tathā praveṣṭā samare dhanaṃjayaḥ 08,030.088d*0403_06 kakṣaṃ dahan dīpta ivāśrayāśīḥ 08,030.088d*0403_07 rathe sthitau vīra raṇe vareṇyau 08,030.088d*0403_08 siṃhaskandhau lohitapadmanetrau 08,030.088d*0403_09 draṣṭā bhavān adya vinā prayatnāt 08,030.088d*0403_10 tathā hi me śakunā vedayanti 08,031.001 saṃjaya uvāca 08,031.001a tataḥ parānīkabhidaṃ vyūham apratimaṃ paraiḥ 08,031.001c samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam 08,031.002a prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca 08,031.002c vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayann iva medinīm 08,031.003a vepamāna iva krodhād yuddhaśauṇḍaḥ paraṃtapaḥ 08,031.003c pativyūhya mahātejā yathāvad bharatarṣabha 08,031.004a vyadhamat pāṇḍavīṃ senām āsurīṃ maghavān iva 08,031.004c yudhiṣṭhiraṃ cābhibhavann asapavyaṃ cakāra ha 08,031.004d@006_0001 karṇasya rathaghoṣeṇa maurvīniṣpeṣaṇena ca 08,031.004d@006_0002 saṃgraheṇa ca raśmīnāṃ samakampanta sṛñjayāḥ 08,031.004d@006_0003 tāni sarvāṇi sainyāni karṇaṃ dṛṣṭvā viśāṃ pate 08,031.004d@006_0004 babhūvuḥ saṃprahṛṣṭāni tāvakāni yuyutsayā 08,031.004d@006_0005 aśrūyanta tato vācas tāvakānāṃ viśāṃ pate 08,031.004d@006_0006 karṇārjunamahāyuddham etad adya bhaviṣyati 08,031.004d@006_0007 adya duryodhano rājā hatāmitro bhaviṣyati 08,031.004d@006_0008 adya karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā phalguno vidraviṣyati 08,031.004d@006_0009 adya tāvad rathaṃ yuddhe karṇasyaivānugāminaḥ 08,031.004d@006_0010 karṇabāṇamayaṃ yuddhaṃ bhīmaṃ drakṣyāma saṃyuge 08,031.004d@006_0011 cirakālodyatam idam adyedānīṃ bhaviṣyati 08,031.004d@006_0012 adya drakṣyāma saṃgrāmaṃ ghoraṃ devāsuropamam 08,031.004d@006_0013 adyedānīṃ mahad yuddhaṃ bhaviṣyati bhayānakam 08,031.004d@006_0014 adyedānīṃ jayo nityam ekasyaikasya vā raṇe 08,031.004d@006_0015 arjunaṃ kila rādheyo vadhiṣyati mahāraṇe 08,031.004d@006_0016 atha vā kaṃ naraṃ loke na spṛśanti manorathāḥ 08,031.004d@006_0017 ity uktvā vividhā vācaḥ kuravaḥ kurunandana 08,031.004d@006_0018 ājaghnuḥ paṭahāṃś caiva tūryāṃś caiva sahasraśaḥ 08,031.004d@006_0019 bherīśaṅkhāṃś ca vividhān siṃhanādāṃś ca puṣkalān 08,031.004d@006_0020 murajānāṃ mahāśabdān ānakānāṃ śubhān ravān 08,031.004d@006_0021 nṛtyamānāś ca bahavas tarjamānāś ca māriṣa 08,031.004d@006_0022 anyonyam abhyayur yuddhe yuddharaṅgagatā narāḥ 08,031.005 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,031.005a kathaṃ saṃjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān 08,031.005c dhṛṣṭadyumnamukhān vīrān bhīmasenābhirakṣitān 08,031.005d*0404_01 sarvān eva maheṣvāsān ajayyān amarair api 08,031.006a ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṃjaya 08,031.006c pravibhajya yathānyāyaṃ kathaṃ vā samavasthitāḥ 08,031.007a kathaṃ pāṇḍusutāś cāpi pratyavyūhanta māmakān 08,031.007c kathaṃ caitan mahāyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam 08,031.008a kva ca bībhatsur abhavad yat karṇo 'yād yudhiṣṭhiram 08,031.008c ko hy arjunasya sāṃnidhye śakto 'bhyetuṃ yudhiṣṭhiram 08,031.009a sarvabhūtāni yo hy ekaḥ khāṇḍave jitavān purā 08,031.009c kas tam anyatra rādheyāt pratiyudhyej jijīviṣuḥ 08,031.010 saṃjaya uvāca 08,031.010a śṛṇu vyūhasya racanām arjunaś ca yathā gataḥ 08,031.010c paridāya nṛpaṃ tebhyaḥ saṃgrāmaś cābhavad yathā 08,031.011a kṛpaḥ śāradvato rājan māgadhaś ca tarasvinaḥ 08,031.011c sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 08,031.012a teṣāṃ prapakṣe śakunir ulūkaś ca mahārathaḥ 08,031.012c sādibhir vimalaprāsais tavānīkam arakṣatām 08,031.013a gāndhāribhir asaṃbhrāntaiḥ pārvatīyaiś ca durjayaiḥ 08,031.013c śalabhānām iva vrātaiḥ piśācair iva durdṛśaiḥ 08,031.014a catustriṃśat sahasrāṇi rathānām anivartinām 08,031.014c saṃśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṃ pārśvam apālayan 08,031.015a samuccitās tava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ 08,031.015c teṣāṃ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha 08,031.016a nideśāt sūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥ 08,031.016c āhvayanto 'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam 08,031.017a madhyesenāmukhaṃ karṇo vyavātiṣṭhata daṃśitaḥ 08,031.017c citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayan dhvajinīmukham 08,031.018a rakṣyamāṇaḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 08,031.018c vāhinīpramukhaṃ vīraḥ saṃprakarṣann aśobhata 08,031.019a ayoratnir mahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥ 08,031.019c mahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥ 08,031.019e duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ 08,031.020a tam anvayān mahārāja svayaṃ duryodhano nṛpaḥ 08,031.020c citrāśvaiś citrasaṃnāhaiḥ sodaryair abhirakṣitaḥ 08,031.021a rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitair madrakekayaiḥ 08,031.021c aśobhata mahārāja devair iva śatakratuḥ 08,031.022a aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ 08,031.022c nityamattāś ca mātaṅgāḥ śūrair mlecchair adhiṣṭhitāḥ 08,031.022d*0405_01 ārohaṇair mahāmātrais tomarāṅkuśapāṇibhiḥ 08,031.022e anvayus tad rathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ 08,031.023a te dhvajair vaijayantībhir jvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ 08,031.023c sādibhiś cāsthitā rejur drumavanta ivācalāḥ 08,031.024a teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ 08,031.024c paṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvur anivartinaḥ 08,031.024d*0406_01 bhiṇḍipāladharāś caiva śūlahastāḥ sucakriṇaḥ 08,031.024d*0406_02 teṣāṃ samāgamo ghoro devāsuraraṇopamaḥ 08,031.025a sādibhiḥ syandanair nāgair adhikaṃ samalaṃkṛtaiḥ 08,031.025c sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ 08,031.026a bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā 08,031.026c nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣām ādadhad bhayam 08,031.027a tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ 08,031.027c pattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ 08,031.028a tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,031.028c dhanaṃjayam amitraghnam ekavīram uvāca ha 08,031.029a paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe 08,031.029c yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca senānīkaṃ prakāśate 08,031.030a tad etad vai samālokya pratyamitraṃ mahad balam 08,031.030c yathā nābhibhavaty asmāṃs tathā nītir vidhīyatām 08,031.031a evam ukto 'rjuno rājñā prāñjalir nṛpam abravīt 08,031.031c yathā bhavān āha tathā tat sarvaṃ na tad anyathā 08,031.032a yas tv asya vihito ghātas taṃ kariṣyāmi bhārata 08,031.032c pradhānavadha evāsya vināśas taṃ karomy aham 08,031.033 yudhiṣṭhira uvāca 08,031.033a tasmāt tvam eva rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanam 08,031.033c vṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo 'pi saubalam 08,031.034a duḥśāsanaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṃgavaḥ 08,031.034c dhṛṣṭadyumnas tathā drauṇiṃ svayaṃ yāsyāmy ahaṃ kṛpam 08,031.035a draupadeyā dhārtarāṣṭrāñ śiṣṭān saha śikhaṇḍinā 08,031.035c te te ca tāṃs tān ahitān asmākaṃ ghnantu māmakāḥ 08,031.036 saṃjaya uvāca 08,031.036a ity ukto dharmarājena tathety uktvā dhanaṃjayaḥ 08,031.036c vyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāc camūmukham 08,031.036d*0407_01 arkavaiśvānaraprakhyaṃ samucchritapatākinam 08,031.036d*0408_01 agnir vaiśvānaraḥ pūrvo brahmenduḥ saptitāṃ gataḥ 08,031.036d*0408_02 tasmād yaḥ prathamaṃ jātas taṃ devā brāhmaṇā viduḥ 08,031.036d*0409_01 tam ādyaṃ prathamaṃ sṛṣṭaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā 08,031.036d*0410_01 brahmeśānendravaruṇān kramaśo yo 'vahat purā 08,031.036d*0410_02 tam ādyaṃ ratham āsthāya prayātau keśavārjunau 08,031.036d*0411_01 dhanaṃjayo mahārāja dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ 08,031.036d*0411_02 bhīmaseno mahābāhur vāmaṃ pakṣam upāśritaḥ 08,031.036d*0411_03 sātyakir draupadeyāś ca svayaṃ rājā ca pāṇḍavaḥ 08,031.036d*0411_04 vyūhasya pramukhe tasthuḥ svenānīkena saṃvṛtāḥ 08,031.036d*0411_05 svabalenārisainyaṃ tat pratyavasthāpya pāṇḍavaḥ 08,031.036d*0411_06 pratyavyūhat puraskṛtya dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 08,031.036d*0411_07 tat sādināgakalilaṃ padātirathasaṃkulam 08,031.036d*0411_08 dhṛṣṭadyumnamukhaṃ vyūham aśobhata mahābalam 08,031.037a atha taṃ ratham āyāntaṃ dṛṣṭvātyadbhutadarśanam 08,031.037c uvācādhirathiṃ śalyaḥ punas taṃ yuddhadurmadam 08,031.037d*0412_01 avasthitam idaṃ vākyaṃ madrarājaḥ smayann iva 08,031.038a ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 08,031.038b*0413_01 durvāraḥ sarvasainyānāṃ vipākaḥ karmaṇām iva 08,031.038c nighnann amitrān kaunteyo yaṃ yaṃ tvaṃ paripṛcchasi 08,031.039a śrūyate tumulaḥ śabdo rathanemisvano mahān 08,031.039b*0414_01 dhruvam etau mahātmānau vāsudevadhanaṃjayau 08,031.039c eṣa reṇuḥ samudbhūto divam āvṛtya tiṣṭhati 08,031.040a cakranemipraṇunnā ca kampate karṇa medinī 08,031.040b*0415_01 camūṃ tavemāṃ vipulāṃ samṛddhām 08,031.040b*0415_02 asaṃkhyeyām aśrukulākulāṃ ca 08,031.040b*0415_03 dhruvaṃ pravekṣaty ajito dhanaṃjayaḥ 08,031.040b*0415_04 kathaṃ dahan dīpta ivāśrayāśaḥ 08,031.040b*0415_05 amī hayāś candramarīcivarṇāḥ 08,031.040b*0415_06 kṛṣṇapratodena pratudyamānāḥ 08,031.040b*0415_07 vahanti bībhatsum udārasattvāḥ 08,031.040b*0415_08 sitaprabhāḥ svabhram ivābhrasaṃghāḥ 08,031.040c pravāty eṣa mahāvāyur abhitas tava vāhinīm 08,031.040e kravyādā vyāharanty ete mṛgāḥ kurvanti bhairavam 08,031.041a paśya karṇa mahāghoraṃ bhayadaṃ lomaharṣaṇam 08,031.041c kabandhaṃ meghasaṃkāśaṃ bhānum āvṛtya saṃsthitam 08,031.042a paśya yūthair bahuvidhair mṛgāṇāṃ sarvatodiśam 08,031.042c balibhir dṛptaśārdūlair ādityo 'bhinirīkṣyate 08,031.042d*0416_01 rarāsa dīptalāṅgūlam ādityam abhitaḥ sthitam 08,031.043a paśya kaṅkāṃś ca gṛdhrāṃś ca samavetān sahasraśaḥ 08,031.043b*0417_01 ādityam abhivīkṣante hy aśivāḥ karṇa satvarāḥ 08,031.043c sthitān abhimukhān ghorān anyonyam abhibhāṣataḥ 08,031.044a sitāś cāśvāḥ samāyuktās tava karṇa mahārathe 08,031.044c pradarāḥ prajvalanty ete dhvajaś caiva prakampate 08,031.045a udīryato hayān paśya mahākāyān mahājavān 08,031.045c plavamānān darśanīyān ākāśe garuḍān iva 08,031.046a dhruvam eṣu nimitteṣu bhūmim āvṛtya pārthivāḥ 08,031.046c svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,031.047a śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ 08,031.047c ānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ 08,031.048a bāṇaśabdān bahuvidhān narāśvarathanisvanān 08,031.048c jyātalatreṣuśabdāṃś ca śṛṇu karṇa mahātmanām 08,031.049a hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥ 08,031.049c nānāvarṇā rathe bhānti śvasanena prakampitāḥ 08,031.050a sahemacandratārārkāḥ patākāḥ kiṅkiṇīyutāḥ 08,031.050c paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude 08,031.051a dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenābhisamīritāḥ 08,031.051b*0418_01 vibhrājanti raṇe karṇa vimāne devatā yathā 08,031.051c sapatākā rathāś cāpi pāñcālānāṃ mahātmanām 08,031.051d*0419_01 paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bībhatsum aparājitam 08,031.051d*0419_02 pradharṣayitum āyāntaṃ kapipravaraketanam 08,031.051d@007_0001 eṣa dhvajāgre pārthasya prekṣamāṇaḥ samantataḥ 08,031.051d@007_0002 dṛśyate vānaro bhīmo dviṣatām aghavardhanaḥ 08,031.051d@007_0003 etac cakraṃ gadā śārṅgaṃ śaṅkhaḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ 08,031.051d@007_0004 atyarthaṃ bhrājate kṛṣṇe kaustubhas tu maṇis tataḥ 08,031.051d@007_0005 eṣa śārṅgagadāpāṇir vāsudevo 'tivīryavān 08,031.051d@007_0006 vāhayann eti turagān pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 08,031.051d@007_0007 etat kūjati gāṇḍīvaṃ vikṛṣṭaṃ savyasācinā 08,031.051d@007_0008 ete hastavatā muktā ghnanty amitrāñ śitāḥ śarāḥ 08,031.051d@007_0009 viśālāyatatāmrākṣaiḥ pūrṇacandranibhānanaiḥ 08,031.051d@007_0010 eṣā bhūḥ kīryate rājñāṃ śirobhir apalāyinām 08,031.051d@007_0011 ete suparighākārāḥ puṇyagandhānulepanāḥ 08,031.051d@007_0012 udyatāyudhaśauṇḍānāṃ pātyante sāyudhā bhujāḥ 08,031.051d@007_0013 nirastanetrajihvāntā vājinaḥ saha sādibhiḥ 08,031.051d@007_0014 patitāḥ pātyamānāś ca kṣitau kṣīṇāś ca śerate 08,031.051d@007_0015 ete parvataśṛṅgāṇāṃ tulyarūpā hatā dvipāḥ 08,031.051d@007_0016 saṃchinnabhinnāḥ pārthena prapanty adrayo yathā 08,031.051d@007_0017 gandharvanagarākārā rathā hatanareśvarāḥ 08,031.051d@007_0018 vimānānīva puṇyāni svargiṇāṃ nipatanty amī 08,031.051d@007_0019 vyākulīkṛtam atyarthaṃ paśya sainyaṃ kirīṭinā 08,031.051d@007_0020 nānāmṛgasahasrāṇāṃ yūthaṃ kesariṇā yathā 08,031.051d@007_0021 ghnanty ete pārthivān vīrāḥ pāṇḍavāḥ samabhidrutāḥ 08,031.052a nāgāśvarathapattyaughāṃs tāvakān samabhighnataḥ 08,031.052c dhvajāgraṃ dṛśyate tv asya jyāśabdaś cāpi śrūyate 08,031.053a adya draṣṭāsi taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 08,031.053c nighnantaṃ śātravān saṃkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi 08,031.054a adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau paraṃtapau 08,031.054c vāsudevārjunau karṇa draṣṭāsy ekarathasthitau 08,031.054d*0420_01 yatra kṛṣṇo jagannātho yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,031.054d*0420_02 yatra gāṇḍīvadhṛk pārtho kathaṃ tvaṃ haṃsi tad balam 08,031.055a sārathir yasya vārṣṇeyo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam 08,031.055c taṃ ced dhantāsi rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi 08,031.055d*0421_01 rathanemisvanaḥ saṃkhye meghasyevābhigarjitaḥ 08,031.055d*0421_02 śrūyate vai yathā vyaktam etau kṛṣṇadhanaṃjayau 08,031.056a eṣa saṃśaptakāhūtas tān evābhimukho gataḥ 08,031.056c karoti kadanaṃ caiṣāṃ saṃgrāme dviṣatāṃ balī 08,031.056e iti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ prāhātimanyumān 08,031.057a paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ 08,031.057c eṣa sūrya ivāmbhodaiś channaḥ pārtho na dṛśyate 08,031.057e etad anto 'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare 08,031.058 śalya uvāca 08,031.058a varuṇaṃ ko 'mbhasā hanyād indhanena ca pāvakam 08,031.058c ko vānilaṃ nigṛhṇīyāt pibed vā ko mahārṇavam 08,031.059a īdṛg rūpam ahaṃ manye pārthasya yudhi nigraham 08,031.059c na hi śakyo 'rjuno jetuṃ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ 08,031.060a athaivaṃ paritoṣas te vācoktvā sumanā bhava 08,031.060c na sa śakyo yudhā jetum anyaṃ kuru manoratham 08,031.061a bāhubhyām uddhared bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ 08,031.061c pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet 08,031.062a paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam 08,031.062c prabhāsantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merum ivācalam 08,031.063a amarṣī nityasaṃrabdhaś ciraṃ vairam anusmaran 08,031.063c eṣa bhīmo jayaprepsur yudhi tiṣṭhati vīryavān 08,031.064a eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,031.064c tiṣṭhaty asukaraḥ saṃkhye paraiḥ parapuraṃjayaḥ 08,031.065a etau ca puruṣavyāghrāv aśvināv iva sodarau 08,031.065c nakulaḥ sahadevaś ca tiṣṭhato yudhi durjayau 08,031.066a dṛśyanta ete kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva 08,031.066c vyavasthitā yotsyamānāḥ sarve 'rjunasamā yudhi 08,031.067a ete drupadaputrāś ca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 08,031.067c hīnāḥ satyajitā vīrās tiṣṭhanti paramaujasaḥ 08,031.067d*0422_01 asāv indra ivāsahyaḥ sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ 08,031.067d*0422_02 yuyutsur upayāty asmān kruddhāntakasamaḥ puraḥ 08,031.067d*0423_01 yatra kṛṣṇārjunau vīrau yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,031.067d*0423_02 tatra dharmaś ca satyaṃ ca yato dharmas tato jayaḥ 08,031.068a iti saṃvadator eva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 08,031.068c te sene samasajjetāṃ gaṅgāyamunavad bhṛśam 08,031.068d*0424_01 tadāsthitam anājñāya pratyamitramahadbalam 08,031.068d*0424_02 avyūhatārjuno vyūhaṃ putrasya tava durjayam 08,032.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,032.001a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu saṃsakteṣu ca saṃjaya 08,032.001c saṃśaptakān kathaṃ pārtho gataḥ karṇaś ca pāṇḍavān 08,032.002a etad vistarato yuddhaṃ prabrūhi kuśalo hy asi 08,032.002c na hi tṛpyāmi vīrāṇāṃ śṛṇvāno vikramān raṇe 08,032.003 saṃjaya uvāca 08,032.003a tat sthāne samavasthāpya pratyamitraṃ mahābalam 08,032.003c avyūhatārjuno vyūhaṃ putrasya tava durnaye 08,032.004a tat sādināgakalilaṃ padātirathasaṃkulam 08,032.004c dhṛṣṭadyumnamukhair vyūḍham aśobhata mahad balam 08,032.005a pārāvatasavarṇāśvaś candrādityasamadyutiḥ 08,032.005c pārṣataḥ prababhau dhanvī kālo vigrahavān iva 08,032.006a pārṣataṃ tv abhi saṃtasthur draupadeyā yuyutsavaḥ 08,032.006b*0425_01 divyavarmāyudhabhṛtaḥ śārdūlasamavikramāḥ 08,032.006c sānugā bhīmavapuṣaś candraṃ tārāgaṇā iva 08,032.007a atha vyūḍheṣv anīkeṣu prekṣya saṃśaptakān raṇe 08,032.007c kruddho 'rjuno 'bhidudrāva vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ 08,032.008a atha saṃśaptakāḥ pārtham abhyadhāvan vadhaiṣiṇaḥ 08,032.008c vijaye kṛtasaṃkalpā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,032.009a tad aśvasaṃghabahulaṃ mattanāgarathākulam 08,032.009b*0426_01 udīryamāṇaṃ saṃrabdhaṃ dhanaṃjayam abhidravat 08,032.009b*0426_02 tad udyataṃ mahat sainyaṃ sāgaraughasamaṃ jave 08,032.009b*0426_03 pārthavelāṃ samāsādya viṣṭhitaṃ samadṛśyata 08,032.009c pattimac chūravīraughair drutam arjunam ādravat 08,032.010a sa saṃprahāras tumulas teṣām āsīt kirīṭinā 08,032.010c tasyaiva naḥ śruto yādṛṅ nivātakavacaiḥ saha 08,032.011a rathān aśvān dhvajān nāgān pattīn rathapatīn api 08,032.011c iṣūn dhanūṃṣi khaḍgāṃś ca cakrāṇi ca paraśvadhān 08,032.012a sāyudhān udyatān bāhūn udyatāny āyudhāni ca 08,032.012c ciccheda dviṣatāṃ pārthaḥ śirāṃsi ca sahasraśaḥ 08,032.013a tasmin sainye mahāvarte pātālāvartasaṃnibhe 08,032.013c nimagnaṃ taṃ rathaṃ matvā neduḥ saṃśaptakā mudā 08,032.014a sa purastād arīn hatvā paścārdhenottareṇa ca 08,032.014c dakṣiṇena ca bībhatsuḥ kruddho rudraḥ paśūn iva 08,032.015a atha pāñcālacedīnāṃ sṛñjayānāṃ ca māriṣa 08,032.015c tvadīyaiḥ saha saṃgrāma āsīt paramadāruṇaḥ 08,032.016a kṛpaś ca kṛtavarmā ca śakuniś cāpi saubalaḥ 08,032.016c hṛṣṭasenāḥ susaṃrabdhā rathānīkaiḥ prahāriṇaḥ 08,032.017a kosalaiḥ kāśimatsyaiś ca kārūṣaiḥ kekayair api 08,032.017c śūrasenaiḥ śūravīrair yuyudhur yuddhadurmadāḥ 08,032.018a teṣām antakaraṃ yuddhaṃ dehapāpmapraṇāśanam 08,032.018c śūdraviṭkṣatravīrāṇāṃ dharmyaṃ svargyaṃ yaśaskaram 08,032.019a duryodhano 'pi sahito bhrātṛbhir bharatarṣabha 08,032.019c guptaḥ kurupravīraiś ca madrāṇāṃ ca mahārathaiḥ 08,032.020a pāṇḍavaiḥ sahapāñcālaiś cedibhiḥ sātyakena ca 08,032.020c yudhyamānaṃ raṇe karṇaṃ kuruvīro 'bhyapālayat 08,032.021a karṇo 'pi niśitair bāṇair vinihatya mahācamūm 08,032.021c pramṛdya ca rathaśreṣṭhān yudhiṣṭhiram apīḍayat 08,032.022a vipatrāyudhadehāsūn kṛtvā śatrūn sahasraśaḥ 08,032.022c yuktvā svargayaśobhyāṃ ca svebhyo mudam udāvahat 08,032.022d*0427_01 evaṃ māriṣa saṃgrāmo naravājigajakṣayaḥ 08,032.022d*0427_02 kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca devāsurasamo 'bhavat 08,032.022d@008_0001 tad vigāhya rathānīkaṃ sūtaputro mahārathaḥ 08,032.022d@008_0002 nadīṃ pravartayām āsa śoṇitaughataraṅgiṇīm 08,032.022d@008_0003 śoṇitodāṃ kṣudramatsyāṃ nāganakrāṃ duratyayām 08,032.022d@008_0004 māṃsamajjākardaminīṃ cakrakūrmāṃ rathoḍupām 08,032.022d@008_0005 patitair meghasaṃkāśais tatra tatra mahādvipaiḥ 08,032.022d@008_0006 aśanībhir iva dhvastā mahī rājan virājate 08,032.022d@008_0007 tāṃ śarormimahāvartāṃ chattrahaṃsasamākulām 08,032.022d@008_0008 tanutroṣṇīṣasaṃghāṭāṃ hastipāṣāṇasaṃkulām 08,032.022d@008_0009 apārām anapārāṃ tāṃ śaṅkhadundubhighoṣiṇīm 08,032.022d@008_0010 raudrāṃ nadīṃ mahārāja rajasā sarvato vṛtām 08,032.022d@008_0011 atitīkṣṇāṃ nadākīrṇāṃ nadīm antakagāminīm 08,032.022d@008_0012 samaṃ ca viṣamaṃ caiva samāyāntīṃ mahābhayām 08,032.022d@008_0013 ā gulphāc cātra sīdantīṃ narāñ śoṇitakardame 08,032.022d@008_0014 narair abhiparikṣiptā yathā rājan mahādrumāḥ 08,032.022d@008_0015 tatas te tatra tatraiva prataranto mahānadīm 08,032.022d@008_0016 viceruḥ sarvato yodhā nauvāraṇamahāsanaiḥ 08,032.022d@008_0017 śoṇitena samaṃ rājan kṛtam āsīt samantataḥ 08,032.022d@008_0018 nadīvegair yathā bhūmis tadvad āsīd viśāṃ pate 08,032.023 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,032.023a yat tat praviśya pārthānāṃ senāṃ kurvañ janakṣayam 08,032.023c karṇo rājānam abhyarcchat tan mamācakṣva saṃjaya 08,032.024a ke ca pravīrāḥ pārthānāṃ yudhi karṇam avārayan 08,032.024c kāṃś ca pramathyādhirathir yudhiṣṭhiram apīḍayat 08,032.025 saṃjaya uvāca 08,032.025a dhṛṣṭadyumnamukhān pārthān dṛṣṭvā karṇo vyavasthitān 08,032.025c samabhyadhāvat tvaritaḥ pāñcālāñ śatrukarśanaḥ 08,032.026a taṃ tūrṇam abhidhāvantaṃ pāñcālā jitakāśinaḥ 08,032.026c pratyudyayur mahārāja haṃsā iva mahārṇavam 08,032.027a tataḥ śaṅkhasahasrāṇāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ 08,032.027c prādurāsīd ubhayato bherīśabdaś ca dāruṇaḥ 08,032.028a nānāvāditranādaś ca dvipāśvarathanisvanaḥ 08,032.028c siṃhanādaś ca vīrāṇām abhavad dāruṇas tadā 08,032.029a sādridrumārṇavā bhūmiḥ savātāmbudam ambaram 08,032.029c sārkendugrahanakṣatrā dyauś ca vyaktaṃ vyaghūrṇata 08,032.030a ati bhūtāni taṃ śabdaṃ menire 'ti ca vivyathuḥ 08,032.030c yāni cāplavasattvāni prāyas tāni mṛtāni ca 08,032.031a atha karṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ śīghram astram udīrayan 08,032.031c jaghāna pāṇḍavīṃ senām āsurīṃ maghavān iva 08,032.032a sa pāṇḍavarathāṃs tūrṇaṃ praviśya visṛjañ śarān 08,032.032c prabhadrakāṇāṃ pravarān ahanat saptasaptatim 08,032.033a tataḥ supuṅkhair niśitai rathaśreṣṭho ratheṣubhiḥ 08,032.033c avadhīt pañcaviṃśatyā pāñcālān pañcaviṃśatim 08,032.034a suvarṇapuṅkhair nārācaiḥ parakāyavidāraṇaiḥ 08,032.034c cedikān avadhīd vīraḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,032.035a taṃ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam 08,032.035c parivavrur mahārāja pāñcālānāṃ rathavrajāḥ 08,032.036a tataḥ saṃdhāya viśikhān pañca bhārata duḥsahān 08,032.036c pāñcālān avadhīt pañca karṇo vaikartano vṛṣaḥ 08,032.037a bhānudevaṃ citrasenaṃ senābinduṃ ca bhārata 08,032.037c tapanaṃ śūrasenaṃ ca pāñcālān avadhīd raṇe 08,032.038a pāñcāleṣu ca śūreṣu vadhyamāneṣu sāyakaiḥ 08,032.038c hāhākāro mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāhave 08,032.038d*0428_01 parivavrur mahārāja pāñcālānāṃ rathā daśa 08,032.039a teṣāṃ saṃkīryamāṇānāṃ hāhākārakṛtā diśaḥ 08,032.039c punar eva ca tān karṇo jaghānāśu patatribhiḥ 08,032.040a cakrarakṣau tu karṇasya putrau māriṣa durjayau 08,032.040c suṣeṇaḥ satyasenaś ca tyaktvā prāṇān ayudhyatām 08,032.041a pṛṣṭhagopas tu karṇasya jyeṣṭhaḥ putro mahārathaḥ 08,032.041c vṛṣasenaḥ svayaṃ karṇaṃ pṛṣṭhataḥ paryapālayat 08,032.042a dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakiś ca draupadeyā vṛkodaraḥ 08,032.042b*0429_01 nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 08,032.042c janamejayaḥ śikhaṇḍī ca pravīrāś ca prabhadrakāḥ 08,032.043a cedikekayapāñcālā yamau matsyāś ca daṃśitāḥ 08,032.043c samabhyadhāvan rādheyaṃ jighāṃsantaḥ prahāriṇaḥ 08,032.044a ta enaṃ vividhaiḥ śastraiḥ śaradhārābhir eva ca 08,032.044c abhyavarṣan vimṛdnantaḥ prāvṛṣīvāmbudā girim 08,032.045a pitaraṃ tu parīpsantaḥ karṇaputrāḥ prahāriṇaḥ 08,032.045c tvadīyāś cāpare rājan vīrā vīrān avārayan 08,032.046a suṣeṇo bhīmasenasya chittvā bhallena kārmukam 08,032.046c nārācaiḥ saptabhir viddhvā hṛdi bhīmaṃ nanāda ha 08,032.047a athānyad dhanur ādāya sudṛḍhaṃ bhīmavikramaḥ 08,032.047c sajyaṃ vṛkodaraḥ kṛtvā suṣeṇasyācchinad dhanuḥ 08,032.048a vivyādha cainaṃ navabhiḥ kruddho nṛtyann iveṣubhiḥ 08,032.048c karṇaṃ ca tūrṇaṃ vivyādha trisaptatyā śitaiḥ śaraiḥ 08,032.049a satyasenaṃ ca daśabhiḥ sāśvasūtadhvajāyudham 08,032.049c paśyatāṃ suhṛdāṃ madhye karṇaputram apātayat 08,032.050a kṣurapraṇunnaṃ tat tasya śiraś candranibhānanam 08,032.050c śubhadarśanam evāsīn nālabhraṣṭam ivāmbujam 08,032.051a hatvā karṇasutaṃ bhīmas tāvakān punar ārdayat 08,032.051c kṛpahārdikyayoś chittvā cāpe tāv apy athārdayat 08,032.052a duḥśāsanaṃ tribhir viddhvā śakuniṃ ṣaḍbhir āyasaiḥ 08,032.052c ulūkaṃ ca patatriṃ ca cakāra virathāv ubhau 08,032.053a he suṣeṇa hato 'sīti bruvann ādatta sāyakam 08,032.053c tam asya karṇaś ciccheda tribhiś cainam atāḍayat 08,032.054a athānyam api jagrāha suparvāṇaṃ sutejanam 08,032.054c suṣeṇāyāsṛjad bhīmas tam apy asyācchinad vṛṣaḥ 08,032.055a punaḥ karṇas trisaptatyā bhīmasenaṃ ratheṣubhiḥ 08,032.055c putraṃ parīpsan vivyādha krūraṃ krūrair jighāṃsayā 08,032.056a suṣeṇas tu dhanur gṛhya bhārasādhanam uttamam 08,032.056c nakulaṃ pañcabhir bāṇair bāhvor urasi cārdayat 08,032.057a nakulas taṃ tu viṃśatyā viddhvā bhārasahair dṛḍhaiḥ 08,032.057c nanāda balavan nādaṃ karṇasya bhayam ādadhat 08,032.058a taṃ suṣeṇo mahārāja viddhvā daśabhir āśugaiḥ 08,032.058c ciccheda ca dhanuḥ śīghraṃ kṣurapreṇa mahārathaḥ 08,032.059a athānyad dhanur ādāya nakulaḥ krodhamūrcchitaḥ 08,032.059c suṣeṇaṃ bahubhir bāṇair vārayām āsa saṃyuge 08,032.060a sa tu bāṇair diśo rājann ācchādya paravīrahā 08,032.060c ājaghne sārathiṃ cāsya suṣeṇaṃ ca tatas tribhiḥ 08,032.060e ciccheda cāsya sudṛḍhaṃ dhanur bhallais tribhis tridhā 08,032.061a athānyad dhanur ādāya suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ 08,032.061c avidhyan nakulaṃ ṣaṣṭyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 08,032.062a tad yuddhaṃ sumahad ghoram āsīd devāsuropamam 08,032.062c nighnatāṃ sāyakais tūrṇam anyonyasya vadhaṃ prati 08,032.062d*0430_01 sātyakir vṛṣasenaṃ tu viddhvā saptabhir āśugaiḥ 08,032.062d*0430_02 punar vivyādha saptatyā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 08,032.062d*0430_03 vṛṣasenas tu śaineyaṃ śareṇa nataparvaṇā 08,032.062d*0430_04 ājaghāna mahārāja śaṅkhadeśe mahāratham 08,032.062d*0430_05 śaineyo vṛṣasenena patriṇā paripīḍitaḥ 08,032.062d*0430_06 krodhaṃ cakre mahārāja kruddho vegaṃ ca dāruṇam 08,032.062d*0430_07 jagrāheṣuvarān vīraḥ śīghraṃ sa daśa pañca ca 08,032.063a sātyakir vṛṣasenasya hatvā sūtaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,032.063c dhanuś ciccheda bhallena jaghānāśvāṃś ca saptabhiḥ 08,032.063e dhvajam ekeṣuṇonmathya tribhis taṃ hṛdy atāḍayat 08,032.064a athāvasannaḥ svarathe muhūrtāt punar utthitaḥ 08,032.064b*0431_01 sa raṇe yuyudhānena visūtāśvarathadhvajaḥ 08,032.064c atho jighāṃsuḥ śaineyaṃ khaḍgacarmabhṛd abhyayāt 08,032.065a tasya cāplavataḥ śīghraṃ vṛṣasenasya sātyakiḥ 08,032.065c varāhakarṇair daśabhir avidhyad asicarmaṇī 08,032.066a duḥśāsanas tu taṃ dṛṣṭvā virathaṃ vyāyudhaṃ kṛtam 08,032.066c āropya svarathe tūrṇam apovāha rathāntaram 08,032.067a athānyaṃ ratham āsthāya vṛṣaseno mahārathaḥ 08,032.067b*0432_01 draupadeyāṃs trisaptatyā yuyudhānaṃ ca pañcabhiḥ 08,032.067b*0432_02 bhīmasenaṃ catuḥṣaṣṭyā sahadevaṃ ca pañcabhiḥ 08,032.067b*0432_03 nakulaṃ triṃśatā bāṇaiḥ śatānīkaṃ ca saptabhiḥ 08,032.067b*0432_04 śikhaṇḍinaṃ ca daśabhir dharmarājaṃ śatena ca 08,032.067b*0432_05 etāṃś cānyāṃś ca rājendra pravīrāñ jayagṛddhinaḥ 08,032.067b*0432_06 abhyardayan maheṣvāsaḥ karṇaputro viśāṃ pate 08,032.067c karṇasya yudhi durdharṣaḥ punaḥ pṛṣṭham apālayat 08,032.068a duḥśāsanaṃ tu śaineyo navair navabhir āśugaiḥ 08,032.068c visūtāśvarathaṃ kṛtvā lalāṭe tribhir ārpayat 08,032.069a sa tv anyaṃ ratham āsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ 08,032.069c yuyudhe pāṇḍubhiḥ sārdhaṃ karṇasyāpyāyayan balam 08,032.070a dhṛṣṭadyumnas tataḥ karṇam avidhyad daśabhiḥ śaraiḥ 08,032.070c draupadeyās trisaptatyā yuyudhānas tu saptabhiḥ 08,032.071a bhīmasenaś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca pañcabhiḥ 08,032.071c nakulas triṃśatā bāṇaiḥ śatānīkaś ca saptabhiḥ 08,032.071e śikhaṇḍī daśabhir vīro dharmarājaḥ śatena tu 08,032.072a ete cānye ca rājendra pravīrā jayagṛddhinaḥ 08,032.072c abhyardayan maheṣvāsaṃ sūtaputraṃ mahāmṛdhe 08,032.073a tān sūtaputro viśikhair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ 08,032.073c rathe cāru caran vīraḥ pratyavidhyad ariṃdamaḥ 08,032.073d*0433_01 sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ śikhaṇḍinam 08,032.073d*0433_02 draupadeyāṃś ca saṃrabdhān yatamānān mahārathān 08,032.073d*0433_03 paśyatāṃ sarvasainyānām athaitān sūtanandanaḥ 08,032.073d*0433_04 virathān rathinaḥ śreṣṭhān nimeṣārdhāc cakāra ha 08,032.073d*0433_05 amoghatvāc ca bāṇānāṃ bhūtasaṃghā visiṣmiyuḥ 08,032.074a tatrāstravīryaṃ karṇasya lāghavaṃ ca mahātmanaḥ 08,032.074c apaśyāma mahārāja tad adbhutam ivābhavat 08,032.075a na hy ādadānaṃ dadṛśuḥ saṃdadhānaṃ ca sāyakān 08,032.075c vimuñcantaṃ ca saṃrambhād dadṛśus te mahāratham 08,032.075d*0434_01 pratīcyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā prācyāṃ paśyāma lāghavāt 08,032.075d*0434_02 na tu paśyāma rājendra kva nu karṇo vyatiṣṭhata 08,032.075d*0434_03 iṣūn eva sma paśyāmo vikirantaṃ samantataḥ 08,032.075d*0434_04 chādayanto diśo rājañ śalabhānām iva vrajān 08,032.075d*0434_05 tasya tair iṣubhis tīkṣṇaiḥ saṃpatadbhiḥ sahasraśaḥ 08,032.075d*0434_06 marīcibhir ivoṣṇāṃśoḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,032.075d*0434_07 vyāptāḥ sarvā diśo rājan yodhāś ca dadṛśus tadā 08,032.075d*0434_08 śaraiḥ saṃvṛtam ākāśaṃ tatrābhram iva cābhavat 08,032.076a dyaur viyad bhūr diśaś cāśu praṇunnā niśitaiḥ śaraiḥ 08,032.076c aruṇābhrāvṛtākāraṃ tasmin deśe babhau viyat 08,032.076d*0435_01 tataḥ punar ameyātmā karṇo rājan mahārathaḥ 08,032.076d*0435_02 nyahanat samare yodhān yaudhavratam anuṣṭhitaḥ 08,032.077a nṛtyann iva hi rādheyaś cāpahastaḥ pratāpavān 08,032.077c yair viddhaḥ pratyavidhyat tān ekaikaṃ triguṇaiḥ śaraiḥ 08,032.078a daśabhir daśabhiś cainān punar viddhvā nanāda ha 08,032.078c sāśvasūtadhvajacchatrās tatas te vivaraṃ daduḥ 08,032.078d*0436_01 te hanyamānāḥ karṇena palāyante diśo daśa 08,032.078d*0436_02 nādayanto diśaḥ sarvāḥ karṇatrastā vicetasaḥ 08,032.079a tān pramṛdnan maheṣvāsān rādheyaḥ śaravṛṣṭibhiḥ 08,032.079c rājānīkam asaṃbādhaṃ prāviśac chatrukarśanaḥ 08,032.080a sa rathāṃs triśatān hatvā cedīnām anivartinām 08,032.080c rādheyo niśitair bāṇais tato 'bhyārcchad yudhiṣṭhiram 08,032.080d*0437_01 tatas te virathāḥ śūrā rathān anyān samāsthitāḥ 08,032.080d*0437_02 parivavrur mahārāja dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 08,032.081a tatas te pāṇḍavā rājañ śikhaṇḍī ca sasātyakiḥ 08,032.081c rādheyāt parirakṣanto rājānaṃ paryavārayan 08,032.081d*0438_01 muñcanto vividhān bāṇān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 08,032.082a tathaiva tāvakāḥ sarve karṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe 08,032.082c yattāḥ senāmaheṣvāsāḥ paryarakṣanta sarvaśaḥ 08,032.083a nānāvāditraghoṣāś ca prādurāsan viśāṃ pate 08,032.083c siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇām anivartinām 08,032.084a tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurupāṇḍavāḥ 08,032.084c yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ sūtaputramukhā vayam 08,033.001 saṃjaya uvāca 08,033.001a vidārya karṇas tāṃ senāṃ dharmarājam upādravat 08,033.001c rathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ 08,033.002a nānāyudhasahasrāṇi preṣitāny aribhir vṛṣaḥ 08,033.002c chittvā bāṇaśatair ugrais tān avidhyad asaṃbhramaḥ 08,033.003a nicakarta śirāṃsy eṣāṃ bāhūn ūrūṃś ca sarvaśaḥ 08,033.003b*0439_01 prahartukāmān aparān saṃdhiteṣūṃs tathāparān 08,033.003b*0439_02 pragṛhītāyudhān bāhūn anyeṣāṃ ca pradhāvatām 08,033.003b*0439_03 nijaghāna raṇe karṇo nānāśastraniṣevitān 08,033.003c te hatā vasudhāṃ petur bhagnāś cānye vidudruvuḥ 08,033.004a draviḍāndhraniṣādās tu punaḥ sātyakicoditāḥ 08,033.004c abhyardayañ jighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇam āhave 08,033.005a te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥ 08,033.005c petuḥ pṛthivyāṃ yugapac chinnaṃ śālavanaṃ yathā 08,033.006a evaṃ yodhaśatāny ājau sahasrāṇy ayutāni ca 08,033.006c hatānīyur mahīṃ dehair yaśasāpūrayan diśaḥ 08,033.007a atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddham ivāntakam 08,033.007c rurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhair iva 08,033.008a sa tān pramṛdyābhyapatat punar eva yudhiṣṭhiram 08,033.008c mantrauṣadhikriyātīto vyādhir atyulbaṇo yathā 08,033.009a sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥ 08,033.009c nāśakat tān atikrāntuṃ mṛtyur brahmavido yathā 08,033.010a tato yudhiṣṭhiraḥ karṇam adūrasthaṃ nivāritam 08,033.010b*0440_01 tair yodhaiḥ pramukhe vīraṃ dṛṣṭvā vivyādha sāyakaiḥ 08,033.010b*0440_02 karṇaḥ pārthaśarair viddhas tottrārdita iva dvipaḥ 08,033.010b*0440_03 pramathya sahitān vīrān yudhiṣṭhiram apīḍayat 08,033.010b*0440_04 tato yudhiṣṭhiraḥ karṇam āsādya jayatāṃ varam 08,033.010c abravīt paravīraghnaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 08,033.011a karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇu 08,033.011c sadā spardhasi saṃgrāme phalgunena yaśasvinā 08,033.011e tathāsmān bādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ 08,033.012a yad balaṃ yac ca te vīryaṃ pradveṣo yaś ca pāṇḍuṣu 08,033.012c tat sarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahad āsthitaḥ 08,033.012e yuddhaśraddhāṃ sa te 'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave 08,033.013a evam uktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutas tadā 08,033.013c suvarṇapuṅkhair daśabhir vivyādhāyasmayaiḥ śitaiḥ 08,033.014a taṃ sūtaputro navabhiḥ pratyavidhyad ariṃdamaḥ 08,033.014c vatsadantair maheṣvāsaḥ prahasann iva bhārata 08,033.014d@009_0001 so 'vajñāya tu nirviddhaḥ sūtaputreṇa māriṣa 08,033.014d@009_0002 prajajvāla tataḥ krodhād dhaviṣeva hutāśanaḥ 08,033.014d@009_0003 tato visphārya sumahac cāpaṃ hemapariṣkṛtam 08,033.014d@009_0004 samādhatta śitaṃ bāṇaṃ girīṇām api dāraṇam 08,033.014d@009_0005 tataḥ pūrṇāyataṃ tīkṣṇaṃ yamadaṇḍanibhaṃ śaram 08,033.014d@009_0006 mumoca tvarito rājā sūtaputrajighāṃsayā 08,033.014d@009_0007 sa tu vegavatā mukto bāṇo vajrāśanisvanaḥ 08,033.014d@009_0008 viveśa sahasā karṇaṃ savye pārśve mahāratham 08,033.014d@009_0009 sa tu tena prahāreṇa pīḍitaḥ pramumoha vai 08,033.014d@009_0010 srastagātro mahābāhur dhanur utsṛjya syandane 08,033.014d@009_0011 tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat 08,033.014d@009_0012 vivarṇamukhabhūyiṣṭhaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā tathāgatam 08,033.014d@009_0013 siṃhanādaś ca saṃjajñe kṣveḍāḥ kilakilās tathā 08,033.014d@009_0014 pāṇḍavānāṃ mahārāja dṛṣṭvā rājñaḥ parākramam 08,033.014d@009_0015 pratilabhya tu rādheyaḥ saṃjñāṃ nāticirād iva 08,033.014d@009_0016 dadhre rājavināśāya manaḥ krūraparākramaḥ 08,033.014d@009_0017 sa hemavikṛtaṃ cāpaṃ visphārya vijayaṃ mahat 08,033.014d@009_0018 avākirad ameyātmā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 08,033.015a tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥ 08,033.015c jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,033.016a tāv ubhau dharmarājasya pravīrau paripārśvataḥ 08,033.016c rathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū 08,033.017a yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇam avidhyat triṃśatā śaraiḥ 08,033.017c suṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhis tribhir atāḍayat 08,033.018a śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajam 08,033.018c tāṃś cāsya goptṝn vivyādha tribhis tribhir ajihmagaiḥ 08,033.019a tataḥ prahasyādhirathir vidhunvānaḥ sa kārmukam 08,033.019c bhittvā bhallena rājānaṃ viddhvā ṣaṣṭyānadan mudā 08,033.020a tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnām abhyadhāvan yudhiṣṭhiram 08,033.020c sūtaputrāt parīpsantaḥ karṇam abhyardayañ śaraiḥ 08,033.021a sātyakiś cekitānaś ca yuyutsuḥ pāṇḍya eva ca 08,033.021b*0441_01 colaṃ ca cerakaṃ caiva siṃhaladvīpavāsinam 08,033.021b*0441_02 karṇo vivyādha saṃkruddho dākṣiṇātyān samantataḥ 08,033.021c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ 08,033.022a yamau ca bhīmasenaś ca śiśupālasya cātmajaḥ 08,033.022c kārūṣā matsyaśeṣāś ca kekayāḥ kāśikosalāḥ 08,033.022e ete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇam avārayan 08,033.023a janamejayaś ca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ 08,033.023c varāhakarṇair nārācair nālīkair niśitaiḥ śaraiḥ 08,033.023e vatsadantair vipāṭhaiś ca kṣurapraiś caṭakāmukhaiḥ 08,033.024a nānāpraharaṇaiś cograi rathahastyaśvasādinaḥ 08,033.024c sarvato 'bhyādravan karṇaṃ parivārya jighāṃsayā 08,033.025a sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ 08,033.025b*0442_01 chādyamānaiḥ śitair bāṇaiḥ svasvanāmāṅkitais tadā 08,033.025b*0442_02 na cacāla raṇe karṇo mahendro dānavair iva 08,033.025c udairayad brāhmam astraṃ śaraiḥ saṃpūrayan diśaḥ 08,033.025d*0443_01 saṃjayaḥ 08,033.025d*0443_01 nijaghāna maheṣvāsān pāñcālān ekaviṃśatim 08,033.025d*0443_02 tataḥ punar ameyātmā cedīnāṃ pravarān daśa 08,033.025d*0443_03 nyahanad bharataśreṣṭha karṇo vaikartanas tadā 08,033.025d*0443_04 tasya bāṇasahasrāṇi saṃprapannāni māriṣa 08,033.025d*0443_05 dṛśyante dikṣu sarvāsu śalabhānām iva vrajāḥ 08,033.025d*0443_06 karṇanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ sutejanāḥ 08,033.025d*0443_07 narāśvakāyān nirbhidya petur urvyāṃ samantataḥ 08,033.025d*0443_08 karṇenaikena samare cedīnāṃ pravarā rathāḥ 08,033.025d*0443_09 sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo nihatā raṇe 08,033.025d*0443_10 karṇasya śarasaṃchannaṃ babhūva vipulaṃ tamaḥ 08,033.025d*0443_11 nājñāyata tataḥ kiṃ cit pareṣām ātmano 'pi vā 08,033.025d*0443_12 tasmiṃs tamasi bhūte ca kṣatriyāṇāṃ bhayaṃkare 08,033.025d*0443_13 vicacāra mahābāhur nirdahan kṣatriyān bahūn 08,033.026a tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥ 08,033.026c nirdahan pāṇḍavavanaṃ cāru paryacarad raṇe 08,033.026d*0444_01 tatas teṣāṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,033.026d*0444_02 sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,033.026d*0444_03 astraiḥ karṇaṃ maheṣvāṃsa samantāt paryavāraya 08,033.027a sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanām 08,033.027c prahasya puruṣendrasya śaraiś ciccheda kārmukam 08,033.028a tataḥ saṃdhāya navatiṃ nimeṣān nataparvaṇām 08,033.028c bibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,033.029a tad varma hemavikṛtaṃ rarāja nipatat tadā 08,033.029c savidyudabhraṃ savituḥ śiṣṭaṃ vātahataṃ yathā 08,033.030a tad aṅgaṃ puruṣendrasya bhraṣṭavarma vyarocata 08,033.030c ratnair alaṃkṛtaṃ divyair vyabhraṃ niśi yathā nabhaḥ 08,033.031a sa vivarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥ 08,033.031b*0445_01 babhāse puruṣaśreṣṭha udyann iva divākaraḥ 08,033.031b*0445_02 sa śarārpitasarvāṅgaś chinnavarmātha saṃyuge 08,033.031b*0445_03 kṣatradharmaṃ samāsthāya siṃhanādam athākarot 08,033.031b*0445_04 naditvā ca ciraṃ kālaṃ pāṇḍavo rabhaso raṇe 08,033.031c kruddhaḥ sarvāyasīṃ śaktiṃ cikṣepādhirathiṃ prati 08,033.032a tāṃ jvalantīm ivākāśe śaraiś ciccheda saptabhiḥ 08,033.032c sā chinnā bhūmim apatan maheṣvāsasya sāyakaiḥ 08,033.033a tato bāhvor lalāṭe ca hṛdi caiva yudhiṣṭhiraḥ 08,033.033c caturbhis tomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā mudānadat 08,033.034a udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan 08,033.034b*0446_01 jaghāna sūtaṃ pārthasya pārṣṇiṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 08,033.034c dhvajaṃ ciccheda bhallena tribhir vivyādha pāṇḍavam 08,033.034d*0447_01 hatvā sūtaṃ ca pārthasya pṛṣṭhagopaṃ ca sāyakaiḥ 08,033.034e iṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo 'cchinat 08,033.034f*0448_01 kālavālās tu ye pārthaṃ dantavarṇāvahan hayāḥ 08,033.034f*0448_02 tair yuktaṃ ratham āsthāya prāyād rājā parāṅmukhaḥ 08,033.034f@010_0001 etasminn antare śūrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,033.034f@010_0002 vavarṣuḥ śaravarṣāṇi rādheyaṃ prati bhārata 08,033.034f@010_0003 sātyakiḥ pañcaviṃśatyā śikhaṇḍī navabhiḥ śaraiḥ 08,033.034f@010_0004 avarṣatāṃ mahārāja rādheyaṃ śatrukarśanam 08,033.034f@010_0005 śaineyaṃ tu tataḥ kruddhaḥ karṇaḥ pañcabhir āyasaiḥ 08,033.034f@010_0006 vivyādha samare rājaṃs tribhiś cānyaiḥ śilīmukhaiḥ 08,033.034f@010_0007 dakṣiṇaṃ tu bhujaṃ tasya tribhiḥ karṇo 'py avidhyata 08,033.034f@010_0008 savyaṃ ṣoḍaśabhir bāṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ 08,033.034f@010_0009 athāsya caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,033.034f@010_0010 sūtaputro 'nayat kṣipraṃ yamasya sadanaṃ prati 08,033.034f@010_0011 apareṇātha bhallena dhanuś chittvā mahārathaḥ 08,033.034f@010_0012 sāratheḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 08,033.034f@010_0013 hatāśvasūte tu rathe sthitaḥ sa śinipuṃgavaḥ 08,033.034f@010_0014 śaktiṃ cikṣepa karṇāya vaiḍūryamaṇibhūṣitām 08,033.034f@010_0015 tām āpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata 08,033.034f@010_0016 karṇo vai dhanvināṃ śreṣṭhas tāṃś ca sarvān avārayat 08,033.034f@010_0017 tatas tān niśitair bāṇaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān 08,033.034f@010_0018 nyavārayad ameyātmā śikṣayā ca balena ca 08,033.034f@010_0019 ardayitvā śarais tāṃs tu siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 08,033.034f@010_0020 pīḍayan dharmarājānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,033.034f@010_0021 abhyadravata rādheyo dharmaputraṃ śitaiḥ śaraiḥ 08,033.035a evaṃ pārtho vyapāyāt sa nihataprārṣṭisārathiḥ 08,033.035c aśaknuvan pramukhataḥ sthātuṃ karṇasya durmanāḥ 08,033.036a tam abhidrutya rādheyaḥ skandhaṃ saṃspṛśya pāṇinā 08,033.036b*0449_01 vajracchatrāṅkuśair matsyair dhvajakūrmāmbujādibhiḥ 08,033.036b*0449_02 lakṣaṇair upapannena pāṇinā pāṇḍunandanam 08,033.036b*0449_03 pavitrīkartum ātmānaṃ skandhopari samaspṛśat 08,033.036b*0449_04 grahītum icchan sa balāt kuntīvākyaṃ ca so 'smarat 08,033.036b*0449_05 taṃ śalyaḥ prāha mā karṇa gṛhṇīthāḥ pārthivottamam 08,033.036b*0449_06 gṛhītamātro hatvā tvāṃ mā kariṣyati bhasmasāt 08,033.036c abravīt prahasan rājan kutsayann iva pāṇḍavam 08,033.037a kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ 08,033.037c prajahyāt samare śatrūn prāṇān rakṣan mahāhave 08,033.038a na bhavān kṣatradharmeṣu kuśalo 'sīti me matiḥ 08,033.038c brāhme bale bhavān yuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi 08,033.039a mā sma yudhyasva kaunteya mā ca vīrān samāsadaḥ 08,033.039c mā cainān apriyaṃ brūhi mā ca vraja mahāraṇam 08,033.039d*0450_01 vaktavyā māriṣānye tu na vaktavyās tu mādṛśāḥ 08,033.039d*0450_02 mādṛśān hi bruvan yuddhe etad anyac ca lapsyase 08,033.039d*0450_03 svagṛhaṃ gaccha kaunteya yatra vā keśavārjunau 08,033.039d*0450_04 na hi tvāṃ samare rājan hanyāt karṇaḥ kathaṃ cana 08,033.039d*0451_00 saṃjayaḥ 08,033.039d*0451_01 varapradānaṃ kuntyās tu karṇaḥ smṛtvā mahārathaḥ 08,033.039d*0451_02 vadhaprāptaṃ tu kaunteyaṃ nāvadhīt puruṣottamam 08,033.040a evam uktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥ 08,033.040c nyahanat pāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīm 08,033.040e tataḥ prāyād drutaṃ rājan vrīḍann iva janeśvaraḥ 08,033.041a atha prayāntaṃ rājānam anvayus te tadācyutam 08,033.041c cedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 08,033.041e draupadeyās tathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,033.042a tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukham 08,033.042c kurubhiḥ sahito vīraiḥ pṛṣṭhagaiḥ pṛṣṭham anvayāt 08,033.043a śaṅkhabherīninādaiś ca kārmukāṇāṃ ca nisvanaiḥ 08,033.043c babhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravas tadā 08,033.044a yudhiṣṭhiras tu kauravya ratham āruhya satvaraḥ 08,033.044c śrutakīrter mahārāja dṛṣṭavān karṇavikramam 08,033.045a kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,033.045c tān yodhān abravīt kruddho hatainaṃ vai sahasraśaḥ 08,033.046a tato rājñābhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,033.046c bhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃs te pratyupādravan 08,033.047a abhavat tumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhārata 08,033.047c hastyaśvarathapattīnāṃ śastrāṇāṃ ca tatas tataḥ 08,033.047d*0452_01 udgataḥ pratisṛṣṭānāṃ śastrāṇāṃ ca tatas tataḥ 08,033.048a uttiṣṭhata praharata praitābhipatateti ca 08,033.048c iti bruvāṇā anyonyaṃ jaghnur yodhā raṇājire 08,033.049a abhracchāyeva tatrāsīc charavṛṣṭibhir ambare 08,033.049c samāvṛttair naravarair nighnadbhir itaretaram 08,033.050a vipatākādhvajacchatrā vyaśvasūtāyudhā raṇe 08,033.050c vyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇā hateśvarāḥ 08,033.051a pravarāṇīva śailānāṃ śikharāṇi dvipottamāḥ 08,033.051b*0453_01 pralutvā vīra śailānāṃ śikharāṇi dvipopamāḥ 08,033.051c sārohā nihatāḥ petur vajrabhinnā ivādrayaḥ 08,033.052a chinnabhinnaviparyastair varmālaṃkāravigrahaiḥ 08,033.052c sārohās turagāḥ petur hatavīrāḥ sahasraśaḥ 08,033.053a vipraviddhāyudhāṅgāś ca dviradāśvarathair hatāḥ 08,033.053c prativīraiś ca saṃmarde pattisaṃghāḥ sahasraśaḥ 08,033.054a viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥ 08,033.054c śirobhir yuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃstṛtā mahī 08,033.055a tathā tu vitate vyomni nisvanaṃ śuśruvur janāḥ 08,033.055c vimānair apsaraḥsaṃghair gītavāditranisvanaiḥ 08,033.056a hatān kṛttān abhimukhān vīrān vīraiḥ sahasraśaḥ 08,033.056c āropyāropya gacchanti vimāneṣv apsarogaṇāḥ 08,033.056d*0454_01 tavāyaṃ na tavaivāyaṃ mamāyam iti vallabhaḥ 08,033.056d*0455_01 pariṣvakto vijānāti nārībhir uparisthitaḥ 08,033.056d*0455_02 iti bāhulatāpāśapāśino divyarūpiṇaḥ 08,033.056d*0455_03 samādhāyāpsaraḥsaṃghā nānāyānair divaṃ yayuḥ 08,033.057a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayā 08,033.057c prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jagmuḥ parasparam 08,033.058a rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhur āhave 08,033.058c pattayaḥ pattibhir nāgā nāgaiḥ saha hayair hayāḥ 08,033.059a evaṃ pravṛtte saṃgrāme gajavājijanakṣaye 08,033.059c sainye ca rajasā vyāpte sve svāñ jaghnuḥ pare parān 08,033.060a kacākaci babhau yuddhaṃ dantādanti nakhānakhi 08,033.060c muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam 08,033.061a tathā vartati saṃgrāme gajavājijanakṣaye 08,033.061c narāśvagajadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā 08,033.061e narāśvagajadehān sā vyuvāha patitān bahūn 08,033.062a narāśvagajasaṃbādhe narāśvagajasādinām 08,033.062c lohitodā mahāghorā nadī lohitakardamā 08,033.062e narāśvagajadehān sā vahantī bhīrubhīṣaṇī 08,033.063a tasyāḥ paramapāraṃ ca vrajanti vijayaiṣiṇaḥ 08,033.063c gādhena ca plavantaś ca nimajjyonmajjya cāpare 08,033.064a te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ 08,033.064c sasnus tasyāṃ papuś cāsṛṅ mamluś ca bharatarṣabha 08,033.065a rathān aśvān narān nāgān āyudhābharaṇāni ca 08,033.065c vasanāny atha varmāṇi hanyamānān hatān api 08,033.065e bhūmiṃ khaṃ dyāṃ diśaś caiva prāyaḥ paśyāma lohitam 08,033.066a lohitasya tu gandhena sparśena ca rasena ca 08,033.066c rūpeṇa cātiriktena śabdena ca visarpatā 08,033.066e viṣādaḥ sumahān āsīt prāyaḥ sainyasya bhārata 08,033.067a tat tu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhais tava 08,033.067c bhūyaḥ samādravan vīrāḥ sātyakipramukhā rathāḥ 08,033.068a teṣām āpatatāṃ vegam aviṣahya mahātmanām 08,033.068c putrāṇāṃ te mahat sainyam āsīd rājan parāṅmukham 08,033.069a tat prakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam 08,033.069c vidhvastacarmakavacaṃ praviddhāyudhakārmukam 08,033.070a vyadravat tāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ 08,033.070c siṃhārditaṃ mahāraṇye yathā gajakulaṃ tathā 08,034.001 saṃjaya uvāca 08,034.001a tān abhidravato dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tāvakaṃ balam 08,034.001b*0456_01 duryodhano mahārāja vārayām āsa sarvaśaḥ 08,034.001b*0456_02 yodhāṃś ca svabalaṃ caiva samantād bharatarṣabha 08,034.001c krośatas tava putrasya na sma rājan nyavartata 08,034.002a tataḥ pakṣāt prapakṣāc ca prapakṣaiś cāpi dakṣiṇāt 08,034.002c udastaśastrāḥ kuravo bhīmam abhyadravan raṇe 08,034.003a karṇo 'pi dṛṣṭvā dravato dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 08,034.003b*0457_01 madrarājam uvācedaṃ yāhi bhīmarathaṃ prati 08,034.003b*0457_02 evam uktaś ca karṇena śalyo madrādhipas tadā 08,034.003c haṃsavarṇān hayāgryāṃs tān praiṣīd yatra vṛkodaram 08,034.004a te preṣitā mahārāja śalyenāhavaśobhinā 08,034.004c bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vājinaḥ 08,034.005a dṛṣṭvā karṇaṃ samāyāntaṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ 08,034.005c matiṃ dadhre vināśāya karṇasya bharatarṣabha 08,034.006a so 'bravīt sātyakiṃ vīraṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 08,034.006c enaṃ rakṣata rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 08,034.006e saṃśayān mahato muktaṃ kathaṃ cit prekṣato mama 08,034.007a agrato me kṛto rājā chinnasarvaparicchadaḥ 08,034.007c duryodhanasya prītyarthaṃ rādheyena durātmanā 08,034.008a antam adya kariṣyāmi tasya duḥkhasya pārṣata 08,034.008c hantā vāsmi raṇe karṇaṃ sa vā māṃ nihaniṣyati 08,034.008e saṃgrāmeṇa sughoreṇa satyam etad bravīmi vaḥ 08,034.009a rājānam adya bhavatāṃ nyāsabhūtaṃ dadāmi vai 08,034.009c asya saṃrakṣaṇe sarve yatadhvaṃ vigatajvarāḥ 08,034.010a evam uktvā mahābāhuḥ prāyād ādhirathiṃ prati 08,034.010c siṃhanādena mahatā sarvāḥ saṃnādayan diśaḥ 08,034.011a dṛṣṭvā tvaritam āyāntaṃ bhīmaṃ yuddhābhinandinam 08,034.011c sūtaputram athovāca madrāṇām īśvaro vibhuḥ 08,034.012a paśya karṇa mahābāhuṃ kruddhaṃ pāṇḍavanandanam 08,034.012c dīrghakālārjitaṃ krodhaṃ moktukāmaṃ tvayi dhruvam 08,034.013a īdṛśaṃ nāsya rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana 08,034.013c abhimanyau hate karṇa rākṣase vā ghaṭotkace 08,034.014a trailokyasya samastasya śaktaḥ kruddho nivāraṇe 08,034.014c bibharti yādṛśaṃ rūpaṃ kālāgnisadṛśaṃ śubham 08,034.015a iti bruvati rādheyaṃ madrāṇām īśvare nṛpa 08,034.015c abhyavartata vai karṇaṃ krodhadīpto vṛkodaraḥ 08,034.016a tathāgataṃ tu saṃprekṣya bhīmaṃ yuddhābhinandinam 08,034.016c abravīd vacanaṃ śalyaṃ rādheyaḥ prahasann iva 08,034.017a yad uktaṃ vacanaṃ me 'dya tvayā madrajaneśvara 08,034.017c bhīmasenaṃ prati vibho tat satyaṃ nātra saṃśayaḥ 08,034.018a eṣa śūraś ca vīraś ca krodhanaś ca vṛkodaraḥ 08,034.018c nirapekṣaḥ śarīre ca prāṇataś ca balādhikaḥ 08,034.019a ajñātavāsaṃ vasatā virāṭanagare tadā 08,034.019c draupadyāḥ priyakāmena kevalaṃ bāhusaṃśrayāt 08,034.019e gūḍhabhāvaṃ samāśritya kīcakaḥ sagaṇo hataḥ 08,034.020a so 'dya saṃgrāmaśirasi saṃnaddhaḥ krodhamūrcchitaḥ 08,034.020c kiṃkarodyatadaṇḍena mṛtyunāpi vrajed raṇam 08,034.021a cirakālābhilaṣito mamāyaṃ tu manorathaḥ 08,034.021c arjunaṃ samare hanyāṃ māṃ vā hanyād dhanaṃjayaḥ 08,034.021e sa me kadā cid adyaiva bhaved bhīmasamāgamāt 08,034.021f*0458_01 saṃśayaḥ sumahāñ śalya prāpya bhīmam ariṃdamam 08,034.022a nihate bhīmasene tu yadi vā virathīkṛte 08,034.022c abhiyāsyati māṃ pārthas tan me sādhu bhaviṣyati 08,034.022e atra yan manyase prāptaṃ tac chīghraṃ saṃpradhāraya 08,034.022f*0459_01 bhīmasenaṃ samāsādya mayā śakyaṃ nivartitum 08,034.022f*0459_02 mūrtimantam ahaṃ manye mārutiṃ marutāṃ patim 08,034.022f*0459_03 yudhiṣṭhiraṃ bhīmam ihātha śaknuyāṃ 08,034.022f*0459_04 yamau tathā daṇḍadharaṃ yamaprabham 08,034.022f*0459_05 tair eva naḥ sukhakaram āhavo 'stu 08,034.022f*0459_06 vrajāmi bībhatsum ahaṃ gadādharam 08,034.023a etac chrutvā tu vacanaṃ rādheyasya mahātmanaḥ 08,034.023c uvāca vacanaṃ śalyaḥ sūtaputraṃ tathāgatam 08,034.024a abhiyāsi mahābāho bhīmasenaṃ mahābalam 08,034.024c nirasya bhīmasenaṃ tu tataḥ prāpsyasi phalgunam 08,034.024d*0460_01 nirapekṣaś ca yudhyasva śaktiṃ svāṃ saṃpradarśayan 08,034.025a yas te kāmo 'bhilaṣitaś cirāt prabhṛti hṛdgataḥ 08,034.025c sa vai saṃpatsyate karṇa satyam etad bravīmi te 08,034.026a evam ukte tataḥ karṇaḥ śalyaṃ punar abhāṣata 08,034.026c hantāham arjunaṃ saṃkhye māṃ vā hantā dhanaṃjayaḥ 08,034.026d*0461_01 evam uktvā tato rājan rādheyo rathināṃ varaḥ 08,034.026e yuddhe manaḥ samādhāya yāhi yāhīty acodayat 08,034.027a tataḥ prāyād rathenāśu śalyas tatra viśāṃ pate 08,034.027c yatra bhīmo maheṣvāso vyadrāvayata vāhinīm 08,034.028a tatas tūryaninādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ 08,034.028c udatiṣṭhata rājendra karṇabhīmasamāgame 08,034.029a bhīmaseno 'tha saṃkruddhas tava sainyaṃ durāsadam 08,034.029c nārācair vimalais tīkṣṇair diśaḥ prādrāvayad balī 08,034.030a sa saṃnipātas tumulo bhīmarūpo viśāṃ pate 08,034.030c āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mṛdhe 08,034.030e tato muhūrtād rājendra pāṇḍavaḥ karṇam ādravat 08,034.030e*0462_01 **** **** nātikṛcchrād dhasann iva 08,034.030e*0462_02 bhīmaseno mahābāhuḥ 08,034.031a tam āpatantaṃ saṃprekṣya karṇo vaikartano vṛṣaḥ 08,034.031c ājaghānorasi kruddho nārācena stanāntare 08,034.031e punaś cainam ameyātmā śaravarṣair avākirat 08,034.032a sa viddhaḥ sūtaputreṇa chādayām āsa patribhiḥ 08,034.032c vivyādha niśitaiḥ karṇa navabhir nataparvabhiḥ 08,034.033a tasya karṇo dhanurmadhye dvidhā ciccheda patriṇā 08,034.033c atha taṃ chinnadhanvānam abhyavidhyat stanāntare 08,034.033e nārācena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā 08,034.034a so 'nyat kārmukam ādāya sūtaputraṃ vṛkodaraḥ 08,034.034c rājan marmasu marmajño viddhvā suniśitaiḥ śaraiḥ 08,034.034e nanāda balavan nādaṃ kampayann iva rodasī 08,034.035a taṃ karṇaḥ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārdayat 08,034.035c madotkaṭaṃ vane dṛptam ulkābhir iva kuñjaram 08,034.036a tataḥ sāyakabhinnāṅgaḥ pāṇḍavaḥ krodhamūrcchitaḥ 08,034.036c saṃrambhāmarṣatāmrākṣaḥ sūtaputravadhecchayā 08,034.037a sa kārmuke mahāvegaṃ bhārasādhanam uttamam 08,034.037c girīṇām api bhettāraṃ sāyakaṃ samayojayat 08,034.038a vikṛṣya balavac cāpam ā karṇād atimārutiḥ 08,034.038c taṃ mumoca maheṣvāsaḥ kruddhaḥ karṇajighāṃsayā 08,034.039a sa visṛṣṭo balavatā bāṇo vajrāśanisvanaḥ 08,034.039c adārayad raṇe karṇaṃ vajravega ivācalam 08,034.040a sa bhīmasenābhihato sūtaputraḥ kurūdvaha 08,034.040c niṣasāda rathopasthe visaṃjñaḥ pṛtanāpatiḥ 08,034.040d*0463_01 rudhireṇāvasiktāṅgo gatāsuvad ariṃdamaḥ 08,034.040d@011_0001 etasminn antare dṛṣṭvā madrarājo vṛkodaram 08,034.040d@011_0002 jihvāṃ chettuṃ samāyāntaṃ sāntvayann idam abravīt 08,034.040d@011_0003 bhīmasena mahābāho yat tvā vakṣyāmi tac chṛṇu 08,034.040d@011_0004 vacanaṃ hetusaṃpannaṃ śrutvā caitat tathā kuru 08,034.040d@011_0005 arjunena pratijñāto vadhaḥ karṇasya śuṣmiṇaḥ 08,034.040d@011_0006 bhīma uvāca 08,034.040d@011_0006 tāṃ tathā kuru bhadraṃ te pratijñāṃ savyasācinaḥ 08,034.040d@011_0007 dṛḍhavratatvaṃ pārthasya jānāmi nṛpasattama 08,034.040d@011_0008 rājñas tu dharṣaṇaṃ pāpaḥ kṛtavān mama saṃnidhau 08,034.040d@011_0009 tataḥ krodhābhibhūtena śeṣaṃ na gaṇitaṃ mayā 08,034.040d@011_0010 patite cāpi rādheye na me manyuḥ śamaṃ gataḥ 08,034.040d@011_0011 jihvoddharaṇam evāsya prāptakālaṃ mataṃ mama 08,034.040d@011_0012 anena tu nṛśaṃsena samaveteṣu rājasu 08,034.040d@011_0013 asmākaṃ śṛṇvatāṃ kṛṣṇā yāni vākyāni mātula 08,034.040d@011_0014 asahyāni ca nīcena bahūni śrāvitāni bhoḥ 08,034.040d@011_0015 nūnaṃ te tat parijñātaṃ dūrasthasyāpi pārthiva 08,034.040d@011_0016 chedanaṃ cāsya jihvāyās tad evākāṅkṣitaṃ mayā 08,034.040d@011_0017 rājñas tu priyakāmena kālo 'yaṃ paripālitaḥ 08,034.040d@011_0018 bhavatā tu yad ukto 'smi vākyaṃ hetvarthasaṃhitam 08,034.040d@011_0019 tad gṛhītaṃ mahārāja kaṭukastham ivauṣadham 08,034.040d@011_0020 hīnapratijño bībhatsur na hi jīveta karhi cit 08,034.040d@011_0021 asmin vinaṣṭe naṣṭāḥ smaḥ sarva eva sakeśavāḥ 08,034.040d@011_0022 adya caiva nṛśaṃsātmā pāpaḥ pāpakṛtāṃ varaḥ 08,034.040d@011_0023 gamiṣyati parābhāvaṃ dṛṣṭamātraḥ kirīṭinā 08,034.040d@011_0024 yudhiṣṭhirasya kopena pūrvaṃ dagdho nṛśaṃsakṛt 08,034.040d@011_0025 tvayā saṃrakṣitas tv adya matsamīpād upāyataḥ 08,034.041a tato madrādhipo dṛṣṭvā visaṃjñaṃ sūtanandanam 08,034.041c apovāha rathenājau karṇam āhavaśobhinam 08,034.042a tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrīṃ mahācamūm 08,034.042c vyadrāvayad bhīmaseno yathendro dānavīṃ camūm 08,035.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,035.001a suduṣkaram idaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya 08,035.001c yena karṇo mahābāhū rathopasthe nipātitaḥ 08,035.002a karṇo hy eko raṇe hantā sṛñjayān pāṇḍavaiḥ saha 08,035.002c iti duryodhanaḥ sūta prābravīn māṃ muhur muhuḥ 08,035.003a parājitaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā bhīmena saṃyuge 08,035.003c tataḥ paraṃ kim akarot putro duryodhano mama 08,035.004 saṃjaya uvāca 08,035.004a vibhrāntaṃ prekṣya rādheyaṃ sūtaputraṃ mahāhave 08,035.004c mahatyā senayā rājan sodaryān samabhāṣata 08,035.005a śīghraṃ gacchata bhadraṃ vo rādheyaṃ parirakṣata 08,035.005c bhīmasenabhayāgādhe majjantaṃ vyasanārṇave 08,035.006a te tu rājñā samādiṣṭā bhīmasenajighāṃsavaḥ 08,035.006c abhyavartanta saṃkruddhāḥ pataṃgā iva pāvakam 08,035.007a śrutāyur durdharaḥ krātho vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 08,035.007c niṣaṅgī kavacī pāśī tathā nandopanandakau 08,035.008a duṣpradharṣaḥ subāhuś ca vātavegasuvarcasau 08,035.008c dhanurgrāho durmadaś ca tathā sattvasamaḥ sahaḥ 08,035.009a ete rathaiḥ parivṛtā vīryavanto mahābalāḥ 08,035.009c bhīmasenaṃ samāsādya samantāt paryavārayan 08,035.009e te vyamuñcañ śaravrātān nānāliṅgān samantataḥ 08,035.010a sa tair abhyardyamānas tu bhīmaseno mahābalaḥ 08,035.010c teṣām āpatatāṃ kṣipraṃ sutānāṃ te narādhipa 08,035.010e rathaiḥ pañcāśatā sārdhaṃ pañcāśan nyahanad rathān 08,035.011a vivitsos tu tataḥ kruddho bhallenāpāharac chiraḥ 08,035.011c sakuṇḍalaśirastrāṇaṃ pūrṇacandropamaṃ tadā 08,035.011d*0464_01 aśobhata mahārāja pūrṇacandra ivāmbare 08,035.011e bhīmena ca mahārāja sa papāta hato bhuvi 08,035.012a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātaraḥ sarvataḥ prabho 08,035.012c abhyadravanta samare bhīmaṃ bhīmaparākramam 08,035.013a tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ putrayos te mahāhave 08,035.013c jahāra samare prāṇān bhīmo bhīmaparākramaḥ 08,035.014a tau dharām anvapadyetāṃ vātarugṇāv iva drumau 08,035.014c vikaṭaś ca samaś cobhau devagarbhasamau nṛpa 08,035.015a tatas tu tvarito bhīmaḥ krāthaṃ ninye yamakṣayam 08,035.015c nārācena sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi 08,035.016a hāhākāras tatas tīvraḥ saṃbabhūva janeśvara 08,035.016c vadhyamāneṣu te rājaṃs tadā putreṣu dhanviṣu 08,035.017a teṣāṃ saṃlulite sainye bhīmaseno mahābalaḥ 08,035.017c nandopanandau samare prāpayad yamasādanam 08,035.018a tatas te prādravan bhītāḥ putrās te vihvalīkṛtāḥ 08,035.018c bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā kālāntakayamopamam 08,035.019a putrāṃs te nihatān dṛṣṭvā sūtaputro mahāmanāḥ 08,035.019c haṃsavarṇān hayān bhūyaḥ prāhiṇod yatra pāṇḍavaḥ 08,035.020a te preṣitā mahārāja madrarājena vājinaḥ 08,035.020c bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vegitāḥ 08,035.021a sa saṃnipātas tumulo ghorarūpo viśāṃ pate 08,035.021c āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mṛdhe 08,035.022a dṛṣṭvā mama mahārāja tau sametau mahārathau 08,035.022c āsīd buddhiḥ kathaṃ nūnam etad adya bhaviṣyati 08,035.022d*0465_01 ājaghne bahubhir bāṇair dhvajam ekeṣuṇāhanat 08,035.022d*0465_02 sārathiṃ cāsya bhallena preṣayām āsa mṛtyave 08,035.022d*0466_01 chittvā ca kārmukaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasyāśu patriṇā 08,035.022d@012_0001 tato bhīmo raṇaślāghī chādayām āsa patribhiḥ 08,035.022d@012_0002 karṇaṃ raṇe mahārāja putrāṇāṃ tava paśyatām 08,035.022d@012_0003 tataḥ karṇo bhṛśaṃ kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ 08,035.022d@012_0004 vivyādha paramāstrajño bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,035.022d@012_0005 āhataḥ sa mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 08,035.022d@012_0006 ākarṇapūrṇair viśikhaiḥ karṇaṃ vivyādha saptabhiḥ 08,035.022d@012_0007 tataḥ karṇo mahārāja āśīviṣa iva śvasan 08,035.022d@012_0008 śaravarṣeṇa mahatā chādayām āsa pāṇḍavam 08,035.022d@012_0009 bhīmo 'pi taṃ śaravrātaiś chādayitvā mahāratham 08,035.022d@012_0010 paśyatāṃ kauraveyāṇāṃ vinanarda mahābalaḥ 08,035.022d@012_0011 tataḥ karṇo bhṛśaṃ kruddho dṛḍham ādāya kārmukam 08,035.022d@012_0012 bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 08,035.022d@012_0013 kārmukaṃ cāsya ciccheda bhallena niśitena ca 08,035.022d@012_0014 tato bhīmo mahābāhur hemapaṭṭavibhūṣitam 08,035.022d@012_0015 parighaṃ ghoram ādāya mṛtyudaṇḍam ivāparam 08,035.022d@012_0016 karṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepātibalo nadan 08,035.022d@012_0017 tam āpatantaṃ parighaṃ vajrāśanisamasvanam 08,035.022d@012_0018 ciccheda bahudhā karṇaḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 08,035.022d@012_0019 tataḥ kārmukam ādāya bhīmo dṛḍhataraṃ tadā 08,035.022d@012_0020 chādayām āsa viśikhaiḥ karṇaṃ parabalārdanam 08,035.022d@012_0021 tato yuddham abhūd ghoraṃ karṇapāṇḍavayor mṛdhe 08,035.022d@012_0022 harīndrayor iva muhuḥ parasparavadhaiṣiṇoḥ 08,035.022d@012_0023 tataḥ karṇo mahārāja bhīmasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,035.022d@012_0024 ākarṇamūlaṃ vivyādha dṛḍham āyamya kārmukam 08,035.022d@012_0025 so 'tividdho maheṣvāsaḥ karṇena balināṃ varaḥ 08,035.022d@012_0026 ghoram ādatta viśikhaṃ karṇakāyāvadāraṇam 08,035.022d@012_0027 tasya bhittvā tanutrāṇaṃ bhittvā kāyaṃ ca sāyakaḥ 08,035.022d@012_0028 prāviśad dharaṇīṃ rājan valmīkam iva pannagaḥ 08,035.022d@012_0029 sa tenātiprahāreṇa vyathito vihvalann iva 08,035.022d@012_0030 saṃcacāla rathe karṇaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 08,035.022d@012_0031 tataḥ karṇo mahārāja roṣāmarṣasamanvitaḥ 08,035.022d@012_0032 pāṇḍavaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayat 08,035.023a tato muhūrtād rājendra nātikṛcchrād dhasann iva 08,035.023c virathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ karṇaś cakāra ha 08,035.024a viratho bharataśreṣṭhaḥ prahasann anilopamaḥ 08,035.024b*0467_01 tato 'marṣī mahātejā viratho rathināṃ varaḥ 08,035.024c gadāhasto mahābāhur apatat syandanottamāt 08,035.024d*0468_01 avaplutya ca vegena tava sainyaṃ viśāṃ pate 08,035.024d*0468_02 vyadhamad gadayā bhīmaḥ śaran meghān ivānilaḥ 08,035.024d*0469_01 gadayā ca mahārāja karṇasya rathakūbaram 08,035.024d*0469_02 pothayām āsa saṃkruddhaḥ samare śatrutāpanaḥ 08,035.024d*0470_01 sa krodhavaśam āpannaḥ pāṇḍuputraḥ pratāpavān 08,035.024d*0470_02 vidrāvya gadayā vīras tava putrān mahāhave 08,035.024d*0471_01 karṇaṃ śalyaṃ ca yugapad gadayā prahasann iva 08,035.024d*0471_02 apātayad rathopasthe nihatya vinanāda ha 08,035.025a nāgān saptaśatān rājann īṣādantān prahāriṇaḥ 08,035.025c vyadhamat sahasā bhīmaḥ kruddharūpaḥ paraṃtapaḥ 08,035.026a dantaveṣṭeṣu netreṣu kambheṣu sa kaṭeṣu ca 08,035.026c marmasv api ca marmajño ninadan vyadhamad bhṛśam 08,035.026d*0472_01 te 'bhyarditā mārutinā vinadanto bhṛśāturāḥ 08,035.027a tatas te prādravan bhītāḥ pratīpaṃ prahitāḥ punaḥ 08,035.027c mahāmātrais tam āvavrur meghā iva divākaram 08,035.028a tān sa saptaśatān nāgān sārohāyudhaketanān 08,035.028c bhūmiṣṭho gadayā jaghne śaranmeghān ivānilaḥ 08,035.029a tataḥ subalaputrasya nāgān atibalān punaḥ 08,035.029c pothayām āsa kaunteyo dvāpañcāśatam āhave 08,035.030a tathā rathaśataṃ sāgraṃ pattīṃś ca śataśo 'parān 08,035.030c nyahanat pāṇḍavo yuddhe tāpayaṃs tava vāhinīm 08,035.031a pratāpyamānaṃ sūryeṇa bhīmena ca mahātmanā 08,035.031c tava sainyaṃ saṃcukoca carma vahnigataṃ yathā 08,035.032a te bhīmabhayasaṃtrastās tāvakā bharatarṣabha 08,035.032c vihāya samare bhīmaṃ dudruvur vai diśo daśa 08,035.033a rathāḥ pañcaśatāś cānye hrādinaś carmavarmiṇaḥ 08,035.033c bhīmam abhyadravaṃs tūrṇaṃ śarapūgaiḥ samantataḥ 08,035.034a tān sasūtarathān sarvān sapatākādhvajāyudhān 08,035.034c pothayām āsa gadayā bhīmo viṣṇur ivāsurān 08,035.035a tataḥ śakuninirdiṣṭāḥ sādinaḥ śūrasaṃmatāḥ 08,035.035c trisāhasrā yayur bhīmaṃ śaktyṛṣṭiprāsapāṇayaḥ 08,035.036a tān pratyudgamya yavanān aśvārohān varārihā 08,035.036c vicaran vividhān mārgān ghātayām āsa pothayan 08,035.037a teṣām āsīn mahāñ śabdas tāḍitānāṃ ca sārvaśaḥ 08,035.037c asibhiś chidyamānānāṃ naḍānām iva bhārata 08,035.038a evaṃ subalaputrasya trisāhasrān hayottamān 08,035.038c hatvānyaṃ ratham āsthāya kruddho rādheyam abhyayāt 08,035.039a karṇo 'pi samare rājan dharmaputram ariṃdamam 08,035.039c śaraiḥ pracchādayām āsa sārathiṃ cāpy apātayat 08,035.040a tataḥ saṃpradrutaṃ saṃkhye rathaṃ dṛṣṭvā mahārathaḥ 08,035.040c anvadhāvat kiran bāṇaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ 08,035.041a rājānam abhi dhāvantaṃ śarair āvṛtya rodasī 08,035.041c kruddhaḥ pracchādayām āsa śarajālena mārutiḥ 08,035.042a saṃnivṛttas tatas tūrṇaṃ rādheyaḥ śatrukarśanaḥ 08,035.042c bhīmaṃ pracchādayām āsa samantān niśitaiḥ śaraiḥ 08,035.043a bhīmasenarathavyagraṃ karṇaṃ bhārata sātyakiḥ 08,035.043c abhyardayad ameyātmā pārṣṇigrahaṇakāraṇāt 08,035.043e abhyavartata karṇas tam ardito 'pi śarair bhṛśam 08,035.044a tāv anyonyaṃ samāsādya vṛṣabhau sarvadhanvinām 08,035.044c visṛjantau śarāṃś citrān vibhrājetāṃ manasvinau 08,035.045a tābhyāṃ viyati rājendra vitataṃ bhīmadarśanam 08,035.045c krauñcapṛṣṭhāruṇaṃ raudraṃ bāṇajālaṃ vyadṛśyata 08,035.046a naiva sūryaprabhāṃ khaṃ vā na diśaḥ pradiśaḥ kutaḥ 08,035.046c prājñāsiṣma vayaṃ tābhyāṃ śarair muktaiḥ sahasraśaḥ 08,035.047a madhyāhne tapato rājan bhāskarasya mahāprabhāḥ 08,035.047c hṛtāḥ sarvāḥ śaraughais taiḥ karṇamādhavayos tadā 08,035.048a saubalaṃ kṛtavarmāṇaṃ drauṇim ādhirathiṃ kṛpam 08,035.048c saṃsaktān pāṇḍavair dṛṣṭvā nivṛttāḥ kuravaḥ punaḥ 08,035.049a teṣām āpatatāṃ śabdas tīvra āsīd viśāṃ pate 08,035.049c uddhūtānāṃ yathā vṛṣṭyā sāgarāṇāṃ bhayāvahaḥ 08,035.050a te sene bhṛśasaṃvigne dṛṣṭvānyonyaṃ mahāraṇe 08,035.050c harṣeṇa mahatā yukte parigṛhya parasparam 08,035.051a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ madhyaṃ prāpte divākare 08,035.051c yādṛśaṃ na kadā cid dhi dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam 08,035.052a balaughas tu samāsādya balaughaṃ sahasā raṇe 08,035.052c upāsarpata vegena jalaugha iva sāgaram 08,035.053a āsīn ninādaḥ sumahān balaughānāṃ parasparam 08,035.053c garjatāṃ sāgaraughāṇāṃ yathā syān nisvano mahān 08,035.054a te tu sene samāsādya vegavatyau parasparam 08,035.054b*0473_01 upāsarpata vegena anyonyena narādhipa 08,035.054c ekībhāvam anuprāpte nadyāv iva samāgame 08,035.055a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 08,035.055b*0474_01 harṣeṇa mahatā yuktaiḥ kurupāṇḍavasainikaiḥ 08,035.055c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lipsatāṃ sumahad yaśaḥ 08,035.056a kurūṇāṃ garjatāṃ tatra avicchedakṛtā giraḥ 08,035.056c śrūyante vividhā rājan nāmāny uddiśya bhārata 08,035.057a yasya yad dhi raṇe nyaṅgaṃ pitṛto mātṛto 'pi vā 08,035.057c karmataḥ śīlato vāpi sa tac chrāvayate yudhi 08,035.058a tān dṛṣṭvā samare śūrāṃs tarjayānān parasparam 08,035.058c abhavan me matī rājan naiṣām astīti jīvitam 08,035.059a teṣāṃ dṛṣṭvā tu kruddhānāṃ vapūṃṣy amitatejasām 08,035.059c abhavan me bhayaṃ tīvraṃ katham etad bhaviṣyati 08,035.060a tatas te pāṇḍavā rājan kauravāś ca mahārathāḥ 08,035.060c tatakṣuḥ sāyakais tīkṣṇair nighnanto hi parasparam 08,036.001 saṃjaya uvāca 08,036.001a kṣatriyās te mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ 08,036.001c anyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairāḥ parasparam 08,036.002a rathaughāś ca hayaughāś ca naraughāś ca samantataḥ 08,036.002c gajaughāś ca mahārāja saṃsaktāḥ sma parasparam 08,036.003a gadānāṃ parighāṇāṃ ca kaṇapānāṃ ca sarpatām 08,036.003c prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ bhuśuṇḍīnāṃ ca sarvaśaḥ 08,036.004a saṃpātaṃ cānvapaśyāma saṃgrāme bhṛśadāruṇe 08,036.004c śalabhā iva saṃpetuḥ samantāc charavṛṣṭayaḥ 08,036.005a nāgā nāgān samāsādya vyadhamanta parasparam 08,036.005c hayā hayāṃś ca samare rathino rathinas tathā 08,036.005e pattayaḥ pattisaṃghaiś ca hayasaṃghair hayās tathā 08,036.006a pattayo rathamātaṅgān rathā hastyaśvam eva ca 08,036.006b*0475_01 hastino 'śvān rathāṃś caiva 08,036.006c nāgāś ca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa 08,036.006d*0476_01 **** **** hayās tryaṅgaṃ ca māriṣa 08,036.006d*0477_01 narāś ca mamṛdus tryaṅgaṃ rathās tryaṅgaṃ ca māriṣa 08,036.006d*0478_01 śaratomaranārācair gadāśaktiparaśvadhaiḥ 08,036.007a patatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparam 08,036.007c ghoram āyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ vaiśasaṃ yathā 08,036.008a rudhireṇa samāstīrṇā bhāti bhārata medinī 08,036.008c śakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva yathā dharā 08,036.009a yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite 08,036.009c bibhṛyād yuvatiḥ śyāmā tadvad āsīd vasuṃdharā 08,036.009d*0479_01 baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ 08,036.009d*0479_02 ujjhitair vṛṣabhākṣāṇāṃ bhrājate sma vasuṃdharā 08,036.009e māṃsaśoṇitacitreva śātakaumbhamayīva ca 08,036.009f*0480_01 bhūr babhau bharataśreṣṭha śāntārcirbhir ivāgnibhiḥ 08,036.010a chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ saha 08,036.010c kuṇḍalānāṃ praviddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata 08,036.011a niṣkāṇām adhisūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvinām 08,036.011c varmaṇāṃ sapatākānāṃ saṃghās tatrāpatan bhuvi 08,036.011d*0481_01 agamyakalpā pṛthivī sarvato bhṛśadurgamā 08,036.012a gajān gajāḥ samāsādya viṣāṇāgrair adārayan 08,036.012c viṣāṇābhihatās te ca bhrājante dviradā yathā 08,036.013a rudhireṇāvasiktāṅgā gairikaprasravā iva 08,036.013c yathā bhrājanti syandantaḥ parvatā dhātumaṇḍitāḥ 08,036.013d*0482_01 tathā rejū raṇe nāgā rudhireṇa samāplutāḥ 08,036.014a tomarān gajibhir muktān pratīpān āsthitān bahūn 08,036.014c hastair vicerus te nāgā babhañjuś cāpare tathā 08,036.015a nārācaiś chinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ 08,036.015c himāgame mahārāja vyabhrā iva mahīdharāḥ 08,036.016a śaraiḥ kanakapuṅkhais tu citā rejur gajottamāḥ 08,036.016c ulkābhiḥ saṃpradīptāgrāḥ parvatā iva māriṣa 08,036.017a ke cid abhyāhatā nāgā nāgair naganibhā bhuvi 08,036.017c nipetuḥ samare tasmin pakṣavanta ivādrayaḥ 08,036.018a apare prādravan nāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥ 08,036.018c pratimānaiś ca kumbhaiś ca petur urvyāṃ mahāhave 08,036.019a niṣeduḥ siṃhavac cānye nadanto bhairavān ravān 08,036.019c mamluś ca bahavo rājaṃś cukūjuś cāpare tathā 08,036.020a hayāś ca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥ 08,036.020c niṣeduś caiva mamluś ca babhramuś ca diśo daśa 08,036.021a apare kṛṣyamāṇāś ca viveṣṭanto mahītale 08,036.021c bhāvān bahuvidhāṃś cakrus tāḍitāḥ śaratomaraiḥ 08,036.022a narās tu nihatā bhūmau kūjantas tatra māriṣa 08,036.022c dṛṣṭvā ca bāndhavān anye pitṝn anye pitāmahān 08,036.023a dhāvamānān parāṃś caiva dṛṣṭvānye tatra bhārata 08,036.023c gotranāmāni khyātāni śaśaṃsur itaretaram 08,036.024a teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ 08,036.024c udveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca 08,036.025a nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥ 08,036.025c vegāṃś cānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ 08,036.026a te bhujā bhogibhogābhāś candanāktā viśāṃ pate 08,036.026c lohitārdrā bhṛśaṃ rejus tapanīyadhvajā iva 08,036.027a vartamāne tathā ghore saṃkule sarvatodiśam 08,036.027c avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam 08,036.028a bhaumena rajasā kīrṇe śastrasaṃpātasaṃkule 08,036.028c naiva sve na pare rājan vyajñāyanta tamovṛte 08,036.029a tathā tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 08,036.029c śoṇitodā mahānadyaḥ prasasrus tatra cāsakṛt 08,036.030a śīrṣapāṣāṇasaṃchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ 08,036.030c asthisaṃghātasaṃkīrṇā dhanuḥśaravarottamāḥ 08,036.031a māṃsakardamapaṅkāś ca śoṇitaughāḥ sudāruṇāḥ 08,036.031c nadīḥ pravartayām āsur yamarāṣṭravivardhanīḥ 08,036.031d*0483_01 bhīruvitrāsakāriṇyaḥ śūrāṇāṃ harṣavardhanāḥ 08,036.032a tā nadyo ghorarūpāś ca nayantyo yamasādanam 08,036.032c avagāḍhā majjayantyaḥ kṣatrasyājanayan bhayam 08,036.033a kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatra tatra ha 08,036.033c ghoram āyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam 08,036.034a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 08,036.034c nṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ saṃtṛptā māṃsaśoṇitaiḥ 08,036.035a pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ pītvā ca bhārata 08,036.035c medomajjāvasātṛptās tṛptā māṃsasya caiva hi 08,036.035e dhāvamānāś ca dṛśyante kākagṛdhrabalās tathā 08,036.036a śūrās tu samare rājan bhayaṃ tyaktvā sudustyajam 08,036.036c yodhavratasamākhyātāś cakruḥ karmāṇy abhītavat 08,036.037a śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṃkule 08,036.037c vyacaranta gaṇaiḥ śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam 08,036.038a anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata 08,036.038c pitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni cābhitaḥ 08,036.039a śrāvayanto hi bahavas tatra yodhā viśāṃ pate 08,036.039c anyonyam avamṛdnantaḥ śaktitomarapaṭṭiśaiḥ 08,036.040a vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe 08,036.040c vyaṣīdat kauravī senā bhinnā naur iva sāgare 08,037.001 saṃjaya uvāca 08,037.001a vartamāne tadā yuddhe kṣatriyāṇāṃ nimajjane 08,037.001c gāṇḍīvasya mahān ghoṣaḥ śuśruve yudhi māriṣa 08,037.002a saṃśaptakānāṃ kadanam akarod yatra pāṇḍavaḥ 08,037.002c kosalānāṃ tathā rājan nārāyaṇabalasya ca 08,037.003a saṃśaptakās tu samare śaravṛṣṭiṃ samantataḥ 08,037.003c apātayan pārthamūrdhni jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ 08,037.004a tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājaṃs tarasā dhārayan prabhuḥ 08,037.004c vyagāhata raṇe pārtho vinighnan rathināṃ varaḥ 08,037.005a nigṛhya tu rathānīkaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 08,037.005c āsasāda raṇe pārthaḥ suśarmāṇaṃ mahāratham 08,037.006a sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṃ varaḥ 08,037.006c tathā saṃśaptakāś caiva pārthasya samare sthitāḥ 08,037.007a suśarmā tu tataḥ pārthaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ 08,037.007c janārdanaṃ tribhir bāṇair abhyahan dakṣiṇe bhuje 08,037.007e tato 'pareṇa bhallena ketuṃ vivyādha māriṣa 08,037.007f*0484_01 vivyādha samare rājan suśarmā krodhamūrcchitaḥ 08,037.008a sa vānaravaro rājan viśvakarmakṛto mahān 08,037.008c nanāda sumahan nādaṃ bhīṣayan vai nanarda ca 08,037.009a kapes tu ninadaṃ śrutvā saṃtrastā tava vāhinī 08,037.009c bhayaṃ vipulam ādāya niśceṣṭā samapadyata 08,037.010a tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭāvasthitā nṛpa 08,037.010c nānāpuṣpasamākīrṇaṃ yathā caitrarathaṃ vanam 08,037.011a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ yodhās te kurusattama 08,037.011c arjunaṃ siṣicur bāṇaiḥ parvataṃ jaladā iva 08,037.011e parivavrus tadā sarve pāṇḍavasya mahāratham 08,037.011f*0485_01 nigṛhya taṃ pracukruśur vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,037.011f*0486_01 nigrahītum upākrāman krodhāviṣṭāḥ samantataḥ 08,037.011f*0486_02 nigṛhya taṃ rathaṃ tasya yodhās te tu sahasraśaḥ 08,037.011f*0487_01 rathabandhaṃ pracakrur hi pāṇḍavasyāmitaujasaḥ 08,037.011f*0487_02 ratham āruruhuḥ ke cit pārthakṛṣṇau jighṛkṣavaḥ 08,037.011f*0487_03 saṃśaptakānāṃ yodhās te siṃhanādāṃś ca nedire 08,037.011f*0487_04 sa rathas tair gṛhītas tu pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,037.011f*0487_05 syandamāno nāśakat tu tad adbhutam ivābhavat 08,037.011f*0488_01 tataḥ pārtho mahābāhuḥ saṃvṛtas tair mahārathaiḥ 08,037.011f*0488_02 nigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tāṃś cābhidravato bahūn 08,037.011f*0489_01 rathavadhaṃ pracukṣus te sarve tatra mahāhave 08,037.012a te hayān rathacakre ca ratheṣāś cāpi bhārata 08,037.012c nigṛhya balavat tūrṇaṃ siṃhanādam athānadan 08,037.013a apare jagṛhuś caiva keśavasya mahābhujau 08,037.013c pārtham anye mahārāja rathasthaṃ jagṛhur mudā 08,037.014a keśavas tu tadā bāhū vidhunvan raṇamūrdhani 08,037.014c pātayām āsa tān sarvān duṣṭahastīva hastinaḥ 08,037.015a tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ saṃvṛtas tair mahārathaiḥ 08,037.015c nigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ cāpy abhidrutam 08,037.015e rathārūḍhāṃś ca subahūn padātīṃś cāpy apātayat 08,037.016a āsannāṃś ca tato yodhāñ śarair āsannayodhibhiḥ 08,037.016b*0490_01 tāṃs tāpayitvā samare pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 08,037.016c cyāvayām āsa samare keśavaṃ cedam abravīt 08,037.017a paśya kṛṣṇa mahābāho saṃśaptakagaṇān mayā 08,037.017c kurvāṇān dāruṇaṃ karma vadhyamānān sahasraśaḥ 08,037.018a rathabandham imaṃ ghoraṃ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 08,037.018c yaḥ saheta pumāṃl loke mad anyo yadupuṃgava 08,037.018d*0491_01 paśya tān adya samare matprayuktaiḥ sutejanaiḥ 08,037.018d*0491_02 patyamānān raṇe kṛṣṇa śarair āśīviṣopamaiḥ 08,037.019a ity evam uktvā bībhatsur devadattam athādhamat 08,037.019b*0492_01 vyanādayad ameyātmā devadattaṃ mahāmṛdhe 08,037.019b*0492_02 devadattasvanaṃ śrutvā keśavo 'pi mahāyaśāḥ 08,037.019c pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇo 'pi pūrayann iva rodasī 08,037.020a taṃ tu śaṅkhasvanaṃ śrutvā saṃśaptakavarūthinī 08,037.020c saṃcacāla mahārāja vitrastā cābhavad bhṛśam 08,037.021a padabandhaṃ tataś cakre pāṇḍavaḥ paravīrahā 08,037.021c nāgam astraṃ mahārāja saṃprodīrya muhur muhuḥ 08,037.021d*0493_01 nāgam astraṃ tataḥ pārthaḥ prāduś cakre hasann iva 08,037.021d*0493_02 pādabandhaṃ sa teṣāṃ vai cakre tena mahāstravit 08,037.022a yān uddiśya raṇe pārthaḥ padabandhaṃ cakāra ha 08,037.022c te baddhāḥ padabandhena pāṇḍavena mahātmanā 08,037.022e niśceṣṭā abhavan rājann aśmasāramayā iva 08,037.023a niśceṣṭāṃs tu tato yodhān avadhīt pāṇḍunandanaḥ 08,037.023c yathendraḥ samare daityāṃs tārakasya vadhe purā 08,037.024a te vadhyamānāḥ samare mumucus taṃ rathottamam 08,037.024c āyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭum upacakramuḥ 08,037.024d*0494_01 te baddhāḥ pādabandhena na śekuś ceṣṭituṃ nṛpa 08,037.024d*0494_02 tatas tān avadhīt pārthaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,037.024d*0494_03 sarvayodhā hi samare bhujagair veṣṭitābhavan 08,037.025a tataḥ suśarmā rājendra gṛhītāṃ vīkṣya vāhinīm 08,037.025c sauparṇam astraṃ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ 08,037.026a tataḥ suparṇāḥ saṃpetur bhakṣayanto bhujaṃgamān 08,037.026c te vai vidudruvur nāgā dṛṣṭvā tān khacarān nṛpa 08,037.027a babhau balaṃ tad vimuktaṃ padabandhād viśāṃ pate 08,037.027c meghavṛndād yathā mukto bhāskaras tāpayan prajāḥ 08,037.028a vipramuktās tu te yodhāḥ phalgunasya rathaṃ prati 08,037.028c sasṛjur bāṇasaṃghāṃś ca śastrasaṃghāṃś ca māriṣa 08,037.028d*0495_01 vividhāni ca śastrāṇi pratyavidhyanta sarvaśaḥ 08,037.029a tāṃ mahāstramayīṃ vṛṣṭiṃ saṃchidya śaravṛṣṭibhiḥ 08,037.029c vyavātiṣṭhat tato yodhān vāsaviḥ paravīrahā 08,037.030a suśarmā tu tato rājan bāṇenānataparvaṇā 08,037.030c arjunaṃ hṛdaye viddhvā vivyādhānyais tribhiḥ śaraiḥ 08,037.030d*0496_01 so 'tividdho maheṣvāsaḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 08,037.030d*0497_01 suśarmāṇaṃ mahārāja krodhāviṣṭo mahārathaḥ 08,037.030d*0497_02 tataḥ śaraśataiḥ pārthaḥ saṃchādyainaṃ kṣaṇād raṇe 08,037.030d*0497_03 diśa āvārayām āsa bāṇais tatra mahāstravit 08,037.030d*0497_04 vimukhīkṛtya samare suśarmāṇaṃ dhanaṃjayaḥ 08,037.030e sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 08,037.030f*0498_01 tata uccukruśuḥ sarve hataḥ pārtha iti sma ha 08,037.030f*0498_02 tataḥ śaṅkhaninādāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ 08,037.030f*0498_03 nānāvāditraninadāḥ siṃhanādāś ca jajñire 08,037.031a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 08,037.031c aindram astram ameyātmā prāduścakre tvarānvitaḥ 08,037.031e tato bāṇasahasrāṇi samutpannāni māriṣa 08,037.032a sarvadikṣu vyadṛśyanta sūdayanto nṛpa dvipān 08,037.032c hayān rathāṃś ca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ 08,037.032d*0499_01 rarāja samare rājañ śakro nighnann ivāsurān 08,037.033a vadhyamāne tataḥ sainye vipulā bhīḥ samāviśat 08,037.033c saṃśaptakagaṇānāṃ ca gopālānāṃ ca bhārata 08,037.033e na hi kaś cit pumāṃs tatra yo 'rjunaṃ pratyayudhyata 08,037.034a paśyatāṃ tatra vīrāṇām ahanyata mahad balam 08,037.034c hanyamānam apaśyaṃś ca niśceṣṭāḥ sma parākrame 08,037.035a ayutaṃ tatra yodhānāṃ hatvā pāṇḍusuto raṇe 08,037.035c vyabhrājata raṇe rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan 08,037.036a caturdaśa sahasrāṇi yāni śiṣṭāni bhārata 08,037.036c rathānām ayutaṃ caiva trisāhasrāś ca dantinaḥ 08,037.037a tataḥ saṃśaptakā bhūyaḥ parivavrur dhanaṃjayam 08,037.037c martavyam iti niścitya jayaṃ vāpi nivartanam 08,037.038a tatra yuddhaṃ mahad dhy āsīt tāvakānāṃ viśāṃ pate 08,037.038c śūreṇa balinā sārdhaṃ pāṇḍavena kirīṭinā 08,037.038d*0500_01 jitvā tān nyahanat pārthaḥ śatrūñ śakra ivāsurān 08,038.001 saṃjaya uvāca 08,038.001a kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraś ca māriṣa 08,038.001c ulūkaḥ saubalaś caiva rājā ca saha sodaraiḥ 08,038.002a sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām 08,038.002c samujjihīrṣur vegena bhinnāṃ nāvam ivārṇave 08,038.003a tato yuddham atīvāsīn muhūrtam iva bhārata 08,038.003c bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam 08,038.003d*0501_01 bhīmasenaṃ sapāñcālaṃ cedikaikeyasaṃvṛtam 08,038.003d*0501_02 vaikartanaḥ svayaṃ yuddhvā vārayām āsa kārmukaiḥ 08,038.003d*0501_03 tataś cedikarūṣāṃś ca sṛñjayāṃś ca mahārathān 08,038.003d*0501_04 karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ 08,038.004a kṛpeṇa śaravarṣāṇi vipramuktāni saṃyuge 08,038.004c sṛñjayāḥ śātayām āsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva 08,038.005a śikhaṇḍī tu tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayau 08,038.005c vavarṣa śaravarṣāṇi samantād eva brāhmaṇe 08,038.005d*0502_01 mahad āsīt tadā yuddhaṃ muhūrtād iva dāruṇam 08,038.005d*0502_02 kruddhayoḥ samare rājan rāmarāvaṇayor iva 08,038.006a kṛpas tu śaravarṣaṃ tad vinihatya mahāstravit 08,038.006c śikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 08,038.007a tataḥ śikhaṇḍī kupītaḥ śaraiḥ saptabhir āhave 08,038.007c kṛpaṃ vivyādha subhṛśaṃ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ 08,038.008a tataḥ kṛpaḥ śarais tīkṣṇaiḥ so 'tividdho mahārathaḥ 08,038.008b*0503_01 tatas tu niśitais tīkṣṇaiḥ kṣuraprair hemabhūṣaṇaiḥ 08,038.008c vyaśvasūtarathaṃ cakre pārṣataṃ tu dvijottamaḥ 08,038.009a hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ 08,038.009c carmakhaḍge ca saṃgṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau 08,038.010a tam āpatantaṃ sahasā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,038.010c chādayām āsa samare tad adbhutam ivābhavat 08,038.011a tatrādbhutam apaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathā 08,038.011c niśceṣṭo yad raṇe rājañ śikhaṇḍī samatiṣṭhata 08,038.012a kṛpeṇa chāditaṃ dṛṣṭvā nṛpottama śikhaṇḍinam 08,038.012c pratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 08,038.013a dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ prati 08,038.013c pratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ 08,038.014a yudhiṣṭhiram athāyāntaṃ śāradvatarathaṃ prati 08,038.014c saputraṃ sahasenaṃ ca droṇaputro nyavārayat 08,038.015a nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathau 08,038.015c pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan 08,038.016a bhīmasenaṃ karūṣāṃś ca kekayān sahasṛñjayān 08,038.016c karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata 08,038.017a śikhaṇḍinas tato bāṇān kṛpaḥ śāradvato yudhi 08,038.017c prāhiṇot tvarayā yukto didhakṣur iva māriṣa 08,038.018a tāñ śarān preṣitāṃs tena samantād dhemabhūṣaṇān 08,038.018c ciccheda khaḍgam āvidhya bhrāmayaṃś ca punaḥ punaḥ 08,038.019a śatacandraṃ tataś carma gautamaḥ pārṣatasya ha 08,038.019c vyadhamat sāyakais tūrṇaṃ tata uccukruśur janāḥ 08,038.020a sa vicarmā mahārāja khaḍgapāṇir upādravat 08,038.020c kṛpasya vaśam āpanno mṛtyor āsyam ivāturaḥ 08,038.021a śāradvataśarair grastaṃ kliśyamānaṃ mahābalam 08,038.021c citraketusuto rājan suketus tvarito yayau 08,038.022a vikiran brāhmaṇaṃ yuddhe bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,038.022c abhyāpatad ameyātmā gautamasya rathaṃ prati 08,038.023a dṛṣṭvāviṣahyaṃ taṃ yuddhe brāhmaṇaṃ caritavratam 08,038.023c apayātas tatas tūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama 08,038.024a suketus tu tato rājan gautamaṃ navabhiḥ śaraiḥ 08,038.024c viddhvā vivyādha saptatyā punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,038.025a athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaś ciccheda māriṣa 08,038.025c sārathiṃ ca śareṇāsya bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat 08,038.026a gautamas tu tataḥ kruddho dhanur gṛhya navaṃ dṛḍham 08,038.026c suketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasv atāḍayat 08,038.027a sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame 08,038.027c bhūmicāle yathā vṛkṣaś calaty ākampito bhṛśam 08,038.028a calatas tasya kāyāt tu śiro jvalitakuṇḍalam 08,038.028c soṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇānvapātayat 08,038.029a tac chiraḥ prāpatad bhūmau śyenāhṛtam ivāmiṣam 08,038.029c tato 'sya kāyo vasudhāṃ paścāt prāpa tadā cyutaḥ 08,038.030a tasmin hate mahārāja trastās tasya padānugāḥ 08,038.030c gautamaṃ samare tyaktvā dudruvus te diśo daśa 08,038.031a dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare saṃnivārya mahābalaḥ 08,038.031c kṛtavarmābravīd dhṛṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti pārṣatam 08,038.032a tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇe 08,038.032c āmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayor gṛddhayor nṛpa 08,038.033a dhṛṣṭadyumnas tu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ 08,038.033c ājaghānorasi kruddhaḥ pīḍayan hṛdikātmajam 08,038.034a kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥ 08,038.034c pārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayām āsa sāyakaiḥ 08,038.035a sarathaś chādito rājan dhṛṣṭadyumno na dṛśyate 08,038.035c meghair iva paricchanno bhāskaro jaladāgame 08,038.036a vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 08,038.036c vyarocata raṇe rājan dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ 08,038.037a tatas tu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām 08,038.037c kṛtavarmāṇam āsādya vyasṛjat pṛtanāpatiḥ 08,038.038a tām āpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ nirantarām 08,038.038c śarair anekasāhasrair hārdikyo vyadhamad yudhi 08,038.038d@013_0001 yathā rukmarathenājau vāhān vāhair amiśrayat 08,038.038d@013_0002 tathaiva sātvato rājan vāhān vāhair amiśrayat 08,038.038d@013_0003 gṛhītvā carma khaḍgaṃ ca rathaṃ tasyāvapupluve 08,038.038d@013_0004 miśriteṣv atha vāheṣu pratyāsanne ca pārṣate 08,038.038d@013_0005 dṛṣṭvāpadānaṃ tasyāśu gadāṃ jagrāha sātvataḥ 08,038.038d@013_0006 gadāpāṇis tato rājan rathāt tūrṇam avaplutaḥ 08,038.038d@013_0007 tam adṛṣṭvā rathopasthe sārathiṃ samatāḍayat 08,038.038d@013_0008 khaḍgena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatad rathāt 08,038.038d@013_0009 kṛtavarmā tato hṛṣṭas talaśabdaṃ cakāra ha 08,038.038d@013_0010 pārṣataṃ cābravīd rājann ehy ehīti punaḥ punaḥ 08,038.038d@013_0011 sa taṃ na mamṛṣe yuddhe talaśabdaṃ samīritam 08,038.038d@013_0012 yathā nāgaḥ sadā mattas talaśabdaṃ samīritam 08,038.038d@013_0013 avaplutya rathāt tasmāt svarathaṃ punar āsthitaḥ 08,038.038d@013_0014 abhyayāt sa tu taṃ tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,038.038d@013_0015 kṛtavarmā susaṃkruddho didhakṣur iva pāvakaḥ 08,038.038d@013_0016 dhṛṣṭadyumnamukhān sarvān pāṇḍavān paryavārayat 08,038.038d@013_0017 tato rājan maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇam āśu vai 08,038.038d@013_0018 gadāṃ gṛhya punar vegāt kṛtavarmāṇam āhanat 08,038.038d@013_0019 so 'tividdho balavatā nyapatan mūrchayā hataḥ 08,038.038d@013_0020 tato rājan maheṣvāsaṃ kṛtavarmāṇam āśu vai 08,038.038d@013_0021 śrutavān ratham āropya apovāha raṇājirāt 08,038.039a dṛṣṭvā tu dāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ duruttarām 08,038.039c kṛtavarmāṇam abhyetya vārayām āsa pārṣataḥ 08,038.039d*0504_01 hārdikyaṃ chādayām āsa pārṣato niśitaiḥ śaraiḥ 08,038.040a sārathiṃ cāsya tarasā prāhiṇod yamasādanam 08,038.040c bhallena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatad rathāt 08,038.041a dhṛṣṭadyumnas tu balavāñ jitvā śatruṃ mahāratham 08,038.041c kauravān samare tūrṇaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ 08,038.042a tatas te tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnam upādravan 08,038.042c siṃhanādaravaṃ kṛtvā tato yuddham avartata 08,039.001 saṃjaya uvāca 08,039.001a drauṇir yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam 08,039.001c draupadeyais tathā śūrair abhyavartata hṛṣṭavat 08,039.002a kirann iṣugaṇān ghorān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 08,039.002c darśayan vividhān mārgāñ śikṣārthaṃ laghuhastavat 08,039.003a tataḥ khaṃ pūrayām āsa śarair divyāstramantritaiḥ 08,039.003c yudhiṣṭhiraṃ ca samare paryavārayad astravit 08,039.004a drauṇāyaniśaracchannaṃ na prājñāyata kiṃ cana 08,039.004c bāṇabhūtam abhūt sarvam āyodhanaśiro hi tat 08,039.005a bāṇajālaṃ diviṣṭhaṃ tat svarṇajālavibhūṣitam 08,039.005c śuśubhe bharataśreṣṭha vitānam iva viṣṭhitam 08,039.006a tena channe raṇe rājan bāṇajālena bhāsvatā 08,039.006c abhracchāyeva saṃjajñe bāṇaruddhe nabhastale 08,039.007a tatrāścaryam apaśyāma bāṇabhūte tathāvidhe 08,039.007c na sma saṃpatate bhūmau dṛṣṭvā drauṇeḥ parākramam 08,039.008a lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ 08,039.008c vyasmayanta mahārāja na cainaṃ prativīkṣitum 08,039.008e śekus te sarvarājānas tapantam iva bhāskaram 08,039.009a sātyakir yatamānas tu dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 08,039.009c tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam 08,039.010a vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ 08,039.010c sātyakir dharmarājaś ca pāñcālāś cāpi saṃgatāḥ 08,039.010e tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanim upādravan 08,039.011a sātyakiḥ pañcaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilāmukhaiḥ 08,039.011c punar vivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ 08,039.012a yudhiṣṭhiras trisaptatyā prativindhyaś ca saptabhiḥ 08,039.012c śrutakarmā tribhir bāṇaiḥ śrutakīrtis tu saptabhiḥ 08,039.013a sutasomaś ca navabhiḥ śatānīkaś ca saptabhiḥ 08,039.013c anye ca bahavaḥ śūrā vivyadhus taṃ samantataḥ 08,039.014a so 'tikruddhas tato rājann āśīviṣa iva śvasan 08,039.014c sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilāśitaiḥ 08,039.015a śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ 08,039.015c aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ prativindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ 08,039.015e śatānīkaṃ ca navabhir dharmaputraṃ ca saptabhiḥ 08,039.016a athetarāṃs tataḥ śūrān dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat 08,039.016c śrutakīrtes tathā cāpaṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 08,039.017a athānyad dhanur ādāya śrutakīrtir mahārathaḥ 08,039.017c drauṇāyaniṃ tribhir viddhvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,039.018a tato drauṇir mahārāja śaravarṣeṇa bhārata 08,039.018c chādayām āsa tat sainyaṃ samantāc ca śarair nṛpān 08,039.019a tataḥ punar ameyātmā dharmarājasya kārmukam 08,039.019c drauṇiś ciccheda vihasan vivyādha ca śarais tribhiḥ 08,039.020a tato dharmasuto rājan pragṛhyānyan mahad dhanuḥ 08,039.020c drauṇiṃ vivyādha saptatyā bāhvor urasi cārdayat 08,039.021a sātyakis tu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe 08,039.021c ardhacandreṇa tīkṣṇena dhanuś chittvānadad bhṛśam 08,039.022a chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ 08,039.022c sārathiṃ pātayām āsa śaineyasya rathād drutam 08,039.023a athānyad dhanur ādāya droṇaputraḥ pratāpavān 08,039.023c śaineyaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 08,039.024a tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṃkhye patite rathasārathau 08,039.024c tatra tatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata 08,039.025a yudhiṣṭhirapurogās te drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam 08,039.025c abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñ śarān 08,039.026a āgacchamānāṃs tān dṛṣṭvā raudrarūpān paraṃtapaḥ 08,039.026c prahasan pratijagrāha droṇaputro mahāraṇe 08,039.027a tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṃ mahārathaḥ 08,039.027c drauṇir dadāha samare kakṣam agnir yathā vane 08,039.028a tad balaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam 08,039.028c cukṣubhe bharataśreṣṭha timineva nadīmukham 08,039.028c*0505_01 **** **** tasminn eva camūmukhe 08,039.028c*0505_02 tad balaṃ pāṇḍaveyasya droṇaputraśarārciṣā 08,039.028c*0505_03 tāpayan bharataśreṣṭha gabhastibhir ivāṃśumān 08,039.028c*0505_04 tat tāpyamānaṃ tīkṣṇāgrair brāhmaṇasya ca sāyakaiḥ 08,039.028c*0505_05 kṣubhyate pāṇḍavaṃ sainyaṃ 08,039.028c*0506_01 tad bhajyamānaṃ marṣeṇa brāhmaṇasya śarāhatam 08,039.029a dṛṣṭvā te ca mahārāja droṇaputraparākramam 08,039.029c nihatān menire sarvān pāṇḍūn droṇasutena vai 08,039.030a yudhiṣṭhiras tu tvarito drauṇiṃ śliṣya mahāratham 08,039.030c abravīd droṇaputraṃ tu roṣāmarṣasamanvitaḥ 08,039.030d*0507_01 jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭhaṃ vīryavantaṃ balānvitam 08,039.030d*0507_02 kṛtāstraṃ kṛtinaṃ caiva tathā laghuparākramam 08,039.030d*0507_03 balam etad bhavān sarvaṃ pārṣate yadi darśayet 08,039.030d*0507_04 tatas tvāṃ balavantaṃ ca kṛtavīryaṃ ca vidmahe 08,039.030d*0507_05 sa hi vai pārṣataṃ dṛṣṭvā samare śatrusūdanam 08,039.030d*0507_06 bhavet tava balaṃ kiṃ cid bravīmi tvāṃ na tu dvija 08,039.031a naiva nāma tava prītir naiva nāma kṛtajñatā 08,039.031c yatas tvaṃ puruṣavyāghra mām evādya jighāṃsasi 08,039.032a brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ dānam adhyayanaṃ tathā 08,039.032c kṣatriyeṇa dhanur nāmyaṃ sa bhavān brāhmaṇabruvaḥ 08,039.033a miṣatas te mahābāho jeṣyāmi yudhi kauravān 08,039.033c kuruṣva samare karma brahmabandhur asi dhruvam 08,039.034a evam ukto mahārāja droṇaputraḥ smayann iva 08,039.034c yuktatvaṃ tac ca saṃcintya nottaraṃ kiṃ cid abravīt 08,039.035a anuktvā ca tataḥ kiṃ cic charavarṣeṇa pāṇḍavam 08,039.035c chādayām āsa samare kruddho 'ntaka iva prajāḥ 08,039.036a saṃchādyamānas tu tadā droṇaputreṇa māriṣa 08,039.036c pārtho 'payātaḥ śīghraṃ vai vihāya mahatīṃ camūm 08,039.037a apayāte tatas tasmin dharmaputre yudhiṣṭhire 08,039.037c droṇaputraḥ sthito rājan pratyādeśān mahātmanaḥ 08,039.038a tato yudhiṣṭhiro rājā tyaktvā drauṇiṃ mahāhave 08,039.038c prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krūrāya karmaṇe 08,040.001 saṃjaya uvāca 08,040.001a bhīmasenaṃ sapāñcālyaṃ cedikekayasaṃvṛtam 08,040.001c vaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayām āsa sāyakaiḥ 08,040.002a tatas tu cedikārūṣān sṛñjayāṃś ca mahārathān 08,040.002c karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ 08,040.003a bhīmasenas tataḥ karṇaṃ vihāya rathasattamam 08,040.003c prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣam agnir iva jvalan 08,040.004a sūtaputro 'pi samare pāñcālān kekayāṃs tathā 08,040.004c sṛñjayāṃś ca maheṣvāsān nijaghāna sahasraśaḥ 08,040.005a saṃśaptakeṣu pārthaś ca kauraveṣu vṛkodaraḥ 08,040.005c pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūr mahārathāḥ 08,040.006a te kṣatriyā dahyamānās tribhis taiḥ pāvakopamaiḥ 08,040.006c jagmur vināśaṃ samare rājan durmantrite tava 08,040.007a tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ 08,040.007c vivyādha bharataśreṣṭha caturaś cāsya vājinaḥ 08,040.008a tataḥ punar ameyātmā tava putro janādhipaḥ 08,040.008c kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam 08,040.009a nakulas tu tataḥ kruddhas tava putraṃ trisaptabhiḥ 08,040.009c jaghāna samare rājan sahadevaś ca pañcabhiḥ 08,040.010a tāv ubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām 08,040.010c vivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 08,040.011a tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntata 08,040.011c yamayoḥ prahasan rājan vivyādhaiva ca saptabhiḥ 08,040.012a tāv anye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe 08,040.012c pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi 08,040.013a tatas tau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpa 08,040.013c śarair vavarṣatur ghorair mahāmeghau yathācalam 08,040.014a tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ 08,040.014c pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayām āsa patribhiḥ 08,040.015a dhanurmaṇḍalam evāsya dṛśyate yudhi bhārata 08,040.015c sāyakāś caiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ 08,040.016a tasya sāyakasaṃchannau cakāśetāṃ ca pāṇḍavau 08,040.016c meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau 08,040.017a te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 08,040.017c ācchādayan diśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavas tadā 08,040.018a bāṇabhūte tatas tasmin saṃchanne ca nabhastale 08,040.018b*0508_01 nakulaḥ sahadevaś ca krodhaṃ tīvraṃ samāsthitau 08,040.018b*0508_02 tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ rājñas tu śaraiḥ śatasahasrabhiḥ (sic) 08,040.018b*0508_03 chādayām āsatur ubhau bāṇaughais tanayaṃ tava 08,040.018b*0508_04 tatas tayor mahārāja sṛjator aniśaṃ śarān 08,040.018c yamābhyāṃ dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam 08,040.019a parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahārathāḥ 08,040.019b*0509_01 krodham āsthāya paramaṃ niḥśvasaṃś ca yathoragaḥ 08,040.019b*0509_02 bāṇāndhakāraṃ sasṛje tava putras tayos tadā 08,040.019c mṛtyor upāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire 08,040.020a tataḥ senāpatī rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,040.020c pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ 08,040.021a mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau 08,040.021c dhṛṣṭadyumnas tava sutaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ 08,040.022a tam avidhyad ameyātmā tava putro 'tyamarṣaṇaḥ 08,040.022c pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha 08,040.023a tataḥ punar ameyātmā putras te pṛthivīpate 08,040.023c viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhir eva ca 08,040.024a athāsya saśaraṃ cāpaṃ hastāvāpaṃ ca māriṣa 08,040.024c kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge 08,040.025a tad apāsya dhanuś chinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ 08,040.025c anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ navam 08,040.026a prajvalann iva vegena saṃrambhād rudhirekṣaṇaḥ 08,040.026c aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ 08,040.027a sa pañcadaśa nārācāñ śvasataḥ pannagān iva 08,040.027c jighāṃsur bharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat 08,040.028a te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ 08,040.028c viviśur vasudhāṃ vegāt kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 08,040.029a so 'tividdho mahārāja putras te 'tivyarājata 08,040.029c vasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ 08,040.030a sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārair jarjaracchaviḥ 08,040.030c dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaś ciccheda kārmukam 08,040.031a athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ 08,040.031c sāyakair daśabhī rājan bhruvor madhye samārdayat 08,040.031d*0510_01 vivyādha vividhair bāṇaiḥ kālāntakayamopamaiḥ 08,040.032a tasya te 'śobhayan vaktraṃ karmāraparimārjitāḥ 08,040.032c praphullaṃ campakaṃ yadvad bhramarā madhulipsavaḥ 08,040.033a tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 08,040.033c anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa 08,040.034a tato duryodhanasyāśvān hatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ 08,040.034c dhanuś ciccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam 08,040.035a rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajam 08,040.035c bhallaiś ciccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ 08,040.036a tapanīyāṅgadaṃ citraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham 08,040.036c dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 08,040.037a duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇe 08,040.037c bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha 08,040.038a tam āropya rathe rājan daṇḍadhāro janādhipam 08,040.038c apovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 08,040.039a karṇas tu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥ 08,040.039c droṇahantāram ugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe 08,040.040a taṃ pṛṣṭhato 'bhyayāt tūrṇaṃ śaineyo vitudañ śaraiḥ 08,040.040c vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyām iva dvipaḥ 08,040.041a sa bhārata mahān āsīd yodhānāṃ sumahātmanām 08,040.041c karṇapārṣatayor madhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ 08,040.042a na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaś cit parāṅmukhaḥ 08,040.042c pratyadṛśyata yat karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau 08,040.043a tasmin kṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥ 08,040.043c prādurāsīd ubhayato rājan madhyaṃgate 'hani 08,040.044a pāñcālās tu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ 08,040.044c sarvato 'bhyadravan karṇaṃ patatriṇa iva drumam 08,040.045a teṣām ādhirathiḥ kruddho yatamānān manasvinaḥ 08,040.045c vicinvann eva bāṇāgraiḥ samāsādayad agrataḥ 08,040.046a vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayam 08,040.046c śuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam 08,040.047a te vīrā rathavegena parivavrur narottamam 08,040.047c sṛjantaṃ sāyakān kruddhaṃ karṇam āhavaśobhinam 08,040.048a yudhyamānāṃs tu tāñ śūrān manujendraḥ pratāpavān 08,040.048c aṣṭābhir aṣṭau rādheyo nyahanan niśitaiḥ śaraiḥ 08,040.049a athāparān mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān 08,040.049c jaghāna bahusāhasrān yodhān yuddhaviśāradaḥ 08,040.050a viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadram eva ca 08,040.050c daṇḍaṃ ca samare rājaṃś citraṃ citrāyudhaṃ harim 08,040.051a siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham 08,040.051c nijaghāna susaṃkruddhaś cedīnāṃ ca mahārathān 08,040.052a teṣām ādadataḥ prāṇān āsīd ādhirather vapuḥ 08,040.052c śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat 08,040.053a tatra bhārata karṇena mātaṅgās tāḍitāḥ śaraiḥ 08,040.053c sarvato 'bhyadravan bhītāḥ kurvanto mahad ākulam 08,040.054a nipetur urvyāṃ samare karṇasāyakapīḍitāḥ 08,040.054c kurvanto vividhān nādān vajranunnā ivācalāḥ 08,040.055a gajavājimanuṣyaiś ca nipatadbhiḥ samantataḥ 08,040.055c rathaiś cāvagatair mārge paryastīryata medinī 08,040.056a naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpy anye yudhi tāvakāḥ 08,040.056c cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe 08,040.057a sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu ca 08,040.057c nareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat 08,040.058a mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaś caran 08,040.058c pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo 'carad abhītavat 08,040.059a yathā mṛgagaṇāṃs trastān siṃho drāvayate diśaḥ 08,040.059c pāñcālānāṃ rathavrātān karṇo drāvayate tathā 08,040.060a siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kva cit 08,040.060c tathā karṇam anuprāpya na jīvanti mahārathāḥ 08,040.061a vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥ 08,040.061c karṇāgninā raṇe tadvad dagdhā bhārata sṛñjayāḥ 08,040.062a karṇena cediṣv ekena pāñcāleṣu ca bhārata 08,040.062c viśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṃmatāḥ 08,040.063a mama cāsīn manuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramam 08,040.063c naiko 'py ādhirather jīvan pāñcālyo mokṣyate yudhi 08,040.064a pāñcālān vidhaman saṃkhye sūtaputraḥ pratāpavān 08,040.064b*0511_01 pāñcālān atha nighnantaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā mahāraṇe 08,040.064c abhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 08,040.065a dhṛṣṭadyumnaś ca rājānaṃ draupadeyāś ca māriṣa 08,040.065c parivavrur amitraghnaṃ śataśaś cāpare janāḥ 08,040.066a śikhaṇḍī sahadevaś ca nakulo nākulis tathā 08,040.066c janamejayaḥ śiner naptā bahavaś ca prabhadrakāḥ 08,040.067a ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 08,040.067c karṇam asyantam iṣvastrair vicerur amitaujasaḥ 08,040.068a tāṃs tatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavān 08,040.068b*0512_01 sātyakiṃ ca mahārāja nātyavartata saṃyuge 08,040.068c eko bahūn abhyapatad garutman pannagān iva 08,040.068d*0513_01 taiḥ karṇasyābhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 08,040.068d*0513_02 tādṛg yādṛk purā vṛttaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha 08,040.068d*0513_03 tān sametān maheṣvāsāñ śaravarṣaughavarṣiṇaḥ 08,040.068d*0513_04 eko 'bhyabhavad avyagras tamāṃsīva divākaraḥ 08,040.069a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ kurūn madrān sakekayān 08,040.069b*0514_01 sarvato 'bhyahanat kruddho yamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ 08,040.069b*0514_02 bāhlīkān kekayān matsyān vāsātyān madrasaindhavān 08,040.069c ekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayan bahv aśobhata 08,040.070a tatra marmasu bhīmena nārācais tāḍitā gajāḥ 08,040.070c prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm 08,040.071a vājinaś ca hatārohāḥ pattayaś ca gatāsavaḥ 08,040.071c śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu 08,040.071d*0515_01 tāḍitāḥ sahasā nāgā bhīmasenena māriṣa 08,040.071d*0515_02 nipatanti sma vegena vajrarugṇā ivācalāḥ 08,040.071d*0516_01 nihatais tair mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ 08,040.071d*0516_02 śuśubhe vasudhā rājan vikīrṇair iva parvataiḥ 08,040.072a sahasraśaś ca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥ 08,040.072c akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmād bhītā gatāsavaḥ 08,040.073a rathibhir vājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiś ca tathā gajaiḥ 08,040.073c bhīmasenaśaracchinnair āstīrṇā vasudhābhavat 08,040.074a tat stambhitam ivātiṣṭhad bhīmasenabalārditam 08,040.074c duryodhanabalaṃ rājan nirutsāhaṃ kṛtavraṇam 08,040.075a niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasmin mahāraṇe 08,040.075c prasannasalilaḥ kāle yathā syāt sāgaro nṛpa 08,040.075d*0517_01 tadvat tava balaṃ tad vai niścalaṃ samavasthitam 08,040.076a manyuvīryabalopetaṃ balāt paryavaropitam 08,040.076c abhavat tava putrasya tat sainyam iṣubhis tadā 08,040.076d*0518_01 tad balaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ parasparam 08,040.076e rudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha 08,040.076f*0519_01 jagāma bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ parasparam 08,040.077a sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 08,040.077c bhīmasenaḥ kurūṃś cāpi drāvayan bahv aśobhata 08,040.078a vartamāne tathā raudre saṃgrāme 'dbhutadarśane 08,040.078c nihatya pṛtanāmadhye saṃśaptakagaṇān bahūn 08,040.079a arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevam athābravīt 08,040.079c prabhagnaṃ balam etad dhi yotsyamānaṃ janārdana 08,040.080a ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ 08,040.080b*0520_01 durjayā hy eva samare devair api savāsavaiḥ 08,040.080c apārayanto madbāṇān siṃhaśabdān mṛgā iva 08,040.080d*0521_01 kuravaś cāpi dhāvanti bhīmasenabhayārditāḥ 08,040.081a dīryate ca mahat sainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe 08,040.081c hastikakṣyo hy asau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ 08,040.081e dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ 08,040.082a na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetum anye mahārathāḥ 08,040.082b*0522_01 durjayā hy eṣa samare devadānavarākṣasaiḥ 08,040.082c jānīte hi bhavān karṇaṃ vīryavantaṃ parākrame 08,040.083a tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayaty eṣa no balam 08,040.084a varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṃ mahāratham 08,040.084c śramo mā bādhate kṛṣṇa yathā vā tava rocate 08,040.085a etac chrutvā mahārāja govindaḥ prahasann iva 08,040.085c abravīd arjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñ jahi pāṇḍava 08,040.086a tatas tava mahat sainyaṃ govindapreritā hayāḥ 08,040.086c haṃsavarṇāḥ praviviśur vahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau 08,040.087a keśavaprahitair aśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ 08,040.087c praviśadbhis tava balaṃ caturdiśam abhidyata 08,040.087d*0523_01 meghastanitanirhrādaḥ sa ratho vānaradhvajaḥ 08,040.087d*0523_02 calatpatākas tāṃ senāṃ vimānaṃ dyām ivāviśata 08,040.088a tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunau 08,040.088c kruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī 08,040.089a yuddhaśauṇḍau samāhūtāv aribhis tau raṇādhvaram 08,040.089c yajvabhir vidhināhūtau makhe devāv ivāśvinau 08,040.089d*0524_01 krodhatāmrekṣaṇau śūrau śuśubhāte mahābalau 08,040.089d*0524_02 madotkaṭau yathā nāgau dṛṣṭisaṃcāracāriṇau 08,040.090a kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ 08,040.090c talaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave 08,040.091a vigāhan sa rathānīkam aśvasaṃghāṃś ca phalgunaḥ 08,040.091c vyacarat pṛtanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ 08,040.092a taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata 08,040.092c saṃśaptakagaṇān bhūyaḥ putras te samacodayat 08,040.093a tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ 08,040.093c caturdaśasahasraiś ca turagāṇāṃ mahāhave 08,040.094a dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām 08,040.094c śūrāṇāṃ nāmalabdhānāṃ viditānāṃ samantataḥ 08,040.094d*0525_01 duryodhanena te sārdhaṃ jātavegāḥ samantataḥ 08,040.094e abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ 08,040.094f*0526_01 śaravarṣair mahārāja sarvataḥ pāṇḍunandanam 08,040.095a sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ 08,040.095c darśayan raudram ātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ 08,040.095e nighnan saṃśaptakān pārthaḥ prekṣaṇīyataro 'bhavat 08,040.096a tato vidyutprabhair bāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ 08,040.096c nirantaram ivākāśam āsīn nunnaiḥ kirīṭinā 08,040.097a kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhir mahāśaraiḥ 08,040.097c samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyair iva prabho 08,040.098a rukmapuṅkhān prasannāgrāñ śarān saṃnataparvaṇaḥ 08,040.098c adarśayad ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ 08,040.098d*0527_01 mahī viyad diśaḥ sarvāḥ samudrā girayo 'pi vā 08,040.098d*0527_02 sphuṭantīti janā jajñuḥ pārthasya talanisvanāt 08,040.099a hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ 08,040.099c saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito 'bhyayāt 08,040.100a prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam 08,040.100c pramamātha balād bāṇair dānavān iva vāsavaḥ 08,040.101a pracicchedāśu bhallaiś ca dviṣatām ātatāyinām 08,040.101c śastrapāṇīṃs tathā bāhūṃs tathāpi ca śirāṃsy uta 08,040.102a aṅgāṅgāvayavaiś chinnair vyāyudhās te 'patan kṣitau 08,040.102c viṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ 08,040.102d*0528_01 kāmbojas tu tataḥ kruddho dṛṣṭvā pārthaṃ mahāratham 08,040.103a hastyaśvarathapattīnāṃ vrātān nighnantam arjunam 08,040.103b*0529_01 acodayata yantāram arjunāyaiva māṃ vaha 08,040.103b*0529_02 tatas taṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bahudakṣiṇam āhave 08,040.103b*0529_03 arjunasya rathaṃ kṣipraṃ prāpayām āsa sārathiḥ 08,040.103b*0529_04 tato 'rjunaṃ tribhir bāṇair viddhvā bhārasahair yudhi 08,040.103b*0529_05 keśavaṃ navabhī rājan bāhvor urasi cāparyat 08,040.103b*0529_06 tataḥ kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ paravīrahā 08,040.103c sudakṣiṇād avarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat 08,040.104a asyāsyato 'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau 08,040.104c pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanac chiraḥ 08,040.105a sa papāta tato vāhāt svalohitaparisravaḥ 08,040.105c manaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam 08,040.106a sudakṣiṇād avarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśur hatam 08,040.106c prāṃśuṃ kamalapatrākṣam atyarthaṃ priyadarśanam 08,040.106e kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā 08,040.107a tato 'bhavat punar yuddhaṃ ghoram adbhutadarśanam 08,040.107c nānāvasthāś ca yodhānāṃ babhūvus tatra yudhyatām 08,040.108a eteṣv āvarjitair aśvaiḥ kāmbojair yavanaiḥ śakaiḥ 08,040.108c śoṇitāktais tadā raktaṃ sarvam āsīd viśāṃ pate 08,040.109a rathai rathāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ 08,040.109c dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ 08,040.109e anyonyena mahārāja kṛto ghoro janakṣayaḥ 08,040.110a tasmin prapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā 08,040.110c arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇir āyayau 08,040.111a vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 08,040.111c ādadānaḥ śarān ghorān svaraśmīn iva bhāskaraḥ 08,040.111d*0530_01 krodhāmarṣavivṛttāsyo lohitākṣo babhau balī 08,040.111d*0530_02 antakāle yathā kruddho mṛtyuḥ kiṃkaradaṇḍabhṛt 08,040.111d*0530_03 tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṃghaśaḥ 08,040.111d*0530_04 tair visṛṣṭair mahārāja vyadravat pāṇḍavī camūḥ 08,040.111d*0530_05 sa dṛṣṭvaiva tu dāśārhaṃ syandanasthaṃ viśāṃ pate 08,040.111d*0530_06 punaḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa 08,040.111d*0531_01 tayor āsīn mahad yuddhaṃ dharmabhrātror anaiṣṭhikam 08,040.111d*0531_02 visiṣmāpayiṣor lokaṃ yaśaś cottamam icchatoḥ 08,040.111d*0531_03 saṃśaptakāṃs tu kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ 08,040.111d*0531_04 sūtaputras tu pāñcālān bhūyo 'ghnaṃs tvaritāḥ śaraiḥ 08,040.111d*0531_05 evam eṣa mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām 08,040.111d*0531_06 āsīt kruddhe 'rjune karṇe bhīmasene ca dāruṇe 08,040.111d*0532_01 yuddhaṃ ghoraṃ tathā tv āsīt tridhābhūte camūmukhe 08,040.112a taiḥ patadbhir mahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ 08,040.112c saṃchāditau rathasthau tāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau 08,040.113a tataḥ śaraśatais tīkṣṇair bhāradvājaḥ pratāpavān 08,040.113c niśceṣṭau tāv ubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau 08,040.114a hāhākṛtam abhūt sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā 08,040.114c carācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ 08,040.115a siddhacāraṇasaṃghāś ca saṃpetur vai samantataḥ 08,040.115c cintayanto bhaved adya lokānāṃ svasty apīty aha 08,040.116a na mayā tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ 08,040.116c saṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ 08,040.117a drauṇes tu dhanuṣaḥ śabdam ahitatrāsanaṃ raṇe 08,040.117c aśrauṣaṃ bahuśo rājan siṃhasya nadato yathā 08,040.118a jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇam asyataḥ 08,040.118c vidyud ambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat 08,040.119a sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaś ca pāṇḍavaḥ 08,040.119c saṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ 08,040.120a sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanā 08,040.120c tathāsya samare rājan vapur āsīt sudurdṛśam 08,040.121a drauṇipāṇḍavayor evaṃ vartamāne mahāraṇe 08,040.121c vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale 08,040.121e hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt 08,040.122a sa roṣān niḥśvasan rājan nirdahann iva cakṣuṣā 08,040.122c drauṇiṃ hy apaśyat saṃgrāme phalgunaṃ ca muhur muhuḥ 08,040.123a tataḥ kruddho 'bravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā 08,040.123c atyadbhutam idaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge 08,040.123e atiśete hi yatra tvā droṇaputro 'dya bhārata 08,040.123f*0533_01 kaccid vīryaṃ yathāpūrvaṃ bhujayor vā balaṃ tava 08,040.124a kaccit te gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna 08,040.124c kaccit kuśalinau bāhū kaccid vīryaṃ tad eva te 08,040.124d*0534_01 udīryamāṇaṃ hi raṇe paśyāmi drauṇim āhave 08,040.124d*0534_02 guruputra iti hy enaṃ mānayan bharatarṣabha 08,040.124d*0534_03 upekṣāṃ kuru mā pārtha nāyaṃ kāla upekṣitum 08,040.125a evam uktas tu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃś caturdaśa 08,040.125c tvaramāṇas tvarākāle drauṇer dhanur athācchinat 08,040.125e dhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā 08,040.126a jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantair atāḍayat 08,040.126c sa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ 08,040.127a taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitam 08,040.127c apovāha raṇāt sūto rakṣamāṇo dhanaṃjayāt 08,040.128a etasminn eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ 08,040.128c nyavadhīt tāvakaṃ sainyaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,040.128e paśyatas tava putrasya tasya vīrasya bhārata 08,040.129a evam eṣa kṣayo vṛttas tāvakānāṃ paraiḥ saha 08,040.129c krūro viśasano ghoro rājan durmantrite tava 08,040.130a saṃśaptakāṃś ca kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ 08,040.130c vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamad raṇe 08,040.130d*0535_01 vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye 08,040.130d*0535_02 utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 08,040.130d*0535_03 yudhiṣṭhiro 'pi saṃgrāme prahārair gāḍhavedanaḥ 08,040.130d*0535_04 krośamātram apakramya tasthau bharatasattama 08,040.130d@014_0000 saṃjayaḥ 08,040.130d@014_0001 duryodhanas tataḥ karṇam upetya bharatarṣabha 08,040.130d@014_0002 abravīn madrarājaṃ ca tathaivānyān mahārathān 08,040.130d@014_0003 yadṛcchayopasaṃprāptaṃ svargadvāram apāvṛtam 08,040.130d@014_0004 sukhinaḥ kṣatriyāḥ karṇa labhante yuddham īdṛśam 08,040.130d@014_0005 sadṛśaiḥ kṣatriyaiḥ śūraiḥ śūrāṇāṃ yudhyatāṃ yudhi 08,040.130d@014_0006 iṣṭaṃ bhavati rādheya tad idaṃ samupasthitam 08,040.130d@014_0007 hatvā vā pāṇḍavān yuddhe sphītām urvīm avāpsyatha 08,040.130d@014_0008 nihatā vā parair yuddhe vīralokam avāpsyatha 08,040.130d@014_0009 duryodhanasya tac chrutvā vacanaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 08,040.130d@014_0010 hṛṣṭā nādān udakrośan vāditrāṇi ca sarvaśaḥ 08,040.130d@014_0011 tataḥ pramudite tasmin duryodhanabale tadā 08,040.130d@014_0012 harṣayaṃs tāvakān yodhān drauṇir vacanam abravīt 08,040.130d@014_0013 pratyakṣaṃ sarvasainyānāṃ bhavatāṃ cāpi paśyatām 08,040.130d@014_0014 nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ 08,040.130d@014_0015 sa tenāham amarṣeṇa mitrārthe cāpi pārthivāḥ 08,040.130d@014_0016 satyaṃ vaḥ pratijānāmi tad vākyaṃ me nibodhata 08,040.130d@014_0017 dhṛṣṭadyumnam ahatvāhaṃ na vimokṣyāmi daṃśanam 08,040.130d@014_0018 anṛtāyāṃ pratijñāyāṃ nāhaṃ svargam avāpnuyām 08,040.130d@014_0019 arjuno bhīmasenaś ca yaś ca māṃ pratyudeṣyati 08,040.130d@014_0020 sarvāṃs tān pramathiṣye 'ham iti me nāsti saṃśayaḥ 08,040.130d@014_0021 evam ukte tataḥ sarvā sahitā bhāratī camūḥ 08,040.130d@014_0022 abhyadravata kaunteyāṃs tathā te cāpi pāṇḍavāḥ 08,040.130d@014_0023 sa saṃnipāto rathayūthapānāṃ 08,040.130d@014_0024 mahātmanāṃ bhārata mohanīyaḥ 08,040.130d@014_0025 janakṣayaḥ kālayugāntakalpaḥ 08,040.130d@014_0026 prāvartatāgre kurusṛñjayānām 08,040.130d@014_0027 tataḥ pravṛtte yudhi saṃprahāre 08,040.130d@014_0028 bhūtāni sarvāṇi sadaivatāni 08,040.130d@014_0029 āsan sametāni sahāpsarobhir 08,040.130d@014_0030 didṛkṣamāṇāni narapravīrān 08,040.130d@014_0031 divyaiś ca mālyair vividhaiś ca gandhair 08,040.130d@014_0032 divyaiś ca ratnair vividhair narāgryān 08,040.130d@014_0033 raṇe svakarmodvahataḥ pravīrān 08,040.130d@014_0034 avākirann apsarasaḥ prahṛṣṭāḥ 08,040.130d@014_0035 samīraṇas tāṃś ca niṣevya gandhān 08,040.130d@014_0036 siṣeva sarvān api yodhamukhyān 08,040.130d@014_0037 niṣevyamāṇās tv anilena yodhāḥ 08,040.130d@014_0038 parasparaghnā dharaṇīṃ nipetuḥ 08,040.130d@014_0039 sā divyapuṣpair avakīryamāṇā 08,040.130d@014_0040 suvarṇapuṅkhaiś ca śarair vicitraiḥ 08,040.130d@014_0041 nakṣatrasaṃghair iva citritā dyauḥ 08,040.130d@014_0042 kṣitair babhau yodhavarair vicitrā 08,040.130d@014_0043 tato 'ntarikṣād api sādhuvādair 08,040.130d@014_0044 vāditraghoṣaiḥ samudīryamāṇaḥ 08,040.130d@014_0045 jyāghoṣanemisvananādacitraḥ 08,040.130d@014_0046 samākulaḥ so 'bhavat saṃprahāraḥ 08,040.130d@015_0001 tathā tu tasmiṃs tumule pravṛtte 08,040.130d@015_0002 duryodhanaḥ krodham amṛṣyamāṇaḥ 08,040.130d@015_0003 abhyetya bhīmaṃ balinaṃ baliṣṭhaḥ 08,040.130d@015_0004 samarpayat kṣudrakāṇāṃ śatena 08,040.130d@015_0005 duḥśāsanaś citrasenaś ca vīras 08,040.130d@015_0006 tathā caivaṃ kitavaḥ saubalaś ca 08,040.130d@015_0007 gajānīkaiḥ sarvato bhīmasenaṃ 08,040.130d@015_0008 tathā viṣaktaṃ sahasaivābhyagacchan 08,040.130d@015_0009 tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkaṃ vṛkodaraḥ 08,040.130d@015_0010 duryodhanaṃ mahābāhuḥ śaravarṣair avākirat 08,040.130d@015_0011 duryodhanaṃ tathā bhīmaḥ sāyakaiḥ śataśaḥ śitaiḥ 08,040.130d@015_0012 pāṇḍavo vimukhīkṛtya gajān abhyadravad balī 08,040.130d@015_0013 tataḥ pāvakasaṃkāśair bhīmo bāṇair avakragaiḥ 08,040.130d@015_0014 śalabhair iva nāgāṃs tān ardayām āsa pāṇḍavaḥ 08,040.130d@015_0015 tataḥ kuñjarayūthāni bhīmaseno mahābalaḥ 08,040.130d@015_0016 vyadhaman niśitair bāṇair mahābhrāṇīva mārutaḥ 08,040.130d@015_0017 anvayus tad rathānīkaṃ maṇijālaiś ca kuñjarāḥ 08,040.130d@015_0018 rūpyajāmbūnadābhāsāḥ kṣuramālyābhyalaṃkṛtāḥ 08,040.130d@015_0019 vadhyamānāḥ śarai rājan bhīmasenena te gajāḥ 08,040.130d@015_0020 vibhinnahṛdayāḥ ke cit tatraivābhyapatan bhuvi 08,040.130d@015_0021 nipatadbhir mahāvegair hemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ 08,040.130d@015_0022 aśobhata mahārāja dhātucitrair ivācalaiḥ 08,040.130d@015_0023 dīptābharaṇavadbhiś ca gajapṛṣṭhān nipātitaiḥ 08,040.130d@015_0024 sa raṇaḥ śuśubhe rājan kṣīṇapuṇyair ivāmaraiḥ 08,040.130d@015_0025 mahāparighasaṃkāśau candanāgarurūṣitau 08,040.130d@015_0026 apaśyan bhīmasenasya dhanur vikṣipato bhujau 08,040.130d@015_0027 tasya jyātalanirghoṣam asyataḥ savyadakṣiṇam 08,040.130d@015_0028 śrutvā hy abhyadravan nāgā bhīmasenaṃ bhayārditāḥ 08,040.130d@015_0029 tasya bhīmasya tat karma rājann ekasya dhīmataḥ 08,040.130d@015_0030 apaśyāma mahārāja tad adbhutam ivābhavat 08,040.130d@016_0000 saṃjaya uvāca 08,040.130d@016_0001 evam eṣa mahān āsīt saṃgrāmaḥ pṛthivīkṣitām 08,040.130d@016_0002 kruddhe 'rjune tathā karṇe bhīmasene ca pāṇḍave 08,040.130d@016_0003 droṇaputraṃ parājitya jitvā cānyān mahārathān 08,040.130d@016_0004 abravīd arjuno rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ 08,040.130d@016_0005 paśya kṛṣṇa mahābāho dravantīṃ pāṇḍavīṃ camūm 08,040.130d@016_0006 karṇaṃ paśya ca saṃgrāme kālayantaṃ mahārathān 08,040.130d@016_0007 na ca paśyāmi dāśārha dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,040.130d@016_0008 nāpi ketur yudhāṃ śreṣṭha dharmarājasya dṛśyate 08,040.130d@016_0009 tribhāgaś cāvaśiṣṭo 'yaṃ divasasya janārdana 08,040.130d@016_0010 na ca māṃ dhārtarāṣṭreṣu kaś cid yudhyati saṃyuge 08,040.130d@016_0011 tasmāt tvaṃ matpriyaṃ kurvan yāhi yatra yudhiṣṭhiraḥ 08,040.130d@016_0012 dṛṣṭvā kuśalinaṃ yuddhe dharmaputraṃ sahānujam 08,040.130d@016_0013 punar yoddhāsmi vārṣṇeya śatrubhiḥ saha saṃyuge 08,040.130d@016_0014 tataḥ prāyād rathenāśu bībhatsor vacanād dhariḥ 08,040.130d@016_0015 yato yudhiṣṭhiro rājā sṛñjayāś ca mahārathāḥ 08,040.130d@016_0016 ayudhyaṃs tāvakaiḥ sārdhaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,041.001 saṃjaya uvāca 08,041.001a tvaramāṇaḥ punaḥ kṛṣṇaḥ pārtham abhyavadac chanaiḥ 08,041.001c paśya kauravya rājānam apayātāṃś ca pāṇḍavān 08,041.002a karṇaṃ paśya mahāraṅge jvalantam iva pāvakam 08,041.002c asau bhīmo maheṣvāsaḥ saṃnivṛtto raṇaṃ prati 08,041.003a tam ete 'nu nivartante dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 08,041.003c pāñcālānāṃ sṛñjayānāṃ pāṇḍavānāṃ ca yan mukham 08,041.003e nivṛttaiś ca tathā pārthair bhagnaṃ śatrubalaṃ mahat 08,041.004a kauravān dravato hy eṣa karṇo dhārayate 'rjuna 08,041.004c antakapratimo vege śakratulyaparākramaḥ 08,041.005a asau gacchati kauravya drauṇir astrabhṛtāṃ varaḥ 08,041.005c tam eṣa pradrutaḥ saṃkhye dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 08,041.005d*0536_01 anuprayāti saṃgrāme hatān paśya ca sṛñjayān 08,041.006a sarvaṃ vyācaṣṭa durdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine 08,041.006c tato rājan prādurāsīn mahāghoro mahāraṇaḥ 08,041.007a siṃhanādaravāś cātra prādurāsan samāgame 08,041.007c ubhayoḥ senayo rājan mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,041.007d*0537_01 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 08,041.007d*0537_02 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājan durmantrite tava 08,042.001 saṃjaya uvāca 08,042.001a tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurusṛñjayāḥ 08,042.001c yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam 08,042.002a tataḥ pravavṛte bhīmaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 08,042.002c karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 08,042.003a tasmin pravṛtte saṃgrāme tumule śoṇitodake 08,042.003c saṃśaptakeṣu śūreṣu kiṃcicchiṣṭeṣu bhārata 08,042.004a dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ 08,042.004c karṇam evābhidudrāva pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 08,042.005a āgacchamānāṃs tān saṃkhye prahṛṣṭān vijayaiṣiṇaḥ 08,042.005c dadhāraiko raṇe karṇo jalaughān iva parvataḥ 08,042.006a tam āsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥ 08,042.006c yathācalaṃ samāsādya jalaughāḥ sarvatodiśam 08,042.006e tayor āsīn mahārāja saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 08,042.006f*0538_01 prayudhyator mahāraṅge balinor vijigīṣatoḥ 08,042.007a dhṛṣṭadyumnas tu rādheyaṃ śareṇa nataparvaṇā 08,042.007c tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 08,042.008a vijayaṃ tu dhanuḥśreṣṭhaṃ vidhunvāno mahārathaḥ 08,042.008b*0539_01 vavarṣa śaravarṣāṇi toyavarṣān ivāmbudaḥ 08,042.008c pārṣatasya dhanuś chittvā śarān āśīviṣopamān 08,042.008e tāḍayām āsa saṃkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ 08,042.009a te varma hemavikṛtaṃ bhittvā tasya mahātmanaḥ 08,042.009c śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha 08,042.010a tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 08,042.010c anyad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān 08,042.010e karṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,042.011a tathaiva rājan karṇo 'pi pārṣataṃ śatrutāpanam 08,042.011b*0540_01 chādayām āsa samare śarair āśīviṣopamaiḥ 08,042.011c droṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 08,042.012a tasya karṇo mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇam 08,042.012c preṣayām āsa saṃkruddho mṛtyudaṇḍam ivāparam 08,042.013a tam āpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate 08,042.013c ciccheda saptadhā rājañ śaineyaḥ kṛtahastavat 08,042.014a dṛṣṭvā vinihitaṃ bāṇaṃ śaraiḥ karṇo viśāṃ pate 08,042.014c sātyakiṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayat 08,042.015a vivyādha cainaṃ samare nārācais tatra saptabhiḥ 08,042.015c taṃ pratyavidhyac chaineyaḥ śarair hemavibhūṣitaiḥ 08,042.016a tato yuddham atīvāsīc cakṣuḥśrotrabhayāvaham 08,042.016c rājan ghoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ samantataḥ 08,042.017a sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ lomaharṣo vyajāyata 08,042.017c tad dṛṣṭvā samare karma karṇaśaineyayor nṛpa 08,042.018a etasminn antare drauṇir abhyayāt sumahābalam 08,042.018c pārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam 08,042.018d*0541_01 sa dṛṣṭvā samare karṇaṃ pārṣataṃ ca mahāratham 08,042.019a abhyabhāṣata saṃkruddho drauṇir dūre dhanaṃjaye 08,042.019b*0542_01 rathaṃ rathena saṃpīḍya śatruvīryapraṇāśanaḥ 08,042.019c tiṣṭha tiṣṭhādya brahmaghna na me jīvan vimokṣyase 08,042.020a ity uktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛn niśitaiḥ śaraiḥ 08,042.020c pārṣataṃ chādayām āsa ghorarūpaiḥ sutejanaiḥ 08,042.020e yatamānaṃ paraṃ śaktyā yatamāno mahārathaḥ 08,042.020f*0543_01 chādayām āsa samare yatamāno mahārathaḥ 08,042.020f*0543_02 yatnataḥ parayā śaktyā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe 08,042.020f*0544_01 yodhayām āsa samare kruddharūpo viśāṃ pate 08,042.021a yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ vīkṣya māriṣa 08,042.021c tathā drauṇiṃ raṇe dṛṣṭvā pārṣataḥ paravīrahā 08,042.021e nātihṛṣṭamanā bhūtvā manyate mṛtyum ātmanaḥ 08,042.021f*0545_01 sa jñātvā samare ''tmānaṃ śastreṇāvadhyam eva tu 08,042.021f*0545_02 javenābhiyayau drauṇiṃ kālaḥ kālam iva kṣaye 08,042.022a drauṇis tu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe sthitam 08,042.022c krodhena niḥśvasan vīraḥ pārṣataṃ samupādravat 08,042.022e tāv anyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param 08,042.022f*0546_01 tato roṣaparītātmā dhṛṣṭadyumno 'py amarṣaṇaḥ 08,042.022f*0546_02 provāca cainaṃ saṃrabdho droṇaputraṃ paraṃtapaḥ 08,042.022f*0547_01 pragṛhya mahatī cāpe śarāsanavirājite 08,042.023a athābravīn mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān 08,042.023c dhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāṃ pate 08,042.023e pāñcālāpasadādya tvāṃ preṣayiṣyāmi mṛtyave 08,042.024a pāpaṃ hi yat tvayā karma ghnatā droṇaṃ purā kṛtam 08,042.024c adya tvā patsyate tad vai yathā hy akuśalaṃ tathā 08,042.024d*0548_01 pataṅgadarśanenādya darśanena vyapohyate 08,042.024d*0548_02 śaśismaraṇatanmātrān vaṃśān kṛtam apohyate 08,042.024d*0548_03 mayā mārayitavyas tvaṃ paśumāreṇa pārṣata 08,042.024d*0548_04 adya śvo vā paraśvo vā satyam etad bhaviṣyati 08,042.025a arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyuge 08,042.025c nāpakramasi vā mūḍha satyam etad bravīmi te 08,042.026a evam uktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 08,042.026c prativākyaṃ sa evāsir māmako dāsyate tava 08,042.026e yenaiva te pitur dattaṃ yatamānasya saṃyuge 08,042.026f*0549_01 eṣa te prativākyaṃ vai asir dāsyati māmakaḥ 08,042.026f*0549_02 yena kṛttaṃ tava pitur yatamānasya tac chiraḥ 08,042.027a yadi tāvan mayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ 08,042.027c tvām idānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi vikramāt 08,042.028a evam uktvā mahārāja senāpatir amarṣaṇaḥ 08,042.028c niśitenātha bāṇena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ 08,042.029a tato drauṇiḥ susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,042.029c prācchādayad diśo rājan dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 08,042.030a naivāntarikṣaṃ na diśo naiva yodhāḥ samantataḥ 08,042.030c dṛśyante vai mahārāja śaraiś channāḥ sahasraśaḥ 08,042.031a tathaiva pārṣato rājan drauṇim āhavaśobhinam 08,042.031c śaraiḥ saṃchādayām āsa sūtaputrasya paśyataḥ 08,042.032a rādheyo 'pi mahārāja pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ 08,042.032c draupadeyān yudhāmanyuṃ sātyakiṃ ca mahāratham 08,042.032e ekaḥ sa vārayām āsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ 08,042.032f*0550_01 sātyakiṃ ca mahārāja yodhāṃś cānyān sahasraśaḥ 08,042.033a dhṛṣṭadyumno 'pi samare drauṇeś ciccheda kārmukam 08,042.033b*0551_01 kṣurapreṇa sutīkṣṇena paśyatāṃ sarvayodhinām 08,042.033c tad apāsya dhanuś chinnam anyad ādatta kārmukam 08,042.033e vegavat samare ghoraṃ śarāṃś cāśīviṣopamān 08,042.034a sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajam 08,042.034b*0552_01 sa śaktiṃ prāhiṇot tasmai tāṃ drauṇir vyadhamac charaiḥ 08,042.034b*0552_02 tāṃ nikṛttāṃ raṇe dṛṣṭvā drauṇinā pārṣato balī 08,042.034b*0552_03 parighaṃ ghoram ādāya kārtasvaravibhūṣitam 08,042.034b*0552_04 cikṣepa bhujavīryeṇa pārṣato vai purā nadan 08,042.034b*0552_05 tam āpatantaṃ parighaṃ droṇaputrasya lāghavāt 08,042.034b*0552_06 ciccheda bahudhā rājañ śarair atiratho raṇe 08,042.034c hayān sūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣād vyadhamac charaiḥ 08,042.034d*0553_01 pārṣatasya tataḥ kruddho droṇaputraḥ paraṃtapaḥ 08,042.035a sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 08,042.035c khaḍgam ādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat 08,042.036a drauṇis tad api rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥ 08,042.036c ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ 08,042.036e rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 08,042.036e*0554_01 **** **** dhanvino bāhuśālinaḥ 08,042.036e*0554_02 paśyatāṃ sarvasainyānāṃ 08,042.037a dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvaṃ chinnakārmukam 08,042.037c śaraiś ca bahudhā viddham astraiś ca śakalīkṛtam 08,042.037e nātarad bharataśreṣṭha yatamāno mahārathaḥ 08,042.038a tasyāntam iṣubhī rājan yadā drauṇir na jagmivān 08,042.038c atha tyaktvā dhanur vīraḥ pārṣataṃ tvarito 'nvagāt 08,042.038d*0555_01 pragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ jātarūpapariṣkṛtam 08,042.039a āsīd ādravato rājan vegas tasya mahātmanaḥ 08,042.039c garuḍasyeva patato jighṛkṣoḥ pannagottamam 08,042.040a etasminn eva kāle tu mādhavo 'rjunam abravīt 08,042.040c paśya pārtha yathā drauṇiḥ pārṣatasya vadhaṃ prati 08,042.040d*0556_01 etasminn eva kāle tu keśavaḥ paravīrahā 08,042.040d*0556_02 abravīd bharataśreṣṭham arjunaṃ jayatāṃ varam 08,042.040d*0556_03 paśya drauṇiṃ pārṣatasya yatamānaṃ vadhaṃ prati 08,042.040e yatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāc cainam asaṃśayam 08,042.041a taṃ mocaya mahābāho pārṣataṃ śatrutāpanam 08,042.041c drauṇer āsyam anuprāptaṃ mṛtyor āsyagataṃ yathā 08,042.042a evam uktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān 08,042.042c praiṣayat tatra turagān yatra drauṇir vyavasthitaḥ 08,042.043a te hayāś candrasaṃkāśāḥ keśavena pracoditāḥ 08,042.043c pibanta iva tad vyoma jagmur drauṇirathaṃ prati 08,042.044a dṛṣṭvāyāntau mahāvīryāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau 08,042.044c dhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃś cakre yatnaṃ mahābalaḥ 08,042.045a vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvaiva dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvara 08,042.045c śarāṃś cikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahābalaḥ 08,042.046a te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśam 08,042.046c drauṇim āsādya viviśur valmīkam iva pannagāḥ 08,042.047a sa vidhvastaiḥ śarair ghorair droṇaputraḥ pratāpavān 08,042.047b*0557_01 utsṛjya samare rājan pāñcālyam amitaujasam 08,042.047c ratham āruruhe vīro dhanaṃjayaśarārditaḥ 08,042.047e pragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ 08,042.048a etasminn antare vīraḥ sahadevo janādhipa 08,042.048c apovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam 08,042.049a arjuno 'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ 08,042.049c taṃ droṇaputraḥ saṃkruddho bāhvor urasi cārdayat 08,042.050a krodhitas tu raṇe pārtho nārācaṃ kālasaṃmitam 08,042.050c droṇaputrāya cikṣepa kāladaṇḍam ivāparam 08,042.050e sa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyutiḥ 08,042.051a sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyuge 08,042.051c niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ ca paraṃ yayau 08,042.052a tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipad vijayaṃ dhanuḥ 08,042.052c arjunaṃ samare kruddhaḥ prekṣamāṇo muhur muhuḥ 08,042.052e dvairathaṃ cāpi pārthena kāmayāno mahāraṇe 08,042.053a taṃ tu hitvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanam 08,042.053c apovāha rathenājau tvaramāṇo raṇājirāt 08,042.054a athotkruṣṭaṃ mahārāja pāñcālair jitakāśibhiḥ 08,042.054c mokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam 08,042.055a vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ 08,042.055c siṃhanādaś ca saṃjajñe dṛṣṭvā ghoraṃ mahādbhutam 08,042.056a evaṃ kṛtvābravīt pārtho vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 08,042.056c yāhi saṃśaptakān kṛṣṇa kāryam etat paraṃ mama 08,042.057a tataḥ prayāto dāśārhaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam 08,042.057c rathenātipatākena manomārutaraṃhasā 08,043.001 saṃjaya uvāca 08,043.001*0558_01 teṣāṃ pravṛtte saṃgrāme vipule śoṇitodake 08,043.001*0558_02 rarāja lohitenorvī saṃraktā bahudhā bhṛśam 08,043.001*0558_03 tato rajasi saṃśānte rudhireṇa samantataḥ 08,043.001*0559_01 tadā vilokya pārthaṃ ca kṛṣṇo vacanam abravīt 08,043.001a etasminn antare kṛṣṇaḥ pārthaṃ vacanam abravīt 08,043.001c darśayann iva kaunteyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,043.002a eṣa pāṇḍava te bhrātā dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ 08,043.002c jighāṃsubhir maheṣvāsair drutaṃ pārthānusaryate 08,043.003a tathānuyānti saṃrabdhāḥ pāñcālā yuddhadurmadāḥ 08,043.003c yudhiṣṭhiraṃ mahātmānaṃ parīpsanto mahājavāḥ 08,043.004a eṣa duryodhanaḥ pārtha rathānīkena daṃśitaḥ 08,043.004c rājā sarvasya lokasya rājānam anudhāvati 08,043.005a jighāṃsuḥ puruṣavyāghraṃ bhrātṛbhiḥ sahito balī 08,043.005c āśīviṣasamasparśaiḥ sarvayuddhaviśāradaiḥ 08,043.006a ete jighṛkṣavo yānti dvipāśvarathapattayaḥ 08,043.006c yudhiṣṭhiraṃ dhārtarāṣṭrā ratnottamam ivārthinaḥ 08,043.007a paśya sātvatabhīmābhyāṃ niruddhādhiṣṭhitaḥ prabhuḥ 08,043.007c jihīrṣavo 'mṛtaṃ daityāḥ śakrāgnibhyām ivāvaśāḥ 08,043.008a ete bahutvāt tvaritāḥ punar gacchanti pāṇḍavam 08,043.008c samudram iva vāryoghāḥ prāvṛṭkāle mahārathāḥ 08,043.009a nadantaḥ siṃhanādāṃś ca dhamantaś cāpi vārijān 08,043.009c balavanto maheṣvāsā vidhunvanto dhanūṃṣi ca 08,043.010a mṛtyor mukhagataṃ manye kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 08,043.010c hutam agnau ca bhadraṃ te duryodhanavaśaṃ gatam 08,043.011a yathāyuktam anīkaṃ hi dhārtarāṣṭrasya pāṇḍava 08,043.011c nāsya śakro 'pi mucyeta saṃprāpto bāṇagocaram 08,043.012a duryodhanasya śūrasya drauṇeḥ śāradvatasya ca 08,043.012c karṇasya ceṣuvego vai parvatān api dārayet 08,043.013a duryodhanasya śūrasya śaraughāñ śīghram asyataḥ 08,043.013c saṃkruddhasyāntakasyeva ko vegaṃ saṃsahed raṇe 08,043.014a karṇena ca kṛto rājā vimukhaḥ śatrutāpanaḥ 08,043.014c balavāṃl laghuhastaś ca kṛtī yuddhaviśāradaḥ 08,043.015a rādheyaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ śaktaḥ pīḍayituṃ raṇe 08,043.015c sahito dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ śūro mahātmabhiḥ 08,043.016a tasyaivaṃ yudhyamānasya saṃgrāme saṃyatātmanaḥ 08,043.016c anyair api ca pārthasya hṛtaṃ varma mahārathaiḥ 08,043.017a upavāsakṛśo rājā bhṛśaṃ bharatasattama 08,043.017c brāhme bale sthito hy eṣa na kṣatre 'tibale vibho 08,043.017d*0560_01 karme sute kṛtaṃ rāṣṭraṃ jīvitaṃ śatrutāpanaḥ 08,043.017d*0561_01 nityānaśanasaṃgrāme samāptavrataniścayaḥ 08,043.017d*0561_02 yo vatsodayikaṃ śrāddhe viśeṣeṇa mahībhujā 08,043.017d*0562_01 karṇena cābhiyukto 'yaṃ bhūpatiḥ śatrutāpanaḥ 08,043.017d*0562_02 saṃśayaṃ samanuprāptaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ 08,043.018a na jīvati mahārājo manye pārtha yudhiṣṭhiraḥ 08,043.018c yad bhīmasenaḥ sahate siṃhanādam amarṣaṇaḥ 08,043.019a nardatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ punaḥ punar ariṃdama 08,043.019c dhamatāṃ ca mahāśaṅkhān saṃgrāme jitakāśinām 08,043.020a yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍaveyaṃ hateti bharatarṣabha 08,043.020c saṃcodayaty asau karṇo dhārtarāṣṭrān mahābalān 08,043.020d*0563_01 astrair nānāvidhaiś citraiḥ kauravāḥ pārtha saṃyuge 08,043.021a sthūṇākarṇendrajālena pārtha pāśupatena ca 08,043.021c pracchādayanto rājānam anuyānti mahārathāḥ 08,043.021e āturo me mato rājā saṃniṣevyaś ca bhārata 08,043.022a yathainam anuvartante pāñcālāḥ saha pāṇḍavaiḥ 08,043.022c tvaramāṇās tvarākāle sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ 08,043.022e majjantam iva pātāle balino 'py ujjihīrṣavaḥ 08,043.023a na ketur dṛśyate rājñaḥ karṇena nihataḥ śaraiḥ 08,043.023c paśyator yamayoḥ pārtha sātyakeś ca śikhaṇḍinaḥ 08,043.024a dhṛṣṭadyumnasya bhīmasya śatānīkasya vā vibho 08,043.024c pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ cedīnāṃ caiva bhārata 08,043.025a eṣa karṇo raṇe pārtha pāṇḍavānām anīkinīm 08,043.025c śarair vidhvaṃsayati vai nalinīm iva kuñjaraḥ 08,043.026a ete dravanti rathinas tvadīyāḥ pāṇḍunandana 08,043.026b*0564_01 drāvyamāṇā raṇe pārtha karṇenāmitatejasā 08,043.026c paśya paśya yathā pārtha gacchanty ete mahārathāḥ 08,043.027a ete bhārata mātaṅgāḥ karṇenābhihatā raṇe 08,043.027c ārtanādān vikurvāṇā vidravanti diśo daśa 08,043.028a rathānāṃ dravatāṃ vṛndaṃ paśya pārtha samantataḥ 08,043.028c drāvyamāṇaṃ raṇe caiva karṇenāmitrakarśinā 08,043.029a hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha 08,043.029c rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara 08,043.030a asau dhāvati rādheyo bhīmasenarathaṃ prati 08,043.030c kirañ śaraśatānīva vinighnaṃs tava vāhinīm 08,043.031a etān paśya ca pāñcālān drāvyamāṇān mahātmanā 08,043.031c śakreṇeva yathā daityān hanyamānān mahāhave 08,043.032a eṣa karṇo raṇe jitvā pāñcālān pāṇḍusṛñjayān 08,043.032c diśo viprekṣate sarvās tvadartham iti me matiḥ 08,043.033a paśya pārtha dhanuḥ śreṣṭhaṃ vikarṣan sādhu śobhate 08,043.033c śatrūñ jitvā yathā śakro devasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ 08,043.034a ete nadanti kauravyā dṛṣṭvā karṇasya vikramam 08,043.034c trāsayanto raṇe pārthān sṛñjayāṃś ca sahasraśaḥ 08,043.035a eṣa sarvātmanā pāṇḍūṃs trāsayitvā mahāraṇe 08,043.035b*0565_01 trāsayitvā raṇe pārtha rādheyo rathināṃ varaḥ 08,043.035c abhibhāṣati rādheyaḥ sarvasainyāni mānadaḥ 08,043.036a abhidravata gacchadhvaṃ drutaṃ dravata kauravāḥ 08,043.036c yathā jīvan na vaḥ kaś cin mucyate yudhi sṛñjayaḥ 08,043.037a tathā kuruta saṃyattā vayaṃ yāsyāma pṛṣṭhataḥ 08,043.037c evam uktvā yayāv eṣa pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ 08,043.037d*0566_01 rādheyaḥ kauravīṃ senāṃ rakṣamāṇaḥ samantataḥ 08,043.038a paśya karṇaṃ raṇe pārtha śvetacchavivirājitam 08,043.038c udayaṃ parvataṃ yadvac chobhayan vai divākaraḥ 08,043.039a pūrṇacandranikāśena mūrdhni chatreṇa bhārata 08,043.039c dhriyamāṇena samare tathā śataśalākinā 08,043.040a eṣa tvāṃ prekṣate karṇaḥ sakaṭākṣo viśāṃ pate 08,043.040c uttamaṃ yatnam āsthāya dhruvam eṣyati saṃyuge 08,043.041a paśya hy enaṃ mahābāho vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ 08,043.041c śarāṃś cāśīviṣākārān visṛjantaṃ mahābalam 08,043.042a asau nivṛtto rādheyo dṛśyate vānaradhvaja 08,043.042b*0567_01 prārthayan samaraṃ pārtha tvayā saha paraṃtapa 08,043.042c vadhāya cātmano 'bhyeti dīpasya śalabho yathā 08,043.042d*0568_01 eṣa hy amarṣī śūraś ca dhārtarāṣṭrahite rataḥ 08,043.042d*0568_02 tvāṃ na marṣayate pārtha nityam eva sumandadhīḥ 08,043.042d*0569_01 ekākinaṃ ca dṛṣṭvainaṃ dhārtarāṣṭro raṇājire 08,043.042d*0570_01 tvāṃ ca pārthābhisaṃrabdhaṃ karṇaṃ prati mahāratham 08,043.043a karṇam ekākinaṃ dṛṣṭvā rathānīkena bhārata 08,043.043b*0571_01 asau duryodhanaḥ kruddho rathānīkena daṃśitaḥ 08,043.043c rirakṣiṣuḥ susaṃyatto dhārtarāṣṭro 'bhivartate 08,043.044a sārvaiḥ sahaibhir duṣṭātmā vadhya eṣa prayatnataḥ 08,043.044b*0572_01 adīnayor viśrutayor yuvayor yotsyamānayoḥ 08,043.044b*0572_02 devāsure pārtha mṛdhe devadānavayor iva 08,043.044b*0573_01 paśyantu kauravāḥ sarve tava pārtha parākramam 08,043.044b*0574_01 tvāṃ ca dṛṣṭvātisaṃrabdhaṃ karṇaṃ ca bharatarṣabha 08,043.044b*0574_02 asau duryodhanaḥ kruddho nottaraṃ pratipadyate 08,043.044c tvayā yaśaś ca rājyaṃ ca sukhaṃ cottamam icchatā 08,043.045a ātmānaṃ ca kṛtātmānaṃ samīkṣya bharatarṣabha 08,043.045c kṛtāgasaṃ ca rādheyaṃ dharmātmani yudhiṣṭhire 08,043.045d*0575_01 sahitaḥ sa tu duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'bhyavartate 08,043.045d*0575_02 eṣa eva nihantavyo mūlaṃ vairasya bhārata 08,043.045d*0575_03 mūle chinne yathā nāśaḥ śākhānāṃ jāyate dhruvam 08,043.045d*0575_04 tathā duryodhane pārtha hate syur akhilā hatāḥ 08,043.045d*0575_05 dhārtarāṣṭrā mahābāho sabhṛtyāmātyabāndhavāḥ 08,043.045d*0575_06 paśya sarve yathā yodhā yānti bhīmarathaṃ prati 08,043.045d*0575_07 bhīmo 'pi śe[ro]ṣatāmrākṣo hanti śatrūn aśeṣataḥ 08,043.045d*0575_08 eṣa dharmasuto rājā yamābhyāṃ paripālitaḥ 08,043.045d*0575_09 duryodhano 'pi karṇena rakṣyate sasutena ca 08,043.045d*0575_10 kṛtavarmā kṛpo drauṇī rakṣanto 'nyonyam uttamāḥ 08,043.045d*0575_11 kulūkaḥ śakuniś caiva kṛtvā rakṣāṃ sthitāv ubhau 08,043.046a pratipadyasva rādheyaṃ prāptakālam anantaram 08,043.046c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā pratyehi rathayūthapam 08,043.047a pañca hy etāni mukhyānāṃ rathānāṃ rathasattama 08,043.047c śatāny āyānti vegena balināṃ bhīmatejasām 08,043.048a pañca nāgasahasrāṇi dviguṇā vājinas tathā 08,043.048c abhisaṃhatya kaunteya padātiprayutāni ca 08,043.048e anyonyarakṣitaṃ vīra balaṃ tvām abhivartate 08,043.048f*0576_01 droṇaputraṃ puraskṛtya tataḥ śīghraṃ ca sūdaya 08,043.048f*0576_02 nikṛtyaitad rathānīkaṃ balinaṃ lokaviśrutam 08,043.049a sūtaputre maheṣvāse darśayātmānam ātmanā 08,043.049c uttamaṃ yatnam āsthāya pratyehi bharatarṣabha 08,043.049d*0577_01 bhūtāni caiva sarvāṇi kurupāñcālasṛñjayāḥ 08,043.050a asau karṇaḥ susaṃrabdhaḥ pāñcālān abhidhāvati 08,043.050c ketum asya hi paśyāmi dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati 08,043.050e samucchetsyati pāñcālān iti manye paraṃtapa 08,043.051a ācakṣe te priyaṃ pārtha tad evaṃ bharatarṣabha 08,043.051c rājā jīvati kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 08,043.052a asau bhimo mahābāhuḥ saṃnivṛttaś camūmukhe 08,043.052c vṛtaḥ sṛñjayasainyena sātyakena ca bhārata 08,043.053a vadhyanta ete samare kauravā niśitaiḥ śaraiḥ 08,043.053c bhīmasenena kaunteya pāñcālaiś ca mahātmabhiḥ 08,043.054a senā hi dhārtarāṣṭrasya vimukhā cābhavad raṇāt 08,043.054c vipradhāvati vegena bhīmasya nihatā śaraiḥ 08,043.055a vipannasasyeva mahī rudhireṇa samukṣitā 08,043.055c bhāratī bharataśreṣṭha senā kṛpaṇadarśanā 08,043.056a nivṛttaṃ paśya kaunteya bhīmasenaṃ yudhāṃ patim 08,043.056c āśīviṣam iva kruddhaṃ tasmād dravati vāhinī 08,043.057a pītaraktāsitasitās tārācandrārkamaṇḍitāḥ 08,043.057c patākā viprakīryante chatrāṇy etāni cārjuna 08,043.058a sauvarṇā rājatāś caiva taijasāś ca pṛthagvidhāḥ 08,043.058c ketavo vinipātyante hastyaśvaṃ viprakīryate 08,043.059a rathebhyaḥ prapatanty ete rathino vigatāsavaḥ 08,043.059c nānāvarṇair hatā bāṇaiḥ pāñcālair apalāyibhiḥ 08,043.060a nirmanuṣyān gajān aśvān rathāṃś caiva dhanaṃjaya 08,043.060c samādravanti pāñcālā dhārtarāṣṭrāṃs tarasvinaḥ 08,043.061a mṛdnanti ca naravyāghrā bhīmasenavyapāśrayāt 08,043.061c balaṃ pareṣāṃ durdharṣaṃ tyaktvā prāṇān ariṃdama 08,043.062a ete nadanti pāñcālā dhamanty api ca vārijān 08,043.062c abhidravanti ca raṇe nighnantaḥ sāyakaiḥ parān 08,043.063a paśya svargasya māhātmyaṃ pāñcālā hi paraṃtapa 08,043.063c dhārtarāṣṭrān vinighnanti kruddhāḥ siṃhā iva dvipān 08,043.063d*0578_01 śastram ācchidya śatrūṇāṃ sāyudhānāṃ nirāyudhāḥ 08,043.063d*0578_02 tenaivaitān amoghāstrā nighnanti ca nadanti ca 08,043.063d*0578_03 śirāṃsy etāni pātyante śatrūṇāṃ bāhavo 'pi ca 08,043.063d*0578_04 rathanāgahayā vīrā yaśasyāḥ sarva eva ca 08,043.064a sarvataś cābhipannaiṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 08,043.064b*0579_01 pāñcālair māgadhaiś caiva yodhā nītā yamakṣayam 08,043.064b*0580_01 tyaktvā prāṇān maheṣvāsaiḥ pāñcālaiḥ paripātyate 08,043.064c pāñcālair mānasād etya haṃsair gaṅgeva vegitaiḥ 08,043.065a subhṛśaṃ ca parākrāntāḥ pāñcālānāṃ nivāraṇe 08,043.065c kṛpakarṇādayo vīrā ṛṣabhāṇām ivarṣabhāḥ 08,043.065d*0581_01 suhṛdaś ca parākrāntāḥ kṛpakarṇādayo vibho 08,043.065d*0581_02 nivāraṇe maheṣvāsāḥ pāñcālānāṃ paraṃtapa 08,043.066a sunimagnāṃś ca bhīmāstrair dhārtarāṣṭrān mahārathān 08,043.066c dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā ghnanti śatrūn sahasraśaḥ 08,043.066d*0582_01 pāñcāleṣv abhibhūteṣu dviṣadbhir apabhīr nadan 08,043.066d*0582_02 śatrupakṣam avaskandya śarān asyati mārutiḥ 08,043.066d*0583_01 rathāś ca vimukhāḥ sarve nivṛtte bharatarṣabhe 08,043.066e viṣaṇṇabhūyiṣṭharathā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 08,043.066f*0584_01 rathāś caite suvitrastā bhīmasenabhayārditāḥ 08,043.067a paśya bhīmena nārācaiś chinnā nāgāḥ patanty amī 08,043.067b*0585_01 nānā nāgā hatā bāṇair bhīmena prapatanty amī 08,043.067c vajrivajrāhatānīva śikharāṇi mahībhṛtām 08,043.067d*0586_01 bhīmasenena mātaṅgāḥ prāpitā yamasādanam 08,043.067d*0586_02 girīṇāṃ śikharāṇīva nipatanti nararṣabha 08,043.068a bhīmasenasya nirviddhā bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,043.068c svāny anīkāni mṛdnanto dravanty ete mahāgajāḥ 08,043.068d*0587_01 ete dravanti kuravo bhīmasenabhayārditāḥ 08,043.068d*0587_02 tyaktvā rathān gajāṃś caiva hayāṃś caiva sahasraśaḥ 08,043.068d*0587_03 hastyaśvarathapattīnaṃ dravatāṃ nisvanaṃ śṛṇu 08,043.068d*0587_04 bhīmasenasya ninadaṃ drāvayāṇasya kauravān 08,043.069a nābhijānāsi bhīmasya siṃhanādaṃ durutsaham 08,043.069c nadato 'rjuna saṃgrāme vīrasya jitakāśinaḥ 08,043.070a eṣa naiṣādir abhyeti dvipamukhyena pāṇḍavam 08,043.070c jighāṃsus tomaraiḥ kruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 08,043.071a satomarāv asya bhujau chinnau bhīmena garjataḥ 08,043.071c tīkṣṇair agniśikhāprakhyair nārācair daśabhir hataḥ 08,043.072a hatvainaṃ punar āyāti nāgān anyān prahāriṇaḥ 08,043.072c paśya nīlāmbudanibhān mahāmātrair adhiṣṭhitān 08,043.072e śaktitomarasaṃkāśair vinighnantaṃ vṛkodaram 08,043.073a sapta sapta ca nāgāṃs tān vaijayantīś ca sadhvajāḥ 08,043.073c nihatya niśitair bāṇaiś chinnāḥ pārthāgrajena te 08,043.073e daśabhir daśabhiś caiko nārācair nihato gajaḥ 08,043.074a na cāsau dhārtarāṣṭrāṇāṃ śrūyate ninadas tathā 08,043.074c puraṃdarasame kruddhe nivṛtte bharatarṣabhe 08,043.075a akṣauhiṇyas tathā tisro dhārtarāṣṭrasya saṃhatāḥ 08,043.075c kruddhena narasiṃhena bhīmasenena vāritāḥ 08,043.075d*0588_01 na śaknuvanti vai pārthaṃ pārthivāḥ samudīkṣitum 08,043.075d*0588_02 madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ yathā durbalacakṣuṣaḥ 08,043.075d*0588_03 ete bhīmasya saṃtrastāḥ siṃhasyevetare mṛgāḥ 08,043.075d*0588_04 śaraiḥ saṃtrāsitāḥ saṃkhye na labhante sukhaṃ kva cit 08,043.075d*0589_01 rājānaṃ ca mahābāhuṃ pīḍayanty āttamanyavaḥ 08,043.075d*0589_02 rādheyo bahubhiḥ sārdham asau gacchati vegitaḥ 08,043.075d*0589_03 varjayitvā tu bhīruṃ taṃ pārśvato hy ānayad dhanuḥ 08,043.075d*0589_04 taṃ pālayan mahārājaṃ dhārtarāṣṭro balānvitaḥ 08,043.076 saṃjaya uvāca 08,043.076*0590_01 etac chrutvā mahābāhur vāsudevād dhanaṃjayaḥ 08,043.076a bhīmasenena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 08,043.076c arjuno vyadhamac chiṣṭān ahitān niśitaiḥ śaraiḥ 08,043.077a te vadhyamānāḥ samare saṃśaptakagaṇāḥ prabho 08,043.077b*0591_01 prabhagnāḥ samare bhītāḥ diśo daśa mahābalāḥ 08,043.077c śakrasyātithitāṃ gatvā viśokā hy abhavan mudā 08,043.077d*0592_01 śakrasyātithitāṃ prāptāḥ samapadyanta vijvarāḥ 08,043.077d*0593_01 viśokāḥ samapadyanta śakrasyāntikatāṃ gatāḥ 08,043.077d*0594_01 nārāyaṇāṃs tu gopālān vyadhamat pāṇḍunandanaḥ 08,043.077d*0594_02 uttamaṃ vegam āsthāya caṇḍavāyur ghanān iva 08,043.077d*0594_03 anvakīryanta bhītās te tatra tatraiva bhārata 08,043.077d*0594_04 lulitāṃś ca tataḥ śūrān ahanat puruṣottamaḥ 08,043.078a pārthaś ca puruṣavyāghraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,043.078c jaghāna dhārtarāṣṭrasya caturvidhabalāṃ camūm 08,044.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,044.001a nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire 08,044.001c vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ 08,044.002a dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhur muhuḥ 08,044.002b*0595_01 avaśeṣaṃ na paśyāmi mama sainyeṣu saṃjaya 08,044.002b*0595_02 aho bata daśāṃ prāpto na hi śakṣyāmi jīvitum 08,044.002b*0595_03 jayakāṅkṣī kathaṃ sūta putrāṇām anivartinām 08,044.002b*0595_04 kathaṃ jīvāmi nihatāñ śrutvā ca mama sainikān 08,044.002b*0595_05 bahunādya kim uktena daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam 08,044.002c kim akurvanta kuravas tan mamācakṣva saṃjaya 08,044.003 saṃjaya uvāca 08,044.003*0596_01 kṣayas teṣāṃ mahāñ jāto rājan durmantrite tava 08,044.003a dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ sūtaputraḥ pratāpavān 08,044.003c krodharaktekṣaṇo rājan bhīmasenam upādravat 08,044.003d*0597_01 tiṣṭha tiṣṭha pṛthāputra paśya me 'dya parākramam 08,044.003d*0597_02 adya tvāṃ preṣayiṣyāmi yamasya sadanaṃ prati 08,044.003d*0597_03 ity uktvā prayayau tūrṇaṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ 08,044.004a tāvakaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenāt parāṅmukham 08,044.004c yatnena mahatā rājan paryavasthāpayad balī 08,044.005a vyavasthāpya mahābāhus tava putrasya vāhinīm 08,044.005c pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān yuddhadurmadān 08,044.006a pratyudyayus tu rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,044.006c dhunvānāḥ kārmukāṇy ājau vikṣipantaś ca sāyakān 08,044.007a bhīmasenaḥ śiner naptā śikhaṇḍī janamejayaḥ 08,044.007c dhṛṣṭadyumnaś ca balavān sarve cāpi prabhadrakāḥ 08,044.008a pāñcālāś ca naravyāghrāḥ samantāt tava vāhinīm 08,044.008c abhyadravanta saṃkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ 08,044.009a tathaiva tāvakā rājan pāṇḍavānām anīkinīm 08,044.009c abhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathāḥ 08,044.010a rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam 08,044.010c babhūva puruṣavyāghra sainyam adbhutadarśanam 08,044.011a śikhaṇḍī ca yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tava 08,044.011c duḥśāsanaṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam 08,044.012a nakulo vṛṣasenaṃ ca citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ 08,044.012c ulūkaṃ samare rājan sahadevaḥ samabhyayāt 08,044.013a sātyakiḥ śakuniṃ cāpi bhīmasenaś ca kauravān 08,044.013c arjunaṃ ca raṇe yattaṃ droṇaputro mahārathaḥ 08,044.014a yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo 'bhyapatad raṇe 08,044.014c kṛtavarmā ca balavān uttamaujasam ādravat 08,044.014d*0598_01 yudhāmanyuṃ kṛpo rājann uttamaujasam āhave 08,044.014d*0598_02 kṛtavarmā maheṣvāsaḥ paryavārayad āhave 08,044.015a bhīmasenaḥ kurūn sarvān putrāṃś ca tava māriṣa 08,044.015c sahānīkān mahābāhur eka evābhyavārayat 08,044.016a śikhaṇḍī ca tataḥ karṇaṃ vicarantam abhītavat 08,044.016c bhīṣmahantā mahārāja vārayām āsa patribhiḥ 08,044.017a pratirabdhas tataḥ karṇo roṣāt prasphuritādharaḥ 08,044.017c śikhaṇḍinaṃ tribhir bāṇair bhruvor madhye vyatāḍayat 08,044.018a dhārayaṃs tu sa tān bāṇāñ śikhaṇḍī bahv aśobhata 08,044.018c rājataḥ parvato yadvat tribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ 08,044.019a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyuge 08,044.019c karṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 08,044.020a tasya karṇo hayān hatvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 08,044.020c unmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ 08,044.021a hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ 08,044.021b*0599_01 saṃchinnakārmuko rājan sūtaputreṇa saṃyuge 08,044.021c śaktiṃ cikṣepa karṇāya saṃkruddhaḥ śatrutāpanaḥ 08,044.022a tāṃ chittvā samare karṇas tribhir bhārata sāyakaiḥ 08,044.022c śikhaṇḍinam athāvidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 08,044.023a karṇacāpacyutān bāṇān varjayaṃs tu narottamaḥ 08,044.023c apayātas tatas tūrṇaṃ śikhaṇḍī jayatāṃ varaḥ 08,044.024a tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyāny aśātayat 08,044.024c tūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyur mahājavaḥ 08,044.025a dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ 08,044.025c duḥśāsanaṃ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 08,044.026a tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣa 08,044.026c śitena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā 08,044.027a dhṛṣṭadyumnas tu nirviddhaḥ śaraṃ ghoram amarṣaṇaḥ 08,044.027c duḥśāsanāya saṃkruddhaḥ preṣayām āsa bhārata 08,044.027d*0600_01 āśīviṣasamaṃ bāṇam āśu mārutaraṃhasam 08,044.028a āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritam 08,044.028c śaraiś ciccheda putras te tribhir eva viśāṃ pate 08,044.029a athāparaiḥ saptadaśair bhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 08,044.029c dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvor urasi cārdayat 08,044.030a tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa 08,044.030c kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśur janāḥ 08,044.031a athānyad dhanur ādāya putras te bharatarṣabha 08,044.031c dhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantāt paryavārayat 08,044.032a tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ taṃ mahātmanaḥ 08,044.032c vyahasanta raṇe yodhāḥ siddhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 08,044.032d*0601_01 dhṛṣṭadyumnaṃ na paśyāma ghaṭamānaṃ mahābalam 08,044.032d*0601_02 duḥśāsanena saṃruddhaṃ siṃheneva mahāgajam 08,044.032d*0601_03 tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāñcālāḥ pāṇḍupūrvaja 08,044.032d*0601_04 senāpatiṃ parīpsanto rurudhus tanayaṃ tava 08,044.033a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha 08,044.033c ghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle ghorarūpaṃ paraṃtapa 08,044.034a nakulaṃ vṛṣasenas tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 08,044.034c pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhir anyair avidhyata 08,044.035a nakulas tu tataḥ kruddho vṛṣasenaṃ smayann iva 08,044.035c nārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye dṛḍham 08,044.036a so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ 08,044.036c śatruṃ vivyādha viṃśatyā sa ca taṃ pañcabhiḥ śaraiḥ 08,044.037a tataḥ śarasahasreṇa tāv ubhau puruṣarṣabhau 08,044.037c anyonyam ācchādayatām athābhajyata vāhinī 08,044.038a dṛṣṭvā tu pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ 08,044.038c nivārayām āsa balād anupatya viśāṃ pate 08,044.038d*0602_01 etasminn antare kaṣṭaṃ yuddham āsīd viśāṃ pate 08,044.038e nivṛtte tu tataḥ karṇe nakulaḥ kauravān yayau 08,044.038f*0603_01 vṛṣasenas tu pāñcālān pitrā sārdhaṃ viśāṃ pate 08,044.039a karṇaputras tu samare hitvā nakulam eva tu 08,044.039c jugopa cakraṃ tvaritaṃ rādheyasyaiva māriṣa 08,044.040a ulūkas tu raṇe kruddhaḥ sahadevena vāritaḥ 08,044.040b*0604_01 nivāritaḥ śaraśataiḥ kruddhena raṇamūrdhani 08,044.040c tasyāśvāṃś caturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān 08,044.040e sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati 08,044.041a ulūkas tu tato yānād avaplutya viśāṃ pate 08,044.041b*0605_01 apayātas tatas tūrṇam ulūko raṇamūrdhani 08,044.041c trigartānāṃ balaṃ pūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ 08,044.041d*0606_01 ratham anyaṃ samāsthāya jagāma pitur antikam 08,044.042a sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ 08,044.042c dhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasann iva 08,044.043a saubalas tasya samare kruddho rājan pratāpavān 08,044.043b*0607_01 sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati 08,044.043c vidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam 08,044.044a athainaṃ niśitair bāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata 08,044.044c sārathiṃ ca mahārāja tribhir eva samārdayat 08,044.044e athāsya vāhāṃs tvaritaḥ śarair ninye yamakṣayam 08,044.045a tato 'vaplutya sahasā śakunir bharatarṣabha 08,044.045c āruroha rathaṃ tūrṇam ulūkasya mahārathaḥ 08,044.045e apovāhātha śīghraṃ sa śaineyād yuddhaśālinaḥ 08,044.045f*0608_01 apovāha rathasthaṃ taṃ sātyakasyājisāgarāt 08,044.046a sātyakis tu raṇe rājaṃs tāvakānām anīkinīm 08,044.046c abhidudrāva vegena tato 'nīkam abhidyata 08,044.047a śaineyaśaranunnaṃ tu tataḥ sainyaṃ viśāṃ pate 08,044.047c bheje daśa diśas tūrṇaṃ nyapatac ca gatāsuvat 08,044.048a bhīmasenaṃ tava suto vārayām āsa saṃyuge 08,044.048c taṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam 08,044.048e cakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta cāraṇāḥ 08,044.048f*0609_01 śatruṇā vijitaṃ jñātvā bhayāt supuruṣarṣabha 08,044.049a tato 'pāyān nṛpas tatra bhīmasenasya gocarāt 08,044.049c kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenam upādravat 08,044.049e tatra rāvo mahān āsīd bhīmam ekaṃ jighāṃsatām 08,044.050a yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanur asyāśu cicchide 08,044.050c athānyad dhanur ādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 08,044.051a yudhāmanyor dhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayat kṣitau 08,044.051c tato 'pāyād rathenaiva yudhāmanyur mahārathaḥ 08,044.052a uttamaujās tu hārdikyaṃ śarair bhīmaparākramam 08,044.052c chādayām āsa sahasā megho vṛṣṭyā yathācalam 08,044.053a tad yuddhaṃ sumahac cāsīd ghorarūpaṃ paraṃtapa 08,044.053c yādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāṃ pate 08,044.054a kṛtavarmā tato rājann uttamaujasam āhave 08,044.054c hṛdi vivyādha sa tadā rathopastha upāviśat 08,044.055a sārathis tam apovāha rathena rathināṃ varam 08,044.055c tatas tu satvaraṃ rājan pāṇḍusainyam upādravat 08,044.055d*0610_01 kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenam upādravat 08,044.055d*0611_01 yudhiṣṭhiraś citrasenaṃ śaravarṣair avākirat 08,044.055d*0611_02 citraseno 'pi kaunteyaṃ saṃkruddhaḥ samavārayat 08,044.055d*0611_03 muhūrtād vimukhīkṛtya citrasenaṃ sa dharmarāṭ 08,044.055d*0611_04 tāvakaṃ sainyam abhyaghnat samantān niśitaiḥ śaraiḥ 08,044.055d*0612_01 tasmin pravṛtte tumule naravīrajanakṣaye 08,044.055d*0612_02 duryodhanaḥ krodham upetya tīvraṃ 08,044.055d*0612_03 krodhāgnināsau paridahyamānaḥ 08,044.055d*0612_04 anyaṃ rathaṃ samupetyāśu caiva 08,044.055d*0612_05 bhīmaṃ pravivyādha sucitrapuṅkhaiḥ 08,044.055d*0612_06 duḥśāsano 'dyāpi ca citraseno 08,044.055d*0612_07 durdyūtasevī kitavaḥ saubalaś ca 08,044.055d*0613_01 gajānīkaiḥ sarvato bhīmasenaṃ 08,044.055d*0613_02 tathābhyarditaṃ sahasābhyadhāvat 08,044.055d*0614_01 tāvakāś ca mahābāho duryodhanapurogamāḥ 08,044.055d*0615_01 yudhiṣṭhiraṃ jighṛkṣantaḥ sarvasainyam avākṣipan 08,044.055d@017_0001 duḥśāsanaḥ saubalaś ca gajānīkena pāṇḍavam 08,044.055d@017_0002 mahatā parivāryaiva kṣudrakair abhyatāḍayat 08,044.055d@017_0003 tato bhīmaḥ śaraśatair duryodhanam amarṣaṇam 08,044.055d@017_0004 vimukhīkṛtya tarasā gajānīkam upādravat 08,044.055d@017_0005 tam āpatantaṃ sahasā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ 08,044.055d@017_0006 dṛṣṭvaiva subhṛśaṃ kruddho divyam astram udairayat 08,044.055d@017_0007 gajair gajān abhyahanad vajreṇendra ivāsurān 08,044.055d@017_0008 tato 'ntarikṣaṃ bāṇaughaiḥ śalabhair iva pādapam 08,044.055d@017_0009 chādayām āsa samare gajān nighnan vṛkodaraḥ 08,044.055d@017_0010 tataḥ kuñjarayūthāni sametāni sahasraśaḥ 08,044.055d@017_0011 vyadhamat tarasā bhīmo meghasaṃghān ivānilaḥ 08,044.055d@017_0012 suvarṇajālāpihitā maṇijālaiś ca kuñjarāḥ 08,044.055d@017_0013 rejur abhyadhikaṃ saṃkhye vidyutvanta ivāmbudāḥ 08,044.055d@017_0014 te vadhyamānā bhīmena gajā rājan vidudruvuḥ 08,044.055d@017_0015 ke cid vibhinnahṛdayāḥ kuñjarā nyapatan bhuvi 08,044.055d@017_0016 patitair nipatadbhiś ca gajair hemavibhūṣitaiḥ 08,044.055d@017_0017 aśobhata mahī tatra viśīrṇair iva parvataiḥ 08,044.055d@017_0018 dīptābhai ratnavadbhiś ca patitair gajayodhibhiḥ 08,044.055d@017_0019 rarāja bhūmiḥ patitaiḥ kṣīṇapuṇyair iva grahaiḥ 08,044.055d@017_0020 tato bhinnakaṭā nāgā bhinnakumbhakarās tathā 08,044.055d@017_0021 dudruvuḥ śataśaḥ saṃkhye bhīmasenaśarāhatāḥ 08,044.055d@017_0022 ke cid vamanto rudhiraṃ bhayārtāḥ parvatopamāḥ 08,044.055d@017_0023 vyadravañ śaraviddhāṅgā dhātucitrā ivācalāḥ 08,044.055d@017_0024 mahābhujagasaṃkāśau candanāgarurūṣitau 08,044.055d@017_0025 apaśyaṃ bhīmasenasya dhanur vikṣipato bhujau 08,044.055d@017_0026 tasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvāśanisamasvanam 08,044.055d@017_0027 vimuñcantaḥ śakṛnmūtraṃ gajāḥ prādudruvur bhṛśam 08,044.055d@017_0028 bhīmasenasya tat karma rājann ekasya dhīmataḥ 08,044.055d@017_0029 nighnataḥ sarvabhūtāni rudrasyeva ca nirbabhau 08,044.055d@018_0000 saṃjaya uvāca 08,044.055d@018_0001 tataḥ śvetāśvasaṃyukte nārāyaṇasamāhite 08,044.055d@018_0002 tiṣṭhan rathavare śrīmān arjunaḥ samapadyata 08,044.055d@018_0003 tad balaṃ nṛpatiśreṣṭha tāvakaṃ vijayo raṇe 08,044.055d@018_0004 vyakṣobhayad udīrṇāśvaṃ mahodadhim ivānalaḥ 08,044.055d@018_0005 duryodhanas tava sutaḥ pramatte śvetavāhane 08,044.055d@018_0006 abhyetya sahasā kruddhaḥ sainyārdhenābhisaṃvṛtaḥ 08,044.055d@018_0007 paryavārayad āyāntaṃ yudhiṣṭhiram amarṣaṇam 08,044.055d@018_0008 kṣuraprāṇāṃ trisaptatyā tato 'vidhyata pāṇḍavam 08,044.055d@018_0009 akrudhyata bhṛśaṃ tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 08,044.055d@018_0010 sa bhallāṃs triṃśatas tūrṇaṃ tava putre nyaveśayat 08,044.055d@018_0011 tato 'dhāvanta kauravyā jighṛkṣanto yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0012 duṣṭabhāvān parāñ jñātvā samavetā mahārathāḥ 08,044.055d@018_0013 ājagmus taṃ parīpsaṃtaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0014 nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 08,044.055d@018_0015 akṣauhiṇyā parivṛtās te 'bhyadhāvan yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0016 bhīmasenaś ca samare mṛdnaṃs tava mahārathān 08,044.055d@018_0017 abhyadhāvad abhiprepsū rājānaṃ śatrubhir vṛtam 08,044.055d@018_0018 tāṃs tu sarvān maheṣvāsān karṇo vaikartano nṛpa 08,044.055d@018_0019 śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayad āgatān 08,044.055d@018_0020 śaraughān visṛjantas te prerayantaś ca tomarān 08,044.055d@018_0021 na śekur yatnavanto 'pi rādheyaṃ prativīkṣitum 08,044.055d@018_0022 tāṃś ca sarvān maheṣvāsān sarvaśastrāstrapāragaḥ 08,044.055d@018_0023 mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat 08,044.055d@018_0024 duryodhanaṃ tu viṃśatyā śīghram astram udīrayan 08,044.055d@018_0025 avidhyat tūrṇam abhyetya sahadevo mahāmanāḥ 08,044.055d@018_0026 sa viddhaḥ sahadevena rarājācalasaṃnibhaḥ 08,044.055d@018_0027 prabhinna iva mātaṅgo rudhireṇa pariplutaḥ 08,044.055d@018_0028 dṛṣṭvā tava sutaṃ tatra gāḍhaviddhaṃ sutejanaiḥ 08,044.055d@018_0029 abhyadhāvad dṛḍhaṃ kruddho rādheyo rathināṃ varaḥ 08,044.055d@018_0030 duryodhanaṃ tathā dṛṣṭvā śīghram astram udīrya saḥ 08,044.055d@018_0031 tena yaudhiṣṭhiraṃ sainyam avadhīt pārṣataṃ tathā 08,044.055d@018_0032 tato yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā 08,044.055d@018_0033 sahasā prādravad rājan sūtaputraśarārditam 08,044.055d@018_0034 vividhā viśikhās tatra saṃpatantaḥ parasparam 08,044.055d@018_0035 phalaiḥ puṅkhān samājaghnuḥ sūtaputradhanuścyutāḥ 08,044.055d@018_0036 antarikṣe śaraughāṇāṃ patatāṃ ca parasparam 08,044.055d@018_0037 saṃgharṣeṇa mahārāja pāvakaḥ samajāyata 08,044.055d@018_0038 tato daśa diśaḥ karṇaḥ śalabhair iva yāyibhiḥ 08,044.055d@018_0039 abhyaghnaṃs tarasā rājañ śaraiḥ paraśarīragaiḥ 08,044.055d@018_0040 raktacandanasaṃdigdhau maṇihemavibhūṣitau 08,044.055d@018_0041 bāhū vyatyakṣipat karṇaḥ paramāstraṃ vidarśayan 08,044.055d@018_0042 tataḥ sarvā diśo rājan sāyakair vipramohayan 08,044.055d@018_0043 apīḍayad bhṛśaṃ karṇo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0044 tataḥ kruddho mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 08,044.055d@018_0045 niśitair iṣubhiḥ karṇaṃ pañcāśadbhiḥ samārpayat 08,044.055d@018_0046 bāṇāndhakāram abhavat tad yuddhaṃ ghoradarśanam 08,044.055d@018_0047 hāhākāro mahān āsīt tāvakānāṃ viśāṃ pate 08,044.055d@018_0048 vadhyamāne tadā sainye dharmaputreṇa māriṣa 08,044.055d@018_0049 sāyakair vividhais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 08,044.055d@018_0050 bhallair anekair vividhaiḥ śaktyṛṣṭimusalair api 08,044.055d@018_0051 yatra yatra sa dharmātmā duṣṭāṃ dṛṣṭiṃ vyasarjayat 08,044.055d@018_0052 tatra tatra vyaśīryanta tāvakā bharatarṣabha 08,044.055d@018_0053 karṇo 'pi bhṛśasaṃkruddho dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0054 nārācair ardhacandraiś ca vatsadantaiś ca saṃyuge 08,044.055d@018_0055 amarṣī krodhanaś caiva roṣaprasphuritānanaḥ 08,044.055d@018_0056 sāyakair aprameyātmā yudhiṣṭhiram abhidravat 08,044.055d@018_0057 yudhiṣṭhiraś cāpi śataṃ svarṇapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,044.055d@018_0058 prahasann iva taṃ karṇaḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 08,044.055d@018_0059 urasy avidhyad rājānaṃ tribhir bhallaiś ca pāṇḍavam 08,044.055d@018_0060 sa pīḍito bhṛśaṃ tena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,044.055d@018_0061 upaviśya rathopasthe sūtaṃ yāhīty acodayat 08,044.055d@018_0062 prākrośanta tataḥ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 08,044.055d@018_0063 gṛhīdhvam iti rājānam abhyadhāvanta sarvaśaḥ 08,044.055d@018_0064 tataḥ śatāḥ saptadaśa kekayānāṃ prahāriṇām 08,044.055d@018_0065 pāñcālaiḥ sahitā rājan dhārtarāṣṭrān nyavārayan 08,044.055d@018_0066 tasmin sutumule yuddhe vartamāne janakṣaye 08,044.055d@018_0067 duryodhanaś ca bhīmaś ca sameyātāṃ mahābalau 08,044.055d@018_0068 karṇo 'tha śarajālena kekayānāṃ mahārathān 08,044.055d@018_0069 vyadhamat parameṣvāsān agrataḥ paryavasthitān 08,044.055d@018_0070 teṣāṃ prayatamānānāṃ rādheyasya nivāraṇe 08,044.055d@018_0071 rathān pañcaśatān karṇaḥ prāhiṇod yamasādanam 08,044.055d@018_0072 aviṣahyaṃ tato dṛṣṭvā rādheyaṃ yudhi yodhinaḥ 08,044.055d@018_0073 bhīmasenam upāgacchan karṇabāṇaprapīḍitāḥ 08,044.055d@018_0074 rathānīkaṃ vidāryaiva śarajālair anekadhā 08,044.055d@018_0075 karṇa ekarathenaiva yudhiṣṭhiram upādravat 08,044.055d@018_0076 senāniveśam ārchantaṃ mārgaṇaiḥ kṣatavikṣatam 08,044.055d@018_0077 yamayor madhyagaṃ vīraṃ śanair yāntaṃ vicetasam 08,044.055d@018_0078 samāsādya tu rājānaṃ duryodhanahitepsayā 08,044.055d@018_0079 sūtaputras tribhis tīkṣṇair vivyādha parameṣubhiḥ 08,044.055d@018_0080 tathaiva rājā rādheyaṃ pratyavidhyat stanāntare 08,044.055d@018_0081 śarais tribhiś ca yantāraṃ caturbhiś caturo hayān 08,044.055d@018_0082 cakrarakṣau tu pārthasya mādrīputrau paraṃtapau 08,044.055d@018_0083 tāv apy adhāvatāṃ karṇaṃ rājānaṃ mā vadhīr iti 08,044.055d@018_0084 tau pṛthak śaravarṣābhyāṃ rādheyam abhyavarṣatām 08,044.055d@018_0085 nakulaḥ sahadevaś ca paramaṃ yatnam āsthitau 08,044.055d@018_0086 tathaiva tau pratyavidhyat sūtaputraḥ pratāpavān 08,044.055d@018_0087 bhallābhyāṃ śitadhārābhyāṃ mahātmānāv ariṃdamau 08,044.055d@018_0088 dantavarṇāṃs tu rādheyo nijaghāna manojavān 08,044.055d@018_0089 yudhiṣṭhirasya saṃgrāme kālavālān hayottamān 08,044.055d@018_0090 tato 'pareṇa bhallena śirastrāṇam apātayat 08,044.055d@018_0091 kaunteyasya maheṣvāsaḥ prahasann iva sūtajaḥ 08,044.055d@018_0092 tathaiva nakulasyāpi hayān hatvā pratāpavān 08,044.055d@018_0093 īṣāṃ dhanuś ca ciccheda mādrīputrasya dhīmataḥ 08,044.055d@018_0094 tau hatāśvau hatarathau pāṇḍavau bhṛśavikṣatau 08,044.055d@018_0095 bhrātarāv āruruhatuḥ sahadevarathaṃ tadā 08,044.055d@018_0096 tau dṛṣṭvā mātulas tatra virathau paravīrahā 08,044.055d@018_0097 abhyabhāṣata rādheyaṃ madrarājo 'nukampayā 08,044.055d@018_0098 yoddhavyam adya pārthena phalgunena tvayā saha 08,044.055d@018_0099 kimarthaṃ dharmarājena yudhayse bhṛśaroṣitaḥ 08,044.055d@018_0100 kṣīṇaśastrāstrakavacaḥ kṣīṇabāṇo vibāṇadhiḥ 08,044.055d@018_0101 śrāntasārathivāhaś ca channo 'strair aribhis tathā 08,044.055d@018_0102 pārtham āsādya rādheya upahāsyo bhaviṣyasi 08,044.055d@018_0103 evam ukto 'pi karṇas tu madrarājena saṃyuge 08,044.055d@018_0104 tathaiva karṇaḥ saṃrabdho yudhiṣṭhiram atāḍayat 08,044.055d@018_0105 śarais tīkṣṇaiḥ parāvidhya mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,044.055d@018_0106 prahasya samare karṇaś cakāra vimukhaṃ śaraiḥ 08,044.055d@018_0107 tataḥ śalyaḥ prahasyedaṃ karṇaṃ punar uvāca ha 08,044.055d@018_0108 rathastham atisaṃrabdhaṃ yudhiṣṭhiravadhe dhṛtam 08,044.055d@018_0109 yadarthaṃ dhārtarāṣṭreṇa satataṃ mānito bhavān 08,044.055d@018_0110 taṃ pārthaṃ jahi rādheya kiṃ te hatvā yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0111 śaṅkhayor dhmāyatoḥ śabdaḥ sumahān eṣa kṛṣṇayoḥ 08,044.055d@018_0112 śrūyate cāpaghoṣo 'yaṃ prāvṛṣīvāmbudasya ha 08,044.055d@018_0113 asau nighnan rathodārān arjunaḥ śaravṛṣṭibhiḥ 08,044.055d@018_0114 sarvāṃ grasati naḥ senāṃ karṇa paśyainam āhave 08,044.055d@018_0115 pṛṣṭharakṣau ca śūrasya yudhāmanyūttamaujasau 08,044.055d@018_0116 uttaraṃ cāsya vai śūraś cakraṃ rakṣati sātyakiḥ 08,044.055d@018_0117 dhṛṣṭadyumnas tathā cāsya cakraṃ rakṣati dakṣiṇam 08,044.055d@018_0118 bhīmasenaś ca vai rājñā dhārtarāṣṭreṇa yudhyate 08,044.055d@018_0119 yathā na hanyāt taṃ bhīmaḥ sarveṣāṃ no 'dya paśyatām 08,044.055d@018_0120 tathā rādheya kriyatāṃ rājā mucyeta no yathā 08,044.055d@018_0121 paśyainaṃ bhīmasenena grastam āhavaśobhinam 08,044.055d@018_0122 yadi tv āsādya mucyeta vismayaḥ sumahān bhavet 08,044.055d@018_0123 paritrāhy enam abhyetya saṃśayaṃ paramaṃ gatam 08,044.055d@018_0124 kiṃ nu mādrīsutau hatvā rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 08,044.055d@018_0125 iti śalyavacaḥ śrutvā rādheyaḥ pṛthivīpate 08,044.055d@018_0126 dṛṣṭvā duryodhanaṃ caiva bhīmagrastaṃ mahāhave 08,044.055d@018_0127 rājagṛddhī bhṛśaṃ caiva śalyavākyapracoditaḥ 08,044.055d@018_0128 ajātaśatrum utsṛjya mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,044.055d@018_0129 tava putraṃ paritrātum abhyadhāvata vīryavān 08,044.055d@018_0130 madrarājapraṇuditair aśvair ākāśagair iva 08,044.055d@018_0131 gate karṇe tu kaunteyaḥ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 08,044.055d@018_0132 apāyāj javanair aśvaiḥ sahadevasya māriṣa 08,044.055d@018_0133 tābhyāṃ sa sahitas tūrṇaṃ vrīḍann iva nareśvaraḥ 08,044.055d@018_0134 prāpya senāniveśaṃ ca mārgaṇaiḥ kṣatavikṣataḥ 08,044.055d@018_0135 avatīrṇo rathāt tūrṇam āviśac chayanaṃ śubham 08,044.055d@018_0136 apanītaśalyaḥ subhṛśaṃ hṛcchalyābhinipīḍitaḥ 08,044.055d@018_0137 so 'bravīd bhrātarau rājā mādrīputrau mahārathau 08,044.055d@018_0138 anīkaṃ bhīmasenasya pāṇḍavāv āśu gacchatām 08,044.055d@018_0139 jīmūta iva nardaṃs tu yudhyate sa vṛkodaraḥ 08,044.055d@018_0140 tato 'nyaṃ ratham āsthāya nakulo rathapuṃgavaḥ 08,044.055d@018_0141 sahadevaś ca tejasvī bhrātarau śatrukarśanau 08,044.055d@018_0142 turagair agryaraṃhobhir yātvā bhīmasya śuṣmiṇau 08,044.055d@018_0143 anīkaṃ sahitau tatra bhrātarau paryavasthitau 08,045.001 saṃjaya uvāca 08,045.001a drauṇis tu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ 08,045.001c āpatat sahasā rājan yatra rājā vyavasthitaḥ 08,045.002a tam āpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān 08,045.002c dadhāra sahasā pārtho veleva makarālayam 08,045.003a tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān 08,045.003c arjunaṃ vāsudevaṃ ca chādayām āsa patribhiḥ 08,045.004a avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ 08,045.004c vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravas tadā 08,045.005a arjunas tu tato divyam astraṃ cakre hasann iva 08,045.005c tad astraṃ brāhmaṇo yuddhe vārayām āsa bhārata 08,045.006a yad yad dhi vyākṣipad yuddhe pāṇḍavo 'straṃ jighāṃsayā 08,045.006c tat tad astraṃ maheṣvāso droṇaputro vyaśātayat 08,045.007a astrayuddhe tato rājan vartamāne bhayāvahe 08,045.007c apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanam ivāntakam 08,045.008a sa diśo vidiśaś caiva chādayitvā vijihmagaiḥ 08,045.008c vāsudevaṃ tribhir bāṇair avidhyad dakṣiṇe bhuje 08,045.009a tato 'rjuno hayān hatvā sarvāṃs tasya mahātmanaḥ 08,045.009c cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm 08,045.009d*0616_01 sarvalokavahāṃ raudrāṃ paralokavahāṃ nadīm 08,045.009d*0617_01 sarathān rathinaḥ sarvān pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ 08,045.009d*0617_02 drauṇer apahatān saṃkhye dadṛśuḥ sa ca tāṃ tathā 08,045.009d*0617_03 prāvartayan mahāghorāṃ nadīṃ paravahāṃ tathā 08,045.009d*0617_04 tayos tu vyākule yuddhe drauṇeḥ pārthasya dāruṇe 08,045.009d*0617_05 amaryādaṃ yodhayantaḥ paryadhāvann itas tataḥ 08,045.009d*0617_06 rathair hatāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ 08,045.009d*0617_07 dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ 08,045.009d*0617_08 pārthena samare rājan kṛto ghoro janakṣayaḥ 08,045.010a nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ 08,045.010c hayāś ca paryadhāvanta muktayoktrās tatas tataḥ 08,045.011a tad dṛṣṭvā karma pārthasya drauṇir āhavaśobhinaḥ 08,045.011b*0618_01 arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito 'bhyetya vīryavān 08,045.011b*0618_02 vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 08,045.011c avākirad raṇe kṛṣṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 08,045.012a tato 'rjunaṃ mahārāja drauṇir āyamya patriṇā 08,045.012c vakṣodeśe samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge 08,045.013a so 'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata 08,045.013b*0619_01 gāṇḍīvadhanvā prasabhaṃ śaravarṣair udāradhīḥ 08,045.013b*0619_02 saṃchādya samare drauṇiṃ cicchedāsya ca cārmukam 08,045.013b*0619_03 sa chinnadhanvā parighaṃ vajrasparśasamaṃ yudhi 08,045.013c ādatta parighaṃ ghoraṃ drauṇeś cainam avākṣipat 08,045.013d*0620_01 ādāya cikṣepa tadā droṇaputraḥ kirīṭine 08,045.014a tam āpatantaṃ parighaṃ kārtasvaravibhūṣitam 08,045.014a*0621_01 **** **** jāmbūnadapariṣkṛtam 08,045.014a*0621_02 ciccheda sahasā rājan prahasann iva pāṇḍavaḥ 08,045.014c drauṇiś ciccheda sahasā tata uccukruśur janāḥ 08,045.015a so 'nekadhāpatad bhūmau bhāradvājasya sāyakaiḥ 08,045.015c viśīrṇaḥ parvato rājan yathā syān mātariśvanā 08,045.015d*0622_01 tataḥ kruddho mahārāja droṇaputro mahārathaḥ 08,045.015d*0622_02 aindreṇa cāstravegena bībhatsuṃ samavākirat 08,045.015d*0622_03 tasyendrajālāvatataṃ samīkṣya 08,045.015d*0622_04 pārtho rājan gāṇḍivam ādade saḥ 08,045.015d*0622_05 aindraṃ jālaṃ pratyahanat tarasvī 08,045.015d*0622_06 varāstram ādāya mahendrasṛṣṭam 08,045.015d*0622_07 vidārya taj jālam athendramuktaṃ 08,045.015d*0622_08 pārthas tato drauṇirathaṃ kṣaṇena 08,045.015d*0622_09 pracchādayām āsa tathābhyupetya 08,045.015d*0622_10 drauṇis tadā pārthaśarābhibhūtaḥ 08,045.015d*0622_11 vigāhya tāṃ pāṇḍavabāṇavṛṣṭiṃ 08,045.015d*0622_12 śaraiḥ paraṃ nāma tataḥ prakāśya 08,045.015d*0622_13 śatena kṛṣṇaṃ sahasābhyavidhyat 08,045.015d*0622_14 tribhiḥ śatair arjunaṃ kṣudrakāṇām 08,045.015d*0622_15 tato 'rjunaḥ sāyakānāṃ śatena 08,045.015d*0622_16 guroḥ sutaṃ marmasu nirbibheda 08,045.015d*0622_17 aśvāṃś ca sūtaṃ ca tathā dhanur jyām 08,045.015d*0622_18 avākirat paśyatāṃ tāvakānām 08,045.016a tato 'rjuno raṇe drauṇiṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 08,045.016b*0623_01 sa viddhvā marmasu drauṇiṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā 08,045.016c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 08,045.017a sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān kṛṣṇau prācchādayac charaiḥ 08,045.017c tatrādbhutam apaśyāma drauṇer āśu parākramam 08,045.018a ayacchat turagān yac ca phalgunaṃ cāpy ayodhayat 08,045.018c tad asya samare rājan sarve yodhā apūjayan 08,045.018d*0624_01 tenāsya samare rājaṃs tuṣṭuvuḥ sarvasainikāḥ 08,045.018d*0625_01 tataḥ prahasya bībhatsur droṇaputrasya saṃyuge 08,045.019a yadā tv agrasyata raṇe droṇaputreṇa phalgunaḥ 08,045.019c tato raśmīn rathāśvānāṃ kṣurapraiś cicchide jayaḥ 08,045.020a prādravaṃs turagās te tu śaravegaprabādhitāḥ 08,045.020c tato 'bhūn ninado bhūyas tava sainyasya bhārata 08,045.021a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā tava sainyam upādravan 08,045.021c samantān niśitān bāṇān vimuñcanto jayaiṣiṇaḥ 08,045.022a pāṇḍavais tu mahārāja dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 08,045.022c punaḥ punar atho vīrair abhajyata jayoddhataiḥ 08,045.023a paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām 08,045.023c śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca mahātmanaḥ 08,045.024a vāryamāṇā mahāsenā putrais tava janeśvara 08,045.024c nāvatiṣṭhata saṃgrāme tāḍyamānā samantataḥ 08,045.025a tato yodhair mahārāja palāyadbhis tatas tataḥ 08,045.025c abhavad vyākulaṃ bhītaiḥ putrāṇāṃ te mahad balam 08,045.026a tiṣṭha tiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ 08,045.026c nāvatiṣṭhata sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ 08,045.027a athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 08,045.027c dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā dravamāṇaṃ samantataḥ 08,045.028a tato duryodhanaḥ karṇam abravīt praṇayād iva 08,045.028c paśya karṇa yathā senā pāṇḍavair arditā bhṛśam 08,045.029a tvayi tiṣṭhati saṃtrāsāt palāyati samantataḥ 08,045.029c etaj jñātvā mahābāho kuru prāptam ariṃdama 08,045.030a sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvām eva puruṣarṣabha 08,045.030c krośanti samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ 08,045.031a etac chrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat 08,045.031c madrarājam idaṃ vākyam abravīt sūtanandanaḥ 08,045.032a paśya me bhujayor vīryam astrāṇāṃ ca janeśvara 08,045.032c adya hanmi raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha 08,045.032e vāhayāśvān naravyāghra bhadreṇaiva janeśvara 08,045.033a evam uktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān 08,045.033c pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam 08,045.033e sajyaṃ kṛtvā mahārāja saṃmṛjya ca punaḥ punaḥ 08,045.034a saṃnivārya ca yodhān svān satyena śapathena ca 08,045.034c prāyojayad ameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ 08,045.035a tato rājan sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 08,045.035c koṭiśaś ca śarās tīkṣṇā niragacchan mahāmṛdhe 08,045.036a jvalitais tair mahāghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 08,045.036c saṃchannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiṃ cana 08,045.037a hāhākāro mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate 08,045.037c pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge 08,045.038a nipatadbhir gajai rājan naraiś cāpi sahasraśaḥ 08,045.038c rathaiś cāpi naravyāghra hayaiś cāpi samantataḥ 08,045.039a prākampata mahī rājan nihatais tais tatas tataḥ 08,045.039c vyākulaṃ sarvam abhavat pāṇḍavānāṃ mahad balam 08,045.040a karṇas tv eko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ 08,045.040c dahañ śatrūn naravyāghra śuśubhe sa paraṃtapaḥ 08,045.041a te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāś cedibhiḥ saha 08,045.041c tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ 08,045.041e cukruśus te naravyāghra yathāprāg vā narottamāḥ 08,045.042a teṣāṃ tu krośatāṃ śrutvā bhītānāṃ raṇamūrdhani 08,045.042c dhāvatāṃ ca diśo rājan vitrastānāṃ samantataḥ 08,045.042e ārtanādo mahāṃs tatra pretānām iva saṃplave 08,045.043a vadhyamānāṃs tu tān dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa 08,045.043c vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatāny api 08,045.044a te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ 08,045.044c arjunaṃ vāsudevaṃ ca vyākrośanta muhur muhuḥ 08,045.044d*0626_01 śrutvā tu ninadaṃ teṣāṃ vadhyatāṃ karṇasāyakaiḥ 08,045.044e pretarājapure yadvat pretarājaṃ vicetasaḥ 08,045.044f*0627_01 athārjuno mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 08,045.044f*0627_02 duḥsaho vajriṇāpy ājau parājitya guroḥ sutam 08,045.045a athābravīd vāsudevaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 08,045.045c bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra sabhīritam 08,045.046a paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam 08,045.046c naitad astraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathaṃ cana 08,045.047a sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe 08,045.047c antakapratimaṃ vīraṃ kurvāṇaṃ karma dāruṇam 08,045.048a sutīkṣṇaṃ codayann aśvān prekṣate māṃ muhur muhuḥ 08,045.048c na ca paśyāmi samare karṇasya prapalāyitam 08,045.049a jīvan prāpnoti puruṣaḥ saṃkhye jayaparājayau 08,045.049c jitasya tu hṛṣīkeśa vadha eva kuto jayaḥ 08,045.049d*0628_01 evam uktas tu pārthena kṛṣṇo matimatāṃ varam 08,045.049d*0628_02 dhanaṃjayam uvācedaṃ prāptakālam ariṃdamam 08,045.049d*0629_01 karṇena hi dṛḍhaṃ rājā kuntīputraḥ parikṣataḥ 08,045.049d*0629_02 taṃ dṛṣṭvāśvāsya ca punaḥ karṇaṃ pārtha vadhiṣyasi 08,045.049d*0630_01 pratipadyasva kaunteya prāptakālam anantaram 08,045.049d*0630_02 karṇam ekākinaṃ hatvā rathānīkena bhārata 08,045.049d*0631_01 eṣa karṇo raṇe bhāti madhyāhna iva bhāskaraḥ 08,045.049d*0631_02 nivartaya rathaṃ kṛṣṇa jīvan bhadrāṇi paśyati 08,045.050a tato janārdanaḥ prāyād draṣṭum icchan yudhiṣṭhiram 08,045.050b*0632_00 saṃjaya uvāca 08,045.050b*0632_01 tato janārdanaḥ śrutvā tasya vākyaṃ viśāṃ pate 08,045.050b*0633_01 rathenāpayayau kṣipraṃ saṃgrāmād iti bhārata 08,045.050b*0633_02 pratyanīkam avasthāpya bhīmaṃ bhīmaparākramam 08,045.050b*0633_03 alaṃ viṣahituṃ hy eṣa kurūṇāṃ saṃprapadyatām 08,045.050c śrameṇa grāhayiṣyaṃś ca karṇaṃ yuddhena māriṣa 08,045.050d*0634_01 karṇaṃ ca samare rājan grāhayiṣyañ śramaṃ prati 08,045.050d*0635_01 viśramārthaṃ ca kauravya pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,045.050d*0635_02 apayāto raṇād vīro rājānaṃ draṣṭum eva ca 08,045.051a arjunaṃ cābravīt kṛṣṇo bhṛśaṃ rājā parikṣataḥ 08,045.051c tam āśvāsya kuruśreṣṭha tataḥ karṇaṃ haniṣyasi 08,045.052a tato dhanaṃjayo draṣṭuṃ rājānaṃ bāṇapīḍitam 08,045.052b*0636_01 yāhi yāhīti bahuśo vāsudevam acodayat 08,045.052b*0636_02 rājānaṃ prati vārṣṇeya dūyate me dṛḍhaṃ manaḥ 08,045.052b*0636_03 sa codyamānaḥ pārthena keśighno vṛṣṇinandanaḥ 08,045.052c rathena prayayau kṣipraṃ saṃgrāme keśavājñayā 08,045.053a gacchann eva tu kaunteyo dharmarājadidṛkṣayā 08,045.053c sainyam ālokayām āsa nāpaśyat tatra cāgrajam 08,045.054a yuddhaṃ kṛtvā tu kaunteyo droṇaputreṇa bhārata 08,045.054c duḥsahaṃ vajriṇā saṃkhye parājigye bhṛgoḥ sutam 08,045.055a drauṇiṃ parājitya tatogradhanvā; kṛtvā mahad duṣkaram āryakarma 08,045.055c ālokayām āsa tataḥ svasainyaṃ; dhanaṃjayaḥ śatrubhir apradhṛṣyaḥ 08,045.056a sa yudhyamānaḥ pṛtanāmukhasthāñ; śūrāñ śūro harṣayan savyasācī 08,045.056c pūrvāpadānaiḥ prathitaiḥ praśaṃsan; sthirāṃś cakārātmarathān anīke 08,045.057a apaśyamānas tu kirīṭamālī; yudhi jyeṣṭhaṃ bhrātaram ājamīḍham 08,045.057c uvāca bhīmaṃ tarasābhyupetya; rājñaḥ pravṛttis tv iha keti rājan 08,045.058 bhīma uvāca 08,045.058a apayāta ito rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 08,045.058c karṇabāṇavibhugnāṅgo yadi jīvet kathaṃ cana 08,045.059 arjuna uvāca 08,045.059a tasmād bhavāñ śīghram itaḥ prayātu; rājñaḥ pravṛttyai kurusattamasya 08,045.059c nūnaṃ hi viddho 'tibhṛśaṃ pṛṣatkaiḥ; karṇena rājā śibiraṃ gato 'sau 08,045.060a yaḥ saṃprahāre niśi saṃpravṛtte; droṇena viddho 'tibhṛśaṃ tarasvī 08,045.060c tasthau ca tatrāpi jayapratīkṣo; droṇena yāvan na hataḥ kilāsīt 08,045.061a sa saṃśayaṃ gamitaḥ pāṇḍavāgryaḥ; saṃkhye 'dya karṇena mahānubhāvaḥ 08,045.061c jñātuṃ prayāhy āśu tam adya bhīma; sthāsyāmy ahaṃ śatrugaṇān nirudhya 08,045.062 bhīma uvāca 08,045.062a tvam eva jānīhi mahānubhāva; rājñaḥ pravṛttiṃ bharatarṣabhasya 08,045.062c ahaṃ hi yady arjuna yāmi tatra; vakṣyanti māṃ bhīta iti pravīrāḥ 08,045.063a tato 'bravīd arjuno bhīmasenaṃ; saṃśaptakāḥ pratyanīkaṃ sthitā me 08,045.063c etān ahatvā na mayā tu śakyam; ito 'payātuṃ ripusaṃghagoṣṭhāt 08,045.064a athābravīd arjunaṃ bhīmasenaḥ; svavīryam āśritya kurupravīra 08,045.064c saṃśaptakān pratiyotsyāmi saṃkhye; sarvān ahaṃ yāhi dhanaṃjayeti 08,045.065a tad bhīmasenasya vaco niśamya; sudurvacaṃ bhrātur amitramadhye 08,045.065b*0637_01 saṃśaptakānīkam asahyam ekaḥ 08,045.065b*0637_02 suduṣkaraṃ dhārayāmīti pārthaḥ 08,045.065b*0637_03 uvāca nārāyaṇam aprameyaṃ 08,045.065b*0637_04 kapidhvajaḥ satyaparākramasya 08,045.065b*0637_05 śrutvā vaco bhrātur adīnasattvas 08,045.065b*0637_06 tadāhave satyavaco mahātmā 08,045.065c draṣṭuṃ kuruśreṣṭham abhiprayātuṃ; provāca vṛṣṇipravaraṃ tadānīm 08,045.065d*0638_01 rājānaṃ prati vārṣṇeya dūyate me dṛḍhaṃ manaḥ 08,045.066a codayāśvān hṛṣīkeśa vigāhyaitaṃ rathārṇavam 08,045.066c ajātaśatruṃ rājānaṃ draṣṭum icchāmi keśava 08,045.066d*0639_01 taṃ rathaṃ codayām āsa bībhatsor vacanād dhariḥ 08,045.067a tato hayān sarvadāśārhamukhyaḥ; prācodayad bhīmam uvāca cedam 08,045.067c naitac citraṃ tava karmādya vīra; yāsyāmahe jahi bhīmārisaṃghān 08,045.068a tato yayau hṛṣīkeśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,045.068c śīghrāc chīghrataraṃ rājan vājibhir garuḍopamaiḥ 08,045.069a pratyanīke vyavasthāpya bhīmasenam ariṃdamam 08,045.069c saṃdiśya caiva rājendra yuddhaṃ prati vṛkodaram 08,045.069d*0640_01 kṣaṇenaiva tu rājānam āsedatur ariṃdamau 08,045.070a tatas tu gatvā puruṣapravīrau; rājānam āsādya śayānam ekam 08,045.070c rathād ubhau pratyavaruhya tasmād; vavandatur dharmarājasya pādau 08,045.070d*0641_01 javena gatvā tu dāśārhamukhyaḥ 08,045.070d*0641_02 śayānam ekaṃ kururājaṃ dadarśa 08,045.070d*0641_03 praharṣavegeritamānasāv ubhau 08,045.070d*0641_04 rājānam āsādya parisravad vraṇam 08,045.070d*0642_01 ity evam abhisaṃgṛhya ubhau tu prāñjalī sthitau 08,045.070d*0642_02 śastrakṣatau mahārāja rudhireṇa samukṣitau 08,045.070d*0642_03 nihatya vāhinīṃ tubhyam apayātau raṇājirāt 08,045.071a tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau kṣemiṇau puruṣarṣabha 08,045.071c mudābhyupagatau kṛṣṇāv aśvināv iva vāsavam 08,045.072a tāv abhyanandad rājā hi vivasvān aśvināv iva 08,045.072c hate mahāsure jambhe śakraviṣṇū yathā guruḥ 08,045.073a manyamāno hataṃ karṇaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,045.073a*0643_01 **** **** prītaḥ parapuraṃjayaḥ 08,045.073a*0643_02 sa bhūtvā puruṣavyāghrau 08,045.073c harṣagadgadayā vācā prītaḥ prāha paraṃtapau 08,046.001 saṃjaya uvāca 08,046.001*0644_01 athopayātau pṛthulohitākṣau 08,046.001*0644_02 śarācitāṅgau rudhirapradigdhau 08,046.001*0645_01 yudhiṣṭhirasya prativedayantau 08,046.001*0645_02 priyaṃ tadānīṃ puruṣapravīrau 08,046.001*0645_03 tāv āgatau prekṣya mahendrakalpau 08,046.001*0645_04 yudhiṣṭhiro duḥkhaparītacetāḥ 08,046.001*0645_05 kṛcchreṇa rājā pratilabhya saṃjñāṃ 08,046.001*0645_06 tataḥ punaḥ prītamanā babhūva 08,046.001*0646_01 samīkṣya senāgranarapravīrau 08,046.001*0646_02 yudhiṣṭhiro vākyam idaṃ babhāṣe 08,046.001a mahāsattvau tu tau dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau 08,046.001c hatam ādhirathiṃ mene saṃkhye gāṇḍīvadhanvanā 08,046.002a tāv abhyanandat kaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā 08,046.002c smitapūrvam amitraghnaḥ pūjayan bharatarṣabha 08,046.003 yudhiṣṭhira uvāca 08,046.003a svāgataṃ devakīputra svāgataṃ te dhanaṃjaya 08,046.003c priyaṃ me darśanaṃ bāḍhaṃ yuvayor acyutārjunau 08,046.004a akṣatābhyām ariṣṭābhyāṃ kathaṃ yudhya mahāratham 08,046.004c āśīviṣasamaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam 08,046.005a agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca 08,046.005c rakṣitaṃ vṛṣasenena suṣeṇena ca dhanvinā 08,046.006a anujñātaṃ mahāvīryaṃ rameṇāstreṣu durjayam 08,046.006b*0647_01 rāmeṇa jāmadagnyena anujñātaṃ yaśasvinā 08,046.006b*0648_01 mukhyaṃ sarvasya lokasya rathinaṃ lokaviśrutam 08,046.006c trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe 08,046.007a hantāram arisainyānām amitragaṇamardanam 08,046.007c duryodhanahite yuktam asmadyuddhāya codyatam 08,046.008a apradhṛṣyaṃ mahāyuddhe devair api savāsavaiḥ 08,046.008c analānilayos tulyaṃ tejasā ca balena ca 08,046.009a pātālam iva gambhīraṃ suhṛdānandavardhanam 08,046.009c antakābham amitrāṇāṃ karṇaṃ hatvā mahāhave 08,046.009e diṣṭyā yuvām anuprāptau jitvāsuram ivāmarau 08,046.010a tena yuddham adīnena mayā hy adyācyutārjunau 08,046.010b*0649_01 kṛtaṃ ghoraṃ mahābāho dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 08,046.010c kupitenāntakeneva prajāḥ sarvā jighāṃsatā 08,046.011a tena ketuś ca me chinno hatau ca pārṣṇisārathī 08,046.011c hatavāhaḥ kṛtaś cāsmi yuyudhānasya paśyataḥ 08,046.012a dhṛṣṭadyumnasya yamayor vīrasya ca śikhaṇḍinaḥ 08,046.012c paśyatāṃ draupadeyānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ 08,046.013a etāñ jitvā mahāvīryān karṇaḥ śatrugaṇān bahūn 08,046.013c jitavān māṃ mahābāho yatamānaṃ mahāraṇe 08,046.014a anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇy uktavān bahu 08,046.014c tatra tatra yudhāṃ śreṣṭhaḥ paribhūya na saṃśayaḥ 08,046.015a bhīmasenaprabhāvāt tu yaj jīvāmi dhanaṃjaya 08,046.015c bahunātra kim uktena nāhaṃ tat soḍhum utsahe 08,046.016a trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmād bhīto dhanaṃjaya 08,046.016c na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kva cit 08,046.017a tasya dveṣeṇa saṃyuktaḥ paridahye dhanaṃjaya 08,046.017c ātmano maraṇaṃ jānan vādhrīṇasa iva dvipaḥ 08,046.017d*0650_01 kṛṣṇagrīvo raktaśirāḥ śvetapakṣo vihaṃgamaḥ 08,046.017d*0650_02 sa vai vādhrīṇasaḥ prokto yājñikaiḥ pitṛkarmasu 08,046.018a yasyāyam agamat kālaś cintayānasya me vibho 08,046.018c kathaṃ śakyo mayā karṇo yuddhe kṣapayituṃ bhavet 08,046.019a jāgrat svapaṃś ca kaunteya karṇam eva sadā hy aham 08,046.019c paśyāmi tatra tatraiva karṇabhūtam idaṃ jagat 08,046.020a yatra yatra hi gacchāmi karṇād bhīto dhanaṃjaya 08,046.020c tatra tatra hi paśyāmi karṇam evāgrataḥ sthitam 08,046.021a so 'haṃ tenaiva vīreṇa samareṣv apalāyinā 08,046.021c sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvan visarjitaḥ 08,046.022a ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho 'tha vā punaḥ 08,046.022c mamaivaṃ dhikkṛtasyeha karṇenāhavaśobhinā 08,046.023a na prāptapūrvaṃ yad bhīṣmāt kṛpād droṇāc ca saṃyuge 08,046.023c tat prāptam adya me yuddhe sūtaputrān mahārathāt 08,046.024a tat tvā pṛcchāmi kaunteya yathā hy akuśalas tathā 08,046.024c tan mamācakṣva kārtsnyena yathā karṇas tvayā hataḥ 08,046.025a śakravīryasamo yuddhe yamatulyaparākramaḥ 08,046.025c rāmatulyas tathāstre yaḥ sa kathaṃ vai niṣūditaḥ 08,046.026a mahārathaḥ samākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ 08,046.026c dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣām ekapūruṣaḥ 08,046.027a pūjito dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa viśāṃ pate 08,046.027c sadā tvadarthaṃ rādheyaḥ sa kathaṃ nihatas tvayā 08,046.028a dhṛtarāṣṭro hi yodheṣu sarveṣv eva sadārjuna 08,046.028c tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyate puruṣarṣabhaḥ 08,046.029a sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ 08,046.029c taṃ mamācakṣva bībhatso yathā karṇo hatas tvayā 08,046.030a sotsedham asya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam 08,046.030c tvayā puruṣaśārdūla śārdūlena yathā ruroḥ 08,046.031a yaḥ paryupāsīt pradiśo diśaś ca; tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan 08,046.031c ditsuḥ karṇaḥ samare hastipūgaṃ; sa hīdānīṃ kaṅkapatraiḥ sutīkṣṇaiḥ 08,046.031d*0651_01 ditsan nṛṇāṃ śakaṭaṃ ratnapūrṇaṃ 08,046.031d*0651_02 kathaṃ tvayāsau nihato 'dya karṇaḥ 08,046.032a tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ; kaccic chete bhūmitale durātmā 08,046.032c kaccit priyaṃ me paramaṃ tvayādya; kṛtaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya 08,046.033a yaḥ sarvataḥ paryapatat tvadarthe; madānvito garvitaḥ sūtaputraḥ 08,046.033c sa śūramānī samare sametya; kaccit tvayā nihataḥ saṃyuge 'dya 08,046.034a raukmaṃ rathaṃ hastivaraiś ca yuktaṃ; rathaṃ ditsur yaḥ parebhyas tvadarthe 08,046.034c sadā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ; kaccit tvayā nihatas tāta yuddhe 08,046.035a yo 'sau nityaṃ śūramadena matto; vikatthate saṃsadi kauravāṇām 08,046.035c priyo 'tyarthaṃ tasya suyodhanasya; kaccit sa pāpo nihatas tvayādya 08,046.036a kaccit samāgamya dhanuḥpramuktais; tvatpreṣitair lohitārthair vihaṃgaiḥ 08,046.036c śete 'dya pāpaḥ sa vibhinnagātraḥ; kaccid bhagno dhārtarāṣṭrasya bāhuḥ 08,046.037a yo 'sau sadā ślāghate rājamadhye; duryodhanaṃ harṣayan darpapūrṇaḥ 08,046.037c ahaṃ hantā phalgunasyeti mohāt; kaccid dhatas tasya na vai tathā rathaḥ 08,046.037d*0652_01 kaccid vaco 'sya vitathaṃ tvayā kṛtaṃ 08,046.037d*0652_02 yat tat priyām avadat tāta karṇaḥ 08,046.037d*0652_03 sabhāmadhye rūkṣam anekarūpaṃ 08,046.037d*0652_04 dhik pāṇḍavān apatis tvaṃ hi kṛṣṇe 08,046.037d*0652_05 kaccid dhruvaṃ śatrur ayaṃ mahātmā 08,046.037d*0652_06 hy adhārayad dvādaśa yaḥ samāstu 08,046.037d*0652_07 karṇo vrataṃ ghoram amitrasāho 08,046.037d*0652_08 duryodhanasyārthaniviṣṭabuddhiḥ 08,046.038a nāhaṃ pādau dhāvayiṣye kadā cid; yāvat sthitaḥ pārtha ity alpabuddhiḥ 08,046.038c vrataṃ tasyaitat sarvadā śakrasūno; kaccit tvayā nihataḥ so 'dya karṇaḥ 08,046.038d*0653_01 pādau na dhāve yāvad ahaṃ na hanmi 08,046.038d*0653_02 dhanaṃjayaṃ samareṣūgravegam 08,046.038d*0653_03 kaccid raṇe phalguna taṃ nihatya 08,046.038d*0653_04 kaccid vrataṃ tasya bhagnaṃ tvayādya 08,046.039a yo 'sau kṛṣṇām abravīd duṣṭabuddhiḥ; karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye 08,046.039c kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ na jahāsi kṛṣṇe; sudurbalān patitān hīnasattvān 08,046.040a yat tat karṇaḥ pratyajānāt tvadarthe; nāhatvāhaṃ saha kṛṣṇena pārtham 08,046.040a*0654_01 mahābalaḥ saṃyuge śatruhantā 08,046.040c ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ; kaccic chete śarasaṃbhinnagātraḥ 08,046.041a kaccit saṃgrāme vidito vā tadāyaṃ; samāgamaḥ sṛñjayakauravāṇām 08,046.041c yatrāvasthām īdṛśīṃ prāpito 'haṃ; kaccit tvayā so 'dya hataḥ sametya 08,046.042a kaccit tvayā tasya sumandabuddher; gāṇḍīvamuktair viśikhair jvaladbhiḥ 08,046.042c sakuṇḍalaṃ bhānumad uttamāṅgaṃ; kāyāt prakṛttaṃ yudhi savyasācin 08,046.043a yat tan mayā bāṇasamarpitena; dhyāto 'si karṇasya vadhāya vīra 08,046.043c tan me tvayā kaccid amogham adya; dhyātaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena 08,046.044a yad darpapūrṇaḥ sa suyodhano 'smān; avekṣate karṇasamāśrayeṇa 08,046.044c kaccit tvayā so 'dya samāśrayo 'sya; bhagnaḥ parākramya suyodhanasya 08,046.045a yo naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocat; sabhāmadhye pārthivānāṃ samakṣam 08,046.045c sa durmatiḥ kaccid upetya saṃkhye; tvayā hataḥ sūtaputro 'tyamarṣī 08,046.046a yaḥ sūtaputraḥ prahasan durātmā; purābravīn nirjitāṃ saubalena 08,046.046c svayaṃ prasahyānaya yājñasenīm; apīha kaccit sa hatas tvayādya 08,046.046d*0655_01 yaḥ prāhiṇot sūtaputro durātmā 08,046.046d*0655_02 kṛṣṇāṃ jitāṃ saubalenānayeti 08,046.046d*0655_03 sa mandabuddhir nihataḥ prasahya 08,046.046d*0655_04 vaikartanas tv adya kaccin mahātman 08,046.046d*0656_01 anavāpyāṃ prāptum icchann acintyaṃ 08,046.046d*0656_02 śiśur yathā candramasaṃ grahītum 08,046.046d*0656_03 sa pāpātmā sa tu no vidviṣāṇaḥ 08,046.046d*0656_04 kaccit karṇo nihato vā tvayā dhik 08,046.046d*0656_05 asmin saṃgrāme bhīmarūpe tvayādya 08,046.046d*0656_06 vrataṃ tu bhagnaṃ sūtaputrasya pārtha 08,046.046d*0656_07 kaccit pāpaṃ vacanaṃ dyūtakāle 08,046.046d*0656_08 yac cāpy asau samitau vāsudevam 08,046.046d*0656_09 tadoktavān paruṣaṃ so 'tikāmam 08,046.046d*0656_10 hitaṃ caran yaḥ satataṃ kurūṇām 08,046.046d*0656_11 kaccit sa karṇo nihato 'dya saṃkhe 08,046.046d*0656_12 yo dhārtarāṣṭraṃ paripālayan raṇe 08,046.046d*0656_13 ekaḥ sadā śoṣayan māmakaṃ balaṃ 08,046.046d*0656_14 sa pāñcālān kekayāṃś caiva sarvān 08,046.046d*0656_15 śriyaṃ diditsan dhārtarāṣṭrīṃ sa karṇaḥ 08,046.046d*0656_16 kaccin mahyaṃ pratyavadhīs tvam adya 08,046.046d*0656_17 atho bhāsāś ca sṛgālāś ca gṛdhrā 08,046.046d*0656_18 hatasya māṃsāny uddharanti sma kāyāt 08,046.047a yaḥ śastrabhṛc chreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; pitāmahaṃ vyākṣipad alpacetāḥ 08,046.047c saṃkhyāyamāno 'rdharathaḥ sa kaccit; tvayā hato 'dyādhirathir durātmā 08,046.047d*0657_01 yat tat tvayā saṃśrutaṃ me kirīṭin 08,046.047d*0657_02 sabhāmadhye dvairatheneha bhūyaḥ 08,046.047d*0657_03 ahaṃ karṇaṃ sūdayiṣye saputraṃ 08,046.047d*0657_04 tat karma kṛtvā hy anṛṇo 'si kaccit 08,046.048a amarṣaṇaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ; hṛdi śritaṃ jvalanam imaṃ sadā mama 08,046.048c hato mayā so 'dya sametya pāpadhīr; iti bruvan praśamaya me 'dya phalguna 08,046.048d*0658_01 bravīhi me durlabham etad adya 08,046.048d*0658_02 kathaṃ tvayā nihataḥ sūtaputraḥ 08,046.048d*0658_03 anudhyāye tvāṃ satataṃ pravīra 08,046.048d*0658_04 vṛtre hate 'sau bhagavān ivendraḥ 08,047.001 saṃjaya uvāca 08,047.001a tad dharmaśīlasya vaco niśamya; rājñaḥ kruddhasyādhirathau mahātmā 08,047.001c uvāca durdharṣam adīnasattvaṃ; yudhiṣṭhiraṃ jiṣṇur anantavīryaḥ 08,047.001d*0659_01 droṇaṃ hataṃ pārtha karṇo viditvā 08,047.001d*0659_02 bhinnāṃ nāvam ivātyagādhe kurūṇām 08,047.001d*0659_03 saṃmuhyamānān dhārtarāṣṭrān viditvā 08,047.001d*0659_04 nirutsāhāṃś ca vijaye pareṣām 08,047.001d*0659_05 sodaryavat tvarito 'mitaujā 08,047.001d*0659_06 uttārayiṣyan dhṛtarāṣṭrasya putrān 08,047.001d*0659_07 raṇe rathenādhirathir mahātmā 08,047.001d*0659_08 tato hi māṃ tvaritaḥ so 'bhyadhāvat 08,047.002a saṃśaptakair yudhyamānasya me 'dya; senāgrayāyī kurusainyasya rājan 08,047.002c āśīviṣābhān khagamān pramuñcan; drauṇiḥ purastāt sahasā vyatiṣṭhat 08,047.003a dṛṣṭvā rathaṃ meghanibhaṃ mamemam; ambaṣṭhasenā maraṇe vyatiṣṭhat 08,047.003c teṣām ahaṃ pañca śatāni hatvā; tato drauṇim agamaṃ pārthivāgrya 08,047.003d*0660_01 sa me dṛṣṭvā śūratamo dhvajāgraṃ 08,047.003d*0660_02 samādiśad rathasaṃghān anekān 08,047.003d*0660_03 teṣām ahaṃ pañcaśatān nihatya 08,047.003d*0660_04 āsādayaṃ droṇaputraṃ nadantam 08,047.003d*0661_01 sa droṇaputraḥ sadṛśaṃ mahātmā 08,047.003d*0661_02 mām apy arautsīt tadanīkamadhye 08,047.003d*0661_03 kirañ śaraughān bahurūpān vicitrāṃś 08,047.003d*0661_04 citrāṃ gataḥ śukra ivātivarṣan 08,047.003d*0661_05 sa me śarān sarvataḥ kaṅkapatrān 08,047.003d*0661_06 avāsṛjad vai pṛthivīprakāśān 08,047.003d*0661_07 nivārya tūrṇaṃ paramājimadhye 08,047.003d*0661_08 tato hi māṃ bāṇagaṇaiḥ samarpayat 08,047.003d*0661_09 ākarṣaṇaṃ vāpi vikṛṣya muktaṃ 08,047.003d*0661_10 na dṛśyate tasya mahārathasya 08,047.003d*0662_01 sa māṃ samāsādya narendra yattaḥ 08,047.003d*0662_02 samabhyayāt siṃha iva dvipendraḥ 08,047.003d*0662_03 akārṣīc ca rathinām ujjihīrṣāṃ 08,047.003d*0662_04 mahārāja vadhyatāṃ kauravāṇām 08,047.003d*0662_05 tato raṇe bhārata duṣprakampya 08,047.003d*0662_06 ācāryaputraḥ pravaraḥ kurūṇām 08,047.003d*0662_07 mām ardayām āsa śitaiḥ pṛṣatkair 08,047.003d*0662_08 janārdanaṃ caiva viṣāgnikalpaiḥ 08,047.003d*0662_09 aṣṭau gavām aṣṭaśatāni bāṇān 08,047.003d*0662_10 mayā prayuddhasya vahanti tasya 08,047.003d*0662_11 tāṃs tena muktān aham asya bāṇair 08,047.003d*0662_12 vyanāśayaṃ vāyur ivābhrajālam 08,047.004a tato 'parān bāṇasaṃghān anekān; ākarṇapūrṇāyatavipramuktān 08,047.004c sasarja śikṣāstrabalaprayatnais; tathā yathā prāvṛṣi kālameghaḥ 08,047.005a naivādadānaṃ na ca saṃdadhānaṃ; jānīmahe katareṇāsyatīti 08,047.005c vāmena vā yadi vā dakṣiṇena; sa droṇaputraḥ samare paryavartat 08,047.005d*0663_01 na saṃdadhānaḥ kuta ādadhāno 08,047.005d*0663_02 na vyākṣipann āvikarṣan vimuñcan 08,047.005d*0663_03 savyena vā yadi vā dakṣiṇena 08,047.005d*0663_04 na jñāyate katareṇāsyatīti 08,047.005d*0664_01 ācāryavat samare paryavartan 08,047.005d*0664_02 mahac citraṃ dṛśyate sarvataḥ sma 08,047.005d*0664_03 dṛṣṭir viṣaṃ cāsukaraṃ pareṣāṃ 08,047.005d*0664_04 sarvā diśaḥ pūrayānaṃ śaraughaiḥ 08,047.005d*0664_05 alātacakrapratimaṃ mahātmanaḥ 08,047.005d*0664_06 sadā nataṃ kārmukaṃ brahmabandhoḥ 08,047.005d*0665_01 tasyātataṃ maṇḍalam eva sajyaṃ 08,047.005d*0665_02 pradṛśyate kārmukaṃ droṇasūnoḥ 08,047.006a avidhyan māṃ pañcabhir droṇaputraḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcabhir vāsudevam 08,047.006c ahaṃ tu taṃ triṃśatā vajrakalpaiḥ; samārdayaṃ nimiṣasyāntareṇa 08,047.006d*0666_01 abhyaghnaṃ bāṇais tam ahaṃ sudhārair 08,047.006d*0666_02 nimeṣamātreṇa suvarṇapuṅkhaiḥ 08,047.006d*0667_01 kṣaṇāc chvāvitsamarūpo babhūva 08,047.006d*0667_02 samārdito madvisṛṣṭaiḥ pṛṣatkaiḥ 08,047.007a sa vikṣaran rudhiraṃ sarvagātrai; rathānīkaṃ sūtasūnor viveśa 08,047.007c mayābhibhūtaḥ sainikānāṃ prabarhān; asāv apaśyan rudhireṇa pradigdhān 08,047.007d*0668_01 sa nirviddho vikṣaran droṇaputro 08,047.007d*0668_02 rathānīkaṃ cātirather viveśa 08,047.007d*0668_03 mayābhibhūtān svarathaprabarhān 08,047.007d*0668_04 astraṃ ca paśyan rudhirapradigdham 08,047.008a tato 'bhibhūtaṃ yudhi vīkṣya sainyaṃ; vidhvastayodhaṃ drutavājināgam 08,047.008c pañcāśatā rathamukhyaiḥ sametaḥ; karṇas tvaran mām upāyāt pramāthī 08,047.009a tān sūdayitvāham apāsya karṇaṃ; draṣṭuṃ bhavantaṃ tvarayābhiyātaḥ 08,047.009c sarve pāñcālā hy udvijante sma karṇād; gandhād gāvaḥ kesariṇo yathaiva 08,047.010a mahājhaṣasyeva mukhaṃ prapannāḥ; prabhadrakāḥ karṇam abhi dravanti 08,047.010c mṛtyor āsyaṃ vyāttam ivānvapadyan; prabhadrakāḥ karṇam āsādya rājan 08,047.010d*0669_01 yāsyāmi tāṃs tārayiṣyan balaughān 08,047.010d*0669_02 diṣṭyā bhavān svastimān pārtha dṛṣṭaḥ 08,047.010d@019_0001 rathāṃs tu tān saptaśatān nimagnāṃs 08,047.010d@019_0002 tadā karṇaḥ prāhiṇon mṛtyusadma 08,047.010d@019_0003 na cāpy abhūt klāntamanāḥ sa rājan 08,047.010d@019_0004 yāvan nāsmān dṛṣṭavān sūtaputraḥ 08,047.010d@019_0005 śrutvā tu tvāṃ tena dṛṣṭaṃ sametam 08,047.010d@019_0006 aśvatthāmnā pūrvataraṃ kṣataṃ ca 08,047.010d@019_0007 manye kālam apayānasya rājan 08,047.010d@019_0008 krūrāt karṇāt te 'ham acintyakarman 08,047.010d@019_0009 na me karṇasyāstram idaṃ purastād 08,047.010d@019_0010 yuddhe dṛṣṭaṃ pāṇḍava citrarūpam 08,047.010d@019_0011 na hy anyayoddhā vidyate sṛñjayānāṃ 08,047.010d@019_0012 mahārathaṃ yo 'dya saheta karṇam 08,047.010d@019_0013 śaineyo me sātyakiś cakrarakṣau 08,047.010d@019_0014 dhṛṣṭadyumnaś cāpi tathaiva rājan 08,047.010d@019_0015 yudhāmanyuś cottamaujāś ca śūrau 08,047.010d@019_0016 pṛṣṭhato māṃ rakṣatāṃ rājaputrau 08,047.010d@019_0017 rathapravīreṇa mahānubhāva 08,047.010d@019_0018 dviṣatsainye vartatā dustareṇa 08,047.011a āyāhi paśyādya yuyutsamānaṃ; māṃ sūtaputraṃ ca vṛtau jayāya 08,047.011c ṣaṭsāhasrā bhārata rājaputrāḥ; svargāya lokāya rathā nimagnāḥ 08,047.011d*0670_01 tān adya yāsyāmi raṇād vimoktuṃ 08,047.011d*0670_02 sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum 08,047.011d*0670_03 rathapravīreṇa mahānubhāva 08,047.011d*0670_04 dviṣat sainyaṃ nirdahan vistareṇa 08,047.012a sametyāhaṃ sūtaputreṇa saṃkhye; vṛtreṇa vajrīva narendramukhya 08,047.012b*0671_01 evaṃ gate kiṃ ca mayādya śakyaṃ 08,047.012b*0671_02 kāryaṃ kartuṃ nigrahe sūtajasya 08,047.012b*0671_03 tathaiva rājñaś ca suyodhanasya 08,047.012b*0671_04 ye cāpi māṃ yoddhukāmāḥ sametāḥ 08,047.012c yotsye bhṛśaṃ bhārata sūtaputram; asmin saṃgrāme yadi vai dṛśyate 'dya 08,047.013a karṇaṃ na ced adya nihanmi rājan; sabāndhavaṃ yudhyamānaṃ prasahya 08,047.013c pratiśrutyākurvatāṃ vai gatir yā; kaṣṭāṃ gaccheyaṃ tām ahaṃ rājasiṃha 08,047.014a āmantraye tvāṃ brūhi jayaṃ raṇe me; purā bhīmaṃ dhārtarāṣṭrā grasante 08,047.014c sautiṃ haniṣyāmi narendrasiṃha; sainyaṃ tathā śatrugaṇāṃś ca sarvān 08,048.001 saṃjaya uvāca 08,048.001a śrutvā karṇaṃ kalyam udāravīryaṃ; kruddhaḥ pārthaḥ phalgunasyāmitaujāḥ 08,048.001c dhanaṃjayaṃ vākyam uvāca cedaṃ; yudhiṣṭhiraḥ karṇaśarābhitaptaḥ 08,048.001d*0672_01 vipradrutā tāta camūs tvadīyā 08,048.001d*0672_02 tiraskṛtā cādya yathā na sādhu 08,048.001d*0673_01 bhīto bhīmaṃ tyajya cāyās tathā tvaṃ 08,048.001d*0673_02 yan nāśakaḥ karṇam atho nihantum 08,048.001d*0673_03 steyaṃ tvayā pārtha kṛtaṃ pṛthāyā 08,048.001d*0673_04 garbhaṃ samāviśya yathā na sādhu 08,048.001d*0674_01 raudraṃ raṇe duṣprativāryavīryaḥ 08,048.001d*0674_02 sautis tvayā nādya śakyo nihantum 08,048.001d*0675_01 tyaktvā raṇe yad apāyāḥ sa bhīmaṃ 08,048.001d*0675_02 yan nāśakaḥ sūtaputraṃ nihantum 08,048.001d*0676_01 yat tad vākyaṃ dvaitavane tvayoktaṃ 08,048.001d*0676_02 hantā karṇam ekarathena satyam 08,048.001d*0676_03 tyaktvā taṃ vai katham adyāpayātaḥ 08,048.001d*0676_04 karṇād bhīto bhīmasenaṃ vihāya 08,048.001d*0677_01 imāṃ ca vasatiṃ prāpto bhayāt karṇena bādhitaḥ 08,048.001d*0677_02 ahaṃ tvaṃ bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,048.001d*0677_03 vāsudevena sahitā vayaṃ karṇena nirjitāḥ 08,048.001d*0677_04 punar eva vanaṃ prāpya tapaścaryāṃ carāmahe 08,048.001d*0677_05 atha vā dhārtarāṣṭrāṇāṃ paricaryāṃ carāmahe 08,048.001d*0677_06 ity evam uktvā bībhatsuṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ 08,048.001d*0677_07 abravīt punar evātra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,048.002a idaṃ yadi dvaitavane hy avakṣyaḥ; karṇaṃ yoddhuṃ na prasahe nṛpeti 08,048.002c vayaṃ tadā prāptakālāni sarve; vṛttāny upaiṣyāma tadaiva pārtha 08,048.003a mayi pratiśrutya vadhaṃ hi tasya; balasya cāptasya tathaiva vīra 08,048.003c ānīya naḥ śatrumadhyaṃ sa kasmāt; samutkṣipya sthaṇḍile pratyapiṃṣṭhāḥ 08,048.004a anvāśiṣma vayam arjuna tvayi; yiyāsavo bahu kalyāṇam iṣṭam 08,048.004c tan naḥ sarvaṃ viphalaṃ rājaputra; phalārthināṃ nicula ivātipuṣpaḥ 08,048.004d*0678_01 anvāsya satyena yad āttha pārtha 08,048.004d*0678_02 satyaṃ śapan vāsudevena sārdham 08,048.004d*0678_03 taṃ naḥ satyam aphalam akārṣīs tvaṃ 08,048.004d*0678_04 phalakāle puṣpavṛkṣaṃ nikṛntaḥ 08,048.005a pracchāditaṃ baḍiśam ivāmiṣeṇa; pracchādito gavaya ivāpavācā 08,048.005c anarthakaṃ me darśitavān asi tvaṃ; rājyārthino rājyarūpaṃ vināśam 08,048.005d*0679_01 pracchāditas tvaṃ bāliśa duryaśenā- 08,048.005d*0679_02 narthavākyo 'syarjuna naiva sādhuḥ 08,048.005d*0679_03 tyaktvā bhīmaṃ sarvabhīmeṣu bhīmaṃ 08,048.005d*0679_04 saṃyojitas tvaṃ sūtaputraṃ nihantum 08,048.005d*0680_01 trayodaśemā hi samāḥ sadā vayaṃ 08,048.005d*0680_02 tvām anvajīviṣma dhanaṃjayāśayā 08,048.005d*0680_03 kāle varṣaṃ devam ivoptabījaṃ 08,048.005d*0680_04 tan naḥ sarvān narake tvaṃ nyamajjayaḥ 08,048.006a yat tat pṛthāṃ vāg uvācāntarikṣe; saptāhajāte tvayi mandabuddhau 08,048.006c jātaḥ putro vāsavavikramo 'yaṃ; sarvāñ śūrāñ śātravāñ jeṣyatīti 08,048.006d*0681_01 apāpīyān vāsavāt kuntijāto 08,048.006d*0681_02 bahūn saṃgrāmān ayam eva jetā 08,048.007a ayaṃ jetā khāṇḍave devasaṃghān; sarvāṇi bhūtāny api cottamaujāḥ 08,048.007c ayaṃ jetā madrakaliṅgakekayān; ayaṃ kurūn hanti ca rājamadhye 08,048.007c*0682_01 daityāṃś ca rakṣāṃsi samāgatāni 08,048.007c*0682_02 bhūmiṃ ca sarvān nikhilena jetā 08,048.008a asmāt paro na bhavitā dhanurdharo; na vai bhūtaḥ kaś cana jātu jetā 08,048.008c icchann āryaḥ sarvabhūtāni kuryād; vaśe vaśī sarvasamāptavidyaḥ 08,048.009a kāntyā śaśāṅkasya javena vāyoḥ; sthairyeṇa meroḥ kṣamayā pṛthivyāḥ 08,048.009c sūryasya bhāsā dhanadasya lakṣmyā; śauryeṇa śakrasya balena viṣṇoḥ 08,048.010a tulyo mahātmā tava kunti putro; jāto 'diter viṣṇur ivārihantā 08,048.010c sveṣāṃ jayāya dviṣatāṃ vadhāya; khyāto 'mitaujāḥ kulatantukartā 08,048.011a ity antarikṣe śataśṛṅgamūrdhni; tapasvināṃ śṛṇvatāṃ vāg uvāca 08,048.011c evaṃvidhaṃ tvāṃ tac ca nābhūt tavādya; devā hi nūnam anṛtaṃ vadanti 08,048.012a tathāpareṣām ṛṣisattamānāṃ; śrutvā giraṃ pūjayatāṃ sadaiva 08,048.012c na saṃnatiṃ praimi suyodhanasya; na tvā jānāmy ādhirather bhayārtam 08,048.013a tvaṣṭrā kṛtaṃ vāham akūjanākṣaṃ; śubhaṃ samāsthāya kapidhvajaṃ tvam 08,048.013c khaḍgaṃ gṛhītvā hemacitraṃ samiddhaṃ; dhanuś cedaṃ gāṇḍivaṃ tālamātram 08,048.013e sa keśavenohyamānaḥ kathaṃ nu; karṇād bhīto vyapayāto 'si pārtha 08,048.013f@020_0001 pūrvaṃ yad uktaṃ hi suyodhanena 08,048.013f@020_0002 na phalgunaḥ pramukhe sthāsyatīti 08,048.013f@020_0003 karṇasya yuddhe hi mahābalasya 08,048.013f@020_0004 maurkhyāt tu tan nāvabuddhaṃ mayāsīt 08,048.013f@020_0005 tenādya tapsye bhṛśam aprameyaṃ 08,048.013f@020_0006 yan mitravargo narakaṃ praviṣṭaḥ 08,048.013f@020_0007 tadaiva vācyo 'smi nanu tvayāhaṃ 08,048.013f@020_0008 na yotsye 'haṃ sūtaputraṃ kathaṃ cit 08,048.013f@020_0009 tato nāhaṃ sṛñjayān kekayāṃś ca 08,048.013f@020_0010 samānayeyaṃ suhṛdo raṇāya 08,048.013f@020_0011 evaṃ gate kiṃ ca mayādya śakyaṃ 08,048.013f@020_0012 kāryaṃ kartuṃ nigrahe sūtajasya 08,048.013f@020_0013 tathaiva rājñaś ca suyodhanasya 08,048.013f@020_0014 ye cāpi māṃ yoddhukāmāḥ sametāḥ 08,048.013f@020_0015 dhig astu majjīvitam adya kṛṣṇa 08,048.013f@020_0016 yo 'haṃ vaśaṃ sūtaputrasya yātaḥ 08,048.013f@020_0017 madhye kurūṇāṃ sasuyodhanānāṃ 08,048.013f@020_0018 ye cāpy anye yoddhukāmāḥ sametāḥ 08,048.013f@020_0019 ekas tu me bhīmaseno 'dya nātho 08,048.013f@020_0020 yenābhipanno 'smi raṇe mahābhaye 08,048.013f@020_0021 vimocya māṃ cāpi ruṣānvitas tataḥ 08,048.013f@020_0022 śareṇa tīkṣṇena bibheda karṇam 08,048.013f@020_0023 tyaktvā prāṇān samare bhīmasenaś 08,048.013f@020_0024 cakre yuddhaṃ kurumukhyaiḥ sametaiḥ 08,048.013f@020_0025 gadāgrahasto rudhirokṣitāṅgaś 08,048.013f@020_0026 caran raṇe kāla ivāntakāle 08,048.013f@020_0027 asau hi bhīmasya mahān ninādo 08,048.013f@020_0028 muhur muhuḥ śrūyate dhārtarāṣṭraiḥ 08,048.013f@020_0029 yadi sma jīvet samare nihantā 08,048.013f@020_0030 mahārathānāṃ pravaro narottamaḥ 08,048.013f@020_0031 tavābhimanyus tanayo 'dya pārtha 08,048.013f@020_0032 na cāsmi gantā samare parābhavam 08,048.013f@020_0033 athāpi jīvet samare ghaṭotkacas 08,048.013f@020_0034 tathāpi nāhaṃ samare parāṅmukhaḥ 08,048.013f@020_0035 bhīmasya putraḥ samarāgrayāyī 08,048.013f@020_0036 mahāstravic cāpi tavānurūpaḥ 08,048.013f@020_0037 yatnaṃ samāsādya ripor balaṃ no 08,048.013f@020_0038 nimīlitākṣaṃ bhayaviplutaṃ bhavet 08,048.013f@020_0039 cakāra yo 'sau niśi yuddham ekas 08,048.013f@020_0040 tyaktvā raṇaṃ yasya bhayād dravante 08,048.013f@020_0041 sa cet samāsādya mahānubhāvaḥ 08,048.013f@020_0042 karṇaṃ raṇe bāṇagaṇaiḥ pramohya 08,048.013f@020_0043 dhairye sthitenāpi ca sūtajena 08,048.013f@020_0044 śaktyā hato vāsavadattayā tayā 08,048.013f@020_0045 mamaiva bhāgyāni purā kṛtāni 08,048.013f@020_0046 pāpāni nūnaṃ phalavanti yuddhe 08,048.013f@020_0047 tṛṇaṃ ca kṛtvā samare bhavantaṃ 08,048.013f@020_0048 tato 'ham evaṃ nikṛto durātmanā 08,048.013f@020_0049 vaikartaneneha tathā kṛto 'haṃ 08,048.013f@020_0050 yathā hy aśaktaḥ kriyate hy abāndhavaḥ 08,048.013f@020_0051 āpadgataṃ yaś ca naraṃ vimokṣayet 08,048.013f@020_0052 sa bāndhavaḥ snehayutaḥ suhṛd vai 08,048.013f@020_0053 evaṃ purāṇā ṛṣayo vadanti 08,048.013f@020_0054 dharmaḥ sadā sadbhir anuṣṭhitaś ca 08,048.014a dhanuś caitat keśavāya pradāya; yantābhaviṣyas tvaṃ raṇe ced durātman 08,048.014c tato 'haniṣyat keśavaḥ karṇam ugraṃ; marutpatir vṛtram ivāttavajraḥ 08,048.014d*0683_01 rādheyam evaṃ yadi cāpy aśaktaś 08,048.014d*0683_02 carantam ugraṃ pratibodhanāya 08,048.014d*0683_03 yacchānyasmai gāṇḍivam etad adya 08,048.014d*0683_04 tvatto yo 'strair abhyadhiko narendraḥ 08,048.014d*0684_01 tasmān naivaṃ putradārair vihīnān 08,048.014d*0684_02 sukhād bhraṣṭān rājyanāśāc ca bhūyaḥ 08,048.014d*0684_03 draṣṭā lokaḥ patitān apy agādhe 08,048.014d*0684_04 pāpair juṣṭe narake pāṇḍaveya 08,048.014d*0685_01 rathe sthitaḥ phālguna keśavas te 08,048.014d*0685_02 raśmī samādāya raṇe prayātu 08,048.014d*0685_03 jahi tvam adyaiva sametya karṇaṃ 08,048.014d*0685_04 caidyaṃ yathā keśavo rājamadhye 08,048.015a māse 'patiṣyaḥ pañcame tvaṃ prakṛcchre; na vā garbho 'py abhaviṣyaḥ pṛthāyāḥ 08,048.015c tat te śramo rājaputrābhaviṣyan; na saṃgrāmād apayātuṃ durātman 08,048.015d*0686_01 dhig gāṇḍivaṃ dhik ca te bāhuvīryam 08,048.015d*0686_02 asaṃkhyeyān bāṇagaṇāṃś ca dhik te 08,048.015d*0686_03 dhik te ketuḥ kesariṇaḥ sutasya 08,048.015d*0686_04 kṛśānudattaṃ ca rathaṃ ca te dhik 08,049.001 saṃjaya uvāca 08,049.001a yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 08,049.001c asiṃ jagrāha saṃkruddho jighāṃsur bharatarṣabham 08,049.002a tasya kopaṃ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavas tadā 08,049.002c uvāca kim idaṃ pārtha gṛhītaḥ khaḍga ity uta 08,049.003a neha paśyāmi yoddhavyaṃ tava kiṃ cid dhanaṃjaya 08,049.003c te dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā 08,049.004a apayāto 'si kaunteya rājā draṣṭavya ity api 08,049.004c sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ 08,049.005a taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam 08,049.005c harṣakāle tu saṃprāpte kasmāt tvā manyur āviśat 08,049.006a na taṃ paśyāmi kaunteya yas te vadhyo bhaved iha 08,049.006b*0687_01 prahartum icchase kasmāt kiṃ vā te cittavibhramaḥ 08,049.006c kasmād bhavān mahākhaḍgaṃ parigṛhṇāti satvaram 08,049.007a tat tvā pṛcchāmi kaunteya kim idaṃ te cikīrṣitam 08,049.007c parāmṛśasi yat kruddhaḥ khaḍgam adbhutavikrama 08,049.008a evam uktas tu kṛṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram 08,049.008c arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan 08,049.009a dada gāṇḍīvam anyasmā iti māṃ yo 'bhicodayet 08,049.009c chindyām ahaṃ śiras tasya ity upāṃśuvrataṃ mama 08,049.009d*0688_01 yudhiṣṭhireṇa tenāham uktaś cāsmi janārdana 08,049.010a tad ukto 'ham adīnātman rājñāmitaparākrama 08,049.010c samakṣaṃ tava govinda na tat kṣantum ihotsahe 08,049.011a tasmād enaṃ vadhiṣyāmi rājānaṃ dharmabhīrukam 08,049.011c pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvemaṃ narasattamam 08,049.011e etadarthaṃ mayā khaḍgo gṛhīto yadunandana 08,049.012a so 'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satye 'py ānṛṇyatāṃ gataḥ 08,049.012c viśoko vijvaraś cāpi bhaviṣyāmi janārdana 08,049.013a kiṃ vā tvaṃ manyase prāptam asmin kāle samutthite 08,049.013c tvam asya jagatas tāta vettha sarvaṃ gatāgatam 08,049.013d*0689_01 jātas tvatto hi dharmaś cādharmaś ceti parā śrutiḥ 08,049.013e tat tathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān 08,049.013f*0690_00 saṃjaya uvāca 08,049.013f*0690_01 dhig dhig ity eva govindaḥ pārtham uktvābravīt punaḥ 08,049.014 kṛṣṇa uvāca 08,049.014a idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā 08,049.014c akāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayā 08,049.014e na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryād evaṃ dhanaṃjaya 08,049.014f*0691_01 yathā tvaṃ pāṇḍavādyeha dharmabhīrur apaṇḍitaḥ 08,049.015a akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vai 08,049.015c kāryāṇām akriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ 08,049.016a anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ 08,049.016c samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam 08,049.017a aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye 08,049.017c avaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu 08,049.018a na hi kāryam akāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃ cana 08,049.018c śrutena jñāyate sarvaṃ tac ca tvaṃ nāvabudhyase 08,049.019a avijñānād bhavān yac ca dharmaṃ rakṣati dharmavit 08,049.019c prāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate 08,049.020a prāṇinām avadhas tāta sarvajyāyān mato mama 08,049.020c anṛtaṃ tu bhaved vācyaṃ na ca hiṃsyāt kathaṃ cana 08,049.021a sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam 08,049.021c hanyād bhavān naraśreṣṭha prākṛto 'nyaḥ pumān iva 08,049.022a ayudhyamānasya vadhas tathāśastrasya bhārata 08,049.022c parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥ 08,049.022e kṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ 08,049.022e*0692_01 **** **** pramattasya tathaiva ca 08,049.022e*0692_02 na vadhaḥ pūjyate sadbhis tac ca sarvaṃ gurau tava 08,049.023a tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purā 08,049.023c tasmād adharmasaṃyuktaṃ mauḍhyāt karma vyavasyasi 08,049.024a sa guruṃ pārtha kasmāt tvaṃ hanyā dharmam anusmaran 08,049.024c asaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām 08,049.025a idaṃ dharmarahasyaṃ ca vakṣyāmi bharatarṣabha 08,049.025c yad brūyāt tava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ 08,049.026a viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinī 08,049.026b*0693_01 kuntī vā bharataśreṣṭha draupadī vā yaśasvinī 08,049.026c tat te vakṣyāmi tattvena tan nibodha dhanaṃjaya 08,049.027a satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param 08,049.027c tattvenaitat sudurjñeyaṃ yasya satyam anuṣṭhitam 08,049.028a bhavet satyam avaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet 08,049.028c sarvasvasyāpahāre tu vaktavyam anṛtaṃ bhavet 08,049.029a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet 08,049.029c yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ cāpy anṛtaṃ bhavet 08,049.029d*0694_01 vivāhakāle ratisaṃprayoge 08,049.029d*0694_02 prāṇātyaye sarvadhanāpahāre 08,049.029d*0694_03 viprasya cārthe hy anṛtaṃ vadeta 08,049.029d*0694_04 pañcānṛtāny āhur apātakāni 08,049.030a tādṛśaṃ paśyate bālo yasya satyam anuṣṭhitam 08,049.030b*0695_01 bhavet satyam avaktavyaṃ na vaktavyam anuṣṭhitam 08,049.030c satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit 08,049.031a kim āścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 08,049.031c sumahat prāpnuyāt puṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva 08,049.032a kim āścaryaṃ punar mūḍho dharmakāmo 'py apaṇḍitaḥ 08,049.032c sumahat prāpnuyāt pāpam āpagām iva kauśikaḥ 08,049.033 arjuna uvāca 08,049.033a ācakṣva bhagavann etad yathā vidyām ahaṃ tathā 08,049.033c balākāndhābhisaṃbaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca 08,049.034 kṛṣṇa uvāca 08,049.034a mṛgavyādho 'bhavat kaś cid balāko nāma bhārata 08,049.034c yātrārthaṃ putradārasya mṛgān hanti na kāmataḥ 08,049.035a so 'ndhau ca mātāpitarau bibharty anyāṃś ca saṃśritān 08,049.035c svadharmanirato nityaṃ satyavāg anasūyakaḥ 08,049.036a sa kadā cin mṛgāṃl lipsur nānvavindat prayatnavān 08,049.036c athāpaśyat sa pītodaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam 08,049.037a adṛṣṭapūrvam api tat sattvaṃ tena hataṃ tadā 08,049.037c anv eva ca tato vyomnaḥ puṣpavarṣam avāpatat 08,049.038a apsarogītavāditrair nāditaṃ ca manoramam 08,049.038c vimānam āgamat svargān mṛgavyādhaninīṣayā 08,049.039a tad bhūtaṃ sarvabhūtānām abhāvāya kilārjuna 08,049.039c tapas taptvā varaṃ prāptaṃ kṛtam andhaṃ svayaṃbhuvā 08,049.040a tad dhatvā sarvabhūtānām abhāvakṛtaniścayam 08,049.040c tato balākaḥ svaragād evaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ 08,049.041a kauśiko 'py abhavad vipras tapasvī na bahuśrutaḥ 08,049.041c nadīnāṃ saṃgame grāmād adūre sa kilāvasat 08,049.042a satyaṃ mayā sadā vācyam iti tasyābhavad vratam 08,049.042c satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīd dhanaṃjaya 08,049.043a atha dasyubhayāt ke cit tadā tad vanam āviśan 08,049.043c dasyavo 'pi gatāḥ krūrā vyamārganta prayatnataḥ 08,049.044a atha kauśikam abhyetya prāhus taṃ satyavādinam 08,049.044c katamena pathā yātā bhagavan bahavo janāḥ 08,049.044e satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tān vettha śaṃsa naḥ 08,049.045a sa pṛṣṭaḥ kauśikaḥ satyaṃ vacanaṃ tān uvāca ha 08,049.045b*0696_01 satyasya tv avibhāgajñaḥ satyaṃ tebhyaḥ śaśaṃsa saḥ 08,049.045c bahuvṛkṣalatāgulmam etad vanam upāśritāḥ 08,049.045d*0697_01 iti tān khyāpayām āsa sa tebhyaḥ pārtha kauśikaḥ 08,049.045e tatas te tān samāsādya krūrā jaghnur iti śrutiḥ 08,049.046a tenādharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ 08,049.046c gataḥ sukaṣṭaṃ narakaṃ sūkṣmadharmeṣv akovidaḥ 08,049.046e aprabhūtaśruto mūḍho dharmāṇām avibhāgavit 08,049.047a vṛddhān apṛṣṭvā saṃdehaṃ mahac chvabhram ito 'rhati 08,049.047c tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaś cid eva bhaviṣyati 08,049.048a duṣkaraṃ paramajñānaṃ tarkeṇātra vyavasyati 08,049.048c śrutir dharma iti hy eke vadanti bahavo janāḥ 08,049.049a na tv etat pratisūyāmi na hi sarvaṃ vidhīyate 08,049.049b*0698_01 śrutir dhāryeyam ity eke vadanti bahavo janāḥ 08,049.049b*0698_02 na tān pārthābhyasūyāmi na ca sarvatra śiṣyati 08,049.049b*0698_03 smṛtir dhāryā iti tv eke vadanti bahavo janāḥ 08,049.049b*0698_04 na tu tān pratyasūyāmi nātra sarvaṃ vidhīyate 08,049.049c prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 08,049.049d*0699_01 evaṃvidhā gatir vīra dharmasyātīva durdṛśā 08,049.049d*0699_02 vidyāśīlavayovṛddhān anupāsyānadhītya vā 08,049.049d*0699_03 manvādīnāṃ tu kṛtsnaṃ vai ko dharmaṃ vaktum arhati 08,049.049d*0699_04 adharmād eva bhavati dharme 'pi ca mahān yathā 08,049.049d*0699_05 vyādhakauśikayor yadvad dharmādharmaviruddhayoḥ 08,049.049d*0699_06 vedo mūlaṃ hi dharmāṇām iti santo yad abruvan 08,049.049d*0699_07 jijñāsate hi vidyānāṃ sādhanāny eva tattvavit 08,049.049d*0699_08 vedaṃ brāhmaṇam āsādya puṇyapāpe paraṃtapa 08,049.049d*0699_09 sa tu vetti paraṃ dharmam ahiṃsāṃ vetti bhārata 08,049.049d*0700_01 yat syād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 08,049.049d*0700_02 ahiṃsārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 08,049.050a dhāraṇād dharmam ity āhur dharmo dhārayati prajāḥ 08,049.050c yaḥ syād dhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ 08,049.051a ye 'nyāyena jihīrṣanto janā icchanti karhi cit 08,049.051c akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṃ cana 08,049.052a avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeran vāpy akūjataḥ 08,049.052c śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam 08,049.052d*0701_01 yaḥ kāryebhyo vrataṃ kṛtvā karmaṇā nopapādayet 08,049.052d*0701_02 na tat phalam avāpnoti evam āhur manīṣiṇaḥ 08,049.052d*0702_01 satye sati na pāpebhyo dhanaṃ deyaṃ kadā cana 08,049.053a prāṇātyaye vivāhe vā sarvajñātidhanakṣaye 08,049.053c narmaṇy abhipravṛtte vā pravaktavyaṃ mṛṣā bhavet 08,049.053e adharmaṃ nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ 08,049.053f*0703_01 sarvadā hi vadet tat tu nānṛtaḥ syād vicakṣaṇaḥ 08,049.054a yaḥ stenaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathair api 08,049.054c śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ tat satyam avicāritam 08,049.055a na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana 08,049.055c pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet 08,049.055e tasmād dharmārtham anṛtam uktvā nānṛtavāg bhavet 08,049.056a eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ samuddiṣṭo yathāvidhi 08,049.056b*0704_01 yathādharmaṃ yathābuddhi mayā pārthārthitas tava 08,049.056c etac chrutvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ 08,049.057 arjuna uvāca 08,049.057a yathā brūyān mahāprājño yathā brūyān mahāmatiḥ 08,049.057c hitaṃ caiva yathāsmākaṃ tathaitad vacanaṃ tava 08,049.058a bhavān mātṛsamo 'smākaṃ tathā pitṛsamo 'pi ca 08,049.058c gatiś ca paramā kṛṣṇa tena te vākyam adbhutam 08,049.059a na hi te triṣu lokeṣu vidyate 'viditaṃ kva cit 08,049.059c tasmād bhavān paraṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham 08,049.060a avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,049.060c tasmin samayasaṃyoge brūhi kiṃ cid anugraham 08,049.060e idaṃ cāparam atraiva śṛṇu hṛtsthaṃ vivakṣitam 08,049.061a jānāsi dāśārha mama vrataṃ tvaṃ; yo māṃ brūyāt kaś cana mānuṣeṣu 08,049.061c anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha; yas tvatto 'strair bhavitā vā viśiṣṭaḥ 08,049.062a hanyām ahaṃ keśava taṃ prasahya; bhīmo hanyāt tūbaraketi coktaḥ 08,049.062c tan me rājā proktavāṃs te samakṣaṃ; dhanur dehīty asakṛd vṛṣṇisiṃha 08,049.063a taṃ hatvā cet keśava jīvaloke; sthātā kālaṃ nāham apy alpamātram 08,049.063b*0705_01 evaṃ tvaṃ māṃ kṛṣṇa jānāsi sarvaṃ 08,049.063b*0705_02 kālaṃ loke hīnadharmo hi jīvan 08,049.063b*0705_03 satyāc cyuto lokam imaṃ tyajeyaṃ 08,049.063b*0705_04 tasmāt krodhāt pratikṣapeyaṃ dharmaputram 08,049.063b*0706_01 dhyātvā nūnaṃ hy enasā cāpi mukto 08,049.063b*0706_02 vadhaṃ rājño bhraṣṭavīryo vicetāḥ 08,049.063c sā ca pratijñā mama lokaprabuddhā; bhavet satyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha 08,049.063e yathā jīvet pāṇḍavo 'haṃ ca kṛṣṇa; tathā buddhiṃ dātum adyārhasi tvam 08,049.063f*0707_01 evaṃ jñātvā yad dhitaṃ me sadaiva 08,049.063f*0707_02 tathārhasi tvaṃ tu nibodhituṃ ca 08,049.064 vāsudeva uvāca 08,049.064a rājā śrānto jagato vikṣataś ca; karṇena saṃkhye niśitair bāṇasaṃghaiḥ 08,049.064a*0708_01 śarārditaḥ sūtaputreṇa caiva 08,049.064b*0709_01 yaś cāniśaṃ sūtaputreṇa vīra 08,049.064b*0709_02 śarair bhṛśaṃ tāḍito yudhyamānaḥ 08,049.064b*0709_03 atas tvam etena saroṣamukto 08,049.064b*0709_04 duḥkhānvite nedam ayuktarūpam 08,049.064b*0709_05 akopito hy eṣa yadi sma saṃkhye 08,049.064b*0709_06 karṇaṃ na hanyād iti cābravīc ca 08,049.064b*0709_07 jānāti taṃ pāṇḍava eṣa cāpi 08,049.064b*0709_08 pāpaṃ loke karṇam asahyam anyaiḥ 08,049.064b*0709_09 tatas tvam ukto bhṛśaroṣitena 08,049.064b*0709_10 rājñā samakṣaṃ paruṣāṇi pārtha 08,049.064b*0710_01 bhṛśārditaś cāpi mahāmanasvī 08,049.064c tasmāt pārtha tvāṃ paruṣāṇy avocat; karṇe dyūtaṃ hy adya raṇe nibaddham 08,049.065a tasmin hate kuravo nirjitāḥ syur; evaṃbuddhiḥ pārthivo dharmaputraḥ 08,049.065b*0711_01 tato vadhaṃ nārhati dharmaputras 08,049.065b*0711_02 tvayā pratijñārjuna pālanīyā 08,049.065b*0711_03 jīvann ayaṃ yena mṛto bhaved dhi 08,049.065b*0711_04 tan me nibodheha tavānurūpam 08,049.065b*0712_01 yadā mānaṃ labhate mānanārhas 08,049.065b*0712_02 tadā sa vai jīvati jīvaloke 08,049.065c yadāvamānaṃ labhate mahāntaṃ; tadā jīvan mṛta ity ucyate saḥ 08,049.066a tan mānitaḥ pārthivo 'yaṃ sadaiva; tvayā sabhīmena tathā yamābhyām 08,049.066c vṛddhaiś ca loke puruṣapravīrais; tasyāvamānaṃ kalayā tvaṃ prayuṅkṣva 08,049.066d*0713_01 yad idaṃ dharmaśāstrārthaṃ vedeṣu ca nidarśanam 08,049.066d*0714_01 śṛṇu pārtha yathā nityo hataḥ syād bhavatā guruḥ 08,049.066d*0714_02 hato bhavety evam ukto guruḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 08,049.067a tvam ity atrabhavantaṃ tvaṃ brūhi pārtha yudhiṣṭhiram 08,049.067c tvam ity ukto hi nihato gurur bhavati bhārata 08,049.068a evam ācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire 08,049.068c adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvaivaṃ kurūdvaha 08,049.069a atharvāṅgirasī hy eṣā śrutīnām uttamā śrutiḥ 08,049.069c avicāryaiva kāryaiṣā śreyaḥkāmair naraiḥ sadā 08,049.069d*0715_01 avadhena vadhaḥ prokto yad gurus tvam iti prabhuḥ 08,049.069d*0715_02 tad brūhi tvaṃ yan mayoktaṃ dharmarājasya dharmavit 08,049.070a vadho hy ayaṃ pāṇḍava dharmarājñas; tvatto yukto vetsyate caivam eṣaḥ 08,049.070c tato 'sya pādāv abhivādya paścāc; chamaṃ brūyāḥ sāntvapūrvaṃ ca pārtham 08,049.071a bhrātā prājñas tava kopaṃ na jātu; kuryād rājā kaṃ cana pāṇḍaveyaḥ 08,049.071c mukto 'nṛtād bhrātṛvadhāc ca pārtha; hṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi sūtaputram 08,049.072 saṃjaya uvāca 08,049.072a ity evam uktas tu janārdanena; pārthaḥ praśasyātha suhṛdvadhaṃ tam 08,049.072c tato 'bravīd arjuno dharmarājam; anuktapūrvaṃ paruṣaṃ prasahya 08,049.073a mā tvaṃ rājan vyāhara vyāharatsu; na tiṣṭhase krośamātre raṇārdhe 08,049.073b*0716_01 mā vocas tvaṃ kiṃ cid ihādya rājaṃs 08,049.073b*0716_02 tyaktvā yuddhaṃ ya iha vyavasthitas tvam 08,049.073c bhīmas tu mām arhati garhaṇāya; yo yudhyate sarvayodhapravīraḥ 08,049.074a kāle hi śatrūn pratipīḍya saṃkhye; hatvā ca śūrān pṛthivīpatīṃs tān 08,049.074b*0717_01 rathapradhānottamanāgamukhyān 08,049.074b*0717_02 sādipravekān amitāṃś ca śūrān 08,049.074c yaḥ kuñjarāṇām adhikaṃ sahasraṃ; hatvānadat tumulaṃ siṃhanādam 08,049.074d*0718_01 kāmbojānām ayuta pārvatīyān 08,049.074d*0718_02 mṛgān siṃho vinihatyeva cājau 08,049.075a suduṣkaraṃ karma karoti vīraḥ; kartuṃ yathā nārhasi tvaṃ kadā cit 08,049.075c rathād avaplutya gadāṃ parāmṛśaṃs; tayā nihanty aśvanaradvipān raṇe 08,049.076a varāsinā vājirathāśvakuñjarāṃs; tathā rathāṅgair dhanuṣā ca hanty arīn 08,049.076c pramṛdya padbhyām ahitān nihanti yaḥ; punaś ca dorbhyāṃ śatamanyuvikramaḥ 08,049.077a mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ; prasahya hantā dviṣatāṃ yathārham 08,049.077c sa bhīmaseno 'rhati garhaṇāṃ me; na tvaṃ nityaṃ rakṣyase yaḥ suhṛdbhiḥ 08,049.078a mahārathān nāgavarān hayāṃś ca; padātimukhyān api ca pramathya 08,049.078c eko bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ; sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati 08,049.079a kaliṅgavaṅgāṅganiṣādamāgadhān; sadāmadān nīlabalāhakopamān 08,049.079c nihanti yaḥ śatrugaṇān anekaśaḥ; sa mābhivaktuṃ prabhavaty anāgasam 08,049.080a suyuktam āsthāya rathaṃ hi kāle; dhanur vikarṣañ śarapūrṇamuṣṭiḥ 08,049.080c sṛjaty asau śaravarṣāṇi vīro; mahāhave megha ivāmbudhārāḥ 08,049.080d*0719_01 śatāny aṣṭau vāraṇānām apaśyaṃ 08,049.080d*0719_02 viśātitaiḥ kumbhakarāgrahastaiḥ 08,049.080d*0720_01 bhīmenājau nihatāny adya bāṇaiḥ 08,049.080d*0720_02 sa māṃ krūraṃ vaktum arhaty arighnaḥ 08,049.080d*0721_01 mahārathānām ayutaṃ supūrṇam 08,049.080d*0721_02 athāśvānām ayutāni ṣaṭ ca 08,049.080d*0721_03 padātisaṃghān bahuśo vimṛdya 08,049.080d*0721_04 vīrān hatvā śataśo 'thāpramādī 08,049.080d*0721_05 prāṇāṃs tyaktvā dustyajān ājimadhye 08,049.080d*0721_06 saṃyuddhe yo vairibhir bhīmasenaḥ 08,049.080d*0722_01 yo bhīmaseno nihatārisaṃghaḥ 08,049.080d*0722_02 sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati 08,049.080d@021_0001 rathāś ca nāgāś ca hayāś ca rājan 08,049.080d@021_0002 bhīmenājau nihatāḥ saṃghaśo 'dya 08,049.080d@021_0003 rājānaś ca bahavo mahābalāḥ 08,049.080d@021_0004 sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati 08,049.080d@021_0005 dhṛtarāṣṭraputrā balinaś ca yena 08,049.080d@021_0006 mahābalā nihatāḥ prāyaśo vai 08,049.080d@021_0007 śūro yuddheṣv aprativāryavīryaḥ 08,049.080d@021_0008 sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati 08,049.080d@021_0009 pratāpayaṃs tad balam ugrarūpaṃ 08,049.080d@021_0010 yo 'sau raṇe dhārtarāṣṭrasya vīraḥ 08,049.080d@021_0011 ekaḥ sahetāpratisahyapauruṣas 08,049.080d@021_0012 tenāsmi vācyo na tvayā vai kadā cit 08,049.080d@021_0013 mahārathā yatra yatraiva yuddhe 08,049.080d@021_0014 bhindanti sainyaṃ tava kāmato 'dya 08,049.080d@021_0015 tatraiva tatraiva raṇe mahātmā 08,049.080d@021_0016 dṛḍhaṃ bhīmaḥ parasaṃghān amṛdnāt 08,049.080d@021_0017 tenāsmi vācyo na tvayāhaṃ kadā cit 08,049.080d@021_0018 mā mā vocaḥ krūram ihādya pārtha 08,049.080d@021_0019 nāsmadvidho vai bhavatā tu vācyo 08,049.080d@021_0020 yathā bhavān sarvalokasya vācyaḥ 08,049.080d@021_0021 evaṃ hi mā te bruvato narendra 08,049.080d@021_0022 kathaṃ na dīryec chatadhādya jihvā 08,049.080d@021_0023 aho batedaṃ sunṛśaṃsarūpaṃ 08,049.080d@021_0024 bhavān api hy atra karṇād bibheti 08,049.081a balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ; kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadanti 08,049.081c tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraś ca; tvam eva māṃ vetsi yathāvidho 'ham 08,049.081d@022_0001 nakulena rājan gajavājiyodhā 08,049.081d@022_0002 hatāś ca śūrāḥ sahasā sametya 08,049.081d@022_0003 tyaktvā prāṇān samare yuddhakāṅkṣī 08,049.081d@022_0004 sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati 08,049.081d@022_0005 kṛtaṃ karma sahadevena duṣkaraṃ 08,049.081d@022_0006 yo yudhyate parasainyāvamardī 08,049.081d@022_0007 na cābravīt kiṃ cid ihāgato balī 08,049.081d@022_0008 paśyāntaraṃ tasya caivātmanaś ca 08,049.081d@022_0009 dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakir draupadeyā 08,049.081d@022_0010 yudhāmanyuś cottamaujāḥ śikhaṇḍī 08,049.081d@022_0011 ete 'dya sarve yudhi saṃprapīḍitās 08,049.081d@022_0012 te mām upālabdhum arhanti na tvam 08,049.081d@022_0013 tvanmūlam asmābhir idaṃ hi vairaṃ 08,049.081d@022_0014 prāptaṃ tathā vyasanaṃ cātighoram 08,049.081d@022_0015 dyūte pramattena kṛtaṃ tvayāsakṛt 08,049.081d@022_0016 kasmād upālabdhum ihārhasi tvam 08,049.081d@022_0017 tvam eva rājan satataṃ pramattas 08,049.081d@022_0018 tvam eva mūḍho bhāratānām asādhuḥ 08,049.081d@022_0019 tvāṃ prāpya rājyaṃ ca vinaṣṭam etat 08,049.081d@022_0020 prāptā mahat pāṇḍavāś caiva dāsyam 08,049.081d@022_0021 tvattaḥ kṛte syād vanavāsaduḥkhaṃ 08,049.081d@022_0022 rājyasya nāśo hy abhimanyoś ca ghoraḥ 08,049.081d@022_0023 ātmānam evaṃ sunṛśaṃsarūpaṃ 08,049.081d@022_0024 jñātvā kimarthaṃ garhase mādya vīra 08,049.081d@022_0025 lajjasva rājan yadi te 'sti lajjā 08,049.081d@022_0026 tūṣṇīṃ bhūtaḥ paśya sarvaṃ kṛtaṃ naḥ 08,049.081d@022_0027 bhīmo nityaṃ samarasya kartā 08,049.081d@022_0028 darpasya bhettā punar eva nityam 08,049.081d@022_0029 svayaṃ hy aśaktena narendra yuddhe 08,049.081d@022_0030 nareṇa kāryā satataṃ kṣamaiva 08,049.082a yatāmi nityaṃ tava kartum iṣṭaṃ; dāraiḥ sutair jīvitenātmanā ca 08,049.082c evaṃ ca māṃ vāgviśikhair nihaṃsi; tvattaḥ sukhaṃ na vayaṃ vidma kiṃ cit 08,049.083a avāmaṃsthā māṃ draupadītalpasaṃstho; mahārathān pratihanmi tvadarthe 08,049.083c tenātiśaṅkī bhārata niṣṭhuro 'si; tvattaḥ sukhaṃ nābhijānāmi kiṃ cit 08,049.084a proktaḥ svayaṃ satyasaṃdhena mṛtyus; tava priyārthaṃ naradeva yuddhe 08,049.084c vīraḥ śikhaṇḍī draupado 'sau mahātmā; mayābhiguptena hataś ca tena 08,049.084d*0723_01 droṇo hato yaḥ satatopakārī 08,049.084d*0723_02 dhṛṣṭadyumnena syandanād viprakṛṣya 08,049.084d*0723_03 drauṇiś ca kruddho sagaṇo mahātmā 08,049.084d*0723_04 tathāpi te vai vacanaṃ nṛśaṃsavat 08,049.084d*0724_01 duḥkhaṃ priyaṃ te naradeva kartuṃ 08,049.084d*0724_02 yasya priyaṃ te na karomy ahaṃ vai 08,049.084d*0724_03 na mucyate vai divi ceha vā pumān 08,049.084d*0724_04 yas te mad anyo 'priyam ārabheta 08,049.085a na cābhinandāmi tavādhirājyaṃ; yatas tvam akṣeṣv ahitāya saktaḥ 08,049.085c svayaṃ kṛtvā pāpam anāryajuṣṭam; ebhir yuddhe tartum icchasy arīṃs tu 08,049.086a akṣeṣu doṣā bahavo vidharmāḥ; śrutās tvayā sahadevo 'bravīd yān 08,049.086c tān naiṣi saṃtartum asādhujuṣṭān; yena sma sarve nirayaṃ prapannāḥ 08,049.086d*0725_01 sukhaṃ tvatto nābhijānīma kiṃ cid 08,049.086d*0725_02 yatas tvam akṣair devituṃ saṃpravṛttaḥ 08,049.086d*0725_03 svayaṃ kṛtvā paruṣaṃ pāṇḍava tvaṃ 08,049.086d*0725_04 bhūyas tīkṣṇāḥ śrāvayasy adya vācaḥ 08,049.086d*0725_05 śete 'smābhir nihatā śatrusenā 08,049.086d*0725_06 chinnair gātrair bhūmitale nadantī 08,049.086d*0725_07 tvayā hi tat karma kṛtaṃ nṛśaṃsaṃ 08,049.086d*0725_08 yasmād doṣaḥ kauravāṇāṃ vadhaś ca 08,049.086d*0725_09 hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyā 08,049.086d*0725_10 naṣṭāḥ prācyā dākṣiṇātyā viśastāḥ 08,049.086d*0725_11 kṛtaṃ karmāpratirūpaṃ mahadbhis 08,049.086d*0725_12 teṣāṃ yodhair asmadīyaiś ca yuddhe 08,049.087a tvaṃ devitā tvatkṛte rājyanāśas; tvat saṃbhavaṃ vyasanaṃ no narendra 08,049.087c māsmān krūrair vākpratodais tuda tvaṃ; bhūyo rājan kopayann alpabhāgyān 08,049.088a etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī; sthiraprajñaṃ śrāvayitvā tatakṣa 08,049.088b*0726_01 babhūvāsau vimanā dharmabhīruḥ 08,049.088b*0726_02 kṛtvā prājñaḥ pātakaṃ kiṃ cid evam 08,049.088b*0727_01 viniśvasañ jyeṣṭham aniṣṭam uktvā 08,049.088b*0727_02 tatas tu kośād asim udbabarha 08,049.088b*0728_01 samuddadhārāsim udārakarmā 08,049.088b*0728_02 nihantum ātmānam amitrasāham 08,049.088c tadānutepe surarājaputro; viniḥśvasaṃś cāpy asim udbabarha 08,049.089a tam āha kṛṣṇaḥ kim idaṃ punar bhavān; vikośam ākāśanibhaṃ karoty asim 08,049.089c prabrūhi satyaṃ punar uttaraṃ vidher; vacaḥ pravakṣyāmy aham arthasiddhaye 08,049.090a ity eva pṛṣṭaḥ puruṣottamena; suduḥkhitaḥ keśavam āha vākyam 08,049.090c ahaṃ haniṣye svaśarīram eva; prasahya yenāhitam ācaraṃ vai 08,049.091a niśamya tat pārthavaco 'bravīd idaṃ; dhanaṃjayaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 08,049.091b*0729_01 rājānam enaṃ tvam itīdam uktvā 08,049.091b*0729_02 kiṃ kaśmalaṃ prāviśaḥ pārtha ghoram 08,049.091b*0729_03 tvaṃ cātmānaṃ hantum icchasy arighna 08,049.091b*0729_04 nedaṃ sadbhiḥ sevitaṃ vai kirīṭin 08,049.091b*0729_05 dharmātmānaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭham adya 08,049.091b*0729_06 khaḍgena cainaṃ yadi hanyā nṛvīra 08,049.091b*0729_07 dharmād bhītas tat kathaṃ nāma te syāt 08,049.091b*0729_08 kiṃ cottaraṃ vākariṣyas tvam eva 08,049.091b*0729_09 sūkṣmo dharmo durvidaś cāpi pārtha 08,049.091b*0729_10 viśeṣato 'jñaiḥ procyamānaṃ nibodha 08,049.091b*0729_11 hatvātmānam ātmanā prāpnuyās tvaṃ 08,049.091b*0729_12 vadhād bhrātur narakaṃ cātighoram 08,049.091c prabrūhi pārtha svaguṇān ihātmanas; tathā svahārdaṃ bhavatīha sadyaḥ 08,049.092a tathāstu kṛṣṇety abhinandya vākyaṃ; dhanaṃjayaḥ prāha dhanur vināmya 08,049.092c yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; śṛṇuṣva rājann iti śakrasūnuḥ 08,049.093a na mādṛśo 'nyo naradeva vidyate; dhanurdharo devam ṛte pinākinam 08,049.093c ahaṃ hi tenānumato mahātmanā; kṣaṇena hanyāṃ sacarācaraṃ jagat 08,049.094a mayā hi rājan sadigīśvarā diśo; vijitya sarvā bhavataḥ kṛtā vaśe 08,049.094c sa rājasūyaś ca samāptadakṣiṇaḥ; sabhā ca divyā bhavato mamaujasā 08,049.095a pāṇau pṛṣatkā likhitā mameme; dhanuś ca saṃkhye vitataṃ sabāṇam 08,049.095c pādau ca me saśarau sahadhvajau; na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti 08,049.096a hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ; prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥ 08,049.096c saṃśaptakānāṃ kiṃ cid evāvaśiṣṭaṃ; sarvasya sainyasya hataṃ mayārdham 08,049.097a śete mayā nihatā bhāratī ca; camū rājan devacamūprakāśā 08,049.097c ye nāstrajñās tān ahaṃ hanmi śastrais; tasmāl lokaṃ neha karomi bhasmasāt 08,049.097d*0730_01 jaitraṃ rathaṃ bhīmam āsthāya kṛṣṇa 08,049.097d*0730_02 prayāva śīghraṃ sūtaputraṃ nihantum 08,049.097d*0730_03 rājā bhavatv adya sunirvṛto 'yaṃ 08,049.097d*0730_04 karṇaṃ raṇe nāśayitāsmi bāṇaiḥ 08,049.098a ity evam uktvā punar āha pārtho; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 08,049.098b*0731_01 vimuktaśastrāstradhanur visṛjya 08,049.098b*0731_02 kośe ca khaḍgaṃ vinidhāya tūrṇam 08,049.098b*0731_03 sa vrīḍayā namraśirāḥ kirīṭī 08,049.098b*0731_04 yudhiṣṭhiraṃ prāñjalir abhyuvāca 08,049.098c apy aputrā tena rādhā bhavitrī; kuntī mayā vā tad ṛtaṃ viddhi rājan 08,049.098d*0732_01 satyaṃ vadāmy adya na karṇam ājau 08,049.098d*0732_02 śarair ahatvā kavacaṃ vimokṣye 08,049.098e prasīda rājan kṣama yan mayoktaṃ; kāle bhavān vetsyati tan namas te 08,049.099a prasādya rājānam amitrasāhaṃ; sthito 'bravīc cainam abhiprapannaḥ 08,049.099c yāmy eṣa bhīmaṃ samarāt pramoktuṃ; sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum 08,049.100a tava priyārthaṃ mama jīvitaṃ hi; bravīmi satyaṃ tad avehi rājan 08,049.100c iti prāyād upasaṃgṛhya pādau; samutthito dīptatejāḥ kirīṭī 08,049.100e nedaṃ cirāt kṣipram idaṃ bhaviṣyaty; āvartate 'sāv abhiyāmi cainam 08,049.101a etac chrutvā pāṇḍavo dharmarājo; bhrātur vākyaṃ paruṣaṃ phalgunasya 08,049.101c utthāya tasmāc chayanād uvāca; pārthaṃ tato duḥkhaparītacetāḥ 08,049.102a kṛtaṃ mayā pārtha yathā na sādhu; yena prāptaṃ vyasanaṃ vaḥ sughoram 08,049.102c tasmāc chiraś chinddhi mamedam adya; kulāntakasyādhamapūruṣasya 08,049.103a pāpasya pāpavyasanānvitasya; vimūḍhabuddher alasasya bhīroḥ 08,049.103c vṛddhāvamantuḥ paruṣasya caiva; kiṃ te ciraṃ mām anuvṛtya rūkṣam 08,049.104a gacchāmy ahaṃ vanam evādya pāpaḥ; sukhaṃ bhavān vartatāṃ madvihīnaḥ 08,049.104c yogyo rājā bhīmaseno mahātmā; klībasya vā mama kiṃ rājyakṛtyam 08,049.105a na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṃ; punas tavemāni ruṣānvitasya 08,049.105c bhīmo 'stu rājā mama jīvitena; kiṃ kāryam adyāvamatasya vīra 08,049.106a ity evam uktvā sahasotpapāta; rājā tatas tac chayanaṃ vihāya 08,049.106c iyeṣa nirgantum atho vanāya; taṃ vāsudevaḥ praṇato 'bhyuvāca 08,049.107a rājan viditam etat te yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ 08,049.107c pratijñā satyasaṃdhasya gāṇḍīvaṃ prati viśrutā 08,049.108a brūyād ya evaṃ gāṇḍīvaṃ dehy anyasmai tvam ity uta 08,049.108c sa vadhyo 'sya pumāṃl loke tvayā cokto 'yam īdṛśam 08,049.109a ataḥ satyāṃ pratijñāṃ tāṃ pārthena parirakṣatā 08,049.109c macchandād avamāno 'yaṃ kṛtas tava mahīpate 08,049.109e gurūṇām avamāno hi vadha ity abhidhīyate 08,049.110a tasmāt tvaṃ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥ 08,049.110c vyatikramam imaṃ rājan saṃkṣamasvārjunaṃ prati 08,049.111a śaraṇaṃ tvāṃ mahārāja prapannau sva ubhāv api 08,049.111c kṣantum arhasi me rājan praṇatasyābhiyācataḥ 08,049.112a rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 08,049.112c satyaṃ te pratijānāmi hataṃ viddhy adya sūtajam 08,049.112e yasyecchasi vadhaṃ tasya gatam evādya jīvitam 08,049.113a iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,049.113c sasaṃbhramaṃ hṛṣīkeśam utthāpya praṇataṃ tadā 08,049.113e kṛtāñjalim idaṃ vākyam uvācānantaraṃ vacaḥ 08,049.114a evam etad yathāttha tvam asty eṣo 'tikramo mama 08,049.114c anunīto 'smi govinda tāritaś cādya mādhava 08,049.114e mokṣitā vyasanād ghorād vayam adya tvayācyuta 08,049.115a bhavantaṃ nātham āsādya āvāṃ vyasanasāgarāt 08,049.115c ghorād adya samuttīrṇāv ubhāv ajñānamohitau 08,049.116a tvadbuddhiplavam āsādya duḥkhaśokārṇavād vayam 08,049.116c samuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta 08,050.001 saṃjaya uvāca 08,050.001*0733_01 dharmarājasya tac chrutvā prītiyuktaṃ vacas tataḥ 08,050.001*0733_02 pārthaṃ provāca dharmātmā govindo yadunandanaḥ 08,050.001a iti sma kṛṣṇavacanāt pratyuccārya yudhiṣṭhiram 08,050.001c babhūva vimanāḥ pārthaḥ kiṃ cit kṛtveva pātakam 08,050.002a tato 'bravīd vāsudevaḥ prahasann iva pāṇḍavam 08,050.002c kathaṃ nāma bhaved etad yadi tvaṃ pārtha dharmajam 08,050.002e asinā tīkṣṇadhāreṇa hanyā dharme vyavasthitam 08,050.003a tvam ity uktvaiva rājānam evaṃ kaśmalam āviśaḥ 08,050.003c hatvā tu nṛpatiṃ pārtha akariṣyaḥ kim uttaram 08,050.003e evaṃ sudurvido dharmo mandaprajñair viśeṣataḥ 08,050.004a sa bhavān dharmabhīrutvād dhruvam aiṣyan mahattamaḥ 08,050.004c narakaṃ ghorarūpaṃ ca bhrātur jyeṣṭhasya vai vadhāt 08,050.005a sa tvaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rājānaṃ dharmasaṃhitam 08,050.005c prasādaya kuruśreṣṭham etad atra mataṃ mama 08,050.006a prasādya bhaktyā rājānaṃ prītaṃ caiva yudhiṣṭhiram 08,050.006c prayāmas tvaritā yoddhuṃ sūtaputrarathaṃ prati 08,050.007a hatvā sudurjayaṃ karṇaṃ tvam adya niśitaiḥ śaraiḥ 08,050.007c vipulāṃ prītim ādhatsva dharmaputrasya mānada 08,050.008a etad atra mahābāho prāptakālaṃ mataṃ mama 08,050.008c evaṃ kṛte kṛtaṃ caiva tava kāryaṃ bhaviṣyati 08,050.009a tato 'rjuno mahārāja lajjayā vai samanvitaḥ 08,050.009c dharmarājasya caraṇau prapede śirasānagha 08,050.010a uvāca bharataśreṣṭha prasīdeti punaḥ punaḥ 08,050.010c kṣamasva rājan yat proktaṃ dharmakāmena bhīruṇā 08,050.011a pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,050.011c dhanaṃjayam amitraghnaṃ rudantaṃ bharatarṣabha 08,050.012a utthāpya bhrātaraṃ rājā dharmarājo dhanaṃjayam 08,050.012c samāśliṣya ca sasnehaṃ praruroda mahīpatiḥ 08,050.013a ruditvā tu ciraṃ kālaṃ bhrātarau sumahādyutī 08,050.013c kṛtaśaucau naravyāghrau prītimantau babhūvatuḥ 08,050.014a tata āśliṣya sa premṇā mūrdhni cāghrāya pāṇḍavam 08,050.014c prītyā paramayā yuktaḥ prasmayaṃś cābravīj jayam 08,050.014d*0734_01 abravīt taṃ maheṣvāsaṃ dharmarājo dhanaṃjayam 08,050.015a karṇena me mahābāho sarvasainyasya paśyataḥ 08,050.015c kavacaṃ ca dhvajaś caiva dhanuḥ śaktir hayā gadā 08,050.015d*0735_01 hataḥ sūto dhanuś caiva rathaḥ śaktir dhvajaḥ śarāḥ 08,050.015e śaraiḥ kṛttā maheṣvāsa yatamānasya saṃyuge 08,050.016a so 'haṃ jñātvā raṇe tasya karma dṛṣṭvā ca phalguna 08,050.016c vyavasīdāmi duḥkhena na ca me jīvitaṃ priyam 08,050.017a tam adya yadi vai vīra na haniṣyasi sūtajam 08,050.017c prāṇān eva parityakṣye jīvitārtho hi ko mama 08,050.018a evam uktaḥ pratyuvāca vijayo bharatarṣabha 08,050.018c satyena te śape rājan prasādena tavaiva ca 08,050.018e bhīmena ca naraśreṣṭha yamābhyāṃ ca mahīpate 08,050.018f*0736_01 aham enaṃ naraśreṣṭha sāmātyaṃ ca mahīpate 08,050.019a yathādya samare karṇaṃ haniṣyāmi hato 'tha vā 08,050.019c mahītale patiṣyāmi satyenāyudham ālabhe 08,050.020a evam ābhāṣya rājānam abravīn mādhavaṃ vacaḥ 08,050.020c adya karṇaṃ raṇe kṛṣṇa sūdayiṣye na saṃśayaḥ 08,050.020e tad anudhyāhi bhadraṃ te vadhaṃ tasya durātmanaḥ 08,050.021a evam ukto 'bravīt pārthaṃ keśavo rājasattama 08,050.021c śakto 'smi bharataśreṣṭha yatnaṃ kartuṃ yathābalam 08,050.022a evaṃ cāpi hi me kāmo nityam eva mahāratha 08,050.022c kathaṃ bhavān raṇe karṇaṃ nihanyād iti me matiḥ 08,050.022d*0737_01 evam uktas tato rājan pārtho vacanam abravīt 08,050.023a bhūyaś covāca matimān mādhavo dharmanandanam 08,050.023c yudhiṣṭhiremaṃ bībhatsuṃ tvaṃ sāntvayitum arhasi 08,050.023e anujñātuṃ ca karṇasya vadhāyādya durātmanaḥ 08,050.024a śrutvā hy ayam ahaṃ caiva tvāṃ karṇaśarapīḍitam 08,050.024c pravṛttiṃ jñātum āyātāv iha pāṇḍavanandana 08,050.025a diṣṭyāsi rājan nirujo diṣṭyā na grahaṇaṃ gataḥ 08,050.025c parisāntvaya bībhatsuṃ jayam āśādhi cānagha 08,050.026 yudhiṣṭhira uvāca 08,050.026a ehy ehi pārtha bībhatso māṃ pariṣvaja pāṇḍava 08,050.026c vaktavyam ukto 'smy ahitaṃ tvayā kṣāntaṃ ca tan mayā 08,050.027a ahaṃ tvām anujānāmi jahi karṇaṃ dhanaṃjaya 08,050.027c manyuṃ ca mā kṛthāḥ pārtha yan mayokto 'si dāruṇam 08,050.028 saṃjaya uvāca 08,050.028a tato dhanaṃjayo rājañ śirasā praṇatas tadā 08,050.028c pādau jagrāha pāṇibhyāṃ bhrātur jyeṣṭhasya māriṣa 08,050.029a samutthāpya tato rājā pariṣvajya ca pīḍitam 08,050.029c mūrdhny upāghrāya caivainam idaṃ punar uvāca ha 08,050.030a dhanaṃjaya mahābāho mānito 'smi dṛḍhaṃ tvayā 08,050.030c māhātmyaṃ vijayaṃ caiva bhūyaḥ prāpnuhi śāśvatam 08,050.031 arjuna uvāca 08,050.031a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ sānubandhaṃ raṇe śaraiḥ 08,050.031c nayāmy antaṃ samāsādya rādheyaṃ balagarvitam 08,050.032a yena tvaṃ pīḍito bāṇair dṛḍham āyamya kārmukam 08,050.032c tasyādya karmaṇaḥ karṇaḥ phalaṃ prāpsyati dāruṇam 08,050.033a adya tvām aham eṣyāmi karṇaṃ hatvā mahīpate 08,050.033c sabhājayitum ākrandād iti satyaṃ bravīmi te 08,050.034a nāhatvā vinivarte 'haṃ karṇam adya raṇājirāt 08,050.034c iti satyena te pādau spṛśāmi jagatīpate 08,050.034d*0738_00 saṃjaya uvāca 08,050.034d*0738_01 iti bruvāṇaṃ sumanāḥ kirīṭinaṃ 08,050.034d*0738_02 yudhiṣṭhiraḥ prāha vaco bṛhattaram 08,050.034d*0738_03 yaśo 'kṣayaṃ jīvitam īpsitaṃ te 08,050.034d*0738_04 jayaṃ sadā vīryam arikṣayaṃ tadā 08,050.034d*0738_05 prayāhi vṛddhiṃ ca diśantu devatā 08,050.034d*0738_06 yathāham icchāmi tavāstu tat tathā 08,050.034d*0738_07 prayāhi śīghraṃ jahi karṇam āhave 08,050.034d*0738_08 puraṃdaro vṛtra ivātmavṛddhaye 08,050.034d*0739_01 rathe sthitaḥ phālguna keśavas te 08,050.034d*0739_02 raśmīn samādāya raṇe prayātu 08,050.034d*0739_03 jahi tvam adyaiva sametya karṇaṃ 08,050.034d*0739_04 daityaṃ yathā keśavo rājamadhye 08,050.035 saṃjaya uvāca 08,050.035a prasādya dharmarājānaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 08,050.035c pārthaḥ provāca govindaṃ sūtaputravadhodyataḥ 08,050.036a kalpyatāṃ ca ratho bhūyo yujyantāṃ ca hayottamāḥ 08,050.036c āyudhāni ca sarvāṇi sajjyantāṃ vai mahārathe 08,050.037a upāvṛttāś ca turagāḥ śikṣitāś cāśvasādinaḥ 08,050.037c rathopakaraṇaiḥ sarvair upāyāntu tvarānvitāḥ 08,050.037d*0740_01 prayātau svo 'dya govinda sūtaputrajighāṃsayā 08,050.038a evam ukte mahārāja phalgunena mahātmanā 08,050.038c uvāca dārukaṃ kṛṣṇaḥ kuru sarvaṃ yathābravīt 08,050.038e arjuno bharataśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 08,050.039a ājñaptas tv atha kṛṣṇena dāruko rājasattama 08,050.039c yojayām āsa sa rathaṃ vaiyāghraṃ śatrutāpanam 08,050.039d*0741_01 sajjaṃ nivedayām āsa pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,050.040a yuktaṃ tu ratham āsthāya dārukeṇa mahātmanā 08,050.040b*0742_01 upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā padmanābho raṇāntakṛt 08,050.040c āpṛcchya dharmarājānaṃ brāhmaṇān svasti vācya ca 08,050.040e samaṅgalasvastyayanam āruroha rathottamam 08,050.041a tasya rājā mahāprājño dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,050.041c āśiṣo 'yuṅkta paramā yuktāḥ karṇavadhaṃ prati 08,050.042a taṃ prayāntaṃ maheṣvāsaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bhārata 08,050.042c nihataṃ menire karṇaṃ pāṇḍavena mahātmanā 08,050.043a babhūvur vimalāḥ sarvā diśo rājan samantataḥ 08,050.043c cāṣāś ca śatapatrāś ca krauñcāś caiva janeśvara 08,050.043e pradakṣiṇam akurvanta tadā vai pāṇḍunandanam 08,050.044a bahavaḥ pakṣiṇo rājan puṃnāmānaḥ śubhāḥ śivāḥ 08,050.044c tvarayanto 'rjunaṃ yuddhe hṛṣṭarūpā vavāśire 08,050.045a kaṅkā gṛdhrā vaḍāś caiva vāyasāś ca viśāṃ pate 08,050.045c agratas tasya gacchanti bhakṣyahetor bhayānakāḥ 08,050.046a nimittāni ca dhanyāni pārthasya praśaśaṃsire 08,050.046c vināśam arisainyānāṃ karṇasya ca vadhaṃ tathā 08,050.046d*0743_01 nimittāni ca śubhrāṇi rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām 08,050.047a prayātasyātha pārthasya mahān svedo vyajāyata 08,050.047c cintā ca vipulā jajñe kathaṃ nv etad bhaviṣyati 08,050.047d*0744_01 viṣaṇṇaṃ tu tato jñātvā savyasācinam acyutaḥ 08,050.047d*0744_02 saṃcodayati tejasvī madhuhā vānaradhvajam 08,050.048a tato gāṇḍīvadhanvānam abravīn madhusūdanaḥ 08,050.048c dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyastaṃ cintāparigataṃ tadā 08,050.049a gāṇḍīvadhanvan saṃgrāme ye tvayā dhanuṣā jitāḥ 08,050.049c na teṣāṃ mānuṣo jetā tvad anya iha vidyate 08,050.050a dṛṣṭā hi bahavaḥ śūrāḥ śakratulyaparākramāḥ 08,050.050c tvāṃ prāpya samare vīraṃ ye gatāḥ paramāṃ gatim 08,050.051a ko hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca bhagadattaṃ ca māriṣa 08,050.051c vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 08,050.052a śrutāyuṣaṃ mahāvīryam acyutāyuṣam eva ca 08,050.052c pratyudgamya bhavet kṣemī yo na syāt tvam iva kṣamī 08,050.053a tava hy astrāṇi divyāni lāghavaṃ balam eva ca 08,050.053c vedhaḥ pātaś ca lakṣaś ca yogaś caiva tavārjuna 08,050.053e asaṃmohaś ca yuddheṣu vijñānasya ca saṃnatiḥ 08,050.054a bhavān devāsurān sarvān hanyāt sahacarācarān 08,050.054c pṛthivyāṃ hi raṇe pārtha na yoddhā tvatsamaḥ pumān 08,050.054d*0745_01 na cābhimukhato vācyo bhavān etad vaco mayā 08,050.054d*0745_02 mānitasya mahādarpo bhaviṣyati raṇe 'rjuna 08,050.054d*0745_03 avaśyam eva vaktavyam atas tvāṃ prabravīmy aham 08,050.054d*0746_01 atimānāc ca tenātmā mantavyo vai kathaṃ cana 08,050.054d*0746_02 jīvamāne raṇe karṇe sūtaputre mahārathe 08,050.054d*0747_01 bahunātra kim uktena saṃkṣepāc chṛṇu pāṇḍava 08,050.054d*0747_02 tvatsamaṃ tvadviśiṣṭaṃ vā karṇaṃ manye mahāratham 08,050.054d*0747_03 paramaṃ yatnam āsthāya tvayā vadhyo mahāhave 08,050.054d*0748_01 na hi karṇaṃ raṇe prāpya śakto hi syāt puraṃdaraḥ 08,050.054d*0748_02 kṣemī pratyāgamet pārtha tādṛśo 'sya parākramaḥ 08,050.054d*0748_03 tvāṃ tu prāpya mahāraṅge yatnavān api bhārata 08,050.054d*0748_04 nivarteta raṇāt karṇa iti me dhīyate matiḥ 08,050.055a dhanurgrahā hi ye ke cit kṣatriyā yuddhadurmadāḥ 08,050.055c ā devāt tvatsamaṃ teṣāṃ na paśyāmi śṛṇomi vā 08,050.056a brahmaṇā ca prajāḥ sṛṣṭā gāṇḍīvaṃ ca mahādbhutam 08,050.056c yena tvaṃ yudhyase pārtha tasmān nāsti tvayā samaḥ 08,050.057a avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yat pathyaṃ tava pāṇḍava 08,050.057c māvamaṃsthā mahābāho karṇam āhavaśobhinam 08,050.058a karṇo hi balavān dhṛṣṭaḥ kṛtāstraś ca mahārathaḥ 08,050.058c kṛtī ca citrayodhī ca deśe kāle ca kovidaḥ 08,050.059a tejasā vahnisadṛśo vāyuvegasamo jave 08,050.059c antakapratimaḥ krodhe siṃhasaṃhanano balī 08,050.060a ayoratnir mahābāhur vyūḍhoraskaḥ sudurjayaḥ 08,050.060c atimānī ca śūraś ca pravīraḥ priyadarśanaḥ 08,050.061a sarvair yodhaguṇair yukto mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 08,050.061c satataṃ pāṇḍavadveṣī dhārtarāṣṭrahite rataḥ 08,050.061d*0749_01 na bhīṣaye tvāṃ pārthāhaṃ harṣaṃ saṃjanayāmi te 08,050.062a sarvair avadhyo rādheyo devair api savāsavaiḥ 08,050.062c ṛte tvām iti me buddhis tvam adya jahi sūtajam 08,050.063a devair api hi saṃyattair bibhradbhir māṃsaśoṇitam 08,050.063c aśakyaḥ samare jetuṃ sarvair api yuyutsubhiḥ 08,050.063d*0750_01 devair api hi saṃrabdhaiḥ sarvalokeśvarair api 08,050.063d*0750_02 aśakyaṃ taṃ raṇe manye sarvair api yuyutsubhiḥ 08,050.064a durātmānaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ; duṣṭaprajñaṃ pāṇḍaveyeṣu nityam 08,050.064c hīnasvārthaṃ pāṇḍaveyair virodhe; hatvā karṇaṃ dhiṣṭhitārtho bhavādya 08,050.064d*0751_01 taṃ sūtaputraṃ rathināṃ variṣṭhaṃ 08,050.064d*0751_02 niṣkālikaṃ kālavaśaṃ nayādya 08,050.064d*0752_01 taṃ sūtaputraṃ rathināṃ variṣṭhaṃ 08,050.064d*0752_02 hatvā prītiṃ dharmarāje kuruṣva 08,050.064d*0752_03 jānāmi te pārtha vīryaṃ yathāvad 08,050.064d*0752_04 durvāraṇīyaṃ ca surāsuraiś ca 08,050.064d*0753_01 sadāvajānāti hi pāṇḍuputrān 08,050.064d*0753_02 asau darpāt sūtaputro durātmā 08,050.065a vīraṃ manyata ātmānaṃ yena pāpaḥ suyodhanaḥ 08,050.065c tam adya mūlaṃ pāpānāṃ jaya sautiṃ dhanaṃjaya 08,050.065d*0754_01 khaḍgajihvaṃ dhanurāsyaṃ śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam 08,050.065d*0754_02 dṛptaṃ puruṣaśārdūlaṃ jahi karṇaṃ dhanaṃjaya 08,050.065d*0754_03 ahaṃ tvām anujānāmi vīryeṇa ca balena ca 08,050.065d*0754_04 jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ mātaṅgam iva kesarī 08,050.065d*0754_05 yasya vīryeṇa vīryaṃ te dhārtarāṣṭro 'vamanyate 08,050.065d*0754_06 tam adya pārtha saṃgrāme karṇaṃ vaikartanaṃ jahi 08,051.001 saṃjaya uvāca 08,051.001a tataḥ punar ameyātmā keśavo 'rjunam abravīt 08,051.001c kṛtasaṃkalpam āyastaṃ vadhe karṇasya sarvaśaḥ 08,051.002a adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata 08,051.002c vināśasyātighorasya naravāraṇavājinām 08,051.003a bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ saha 08,051.003c anyonyaṃ samare prāpya kiṃciccheṣā viśāṃ pate 08,051.004a bhūtvā hi kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥ 08,051.004c tvāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani 08,051.005a ete ca sarve pāñcālāḥ sṛñjayāś ca sahānvayāḥ 08,051.005c tvāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāś ca vyavasthitāḥ 08,051.006a pāñcālaiḥ pāṇḍavair matsyaiḥ kārūṣaiś cedikekayaiḥ 08,051.006b*0755_01 māgadhaiḥ pārijātaiś ca dākṣiṇātyaiś ca keralaiḥ 08,051.006c tvayā guptair amitraghna kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ 08,051.007a ko hi śakto raṇe jetuṃ kauravāṃs tāta saṃgatān 08,051.007c anyatra pāṇḍavān yuddhe tvayā guptān mahārathān 08,051.008a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānuṣān 08,051.008c trīṃl lokān samam udyuktān kiṃ punaḥ kauravaṃ balam 08,051.009a bhagadattaṃ hi rājānaṃ ko 'nyaḥ śaktas tvayā vinā 08,051.009c jetuṃ puruṣaśārdūla yo 'pi syād vāsavopamaḥ 08,051.010a tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tvayānagha 08,051.010c na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhir abhivīkṣitum 08,051.011a tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tvayā raṇe 08,051.011b*0756_01 hatvā tu balaniṣpiṣṭau bhīṣmadroṇau mahāraṇe 08,051.011c dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ bhīṣmadroṇau nipātitau 08,051.012a ko hi śakto raṇe pārtha pāñcālānāṃ mahārathau 08,051.012c bhīṣmadroṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau 08,051.013a ko hi śāṃtanavaṃ saṃkhye droṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam 08,051.013c drauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca 08,051.013e saindhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyodhanam 08,051.014a vīrān kṛtāstrān samare sarvān evānuvartinaḥ 08,051.014c akṣauhiṇīpatīn ugrān saṃrabdhān yuddhadurmadān 08,051.014d*0757_01 tvām ṛte puruṣavyāghra jetuṃ śaktaḥ pumān iha 08,051.015a śreṇyaś ca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥ 08,051.015c nānājanapadāś cogrāḥ kṣatriyāṇām amarṣiṇām 08,051.016a govāsadāsamīyānāṃ vasātīnāṃ ca bhārata 08,051.016b*0758_01 nānādeśasamutthāś ca nānādeśasamudbhavāḥ 08,051.016b*0758_02 tvāṃ samāsādya bībhatso hatā nāgāś ca saṃyuge 08,051.016c vrātyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhojānāṃ cāpi māninām 08,051.017a udīrṇāś ca mahāsenā brahmakṣatrasya bhārata 08,051.017c tvāṃ samāsādya nidhanaṃ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ 08,051.018a ugrāś ca krūrakarmāṇas tukhārā yavanāḥ khaśāḥ 08,051.018c dārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭhataṅgaṇāḥ 08,051.019a andhrakāś ca pulindāś ca kirātāś cogravikramāḥ 08,051.019c mlecchāś ca pārvatīyāś ca sāgarānūpavāsinaḥ 08,051.019e saṃrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino dṛbdhapāṇayaḥ 08,051.020a ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha 08,051.020c na śakyā yudhi nirjetuṃ tvad anyena paraṃtapa 08,051.021a dhārtarāṣṭram udagraṃ hi vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahābalam 08,051.021c yasya tvaṃ na bhaves trātā pratīyāt ko nu mānavaḥ 08,051.022a tat sāgaram ivoddhūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balam 08,051.022c vidārya pāṇḍavaiḥ kruddhais tvayā guptair hataṃ vibho 08,051.023a māgadhānām adhipatir jayatseno mahābalaḥ 08,051.023c adya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye 'bhimanyunā 08,051.024a tato daśa sahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇām 08,051.024c jaghāna gadayā bhīmas tasya rājñaḥ paricchadam 08,051.024e tato 'nye 'pi hatā nāgā rathāś ca śataśo balāt 08,051.025a tad evaṃ samare tāta vartamāne mahābhaye 08,051.025c bhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ 08,051.025e savājirathanāgāś ca mṛtyulokam ito gatāḥ 08,051.026a tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ 08,051.026c bhīṣmaḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa 08,051.027a sa cedikāśipāñcālān karūṣān matsyakekayān 08,051.027c śaraiḥ pracchādya nidhanam anayat paruṣāstravit 08,051.028a tasya cāpacyutair bāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ 08,051.028c pūrṇam ākāśam abhavad rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ 08,051.028d*0759_01 hanyād rathasahasrāṇi ekenaiva tu muṣṭinā 08,051.028d*0759_02 lakṣaṃ naradvipān hatvā sametān sa mahābalān 08,051.028d*0760_01 hatvā daśasahasrāṇi saṃnāhaṃ svaśarīrataḥ 08,051.028d*0760_02 protsārayati gāṃgeya iti tasyābhavad vratam 08,051.028d*0760_03 nihatya nānānṛpatīn āyudhāny āhave tyajet 08,051.028d*0761_01 tena śūreṇa balinā muktās tv ayutaśaḥ śarāḥ 08,051.029a gatyā daśamyā te gatvā jaghnur vājirathadvipān 08,051.029c hitvā nava gatīr duṣṭāḥ sa bāṇān vyāyato 'mucat 08,051.030a dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balam 08,051.030c śūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāś ca gajavājinaḥ 08,051.030d*0761A_01 daśame 'hani saṃprāpte kṛtvā ghoraṃ parākramam 08,051.031a darśayitvātmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhi 08,051.031c pāṇḍavānām anīkāni pravigāhya vyaśātayat 08,051.032a vinighnan pṛthivīpālāṃś cedipāñcālakekayān 08,051.032c vyadahat pāṇḍavīṃ senāṃ narāśvagajasaṃkulām 08,051.033a majjantam aplave mandam ujjihīrṣuḥ suyodhanam 08,051.033c tathā carantaṃ samare tapantam iva bhāskaram 08,051.033d*0762_01 padātikoṭisāhasrāḥ pravarāyudhapāṇayaḥ 08,051.033e na śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ 08,051.034a vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinam 08,051.034c sarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan 08,051.035a sa tu vidrāvya samare pāṇḍavān sṛñjayān api 08,051.035c eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvam āgataḥ 08,051.036a taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāratham 08,051.036c jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,051.036d*0763_01 mṛtyur jāto 'vadhīd bhīṣmaṃ śaraughaiḥ pātayan rathāt 08,051.037a sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ 08,051.037c tvāṃ prāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ prāpyeva vāyasam 08,051.038a droṇaḥ pañca dināny ugro vidhamya ripuvāhinīḥ 08,051.038c kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān 08,051.039a jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ 08,051.039c antakapratimaś cogrāṃ rātriṃ yuddhvādahat prajāḥ 08,051.040a adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavān 08,051.040c dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim 08,051.041a yadi caiva parān yuddhe sūtaputramukhān rathān 08,051.041c nāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata 08,051.042a bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritam 08,051.042c tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya 08,051.043a ka ivānyo raṇe kuryāt tvad anyaḥ kṣatriyo yudhi 08,051.043b*0764_01 kaś ca śakto raṇe kartuṃ tvad anyaḥ puruṣabruvaḥ 08,051.043c yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati 08,051.044a nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃś ca pārthivān 08,051.044c nihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā 08,051.045a āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ 08,051.045c anāścaryaṃ hi tat tvattas tvaṃ hi pārtha mahārathaḥ 08,051.046a tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatram ekāhād iti bhārata 08,051.046c tapyamānam asaṃyuktaṃ na bhaved iti me matiḥ 08,051.047a seyaṃ pārtha camūr ghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 08,051.047c hatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau 08,051.048a śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipā 08,051.048c hīnā sūryendunakṣatrair dyaur ivābhāti bhāratī 08,051.049a vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramāt 08,051.049c āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ 08,051.050a teṣāṃ hatāvaśiṣṭās tu pañca santi mahārathāḥ 08,051.050c aśvatthāmā kṛtavarmā karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ 08,051.051a tāṃs tvam adya naravyāghra hatvā pañca mahārathān 08,051.051c hatāmitraḥ prayacchorvīṃ rājñaḥ sadvīpapattanām 08,051.051d*0765_01 droṇaputraṃ kṛpaṃ śalyaṃ bhojam ādhirathiṃ tathā 08,051.051d*0765_02 etāṃs tu vai naravyāghra hatvā vīrān mahārathān 08,051.052a sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanām 08,051.052c prāpnotv amitavīryaśrīr adya pārtho vasuṃdharām 08,051.053a etāṃ purā viṣṇur iva hatvā daiteyadānavān 08,051.053c prayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ 08,051.054a adya modantu pāñcālā nihateṣv ariṣu tvayā 08,051.054c viṣṇunā nihateṣv eva dānaveyeṣu devatāḥ 08,051.055a yadi vā dvipadāṃ śreṣṭha droṇaṃ mānayato gurum 08,051.055c aśvatthāmni kṛpā te 'sti kṛpe cācāryagauravāt 08,051.056a atyantopacitān vā tvaṃ mānayan bhrātṛbāndhavān 08,051.056c kṛtavarmāṇam āsādya na neṣyasi yamakṣayam 08,051.056d*0766_01 yuddhvā yāmy adya tau pārtha saṃrabdhāv ātatāyinau 08,051.057a bhrātaraṃ mātur āsādya śalyaṃ madrajanādhipam 08,051.057c yadi tvam aravindākṣa dayāvān na jighāṃsasi 08,051.058a imaṃ pāpamatiṃ kṣudram atyantaṃ pāṇḍavān prati 08,051.058c karṇam adya naraśreṣṭha jahy āśu niśitaiḥ śaraiḥ 08,051.059a etat te sukṛtaṃ karma nātra kiṃ cin na yujyate 08,051.059c vayam apy atra jānīmo nātra doṣo 'sti kaś cana 08,051.060a dahane yat saputrāyā niśi mātus tavānagha 08,051.060c dyūtārthe yac ca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥ 08,051.060e tatra sarvatra duṣṭātmā karṇo mūlam ihārjuna 08,051.061a karṇād dhi manyate trāṇaṃ nityam eva suyodhanaḥ 08,051.061c tato mām api saṃrabdho nigrahītuṃ pracakrame 08,051.061d*0767_01 vyanāśeya ca yuṣmāsu acarmitaḥ suyodhanaḥ (sic) 08,051.062a sthirā buddhir narendrasya dhārtarāṣṭrasya mānada 08,051.062c karṇaḥ pārthān raṇe sarvān vijeṣyati na saṃśayaḥ 08,051.063a karṇam āśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥ 08,051.063c rocito bhavatā sārdhaṃ jānatāpi balaṃ tava 08,051.064a karṇo hi bhāṣate nityam ahaṃ pārthān samāgatān 08,051.064c vāsudevaṃ sarājānaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe 08,051.065a protsāhayan durātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatiḥ 08,051.065c samitau garjate karṇas tam adya jahi bhārata 08,051.066a yac ca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavān 08,051.066b*0768_01 sarvatrānṛjur aprājñaḥ karṇam āśritya vai purā 08,051.066c tatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatir mukham 08,051.067a yac ca tad dhārtarāṣṭrāṇāṃ krūraiḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ 08,051.067c apaśyaṃ nihataṃ vīraṃ saubhadram ṛṣabhekṣaṇam 08,051.068a droṇadrauṇikṛpān vīrān kampayanto mahārathān 08,051.068c nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgān virathāṃś ca mahārathān 08,051.068d*0769_01 prādravanti sma samare diśo bhītābhimanyave 08,051.069a vyaśvārohāṃś ca turagān pattīn vyāyudhajīvitān 08,051.069c kurvantam ṛṣabhaskandhaṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram 08,051.070a vidhamantam anīkāni vyathayantaṃ mahārathān 08,051.070c manuṣyavājimātaṅgān prahiṇvantaṃ yamakṣayam 08,051.071a śaraiḥ saubhadram āyastaṃ dahantam iva vāhinīm 08,051.071c tan me dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape 08,051.072a yat tatrāpi ca duṣṭātmā karṇo 'bhyadruhyata prabho 08,051.072c aśaknuvaṃś cābhimanyoḥ karṇaḥ sthātuṃ raṇe 'grataḥ 08,051.073a saubhadraśaranirbhinno visaṃjñaḥ śoṇitokṣitaḥ 08,051.073c niḥśvasan krodhasaṃdīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ 08,051.074a apayānakṛtotsāho nirāśaś cāpi jīvite 08,051.074b*0770_01 duryodhanaṃ raṇe dṛṣṭvā lajjamāno muhur muhuḥ 08,051.074b*0770_02 nāpayāsīt tataḥ pārthaḥ so 'bhimanyor mahāraṇe 08,051.074b*0770_03 dṛṣṭvā droṇaṃ vadhopāyam abhimanyos tu pṛṣṭavān 08,051.074c tasthau suvihvalaḥ saṃkhye prahārajanitaśramaḥ 08,051.075a atha droṇasya samare tat kālasadṛśaṃ tadā 08,051.075c śrutvā karṇo vacaḥ krūraṃ tataś ciccheda kārmukam 08,051.076a tataś chinnāyudhaṃ tena raṇe pañca mahārathāḥ 08,051.076c sa caiva nikṛtiprajñaḥ prāvadhīc charavṛṣṭibhiḥ 08,051.076d*0771_01 tasmin vinihate vīre sarveṣāṃ duḥkham āviśat 08,051.076d*0772_01 prāhasat sa tu duṣṭātmā karṇaḥ sa ca suyodhanaḥ 08,051.077a yac ca karṇo 'bravīt kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ 08,051.077c pramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ ca nṛśaṃsavat 08,051.078a vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ 08,051.078c patim anyaṃ pṛthuśroṇi vṛṇīṣva mitabhāṣiṇi 08,051.079a lekhābhru dhṛtarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanam 08,051.079c praviśārālapakṣmākṣi na santi patayas tava 08,051.079d*0773_01 na pāṇḍavāḥ prabhavanti tava kṛṣṇe kathaṃ cana 08,051.079d*0773_02 dāsabhāryāsi pāñcāli svayaṃ dāsī ca śobhane 08,051.079d*0773_03 adya duryodhano hy ekaḥ pṛthivyāṃ nṛpatiḥ smṛtaḥ 08,051.079d*0773_04 sarve cāsya mahīpālā yogakṣemam upāsate 08,051.079d*0773_05 paśyedānīṃ yathā bhadre vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samam 08,051.079d*0773_06 anyonyaṃ samudīkṣante dhārtarāṣṭrasya tejasā 08,051.079d*0773_07 vyaktaṃ ṣaṇḍhatilā hy ete narake ca nimajjitāḥ 08,051.079d*0773_08 preṣyavac cāpi rājānam upasthāsyanti kauravam 08,051.080a ity uktavān adharmajñas tadā paramadurmatiḥ 08,051.080c pāpaḥ pāpaṃ vacaḥ karṇaḥ śṛṇvatas tava bhārata 08,051.081a tasya pāpasya tad vākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥ 08,051.081c śamayantu śilādhautās tvayāstā jīvitacchidaḥ 08,051.081d@023_0001 adya karṇaṃ raṇe grastaṃ paśyantu kuravas tvayā 08,051.081d@023_0002 pratapantam ivādityaṃ svargadvāragataṃ yathā 08,051.081d@023_0003 adya te samare vīryaṃ paśyantu kuruyodhinaḥ 08,051.081d@023_0004 sūtaputre hate pārtha jānantu tvāṃ mahāratham 08,051.081d@023_0005 adya kaṅkā valā gṛdhrā vāyasā jambukās tathā 08,051.081d@023_0006 viprakarṣantu gātrāṇi sūtaputrasya bhārata 08,051.081d@023_0007 adyātirathir ākṣipto nihataś ca tvayā raṇe 08,051.081d@023_0008 kurūṇāṃ śokam ādhattāṃ pāṇḍavānāṃ mudaṃ tathā 08,051.081d@023_0009 adya tvāṃ pratinandantu pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 08,051.081d@023_0010 yathā vṛtravadhe vṛtte devāḥ sarve śatakratum 08,051.081d@023_0011 adya karṇaṃ raṇe hatvā prāpya caivottamaṃ yaśaḥ 08,051.081d@023_0012 viśoko vijvaraḥ pārtha bhava bandhupuraskṛtaḥ 08,051.081d@023_0013 nārasiṃhavapuḥ kṛtvā yathā śasto mahāsuraḥ 08,051.081d@023_0014 hiraṇyakaśipur daityo viṣṇunā prabhaviṣṇunā 08,051.081d@023_0015 tathā tvam api rādheyaṃ ghoraṃ kṛtvā mahad vapuḥ 08,051.081d@023_0016 jahi yuddhe mahābāho trāyasva ca bhayāt svakān 08,051.082a yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃs tvayi 08,051.082c tāny adya jīvitaṃ cāsya śamayantu śarās tava 08,051.082d*0774_01 śāntaṃ kuru parikleśaṃ kṛṣṇāyāḥ śatrutāpana 08,051.082d*0774_02 hatvā śatruṃ raṇe 'ślāghyaṃ garjantam atipauruṣam 08,051.082d*0774_03 adya cādhirathir viddhas tava bāṇaiḥ samantataḥ 08,051.082d*0774_04 manyatāṃ tvāṃ naravyāghra pravaraṃ sarvadhanvinām 08,051.082d*0774_05 gāṇḍīvaprasṛtān ghorān adya gātraiḥ spṛśañ śarān 08,051.082d*0774_06 etu karṇo raṇe pārthaḥ śvāvicchalalito yathā 08,051.083a gāṇḍīvaprahitān ghorān adya gātraiḥ spṛśañ śarān 08,051.083c karṇaḥ smaratu duṣṭātmā vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ 08,051.084a suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyutaprabhāḥ 08,051.084c tvayāstās tasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śoṇitam 08,051.085a ugrās tvadbhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥ 08,051.085c adya karṇaṃ mahāvegāḥ preṣayantu yamakṣayam 08,051.085d*0775_01 gāṇḍīvapreṣitair bhallaiḥ śitaiś chinnatanucchadaḥ 08,051.085d*0775_02 na cet smarati rādheyo vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ 08,051.085d*0775_03 suvarṇapuṅkhāḥ śatrughnā nārācā vaidyutaprabhāḥ 08,051.085d*0775_04 na ced ādhirather varma bhittvā pāsyanti śoṇitam 08,051.085d*0775_05 ugrās tvadbāhunirmuktā na cen marmacchidaḥ śarāḥ 08,051.085d*0775_06 adya karṇaṃ mahāvegāḥ prahiṇvanti yamakṣayam 08,051.086a adya hāhākṛtā dīnā viṣaṇṇās tvaccharārditāḥ 08,051.086b*0776_01 taṃ ca hāhākṛtaṃ dīnaṃ viṣaṇṇaṃ śarapīḍitam 08,051.086c prapatantaṃ rathāt karṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ 08,051.087a adya svaśoṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi 08,051.087c apaviddhāyudhaṃ karṇaṃ paśyantu suhṛdo nijāḥ 08,051.087d*0777_01 tac caivādya mahad varma gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 08,051.087d*0777_02 rathopasthe viśīryeta tārājālam ivāmbarāt 08,051.087d*0777_03 āśu cādya śarās tasya saṃpatanto mahāhave 08,051.087d*0777_04 tvaccharaiḥ saṃnikṛttāgrā viśīryantāṃ mahītale 08,051.087d*0777_05 tvayā cādya hate tasya vikrame bharatarṣabha 08,051.087d*0777_06 vimukhāḥ sarvarājāno bhavantu gatajīvitāḥ 08,051.087d*0777_07 tathā cādhirathau yāte prayāntu kuravo diśaḥ 08,051.087d*0777_08 manvānās tvāṃ rathaśreṣṭhaṃ sarvalokeṣu dhanvinam 08,051.087d*0777_09 sa caivādya bhayāt tyaktvā dhārtarāṣṭro mahācamūm 08,051.087d*0777_10 duryodhano bhayodvigno dravatu svapuraṃ prati 08,051.087d*0777_11 tathādya taṃ hataṃ śrutvā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 08,051.087d*0777_12 mohena nipated bhūmau niḥsaṃjño vai mahīpatiḥ 08,051.087d*0777_13 adya jānantu te pārtha vikramaṃ sarvadhanvinaḥ 08,051.087d*0777_14 yān avocat sabhāmadhye paruṣān bhārata tvayi 08,051.088a hastikakṣyo mahān asya bhallenonmathitas tvayā 08,051.088c prakampamānaḥ patatu bhūmāv ādhirather dhvajaḥ 08,051.089a tvayā śaraśataiś chinnaṃ rathaṃ hemavibhūṣitam 08,051.089c hatayodhaṃ samutsṛjya bhītaḥ śalyaḥ palāyatām 08,051.089d*0778_01 na cet karṇasutaṃ pārtha sūtaputrasya paśyataḥ 08,051.089d*0778_02 pratijñāpālanārthāya nihaniṣyasi sāyakaiḥ 08,051.089d*0779_01 hataṃ karṇaḥ sutaṃ dṛṣṭvā priyaṃ putraṃ durātmavān 08,051.089d*0779_02 smaratāṃ droṇabhīṣmābhyāṃ vacaḥ kṣattuś ca mānada 08,051.090a tataḥ suyodhano dṛṣṭvā hatam ādhirathiṃ tvayā 08,051.090c nirāśo jīvite tv adya rājye caiva dhanaṃjaya 08,051.090d*0780_01 asau hi tāvakān pārtha karṇo nighnati saṃyuge 08,051.090d*0780_02 śakratulyabalo vīryāc chaṃkarapratimo 'pi vā 08,051.091a ete dravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,051.091c karṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavān ujjihīrṣavaḥ 08,051.092a pāñcālān draupadeyāṃś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 08,051.092c dhṛṣṭadyumnatanūjāṃś ca śatānīkaṃ ca nākulim 08,051.093a nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaṃ janamejayam 08,051.093c suvarmāṇaṃ sātyakiṃ ca viddhi karṇavaśaṃ gatān 08,051.094a abhyāhatānāṃ karṇena pāñcālānāṃ mahāraṇe 08,051.094c śrūyate ninado ghoras tvadbandhūnāṃ paraṃtapa 08,051.095a na tv eva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṃ cit syuḥ parāṅmukhāḥ 08,051.095c na hi mṛtyuṃ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ 08,051.096a ya ekaḥ pāṇḍavīṃ senāṃ śaraughaiḥ samaveṣṭayat 08,051.096c taṃ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṃ nāsan parāṅmukhāḥ 08,051.096d*0781_01 te kathaṃ karṇam āsādya vidraveyur mahābalāḥ 08,051.096d*0781_02 yas tv ekaḥ sarvapāñcālān ahany ahani nāśayan 08,051.096d*0781_03 kālavac carate vīraḥ pāñcālānāṃ rathavraje 08,051.096d*0781_04 tam apy āsādya samare mitrārthe mitravatsalāḥ 08,051.097a tathā jvalantam astrāgniṃ guruṃ sarvadhanuṣmatām 08,051.097c nirdahantaṃ samārohan durdharṣaṃ droṇam ojasā 08,051.098a te nityam uditā jetuṃ yuddhe śatrūn ariṃdamāḥ 08,051.098c na jātv ādhirather bhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ 08,051.099a teṣām āpatatāṃ śūraḥ pāñcālānāṃ tarasvinām 08,051.099c ādatte 'sūñ śaraiḥ karṇaḥ pataṃgānām ivānalaḥ 08,051.099d*0782_01 ete dravanti pāñcālā drāvyante yodhibhir drutam 08,051.099d*0782_02 karṇena bharataśreṣṭha paśya paśya tathākṛtān 08,051.100a tāṃs tathābhimukhān vīrān mitrārthe tyaktajīvitān 08,051.100c kṣayaṃ nayati rādheyaḥ pāñcālāñ śataśo raṇe 08,051.100d*0783_01 nistāraya mahābāho karṇāstrāt pāvakopamāt 08,051.100d*0784_01 tad bhārata maheṣvāsān agādhe majjato 'plave 08,051.100d*0784_02 karṇārṇave plavo bhūtvā pāñcālāṃs trātum arhasi 08,051.101a astraṃ hi rāmāt karṇena bhārgavād ṛṣisattamāt 08,051.101c yad upāttaṃ purā ghoraṃ tasya rūpam udīryate 08,051.102a tāpanaṃ sarvasainyānāṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 08,051.102c samāvṛtya mahāsenāṃ jvalati svena tejasā 08,051.103a ete caranti saṃgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥ 08,051.103c bhramarāṇām iva vrātās tāpayantaḥ sma tāvakān 08,051.103d*0785_01 bhramarā iva śatrūṇāṃ pātayānā janān prabho 08,051.104a ete caranti pāñcālā dikṣu sarvāsu bhārata 08,051.104c karṇāstraṃ samare prāpya durnivāram anātmabhiḥ 08,051.105a eṣa bhīmo dṛḍhakrodho vṛtaḥ pārtha samantataḥ 08,051.105c sṛñjayair yodhayan karṇaṃ pīḍyate sma śitaiḥ śaraiḥ 08,051.106a pāṇḍavān sṛñjayāṃś caiva pāñcālāṃś caiva bhārata 08,051.106c hanyād upekṣitaḥ karṇo rogo deham ivātataḥ 08,051.107a nānyaṃ tvatto 'bhipaśyāmi yodhaṃ yaudhiṣṭhire bale 08,051.107c yaḥ samāsādya rādheyaṃ svastimān āvrajed gṛham 08,051.108a tam adya niśitair bāṇair nihatya bharatarṣabha 08,051.108c yathāpratijñaṃ pārtha tvaṃ kṛtvā kīrtim avāpnuhi 08,051.109a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sakarṇān api kauravān 08,051.109c nānyo yudhi yudhāṃ śreṣṭha satyam etad bravīmi te 08,051.110a etat kṛtvā mahat karma hatvā karṇaṃ mahāratham 08,051.110c kṛtārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama 08,052.001 saṃjaya uvāca 08,052.001a sa keśavasya bībhatsuḥ śrutvā bhārata bhāṣitam 08,052.001c viśokaḥ saṃprahṛṣṭaś ca kṣaṇena samapadyata 08,052.002a tato jyām anumṛjyāśu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 08,052.002c dadhre karṇavināśāya keśavaṃ cābhyabhāṣata 08,052.003a tvayā nāthena govinda dhruva eṣa jayo mama 08,052.003c prasanno yasya me 'dya tvaṃ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 08,052.004a tvatsahāyo hy ahaṃ kṛṣṇa trīṃl lokān vai samāgatān 08,052.004c prāpayeyaṃ paraṃ lokaṃ kim u karṇaṃ mahāraṇe 08,052.005a paśyāmi dravatīṃ senāṃ pāñcālānāṃ janārdana 08,052.005c paśyāmi karṇaṃ samare vicarantam abhītavat 08,052.006a bhārgavāstraṃ ca paśyāmi vicarantaṃ samantataḥ 08,052.006c sṛṣṭaṃ karṇena vārṣṇeya śakreṇeva mahāśanim 08,052.007a ayaṃ khalu sa saṃgrāmo yatra kṛṣṇa mayā kṛtam 08,052.007b*0786_01 nirjitā bahuśo yodhāḥ palāyanaparāyaṇāḥ 08,052.007c kathayiṣyanti bhūtāni yāvad bhūmir dhariṣyati 08,052.008a adya kṛṣṇa vikarṇā me karṇaṃ neṣyanti mṛtyave 08,052.008c gāṇḍīvamuktāḥ kṣiṇvanto mama hastapracoditāḥ 08,052.009a adya rājā dhṛtarāṣṭraḥ svāṃ buddhim avamaṃsyate 08,052.009c duryodhanam arājyārhaṃ yayā rājye 'bhyaṣecayat 08,052.009d*0787_01 guṇavantaṃ hi yo hitvā nirguṇaṃ kurute prabhum 08,052.009d*0787_02 sa śocati nṛpaḥ kṛṣṇa kṣipram evāgate kṣaye 08,052.009d*0787_03 yathā hi puruṣaḥ kaś cic chittvā cāmravaṇaṃ mahat 08,052.009d*0787_04 palāśasecane buddhiṃ kṛtvā śocati mandadhīḥ 08,052.009d*0787_05 dṛṣṭvā puṣpaṃ phale gṛdhnuḥ phalaṃ dṛṣṭvānuśocati 08,052.009d*0787_06 tathedaṃ dhṛtarāṣṭrasya puṣpalubdhasya mānada 08,052.009d*0787_07 phalaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati janārdana 08,052.009d*0787_08 sūtaputre hate tv adya nirāśo bhavitā prabhuḥ 08,052.010a adya rājyāt sukhāc caiva śriyo rāṣṭrāt tathā purāt 08,052.010c putrebhyaś ca mahābāho dhṛtarāṣṭro viyokṣyate 08,052.010d*0788_01 adya rājyāc ca putrāc ca śriyaś caiva nirāśavān 08,052.010d*0788_02 sukhāc ca vipulāt kṛṣṇa dhṛtarāṣṭro viyokṣyati 08,052.011a adya duryodhano rājā jīvitāc ca nirāśakaḥ 08,052.011c bhaviṣyati hate karṇe kṛṣṇa satyaṃ bravīmi te 08,052.012a adya dṛṣṭvā mayā karṇaṃ śarair viśakalīkṛtam 08,052.012b*0789_01 purā devāsure yuddhe vṛtraṃ balabhidā yathā 08,052.012c smaratāṃ tava vākyāni śamaṃ prati janeśvaraḥ 08,052.013a adyāsau saubalaḥ kṛṣṇa glahaṃ jānātu vai śarān 08,052.013c durodaraṃ ca gāṇḍīvaṃ maṇḍalaṃ ca rathaṃ mama 08,052.013d*0790_01 adya kuntīsutasyāhaṃ dṛḍhaṃ rājñaḥ prajāgaram 08,052.013d*0790_02 vyapaneṣyāmi govinda hatvā karṇaṃ śitaiḥ śaraiḥ 08,052.013d*0791_01 adya kuntīsuto rājā hate sūtasute mayā 08,052.013d*0791_02 suprahṛṣṭamanāḥ prītaś ciraṃ sukham avāpsyati 08,052.013d*0791_03 adya cāham anādhṛṣyaṃ keśavāpratimaṃ śaram 08,052.013d*0791_04 utsrakṣyāmīha yaḥ karṇaṃ jīvitād bhraṃśayiṣyati 08,052.013d*0791_05 yasya caitad vrataṃ mahyaṃ vadhe kila durātmanaḥ 08,052.013d*0791_06 pādau na dhāvaye tāvad yāvad dhanyāṃ na phalgunam 08,052.013d*0791_07 mṛṣā kṛtvā vrataṃ tasya pāpasya madhusūdana 08,052.013d*0791_08 pātayiṣye rathāt kāyaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,052.014a yo 'sau raṇe naraṃ nānyaṃ pṛthivyām abhimanyate 08,052.014c tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 08,052.014d*0792_01 apatir hy asi kṛṣṇeti sūtaputro yad abravīt 08,052.014d*0793_01 dhṛtarāṣṭramate karṇaḥ ślāghamānaḥ svakān guṇān 08,052.014d*0794_01 anṛtaṃ tat kariṣyanti māmakā niśitāḥ śarāḥ 08,052.014d*0795_01 āśīviṣā iva kruddhās tasya pāsyanti śoṇitam 08,052.014d*0796_01 mayā hastavatā muktā nārācā vaidyutatviṣaḥ 08,052.014e gāṇḍīvasṛṣṭā dāsyanti karṇasya paramāṃ gatim 08,052.015a adya tapsyati rādheyaḥ pāñcālīṃ yat tadābravīt 08,052.015c sabhāmadhye vacaḥ krūraṃ kutsayan pāṇḍavān prati 08,052.016a ye vai ṣaṇḍhatilās tatra bhavitāro 'dya te tilāḥ 08,052.016c hate vaikartane karṇe sūtaputre durātmani 08,052.017a ahaṃ vaḥ pāṇḍuputrebhyas trāsyāmīti yad abravīt 08,052.017b*0797_01 dhṛtarāṣṭrasutān karṇaḥ ślāghamāno ''tmano guṇān 08,052.017c anṛtaṃ tat kariṣyanti māmakā niśitāḥ śarāḥ 08,052.017d*0798_01 adyāgaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samāptim upayāsyati 08,052.018a hantāhaṃ pāṇḍavān sarvān saputrān iti yo 'bravīt 08,052.018c tam adya karṇaṃ hantāsmi miṣatāṃ sarvadhanvinām 08,052.019a yasya vīrye samāśvasya dhārtarāṣṭro bṛhanmanāḥ 08,052.019c avāmanyata durbuddhir nityam asmān durātmavān 08,052.019d*0799_01 hatvāhaṃ karṇam ājau hi toṣayiṣyāmi bhrātaram 08,052.019d*0799_02 śarān nānāvidhān muktvā trāsayiṣyāmi śātravān 08,052.019d*0799_03 ākarṇamuktair iṣubhir yamarāṣṭravivardhanaiḥ 08,052.019d*0799_04 bhūmiśobhāṃ kariṣyāmi pātitai rathakuñjaraiḥ 08,052.019d*0799_05 tatrāhave mahatsaṃkhye saṃyate yuddhadurmade 08,052.019d*0800_01 haniṣye tasya sainyaṃ tu rathebhāśvapadātimat 08,052.019e tam adya karṇaṃ rādheyaṃ hantāsmi madhusūdana 08,052.020a adya karṇe hate kṛṣṇa dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 08,052.020c vidravantu diśo bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva 08,052.021a adya duryodhano rājā pṛthivīm anvavekṣatām 08,052.021c hate karṇe mayā saṃkhye saputre sasuhṛjjane 08,052.022a adya karṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 08,052.022c jānātu māṃ raṇe kṛṣṇa pravaraṃ sarvadhanvinām 08,052.022d*0801_01 saputraputrau sāmātyaṃ sabhṛtyaṃ ca nirāśiṣam 08,052.022d*0802_01 pitrye rājye nirāśaś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 08,052.022d@024_0001 adya rājye kariṣyāmi dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 08,052.022d@024_0002 adya karṇasya cakrāṅgāḥ kravyādāś ca pṛthagvidhāḥ 08,052.022d@024_0003 śaraiś chinnāni gātrāṇi vicariṣyanti keśava 08,052.022d@024_0004 adya rādhāsutasyāhaṃ saṃgrāme madhusūdana 08,052.022d@024_0005 śiraś chetsyāmi karṇasya miṣatāṃ sarvadhanvinām 08,052.022d@024_0006 adya tīkṣṇair vipāṭhaiś ca kṣuraiś ca madhusūdana 08,052.022d@024_0007 raṇe chetsyāmi gātrāṇi rādheyasya durātmanaḥ 08,052.022d@024_0008 adya rājā mahat kṛcchraṃ saṃtyakṣyati yudhiṣṭhiraḥ 08,052.022d@024_0009 saṃtāpaṃ mānasaṃ vīraś cirasaṃbhṛtam ātmanaḥ 08,052.022d@024_0010 adya keśava rādheyam ahaṃ hatvā sabāndhavam 08,052.022d@024_0011 nandayiṣyāmi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 08,052.022d@024_0012 adyāham anugān kṛṣṇa karṇasya kṛpaṇān yudhi 08,052.022d@024_0013 hantā jvalanasaṃkāśaiḥ śaraiḥ sarpaviṣopamaiḥ 08,052.022d@024_0014 adyāhaṃ hemakavacair ābaddhamaṇikuṇḍalaiḥ 08,052.022d@024_0015 saṃstariṣyāmi govinda vasudhāṃ vasudhādhipaiḥ 08,052.022d@024_0016 adyābhimanyoḥ śatrūṇāṃ sarveṣāṃ madhusūdana 08,052.022d@024_0017 pramathiṣyāmi gātrāṇi śirāṃsi ca śitaiḥ śaraiḥ 08,052.022d@024_0018 adya nirdhārtarāṣṭrāṃ ca bhrātre dāsyāmi medinīm 08,052.022d@024_0019 nirarjunāṃ vā pṛthivīṃ keśavānucariṣyasi 08,052.022d@025_0001 adya rājā dharmaputro hatāmitro bhaviṣyati 08,052.022d@025_0002 adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ rājyaṃ ca hāsyati 08,052.022d@025_0003 hate vaikartane karṇe bhīṣme droṇe ca saṃyuge 08,052.022d@025_0004 katarat tad balaṃ kṛṣṇa praviṣṭaṃ mokṣyate tu yat 08,052.022d@025_0005 adyaprabhṛti rājānaṃ dharmaśīlaṃ yudhiṣṭhiram 08,052.022d@025_0006 anumodantu suhṛdo jñātapūrvāś ca brāhmaṇāḥ 08,052.022d@025_0007 adya taṃ nihataṃ śrutvā karṇaṃ vaikartanaṃ mayā 08,052.022d@025_0008 karotu paṭahonmiśraṃ devatāsthānapūjanam 08,052.022d@025_0009 adya kṛṣṇa hate karṇe kurutāṃ cirasaṃbhṛtam 08,052.022d@025_0010 yājanaṃ vai mahābāho devatānāṃ yathāvidhi 08,052.022d@025_0011 adya tv ambā ca kṛṣṇā ca tvaramāṇe parasparam 08,052.022d@025_0012 sasvajetāṃ hṛṣīkeśa saṃpūrṇe 'smin manorathe 08,052.022d@025_0013 adya tvāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhas tathāryaś ca vṛkodaraḥ 08,052.022d@025_0014 udīkṣetāṃ hate karṇe kṛṣṇa saumyena cakṣuṣā 08,052.022d@025_0015 abhivādya gurūn adya kaniṣṭhaiś cābhivāditaḥ 08,052.022d@025_0016 sasvajāno hy ahaṃ dorbhyāṃ prāpsyāmi vipulaṃ yaśaḥ 08,052.022d@025_0017 adya karṇe hate kṛṣṇa praśaṃsanto 'rjunaṃ surāḥ 08,052.022d@025_0018 tridivaṃ yāntu saṃhṛṣṭāḥ saṃgatāś ca tapodhanāḥ 08,052.022d@025_0019 adya lokās trayaḥ kṛṣṇa jānantu mama pauruṣam 08,052.022d@025_0020 dṛṣṭvā karṇaṃ hataṃ yuddhe dvairathe savyasācinā 08,052.023a adyāham anṛṇaḥ kṛṣṇa bhaviṣyāmi dhanurbhṛtām 08,052.023c krodhasya ca kurūṇāṃ ca śarāṇāṃ gāṇḍivasya ca 08,052.024a adya duḥkham ahaṃ mokṣye trayodaśasamārjitam 08,052.024c hatvā karṇaṃ raṇe kṛṣṇa śambaraṃ maghavān iva 08,052.025a adya karṇe hate yuddhe somakānāṃ mahārathāḥ 08,052.025c kṛtaṃ kāryaṃ ca manyantāṃ mitrakāryepsavo yudhi 08,052.026a na jāne ca kathaṃ prītiḥ śaineyasyādya mādhava 08,052.026c bhaviṣyati hate karṇe mayi cāpi jayādhike 08,052.027a ahaṃ hatvā raṇe karṇaṃ putraṃ cāsya mahāratham 08,052.027c prītiṃ dāsyāmi bhīmasya yamayoḥ sātyaker api 08,052.028a dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ pāñcālānāṃ ca mādhava 08,052.028b*0803_01 dhṛṣṭadyumnasya vīrasya tathaiva ca śikhaṇḍinaḥ 08,052.028c adhyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi hatvā karṇaṃ mahāraṇe 08,052.028d*0804_01 dharmarājasya vārṣṇeya saṃśrutya śapathaṃ mithaḥ 08,052.029a adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayam amarṣaṇam 08,052.029c yudhyantaṃ kauravān saṃkhye pātayantaṃ ca sūtajam 08,052.029e bhavatsakāśe vakṣye ca punar evātmasaṃstavam 08,052.029f*0805_01 ity apy amitrapravaram adyāhaṃ hanmi sūtajam 08,052.030a dhanurvede matsamo nāsti loke; parākrame vā mama ko 'sti tulyaḥ 08,052.030c ko vāpy anyo matsamo 'sti kṣamāyāṃ; tathā krodhe sadṛśo 'nyo na me 'sti 08,052.031a ahaṃ dhanuṣmān asurān surāṃś ca; sarvāṇi bhūtāni ca saṃgatāni 08,052.031c svabāhuvīryād gamaye parābhavaṃ; matpauruṣaṃ viddhi paraḥ parebhyaḥ 08,052.032a śarārciṣā gāṇḍivenāham ekaḥ; sarvān kurūn bāhlikāṃś cābhipatya 08,052.032c himātyaye kakṣagato yathāgnis; tahā daheyaṃ sagaṇān prasahya 08,052.033a pāṇau pṛṣatkā likhitā mamaite; dhanuś ca savye nihitaṃ sabāṇam 08,052.033c pādau ca me sarathau sadhvajau ca; na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti 08,052.033d*0806_01 ity evam uktvācyutam ekavīraḥ 08,052.033d*0806_02 kṣipraṃ ripukṣit kṣatajopamākṣaḥ 08,052.033d*0806_03 bhīmaṃ mumukṣuḥ samare prayātaḥ 08,052.033d*0806_04 karṇasya kāyāc ca śiro jihīrṣuḥ 08,053.000*0807_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,053.000*0807_01 mahābhaye pāṇḍavasṛñjayānāṃ 08,053.000*0807_02 mahābhaye māmakānām agādhe 08,053.000*0807_03 dhanaṃjaye tāta raṇāya yāte 08,053.000*0807_04 babhūva tad yuddham atho nu kīdṛk 08,053.001 saṃjaya uvāca 08,053.001a teṣām anīkāni bṛhaddhvajāni; raṇe samṛddhāni samāgatāni 08,053.001c garjanti bherīninadonmukhāni; meghair yathā meghagaṇās tapānte 08,053.001d*0808_01 bherīninādair mukharāṇy agarjan 08,053.001d*0808_02 meghā yathā prāvṛṣi mārutās tāḥ 08,053.002a mahāgajābhrākulam astratoyaṃ; vāditranemītalaśabdavac ca 08,053.002c hiraṇyacitrāyudhavaidyutaṃ ca; mahārathair āvṛtaśabdavac ca 08,053.003a tad bhīmavegaṃ rudhiraughavāhi; khaḍgākulaṃ kṣatriyajīvavāhi 08,053.003c anārtavaṃ krūram aniṣṭavarṣaṃ; babhūva tat saṃharaṇaṃ prajānām 08,053.003d*0809_01 ekaṃ rathaṃ saṃparivārya mṛtyuṃ 08,053.003d*0809_02 nayanty aneke ca rathāḥ sametāḥ 08,053.003d*0809_03 ekas tathaikaṃ rathinaṃ rathāgryāṃs 08,053.003d*0809_04 tathā rathaś cāpi rathān anekān 08,053.003d*0809_05 rathaṃ sasūtaṃ sahayaṃ ca kaṃ cit 08,053.003d*0809_06 kaś cid rathī mṛtyuvaśaṃ nināya 08,053.003d*0809_07 nināya cāpy ekagajena kaś cid 08,053.003d*0809_08 rathān bahūn mṛtyuvaśe tathāśvān 08,053.004a rathān sasūtān sahayān gajāṃś ca; sarvān arīn mṛtyuvaśaṃ śaraughaiḥ 08,053.004c ninye hayāṃś caiva tathā sasādīn; padātisaṃghāṃś ca tathaiva pārthaḥ 08,053.004d*0810_01 nināya pārtho balagarvitākṣo 08,053.004d*0810_02 yathāntakaḥ sarvaharo mahaujāḥ 08,053.005a kṛpaḥ śikhaṇḍī ca raṇe sametau; duryodhanaṃ sātyakir abhyagacchata 08,053.005c śrutaśravā droṇasutena sārdhaṃ; yudhāmanyuś citrasenena cāpi 08,053.006a karṇasya putras tu rathī suṣeṇaṃ; samāgataḥ sṛñjayāṃś cottamaujāḥ 08,053.006c gāndhārarājaṃ sahadevaḥ kṣudhārto; maharṣabhaṃ siṃha ivābhyadhāvat 08,053.007a śatānīko nākuliḥ karṇaputraṃ; yuvā yuvānaṃ vṛṣasenaṃ śaraughaiḥ 08,053.007c samārdayat karṇasutaś ca vīraḥ; pāñcāleyaṃ śaravarṣair anekaiḥ 08,053.008a ratharṣabhaḥ kṛtavarmāṇam ārcchan; mādrīputro nakulaś citrayodhī 08,053.008c pāñcālānām adhipo yājñaseniḥ; senāpatiṃ karṇam ārcchat sasainyam 08,053.009a duḥśāsano bhārata bhāratī ca; saṃśaptakānāṃ pṛtanā samṛddhā 08,053.009c bhīmaṃ raṇe śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; tadā samārcchat tam asahyavegam 08,053.009d*0811_01 vyāttānanaḥ krūra ivāntakābhaḥ 08,053.009d*0811_02 samāsadad bhārata bhīmasenam 08,053.010a karṇātmajaṃ tatra jaghāna śūras; tathācchinac cottamaujāḥ prasahya 08,053.010c tasyottamāṅgaṃ nipapāta bhūmau; ninādayad gāṃ ninadena khaṃ ca 08,053.011a suṣeṇaśīrṣaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; vilokya karṇo 'tha tadārtarūpaḥ 08,053.011c krodhād dhayāṃs tasya rathaṃ dhvajaṃ ca; bāṇaiḥ sudhārair niśitair nyakṛntat 08,053.012a sa tūttamaujā niśitaiḥ pṛṣatkair; vivyādha khaḍgena ca bhāsvareṇa 08,053.012c pārṣṇiṃ hayāṃś caiva kṛpasya hatvā; śikhaṇḍivāhaṃ sa tato 'bhyarohat 08,053.012d*0812_01 pāñcālarājasya sutas tarasvī 08,053.012d*0812_02 cakre śikhaṇḍī virathaṃ kṛpaṃ vai 08,053.013a kṛpaṃ tu dṛṣṭvā virathaṃ rathastho; naicchac charais tāḍayituṃ śikhaṇḍī 08,053.013c taṃ drauṇir āvārya rathaṃ kṛpaṃ sma; samujjahre paṅkagatāṃ yathā gām 08,053.014a hiraṇyavarmā niśitaiḥ pṛṣatkais; tavātmajānām anilātmajo vai 08,053.014c atāpayat sainyam atīva bhīmaḥ; kāle śucau madhyagato yathārkaḥ 08,054.001 saṃjaya uvāca 08,054.001a atha tv idānīṃ tumule vimarde; dviṣadbhir eko bahubhiḥ samāvṛtaḥ 08,054.001c mahābhaye sārathim ity uvāca; bhīmaś camūṃ vārayan dhārtarāṣṭrīm 08,054.001e tvaṃ sārathe yāhi javena vāhair; nayāmy etān dhārtarāṣṭrān yamāya 08,054.002a saṃcodito bhīmasenena caivaṃ; sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam 08,054.002c prāyāt tataḥ sārathir ugravego; yato bhīmas tad balaṃ gantum aicchat 08,054.003a tato 'pare nāgarathāśvapattibhiḥ; pratyudyayuḥ kuravas taṃ samantāt 08,054.003c bhīmasya vāhāgryam udāravegaṃ; samantato bāṇagaṇair nijaghnuḥ 08,054.004a tataḥ śarān āpatato mahātmā; ciccheda bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ 08,054.004c te vai nipetus tapanīyapuṅkhā; dvidhā tridhā bhīmaśarair nikṛttāḥ 08,054.005a tato rājan nāgarathāśvayūnāṃ; bhīmāhatānāṃ tava rājamadhye 08,054.005c ghoro ninādaḥ prababhau narendra; vajrāhatānām iva parvatānām 08,054.006a te vadhyamānāś ca narendramukhyā; nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ 08,054.006c bhīmaṃ samantāt samare 'dhyarohan; vṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ 08,054.007a tato 'bhipātaṃ tava sainyamadhye; prāduścakre vegam ivāttavegaḥ 08,054.007c yathāntakāle kṣapayan didhakṣur; bhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ 08,054.008a tasyātivegasya raṇe 'tivegaṃ; nāśaknuvan dhārayituṃ tvadīyāḥ 08,054.008c vyāttānanasyāpatato yathaiva; kālasya kāle harataḥ prajā vai 08,054.009a tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ; pradahyamānaṃ samare mahātman 08,054.009c bhītaṃ diśo 'kīryata bhīmanunnaṃ; mahānilenābhragaṇo yathaiva 08,054.009d*0813_01 tad viprakīrṇaṃ tv atha bhārataṃ balaṃ 08,054.009d*0813_02 punaś ca bhīmaṃ parivārayad raṇe 08,054.010a tato dhīmān sārathim abravīd balī; sa bhīmasenaḥ punar eva hṛṣṭaḥ 08,054.010b*0814_01 tvara tvara hy adya viśoka śīghram 08,054.010b*0814_02 etān dhvajāgrāṃś ca rathāṃś ca paśya 08,054.010c sūtābhijānīhi parān svakān vā; rathān dhvajāṃś cāpatataḥ sametān 08,054.010e yudhyann ahaṃ nābhijānāmi kiṃ cin; mā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ 08,054.011a arīn viśokābhinirīkṣya sarvato; manas tu cintā pradunoti me bhṛśam 08,054.011c rājāturo nāgamad yat kirīṭī; bahūni duḥkhāny abhijāto 'smi sūta 08,054.012a etad duḥkhaṃ sārathe dharmarājo; yan māṃ hitvā yātavāñ śatrumadhye 08,054.012c nainaṃ jīvan nāpi jānāmy ajīvan; bībhatsuṃ vā tan mamādyātiduḥkham 08,054.013a so 'haṃ dviṣatsainyam udagrakalpaṃ; vināśayiṣye paramapratītaḥ 08,054.013c etān nihatyājimadhye sametān; prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya 08,054.014a sarvāṃs tūṇīrān mārgaṇān vānvavekṣya; kiṃ śiṣṭaṃ syāt sāyakānāṃ rathe me 08,054.014b*0815_01 kiyanto me iṣavaḥ sadya eva 08,054.014b*0816_01 avekṣasva me iṣudhī viśoka 08,054.014b*0816_02 kiyanto vā iṣavo me 'vaśiṣṭāḥ 08,054.014c kā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ; jñātvā vyaktaṃ tan mamācakṣva sūta 08,054.014d*0817_01 kati vā sahasrāṇi kati vā śatāni 08,054.014d*0817_02 viśoka uvāca 08,054.014d*0817_02 hy ācakṣva me sārathe kṣipram eva 08,054.014d*0817_03 sarvaṃ viditvaivam ahaṃ vadāmi 08,054.014d*0817_04 tavārthasiddhipradam adya vīra 08,054.014d*0817_05 kaikeyakāmbhojasurāṣṭrabāhlikā 08,054.014d*0817_06 mlecchāś ca suhmāḥ parataṅkaṇāś ca 08,054.014d*0817_07 madrāś ca vaṅgā magadhāḥ kuṇindā 08,054.014d*0817_08 ānartakāvartakāḥ pārvatīyāḥ 08,054.014d*0817_09 sarve gṛhītapravarāyudhās tvāṃ 08,054.014d*0817_10 saṃveṣṭya saṃveṣṭya tato vineduḥ 08,054.014d*0817_11 rathe tavāsmin niśitāḥ supītās 08,054.014d*0817_12 tato bhallā dvādaśa vai sahasrāḥ 08,054.015 viśoka uvāca 08,054.015a ṣaṇmārgaṇānām ayutāni vīra; kṣurāś ca bhallāś ca tathāyutākhyāḥ 08,054.015c nārācānāṃ dve sahasre tu vīra; trīṇy eva ca pradarāṇāṃ ca pārtha 08,054.015c*0818_01 vatsadantānāṃ daśa karṇināṃ ca 08,054.015c*0818_02 ardhacandrā dvādaśa ṣaṭśataṃ ca 08,054.015c*0818_03 vipāṭhānāṃ pravarāṇāṃ ca sapta 08,054.015c*0818_04 śilīmukhānāṃ daśa ca triṃśataṃ ca 08,054.015c*0818_05 ayomukhānāṃ kṣudrakāṇāṃ ca triṃśat 08,054.016a asty āyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ; na yad vahec chakaṭaṃ ṣaḍgavīyam 08,054.016b*0819_01 astrāyutaṃ pāṇḍava te 'vaśiṣṭam 08,054.016b*0819_02 etad vahec chakaṭaṃ ṣaḍgavaṃ yat 08,054.016b*0821_01 prāsāś ca mudgarāḥ śaktayas tomarāś ca 08,054.016b*0821_02 mā bhaiṣīs tvaṃ saṃkṣayād āyudhānām 08,054.016c etad vidvan muñca sahasraśo 'pi; gadāsibāhudraviṇaṃ ca te 'sti 08,054.016c*0820_01 śatrūñ jayasvāśusahasravīra 08,054.017 bhīma uvāca 08,054.017*0822_01 adyaiva nūnaṃ kathayantu siddhāṃ 08,054.017*0822_02 mama pratijñāṃ sarvaloke viśoka 08,054.017*0822_03 na mokṣyate vā samare bhīmasena 08,054.017*0822_04 ekaḥ śatrūn samare vāpy ajaiṣīt 08,054.017*0822_05 āśaṃsitānām idam ekam astu 08,054.017*0822_06 tan me devāḥ sakalaṃ sādhayantu 08,054.017a sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ; saṃbhindadbhiḥ pārthivān āśuvegaiḥ 08,054.017c ugrair bāṇair āhavaṃ ghorarūpaṃ; naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam 08,054.018a adyaiva tad viditaṃ pārthivānāṃ; bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūta 08,054.018c nimagno vā samare bhīmasena; ekaḥ kurūn vā samare vijetā 08,054.019a sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu; māṃ vā lokāḥ kīrtayantv ākumāram 08,054.019c sarvān ekas tān ahaṃ pātayiṣye; te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu 08,054.020a āśāstāraḥ karma cāpy uttamaṃ vā; tan me devāḥ kevalaṃ sādhayantu 08,054.020c āyātv ihādyārjunaḥ śatrughātī; śakras tūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ 08,054.020d*0823_01 āyātīha keśavasārathī ratha 08,054.020d*0823_02 indro yajñe sahasaivopahūtaḥ 08,054.020d*0824_01 paśyasva paśyasva viśoka me balaṃ 08,054.020d*0824_02 balaṃ pareṣām abhitaś ca bhinnam 08,054.020d*0824_03 nānāsvarān paśya vimucya sarve 08,054.020d*0824_04 tathā dravante balino dhārtarāṣṭrāḥ 08,054.021a īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇām; ete kasmād vidravante narendrāḥ 08,054.021c vyaktaṃ dhīmān savyasācī narāgryaḥ; sainyaṃ hy etac chādayaty āśu bāṇaiḥ 08,054.021d*0825_01 dhanaṃjayo nūnam āyāti sūta 08,054.021d*0825_02 tasmād eṣā dīryate bhāratī camūḥ 08,054.022a paśya dhvajāṃś ca dravato viśoka; nāgān hayān pattisaṃghāṃś ca saṃkhye 08,054.022c rathān viśīrṇāñ śaraśaktitāḍitān; paśyasvaitān rathinaś caiva sūta 08,054.023a āpūryate kauravī cāpy abhīkṣṇaṃ; senā hy asau subhṛśaṃ hanyamānā 08,054.023c dhanaṃjayasyāśanitulyavegair; grastā śarair barhisuvarṇavājaiḥ 08,054.024a ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ; padātisaṃghān avamardayantaḥ 08,054.024c saṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva; dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ 08,054.024e hāhākṛtāś caiva raṇe viśoka; muñcanti nādān vipulān gajendrāḥ 08,054.025 viśoka uvāca 08,054.025*0826_01 kiṃ bhīma nainaṃ tvam ihāśṛṇoṣi 08,054.025*0826_02 visphāritaṃ gāṇḍivasyātighoram 08,054.025*0826_03 kruddhena pārthena vikṛṣyato 'dya 08,054.025*0826_04 kaccin nemau tava karṇau vinaṣṭau 08,054.025a sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ; kapidhvajo dṛśyate hastisainye 08,054.025c nīlād dhanād vidyutam uccarantīṃ; tathāpaśyaṃ visphurad vai dhanus tat 08,054.025d*0827_01 dodhūyamānasya dhanaṃjayena 08,054.026a kapir hy asau vīkṣyate sarvato vai; dhvajāgram āruhya dhanaṃjayasya 08,054.026b*0828_01 vitrāsayan dvipasaṃghān vimarde 08,054.026b*0828_02 bibhemy asmād ātmanaivābhivīkṣya 08,054.026b*0828_03 vibhrājate cātimātraṃ kirīṭaṃ 08,054.026b*0828_04 vicitram etac ca dhanaṃjayasya 08,054.026c divākarābho maṇir eṣa divyo; vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ 08,054.027a pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ; paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣam 08,054.027b*0829_01 mahābalaṃ bhīma virājamānaṃ 08,054.027b*0829_02 paśyasva saṃkhye dviṣatāṃ nihantuḥ 08,054.027b*0830_01 pārśve sthitaṃ pārtha dhanaṃjayasya 08,054.027b*0830_02 divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ ca paśya 08,054.027c abhīśuhastasya janārdanasya; vigāhamānasya camūṃ pareṣām 08,054.028a raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ; pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya 08,054.028b*0831_01 cakraṃ ca paśya jvalanaprakāśaṃ 08,054.028b*0831_02 pārśve sthitaṃ pārtha dhanaṃjayasya 08,054.028c cakraṃ yaśo vardhayat keśavasya; sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra 08,054.028d*0832_01 tathaiva kṛṣṇasya ca pāñcajanyaṃ 08,054.028d*0832_02 mahārham etad vijamājavarṇam (?) 08,054.028d*0832_03 kaunteya paśyorasi kaustubhaṃ ca 08,054.028d*0832_04 jājvalyamānāṃ vijayasrajaṃ ca 08,054.028d*0832_05 kṛṣṇasyemāṃ paśya ca bhīmasena 08,054.028d*0833_01 savidyutaś caiva ghanasya śabdaṃ 08,054.028d*0833_02 viṣphāryato dhanuṣo gāṇḍivasya 08,054.028d*0833_03 dhanaṃjayenābhipannasya kāle 08,054.028d*0833_04 śabdo ghoraḥ śrūyate tasya nāsmin 08,054.028d*0833_05 kaccic chrotāho badhiro 'si pārtha 08,054.028d@026_0001 mahādvipānāṃ saraladrumopamāḥ 08,054.028d@026_0002 karā nikṛttāḥ prapatanty amī kṣuraiḥ 08,054.028d@026_0003 kirīṭinā tena punaḥ sasādinaḥ 08,054.028d@026_0004 śarair nikṛttāḥ kuliśair ivādrayaḥ 08,054.028d@026_0005 tathaiva kṛṣṇasya ca pāñcajanyaṃ 08,054.028d@026_0006 mahārham etad dvijarājavarṇam 08,054.028d@026_0007 kaunteya paśyorasi kaustubhaṃ ca 08,054.028d@026_0008 jājvalyamānaṃ vijayāṃ srajaṃ ca 08,054.028d@026_0009 dhruvaṃ rathāgryaḥ samupaiti pārtho 08,054.028d@026_0010 vidrāvayan sainyam idaṃ pareṣām 08,054.028d@026_0011 sitābhravarṇair asitaprayuktaiḥ 08,054.028d@026_0012 hayair mahārhai rathināṃ variṣṭhaḥ 08,054.028d@026_0013 rathān hayān pattigaṇāṃś ca sāyakair 08,054.028d@026_0014 vidāritān paśya patanty amī yathā 08,054.028d@026_0015 tavānujenāmararājatejasā 08,054.028d@026_0016 mahāvanānīva suparṇavāyunā 08,054.028d@026_0017 catuḥśatān paśya rathān imān hatān 08,054.028d@026_0018 savājisūtān samare kirīṭinā 08,054.028d@026_0019 maheṣubhiḥ sapta śatāni dantināṃ 08,054.028d@026_0020 padātisādīṃś ca rathān anekaśaḥ 08,054.028d@026_0021 ayaṃ samabhyeti tavāntikaṃ balī 08,054.028d@026_0022 nighnan kurūṃś citra iva graho 'rjunaḥ 08,054.028d@026_0023 samṛddhakāmo 'si hatās tavāhitā 08,054.028d@026_0024 balaṃ tavāyuś ca cirāya vardhatām 08,054.029 bhīma uvāca 08,054.029a dadāmi te grāmavarāṃś caturdaśa; priyākhyāne sārathe suprasannaḥ 08,054.029c dasīśataṃ cāpi rathāṃś ca viṃśatiṃ; yad arjunaṃ vedayase viśoka 08,055.001 saṃjaya uvāca 08,055.001a śrutvā ca rathanirghoṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyuge 08,055.001c arjunaḥ prāha govindaṃ śīghraṃ codaya vājinaḥ 08,055.001d*0834_01 jayatu bhuvanabhartā dharmavid dharmarājo 08,055.001d*0834_02 diśatu śivam idānīṃ keśavaḥ pāṇḍavebhyaḥ 08,055.001d*0834_03 vipulavijayavājī jṛmbhatāṃ vai kirīṭī 08,055.001d*0834_04 ripukulavanadāhau mādriputrau bhavetām 08,055.002a arjunasya vacaḥ śrutvā govindo 'rjunam abravīt 08,055.002c eṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ 08,055.003a āyāntam aśvair himaśaṅkhavarṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇijālanaddhaiḥ 08,055.003c jambhaṃ jighāṃsuṃ pragṛhītavajraṃ; jayāya devendram ivogramanyum 08,055.004a rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā; bāṇasvanair nemikhurasvanaiś ca 08,055.004c saṃnādayanto vasudhāṃ diśaś ca; kruddhā nṛsiṃhā jayam abhyudīyuḥ 08,055.005a teṣāṃ ca pārthasya mahat tadāsīd; dehāsupāpmakṣapaṇaṃ suyuddham 08,055.005c trailokyahetor asurair yathāsīd; devasya viṣṇor jayatāṃ varasya 08,055.005d*0835_01 trailokanāthasya ca cakrapāṇeḥ 08,055.006a tair astam uccāvacam āyudhaugham; ekaḥ praciccheda kirīṭamālī 08,055.006c kṣurārdhacandrair niśitaiś ca bāṇaiḥ; śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūn 08,055.007a chatrāṇi vālavyajanāni ketūn; aśvān rathān pattigaṇān dvipāṃś ca 08,055.007c te petur urvyāṃ bahudhā virūpā; vātaprabhagnāni yathā vanāni 08,055.008a suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ; savaijayantīdhvajayodhakalpitāḥ 08,055.008c suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ samācitāś; cakāśire prajvalitā yathācalāḥ 08,055.008d*0836_01 vidīryamāṇā valinātra nāgāḥ 08,055.008d*0837_01 davāgnidagdhair iva vaṃśadagdhaiḥ 08,055.009a vidārya nāgāṃś ca rathāṃś ca vājinaḥ; śarottamair vāsavavajrasaṃnibhaiḥ 08,055.009c drutaṃ yayau karṇajighāṃsayā tathā; yathā marutvān balabhedane purā 08,055.010a tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūtasainyam ariṃdama 08,055.010c praviveśa mahābāhur makaraḥ sāgaraṃ yathā 08,055.011a taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājan rathapattisamanvitāḥ 08,055.011c gajāśvasādibahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravan 08,055.012a tatrābhidravatāṃ pārtham ārāvaḥ sumahān abhūt 08,055.012c sāgarasyeva mattasya yathā syāt salilasvanaḥ 08,055.013a te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vyāghrā iva mahārathāḥ 08,055.013c abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā prāṇakṛtaṃ bhayam 08,055.014a teṣām āpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatām 08,055.014c arjuno vyadhamat sainyaṃ mahāvāto ghanān iva 08,055.015a te 'rjunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ prahāriṇaḥ 08,055.015c abhiyāya maheṣvāsā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 08,055.015d*0838_01 śaktibhis tomarair bāṇaiḥ kuṇapaiḥ kuramudgaraiḥ 08,055.015d*0838_02 śūlais trimūlaiḥ parighair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ 08,055.015d*0838_03 karanālair gaḍaiḥ khaḍgair iṣṭibhir muśalais tathā 08,055.015d*0838_04 parighaiḥ paṭṭiśaiś caiva gadābhiś ca paraśvadhaiḥ 08,055.015d*0838_05 mahāyodhanaraiḥ kṣiptaiḥ saśarkarajapāṃśubhiḥ 08,055.015d*0838_06 saśakrāśanisaṃpātaṃ jālaiḥ pāśaiḥ kaḍaṃgaraiḥ 08,055.015d*0838_07 pradīptaśikharāvarṣaiḥ śilābhiḥ kāṣṭhaśaṃkubhiḥ 08,055.015d*0838_08 mahārṣṭikābhiḥ kāntābhir ayaskāntair vināśinaiḥ 08,055.015d*0838_09 praduṣṭacakrebhahayaiḥ sasaṃghair gūḍham āyudhaiḥ 08,055.015d*0838_10 śibirād ekam āyāntam arjunaṃ sahakeśavam 08,055.015d*0838_11 nānādeśyā nṛpavarā mlecchāś cāyutaśo 'bhyayuḥ 08,055.016a tato 'rjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām 08,055.016c preṣayām āsa viśikhair yamasya sadanaṃ prati 08,055.017a te vadhyamānāḥ samare pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ 08,055.017c tatra tatra sma līyante bhaye jāte mahārathāḥ 08,055.018a teṣāṃ catuḥśatān vīrān yatamānān mahārathān 08,055.018c arjuno niśitair bāṇair anayad yamasādanam 08,055.019a te vadhyamānāḥ samare nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,055.019c arjunaṃ samabhityajya dudruvur vai diśo bhayāt 08,055.020a teṣāṃ śabdo mahān āsīd dravatāṃ vāhinīmukhe 08,055.020c mahaughasyeva bhadraṃ te girim āsādya dīryataḥ 08,055.021a tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā drāvayitvārjunaḥ śaraiḥ 08,055.021c prāyād abhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa 08,055.022a tasya śabdo mahān āsīt parān abhimukhasya vai 08,055.022b*0839_01 tasyābhidravataḥ karṇaṃ rathaghoṣo mahān abhūt 08,055.022c garuḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā 08,055.023a taṃ tu śabdam abhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥ 08,055.023c babhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ 08,055.024a śrutvaiva pārtham āyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 08,055.024c tyaktvā prāṇān mahārāja senāṃ tava mamarda ha 08,055.025a sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo jave 08,055.025c vāyuvad vyacarad bhīmo vāyuputraḥ pratāpavān 08,055.026a tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate 08,055.026c vyabhrāmyata mahārāja bhinnā naur iva sāgare 08,055.027a tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayan pāṇilāghavam 08,055.027b*0840_01 rathaṃ rathenābhyahanat turagāṃs turagais tathā 08,055.027b*0840_02 gajān gajair naravarān narair evānayat kṣayam 08,055.027b*0840_03 kaṃ cid gajaṃ samutkṣipya gajaṃ bhīmo 'bhyadhāvata 08,055.027b*0840_04 mahauṣadhisamāyuktaṃ hanumān iva parvatam 08,055.027b*0840_05 sa tu tenāhanat kruddho giriṇeva mahāgirim 08,055.027b*0840_06 kasya cid dantam utpāṭya dantenaivāhanad gajam 08,055.027b*0840_07 yathairāvatam āsādya kumbhakarṇaḥ purā raṇe 08,055.027b*0840_08 gajau saṃgṛhya pāṇibhyāṃ saṃnipātair amārayat 08,055.027b*0840_09 rathān hayān nṛpavarān āviṣṭa iva pāṇḍavaḥ 08,055.027c śarair avacakartograiḥ preṣayiṣyan yamakṣayam 08,055.028a tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣam 08,055.028c vyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye 08,055.029a tathārditān bhīmabalān bhīmasenena bhārata 08,055.029c dṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanam abravīt 08,055.030a sainikān sa maheṣvāso yodhāṃś ca bharatarṣabha 08,055.030c samādiśad raṇe sarvān hata bhīmam iti sma ha 08,055.030e tasmin hate hataṃ manye sarvasainyam aśeṣataḥ 08,055.031a pratigṛhya ca tām ājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ 08,055.031c bhīmaṃ pracchādayām āsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 08,055.031d*0841_01 tasmin raṇe mahārāja maheṣvāsā narās tathā 08,055.032a gajāś ca bahulā rājan narāś ca jayagṛddhinaḥ 08,055.032c rathā hayāś ca rājendra parivavrur vṛkodaram 08,055.033a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājan samantataḥ 08,055.033c śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrair iva candramāḥ 08,055.033d*0842_01 pariveṣī yathā somaḥ paripūrṇo virājate 08,055.034a sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥ 08,055.034c nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayas tathā 08,055.035a tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjan 08,055.035c krodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram 08,055.036a sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,055.036c niścakrāma raṇād bhīmo matsyo jālād ivāmbhasi 08,055.037a hatvā daśa sahasrāṇi gajānām anivartinām 08,055.037c nṛṇāṃ śatasahasre dve dve śate caiva bhārata 08,055.038a pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatam eva ca 08,055.038c hatvā prāsyandayad bhīmo nadīṃ śoṇitakardamām 08,055.039a śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām 08,055.039c naramīnām aśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalām 08,055.040a saṃchinnabhujanāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīm 08,055.040c ūrugrāhāṃ majjapaṅkāṃ śīrṣopalasamākulām 08,055.041a dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanām 08,055.041b*0843_01 haṃsacchatradhvajopetām uṣṇīṣavaraphenilām 08,055.041b*0843_02 hārapadmākarāṃ caiva bhūmireṇūrmimālinīm 08,055.041b*0843_03 āryavṛttavatīṃ saṃkhye sutarāṃ bhīrudustarām 08,055.041c yodhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanam 08,055.042a kṣaṇena puruṣavyāghraḥ prāvartayata nimnagām 08,055.042c yathā vaitaraṇīm ugrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ 08,055.042d*0844_01 tathā dustaraṇīṃ ghorāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanīm 08,055.042d*0845_01 tathā prāvartayad bhīmo vīrayodhāpahāriṇīm 08,055.043a yato yataḥ pāṇḍaveyaḥ pravṛtto rathasattamaḥ 08,055.043c tatas tato 'pātayata yodhāñ śatasahasraśaḥ 08,055.044a evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyuge 08,055.044c duryodhano mahārāja śakuniṃ vākyam abravīt 08,055.045a jaya mātula saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam 08,055.045c asmiñ jite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalam 08,055.046a tataḥ prāyān mahārāja saubaleyaḥ pratāpavān 08,055.046c raṇāya mahate yukto bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 08,055.047a sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramam 08,055.047c vārayām āsa taṃ vīro veleva makarālayam 08,055.047e sa nyavartata taṃ bhīmo vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ 08,055.047f*0846_01 bhāgineyavacaḥ śrutvā śakuniḥ śaṭhakṛttamaḥ 08,055.048a śakunis tasya rājendra vāme pārśve stanāntare 08,055.048c preṣayām āsa nārācān rukmapuṅkhāñ śilāśitān 08,055.049a varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇās tasya mahātmanaḥ 08,055.049c nyamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 08,055.050a so 'tividdho raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitam 08,055.050c preṣayām āsa sahasā saubalaṃ prati bhārata 08,055.051a tam āyāntaṃ śaraṃ ghoraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥ 08,055.051c ciccheda śatadhā rājan kṛtahasto mahābalaḥ 08,055.052a tasmin nipatite bhūmau bhīmaḥ kruddho viśāṃ pate 08,055.052c dhanuś ciccheda bhallena saubalasya hasann iva 08,055.053a tad apāsya dhanuś chinnaṃ saubaleyaḥ pratāpavān 08,055.053c anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa 08,055.054a tais tasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,055.054c caturbhiḥ sārathiṃ hy ārcchad bhīmaṃ pañcabhir eva ca 08,055.055a dhvajam ekena ciccheda chatraṃ dvābhyāṃ viśāṃ pate 08,055.055c caturbhiś caturo vāhān vivyādha subalātmajaḥ 08,055.055d*0847_01 tato hṛṣṭo mahārāja tava putro mahīpatiḥ 08,055.055d*0847_02 sādhu sādhu mahābāho jahi bhīmaṃ śitaiḥ śaraiḥ 08,055.055d*0847_03 ayam eva suduṣṭātmā sarvadāsmān prabādhate 08,055.055d*0847_04 mardayainaṃ mahābāho vinihatya sukhī bhava 08,055.056a tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān 08,055.056c śaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍām ayasmayīm 08,055.057a sā bhīmabhujanirmuktā nāgajihveva cañcalā 08,055.057c nipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ 08,055.058a tatas tām eva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇām 08,055.058c bhīmasenāya cikṣepa kruddharūpo viśāṃ pate 08,055.058d*0848_01 bhīmo 'pi paramāmarṣī tāṃ śaktiṃ saṃnivārya ca 08,055.058d*0848_02 mumoca śaravarṣāṇi śakuneḥ sarvamarmasu 08,055.058d*0848_03 saubalaḥ so 'pi duṣṭātmā bhīmasenaśarārditaḥ 08,055.058d*0848_04 papāta ca rathopasthe paśyatāṃ sarvabhūbhṛtām 08,055.059a sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,055.059c papāta ca tato bhūmau yathā vidyun nabhaścyutā 08,055.060a athotkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥ 08,055.060c na tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvinām 08,055.061a sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ 08,055.061c muhūrtād iva rājendra chādayām āsa sāyakaiḥ 08,055.061e saubalasya balaṃ saṃkhye tyaktvātmānaṃ mahābalaḥ 08,055.062a tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ pate 08,055.062c dhvajaṃ ciccheda bhallena tvaramāṇaḥ parākramī 08,055.063a hatāśvaṃ ratham utsṛjya tvaramāṇo narottamaḥ 08,055.063c tasthau visphārayaṃś cāpaṃ krodharaktekṣaṇaḥ śvasan 08,055.063e śaraiś ca bahudhā rājan bhīmam ārcchat samantataḥ 08,055.064a pratihatya tu vegena bhīmasenaḥ pratāpavān 08,055.064c dhanuś ciccheda saṃkruddho vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ 08,055.065a so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ 08,055.065c nipapāta tato bhūmau kiṃ cit prāṇo narādhipa 08,055.066a tatas taṃ vihvalaṃ jñātvā putras tava viśāṃ pate 08,055.066c apovāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ 08,055.067a rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ 08,055.067c pradudruvur diśo bhītā bhīmāj jāte mahābhaye 08,055.068a saubale nirjite rājan bhīmasenena dhanvinā 08,055.068c bhayena mahatā bhagnaḥ putro duryodhanas tava 08,055.068e apāyāj javanair aśvaiḥ sāpekṣo mātulaṃ prati 08,055.069a parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārata 08,055.069c viprajagmuḥ samutsṛjya dvairathāni samantataḥ 08,055.070a tān dṛṣṭvātirathān sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 08,055.070c javenābhyapatad bhīmaḥ kirañ śaraśatān bahūn 08,055.071a te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ 08,055.071c karṇam āsādya samare sthitā rājan samantataḥ 08,055.071e sa hi teṣāṃ mahāvīryo dvīpo 'bhūt sumahābalaḥ 08,055.072a bhinnanaukā yathā rājan dvīpam āsādya nirvṛtāḥ 08,055.072c bhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye 08,055.073a tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabha 08,055.073b*0849_01 agādhe majjatāṃ teṣāṃ karṇo dvīpo 'bhavat tadā 08,055.073c samāśvastāḥ sthitā rājan saṃprahṛṣṭāḥ parasparam 08,055.073e samājagmuś ca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,056.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,056.001a tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge 08,056.001c duryodhano 'bravīt kiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya 08,056.002a karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi 08,056.002c kṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇir duḥśāsano 'pi vā 08,056.003a atyadbhutam idaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam 08,056.003b*0850_01 yad ekaḥ samare sarvān yodhamāyāsa māmakān 08,056.003c yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavān api 08,056.004a kurūṇām api sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ 08,056.004b*0851_01 sarveṣāṃ kuruyaudhānāṃ karṇo vai śatrusūdanaḥ 08,056.004c śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya 08,056.005a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā 08,056.005c rādheyānām adhirathaḥ karṇaḥ kim akarod yudhi 08,056.006a putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ 08,056.006c etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 08,056.007 saṃjaya uvāca 08,056.007a aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān 08,056.007c jaghāna somakān sarvān bhīmasenasya paśyataḥ 08,056.007e bhīmo 'py atibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat 08,056.007f*0852_01 atha karṇo 'bravīc chalyaṃ pāñcālān prāpayasva mām 08,056.008a drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā 08,056.008c yantāram abravīt karṇaḥ pāñcālān eva mā vaha 08,056.009a madrarājas tataḥ śalyaḥ śvetān aśvān mahājavān 08,056.009c prāhiṇoc cedipāñcālān karūṣāṃś ca mahābalaḥ 08,056.010a praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ 08,056.010c nyayacchat turagān hṛṣṭo yatra yatraicchad agraṇīḥ 08,056.011a taṃ rathaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam 08,056.011c saṃdṛśya pāṇḍupāñcālās trastā āsan viśāṃ pate 08,056.012a tato rathasya ninadaḥ prādurāsīn mahāraṇe 08,056.012c parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ 08,056.013a tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ karṇo 'py ākarṇaniḥsṛtaiḥ 08,056.013c jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,056.014a taṃ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam 08,056.014c parivavrur maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 08,056.015a taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 08,056.015c nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ sasātyakāḥ 08,056.015e parivavrur jighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 08,056.016a sātyakis tu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ 08,056.016c atāḍayad raṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ 08,056.017a śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ 08,056.017c draupadeyāś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca saptabhiḥ 08,056.017e nakulaś ca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ 08,056.018a bhīmasenas tu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām 08,056.018c vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ 08,056.019a tataḥ prahasyādhirathir vikṣipan dhanur uttamam 08,056.019c mumoca niśitān bāṇān pīḍayan sumahābalaḥ 08,056.019e tān pratyavidhyad rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 08,056.020a sātyakes tu dhanuś chittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ 08,056.020c athainaṃ navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare 08,056.021a bhīmasenas tu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ 08,056.021b*0853_01 sahadevasya bhallena dhvajaṃ ciccheda māriṣa 08,056.021c sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna paraṃtapaḥ 08,056.022a virathān draupadeyāṃś ca cakāra puruṣarṣabhaḥ 08,056.022c akṣṇor nimeṣamātreṇa tad adbhutam ivābhavat 08,056.023a vimukhīkṛtya tān sarvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 08,056.023c pāñcālān ahanac chūraś cedīnāṃ ca mahārathān 08,056.024a te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate 08,056.024c karṇam ekam abhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayan 08,056.024e tāñ jaghāna śitair bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ 08,056.024f*0854_01 prādravanta raṇe bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva 08,056.024f*0855_01 tatas tān prahasan vīro vijigye pāṇḍavān raṇe 08,056.025a etad atyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavān asmi bhārata 08,056.025c yad ekaḥ samare śūrān sūtaputraḥ pratāpavān 08,056.025c*0856_01 **** **** yatamānān mahārathān 08,056.025c*0856_02 yodhayām āsa samare 08,056.026a yatamānān paraṃ śaktyāyodhayat tāṃś ca dhanvinaḥ 08,056.026c pāṇḍaveyān mahārāja śarair vāritavān raṇe 08,056.027a tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ 08,056.027c tutuṣur devatāḥ sarvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 08,056.028a apūjayan maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam 08,056.028c karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām 08,056.029a tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm 08,056.029b*0857_01 ekavīro maheṣvāso vighnastāparivāhiṇam (sic) 08,056.029b*0858_01 samardayañ charais tīkṣṇaiḥ pāñcālānāṃ pravāhinīm 08,056.029c kakṣam iddho yathā vahnir nidāghe jvalito mahān 08,056.030a te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyās tatas tataḥ 08,056.030c prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam 08,056.031a tatrākrando mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāraṇe 08,056.031c vadhyatāṃ sāyakais tīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ 08,056.032a tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ 08,056.032c karṇam ekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ 08,056.033a tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ 08,056.033c yad ekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur abhivīkṣitum 08,056.034a yathaughaḥ parvataśreṣṭham āsādyābhipradīryate 08,056.034c tathā tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇam āsādya dīryate 08,056.035a karṇo 'pi samare rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan 08,056.035c dahaṃs tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 08,056.036a śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃś cañcalakuṇḍalān 08,056.036c bāhūṃś ca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ 08,056.037a hastidantān tsarūn khaḍgān dhvajāñ śaktīr hayān gajān 08,056.037c rathāṃś ca vividhān rājan patākā vyajanāni ca 08,056.038a akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca 08,056.038c ciccheda śatadhā karṇo yodhavratam anuṣṭhitaḥ 08,056.039a tatra bhārata karṇena nihatair gajavājibhiḥ 08,056.039c agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 08,056.040a viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatair aśvapadātibhiḥ 08,056.040c rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiṃ cana 08,056.041a nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam 08,056.041c ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite 08,056.042a rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ 08,056.042c saṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ 08,056.043a te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ 08,056.043c abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ 08,056.044a mṛgasaṃghān yathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane 08,056.044b*0859_01 pāñcālānāṃ rathaśreṣṭhān drāvayañ chātravāṃs tathā 08,056.044c karṇas tu samare yodhāṃs tatra tatra mahāyaśāḥ 08,056.044e kālayām āsa tat sainyaṃ yathā paśugaṇān vṛkaḥ 08,056.045a dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm 08,056.045c abhijagmur maheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān 08,056.046a duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ 08,056.046c vādayām āsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ 08,056.047a pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ 08,056.047c nyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 08,056.048a tān nivṛttān raṇe śūrān rādheyaḥ śatrutāpanaḥ 08,056.048c anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ 08,056.049a tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ 08,056.049c nihatāḥ sādayaḥ krodhāc cedayaś ca paraḥśatāḥ 08,056.050a kṛtvā śūnyān rathopasthān vājipṛṣṭhāṃś ca bhārata 08,056.050c nirmanuṣyān gajaskandhān pādātāṃś caiva vidrutān 08,056.051a āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥ 08,056.051c kālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraś cacāra ha 08,056.052a evam etān mahārāja naravājirathadvipān 08,056.052c hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ 08,056.053a yathā bhūtagaṇān hatvā kālas tiṣṭhen mahābalaḥ 08,056.053c tathā sa somakān hatvā tasthāv eko mahārathaḥ 08,056.054a tatrādbhutam apaśyāma pāñcālānāṃ parākramam 08,056.054c vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani 08,056.055a rājā duḥśāsanaś caiva kṛpaḥ śāradvatas tathā 08,056.055c aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniś cāpi saubalaḥ 08,056.055e nyahanan pāṇḍavīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 08,056.056a karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau 08,056.056c anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālān vai tatas tataḥ 08,056.056e tatra yuddhaṃ tadā hy āsīt krūraṃ viśasanaṃ mahat 08,056.057a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 08,056.057c draupadeyāś ca saṃkruddhā abhyaghnaṃs tāvakaṃ balam 08,056.058a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ 08,056.058c tāvakānām api raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam 08,057.001 saṃjaya uvāca 08,057.001a arjunas tu mahārāja kṛtvā sainyaṃ pṛthagvidham 08,057.001c sūtaputraṃ susaṃrabdhaṃ dṛṣṭvā caiva mahāraṇe 08,057.001d*0860_01 hatvā tu phalgunaḥ sainyaṃ kauravāṇāṃ pṛthak pṛthak 08,057.001d*0860_02 sūtaputrasya saṃrambhaṃ dṛṣṭvā cāpi mahāhave 08,057.002a śoṇitodāṃ mahīṃ kṛtvā māṃsamajjāsthivāhinīm 08,057.002b*0861_01 manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṃ hastyaśvakṛtarodhasam 08,057.002b*0861_02 śūrāsthicayasaṃkīrṇāṃ kākagṛdhrānunāditām 08,057.002b*0861_03 chatrahaṃsaplavopetāṃ vīravṛkṣāpahāriṇīm 08,057.002b*0861_04 hārapadmākaravatīm uṣṇīṣavaraphenilām 08,057.002b*0861_05 dhanuḥśaradhvajopetāṃ narakṣudrakapālinīm 08,057.002b*0861_06 carmavarmabhramopetāṃ rathoḍupasamākulām 08,057.002b*0861_07 jayaiṣiṇāṃ ca sutarāṃ bhīrūṇāṃ ca sudustarām 08,057.002b*0861_08 tāṃ nadīṃ prāpayitvā tu bībhatsuḥ paravīrahā 08,057.002c vāsudevam idaṃ vākyam abravīt puruṣarṣabha 08,057.003a eṣa ketū raṇe kṛṣṇa sūtaputrasya dṛśyate 08,057.003c bhīmasenādayaś caite yodhayanti mahārathān 08,057.003e ete dravanti pāñcālāḥ karṇāt trastā janārdana 08,057.004a eṣa duryodhano rājā śvetacchatreṇa bhāsvatā 08,057.004c karṇena bhagnān pāñcālān drāvayan bahu śobhate 08,057.005a kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś caiva mahābalaḥ 08,057.005c ete rakṣanti rājānaṃ sūtaputreṇa rakṣitāḥ 08,057.005e avadhyamānās te 'smābhir ghātayiṣyanti somakān 08,057.006a eṣa śalyo rathopasthe raśmisaṃcārakovidaḥ 08,057.006c sūtaputrarathaṃ kṛṣṇa vāhayan bahu śobhate 08,057.007a tatra me buddhir utpannā vāhayātra mahāratham 08,057.007c nāhatvā samare karṇaṃ nivartiṣye kathaṃ cana 08,057.008a rādheyo 'py anyathā pārthān sṛñjayāṃś ca mahārathān 08,057.008c niḥśeṣān samare kuryāt paśyator nau janārdana 08,057.008d*0862_01 evam uktas tu pārthena kṛṣṇo rājaṃs tvarānvitaḥ 08,057.009a tataḥ prāyād rathenāśu keśavas tava vāhinīm 08,057.009c karṇaṃ prati maheṣvāsaṃ dvairathe savyasācinā 08,057.010a prayātaś ca mahābāhuḥ pāṇḍavānujñayā hariḥ 08,057.010b*0863_01 sa prayāto rathenāśu kṛṣṇo rājan mahāhave 08,057.010c āśvāsayan rathenaiva pāṇḍusainyāni sarvaśaḥ 08,057.011a rathaghoṣaḥ sa saṃgrāme pāṇḍaveyasya saṃbabhau 08,057.011c vāsavāśanitulyasya mahaughasyeva māriṣa 08,057.011d*0864_01 rathaghoṣas tatas tasya pāṇḍavasya babhūva ha 08,057.011d*0864_02 vāsavāstranipātena parvateṣv iva māriṣa 08,057.012a mahatā rathaghoṣeṇa pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ 08,057.012c abhyayād aprameyātmā vijayas tava vāhinīm 08,057.013a tam āyāntaṃ samīkṣyaiva śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 08,057.013c madrarājo 'bravīt karṇaṃ ketuṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ 08,057.014a ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 08,057.014c nighnann amitrān samare yaṃ karṇa paripṛcchasi 08,057.015a eṣa tiṣṭhati kaunteyaḥ saṃspṛśan gāṇḍivaṃ dhanuḥ 08,057.015c taṃ haniṣyasi ced adya tan naḥ śreyo bhaviṣyati 08,057.015d*0865_01 tvām abhiprepsur āyāti karṇa nighnan varān rathān 08,057.015d*0865_02 asajjamāno rādheya taṃ yāhi prati bhāratam 08,057.015d*0866_01 ghṛṇāṃ tyaktvā prasādaṃ ca bhṛgor astraṃ ca saṃsmaran 08,057.015d*0866_02 dṛṣṭiṃ muṣṭiṃ ca saṃdhānaṃ smṛtvā rāmopadeśajam 08,057.015d*0866_03 dhanaṃjayaṃ jaye prepsuḥ pratyudgamya mahārathān 08,057.015d*0866_04 vājividyāparijñāne na me yuddhe bale hariḥ 08,057.015d*0866_05 na māṃ vijeṣyate karṇa gadāyuddhe viśeṣataḥ 08,057.015d@027_0001 dhanurjyā candratārārkapatākā kiṅkiṇīyutā 08,057.015d@027_0002 paśya karṇārjunasyaiṣā saudāminy ambare yathā 08,057.015d@027_0003 eṣa dhvajāgre pārthasya prekṣamāṇaḥ samantataḥ 08,057.015d@027_0004 dṛśyate vānaro bhīmo vīkṣatāṃ bhayavardhanaḥ 08,057.015d@027_0005 etac cakraṃ gadā śaṅkhaḥ śārṅgaṃ kṛṣṇasya ca prabho 08,057.015d@027_0006 dṛśyate pāṇḍavarathe vāhayānasya vājinaḥ 08,057.015d@027_0007 etat kūjati gāṇḍīvaṃ vikṛṣṭaṃ savyasācinā 08,057.015d@027_0008 ete hastavatā muktā ghnanty amitrāñ śitāḥ śarāḥ 08,057.015d@027_0009 viśālāyatatāmrākṣaiḥ pūrṇacandranibhānanaiḥ 08,057.015d@027_0010 eṣā bhūḥ kīryate rājñāṃ śirobhir apalāyinām 08,057.015d@027_0011 ete parighasaṃkāśāḥ puṇyagandhānulepanāḥ 08,057.015d@027_0012 udyatā raṇaśauṇḍānāṃ pātyante sāyudhā bhujāḥ 08,057.015d@027_0013 nirastajihvānetrāntā vājinaḥ sahasādibhiḥ 08,057.015d@027_0014 patitāḥ pātyamānāś ca kṣitau kṣīṇā viśerate 08,057.015d@027_0015 ete parvataśṛṅgāṇāṃ tulyā haimavatā gajāḥ 08,057.015d@027_0016 saṃchinnahastāḥ pārthena prapatanty adrayo yathā 08,057.015d@027_0017 gandharvanagarākārā rathā hatanareśvarāḥ 08,057.015d@027_0018 vimānānīva puṇyānte svargiṇāṃ nipatanty amī 08,057.015d@027_0019 vyākulīkṛtam atyarthaṃ paśya sainyaṃ kirīṭinā 08,057.015d@027_0020 nānāmṛgasahasrāṇāṃ yūthaṃ kesariṇā yathā 08,057.016a eṣā vidīryate senā dhārtarāṣṭrī samantataḥ 08,057.016c arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nighnataḥ śātravān bahūn 08,057.017a varjayan sarvasainyāni tvarate hi dhanaṃjayaḥ 08,057.017c tvadartham iti manye 'haṃ yathāsyodīryate vapuḥ 08,057.018a na hy avasthāpyate pārtho yuyutsuḥ kena cit saha 08,057.018c tvām ṛte krodhadīpto hi pīḍyamāne vṛkodare 08,057.019a virathaṃ dharmarājaṃ ca dṛṣṭvā sudṛḍhavikṣatam 08,057.019c śikhaṇḍinaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 08,057.020a draupadeyān yudhāmanyum uttamaujasam eva ca 08,057.020c nakulaṃ sahadevaṃ ca bhrātarau dvau samīkṣya ca 08,057.021a sahasaikarathaḥ pārthas tvām abhyeti paraṃtapa 08,057.021c krodharaktekṣaṇaḥ kruddho jighāṃsuḥ sarvadhanvinām 08,057.022a tvarito 'bhipataty asmāṃs tyaktvā sainyāny asaṃśayam 08,057.022c tvaṃ karṇa pratiyāhy enaṃ nāsty anyo hi dhanurdharaḥ 08,057.023a na taṃ paśyāmi loke 'smiṃs tvatto 'py anyaṃ dhanurdharam 08,057.023c arjunaṃ samare kruddhaṃ yo velām iva dhārayet 08,057.023d*0867_01 yo 'rjunaṃ sāgaraughābhaṃ kruddhaṃ veleva vārayet 08,057.024a na cāsya rakṣāṃ paśyāmi pṛṣṭhato na ca pārśvataḥ 08,057.024c eka evābhiyāti tvāṃ paśya sāphalyam ātmanaḥ 08,057.025a tvaṃ hi kṛṣṇau raṇe śaktaḥ saṃsādhayitum āhave 08,057.025c tavaiṣa bhāro rādheya pratyudyāhi dhanaṃjayam 08,057.026a tvaṃ kṛto hy eva bhīṣmeṇa droṇadrauṇikṛpair api 08,057.026c savyasācipratirathas taṃ nivartaya pāṇḍavam 08,057.026d*0868_01 savyasācinam āyāntaṃ nivāraya mahāraṇe 08,057.027a lelihānaṃ yathā sarpaṃ garjantam ṛṣabhaṃ yathā 08,057.027c layasthitaṃ yathā vyāghraṃ jahi karṇa dhanaṃjayam 08,057.028a ete dravanti samare dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ 08,057.028c arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nirapekṣā janādhipāḥ 08,057.029a dravatām atha teṣāṃ tu yudhi nānyo 'sti mānavaḥ 08,057.029c bhayahā yo bhaved vīra tvām ṛte sūtanandana 08,057.030a ete tvāṃ kuravaḥ sarve dvīpam āsādya saṃyuge 08,057.030c viṣṭhitāḥ puruṣavyāghra tvattaḥ śaraṇakāṅkṣiṇaḥ 08,057.031a vaidehāmbaṣṭhakāmbojās tathā nagnajitas tvayā 08,057.031c gāndhārāś ca yayā dhṛtyā jitāḥ saṃkhye sudurjayāḥ 08,057.032a tāṃ dhṛtiṃ kuru rādheya tataḥ pratyehi pāṇḍavam 08,057.032c vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ prīyamāṇaṃ kirīṭinā 08,057.032d*0869_01 pratyudyāhi mahābāho pauruṣe mahati sthitaḥ 08,057.032d*0870_01 yathaikena tvayā pūrvaṃ kṛto digvijayo mahān 08,057.032d*0870_02 kaliṅgādhipatiṃ jitvā tavānītā tadantare 08,057.032d*0870_03 duryodhanasya mahiṣī jarāsaṃdhaṃ vijitya ca 08,057.032d*0870_04 tad eva sattvam ālambya jahi pārthaṃ dhanaṃjayam 08,057.033 karṇa uvāca 08,057.033a prakṛtistho hi me śalya idānīṃ saṃmatas tathā 08,057.033c pratibhāsi mahābāho vibhīś caiva dhanaṃjayāt 08,057.034a paśya bāhvor balaṃ me 'dya śikṣitasya ca paśya me 08,057.034c eko 'dya nihaniṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahācamūm 08,057.035a kṛṣṇau ca puruṣavyāghrau tac ca satyaṃ bravīmi te 08,057.035c nāhatvā yudhi tau vīrāv apayāsye kathaṃ cana 08,057.036a svapsye vā nihatas tābhyām asatyo hi raṇe jayaḥ 08,057.036c kṛtārtho vā bhaviṣyāmi hatvā tāv atha vā hataḥ 08,057.036d*0871_01 nihato vā gamiṣyāmi naikānto 'sti raṇe jayaḥ 08,057.036d*0871_02 kṛtārtho vā gamiṣyāmi hato vā svagam āpnuyām 08,057.036d*0872_00 śalya uvāca 08,057.036d*0872_01 ajayyam enaṃ pravadanti yuddhe 08,057.036d*0872_02 mahārathāḥ karṇa rathapravīram 08,057.036d*0872_03 ekākinaṃ kim u kṛṣṇābhiguptaṃ 08,057.036d*0872_04 vijetum enaṃ ka ihotsaheta 08,057.037a naitādṛśo jātu babhūva loke; rathottamo yāvad anuśrutaṃ naḥ 08,057.037b*0873_01 adyāhaṃ taṃ nihaniṣyāmi saṃkhye 08,057.037b*0873_02 dhanaṃjayaṃ paśyatas te samṛddham 08,057.037c tam īdṛśaṃ pratiyotsyāmi pārthaṃ; mahāhave paśya ca pauruṣaṃ me 08,057.038a rathe caraty eṣa rathapravīraḥ; śīghrair hayaiḥ kauravarājaputraḥ 08,057.038c sa vādya māṃ neṣyati kṛcchram etat; karṇasyāntād etad antāḥ stha sarve 08,057.038d*0874_01 rathān varān eti rathapravīraḥ 08,057.038d*0874_02 śīghrair hayaiḥ kauravarājaputraḥ 08,057.038d*0874_03 sa cādya māṃ neṣyati kṣipram antaṃ 08,057.038d*0874_04 karṇo 'syānte 'py atra bhavet samarthaḥ 08,057.039a asvedinau rājaputrasya hastāv; avepinau jātakiṇau bṛhantau 08,057.039c dṛḍhāyudhaḥ kṛtimān kṣiprahasto; na pāṇḍaveyena samo 'sti yodhaḥ 08,057.040a gṛhṇāty anekān api kaṅkapatrān; ekaṃ yathā tān kṣitipān pramathya 08,057.040c te krośamātraṃ nipatanty amoghāḥ; kas tena yodho 'sti samaḥ pṛthivyām 08,057.040d*0875_01 gṛhṇan vimuñcan sa nimeṣamātrāt 08,057.040d*0875_02 puraṃdarasyeva ca tulyavīryaḥ 08,057.040d*0875_03 te krośamātre nipatanty amoghā 08,057.040d*0875_04 na pāṇḍavasya sadṛśo 'sti kaś cit 08,057.040d*0876_01 atīvānyān dhanuṣā rājaputras 08,057.040d*0876_02 tv atīvānyān keśavaś cakrayuddhe 08,057.041a atoṣayat pāṇḍaveyo hutāśaṃ; kṛṣṇadvitīyo 'tirathas tarasvī 08,057.041c lebhe cakraṃ yatra kṛṣṇo mahātmā; dhanur gāṇḍīvaṃ pāṇḍavaḥ savyasācī 08,057.042a śvetāśvayuktaṃ ca sughoṣam agryaṃ; rathaṃ mahābāhur adīnasattvaḥ 08,057.042c maheṣudhī cākṣayau divyarūpau; śastrāṇi divyāni ca havyavāhāt 08,057.043a tathendraloke nijaghāna daityān; asaṃkhyeyān kālakeyāṃś ca sarvān 08,057.043c lebhe śaṅkhaṃ devadattaṃ sma tatra; ko nāma tenābhyadhikaḥ pṛthivyām 08,057.044a mahādevaṃ toṣayām āsa caiva; sākṣāt suyuddhena mahānubhāvaḥ 08,057.044c lebhe tataḥ pāśupataṃ sughoraṃ; trailokyasaṃhārakaraṃ mahāstram 08,057.045a pṛthak pṛthag lokapālāḥ sametā; dadur hy astrāṇy aprameyāṇi yasya 08,057.045c yais tāñ jaghānāśu raṇe nṛsiṃhān; sa kālakhañjān asurān sametān 08,057.046a tathā virāṭasya pure sametān; sarvān asmān ekarathena jitvā 08,057.046c jahāra tad godhanam ājimadhye; vastrāṇi cādatta mahārathebhyaḥ 08,057.047a tam īdṛśaṃ vīryaguṇopapannaṃ; kṛṣṇadvitīyaṃ varaye raṇāya 08,057.047b*0877_01 tam āhvayan sāhasam uttamaṃ vai 08,057.047b*0877_02 jāne svayaṃ sarvalokasya śalya 08,057.047c anantavīryeṇa ca keśavena; nārāyaṇenāpratimena guptam 08,057.048a varṣāyutair yasya guṇā na śakyā; vaktuṃ sametair api sarvalokaiḥ 08,057.048c mahātmanaḥ śaṅkhacakrāsipāṇer; viṣṇor jiṣṇor vasudevātmajasya 08,057.048e bhayaṃ me vai jāyate sādhvasaṃ ca; dṛṣṭvā kṛṣṇāv ekarathe sametau 08,057.048f*0878_01 atīva pārtho yudhi kārmukibhyo 08,057.048f*0878_02 nārāyaṇaś cāprati cakrayuddhe 08,057.048f*0879_01 evaṃvidhau pāṇḍavavāsudevau 08,057.048f*0879_02 calet svadeśād dhi bhavān na kṛṣṇau 08,057.048f*0880_00 karṇaḥ 08,057.048f*0880_01 kiṃ madrarājārjunavarṇanena 08,057.048f*0880_02 māṃ bhīṣayasy adya raṇe 'pramattam 08,057.048f*0880_03 nāhaṃ tvayā bhīṣayituṃ hi śakyo 08,057.048f*0880_04 bandīva tasyaiva guṇāṃś ca stauṣi 08,057.048f*0880_05 vīryeṇa yukto yudhi phalguno 'sau 08,057.048f*0880_06 gupto yathā keśavenādya saṃkhye 08,057.048f*0880_07 tathāpi te paśyatas taṃ nihanmi 08,057.048f*0880_08 tūṣṇīṃ sthitaś codaya tāvad aśvān 08,057.048f*0880_09 dṛṣṭvā kṛṣṇāv ekarathe sametāv 08,057.048f*0880_10 atīva harṣo mama jāyate 'dya 08,057.049a ubhau hi śūrau kṛtinau dṛḍhāstrau; mahārathau saṃhananopapannau 08,057.049b*0881_01 etādṛśau naravīrau sametau 08,057.049b*0881_02 sthānāc cyutau devakumārarūpau 08,057.049b*0881_03 agnyanilāv indrabṛhaspatī vā 08,057.049b*0881_04 yamāntakau vā śaśipūṣaṇau vā 08,057.049b*0881_05 bhagāṃśamitrāvaruṇāśvinau vā 08,057.049b*0881_06 marudgaṇā vā vasavaḥ sahendrāḥ 08,057.049b*0881_07 vyastāḥ samastāś ca yudhā na śaktā 08,057.049b*0881_08 jetuṃ prasahyārjunam acyutaṃ ca 08,057.049c etādṛśau phalgunavāsudevau; ko 'nyaḥ pratīyān mad ṛte nu śalya 08,057.049d*0882_01 manoratho yas tu mamādya śalya 08,057.049d*0882_02 madreśa yuddhaṃ prati pāṇḍavasya 08,057.049d*0882_03 nedaṃ cirād āśu bhaviṣyatīdam 08,057.049d*0882_04 atyadbhutaṃ citram atulyarūpam 08,057.049d*0883_01 sarveṣāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā 08,057.049d*0883_02 sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ 08,057.049d*0883_03 tāv ubhau puruṣavyāghrau samāne syandane sthitau 08,057.049d*0883_04 mām ekam abhiyoddhārau sujātaṃ bata śalya me 08,057.049d*0884_01 naitac cirāt kṣipram imaṃ rathaṃ me 08,057.049d*0884_02 pravartayaitāv abhiyāmi caiva 08,057.049d*0885_01 asmin muhūrte nihatau paśya kṛṣṇau 08,057.049d*0885_02 tābhyāṃ hataṃ vā yudhi māṃ ripubhyām 08,057.050a etāv ahaṃ yudhi vā pātayiṣye; māṃ vā kṛṣṇau nihaniṣyato 'dya 08,057.050c iti bruvañ śalyam amitrahantā; karṇo raṇe megha ivonnanāda 08,057.050d*0886_01 asmin muhūrte nihatau paśya kṛṣṇau 08,057.050d*0886_02 mayā hataṃ vā yudhi mām aribhyām 08,057.050d*0886_03 evaṃ bruvāṇaḥ sahasā mahārathas 08,057.050d*0886_04 tv abhyadravat pāṇḍavaṃ sūtaputraḥ 08,057.051a abhyetya putreṇa tavābhinanditaḥ; sametya covāca kurupravīrān 08,057.051c kṛpaṃ ca bhojaṃ ca mahābhujāv ubhau; tathaiva gāndhāranṛpaṃ sahānujam 08,057.051e guroḥ sutaṃ cāvarajaṃ tathātmanaḥ; padātino 'tha dvipasādino 'nyān 08,057.051f*0887_01 guroḥ sutas tatra tavātmajas tathā 08,057.051f*0887_02 padātisādidviradā rathās tathā 08,057.052a nirundhatābhidravatācyutārjunau; śrameṇa saṃyojayatāśu sarvataḥ 08,057.052c yathā bhavadbhir bhṛśavikṣatāv ubhau; sukhena hanyām aham adya bhūmipāḥ 08,057.053a tatheti coktvā tvaritāḥ sma te 'rjunaṃ; jighāṃsavo vīratamāḥ samabhyayuḥ 08,057.053b*0888_01 śaraiś ca jaghnur yudhi taṃ mahārathā 08,057.053b*0888_02 dhanaṃjayaṃ karṇanideśakāriṇaḥ 08,057.053c nadīnadān bhūrijalo mahārṇavo; yathā tathā tān samare 'rjuno 'grasat 08,057.054a na saṃdadhāno na tathā śarottamān; pramuñcamāno ripubhiḥ pradṛśyate 08,057.054b*0889_01 na saṃdadhan naiva samuddharañ śarān 08,057.054b*0889_02 na cābhimuñcann aribhiḥ sa dṛśyate 08,057.054c dhanaṃjayas tasya śaraiś ca dāritā; hatāś ca petur naravājikuñjarāḥ 08,057.055a śarārciṣaṃ gāṇḍivacārumaṇḍalaṃ; yugāntasūryapratimānatejasam 08,057.055c na kauravāḥ śekur udīkṣituṃ jayaṃ; yathā raviṃ vyādhitacakṣuṣo janāḥ 08,057.055d*0890_01 śarottamān sa prahitān mahārathaiś 08,057.055d*0890_02 ciccheda pārthaḥ prahasañ śaraughaiḥ 08,057.055d*0890_03 bhūyaś ca tān ahanad bāṇasaṃghān 08,057.055d*0890_04 gāṇḍīvadhanvāyatapūrṇamaṇḍalam 08,057.055d*0890_05 yathograraśmiḥ śuciśukramadhyagaḥ 08,057.055d*0890_06 sukhaṃ vivasvān harate jalaughān 08,057.055d*0890_07 tathārjuno bāṇagaṇān nirasya 08,057.055d*0890_08 dadāha senāṃ tava pārthivendra 08,057.056a tam abhyadhāvad visṛjañ śarān kṛpas; tathaiva bhojas tava cātmajaḥ svayam 08,057.056b*0891_01 mahāratho droṇasutaś ca sāyakair 08,057.056b*0891_02 avākiraṃs toyadharā yathācalam 08,057.056b*0892_01 jighāṃsavaḥ pātham asahyavikramaṃ 08,057.056b*0892_02 yathaiva vahniṃ śalabhā mahārciṣam 08,057.056c jighāṃsubhis tān kuśalaiḥ śarottamān; mahāhave saṃjavitān prayatnataḥ 08,057.056e śaraiḥ praciccheda ca pāṇḍavas tvaran; parābhinad vakṣasi ca tribhis tribhiḥ 08,057.057a sa gāṇḍivābhyāyatapūrṇamaṇḍalas; tapan ripūn arjunabhāskaro babhau 08,057.057c śarograraśmiḥ śuciśukramadhyago; yathaiva sūryaḥ pariveṣagas tathā 08,057.058a athāgryabāṇair daśabhir dhanaṃjayaṃ; parābhinad droṇasuto 'cyutaṃ tribhiḥ 08,057.058c caturbhir aśvāṃś caturaḥ kapiṃ tathā; śaraiḥ sa nārācavarair avākirat 08,057.059a tathā tu tat tat sphurad āttakārmukaṃ; tribhiḥ śarair yantṛśiraḥ kṣureṇa 08,057.059c hayāṃś caturbhiś caturas tribhir dhvajaṃ; dhanaṃjayo drauṇirathān nyapātayat 08,057.059d*0893_01 sa droṇaputrasya śarāsanaṃ balī 08,057.059d*0893_02 bhallena saṃchidya ca tad vyapātayat 08,057.060a sa roṣapūrṇo 'śanivajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ takṣakabhogavarcasam 08,057.060c subandhanaṃ kārmukam anyad ādade; yathā mahāhipravaraṃ gires tathā 08,057.061a svam āyudhaṃ copavikīrya bhūtale; dhanuś ca kṛtvā saguṇaṃ guṇādhikaḥ 08,057.061c samānayānāv ajitau narottamau; śarottamair drauṇir avidhyad antikāt 08,057.062a kṛpaś ca bhojaś ca tathātmajaś ca te; tamonudaṃ vāridharā ivāpatan 08,057.062b*0894_01 śarair anekair yudhi pāṇḍavarṣabham 08,057.062b*0894_02 mahārathāḥ saṃyugamūrdhani sthitāḥ 08,057.062b*0895_01 mahābalā vītabhayā raṇājire 08,057.062c kṛpasya pārthaḥ saśaraṃ śarāsanaṃ; hayān dhvajaṃ sārathim eva patribhiḥ 08,057.062d*0896_01 samārpayad bāhusahasravikramas 08,057.062d*0896_02 tathā yathā vajradharaḥ purā baleḥ 08,057.062d*0896_03 sa pārthabāṇair vinipātitāyudho 08,057.062d*0896_04 dhvajāvamarde ca kṛte mahāhave 08,057.062d*0896_05 kṛtaḥ kṛpo bāṇasahasrayantrito 08,057.062d*0896_06 yathāpageyaḥ prathamaṃ kirīṭinā 08,057.063a śaraiḥ praciccheda tavātmajasya; dhvajaṃ dhanuś ca pracakarta nardataḥ 08,057.063c jaghāna cāśvān kṛtavarmaṇaḥ śubhān; dhvajaṃ ca ciccheda tataḥ pratāpavān 08,057.064a savājisūteṣv asanān saketanāñ; jaghāna nāgāśvarathāṃs tvaraṃś ca saḥ 08,057.064c tataḥ prakīrṇaṃ sumahad balaṃ tava; pradāritaṃ setur ivāmbhasā yathā 08,057.064e tato 'rjunasyāśu rathena keśavaś; cakāra śatrūn apasavyam āturān 08,057.065a tataḥ prayāntaṃ tvaritaṃ dhanaṃjayaṃ; śatakratuṃ vṛtranijaghnuṣaṃ yathā 08,057.065c samanvadhāvan punar ucchritair dhvajai; rathaiḥ suyuktair apare yuyutsavaḥ 08,057.066a athābhisṛtya prativārya tān arīn; dhanaṃjayasyābhi rathaṃ mahārathāḥ 08,057.066c śikhaṇḍiśaineyayamāḥ śitaiḥ śarair; vidārayanto vyanadan subhairavam 08,057.067a tato 'bhijaghnuḥ kupitāḥ parasparaṃ; śarais tadāñjogatibhiḥ sutejanaiḥ 08,057.067c kurupravīrāḥ saha sṛñjayair yathā;surāḥ purā devavarair ayodhayan 08,057.068a jayepsavaḥ svargamanāya cotsukāḥ; patanti nāgāśvarathāḥ paraṃtapa 08,057.068c jagarjur uccair balavac ca vivyadhuḥ; śaraiḥ sumuktair itaretaraṃ pṛthak 08,057.069a śarāndhakāre tu mahātmabhiḥ kṛte; mahāmṛdhe yodhavaraiḥ parasparam 08,057.069c babhur daśāśā na divaṃ ca pārthiva; prabhā ca sūryasya tamovṛtābhavat 08,057.069d*0897_01 śarāndhakāraṃ ca kṛtaṃ mahātmabhis 08,057.069d*0897_02 tadā diśo na prababhuḥ śarārditāḥ 08,058.001 saṃjaya uvāca 08,058.001a rājan kurūṇāṃ pravarair balair bhīmam abhidrutam 08,058.001c majjantam iva kaunteyam ujjihīrṣur dhanaṃjayaḥ 08,058.002a vimṛdya sūtaputrasya senāṃ bhārata sāyakaiḥ 08,058.002c prāhiṇon mṛtyulokāya paravīrān dhanaṃjayaḥ 08,058.003a tato 'syāmbaram āvṛtya śarajālāni bhāgaśaḥ 08,058.003c adṛśyanta tathānye ca nighnantas tava vāhinīm 08,058.004a sa pakṣisaṃghācaritam ākāśaṃ pūrayañ śaraiḥ 08,058.004c dhanaṃjayo mahārāja kurūṇām antako 'bhavat 08,058.005a tato bhallaiḥ kṣurapraiś ca nārācair nirmalair api 08,058.005c gātrāṇi prākṣiṇot pārthaḥ śirāṃsi ca cakarta ha 08,058.006a chinnagātrair vikavacair viśiraskaiḥ samantataḥ 08,058.006c patitaiś ca patadbhiś ca yodhair āsīt samāvṛtam 08,058.007a dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ syandanāśvanaradvipaiḥ 08,058.007b*0898_01 saṃchinnabhinnavidhvastair vyaṅgāṅgāvayavaiḥ stṛtā 08,058.007b*0898_02 sudurgamā suviṣamā ghorātyarthaṃ sudurdṛśā 08,058.007c raṇabhūmir abhūd rājan mahāvaitaraṇī yathā 08,058.007f*0899_01 gatasattvaiḥ sasattvaiś ca saṃvṛtāsīd vasuṃdharā 08,058.008a īṣācakrākṣabhaṅgaiś ca vyaśvaiḥ sāśvaiś ca yudhyatām 08,058.008c sasūtair hatasūtaiś ca rathaiḥ stīrṇābhavan mahī 08,058.008d*0900_01 sasūtair hatasūtaiś ca sādihīnaiś ca vājibhiḥ 08,058.008d*0900_02 īṣācakrākṣabhagnaiś ca rathaiḥ stīrṇā vasuṃdharā 08,058.009a suvarṇavarmasaṃnāhair yodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 08,058.009c āsthitāḥ kṛtavarmāṇo bhadrā nityamadā dvipāḥ 08,058.009e kruddhāḥ kruddhair mahāmātraiḥ preṣitārjunam abhyayuḥ 08,058.010a catuḥśatāḥ śaravarṣair hatāḥ petuḥ kirīṭinā 08,058.010c paryastānīva śṛṅgāṇi sasattvāni mahāgireḥ 08,058.011a dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ stīrṇā bhūr varavāraṇaiḥ 08,058.011b*0901_01 samantāj jaladaprakhyān vāraṇān madavarṣiṇaḥ 08,058.011c abhipede 'rjunaratho ghanān bhindann ivāṃśumān 08,058.012a hatair gajamanuṣyāśvair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ 08,058.012c viśastrapatrakavacair yuddhaśauṇḍair gatāsubhiḥ 08,058.012e apaviddhāyudhair mārgaḥ stīrṇo 'bhūt phalgunena vai 08,058.013a vyasphūrjayac ca gāṇḍīvaṃ sumahad bhairavasvanam 08,058.013c ghoro vajraviniṣpeṣaḥ stanayitnor ivāmbare 08,058.014a tataḥ prādīryata camūr dhanaṃjayaśarāhatā 08,058.014c mahāvātasamāviddhā mahānaur iva sāgare 08,058.015a nānārūpāḥ praharaṇāḥ śarā gāṇḍīvacoditāḥ 08,058.015c alātolkāśaniprakhyās tava sainyaṃ vinirdahan 08,058.016a mahāgirau veṇuvanaṃ niśi prajvalitaṃ yathā 08,058.016c tathā tava mahat sainyaṃ prāsphurac charapīḍitam 08,058.017a saṃpiṣṭadagdhavidhvastaṃ tava sainyaṃ kirīṭinā 08,058.017c hataṃ pravihataṃ bāṇaiḥ sarvataḥ pradrutaṃ diśaḥ 08,058.018a mahāvane mṛgagaṇā dāvāgnigrasitā yathā 08,058.018c kuravaḥ paryavartanta nirdagdhāḥ savyasācinā 08,058.019a utsṛjya hi mahābāhuṃ bhīmasenaṃ tadā raṇe 08,058.019c balaṃ kurūṇām udvignaṃ sarvam āsīt parāṅmukham 08,058.020a tataḥ kuruṣu bhagneṣu bībhatsur aparājitaḥ 08,058.020c bhīmasenaṃ samāsādya muhūrtaṃ so 'bhyavartata 08,058.021a samāgamya sa bhīmena mantrayitvā ca phalgunaḥ 08,058.021c viśalyam arujaṃ cāsmai kathayitvā yudhiṣṭhiram 08,058.022a bhīmasenābhyanujñātas tataḥ prāyād dhanaṃjayaḥ 08,058.022c nādayan rathaghoṣeṇa pṛthivīṃ dyāṃ ca bhārata 08,058.023a tataḥ parivṛto bhīmair daśabhiḥ śatrupuṃgavaiḥ 08,058.023c duḥśāsanād avarajais tava putrair dhanaṃjayaḥ 08,058.024a te tam abhyardayan bāṇair ulkābhir iva kuñjaram 08,058.024c ātateṣv asanāḥ krūrā nṛtyanta iva bhārata 08,058.025a apasavyāṃs tu tāṃś cakre rathena madhusūdanaḥ 08,058.025b*0902_01 niyuktān hi sa tān mene yamāyāśu kirīṭinā 08,058.025c tatas te prādravañ śūrāḥ parāṅmukharathe 'rjune 08,058.026a teṣām āpatatāṃ ketūn rathāṃś cāpāni sāyakān 08,058.026c nārācair ardhacandraiś ca kṣipraṃ pārtho nyapātayat 08,058.027a athānyair daśabhir bhallaiḥ śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat 08,058.027c roṣasaṃraktanetrāṇi saṃdaṣṭauṣṭhāni bhūtale 08,058.027e tāni vaktrāṇi vibabhur vyomni tārāgaṇā iva 08,058.028a tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśa kauravān 08,058.028c rukmāṅgadān rukmapuṅkhair viddhvā prāyād amitrahā 08,059.001 saṃjaya uvāca 08,059.001a taṃ tu yāntaṃ mahāvegair aśvaiḥ kapivaradhvajam 08,059.001c yuddhāyābhyadravan vīrāḥ kurūṇāṃ navatī rathāḥ 08,059.001d*0903_01 kṛtvā saṃśaptakā ghorāñ śapathān brāhmalaukikān 08,059.001e parivavrur naravyāghrā naravyāghraṃ raṇe 'rjunam 08,059.002a kṛṣṇaḥ śvetān mahāvegān aśvān kanakabhūṣaṇān 08,059.002c muktājālapraticchannān praiṣīt karṇarathaṃ prati 08,059.003a tataḥ karṇarathaṃ yāntam arīn ghnantaṃ dhanaṃjayam 08,059.003c bāṇavarṣair abhighnantaḥ saṃśaptakarathā yayuḥ 08,059.004a tvaramāṇāṃs tu tān sarvān sasūteṣvasanadhvajān 08,059.004c jaghāna navatiṃ vīrān arjuno niśitaiḥ śaraiḥ 08,059.005a te 'patanta hatā bāṇair nānārūpaiḥ kirīṭinā 08,059.005c savimānā yathā siddhāḥ svargāt puṇyakṣaye tathā 08,059.006a tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattama 08,059.006b*0904_01 kṣipram evābhisaṃkruddhāḥ samare 'rijighāṃsayā 08,059.006c nirbhayā bharataśreṣṭham abhyavartanta phalgunam 08,059.007a tad āyastam amuktāstram udīrṇavaravāraṇam 08,059.007c putrāṇāṃ te mahat sainyaṃ samarautsīd dhanaṃjayaḥ 08,059.008a śaktyṛṣṭitomaraprāsair gadānistriṃśasāyakaiḥ 08,059.008c prācchādayan maheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam 08,059.009a tāṃ kurūṇāṃ pravitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām 08,059.009c vyadhamat pāṇḍavo bāṇais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ 08,059.010a tato mlecchāḥ sthitair mattais trayodaśaśatair gajaiḥ 08,059.010c pārśvato 'bhyahanan pārthaṃ tava putrasya śāsanāt 08,059.011a karṇinālīkanārācais tomaraiḥ prāsaśaktibhiḥ 08,059.011c kampanair bhiṇḍipālaiś ca rathasthaṃ pārtham ārdayan 08,059.012a tām astravṛṣṭiṃ prahitāṃ dvipasthair yavanaiḥ smayan 08,059.012c ciccheda niśitair bhallair ardhacandraiś ca phalgunaḥ 08,059.013a atha tān dviradān sarvān nānāliṅgair mahāśaraiḥ 08,059.013c sapatākān sahārohān girīn vajrair ivābhinat 08,059.014a te hemapuṅkhair iṣubhir ācitā hemamālinaḥ 08,059.014c hatāḥ petur mahānāgāḥ sāgnijvālā ivādrayaḥ 08,059.015a tato gāṇḍīvanirghoṣo mahān āsīd viśāṃ pate 08,059.015c stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām 08,059.016a kuñjarāś ca hatā rājan prādravaṃs te samantataḥ 08,059.016c aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa 08,059.017a rathā hīnā mahārāja rathibhir vājibhis tathā 08,059.017c gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ 08,059.018a aśvārohā mahārāja dhāvamānās tatas tataḥ 08,059.018b*0905_01 nardantaḥ kūjamānāś ca manuṣyagajavājinaḥ 08,059.018c tatra tatraiva dṛśyante patitāḥ pārthasāyakaiḥ 08,059.019a tasmin kṣaṇe pāṇḍavasya bāhvor balam adṛśyata 08,059.019c yat sādino vāraṇāṃś ca rathāṃś caiko 'jayad yudhi 08,059.019d*0906_01 asaṃyuktāś ca te rājan parivṛttā raṇaṃ prati 08,059.019d*0906_02 narā nāgā rathāś caiva nadanto 'rjunam abhyayuḥ 08,059.020a tatas tryaṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha 08,059.020c dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājan bhīmasenaḥ kirīṭinam 08,059.021a hatāvaśeṣān utsṛjya tvadīyān kati cid rathān 08,059.021c javenābhyadravad rājan dhanaṃjayarathaṃ prati 08,059.022a tatas tat prādravat sainyaṃ hatabhūyiṣṭham āturam 08,059.022c dṛṣṭvā yad arjunaṃ bhīmo jagāma bhrātaraṃ prati 08,059.023a hatāvaśiṣṭāṃs turagān arjunena mahājavān 08,059.023c bhīmo vyadhamad abhrānto gadāpāṇir mahāhave 08,059.023d*0907_01 gadāpāṇiṃ tadā bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata bhāratāḥ 08,059.023d*0907_02 menire tam anuprāptaṃ daṇḍahastam ivāntakam 08,059.024a kālarātrim ivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām 08,059.024c prākārāṭṭapuradvāradāraṇīm atidāruṇām 08,059.025a tato gadāṃ nṛnāgāśveṣv āśu bhīmo vyavāsṛjat 08,059.025b*0908_01 gajān aśvān hayārohān uddiśyoddiśya bhārata 08,059.025c sā jaghāna bahūn aśvān aśvārohāṃś ca māriṣa 08,059.026a kāṃsyāyasatanutrāṃs tān narān aśvāṃś ca pāṇḍavaḥ 08,059.026c pothayām āsa gadayā saśabdaṃ te 'patan hatāḥ 08,059.026d*0909_01 kṣaṇena bhīmaḥ saṃkruddhas tān ninye vai yamakṣayam 08,059.026f*0910_01 tataḥ sa samaraślāghī gajānīkam apātayat 08,059.026f*0910_02 gadayā vyadhamat saṃkhye daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 08,059.026f*0910_03 gajān sakaṅkaṭān mattān sārohān sapatākinaḥ 08,059.026f*0910_04 nyahanal līlayā rājañ śikṣayā ca balena ca 08,059.026f*0910_05 te gajā bahvaśobhanta hanyamānā mahāraṇe 08,059.026f*0910_06 vinadanto yathā tūrṇaṃ pakṣavanta ivādrayaḥ 08,059.026f*0910_07 nipetur urvyāṃ samare bhīmasenena pīḍitāḥ 08,059.026f*0910_08 chinnapakṣā yathā kāle vajrarugṇā ivādrayaḥ 08,059.026f*0911_01 dantair daśanto vasudhāṃ śerate kṣatajokṣitāḥ 08,059.026f*0911_02 bhagnamūrdhāsthicaraṇāḥ kravyādagaṇabhojanāḥ 08,059.026f*0911_03 asṛṅmāṃsavasābhiś ca tṛptā māṃsavasāśanāḥ 08,059.026f*0911_04 asthīny apy aśnatī tasthau kālarātrīva durdṛśā 08,059.026f*0911_05 sahasrāṇi daśāśvānāṃ hatvā pattīṃś ca bhūyasā 08,059.026f*0911_06 bhīmo 'bhyadhāvat saṃkruddho gadāpāṇir itas tataḥ 08,059.026f*0911_07 gadāpāṇiṃ tato bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata tāvakāḥ 08,059.026f*0911_08 menire samanuprāptaṃ kālaṃ daṇḍodyataṃ yathā 08,059.026f*0911_09 sa matta iva mātaṅgaḥ saṃkruddhaḥ pāṇḍunandanaḥ 08,059.026f*0911_10 praviveśa gajānīkaṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā 08,059.026f*0911_11 vigāhya ca gajānīkaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 08,059.026f*0911_12 kṣaṇena bhīmaḥ saṃkruddhas tān ninye yamasādanam 08,059.026f*0911_13 gajān sakaṅkaṭān mattān sarohān sapatākinaḥ 08,059.026f*0911_14 patataḥ samapaśyāma sapakṣān parvatān iva 08,059.027a hatvā tu tad gajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 08,059.027c punaḥ svaratham āsthāya pṛṣṭhato 'rjunam anvagāt 08,059.028a hataṃ parāṅmukhaprāyaṃ nirutsāhaṃ paraṃ balam 08,059.028c vyālambata mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam 08,059.029a vilambamānaṃ tat sainyam apragalbham avasthitam 08,059.029c dṛṣṭvā prācchādayad bāṇair arjunaḥ prāṇatāpanaiḥ 08,059.029d*0912_01 narāśvarathamātaṅgā yudhi gāṇḍīvadhanvanā 08,059.029d*0912_02 śaravrātaiś citā rejuḥ kadambā iva kesaraiḥ 08,059.030a tataḥ kurūṇām abhavad ārtanādo mahāmṛdhe 08,059.030b*0913_01 śataśo vadhyamānānāṃ niśitair arjuneṣubhiḥ 08,059.030c rathāśvanāgāsuharair vadhyatām arjuneṣubhiḥ 08,059.030d*0914_01 kurūṇāṃ tu mahārāja āsīd ārtasvaro mahān 08,059.030d*0914_02 narāśvanāgāsuharān dṛṣṭvā bāṇān kirīṭinaḥ 08,059.031a hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ tasthau līyamānaṃ parasparam 08,059.031c alātacakravat sainyaṃ tadābhramata tāvakam 08,059.031d*0915_01 tatas tad yuddham abhavat kurūṇāṃ sumahad balam 08,059.031d*0915_02 na hy atrāsīd anirbhinno rathaḥ sādī hayo gajaḥ 08,059.031d*0916_01 tataḥ śaradhvastam abhūt kurūṇāṃ sumahad balam 08,059.031d*0916_02 na tatrāsīd anirbhinno ratho vājī naro gajaḥ 08,059.032a ādīptaṃ tava tat sainyaṃ śaraiś chinnatanucchadam 08,059.032c āsīt svaśoṇitaklinnaṃ phullāśokavanaṃ yathā 08,059.032d*0917_01 tat sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ 08,059.032d*0917_02 na jahau samaraṃ prāpya phalgunaṃ śatrutāpanam 08,059.032d*0917_03 tatrādbhutam apaśyāma kauravāṇāṃ parākramam 08,059.032d*0917_04 vadhyamānāpi yat pārthaṃ na jahuḥ samare prabho 08,059.033a tad dṛṣṭvā kuravas tatra vikrāntaṃ savyasācinaḥ 08,059.033c nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite 08,059.034a aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃpātam āhave 08,059.034c matvā nyavartan kuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā 08,059.035a te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāś ca sāyakaiḥ 08,059.035c pradudruvur diśo bhītāś cukruśuś cāpi sūtajam 08,059.036a abhyadravata tān pārthaḥ kirañ śaraśatān bahūn 08,059.036c harṣayan pāṇḍavān yodhān bhīmasenapurogamān 08,059.037a putrās tu te mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati 08,059.037c agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo 'bhavat tadā 08,059.038a kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva 08,059.038c karṇam evopalīyanta bhayād gāṇḍīvadhanvanaḥ 08,059.039a yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyor bhītāni bhārata 08,059.039c dharmam evopalīyante karmavanti hi yāni ca 08,059.040a tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrās tava narādhipa 08,059.040c upālīyanta saṃtrāsāt pāṇḍavasya mahātmanaḥ 08,059.041a tāñ śoṇitapariklinnān viṣamasthāñ śarāturān 08,059.041c mā bhaiṣṭety abravīt karṇo hy abhito mām iteti ca 08,059.042a saṃbhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balāt pārthena tāvakam 08,059.042c dhanur visphārayan karṇas tasthau śatrujighāṃsayā 08,059.042d*0918_01 viṣphārayitvā durdharṣaś cāpam ādhirathir mahat 08,059.042d*0919_01 tān vidrutān kurūn dṛṣṭvā karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 08,059.042d*0920_01 saṃcintayitvā pārthasya vadhe dadhre manaḥ śvasan 08,059.042d*0920_02 visphārya sumahac cāpaṃ tataś cādhirathir vṛṣaḥ 08,059.042e pāñcālān punar ādhāvat paśyataḥ savyasācinaḥ 08,059.043a tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ 08,059.043c karṇaṃ vavarṣur bāṇaughair yathā meghā mahīdharam 08,059.043d*0921_01 śaraughaiś chādayām āsa mahāmegha ivācalam 08,059.044a tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa 08,059.044c vyayojayanta pāñcālān prāṇaiḥ prāṇabhṛtāṃ vara 08,059.044d*0922_01 pāñcālānāṃ harat prāṇāṃs tamāṃsīva tamonudaḥ 08,059.045a tato raṇo mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate 08,059.045c vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe 'mitraghātinām 08,060.001 saṃjaya uvāca 08,060.001a tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu; varūthinā śvetahayena rājan 08,060.001c pāñcālaputrān vyadhamat sūtaputro; maheṣubhir vāta ivābhrasaṃghān 08,060.002a sūtaṃ rathād añjalikena pātya; jaghāna cāśvāñ janamejayasya 08,060.002c śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallair; avākirad dhanuṣī cāpy akṛntat 08,060.003a dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhir; jaghāna cāśvaṃ dakṣiṇaṃ tasya saṃkhye 08,060.003c hatvā cāśvān sātyakeḥ sūtaputraḥ; kaikeyaputraṃ nyavadhīd viśokam 08,060.004a tam abhyadhāvan nihate kumāre; kaikeyasenāpatir ugradhanvā 08,060.004c śarair vibhinnaṃ bhṛśam ugravegaiḥ; karṇātmajaṃ so 'bhyahanat suṣeṇam 08,060.005a tasyārdhacandrais tribhir uccakarta; prasahya bāhū ca śiraś ca karṇaḥ 08,060.005c sa syandanād gām apatad gatāsuḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivāvarugṇaḥ 08,060.006a hatāśvam añjogatibhiḥ suṣeṇaḥ; śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ 08,060.006c pracchādya nṛtyann iva sautiputraḥ; śaineyabāṇābhihataḥ papāta 08,060.007a putre hate krodhaparītacetāḥ; karṇaḥ śinīnām ṛṣabhaṃ jighāṃsuḥ 08,060.007c hato 'si śaineya iti bruvan sa; vyavāsṛjad bāṇam amitrasāham 08,060.008a sa tasya ciccheda śaraṃ śikhaṇḍī; tribhis tribhiś ca pratutoda karṇam 08,060.008c śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ sa dhvajaṃ ca; cchittvā śarābhyām ahanat sujātam 08,060.009a śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhir avidhyad ugro; dānto dhārṣṭadyumnaśiraś cakarta 08,060.009c athābhinat sutasomaṃ śareṇa; sa saṃśitenādhirathir mahātmā 08,060.009d*0923_01 tato 'pare bhārata duṣprakampyāḥ 08,060.009d*0923_02 pāñcālānāṃ rathasaṃghāḥ sametāḥ 08,060.009d*0923_03 pratiśrutā hy antarikṣe gatābhā 08,060.009d*0923_04 dhanuḥpravīrās tu rathapravīrāḥ 08,060.010a athākrande tumule vartamāne; dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ 08,060.010c apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha; karṇaṃ jahīty abravīd rājasiṃha 08,060.011a tataḥ prahasyāśu narapravīro; rathaṃ rathenādhirather jagāma 08,060.011c bhaye teṣāṃ trāṇam icchan subāhur; abhyāhatānāṃ rathayūthapena 08,060.012a visphārya gāṇḍīvam athograghoṣaṃ; jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca 08,060.012c bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā; jaghāna nāgāśvarathān narāṃś ca 08,060.012d*0924_01 prītāḥ śukāḥ prādravann antarikṣe 08,060.012d*0924_02 guhā girīṇām apatan vayāṃsi 08,060.012d*0924_03 yan maṇḍalajyena vijṛmbhamāṇo 08,060.012d*0924_04 raudre muhūrte 'bhyapatat kirīṭī 08,060.013a taṃ bhīmaseno 'nu yayau rathena; pṛṣṭhe rakṣan pāṇḍavam ekavīram 08,060.013c tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ; karṇāya yātāv aribhir vimuktau 08,060.014a atrāntare sumahat sūtaputraś; cakre yuddhaṃ somakān saṃpramṛdnan 08,060.014c rathāśvamātaṅgagaṇāñ jaghāna; pracchādayām āsa diśaḥ śaraiś ca 08,060.015a tam uttamaujā janamejayaś ca; kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca 08,060.015c karṇaṃ vineduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ; saṃmardamānāḥ saha pārṣatena 08,060.016a te pañca pāñcālarathāḥ surūpair; vaikartanaṃ karṇam abhidravantaḥ 08,060.016c tasmād rathāc cyāvayituṃ na śekur; dhairyāt kṛtātmānam ivendriyāṇi 08,060.017a teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃs; tūṇaṃ patākāś ca nikṛtya bāṇaiḥ 08,060.017b*0925_01 teṣāṃ dhvajān vājisūtān patākās 08,060.017b*0925_02 tūṇīr dhanūṃṣi pracakarta bāṇaiḥ 08,060.017c tān pañcabhiḥ sa tv ahanat pṛṣatkaiḥ; karṇas tataḥ siṃha ivonnanāda 08,060.018a tasyāsyatas tān abhinighnataś ca; jyābāṇahastasya dhanuḥsvanena 08,060.018c sādridrumā syāt pṛthivī viśīrṇā; ity eva matvā janatā vyaṣīdat 08,060.019a sa śakracāpapratimena dhanvanā; bhṛśātatenādhirathiḥ śarān sṛjan 08,060.019c babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo; yathāṃśumālī pariveṣavāṃs tathā 08,060.020a śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhinac; chitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhir athottamaujasam 08,060.020c tribhir yudhāmanyum avidhyad āśugais; tribhis tribhiḥ somakapārṣatātmajau 08,060.021a parājitāḥ pañca mahārathās tu te; mahāhave sūtasutena māriṣa 08,060.021c nirudyamās tasthur amitramardanā; yathendriyārthātmavatā parājitāḥ 08,060.022a nimajjatas tān atha karṇasāgare; vipannanāvo vaṇijo yathārṇave 08,060.022c uddadhrire naubhir ivārṇavād rathaiḥ; sukalpitair draupadijāḥ svamātulān 08,060.023a tataḥ śinīnām ṛṣabhaḥ śitaiḥ śarair; nikṛtya karṇaprahitān iṣūn bahūn 08,060.023c vidārya karṇaṃ niśitair ayasmayais; tavātmajaṃ jyeṣṭham avidhyad aṣṭabhiḥ 08,060.024a kṛpo 'tha bhojaś ca tavātmajas tathā; svayaṃ ca karṇo niśitair atāḍayat 08,060.024c sa taiś caturbhir yuyudhe yadūttamo; digīśvarair daityapatir yathā tathā 08,060.025a samānateneṣvasanena kūjatā; bhṛśātatenāmitabāṇavarṣiṇā 08,060.025c babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ; śaran nabhomadhyagato yathā raviḥ 08,060.026a punaḥ samāsādya rathān sudaṃśitāḥ; śinipravīraṃ jugupuḥ paraṃtapāḥ 08,060.026c sametya pāñcālarathā mahāraṇe; marudgaṇāḥ śakram ivārinigrahe 08,060.027a tato 'bhavad yuddham atīva dāruṇaṃ; tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha 08,060.027c rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā; yathā surāṇām asuraiḥ purābhavat 08,060.028a rathadvipā vājipadātayo 'pi vā; bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ 08,060.028c paraspareṇābhihatāś ca caskhalur; vinedur ārtā vyasavo 'patanta ca 08,060.029a tathā gate bhīmam abhīs tavātmajaḥ; sasāra rājāvarajaḥ kirañ śaraiḥ 08,060.029c tam abhyadhāvat tvarito vṛkodaro; mahāruruṃ siṃha ivābhipetivān 08,060.030a tatas tayor yuddham atītamānuṣaṃ; pradīvyatoḥ prāṇadurodare 'bhavat 08,060.030c paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayor; udagrayoḥ śambaraśakrayor yathā 08,060.031a śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sutejanair; nijaghnatus tāv itaretaraṃ bhṛśam 08,060.031c sakṛtprabhinnāv iva vāśitāntare; mahāgajau manmathasaktacetasau 08,060.031d@028_0001 ālokya tau caiva parasparaṃ tataḥ 08,060.031d@028_0002 samaṃ ca śūrau ca sasārathī tadā 08,060.031d@028_0003 bhīmo 'bravīd yāhi duḥśāsanāya 08,060.031d@028_0004 duḥśāsano yāhi vṛkodarāya 08,060.031d@028_0005 tayo rathau sārathibhyāṃ pracoditau 08,060.031d@028_0006 samaṃ rathau tau sahasā samīyatuḥ 08,060.031d@028_0007 nānāyudhau citrapatākinadhvajau 08,060.031d@028_0008 bhīmaḥ 08,060.031d@028_0008 divīva pūrvaṃ balaśakrayo raṇe 08,060.031d@028_0009 diṣṭyāsi duḥśāsana adya dṛṣṭa 08,060.031d@028_0010 ṛṇaṃ pratīccheḥ sahavṛddhimūlam 08,060.031d@028_0011 ciroditaṃ taṃ yan mayā te sabhāyāṃ 08,060.031d@028_0012 kṛṣṇābhimarśena gṛhāṇa mattaḥ 08,060.031d@028_0013 sa evam uktas tu tato mahātmā 08,060.031d@028_0014 duḥśāsano vākyam uvāca vīraḥ 08,060.031d@028_0015 sarvaṃ smare naiva ca vismarāmi 08,060.031d@028_0016 udīryamāṇaṃ śṛṇu bhīmasena 08,060.031d@028_0017 smarāmi cātmaprabhavaṃ cirāya 08,060.031d@028_0018 yaj jātuṣe veśmani rātry ahāni 08,060.031d@028_0019 viśvāsahīnā mṛgayāṃ caranto 08,060.031d@028_0020 vasanti sarvatra nirākṛtās tu 08,060.031d@028_0021 mahad bhayād rātry ahani smarantas 08,060.031d@028_0022 tathopabhogāc ca sukhāc ca hīnāḥ 08,060.031d@028_0023 vaneṣv aṭanto girigahvarāṇi 08,060.031d@028_0024 pāñcālarājasya puraṃ praviṣṭāḥ 08,060.031d@028_0025 māyāṃ yūyaṃ kām api saṃpraviṣṭā 08,060.031d@028_0026 yato vṛtaḥ kṛṣṇayā phalguno vaḥ 08,060.031d@028_0027 saṃbhūya pāpais tad anāryavṛttaṃ 08,060.031d@028_0028 kṛtaṃ tadā mātṛkṛtānurūpam 08,060.031d@028_0029 eko vṛtaḥ pañcabhiḥ sābhipannā 08,060.031d@028_0030 hy alajjamānaiś ca parasparasya 08,060.031d@028_0031 smare sabhāyāṃ subalātmajena 08,060.031d@028_0032 saṃjayaḥ 08,060.031d@028_0032 dāsīkṛtāḥ stha saha kṛṣṇayā tu 08,060.031d@028_0033 tenaivam uktas tu tavātmajena 08,060.031d@028_0034 subālacittena vṛkodaro 'pi 08,060.031d@028_0035 pragṛhya cāpaṃ bhṛkuṭīṃ lalāṭe 08,060.031d@028_0036 kṛtvā tu roṣojjvalatāmranetraḥ 08,060.032a tavātmajasyātha vṛkodaras tvaran; dhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajam eva cācchinat 08,060.032c lalāṭam apy asya bibheda patriṇā; śiraś ca kāyāt prajahāra sāratheḥ 08,060.033a sa rājaputro 'nyad avāpya kārmukaṃ; vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat 08,060.033c svayaṃ niyacchaṃs turagān ajihmagaiḥ; śaraiś ca bhīmaṃ punar abhyavīvṛṣat 08,060.033d*0926_01 tataḥ śaraṃ sūryamarīcisaprabhaṃ 08,060.033d*0926_02 suvarṇavajrottamaratnabhūṣitam 08,060.033d*0926_03 mahendravajrāśanipātaduḥsahaṃ 08,060.033d*0926_04 mumoca bhīmāṅgavidāraṇakṣamam 08,060.033d*0927_01 sa tena nirbhinnatanur vṛkodaro 08,060.033d*0927_02 nipātitaḥ srastatanur gatāsuvat 08,060.033d*0927_03 prasārya bāhū rathavaryam āśritaḥ 08,060.033d*0927_04 punaś ca saṃjñām upalabhya cānadat 08,061.001 saṃjaya uvāca 08,061.001*0928_01 sa rājaputreṇa samārcchad ugraṃ 08,061.001*0928_02 duḥśāsanena nikṛto nikṛtyā 08,061.001a tatrākarod duṣkaraṃ rājaputro; duḥśāsanas tumule yudhyamānaḥ 08,061.001b*0929_01 yad bhīmasenaṃ pratiyodhayad raṇe 08,061.001b*0929_02 jambho yathā śakram udāravīryam 08,061.001c ciccheda bhīmasya dhanuḥ kṣureṇa; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathim apy avidhyat 08,061.001d*0930_01 sa tat kṛtvā rājaputras tarasvī 08,061.001d*0930_02 vivyādha bhīmaṃ navabhiḥ pṛṣatkaiḥ 08,061.002a tato 'bhinad bahubhiḥ kṣipram eva; vareṣubhir bhīmasenaṃ mahātmā 08,061.002b@029_0001 tataḥ kruddho bhīmasenas tarasvī 08,061.002b@029_0002 śaktiṃ cogrāṃ prāhiṇot te sutāya 08,061.002b@029_0003 tām āpatantīṃ sahasātighorāṃ 08,061.002b@029_0004 dṛṣṭvā sutas te jvalitām ivolkām 08,061.002b@029_0005 ākarṇapūrṇair iṣubhir mahātmā 08,061.002b@029_0006 ciccheda putro daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 08,061.002b@029_0007 dṛṣṭvā tu tat karma kṛtaṃ suduṣkaraṃ 08,061.002b@029_0008 prāpūjayan sarvayodhāḥ prahṛṣṭāḥ 08,061.002b@029_0009 athāśu bhīmaṃ ca śareṇa bhūyo 08,061.002b@029_0010 gāḍhaṃ sa vivyādha sutas tvadīyaḥ 08,061.002b@029_0011 cukrodha bhīmaḥ punar āśu tasmai 08,061.002b@029_0012 bhṛśaṃ prajajvāla ruṣābhivīkṣya 08,061.002b@029_0013 viddho 'smi vīrāśu bhṛśaṃ tvayādya 08,061.002b@029_0014 sahasva bhūyo 'pi gadāprahāram 08,061.002b@029_0015 uktvaivam uccaiḥ kupito 'tha bhīmo 08,061.002b@029_0016 jagrāha tāṃ bhīmagadāṃ vadhāya 08,061.002b@029_0017 uvāca cādyāham ahaṃ durātman 08,061.002b@029_0018 pāsyāmi te śoṇitam ājimadhye 08,061.002b@029_0019 athaivam uktas tanayas tavogrāṃ 08,061.002b@029_0020 śaktiṃ vegāt prāhiṇon mṛtyurūpām 08,061.002b@029_0021 āvidhya bhīmo 'pi gadāṃ sughorāṃ 08,061.002b@029_0022 vicikṣipe roṣaparītamūrtiḥ 08,061.002b@029_0023 sā tasya śaktiṃ sahasā virujya 08,061.002b@029_0024 putraṃ tavājau tāḍayām āsa mūrdhni 08,061.002b@030_0001 sa kārmukaṃ gṛhya tu bhārasādhanaṃ 08,061.002b@030_0002 bhīmas tadā rājaputraṃ hy avidhyat 08,061.002b@030_0003 pañcāśatā bāṇagaṇaiḥ stanāntare 08,061.002b@030_0004 tottrair yathātīva bhinad dvipendram 08,061.002b@030_0005 tato 'tividdho virathaṃ mahātmā 08,061.002b@030_0006 duḥśāsano bhīmasenaṃ cakāra 08,061.002b@030_0007 nihatya saṃkhye caturo 'sya vāhāñ 08,061.002b@030_0008 chittvā ratheṣāṃ punar eva cākṣipat 08,061.002b@030_0009 tataḥ kṣitistho hy avaruhya yānād 08,061.002b@030_0010 vṛkodaro gadayā tasya vāhān 08,061.002b@030_0011 yamakṣayaṃ preṣayitvā mahātmā 08,061.002b@030_0012 rathaṃ samākarṣata rājasūnoḥ 08,061.002b@030_0013 tasmād avaplutya rathāt sasarja 08,061.002b@030_0014 duḥśāsanas tomaram ugravegam 08,061.002b@030_0015 sa tena viddho hy urasi hy aprameyo 08,061.002b@030_0016 gadāṃ tasmai visasarjāprameyām 08,061.002b@030_0017 tataḥ krodhād bhīmasenaḥ kṛtāni 08,061.002b@030_0018 sarvāṇi duḥkhāny anusaṃsmaran vai 08,061.002b@030_0019 saṃsmṛtya saṃsmṛtya tathā pratijñām 08,061.002b@030_0020 ugrām atho rājaputro nyaṣīdat 08,061.002b@030_0021 saṃcintayan roṣam atīva kopāt 08,061.002b@030_0022 trayodaśābdaṃ puruṣapravīraḥ 08,061.002b@030_0023 pragṛhya vajrāśanitulyavegāṃ 08,061.002b@030_0024 gadāṃ kareṇātha vṛkodaro ruṣā 08,061.002b@030_0025 nipātayitvā pṛthivītale bhṛśaṃ 08,061.002b@030_0026 saṃtāḍayām āsa balī vṛkodaraḥ 08,061.002b@030_0027 atīva saṃtāḍitabhinnagātro 08,061.002b@030_0028 duḥśāsano vai nipapāta bhūmau 08,061.002b@030_0029 ākramya kaṇṭhe yudhi rājaputraṃ 08,061.002b@030_0030 saṃraktanetro hy abravīd dhārtarāṣṭram 08,061.002b@030_0031 tad brūhi kiṃ tvaṃ parimārgamāṇo 08,061.002b@030_0032 hy asmān parābhūya ihāgatān punaḥ 08,061.002b@030_0033 tad idam adya bhṛśasaṃbhṛtaṃ me 08,061.002b@030_0034 cirārjitaṃ roṣam atipradīptam 08,061.002b@030_0035 madhu prapāsye tava koṣṭhabhājanād 08,061.002b@030_0036 ity abravīd bhīmasenas tarasvī 08,061.002b@030_0037 duḥśāsanaṃ kaṇṭhadeśe pramṛdnaṃs 08,061.002b@030_0038 tataḥ krūraṃ bhīmasenaś cakāra 08,061.002b@030_0039 taṃ vyaṃsayitvā sahasā sasāra 08,061.002b@030_0040 balād asau dhārtarāṣṭras tarasvī 08,061.002b@030_0041 sapatnatāṃ darśayan dhārtarāṣṭre 08,061.002b@030_0042 bhīmo 'bhidudrāva sutaṃ tvadīyam 08,061.002b@030_0043 mṛgaṃ muhuḥ siṃhaśiśur yathā vane 08,061.002b@030_0044 tathāśv abhidrutya mahābalaṃ balī 08,061.002b@030_0045 nigṛhya cainaṃ parameṇa karmaṇā 08,061.002b@030_0046 utkṣipya cotkṣipya ca tūrṇam enam 08,061.002b@030_0047 bhūmau tadā niṣpipeṣātha vīraḥ 08,061.002b@030_0048 asiṃ vikośaṃ vimalaṃ cakāra 08,061.002b@030_0049 kaṇṭhe samākrāmya ca vepamānaṃ 08,061.002b@030_0050 kṛtvā tu rūpaṃ paramaṃ sughoram 08,061.002b@030_0051 kālāntakābhyāṃ pratimaṃ tadānīṃ 08,061.002b@030_0052 vidārya vakṣaḥ sa mahārathasya 08,061.002b@030_0053 duḥśāsanasya ripuśāsanasya 08,061.002c sa vikṣaran nāga iva prabhinno; gadām asmai tumule prāhiṇod vai 08,061.003a tayāharad daśa dhanvantarāṇi; duḥśāsanaṃ bhīmasenaḥ prasahya 08,061.003c tayā hataḥ patito vepamāno; duḥśāsano gadayā vegavatyā 08,061.004a hayāḥ sasūtāś ca hatā narendra; cūrṇīkṛtaś cāsya rathaḥ patantyā 08,061.004c vidhvastavarmābharaṇāmbarasrag; viceṣṭamāno bhṛśavedanārtaḥ 08,061.004d*0931_01 duḥśāsanaṃ pāṇḍavāḥ prekṣya sarve 08,061.004d*0931_02 hṛṣṭāḥ pāñcālāḥ siṃhanādān amuñcan 08,061.004d*0932_01 taṃ pātayitvātha vṛkodaro 'yaṃ 08,061.004d*0932_02 jagarja harṣeṇa vinādayan diśaḥ 08,061.004d*0932_03 nādena tenākhilapārśvavartino 08,061.004d*0932_04 mūrchākulāḥ patitās tv ājamīḍha 08,061.004d*0932_05 sa samīpasthito bhīmo visajñaṃ vīkṣya te sutam 08,061.004d*0932_06 cakāra khedaṃ manasā cintāṃ ca paramāṃ yayau 08,061.004d*0932_07 acetanasya rudhiraṃ kathaṃ pāsyāmy ahaṃ ripoḥ 08,061.004d*0932_08 ajānato 'sya pāpasya durmater mitraghātinaḥ 08,061.004d*0932_09 evaṃ vicintayad bhīmo dadarśātha vicetanam 08,061.004d*0932_10 vastreṇāvījayac cainaṃ tena saṃjñām avāpa ha 08,061.004d*0932_11 dṛṣṭvā sasaṃjñaṃ sāvajñaṃ pādenākramya vakṣasi 08,061.004d*0932_12 prahṛṣṭarūpo bhīmas tu sāsīḥ provāca taṃ tadā 08,061.004d*0933_01 bhīmo 'pi vegād avatīrya yānād 08,061.004d*0933_02 duḥśāsanaṃ vegavān abhyadhāvat 08,061.005a tataḥ smṛtvā bhīmasenas tarasvī; sāpatnakaṃ yat prayuktaṃ sutais te 08,061.005b@031_0001 tasmin sughore tumule vartamāne 08,061.005b@031_0002 pradhānabhūyiṣṭhataraiḥ samantāt 08,061.005b@031_0003 duḥśāsanaṃ tatra samīkṣya rājan 08,061.005b@031_0004 bhīmo mahābāhur acintyakarmā 08,061.005b@031_0005 smṛtvātha keśagrahaṇaṃ ca devyā 08,061.005b@031_0006 vastrāpahāraṃ ca rajasvalāyāḥ 08,061.005b@031_0007 anāgaso bhartṛparāṅmukhāyā 08,061.005b@031_0008 duḥkhāni dattāny api vipracintya 08,061.005b@031_0009 jajvāla krodhāmarṣeṇa bhīma 08,061.005b@031_0010 ājyaprasikto hi yathā hutāśaḥ 08,061.005b@031_0011 tatrāha karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca 08,061.005b@031_0012 kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇam eva 08,061.005b@031_0013 nihanmi duḥśāsanam adya pāpaṃ 08,061.005b@031_0014 saṃrakṣyatām adya samastayodhāḥ 08,061.005b@031_0015 ity evam uktvā sahasābhyadhāvan 08,061.005b@031_0016 nihantukāmo 'tibalas tarasvī 08,061.005b@031_0017 tathā tu vikramya raṇe vṛkodaro 08,061.005b@031_0018 mahāgajaṃ kesariṇo yathaiva 08,061.005b@031_0019 nigṛhya duḥśāsanam ekavīraḥ 08,061.005b@031_0020 suyodhanasyādhiratheḥ samakṣam 08,061.005c rathād avaplutya gataḥ sa bhūmau; yatnena tasmin praṇidhāya cakṣuḥ 08,061.005d*0934_01 tato bhīmas tam abravīn mahātmā 08,061.005d*0934_02 kathaṃ draupadīṃ keśapakṣe pradharṣīḥ 08,061.005d*0934_03 vadāśu yad gaur iti tad bruvāṇo 08,061.005d*0934_04 hṛṣṭaḥ samaṃ karṇasuyodhanābhyām 08,061.005d*0934_05 teṣāṃ samīkṣyāpavite (sic) durātman 08,061.005d*0934_06 gacchāmi yenādya kulapradhānaḥ 08,061.005d*0934_07 śrutvā tu tad bhīmavacaḥ sughoraṃ 08,061.005d*0934_08 duḥśāsano bhīmam idaṃ nirīkṣya 08,061.005d*0934_09 uvāca bhīmaṃ sa tadā smitena 08,061.005d*0934_10 saṃpaśyatāṃ kauravasomakānām 08,061.005d*0934_11 sa eṣa me bāhuvaro 'stu bhūya 08,061.005d*0934_12 eṣa tvayā rājyaharaḥ samīkṣya 08,061.005d*0934_13 dyūtacchalād vañcayitā sametāṃ 08,061.005d*0934_14 kliṣṭām āryāṃ paśyatas te tv anena 08,061.005d*0934_15 asau karo godhanavān samartho 08,061.005d*0934_16 viṣasya dātā bhujagendrakalpaḥ 08,061.005d*0934_17 bhikṣābhujo yena kṛtāḥ samastā 08,061.005d*0934_18 aṣṭādaśa dvā ca kuruṣva yatnam 08,061.005d*0935_00 bhīmaḥ 08,061.005d*0935_01 draupadyās tu kacagrāhe yaḥ prayuktas tvayā karaḥ 08,061.005d*0935_02 duḥśāsanaḥ 08,061.005d*0935_02 diśyatāṃ ca sa me pāpin kaṃ tam utpāṭayāmy aham 08,061.005d*0935_03 ayaṃ karikarākāraḥ kāminīkucamardanaḥ 08,061.005d*0935_04 saṃjayaḥ 08,061.005d*0935_04 gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ 08,061.005d*0935_05 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 08,061.005d*0935_06 utpāṭayām āsa bhujaṃ vāmetaram ariṃdama 08,061.006a asiṃ samuddhṛtya śitaṃ sudhāraṃ; kaṇṭhe samākramya ca vepamānam 08,061.006b@032_0001 ye rājasūyāvabhṛthe pavitrā 08,061.006b@032_0002 jātāḥ kacā yājñasenyā durātman 08,061.006b@032_0003 te pāṇinā katareṇāvakṛṣṭāḥ 08,061.006b@032_0004 prabrūhi tvāṃ pṛcchate bhīmasenaḥ 08,061.006b@032_0005 uktas tathājau sa tadā saroṣaṃ 08,061.006b@032_0006 jagāda bhīmaṃ parivṛtya netre 08,061.006b@032_0007 ayaṃ karikarākāraḥ pīnastanavimardanaḥ 08,061.006b@032_0008 gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ 08,061.006b@032_0009 anena yājñasenyā me bhīma keśā vikarṣitāḥ 08,061.006b@032_0010 paśyatāṃ kurumukhyānāṃ yuṣmākaṃ ca sabhāsadām 08,061.006b@032_0011 evaṃ tv asau rājasutaṃ niśamya 08,061.006b@032_0012 bruvantam ājau vinipīḍya vakṣaḥ 08,061.006b@032_0013 bhīmo balād bāhum udhṛtya dorbhyām 08,061.006b@032_0014 uccair nanādātha samastayodhān 08,061.006b@032_0015 uvāca yasyāsti balaṃ kulaṃ ca 08,061.006b@032_0016 rakṣatv asau me 'dya nirastabāhuḥ 08,061.006b@032_0017 duḥśāsanaṃ jīvitam utsṛjantam 08,061.006b@032_0018 ākṣipya yodhās tarasā mahābalam 08,061.006b@032_0019 kruddho raṇe 'tīva karaṃ kareṇa 08,061.006b@032_0020 utpāṭya vīraḥ sahasaiva rājan 08,061.006b@032_0021 duḥśāsanaṃ tena tu vīramadhye 08,061.006b@032_0022 jaghāna vajrāśanisaṃnibhena 08,061.006c utkṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmāv; athāpibac choṇitam asya koṣṇam 08,061.006d*0936_01 tato nipātyāsya śiro 'pahṛtya 08,061.006d*0936_02 tenāsinā tava putrasya rājan 08,061.006d*0936_03 satyāṃ cikīrṣur matiman pratijñāṃ 08,061.006d*0936_04 bhīmo 'pibac choṇitam asya koṣṇam 08,061.006e āsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ; kruddho 'tivelaṃ prajagāda vākyam 08,061.007a stanyasya mātur madhusarpiṣo vā; mādhvīkapānasya ca satkṛtasya 08,061.007c divyasya vā toyarasasya pānāt; payodadhibhyāṃ mathitāc ca mukhyāt 08,061.007d*0937_01 anyāni pānāni ca yāni loke 08,061.007d*0937_02 sudhāmṛtasvādurasāni tebhyaḥ 08,061.007d*0938_01 tathekṣusārasya manoharasya 08,061.007e sarvebhya evābhyadhiko raso 'yaṃ; mato mamādyāhitalohitasya 08,061.007f*0939_01 athāha bhīmaḥ punar ugrakarmā 08,061.007f*0939_02 duḥśāsanaṃ krodhaparītacetāḥ 08,061.007f*0939_03 gatāsum ālokya vihasya susvaraṃ 08,061.007f*0939_04 kiṃ vā kuryāṃ mṛtyunā rakṣito 'si 08,061.008a evaṃ bruvāṇaṃ punar ādravantam; āsvādya valgantam atiprahṛṣṭam 08,061.008c ye bhīmasenaṃ dadṛśus tadānīṃ; bhayena te 'pi vyathitā nipetuḥ 08,061.009a ye cāpi tatrāpatitā manuṣyās; teṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ ca śastram 08,061.009c bhayāc ca saṃcukruśur uccakais te; nimīlitākṣā dadṛśuś ca tan na 08,061.010a ye tatra bhīmaṃ dadṛśuḥ samantād; dauḥśāsanaṃ tadrudhiraṃ pibantam 08,061.010c sarve palāyanta bhayābhipannā; nāyaṃ manuṣya iti bhāṣamāṇāḥ 08,061.010d*0940_00 saṃjayaḥ 08,061.010d*0940_01 sa pītvā rudhiraṃ tasya caraṇau gṛhya bhārata 08,061.010d@033_0001 tasmin kṛte bhīmasenena rūpe 08,061.010d@033_0002 dṛṣṭvā ca tac cchoṇitaṃ pīyamānam 08,061.010d@033_0003 saṃprādravaṃś citrasenena sārdhaṃ 08,061.010d@033_0004 bhīmaṃ rakṣo bhāṣamāṇā bhayārtāḥ 08,061.010d@033_0005 yudhāmanyuḥ pradrutaṃ citrasenaṃ 08,061.010d@033_0006 mahānīkaṃ smābhyayād rājaputraḥ 08,061.010d@033_0007 vivyādha cainaṃ niśitaiḥ pṛṣatkair 08,061.010d@033_0008 vyapetabhīḥ saptabhir āśumuktaiḥ 08,061.010d@033_0009 padākrāntaḥ sarpaval lelihāno 08,061.010d@033_0010 mahoragaḥ krodhaviṣaṃ sisṛkṣuḥ 08,061.010d@033_0011 nivṛtya pāñcālajam abhyavidhyat 08,061.010d@033_0012 tribhiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāpy avidhyat 08,061.010d@033_0013 tataḥ supuṅkhena supatritena 08,061.010d@033_0014 susaṃśitāgreṇa śareṇa śūraḥ 08,061.010d@033_0015 ākarṇamuktena samāhitena 08,061.010d@033_0016 yudhāmanyus tasya śiro jahāra 08,061.010d@033_0017 tasmin hate bhrātari citrasene 08,061.010d@033_0018 kruddhaḥ karṇaḥ pauruṣaṃ darśayānaḥ 08,061.010d@033_0019 dudrāva tat pāṇḍavānām anīkaṃ 08,061.010d@033_0020 pratyudyāto nakulenāmitaujāḥ 08,061.010d@033_0021 bhīmo 'pi hatvā tatraiva duḥśāsanam amarṣaṇam 08,061.010d@033_0022 pūrayitvāñjaliṃ bhūyo rudhirasyogranisvanaḥ 08,061.011a śṛṇvatāṃ lokavīrāṇām idaṃ vacanam abravīt 08,061.011b*0941_01 ity uccair vacanaṃ prāha pratinṛtya vṛkodaraḥ 08,061.011c eṣa te rudhiraṃ kaṇṭhāt pibāmi puruṣādhama 08,061.011e brūhīdānīṃ susaṃrabdhaḥ punar gaur iti gaur iti 08,061.011f*0942_01 ye tadāsmān pranṛtyanti punar gaur iti gaur iti 08,061.011f*0942_02 tān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punar gaur iti gaur iti 08,061.012a pramāṇakoṭyāṃ śayanaṃ kālakūṭasya bhojanam 08,061.012c daśanaṃ cāhibhiḥ kaṣṭaṃ dāhaṃ ca jatuveśmani 08,061.013a dyūtena rājyaharaṇam araṇye vasatiś ca yā 08,061.013b*0943_01 draupadyāḥ keśapakṣasya grahaṇaṃ ca sudāruṇam 08,061.013c iṣvastrāṇi ca saṃgrāmeṣv asukhāni ca veśmani 08,061.013d*0944_01 virāṭabhavane yaś ca kleśo 'smākaṃ pṛthagvidhaḥ 08,061.013d*0945_01 śakuner dhārtarāṣṭrasya rādheyasya ca mantrite 08,061.013d*0945_02 anubhūtāni duḥkhāni teṣāṃ hetus tvam eva hi 08,061.014a duḥkhāny etāni jānīmo na sukhāni kadā cana 08,061.014c dhṛtarāṣṭrasya daurātmyāt saputrasya sadā vayam 08,061.014d*0946_01 sukhāny etāni jānīmo labdhavanto na saṃśayaḥ 08,061.015a ity uktvā vacanaṃ rājañ jayaṃ prāpya vṛkodaraḥ 08,061.015c punar āha mahārāja smayaṃs tau keśavārjunau 08,061.015d*0947_01 asṛgdigdho visravallohitāsyaḥ 08,061.015d*0947_02 kruddho 'tyarthaṃ bhīmasenas tarasvī 08,061.015d*0948_01 raktārdragātras tu tato mahātmā 08,061.015d*0948_02 gadāpāṇiḥ kāla ivāntakāle 08,061.015d*0948_03 vibhīṣayānas tava putrasainyam 08,061.015d*0948_04 itas tato dhāvati vāhinīṃ te 08,061.015d*0948_05 tataḥ kṣaṇād bhārata śūnyam āsīd 08,061.015d*0948_06 āyodhanaṃ ghorataraṃ kurūṇām 08,061.015d*0948_07 yatrājimadhye prāpibad bhīmaseno 08,061.015d*0948_08 duḥśāsanasya rudhiraṃ krodhadīptaḥ 08,061.015d*0948_09 sa hatvā samare rājan rājaputraṃ mahābalam 08,061.015d*0948_10 pūrṇakāmo madodagraḥ siṃho rurum ivotkaṭam 08,061.015d*0948_11 rudhirārdro mahārāja hy aśobhata paraṃtapaḥ 08,061.015d*0948_12 sapuṣpaḥ kiṃśuka iva raktād raktataro babhau 08,061.015d*0948_13 rudhirārdravapur ghoraḥ kruddho rājan vaco 'bravīt 08,061.015d*0949_01 brūhīdānīṃ pāpamate nṛśaṃsa patito hy asi 08,061.015d*0950_01 brūhīdānīṃ pāpamate nṛśaṃsa 08,061.015d*0950_02 apatir hy asi drupadasyātmajā tvam 08,061.016a duḥśāsane yad raṇe saṃśrutaṃ me; tad vai sarvaṃ kṛtam adyeha vīrau 08,061.016c adyaiva dāsyāmy aparaṃ dvitīyaṃ; duryodhanaṃ yajñapaśuṃ viśasya 08,061.016e śiro mṛditvā ca padā durātmanaḥ; śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam 08,061.016f*0951_01 yā cāpatiḥ sā sapatir hi jātā 08,061.016f*0951_02 yās tāḥ sapatayo 'patayas tu jātāḥ 08,061.016f*0951_03 paśyantu citraṃ vividhaṃ hi loke 08,061.016f*0951_04 ye vai tilāḥ ṣaṇḍatilā babhūvuḥ 08,061.016f*0951_05 te cet siddhā nidhanaṃ gatāḥ pare 08,061.016f*0951_06 kiṃ citrarūpaṃ bata jīvaloke 08,061.017a etāvad uktvā vacanaṃ prahṛṣṭo; nanāda coccai rudhirārdragātraḥ 08,061.017c nanarta caivātibalo mahātmā; vṛtraṃ nihatyeva sahasranetraḥ 08,061.017d*0952_01 dṛṣṭvā tu nṛtyantam udagrarūpaṃ 08,061.017d*0952_02 kālaṃ yathā tv antakāle prajānām 08,061.017d*0952_03 mahad bhayaṃ cādhirathiṃ viveśa 08,061.017d*0952_04 jaye nirāśāś ca sutās tvadīyāḥ 08,062.001 saṃjaya uvāca 08,062.001a duḥśāsane tu nihate putrās tava mahārathāḥ 08,062.001c mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣv apalāyinaḥ 08,062.001e daśa rājan mahāvīryo bhīmaṃ prācchādayañ śaraiḥ 08,062.002a kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ 08,062.002c alolupaḥ śalaḥ saṃdho vātavegasuvarcasau 08,062.003a ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ 08,062.003c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ mārgaṇaiḥ samavārayan 08,062.004a sa vāryamāṇo viśikhaiḥ samantāt tair mahārathaiḥ 08,062.004c bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau 08,062.004d*0953_01 tataḥ parivṛto rājan navabhiḥ śatrutāpanaiḥ 08,062.004d*0953_02 duḥśāsanād avarajaiḥ putrais tava vṛkodaraḥ 08,062.005a tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ 08,062.005c rukmāṅgado rukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam 08,062.006a hateṣu teṣu vīreṣu pradudrāva balaṃ tava 08,062.006c paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam 08,062.007a tataḥ karṇo mahārāja praviveśa mahāraṇam 08,062.007c dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntam antakasya prajāsv iva 08,062.008a tasya tv ākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 08,062.008c uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālam ariṃdama 08,062.008e mā vyathāṃ kuru rādheya naitat tvayy upapadyate 08,062.009a ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ 08,062.009c duryodhanaś ca saṃmūḍho bhrātṛvyasanaduḥkhitaḥ 08,062.010a duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā 08,062.010c vyāpannacetasaś caiva śokopahatamanyavaḥ 08,062.011a duryodhanam upāsante parivārya samantataḥ 08,062.011c kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāś ca sodarāḥ 08,062.012a pāṇḍavā labdhalakṣāś ca dhanaṃjayapurogamāḥ 08,062.012c tvām evābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupāsthitāḥ 08,062.013a sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ 08,062.013c kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanaṃjayam 08,062.014a bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samarpitaḥ 08,062.014c tam udvaha mahābāho yathāśakti yathābalam 08,062.014e jaye syād vipulā kīrtir dhruvaḥ svargaḥ parājaye 08,062.015a vṛṣasenaś ca rādheya saṃkruddhas tanayas tava 08,062.015c tvayi mohasamāpanne pāṇḍavān abhidhāvati 08,062.016a etac chrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatejasaḥ 08,062.016c hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ cakre yuddhāya susthiram 08,062.017a tataḥ kruddho vṛṣaseno 'bhyadhāvad; ātasthivāṃsaṃ svarathaṃ hatārim 08,062.017c vṛkodaraṃ kālam ivāttadaṇḍaṃ; gadāhastaṃ pothamānaṃ tvadīyān 08,062.017d*0954_01 bhīmaṃ samāyāntam amitrasāham 08,062.017d*0954_02 bāṇaiḥ kirantaṃ pratiyātya cograṃ 08,062.017d*0954_03 vyāttānanaṃ kālam ivāpatantam 08,062.018a tam abhyadhāvan nakulaḥ pravīro; roṣād amitraṃ pratudan pṛṣatkaiḥ 08,062.018c karṇasya putraṃ samare prahṛṣṭaṃ; jiṣṇur jighāṃsur maghaveva jambham 08,062.019a tato dhvajaṃ sphāṭikacitrakambuṃ; ciccheda vīro nakulaḥ kṣureṇa 08,062.019c karṇātmajasyeṣvasanaṃ ca citraṃ; bhallena jāmbūnadapaṭṭanaddham 08,062.020a athānyad ādāya dhanuḥ suśīghraṃ; karṇātmajaḥ pāṇḍavam abhyavidhyat 08,062.020c divyair mahāstrair nakulaṃ mahāstro; duḥśāsanasyāpacitiṃ yiyāsuḥ 08,062.021a tataḥ kruddho nakulas taṃ mahātmā; śarair maholkāpratimair avidhyat 08,062.021c divyair astrair abhyavidhyac ca so 'pi; karṇasya putro nakulaṃ kṛtāstraḥ 08,062.021d*0955_01 śarābhighātāc ca ruṣā ca rājan 08,062.021d*0955_02 svayaṃ ca bhāsāstrasamīraṇāc ca 08,062.021d*0955_03 jajvāla karṇasya suto 'timātram 08,062.021d*0955_04 iddho yathā jyāhutibhir hutāśaḥ 08,062.022a karṇasya putro nakulasya rājan; sarvān aśvān akṣiṇod uttamāstraiḥ 08,062.022b*0956_01 āsīt sughoraṃ bharatapravīra 08,062.022b*0956_02 yuddhaṃ tadā karṇajapāṇḍavābhyām 08,062.022c vanāyujān sukumārasya śubhrān; alaṃkṛtāñ jātarūpeṇa śīghrān 08,062.022d*0957_01 jaghāna cāśvān nakulasya vīro 08,062.022d*0957_02 raṇājire sūtaputrasya putraḥ 08,062.023a tato hatāśvād avaruhya yānād; ādāya carma ruciraṃ cāṣṭacandram 08,062.023c ākāśasaṃkāśam asiṃ gṛhītvā; poplūyamānaḥ khagavac cacāra 08,062.024a tato 'ntarikṣe nṛvarāśvanāgāṃś; ciccheda mārgān vicaran vicitrān 08,062.024b*0958_01 tato 'sya pakṣān anayad yamāya 08,062.024b*0958_02 dvisāhasrān nakulaḥ kṣiprakārī 08,062.024c te prāpatann asinā gāṃ viśastā; yathāśvamedhe paśavaḥ śamitrā 08,062.025a dvisāhasrā viditā yuddhaśauṇḍā; nānādeśyāḥ subhṛtāḥ satyasaṃdhāḥ 08,062.025c ekena śīghraṃ nakulena kṛttāḥ; sārepsunevottamacandanās te 08,062.026a tam āpatantaṃ nakulaṃ so 'bhipatya; samantataḥ sāyakair abhyavidhyat 08,062.026a*0959_01 karṇasya putraḥ sahasābhipatya ca 08,062.026a*0959_02 raṇe jighāṃsuṃ niśitair anekaiḥ 08,062.026b*0960_01 bhūmau carantaṃ nakulaṃ rathasthāḥ 08,062.026b*0960_02 samantataḥ sāyakaiḥ pratyagṛhṇan 08,062.026c sa tudyamāno nakulaḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ 08,062.026d*0961_01 mahābhaye rakṣyamāṇo mahātmā 08,062.026d*0961_02 bhrātrā bhīmenākarot tatra bhīmam 08,062.027a taṃ karṇaputro vidhamantam ekaṃ; narāśvamātaṅgarathapravekān 08,062.027c krīḍantam aṣṭādaśabhiḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ 08,062.027d*0962_01 sa tena viddho 'tibhṛśaṃ tarasvī 08,062.027d*0962_02 mahāhave vṛṣasenena rājan 08,062.028a tato 'bhyadhāvat samare jighāṃsuḥ; karṇātmajaṃ pāṇḍusuto nṛvīraḥ 08,062.028b*0963_01 vitatya pakṣau sahasā patantaṃ 08,062.028b*0963_02 śyenaṃ yathaivāmiṣalubdham ājau 08,062.028b*0963_03 avākirad vṛṣasenas tatas taṃ 08,062.028b*0963_04 śitaiḥ śarair nakulam udāravīryam 08,062.028b*0963_05 sa tān moghāṃs tasya kurvañ śaraughāṃś 08,062.028b*0963_06 cacāra mārgān nakulaś citrarūpān 08,062.028b*0963_07 athāsya tūrṇaṃ carato narendra 08,062.028b*0963_08 khaḍgena citraṃ nakulasya tasya 08,062.028c tasyeṣubhir vyadhamat karṇaputro; mahāraṇe carma sahasratāram 08,062.029a tasyāyasaṃ niśitaṃ tīkṣṇadhāram; asiṃ vikośaṃ gurubhārasāham 08,062.029c dviṣaccharīrāpaharaṃ sughoram; ādhunvataḥ sarpam ivograrūpam 08,062.030a kṣipraṃ śaraiḥ ṣaḍbhir amitrasāhaś; cakarta khaḍgaṃ niśitaiḥ sudhāraiḥ 08,062.030c punaś ca pītair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ; stanāntare gāḍham athābhyavidhyat 08,062.030d*0964_01 kṛtvā tu tad duṣkaram āryajuṣṭaṃ 08,062.030d*0964_02 narair anyaiḥ karma raṇe mahātmā 08,062.030d*0964_03 yayau rathaṃ bhīmasenasya rājañ 08,062.030d*0964_04 śarābhitapto nakulo mahātmā 08,062.031a sa bhīmasenasya rathaṃ hatāśvo; mādrīsutaḥ karṇasutābhitaptaḥ 08,062.031c āpupluve siṃha ivācalāgraṃ; saṃprekṣamāṇasya dhanaṃjayasya 08,062.031d*0965_01 sa bhīmasenasya rathaṃ ca hatvā 08,062.031d*0965_02 vavarṣa vai śaravarṣaṃ sughoram 08,062.031d@034_0001 tataḥ kruddho vṛṣaseno mahātmā 08,062.031d@034_0002 vavarṣa tāv iṣujālena vīraḥ 08,062.031d@034_0003 mahārathāv ekarathe sametau 08,062.031d@034_0004 śaraiḥ prabhindann iva pāṇḍaveyau 08,062.031d@034_0005 tasmin rathe nihate pāṇḍavasya 08,062.031d@034_0006 kṣipraṃ ca khaḍge viśikhair nikṛtte 08,062.031d@034_0007 bhīmārjunau vṛṣasenāya kruddhau 08,062.031d@034_0008 vavarṣatuḥ śaravarṣaṃ sughoram 08,062.031d@034_0009 athābravīn mārutiḥ phalgunaṃ tu 08,062.031d@034_0010 paśyasvainaṃ nakulaṃ pīḍayantam 08,062.031d@034_0011 ayaṃ ca no bādhate karṇaputras 08,062.031d@034_0012 tasmād bhavān pratyupayātu kārṇim 08,062.031d@034_0013 sa tan niśamyaiva vacaḥ kirīṭī 08,062.031d@034_0014 rathaṃ samāsādya vṛkodarasya 08,062.031d@034_0015 kapidhvajaṃ keśavasaṃgṛhītaṃ 08,062.031d@034_0016 praiṣīd ugro vṛṣasenāya vāham 08,062.032a nakulam atha viditvā chinnabāṇāsanāsiṃ; viratham ariśarārtaṃ karṇaputrāstrabhagnam 08,062.032c pavanadhutapatākā hrādino valgitāśvā; varapuruṣaniyattās te rathāḥ śīghram īyuḥ 08,062.033a drupadasutavariṣṭhāḥ pañca śaineyaṣaṣṭhā; drupadaduhitṛputrāḥ pañca cāmitrasāhāḥ 08,062.033c dviradarathanarāśvān sūdayantas tvadīyān; bhujagapatinikāśair mārgaṇair āttaśastrāḥ 08,062.034a atha tava rathamukhyās tān pratīyus tvaranto; hṛdikasutakṛpau ca drauṇiduryodhanau ca 08,062.034c śakuniśukavṛkāś ca krāthadevāvṛdhau ca; dviradajaladaghoṣaiḥ syandanaiḥ kārmukaiś ca 08,062.035a tava naravaravaryās tān daśaikaṃ ca vīrān; pravaraśaravarāgryais tāḍayanto 'bhyarundhan 08,062.035c navajaladasavarṇair hastibhis tān udīyur; giriśikharanikāśair bhīmavegaiḥ kuṇindāḥ 08,062.036a sukalpitā haimavatā madotkaṭā; raṇābhikāmaiḥ kṛtibhiḥ samāsthitāḥ 08,062.036c suvarṇajālāvatatā babhur gajās; tathā yathā vai jaladāḥ savidyutaḥ 08,062.037a kuṇindaputro daśabhir mahāyasaiḥ; kṛpaṃ sasūtāśvam apīḍayad bhṛśam 08,062.037c tataḥ śaradvatsutasāyakair hataḥ; sahaiva nāgena papāta bhūtale 08,062.038a kuṇindaputrāvarajas tu tomarair; divākarāṃśupratimair ayasmayaiḥ 08,062.038c rathaṃ ca vikṣobhya nanāda nardatas; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat 08,062.039a tataḥ kuṇindeṣu hateṣu teṣv atha; prahṛṣṭarūpās tava te mahārathāḥ 08,062.039c bhṛśaṃ pradadhmur lavaṇāmbusaṃbhavān; parāṃś ca bāṇāsanapāṇayo 'bhyayuḥ 08,062.040a athābhavad yuddham atīva dāruṇaṃ; punaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍusṛñjayaiḥ 08,062.040c śarāsiśaktyṛṣṭigadāparaśvadhair; narāśvanāgāsuharaṃ bhṛśākulam 08,062.041a rathāśvamātaṅgapadātibhis tataḥ; parasparaṃ viprahatāpatan kṣitau 08,062.041c yathā savidyutstanitā balāhakāḥ; samāsthitā digbhya ivogramārutaiḥ 08,062.042a tataḥ śatānīkahatān mahāgajāṃs; tathā rathān pattigaṇāṃś ca tāvakān 08,062.042c jaghāna bhojaś ca hayān athāpatan; viśastrakṛttāḥ kṛtavarmaṇā dvipāḥ 08,062.043a athāpare drauṇiśarāhatā dvipās; trayaḥ sasarvāyudhayodhaketavaḥ 08,062.043c nipetur urvyāṃ vyasavaḥ prapātitās; tathā yathā vajrahatā mahācalāḥ 08,062.044a kuṇindarājāvarajād anantaraḥ; stanāntare patrivarair atāḍayat 08,062.044c tavātmajaṃ tasya tavātmajaḥ śaraiḥ; śitaiḥ śarīraṃ bibhide dvipaṃ ca tam 08,062.045a sa nāgarājaḥ saha rājasūnunā; papāta raktaṃ bahu sarvataḥ kṣaran 08,062.045c śacīśavajraprahato 'mbudāgame; yathā jalaṃ gairikaparvatas tathā 08,062.046a kuṇindaputraprahito 'paradvipaḥ; śukaṃ sasūtāśvarathaṃ vyapothayat 08,062.046c tato 'patat krāthaśarābhidāritaḥ; saheśvaro vajrahato yathā giriḥ 08,062.047a rathī dvipasthena hato 'patac charaiḥ; krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ 08,062.047c savājisūteṣvasanas tathāpatad; yathā mahāvātahato mahādrumaḥ 08,062.048a vṛko dvipasthaṃ girirājavāsinaṃ; bhṛśaṃ śarair dvādaśabhiḥ parābhinat 08,062.048c tato vṛkaṃ sāśvarathaṃ mahājavaṃ; tvaraṃś caturbhiś caraṇe vyapothayat 08,062.049a sa nāgarājaḥ saniyantṛko 'patat; parāhato babhrusuteṣubhir bhṛśam 08,062.049a*0966_01 samāgato yatra vṛko mahābalaḥ 08,062.049b*0967_01 sa pothito nāgavareṇa vīryavān 08,062.049b*0967_02 parābhinad dvādaśabhiḥ śilīmukhaiḥ 08,062.049b*0967_03 vṛkeṇa bāṇābhihato 'patat kṣitau 08,062.049b*0967_04 sa vāraṇo babhrusutena sārdham 08,062.049b*0968_01 kuṇindarājasya suto 'paras tadā 08,062.049b*0968_02 dvipena devāpṛthu[daivāvṛdha?]m abhyapīḍayat 08,062.049c sa cāpi devāvṛdhasūnur arditaḥ; papāta nunnaḥ sahadevasūnunā 08,062.050a viṣāṇapotrāparagātraghātinā; gajena hantuṃ śakuneḥ kuṇindajaḥ 08,062.050b*0969_01 nināya vaivasvatamandiraṃ raṇe 08,062.050c jagāma vegena bhṛśārdayaṃś ca taṃ; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat 08,062.051a tataḥ śatānīkahatā mahāgajā; hayā rathāḥ pattigaṇāś ca tāvakāḥ 08,062.051c suparṇavātaprahatā yathā nagās; tathā gatā gām avaśā vicūrṇitāḥ 08,062.052a tato 'bhyavidhyad bahubhiḥ śitaiḥ śaraiḥ; kuṇindaputro nakulātmajaṃ smayan 08,062.052c tato 'sya kāyān nicakarta nākuliḥ; śiraḥ kṣureṇāmbujasaṃnibhānanam 08,062.053a tataḥ śatānīkam avidhyad āśugais; tribhiḥ śitaiḥ karṇasuto 'rjunaṃ tribhiḥ 08,062.053c tribhiś ca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhir; janārdanaṃ dvādaśabhiś ca sāyakaiḥ 08,062.054a tad asya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ; samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyapūjayan 08,062.054c parākramajñās tu dhanaṃjayasya te; huto 'yam agnāv iti taṃ tu menire 08,062.055a tataḥ kirīṭī paravīraghātī; hatāśvam ālokya narapravīram 08,062.055b*0970_01 mādrīsutaṃ nakulaṃ lokamadhye 08,062.055b*0970_02 samīkṣya kṛṣṇaṃ bhṛśavikṣataṃ ca 08,062.055c tam abhyadhāvad vṛṣasenam āhave; sa sūtajasya pramukhe sthitaṃ tadā 08,062.056a tam āpatantaṃ naravīram ugraṃ; mahāhave bāṇasahasradhāriṇam 08,062.056b*0971_01 tam āpatantaṃ tarasograrūpaṃ 08,062.056b*0971_02 kurūttamaṃ bāṇasahasradhāram 08,062.056c abhyāpatat karṇasuto mahāratho; yathaiva cendraṃ namuciḥ purātane 08,062.056d*0972_01 tau tatra śūrau rathakuñjarau raṇe 08,062.056d*0972_02 parasparasyābhimukhau mahārathau 08,062.056d*0972_03 sasarjatuḥ śarasaṃghān anekān 08,062.056d*0972_04 saṃbhrāntarūpau subhṛśaṃ tadānīm 08,062.057a tato 'dbhutenaikaśatena pārthaṃ; śarair viddhvā sūtaputrasya putraḥ 08,062.057c nanāda nādaṃ sumahānubhāvo; viddhveva śakraṃ namuciḥ purā vai 08,062.058a punaḥ sa pārthaṃ vṛṣasena ugrair; bāṇair avidhyad bhujamūlamadhye 08,062.058c tathaiva kṛṣṇaṃ navabhiḥ samārdayat; punaś ca pārthaṃ daśabhiḥ śitāgraiḥ 08,062.058d*0973_01 pūrvaṃ tathā vṛṣasenena viddho 08,062.058d*0973_02 mahājavaiḥ śvetahayaḥ śarais taiḥ 08,062.058d*0973_03 saṃrambham īṣad gamito vadhāya 08,062.058d*0973_04 karṇātmajasyātha manaḥ pradadhre 08,062.059a tataḥ kirīṭī raṇamūrdhni kopāt; kṛtvā triśākhāṃ bhrukuṭiṃ lalāṭe 08,062.059b@035_0001 mumoca tūrṇaṃ viśikhān mahātmā 08,062.059b@035_0002 vadhe dhṛtaḥ karṇasutasya saṃkhye 08,062.059b@035_0003 āraktanetro 'ntakaśatruhantā 08,062.059b@035_0004 uvāca karṇaṃ bhṛśam utsmayaṃs tadā 08,062.059b@035_0005 duryodhanaṃ drauṇimukhāṃś ca sarvān 08,062.059b@035_0006 ahaṃ raṇe vṛṣasenaṃ tam ugram 08,062.059b@035_0007 saṃpaśyataḥ karṇa tavādya saṃkhye 08,062.059b@035_0008 nayāmi lokaṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ 08,062.059b@035_0009 yamasya yāvad dhi janā vadanti 08,062.059b@035_0010 bhavadbhiḥ sarvair mama sūnur hato 'sau 08,062.059b@035_0011 eko ratho madvihīnas tarasvī 08,062.059b@035_0012 ahaṃ haniṣye bhavatāṃ samakṣam 08,062.059b@035_0013 saṃrakṣyatāṃ rathasaṃsthāḥ suto 'yam 08,062.059b@035_0014 ahaṃ haniṣye vṛṣasenam enam 08,062.059b@035_0015 paścād vadhiṣye tvām api saṃpramūḍham 08,062.059b@035_0016 ahaṃ haniṣye 'rjuna ājimadhye 08,062.059b@035_0017 tam adya mūlaṃ kalahasya saṃkhye 08,062.059b@035_0018 duryodhanāpāśrayajātadarpam 08,062.059b@035_0019 tvām adya hantāsmi raṇe prasahya 08,062.059b@035_0020 asyaiva hantā yudhi bhīmasenaḥ 08,062.059b@035_0021 duryodhanasyādhamapūruṣasya 08,062.059b@035_0022 yasyānayād eṣa mahān kṣayo 'bhavat 08,062.059b@035_0023 sa evam uktvā vinimṛjya cāpaṃ 08,062.059b@035_0024 lakṣyaṃ hi kṛtvā vṛṣasenam ājau 08,062.059c mumoca bāṇān viśikhān mahātmā; vadhāya rājan sūtaputrasya saṃkhye 08,062.060a vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; marmasv asaktaṃ prasabhaṃ kirīṭī 08,062.060c ciccheda cāsyeṣvasanaṃ bhujau ca; kṣuraiś caturbhiḥ śira eva cograiḥ 08,062.061a sa pārthabāṇābhihataḥ papāta; rathād vibāhur viśirā dharāyām 08,062.061c supuṣpitaḥ parṇadharo 'tikāyo; vāteritaḥ śāla ivādriśṛṅgāt 08,062.062a taṃ prekṣya bāṇābhihataṃ patantaṃ; rathāt sutaṃ sūtajaḥ kṣiprakārī 08,062.062c rathaṃ rathenāśu jagāma vegāt; kirīṭinaḥ putravadhābhitaptaḥ 08,062.062d@036_0000 saṃjayaḥ 08,062.062d@036_0001 tam āyāntam abhiprekṣya velodvṛttam ivārṇavam 08,062.062d@036_0002 garjantaṃ sumahākāyaṃ durnivāraṃ surair api 08,062.062d@036_0003 arjunaṃ prāha dāśārhaḥ prahasya puruṣarṣabhaḥ 08,062.062d@036_0004 ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ śalyasārathiḥ 08,062.062d@036_0005 yena te saha yoddhavyaṃ sthiro bhava dhanaṃjaya 08,062.062d@036_0006 paśya cainaṃ samāyuktaṃ rathaṃ karṇasya pāṇḍava 08,062.062d@036_0007 śvetavājisamāyuktaṃ yuktaṃ rādhāsutena ca 08,062.062d@036_0008 nānāpatākākalilaṃ kiṅkiṇījālamālinam 08,062.062d@036_0009 uhyamānam ivākāśe vimānaṃ pāṇḍurair hayaiḥ 08,062.062d@036_0010 dhvajaṃ ca paśya karṇasya nāgakakṣaṃ mahātmanaḥ 08,062.062d@036_0011 ākhaṇḍaladhanuḥprakhyam ullikhantam ivāmbaram 08,062.062d@036_0012 paśya karṇaṃ samāyāntaṃ dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇam 08,062.062d@036_0013 śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāram ivāmbudam 08,062.062d@036_0014 eṣa madreśvaro rājā rathāgre paryavasthitaḥ 08,062.062d@036_0015 niyacchati hayān asya rādheyasyāmitaujasaḥ 08,062.062d@036_0016 śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdaṃ ca dāruṇam 08,062.062d@036_0017 siṃhanādāṃś ca vividhāñ śṛṇu pāṇḍava sarvaśaḥ 08,062.062d@036_0018 antardhāya mahāśabdān karṇenāmitatejasā 08,062.062d@036_0019 dodhūyamānasya bhṛśaṃ dhanuṣaḥ śṛṇu nisvanam 08,062.062d@036_0020 ete dīryanti sagaṇāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ 08,062.062d@036_0021 dṛṣṭvā kesariṇaṃ kruddhaṃ mṛgā iva mahāvane 08,062.062d@036_0022 sarvayatnena kaunteya hantum arhasi sūtajam 08,062.062d@036_0023 na hi karṇaśarān anyaḥ soḍhum utsahate 'nagha 08,062.062d@036_0024 sadevāsuragandharvāṃs trīṃl lokān sacarācarān 08,062.062d@036_0025 tvaṃ hi jetuṃ raṇe śaktas tathaiva viditaṃ mama 08,062.062d@036_0026 bhīmam ugraṃ mahādevaṃ tryakṣaṃ śarvaṃ kapardinam 08,062.062d@036_0027 na śaktā draṣṭum īśānaṃ kiṃ punar yodhituṃ prabhum 08,062.062d@036_0028 tvayā sākṣān mahādevaḥ sarvabhūtaśivaḥ śivaḥ 08,062.062d@036_0029 yuddhenārādhitaḥ sthāṇur devāś ca varadās tava 08,062.062d@036_0030 tasya pārtha prasādena devadevasya śūlinaḥ 08,062.062d@036_0031 jahi karṇaṃ mahābāho namuciṃ vṛtrahā yathā 08,062.062d@036_0032 arjuna uvāca 08,062.062d@036_0032 śreyas te 'stu sadā pārtha yuddhe jayam avāpnuhi 08,062.062d@036_0033 dhruva eva jayaḥ kṛṣṇa mama nāsty atra saṃśayaḥ 08,062.062d@036_0034 sarvalokagurur yas tvaṃ tuṣṭo 'si madhusūdana 08,062.062d@036_0035 codayāśvān hṛṣīkeśa rathaṃ mama mahāratha 08,062.062d@036_0036 nāhatvā samare śatruṃ nivartiṣyati phalgunaḥ 08,062.062d@036_0037 adya karṇaṃ hataṃ paśya maccharaiḥ śakalīkṛtam 08,062.062d@036_0038 māṃ vā drakṣyasi govinda karṇena nihataṃ śaraiḥ 08,062.062d@036_0039 upasthitam idaṃ ghoraṃ yuddhaṃ trailokyamohanam 08,062.062d@036_0040 yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati 08,062.062d@036_0041 evaṃ bruvaṃs tadā pārthaḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 08,062.062d@036_0042 pratyudyayau rathenāśu gajaṃ pratigajo yathā 08,062.062d@036_0043 punaś cāha mahātejāḥ pārthaḥ kṛṣṇam ariṃdamam 08,062.062d@036_0044 codayāśvān hṛṣīkeśa kālo 'yam ativartate 08,062.062d@036_0045 evam uktas tadā tena pāṇḍavena mahātmanā 08,062.062d@036_0046 jayena saṃpūjya sa pāṇḍavaṃ tadā 08,062.062d@036_0047 pracodayām āsa hayān manojavān 08,062.062d@036_0048 sa pāṇḍuputrasya ratho manojavaḥ 08,062.062d@036_0049 kṣaṇena karṇasya rathāgrato 'bhavat 08,062.062d*0974_01 tataḥ samakṣaṃ svasutaṃ vilokya 08,062.062d*0974_02 karṇo hataṃ śvetahayena saṃkhye 08,062.062d*0974_03 saṃrambham āgamya paraṃ mahātmā 08,062.062d*0974_04 kṛṣṇārjunau sahasaivābhyadhāvat 08,062.062d*0975_01 śiraḥ karau caiva dhanuś ca pārtha 08,062.062d*0975_02 ekeṣuṇā vṛṣasenasya saṃkhye 08,062.062d*0975_03 ciccheda pārtho hy aṅgarājasya sainyaṃ 08,062.062d*0975_04 kopāgninā caturaṅgaṃ dadāha 08,063.001 saṃjaya uvāca 08,063.001a vṛṣasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā śokāmarṣasamanvitaḥ 08,063.001c muktvā śokodbhavaṃ vāri netrābhyāṃ sahasā vṛṣaḥ 08,063.002a rathena karṇas tejasvī jagāmābhimukho ripūn 08,063.002c yuddhāyāmarṣatāmrākṣaḥ samāhūya dhanaṃjayam 08,063.003a tau rathau sūryasaṃkāśau vaiyāghraparivāraṇau 08,063.003c sametau dadṛśus tatra dvāv ivārkau samāgatau 08,063.004a śvetāśvau puruṣādityāv āsthitāv arimardanau 08,063.004b*0976_01 rathau caturbhir jaladair bhagamitrāv ivāmbare 08,063.004c śuśubhāte mahātmānau candrādityau yathā divi 08,063.005a tau dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ sarvabhūtāni māriṣa 08,063.005c trailokyavijaye yattāv indravairocanāv iva 08,063.006a rathajyātalanirhrādair bāṇaśaṅkharavair api 08,063.006c tau rathāv abhidhāvantau samālokya mahīkṣitām 08,063.007a dhvajau ca dṛṣṭvā saṃsaktau vismayaḥ samapadyata 08,063.007c hastikakṣyāṃ ca karṇasya vānaraṃ ca kirīṭinaḥ 08,063.008a tau rathau saṃprasaktau ca dṛṣṭvā bhārata pārthivāḥ 08,063.008c siṃhanādaravāṃś cakruḥ sādhuvādāṃś ca puṣkalān 08,063.009a śrutvā tu dvairathaṃ tābhyāṃ tatra yodhāḥ samantataḥ 08,063.009c cakrur bāhuvalaṃ caiva tathā celavalaṃ mahat 08,063.010a ājagmuḥ kuravas tatra vāditrānugatās tadā 08,063.010c karṇaṃ praharṣayantaś ca śaṅkhān dadhmuś ca puṣkalān 08,063.010d*0977_01 rādheyam abhito dadhmuḥ śaṅkhāñ śatasahasraśaḥ 08,063.011a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve harṣayanto dhanaṃjayam 08,063.011c tūryaśaṅkhaninādena diśaḥ sarvā vyanādayan 08,063.012a kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṃ sarvato 'bhavat 08,063.012c bāhughoṣāś ca vīrāṇāṃ karṇārjunasamāgame 08,063.013a tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau rathasthau rathināṃ varau 08,063.013c pragṛhītamahācāpau śaraśaktigadāyudhau 08,063.014a varmiṇau baddhanistriṃśau śvetāśvau śaṅkhaśobhinau 08,063.014b*0978_01 kṛṣṇaśalyarathopetau tulyarūpau mahārathau 08,063.014b*0978_02 siṃhaskandhau siṃhabhujau raktākṣau hemamālinau 08,063.014b*0978_03 cāpavidyuddhvajopetau śastrasaṃpattiśobhinau 08,063.014b*0978_04 camaravyajanopetau śvetacchattrābhiśobhinau 08,063.014c tūṇīravarasaṃpannau dvāv api sma sudarśanau 08,063.015a raktacandanadigdhāṅgau samadau vṛṣabhāv iva 08,063.015b*0979_01 siṃhaskandhapratīkāśau vyūḍhoraskau mahābalau 08,063.015b*0979_02 anyonyaspardhinau rājann anyonyasya vadhaiṣiṇau 08,063.015b*0979_03 anyonyam abhidhāvantau goṣṭheṣv iva maharṣabhau 08,063.015b*0979_04 prabhinnāv iva mātaṅgau saṃrabdhāv iva cācalau 08,063.015c āśīviṣasamaprakhyau yamakālāntakopamau 08,063.016a indravṛtrāv iva kruddhau sūryācandramasaprabhau 08,063.016c mahāgrahāv iva krūrau yugānte samupasthitau 08,063.017a devagarbhau devasamau devatulyau ca rūpataḥ 08,063.017b*0980_01 yadṛcchayā sameyātāṃ sūryācandramasāv iva 08,063.017b*0980_02 balinau samare dṛptau nānāśastradharau yudhi 08,063.017b*0981_01 tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau śārdūlāv iva vegitau 08,063.017b*0981_02 babhūva paramo harṣas tāvakānāṃ viśāṃ pate 08,063.017b*0981_03 saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata 08,063.017c sametau puruṣavyāghrau prekṣya karṇadhanaṃjayau 08,063.018a ubhau varāyudhadharāv ubhau raṇakṛtaśramau 08,063.018b*0982_01 ubhāv astrabhṛtāṃ śreṣṭhāv ubhau siṃhaparākramau 08,063.018c ubhau ca bāhuśabdena nādayantau nabhastalam 08,063.019a ubhau viśrutakarmāṇau pauruṣeṇa balena ca 08,063.019c ubhau ca sadṛśau yuddhe śambarāmararājayoḥ 08,063.020a kārtavīryasamau yuddhe tathā dāśaratheḥ samau 08,063.020c viṣṇuvīryasamau vīrye tathā bhavasamau yudhi 08,063.021a ubhau śvetahayau rājan rathapravaravāhinau 08,063.021c sārathī pravarau caiva tayor āstāṃ mahābalau 08,063.022a tau tu dṛṣṭvā mahārāja rājamānau mahārathau 08,063.022c siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata 08,063.023a dhārtarāṣṭrās tataḥ karṇaṃ sabalā bharatarṣabha 08,063.023c parivavrur mahātmānaṃ kṣipram āhavaśobhinam 08,063.024a tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 08,063.024b*0983_01 yamau ca cekitānaś ca prahṛṣṭāś ca prabhadrakāḥ 08,063.024b*0983_02 nānādeśyāś ca ye śūrāḥ śiṣṭā yuddhābhinandinaḥ 08,063.024b*0983_03 te sarve sahitā hṛṣṭāḥ parivavrur dhanaṃjayam 08,063.024b*0983_04 rirakṣiṣantaḥ śatrughnāḥ patyaśvarathakuñjaraiḥ 08,063.024b*0983_05 dhanaṃjayasya vijaye dhṛtāḥ karṇavadhe 'pi ca 08,063.024b*0983_06 tathaiva tāvakāḥ sarve yattāḥ senāprahāriṇaḥ 08,063.024b*0983_07 duryodhanamukhā rājan karṇaṃ jugupur āhave 08,063.024c parivavrur mahātmānaṃ pārtham apratimaṃ yudhi 08,063.025a tāvakānāṃ raṇe karṇo glaha āsīd viśāṃ pate 08,063.025c tathaiva pāṇḍaveyānāṃ glahaḥ pārtho 'bhavad yudhi 08,063.026a ta eva sabhyās tatrāsan prekṣakāś cābhavan sma te 08,063.026c tatraiṣāṃ glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau 08,063.027a tābhyāṃ dyūtaṃ samāyattaṃ vijayāyetarāya vā 08,063.027c asmākaṃ paṇḍavānāṃ ca sthitānāṃ raṇamūrdhani 08,063.028a tau tu sthitau mahārāja samare yuddhaśālinau 08,063.028c anyonyaṃ pratisaṃrabdhāv anyonyasya jayaiṣiṇau 08,063.029a tāv ubhau prajihīrṣetām indravṛtrāv ivābhitaḥ 08,063.029c bhīmarūpadharāv āstāṃ mahādhūmāv iva grahau 08,063.030a tato 'ntarikṣe sākṣepā vivādā bharatarṣabha 08,063.030c mitho bhedāś ca bhūtānām āsan karṇārjunāntare 08,063.030e vyāśrayanta diśo bhinnāḥ sarvalokāś ca māriṣa 08,063.031a devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 08,063.031c pratipakṣagrahaṃ cakruḥ karṇārjunasamāgame 08,063.032a dyaur āsīt karṇato vyagrā sanakṣatrā viśāṃ pate 08,063.032c bhūmir viśālā pārthasya mātā putrasya bhārata 08,063.033a saritaḥ sāgarāś caiva girayaś ca narottama 08,063.033c vṛkṣāś cauṣadhayas tatra vyāśrayanta kirīṭinam 08,063.034a asurā yātudhānāś ca guhyakāś ca paraṃtapa 08,063.034c karṇataḥ samapadyanta khecarāṇi vayāṃsi ca 08,063.034c*0984_01 **** **** hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ 08,063.034c*0984_02 munayaś cāraṇāḥ siddhāḥ 08,063.035a ratnāni nidhayaḥ sarve vedāś cākhyānapañcamāḥ 08,063.035c sopavedopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ 08,063.036a vāsukiś citrasenaś ca takṣakaś copatakṣakaḥ 08,063.036c parvatāś ca tathā sarve kādraveyāś ca sānvayāḥ 08,063.036e viṣavanto mahāroṣā nāgāś cārjunato 'bhavan 08,063.037a airāvatāḥ saurabheyā vaiśāleyāś ca bhoginaḥ 08,063.037c ete 'bhavann arjunataḥ kṣudrasarpās tu karṇataḥ 08,063.038a īhāmṛgā vyāḍamṛgā maṅgalyāś ca mṛgadvijāḥ 08,063.038b*0985_01 maṅgaḷyāḥ paśavaś caiva siṃhavyāghrās tathaiva ca 08,063.038c pārthasya vijayaṃ rājan sarva evābhisaṃśritāḥ 08,063.039a vasavo marutaḥ sādhyā rudrā viśve 'śvinau tathā 08,063.039b*0986_01 arjunasya jaye cāstām aśvināv api sapriyau 08,063.039c agnir indraś ca somaś ca pavanaś ca diśo daśa 08,063.039d*0987_01 karṇataḥ samapadyanta śvasṛgālavayāṃsi ca 08,063.039d*0987_02 mṛgāś ca paśavaś caiva siṃhavyāghrās tathaiva ca 08,063.039d*0987_03 vasavaś ca mahendreṇa marutaś ca sahāgninā 08,063.039d*0988_01 agni(gnī ?) rudraś ca somaś ca yamo vaiśravaṇas tadā 08,063.039e dhanaṃjayam upājagmur ādityāḥ karṇato 'bhavan 08,063.039f*0989_01 viśaḥ śūdrāś ca sūtāś ca varṇasaṃkarajāś ca ye 08,063.039f*0989_02 sarvasattveṣu te rājan rādheyam abhajaṃs tadā 08,063.040a devās tu pitṛbhiḥ sārdhaṃ sagaṇārjunato 'bhavan 08,063.040c yamo vaiśravaṇaś caiva varuṇaś ca yato 'rjunaḥ 08,063.040d*0990_01 brahma kṣatraṃ ca yajñāś ca dakṣiṇāś cārjunaṃ śritāḥ 08,063.040d*0990_02 asurā yātudhānāś ca kravyādāś ca mṛgāṇḍajāḥ 08,063.040d*0990_03 rākṣasāḥ saha yādobhiḥ śvasṛgālāś ca karṇataḥ 08,063.041a devabrahmanṛparṣīṇāṃ gaṇāḥ pāṇḍavato 'bhavan 08,063.041b*0991_01 devarṣibrahmarṣigaṇāḥ sarve ca khacarāś ca ye 08,063.041c tumburupramukhā rājan gandharvāś ca yato 'rjunaḥ 08,063.042a prāveyāḥ saha mauneyair gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 08,063.042b@037_0001 sahāpsarobhiḥ śubhrābhir devadūtāś ca guhyakāḥ 08,063.042b@037_0002 kirīṭinaṃ saṃśritāḥ sma puṇyagandhā manoramāḥ 08,063.042b@037_0003 amanojñāś ca ye gandhās te sarve karṇam āśritāḥ 08,063.042b@037_0004 viparītāny aniṣṭāni bhavanti vinaśiṣyatām 08,063.042b@037_0005 yāny antakāle puruṣaṃ viparītam upadrutam 08,063.042b@037_0006 praviśanti naraṃ kṣipraṃ mṛtyukāle 'bhyupāgate 08,063.042b@037_0007 te bhāvāḥ sahitāḥ karṇaṃ praviṣṭāḥ sūtanandanam 08,063.042b@037_0008 ojas tejaś ca siddhiś ca praharṣaḥ satyavikramau 08,063.042b@037_0009 manastuṣṭir jayaś cāpi tathānando nṛpottama 08,063.042b@037_0010 īdṛśāś ca naravyāghra tasmin saṃgrāmasāgare 08,063.042b@037_0011 nimittāni ca śubhrāṇi viviśur jiṣṇum āhave 08,063.042b@037_0012 ṛṣayo brāhmaṇaiḥ sārdham abhajanta kirīṭinam 08,063.042b@037_0013 tato devagaṇaiḥ sārdhaṃ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ 08,063.042b@037_0014 dvidhā bhūtā mahārāja vyāśrayanta narottamau 08,063.042b@037_0015 vimānāni vicitrāṇi guṇavanti ca sarvataḥ 08,063.042b@037_0016 samāruhya samājagmur dvairathaṃ karṇapārthayoḥ 08,063.042b@037_0017 didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam 08,063.042b@037_0018 antarikṣe mahārāja devagandharvarākṣasāḥ 08,063.042b@037_0019 evaṃ sarveṣu bhūteṣu dvidhābhūteṣu bhārata 08,063.042b@037_0020 āśaṃsamāneṣu jayaṃ rādheyasyārjunasya ca 08,063.042b@037_0021 vimānāyutasaṃbādham ākāśam abhavat tadā 08,063.042c īhāmṛgavyāḍamṛgair dvipāś ca rathapattibhiḥ 08,063.043a uhyamānās tathā meghair vāyunā ca manīṣiṇaḥ 08,063.043c didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam 08,063.044a devadānavagandharvā nāgā yakṣāḥ patatriṇaḥ 08,063.044c maharṣayo vedavidaḥ pitaraś ca svadhābhujaḥ 08,063.045a tapo vidyās tathauṣadhyo nānārūpāmbaratviṣaḥ 08,063.045c antarikṣe mahārāja vinadanto 'vatasthire 08,063.046a brahmā brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ prajāpatibhir eva ca 08,063.046c bhavenāvasthito yānaṃ divyaṃ taṃ deśam abhyayāt 08,063.046d*0992_01 sametau tau mahātmānau dṛṣṭvā karṇadhanaṃjayau 08,063.046d*0992_02 arjuno jayatāṃ karṇam iti śakro 'bravīt svayam 08,063.046d*0992_03 jayatām arjunaṃ karṇa iti sūryo 'bhyabhāṣata 08,063.046d*0992_04 hatvārjunaṃ mama sutaḥ karṇo jayatu saṃyuge 08,063.046d*0992_05 hatvā karṇaṃ jayatv adya mama putro dhanaṃjayaḥ 08,063.046d*0992_06 iti sūryasya caivāsīd vivādo vāsavasya ca 08,063.046d*0992_07 pakṣasaṃsthitayos tatra tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 08,063.046d*0992_08 dvaipakṣam āsīd devānām asurāṇāṃ tathaiva ca 08,063.046d*0992_09 sametau tau mahātmānau dṛṣṭvā karṇadhanaṃjayau 08,063.046d*0992_10 akampanta trayo lokāḥ sahadevarṣicāraṇāḥ 08,063.046d*0992_11 sarve devagaṇāś caiva sarvabhūtāni yāni ca 08,063.046d*0992_12 yataḥ pārthas tato devā yataḥ karṇas tato 'surāḥ 08,063.046d*0992_13 rathayūthapayoḥ pakṣau kurupāṇḍavavīrayoḥ 08,063.046d*0993_01 tataḥ prajāpatis tūrṇam ājagāma mahīpate 08,063.046d*0993_02 dvairathaṃ yudhi taṃ draṣṭuṃ karṇapāṇḍavayos tadā 08,063.046d*0993_03 vijitya karṇaḥ svid imāṃ vasuṃdharām 08,063.046d*0993_04 athārjunaḥ svit pratipadyate 'khilām 08,063.046d*0993_05 itīśvarasyāpi babhūva saṃśayaḥ 08,063.046d*0993_06 saṃjayaḥ 08,063.046d*0993_06 prajāpateḥ prekṣya tayor mahad balam 08,063.046d*0993_07 prajāpatis tu taṃ dṛṣṭvā devabhāgaṃ samāgatam 08,063.046d*0993_08 abravīt tu tato rājan paśyato vai svayaṃbhuvaḥ 08,063.046d*0993_09 ubhāv atirathau śūrāv ubhau dṛḍhaparākramau 08,063.046d*0993_10 ubhau sadṛśakarmāṇau vajricakrāyudhopamau 08,063.046d*0993_11 aho bata mahad yuddhaṃ karṇārjunasamāgame 08,063.046d*0993_12 bhaviṣyati mahāghoraṃ vṛtravāsavayor iva 08,063.047a dṛṣṭvā prajāpatiṃ devāḥ svayaṃbhuvam upāgaman 08,063.047b*0994_01 ko 'nayor vijayī deva kurupāṇḍavayodhayoḥ 08,063.047c samo 'stu deva vijaya etayor narasiṃhayoḥ 08,063.048a tad upaśrutya maghavā praṇipatya pitāmaham 08,063.048c karṇārjunavināśena mā naśyatv akhilaṃ jagat 08,063.048d*0995_01 svayaṃbho brūhi nas tathyam etayor vijayaṃ prabho 08,063.049a svayaṃbho brūhi tad vākyaṃ samo 'stu vijayo 'nayoḥ 08,063.049b*0996_01 vyajñāpayata deveśam idaṃ matimatāṃ varaḥ 08,063.049b*0996_02 pūrvaṃ bhagavatā proktaṃ kṛṣṇayor vijayo dhruvaḥ 08,063.049b*0997_01 evam uktas tu bhagavāñ jaye tābhyām aniścite 08,063.049b*0997_02 ity abravīn mahārāja mahān brahmā prajāpatiḥ 08,063.049b*0997_03 dvāv apy etau hi kṛtinau dvāv apy atibalotkaṭau 08,063.049b*0997_04 bhaviṣyaty anayor yuddhaṃ trailokyasya bhayāvaham 08,063.049b*0997_05 tataḥ prajāpatiṃ tatra sahasrākṣo 'bhyacodayat 08,063.049c tat tathāstu namas te 'stu prasīda bhagavan mama 08,063.050a brahmeśānāv atho vākyam ūcatus tridaśeśvaram 08,063.050c vijayo dhruva evāstu vijayasya mahātmanaḥ 08,063.050d*0998_01 khāṇḍave yena hutabhuktoṣitaḥ savyasācinā 08,063.050d*0998_02 svargaṃ ca samanuprāpya sāhāyyaṃ śakra te kṛtam 08,063.050d*0998_03 karṇaś ca dānavaḥ pakṣa ataḥ kāryaḥ parājayaḥ 08,063.050d*0998_04 evaṃ kṛte bhavet kāryaṃ devānām eva niścitam 08,063.050d*0998_05 ātmakāryaṃ ca sarveṣāṃ garīyas tridaśeśvara 08,063.050d*0998_06 mahātmā phalgunaś cāpi satyadharmarataḥ sadā 08,063.050d*0998_07 vijayas tasya niyataṃ jāyate nātra saṃśayaḥ 08,063.050d*0998_08 toṣito bhagavān yena mahātmā vṛṣabhadhvajaḥ 08,063.050d*0998_09 kathaṃ vā tasya na jayo jāyate śatalocana 08,063.050d*0999_01 yasya cakre svayaṃ viṣṇuḥ sārathyaṃ jagataḥ prabhuḥ 08,063.051a manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstraś ca tapodhanaḥ 08,063.051c bibharti ca mahātejā dhanurvedam aśeṣataḥ 08,063.051d*1000_01 pārthaḥ sarvaguṇopeto devakāryam idaṃ yataḥ 08,063.051d*1000_02 kliśyante pāṇḍavā nityaṃ vanavāsādibhir bhṛśam 08,063.051d*1000_03 saṃpannas tapasā caiva paryāptaḥ puruṣarṣabhaḥ 08,063.052a atikramec ca māhātmyād diṣṭam etasya paryayāt 08,063.052c atikrānte ca lokānām abhāvo niyato bhavet 08,063.053a na vidyate vyavasthānaṃ kṛṣṇayoḥ kruddhayoḥ kva cit 08,063.053c sraṣṭārau hy asataś cobhau sataś ca puruṣarṣabhau 08,063.054a naranārāyaṇāv etau purāṇāv ṛṣisattamau 08,063.054c aniyattau niyantārāv abhītau sma paraṃtapau 08,063.054d*1001_01 naitayos tu samaḥ kaś cid divi vā mānuṣeṣu vā 08,063.054d*1001_02 anugamya trayo lokāḥ saha devarṣicāraṇaiḥ 08,063.054d*1001_03 sarvadevagaṇāś cāpi sarvabhūtāni yāni ca 08,063.054d*1001_04 anayos tu prabhāvena vartate nikhilaṃ jagat 08,063.055a karṇo lokān ayaṃ mukhyān prāpnotu puruṣarṣabhaḥ 08,063.055c vīro vaikartanaḥ śūro vijayas tv astu kṛṣṇayoḥ 08,063.056a vasūnāṃ ca salokatvaṃ marutāṃ vā samāpnuyāt 08,063.056c sahito droṇabhīṣmābhyāṃ nākaloke mahīyatām 08,063.056d*1002_01 kleśito hi vane pārtho dīrghakālaṃ pitāmaha 08,063.056d*1002_02 tasmād eṣa jayed yuddhe tapasābhyadhiko 'rjunaḥ 08,063.056d*1002_03 pūrvaṃ bhagavatā proktaḥ kṛṣṇayor vijayo dhruvaḥ 08,063.056d*1002_04 tat tathāstu namaste 'stu prabho brūhi pitāmaha 08,063.056d*1002_05 tat sahasrākṣavacanaṃ niśamya bhagavān prabhuḥ 08,063.056d*1002_06 novāca taj jayaṃ tulyaṃ tayoḥ karṇakirīṭinoḥ 08,063.056d*1002_07 tasmād āśāṃ gataḥ śakras tūṣṇīṃbhūte pitāmahe 08,063.056d*1002_08 vijayaṃ pāṇḍaveyasya vadhaṃ karṇasya cāhave 08,063.057a ity ukto devadevābhyāṃ sahasrākṣo 'bravīd vacaḥ 08,063.057c āmantrya sarvabhūtāni brahmeśānānuśāsanāt 08,063.058a śrutaṃ bhavadbhir yat proktaṃ bhagavadbhyāṃ jagaddhitam 08,063.058c tat tathā nānyathā tad dhi tiṣṭhadhvaṃ gatamanyavaḥ 08,063.059a iti śrutvendravacanaṃ sarvabhūtāni māriṣa 08,063.059c vismitāny abhavan rājan pūjayāṃ cakrire ca tat 08,063.059d*1003_01 nocus tadā jayaṃ tulyaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 08,063.060a vyasṛjaṃś ca sugandhīni nānārūpāṇi khāt tathā 08,063.060c puṣpavarṣāṇi vibudhā devatūryāṇy avādayan 08,063.061a didṛkṣavaś cāpratimaṃ dvairathaṃ narasiṃhayoḥ 08,063.061c devadānavagandharvāḥ sarva evāvatasthire 08,063.061d*1004_01 vismayotphullanayanā nānyā bubudhire kriyāḥ 08,063.061e rathau ca tau śvetahayau yuktaketū mahāsvanau 08,063.061f*1005_01 yau tau karṇārjunau rājan prahṛṣṭāv abhyatiṣṭhatām 08,063.062a samāgatā lokavīrāḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak 08,063.062c vāsudevārjunau vīrau karṇaśalyau ca bhārata 08,063.063a tad bhīrusaṃtrāsakaraṃ yuddhaṃ samabhavat tadā 08,063.063c anyonyaspardhinor vīrye śakraśambarayor iva 08,063.064a tayor dhvajau vītamālau śuśubhāte rathasthitau 08,063.064b*1006_01 rāhuketū yathākāśe uditau jagataḥ kṣaye 08,063.064c pṛthagrūpau samārchantau krodhaṃ yuddhe parasparam 08,063.065a karṇasyāśīviṣanibhā ratnasāravatī dṛḍhā 08,063.065c puraṃdaradhanuḥprakhyā hastikakṣyā vyarājata 08,063.066a kapiśreṣṭhas tu pārthasya vyāditāsyo bhayaṃkaraḥ 08,063.066c bhīṣayann eva daṃṣṭrābhir durnirīkṣyo ravir yathā 08,063.067a yuddhābhilāṣuko bhūtvā dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ 08,063.067c karṇadhvajam upātiṣṭhat so 'vadīd abhinardayan 08,063.068a utpatya ca mahāvegaḥ kakṣyām abhyahanat kapiḥ 08,063.068c nakhaiś ca daśanaiś caiva garuḍaḥ pannagaṃ yathā 08,063.069a sukiṅkiṇīkābharaṇā kālapāśopamāyasī 08,063.069c abhyadravat susaṃkruddhā nāgakakṣyā mahākapim 08,063.070a ubhayor uttame yuddhe dvairathe dyūta āhṛte 08,063.070c prakurvāte dhvajau yuddhaṃ pratyaheṣan hayān hayāḥ 08,063.070d*1007_01 hayā hayān abhyaheṣan spardhamānāḥ parasparam 08,063.071a avidhyat puṇḍarīkākṣaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ 08,063.071c sa cāpi puṇḍarīkākṣaṃ tathaivābhisamaikṣata 08,063.072a tatrājayad vāsudevaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ 08,063.072c karṇaṃ cāpy ajayad dṛṣṭyā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 08,063.073a athābravīt sūtaputraḥ śalyam ābhāṣya sasmitam 08,063.073b*1008_01 uvāca praṇayād rājan sāmapūrvam idaṃ vacaḥ 08,063.073c yadi pārtho raṇe hanyād adya mām iha karhi cit 08,063.073e kim uttaraṃ tadā te syāt sakhe satyaṃ bravīhi me 08,063.074 śalya uvāca 08,063.074*1009_01 hate tvayi hy ahaṃ hanyām ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau 08,063.074a yadi karṇa raṇe hanyād adya tvāṃ śvetavāhanaḥ 08,063.074c ubhāv ekarathenāhaṃ hanyāṃ mādhavapāṇḍavau 08,063.075 saṃjaya uvāca 08,063.075a evam eva tu goviṃdam arjunaḥ pratyabhāṣata 08,063.075c taṃ prahasyābravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ param idaṃ vacaḥ 08,063.076a pated divākaraḥ sthānāc chīryetānekadhā kṣitiḥ 08,063.076c śaityam agnir iyān na tvā karṇo hanyād dhanaṃjayam 08,063.077a yadi tv evaṃ kathaṃ cit syāl lokaparyasanaṃ yathā 08,063.077c hanyāṃ karṇaṃ tathā śalyaṃ bāhubhyām eva saṃyuge 08,063.078a iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā prahasan kapiketanaḥ 08,063.078c arjunaḥ pratyuvācedaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 08,063.078e mamāpy etāv aparyāptau karṇaśalyau janārdana 08,063.079a sapatākādhvajaṃ karṇaṃ saśalyarathavājinam 08,063.079c sacchatrakavacaṃ caiva saśaktiśarakārmukam 08,063.080a draṣṭāsy adya śaraiḥ karṇaṃ raṇe kṛttam anekadhā 08,063.080c adyainaṃ sarathaṃ sāśvaṃ saśaktikavacāyudham 08,063.080d*1010_01 saṃcūrṇitam ivāmarde pādapaṃ paśya dantinā 08,063.080d*1010_02 adya rādheyabhāryāṇāṃ vaidhavyaṃ samupasthitam 08,063.080d*1010_03 dhruvaṃ svapneṣv aniṣṭāni tābhir dṛṣṭāni mādhava 08,063.080d*1010_04 dhruvam adyaiva draṣṭāsi vidhavāḥ karṇayoṣitaḥ 08,063.080e na hi me śāmyate vairaṃ kṛṣṇāṃ yat prāhasat purā 08,063.080f*1011_01 kṛṣṇāṃ sabhāgatāṃ dṛṣṭvā mūḍhenādīrghadarśinā 08,063.080f*1011_02 asmāṃs tathāvahasatā kṣipatā ca punaḥ punaḥ 08,063.081a adya draṣṭāsi govinda karṇam unmathitaṃ mayā 08,063.081c vāraṇeneva mattena puṣpitaṃ jagatīruham 08,063.082a adya tā madhurā vācaḥ śrotāsi madhusūdana 08,063.082b*1012_01 diṣṭyā jayasi vārṣṇeya iti karṇe nipātite 08,063.082c adyābhimanyujananīm anṛṇaḥ sāntvayiṣyasi 08,063.082e kuntīṃ pitṛṣvasāraṃ ca saṃprahṛṣṭo janārdana 08,063.083a adya bāṣpamukhīṃ kṛṣṇāṃ sāntvayiṣyasi mādhava 08,063.083c vāgbhiś cāmṛtakalpābhir dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 08,064.001 saṃjaya uvāca 08,064.001a tad devanāgāsurasiddhasaṃghair; gandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ 08,064.001c brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ; babhau viyad vismayanīyarūpam 08,064.002a nānadyamānaṃ ninadair manojñair; vāditragītastutibhiś ca nṛttaiḥ 08,064.002c sarve 'ntarikṣe dadṛśur manuṣyāḥ; khasthāṃś ca tān vismayanīyarūpān 08,064.003a tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā; vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ 08,064.003c ninādayanto vasudhāṃ diśaś ca; svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ 08,064.004a nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ; varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham 08,064.004c abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ; raṇājiraṃ lohitaraktam ābabhau 08,064.004d*1013_01 babhūva yuddhaṃ kurupāṇḍavānāṃ 08,064.004d*1013_02 yathā surāṇām asuraiḥ sahābhavat 08,064.005a tathā pravṛtte 'strabhṛtāṃ parābhave; dhanaṃjayaś cādhirathiś ca sāyakaiḥ 08,064.005c diśaś ca sainyaṃ ca śitair ajihmagaiḥ; parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau 08,064.006a tatas tvadīyāś ca pare ca sāyakaiḥ; kṛte 'ndhakāre vividur na kiṃ cana 08,064.006c bhayāt tu tāv eva rathau samāśrayaṃs; tamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ 08,064.007a tato 'stram astreṇa parasparasya tau; vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau 08,064.007c ghanāndhakāre vitate tamonudau; yathoditau tadvad atīva rejatuḥ 08,064.008a na cābhimantavyam iti pracoditāḥ; pare tvadīyāś ca tadāvatasthire 08,064.008c mahārathau tau parivārya sarvataḥ; surāsurā vāsavaśambarāv iva 08,064.009a mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanair; ninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ 08,064.009c sasiṃhanādau babhatur narottamau; śaśāṅkasūryāv iva meghasaṃplave 08,064.009d*1014_01 virejatus tau puruṣarṣabhau tadā 08,064.010a mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau; suvarcasau bāṇasahasraraśminau 08,064.010c didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagad; yugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe 08,064.011a ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau; jighāṃsatus tau kṛtinau parasparam 08,064.011c mahāhave vīravarau samīyatur; yathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau 08,064.012a tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau; vimuñcamānāv iṣubhir bhayānakaiḥ 08,064.012c narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ; parasparaṃ jaghnatur uttameṣubhiḥ 08,064.013a tato visasruḥ punar arditāḥ śarair; narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ 08,064.013c sanāgapattyaśvarathā diśo gatās; tathā yathā siṃhabhayād vanaukasaḥ 08,064.014a tatas tu duryodhanabhojasaubalāḥ; kṛpaś ca śāradvatasūnunā saha 08,064.014c mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau; śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan 08,064.015a dhanūṃṣi teṣām iṣudhīn hayān dhvajān; rathāṃś ca sūtāṃś ca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ 08,064.015c samaṃ ca ciccheda parābhinac ca tāñ; śarottamair dvādaśabhiś ca sūtajam 08,064.015d*1015_01 te pañca vīrāḥ satataṃ hatā[yā]rathāḥ 08,064.015d*1015_02 nikṛttadehārjunabāṇavegaiḥ 08,064.015d*1015_03 pradudruvus tatra padātayo bhṛśaṃ 08,064.015d*1015_04 ruruha[hū] rathānyeṣu punar yayuś ca tam 08,064.016a athābhyadhāvaṃs tvaritāḥ śataṃ rathāḥ; śataṃ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ 08,064.016c śakās tukhārā yavanāś ca sādinaḥ; sahaiva kāmbojavarair jighāṃsavaḥ 08,064.017a varāyudhān pāṇigatān karaiḥ saha; kṣurair nyakṛntaṃs tvaritāḥ śirāṃsi ca 08,064.017c hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca yudhyatāṃ; dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tam akṣiṇot 08,064.017d*1016_01 tadā sa teṣāṃ yudhi savyasācī 08,064.017d*1016_02 kṣuraiḥ praciccheda dhanaṃjayaś ca 08,064.017d*1016_03 nāgān hayān rathasūtāṃś ca tatra 08,064.017d*1016_04 śirāṃsi teṣām iṣubhiḥ kirīṭī 08,064.017d*1016_05 dhanaṃjaye yudhyamāne ca tatra 08,064.017d*1016_06 kṣaṇena sarvaṃ kṣayam āviveśa 08,064.018a tato 'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ; sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ 08,064.018c nipetur apy uttamapuṣpavṛṣṭayaḥ; surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ 08,064.019a tad adbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ; samīkṣya bhūtāni visiṣmiyur nṛpa 08,064.019b*1017_01 aho 'rjunenaiva kṛtaṃ mahattaraṃ 08,064.019b*1017_02 yad ekavīro yuyudhe mahārathān 08,064.019b*1017_03 samīkṣya devāś ca nṛrājamukhyā[ḥ] 08,064.019b*1017_04 śaśaṃsu[ḥ] kṛṣṇārjunayor mahad yaśaḥ 08,064.019c tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṃ; na vismayaṃ jagmatur ekaniścayau 08,064.020a athābravīd droṇasutas tavātmajaṃ; karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan 08,064.020c prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair; alaṃ virodhena dhig astu vigraham 08,064.021a hato gurur brahmasamo mahāstravit; tathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ 08,064.021c ahaṃ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ; praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiś ciram 08,064.022a dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā; janārdano naiva virodham icchati 08,064.022c yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato; vṛkodaras tadvaśagas tathā yamau 08,064.023a tvayā ca pārthaiś ca paraspareṇa; prajāḥ śivaṃ prāpnuyur icchati tvayi 08,064.023c vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā; nivṛttavairāś ca bhavantu sainikāḥ 08,064.023d*1018_01 na ced dhataṃ śroṣyasi caiva karṇaṃ 08,064.023d*1018_02 mahābalaṃ pārthiva sūtaputram 08,064.023d*1018_03 vihāya rājyaṃ tv akhilaṃ samastaṃ 08,064.023d*1018_04 gantāsi karṇasya pathaṃ vicitram 08,064.024a na ced vacaḥ śroṣyasi me narādhipa; dhruvaṃ prataptāsi hato 'ribhir yudhi 08,064.024c idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā; kṛtaṃ yad ekena kirīṭamālinā 08,064.024e yathā na kuryād balabhinna cāntako; na ca pracetā bhagavān na yakṣarāṭ 08,064.024f@038_0001 vṛddhaṃ pitaram ālokya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 08,064.024f@038_0002 kṛpālur dharmarājo hi yācitaḥ śamam eṣyati 08,064.024f@038_0003 yathocitaṃ ca vai rājyam anujñāsyati te prabhuḥ 08,064.024f@038_0004 vipaścit sumatir vīraḥ sarvaśāstrārthatattvavit 08,064.024f@038_0005 vairaṃ neṣyati dharmātmā svajane nāsty atikramaḥ 08,064.024f@038_0006 na vigrahamatiḥ kṛṣṇaḥ svajane pratinandati 08,064.024f@038_0007 bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,064.024f@038_0008 vāsudevamate caiva pāṇḍavasya ca dhīmataḥ 08,064.024f@038_0009 sthāsyanti puruṣavyāghrās tayor vacanagauravāt 08,064.024f@038_0010 rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam 08,064.024f@038_0011 jīvite yatnam ātiṣṭha jīvan bhadrāṇi paśyati 08,064.024f@038_0012 rājyaṃ śrīś caiva bhadraṃ te jīvamāne tu kalpyate 08,064.024f@038_0013 mṛtasya khalu kauravya naiva rājyaṃ kutaḥ sukham 08,064.024f@038_0014 lokavṛttam idaṃ vṛttaṃ pravṛttaṃ paśya bhārata 08,064.024f@038_0015 śāmya tvaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ rakṣa śeṣaṃ kulasya ca 08,064.024f@038_0016 mā bhūt sa kālaḥ kauravya yadāham ahitaṃ vacaḥ 08,064.024f@038_0017 brūyāṃ kāmaṃ mahābāho māvamaṃsthā vaco mama 08,064.024f@038_0018 dharmiṣṭhaṃ hitam atyantaṃ rājñaś caiva kulasya ca 08,064.024f@038_0019 etad dhi paramaṃ śreyaḥ kuruvaṃśasya vṛddhaye 08,064.024f@038_0020 prajāhitaṃ ca gāndhāre kulasya ca sukhāvaham 08,064.024f@038_0021 pathyam āyatisaṃyuktaṃ karṇo hy arjunam āhave 08,064.024f@038_0022 na jeṣyati naravyāghram iti me dhīyate matiḥ 08,064.024f@038_0023 rocatāṃ te naraśreṣṭha mamaitad vacanaṃ śubham 08,064.024f@038_0024 ato 'nyathā hi rājendra vināśaḥ sumahān bhavet 08,064.025a ato 'pi bhūyāṃś ca guṇair dhanaṃjayaḥ; sa cābhipatsyaty akhilaṃ vaco mama 08,064.025c tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati; prasīda rājañ jagataḥ śamāya vai 08,064.025d*1019_01 na cātitīvraṃ pitṛvairam udyataṃ 08,064.025d*1019_02 nihantum ugre ripum ulbaṇaṃ yudhi 08,064.025d*1019_03 tathāpi tat pathyahitaṃ na cecchataḥ 08,064.025d*1019_04 prakāśitaṃ sādhur ihādya pāṇḍavaiḥ 08,064.026a mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi; bravīmy atas tvāṃ paramāc ca sauhṛdāt 08,064.026c nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṃ; yadā bhavān sapraṇayo bhaviṣyati 08,064.027a vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇās; tathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam 08,064.027b*1020_01 mayā hi pūrvaṃ kathitaṃ kṛpādibhis 08,064.027b*1020_02 tathā hi rājā tava dehadehajaḥ 08,064.027b*1020_03 anyaiś ca sarvair guṇabhāvavistaraiḥ 08,064.027b*1020_04 dhanaṃjayān nāsti samo dhanurdharaḥ 08,064.027b*1020_05 babhūva loke paramāstrasaṃgrahī 08,064.027b*1020_06 viṣṇuḥ sakhā yasya sakhā na vigrahaḥ 08,064.027b*1020_07 karmāṇi yasyākhilāny adbhutāni 08,064.027b*1020_08 sarvāṇi vaḥ saṃsmara tāni pūrvam 08,064.027b*1020_09 yuddhāntam ācchādya suyodhanādya 08,064.027b*1020_10 karṇasya putrāvadhi mā vyanīnaśaḥ 08,064.027b*1020_11 na śroṣyasi tvaṃ yadi me mahāratha 08,064.027b*1020_12 tathā hataṃ drakṣyasi pāṇḍavair balam 08,064.027b*1020_13 athārjunaṃ kālasamaprabhāvaṃ 08,064.027b*1020_14 kathaṃ na draṣṭāsi raṇe carantam 08,064.027b*1020_15 tejasvinām adya raviṃ mahāprabhaṃ 08,064.027b*1020_16 kathaṃ varāstraṃ samare na paśyasi 08,064.027b*1020_17 tvayi pranaṣṭe naravīrasatkṛto 08,064.027b*1020_18 bhoktā hi rājyaṃ bhuvi dharmasūnuḥ 08,064.027b*1021_01 ity evam ukto gurusūnunā kathaṃ 08,064.027b*1021_02 sa me sthitaś caiva tathaiva durmanāḥ 08,064.027b*1021_03 sakhe tvam evādya kathaṃ pravaktā 08,064.027b*1021_04 pārthasya pakṣād yudhi jātaharṣāt 08,064.027b*1021_05 vimuktabāhuḥ prahasan sudurbalo 08,064.027b*1021_06 duryodhano durgatikālacoditaḥ 08,064.027b*1021_07 vṛkodaraṃ hanmi sabāndhavaṃ raṇe 08,064.027b*1021_08 kathaṃ bibhemi prayato mahāmṛdhe 08,064.027c pratāpataś copanataṃ caturvidhaṃ; tad asti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca 08,064.028a nisargatas te tava vīra bāndhavāḥ; punaś ca sāmnā ca samāpnuhi sthiram 08,064.028c tvayi prasanne yadi mitratām iyur; dhruvaṃ narendrendra tathā tvam ācara 08,064.029a sa evam uktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ; vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt 08,064.029c yathā bhavān āha sakhe tathaiva tan; mamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu 08,064.029d*1022_01 ko 'nyo 'sti me duḥkhasakhaḥ sadaiva 08,064.029d*1022_02 muktvā bhavantaṃ mama caikavīram 08,064.030a nihatya duḥśāsanam uktavān bahu; prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ 08,064.030c vṛkodaras tad dhṛdaye mama sthitaṃ; na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ 08,064.030d*1023_01 na cāpi karṇaṃ prasahed raṇe 'rjuno 08,064.030d*1023_02 mahāgiriṃ merum ivogramārutaḥ 08,064.030d*1023_03 na cāśvasiṣyanti pṛthātmajā mayi 08,064.030d*1023_04 prasahya vairaṃ bahuśo vicintya 08,064.031a na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavād; upāramety arhasi vaktum acyuta 08,064.031c śrameṇa yukto mahatādya phalgunas; tam eṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati 08,064.031d*1024_01 vasuṃdharāyāḥ parivartanaṃ bhaved 08,064.031d*1024_02 vrajec ca śoṣaṃ makarālayo 'rṇavaḥ 08,064.031d*1024_03 plaveyur apy adrivarā mahāmbudhau 08,064.031d*1024_04 na cārjuno jeṣyati karṇam āhave 08,064.031d*1024_05 apāṃ pṛthivyā nabhaso nabhasvataḥ 08,064.031d*1024_06 sutigmadīpteś ca hiraṇyaretasaḥ 08,064.031d*1024_07 abhāva eṣām api sarvato bhaven 08,064.031d*1024_08 na cārjuno jeṣyati karṇam āhave 08,064.032a tam evam uktvābhyanunīya cāsakṛt; tavātmajaḥ svān anuśāsti sainikān 08,064.032c samāghnatābhidravatāhitān imān; sabāṇaśabdān kim u joṣam āsyate 08,065.001 saṃjaya uvāca 08,065.001a tau śaṅkhabherīninade samṛddhe; samīyatuḥ śvetahayau narāgryau 08,065.001c vaikartanaḥ sūtaputro 'rjunaś ca; durmantrite tava putrasya rājan 08,065.001d*1025_01 āśīviṣāv agnim ivotsṛjantau 08,065.001d*1025_02 vairaṃ mukhābhyām abhiniśvasantau 08,065.001d*1025_03 yaśasvinau jajvalatur mṛdhe tadā 08,065.001d*1025_04 ghṛtāvasiktāv iva havyavāhau 08,065.002a yathā gajau haimavatau prabhinnau; pragṛhya dantāv iva vāśitārthe 08,065.002c tathā samājagmatur ugravegau; dhanaṃjayaś cādhirathiś ca vīrau 08,065.003a balāhakeneva yathā balāhako; yadṛcchayā vā giriṇā girir yathā 08,065.003c tathā dhanurjyātalaneminisvanau; samīyatus tāv iṣuvarṣavarṣiṇau 08,065.003d*1026_01 śarāstraśaktyṛṣṭigadāsisarpau 08,065.003d*1026_02 roṣānilodbhūtamahormimālau 08,065.003d*1026_03 yathācalau cācalatas tathā tau 08,065.003d*1026_04 yathārṇavau cāyayatur yugānte 08,065.004a pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī; pravṛddhanānāvidhaparvataukasau 08,065.004b*1027_01 mahāmahīdhrāv iva pakṣavantau 08,065.004c yathācalau vā galitau mahābalau; tathā mahāstrair itaretaraṃ ghnataḥ 08,065.005a sa saṃnipātas tu tayor mahān abhūt; sureśavairocanayor yathā purā 08,065.005c śarair vibhugnāṅganiyantṛvāhanaḥ; suduḥsaho 'nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ 08,065.006a prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau; mahāhradau pakṣigaṇānunāditau 08,065.006c susaṃnikṛṣṭāv aniloddhatau yathā; tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ 08,065.007a ubhau mahendrasya samānavikramāv; ubhau mahendrapratimau mahārathau 08,065.007c mahendravajrapratimaiś ca sāyakair; mahendravṛtrāv iva saṃprajahratuḥ 08,065.008a sanāgapattyaśvarathe ubhe bale; vicitravarṇābharaṇāmbarasraje 08,065.008c cakampatuś connamataḥ sma vismayād; viyadgatāś cārjunakarṇasaṃyuge 08,065.009a bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ; sasiṃhanādā hṛṣitair didṛkṣubhiḥ 08,065.009c yadārjunaṃ mattam iva dvipo dvipaṃ; samabhyayād ādhirathir jighāṃsayā 08,065.009d*1028_01 tataḥ kurūṇām atha somakānāṃ 08,065.009d*1028_02 śabdo mahān prādurabhūt samantāt 08,065.009d*1028_03 yadārjunaṃ sūtaputro 'parāhṇe 08,065.009d*1028_04 mahāhave śailam ivāmbudo 'rchat 08,065.009d*1028_05 tathaiva cāsīd rathayoḥ samāgamo 08,065.009d*1028_06 mahāraṇe śoṇitamāṃsakardame 08,065.010a abhyakrośan somakās tatra pārthaṃ; tvarasva yāhy arjuna vidhya karṇam 08,065.010c chindhy asya mūrdhānam alaṃ cireṇa; śraddhāṃ ca rājyād dhṛtarāṣṭrasūnoḥ 08,065.011a tathāsmākaṃ bahavas tatra yodhāḥ; karṇaṃ tadā yāhi yāhīty avocan 08,065.011c jahy arjunaṃ karṇa tataḥ sacīrāḥ; punar vanaṃ yāntu cirāya pārthāḥ 08,065.012a tataḥ karṇaḥ prathamaṃ tatra pārthaṃ; maheṣubhir daśabhiḥ paryavidhyat 08,065.012c tam arjunaḥ pratyavidhyac chitāgraiḥ; kakṣāntare daśabhir atīva kruddhaḥ 08,065.012d*1029_01 karṇo 'tha pūrvaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair 08,065.012d*1029_02 gāṇḍīvadhanvānam avidhyad āśu 08,065.012d*1029_03 jaghāna taṃ cāpi tataḥ kirīṭī 08,065.012d*1029_04 śarais tathāṣṭādaśabhiḥ sumuktaiḥ 08,065.012d*1030_01 punaś ca karṇas tvarito 'tha pārthaṃ 08,065.012d*1030_02 ratheṣubhis taṃ daśabhir jaghāna 08,065.012d*1030_03 taṃ cāpi pārtho daśabhiḥ śitāgraiḥ 08,065.012d*1030_04 kakṣyāntare tīkṣṇamukhair avidhyat 08,065.012d*1030_05 karṇas tato bhārata sāṃparāye 08,065.012d*1030_06 ghore 'tivelaṃ raṇasaṃvimardī 08,065.012d*1030_07 jaghāna pārthaṃ navabhiḥ śitāgraiḥ 08,065.012d*1030_08 kakṣyāntare nāgam iva prabhinnam 08,065.012d*1030_09 tato 'parābhyāṃ yudhi sūtaputro 08,065.012d*1030_10 dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ harim āśukārī 08,065.012d*1030_11 samājaghāna tvarayā mahātmā 08,065.012d*1030_12 yathā surendraṃ namuciḥ prasahya 08,065.012d*1030_13 taṃ pāṇḍavaḥ pañcabhir āyasāgrair 08,065.012d*1030_14 ākarṇapūrṇair nijaghāna karṇam 08,065.012d*1030_15 te śoṇitaṃ tasya papus tadānīṃ 08,065.012d*1030_16 kālasya dūtā iva pārthabāṇāḥ 08,065.012d*1030_17 karṇo 'pi pārthaṃ sahavāsudevaṃ 08,065.012d*1030_18 samācinod bhārata vatsadantaiḥ 08,065.013a parasparaṃ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇais; tatakṣatuḥ sūtaputro 'rjunaś ca 08,065.013c parasparasyāntarepsū vimarde; subhīmam abhyāyayatuḥ prahṛṣṭau 08,065.013d*1031_01 tato 'rjunaḥ prāsṛjad ugradhanvā 08,065.013d*1031_02 bhujāv ubhau gāṇḍivaṃ cānumṛjya 08,065.013d*1031_03 nārācanālīkavarāhakarṇān 08,065.013d*1031_04 kṣurāṃs tathā sāñjalikārdhacandrān 08,065.013d*1031_05 te sarvataḥ samakīryanta rājan 08,065.013d*1031_06 pārtheṣavaḥ karṇarathaṃ viśantaḥ 08,065.013d*1031_07 avāṅmukhāḥ pakṣigaṇā dinānte 08,065.013d*1031_08 viśanti ketārtham ivāśu vṛkṣam 08,065.013d*1031_09 yān arjunaḥ sabhrukuṭīkaṭākṣaḥ 08,065.013d*1031_10 karṇāya rājann asṛjaj jitāriḥ 08,065.013d*1031_11 tān sāyakair grasate sūtaputraḥ 08,065.013d*1031_12 kṣiptān kṣiptān pāṇḍavasyeṣusaṃghān 08,065.013d*1032_01 tataḥ karṇo bhārgaveṇābhisṛṣṭaṃ 08,065.013d*1032_02 prāduścakre brāhmam astraṃ mahātmā 08,065.013d*1032_03 tataḥ prajajvāla tad astram ugraṃ 08,065.013d*1032_04 yugāntasūryajvalanaprakāśam 08,065.013d*1033_01 pātālam astreṇa nihatya tena 08,065.013d*1033_02 jaghāna karṇo naranāgasaṃghān 08,065.013d*1034_01 tato 'stram āgneyam amitratāpanaṃ 08,065.013d*1034_02 mumoca karṇāya sureśvarātmajaḥ 08,065.013d*1035_01 dhanaṃjayaḥ saṃyugamūrdhani jvalann 08,065.013d*1035_02 atha prajajvāla tad astram uttamam 08,065.013d*1036_01 jvālābhir atyarthaviniḥsṛtābhir 08,065.013d*1036_02 astrasya sūrasya mahendrasūnoḥ 08,065.013d*1037_01 bhūmy antarikṣe ca diśo 'rkamārgaṃ 08,065.013d*1037_02 prāvṛtya deho 'sya babhūva dīptaḥ 08,065.013d*1038_01 yodhāś ca sarve jvalitāntarārtāḥ 08,065.013d*1038_02 pradudruvus tatra vidagdhavastrāḥ 08,065.013d*1038_03 śabdaś ca ghoro 'ti babhūva tatra 08,065.013d*1038_04 yathā vane veṇuvanasya dahyataḥ 08,065.013d*1039_01 samīkṣya karṇo jvalanāstram udyataṃ 08,065.013d*1039_02 sa vāruṇaṃ tat praśamārtham āhave 08,065.013d*1039_03 samutsṛjan sūtasutaḥ pratāpavān 08,065.013d*1039_04 sa tena vahniṃ śamayāṃ babhūva 08,065.013d*1039_05 balāhakāstreṇa diśas tarasvī 08,065.013d*1039_06 cakāra sarvāṃs timireṇa saṃvṛtāḥ 08,065.013d*1040_01 tato dharitrīdharatulyarodhasaḥ 08,065.013d*1040_02 samantato vai parivārya vāriṇā 08,065.013d*1040_03 taiś cātivegāt sa tathāvidho 'pi 08,065.013d*1040_04 nītaḥ śamaṃ vahnir atipracaṇḍaḥ 08,065.013d*1040_05 balāhakaiś caiva digantarāṇi 08,065.013d*1040_06 vyāptāni sarvāṇi yathā nabhaś ca 08,065.013d*1041_01 tathā ca sarvās timireṇa vai diśo 08,065.013d*1041_02 meghair vṛtā na pradṛśyeta kiṃ cit 08,065.013d*1042_01 apāvahan meghagaṇāṃs tatas tān 08,065.013d*1042_02 samīraṇāstreṇa samīritena saḥ 08,065.013d*1042_03 tataḥ so 'straṃ dayitaṃ devarājñaḥ 08,065.013d*1042_04 prāduścakre vajram amitratāpanaḥ 08,065.013d*1042_05 gāṇḍīvajyāṃ vimṛśaṃś cātimanyur 08,065.013d*1042_06 dhanaṃjayaḥ śatrusaṃghapramāthī 08,065.013d*1042_07 tataḥ kṣuraprāñjalikārdhacandrā 08,065.013d*1042_08 nārācanāḷīkavarāhakarṇāḥ 08,065.013d*1042_09 gāṇḍīvataḥ prādurāsan sutīkṣṇāḥ 08,065.013d*1042_10 sahasraśo vajrasamānavegāḥ 08,065.013d*1043_01 te sarvataḥ paryadhāvanta ghorāḥ 08,065.013d*1043_02 pārtheṣavaḥ karṇarathaṃ vihaṃgāḥ 08,065.013d*1043_03 adhomukhāḥ pakṣigaṇā dinānte 08,065.013d*1043_04 niśāniketārtham ivāśu vṛkṣam 08,065.013d*1043_05 jagrāha tān sūtaputraḥ pṛṣatkaiḥ 08,065.013d*1043_06 kṣiptāṃs tathā pāṇḍavabāṇasaṃghān 08,065.013d*1043_07 amṛṣyamāṇasya dhanaṃjayasya 08,065.013d*1043_08 raṇājire tv antakatulyakarmā 08,065.013d*1043_09 vaikartano roṣaparītacetā 08,065.013d*1043_10 jyotiṣprabhāṃ yadvad udāgataḥ san 08,065.013d*1043_11 divākaro nāśayate kṣaṇena 08,065.013d*1043_12 pārthasya tān bāṇagaṇān samagrān 08,065.013d*1043_13 vyanāśayad yudhyata eva karṇaḥ 08,065.013d*1044_01 te karṇam āsādya mahāprabhāvāḥ 08,065.013d*1044_02 sutejanā gārdhrapatrāḥ suvegāḥ 08,065.013d*1044_03 gātreṣu sarveṣu hayeṣu cāpi 08,065.013d*1044_04 śarāsane yugacakre dhvaje ca 08,065.013d*1044_05 nirbhidya tūrṇaṃ viviśuḥ sutīkṣṇās 08,065.013d*1044_06 tārkṣyatrastā bhūmim ivoragās te 08,065.013d*1044_07 śarācitāṅgo rudhirārdragātraḥ 08,065.013d*1044_08 karṇas tadā roṣavivṛttanetraḥ 08,065.013d*1045_01 dṛḍhajyamānāmya samudraghoṣaṃ 08,065.013d*1045_02 prāduścakre bhārgavāstraṃ mahātmā 08,065.013d*1045_03 mahendraśastrābhimukhān vimuktāṃś 08,065.013d*1045_04 chittvā karṇaḥ pāṇḍavasyeṣusaṃghān 08,065.013d*1046_01 pārthāstram astreṇa nihatya tena 08,065.013d*1046_02 jaghāna karṇo nṛgajāśvasaṃghān 08,065.013d*1046_03 amṛṣyamāṇas tu mahāvimarde 08,065.013d*1046_04 mahāratho bhārgavāstraprabhāvāt 08,065.013d*1046_05 pāñcālānāṃ pravarāṃś cāpi yodhān 08,065.013d*1046_06 krodhāviṣṭaḥ sūtaputras tarasvī 08,065.013d*1046_07 bāṇair vivyādhāhave supramuktaiḥ 08,065.013d*1046_08 prahasya kṛṣṇau tu narapravīraḥ 08,065.013d*1046_09 tataḥ pāñcālāḥ somakāś cāpi rājan 08,065.013d*1046_10 karṇenājau pīḍyamānāḥ śaraughaiḥ 08,065.013d*1046_11 krodhāviṣṭā vivyadhus taṃ samantāt 08,065.013d*1046_12 tīkṣṇair bāṇaiḥ sūtaputraṃ sametāḥ 08,065.013d*1046_13 tān astāṃs taiḥ sa nikṛtyāśu bāṇān 08,065.013d*1046_14 pāñcālānāṃ rathanāgāśvasaṃghān 08,065.013d*1046_15 abhyardayad bāṇagaṇaiḥ prasahya 08,065.013d*1046_16 vikṣobhayan samare sūtaputraḥ 08,065.013d*1046_17 te bhinnadehā vyasavo nipetuḥ 08,065.013d*1046_18 karṇeṣubhir bhūmitale svanantaḥ 08,065.013d*1046_19 kruddhena siṃhena yathaiva nāgā 08,065.013d*1046_20 mahābalā bhīmabalena tadvat 08,065.013d*1046_21 pāñcālānāṃ pravarān saṃnihatya 08,065.013d*1046_22 praspardhamānān balino yodhamukhyān 08,065.013d*1046_23 tataḥ sa rājan virarāja karṇaḥ 08,065.013d*1046_24 śarān vaman megha ivāmbudhārāḥ 08,065.013d*1046_25 karṇasya matvā tu jayaṃ tvadīyāḥ 08,065.013d*1046_26 parāṃ mudaṃ siṃhanādāṃś ca cakruḥ 08,065.013d*1046_27 sarve hy amanyanta vaśe kṛtau tau 08,065.013d*1046_28 karṇena kṛṣṇāv iti kauravendra 08,065.013d*1046_29 tat tādṛśaṃ prekṣya mahārathasya 08,065.013d*1046_30 karṇasya vīryaṃ ca parair asahyam 08,065.013d*1046_31 dṛṣṭvā tu karṇena dhanaṃjayasya 08,065.013d*1046_32 saṃgrāmamadhye nihataṃ tad astram 08,065.014a amṛṣyamāṇaś ca mahāvimarde; tatrākrudhyad bhīmaseno mahātmā 08,065.014c athābravīt pāṇinā pāṇim āghnan; saṃdaṣṭauṣṭho nṛtyati vādayann iva 08,065.014d*1047_01 tatas tv amarṣī krodhasaṃdīptanetro 08,065.014d*1047_02 vātātmajaḥ pāṇinā pāṇim ārchat 08,065.014d*1047_03 bhīmo 'bravīd arjunaṃ satyasaṃdham 08,065.014d*1047_04 amarṣito niḥśvasañ jātamanyuḥ 08,065.014d*1048_01 roṣāt pradīptaḥ sumahān vimarde 08,065.014d*1048_02 bhīmas tato 'krudhyad adīnasattvaḥ 08,065.014d*1048_03 pāṇiṃ sa pāṇau vinipiṣya roṣād 08,065.014d*1048_04 amarṣito vākyam uvāca pārtham 08,065.014d*1049_01 kathaṃ nu pāpo 'yam apetadharmaḥ 08,065.014d*1049_02 sūtātmajaḥ samare 'dya prasahya 08,065.014d*1049_03 pāñcālānāṃ yodhamukhyān anekān 08,065.014d*1049_04 nijaghnivāṃs tava jiṣṇo samakṣam 08,065.014d*1050_01 pūrvaṃ daityair ajitaṃ kālakeyaiḥ 08,065.014d*1050_02 sākṣāt sthāṇor bāhusaṃsparśam etya 08,065.014e kathaṃ nu tvāṃ sūtaputraḥ kirīṭin; maheṣubhir daśabhir avidhyad agre 08,065.014f*1051_01 tvayā kṣiptāṃś cāgrasadbāṇasaṃghānn 08,065.014f*1051_02 āścaryam etat pratibhāti me 'dya 08,065.014f*1051_03 kṛṣṇāparikleśam anusmara tvaṃ 08,065.014f*1051_04 yathābravīt ṣaṇḍhatilān sma vācaḥ 08,065.014f*1051_05 vācaḥ sutīkṣṇāsthibhido 'manojñāḥ 08,065.014f*1051_06 sūtātmajo 'yaṃ gatabhīr durātmā 08,065.014f*1051_07 saṃsmṛtya sarvaṃ tad ihādya pāpaṃ 08,065.014f*1051_08 jahy āśu karṇaṃ yudhi savyasācin 08,065.014f*1051_09 kasmād upekṣāṃ kuruṣe kirīṭinn 08,065.014f*1051_10 upekṣituṃ nāyam ihādya kālaḥ 08,065.015a yayā dhṛtyā sarvabhūtāny ajaiṣīr; grāsaṃ dadad vahnaye khāṇḍave tvam 08,065.015c tayā dhṛtyā sūtaputraṃ jahi tvam; ahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye 08,065.015d*1052_01 sametya pārthaṃ sa nṛśaṃsavādī 08,065.015d*1052_02 jīvan nāyaṃ yāsyati kālapakvaḥ 08,065.016a athābravīd vāsudevo 'pi pārthaṃ; dṛṣṭvā ratheṣūn pratihanyamānān 08,065.016c amīmṛdat sarvathā te 'dya karṇo; hy astrair astrāṇi kim idaṃ kirīṭin 08,065.017a sa vīra kiṃ muhyasi nāvadhīyase; nadanty ete kuravaḥ saṃprahṛṣṭāḥ 08,065.017c karṇaṃ puraskṛtya vidur hi sarve; tvadastram astrair vinipātyamānam 08,065.018a yayā dhṛtyā nihataṃ tāmasāstraṃ; yuge yuge rākṣasāś cāpi ghorāḥ 08,065.018c dambhodbhavāś cāsurāś cāhaveṣu; tayā dhṛtyā tvaṃ jahi sūtaputram 08,065.018c*1053_01 darpotsiktaṃ vīryamantaṃ kirīṭin 08,065.018d*1054_01 karṇaṃ samāsādya ripupramāthin 08,065.018d*1055_01 pārthāhave vyaktam astraṃ samartham 08,065.019a anena vāsya kṣuraneminādya; saṃchinddhi mūrdhānam areḥ prasahya 08,065.019c mayā nisṛṣṭena sudarśanena; vajreṇa śakro namucer ivāreḥ 08,065.020a kirātarūpī bhagavān yayā ca; tvayā mahatyā paritoṣito 'bhūt 08,065.020c tāṃ tvaṃ dhṛtiṃ vīra punar gṛhītvā; sahānubandhaṃ jahi sūtaputram 08,065.021a tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ; sapattanāṃ grāmavatīṃ samṛddhām 08,065.021c prayaccha rājñe nihatārisaṃghāṃ; yaśaś ca pārthātulam āpnuhi tvam 08,065.021d*1056_01 sa evam ukto 'tibalo mahātmā 08,065.021d*1056_02 cakāra buddhiṃ hi vadhāya sauteḥ 08,065.021d*1057_01 karṇaṃ puraskṛtya nadanti sarve 08,065.021d*1057_02 tavāstram urvyāṃ pratihatya vīrāḥ 08,065.021d*1057_03 kuru prayatnaṃ bharatapravīra 08,065.021d*1057_04 dravanty amī sṛñjayasomakāś ca 08,065.021d*1057_05 dṛṣṭvā ca karṇaṃ samare prahṛṣṭaṃ 08,065.021d*1057_06 tvāṃ cāpi dṛṣṭvā parihīyamānam 08,065.022a saṃcodito bhīmajanārdanābhyāṃ; smṛtvā tadātmānam avekṣya sattvam 08,065.022c mahātmanaś cāgamane viditvā; prayojanaṃ keśavam ity uvāca 08,065.023a prāduṣkaromy eṣa mahāstram ugraṃ; śivāya lokasya vadhāya sauteḥ 08,065.023c tan me 'nujānātu bhavān surāś ca; brahmā bhavo brahmavidaś ca sarve 08,065.023d*1058_01 iti smoktvā pāṇḍavaḥ savyasācī 08,065.023d*1058_02 namaskṛtvā brahmaṇe so 'mitātmā 08,065.024a ity ūcivān brāhmam asahyam astraṃ; prāduścakre manasā saṃvidheyam 08,065.024b*1059_01 tad asya hatvā virarāja karṇo 08,065.024b*1059_02 muktvā śarān megha ivāmbudhārāḥ 08,065.024b*1059_03 samīkṣya karṇena kirīṭinas tu 08,065.024b*1059_04 tathājimadhye vihitaṃ tad astram 08,065.024b*1059_05 tato 'marṣī balavān krodhadīpto 08,065.024b*1059_06 bhīmo 'bravīd arjunaṃ satyasaṃdham 08,065.024b*1059_07 nanu tv āhur veditāraṃ mahāstraṃ 08,065.024b*1059_08 brāhmaṃ vidheyaṃ paramaṃ janās tat 08,065.024b*1059_09 punar yuktāstram abhitaḥ kirīṭinn 08,065.024b*1059_10 iti smokto 'yojayat savyasācī 08,065.024c tato diśaś ca pradiśaś ca sarvāḥ; samāvṛṇot sāyakair bhūritejāḥ 08,065.024d*1060_01 gāṇḍīvamuktair bhujagair ivograir 08,065.024d*1060_02 divākarāṃśupratimair jvaladbhiḥ 08,065.024e sasarja bāṇān bharatarṣabho 'pi; śataṃśatān ekavad āśuvegān 08,065.024f*1061_01 prācchādayan karṇarathaṃ kṣaṇena 08,065.024f*1061_02 yugāntavahnyarkakaraprakāśāḥ 08,065.024f*1062_01 tataś ca śūlāni parasvadhāni 08,065.024f*1062_02 cakrāṇi nārācaśatāni caiva 08,065.024f*1062_03 niścakramur ghoratarāṇi yodhās 08,065.024f*1062_04 tato nyahanyanta samantato 'pi 08,065.024f*1062_05 chinnaṃ śiraḥ kasya cid ājimadhye 08,065.024f*1062_06 papāta yodhasya parasya kāyāt 08,065.024f*1062_07 bhayena so 'py āśu papāta bhūmāv 08,065.024f*1062_08 anyaḥ pranaṣṭaḥ patitaṃ vilokya 08,065.024f*1062_09 anyasya sāsir nipapāta kṛtto 08,065.024f*1062_10 yodhasya bāhuḥ karihastatulyaḥ 08,065.024f*1062_11 anyasya savyaḥ saha carmaṇā ca 08,065.024f*1062_12 kṣuraprakṛttaḥ patito dharaṇyām 08,065.024f*1062_13 evaṃ samastān api yodhamukhyān 08,065.024f*1062_14 vidhvaṃsayām āsa kirīṭamālī 08,065.024f*1062_15 śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sughorair 08,065.024f*1062_16 dauryodhanaṃ sainyam aśeṣam eva 08,065.025a vaikartanenāpi tathājimadhye; sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ 08,065.025c te ghoṣiṇaḥ pāṇḍavam abhyupeyuḥ; parjanyamuktā iva vāridhārāḥ 08,065.026a sa bhīmasenaṃ ca janārdanaṃ ca; kirīṭinaṃ cāpy amanuṣyakarmā 08,065.026c tribhis tribhir bhīmabalo nihatya; nanāda ghoraṃ mahatā svareṇa 08,065.027a sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī; bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca 08,065.027c amṛṣyamāṇaḥ punar eva pārthaḥ; śarān daśāṣṭau ca samudbabarha 08,065.028a suṣeṇam ekena śareṇa viddhvā; śalyaṃ caturbhis tribhir eva karṇam 08,065.028c tataḥ sumuktair daśabhir jaghāna; sabhāpatiṃ kāñcanavarmanaddham 08,065.029a sa rājaputro viśirā vibāhur; vivājisūto vidhanur viketuḥ 08,065.029c tato rathāgrād apatat prabhagnaḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivābhikṛttaḥ 08,065.030a punaś ca karṇaṃ tribhir aṣṭabhiś ca; dvābhyāṃ caturbhir daśabhiś ca viddhvā 08,065.030c catuḥśatān dviradān sāyudhīyān; hatvā rathān aṣṭaśataṃ jaghāna 08,065.030e sahasram aśvāṃś ca punaś ca sādīn; aṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān 08,065.030f*1063_01 karṇaṃ sasūtaṃ sarathāśvaketum 08,065.030f*1063_02 adṛśyam añjogatibhiś ca cakre 08,065.030f*1063_03 tato 'krośan kuravo vadhyamānā 08,065.030f*1063_04 dhanaṃjayenādhirathiṃ samantāt 08,065.030f*1063_05 muñcābhividdhyārjunam āśu karṇa 08,065.030f*1063_06 bāṇaiḥ purā hanti kurūn samagrān 08,065.030f*1063_07 sa coditaḥ sarvayatnena karṇo 08,065.030f*1063_08 mumoca bāṇān subahūn abhīkṣṇam 08,065.030f*1063_09 te pāṇḍupāñcālagaṇān nijaghnur 08,065.030f*1063_10 marmacchidaḥ śoṇitamāṃsadigdhāḥ 08,065.030f*1063_11 tāv uttamau sarvadhanurdharāṇāṃ 08,065.030f*1063_12 mahābalau sarvasapatnasāhau 08,065.030f*1063_13 nijaghnatuś cāhitasainyam ugrāv 08,065.030f*1063_14 anyonyam apy astravidau mahāstraiḥ 08,065.030f*1063_15 athopayātas tvarito didṛkṣur 08,065.030f*1063_16 mantrauṣadhābhyāṃ virujo viśalyaḥ 08,065.030f*1063_17 kṛtaḥ suhṛdbhir bhiṣajāṃ variṣṭhair 08,065.030f*1063_18 yudhiṣṭhiras tatra suvarṇavarmā 08,065.030f*1063_19 tatropayātaṃ yudhi dharmarājaṃ 08,065.030f*1063_20 dṛṣṭvā mudā sarvabhūtāny anandan 08,065.030f*1063_21 rāhor vimuktaṃ vimalaṃ samagraṃ 08,065.030f*1063_22 candraṃ yathaivābhyuditaṃ tathaiva 08,065.030f*1064_01 nāsatyadasrātrisutodbhavādyair 08,065.030f*1064_02 aṣṭāṅgavidyāśramam udvahadbhiḥ 08,065.030f*1064_03 ābaddhapaṭṭo vraṇalāghavena 08,065.030f*1064_04 yathā sureśo ditijaiḥ kṣatāṅgaḥ 08,065.031a dṛṣṭvājimukhyāv atha yudhyamānau; didṛkṣavaḥ śūravarāv arighnau 08,065.031c karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhān; khasthā mahīsthāś ca janāvatasthuḥ 08,065.031d*1065_01 sa kārmukajyātalasaṃnipātaḥ 08,065.031d*1065_02 sumuktabāṇas tumulo babhūva 08,065.031d*1065_03 ghnatos tathānyonyam iṣupravaikair 08,065.031d*1065_04 dhanaṃjayasyādhiratheś ca rājan 08,065.032a tato dhanurjyā sahasātikṛṣṭā; sughoṣam ācchidyata pāṇḍavasya 08,065.032c tasmin kṣaṇe sūtaputras tu pārthaṃ; samācinot kṣudrakāṇāṃ śatena 08,065.033a nirmuktasarpapratimaiś ca tīkṣṇais; tailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥ 08,065.033c ṣaṣṭyā nārācair vāsudevaṃ bibheda; tadantaraṃ somakāḥ prādravanta 08,065.033d*1066_01 pūṣātmajo marmasu nirbibheda 08,065.033d*1066_02 marutsutaṃ cāyutaśaḥ śarāgraiḥ 08,065.033d*1066_03 kṛṣṇaṃ ca pārthaṃ ca tathā dhvajaṃ ca 08,065.033d*1066_04 pārthānujān somakān pātayaṃś ca 08,065.033d*1067_01 prācchādayaṃs te niśitaiḥ pṛṣatkair 08,065.033d*1067_02 jīmūtasaṃghā nabhasīva sūryam 08,065.033d*1067_03 āgacchatas tān viśikhair anekair 08,065.033d*1067_04 vyaṣṭambhayat sūtaputraḥ kṛtāstraḥ 08,065.033d*1067_05 tair astam astraṃ vinihatya sarvaṃ 08,065.033d*1067_06 jaghāna teṣāṃ rathavājināgān 08,065.033d*1067_07 tathā tu sainyapravarāṃś ca rājann 08,065.033d*1067_08 abhyardayan mārgaṇaiḥ sūtaputraḥ 08,065.033d*1067_09 te bhinnadehā vyasavo nipetuḥ 08,065.033d*1067_10 karṇeṣubhir bhūmitale stanantaḥ 08,065.033d*1067_11 kruddhena siṃhena yathāśvayūthyā 08,065.033d*1067_12 mahābalā bhīmabalena tadvat 08,065.033d*1067_13 punaś ca pāñcālavarās tathānye 08,065.033d*1067_14 tadantaraṃ karṇadhanaṃjayābhyām 08,065.033d*1067_15 praskandanto balinaḥ sādhumuktaiḥ 08,065.033d*1067_16 karṇena bāṇair nihatāḥ prasahya 08,065.033d*1067_17 jayaṃ tu matvā vipulaṃ tvadīyās 08,065.033d*1067_18 talān nijaghnuḥ siṃhanādāṃś ca neduḥ 08,065.033d*1067_19 sarve hy amanyanta vaśe kṛtau tau 08,065.033d*1067_20 karṇena kṛṣṇāv iti te vineduḥ 08,065.033d*1068_01 tato navajyāṃ sudṛḍhāṃ kirīṭī 08,065.033d*1068_02 svabāhuvikṣepaṇajāṃ pragṛhya 08,065.033d*1068_03 samādade gāṇḍive kṣiprakārī 08,065.033d*1068_04 nimeṣamātreṇa mahādhanuṣmān 08,065.033d*1068_05 jyācchedanaṃ jyāvidhānaṃ ca tasya 08,065.033d*1068_06 naivāvabudhyat sūtaputro laghutvāt 08,065.033d*1068_07 pārthasya saṃkhye dviṣatāṃ nihantus 08,065.033d*1068_08 tad adbhūtaṃ tatra babhūva rājan 08,065.034a tato dhanurjyām avadhamya śīghraṃ; śarān astān ādhirather vidhamya 08,065.034b*1069_01 pārtho 'pi tāṃ jyām avadhāya tūrṇaṃ 08,065.034b*1069_02 śarāsanajyām ādhirather vidhamya 08,065.034c susaṃrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo; raṇe pārthaḥ somakān pratyagṛhṇāt 08,065.034d*1070_01 jyāṃ cānumṛjyābhyahanat talatre 08,065.034d*1070_02 bāṇāndhakāraṃ tv akarot kṣaṇena 08,065.034d*1070_03 śalyaṃ ca karṇaṃ ca kurūṃś ca sarvān 08,065.034d*1070_04 bāṇair avidhyad yugapat kirīṭī 08,065.034e na pakṣiṇaḥ saṃpatanty antarikṣe; kṣepīyasāstreṇa kṛte 'ndhakāre 08,065.034f*1071_01 vāyur viyatsthair amaraiḥ sametya 08,065.034f*1071_02 vyuvāha bāṇān avalokayadbhiḥ 08,065.035a śalyaṃ ca pārtho daśabhiḥ pṛṣatkair; bhṛśaṃ tanutre prahasann avidhyat 08,065.035c tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ sumuktair; viddhvā punaḥ saptabhir abhyavidhyat 08,065.036a sa pārthabāṇāsanaveganunnair; dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ 08,065.036c vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ; karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ 08,065.036d*1072_01 prakrīḍamāno 'tha śmaśānamadhye 08,065.036d*1072_02 raudre muhūrte rudhirārdragātraḥ 08,065.037a tatas tribhiś ca tridaśādhipopamaṃ; śarair bibhedādhirathir dhanaṃjayam 08,065.037c śarāṃs tu pañca jvalitān ivoragān; pravīrayām āsa jighāṃsur acyute 08,065.038a te varma bhittvā puruṣottamasya; suvarṇacitraṃ nyapatan sumuktāḥ 08,065.038c vegena gām āviviśuḥ suvegāḥ; snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ 08,065.039a tān pañcabhallais tvaritaiḥ sumuktais; tridhā tridhaikaikam athoccakarta 08,065.039c dhanaṃjayas te nyapatan pṛthivyāṃ; mahāhayas takṣakaputrapakṣāḥ 08,065.040a tataḥ prajajvāla kirīṭamālī; krodhena kakṣaṃ pradahann ivāgniḥ 08,065.040b*1073_01 tathā vinunnāṅgam avekṣya kṛṣṇaṃ 08,065.040b*1073_02 sarpeṣubhiḥ karṇabhujaprasṛṣṭaiḥ 08,065.040c sa karṇam ākarṇavikṛṣṭasṛṣṭaiḥ; śaraiḥ śarīrāntakarair jvaladbhiḥ 08,065.040e marmasv avidhyat sa cacāla duḥkhād; dhairyāt tu tasthāv atimātradhairyaḥ 08,065.040f*1074_01 prāduścakārātha śarān mahātmā 08,065.040f*1074_02 dehaṃ vicinvann iva sūtajasya 08,065.040f*1074_03 śarās tu te kāñcanacitrapuṅkhāḥ 08,065.040f*1074_04 saṃpetur urvyāṃ śataśo mahāntaḥ 08,065.041a tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaś ca; raviprabhā karṇarathaś ca rājan 08,065.041c adṛśya āsīt kupite dhanaṃjaye; tuṣāranīhāravṛtaṃ yathā nabhaḥ 08,065.042a sa cakrarakṣān atha pādarakṣān; puraḥsarān pṛṣṭhagopāṃś ca sarvān 08,065.042b*1075_01 bhītā dravanti sma nihanyamānā 08,065.042b*1075_02 maheṣubhiḥ pārthakarapraṇunnaiḥ 08,065.042b*1075_03 tato 'rjuno vai bharatapravīro 08,065.042b*1075_04 mahānubhāvaḥ samare nihantā 08,065.042c duryodhanenānumatān arighnān; samuccitān surathān sārabhūtān 08,065.043a dvisāhasrān samare savyasācī; kurupravīrān ṛṣabhaḥ kurūṇām 08,065.043c kṣaṇena sarvān sarathāśvasūtān; nināya rājan kṣayam ekavīraḥ 08,065.044a athāpalāyanta vihāya karṇaṃ; tavātmajāḥ kuravaś cāvaśiṣṭāḥ 08,065.044c hatān avākīrya śarakṣatāṃś ca; lālapyamānāṃs tanayān pitṝṃś ca 08,065.044d*1076_01 sarve praṇeśuḥ kuravo vihīnāḥ 08,065.044d*1076_02 pārtheṣubhiḥ saṃparitapyamānāḥ 08,065.044d*1076_03 suyodhanenātha punar variṣṭhāḥ 08,065.044d*1076_04 pracoditāḥ karṇarathānuyāne 08,065.044d*1076_05 bhoḥ kṣatriyāḥ śūratamāś ca sarve 08,065.044d*1076_06 kṣātre ca dharme niratāḥ stha yūyam 08,065.044d*1076_07 na yuktarūpaṃ bhavatāṃ samīpāt 08,065.044d*1076_08 palāyanaṃ karṇam abhiprahāya 08,065.044d*1076_09 tavātmajenāpi tathocyamānāḥ 08,065.044d*1076_10 pārtheṣubhiḥ saṃparitapyamānāḥ 08,065.044d*1076_11 naivāvatiṣṭhanta bhayād vivarṇāḥ 08,065.044d*1076_12 kṣaṇena naṣṭāḥ pradiśo diśaś ca 08,065.045a sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā; bhayāvadīrṇaiḥ kurubhir vihīnaḥ 08,065.045c na vivyathe bhārata tatra karṇaḥ; pratīpam evārjunam abhyadhāvat 08,065.045c*1077_01 mahārathaḥ sūtaputras tathāpi 08,066.001 saṃjaya uvāca 08,066.001a tato 'payātāḥ śarapātamātram; avasthitāḥ kuravo bhinnasenāḥ 08,066.001c vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantād; dhanaṃjayāstraṃ samudīryamāṇam 08,066.002a tad arjunāstraṃ grasate sma vīrān; viyat tathākāśam anantaghoṣam 08,066.002c kruddhena pārthena tadāśu sṛṣṭaṃ; vadhāya karṇasya mahāvimarde 08,066.002d*1078_01 karṇaḥ sughoreṣvasanaṃ dṛḍhajyaṃ 08,066.002d*1078_02 visphārayitvā visṛjañ charaughān 08,066.002d*1078_03 udīryamāṇaṃ sma kurūn dahantaṃ 08,066.002d*1078_04 suvarṇapuṅkhair iṣubhir mahātmā 08,066.003a rāmād upāttena mahāmahimnā; ātharvaṇenārivināśanena 08,066.003c tad arjunāstraṃ vyadhamad dahantaṃ; pārthaṃ ca bāṇair niśitair nijaghne 08,066.004a tato vimardaḥ sumahān babhūva; tasyārjunasyādhiratheś ca rājan 08,066.004c anyonyam āsādayatoḥ pṛṣatkair; viṣāṇaghātair dvipayor ivograiḥ 08,066.004d*1079_01 tato 'strasaṃghātasamāvṛtaṃ tadā 08,066.004d*1079_02 babhūva rājaṃs tumulaṃ raṇājiram 08,066.004d*1079_03 tat karṇapārthau śaravṛṣṭisaṃghair 08,066.004d*1079_04 nirantaraṃ cakratur ambaraṃ tadā 08,066.004d*1079_05 tad bāṇajālaikamayaṃ mahāstraṃ 08,066.004d*1079_06 sarve 'drākṣuḥ kuravaḥ somakāś ca 08,066.004d*1079_07 nānyaṃ ca bhūtaṃ dadṛśus tadā te 08,066.004d*1079_08 bāṇāndhakāre tumule ca tasmin 08,066.004d*1080_01 tatas tu tau vai puruṣapravīrau 08,066.004d*1080_02 rājan varau sarvadhanurdharāṇām 08,066.004d*1080_03 tyaktvātmadehau samare 'tighore 08,066.004d*1080_04 prāptaśramau śatrudurāsadau hi 08,066.004d*1080_05 dṛṣṭvā tu tau saṃprati saṃprayuktau 08,066.004d*1080_06 parasparaṃ chidraniviṣṭadṛṣṭī 08,066.004d*1080_07 devarṣigandharvagaṇāḥ sayakṣāḥ 08,066.004d*1080_08 saṃtuṣṭuvus tau pitaraś ca hṛṣṭāḥ 08,066.004d@039_0001 tau saṃdadhānāv aniśaṃ sma rājan 08,066.004d@039_0002 samasyantau cāpi śarān anekān 08,066.004d@039_0003 saṃdarśayantau yudhi mārgān vicitrān 08,066.004d@039_0004 dhanurdharāṇāṃ pravarau kṛtāstrau 08,066.004d@039_0005 tayor evaṃ yudhyator ājimadhye 08,066.004d@039_0006 sūtātmajo 'bhūd adhikaḥ kadā cit 08,066.004d@039_0007 pārthaḥ kadā cit tv adhikaḥ kirīṭī 08,066.004d@039_0008 vīryāstrasamyagbalalāghavais tu 08,066.004d@039_0009 dṛṣṭvā tatas taṃ yudhi saṃprahāraṃ 08,066.004d@039_0010 parasparasyāntaraprekṣiṇo ye 08,066.004d@039_0011 ghoraṃ tadā durviṣahaṃ raṇe 'nyair 08,066.004d@039_0012 yodhāḥ sarve vismayam abhyagacchan 08,066.004d@039_0013 tato 'tha bhūtāny antarikṣe sthitāni 08,066.004d@039_0014 karṇārjunau tau praśaśaṃsur narendra 08,066.004d@039_0015 bhoḥ karṇa sādhv arjuna sādhu ceti 08,066.004d@039_0016 hṛṣṭāḥ procuḥ saṃghaśaḥ prītimantaḥ 08,066.004d@040_0001 tasmin vimarde rathavājināgāḥ 08,066.004d@040_0002 padātisaṃghā vasudhāṃ vyakampayan 08,066.004d@040_0003 tatas tu pātālatale śayāno 08,066.004d@040_0004 nāgo 'śvasenaḥ kṛtavairo 'rjunena 08,066.004d@040_0005 rājaṃs tadā khāṇḍavadāhamukto 08,066.004d@040_0006 kṛtvā suvegaṃ vasudhātalasthaḥ 08,066.004d@040_0007 athotpapātordhvagatir javena 08,066.004d@040_0008 saṃdṛśya karṇārjunayor vimardam 08,066.004d@040_0009 ayaṃ hi kālo 'sya durātmano vai 08,066.004d@040_0010 pārthasya vairapratiyātanāya 08,066.004d@040_0011 saṃcintya tūṇaṃ praviveśa caiva 08,066.004d@040_0012 karṇasya rājañ śararūpadhārī 08,066.004d@040_0013 tato 'strasaṃghātasamākulaṃ tadā 08,066.004d@040_0014 babhūva jālaṃ vitatāṃśujālam 08,066.004d@040_0015 tat karṇapārthau śarasaṃghavṛṣṭibhir 08,066.004d@040_0016 nirantaraṃ cakratur ambaraṃ tadā 08,066.004d@040_0017 tadbāṇajālaikamayaṃ mahāntaṃ 08,066.004d@040_0018 sarve 'trasan kuravaḥ somakāś ca 08,066.004d@040_0019 nānyat kiṃ cid dadṛśuḥ saṃpatad vai 08,066.004d@040_0020 bāṇāndhakāre tumule 'timātram 08,066.004d@040_0021 tatas tau puruṣavyāghrau sarvalokadhanurdharau 08,066.004d@040_0022 tyaktaprāṇau raṇe vīrau yuddhaśramam upāgatau 08,066.004d@040_0023 samutkṣepair vīkṣamāṇau siktau candanavāriṇā 08,066.004d@040_0024 satālavyajanair divyair divisthair apsarogaṇaiḥ 08,066.004d@040_0025 śakrasūryakarābjābhyāṃ pramārjitamukhāv ubhau 08,066.004d@040_0026 karṇas tu pārthaṃ na viśeṣayad yadā 08,066.004d@040_0027 dṛḍhaṃ ca pārthena śarair nipīḍitaḥ 08,066.004d@040_0028 tataḥ sa karṇaḥ śaravikṣatāṅgo 08,066.004d@040_0029 mano dadhe hy ekaśayasya tasya 08,066.005a tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ; susaṃśitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam 08,066.005c raudraṃ śaraṃ saṃyati supradhautaṃ; pārthārtham atyarthacirāya guptam 08,066.006a sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyinaṃ; suvarṇanālīśayanaṃ mahāviṣam 08,066.006b*1081_01 ākarṇapūrṇaṃ pravikṛṣya karṇaḥ 08,066.006b*1081_02 pārthonmukhaṃ saṃdadhe tigmamanyum 08,066.006c pradīptam airāvatavaṃśasaṃbhavaṃ; śiro jihīrṣur yudhi phalgunasya 08,066.006c*1082_01 mumoca śīghraṃ sa ripupramāthī 08,066.006d*1083_01 tataḥ prajajvāla diśo nabhaś ca 08,066.006d*1083_02 ulkāś ca ghorāḥ sahasā nipetuḥ 08,066.006d*1083_03 tasmiṃs tu nāge dhanuṣi prayukte 08,066.006d*1083_04 hāhākṛtāḥ sarvalokāḥ saśakrāḥ 08,066.006d*1084_01 na cāpi taṃ bubudhe sūtaputro 08,066.006d*1084_02 bāṇe praviṣṭaṃ yogabalena nāgam 08,066.006d*1085_01 daśaśatanayano 'hiṃ dṛśya bāṇe praviṣṭaṃ 08,066.006d*1085_02 nihata iti suto me srastagātro babhūva 08,066.006d*1085_03 jalajakusumayoniḥ śreṣṭhabhāvo 'jitātmā 08,066.006d*1085_04 tridaśapatim avocan mā vyadhiṣṭhā jaye śrīḥ 08,066.006d*1086_01 sa sūtaputras tam apāṅgadeśe 08,066.006d*1086_02 avāṅmukhaṃ saṃdhayati sma roṣāt 08,066.006d*1086_03 na taṃ sma jānāti mahānubhāvam 08,066.006d*1086_04 apāṅgadeśābhiniviṣṭam ājau 08,066.007a tam abravīn madrarājo mahātmā; vaikartanaṃ prekṣya hi saṃhiteṣum 08,066.007c na karṇa grīvām iṣur eṣa prāpsyate; saṃlakṣya saṃdhatsva śaraṃ śiroghnam 08,066.008a athābravīt krodhasaṃraktanetraḥ; karṇaḥ śalyaṃ saṃdhiteṣuḥ prasahya 08,066.008c na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo; na mādṛśāḥ śāṭhyayuktā bhavanti 08,066.008d*1087_01 prāptasya pārthaḥ praṇatāḥ sva svāhāḥ 08,066.008d*1087_02 saṃsthāpya kṛṣṇena punas tadīyam (sic) 08,066.009a tathaivam uktvā visasarja taṃ śaraṃ; balāhakaṃ varṣaghanābhipūjitam 08,066.009c hato 'si vai phalguna ity avocat; tatas tvarann ūrjitam utsasarja 08,066.010a saṃdhīyamānaṃ bhujagaṃ dṛṣṭvā karṇena mādhavaḥ 08,066.010c ākramya syandanaṃ padbhyāṃ balena balināṃ varaḥ 08,066.011a avagāḍhe rathe bhūmau jānubhyām agaman hayāḥ 08,066.011c tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭaṃ tasya dhīmataḥ 08,066.011d*1088_01 sa sāyakaḥ karṇabhujābhisṛṣṭo 08,066.011d*1088_02 hutāśanārkapratimaḥ sughoraḥ 08,066.011d*1088_03 guṇacyutaḥ prājvalad antarikṣe 08,066.011d*1088_04 kurvan sīmantaṃ nabhaso bhīmarūpaḥ 08,066.011d*1088_05 taṃ prekṣya dīptaṃ yudhi mādhavas tu 08,066.011d*1088_06 tvarānvitaḥ kaṃsaripuḥ salīlam 08,066.011d*1088_07 padā viniṣpiṣya rathottamaṃ taṃ 08,066.011d*1088_08 prāveśayaj jagatīṃ kiṣkumātram 08,066.011d*1088_09 kṣitiṃ gatā jānubhis te tu vāhās 08,066.011d*1088_10 tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭam 08,066.011d*1089_01 tam āpatantaṃ jvalitaṃ nirīkṣya 08,066.011d*1089_02 viyadgataṃ vṛṣṇikulapravīraḥ 08,066.011d*1089_03 rathasya cakraṃ sahasā nipīḍya 08,066.011d*1089_04 pañcāṅgulaṃ majjayati sma vīraḥ 08,066.011d*1090_01 tato 'ntarikṣe sumahān ninādaḥ 08,066.011d*1090_02 saṃpūjanārthaṃ madhusūdanasya 08,066.011d*1090_03 divyāś ca vācaḥ sahasā babhūvur 08,066.011d*1090_04 divyāni puṣpāṇy atha siṃhanādāḥ 08,066.011d*1090_05 tasmiṃs tathā vai dharaṇīṃ nimagne 08,066.011d*1090_06 rathe prayogān madhusūdanasya 08,066.011d*1090A_01 tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭaṃ 08,066.011d*1090A_02 tasyendradattaṃ sudṛḍhaṃ ca dhīmataḥ 08,066.012a athārjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ; dharāviyaddyosalileṣu viśrutam 08,066.012c balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ; śareṇa mūrdhnaḥ sa jahāra sūtajaḥ 08,066.013a divākarendujvalanagrahatviṣaṃ; suvarṇamuktāmaṇijālabhūṣitam 08,066.013c puraṃdarārthaṃ tapasā prayatnataḥ; svayaṃ kṛtaṃ yad bhuvanasya sūnunā 08,066.014a mahārharūpaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaraṃ; vibhāti cātyarthasukhaṃ sugandhi tat 08,066.014c nijaghnuṣe devaripūn sureśvaraḥ; svayaṃ dadau yat sumanāḥ kirīṭine 08,066.015a harāmbupākhaṇḍalavittagoptṛbhiḥ; pinākapāśāśanisāyakottamaiḥ 08,066.015b*1091_01 kṣataṃ nayad rudragaṇaiḥ pinākinā 08,066.015b*1091_02 sahāyavān pāvakasaṃnibhaiḥ śaraiḥ 08,066.015c surottamair apy aviṣahyam ardituṃ; prasahya nāgena jahāra yad vṛṣaḥ 08,066.015c*1092_01 ciraṃ dhṛtenāditineha rājan 08,066.015d*1093_01 sa duṣṭabhāvo vitathapratijñaḥ 08,066.015d*1093_02 kirīṭam abhyāhanad arjunasya 08,066.015d*1094_01 viśuddhajāmbūnadaratnabhūṣitaṃ 08,066.015d*1094_02 pārthottamāṅgād aharat tarasvī 08,066.015d*1094_03 tad dhemajālāvatataṃ sughoṣaṃ 08,066.015d*1094_04 jājvalyamānaṃ nipapāta bhūmau 08,066.016a tad uttameṣūn mathitaṃ viṣāgninā; pradīptam arciṣmad abhikṣiti priyam 08,066.016c papāta pārthasya kirīṭam uttamaṃ; divākaro 'stād iva parvatāj jvalan 08,066.017a tataḥ kirīṭaṃ bahuratnamaṇḍitaṃ; jahāra nāgo 'rjunamūrdhato balāt 08,066.017c gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ; mahendravajraḥ śikharaṃ yathottamam 08,066.018a mahī viyad dyauḥ salilāni vāyunā; yathā vibhinnāni vibhānti bhārata 08,066.018c tathaiva śabdo bhuvaneṣv abhūt tadā; janā vyavasyan vyathitāś ca caskhaluḥ 08,066.019a tataḥ samudgrathya sitena vāsasā; svamūrdhajānavyathitaḥ sthito 'rjunaḥ 08,066.019b*1095_01 vinā kirīṭaṃ śuśubhe sa pārthaḥ 08,066.019b*1095_02 śyāmo yuvā śaila ivāstaśṛṅgaḥ 08,066.019c vibhāti saṃpūrṇamarīcibhāsvatā; śirogatenodayaparvato yathā 08,066.019d@041_0001 tato 'rjunaḥ karṇam avakragair navaiḥ 08,066.019d@041_0002 suvarṇapuṅkhaiḥ sudṛḍhair ayasmayaiḥ 08,066.019d@041_0003 yamāgnidaṇḍapratimaiḥ stanāntare 08,066.019d@041_0004 parābhinat krauñcam ivādrim agnijaḥ 08,066.019d@041_0005 tataḥ śarāvāpam apāsya sūtajo 08,066.019d@041_0006 dhanuś ca tac chakraśarāsanopamam 08,066.019d@041_0007 tatāpa tasthau na mumoha caskhale 08,066.019d@041_0008 dṛḍhāhataḥ saṃś ca punas tatas tataḥ 08,066.019d@041_0009 na hy arjunas taṃ vyasane tadeyivān 08,066.019d@041_0010 nihantum āryaḥ puruṣavrate sthitaḥ 08,066.019d@041_0011 tatas tam indrāvarajo 'pi saṃbhramād 08,066.019d@041_0012 uvāca kiṃ pāṇḍava he pramādyasi 08,066.019d@041_0013 naivāhitānāṃ satataṃ vipaścitaḥ 08,066.019d@041_0014 kṣaṇaṃ pratīkṣanty api durbalīyasām 08,066.019d@041_0015 viśeṣato 'rīn vyasaneṣu paṇḍito 08,066.019d@041_0016 nihatya dharmaṃ ca yaśaś ca vindati 08,066.019d@041_0017 tam ekavīraṃ tava cāhitaṃ sadā 08,066.019d@041_0018 tvarasva karṇaṃ sahasābhimarditum 08,066.019d@041_0019 purā samarthaḥ samupaiti sūtajo 08,066.019d@041_0020 vidhya tvam enaṃ namuciṃ yathā hariḥ 08,066.019d@041_0021 tathāstu devety abhipūjya satvaraṃ 08,066.019d@041_0022 janārdanaṃ karṇam avidhyad arjunaḥ 08,066.019d@041_0023 śarottamaiḥ sarvakurūttamas tvaraṃs 08,066.019d@041_0024 tathā yathā śambaram ambarādhipaḥ 08,066.019d*1096_01 gokarṇā sumukhī kṛtena iṣuṇā goputrasaṃpreṣitā 08,066.019d*1096_02 gośabdātmajabhūṣaṇaṃ suvihitaṃ suvyaktago 'suprabham 08,066.019d*1096_03 dṛṣṭvā gogatakaṃ jahāra mukuṭaṃ gośabdagopūri vai 08,066.019d*1096_04 gokarṇāsanamardanaś ca na yayāv aprāpya mṛtyor vaśam 08,066.020a balāhakaḥ karṇabhujeritas tato; hutāśanārkapratimadyutir mahān 08,066.020c mahoragaḥ kṛtavairo 'rjunena; kirīṭam āsādya samutpapāta 08,066.020d*1097_01 kirīṭam ākṛṣya tathārjunasya 08,066.020d*1097_02 mahoragaḥ kṛtavairaḥ sa tūrṇam 08,066.020d*1098_01 yathāsṛjat pārthavadhāya karṇaḥ 08,066.020d*1098_02 samīkṣya sarpaḥ punar eti karṇam 08,066.020d*1098_03 vyāvṛtya tasmāc ca tataḥ kirīṭāt 08,066.020d*1099_01 tam utpatantaṃ sa kirīṭam īkṣya 08,066.020d*1099_02 pārtho 'bravīd vāsudevaṃ mahātmā 08,066.020d*1100_01 taṃ cāpi dagdhvā tapanīyacitraṃ 08,066.020d*1100_02 kirīṭam ākṛṣya tad arjunasya 08,066.020d*1100_03 punaḥ sa matvā praviveśa tūṇaṃ 08,066.020d*1100_04 pṛṣṭaś ca karṇena tato 'bravīd idam 08,066.020d*1100_05 muktas tvayāhaṃ na samīkṣya karṇa 08,066.020d*1100_06 śiro hṛtaṃ yan na mayārjunasya 08,066.020d*1100_07 samīkṣya māṃ muñca raṇe tvam āśu 08,066.020d*1100_08 hantāsmi śatruṃ tava cātmanaś ca 08,066.020d*1100_09 ity evam ukto yudhi sūtaputras 08,066.020d*1100_10 tam abravīt ko bhavān ugrarūpaḥ 08,066.020d*1101_01 tataḥ sa nāgaḥ prahasann ivāhitaṃ 08,066.020d*1101_02 papāta cāvekṣya tam arjunas tvaran 08,066.021a tam abravīd viddhi kṛtāgasaṃ me; kṛṣṇādya mātur vadhajātavairam 08,066.021b*1102_00 nāgaḥ 08,066.021b*1102_01 nāgo 'smi śvetaḥ kṛtavairo 'rjunena 08,066.021b*1102_02 mātā purā hy utpatitā nabhastaḥ 08,066.021b*1103_01 yadi svayaṃ vajradharo 'sya goptā 08,066.021b*1103_02 tathāpi yātā pitṛrājaveśmani 08,066.021b*1104_00 karṇaḥ 08,066.021b*1104_01 na nāga karṇo 'dya raṇe parasya 08,066.021b*1104_02 balaṃ samāsthāya jayaṃ bubhūṣet 08,066.021b*1104_03 na saṃdadhe dviḥ śaram eva nāga 08,066.021b*1104_04 yady arjunānāṃ śatam eva hanyāt 08,066.021b*1105_01 tam āha karṇaḥ punar eva nāgaṃ 08,066.021b*1105_02 tadājimadhye ravisūnusattamaḥ 08,066.021b*1106_01 vyālāstrasargottamayatnamanyubhir 08,066.021b*1106_02 hantāsmi pārthaṃ susukhī vraja tvam 08,066.021b*1106_03 sa evam ukto yudhi nāgarājaḥ 08,066.021b*1106_04 karṇena dīno hy asahaṃs tu vākyam 08,066.021b*1106_05 svayaṃ prāyāt pārthavadhāya rājan 08,066.021b*1106_06 kṛtveṣurūpaṃ vijighāṃsur arjunam 08,066.021b*1107_01 tato 'bravīd vāsudevaṃ sa pārthaḥ 08,066.021b*1107_02 dāśārha ko hy eṣa mahān hi nāgaḥ 08,066.021b*1108_01 tvaṃ māvamaṃsthāḥ kuru me vaco 'dya 08,066.021b*1108_02 nihanmi śatruṃ tava muñca māṃ tvam 08,066.021b*1109_01 tvayā na saṃdhānavatāhaṃ muktas 08,066.021b*1109_02 tenāpi kṛṣṇena ca vañcito 'si 08,066.021b*1110_01 mamaiva bāhvos tu balena śakto 08,066.021b*1110_02 yuddhe 'rjunānāṃ śatam eva hantum 08,066.021b*1110_03 vrataṃ yad atrāpi na vetsi me bhavān 08,066.021b*1110_04 vadāmi kṛṣṇasya samakṣam eva 08,066.021b*1110_05 eṣo 'dya hatvā yudhi pāṇḍavānāṃ 08,066.021b*1110_06 hantāsmi yuddhe hi svati[vi]krameṇa 08,066.021b*1110_07 etad vrataṃ jānamānaḥ prayātu 08,066.021b*1110_08 nāgaḥ 08,066.021b*1110_08 kiṃ vai kṛtā pāṇḍave te pratijñā 08,066.021b*1110_09 jitvā ahaṃ yuddhagataṃ yamāya 08,066.021b*1110_10 karṇaḥ 08,066.021b*1110_10 pravartituṃ śvo bhavanaṃ prayātum 08,066.021b*1110_11 mitrārtham etan mama jānato 'pi 08,066.021b*1110_12 yatnaḥ śarīre yad apāti vīra 08,066.021b*1110_13 hantā yadi tvaṃ raṇamūrdhni pārthaṃ 08,066.021b*1110_14 nāgaḥ 08,066.021b*1110_14 kiṃ vābhiśakto 'smi ha kauraveyaiḥ 08,066.021b*1110_15 sakṛd eva hi vai karṇa vāsudevaṃ mahābalam 08,066.021b*1110_16 aham eva haniṣyāmi pārthaṃ caiva na saṃśayaḥ 08,066.021c tataḥ kṛṣṇaḥ pārtham uvāca saṃkhye; mahoragaṃ kṛtavairaṃ jahi tvam 08,066.021c*1111_01 tavājimadhye ravisūnusattamo 08,066.021c*1111_02 nāgāstram aṅge sudṛḍhaṃ vimuktam 08,066.021d*1112_01 tam utpatantaṃ dvipadāṃ variṣṭho 08,066.021d*1112_02 dṛṣṭvā vacaḥ pārtham uvāca kṛṣṇaḥ 08,066.021d*1112_03 mahoragaṃ pāṇḍava paśya paśya 08,066.021d*1112_04 prayojitaṃ tvan nidhanārtham ugram 08,066.022a sa evam ukto madhusūdanena; gāṇḍīvadhanvā ripuṣūgradhanvā 08,066.022c uvāca ko nv eṣa mamādya nāgaḥ; svayaṃ ya āgād garuḍasya vaktram 08,066.022d*1113_01 tato 'bravīd vāsudevaṃ mahātmā 08,066.022d*1113_02 dāśārha ko nv eṣa mamādya nāgaḥ 08,066.022d*1113_03 dhanuścyutaḥ śara iva śīghravegaḥ 08,066.022d*1113_04 svayaṃ ya āyād garuḍasyeva vaktram 08,066.023 kṛṣṇa uvāca 08,066.023a yo 'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ; saṃtarpayānena dhanurdhareṇa 08,066.023c viyadgato bāṇanikṛttadeho; hy anekarūpo nihatāsya mātā 08,066.023d*1114_01 sa eṣa te vairam anusmaran vai 08,066.023d*1114_02 tvām adya cāyāti vadhāya pārtha 08,066.023d*1114_03 nabhaścyutāṃ prajvalitāṃ maholkāṃ 08,066.023d*1114_04 paśyainam āyāntam amitrasāha 08,066.024a tatas tu jiṣṇuḥ parihṛtya śeṣāṃś; ciccheda ṣaḍbhir niśitaiḥ sudhāraiḥ 08,066.024c nāgaṃ viyat tiryag ivotpatantaṃ; sa chinnagātro nipapāta bhūmau 08,066.024d*1115_01 hate tu tasmin bhujage kirīṭinā 08,066.024d*1115_02 svayaṃ vibhuḥ pārthivabhūtalād atha 08,066.024d*1115_03 samujjahārāśu mahābhujaḥ sa taṃ 08,066.024d*1115_04 rathaṃ bhujābhyāṃ puruṣottamaḥ punaḥ 08,066.025a tasmin muhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ; śilāśitair barhiṇavājitaiś ca 08,066.025c vivyādha karṇaḥ puruṣapravīraṃ; dhanaṃjayaṃ tiryag avekṣamāṇam 08,066.026a tato 'rjuno dvādaśabhir vimuktair; ākarṇamuktair niśitaiḥ samarpya 08,066.026c nārācam āśīviṣatulyavegam; ākarṇapūrṇāyatam utsasarja 08,066.027a sa citravarmeṣuvaro vidārya; prāṇān nirasyann iva sādhu muktaḥ 08,066.027c karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa; vasuṃdharāṃ śoṇitavājadigdhaḥ 08,066.028a tato vṛṣo bāṇanipātakopito; mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā 08,066.028c tathāśukārī vyasṛjac charottamān; mahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam 08,066.029a janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinan; navair navatyā ca śarais tathārjunam 08,066.029b*1116_01 saṃchādya bāṇaiḥ sa tu gārdhrapatraiḥ 08,066.029c śareṇa ghoreṇa punaś ca pāṇḍavaṃ; vibhidya karṇo 'bhyanadaj jahāsa ca 08,066.029d*1117_01 jagarja cājīvarhi (?) harṣayan kurun 08,066.030a tam asya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo; bibheda marmāṇi tato 'sya marmavit 08,066.030c paraṃ śaraiḥ patribhir indravikramas; tathā yathendro balam ojasāhanat 08,066.031a tataḥ śarāṇāṃ navatīr navārjunaḥ; sasarja karṇe 'ntakadaṇḍasaṃnibhāḥ 08,066.031c śarair bhṛśāyastatanuḥ pravivyathe; tathā yathā vajravidārito 'calaḥ 08,066.031c*1118_01 purā ruṣā gotrasamūhabhidyatā 08,066.032a maṇipravekottamavajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam 08,066.032c praviddham urvyāṃ nipapāta patribhir; dhanaṃjayenottamakuṇḍale 'pi ca 08,066.033a mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ; kṛtaṃ yad asyottamavarma bhāsvaram 08,066.033c sudīrghakālena tad asya pāṇḍavaḥ; kṣaṇena bāṇair bahudhā vyaśātayat 08,066.033d*1119_01 tasyeṣubhiḥ khaṇḍitakuṇḍalāntaḥ 08,066.033d*1119_02 parikṣataś cābhyadhikaṃ tadānīm 08,066.033d*1119_03 sa lohitāṅgaśravaṇaś cakāśe 08,066.033d*1119_04 salohitāṅgaśravaṇo yathā divi 08,066.034a sa taṃ vivarmāṇam athottameṣubhiḥ; śaraiś caturbhiḥ kupitaḥ parābhinat 08,066.034c sa vivyathe 'tyartham ariprahārito; yathāturaḥ pittakaphānilavraṇaiḥ 08,066.035a mahādhanurmaṇḍalaniḥsṛtaiḥ śitaiḥ; kriyāprayatnaprahitair balena ca 08,066.035c tatakṣa karṇaṃ bahubhiḥ śarottamair; bibheda marmasv api cārjunas tvaran 08,066.036a dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ 08,066.036c babhau girir gairikadhāturaktaḥ; kṣaran prapātair iva raktam ambhaḥ 08,066.037a sāśvaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī; samācinod bhārata vatsadantaiḥ 08,066.037c pracchādayām āsa diśaś ca bāṇaiḥ; sarvaprayatnāt tapanīyapuṅkhaiḥ 08,066.038a sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ; samācitaḥ smādhirathir vibhāti 08,066.038c supuṣpitāśokapalāśaśālmalir; yathācalaḥ spandanacandanāyutaḥ 08,066.039a śaraiḥ śarīre bahudhā samarpitair; vibhāti karṇaḥ samare viśāṃ pate 08,066.039c mahīruhair ācitasānukandaro; yathā mahendraḥ śubhakarṇikāravān 08,066.040a sa bāṇasaṃghān dhanuṣā vyavāsṛjan; vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān 08,066.040c salohito raktagabhastimaṇḍalo; divākaro 'stābhimukho yathā tathā 08,066.041a bāhvantarād ādhirather vimuktān; bāṇān mahāhīn iva dīpyamānān 08,066.041c vyadhvaṃsayann arjunabāhumuktāḥ; śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ 08,066.041d*1120_01 tataḥ sa karṇaḥ samavāpya dhairyaṃ 08,066.041d*1120_02 bāṇān vimuñcan kupitāhikalpān 08,066.041d*1120_03 vivyādha pārthaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 08,066.041d*1120_04 kṛṣṇaṃ ca ṣaḍbhiḥ kupitāhikalpaiḥ 08,066.041d*1121_01 tato mahendrāśanitulyanisvanaṃ 08,066.041d*1121_02 mahāśaraṃ sarpaviṣānalopamam 08,066.041d*1121_03 ayasmayaṃ raudramahāstrasaṃmitaṃ 08,066.041d*1121_04 mahāhave kṣeptumanā dhanaṃjayaḥ 08,066.041d*1122_01 kālo hy adṛśyo nṛpa vipraśāpān 08,066.041d*1122_02 nidarśayan karṇavadhaṃ bruvāṇaḥ 08,066.041d*1122_03 bhūmis tu cakraṃ grasatīty avocat 08,066.041d*1122_04 karṇasya tasmin vadhakāle 'bhyupete 08,066.041d*1123_01 brāhmaṃ mahāstraṃ manasi pranaṣṭaṃ 08,066.041d*1123_02 yad bhārgavo 'py asya dadau mahātmā 08,066.041d*1123_03 vāmaṃ cakraṃ grasate medinī sma 08,066.041d*1123_04 prāpte tasmin vadhakāle nṛvīra 08,066.041d*1123_05 tato ratho ghūrṇitavān narendra 08,066.041d*1123_06 śāpāt tadā brāhmaṇasattamasya 08,066.041d*1124_01 na cāsya ghoraṃ pratibhāti cāstraṃ 08,066.041d*1124_02 yad bhārgavo hy abhyavadan mahātmā 08,066.041d*1124_03 cakraṃ tu vāmaṃ grasate 'sya bhūmir 08,066.041d*1124_04 yathāsya kālo mṛtyupatir vyatiṣṭhat 08,066.041d*1124_05 tato ratho bhārata ghūrṇate sma 08,066.041d*1124_06 śāpāt tadā brāhmaṇasattamasya 08,066.041d*1124_07 prāptaṃ vadhaṃ śaṃsati cāpy athāstraṃ 08,066.041d*1124_08 praṇaśyamānaṃ dvijamukhyaśāpāt 08,066.042a tataś cakramapatat tasya bhūmau; sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ 08,066.042b*1125_01 savedikaś caitya ivātimātraḥ 08,066.042b*1125_02 supuṣpito bhūmitale nimagnaḥ 08,066.042c ghūrṇe rathe brāhmaṇasyābhiśāpād; rāmād upātte 'pratibhāti cāstre 08,066.042d*1126_01 chinne śare sarpamukhe ca ghore 08,066.042d*1126_02 pārthena tasmin viṣasāda karṇaḥ 08,066.043a amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni; hastau vidhunvan sa vigarhamāṇaḥ 08,066.043c dharmapradhānān abhipāti dharma; ity abruvan dharmavidaḥ sadaiva 08,066.043d*1127_01 vayaṃ ca nityaṃ prayatāma dharmaṃ 08,066.043d*1127_02 cartuṃ yathāśakti yathāśrutaṃ ca 08,066.043e mamāpi nimno 'dya na pāti bhaktān; manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ 08,066.044a evaṃ bruvan praskhalitāśvasūto; vicālyamāno 'rjunaśastrapātaiḥ 08,066.044c marmābhighātāc calitaḥ kriyāsu; punaḥ punar dharmam agarhad ājau 08,066.045a tataḥ śarair bhīmatarair avidhyat tribhir āhave 08,066.045c haste karṇas tadā pārtham abhyavidhyac ca saptabhiḥ 08,066.045d*1128_01 tataḥ śarair bhīmatarair avidhyat 08,066.045d*1128_02 stanāntare kṛṣṇadhanaṃjayau saḥ 08,066.046a tato 'rjunaḥ saptadaśa tigmatejān ajihmagān 08,066.046c indrāśanisamān ghorān asṛjat pāvakopamān 08,066.047a nirbhidya te bhīmavegā nyapatan pṛthivītale 08,066.047c kampitātmā tathā karṇaḥ śaktyā ceṣṭām adarśayat 08,066.048a balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat 08,066.048c aindrāstram arjunaś cāpi tad dṛṣṭvābhinyamantrayat 08,066.049a gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃś ca anumantrya dhanaṃjayaḥ 08,066.049c asṛjac charavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ 08,066.050a tatas tejomayā bāṇā rathāt pārthasya niḥsṛtāḥ 08,066.050c prādurāsan mahāvīryāḥ karṇasya ratham antikāt 08,066.051a tān karṇas tv agrato 'bhyastān moghāṃś cakre mahārathaḥ 08,066.051c tato 'bravīd vṛṣṇivīras tasminn astre vināśite 08,066.052a visṛjāstraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān 08,066.052c brahmāstram arjunaś cāpi saṃmantryātha prayojayat 08,066.053a chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇaṃ prabhrāmya cārjunaḥ 08,066.053c tasya karṇaḥ śaraiḥ kruddhaś ciccheda jyāṃ sutejanaiḥ 08,066.053d*1129_01 dvitīyāṃ ca tṛtīyāṃ ca caturthīṃ pañcamīṃ tathā 08,066.053d*1129_02 ṣaṣṭhīm athāsya ciccheda saptamīṃ ca tathāṣṭamīm 08,066.053d*1129_03 navamīṃ daśamīṃ cāsya tathā caikādaśīṃ vṛṣaḥ 08,066.053d*1129_04 jyāśataṃ śatasaṃdhānaḥ sa karṇo nāvabudhyate 08,066.054a tato jyām avadhāyānyām anumṛjya ca pāṇḍavaḥ 08,066.054c śarair avākirat karṇaṃ dīpyamānaiḥ sahasraśaḥ 08,066.055a tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge 08,066.055c nānvabudhyata śīghratvāt tad adbhutam ivābhavat 08,066.056a astrair astrāṇi rādheyaḥ pratyahan savyasācinaḥ 08,066.056c cakre cābhyadhikaṃ pārthāt svavīryaṃ pratidarśayan 08,066.057a tataḥ kṛṣṇo 'rjunaṃ dṛṣṭvā karṇāstreṇābhipīḍitam 08,066.057c abhyasyety abravīt pārtham ātiṣṭhāstram anuttamam 08,066.058a tato 'nyam agnisadṛśaṃ śaraṃ sarpaviṣopamam 08,066.058c aśmasāramayaṃ divyam anumantrya dhanaṃjayaḥ 08,066.059a raudram astraṃ samādāya kṣeptukāmaḥ kirīṭavān 08,066.059c tato 'grasan mahī cakraṃ rādheyasya mahāmṛdhe 08,066.059d*1130_01 tato 'vatīrya rādheyo rathād āśu samudyataḥ 08,066.059d*1130_02 cakraṃ bhujābhyām ālambya samutkṣeptum iyeṣa saḥ 08,066.059d*1130_03 saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā 08,066.059d*1130_04 gīrṇacakrā samutkṣiptā karṇena caturaṅgulam 08,066.060a grastacakras tu rādheyaḥ kopād aśrūṇy avartayat 08,066.060b*1131_01 arjunaṃ vīkṣya saṃrabdham idaṃ vacanam abravīt 08,066.060b*1131_02 bho bho pārtha maheṣvāsa muhūrtaṃ paripālaya 08,066.060c so 'bravīd arjunaṃ cāpi muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava 08,066.060d*1132_01 yāvac cakram idaṃ grastam uddharāmi mahītalāt 08,066.060d*1133_01 kṣatradharmam avekṣasva kartum arhasi pāṇḍava 08,066.061a madhye cakram avagrastaṃ dṛṣṭvā daivād idaṃ mama 08,066.061c pārtha kāpuruṣācīrṇam abhisaṃdhiṃ vivarjaya 08,066.061d*1134_01 na tvaṃ kāpuruṣācīrṇaṃ mārgam āsthātum arhasi 08,066.061d*1134_02 khyātas tvam asi kaunteya viśiṣṭo raṇakarmasu 08,066.061d*1134_03 viśiṣṭataram eva tvaṃ kartum arhasi pāṇḍava 08,066.062a prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe ca kṛtāñjalau 08,066.062c śaraṇāgate nyastaśastre tathā vyasanage 'rjuna 08,066.063a abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā 08,066.063c na śūrāḥ praharanty ājau na rājñe pārthivās tathā 08,066.063e tvaṃ ca śūro 'si kaunteya tasmāt kṣama muhūrtakam 08,066.063f*1135_01 na vimuñcanti śastrāṇi śūrāḥ sādhuvrate sthitāḥ 08,066.063f*1135_02 tvaṃ ca śūratamo loke sādhuvṛttaś ca pāṇḍava 08,066.063f*1136_01 abhijño yuddhadharmāṇāṃ tasmāt kṣama mama kṣaṇam 08,066.063f*1137_01 divyāstravid ameyātmā kārtavīryasamo yudhi 08,066.064a yāvac cakram idaṃ bhūmer uddharāmi dhanaṃjaya 08,066.064c na māṃ rathastho bhūmiṣṭham asajjaṃ hantum arhasi 08,066.064e na vāsudevāt tvatto vā pāṇḍaveya bibhemy aham 08,066.064f*1138_01 smṛtvā tu dharmaṃ śūrāṇāṃ muhūrtaṃ pratipālaya 08,066.065a tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ 08,066.065c smṛtvā dharmopadeśaṃ tvaṃ muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava 08,066.065d*1139_01 yāvat karomi dhanuṣaṃ sajjaṃ matimatāṃ vara 08,067.001 saṃjaya uvāca 08,067.001a athābravīd vāsudevo rathastho; rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam 08,067.001b*1140_01 dharme hi gṛddhāḥ satataṃ hi pārthās 08,067.001b*1140_02 tebhyas tato vṛddhim asau dadāti 08,067.001b*1140_03 dharmād apetāḥ paribaddhalobhās 08,067.001b*1140_04 tasmād gatā vai kuravo vināśam 08,067.001c prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā; nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tat tat 08,067.002a yad draupadīm ekavastrāṃ sabhāyām; ānāyya tvaṃ caiva suyodhanaś ca 08,067.002c duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaś ca; na te karṇa pratyabhāt tatra dharmaḥ 08,067.003a yadā sabhāyāṃ kaunteyam anakṣajñaṃ yudhiṣṭhiram 08,067.003b*1141_01 kaitavāt sauvalo 'jaiṣīd dayāluṃ sarvajantuṣu 08,067.003c akṣajñaḥ śakunir jetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ 08,067.003d*1142_01 yad bhīmasenaṃ sarpaiś ca viṣayuktaiś ca bhojanaiḥ 08,067.003d*1142_02 ācarat tvanmate rājā kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.003d*1143_01 yad vāraṇāvate pārthān suptāñ jatugṛhe tadā 08,067.003d*1143_02 ādīpayas tvaṃ rādheya kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.003d*1144_01 vanavāse vyatīte ca karṇa varṣe trayodaśe 08,067.003d*1144_02 na prayacchasi yad rājyaṃ kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.004a yadā rajasvalāṃ kṛṣṇāṃ duḥśāsanavaśe sthitām 08,067.004c sabhāyāṃ prāhasaḥ karṇa kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.004d*1145_01 yad anāryaiḥ purā kṛṣṇāṃ kliśyamānām anāgasam 08,067.004d*1145_02 vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ 08,067.004d*1145_03 patim anyaṃ vṛṇīṣveti vadaṃs tvaṃ gajagāminīm 08,067.004d*1145_04 upaprekṣasi rādheya kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.005a rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam 08,067.005c gāndhārarājam āśritya kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.005d*1146_01 yadābhimanyuṃ bahavo yuddhe jaghnur mahārathāḥ 08,067.005d*1146_02 parivārya raṇe bālaṃ kva te dharmas tadā gataḥ 08,067.005d*1147_01 yady eṣa dharmas tatra na vidyate hi 08,067.005d*1147_02 kiṃ sarvathā tāluviśoṣaṇena 08,067.005d*1147_03 adyaiva dharmāṇi vidhatsva sūta 08,067.005d*1147_04 tathāpi naivādya vimokṣyase tvam 08,067.005d*1147_05 nalo hy akṣair nirjitaḥ puṣkareṇa 08,067.005d*1147_06 punar yathā rājyam avāpa vīryāt 08,067.005d*1147_07 prāptās tathā pāṇḍavā bāhuvīryāt 08,067.005d*1147_08 sarve samastāḥ parivṛttalobhāḥ 08,067.005d*1147_09 nihatya śatrūn samare pravṛddhān 08,067.005d*1147_10 sasomakā rājyam avāpnuyus te 08,067.005d*1147_11 tathā gatā dhārtarāṣṭrā vināśaṃ 08,067.005d*1147_12 dharmābhiguptaiḥ satataṃ nṛsiṃhaiḥ 08,067.005d*1148_00 saṃjaya uvāca 08,067.005d*1148_01 evam uktas tadā karṇo vāsudevena bhārata 08,067.005d*1148_02 lajjayāvanato bhūtvā nottaraṃ kiṃ cid uktavān 08,067.005d*1148_03 krodhāt prasphuramāṇauṣṭho dhanur udyamya bhārata 08,067.005d*1148_04 yodhayām āsa vai pārthaṃ mahāvegaparākramaḥ 08,067.005d*1148_05 tato 'bravīd vāsudevaḥ phalgunaṃ puruṣarṣabham 08,067.005d*1148_06 divyāstreṇaiva nirbhidya pātayasva mahābala 08,067.006a evam ukte tu rādheye vāsudevena pāṇḍavam 08,067.006c manyur abhyāviśat tīvraḥ smṛtvā tat tad dhanaṃjayam 08,067.007a tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ 08,067.007c prādurāsan mahārāja tad adbhutam ivābhavat 08,067.008a taṃ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṃjayam 08,067.008c abhyavarṣat punar yatnam akarod rathasarjane 08,067.008d*1149_01 brahmāstreṇaiva taṃ pārtho vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ 08,067.008d*1150_01 karṇaś cāpi tato rājan krodharaktāntalocanaḥ 08,067.008e tad astram astreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ 08,067.009a tato 'nyad astraṃ kaunteyo dayitaṃ jātavedasaḥ 08,067.009c mumoca karṇam uddiśya tat prajajvāla vai bhṛśam 08,067.010a vāruṇena tataḥ karṇaḥ śamayām āsa pāvakam 08,067.010c jīmūtaiś ca diśaḥ sarvāś cakre timiradurdināḥ 08,067.011a pāṇḍaveyas tv asaṃbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān 08,067.011c apovāha tadābhrāṇi rādheyasya prapaśyataḥ 08,067.011d*1151_01 tatrādbhutaṃ bhārata sūtaputraś 08,067.011d*1151_02 cakre cakre bhūmim anupraviṣṭe 08,067.011d*1151_03 yad yodhayat pāṇḍavam ugravegaṃ 08,067.011d*1151_04 vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 08,067.011d*1151_05 tato 'tividdho bharatapravīraḥ 08,067.011d*1151_06 karṇena rājan samare 'rjunas tu 08,067.011d*1151_07 babhūva kopena bhṛśaṃ pradīpto 08,067.011d*1151_08 ghṛtāvasiktaḥ sadasīva vahniḥ 08,067.011d@042_0001 tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ jvalantam iva pāvakam 08,067.011d@042_0002 ādade pāṇḍuputrasya sūtaputro jighāṃsayā 08,067.011d@042_0003 yojyamāne tatas tasmin bāṇe dhanuṣi pūjite 08,067.011d@042_0004 cacāla pṛthivī rājan saśailavanakānanā 08,067.011d@042_0005 vavau saśarkaro vāyur diśaś ca rajasā vṛtāḥ 08,067.011d@042_0006 hāhākāraś ca saṃjajñe surāṇāṃ divi bhārata 08,067.011d@042_0007 tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa 08,067.011d@042_0008 viṣādaṃ paramaṃ jagmuḥ pāṇḍavā dīnacetasaḥ 08,067.011d@042_0009 sa sāyakaḥ karṇabhujapramuktaḥ 08,067.011d@042_0010 śakrāśaniprakhyaruciḥ śitāgraḥ 08,067.011d@042_0011 bhujāntaraṃ prāpya dhanaṃjayasya 08,067.011d@042_0012 viveśa valmīkam ivoragottamaḥ 08,067.011d@042_0013 sa gāḍhaviddhaḥ samare mahātmā 08,067.011d@042_0014 vighūrṇamānaḥ ślathahastagāṇḍivaḥ 08,067.011d@042_0015 cacāla bībhatsur amitramardanaḥ 08,067.011d@042_0016 kṣiteḥ prakampe ca yathācalottamaḥ 08,067.011d@042_0017 tadantaraṃ prāpya vṛṣo mahāratho 08,067.011d@042_0018 rathāṅgam urvīgatam ujjihīrṣuḥ 08,067.011d@042_0019 rathād avaplutya nigṛhya dorbhyāṃ 08,067.011d@042_0020 śaśāka daivān na mahābalo 'pi 08,067.011d@042_0021 tataḥ kirīṭī pratilabhya saṃjñāṃ 08,067.011d@042_0022 jagrāha bāṇaṃ yamadaṇḍakalpam 08,067.011d@042_0023 dīpto 'rjunaḥ prāñjalikaṃ mahātmā 08,067.011d@042_0024 tato 'bravīd vāsudevo 'pi pārtham 08,067.011d@042_0025 chindhy asya mūrdhānam areḥ śareṇa 08,067.011d@042_0026 na yāvad ārohati vai rathaṃ vṛṣaḥ 08,067.011d@042_0027 tathaiva saṃpūjya sa tad vacaḥ prabhos 08,067.011d@042_0028 tataḥ kṣuraṃ prajvalitaṃ pragṛhya 08,067.011d@042_0029 jaghāna kakṣām amalārkavarṇāṃ 08,067.011d@042_0030 mahārathe rathacakre vimagne 08,067.012a taṃ hastikakṣyāpravaraṃ ca bāṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇivajramṛṣṭam 08,067.012c kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ; kṛtaṃ surūpaṃ vitamaskam uccaiḥ 08,067.013a ūrjaskaraṃ tava sainyasya nityam; amitravitrāsanam īḍyarūpam 08,067.013c vikhyātam ādityasamasya loke; tviṣā samaṃ pāvakabhānucandraiḥ 08,067.014a tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī; suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ 08,067.014c śriyā jvalantaṃ dhvajam unmamātha; mahārathasyādhirather mahātmā 08,067.015a yaśaś ca dharmaś ca jayaś ca māriṣa; priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā 08,067.015c tadā kurūṇāṃ hṛdayāni cāpatan; babhūva hāheti ca nisvano mahān 08,067.015d*1152_01 dṛṣṭvā dhvajaṃ taṃ patitaṃ pṛthivyāṃ 08,067.015d*1152_02 kurupravīreṇa nikṛttam āśu 08,067.015d*1152_03 nāśaṃsire sūtaputrasya sarve 08,067.015d*1152_04 jayaṃ janā bhārata ye tvadīyāḥ 08,067.016a atha tvaran karṇavadhāya pāṇḍavo; mahendravajrānaladaṇḍasaṃnibham 08,067.016c ādatta pārtho 'ñjalikaṃ niṣaṅgāt; sahasraraśmer iva raśmim uttamam 08,067.017a marmacchidaṃ śoṇitamāṃsadigdhaṃ; vaiśvānarārkapratimaṃ mahārham 08,067.017c narāśvanāgāsuharaṃ tryaratniṃ; ṣaḍvājam añjogatim ugravegam 08,067.018a sahasranetrāśanitulyatejasaṃ; samānakravyādam ivātiduḥsaham 08,067.018c pinākanārāyaṇacakrasaṃnibhaṃ; bhayaṃkaraṃ prāṇabhṛtāṃ vināśanam 08,067.018d*1153_01 surendrasenāpatiśaktisaṃnibham 08,067.018d*1154_01 jagrāha pārthas tam atiprahṛṣṭo 08,067.018d*1154_02 yo devasaṃghair api durnivāryaḥ 08,067.018d*1154_03 saṃpūjito yaḥ satataṃ mahātmā 08,067.018d*1154_04 devāsurān yo vijayen maheṣuḥ 08,067.018d*1154_05 yaṃ vai prakṛṣṭaṃ prasamīkṣya yuddhe 08,067.018d*1154_06 cacāla sarvaṃ sacarācaraṃ jagat 08,067.018d*1154_07 svasti jagat syād ṛṣayaḥ pracukruśus 08,067.018d*1154_08 tam udyataṃ prekṣya mahāhaveṣum 08,067.018d*1154_09 tatas tu taṃ vai śaram aprameyaṃ 08,067.018d*1154_10 gāṇḍīvadhanvā dhanuṣi nyayojayat 08,067.019a yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravid; vikṛṣya gāṇḍīvam uvāca sasvanam 08,067.019c ayaṃ mahāstro 'pratimo dhṛtaḥ śaraḥ; śarīrabhic cāsuharaś ca durhṛdaḥ 08,067.020a tapo 'sti taptaṃ guravaś ca toṣitā; mayā yad iṣṭaṃ suhṛdāṃ tathā śrutam 08,067.020c anena satyena nihantv ayaṃ śaraḥ; sudaṃśitaḥ karṇam ariṃ mamājitaḥ 08,067.020d*1155_01 dharmātmā satyasaṃdhaś ca dharmarājo dayāparaḥ 08,067.020d*1155_02 jitendriyaḥ satyavādī tathainaṃ jahi sūtajam 08,067.021a ity ūcivāṃs taṃ sa mumoca bāṇaṃ; dhanaṃjayaḥ karṇavadhāya ghoram 08,067.021c kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrāṃ; dīptām asahyāṃ yudhi mṛtyunāpi 08,067.022a bruvan kirīṭī tam atiprahṛṣṭo; ayaṃ śaro me vijayāvaho 'stu 08,067.022c jighāṃsur arkendusamaprabhāvaḥ; karṇaṃ samāptiṃ nayatāṃ yamāya 08,067.022d*1156_01 tato vimukto balinā maheṣuḥ 08,067.022d*1156_02 prajvālayām āsa diśo nabhaś ca 08,067.023a teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī; prahṛṣṭarūpo vijayāvahena 08,067.023c jighāṃsur arkendusamaprabheṇa; cakre viṣaktaṃ ripum ātatāyī 08,067.023d*1157_01 sainyāny anekāni ca vipramohya 08,067.023d*1157_02 gāṇḍīvamuktair vijayena bhallaiḥ 08,067.023d*1157_03 tenārjunaḥ sannahanīyamadhyāc 08,067.023d*1157_04 chiro 'harat sūtaputrasya rājan 08,067.023d*1158_01 chinnaṃ papātāñjalikena tūrṇaṃ 08,067.023d*1158_02 kāyo 'sya paścād dharaṇīṃ jagāma 08,067.023d*1159_01 tato 'rjunas tasya śiro jahāra 08,067.023d*1159_02 vṛtrasya vajreṇa yathā mahendraḥ 08,067.023d*1159_03 śarottamenāñjalikena rājaṃs 08,067.023d*1159_04 tadā mahāstrapratimantritena 08,067.023d*1159_05 pārtho 'parāhṇe śira uccakarta 08,067.023d*1159_06 vaikartanasyātha mahendrasūnuḥ 08,067.023d*1159_07 tat prāpatac cāñjalikena chinnam 08,067.023d*1159_08 athāsya kāyo nipapāta paścāt 08,067.024a tad udyatādityasamānavarcasaṃ; śarannabhomadhyagabhāskaropamam 08,067.024b*1160_01 śareṇa karṇasya śiro jahāra 08,067.024c varāṅgam urvyām apatac camūpater; divākaro 'stād iva raktamaṇḍalaḥ 08,067.025a tad asya dehī satataṃ sukhoditaṃ; svarūpam atyartham udārakarmaṇaḥ 08,067.025c pareṇa kṛcchreṇa śarīram atyajad; gṛhaṃ maharddhīva sasaṅgam īśvaraḥ 08,067.026a śarair vibhugnaṃ vyasu tad vivarmaṇaḥ; papāta karṇasya śarīram ucchritam 08,067.026c sravadvraṇaṃ gairikatoyavisravaṃ; girer yathā vajrahataṃ śiras tathā 08,067.027a dehāt tu karṇasya nipātitasya; tejo dīptaṃ khaṃ vigāhyācireṇa 08,067.027c tad adbhutaṃ sarvamanuṣyayodhāḥ; paśyanti rājan nihate sma karṇe 08,067.027d*1161_01 tataḥ śaṅkhān pāṇḍavā dadhmur uccair 08,067.027d*1161_02 dṛṣṭvā karṇaṃ pātitaṃ phālgunena 08,067.027d*1161_03 tathaiva kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca 08,067.027d*1161_04 hṛṣṭau tadā dadhmatur āśu śaṅkhau 08,067.027d*1162_01 athāntarikṣe 'pi vigāhya sūryaṃ 08,067.027d*1162_02 viveśa tejo jvalitaṃ hi tasya 08,067.027d*1162_03 hṛtottamāṅgaṃ ca śarīram ājau 08,067.027d*1162_04 papāta karṇasya śarāvakīrṇam 08,067.028a taṃ somakāḥ prekṣya hataṃ śayānaṃ; prītā nādaṃ saha sainyair akurvan 08,067.028c tūryāṇi cājaghnur atīva hṛṣṭā; vāsāṃsi caivādudhuvur bhujāṃś ca 08,067.028d*1163_01 saṃvardhayantaś ca narendrayodhāḥ 08,067.028d*1163_02 pārthaṃ samājagmur atīva hṛṣṭāḥ 08,067.028e balānvitāś cāpy apare hy anṛtyann; anyonyam āśliṣya nadanta ūcuḥ 08,067.029a dṛṣṭvā tu karṇaṃ bhuvi niṣṭanantaṃ; hataṃ rathāt sāyakenāvabhinnam 08,067.029c mahānilenāgnim ivāpaviddhaṃ; yajñāvasāne śayane niśānte 08,067.029d*1164_01 rarāja karṇasya śiro nikṛttam 08,067.029d*1164_02 astaṃ gataṃ bhāskarasyeva bimbam 08,067.029d*1165_01 hatottamāṅgaś ca sa tasya dehaḥ 08,067.029d*1165_02 pariplutaḥ śoṇitaughaprasekaiḥ 08,067.029d*1165_03 rarāja karṇasya śarāvakīrṇaḥ 08,067.029d*1165_04 svaraśmijātāvatato yathārkaḥ 08,067.029d*1166_01 pratāpya senāṃ khalu pāṇḍavīṃ raṇe 08,067.029d*1166_02 śarāṃśubhiḥ pāvakatulyadīptibhiḥ 08,067.029d*1166_03 kirīṭikālena tu karṇabhāskaro 08,067.029d*1166_04 vyanīyatāstaṃ divasāvasāne 08,067.029d*1167_01 tad ānanaṃ sūtapurasya rājan 08,067.029d*1167_02 vibhrājate padmam ivāpanālam 08,067.030a śarair ācitasarvāṅgaḥ śoṇitaughapariplutaḥ 08,067.030c vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhir ivāṃśumān 08,067.031a pratāpya senām āmitrīṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ 08,067.031c balinārjunakālena nīto 'staṃ karṇabhāskaraḥ 08,067.032a astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya gacchati 08,067.032c evaṃ jīvitam ādāya karṇasyeṣur jagāma ha 08,067.033a aparāhṇe parāhṇasya sūtaputrasya māriṣa 08,067.033c chinnam añjalikenājau sotsedham apatac chiraḥ 08,067.034a upary upari sainyānāṃ tasya śatros tad añjasā 08,067.034c śiraḥ karṇasya sotsedham iṣuḥ so 'pāharad drutam 08,067.034d*1168_01 tac chiro bharataśreṣṭha śobhayām āsa medinīm 08,067.034d*1168_02 yadṛcchayā mahārāja āditya iva gāṃ gataḥ 08,067.034d*1168_03 taṃ dṛṣṭvā samaravimardalabdhanidraṃ 08,067.034d*1168_04 daṣṭoṣṭhaṃ rudhiraparītakātarākṣam 08,067.034d*1168_05 rādheyaṃ rathavarapṛṣṭhasaṃniṣaṇṇaṃ 08,067.034d*1168_06 hīnāṃśur divasakaro muhūrtam āsīt 08,067.034d*1168_07 niḥśabdatūryaṃ hatayaudhamukhyaṃ 08,067.034d*1168_08 praśāntadarpaṃ dhṛtarāṣṭrasainyam 08,067.034d*1168_09 na śobhate sūryasutena hīnaṃ 08,067.034d*1168_10 vṛndaṃ grahāṇām iva candrahīnam 08,067.035 saṃjaya uvāca 08,067.035a karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram 08,067.035c dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājaś; chinnadhvajenāpayayau rathena 08,067.036a karṇe hate kuravaḥ prādravanta; bhayārditā gāḍhaviddhāś ca saṃkhye 08,067.036c avekṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ vapuṣā jvalantam 08,067.036d*1169_01 hate tu karṇe kuravaḥ prādravanta bhayārditāḥ 08,067.036d*1169_02 gāḍhaviddhāś ca saṃkhye te bāṇair gāṇḍīvadhanvanā 08,067.036d*1169_03 avekṣamāṇāḥ pārthasya dhvajaṃ bhīṣaṇavānaram 08,067.036d*1169_04 pratīpasainyahantāraṃ prādravaṃs te diśo daśa 08,067.036d*1170_01 karṇe hate pārthabhayāt pradudruvur 08,067.036d*1170_02 vaikartane dhārtarāṣṭrāḥ saśalyāḥ 08,067.036d*1170_03 avekṣamāṇā muhur arjunasya 08,067.036d*1170_04 ketuṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam 08,067.037a sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ; sahasrapatrapratimānanaṃ śubham 08,067.037c sahasraraśmir dinasaṃkṣaye yathā; tathāpatat tasya śiro vasuṃdharām 08,067.037d*1171_01 vyūḍhoraskaṃ kamalanayanaṃ taptahemāvabhāsaṃ 08,067.037d*1171_02 karṇaṃ dṛṣṭvā bhuvi nipatitaṃ pārthabāṇābhitaptam 08,067.037d*1171_03 pāṃsugrastaṃ malinam asakṛt putram anvīkṣamāṇo 08,067.037d*1171_04 mandaṃ mandaṃ vrajati savitā mandiraṃ mandaraśmiḥ 08,068.001 saṃjaya uvāca 08,068.001a śalyas tu karṇārjunayor vimarde; balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ 08,068.001c duryodhanaṃ yāntam avekṣamāṇo; saṃdarśayad bhārata yuddhabhūmim 08,068.001d*1172_01 nipātite cādhirathau mahārathe 08,068.001d*1172_02 dhvaja* ye somakapāṇḍavaiś ca 08,068.001d*1173_01 yayau sa tenaiva rathena tūrṇaṃ 08,068.001d*1173_02 helīkṛtaḥ sṛñjayasomakaiś ca 08,068.001d*1174_01 śalyas tu karṇe nihate kirīṭinā 08,068.001d*1174_02 trastaṃ balaṃ prasamīkṣyārtarūpam 08,068.001d*1174_03 yayau hate cādhirathau padānuge 08,068.001d*1174_04 rathena saṃcchinnaparicchadena 08,068.002a nipātitasyandanavājināgaṃ; dṛṣṭvā balaṃ tad dhatasūtaputram 08,068.002c duryodhano 'śrupratipūrṇanetro; muhur muhur nyaśvasad ārtarūpaḥ 08,068.002d*1175_00 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,068.002d*1175_01 kathaṃ nu karṇārjunayor vimarde 08,068.002d*1175_02 dagdhasya raudre 'hani vidrutasya 08,068.002d*1175_03 babhūva rūpaṃ kurusṛñjayānāṃ 08,068.002d*1175_04 balasya bāṇonmathitasya saṃkhye 08,068.003a karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram 08,068.003c yadṛcchayā sūryam ivāvanisthaṃ; didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ 08,068.004a prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtās; tathāpare śokagatā ivābhavan 08,068.004c pare tvadīyāś ca paraspareṇa; yathā yathaiṣāṃ prakṛtis tathābhavan 08,068.005a praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ; dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam 08,068.005c niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvur; hatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ 08,068.005d*1176_01 bhīmaś ca bhīmena mahāsvanena 08,068.005d*1176_02 nādaṃ kṛtvā rodasī kampayānaḥ 08,068.005d*1176_03 āsphoṭayan valgate nṛtyate ca 08,068.005d*1176_04 hate karṇe trāsayan dhārtarāṣṭrān 08,068.005d*1176_05 tathaiva rājan somakāḥ sṛñjayāś ca 08,068.005d*1176_06 śaṅkhān dadhmuḥ sasvajuś cāpi sarve 08,068.005d*1176_07 parasparaṃ kṣatriyā hṛṣṭarūpāḥ 08,068.005d*1176_08 sūtātmaje nihate vai tadānīm 08,068.006a kṛtvā vimardaṃ bhṛśam arjunena; karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam 08,068.006b*1177_01 tīrṇā pratijñā puruṣarṣabheṇa 08,068.006b*1177_02 vairasyāntaṃ gatavāṃś cāpi pārthaḥ 08,068.006c dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo; bhīto 'pasarpat sarathaḥ suśīghram 08,068.007a madrādhipaś cāpi vimūḍhacetās; tūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena 08,068.007c duryodhanasyāntikam etya śīghraṃ; saṃbhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyam 08,068.008a viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ; balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam 08,068.008c anyonyam āsādya hataṃ mahadbhir; narāśvanāgair girikūṭakalpaiḥ 08,068.009a naitādṛśaṃ bhārata yuddham āsīd; yathādya karṇārjunayor babhūva 08,068.009c grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāv; anye ca sarve tava śatravo ye 08,068.010a daivaṃ tu yat tat svavaśaṃ pravṛttaṃ; tat pāṇḍavān pāti hinasti cāsmān 08,068.010c tavārthasiddhyarthakarā hi sarve; prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ 08,068.011a kuberavaivasvatavāsavānāṃ; tulyaprabhāvāmbupateś ca vīrāḥ 08,068.011c vīryeṇa śauryeṇa balena caiva; tais taiś ca yuktā vipulair guṇaughaiḥ 08,068.012a avadhyakalpā nihatā narendrās; tavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ 08,068.012c tan mā śuco bhārata diṣṭam etat; paryāyasiddhir na sadāsti siddhiḥ 08,068.013a etad vaco madrapater niśamya; svaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya 08,068.013c duryodhano dīnamanā visaṃjñaḥ; punaḥ punar nyaśvasad ārtarūpaḥ 08,068.013d*1178_00 saṃjaya uvāca 08,068.013d*1178_01 dṛṣṭvā tu sainyaṃ vinivartyamānaṃ 08,068.013d*1178_02 putreṇa te madrapatis tadānīm 08,068.013d*1178_03 saṃtrastarūpaḥ parimūḍhacetā 08,068.013d*1178_04 duryodhanaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 08,068.013d@043_0000 dhṛtarāṣṭra uvāca 08,068.013d@043_0001 tasmiṃs tu karṇārjunayor vimarde 08,068.013d@043_0002 dagdhasya raudre 'hani vidrutasya 08,068.013d@043_0003 babhūva rūpaṃ kurusṛñjayānāṃ 08,068.013d@043_0004 saṃjaya uvāca 08,068.013d@043_0004 balasya bāṇonmathitasya kīdṛk 08,068.013d@043_0005 śṛṇu rājann avahito yathā vṛtto mahākṣayaḥ 08,068.013d@043_0006 ghoro manuṣyadehānām ājau naravarakṣayaḥ 08,068.013d@043_0007 yatra karṇe hate pārthaḥ siṃhanādam athākarot 08,068.013d@043_0008 tadā tava sutān rājann āviveśa mahad bhayam 08,068.013d@043_0009 na saṃdhātum anīkāni na caivātha parākrame 08,068.013d@043_0010 āsīd buddhir hate karṇe tava yodhasya kasya cit 08,068.013d@043_0011 vaṇijo nāvi bhinnāyām agādhe hy aplavā yathā 08,068.013d@043_0012 apāre pāram icchanto hate dvīpe kirīṭinā 08,068.013d@043_0013 sūtaputre hate rājan vitrastāḥ śaravikṣatāḥ 08,068.013d@043_0014 anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhair ivārditāḥ 08,068.013d@043_0015 bhagnaśṛṅgā iva vṛṣā bhagnadaṣṭrā ivoragāḥ 08,068.013d@043_0016 pratyapāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā 08,068.013d@043_0017 hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ 08,068.013d@043_0018 sūtaputre hate rājan putrās te vyadravan bhayāt 08,068.013d@043_0019 viśastrakavacāḥ sarve kāṃdiśīkā vicetasaḥ 08,068.013d@043_0020 anyonyam avamṛdnanto vīkṣyamāṇā bhayārditāḥ 08,068.013d@043_0021 mām eva tūrṇaṃ bībhatsur mām eva ca vṛkodaraḥ 08,068.013d@043_0022 abhiyātīti manvānāḥ petur mamluś ca saṃbhramāt 08,068.013d@043_0023 hayān anye rathān anye gajān anye mahārathāḥ 08,068.013d@043_0024 āhatya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt 08,068.013d@043_0025 kuñjaraiḥ syandanāḥ kṣuṇṇāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ 08,068.013d@043_0026 padātisaṃghāś cāśvaughaiḥ palāyadbhir bhayārditāḥ 08,068.013d@043_0027 vyālataskarasaṃkīrṇe sārthahīnā yathā vane 08,068.013d@043_0028 tathā tvadīyā nihate sūtaputre tadābhavan 08,068.013d@043_0029 hatārohās tathā nāgāś chinnahastās tathā narāḥ 08,068.013d@043_0030 sarvaṃ pārthamayaṃ lokaṃ saṃpaśyanto bhayāturāḥ 08,068.013d@043_0031 tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān 08,068.013d@043_0032 duryodhano 'tha svaṃ sūtaṃ vāhety uktvedam abravīt 08,068.013d@043_0033 nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇir vyavasthitaḥ 08,068.013d@043_0034 jaghanya eva sainyānāṃ śanair aśvān acodayat 08,068.013d@043_0035 jaghanye yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ na saṃśayaḥ 08,068.013d@043_0036 notsaheta vyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ 08,068.013d@043_0037 adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram 08,068.013d@043_0038 nihatya śiṣṭāñ śatrūṃś ca karṇasyānṛṇyam āpnuyām 08,068.013d@043_0039 tac chrutvā kururājasya śūrārthasadṛśaṃ vacaḥ 08,068.013d@043_0040 sūto hemaparicchannāñ śanair aśvān acodayat 08,068.013d@043_0041 rathāśvagajahīnās tu pādātās tava māriṣa 08,068.013d@043_0042 pañcaviṃśatisāhasrā yuddhāyaiva vyavasthitāḥ 08,068.013d@043_0043 tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 08,068.013d@043_0044 balena caturaṅgeṇa parikṣipya nijaghnatuḥ 08,068.013d@043_0045 pratyayudhyanta te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam 08,068.013d@043_0046 pārthapārṣatayoś cānye jagṛhus tatra nāmanī 08,068.013d@043_0047 akrudhyata tadā bhīmas tai raṇe pratyupasthitaiḥ 08,068.013d@043_0048 so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇir ayudhyata 08,068.013d@043_0049 na tān rathastho bhūmiṣṭhān dharmāpekṣī vṛkodaraḥ 08,068.013d@043_0050 yodhayām āsa kaunteyo bhujavīryam upāśritaḥ 08,068.013d@043_0051 jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 08,068.013d@043_0052 avadhīt tāvakān sarvān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 08,068.013d@043_0053 padātino 'pi saṃrabdhās tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 08,068.013d@043_0054 bhīmam abhyadravan saṃkhye pataṃgā iva pāvakam 08,068.013d@043_0055 āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 08,068.013d@043_0056 vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam 08,068.013d@043_0057 śyenavad vyacarad bhīmo gadāhasto mahābalaḥ 08,068.013d@043_0058 pañcaviṃśatisāhasrāṃs tāvakānām apothayat 08,068.013d@043_0059 hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ 08,068.013d@043_0060 dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punas tasthau mahābalaḥ 08,068.013d@043_0061 dhṛṣṭadyumno 'pi ca mahān amitragaṇamardanaḥ 08,068.013d@043_0062 putraḥ pāñcālarājasya dhanurdharavaro yudhi 08,068.013d@043_0063 vipralīnān rathāśvena padātīyān samantataḥ 08,068.013d@043_0064 pañcaviṃśatisāhasrān avadhīn niśitaiḥ śaraiḥ 08,068.013d@043_0065 śarair nikṛttāḥ samare dhṛṣṭadyumnena tāvakāḥ 08,068.013d@043_0066 pañcaviṃśatisāhasrāḥ kālam ārchan padātayaḥ 08,068.013d@043_0067 hatvā tat puruṣānīkaṃ dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 08,068.013d@043_0068 bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata 08,068.013d@043_0069 taṃ pārāvatavarṇāśvaṃ kruddhaṃ kruddhāntakopamam 08,068.013d@043_0070 dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravan bhayāt 08,068.013d@043_0071 dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān 08,068.013d@043_0072 mādrīputrau tu śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ 08,068.013d@043_0073 javenābhyapatan hṛṣṭā nighnantaḥ saubalaṃ balam 08,068.013d@043_0074 tasyāśvavārān subahūn vinihatya śitaiḥ śaraiḥ 08,068.013d@043_0075 tam abhyadhāvaṃs tvaritās tato yuddham abhūt tadā 08,068.013d@043_0076 dhanaṃjayo 'pi cābhyetya rathānīkaṃ tava prabho 08,068.013d@043_0077 viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 08,068.013d@043_0078 kṛṣṇasārathim āyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham 08,068.013d@043_0079 arjunaṃ cāpi yoddhāraṃ tvadīyāḥ prādravan bhayāt 08,068.013d@043_0080 viprahīnā rathāśvena gajaiś ca parivarjitāḥ 08,068.013d@043_0081 pañcaviṃśatisāhasrāḥ kālam ārchan padātayaḥ 08,068.013d@043_0082 hatvā tat puruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ 08,068.013d@043_0083 putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 08,068.013d@043_0084 bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata 08,068.013d@043_0085 mahādhanurdharaḥ śrīmān amitragaṇasūdanaḥ 08,068.013d@043_0086 pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāramahādhvajam 08,068.013d@043_0087 dhṛṣṭadyumnarathaṃ dṛṣṭvā prādravanta bhayād bhṛśam 08,068.013d@043_0088 gāndhārarājaṃ śīghrāstram anusṛtya yaśasvinau 08,068.013d@043_0089 na cirāt pratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī 08,068.013d@043_0090 cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca māriṣa 08,068.013d@043_0091 hatvā tvadīyaṃ sumahat sainyaṃ śaṅkhān athādhaman 08,068.013d@043_0092 te sarve tāvakān prekṣya dravamāṇān parāṅmukhān 08,068.013d@043_0093 abhyadravañ jighāṃsanto vṛṣāñ jitvā yathā vṛṣāḥ 08,068.013d@043_0094 senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava sainyaṃ parāṅmukham 08,068.013d@043_0095 vyavasthitaṃ savyasācī cukrodha balavat tadā 08,068.013d@043_0096 dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān 08,068.013d@043_0097 viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 08,068.013d@043_0098 tata etāñ śarai rājan sahasrān samavārayan 08,068.013d@043_0099 rajasā coddhatenātha na sma kiṃ cid vyadṛśyata 08,068.013d@043_0100 anyakārīkṛte loke śarabhūte mahītale 08,068.013d@043_0101 diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravan bhayāt 08,068.013d@043_0102 bhajyamāneṣu sainyeṣu kururājo viśāṃ pate 08,068.013d@043_0103 parān abhimukhāṃś caiva sutas te samupādravat 08,068.013d@043_0104 tato duryodhanaḥ sarvān ājuhāvātha pāṇḍavān 08,068.013d@043_0105 yuddhāya bharataśreṣṭha devān iva purā baliḥ 08,068.013d@043_0106 ta enam abhivartanta sahitāḥ samupādravan 08,068.013d@043_0107 nānāśastrasṛjaḥ sarve bhartsayanto muhur muhuḥ 08,068.013d@043_0108 duryodhano 'py asaṃbhrāntas tān arīn niśitaiḥ śaraiḥ 08,068.013d@043_0109 vyadhamad yudhi rājendra ghorarūpo viśāṃ pate 08,068.013d@043_0110 tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 08,068.013d@043_0111 yad enaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur ativartitum 08,068.013d@043_0112 nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane 08,068.013d@043_0113 duryodhanaḥ svakaṃ sainyam apaśyac charavikṣatam 08,068.013d@043_0114 tato 'vasthāpya rājendra kṛtabuddhis tavātmajaḥ 08,068.013d@043_0115 harṣayann iva tān yodhān idaṃ vacanam abravīt 08,068.013d@043_0116 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca 08,068.013d@043_0117 yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ 08,068.013d@043_0118 alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau 08,068.013d@043_0119 yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet 08,068.013d@043_0120 viprayātāṃś ca no bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣāḥ 08,068.013d@043_0121 anusṛtya vadhiṣyanti śreyān naḥ samare vadhaḥ 08,068.013d@043_0122 sukhaṃ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām 08,068.013d@043_0123 mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyam aśnute 08,068.013d@043_0124 śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ 08,068.013d@043_0125 yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antako yamaḥ 08,068.013d@043_0126 ko nu mūḍho na yudhyeta mādṛśaḥ kṣatriyavrataḥ 08,068.013d@043_0127 dviṣato bhīmasenasya kruddhasya vaśam eṣyatha 08,068.013d@043_0128 pitāmahair ācaritaṃ na dharmaṃ hātum arhatha 08,068.013d@043_0129 na hi dharmo 'sti pāpīyān kṣatriyasya palāyanāt 08,068.013d@043_0130 na yuddhadharmāc chreyo 'nyaḥ panthāḥ svargasya kauravāḥ 08,068.013d@043_0131 acireṇa hatā lokaṃ sarve yodhāḥ samāpnuta 08,068.013d@043_0132 evaṃ bruvati te putre sainikā bhṛśavikṣatāḥ 08,068.013d@043_0133 anavekṣyaiva tad vākyaṃ prādravan sarvatomukham 08,068.014a taṃ dhyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtam; ārtāyanir dīnam uvāca vākyam 08,068.014c paśyedam ugraṃ naravājināgair; āyodhanaṃ vīrahataiḥ prapannam 08,068.015a mahīdharābhaiḥ patitair mahāgajaiḥ; sakṛt praviddhaiḥ śaraviddhamarmabhiḥ 08,068.015c tair vihvaladbhiś ca gatāsubhiś ca; pradhvastayantrāyudhavarmayodhaiḥ 08,068.016a vajrāpaviddhair iva cācalendrair; vibhinnapāṣāṇamṛgadrumauṣadhaiḥ 08,068.016c praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ; sahemamālai rudhiraughasaṃplutaiḥ 08,068.017a śarāvabhinnaiḥ patitaiś ca vājibhiḥ; śvasadbhir anyaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ 08,068.017c dīnaiḥ stanadbhiḥ parivṛttanetrair; mahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ 08,068.018a tathāpaviddhair gajavājiyodhair; mandāsubhiś caiva gatāsubhiś ca 08,068.018a*1179_01 balāpaviddhai rathavīrasaṃghaiḥ 08,068.018c narāśvanāgaiś ca rathaiś ca marditair; mahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā 08,068.019a gajair nikṛttāparahastagātrair; udvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām 08,068.019b*1180_01 viśīrṇadantaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ 08,068.019b*1180_02 sphuradbhir ārtaiḥ karuṇaṃ raṇājire 08,068.019b*1180_03 suyodhavarmāyudhapādagoptṛbhiḥ 08,068.019b*1180_04 prakīrṇatūṇīrapatākaketubhiḥ 08,068.019b*1180_05 suvarṇajālāvatatair bhṛśāhatair 08,068.019b*1180_06 mahī viyad dyaur jaladair ivāvṛtā 08,068.019b*1181_01 saṃyaṃtṛyodhācaraṇair mahāgajaiḥ 08,068.019c yaśasvibhir nāgarathāśvayodhibhiḥ; padātibhiś cābhimukhair hataiḥ paraiḥ 08,068.019e viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhair; vṛtā niśāntair iva pāvakair mahī 08,068.020a śaraprahārābhihatair mahābalair; avekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ 08,068.020c pranaṣṭasaṃjñaiḥ punar ucchvasadbhir; mahī babhūvānugatair ivāgnibhiḥ 08,068.020d*1182_01 karṇārjunābhyāṃ śarabhinnagātrair 08,068.020d*1182_02 hataiḥ pravīraḥ kurusṛñjayānām 08,068.020e divaś cyutair bhūr atidīptimadbhir; naktaṃ grahair dyaur amaleva dīptaiḥ 08,068.021a śarās tu karṇārjunabāhumuktā; vidārya nāgāśvamanuṣyadehān 08,068.021c prāṇān nirasyāśu mahīm atīyur; mahoragā vāsam ivābhito 'straiḥ 08,068.022a hatair manuṣyāśvagajaiś ca saṃkhye; śarāvabhinnaiś ca rathair babhūva 08,068.022c dhanaṃjayasyādhiratheś ca mārge; gajair agamyā vasudhātidurgā 08,068.023a rathair vareṣūn mathitaiś ca yodhaiḥ; saṃsyūtasūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ 08,068.023c viśīrṇaśastrair vinikṛttabandhurair; nikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ 08,068.024a vimuktayantrair nihatair ayasmayair; hatānuṣaṅgair viniṣaṅgabandhuraiḥ 08,068.024c prabhagnanīḍair maṇihemamaṇḍitaiḥ; stṛtā mahī dyaur iva śāradair ghanaiḥ 08,068.025a vikṛṣyamaṇair javanair alaṃkṛtair; hateśvarair ājirathaiḥ sukalpitaiḥ 08,068.025c manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhir; drutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ 08,068.026a sahemapaṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ; kaḍaṅgarāyomusalāni paṭṭiśāḥ 08,068.026c petuś ca khaḍgā vimalā vikośā; gadāś ca jāmbūnadapaṭṭabaddhāḥ 08,068.027a cāpāni rukmāṅgadabhūṣaṇāni; śarāś ca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ 08,068.027c ṛṣṭyaś ca pītā vimalā vikośāḥ; prāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ 08,068.028a chatrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ; srajaś ca puṣpottamahemacitrāḥ 08,068.028c kuthāḥ patākāmbaraveṣṭitāś ca; kirīṭamālā mukuṭāś ca śubhrāḥ 08,068.029a prakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāś ca; pradhānamuktātaralāś ca hārāḥ 08,068.029c āpīḍakeyūravarāṅgadāni; graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ 08,068.030a maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā; ratnāni coccāvacamaṅgalāni 08,068.030c gātrāṇi cātyantasukhocitāni; śirāṃsi cendupratimānanāni 08,068.031a dehāṃś ca bhogāṃś ca paricchadāṃś ca; tyaktvā manojñāni sukhāni cāpi 08,068.031c svadharmaniṣṭhāṃ mahatīm avāpya; vyāptāṃś ca lokān yaśasā samīyuḥ 08,068.031c*1183_01 gatā itaḥ svargalokāya rājan 08,068.031d*1184_01 nivarta duryodhana yāntu sainikā 08,068.031d*1184_02 vrajasva rājañ śibirāya mānada 08,068.031d*1184_03 divākaro hy eṣa vilambate prabho 08,068.031d*1184_04 punas tvam evātra narendra kāraṇam 08,068.032a ity evam uktvā virarāma śalyo; duryodhanaḥ śokaparītacetāḥ 08,068.032c hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇa; ārto visaṃjño bhṛśam aśrunetraḥ 08,068.032d*1185_01 yuddhāya rājan viniviṣṭabuddhiṃ 08,068.032d*1185_02 hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇam 08,068.033a taṃ droṇaputrapramukhā narendrāḥ; sarve samāśvāsya saha prayānti 08,068.033c nirīkṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam 08,068.034a narāśvamātaṅgaśarīrajena; raktena siktā rudhireṇa bhūmiḥ 08,068.034c raktāmbarasrak tapanīyayogān; nārī prakāśā iva sarvagamyā 08,068.035a pracchannarūpā rudhireṇa rājan; raudre muhūrte 'tivirājamānāḥ 08,068.035c naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya; pravrājitā devalokāś ca sarve 08,068.036a vadhena karṇasya suduḥkhitās te; hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇāḥ 08,068.036c drutaṃ prayātāḥ śibirāṇi rājan; divākaraṃ raktam avekṣamāṇāḥ 08,068.037a gāṇḍīvamuktais tu suvarṇapuṅkhaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ śoṇitadigdhavājaiḥ 08,068.037c śaraiś citāṅgo bhuvi bhāti karṇo; hato 'pi san sūrya ivāṃśumālī 08,068.038a karṇasya dehaṃ rudhirāvasiktaṃ; bhaktānukampī bhagavān vivasvān 08,068.038c spṛṣṭvā karair lohitaraktarūpaḥ; siṣṇāsur abhyeti paraṃ samudram 08,068.039a itīva saṃcintya surarṣisaṃghāḥ; saṃprasthitā yānti yathāniketam 08,068.039c saṃcintayitvā ca janā visasrur; yathāsukhaṃ khaṃ ca mahītalaṃ ca 08,068.040a tad adbhutaṃ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkaraṃ; niśamya yuddhaṃ kuruvīramukhyayoḥ 08,068.040c dhanaṃjayasyādhiratheś ca vismitāḥ; praśaṃsamānāḥ prayayus tadā janāḥ 08,068.041a śaraiḥ saṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam 08,068.041c gatāsum api rādheyaṃ naiva lakṣmīr vyamuñcata 08,068.041d*1186_01 niṣṭaptahemavapuṣaṃ jvalanārkasamatviṣam 08,068.041d*1186_02 jīvantam iva taṃ śūraṃ sarvabhūtāni menire 08,068.041d*1186_03 hatasyāpi mahārāja sūtaputrasya saṃyuge 08,068.041d*1186_04 vitresuḥ sarvabhūtāni siṃhasyevetare mṛgāḥ 08,068.041d*1187_01 hato 'pi puruṣavyāghro vyāharann iva lakṣyate 08,068.041d*1188_01 nābhavad vikṛtaṃ kiṃ cin mṛtasyāpi mahātmanaḥ 08,068.041d*1188_02 cāruveṣadharaṃ rājañ cārumauliśirodharam 08,068.041d*1188_03 tan mukhaṃ sūtaputrasya pūrṇacandrasamadyuti 08,068.042a nānābharaṇavān rājan mṛṣṭajāmbūnadāṅgadaḥ 08,068.042b*1189_01 varṣitvā śaravarṣāṇi pratāpya ripuvāhinīm 08,068.042b*1189_02 śrīmān iva sahasrāṃśur jvalan sarvān pratāpya ca 08,068.042b*1190_01 hato vaikartanaḥ karṇaḥ saputraḥ sahavāhanaḥ 08,068.042b*1190_02 arthināṃ pakṣisaṃghasya kalpavṛkṣo nipātitaḥ 08,068.042c hato vaikartanaḥ śete pādapo 'ṅkuravān iva 08,068.043a kanakottamasaṃkāśaḥ pradīpta iva pāvakaḥ 08,068.043b*1191_01 sa śāntaḥ puruṣavyāghraḥ pārthasāyakavāriṇā 08,068.043b*1191_02 yathā hi jvalano dīpto jalam āsādya śāmyati 08,068.043b*1191_03 karṇāgniḥ samare tadvat pārthameghena śāmitaḥ 08,068.043b*1191_04 pragṛhya ca yaśo dīptaṃ suyuddhenātmano bhuvi 08,068.043b*1192_01 visṛjya śaravarṣāṇi pratāpya ca diśo daśa 08,068.043c saputraḥ puruṣavyāghraḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā 08,068.043e pratāpya pāṇḍavān rājan pāñcālāṃś cāstratejasā 08,068.044a dadānīty eva yo 'vocan na nāstīty arthito 'rthibhiḥ 08,068.044c sadbhiḥ sadā satpuruṣaḥ sa hato dvairathe vṛṣaḥ 08,068.045a yasya brāhmaṇasāt sarvam ātmārthaṃ na mahātmanaḥ 08,068.045c nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīd yasya svam api jīvitam 08,068.046a sadā nṝṇāṃ priyo dātā priyadāno divaṃ gataḥ 08,068.046b*1193_01 sa pārthāstravinirdagdho gataḥ paramikāṃ gatim 08,068.046b*1193_02 yam āśrityākarod vairaṃ sutas te sa gato divam 08,068.046c ādāya tava putrāṇāṃ jayāśāṃ śarma varma ca 08,068.047a hate sma karṇe sarito na sravanti; jagāma cāstaṃ kaluṣo divākaraḥ 08,068.047c grahaś ca tiryag jvalitārkavarṇo; yamasya putro 'bhyudiyāya rājan 08,068.048a nabhaḥ paphālātha nanāda corvī; vavuś ca vātāḥ paruṣātivelam 08,068.048c diśaḥ sadhūmāś ca bhṛśaṃ prajajvalur; mahārṇavāś cukṣubhire ca sasvanāḥ 08,068.049a sakānanāḥ sādricayāś cakampuḥ; pravivyathur bhūtagaṇāś ca māriṣa 08,068.049c bṛhaspatī rohiṇīṃ saṃprapīḍya; babhūva candrārkasamānavarṇaḥ 08,068.050a hate karṇe na diśo viprajajñus; tamovṛtā dyaur vicacāla bhūmiḥ 08,068.050c papāta colkā jvalanaprakāśā; niśācarāś cāpy abhavan prahṛṣṭāḥ 08,068.051a śaśiprakāśānanam arjuno yadā; kṣureṇa karṇasya śiro nyapātayat 08,068.051c athāntarikṣe divi ceha cāsakṛd; babhūva hāheti janasya nisvanaḥ 08,068.052a sa devagandharvamanuṣyapūjitaṃ; nihatya karṇaṃ ripum āhave 'rjunaḥ 08,068.052c rarāja pārthaḥ parameṇa tejasā; vṛtraṃ nihatyeva sahasralocanaḥ 08,068.053a tato rathenāmbudavṛndanādinā; śarannabhomadhyagabhāskaratviṣā 08,068.053c patākinā bhīmaninādaketunā; himenduśaṅkhasphaṭikāvabhāsinā 08,068.053d*1194_01 mahendravāhapratimena tāv ubhau 08,068.053d*1194_02 mahendravīryapratimānapauruṣau 08,068.053e suvarṇamuktāmaṇivajravidrumair; alaṃkṛtenāpratimānaraṃhasā 08,068.054a narottamau pāṇḍavakeśimardanāv; udāhitāv agnidivākaropamau 08,068.054c raṇājire vītabhayau virejatuḥ; samānayānāv iva viṣṇuvāsavau 08,068.055a tato dhanurjyātalaneminisvanaiḥ; prasahya kṛtvā ca ripūn hataprabhān 08,068.055c saṃsādhayitvaiva kurūñ śaraughaiḥ; kapidhvajaḥ pakṣivaradhvajaś ca 08,068.055c*1195_01 ubhau tadā yādavapāṇḍunandanau 08,068.055e prasahya śaṅkhau dhamatuḥ sughoṣau; manāṃsy arīṇām avasādayantau 08,068.056a suvarṇajālāvatatau mahāsvanau; himāvadātau parigṛhya pāṇibhiḥ 08,068.056c cucumbatuḥ śaṅkhavarau nṛṇāṃ varau; varānanābhyāṃ yugapac ca dadhmatuḥ 08,068.057a pāñcajanyasya nirghoṣo devadattasya cobhayoḥ 08,068.057c pṛthivīm antarikṣaṃ ca dyām apaś cāpy apūrayat 08,068.057d*1196_01 vitrastāś cābhavan sarve kuravo rājasattama 08,068.057d*1196_02 śaṅkhaśabdena śūrasya mādhavasyārjunasya ca 08,068.058a tau śaṅkhaśabdena ninādayantau; vanāni śailān sarito diśaś ca 08,068.058c vitrāsayantau tava putrasenāṃ; yudhiṣṭhiraṃ nandayataḥ sma vīrau 08,068.059a tataḥ prayātāḥ kuravo javena; śrutvaiva śaṅkhasvanam īryamāṇam 08,068.059c vihāya madrādhipatiṃ patiṃ ca; duryodhanaṃ bhārata bhāratānām 08,068.060a mahāhave taṃ bahu śobhamānaṃ; dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sametāḥ 08,068.060c tadānvamodanta janārdanaṃ ca; prabhākarāv abhyuditau yathaiva 08,068.061a samācitau karṇaśaraiḥ paraṃtapāv; ubhau vyabhātāṃ samare 'cyutārjunau 08,068.061c tamo nihatyābhyuditau yathāmalau; śaśāṅkasūryāv iva raśmimālinau 08,068.062a vihāya tān bāṇagaṇān athāgatau; suhṛdvṛtāv apratimānavikramau 08,068.062c sukhaṃ praviṣṭau śibiraṃ svam īśvarau; sadasyahūtāv iva vāsavācyutau 08,068.063a sadevagandharvamanuṣyacāraṇair; maharṣibhir yakṣamahoragair api 08,068.063c jayābhivṛddhyā parayābhipūjitau; nihatya karṇaṃ paramāhave tadā 08,068.063d@044_0000 saṃjaya uvāca 08,068.063d@044_0001 hate vaikartane karṇe kuravo bhayapīḍitāḥ 08,068.063d@044_0002 vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāḥ palāyante sma sarvataḥ 08,068.063d@044_0003 vīraṃ tu nihataṃ śrutvā śatrubhiḥ paramāhave 08,068.063d@044_0004 sarve diśo 'nvakīryanta tāvakā bhayamohitāḥ 08,068.063d@044_0005 tato 'vahāraṃ cakrus te rājan yodhāḥ samantataḥ 08,068.063d@044_0006 vāryamāṇā bhayodvignās tava putreṇa bhārata 08,068.063d@044_0007 teṣāṃ tu matam ājñāya putras te bharatarṣabha 08,068.063d@044_0008 avahāraṃ tataś cakre śalyasyānumate nṛpa 08,068.063d@044_0009 yodhair mahārathaiḥ sārdhaṃ vṛto bhārata tāvakaiḥ 08,068.063d@044_0010 hatāvaśeṣais tvaritaḥ śibirāyaiva dudruve 08,068.063d@044_0011 gāndhārāṇāṃ sahasreṇa śakuniḥ parivāritaḥ 08,068.063d@044_0012 hatam ādhirathiṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve 08,068.063d@044_0013 kṛpaḥ śāradvato rājan nāgānīkena saṃvṛtaḥ 08,068.063d@044_0014 mahatā meghakalpena śibirāyaiva dudruve 08,068.063d@044_0015 aśvatthāmā tataḥ śūro viniḥśvasya muhur muhuḥ 08,068.063d@044_0016 pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve 08,068.063d@044_0017 saṃśaptakāvaśeṣeṇa balena mahatā vṛtaḥ 08,068.063d@044_0018 suśarmāpi yayau rājan vīkṣamāṇo bhayāturān 08,068.063d@044_0019 duryodhano 'pi nṛpatir hatasarvasva āturaḥ 08,068.063d@044_0020 yayau śokasamāviṣṭaś cintayan vimanā bahu 08,068.063d@044_0021 chinnadhvajena śalyas tu rathena rathināṃ varaḥ 08,068.063d@044_0022 prayayau śibirāyaiva vīkṣamāṇo diśo daśa 08,068.063d@044_0023 tato 'pare subahavo bhāratānāṃ mahārathāḥ 08,068.063d@044_0024 prādravanta raṇaṃ hitvā bhayāviṣṭā vicetasaḥ 08,068.063d@044_0025 aśrukaṇṭhā bhayodvignā vepamānāḥ suvihvalāḥ 08,068.063d@044_0026 kuravaḥ pradrutāḥ sarve dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam 08,068.063d@044_0027 praśaṃsanto 'rjunaṃ ke cit ke cit karṇaṃ mahārathāḥ 08,068.063d@044_0028 vyadravanta diśo bhītāḥ kuravaḥ kurusattama 08,068.063d@044_0029 teṣāṃ yodhasahasrāṇāṃ tāvakānāṃ mahāmṛdhe 08,068.063d@044_0030 nāsīt tatra pumān kaś cid yo yuddhāya mano dadhe 08,068.063d@044_0031 hate karṇe mahārāja nirāśāḥ kuravo 'bhavan 08,068.063d@044_0032 jīviteṣv atha rājyeṣu dāreṣu ca dhaneṣu ca 08,068.063d@044_0033 tān samānīya putras te yatnena mahatā vibho 08,068.063d@044_0034 niveśāya mano dadhre duḥkhaśokasamanvitaḥ 08,068.063d@044_0035 tasyājñāṃ śirasā te 'pi pratigṛhya viśāṃ pate 08,068.063d@044_0036 vivarṇavadanā dīnā nyaviśanta mahārathāḥ 08,068.063d*1197_01 yathānurūpaṃ pratipūjya tān atha 08,068.063d*1197_02 praśasyamānāv atulaiś ca karmabhiḥ 08,068.063d*1197_03 nanandatus tau sasuhṛdgaṇau tadā 08,068.063d*1197_04 baliṃ niyamyeva sureśakeśavau 08,069.001 saṃjaya uvāca 08,069.001a tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute 08,069.001c āśliṣya pārthaṃ dāśārho harṣād vacanam abravīt 08,069.002a hato balabhidā vṛtras tvayā karṇo dhanaṃjaya 08,069.002c vadhaṃ vai karṇavṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ 08,069.003a vajriṇā nihato vṛtraḥ saṃyuge bhūritejasā 08,069.003c tvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ 08,069.004a tam imaṃ vikramaṃ loke prathitaṃ te yaśovaham 08,069.004c nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate 08,069.005a vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitam 08,069.005c nivedya dharmarājasya tvam ānṛṇyaṃ gamiṣyasi 08,069.005d*1198_01 vartamāne tu yuddhe vai tava karṇasya cobhayoḥ 08,069.005d*1198_02 draṣṭum āyodhanaṃ pūrvam āgato dharmanandanaḥ 08,069.005d*1198_03 subhṛśaṃ gāḍhaviddhatvān nāśakat sthātum āhave 08,069.005d*1198_04 tataḥ svaśibiraṃ yātaḥ sa rājā puruṣarṣabha 08,069.006a tathety ukte keśavas tu pārthena yadupuṅgavaḥ 08,069.006c paryavartayad avyagro rathaṃ rathavarasya tam 08,069.006d*1199_01 evam uktvārjunaṃ kṛṣṇaḥ sainikān idam abravīt 08,069.007a dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkodaram 08,069.007c yuyudhānaṃ ca govinda idaṃ vacanam abravīt 08,069.008a parān abhimukhā yattās tiṣṭhadhvaṃ bhadram astu vaḥ 08,069.008c yāvad āvedyate rājñe hataḥ karṇo 'rjunena vai 08,069.008d*1200_01 tāvad bhavadbhir yat tais tu bhavitavyaṃ narādhipaiḥ 08,069.009a sa taiḥ śūrair anujñāto yayau rājaniveśanam 08,069.009c pārtham ādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram 08,069.010a śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanottame 08,069.010c agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau 08,069.011a tayoḥ praharṣam ālakṣya prahārāṃś cātimānuṣān 08,069.011c rādheyaṃ nihataṃ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ 08,069.011d*1201_01 utthāya sa mahābāhuḥ punaḥ punar ariṃdamaḥ 08,069.011d*1201_02 vāsudevārjunau premṇā punaś ca pariṣasvaje 08,069.011d*1202_01 vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ papraccha kurunandanaḥ 08,069.012a tato 'smai tad yathāvṛttaṃ vāsudevaḥ priyaṃvadaḥ 08,069.012c kathayām āsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ 08,069.013a īṣad utsmayamānas tu kṛṣṇo rājānam abravīt 08,069.013c yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjalir athācyutaḥ 08,069.014a diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ 08,069.014c tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau 08,069.015a muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmāl lomaharṣaṇāt 08,069.015c kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva 08,069.016a hato vaikartanaḥ krūraḥ sūtaputro mahābalaḥ 08,069.016c diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava 08,069.017a yaḥ sa dyūtajitāṃ kṛṣṇāṃ prāhasat puruṣādhamaḥ 08,069.017c tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam 08,069.018a śete 'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrus te kurupuṃgava 08,069.018c taṃ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ 08,069.018d*1203_01 hatāmitrām imām urvīm anuśādhi mahābhuja 08,069.018d*1203_02 yatto bhūtvā sahāsmābhir bhuṅkṣva bhogāṃś ca puṣkalān 08,069.018d*1204_00 saṃjaya uvāca 08,069.018d*1204_01 iti śrutvā vacas tasya keśavasya mahātmanaḥ 08,069.019a yudhiṣṭhiras tu dāśārhaṃ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat 08,069.019c diṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedam uvāca ha 08,069.020a naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana 08,069.020c tvayā sārathinā pārtho yat kuryād adya pauruṣam 08,069.020d*1205_01 na tac citraṃ mahābāho yuṣmad bāhuprasādajam 08,069.021a pragṛhya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujam 08,069.021c uvāca dharmabhṛt pārtha ubhau tau keśavārjunau 08,069.022a naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha 08,069.022c dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau 08,069.023a asakṛc cāpi medhāvī kṛṣṇadvaipāyano mama 08,069.023c kathām etāṃ mahābāho divyām akathayat prabhuḥ 08,069.024a tava kṛṣṇa prabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 08,069.024c jayaty abhimukhāñ śatrūn na cāsīd vimukhaḥ kva cit 08,069.025a jayaś caiva dhruvo 'smākaṃ na tv asmākaṃ parājayaḥ 08,069.025c yadā tvaṃ yudhi pārthasya sārathyam upajagmivān 08,069.025d*1206_01 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca mahātmā gautamaḥ kṛpaḥ 08,069.025d*1206_02 anye ca bahavaḥ śūrā ye ca teṣāṃ padānugāḥ 08,069.025d*1207_01 tvadbuddhyā nihate karṇe hatā govinda sarvathā 08,069.026a evam uktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitam 08,069.026c dantavarṇair hayair yuktaṃ kālavālair mahārathaḥ 08,069.027a āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṃvṛtaḥ 08,069.027c kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyām anumanya tataḥ priyam 08,069.028a āgato bahuvṛttāntaṃ draṣṭum āyodhanaṃ tadā 08,069.028c ābhāṣamāṇas tau vīrāv ubhau mādhavaphalgunau 08,069.029a sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham 08,069.029b*1208_01 yathā kadambakusumaṃ kesaraiḥ sarvato vṛtam 08,069.029b*1208_02 citaṃ śaraśataiḥ karṇaṃ dharmarājo dadarśa ha 08,069.029b*1208_03 gandhatailāvasiktābhiḥ kāñcanībhiḥ sahasraśaḥ 08,069.029b*1208_04 dīpikābhiḥ kṛtoddyotaṃ paśyate vai vṛṣaṃ tadā 08,069.029b*1209_01 saṃchinnabhinnakavacaṃ bāṇaiś ca vidalīkṛtam 08,069.029c gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtam 08,069.030a saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,069.030b*1210_01 saṃjātapratyayo 'tīva vīkṣya caivaṃ punaḥ punaḥ 08,069.030c praśaśaṃsa naravyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau 08,069.031a adya rājāsmi govinda pṛthivyāṃ bhrātṛbhiḥ saha 08,069.031c tvayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ 08,069.032a hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyam abhimāninam 08,069.032c nirāśo 'dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyati 08,069.032e jīvitāc cāpi rājyāc ca hate karṇe mahārathe 08,069.033a tvatprasādād vayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha 08,069.033c tvaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana 08,069.033e diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ 08,069.033f*1211_01 trayodaśa samāstīrṇā jāgareṇa suduḥkhitāḥ 08,069.033f*1211_02 svapsyāmo 'dya sukhaṃ rātrau tvatprasādān mahābhuja 08,069.034a evaṃ sa bahuśo hṛṣṭaḥ praśaśaṃsa janārdanam 08,069.034c arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,069.034d*1212_00 saṃjaya uvāca 08,069.034d*1212_01 dṛṣṭvā ca karṇaṃ nihataṃ saputraṃ pārthasāyakaiḥ 08,069.034d*1212_02 punar jātam ivātmānaṃ mene kurukulodvahaḥ 08,069.034d*1213_01 sametya ca mahārāja kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 08,069.034d*1214_01 praśaśaṃsus tataḥ sarve rājāno bhūritejasaḥ 08,069.035a tato bhīmaprabhṛtibhiḥ sarvaiś ca bhrātṛbhir vṛtam 08,069.035c vardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ 08,069.036a nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ 08,069.036c sātyakiś ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ 08,069.037a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ 08,069.037c pūjayanti sma kaunteyaṃ nihate sūtanandane 08,069.038a te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram 08,069.038c jitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ 08,069.039a stuvantaḥ stavayuktābhir vāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau 08,069.039c jagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ 08,069.040a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ sumahāṃl lomaharṣaṇaḥ 08,069.040c tava durmantrite rājann atītaṃ kiṃ nu śocasi 08,069.041 vaiśaṃpāyana uvāca 08,069.041*1215_01 evam etan mahac cāsīd yuddhaṃ paramadāruṇam 08,069.041a śrutvā tad apriyaṃ rājan dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 08,069.041c papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivān 08,069.041e tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī 08,069.041f*1216_01 śuśoca bahulālāpaiḥ karṇasya nidhanaṃ yudhi 08,069.042a taṃ pratyagṛhṇād viduro nṛpatiṃ saṃjayas tathā 08,069.042c paryāśvāsayataś caivaṃ tāv ubhāv eva bhūmipam 08,069.043a tathaivotthāpayām āsur gāndhārīṃ rājayoṣitaḥ 08,069.043b*1217_01 sa daivaṃ paramaṃ matvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ 08,069.043b*1218_01 parāṃ pīḍāṃ samāśritya naṣṭacitto mahātapāḥ 08,069.043b*1218_02 cintāśokaparītātmā na jajñe mohapīḍitaḥ 08,069.043c tābhyām āśvāsito rājā tūṣṇīm āsīd vicetanaḥ 08,069.043d*1219_01 idaṃ mahāyuddhamakhaṃ mahātmanor 08,069.043d*1219_02 dhanaṃjayasyādhiratheś ca yaḥ paṭhet 08,069.043d*1219_03 sa samyag iṣṭasya makhasya yat phalaṃ 08,069.043d*1219_04 tad āpnuyāt saṃśravaṇāc ca bhārata 08,069.043d*1219_05 makho hi viṣṇur bhagavān sanātano 08,069.043d*1219_06 vahanti taṃ cāgnyanilendubhānavaḥ 08,069.043d*1219_07 ato 'nasūyuḥ śṛṇute paṭhec ca yaḥ 08,069.043d*1219_08 sa sarvalokāṃś ca jayet sukhī bhavet 08,069.043d*1220_01 sarvatīrtheṣu yat puṇyaṃ sarvadāneṣu yat phalam 08,069.043d*1220_02 tat phalaṃ labhate martyaḥ karṇākhyānaṃ śṛṇoti hi 08,069.043d*1220_03 hiraṇyavastradhānyāni gāṃ savatsām upānahau 08,069.043d*1220_04 tena brahmā ca viṣṇuś ca rudrāś ca vasavas tathā 08,069.043d*1220_05 pūjitā munayaḥ sarve pitaraś ca tathāśvinau 08,069.043d*1220_06 yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā karṇākhyānam anuttamam 08,069.043d*1220_07 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturvidhaphalaṃ labhet 08,069.043d*1221_01 tāṃ sarvadā bhaktim upāgatā narāḥ 08,069.043d*1221_02 paṭhanti puṇyāṃ varasaṃhitām imām 08,069.043d*1221_03 dhanena dhānyena yaśasā ca mānuṣā 08,069.043d*1221_04 nandanti te nātra vicāraṇāsti 08,069.043d*1221_05 ato 'nasūyuḥ śṛṇuyāt sadā tu vai 08,069.043d*1221_06 naraḥ sa sarvāṇi sukhāni cāpnuyāt 08,069.043d*1221_07 viṣṇuḥ svayaṃbhūr bhagavān bhavaś ca 08,069.043d*1221_08 tuṣyanti ye yasya narottamasya 08,069.043d*1221_09 vedāvāptir brāhmaṇasyeha dṛṣṭā 08,069.043d*1221_10 raṇe balaṃ kṣatriyāṇāṃ jayo yudhi 08,069.043d*1221_11 dhanajyeṣṭhāś cāpi bhavanti vaiśyāḥ 08,069.043d*1221_12 śūdrārogyaṃ prāpnuvantīha sarve 08,069.043d*1222_01 tathaiva viṣṇur bhagavān sanātanaḥ 08,069.043d*1222_02 sa cātra devaḥ parikīrtyate yataḥ 08,069.043d*1222_03 tataḥ sa kāmāṃl labhate sukhī naro 08,069.043d*1222_04 mahāmunes tasya vaco 'rcitaṃ yathā 08,069.043d*1223_01 kapilānāṃ savatsānāṃ varṣam ekaṃ nirantaram 08,069.043d*1223_02 yo dadyāt sukṛtaṃ tad dhi śravaṇāt karṇaparvaṇaḥ 08,069.043d*1224_01 cintayanto vadhaṃ ghoraṃ sūtaputrasya saṃyuge 08,069.043d*1224_02 arjunasya jayaṃ yuddhe cintayānāḥ punaḥ punaḥ 08,069.043d*1224_03 pāṇḍavānāṃ maheṣvāsā nyaviśanta paraṃtapāḥ 08,069.043d*1224_04 prahṛṣṭamanasaḥ sarve jitvā śatrūn mahārathān 08,069.043d*1224_05 tato yudhiṣṭhiraṃ tatra niviṣṭaṃ vai mudānvitam 08,069.043d*1224_06 sametya sarve pañcālā vardhayanto yathāvidhi 08,069.043d*1224_07 arjunas tu rathāt tūrṇam avaruhya mahāyaśāḥ 08,069.043d*1224_08 dharmarājasya caraṇau pīḍayām āsa hṛṣṭavat 08,069.043d*1224_09 tam utthāpya mahārāja dharmaputraḥ pratāpavān 08,069.043d*1224_10 sasvaje bharataśreṣṭham upajighrann upaspṛśan 08,069.043d*1224_11 nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ 08,069.043d*1224_12 abhivādya mahārājam asvajanta sma phalgunam 08,069.043d*1224_13 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍavānāṃ ca ye rathāḥ 08,069.043d*1224_14 vardhayante sma rājānaṃ nihate sūtanandane 08,069.043d*1224_15 tataḥ kṛṣṇo mahārāja sātyakiś cāpi sātvataḥ 08,069.043d*1224_16 avardhayetāṃ rājānaṃ nihate sūtanandane 08,069.043d*1224_17 vāsudevaś ca kaunteyaṃ praṇayād idam abravīt 08,069.043d*1224_18 adya rājan hatāḥ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 08,069.043d*1224_19 hate vaikartane karṇe rathānāṃ pravare rathe 08,069.043d*1224_20 yadi lokās trayaḥ sarve yodhayeyuḥ savāsavāḥ 08,069.043d*1224_21 tathāpi durjayaḥ sūtas tava kopāt tu sūditaḥ 08,069.043d*1224_22 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam 08,069.043d*1224_23 tava prasādād govinda hataḥ karṇo mahāyaśāḥ 08,069.043d*1224_24 pāṇḍavāś ca jayaṃ prāptā nāśitāś cāpi śatravaḥ 08,069.043d*1224_25 tvaṃ hi śakto bhayāt trātuṃ yasya kasya cid āhave 08,069.043d*1224_26 tvam asya jagato goptā pāṇḍavānāṃ ca sarvadā 08,069.043d*1224_27 tvāṃ samāsādya śakro 'pi modate divi nityaśaḥ 08,069.043d*1224_28 tvaṃ pātā pāṇḍuputrāṇāṃ yathaiva jagatas tathā 08,069.043d*1224_29 anāścaryo jayas teṣāṃ bhaktir yeṣāṃ tvayi prabho 08,069.043d*1224_30 tvayā nāthena govinda nāthavanto vayaṃ yudhi 08,069.043d*1224_31 yathendreṇa purā devās tvayā cāpi janārdana 08,069.043d*1224_32 svapsyāmy adya sukhaṃ kṛṣṇa nidrāṃ lapsye vasan kṣapām 08,069.043d*1224_33 vigataṃ hi bhayaṃ me 'dya tvatprasādān na saṃśayaḥ 08,069.043d*1224_34 evam uktas tu pārthena keśavaḥ prāha pāṇḍavam 08,069.043d*1224_35 nimittamātraṃ tu vayaṃ tava hy asmin mudāgame 08,069.043d*1224_36 yasya te bhrātaraḥ śūrā bhīmasenādayo nṛpa 08,069.043d*1224_37 saṃbandhinaś cendravīryāḥ pārṣatapramukhās tathā 08,069.043d*1224_38 arhate ca bhavān vaktuṃ priyaṃ nityaṃ hi maddhitam 08,069.043d*1224_39 priyo hi me tvam etena vacanena narottama 08,069.043d*1224_40 ity ukto dharmarājas tu svarathaṃ hemabhūṣitam 08,069.043d*1224_41 dantavarṇair hayair yuktaṃ kālavālair mahīpatiḥ 08,069.043d*1224_42 āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṃvṛtaḥ 08,069.043d*1224_43 prayayau bahuvṛttāntaṃ draṣṭum āyodhanaṃ prati 08,069.043d*1224_44 saṃbhāṣamāṇau tau vīrāv ubhau pāṇḍavamādhavau 08,069.043d*1224_45 sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabha 08,069.043d*1224_46 gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ sarvataḥ sunipīḍitam 08,069.043d*1224_47 saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 08,069.043d*1224_48 praśaśaṃsa naravyāghrāv ubhau pāṇḍavamādhavau 08,069.043d*1224_49 adya rājāsmi sarvasyāṃ pṛthivyāṃ madhusūdana 08,069.043d*1224_50 diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā śatrur nipātitaḥ 08,069.043d*1224_51 evaṃ subahuśo rājan praśaśaṃsa janārdanam 08,069.043d*1224_52 arjunaṃ ca kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 08,069.043d*1224_53 dṛṣṭvā ca nihataṃ karṇaṃ saputraṃ pārthasāyakaiḥ 08,069.043d*1224_54 punar jātam ivātmānaṃ mene kurukulodvahaḥ 08,069.043d*1224_55 sametya ca kuruśreṣṭhaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 08,069.043d*1224_56 vardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ 08,069.043d*1224_56 saṃjaya uvāca 08,069.043d*1224_57 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ sumahān romaharṣaṇaḥ 08,069.043d*1224_58 tava durmantrite rājan diṣṭyā tvam anuśocasi 08,069.043d*1224_58 vaiśaṃpāyana uvāca 08,069.043d*1224_59 śrutvaitad vipriyaṃ rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 08,069.043d*1224_60 papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramāsanāt 08,069.043d*1224_61 tathā satyavratā devī gāndhārī divyadarśinī 08,069.043d*1224_62 tatas tūrṇaṃ tu viduras taṃ nṛpaṃ saṃjayas tathā 08,069.043d*1224_63 paryāśvāsayatāṃ caitāv ubhāv eva tu bhūmipam 08,069.043d*1224_64 tathaivāśvāsayām āsa gāndhārī rājasattamam 08,069.043d*1224_65 sa daivaṃ paramaṃ mene bhavitavyaṃ ca tat tathā 08,069.043d*1224_66 tābhyām āśvāsito rājā tūṣṇīm āste viśāṃ pate 08,069.043d*1224_67 evam ākhyāya rājñe ca saṃjayo rājasattama 08,069.043d*1224_68 jagāma śibiraṃ bhūyo hate karṇe mahātmani 08,069.043d*1224_69 sa dṛṣṭvā nihataṃ śalyaṃ rājānaṃ ca suyodhanam 08,069.043d*1224_70 yodhāṃś ca subahūn rājan sainikāṃś ca sahasraśaḥ 08,069.043d*1224_71 tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ nihatāṃ prekṣya saṃjayaḥ 08,069.043d*1224_72 sauptike drauṇinā rājan hatavājinaradvipān 08,069.043d*1224_73 sa hi dṛṣṭvā hatān sarvān samantād yudhi saṃjayaḥ 08,069.043d*1224_74 prayāto hastinapuraṃ śokārto bhayavihvalaḥ 08,069.043d*1224_75 hateṣu punar eteṣu prabhūtagajavājiṣu 08,069.043d*1224_76 yodhaiś caiva mahārāja nānādeśasamudbhavaiḥ 08,069.043d*1224_77 kurukṣetraṃ tu tat sarvaṃ śūnyam āsīj jagatpate 08,069.043d*1224_78 nihataiḥ pāṇḍaveyaiś ca dhārtarāṣṭraiś ca saṃyuge 08,069.043d*1224_79 yathāviṣayajaṃ vṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃjayaḥ 08,069.043d*1224_80 nyavedayata tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ yathāvidhi 08,069.043d*1225_01 śaśaṃsur nihitaṃ karṇaṃ phalgunena mahātmanā 08,069.043d*1226_01 yayatus tatra tau tūrṇaṃ yatrāsīd vīrasaṃkṣayaḥ 08,069.043d*1227_01 pradīpahastāḥ śataśaḥ samantāt pratyayur narāḥ 08,069.043d*1228_01 punaś ca śibiraṃ prāpto bhrātṛbhir bharatarṣabhaḥ 08,069.043d*1228_02 yat kṛtvā tu ca kartavyaṃ sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiram 09,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 09,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 09,001.001 janamejaya uvāca 09,001.001a evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā 09,001.001c alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kim akurvata vai dvija 09,001.002a udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ 09,001.002c pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ 09,001.003a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tad ācakṣva dvijottama 09,001.003c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 09,001.004 vaiśaṃpāyana uvāca 09,001.004a tataḥ karṇe hate rājan dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ 09,001.004c bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato 'bhavat 09,001.005a hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥ 09,001.005c kṛcchrāt svaśibiraṃ prāyād dhataśeṣair nṛpaiḥ saha 09,001.006a sa samāśvāsyamāno 'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ 09,001.006c rājabhir nālabhac charma sūtaputravadhaṃ smaran 09,001.007a sa daivaṃ balavan matvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ 09,001.007c saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punar yuddhāya niryayau 09,001.008a śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivad rājapuṃgavaḥ 09,001.008b*0002_01 madrarājaṃ puraskṛtya yuddhāyopajagāma ha 09,001.008c raṇāya niryayau rājā hataśeṣair nṛpaiḥ saha 09,001.009a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 09,001.009c babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam 09,001.010a tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanam āhave 09,001.010c pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ 09,001.011a tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt 09,001.011c apasṛtya hradaṃ ghoraṃ viveśa ripujād bhayāt 09,001.012a athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ 09,001.012b*0003_01 tathāparāhṇe tatrasthaṃ parivārya suyodhanam 09,001.012c hradād āhūya yogena bhīmasenena pātitaḥ 09,001.013a tasmin hate maheṣvāse hataśiṣṭās trayo rathāḥ 09,001.013a*0004_01 **** **** sānubandhe suyodhane 09,001.013a*0004_02 kṛtavarmā kṛpo drauṇir 09,001.013b*0005_01 suptaṃ śibiram āviśya dhṛṣṭadyumnapurogamān 09,001.013c saṃrabhān niśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasainikān 09,001.014a tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirād etya saṃjayaḥ 09,001.014c praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ 09,001.015a praviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāv ucchritya duḥkhitaḥ 09,001.015c vepamānas tato rājñaḥ praviveśa niveśanam 09,001.016a ruroda ca naravyāghra hā rājann iti duḥkhitaḥ 09,001.016c aho bata vivignāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ 09,001.017a aho subalavān kālo gatiś ca paramā tathā 09,001.017b*0006_01 vidhis tu balavān atra pauruṣaṃ tu nirarthakam 09,001.017c śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ 09,001.018a dṛṣṭvaiva ca puro rājañ janaḥ sarvaḥ sa saṃjayam 09,001.018b*0007_01 kleśena mahatā yuktaḥ sarvato rājasattama 09,001.018c praruroda bhṛśodvigno hā rājann iti sasvaram 09,001.019a ākumāraṃ naravyāghra tat puraṃ vai samantataḥ 09,001.019c ārtanādaṃ mahac cakre śrutvā vinihataṃ nṛpam 09,001.020a dhāvataś cāpy apaśyac ca tatra trīn puruṣarṣabhān 09,001.020c naṣṭacittān ivonmattāñ śokena bhṛśapīḍitān 09,001.020d*0008_01 dṛṣṭvaiva ca narāñ śīghraṃ vyājahārātiduḥkhitaḥ 09,001.021a tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam 09,001.021c dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 09,001.022a dṛṣṭvā cāsīnam anaghaṃ samantāt parivāritam 09,001.022c snuṣābhir bharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca 09,001.023a tathānyaiś ca suhṛdbhiś ca jñātibhiś ca hitaiṣibhiḥ 09,001.023c tam eva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati 09,001.024a rudann evābravīd vākyaṃ rājānaṃ janamejaya 09,001.024c nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasaṃdigdhayā girā 09,001.024d*0009_01 uvāca bharataśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 09,001.025a saṃjayo 'haṃ naravyāghra namas te bharatarṣabha 09,001.025c madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalas tathā 09,001.025e ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ 09,001.026a saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāś ca śakaiḥ saha 09,001.026c mlecchāś ca pārvatīyāś ca yavanāś ca nipātitāḥ 09,001.027a prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ 09,001.027c udīcyā nihatāḥ sarve pratīcyāś ca narādhipa 09,001.027e rājāno rājaputrāś ca sarvato nihatā nṛpa 09,001.028a duryodhano hato rājan yathoktaṃ pāṇḍavena ca 09,001.028c bhagnasaktho mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,001.028d*0010_01 duryodhanasya bhīmena bhagnāv ūrū sutasya te 09,001.028d*0010_02 sa bhūmau patitaḥ śete pāṃśubhiḥ pariguṇṭhitaḥ 09,001.029a dhṛṣṭadyumno hato rājañ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 09,001.029c uttamaujā yudhāmanyus tathā rājan prabhadrakāḥ 09,001.030a pāñcālāś ca naravyāghrāś cedayaś ca niṣūditāḥ 09,001.030c tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāś ca bhārata 09,001.030e karṇaputro hataḥ śūro vṛṣaseno mahābalaḥ 09,001.031a narā vinihatāḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ 09,001.031c rathinaś ca naravyāghra hayāś ca nihatā yudhi 09,001.032a kiṃciccheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibho 09,001.032c pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam 09,001.033a prāyaḥ strīśeṣam abhavaj jagat kālena mohitam 09,001.033c sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ 09,001.034a te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ 09,001.034c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś ca jayatāṃ varaḥ 09,001.035a tavāpy ete mahārāja rathino nṛpasattama 09,001.035c akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara 09,001.035e ete śeṣā mahārāja sarve 'nye nidhanaṃ gatāḥ 09,001.036a kālena nihataṃ sarvaṃ jagad vai bharatarṣabha 09,001.036c duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata 09,001.037a etac chrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 09,001.037c nipapāta mahārāja gatasattvo mahītale 09,001.038a tasmin nipatite bhūmau viduro 'pi mahāyaśāḥ 09,001.038c nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ 09,001.039a gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 09,001.039c patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṃ vacaś ca tāḥ 09,001.040a niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīd rājamaṇḍalam 09,001.040c pralāpayuktā mahatī kathā nyastā paṭe yathā 09,001.041a kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 09,001.041c śanair alabhata prāṇān putravyasanakarśitaḥ 09,001.042a labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ 09,001.042c udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyam abravīt 09,001.043a vidvan kṣattar mahāprājña tvaṃ gatir bharatarṣabha 09,001.043c mamānāthasya subhṛśaṃ putrair hīnasya sarvaśaḥ 09,001.043e evam uktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha 09,001.044a taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye 'sya ke cana 09,001.044c śītais tu siṣicus toyair vivyajur vyajanair api 09,001.045a sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto mahīpatiḥ 09,001.045c tūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ 09,001.045e niḥśvasañ jihmaga iva kumbhakṣipto viśāṃ pate 09,001.046a saṃjayo 'py arudat tatra dṛṣṭvā rājānam āturam 09,001.046c tathā sarvāḥ striyaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī 09,001.047a tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyam abravīt 09,001.047c dhṛtarāṣṭro naravyāghro muhyamāno muhur muhuḥ 09,001.048a gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī 09,001.048c tatheme suhṛdaḥ sarve bhraśyate me mano bhṛśam 09,001.049a evam uktas tataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha 09,001.049c visarjayām āsa śanair vepamānaḥ punaḥ punaḥ 09,001.050a niścakramus tataḥ sarvās tāḥ striyo bharatarṣabha 09,001.050c suhṛdaś ca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānam āturam 09,001.051a tato narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa 09,001.051b*0011_01 gatir me ko bhaved adya iti cintāsamākulaḥ 09,001.051c avekṣya saṃjayo dīno rodamānaṃ bhṛśāturam 09,001.052a prāñjalir niḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhur muhuḥ 09,001.052b*0012_01 jñātīn striyo 'tha niryāpya praviśya viduraḥ punaḥ 09,001.052b*0012_02 rājānaṃ śocamānas tu taṃ śocantaṃ muhur muhuḥ 09,001.052c samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ha 09,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,002.001a visṛṣṭāsv atha nārīṣu dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 09,002.001c vilalāpa mahārāja duḥkhād duḥkhataraṃ gataḥ 09,002.002a sadhūmam iva niḥśvasya karau dhunvan punaḥ punaḥ 09,002.002c vicintya ca mahārāja tato vacanam abravīt 09,002.002d*0013_01 yac chrutvā suhṛdāṃ cātikaruṇā samajāyata 09,002.003a aho bata mahad duḥkhaṃ yad ahaṃ pāṇḍavān raṇe 09,002.003c kṣemiṇaś cāvyayāṃś caiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai 09,002.004a vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama 09,002.004c yac chrutvā nihatān putrān dīryate na sahasradhā 09,002.005a cintayitvā vacas teṣāṃ bālakrīḍāṃ ca saṃjaya 09,002.005c adya śrutvā hatān putrān bhṛśaṃ me dīryate manaḥ 09,002.006a andhatvād yadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanam 09,002.006c putrasnehakṛtā prītir nityam eteṣu dhāritā 09,002.007a bālabhāvam atikrāntān yauvanasthāṃś ca tān aham 09,002.007c madhyaprāptāṃs tathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha 09,002.008a tān adya nihatāñ śrutvā hṛtaiśvaryān hṛtaujasaḥ 09,002.008c na labhe vai kva cic chāntiṃ putrādhibhir abhiplutaḥ 09,002.009a ehy ehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratam 09,002.009c tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmy ahaṃ gatim 09,002.010a gatir bhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā 09,002.010c andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu gacchasi 09,002.011a sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājan sumānitā 09,002.011c kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣv aparājitaḥ 09,002.012a kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālān bhuktvā tāta samāgatān 09,002.012c śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā 09,002.013a ko nu mām utthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyati 09,002.013c mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt 09,002.014a pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥ 09,002.014c anuśādhīti kauravya tat sādhu vada me vacaḥ 09,002.015a nanu nāmāham aśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka 09,002.015c bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā 09,002.016a bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ 09,002.016c bhūriśravāḥ somadatto mahārājo 'tha bāhlikaḥ 09,002.017a aśvatthāmā ca bhojaś ca māgadhaś ca mahābalaḥ 09,002.017c bṛhadbalaś ca kāśīśaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 09,002.018a mlecchāś ca bahusāhasrāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha 09,002.018c sudakṣiṇaś ca kāmbojas trigartādhipatis tathā 09,002.019a bhīṣmaḥ pitāmahaś caiva bhāradvājo 'tha gautamaḥ 09,002.019c śrutāyuś cācyutāyuś ca śatāyuś cāpi vīryavān 09,002.020a jalasaṃdho 'thārśyaśṛṅgī rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 09,002.020c alaṃbuso mahābāhuḥ subāhuś ca mahārathaḥ 09,002.021a ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama 09,002.021c madartham udyatāḥ sarve prāṇāṃs tyaktvā raṇe prabho 09,002.022a yeṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 09,002.022c yodhayiṣyāmy ahaṃ pārthān pāñcālāṃś caiva sarvaśaḥ 09,002.023a cedīṃś ca nṛpaśārdūla draupadeyāṃś ca saṃyuge 09,002.023c sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam 09,002.024a eko 'py eṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇe 09,002.024c samare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddho hy abhidhāvatām 09,002.024e kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāś ca pāṇḍavaiḥ 09,002.025a atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ 09,002.025c yotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tān mṛdhe 09,002.026a karṇas tv eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān 09,002.026c tato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane 09,002.027a yaś ca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ 09,002.027c na sa saṃnahyate rājann iti mām abravīd vacaḥ 09,002.028a tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśo mama saṃnidhau 09,002.028c yuktito hy anupaśyāmi nihatān pāṇḍavān mṛdhe 09,002.029a teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ 09,002.029c vyāyacchamānāḥ samare kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.030a bhīṣmaś ca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān 09,002.030c śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam 09,002.031a droṇaś ca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ 09,002.031c nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.031d*0014_01 karṇaś ca nihataḥ saṃkhye divyāstrajño mahābalaḥ 09,002.032a bhūriśravā hato yatra somadattaś ca saṃyuge 09,002.032c bāhlīkaś ca mahārāja kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.032d*0015_01 bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ 09,002.032d*0015_02 jayadrathaś ca nihataḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.033a sudakṣiṇo hato yatra jalasaṃdhaś ca kauravaḥ 09,002.033c śrutāyuś cācyutāyuś ca kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.033d*0016_01 mahābalas tathā pāṇḍyaḥ sarvaśastrāstrapāragaḥ 09,002.033d*0016_02 nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034a bṛhadbalo hato yatra māgadhaś ca mahābalaḥ 09,002.034b*0017_01 ugrāyudhaś ca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām 09,002.034b*0018_01 śatāyuś caiva vikrāntaḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034c āvantyo nihato yatra trigartaś ca janādhipaḥ 09,002.034e saṃśaptakāś ca bahavaḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034f*0019_01 **** **** śakuniś cāpi saubalaḥ 09,002.034f*0019_02 trigartaś ca mahābāhuḥ saṃśaptāś ca mahābalāḥ 09,002.034f*0020_01 yatra śūrā maheṣvāsā madarthe tyaktajīvitāḥ 09,002.034f*0020_02 nihatā bhīmasenena kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.035a alaṃbusas tathā rājan rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 09,002.035c ārśyaśṛṅgaś ca nihataḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.036a nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ 09,002.036c mlecchāś ca bahusāhasrāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.037a śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaś ca mahābalaḥ 09,002.037c nihataḥ sabalo vīraḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.037d*0021_01 ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 09,002.038a rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ 09,002.038c nihatā bahavo yatra kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.038d*0022_01 yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 09,002.038d*0023_01 yatra śūrā mahātmānaḥ sarvaśāstrāstrapāragāḥ 09,002.038d*0024_01 bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ 09,002.039a nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra saṃjaya 09,002.039c nihatāḥ samare sarve kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.040a putrāś ca me vinihatāḥ pautrāś caiva mahābalāḥ 09,002.040b*0025_01 duryodhano hato yatra putraś cāsya mahātmanaḥ 09,002.040c vayasyā bhrātaraś caiva kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.040d*0026_01 pārthena saṃyuge ghore kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.041a bhāgadheyasamāyukto dhruvam utpadyate naraḥ 09,002.041c yaś ca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyān naraḥ 09,002.042a ahaṃ viyuktaḥ svair bhāgyaiḥ putraiś caiveha saṃjaya 09,002.042c katham adya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ 09,002.043a nānyad atra paraṃ manye vanavāsād ṛte prabho 09,002.043c so 'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhur jñātisaṃkṣaye 09,002.044a na hi me 'nyad bhavec chreyo vanābhyupagamād ṛte 09,002.044c imām avasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya saṃjaya 09,002.045a duryodhano hato yatra śalyaś ca nihato yudhi 09,002.045c duḥśāsano viśastaś ca vikarṇaś ca mahābalaḥ 09,002.046a kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye 'haṃ śabdam uttamam 09,002.046c ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama 09,002.047a asakṛd vadatas tasya duryodhanavadhena ca 09,002.047c duḥkhaśokābhisaṃtapto na śroṣye paruṣā giraḥ 09,002.048a evaṃ sa śokasaṃtaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ 09,002.048c muhur muhur muhyamānaḥ putrādhibhir abhiplutaḥ 09,002.049a vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 09,002.049c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavam 09,002.050a duḥkhena mahatā rājā saṃtapto bharatarṣabha 09,002.050c punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchad yathātatham 09,002.051a bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam 09,002.051c senāpatiṃ praṇetāraṃ kim akurvata māmakāḥ 09,002.051d*0027_01 tathā śalyaṃ maheṣvāsaṃ madrāṇām īśvaraṃ vibhum 09,002.052a yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ 09,002.052c acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ 09,002.053a raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā 09,002.053c evam eva hato droṇaḥ sarveṣām eva paśyatām 09,002.054a evam eva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān 09,002.054c sa rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā 09,002.055a pūrvam evāham ukto vai vidureṇa mahātmanā 09,002.055c duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati 09,002.056a ke cin na samyak paśyanti mūḍhāḥ samyak tathāpare 09,002.056c tad idaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma ha 09,002.057a yad abravīn me dharmātmā viduro dīrghadarśivān 09,002.057c tat tathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ 09,002.058a daivopahatacittena yan mayāpakṛtaṃ purā 09,002.058c anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ 09,002.059a ko vā mukham anīkānām āsīt karṇe nipātite 09,002.059c arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī 09,002.060a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge 09,002.060c vāmaṃ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ 09,002.061a kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahābalaḥ 09,002.061c nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye putro vā mama saṃjaya 09,002.062a brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam 09,002.062c yathā ca nihataḥ saṃkhye putro duryodhano mama 09,002.063a pāñcālāś ca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ 09,002.063c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 09,002.064a pāṇḍavāś ca yathā muktās tathobhau sātvatau yudhi 09,002.064c kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ 09,002.065a yad yathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāṃpratam 09,002.065c akhilaṃ śrotum icchāmi kuśalo hy asi saṃjaya 09,003.001 saṃjaya uvāca 09,003.001a śṛṇu rājann avahito yathā vṛtto mahān kṣayaḥ 09,003.001c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam 09,003.002a nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā 09,003.002c vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt 09,003.002d@001_0001 ghore manuṣyadehānām ājau gajavarakṣaye 09,003.002d@001_0002 yat tat karṇe hate pārthaḥ siṃhanādam athākarot 09,003.002d@001_0003 tadā tava sutān rājan prāviśat sumahad bhayam 09,003.002d@001_0004 na saṃdhātum anīkāni na caivātha parākrame 09,003.002d@001_0005 āsīd buddhir hate karṇe tava yodhasya kasya cit 09,003.002d@001_0006 vaṇijo nāvi bhinnāyām agādhe viplavā iva 09,003.002d@001_0007 apāre pāram icchanto hate dvīpe kirīṭinā 09,003.002d@001_0008 sūtaputre hate rājan vitrastāḥ śaravikṣatāḥ 09,003.002d@001_0009 anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva 09,003.002d@001_0010 bhagnaśṛṅgā iva vṛṣāḥ śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ 09,003.002d@001_0011 pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā 09,003.002d@001_0012 hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ 09,003.002d@001_0013 sūtaputre hate rājan putrās te prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0014 viśastrakavacāḥ sarve kāṃdiśīkā vicetasaḥ 09,003.002d@001_0015 anyonyam abhinighnanto vīkṣamāṇā bhayārditāḥ 09,003.002d@001_0016 mām eva nūnaṃ bībhatsur mām eva ca vṛkodaraḥ 09,003.002d@001_0017 abhiyātīti manvānāḥ petur mamluś ca bhārata 09,003.002d@001_0018 hayān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ 09,003.002d@001_0019 āruhya javasaṃpannān pādātān prajahur bhayāt 09,003.002d@001_0020 kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ 09,003.002d@001_0021 padātisaṃghāś cāśvaughaiḥ palāyadbhir bhṛśaṃ hatāḥ 09,003.002d@001_0022 vyālataskarasaṃkīrṇe sārthahīnā yathā vane 09,003.002d@001_0023 tathā tvadīyā nihate sūtaputre tadābhavan 09,003.002d@001_0024 hatārohās tathā nāgāś chinnahastās tathāpare 09,003.002d@001_0025 sarvaṃ pārthamayaṃ lokam apaśyan vai bhayārditāḥ 09,003.002d@001_0026 tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān 09,003.002d@001_0027 duryodhano 'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvedam abravīt 09,003.002d@001_0028 nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam 09,003.002d@001_0029 jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇam aśvān pracodaya 09,003.002d@001_0030 samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ 09,003.002d@001_0031 notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahārṇavaḥ 09,003.002d@001_0032 adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram 09,003.002d@001_0033 nihatya śiṣṭāñ śatrūṃś ca karṇasyānṛṇyam āpnuyām 09,003.002d@001_0034 tac chrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ 09,003.002d@001_0035 sūto hemaparicchannāñ śanair aśvān acodayat 09,003.002d@001_0036 gajāśvarathahīnās tu pādātāś caiva māriṣa 09,003.002d@001_0037 pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañ śanakair iva 09,003.002d@001_0038 tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,003.002d@001_0039 balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanac charaiḥ 09,003.002d@001_0040 pratyayudhyanta te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam 09,003.002d@001_0041 pārthapārṣatayoś cānye jagṛhus tatra nāmanī 09,003.002d@001_0042 akrudhyata raṇe bhīmas tair mṛdhe pratyavasthitaiḥ 09,003.002d@001_0043 so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇir ayudhyata 09,003.002d@001_0044 na tān rathastho bhūmiṣṭhān dharmāpekṣī vṛkodaraḥ 09,003.002d@001_0045 yodhayām āsa kaunteyo bhujavīryaṃ samāśritaḥ 09,003.002d@001_0046 jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,003.002d@001_0047 nyavadhīt tāvakān sarvān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,003.002d@001_0048 padātayo hi saṃrabdhās tyaktajīvitabāndhavāḥ 09,003.002d@001_0049 bhīmam abhyadravan saṃkhye pataṃgā jvalanaṃ yathā 09,003.002d@001_0050 āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 09,003.002d@001_0051 vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam 09,003.002d@001_0052 śyenavad vyacarad bhīmaḥ khaḍgena gadayā tathā 09,003.002d@001_0053 pañcaviṃśatisāhasrāṃs tāvakānām apothayat 09,003.002d@001_0054 hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ 09,003.002d@001_0055 dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punas tasthau mahābalaḥ 09,003.002d@001_0056 dhanaṃjayo rathānīkam anvapadyata vīryavān 09,003.002d@001_0057 mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ 09,003.002d@001_0058 javenābhyapatan hṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam 09,003.002d@001_0059 tasyāśvavārān subahūṃs te nihatya śitaiḥ śaraiḥ 09,003.002d@001_0060 tam anvadhāvaṃs tvaritās tatra yuddham avartata 09,003.002d@001_0061 tato dhanaṃjayo rājan rathānīkam agāhata 09,003.002d@001_0062 viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipan dhanuḥ 09,003.002d@001_0063 kṛṣṇasārathim āyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham 09,003.002d@001_0064 arjunaṃ cāpi yoddhāraṃ tvadīyāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0065 viprahīnarathāśvāś ca śaraiś ca parivāritāḥ 09,003.002d@001_0066 pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārtham ārchan padātayaḥ 09,003.002d@001_0067 hatvā tat puruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ 09,003.002d@001_0068 bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata 09,003.002d@001_0069 mahādhanurdharaḥ śrīmān amitragaṇamardanaḥ 09,003.002d@001_0070 putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ 09,003.002d@001_0071 pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam 09,003.002d@001_0072 dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0073 gāndhārarājaṃ śīghrāstram anusṛtya yaśasvinau 09,003.002d@001_0074 nacirāt pratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī 09,003.002d@001_0075 cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca māriṣa 09,003.002d@001_0076 hatvā tvadīyaṃ sumahat sainyaṃ śaṅkhān athādhaman 09,003.002d@001_0077 te sarve tāvakān prekṣya dravato vai parāṅmukhān 09,003.002d@001_0078 abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñ jitvā vṛṣā iva 09,003.002d@001_0079 senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ 09,003.002d@001_0080 vyavasthitaṃ savyasācī cukrodha balavan nṛpa 09,003.002d@001_0081 tata enaṃ śarai rājan sahasā samavākirat 09,003.002d@001_0082 rajasā codgatenātha na sma kiṃ cana dṛśyate 09,003.002d@001_0083 andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale 09,003.002d@001_0084 diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0085 bhajyamāneṣu sainyeṣu kururājo viśāṃ pate 09,003.002d@001_0086 pareṣām ātmanaś caiva samantāt samupādravat 09,003.002d@001_0087 tato duryodhanaḥ sarvān ājuhāvātha pāṇḍavān 09,003.002d@001_0088 yuddhāya bharataśreṣṭha devān iva purā baliḥ 09,003.002d@001_0089 ta enam abhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan 09,003.002d@001_0090 nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhur muhuḥ 09,003.002d@001_0091 duryodhano 'py asaṃbhrāntas tān arīn vyadhamac charaiḥ 09,003.002d@001_0092 tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 09,003.002d@001_0093 yad enaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur ativartitum 09,003.002d@001_0094 nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane 09,003.002d@001_0095 duryodhanaḥ svakaṃ sainyam apaśyad bhṛśavikṣatam 09,003.002d@001_0096 tato 'vasthāpya rājendra kṛtabuddhis tavātmajaḥ 09,003.002d@001_0097 harṣayann iva tān yodhān idaṃ vacanam abravīt 09,003.002d@001_0098 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca 09,003.002d@001_0099 yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ 09,003.002d@001_0100 svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau 09,003.002d@001_0101 yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet 09,003.002d@001_0102 viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān 09,003.002d@001_0103 anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare vadhaḥ 09,003.002d@001_0104 sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyataḥ 09,003.002d@001_0105 mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyam aśnute 09,003.002d@001_0106 śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto vai samāgatāḥ 09,003.002d@001_0107 dviṣato bhīmasenasya kruddhasya vaśam eṣy atha 09,003.002d@001_0108 pitāmahair ācaritaṃ na dharmaṃ hātum arhatha 09,003.002d@001_0109 na hi karmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt 09,003.002d@001_0110 na yuddhadharmāc chreyān hi panthāḥ svargasya kauravāḥ 09,003.002d@001_0111 sucireṇārjitāṃl lokān sadyo yodhaḥ samaśnute 09,003.002d@001_0112 tasya tad vacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ 09,003.002d@001_0113 punar evābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavān prati 09,003.002d@001_0114 parājayam amṛṣyantaḥ kṛtacittāś ca vikrame 09,003.002d@001_0115 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva sudāruṇam 09,003.002d@001_0116 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam 09,003.002d@001_0117 yudhiṣṭhirapurogāṃś ca sarvasainyena pāṇḍavān 09,003.002d@001_0118 anvadhāvan mahārāja putro duryodhanas tava 09,003.003a vimukhe tava putre tu śokopahatacetasi 09,003.003b*0028_01 pātiteṣu turaṃgeṣu gajeṣu ca ratheṣu ca 09,003.003c bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam 09,003.004a dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ prāpteṣu bhārata 09,003.004c balānāṃ mathyamānānāṃ śrutvā ninadam uttamam 09,003.005a abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge 09,003.005c patitān rathanīḍāṃś ca rathāṃś cāpi mahātmanām 09,003.006a raṇe vinihatān nāgān dṛṣṭvā pattīṃś ca māriṣa 09,003.006c āyodhanaṃ cātighoraṃ rudrasyākrīḍasaṃnibham 09,003.007a aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ 09,003.007c kṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājan vayaḥśīlasamanvitaḥ 09,003.008a abravīt tatra tejasvī so 'bhisṛtya janādhipam 09,003.008c duryodhanaṃ manyuvaśād vacanaṃ vacanakṣamaḥ 09,003.009a duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava 09,003.009c śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate 'nagha 09,003.010a na yuddhadharmāc chreyān vai panthā rājendra vidyate 09,003.010c yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 09,003.011a putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulas tathā 09,003.011c saṃbandhibāndhavāś caiva yodhyā vai kṣatrajīvinā 09,003.012a vadhe caiva paro dharmas tathādharmaḥ palāyane 09,003.012c te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ 09,003.013a tatra tvāṃ prativakṣyāmi kiṃ cid eva hitaṃ vacaḥ 09,003.013c hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe 09,003.014a jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha 09,003.014c lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe 09,003.015a yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matim akurmahi 09,003.015c te saṃtyajya tanūr yātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim 09,003.016a vayaṃ tv iha vinābhūtā guṇavadbhir mahārathaiḥ 09,003.016c kṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpān bahūn 09,003.017a sarvair api ca jīvadbhir bībhatsur aparājitaḥ 09,003.017c kṛṣṇanetro mahābāhur devair api durāsadaḥ 09,003.018a indrakārmukavajrābham indraketum ivocchritam 09,003.018c vānaraṃ ketum āsādya saṃcacāla mahācamūḥ 09,003.019a siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca 09,003.019c gāṇḍīvasya ca nirghoṣāt saṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ 09,003.020a carantīva mahāvidyun muṣṇanti nayanaprabhām 09,003.020c alātam iva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata 09,003.021a jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahad dhanuḥ 09,003.021c dṛśyate dikṣu sarvāsu vidyud abhraghaneṣv iva 09,003.021d*0029_01 śvetāś ca vegasaṃpannāḥ śaśikāśasamaprabhāḥ 09,003.021d*0029_02 pibanta iva cākāśaṃ rathe yuktās tu vājinaḥ 09,003.022a uhyamānaś ca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ 09,003.022b*0030_01 jāmbūnadavicitrāṅgā vahante cārjunaṃ raṇe 09,003.022c tāvakaṃ tad balaṃ rājann arjuno 'stravidāṃ varaḥ 09,003.022e gahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnir ivotthitaḥ 09,003.023a gāhamānam anīkāni mahendrasadṛśaprabham 09,003.023c dhanaṃjayam apaśyāma caturdantam iva dvipam 09,003.024a vikṣobhayantaṃ senāṃ te trāsayantaṃ ca pārthivān 09,003.024c dhanaṃjayam apaśyāma nalinīm iva kuñjaram 09,003.025a trāsayantaṃ tathā yodhān dhanur ghoṣeṇa pāṇḍavam 09,003.025c bhūya enam apaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva 09,003.026a sarvalokamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām 09,003.026c āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ 09,003.027a adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata 09,003.027c saṃgrāmasyātighorasya vadhyatāṃ cābhito yudhi 09,003.028a vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ 09,003.028c śaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ 09,003.029a tāṃ nāvam iva paryastāṃ bhrāntavātāṃ mahārṇave 09,003.029c tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat 09,003.030a kva nu te sūtaputro 'bhūt kva nu droṇaḥ sahānugaḥ 09,003.030c ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaś ca tathā kva nu 09,003.030e duḥśāsanaś ca bhrātā te bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kva nu 09,003.031a bāṇagocarasaṃprāptaṃ prekṣya caiva jayadratham 09,003.031c saṃbandhinas te bhrātṝṃś ca sahāyān mātulāṃs tathā 09,003.032a sarvān vikramya miṣato lokāṃś cākramya mūrdhani 09,003.032c jayadratho hato rājan kiṃ nu śeṣam upāsmahe 09,003.033a ko veha sa pumān asti yo vijeṣyati pāṇḍavam 09,003.033b*0031_01 asti kaḥ puruṣaś cādya yo jeṣyati dhanaṃjayam 09,003.033c tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ 09,003.033e gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ 09,003.034a naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā 09,003.034a*0032_01 **** **** kāminī ca mṛtapriyā 09,003.034c nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā 09,003.034d*0032_02 yathā nadī śuṣkajalā senā karṇaṃ vinā tathā 09,003.035a dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ 09,003.035c cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe 'gnir iva saṃjvalan 09,003.036a sātyakeś caiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ 09,003.036c dārayeta girīn sarvāñ śoṣayeta ca sāgarān 09,003.037a uvāca vākyaṃ yad bhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ pate 09,003.037c kṛtaṃ tat sakalaṃ tena bhūyaś caiva kariṣyati 09,003.038a pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam 09,003.038c durāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā 09,003.039a yuṣmābhis tāni cīrṇāni yāny asādhūni sādhuṣu 09,003.039c akāraṇakṛtāny eva teṣāṃ vaḥ phalam āgatam 09,003.040a ātmano 'rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhṛtaḥ 09,003.040c sa te saṃśayitas tāta ātmā ca bharatarṣabha 09,003.041a rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam 09,003.041c bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam 09,003.042a hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca 09,003.042c vigraho vardhamānena nītir eṣā bṛhaspateḥ 09,003.043a te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥ 09,003.043c atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kṣamaṃ prabho 09,003.044a na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaś cāvamanyate 09,003.044c sa kṣipraṃ bhraśyate rājyān na ca śreyo 'nuvindati 09,003.045a praṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi 09,003.045c śreyaḥ syān na tu mauḍhyena rājan gantuṃ parābhavam 09,003.046a vaicitravīryavacanāt kṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ 09,003.046c viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca 09,003.046d*0033_01 ajātaśatruḥ kauravyo guruśuśrūṣaṇe rataḥ 09,003.046d*0033_02 dhṛtarāṣṭrasya vacanaṃ nāvamaṃsyati dhārmikaḥ 09,003.046d*0033_03 kurvanti bhrātaraś cāsya vacanaṃ nātra saṃśayaḥ 09,003.047a yad brūyād dhi hṛṣīkeśo rājānam aparājitam 09,003.047c arjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryur asaṃśayam 09,003.048a nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ kauravasya ha 09,003.048c dhṛtarāṣṭrasya manye 'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ 09,003.049a etat kṣamam ahaṃ manye tava pārthair avigraham 09,003.049c na tvā bravīmi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt 09,003.049e pathyaṃ rājan bravīmi tvāṃ tat parāsuḥ smariṣyasi 09,003.050a iti vṛddho vilapyaitat kṛpaḥ śāradvato vacaḥ 09,003.050c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca 09,004.001 saṃjaya uvāca 09,004.001a evam uktas tato rājā gautamena yaśasvinā 09,004.001c niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 09,004.002a tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 09,004.002c kṛpaṃ śāradvataṃ vākyam ity uvāca paraṃtapaḥ 09,004.003a yat kiṃ cit suhṛdā vācyaṃ tat sarvaṃ śrāvito hy aham 09,004.003c kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇān saṃtyajya yudhyatā 09,004.004a gāhamānam anīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ 09,004.004c pāṇḍavair atitejobhir lokas tvām anudṛṣṭavān 09,004.005a suhṛdā yad idaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hy aham 09,004.005c na māṃ prīṇāti tat sarvaṃ mumūrṣor iva bheṣajam 09,004.006a hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanam uttamam 09,004.006c ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate 09,004.007a rājyād vinikṛto 'smābhiḥ kathaṃ so 'smāsu viśvaset 09,004.007c akṣadyūte ca nṛpatir jito 'smābhir mahādhanaḥ 09,004.007e sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyād bhūya eva tu 09,004.008a tathā dautyena saṃprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ 09,004.008c pralabdhaś ca hṛṣīkeśas tac ca karma virodhitam 09,004.008e sa ca me vacanaṃ brahman katham evābhimaṃsyate 09,004.009a vilalāpa hi yat kṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī 09,004.009c na tan marṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā 09,004.010a ekaprāṇāv ubhau kṛṣṇāv anyonyaṃ prati saṃhatau 09,004.010c purā yac chrutam evāsīd adya paśyāmi tat prabho 09,004.011a svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ 09,004.011c kṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet 09,004.012a abhimanyor vināśena na śarma labhate 'rjunaḥ 09,004.012c sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ 09,004.013a madhyamaḥ pāṇḍavas tīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ 09,004.013c pratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet 09,004.013d*0034_01 sa haniṣyati māṃ rudrahastenāpi hi rakṣitam 09,004.014a ubhau tau baddhanistriṃśāv ubhau cābaddhakaṅkaṭau 09,004.014c kṛtavairāv ubhau vīrau yamāv api yamopamau 09,004.015a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha 09,004.015c tau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama 09,004.016a duḥśāsanena yat kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā 09,004.016c parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ 09,004.017a tathā vivasanāṃ dīnāṃ smaranty adyāpi pāṇḍavāḥ 09,004.017b*0035_01 kṛṣṇaḥ pratyaham evedaṃ vakti nāśe mamoditaḥ 09,004.017b*0035_02 teṣu jīvatsu pārtheṣu tasmiñ jīvati keśave 09,004.017b*0035_03 vināśam eva yāsyāmi svapāpenaiva sānujaḥ 09,004.017c na nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmāt te paraṃtapāḥ 09,004.018a yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitā 09,004.018c ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇām arthasiddhaye 09,004.018e sthaṇḍile nityadā śete yāvad vairasya yātanā 09,004.019a nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā 09,004.019c kṛṣṇāyāḥ preṣyavad bhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā 09,004.020a iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃ cana 09,004.020c abhimanyor vināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā 09,004.021a kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām 09,004.021c pāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyam alpakam 09,004.022a upary upari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathā 09,004.022c yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścād anuyāsyāmi dāsavat 09,004.023a kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogān dattvā dāyāṃś ca puṣkalān 09,004.023c kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām 09,004.024a nābhyasūyāmi te vākyam uktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā 09,004.024c na tu saṃdhim ahaṃ manye prāptakālaṃ kathaṃ cana 09,004.025a sunītam anupaśyāmi suyuddhena paraṃtapa 09,004.025c nāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ 09,004.026a iṣṭaṃ me bahubhir yajñair dattā vipreṣu dakṣiṇāḥ 09,004.026c prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam 09,004.027a bhṛtyā me subhṛtās tāta dīnaś cābhyuddhṛto janaḥ 09,004.027b*0036_01 notsahe 'dya dvijaśreṣṭha pāṇḍavān vaktum īdṛśam 09,004.027c yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭram anupālitam 09,004.028a bhuktāś ca vividhā bhogās trivargaḥ sevito mayā 09,004.028c pitṝṇāṃ gatam ānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ 09,004.029a na dhruvaṃ sukham astīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥ 09,004.029c iha kīrtir vidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā 09,004.030a gṛhe yat kṣatriyasyāpi nidhanaṃ tad vigarhitam 09,004.030c adharmaḥ sumahān eṣa yac chayyāmaraṇaṃ gṛhe 09,004.031a araṇye yo vimuñceta saṃgrāme vā tanuṃ naraḥ 09,004.031c kratūn āhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati 09,004.032a kṛpaṇaṃ vilapann ārto jarayābhipariplutaḥ 09,004.032c mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ 09,004.033a tyaktvā tu vividhān bhogān prāptānāṃ paramāṃ gatim 09,004.033c apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ satsalokatām 09,004.034a śūrāṇām āryavṛttānāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām 09,004.034c dhīmatāṃ satyasaṃdhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām 09,004.035a śastrāvabhṛtham āptānāṃ dhruvaṃ vāsas triviṣṭape 09,004.035c mudā nūnaṃ prapaśyanti śubhrā hy apsarasāṃ gaṇāḥ 09,004.035d*0037_01 mṛdhe tanutyajo yodhān prekṣanty apsarasāṃ gaṇāḥ 09,004.035d*0038_01 nūnaṃ mudopatiṣṭhanti svarge tān apsarogaṇāḥ 09,004.036a paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāñ śakrasaṃsadi 09,004.036c apsarobhiḥ parivṛtān modamānāṃs triviṣṭape 09,004.037a panthānam amarair yātaṃ śūraiś caivānivartibhiḥ 09,004.037c api taiḥ saṃgataṃ mārgaṃ vayam apy āruhemahi 09,004.038a pitāmahena vṛddhena tathācāryeṇa dhīmatā 09,004.038c jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca 09,004.038d*0039_01 sārdhaṃ duryodhanaḥ svarge khelatāṃ yuddhapātitaḥ 09,004.039a ghaṭamānā madarthe 'smin hatāḥ śūrā janādhipāḥ 09,004.039c śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ 09,004.040a uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ 09,004.040c tyaktvā prāṇān yathānyāyam indrasadmasu dhiṣṭhitāḥ 09,004.041a tais tv ayaṃ racitaḥ panthā durgamo hi punar bhavet 09,004.041c saṃpatadbhir mahāvegair ito yādbhiś ca sadgatim 09,004.042a ye madarthe hatāḥ śūrās teṣāṃ kṛtam anusmaran 09,004.042c ṛṇaṃ tat pratimuñcāno na rājye mana ādadhe 09,004.043a pātayitvā vayasyāṃś ca bhrātṝn atha pitāmahān 09,004.043c jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayed dhruvam 09,004.044a kīdṛśaṃ ca bhaved rājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ 09,004.044c sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca praṇipatya ca pāṇḍavam 09,004.045a so 'ham etādṛśaṃ kṛtvā jagato 'sya parābhavam 09,004.045c suyuddhena tataḥ svargaṃ prāpsyāmi na tad anyathā 09,004.046a evaṃ duryodhanenoktaṃ sarve saṃpūjya tad vacaḥ 09,004.046b*0040_01 tac chrutvā tava putrasya sattvayuktasya bhāṣitam 09,004.046c sādhu sādhv iti rājānaṃ kṣatriyāḥ saṃbabhāṣire 09,004.047a parājayam aśocantaḥ kṛtacittāś ca vikrame 09,004.047c sarve suniścitā yoddhum udagramanaso 'bhavan 09,004.048a tato vāhān samāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ 09,004.048c ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ 09,004.049a ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe 09,004.049c aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuś ca tajjalam 09,004.050a tava putrāḥ kṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ 09,004.050c paryavasthāpya cātmānam anyonyena punas tadā 09,004.050e sarve rājan nyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 09,005.001 saṃjaya uvāca 09,005.001a atha haimavate prasthe sthitvā yuddhābhinandinaḥ 09,005.001c sarva eva mahārāja yodhās tatra samāgatāḥ 09,005.002a śalyaś ca citrasenaś ca śakuniś ca mahārathaḥ 09,005.002c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,005.003a suṣeṇo 'riṣṭasenaś ca dhṛtasenaś ca vīryavān 09,005.003c jayatsenaś ca rājānas te rātrim uṣitās tataḥ 09,005.004a raṇe karṇe hate vīre trāsitā jitakāśibhiḥ 09,005.004c nālabhañ śarma te putrā himavantam ṛte girim 09,005.005a te 'bruvan sahitās tatra rājānaṃ sainyasaṃnidhau 09,005.005c kṛtayatnā raṇe rājan saṃpūjya vidhivat tadā 09,005.006a kṛtvā senāpraṇetāraṃ parāṃs tvaṃ yoddhum arhasi 09,005.006c yenābhiguptāḥ saṃgrāme jayemāsuhṛdo vayam 09,005.007a tato duryodhanaḥ sthitvā rathe rathavarottamam 09,005.007c sarvayuddhavibhāgajñam antakapratimaṃ yudhi 09,005.008a svaṅgaṃ pracchannaśirasaṃ kambugrīvaṃ priyaṃvadam 09,005.008c vyākośapadmābhimukhaṃ vyāghrāsyaṃ merugauravam 09,005.009a sthāṇor vṛṣasya sadṛśaṃ skandhanetragatisvaraiḥ 09,005.009c puṣṭaśliṣṭāyatabhujaṃ suvistīrṇaghanorasam 09,005.010a jave bale ca sadṛśam aruṇānujavātayoḥ 09,005.010c ādityasya tviṣā tulyaṃ buddhyā cośanasā samam 09,005.011a kāntirūpamukhaiśvaryais tribhiś candramasopamam 09,005.011c kāñcanopalasaṃghātaiḥ sadṛśaṃ śliṣṭasaṃdhikam 09,005.012a suvṛttorukaṭījaṅghaṃ supādaṃ svaṅgulīnakham 09,005.012c smṛtvā smṛtvaiva ca guṇān dhātrā yatnād vinirmitam 09,005.013a sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ nipuṇaṃ śrutisāgaram 09,005.013c jetāraṃ tarasārīṇām ajeyaṃ śatrubhir balāt 09,005.013d*0041_01 prayogabalasaṃhāraprāyaścittaṃ sumaṅgalam 09,005.013d*0041_02 prayogaviniyogau ca smṛtiṃ yasya guṇān viduḥ 09,005.014a daśāṅgaṃ yaś catuṣpādam iṣvastraṃ veda tattvataḥ 09,005.014c sāṅgāṃś ca caturo vedān samyag ākhyānapañcamān 09,005.015a ārādhya tryambakaṃ yatnād vratair ugrair mahātapāḥ 09,005.015c ayonijāyām utpanno droṇenāyonijena yaḥ 09,005.016a tam apratimakarmāṇaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi 09,005.016c pāragaṃ sarvavidyānāṃ guṇārṇavam aninditam 09,005.016e tam abhyetyātmajas tubhyam aśvatthāmānam abravīt 09,005.017a yaṃ puraskṛtya sahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavān 09,005.017c guruputro 'dya sarveṣām asmākaṃ paramā gatiḥ 09,005.017e bhavāṃs tasmān niyogāt te ko 'stu senāpatir mama 09,005.018 drauṇir uvāca 09,005.018a ayaṃ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śriyā 09,005.018c sarvair guṇaiḥ samuditaḥ śalyo no 'stu camūpatiḥ 09,005.019a bhāgineyān nijāṃs tyaktvā kṛtajño 'smān upāgataḥ 09,005.019c mahāseno mahābāhur mahāsena ivāparaḥ 09,005.020a enaṃ senāpatiṃ kṛtvā nṛpatiṃ nṛpasattama 09,005.020c śakyaḥ prāptuṃ jayo 'smābhir devaiḥ skandam ivājitam 09,005.021a tathokte droṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ 09,005.021c parivārya sthitāḥ śalyaṃ jayaśabdāṃś ca cakrire 09,005.021e yuddhāya ca matiṃ cakrūr āveśaṃ ca paraṃ yayuḥ 09,005.022a tato duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam 09,005.022c uvāca prāñjalir bhūtvā rāmabhīṣmasamaṃ raṇe 09,005.023a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala 09,005.023c yatra mitram amitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ 09,005.024a sa bhavān astu naḥ śūraḥ praṇetā vāhinīmukhe 09,005.024c raṇaṃ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ 09,005.024e bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāś ca nirudyamāḥ 09,005.024f*0042_01 duryodhanavacaḥ śrutvā śalyo madrādhipas tadā 09,005.024f*0042_02 uvāca vākyaṃ dharmajño rājānaṃ rājasaṃnidhau 09,005.025 śalya uvāca 09,005.025a yat tu māṃ manyase rājan kururāja karomi tat 09,005.025c tvatpriyārthaṃ hi me sarvaṃ prāṇā rājyaṃ dhanāni ca 09,005.026 duryodhana uvāca 09,005.026a senāpatyena varaye tvām ahaṃ mātulātulam 09,005.026c so 'smān pāhi yudhāṃ śreṣṭha skando devān ivāhave 09,005.027a abhiṣicyasva rājendra devānām iva pāvakiḥ 09,005.027c jahi śatrūn raṇe vīra mahendro dānavān iva 09,006.001 saṃjaya uvāca 09,006.001a etac chrutvā vaco rājño madrarājaḥ pratāpavān 09,006.001c duryodhanaṃ tadā rājan vākyam etad uvāca ha 09,006.002a duryodhana mahābāho śṛṇu vākyavidāṃ vara 09,006.002c yāv etau manyase kṛṣṇau rathasthau rathināṃ varau 09,006.002e na me tulyāv ubhāv etau bāhuvīrye kathaṃ cana 09,006.003a udyatāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sasurāsuramānavām 09,006.003c yodhayeyaṃ raṇamukhe saṃkruddhaḥ kim u pāṇḍavān 09,006.003e vijeṣye ca raṇe pārthān somakāṃś ca samāgatān 09,006.004a ahaṃ senāpraṇetā te bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ 09,006.004c taṃ ca vyūhaṃ vidhāsyāmi na tariṣyanti yaṃ pare 09,006.004e iti satyaṃ bravīmy eṣa duryodhana na saṃśayaḥ 09,006.005a evam uktas tato rājā madrādhipatim añjasā 09,006.005c abhyaṣiñcata senāyā madhye bharatasattama 09,006.005e vidhinā śāstradṛṣṭena hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 09,006.006a abhiṣikte tatas tasmin siṃhanādo mahān abhūt 09,006.006c tava sainyeṣv avādyanta vāditrāṇi ca bhārata 09,006.007a hṛṣṭāś cāsaṃs tadā yodhā madrakāś ca mahārathāḥ 09,006.007c tuṣṭuvuś caiva rājānaṃ śalyam āhavaśobhinam 09,006.008a jaya rājaṃś ciraṃ jīva jahi śatrūn samāgatān 09,006.008c tava bāhubalaṃ prāpya dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 09,006.008e nikhilāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ praśāsantu hatadviṣaḥ 09,006.009a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānavān 09,006.009c martyadharmāṇa iha tu kim u somakasṛñjayān 09,006.010a evaṃ saṃstūyamānas tu madrāṇām adhipo balī 09,006.010c harṣaṃ prāpa tadā vīro durāpam akṛtātmabhiḥ 09,006.011 śalya uvāca 09,006.011a adyaivāhaṃ raṇe sarvān pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ 09,006.011c nihaniṣyāmi rājendra svargaṃ yāsyāmi vā hataḥ 09,006.012a adya paśyantu māṃ lokā vicarantam abhītavat 09,006.012c adya pāṇḍusutāḥ sarve vāsudevaḥ sasātyakiḥ 09,006.013a pāñcālāś cedayaś caiva draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,006.013c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sarve cāpi prabhadrakāḥ 09,006.014a vikramaṃ mama paśyantu dhanuṣaś ca mahad balam 09,006.014c lāghavaṃ cāstravīryaṃ ca bhujayoś ca balaṃ yudhi 09,006.015a adya paśyantu me pārthāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ 09,006.015c yādṛśaṃ me balaṃ bāhvoḥ saṃpad astreṣu yā ca me 09,006.016a adya me vikramaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,006.016c pratīkāraparā bhūtvā ceṣṭantāṃ vividhāḥ kriyāḥ 09,006.017a adya sainyāni pāṇḍūnāṃ drāvayiṣye samantataḥ 09,006.017c droṇabhīṣmāv ati vibho sūtaputraṃ ca saṃyuge 09,006.017e vicariṣye raṇe yudhyan priyārthaṃ tava kaurava 09,006.018 saṃjaya uvāca 09,006.018a abhiṣikte tadā śalye tava sainyeṣu mānada 09,006.018c na karṇavyasanaṃ kiṃ cin menire tatra bhārata 09,006.019a hṛṣṭāḥ sumanasaś caiva babhūvus tatra sainikāḥ 09,006.019c menire nihatān pārthān madrarājavaśaṃ gatān 09,006.020a praharṣaṃ prāpya senā tu tāvakī bharatarṣabha 09,006.020c tāṃ rātriṃ sukhinī suptā svasthacitteva sābhavat 09,006.021a sainyasya tava taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,006.021c vārṣṇeyam abravīd vākyaṃ sarvakṣatrasya śṛṇvataḥ 09,006.022a madrarājaḥ kṛtaḥ śalyo dhārtarāṣṭreṇa mādhava 09,006.022c senāpatir maheṣvāsaḥ sarvasainyeṣu pūjitaḥ 09,006.023a etac chrutvā yathābhūtaṃ kuru mādhava yat kṣamam 09,006.023c bhavān netā ca goptā ca vidhatsva yad anantaram 09,006.024a tam abravīn mahārāja vāsudevo janādhipam 09,006.024c ārtāyanim ahaṃ jāne yathātattvena bhārata 09,006.025a vīryavāṃś ca mahātejā mahātmā ca viśeṣataḥ 09,006.025c kṛtī ca citrayodhī ca saṃyukto lāghavena ca 09,006.026a yādṛg bhīṣmas tathā droṇo yādṛk karṇaś ca saṃyuge 09,006.026c tādṛśas tad viśiṣṭo vā madrarājo mato mama 09,006.026d*0043_01 evam ukte tu kṛṣṇena dharmarājo viśāṃ patiḥ 09,006.026d*0043_02 saṃgrāmāya matiṃ cakre tataḥ parapuraṃjayaḥ 09,006.026d*0043_03 bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ paṭahānāṃ tathaiva ca 09,006.026d*0043_04 ninādair ubhayos tatra sainyayor vyāptam ambaram 09,006.027a yudhyamānasya tasyājau cintayann eva bhārata 09,006.027c yoddhāraṃ nādhigacchāmi tulyarūpaṃ janādhipa 09,006.028a śikhaṇḍyarjunabhīmānāṃ sātvatasya ca bhārata 09,006.028c dhṛṣṭadyumnasya ca tathā balenābhyadhiko raṇe 09,006.029a madrarājo mahārāja siṃhadviradavikramaḥ 09,006.029c vicariṣyaty abhīḥ kāle kālaḥ kruddhaḥ prajāsv iva 09,006.030a tasyādya na prapaśyāmi pratiyoddhāram āhave 09,006.030c tvām ṛte puruṣavyāghra śārdūlasamavikramam 09,006.031a sadevaloke kṛtsne 'smin nānyas tvattaḥ pumān bhavet 09,006.031c madrarājaṃ raṇe kruddhaṃ yo hanyāt kurunandana 09,006.031e ahany ahani yudhyantaṃ kṣobhayantaṃ balaṃ tava 09,006.032a tasmāj jahi raṇe śalyaṃ maghavān iva śambaram 09,006.032c atipaścād asau vīro dhārtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ 09,006.033a tavaiva hi jayo nūnaṃ hate madreśvare yudhi 09,006.033c tasmin hate hataṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat 09,006.034a etac chrutvā mahārāja vacanaṃ mama sāṃpratam 09,006.034c pratyudyāhi raṇe pārtha madrarājaṃ mahābalam 09,006.034e jahi cainaṃ mahābāho vāsavo namuciṃ yathā 09,006.035a na caivātra dayā kāryā mātulo 'yaṃ mameti vai 09,006.035c kṣatradharmaṃ puraskṛtya jahi madrajaneśvaram 09,006.036a bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā karṇapātālasaṃbhavam 09,006.036c mā nimajjasva sagaṇaḥ śalyam āsādya goṣpadam 09,006.037a yac ca te tapaso vīryaṃ yac ca kṣātraṃ balaṃ tava 09,006.037b*0044_01 cakṣur dharmeti yal loke kathyase tvaṃ janādhipa 09,006.037c tad darśaya raṇe sarvaṃ jahi cainaṃ mahāratham 09,006.038a etāvad uktvā vacanaṃ keśavaḥ paravīrahā 09,006.038c jagāma śibiraṃ sāyaṃ pūjyamāno 'tha pāṇḍavaiḥ 09,006.039a keśave tu tadā yāte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,006.039c visṛjya sarvān bhrātṝṃś ca pāñcālān atha somakān 09,006.039e suṣvāpa rajanīṃ tāṃ tu viśalya iva kuñjaraḥ 09,006.040a te ca sarve maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavās tathā 09,006.040b*0045_01 abravīt tāvakān sarvān karṇasya nidhanena vai 09,006.040c karṇasya nidhane hṛṣṭāḥ suṣupus tāṃ niśāṃ tadā 09,006.041a gatajvaraṃ maheṣvāsaṃ tīrṇapāraṃ mahāratham 09,006.041c babhūva pāṇḍaveyānāṃ sainyaṃ pramuditaṃ niśi 09,006.041e sūtaputrasya nidhane jayaṃ labdhvā ca māriṣa 09,006.041f*0046_01 prabhātasamaye hṛṣṭāḥ saṃnahyanta rathottamāḥ 09,007.001 saṃjaya uvāca 09,007.001a vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanas tadā 09,007.001c abravīt tāvakān sarvān saṃnahyantāṃ mahārathāḥ 09,007.002a rājñas tu matam ājñāya samanahyata sā camūḥ 09,007.002c ayojayan rathāṃs tūrṇaṃ paryadhāvaṃs tathāpare 09,007.003a akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ 09,007.003c hayān āstaraṇopetāṃś cakrur anye sahasraśaḥ 09,007.004a vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 09,007.004c bodhanārthaṃ hi yodhānāṃ sainyānāṃ cāpy udīryatām 09,007.005a tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhārata 09,007.005c saṃnaddhāny eva dadṛśur mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,007.006a śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ 09,007.006c pravibhajya balaṃ sarvam anīkeṣu vyavasthitāḥ 09,007.007a tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ 09,007.007c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo 'tha saubalaḥ 09,007.008a anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadā 09,007.008c na na ekena yoddhavyaṃ kathaṃ cid api pāṇḍavaiḥ 09,007.009a yo hy ekaḥ pāṇḍavair yudhyed yo vā yudhyantam utsṛjet 09,007.009c sa pañcabhir bhaved yuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥ 09,007.009d*0047_01 adyācāryasuto drauṇir naiko yudhyeta śatrubhiḥ 09,007.009e anyonyaṃ parirakṣadbhir yoddhavyaṃ sahitaiś ca naḥ 09,007.010a evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ 09,007.010c madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇam abhyadravan parān 09,007.011a tathaiva pāṇḍavā rājan vyūhya sainyaṃ mahāraṇe 09,007.011c abhyayuḥ kauravān sarvān yotsyamānāḥ samantataḥ 09,007.012a tad balaṃ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanam 09,007.012c samuddhūtārṇavākāram uddhūtarathakuñjaram 09,007.013 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,007.013a droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutam 09,007.013c pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me 09,007.014a kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṃjaya 09,007.014b*0048_01 kathaṃ ca nihataḥ saṃkhye gadāyuddhaviśāradaḥ 09,007.014c bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama 09,007.015 saṃjaya uvāca 09,007.015a kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayam 09,007.015c śṛṇu rājan sthiro bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsato mama 09,007.015d*0049_01 śṛṇu rājann avahito gajāśvanarasaṃkṣayam 09,007.015d*0049_02 vakṣye 'haṃ sarvayodhānāṃ saṃgrāmaṃ tava dāruṇam 09,007.016a āśā balavatī rājan putrāṇāṃ te 'bhavat tadā 09,007.016c hate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātite 09,007.016e śalyaḥ pārthān raṇe sarvān nihaniṣyati māriṣa 09,007.017a tām āśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhārata 09,007.017c madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham 09,007.017e nāthavantam athātmānam amanyata sutas tava 09,007.018a yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,007.018c tadā rājan dhārtarāṣṭrān āviveśa mahad bhayam 09,007.019a tān samāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān 09,007.019c vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadram ṛddhimat 09,007.020a pratyudyāto raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān 09,007.020c vidhunvan kārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram 09,007.021a rathapravaram āsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ 09,007.021c tasya sītā mahārāja rathasthāśobhayad ratham 09,007.021d*0050_01 tasya sthitvā mahārāja mukhe vyūhasya daṃśitaḥ 09,007.022a sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ 09,007.022c tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut 09,007.023a prayāṇe madrarājo 'bhūn mukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ 09,007.023c madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiś ca durjayaiḥ 09,007.024a savye 'bhūt kṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ 09,007.024c gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiś ca yavanaiḥ saha 09,007.025a aśvatthāmā pṛṣṭhato 'bhūt kāmbojaiḥ parivāritaḥ 09,007.025c duryodhano 'bhavan madhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ 09,007.026a hayānīkena mahatā saubalaś cāpi saṃvṛtaḥ 09,007.026c prayayau sarvasainyena kaitavyaś ca mahārathaḥ 09,007.027a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā vyūhya sainyam ariṃdamāḥ 09,007.027c tridhā bhūtvā mahārāja tava sainyam upādravan 09,007.028a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ 09,007.028c śalyasya vāhinīṃ tūrṇam abhidudruvur āhave 09,007.029a tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ 09,007.029c śalyam evābhidudrāva jighāṃsur bharatarṣabha 09,007.030a hārdikyaṃ tu maheṣvāsam arjunaḥ śatrupūgahā 09,007.030c saṃśaptakagaṇāṃś caiva vegato 'bhividudruve 09,007.031a gautamaṃ bhīmaseno vai somakāś ca mahārathāḥ 09,007.031c abhyadravanta rājendra jighāṃsantaḥ parān yudhi 09,007.032a mādrīputrau tu śakunim ulūkaṃ ca mahārathau 09,007.032c sasainyau sahasenau tāv upatasthatur āhave 09,007.033a tathaivāyutaśo yodhās tāvakāḥ pāṇḍavān raṇe 09,007.033c abhyadravanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ 09,007.034 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,007.034a hate bhīṣme maheṣvāse droṇe karṇe mahārathe 09,007.034c kuruṣv alpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge 09,007.035a susaṃrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṃjaya 09,007.035c māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭam abhavad balam 09,007.036 saṃjaya uvāca 09,007.036a yathā vayaṃ pare rājan yuddhāya samavasthitāḥ 09,007.036c yāvac cāsīd balaṃ śiṣṭaṃ saṃgrāme tan nibodha me 09,007.037a ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha 09,007.037c daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca 09,007.038a pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ bharatarṣabha 09,007.038c narakoṭyas tathā tisro balam etat tavābhavat 09,007.039a rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭsahasrāś ca kuñjarāḥ 09,007.039c daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata 09,007.040a etad balaṃ pāṇḍavānām abhavac cheṣam āhave 09,007.040b*0051_01 svalpam apy etad eveha balavat parirakṣitam 09,007.040c eta eva samājagmur yuddhāya bharatarṣabha 09,007.040d*0052_01 śastrāstreṣv abhavan ghorāḥ ketavaḥ kṣayakāriṇaḥ 09,007.040d*0052_02 bhrāntyāśvāḥ śataśas tatra netrāṇy uccair avarṣayan 09,007.041a evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ 09,007.041c pāṇḍavān pratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ 09,007.042a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ 09,007.042c upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāś ca yaśasvinaḥ 09,007.043a evam ete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ 09,007.043c upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ saṃdhyāṃ prati prabho 09,007.044a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 09,007.044c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 09,008.001 saṃjaya uvāca 09,008.001a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam 09,008.001c sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam 09,008.002a narā rathā gajaughāś ca sādinaś ca sahasraśaḥ 09,008.002c vājinaś ca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam 09,008.003a nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ nisvano mahān 09,008.003c aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale 09,008.004a nāgair abhyāhatāḥ ke cit sarathā rathino 'patan 09,008.004c vyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ 09,008.005a hayaughān pādarakṣāṃś ca rathinas tatra śikṣitāḥ 09,008.005c śaraiḥ saṃpreṣayām āsuḥ paralokāya bhārata 09,008.006a sādinaḥ śikṣitā rājan parivārya mahārathān 09,008.006c vicaranto raṇe 'bhyaghnan prāsaśaktyṛṣṭibhis tathā 09,008.007a dhanvinaḥ puruṣāḥ ke cit saṃnivārya mahārathān 09,008.007c ekaṃ bahava āsādya preṣayeyur yamakṣayam 09,008.008a nāgaṃ rathavarāṃś cānye parivārya mahārathāḥ 09,008.008c sottarāyudhinaṃ jaghnur dravamāṇā mahāravam 09,008.009a tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarān bahūn 09,008.009c nāgā jaghnur mahārāja parivārya samantataḥ 09,008.010a nāgo nāgam abhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe 09,008.010c śaktitomaranārācair nijaghnus tatra tatra ha 09,008.011a pādātān avamṛdnanto rathavāraṇavājinaḥ 09,008.011c raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahad ākulam 09,008.012a hayāś ca paryadhāvanta cāmarair upaśobhitāḥ 09,008.012c haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm 09,008.013a teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiś citrā viśāṃ pate 09,008.013c aśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā 09,008.014a vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca 09,008.014c pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca 09,008.015a vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena ca 09,008.015c abhavan nāditā bhūmir nirghātair iva bhārata 09,008.016a dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatām 09,008.016c kavacānāṃ prabhābhiś ca na prājñāyata kiṃ cana 09,008.017a bahavo bāhavaś chinnā nāgarājakaropamāḥ 09,008.017c udveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam 09,008.018a śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātale 09,008.018c cyutānām iva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ 09,008.019a śirobhiḥ patitair bhāti rudhirārdrair vasuṃdharā 09,008.019c tapanīyanibhaiḥ kāle nalinair iva bhārata 09,008.020a udvṛttanayanais tais tu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ 09,008.020c vyabhrājata mahārāja puṇḍarīkair ivāvṛtā 09,008.021a bāhubhiś candanādigdhaiḥ sakeyūrair mahādhanaiḥ 09,008.021c patitair bhāti rājendra mahī śakradhvajair iva 09,008.022a ūrubhiś ca narendrāṇāṃ vinikṛttair mahāhave 09,008.022c hastihastopamair anyaiḥ saṃvṛtaṃ tad raṇāṅgaṇam 09,008.023a kabandhaśatasaṃkīrṇaṃ chatracāmaraśobhitam 09,008.023c senāvanaṃ tac chuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā 09,008.024a tatra yodhā mahārāja vicaranto hy abhītavat 09,008.024c dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ 09,008.025a mātaṅgāś cāpy adṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ 09,008.025c patantas tatra tatraiva chinnābhrasadṛśā raṇe 09,008.026a gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ 09,008.026c vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva 09,008.027a te gajā ghanasaṃkāśāḥ petur urvyāṃ samantataḥ 09,008.027c vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye 09,008.028a hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale 09,008.028c rāśayaḥ saṃpradṛśyante girimātrās tatas tataḥ 09,008.029a saṃjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī 09,008.029c śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā 09,008.030a bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā 09,008.030c medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā 09,008.031a kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā 09,008.031c cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūdaṇḍakāvṛtā 09,008.032a śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 09,008.032c prāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṃkulā 09,008.033a tāṃ nadīṃ pitṛlokāya vahantīm atibhairavām 09,008.033c terur vāhananaubhis te śūrāḥ parighabāhavaḥ 09,008.034a vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate 09,008.034c caturaṅgakṣaye ghore pūrvaṃ devāsuropame 09,008.035a akrośan bāndhavān anye tatra tatra paraṃtapa 09,008.035c krośadbhir bāndhavaiś cānye bhayārtā na nivartire 09,008.036a nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake 09,008.036c arjuno bhīmasenaś ca mohayāṃ cakratuḥ parān 09,008.037a sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipa 09,008.037c amuhyat tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva 09,008.038a mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanaṃjayau 09,008.038c dadhmatur vārijau tatra siṃhanādaṃ ca nedatuḥ 09,008.039a śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 09,008.039c dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājam abhidrutau 09,008.040a tatrāścaryam apaśyāma ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,008.040c śalyena saṃgatāḥ śūrā yad ayudhyanta bhāgaśaḥ 09,008.041a mādrīputrau sarabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau 09,008.041c abhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava 09,008.042a tato nyavartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha 09,008.042c śaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,008.043a vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tava 09,008.043c bheje diśo mahārāja praṇunnā dṛḍhadhanvibhiḥ 09,008.043e hāhākāro mahāñ jajñe yodhānāṃ tava bhārata 09,008.044a tiṣṭha tiṣṭheti vāg āsīd drāvitānāṃ mahātmanām 09,008.044c kṣatriyāṇāṃ tadānyonyaṃ saṃyuge jayam icchatām 09,008.044e ādravann eva bhagnās te pāṇḍavais tava sainikāḥ 09,008.045a tyaktvā yuddhe priyān putrān bhrātṝn atha pitāmahān 09,008.045c mātulān bhāgineyāṃś ca tathā saṃbandhibāndhavān 09,008.046a hayān dvipāṃs tvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ 09,008.046c ātmatrāṇakṛtotsāhās tāvakā bharatarṣabha 09,009.001 saṃjaya uvāca 09,009.001a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ pratāpavān 09,009.001c uvāca sārathiṃ tūrṇaṃ codayāśvān mahājavān 09,009.002a eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 09,009.002c chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā 09,009.003a atra māṃ prāpaya kṣipraṃ paśya me sārathe balam 09,009.003c na samarthā hi me pārthāḥ sthātum adya puro yudhi 09,009.004a evam uktas tataḥ prāyān madrarājasya sārathiḥ 09,009.004c yatra rājā satyasaṃdho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,009.005a āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,009.005c dadhāraiko raṇe śalyo velevoddhṛtam arṇavam 09,009.006a pāṇḍavānāṃ balaughas tu śalyam āsādya māriṣa 09,009.006c vyatiṣṭhata tadā yuddhe sindhor vega ivācalam 09,009.007a madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitam 09,009.007c kuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,009.008a teṣu rājan nivṛtteṣu vyūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ 09,009.008c prāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 09,009.008e samārchac citrasenena nakulo yuddhadurmadaḥ 09,009.008f*0053_01 nātheva ca mahārāja citrasenas tu pāṇḍavam 09,009.009a tau parasparam āsādya citrakārmukadhāriṇau 09,009.009c meghāv iva yathodvṛttau dakṣiṇottaravarṣiṇau 09,009.010a śaratoyaiḥ siṣicatus tau parasparam āhave 09,009.010c nāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā 09,009.011a ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryāviśāradau 09,009.011c parasparavadhe yattau chidrānveṣaṇatatparau 09,009.012a citrasenas tu bhallena pītena niśitena ca 09,009.012c nakulasya mahārāja muṣṭideśe 'cchinad dhanuḥ 09,009.013a athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 09,009.013c tribhiḥ śarair asaṃbhrānto lalāṭe vai samarpayat 09,009.014a hayāṃś cāsya śarais tīkṣṇaiḥ preṣayām āsa mṛtyave 09,009.014c tathā dhvajaṃ sārathiṃ ca tribhis tribhir apātayat 09,009.015a sa śatrubhujanirmuktair lalāṭasthais tribhiḥ śaraiḥ 09,009.015c nakulaḥ śuśubhe rājaṃs triśṛṅga iva parvataḥ 09,009.016a sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca 09,009.016c rathād avātarad vīraḥ śailāgrād iva kesarī 09,009.017a padbhyām āpatatas tasya śaravṛṣṭim avāsṛjat 09,009.017c nakulo 'py agrasat tāṃ vai carmaṇā laghuvikramaḥ 09,009.018a citrasenarathaṃ prāpya citrayodhī jitaśramaḥ 09,009.018c āruroha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ 09,009.019a sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ svāyatekṣaṇam 09,009.019c citrasenaśiraḥ kāyād apāharata pāṇḍavaḥ 09,009.019e sa papāta rathopasthād divākarasamaprabhaḥ 09,009.020a citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ 09,009.020b*0054_01 citrasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā sarve pāṇḍavasainikāḥ 09,009.020b*0055_01 citraseno mahārāja nakulena hato raṇe 09,009.020c sādhuvādasvanāṃś cakruḥ siṃhanādāṃś ca puṣkalān 09,009.021a viśastaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā karṇaputrau mahārathau 09,009.021c suṣeṇaḥ satyasenaś ca muñcantau niśitāñ śarān 09,009.022a tato 'bhyadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varam 09,009.022c jighāṃsantau yathā nāgaṃ vyāghrau rājan mahāvane 09,009.023a tāv abhyadhāvatāṃ tīkṣṇau dvāv apy enaṃ mahāratham 09,009.023c śaraughān samyag asyantau jīmūtau salilaṃ yathā 09,009.024a sa śaraiḥ sarvato viddhaḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ 09,009.024b*0056_01 nakulo bharataśreṣṭhas tābhyāṃ parabalārdanaḥ 09,009.024c anyat kārmukam ādāya ratham āruhya vīryavān 09,009.024e atiṣṭhata raṇe vīraḥ kruddharūpa ivāntakaḥ 09,009.025a tasya tau bhrātarau rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,009.025c rathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate 09,009.026a tataḥ prahasya nakulaś caturbhiś caturo raṇe 09,009.026c jaghāna niśitais tīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ 09,009.027a tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitam 09,009.027c dhanuś ciccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ 09,009.028a athānyaṃ ratham āsthāya dhanur ādāya cāparam 09,009.028c satyasenaḥ suṣeṇaś ca pāṇḍavaṃ paryadhāvatām 09,009.029a avidhyat tāv asaṃbhrāntau mādrīputraḥ pratāpavān 09,009.029c dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani 09,009.030a suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahad dhanuḥ 09,009.030c ciccheda prahasan yuddhe kṣurapreṇa mahārathaḥ 09,009.031a athānyad dhanur ādāya nakulaḥ krodhamūrchitaḥ 09,009.031c suṣeṇaṃ pañcabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide 09,009.032a satyasenasya ca dhanur hastāvāpaṃ ca māriṣa 09,009.032c ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśur janāḥ 09,009.033a athānyad dhanur ādāya vegaghnaṃ bhārasādhanam 09,009.033c śaraiḥ saṃchādayām āsa samantāt pāṇḍunandanam 09,009.034a saṃnivārya tu tān bāṇān nakulaḥ paravīrahā 09,009.034c satyasenaṃ suṣeṇaṃ ca dvābhyāṃ dvābhyām avidhyata 09,009.034d*0057_01 tataḥ śaktiṃ samudyamya satyasenāya cikṣipe 09,009.035a tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ pṛthak pṛthag ajihmagaiḥ 09,009.035c sārathiṃ cāsya rājendra śarair vivyadhatuḥ śitaiḥ 09,009.036a satyaseno ratheṣāṃ tu nakulasya dhanus tathā 09,009.036c pṛthak śarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ pratāpavān 09,009.037a sa rathe 'tirathas tiṣṭhan rathaśaktiṃ parāmṛśat 09,009.037c svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalām 09,009.038a lelihānām iva vibho nāgakanyāṃ mahāviṣām 09,009.038c samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge 09,009.039a sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpa 09,009.039c sa papāta rathād bhūmau gatasattvo 'lpacetanaḥ 09,009.040a bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ 09,009.040c abhyavarṣac charais tūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanam 09,009.040d*0058_01 caturbhiś caturo vāhān dhvajaṃ chittvā tu pañcabhiḥ 09,009.040d*0058_02 tribhir vai sārathiṃ hatvā karṇaputro nanāda ha 09,009.041a nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā draupadeyo mahābalaḥ 09,009.041c sutasomo 'bhidudrāva parīpsan pitaraṃ raṇe 09,009.042a tato 'dhiruhya nakulaḥ sutasomasya taṃ ratham 09,009.042c śuśubhe bharataśreṣṭho giristha iva kesarī 09,009.042e so 'nyat kārmukam ādāya suṣeṇaṃ samayodhayat 09,009.043a tāv ubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparam 09,009.043c parasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau 09,009.044a suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ 09,009.044c sutasomaṃ ca viṃśatyā bāhvor urasi cārpayat 09,009.045a tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā 09,009.045c śarais tasya diśaḥ sarvāś chādayām āsa vīryavān 09,009.046a tato gṛhītvā tīkṣṇāgram ardhacandraṃ sutejanam 09,009.046c sa vegayuktaṃ cikṣepa karṇaputrasya saṃyuge 09,009.047a tasya tena śiraḥ kāyāj jahāra nṛpasattama 09,009.047c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tad adbhutam ivābhavat 09,009.048a sa hataḥ prāpatad rājan nakulena mahātmanā 09,009.048c nadīvegād ivārugṇas tīrajaḥ pādapo mahān 09,009.049a karṇaputravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramam 09,009.049c pradudrāva bhayāt senā tāvakī bharatarṣabha 09,009.050a tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ pratāpavān 09,009.050c apālayad raṇe śūraḥ senāpatir ariṃdamaḥ 09,009.050d*0059_01 sā senā vidrutā rājan diśo daśa bhayadrutā 09,009.051a vibhīs tasthau mahārāja vyavasthāpya ca vāhinīm 09,009.051c siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥśabdaṃ ca dāruṇam 09,009.052a tāvakāḥ samare rājan rakṣitā dṛḍhadhanvanā 09,009.052c pratyudyayur arātīṃs te samantād vigatavyathāḥ 09,009.053a madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥ 09,009.053c sthitā rājan mahāsenā yoddhukāmāḥ samantataḥ 09,009.054a sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,009.054c yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya hrīniṣedham ariṃdamam 09,009.055a parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,009.055c bāṇaśabdaravāṃś cogrān kṣveḍāṃś ca vividhān dadhuḥ 09,009.056a tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatim añjasā 09,009.056c parivārya susaṃrabdhāḥ punar yuddham arocayan 09,009.057a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanam 09,009.057c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,009.058a yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīd viśāṃ pate 09,009.058c abhītānāṃ tathā rājan yamarāṣṭravivardhanam 09,009.059a tataḥ kapidhvajo rājan hatvā saṃśaptakān raṇe 09,009.059c abhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ 09,009.060a tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,009.060c abhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāñ śarān 09,009.061a pāṇḍavair avakīrṇānāṃ saṃmohaḥ samajāyata 09,009.061c na ca jajñur anīkāni diśo vā pradiśas tathā 09,009.062a āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍavacoditaiḥ 09,009.062c hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ 09,009.062e kauravy avadhyata camūḥ pāṇḍuputrair mahārathaiḥ 09,009.063a tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājan samantataḥ 09,009.063c raṇe 'hanyata putrais te śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,009.064a te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparam 09,009.064c vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva 09,009.065a āviveśa tatas tīvraṃ tāvakānāṃ mahad bhayam 09,009.065c pāṇḍavānāṃ ca rājendra tathābhūte mahāhave 09,010.001 saṃjaya uvāca 09,010.001a tasmin vilulite sainye vadhyamāne parasparam 09,010.001c dravamāṇeṣu yodheṣu ninadatsu ca dantiṣu 09,010.002a kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave 09,010.002c vidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā 09,010.003a prakṣaye dāruṇe jāte saṃhāre sarvadehinām 09,010.003c nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe 09,010.004a harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane 09,010.004c gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu 09,010.005a prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare 09,010.005c saṃgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane 09,010.006a pāṇḍavās tāvakaṃ sainyaṃ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ 09,010.006c tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān 09,010.007a tasmiṃs tathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe 09,010.007c pūrvāhṇe caiva saṃprāpte bhāskarodayanaṃ prati 09,010.008a labdhalakṣāḥ pare rājan rakṣitāś ca mahātmanā 09,010.008c ayodhayaṃs tava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,010.009a balibhiḥ pāṇḍavair dṛptair labdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ 09,010.009c kauravy asīdat pṛtanā mṛgīvāgnisamākulā 09,010.010a tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gām iva durbalām 09,010.010c ujjihīrṣus tadā śalyaḥ prāyāt pāṇḍucamūṃ prati 09,010.011a madrarājas tu saṃkruddho gṛhītvā dhanur uttamam 09,010.011c abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,010.012a pāṇḍavāś ca mahārāja samare jitakāśinaḥ 09,010.012c madrarājaṃ samāsādya vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 09,010.012d*0060_01 tathaiva tāvakā yaudhā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,010.013a tataḥ śaraśatais tīkṣṇair madrarājo mahābalaḥ 09,010.013c ardayām āsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ 09,010.014a prādurāsaṃs tato rājan nānārūpāṇy anekaśaḥ 09,010.014c cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā 09,010.015a sadaṇḍaśūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥ 09,010.015c ulkā bhūmiṃ divaḥ petur āhatya ravimaṇḍalam 09,010.016a mṛgāś ca māhiṣāś cāpi pakṣiṇaś ca viśāṃ pate 09,010.016c apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa 09,010.016d*0061_01 bhṛgusūnudharāputrau śaśijena samanvitau 09,010.016d*0061_02 caramaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ purastāt sarvabhūbhujām 09,010.016d*0061_03 śastrāgreṣv abhavaj jvālā netrāṇy āhatya varṣatī 09,010.016d*0061_04 śiraḥ svalīyanta bhṛśaṃ kākolūkāś ca ketuṣu 09,010.017a tatas tad yuddham atyugram abhavat saṃghacāriṇām 09,010.017c tathā sarvāṇy anīkāni saṃnipatya janādhipa 09,010.017e abhyayuḥ kauravā rājan pāṇḍavānām anīkinīm 09,010.018a śalyas tu śaravarṣeṇa varṣann iva sahasradṛk 09,010.018c abhyavarṣad adīnātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 09,010.019a bhīmasenaṃ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥ 09,010.019c draupadeyāṃs tathā sarvān mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,010.020a dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinam athāpi ca 09,010.020c ekaikaṃ daśabhir bāṇair vivyādha ca mahābalaḥ 09,010.020e tato 'sṛjad bāṇavarṣaṃ gharmānte maghavān iva 09,010.021a tataḥ prabhadrakā rājan somakāś ca sahasraśaḥ 09,010.021c patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante śalyasāyakaiḥ 09,010.022a bhramarāṇām iva vrātāḥ śalabhānām iva vrajāḥ 09,010.022c hrādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañ śarāḥ 09,010.023a dviradās turagāś cārtāḥ pattayo rathinas tathā 09,010.023c śalyasya bāṇair nyapatan babhramur vyanadaṃs tathā 09,010.024a āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca 09,010.024c prācchādayad arīn saṃkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 09,010.024e vinardamāno madreśo meghahrādo mahābalaḥ 09,010.025a sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānām anīkinī 09,010.025b*0062_01 pradudrāva mahārāja śalyabāṇaiḥ prapīḍitā 09,010.025c ajātaśatruṃ kaunteyam abhyadhāvad yudhiṣṭhiram 09,010.026a tāṃ samarpya tataḥ saṃkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,010.026c śaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,010.026d*0063_01 vavarṣa samare kruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 09,010.027a tam āpatantaṃ pattyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,010.027c avārayac charais tīkṣṇair mattaṃ dvipam ivāṅkuśaiḥ 09,010.028a tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam 09,010.028c so 'bhyavidhyan mahātmānaṃ vegenābhyapatac ca gām 09,010.029a tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ 09,010.029c pañcabhiḥ sahadevas tu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ 09,010.030a draupadeyāś ca śatrughnaṃ śūram ārtāyaniṃ śaraiḥ 09,010.030c abhyavarṣan mahābhāgaṃ meghā iva mahīdharam 09,010.031a tato dṛṣṭvā tudyamānaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ 09,010.031c kṛtavarmā kṛpaś caiva saṃkruddhāv abhyadhāvatām 09,010.032a ulūkaś ca patatrī ca śakuniś cāpi saubalaḥ 09,010.032c smayamānaś ca śanakair aśvatthāmā mahārathaḥ 09,010.032e tava putrāś ca kārtsnyena jugupuḥ śalyam āhave 09,010.033a bhīmasenaṃ tribhir viddhvā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ 09,010.033c bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpam avārayat 09,010.034a dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpaḥ kruddho bāṇavarṣair apīḍayat 09,010.034c draupadeyāṃś ca śakunir yamau ca drauṇir abhyayāt 09,010.035a duryodhano yudhāṃ śreṣṭhāv āhave keśavārjunau 09,010.035c samabhyayād ugratejāḥ śaraiś cābhyahanad balī 09,010.036a evaṃ dvaṃdvaśatāny āsaṃs tvadīyānāṃ paraiḥ saha 09,010.036c ghorarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṃ pate 09,010.037a ṛśyavarṇāñ jaghānāśvān bhojo bhīmasya saṃyuge 09,010.037c so 'vatīrya rathopasthād dhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ 09,010.037e kālo daṇḍam ivodyamya gadāpāṇir ayudhyata 09,010.038a pramukhe sahadevasya jaghānāśvāṃś ca madrarāṭ 09,010.038c tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo 'sināvadhīt 09,010.039a gautamaḥ punar ācāryo dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 09,010.039c asaṃbhrāntam asaṃbhrānto yatnavān yatnavattaram 09,010.040a draupadeyāṃs tathā vīrān ekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 09,010.040c avidhyad ācāryasuto nātikruddhaḥ smayann iva 09,010.040d*0064_01 yuktāśvasya punar madhyaṃ rathasyāroham icchataḥ 09,010.040d*0065_01 punaś ca bhīmasenasya jaghānāśvāṃs tathāhave 09,010.040d*0065_02 so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ hatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ 09,010.040d*0065_03 kālo daṇḍam ivodyamya gadāṃ kruddho mahābalaḥ 09,010.040d*0065_04 pothayām āsa turagān rathaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ 09,010.040d*0065_05 kṛtavarmā tv avaplutya rathāt tasmād apākramat 09,010.041a śalyo 'pi rājan saṃkruddho nighnan somakapāṇḍavān 09,010.041c punar eva śitair bāṇair yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,010.042a tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ 09,010.042c vināśāyābhisaṃdhāya gadām ādatta vīryavān 09,010.043a yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrim ivodyatām 09,010.043c gajavājimanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇīm api 09,010.044a hemapaṭṭaparikṣiptām ulkāṃ prajvalitām iva 09,010.044c śaikyāṃ vyālīm ivātyugrāṃ vajrakalpām ayasmayīm 09,010.045a candanāgurupaṅkāktāṃ pramadām īpsitām iva 09,010.045c vasāmedosṛgādigdhāṃ jihvāṃ vaivasvatīm iva 09,010.046a paṭughaṇṭāravaśatāṃ vāsavīm aśanīm iva 09,010.046c nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadair api 09,010.047a trāsanīṃ ripusainyānāṃ svasainyapariharṣiṇīm 09,010.047c manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāriṇīm 09,010.048a yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī 09,010.048c āhvayām āsa kaunteyaḥ saṃkruddham alakādhipam 09,010.049a yayā māyāvino dṛptān subahūn dhanadālaye 09,010.049c jaghāna guhyakān kruddho mandārārthe mahābalaḥ 09,010.049e nivāryamāṇo bahubhir draupadyāḥ priyam āsthitaḥ 09,010.050a tāṃ vajramaṇiratnaughām aṣṭāśriṃ vajragauravām 09,010.050c samudyamya mahābāhuḥ śalyam abhyadravad raṇe 09,010.051a gadayā yuddhakuśalas tayā dāruṇanādayā 09,010.051c pothayām āsa śalyasya caturo 'śvān mahājavān 09,010.052a tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram 09,010.052c nicakhāna nadan vīro varma bhittvā ca so 'bhyagāt 09,010.053a vṛkodaras tv asaṃbhrātas tam evoddhṛtya tomaram 09,010.053b*0066_01 cikṣepa bhīmasenasya so 'sravac choṇitaṃ bahu 09,010.053b*0066_02 tam evādāya bhīmas tu tataḥ kopasamanvitaḥ 09,010.053c yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tato hṛdi 09,010.054a sa bhinnavarmā rudhiraṃ vaman vitrastamānasaḥ 09,010.054c papātābhimukho dīno madrarājas tv apākramat 09,010.055a kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ 09,010.055c gadām āśritya dhīrātmā pratyamitram avaikṣata 09,010.056a tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenam apūjayan 09,010.056b*0067_01 viyatsthitā jātaharṣās tataḥ siddhā babhāṣire 09,010.056b*0067_02 pūrvajanmani prahlādo dṛṣṭo 'smābhir ayaṃ baliḥ 09,010.056c tad dṛṣṭvā karma saṃgrāme ghoram akliṣṭakarmaṇaḥ 09,010.056d*0068_01 taṃ dṛṣṭvā karma śalyasya sarvasiddhās tv apūjayan 09,011.001 saṃjaya uvāca 09,011.001a patitaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām 09,011.001c ādāya tarasā rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ 09,011.002a taṃ dīptam iva kālāgniṃ pāśahastam ivāntakam 09,011.002c saśṛṅgam iva kailāsaṃ savajram iva vāsavam 09,011.003a saśūlam iva haryakṣaṃ vane mattam iva dvipam 09,011.003a*0069_01 **** **** sacakram iva cakriṇam 09,011.003a*0069_02 saśaktim iva senānyaṃ 09,011.003c javenābhyapatad bhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,011.003d*0070_01 madrarājam asaṃbhrāntaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,011.004a tataḥ śaṅkhapraṇādaś ca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥ 09,011.004c siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ 09,011.005a prekṣantaḥ sarvatas tau hi yodhā yodhamahādvipau 09,011.005c tāvakāś ca pare caiva sādhu sādhv ity athābruvan 09,011.006a na hi madrādhipād anyo rāmād vā yadunandanāt 09,011.006c soḍhum utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge 09,011.007a tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ 09,011.007c soḍhum utsahate nānyo yodho yudhi vṛkodarāt 09,011.008a tau vṛṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.008c āvalgitau gadāhastau madrarājavṛkodarau 09,011.009a maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca 09,011.009c nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,011.010a taptahemamayaiḥ śubhrair babhūva bhayavardhanī 09,011.010c agnijvālair ivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā 09,011.011a tathaiva carato mārgān maṇḍaleṣu mahātmanaḥ 09,011.011c vidyud abhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā 09,011.012a tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā 09,011.012c dīpyamāneva vai rājan sasṛje pāvakārciṣaḥ 09,011.013a tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā 09,011.013c aṅgāravarṣaṃ mumuce tad adbhutam ivābhavat 09,011.014a dantair iva mahānāgau śṛṅgair iva maharṣabhau 09,011.014c tottrair iva tadānyonyaṃ gadāgrābhyāṃ nijaghnatuḥ 09,011.015a tau gadānihatair gātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitau 09,011.015c prekṣaṇīyatarāv āstāṃ puṣpitāv iva kiṃśukau 09,011.016a gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ 09,011.016c bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā 09,011.017a tathā bhīmagadāvegais tāḍyamāno muhur muhuḥ 09,011.017c śalyo na vivyathe rājan dantinevāhato giriḥ 09,011.018a śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,011.018c gadānipātasaṃhrādo vajrayor iva nisvanaḥ 09,011.019a nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāv ubhau 09,011.019c punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.020a athābhyetya padāny aṣṭau saṃnipāto 'bhavat tayoḥ 09,011.020c udyamya lohadaṇḍābhyām atimānuṣakarmaṇoḥ 09,011.021a prārthayānau tadānyo 'nyaṃ maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.021c kriyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayām āsatus tadā 09,011.022a athodyamya gade ghore saśṛṅgāv iva parvatau 09,011.022c tāv ājaghnatur anyonyaṃ yathā bhūmicale 'calau 09,011.023a tau parasparavegāc ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau 09,011.023c yugapat petatur vīrāv ubhāv indradhvajāv iva 09,011.024a ubhayoḥ senayor vīrās tadā hāhākṛto 'bhavan 09,011.024c bhṛśaṃ marmaṇy abhihatāv ubhāv āstāṃ suvihvalau 09,011.025a tataḥ sagadam āropya madrāṇām ṛṣabhaṃ rathe 09,011.025c apovāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇam āyodhanād api 09,011.026a kṣībavad vihvalatvāt tu nimeṣāt punar utthitaḥ 09,011.026c bhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam 09,011.027a tatas tu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ 09,011.027c nānāvāditraśabdena pāṇḍusenām ayodhayan 09,011.028a bhujāv ucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥ 09,011.028c abhyadravan mahārāja duryodhanapurogamāḥ 09,011.029a tad anīkam abhiprekṣya tatas te pāṇḍunandanāḥ 09,011.029c prayayuḥ siṃhanādena duryodhanavadhepsayā 09,011.030a teṣām āpatatāṃ tūrṇaṃ putras te bharatarṣabha 09,011.030c prāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśam 09,011.031a sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ 09,011.031c rudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ 09,011.032a cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,011.032c prasaktam abhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ 09,011.033a tāvakānām anīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ 09,011.033c vyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ 09,011.034a kṛpaś ca kṛtavarmā ca saubalaś ca mahābalaḥ 09,011.034c ayodhayan dharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ 09,011.035a bhāradvājasya hantāraṃ bhūrivīryaparākramam 09,011.035c duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 09,011.036a trisāhasrā rathā rājaṃs tava putreṇa coditāḥ 09,011.036c ayodhayanta vijayaṃ droṇaputrapuraskṛtāḥ 09,011.037a vijaye dhṛtasaṃkalpāḥ samabhityaktajīvitāḥ 09,011.037c prāviśaṃs tāvakā rājan haṃsā iva mahat saraḥ 09,011.038a tato yuddham abhūd ghoraṃ parasparavadhaiṣiṇām 09,011.038c anyonyavadhasaṃyuktam anyonyaprītivardhanam 09,011.039a tasmin pravṛtte saṃgrāme rājan vīravarakṣaye 09,011.039c anileneritaṃ ghoram uttasthau pārthivaṃ rajaḥ 09,011.040a śravaṇān nāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanāt 09,011.040c parasparaṃ vijānīmo ye cāyudhyann abhītavat 09,011.041a tad rajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitam 09,011.041c diśaś ca vimalā jajñus tasmin rajasi śāmite 09,011.042a tathā pravṛtte saṃgrāme ghorarūpe bhayānake 09,011.042c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 09,011.043a brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṃ yudhi 09,011.043c suyuddhena parākrāntā narāḥ svargam abhīpsavaḥ 09,011.044a bhartṛpiṇḍavimokṣārthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥ 09,011.044c svargasaṃsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā 09,011.045a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 09,011.045c anyonyam abhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam 09,011.046a hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata 09,011.046c iti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṃ ca vai bale 09,011.047a tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,011.047c vivyādha niśitair bāṇair hantukāmo mahāratham 09,011.048a tasya pārtho mahārāja nārācān vai caturdaśa 09,011.048c marmāṇy uddiśya marmajño nicakhāna hasann iva 09,011.049a taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇair hantukāmo mahāyaśāḥ 09,011.049c vivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ 09,011.050a atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇā 09,011.050c yudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ 09,011.051a dharmarājo 'pi saṃkruddho madrarājaṃ mahāyaśāḥ 09,011.051c vivyādha niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,011.052a candrasenaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 09,011.052c drumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ 09,011.053a cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā 09,011.053c nijaghāna tato rājaṃś cedīn vai pañcaviṃśatim 09,011.054a sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ 09,011.054c mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,011.055a evaṃ vicaratas tasya saṃgrāme rājasattama 09,011.055c saṃpreṣayac chitān pārthaḥ śarān āśīviṣopamān 09,011.056a dhvajāgraṃ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,011.056c pramukhe vartamānasya bhallenāpaharad rathāt 09,011.057a pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanā 09,011.057c nipatantam apaśyāma giriśṛṅgam ivāhatam 09,011.058a dhvajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vyavasthitam 09,011.058c saṃkruddho madrarājo 'bhūc charavarṣaṃ mumoca ha 09,011.059a śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 09,011.059c abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabhaḥ 09,011.060a sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,011.060c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,011.061a tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavorasi 09,011.061c apaśyāma mahārāja meghajālam ivodgatam 09,011.062a tasya śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,011.062c diśaḥ pracchādayām āsa pradiśaś ca mahārathaḥ 09,011.063a tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥ 09,011.063c babhūva hṛtavikrānto jambho vṛtrahaṇā yathā 09,012.001 saṃjaya uvāca 09,012.001a pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa 09,012.001c sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,012.001e parivārya rathaiḥ śalyaṃ pīḍayām āsur āhave 09,012.002a tam ekaṃ bahubhir dṛṣṭvā pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ 09,012.002c sādhuvādo mahāñ jajñe siddhāś cāsan praharṣitāḥ 09,012.002e āścaryam ity abhāṣanta munayaś cāpi saṃgatāḥ 09,012.003a bhīmaseno raṇe śalyaṃ śalyabhūtaṃ parākrame 09,012.003c ekena viddhvā bāṇena punar vivyādha saptabhiḥ 09,012.004a sātyakiś ca śatenainaṃ dharmaputraparīpsayā 09,012.004c madreśvaram avākīrya siṃhanādam athānadat 09,012.005a nakulaḥ pañcabhiś cainaṃ sahadevaś ca saptabhiḥ 09,012.005c viddhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha saptabhiḥ 09,012.006a sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitas tair mahārathaiḥ 09,012.006c vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ vegaghnaṃ bhārasādhanam 09,012.007a sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyo vivyādha māriṣa 09,012.007c bhīmasenaṃ trisaptatyā nakulaṃ saptabhis tathā 09,012.008a tataḥ saviśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ 09,012.008c chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ 09,012.009a sahadevas tu samare mātulaṃ bhūrivarcasam 09,012.009c sajyam anyad dhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayat 09,012.009e śarair āśīviṣākārair jvalaj jvalanasaṃnibhaiḥ 09,012.010a sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā 09,012.010c vivyādha bhṛśasaṃkruddhas taṃ ca bhūyas tribhiḥ śaraiḥ 09,012.011a bhīmasenas trisaptatyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ 09,012.011c dharmarājas tathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṃ samarpayat 09,012.011c*0071_01 **** **** pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 09,012.011c*0071_02 gātre bāṇais tu te sarve śūrāḥ sarve samarpayan 09,012.012a tataḥ śalyo mahārāja nirviddhas tair mahārathaiḥ 09,012.012c susrāva rudhiraṃ gātrair gairikaṃ parvato yathā 09,012.013a tāṃś ca sarvān maheṣvāsān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 09,012.013c vivyādha tarasā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 09,012.014a tato 'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa 09,012.014c dhanuś ciccheda samare sajyaṃ sa sumahārathaḥ 09,012.015a athānyad dhanur ādāya dharmaputro mahārathaḥ 09,012.015c sāśvasūtadhvajarathaṃ śalyaṃ prācchādayac charaiḥ 09,012.016a sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ 09,012.016c yudhiṣṭhiram athāvidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 09,012.016d*0072_01 evaṃ dvaṃdvaśatāny āsaṃs tvadīyānāṃ paraiḥ saha 09,012.017a sātyakis tu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite 09,012.017c madrāṇām adhipaṃ śūraṃ śaraughaiḥ samavārayat 09,012.018a sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahad dhanuḥ 09,012.018c bhīmasenamukhāṃs tāṃś ca tribhis tribhir atāḍayat 09,012.019a tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ 09,012.019c tomaraṃ preṣayām āsa svarṇadaṇḍaṃ mahādhanam 09,012.020a bhīmaseno 'tha nārācaṃ jvalantam iva pannagam 09,012.020c nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevo gadāṃ śubhām 09,012.020e dharmarājaḥ śataghnīṃ tu jighāṃsuḥ śalyam āhave 09,012.020f*0073_01 teṣāṃ patanti śastrāṇi bahubhiḥ sāyakair yudhi 09,012.021a tān āpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutān 09,012.021b*0074_01 vārayām āsa samare śastrasaṃghaiḥ sa madrarāṭ 09,012.021b*0075_01 ciccheda samare rājan sarveṣāṃ ca pṛthak pṛthak 09,012.021c sātyakiprahitaṃ śalyo bhallaiś ciccheda tomaram 09,012.022a bhīmena prahitaṃ cāpi śaraṃ kanakabhūṣaṇam 09,012.022c dvidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ pratāpavān 09,012.023a nakulapreṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahām 09,012.023c gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat 09,012.024a śarābhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaś ciccheda bhārata 09,012.024c paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca 09,012.024e nāmṛṣyat taṃ tu śaineyaḥ śatror vijayam āhave 09,012.025a athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ 09,012.025c dvābhyāṃ madreśvaraṃ viddhvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 09,012.026a tataḥ śalyo mahārāja sarvāṃs tān daśabhiḥ śaraiḥ 09,012.026c vivyādha subhṛśaṃ kruddhas tottrair iva mahādvipān 09,012.027a te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ 09,012.027c na śekuḥ pramukhe sthātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ 09,012.028a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramam 09,012.028c nihatān pāṇḍavān mene pāñcālān atha sṛñjayān 09,012.028d*0076_01 tathāvidhaṃ mahārāja madrarājasya vikramam 09,012.028d*0076_02 asahyaṃ mānavair yuddhe tad babhūva nararṣabha 09,012.029a tato rājan mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 09,012.029c saṃtyajya manasā prāṇān madrādhipam ayodhayat 09,012.030a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 09,012.030c parivārya tadā śalyaṃ samantād vyakirañ śaraiḥ 09,012.031a sa caturbhir maheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaiḥ 09,012.031c vṛtas tān yodhayām āsa madrarājaḥ pratāpavān 09,012.032a tasya dharmasuto rājan kṣurapreṇa mahāhave 09,012.032c cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthiva 09,012.033a tasmiṃs tu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe 09,012.033c madrarājo 'tibalavān sainikān āstṛṇoc charaiḥ 09,012.034a samācchannāṃs tatas tāṃs tu rājan vīkṣya sa sainikān 09,012.034c cintayām āsa samare dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,012.035a kathaṃ nu na bhavet satyaṃ tan mādhavavaco mahat 09,012.035c na hi kruddho raṇe rājā kṣapayeta balaṃ mama 09,012.035d*0077_01 ahaṃ madbhrātaraś caiva sātyakiś ca mahārathaḥ 09,012.035d*0077_02 pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva na śaktāś ca hi madrapam 09,012.035d*0077_03 nihaniṣyati ced adya mātulo 'smān mahāyaśāḥ 09,012.035d*0077_04 govindavacanaṃ satyaṃ kathaṃ bhavati kiṃ tv idam 09,012.036a tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 09,012.036c madreśvaraṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ 09,012.037a nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samutthitām 09,012.037c vyadhamat samare rājan mahābhrāṇīva mārutaḥ 09,012.038a tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalyakṣiptāṃ viyadgatām 09,012.038c śaravṛṣṭim apaśyāma śalabhānām ivātatim 09,012.039a te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani 09,012.039c saṃpatantaḥ sma dṛśyante śalabhānāṃ vrajā iva 09,012.040a madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 09,012.040c nirantaram ivākāśaṃ saṃbabhūva janādhipa 09,012.041a na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kaś cid vyadṛśyata 09,012.041c bāṇāndhakāre mahati kṛte tatra mahābhaye 09,012.042a madrarājena balinā lāghavāc charavṛṣṭibhiḥ 09,012.042c loḍyamānaṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavam 09,012.042e vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ 09,012.043a sa tu tān sarvato yattāñ śaraiḥ saṃpīḍya māriṣa 09,012.043c dharmarājam avacchādya siṃhavad vyanadan muhuḥ 09,012.044a te channāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,012.044c na śekus taṃ tadā yuddhe pratyudyātuṃ mahāratham 09,012.045a dharmarājapurogās tu bhīmasenamukhā rathāḥ 09,012.045c na jahuḥ samare śūraṃ śalyam āhavaśobhinam 09,013.001 saṃjaya uvāca 09,013.001a arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhir āyasaiḥ 09,013.001c tasya cānucaraiḥ śūrais trigartānāṃ mahārathaiḥ 09,013.001e drauṇiṃ vivyādha samare tribhir eva śilīmukhaiḥ 09,013.002a tathetarān maheṣvāsān dvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanaṃjayaḥ 09,013.002c bhūyaś caiva mahābāhuḥ śaravarṣair avākirat 09,013.003a śarakaṇṭakitās te tu tāvakā bharatarṣabha 09,013.003c na jahuḥ samare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,013.004a te 'rjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥ 09,013.004c ayodhayanta samare parivārya mahārathāḥ 09,013.004d*0078_01 parivārya mudā yuktā yodhayantaś cakāśire 09,013.005a tais tu kṣiptāḥ śarā rājan kārtasvaravibhūṣitāḥ 09,013.005c arjunasya rathopasthaṃ pūrayām āsur añjasā 09,013.006a tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām 09,013.006c śarair vīkṣya vitunnāṅgau prahṛṣṭau yuddhadurmadau 09,013.007a kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi cābhibho 09,013.007c yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtam abhūt tadā 09,013.008a naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājan naiva ca naḥ śrutam 09,013.008c yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ saṃpracakrire 09,013.009a sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,013.009c ulkāśataiḥ saṃpradīptaṃ vimānam iva bhūtale 09,013.010a tato 'rjuno mahārāja śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,013.010c avākirat tāṃ pṛtanāṃ megho vṛṣṭyā yathācalam 09,013.011a te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ 09,013.011c pārthabhūtam amanyanta prekṣamāṇās tathāvidham 09,013.012a tato 'dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān 09,013.012c senendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ 09,013.013a cakrāṇāṃ patatāṃ caiva yugānāṃ ca dharātale 09,013.013c tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha 09,013.013d*0079_01 īṣāṇāṃ cāpi yoktrāṇāṃ veṇūnāṃ cāpi sarvaśaḥ 09,013.013d*0079_02 bhujānāṃ śirasāṃ caiva chattrāṇāṃ vyajanaiḥ saha 09,013.013d*0079_03 tatra kruddhasya pārthasya agamyā samabhūd dharā 09,013.014a īṣāṇām anukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārata 09,013.014c akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca sarvaśaḥ 09,013.015a śirasāṃ patatāṃ caiva kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām 09,013.015c bhujānāṃ ca mahārāja skandhānāṃ ca samantataḥ 09,013.015d*0080_01 sarveṣāṃ patatāṃ caiva chattrāṇāṃ ca samantataḥ 09,013.016a chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥ 09,013.016c samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata 09,013.016d*0081_01 tataḥ kruddhasya pārthasya rathamārge viśāṃ pate 09,013.017a agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 09,013.017c babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā 09,013.017e bhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhanī 09,013.018a hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṃtapa 09,013.018c rathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmo 'gnir iva jvalan 09,013.019a yathā hi bhagavān agnir jagad dagdhvā carācaram 09,013.019c vidhūmo dṛśyate rājaṃs tathā pārtho mahārathaḥ 09,013.020a drauṇis tu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam 09,013.020c rathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat 09,013.021a tāv ubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau 09,013.021c samīyatus tadā tūrṇaṃ parasparavadhaiṣiṇau 09,013.022a tayor āsīn mahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇam 09,013.022c jīmūtānāṃ yathā vṛṣṭis tapānte bharatarṣabha 09,013.023a anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,013.023c tatakṣatur mṛdhe 'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāv iva 09,013.024a tayor yuddhaṃ mahārāja ciraṃ samam ivābhavat 09,013.024c astrāṇāṃ saṃgamaś caiva ghoras tatrābhavan mahān 09,013.025a tato 'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ 09,013.025c vāsudevaṃ ca daśabhir drauṇir vivyādha bhārata 09,013.026a tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 09,013.026c mānayitvā muhūrtaṃ ca guruputraṃ mahāhave 09,013.026d*0082_01 nirucchvāsaṃ tataḥ kṛtvā guruputraṃ mahāmanāḥ 09,013.026d*0082_02 so 'sṛjat sāyakān saṃkhye arjuno jayatāṃ varaḥ 09,013.026d*0082_03 caturbhiḥ sāyakaiś caiva tāḍayām āsa ghoṭakān 09,013.027a vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī mahārathaḥ 09,013.027c mṛdupūrvaṃ tataś cainaṃ tribhir vivyādha sāyakaiḥ 09,013.028a hatāśve tu rathe tiṣṭhan droṇaputras tv ayasmayam 09,013.028b*0083_01 yamadaṇḍanibhaṃ ghoraṃ śatrusainyabhayaṃkaram 09,013.028c musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam 09,013.029a tam āpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam 09,013.029c ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,013.030a sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ 09,013.030c ādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamam 09,013.030e cikṣepa caiva pārthāya drauṇir yuddhaviśāradaḥ 09,013.031a tam antakam iva kruddhaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ 09,013.031c arjunas tvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ 09,013.032a sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇair mahāhave 09,013.032c dārayan pṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata 09,013.033a tato 'parais tribhir bāṇair drauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥ 09,013.033c so 'tividdho balavatā pārthena sumahābalaḥ 09,013.033e na saṃbhrāntas tadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ 09,013.034a sudharmā tu tato rājan bhāradvājaṃ mahāratham 09,013.034c avākirac charavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ 09,013.035a tatas tu suratho 'py ājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ 09,013.035c rathena meghaghoṣeṇa drauṇim evābhyadhāvata 09,013.036a vikarṣan vai dhanuḥ śreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham 09,013.036c jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiś cainam avākirat 09,013.037a surathaṃ tu tataḥ kruddham āpatantaṃ mahāratham 09,013.037c cukopa samare drauṇir daṇḍāhata ivoragaḥ 09,013.038a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihan 09,013.038c udvīkṣya surathaṃ roṣād dhanurjyām avamṛjya ca 09,013.038e mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutim 09,013.039a sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegataḥ 09,013.039c śakrāśanir ivotsṛṣṭā vidārya dharaṇītalam 09,013.040a tatas taṃ patitaṃ bhūmau nārācena samāhatam 09,013.040c vajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanam 09,013.041a tasmiṃs tu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān 09,013.041c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tam eva rathināṃ varaḥ 09,013.042a tataḥ sajjo mahārāja drauṇir āhavadurmadaḥ 09,013.042c arjunaṃ yodhayām āsa saṃśaptakavṛto raṇe 09,013.043a tatra yuddhaṃ mahac cāsīd arjunasya paraiḥ saha 09,013.043c madhyaṃdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam 09,013.044a tatrāścaryam apaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam 09,013.044c yad eko yugapad vīrān samayodhayad arjunaḥ 09,013.045a vimardas tu mahān āsīd arjunasya paraiḥ saha 09,013.045c śatakrator yathā pūrvaṃ mahatyā daityasenayā 09,014.001 saṃjaya uvāca 09,014.001a duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,014.001c cakratuḥ sumahad yuddhaṃ śaraśaktisamākulam 09,014.002a tayor āsan mahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ 09,014.002c ambudānāṃ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ 09,014.003a rājā tu pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhir āyasaiḥ 09,014.003c droṇahantāram ugreṣuḥ punar vivyādha saptabhiḥ 09,014.004a dhṛṣṭadyumnas tu samare balavān dṛḍhavikramaḥ 09,014.004c saptatyā viśikhānāṃ vai duryodhanam apīḍayat 09,014.005a pīḍitaṃ prekṣya rājānaṃ sodaryā bharatarṣabha 09,014.005c mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sma pārṣatam 09,014.006a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvato 'tirathair bhṛśam 09,014.006c vyacarat samare rājan darśayan hastalāghavam 09,014.007a śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahāratham 09,014.007c prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayām āsa dhanvinau 09,014.008a tatrāpi sumahad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,014.008c prāṇān saṃtyajatāṃ yuddhe prāṇadyūtābhidevane 09,014.009a śalyas tu śaravarṣāṇi vimuñcan sarvatodiśam 09,014.009c pāṇḍavān pīḍayām āsa sasātyakivṛkodarān 09,014.010a tathobhau ca yamau yuddhe yamatulyaparākramau 09,014.010c yodhayām āsa rājendra vīryeṇa ca balena ca 09,014.011a śalyasāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe 09,014.011c trātāraṃ nādhyagacchanta ke cit tatra mahārathāḥ 09,014.012a tatas tu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite 09,014.012c abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ 09,014.013a saṃchādya samare śalyaṃ nakulaḥ paravīrahā 09,014.013c vivyādha cainaṃ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare 09,014.014a sarvapāraśavair bāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 09,014.014c svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair dhanuryantrapracoditaiḥ 09,014.015a śalyas tu pīḍitas tena svasrīyeṇa mahātmanā 09,014.015c nakulaṃ pīḍayām āsa patribhir nataparvabhiḥ 09,014.016a tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno 'tha sātyakiḥ 09,014.016c sahadevaś ca mādreyo madrarājam upādravan 09,014.017a tān āpatata evāśu pūrayānān rathasvanaiḥ 09,014.017c diśaś ca pradiśaś caiva kampayānāṃś ca medinīm 09,014.017e pratijagrāha samare senāpatir amitrajit 09,014.018a yudhiṣṭhiraṃ tribhir viddhvā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ 09,014.018c sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,014.019a tatas tu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ 09,014.019c madreśvaraḥ kṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa 09,014.019e tad aśīryata vicchinnaṃ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ 09,014.020a athānyad dhanur ādāya mādrīputro mahārathaḥ 09,014.020c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayām āsa patribhiḥ 09,014.021a yudhiṣṭhiras tu madreśaṃ sahadevaś ca māriṣa 09,014.021c daśabhir daśabhir bāṇair urasy enam avidhyatām 09,014.022a bhīmasenas tataḥ ṣaṣṭyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ 09,014.022c madrarājam abhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ 09,014.023a madrarājas tataḥ kruddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 09,014.023c vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,014.024a athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa 09,014.024c hayāṃś ca caturaḥ saṃkhye preṣayām āsa mṛtyave 09,014.025a virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājo mahābalaḥ 09,014.025c viśikhānāṃ śatenainam ājaghāna samantataḥ 09,014.026a mādrīputrau tu saṃrabdhau bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam 09,014.026c yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,014.027a tatrādbhutam apaśyāma madrarājasya pauruṣam 09,014.027c yad enaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge 09,014.028a athānyaṃ ratham āsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ 09,014.028c pīḍitān pāṇḍavān dṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatān 09,014.028e abhidudrāva vegena madrāṇām adhipaṃ balī 09,014.029a āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ 09,014.029c pratyudyayau rathenaiva matto mattam iva dvipam 09,014.030a sa saṃnipātas tumulo babhūvādbhutadarśanaḥ 09,014.030c sātyakeś caiva śūrasya madrāṇām adhipasya ca 09,014.030e yādṛśo vai purā vṛttaḥ śambarāmararājayoḥ 09,014.031a sātyakiḥ prekṣya samare madrarājaṃ vyavasthitam 09,014.031c vivyādha daśabhir bāṇais tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 09,014.032a madrarājas tu subhṛśaṃ viddhas tena mahātmanā 09,014.032c sātyakiṃ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,014.033a tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisṛtaṃ nṛpam 09,014.033c abhyadravan rathais tūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāmyayā 09,014.034a tata āsīt parāmardas tumulaḥ śoṇitodakaḥ 09,014.034c śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānām iva nardatām 09,014.035a teṣām āsīn mahārāja vyatikṣepaḥ parasparam 09,014.035c siṃhānām āmiṣepsūnāṃ kūjatām iva saṃyuge 09,014.036a teṣāṃ bāṇasahasraughair ākīrṇā vasudhābhavat 09,014.036c antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtam abhūt tadā 09,014.037a śarāndhakāraṃ bahudhā kṛtaṃ tatra samantataḥ 09,014.037c abhracchāyeva saṃjajñe śarair muktair mahātmabhiḥ 09,014.038a tatra rājañ śarair muktair nirmuktair iva pannagaiḥ 09,014.038c svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhir vyarocanta diśas tathā 09,014.039a tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,014.039c yad ekaḥ samare śūro yodhayām āsa vai bahūn 09,014.040a madrarājabhujotsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,014.040c saṃpatadbhiḥ śarair ghorair avākīryata medinī 09,014.041a tatra śalyarathaṃ rājan vicarantaṃ mahāhave 09,014.041c apaśyāma yathā pūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye 09,015.001 saṃjaya uvāca 09,015.001a tataḥ sainyās tava vibho madrarājapuraskṛtāḥ 09,015.001c punar abhyadravan pārthān vegena mahatā raṇe 09,015.002a pīḍitās tāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥ 09,015.002c kṣaṇenaiva ca pārthāṃs te bahutvāt samaloḍayan 09,015.003a te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire 09,015.003c nivāryamāṇā bhīmena paśyatoḥ kṛṣṇapārthayoḥ 09,015.004a tato dhanaṃjayaḥ kruddhaḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ 09,015.004c avākirac charaugheṇa kṛtavarmāṇam eva ca 09,015.005a śakuniṃ sahadevas tu sahasainyam avārayat 09,015.005c nakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājam avaikṣata 09,015.006a draupadeyā narendrāṃś ca bhūyiṣṭhaṃ samavārayan 09,015.006c droṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat 09,015.007a bhīmasenas tu rājānaṃ gadāpāṇir avārayat 09,015.007c śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,015.008a tataḥ samabhavad yuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra ha 09,015.008c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām 09,015.009a tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahad raṇe 09,015.009c yad ekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānām ayudhyata 09,015.010a vyadṛśyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥ 09,015.010c raṇe candramaso 'bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ 09,015.011a pīḍayitvā tu rājānaṃ śarair āśīviṣopamaiḥ 09,015.011c abhyadhāvat punar bhīmaṃ śaravarṣair avākirat 09,015.012a tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratām 09,015.012c apūjayann anīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca 09,015.013a pīḍyamānās tu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥ 09,015.013c prādravanta raṇaṃ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire 09,015.014a vadhyamāneṣv anīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ 09,015.014c amarṣavaśam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,015.014e tataḥ pauruṣam āsthāya madrarājam apīḍayat 09,015.015a jayo vāstu vadho veti kṛtabuddhir mahārathaḥ 09,015.015c samāhūyābravīt sarvān bhrātṝn kṛṣṇaṃ ca mādhavam 09,015.016a bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ 09,015.016c kauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ 09,015.017a yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ 09,015.017c bhāgo 'vaśiṣṭa eko 'yaṃ mama śalyo mahārathaḥ 09,015.018a so 'ham adya yudhā jetum āśaṃse madrakeśvaram 09,015.018c tatra yan mānasaṃ mahyaṃ tat sarvaṃ nigadāmi vaḥ 09,015.019a cakrarakṣāv imau śūrau mama mādravatīsutau 09,015.019c ajeyau vāsavenāpi samare vīrasaṃmatau 09,015.020a sādhv imau mātulaṃ yuddhe kṣatradharmapuraskṛtau 09,015.020c madarthaṃ pratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau 09,015.020d*0084_01 kiṃ vā pralapitenātha vyarthenānena kiṃ cana 09,015.021a māṃ vā śalyo raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadram astu vaḥ 09,015.021c iti satyām imāṃ vāṇīṃ lokavīrā nibodhata 09,015.022a yotsye 'haṃ mātulenādya kṣatradharmeṇa pārthivāḥ 09,015.022c svayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā 09,015.023a tasya me 'bhyadhikaṃ śastraṃ sarvopakaraṇāni ca 09,015.023c saṃyuñjantu raṇe kṣipraṃ śāstravad rathayojakāḥ 09,015.024a śaineyo dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnas tathottaram 09,015.024c pṛṣṭhagopo bhavatv adya mama pārtho dhanaṃjayaḥ 09,015.025a puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 09,015.025c evam abhyadhikaḥ śalyād bhaviṣyāmi mahāmṛdhe 09,015.026a evam uktās tathā cakruḥ sarve rājñaḥ priyaiṣiṇaḥ 09,015.026c tataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ punar āsīt tadā nṛpa 09,015.027a pāñcālānāṃ somakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥ 09,015.027c pratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayan 09,015.027d*0085_01 pratijñāṃ tāṃ tadā rājā kṛtvā madreśam abhyayāt 09,015.028a tataḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca śataśaś caiva puṣkarān 09,015.028c avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃś ca nedire 09,015.029a te 'bhyadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥ 09,015.029c mahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ 09,015.030a hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca 09,015.030c tūryaśabdena mahatā nādayantaś ca medinīm 09,015.031a tān pratyagṛhṇāt putras te madrarājaś ca vīryavān 09,015.031c mahāmeghān iva bahūñ śailāv astodayāv ubhau 09,015.032a śalyas tu samaraślāghī dharmarājam ariṃdamam 09,015.032c vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavān iva 09,015.033a tathaiva kururājo 'pi pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 09,015.033c droṇopadeśān vividhān darśayāno mahāmanāḥ 09,015.033d*0086_01 saṃdadhe vividhān bāṇān darśayan hastalāghavam 09,015.034a vavarṣa śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 09,015.034c na cāsya vivaraṃ kaś cid dadarśa carato raṇe 09,015.035a tāv ubhau vividhair bāṇais tatakṣāte parasparam 09,015.035c śārdūlāv āmiṣaprepsū parākrāntāv ivāhave 09,015.036a bhīmas tu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥ 09,015.036c pāñcālyaḥ sātyakiś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,015.036e śakunipramukhān vīrān pratyagṛhṇan samantataḥ 09,015.037a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ punar eva jayaiṣiṇām 09,015.037c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājan durmantrite tava 09,015.038a duryodhanas tu bhīmasya śareṇānataparvaṇā 09,015.038c cicchedādiśya saṃgrāme dhvajaṃ hemavibhūṣitam 09,015.039a sakiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥ 09,015.039c papāta ruciraḥ siṃho bhīmasenasya nānadan 09,015.040a punaś cāsya dhanuś citraṃ gajarājakaropamam 09,015.040c kṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ 09,015.041a sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava 09,015.041c bibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat 09,015.042a tasmin moham anuprāpte punar eva vṛkodaraḥ 09,015.042c yantur eva śiraḥ kāyāt kṣurapreṇāharat tadā 09,015.043a hatasūtā hayās tasya ratham ādāya bhārata 09,015.043c vyadravanta diśo rājan hāhākāras tadābhavat 09,015.044a tam abhyadhāvat trāṇārthaṃ droṇaputro mahārathaḥ 09,015.044c kṛpaś ca kṛtavarmā ca putraṃ te 'bhiparīpsavaḥ 09,015.045a tasmin vilulite sainye trastās tasya padānugāḥ 09,015.045c gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanus tān ahanac charaiḥ 09,015.046a yudhiṣṭhiras tu madreśam abhyadhāvad amarṣitaḥ 09,015.046c svayaṃ saṃcodayann aśvān dantavarṇān manojavān 09,015.047a tatrādbhutam apaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire 09,015.047c purā bhūtvā mṛdur dānto yat tadā dāruṇo 'bhavat 09,015.048a vivṛtākṣaś ca kaunteyo vepamānaś ca manyunā 09,015.048c ciccheda yodhān niśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 09,015.049a yāṃ yāṃ pratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ 09,015.049c śarair apātayad rājan girīn vajrair ivottamaiḥ 09,015.050a sāśvasūtadhvajarathān rathinaḥ pātayan bahūn 09,015.050c ākrīḍad eko balavān pavanas toyadān iva 09,015.051a sāśvārohāṃś ca turagān pattīṃś caiva sahasraśaḥ 09,015.051c vyapothayata saṃgrāme kruddho rudraḥ paśūn iva 09,015.052a śūnyam āyodhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ 09,015.052c abhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīt 09,015.053a tasya tac caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ 09,015.053c vitresus tāvakāḥ sarve śalyas tv enaṃ samabhyayāt 09,015.054a tatas tau tu susaṃrabdhau pradhmāpya salilodbhavau 09,015.054c samāhūya tadānyonyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ 09,015.055a śalyas tu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhiram avākirat 09,015.055c madrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat 09,015.056a vyadṛśyetāṃ tadā rājan kaṅkapatribhir āhave 09,015.056c udbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau 09,015.057a puṣpitāv iva rejāte vane śalmalikiṃśukā 09,015.057b*0087_01 puṣpitau śuśubhāte tau vasante kiṃśukau yathā 09,015.057c dīpyamānau mahātmānau prāṇayor yuddhadurmadau 09,015.058a dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃs tayor jayam 09,015.058c hatvā madrādhipaṃ pārtho bhokṣyate 'dya vasuṃdharām 09,015.059a śalyo vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyād duryodhanāya gām 09,015.059c itīva niścayo nābhūd yodhānāṃ tatra bhārata 09,015.060a pradakṣiṇam abhūt sarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ 09,015.061a tataḥ śaraśataṃ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhire 09,015.061c dhanuś cāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata 09,015.062a so 'nyat kārmukam ādāya śalyaṃ śaraśatais tribhiḥ 09,015.062c avidhyat kārmukaṃ cāsya kṣureṇa nirakṛntata 09,015.063a athāsya nijaghānāśvāṃś caturo nataparvabhiḥ 09,015.063c dvābhyām atha śitāgrābhyām ubhau ca pārṣṇisārathī 09,015.064a tato 'sya dīpyamānena pītena niśitena ca 09,015.064c pramukhe vartamānasya bhallenāpāharad dhvajam 09,015.064e tataḥ prabhagnaṃ tat sainyaṃ dauryodhanam ariṃdama 09,015.065a tato madrādhipaṃ drauṇir abhyadhāvat tathākṛtam 09,015.065c āropya cainaṃ svarathaṃ tvaramāṇaḥ pradudruve 09,015.066a muhūrtam iva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire 09,015.066c sthitvā tato madrapatir anyaṃ syandanam āsthitaḥ 09,015.067a vidhivat kalpitaṃ śubhraṃ mahāmbudaninādinam 09,015.067c sajjayantropakaraṇaṃ dviṣatāṃ romaharṣaṇam 09,015.067d*0088_01 sukūbaraṃ sucakrākṣaṃ vidheyāśvaṃ susārathim 09,016.001 saṃjaya uvāca 09,016.001a athānyad dhanur ādāya balavad vegavattaram 09,016.001c yudhiṣṭhiraṃ madrapatir viddhvā siṃha ivānadat 09,016.002a tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 09,016.002c abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 09,016.003a sātyakiṃ daśabhir viddhvā bhīmasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,016.003c sahadevaṃ tribhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,016.004a tāṃs tān anyān maheṣvāsān sāśvān sarathakuñjarān 09,016.004b*0089_01 ardayām āsa viśikhair ulkābhir iva kuñjarān 09,016.004c kuñjarān kuñjarārohān aśvān aśvaprayāyinaḥ 09,016.004e rathāṃś ca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ 09,016.005a bāhūṃś ciccheda ca tathā sāyudhān ketanāni ca 09,016.005c cakāra ca mahīṃ yodhais tīrṇāṃ vedīṃ kuśair iva 09,016.006a tathā tam arisainyāni ghnantaṃ mṛtyum ivāntakam 09,016.006c parivavrur bhṛśaṃ kruddhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ 09,016.007a taṃ bhīmasenaś ca śineś ca naptā; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau 09,016.007c samāgataṃ bhīmabalena rājñā; paryāpur anyonyam athāhvayantaḥ 09,016.008a tatas tu śūrāḥ samare narendraṃ; madreśvaraṃ prāpya yudhāṃ variṣṭham 09,016.008c āvārya cainaṃ samare nṛvīrā; jaghnuḥ śaraiḥ patribhir ugravegaiḥ 09,016.009a saṃrakṣito bhīmasenena rājā; mādrīsutābhyām atha mādhavena 09,016.009c madrādhipaṃ patribhir ugravegaiḥ; stanāntare dharmasuto nijaghne 09,016.010a tato raṇe tāvakānāṃ rathaughāḥ; samīkṣya madrādhipatiṃ śarārtam 09,016.010c paryāvavruḥ pravarāḥ sarvaśaś ca; duryodhanasyānumate samantāt 09,016.011a tato drutaṃ madrajanādhipo raṇe; yudhiṣṭhiraṃ saptabhir abhyavidhyat 09,016.011c taṃ cāpi pārtho navabhiḥ pṛṣatkair; vivyādha rājaṃs tumule mahātmā 09,016.012a ākarṇapūrṇāyatasaṃprayuktaiḥ; śarais tadā saṃyati tailadhautaiḥ 09,016.012c anyonyam ācchādayatāṃ mahārathau; madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhiraś ca 09,016.013a tatas tu tūrṇaṃ samare mahārathau; parasparasyāntaram īkṣamāṇau 09,016.013c śarair bhṛśaṃ vivyadhatur nṛpottamau; mahābalau śatrubhir apradhṛṣyau 09,016.014a tayor dhanurjyātalanisvano mahān; mahendravajrāśanitulyanisvanaḥ 09,016.014c parasparaṃ bāṇagaṇair mahātmanoḥ; pravarṣator madrapapāṇḍuvīrayoḥ 09,016.015a tau ceratur vyāghraśiśuprakāśau; mahāvaneṣv āmiṣagṛddhināv iva 09,016.015c viṣāṇinau nāgavarāv ivobhau; tatakṣatuḥ saṃyugajātadarpau 09,016.016a tatas tu madrādhipatir mahātmā; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ prasahya 09,016.016c vivyādha vīraṃ hṛdaye 'tivegaṃ; śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa 09,016.017a tato 'tividdho 'tha yudhiṣṭhiro 'pi; susaṃprayuktena śareṇa rājan 09,016.017b*0090_01 tataḥ sa viddho vidhidharmasūnunā 09,016.017b*0090_02 mahābalenendraparākrameṇa 09,016.017c jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā; mudaṃ ca lebhe ṛṣabhaḥ kurūṇām 09,016.018a tato muhūrtād iva pārthivendro; labdhvā saṃjñāṃ krodhasaṃraktanetraḥ 09,016.018c śatena pārthaṃ tvarito jaghāna; sahasranetrapratimaprabhāvaḥ 09,016.019a tvaraṃs tato dharmasuto mahātmā; śalyasya kruddho navabhiḥ pṛṣatkaiḥ 09,016.019c bhittvā hy uras tapanīyaṃ ca varma; jaghāna ṣaḍbhis tv aparaiḥ pṛṣatkaiḥ 09,016.020a tatas tu madrādhipatiḥ prahṛṣṭo; dhanur vikṛṣya vyasṛjat pṛṣatkān 09,016.020c dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ ca tathaiva rājñaś; ciccheda cāpaṃ kurupuṃgavasya 09,016.021a navaṃ tato 'nyat samare pragṛhya; rājā dhanur ghorataraṃ mahātmā 09,016.021c śalyaṃ tu viddhvā niśitaiḥ samantād; yathā mahendro namuciṃ śitāgraiḥ 09,016.022a tatas tu śalyo navabhiḥ pṛṣatkair; bhīmasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya 09,016.022c nikṛtya raukme paṭuvarmaṇī tayor; vidārayām āsa bhujau mahātmā 09,016.023a tato 'pareṇa jvalitārkatejasā; kṣureṇa rājño dhanur unmamātha 09,016.023c kṛpaś ca tasyaiva jaghāna sūtaṃ; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ so 'bhimukhaṃ papāta 09,016.024a madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhirasya; śaraiś caturbhir nijaghāna vāhān 09,016.024c vāhāṃś ca hatvā vyakaron mahātmā; yodhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ 09,016.024d*0091_01 yad adbhutaṃ karma na śakyam anyaiḥ 09,016.024d*0091_02 suduḥsahaṃ tat kṛtavantam ekam 09,016.024d*0091_03 śalyaṃ narendraḥ sa viṣaṇṇabhāvād 09,016.024d*0091_04 vicintayām āsa mṛdaṅgaketuḥ 09,016.024d*0091_05 kim etad indrāvarajasya vākyaṃ 09,016.024d*0091_06 moghaṃ bhavaty adya vidher balena 09,016.024d*0091_07 jahīti śalyaṃ hy avadat tadājau 09,016.024d*0091_08 na lokanāthasya vaco 'nyathā syāt 09,016.025a tathā kṛte rājani bhīmaseno; madrādhipasyāśu tato mahātmā 09,016.025c chittvā dhanur vegavatā śareṇa; dvābhyām avidhyat subhṛśaṃ narendram 09,016.026a athāpareṇāsya jahāra yantuḥ; kāyāc chiraḥ saṃnahanīyamadhyāt 09,016.026c jaghāna cāśvāṃś caturaḥ sa śīghraṃ; tathā bhṛśaṃ kupito bhīmasenaḥ 09,016.027a tam agraṇīḥ sarvadhanurdharāṇām; ekaṃ carantaṃ samare 'tivegam 09,016.027c bhīmaḥ śatena vyakirac charāṇāṃ; mādrīputraḥ sahadevas tathaiva 09,016.028a taiḥ sāyakair mohitaṃ vīkṣya śalyaṃ; bhīmaḥ śarair asya cakarta varma 09,016.028b*0092_01 bhīmaḥ śarair niśitais tigmatejaiḥ 09,016.028b*0092_02 śilīmukhair asya cakarta varma 09,016.028c sa bhīmasenena nikṛttavarmā; madrādhipaś carma sahasratāram 09,016.029a pragṛhya khaḍgaṃ ca rathān mahātmā; praskandya kuntīsutam abhyadhāvat 09,016.029c chittvā ratheṣāṃ nakulasya so 'tha; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalo 'bhyadhāvat 09,016.030a taṃ cāpi rājānam athotpatantaṃ; kruddhaṃ yathaivāntakam āpatantam 09,016.030c dhṛṣṭadyumno draupadeyāḥ śikhaṇḍī; śineś ca naptā sahasā parīyuḥ 09,016.031a athāsya carmāpratimaṃ nyakṛntad; bhīmo mahātmā daśabhiḥ pṛṣatkaḥ 09,016.031c khaḍgaṃ ca bhallair nicakarta muṣṭau; nadan prahṛṣṭas tava sainyamadhye 09,016.032a tat karma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭās; te pāṇḍavānāṃ pravarā rathaughāḥ 09,016.032c nādaṃ ca cakrur bhṛśam utsmayantaḥ; śaṅkhāṃś ca dadhmuḥ śaśisaṃnikāśān 09,016.033a tenātha śabdena vibhīṣaṇena; tavābhitaptaṃ balam aprahṛṣṭam 09,016.033c svedābhibhūtaṃ rudhirokṣitāṅgaṃ; visaṃjñakalpaṃ ca tathā viṣaṇṇam 09,016.034a sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇo; bhīmāgragaiḥ pāṇḍavayodhamukhyaiḥ 09,016.034c yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena; siṃho yathā mṛgahetoḥ prayātaḥ 09,016.035a sa dharmarājo nihatāśvasūtaṃ; krodhena dīptajvalanaprakāśam 09,016.035c dṛṣṭvā tu madrādhipatiṃ sa tūrṇaṃ; samabhyadhāvat tam ariṃ balena 09,016.036a govindavākyaṃ tvaritaṃ vicintya; dadhre matiṃ śalyavināśanāya 09,016.036c sa dharmarājo nihatāśvasūte; rathe tiṣṭhañ śaktim evābhikāṅkṣan 09,016.037a tac cāpi śalyasya niśamya karma; mahātmano bhāgam athāvaśiṣṭam 09,016.037c smṛtvā manaḥ śalyavadhe yatātmā; yathoktam indrāvarajasya cakre 09,016.038a sa dharmarājo maṇihemadaṇḍāṃ; jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśām 09,016.038c netre ca dīpte sahasā vivṛtya; madrādhipaṃ kruddhamanā niraikṣat 09,016.039a nirīkṣito vai naradeva rājñā; pūtātmanā nirhṛtakalmaṣeṇa 09,016.039c abhūn na yad bhasmasān madrarājas; tad adbhutaṃ me pratibhāti rājan 09,016.040a tatas tu śaktiṃ rucirogradaṇḍāṃ; maṇipravālojjvalitāṃ pradīptām 09,016.040c cikṣepa vegāt subhṛśaṃ mahātmā; madrādhipāya pravaraḥ kurūṇām 09,016.041a dīptām athaināṃ mahatā balena; savisphuliṅgāṃ sahasā patantīm 09,016.041c praikṣanta sarve kuravaḥ sametā; yathā yugānte mahatīm ivolkām 09,016.042a tāṃ kālarātrīm iva pāśahastāṃ; yamasya dhātrīm iva cograrūpām 09,016.042c sabrahmadaṇḍapratimām amoghāṃ; sasarja yatto yudhi dharmarājaḥ 09,016.043a gandhasrag agryāsanapānabhojanair; abhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ prayatnāt 09,016.043c saṃvartakāgnipratimāṃ jvalantīṃ; kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrām 09,016.044a īśānahetoḥ pratinirmitāṃ tāṃ; tvaṣṭrā ripūṇām asudehabhakṣām 09,016.044c bhūmyantarikṣādijalāśayāni; prasahya bhūtāni nihantum īśām 09,016.045a ghaṇṭāpatākāmaṇivajrabhājaṃ; vaiḍūryacitrāṃ tapanīyadaṇḍām 09,016.045c tvaṣṭrā prayatnān niyamena kḷptāṃ; brahmadviṣām antakarīm amoghām 09,016.046a balaprayatnād adhirūḍhavegāṃ; mantraiś ca ghorair abhimantrayitvā 09,016.046c sasarja mārgeṇa ca tāṃ pareṇa; vadhāya madrādhipates tadānīm 09,016.047a hato 'sy asāv ity abhigarjamāno; rudro 'ntakāyāntakaraṃ yatheṣum 09,016.047c prasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ; krodhena nṛtyann iva dharmarājaḥ 09,016.047d*0093_01 sphuratprabhāmaṇḍalam aṃśujālair 09,016.047d*0093_02 dharmātmajo madravināśakāle 09,016.047d*0093_03 puratrayaproddharaṇe purastān 09,016.047d*0093_04 māheśvaraṃ rūpam abhūt tadānīm 09,016.047d*0093_05 āvartanākuñcitabāhudaṇḍaḥ 09,016.047d*0093_06 saṃdhyāvihārī tanuvṛttamadhyaḥ 09,016.047d*0093_07 viśālavakṣā bhagavān haro yathā 09,016.047d*0093_08 sudurnirīkṣyo 'bhavad arjunāgrajaḥ 09,016.048a tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ sa śaktiṃ; yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām 09,016.048c pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ; samyag ghutām agnir ivājyadhārām 09,016.049a sā tasya marmāṇi vidārya śubhram; uro viśālaṃ ca tathaiva varma 09,016.049c viveśa gāṃ toyam ivāprasaktā; yaśo viśālaṃ nṛpater dahantī 09,016.050a nāsākṣikarṇāsyaviniḥsṛtena; prasyandatā ca vraṇasaṃbhavena 09,016.050c saṃsiktagātro rudhireṇa so 'bhūt; krauñco yathā skandahato mahādriḥ 09,016.051a prasārya bāhū sa rathād gato gāṃ; saṃchinnavarmā kurunandanena 09,016.051c mahendravāhapratimo mahātmā; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya 09,016.052a bāhū prasāryābhimukho dharmarājasya madrarāṭ 09,016.052b*0094_01 bāhū prasāryābhimukho 'titūrṇaṃ 09,016.052b*0094_02 sa dharmarājasya samīpamadra(?dri)rāṭ 09,016.052c tato nipatito bhūmāv indradhvaja ivocchritaḥ 09,016.053a sa tathā bhinnasarvāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ 09,016.053c pratyudgata iva premṇā bhūmyā sa narapuṃgavaḥ 09,016.054a priyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivorasi 09,016.054c ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ priyāṃ kāntām iva prabhuḥ 09,016.054e sarvair aṅgaiḥ samāśliṣya prasupta iva so 'bhavat 09,016.055a dharmye dharmātmanā yuddhe nihato dharmasūnunā 09,016.055c samyag ghuta iva sviṣṭaḥ praśānto 'gnir ivādhvare 09,016.056a śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipraviddhāyudhadhvajam 09,016.056c saṃśāntam api madreśaṃ lakṣmīr naiva vyamuñcata 09,016.057a tato yudhiṣṭhiraś cāpam ādāyendradhanuṣprabham 09,016.057c vyadhamad dviṣataḥ saṃkhye khagarāḍ iva pannagān 09,016.057e dehāsūn niśitair bhallai ripūṇāṃ nāśayan kṣaṇāt 09,016.058a tataḥ pārthasya bāṇaughair āvṛtāḥ sainikās tava 09,016.058c nimīlitākṣāḥ kṣiṇvanto bhṛśam anyonyam arditāḥ 09,016.058e saṃnyastakavacā dehair vipatrāyudhajīvitāḥ 09,016.059a tataḥ śalye nipatite madrarājānujo yuvā 09,016.059c bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī pāṇḍavam abhyayāt 09,016.060a vivyādha ca naraśreṣṭho nārācair bahubhis tvaran 09,016.060c hatasyāpacitiṃ bhrātuś cikīrṣur yuddhadurmadaḥ 09,016.061a taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhir dharmarājas tvarann iva 09,016.061c kārmukaṃ cāsya ciccheda kṣurābhyāṃ dhvajam eva ca 09,016.062a tato 'sya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca 09,016.062c pramukhe vartamānasya bhallenāpāharac chiraḥ 09,016.062d*0095_01 śiraś ciccheda bāṇena bhallena nataparvaṇā 09,016.063a sakuṇḍalaṃ tad dadṛśe patamānaṃ śiro rathāt 09,016.063c puṇyakṣayam iva prāpya patantaṃ svargavāsinam 09,016.064a tasyāpakṛṣṭaśīrṣaṃ tac charīraṃ patitaṃ rathāt 09,016.064c rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyam abhajyata 09,016.065a vicitrakavace tasmin hate madranṛpānuje 09,016.065c hāhākāraṃ vikurvāṇāḥ kuravo vipradudruvuḥ 09,016.066a śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakās tyaktajīvitāḥ 09,016.066c vitresuḥ pāṇḍavabhayād rajodhvastās tathā bhṛśam 09,016.067a tāṃs tathā bhajyatas trastān kauravān bharatarṣabha 09,016.067b*0096_01 tat sainyaṃ tava putrasya vidrutaṃ sarvato bhayāt 09,016.067c śiner naptā kiran bāṇair abhyavartata sātyakiḥ 09,016.068a tam āyāntaṃ maheṣvāsam aprasahyaṃ durāsadam 09,016.068c hārdikyas tvarito rājan pratyagṛhṇād abhītavat 09,016.069a tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāv aparājitau 09,016.069c hārdikyaḥ sātyakiś caiva siṃhāv iva madotkaṭau 09,016.070a iṣubhir vimalābhāsaiś chādayantau parasparam 09,016.070c arcirbhir iva sūryasya divākarasamaprabhau 09,016.071a cāpamārgabaloddhūtān mārgaṇān vṛṣṇisiṃhayoḥ 09,016.071c ākāśe samapaśyāma pataṃgān iva śīghragān 09,016.072a sātyakiṃ daśabhir viddhvā hayāṃś cāsya tribhiḥ śaraiḥ 09,016.072c cāpam ekena ciccheda hārdikyo nataparvaṇā 09,016.073a tan nikṛttaṃ dhanuḥ śreṣṭham apāsya śinipuṃgavaḥ 09,016.073c anyad ādatta vegena vegavattaram āyudham 09,016.074a tad ādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām 09,016.074c hārdikyaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 09,016.075a tato rathaṃ yugeṣāṃ ca chittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ 09,016.075c aśvāṃs tasyāvadhīt tūrṇam ubhau ca pārṣṇisārathī 09,016.075d*0097_01 hārdikyaṃ virathaṃ dṛṣṭvā kṛpaḥ śāradvataḥ prabho 09,016.075d*0097_02 apovāha tataḥ kṣipraṃ ratham āropya vīryavān 09,016.076a madrarāje hate rājan virathe kṛtavarmaṇi 09,016.076c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,016.077a tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasā vṛte 09,016.077c balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ tat tadāsīt parāṅmukham 09,016.078a tato muhūrtāt te 'paśyan rajo bhaumaṃ samutthitam 09,016.078c vividhaiḥ śoṇitasrāvaiḥ praśāntaṃ puruṣarṣabha 09,016.078d*0098_01 vividhān saritaś coghāñ śoṇitasya viśāṃ pate 09,016.079a tato duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalam antikāt 09,016.079c javenāpatataḥ pārthān ekaḥ sarvān avārayat 09,016.080a pāṇḍavān sarathān dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,016.080c ānartaṃ ca durādharṣaṃ śitair bāṇair avākirat 09,016.081a taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyum ivāgatam 09,016.081c athānyaṃ ratham āsthāya hārdikyo 'pi nyavartata 09,016.081d*0099_01 pragṛhya ca dhanur ghoram abhyadhāvad yudhiṣṭhiram 09,016.082a tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ 09,016.082c caturbhir nijaghānāśvān patribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ 09,016.082e vivyādha gautamaṃ cāpi ṣaḍbhir bhallaiḥ sutejanaiḥ 09,016.083a aśvatthāmā tato rājñā hatāśvaṃ virathīkṛtam 09,016.083c samapovāha hārdikyaṃ svarathena yudhiṣṭhirāt 09,016.084a tataḥ śāradvato 'ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram 09,016.084c vivyādha cāśvān niśitais tasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ 09,016.085a evam etan mahārāja yuddhaśeṣam avartata 09,016.085c tava durmantrite rājan sahaputrasya bhārata 09,016.086a tasmin maheṣvāsavare viśaste; saṃgrāmamadhye kurupuṃgavena 09,016.086c pārthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ; śaṅkhān pradadhmur hatam īkṣya śalyam 09,016.087a yudhiṣṭhiraṃ ca praśaśaṃsur ājau; purā surā vṛtravadhe yathendram 09,016.087c cakruś ca nānāvidhavādyaśabdān; ninādayanto vasudhāṃ samantāt 09,017.001 saṃjaya uvāca 09,017.001a śalye tu nihate rājan madrarājapadānugāḥ 09,017.001c rathāḥ saptaśatā vīrā niryayur mahato balāt 09,017.002a duryodhanas tu dviradam āruhyācalasaṃnibham 09,017.002c chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaś ca cāmaraiḥ 09,017.002e na gantavyaṃ na gantavyam iti madrān avārayat 09,017.003a duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,017.003c yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ prāviśan balam 09,017.004a te tu śūrā mahārāja kṛtacittāḥ sma yodhane 09,017.004c dhanuḥśabdaṃ mahat kṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ 09,017.005a śrutvā tu nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitam 09,017.005c madrarājapriye yuktair madrakāṇāṃ mahārathaiḥ 09,017.006a ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 09,017.006c pūrayan rathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ 09,017.007a tato 'rjunaś ca bhīmaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,017.007c sātyakiś ca naravyāghro draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,017.008a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ 09,017.008c yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantāt paryavārayan 09,017.009a te samantāt parivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhāḥ 09,017.009c kṣobhayanti sma tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā 09,017.010a purovātena gaṅgeva kṣobhyamānā mahānadī 09,017.010c akṣobhyata tadā rājan pāṇḍūnāṃ dhvajinī punaḥ 09,017.011a praskandya senāṃ mahatīṃ tyaktātmāno mahārathāḥ 09,017.011c vṛkṣān iva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ 09,017.012a bahavaś cukruśus tatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,017.012c bhrātaro vāsya te śūrā dṛśyante neha ke cana 09,017.013a pāñcālānāṃ mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 09,017.013c dhṛṣṭadyumno 'tha śaineyo draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,017.014a evaṃ tān vādinaḥ śūrān draupadeyā mahārathāḥ 09,017.014c abhyaghnan yuyudhānaś ca madrarājapadānugān 09,017.015a cakrair vimathitaiḥ ke cit ke cic chinnair mahādhvajaiḥ 09,017.015c pratyadṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ 09,017.016a ālokya pāṇḍavān yuddhe yodhā rājan samantataḥ 09,017.016c vāryamāṇā yayur vegāt tava putreṇa bhārata 09,017.017a duryodhanas tu tān vīrān vārayām āsa sāntvayan 09,017.017c na cāsya śāsanaṃ kaś cit tatra cakre mahārathaḥ 09,017.018a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 09,017.018c duryodhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamaḥ 09,017.019a kiṃ naḥ saṃprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balam 09,017.019c na yuktam etat samare tvayi tiṣṭhati bhārata 09,017.020a sahitair nāma yoddhavyam ity eṣa samayaḥ kṛtaḥ 09,017.020c atha kasmāt parān eva ghnato marṣayase nṛpa 09,017.021 duryodhana uvāca 09,017.021a vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrur vaco mama 09,017.021c ete hi nihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm 09,017.022 śakunir uvāca 09,017.022*0100_01 vāryamāṇo (sic) mayā pūrvaṃ na kṛtaṃ vacanaṃ tvayā 09,017.022a na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvanty amarṣitāḥ 09,017.022c alaṃ kroddhuṃ tathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣitum 09,017.023a yāmaḥ sarve 'tra saṃbhūya savājirathakuñjarāḥ 09,017.023c paritrātuṃ maheṣvāsān madrarājapadānugān 09,017.024a anyonyaṃ parirakṣāmo yatnena mahatā nṛpa 09,017.024c evaṃ sarve 'nusaṃcintya prayayur yatra sainikāḥ 09,017.025 saṃjaya uvāca 09,017.025a evam uktas tato rājā balena mahatā vṛtaḥ 09,017.025c prayayau siṃhanādena kampayan vai vasuṃdharām 09,017.026a hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata 09,017.026c ity āsīt tumulaḥ śabdas tava sainyasya bhārata 09,017.027a pāṇḍavās tu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugān 09,017.027b*0101_01 paśyatāṃ tava putrāṇāṃ pāṇḍuputrair asaṃbhramam 09,017.027c sahitān abhyavartanta gulmam āsthāya madhyamam 09,017.028a te muhūrtād raṇe vīrā hastāhastaṃ viśāṃ pate 09,017.028c nihatāḥ pratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ 09,017.029a tato naḥ saṃprayātānāṃ hatāmitrās tarasvinaḥ 09,017.029c hṛṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvan sahitāḥ pare 09,017.030a athotthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ 09,017.030c papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam 09,017.031a rathair bhagnair yugākṣaiś ca nihataiś ca mahārathaiḥ 09,017.031c aśvair nipatitaiś caiva saṃchannābhūd vasuṃdharā 09,017.032a vātāyamānais turagair yugāsaktais turaṃgamaiḥ 09,017.032c adṛśyanta mahārāja yodhās tatra raṇājire 09,017.033a bhagnacakrān rathān ke cid avahaṃs turagā raṇe 09,017.033c rathārdhaṃ ke cid ādāya diśo daśa vibabhramuḥ 09,017.033e tatra tatra ca dṛśyante yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ 09,017.034a rathinaḥ patamānāś ca vyadṛśyanta narottama 09,017.034c gaganāt pracyutāḥ siddhāḥ puṇyānām iva saṃkṣaye 09,017.035a nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu ca 09,017.035c asmān āpatataś cāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ 09,017.036a abhyavartanta vegena jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ 09,017.036c bāṇaśabdaravān kṛtvā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 09,017.037a asmāṃs tu punar āsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 09,017.037c śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādān pracukruśuḥ 09,017.038a tato hatam abhiprekṣya madrarājabalaṃ mahat 09,017.038c madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitam 09,017.038e duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,017.039a vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,017.039c diśo bheje 'tha saṃbhrāntaṃ trāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ 09,018.001 saṃjaya uvāca 09,018.001a pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathe 09,018.001c tāvakās tava putrāś ca prāyaśo vimukhābhavan 09,018.002a vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe 'plave 'rṇave 09,018.002c apāre pāram icchanto hate śūre mahātmani 09,018.003a madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ 09,018.003c anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva 09,018.004a vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva 09,018.004c madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā 09,018.005a na saṃdhātum anīkāni na ca rājan parākrame 09,018.005c āsīd buddhir hate śalye tava yodhasya kasya cit 09,018.006a bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata 09,018.006c yad duḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīd viśāṃ pate 09,018.006e tad bhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata 09,018.007a nirāśāś ca jaye tasmin hate śalye mahārathe 09,018.007b*0102_01 nirāśaś ca hate śalye rājā rājan mahāyaśāḥ 09,018.007c hatapravīrā vidhvastā vikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ 09,018.007e madrarāje hate rājan yodhās te prādravan bhayāt 09,018.008a aśvān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ 09,018.008c āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt 09,018.009a dvisāhasrāś ca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ 09,018.009c saṃprādravan hate śalye aṅkuśāṅguṣṭhacoditāḥ 09,018.010a te raṇād bharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravan diśaḥ 09,018.010c dhāvantaś cāpy adṛśyanta śvasamānāḥ śarāturāḥ 09,018.011a tān prabhagnān drutān dṛṣṭvā hatotsāhān parājitān 09,018.011c abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca jayaiṣiṇaḥ 09,018.012a bāṇaśabdaravaś cāpi siṃhanādaś ca puṣkalaḥ 09,018.012c śaṅkhaśabdaś ca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata 09,018.013a dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam 09,018.013c anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 09,018.014a adya rājā satyadhṛtir jitāmitro yudhiṣṭhiraḥ 09,018.014c adya duryodhano hīno dīptayā nṛpatiśriyā 09,018.014d*0103_01 adya diṣṭyā kṣmāśayanaṃ niratāmāmucakṣuṣaḥ (sic) 09,018.014d*0103_02 draupadyā yaś ca saṃkalpaḥ saṃsiddha iti ghuṣyatām 09,018.015a adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 09,018.015c niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām 09,018.016a adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvinām 09,018.016c adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt 09,018.016e adya kṣattur vacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam 09,018.017a adyaprabhṛti pārthāṃś ca preṣyabhūta upācaran 09,018.017b*0104_01 adyaiva ca hi pārthānāṃ yat kṛtaṃ pūrvakarmabhiḥ 09,018.017c vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yat prāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ 09,018.018a adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ 09,018.018c adyārjunadhanurghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge 09,018.018d*0105_01 putrāṇāṃ ca vadhaṃ ghoraṃ bhīmena śroṣyate nṛpaḥ 09,018.019a astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvoś ca balam āhave 09,018.019c adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ 09,018.020a hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye 09,018.020c yat kṛtaṃ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadā 09,018.020e nānyaḥ kartāsti loke tad ṛte bhīmaṃ mahābalam 09,018.021a jānītām adya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam 09,018.021c madrarājaṃ hataṃ śrutvā devair api suduḥsaham 09,018.022a adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau 09,018.022c nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ 09,018.023a kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥ 09,018.023c sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,018.024a draupadyās tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,018.024c śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ 09,018.025a yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ 09,018.025c kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ 09,018.025d*0106_01 lābhas teṣāṃ jayas teṣāṃ kutas teṣāṃ parābhavaḥ 09,018.025d*0106_02 yeṣāṃ nātho hṛṣīkeśaḥ sarvalokavibhur hariḥ 09,018.026a bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānam eva ca 09,018.026c tathānyān nṛpatīn vīrāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,018.027a ko 'nyaḥ śakto raṇe jetum ṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiram 09,018.027c yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśonidhiḥ 09,018.028a ity evaṃ vadamānās te harṣeṇa mahatā yutāḥ 09,018.028c prabhagnāṃs tāvakān rājan sṛñjayāḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 09,018.029a dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān 09,018.029c mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ 09,018.030a tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān 09,018.030c duryodhanas tadā sūtam abravīd utsmayann iva 09,018.031a na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam 09,018.031c jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvān pratipādaya 09,018.032a jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ 09,018.032c notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ 09,018.033a paśya sainyaṃ mahat sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam 09,018.033c sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ 09,018.034a siṃhanādāṃś ca bahuśaḥ śṛṇu ghorān bhayānakān 09,018.034c tasmād yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya 09,018.035a mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu 09,018.035c punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balam ojasā 09,018.036a tac chrutvā tava putrasya śūrāgryasadṛśaṃ vacaḥ 09,018.036c sārathir hemasaṃchannāñ śanair aśvān acodayat 09,018.037a gajāśvarathibhir hīnās tyaktātmānaḥ padātayaḥ 09,018.037c ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire 09,018.038a nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥ 09,018.038c avasthitās tadā yodhāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ 09,018.039a teṣām āpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam 09,018.039c saṃmardaḥ sumahāñ jajñe ghorarūpo bhayānakaḥ 09,018.040a bhīmasenaṃ tadā rājan dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,018.040c balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan 09,018.041a bhīmam evābhyavartanta raṇe 'nye tu padātayaḥ 09,018.041c prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ 09,018.042a āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 09,018.042c dhārtarāṣṭrā vinedur hi nānyāṃ cākathayan kathām 09,018.042d*0107_01 nigṛhītuṃ tadā kruddhāḥ samantāt paryavārayan 09,018.042e parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnus te samantataḥ 09,018.043a sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ 09,018.043c na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ 09,018.044a te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham 09,018.044c nigrahītuṃ pracakrur hi yodhāṃś cānyān avārayan 09,018.045a akrudhyata raṇe bhīmas tais tadā paryavasthitaiḥ 09,018.045c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ 09,018.046a jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,018.046c avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,018.047a rathāśvadvipahīnāṃs tu tān bhīmo gadayā balī 09,018.047b*0108_01 viprahīnarathāśvāṃs tān narān sa puruṣarṣabhaḥ 09,018.047b*0109_01 bhīmaseno gadāpāṇir gadayā vajrakalpayā 09,018.047c ekaviṃśatisāhasrān padātīn avapothayat 09,018.048a hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ 09,018.048c dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirāt pratyadṛśyata 09,018.049a pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ 09,018.049c saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ 09,018.050a nānāpuṣpasrajopetā nānākuṇḍaladhāriṇaḥ 09,018.050c nānājātyā hatās tatra nānādeśasamāgatāḥ 09,018.051a patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahad balam 09,018.051c nikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam 09,018.052a yudhiṣṭhirapurogās tu sarvasainyamahārathāḥ 09,018.052c abhyadhāvan mahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava 09,018.053a te sarve tāvakān dṛṣṭvā maheṣvāsān parāṅmukhān 09,018.053b*0110_01 samabhyadhāvaṃs tvaritā yuddhāya jitakāśinaḥ 09,018.053c nābhyavartanta te putraṃ veleva makarālayam 09,018.054a tad adbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 09,018.054c yad ekaṃ sahitāḥ pārthā na śekur ativartitum 09,018.055a nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane 09,018.055c duryodhanaḥ svakaṃ sainyam abravīd bhṛśavikṣatam 09,018.056a na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā 09,018.056c yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ 09,018.057a alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau 09,018.057c yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet 09,018.058a viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān 09,018.058c anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam 09,018.059a śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ 09,018.059c yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antakaḥ sadā 09,018.059e ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyabruvaḥ 09,018.060a śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam 09,018.060c sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām 09,018.060d*0111_01 martyenāvaśyamartavyaṃ gṛheṣv api kadā cana 09,018.060d*0111_02 yudhyataḥ kṣatradharmeṇa mṛtyur eṣa sanātanaḥ 09,018.060e jitveha sukham āpnoti hataḥ pretya mahat phalam 09,018.061a na yuddhadharmāc chreyān vai panthāḥ svargasya kauravāḥ 09,018.061c acireṇa jitāṃl lokān hato yuddhe samaśnute 09,018.062a śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ 09,018.062c punar evānvavartanta pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,018.063a tān āpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 09,018.063c pratyudyayus tadā pārthā jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ 09,018.064a dhanaṃjayo rathenājāv abhyavartata vīryavān 09,018.064c viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 09,018.065a mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ 09,018.065c javenābhyapatan hṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam 09,019.001 saṃjaya uvāca 09,019.001a saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ 09,019.001c abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahad balam 09,019.002a āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam 09,019.002c dṛptam airāvataprakhyam amitragaṇamardanam 09,019.003a yo 'sau mahābhadrakulaprasūtaḥ; supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam 09,019.003c sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ; sadopavāhyaḥ samareṣu rājan 09,019.003d*0112_01 airāvataṃ daityagaṇān vimṛdnañ 09,019.003d*0112_02 śakro yathā saṃjanayan bhayāni 09,019.004a tam āsthito rājavaro babhūva; yathodayasthaḥ savitā kṣapānte 09,019.004c sa tena nāgapravareṇa rājann; abhyudyayau pāṇḍusutān samantāt 09,019.004e śitaiḥ pṛṣatkair vidadāra cāpi; mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ 09,019.005a tataḥ śarān vai sṛjato mahāraṇe; yodhāṃś ca rājan nayato yamāya 09,019.005b*0113_01 tataḥ śarān vai sṛ[ja]tā nṛpeṇa 09,019.005b*0113_02 yodhāḥ samastā gamitā yamālayam 09,019.005c nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā; yathā purā vajradharasya daityāḥ 09,019.005d*0114_01 airāvaṇasthasya camūvimarde 09,019.005d*0114_02 daityāḥ purā vāsavasyeva rājan 09,019.006a te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāś ca; tam eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt 09,019.006c sahasraśo vai vicarantam ekaṃ; yathā mahendrasya gajaṃ samīpe 09,019.007a saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ; parītakalpaṃ vibabhau samantāt 09,019.007c naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayād; vimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā 09,019.008a tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ; sā pāṇḍavī tena narādhipena 09,019.008c diśaś catasraḥ sahasā pradhāvitā; gajendravegaṃ tam apārayantī 09,019.009a dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ; sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ 09,019.009c apūjayaṃs tatra narādhipaṃ taṃ; dadhmuś ca śaṅkhāñ śaśisaṃnikāśān 09,019.010a śrutvā ninādaṃ tv atha kauravāṇāṃ; harṣād vimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ 09,019.010c senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ; pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt 09,019.011a tatas tu taṃ vai dviradaṃ mahātmā; pratyudyayau tvaramāṇo jayāya 09,019.011c jambho yathā śakrasamāgame vai; nāgendram airāvaṇam indravāhyam 09,019.012a tam āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā; pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ 09,019.012c taṃ vai dvipaṃ preṣayām āsa tūrṇaṃ; vadhāya rājan drupadātmajasya 09,019.013a sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantam; avidhyad arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ 09,019.013c karmāradhautair niśitair jvaladbhir; nārācamukhyais tribhir ugravegaiḥ 09,019.014a tato 'parān pañca śitān mahātmā; nārācamukhyān visasarja kumbhe 09,019.014c sa tais tu viddhaḥ paramadvipo raṇe; tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve 09,019.015a taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ; vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ 09,019.015c tottrāṅkuśaiḥ preṣayām āsa tūrṇaṃ; pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya 09,019.016a dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ; dhṛṣṭadyumnaḥ svarathāc chīghram eva 09,019.016c gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro; bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ 09,019.017a sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya 09,019.017c utkṣipya hastena tadā mahādvipo; vipothayām āsa vasuṃdharātale 09,019.018a pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā; tadārditaṃ nāgavareṇa tena 09,019.018c tam abhyadhāvat sahasā javena; bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineś ca naptā 09,019.019a śaraiś ca vegaṃ sahasā nigṛhya; tasyābhito 'bhyāpatato gajasya 09,019.019c sa saṃgṛhīto rathibhir gajo vai; cacāla tair vāryamāṇaś ca saṃkhye 09,019.020a tataḥ pṛṣatkān pravavarṣa rājā; sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt 09,019.020c tenāśugair vadhyamānā rathaughāḥ; pradudruvus tatra tatas tu sarve 09,019.021a tat karma śālvasya samīkṣya sarve; pāñcālamatsyā nṛpa sṛñjayāś ca 09,019.021c hāhākārair nādayantaḥ sma yuddhe; dvipaṃ samantād rurudhur narāgryāḥ 09,019.022a pāñcālarājas tvaritas tu śūro; gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām 09,019.022c asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī; javena vīro 'nusasāra nāgam 09,019.023a tato 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ; madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam 09,019.023c gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna; pāñcālarājasya sutas tarasvī 09,019.024a sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya; mukhāt prabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan 09,019.024c papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ; kṣitiprakampāc calito yathādriḥ 09,019.025a nipātyamāne tu tadā gajendre; hāhākṛte tava putrasya sainye 09,019.025c sa śālvarājasya śinipravīro; jahāra bhallena śiraḥ śitena 09,019.026a hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena; papāta bhūmau saha nāgarājñā 09,019.026c yathādriśṛṅgaṃ sumahat praṇunnaṃ; vajreṇa devādhipacoditena 09,020.001 saṃjaya uvāca 09,020.001a tasmiṃs tu nihate śūre śālve samitiśobhane 09,020.001c tavābhajyad balaṃ vegād vāteneva mahādrumaḥ 09,020.002a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ 09,020.002c dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ 09,020.003a saṃnivṛttās tu te śūrā dṛṣṭvā sātvatam āhave 09,020.003c śailopamaṃ sthitaṃ rājan kīryamāṇaṃ śarair yudhi 09,020.004a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 09,020.004c nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,020.005a tatrāścaryam abhūd yuddhaṃ sātvatasya paraiḥ saha 09,020.005c yad eko vārayām āsa pāṇḍusenāṃ durāsadām 09,020.006a teṣām anyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare 09,020.006c siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divaḥspṛk sumahān abhūt 09,020.007a tena śabdena vitrastān pāñcālān bharatarṣabha 09,020.007c śiner naptā mahābāhur anvapadyata sātyakiḥ 09,020.007d*0115_01 śatavarmāṇam atyugraṃ mahāvīraṃ mahābalam 09,020.008a sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam 09,020.008c saptabhir niśitair bāṇair anayad yamasādanam 09,020.009a tam āyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñ śarān 09,020.009c javenābhyapatad dhīmān hārdikyaḥ śinipuṃgavam 09,020.010a tau siṃhāv iva nardantau dhanvinau rathināṃ varau 09,020.010c anyonyam abhyadhāvetāṃ śastrapravaradhāriṇau 09,020.011a pāṇḍavāḥ saha pāñcālair yodhāś cānye nṛpottamāḥ 09,020.011c prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,020.012a nārācair vatsadantaiś ca vṛṣṇyandhakamahārathau 09,020.012c abhijaghnatur anyonyaṃ prahṛṣṭāv iva kuñjarau 09,020.013a carantau vividhān mārgān hārdikyaśinipuṃgavau 09,020.013c muhur antardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam 09,020.014a cāpavegabaloddhūtān mārgaṇān vṛṣṇisiṃhayoḥ 09,020.014c ākāśe samapaśyāma pataṃgān iva śīghragān 09,020.015a tam ekaṃ satyakarmāṇam āsādya hṛdikātmajaḥ 09,020.015c avidhyan niśitair bāṇaiś caturbhiś caturo hayān 09,020.016a sa dīrghabāhuḥ saṃkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ 09,020.016c aṣṭābhiḥ kṛtavarmāṇam avidhyat parameṣubhiḥ 09,020.017a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ 09,020.017c sātyakiṃ tribhir āhatya dhanur ekena cicchide 09,020.018a nikṛttaṃ tad dhanuḥśreṣṭham apāsya śinipuṃgavaḥ 09,020.018c anyad ādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ 09,020.019a tad ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām 09,020.019c āropya ca mahāvīryo mahābuddhir mahābalaḥ 09,020.020a amṛṣyamāṇo dhanuṣaś chedanaṃ kṛtavarmaṇā 09,020.020c kupito 'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇam abhyayāt 09,020.021a tataḥ suniśitair bāṇair daśabhiḥ śinipuṃgavaḥ 09,020.021c jaghāna sūtam aśvāṃś ca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ 09,020.022a tato rājan maheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ 09,020.022c hatāśvasūtaṃ saṃprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam 09,020.023a roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlam udyamya māriṣa 09,020.023c cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 09,020.024a tac chūlaṃ sātvato hy ājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ 09,020.024c cūrṇitaṃ pātayām āsa mohayann iva mādhavam 09,020.024e tato 'pareṇa bhallena hṛdy enaṃ samatāḍayat 09,020.025a sa yuddhe yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ 09,020.025c kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharaṇīm anvapadyata 09,020.026a tasmin sātyakinā vīre dvairathe virathīkṛte 09,020.026c samapadyata sarveṣāṃ sainyānāṃ sumahad bhayam 09,020.027a putrasya tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samapadyata 09,020.027c hatasūte hatāśve ca virathe kṛtavarmaṇi 09,020.028a hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtam ariṃdamam 09,020.028c abhyadhāvat kṛpo rājañ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 09,020.029a tam āropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām 09,020.029c apovāha mahābāhus tūrṇam āyodhanād api 09,020.030a śaineye 'dhiṣṭhite rājan virathe kṛtavarmaṇi 09,020.030c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,020.031a tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasāvṛte 09,020.031c tāvakāḥ pradrutā rājan duryodhanam ṛte nṛpam 09,020.032a duryodhanas tu saṃprekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt 09,020.032c javenābhyapatat tūrṇaṃ sarvāṃś caiko nyavārayat 09,020.033a pāṇḍūṃś ca sarvān saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,020.033c śikhaṇḍinaṃ draupadeyān pāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ 09,020.034a kekayān somakāṃś caiva pāñcālāṃś caiva māriṣa 09,020.034c asaṃbhramaṃ durādharṣaḥ śitair astrair avārayat 09,020.035a atiṣṭhad āhave yattaḥ putras tava mahābalaḥ 09,020.035c yathā yajñe mahān agnir mantrapūtaḥ prakāśayan 09,020.035d*0116_01 tathā duryodhano rājā saṃgrāme sarvato 'bhavat 09,020.036a taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyum ivāhave 09,020.036c athānyaṃ ratham āsthāya hārdikyaḥ samapadyata 09,021.001 saṃjaya uvāca 09,021.001a putras tu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥ 09,021.001b*0117_01 durdharaḥ sa pumān kaś cit pāṇḍavān prati bhārata 09,021.001c durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān 09,021.002a tasya bāṇasahasrais tu pracchannā hy abhavan mahī 09,021.002c parāṃś ca siṣice bāṇair dhārābhir iva parvatān 09,021.003a na ca so 'sti pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ mahāhave 09,021.003c hayo gajo ratho vāpi yo 'sya bāṇair avikṣataḥ 09,021.004a yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāṃ pate 09,021.004c sa sa bāṇaiś cito 'bhūd vai putreṇa tava bhārata 09,021.005a yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī 09,021.005c pratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇair mahātmanaḥ 09,021.006a bāṇabhūtām apaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate 09,021.006c duryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā 09,021.007a teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca 09,021.007c eko duryodhano hy āsīt pumān iti matir mama 09,021.008a tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya vikramam 09,021.008c yad ekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata 09,021.009a yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha 09,021.009c bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 09,021.010a nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ 09,021.010c saptabhir draupadeyāṃś ca tribhir vivyādha sātyakim 09,021.010e dhanuś ciccheda bhallena sahadevasya māriṣa 09,021.011a tad apāsya dhanuś chinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavān 09,021.011c abhyadhāvata rājānaṃ pragṛhyānyan mahad dhanuḥ 09,021.011e tato duryodhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,021.012a nakulaś ca tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ 09,021.012c ghorarūpair maheṣvāso vivyādha ca nanāda ca 09,021.013a sātyakiś cāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇā 09,021.013c draupadeyās trisaptatyā dharmarājaś ca saptabhiḥ 09,021.013e aśītyā bhīmasenaś ca śarai rājānam ārdayat 09,021.014a samantāt kīryamāṇas tu bāṇasaṃghair mahātmabhiḥ 09,021.014c na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ 09,021.015a lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥ 09,021.015c ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ 09,021.016a dhārtarāṣṭrās tu rājendra yātvā tu svalpam antaram 09,021.016c apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ 09,021.017a teṣām āpatatāṃ ghoras tumulaḥ samajāyata 09,021.017c kṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭkāle yathā niśi 09,021.018a samāsādya raṇe te tu rājānam aparājitam 09,021.018c pratyudyayur maheṣvāsāḥ pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,021.019a bhīmasenaṃ raṇe kruddhaṃ droṇaputro nyavārayat 09,021.019c tato bāṇair mahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam 09,021.019e nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśas tathā 09,021.020a tāv ubhau krūrakarmāṇāv ubhau bhārata duḥsahau 09,021.020c ghorarūpam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 09,021.020e trāsayantau jagat sarvaṃ jyākṣepavihatatvacau 09,021.021a śakunis tu raṇe vīro yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,021.021c tasyāśvāṃś caturo hatvā subalasya suto vibhuḥ 09,021.021d*0118_01 yantreṇa hanyamānau tu rathāṅgāv api cicchide 09,021.021d*0118_02 maṇḍalāgraṃ dhanuś cāpi niśitāṃs tomarān api 09,021.021d*0118_03 nārācān ardhanārācān supuṇyān mudgarān api 09,021.021d*0118_04 svarṇadaṇḍāṃ ca śaktiṃ ca bhiṇḍipālān parasvadhān 09,021.021d*0118_05 nirundhayan satyadhṛtiṃ kṛtvaitat karma dāruṇam 09,021.021e nādaṃ cakāra balavān sarvasainyāni kampayan 09,021.022a etasminn antare vīraṃ rājānam aparājitam 09,021.022c apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān 09,021.023a athānyaṃ ratham āsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,021.023c śakuniṃ navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 09,021.023e nanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām 09,021.024a tad yuddham abhavac citraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣa 09,021.024c īkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitam 09,021.025a ulūkas tu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadam 09,021.025c abhyadravad ameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ 09,021.026a tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe 09,021.026c śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayat 09,021.027a tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau 09,021.027c yodhayantāv apaśyetāṃ parasparakṛtāgasau 09,021.028a tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanam 09,021.028c yodhayañ śuśubhe rājan balaṃ śakra ivāhave 09,021.029a duryodhano dhanuś chittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 09,021.029b*0119_01 pañcabhir niśitais tīkṣṇaiḥ śarair vivyādha marṣayan 09,021.029c athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,021.030a dhṛṣṭadyumno 'pi samare pragṛhya paramāyudham 09,021.030c rājānaṃ yodhayām āsa paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,021.031a tayor yuddhaṃ mahac cāsīt saṃgrāme bharatarṣabha 09,021.031c prabhinnayor yathā saktaṃ mattayor varahastinoḥ 09,021.032a gautamas tu raṇe kruddho draupadeyān mahābalān 09,021.032c vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,021.033a tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinaḥ 09,021.033c ghorarūpam asaṃvāryaṃ nirmaryādam atīva ca 09,021.034a te ca taṃ pīḍayām āsur indriyāṇīva bāliśam 09,021.034c sa ca tān pratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayad āhave 09,021.035a evaṃ citram abhūd yuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata 09,021.035c utthāyotthāya hi yathā dehinām indriyair vibho 09,021.036a narāś caiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhis tathā 09,021.036c hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhis tathā 09,021.036e saṃkulaṃ cābhavad bhūyo ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,021.037a idaṃ citram idaṃ ghoram idaṃ raudram iti prabho 09,021.037c yuddhāny āsan mahārāja ghorāṇi ca bahūni ca 09,021.038a te samāsādya samare parasparam ariṃdamāḥ 09,021.038c vivyadhuś caiva jaghnuś ca samāsādya mahāhave 09,021.039a teṣāṃ śastrasamudbhūtaṃ rajas tīvram adṛśyata 09,021.039c pravātenoddhataṃ rājan dhāvadbhiś cāśvasādibhiḥ 09,021.040a rathanemisamudbhūtaṃ niḥśvāsaiś cāpi dantinām 09,021.040c rajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau 09,021.040d*0120_01 ekacchāyam ivākāśaṃ samabhūt tatra dhanvinām 09,021.041a rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhīkṛte 09,021.041c saṃchāditābhavad bhūmis te ca śūrā mahārathāḥ 09,021.042a muhūrtād iva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantataḥ 09,021.042c vīraśoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama 09,021.042e upāśāmyat tatas tīvraṃ tad rajo ghoradarśanam 09,021.043a tato 'paśyaṃ mahārāja dvaṃdvayuddhāni bhārata 09,021.043c yathāprāgryaṃ yathājyeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇe 09,021.043e varmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ 09,021.044a śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatām abhūt 09,021.044c mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ 09,022.001 saṃjaya uvāca 09,022.001a vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayānake 09,022.001c abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ 09,022.002a tāṃs tu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathān 09,022.002c putras te yodhayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm 09,022.003a nivṛttāḥ sahasā yodhās tava putrapriyaiṣiṇaḥ 09,022.003c saṃnivṛtteṣu teṣv evaṃ yuddham āsīt sudāruṇam 09,022.004a tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam 09,022.004c pareṣāṃ tava sainye ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 09,022.005a anumānena yudhyante saṃjñābhiś ca parasparam 09,022.005c teṣāṃ kṣayo mahān āsīd yudhyatām itaretaram 09,022.006a tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ 09,022.006c jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrān sarājakān 09,022.007a tribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 09,022.007c caturbhir nijaghānāśvān kalyāṇān kṛtavarmaṇaḥ 09,022.008a aśvatthāmā tu hārdikyam apovāha yaśasvinam 09,022.008c atha śāradvato 'ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram 09,022.009a tato duryodhano rājā rathān saptaśatān raṇe 09,022.009c preṣayad yatra rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,022.010a te rathā rathibhir yuktā manomārutaraṃhasaḥ 09,022.010c abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ prati 09,022.011a te samantān mahārāja parivārya yudhiṣṭhiram 09,022.011c adṛśyaṃ sāyakaiś cakrur meghā iva divākaram 09,022.011d*0121_01 te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ kauravais taṃ tathākṛtam 09,022.012a nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ 09,022.012c rathair agryajavair yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ 09,022.012e ājagmur abhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 09,022.013a tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 09,022.013a*0122_01 **** **** devāsuraraṇopamam 09,022.013a*0122_02 tathānyat sumahac caiva 09,022.013c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 09,022.014a rathān saptaśatān hatvā kurūṇām ātatāyinām 09,022.014c pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punar evābhyavārayan 09,022.015a tatra yuddhaṃ mahac cāsīt tava putrasya pāṇḍavaiḥ 09,022.015c na ca nas tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam 09,022.016a vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ 09,022.016c vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣv itareṣu ca 09,022.017a ninadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiś ca pūritaiḥ 09,022.017b*0123_01 jyāghoṣair yodhamukhyānāṃ talaghoṣaiḥ samaṃtataḥ 09,022.017c utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiś ca garjitena ca dhanvinām 09,022.018a atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu 09,022.018c dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa 09,022.019a saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasaṃbhave 09,022.019c bahvīnām uttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe tathā 09,022.020a nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe 09,022.020c prādurāsan vināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ 09,022.020e cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī 09,022.021a sadaṇḍāḥ solmukā rājañ śīryamāṇāḥ samantataḥ 09,022.021c ulkāḥ petur divo bhūmāv āhatya ravimaṇḍalam 09,022.022a viṣvagvātāḥ prādurāsan nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ 09,022.022c aśrūṇi mumucur nāgā vepathuś cāspṛśad bhṛśam 09,022.023a etān ghorān anādṛtya samutpātān sudāruṇān 09,022.023c punar yuddhāya saṃmantrya kṣatriyās tasthur avyathāḥ 09,022.023e ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ 09,022.024a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 09,022.024b*0124_01 śakuniḥ paramayā śaktyā pāṇḍavaṃ balam ādravat 09,022.024c yudhyadhvam agrato yāvat pṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān 09,022.024d*0125_01 te yāvat pṛṣṭhato hanti pāṇḍavān raṇadurmadān 09,022.025a tato naḥ saṃprayātānāṃ madrayodhās tarasvinaḥ 09,022.025c hṛṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvantāpare tathā 09,022.026a asmāṃs tu punar āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ 09,022.026c śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣair avākiran 09,022.027a tato hataṃ parais tatra madrarājabalaṃ tadā 09,022.027c duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punar āsīt parāṅmukham 09,022.028a gāndhārarājas tu punar vākyam āha tato balī 09,022.028c nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 09,022.028d*0126_01 suranārīratisukhaṃ vimardam evam anyathā 09,022.028d*0126_02 utpāṭitaṃ dvāram etac chrīmat tridaśasadmanaḥ 09,022.028d*0126_03 evam uktvā jagāmāśu śakunis tāṃ punaḥ punaḥ 09,022.028d*0126_04 lakṣadhvajaṃ vasiṣṭhaṃ ca manonilajavaṃ mahat 09,022.029a anīkaṃ daśasāhasram aśvānāṃ bharatarṣabha 09,022.029c āsīd gāndhārarājasya vimalaprāsayodhinām 09,022.030a balena tena vikramya vartamāne janakṣaye 09,022.030c pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkam abhyaghnan niśitaiḥ śaraiḥ 09,022.031a tad abhram iva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ 09,022.031c abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahad balam 09,022.032a tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt 09,022.032c abhyacodayad avyagraḥ sahadevaṃ mahābalam 09,022.033a asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ 09,022.033c senāṃ nisūdayanty eṣa paśya pāṇḍava durmatim 09,022.034a gaccha tvaṃ draupadeyāś ca śakuniṃ saubalaṃ jahi 09,022.034c rathānīkam ahaṃ rakṣye pāñcālasahito 'nagha 09,022.035a gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaś ca saha tvayā 09,022.035c pādātāś ca trisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi 09,022.035d*0127_01 kiranto yatra caivāsmān pariśiṣṭo mahāmate 09,022.035d*0127_02 mamānudhyānamahimā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 09,022.035d*0127_03 na ca śāsanakartānyas tvattas tiṣṭhati kaś cana 09,022.035d*0127_04 yad ājñāpayasīty evam avadat prītimānasaḥ 09,022.036a tato gajāḥ saptaśatāś cāpapāṇibhir āsthitāḥ 09,022.036c pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaś ca vīryavān 09,022.037a pādātāś ca trisāhasrā draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,022.037c raṇe hy abhyadravaṃs te tu śakuniṃ yuddhadurmadam 09,022.038a tatas tu saubalo rājann abhyatikramya pāṇḍavān 09,022.038c jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdhraḥ pratāpavān 09,022.039a aśvārohās tu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām 09,022.039c prāviśan saubalānīkam abhyatikramya tān rathān 09,022.040a te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahad balam 09,022.040c gajamadhye 'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣair avākiran 09,022.041a tad udyatagadāprāsam akāpuruṣasevitam 09,022.041c prāvartata mahad yuddhaṃ rājan durmantrite tava 09,022.042a upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino 'bhavan 09,022.042c na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata 09,022.043a śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha 09,022.043c jyotiṣām iva saṃpātam apaśyan kurupāṇḍavāḥ 09,022.044a ṛṣṭibhir vimalābhiś ca tatra tatra viśāṃ pate 09,022.044c saṃpatantībhir ākāśam āvṛtaṃ bahv aśobhata 09,022.045a prāsānāṃ patatāṃ rājan rūpam āsīt samantataḥ 09,022.045c śalabhānām ivākāśe tadā bharatasattama 09,022.046a rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhair niyantṛbhiḥ 09,022.046c hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.047a anyonyaparipiṣṭāś ca samāsādya parasparam 09,022.047c avikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ 09,022.048a tato 'bhavat tamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛte 09,022.048c tān apākramato 'drākṣaṃ tasmād deśād ariṃdamān 09,022.048e aśvān rājan manuṣyāṃś ca rajasā saṃvṛte sati 09,022.049a bhūmau nipatitāś cānye vamanto rudhiraṃ bahu 09,022.049c keśākeśisamālagnā na śekuś ceṣṭituṃ janāḥ 09,022.050a anyonyam aśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ 09,022.050c mallā iva samāsādya nijaghnur itaretaram 09,022.050e aśvaiś ca vyapakṛṣyanta bahavo 'tra gatāsavaḥ 09,022.051a bhūmau nipatitāś cānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ 09,022.051c tatra tatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ 09,022.052a raktokṣitaiś chinnabhujair apakṛṣṭaśiroruhaiḥ 09,022.052c vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.053a dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīd gantum aśvena kena cit 09,022.053c sāśvārohair hatair aśvair āvṛte vasudhātale 09,022.054a rudhirokṣitasaṃnāhair āttaśastrair udāyudhaiḥ 09,022.054c nānāpraharaṇair ghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ 09,022.054e susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭhasainikaiḥ 09,022.055a sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo 'tha viśāṃ pate 09,022.055c ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chakunis tataḥ 09,022.056a tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam 09,022.056c ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chrāntavāhanam 09,022.057a aśvārohās tu pāṇḍūnām abruvan rudhirokṣitāḥ 09,022.057b*0128_01 śakuniṃ mārayāmo 'dya sahaputraṃ sabāndhavam 09,022.057b*0128_02 tato duryodhanaṃ pāpaṃ pāṇḍavānāṃ prasādataḥ 09,022.057c susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tyaktajīvitāḥ 09,022.058a neha śakyaṃ rathair yoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ 09,022.058c rathān eva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarān api 09,022.058d*0129_01 vayaṃ paścād gamiṣyāmaḥ sahitās tyaktajīvitāḥ 09,022.058d*0129_02 bhṛśaṃ palāyane tasmād upādhiṃ samupāśritāḥ 09,022.059a pratiyāto hi śakuniḥ svam anīkam avasthitaḥ 09,022.059c na punaḥ saubalo rājā yuddham abhyāgamiṣyati 09,022.060a tatas tu draupadeyāś ca te ca mattā mahādvipāḥ 09,022.060c prayayur yatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 09,022.061a sahadevo 'pi kauravya rajomeghe samutthite 09,022.061c ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,022.062a tatas teṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ 09,022.062c pārśvato 'bhyahanat kruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm 09,022.063a tat punas tumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃs tyaktvābhyavartata 09,022.063c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām 09,022.064a te hy anyonyam avekṣanta tasmin vīrasamāgame 09,022.064c yodhāḥ paryapatan rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.065a asibhiś chidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye 09,022.065c prādurāsīn mahāśabdas tālānāṃ patatām iva 09,022.066a vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi 09,022.066c sāyudhānāṃ ca bāhūnām urūṇāṃ ca viśāṃ pate 09,022.066e āsīt kaṭakaṭāśabdaḥ sumahān romaharṣaṇaḥ 09,022.067a nighnanto niśitaiḥ śastrair bhrātṝn putrān sakhīn api 09,022.067c yodhāḥ paripatanti sma yathāmiṣakṛte khagāḥ 09,022.068a anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam 09,022.068c ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti nyaghnan sahasraśaḥ 09,022.069a saṃghātair āsanabhraṣṭair aśvārohair gatāsubhiḥ 09,022.069c hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.070a sphuratāṃ pratipiṣṭānām aśvānāṃ śīghrasāriṇām 09,022.070c stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate 09,022.071a śaktyṛṣṭiprāsaśabdaś ca tumulaḥ samajāyata 09,022.071c bhindatāṃ paramarmāṇi rājan durmantrite tava 09,022.071d*0130_01 evaṃ hi yodhāḥ saṃrabdhāḥ parasparasamāhatāḥ 09,022.072a śramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ 09,022.072c vikṣatāś ca śitaiḥ śastrair abhyavartanta tāvakāḥ 09,022.073a mattā rudhiragandhena bahavo 'tra vicetasaḥ 09,022.073c jaghnuḥ parān svakāṃś caiva prāptān prāptān anantarān 09,022.074a bahavaś ca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛddhinaḥ 09,022.074c bhūmāv abhyapatan rājañ śaravṛṣṭibhir āvṛtāḥ 09,022.075a vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane 'hani 09,022.075c āsīd balakṣayo ghoras tava putrasya paśyataḥ 09,022.076a narāśvakāyasaṃchannā bhūmir āsīd viśāṃ pate 09,022.076c rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 09,022.077a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlais takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,022.077c tāvakāḥ pāṇḍavāś caiva nābhyavartanta bhārata 09,022.078a praharanto yathāśakti yāvat prāṇasya dhāraṇam 09,022.078c yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ vraṇaiḥ 09,022.079a śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata 09,022.079c udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitam 09,022.080a athotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa 09,022.080c tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalam āviśan 09,022.081a mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,022.081c alpāvaśiṣṭais turagair abhyavartata saubalaḥ 09,022.082a tato 'bhyadhāvaṃs tvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛddhinaḥ 09,022.082c padātayaś ca nāgāś ca sādinaś codyatāyudhāḥ 09,022.083a koṣṭakīkṛtya cāpy enaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ 09,022.083c śastrair nānāvidhair jaghnur yuddhapāraṃ titīrṣavaḥ 09,022.083d*0131_01 drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā tava putrasya paśyataḥ 09,022.084a tvadīyās tāṃs tu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutān 09,022.084c sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavān abhidudruvuḥ 09,022.085a ke cit padātayaḥ padbhir muṣṭibhiś ca parasparam 09,022.085c nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrās tato 'patan 09,022.086a rathebhyo rathinaḥ petur dvipebhyo hastisādinaḥ 09,022.086c vimānebhya iva bhraṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayād yathā 09,022.087a evam anyonyam āyastā yodhā jaghnur mahāmṛdhe 09,022.087c pitṝn bhrātṝn vayasyāṃś ca putrān api tathāpare 09,022.088a evam āsīd amaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama 09,022.088c prāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe 09,023.001 saṃjaya uvāca 09,023.001a tasmiñ śabde mṛdau jāte pāṇḍavair nihate bale 09,023.001c aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭair upāvartata saubalaḥ 09,023.002a sa yātvā vāhinīṃ tūrṇam abravīt tvarayan yudhi 09,023.002c yudhyadhvam iti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punar ariṃdamaḥ 09,023.002e apṛcchat kṣatriyāṃs tatra kva nu rājā mahārathaḥ 09,023.003a śakunes tu vacaḥ śrutvā ta ūcur bharatarṣabha 09,023.003c asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ 09,023.004a yatraitat sumahac chatraṃ pūrṇacandrasamaprabham 09,023.004c yatraite satalatrāṇā rathās tiṣṭhanti daṃśitāḥ 09,023.005a yatraiṣa śabdas tumulaḥ parjanyaninadopamaḥ 09,023.005c tatra gaccha drutaṃ rājaṃs tato drakṣyasi kauravam 09,023.006a evam uktas tu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalas tadā 09,023.006c prayayau tatra yatrāsau putras tava narādhipa 09,023.006e sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samareṣv anivartibhiḥ 09,023.007a tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam 09,023.007c sarathāṃs tāvakān sarvān harṣayañ śakunis tataḥ 09,023.008a duryodhanam idaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 09,023.008c kṛtakāryam ivātmānaṃ manyamāno 'bravīn nṛpam 09,023.009a jahi rājan rathānīkam aśvāḥ sarve jitā mayā 09,023.009c nātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ 09,023.010a hate tasmin rathānīke pāṇḍavenābhipālite 09,023.010c gajān etān haniṣyāmaḥ padātīṃś cetarāṃs tathā 09,023.011a śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥ 09,023.011c javenābhyapatan hṛṣṭāḥ pāṇḍavānām anīkinīm 09,023.012a sarve vivṛtatūṇīrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ 09,023.012c śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,023.013a tato jyātalanirghoṣaḥ punar āsīd viśāṃ pate 09,023.013c prādurāsīc charāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ 09,023.014a tān samīpagatān dṛṣṭvā javenodyatakārmukān 09,023.014c uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 09,023.015a codayāśvān asaṃbhrāntaḥ praviśaitad balārṇavam 09,023.015c antam adya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 09,023.016a aṣṭādaśa dināny adya yuddhasyāsya janārdana 09,023.016c vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam 09,023.017a anantakalpā dhvajinī bhūtvā hy eṣāṃ mahātmanām 09,023.017c kṣayam adya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham 09,023.018a samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava 09,023.018c asmān āsādya saṃjātaṃ goṣpadopamam acyuta 09,023.019a hate bhīṣme ca saṃdadhyāc chivaṃ syād iha mādhava 09,023.019c na ca tat kṛtavān mūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ 09,023.020a uktaṃ bhīṣmeṇa yad vākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhava 09,023.020c tac cāpi nāsau kṛtavān vītabuddhiḥ suyodhanaḥ 09,023.021a tasmiṃs tu patite bhīṣme pracyute pṛthivītale 09,023.021c na jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddham avartata 09,023.021d*0132_01 hate droṇe ca karṇe ca bhūriśravasi saṃgare 09,023.021d*0132_02 duḥśāsane ca śālve ca śalye ca saparicchade 09,023.021d*0132_03 bhagadatte ca vīrendre naivāśāmyata hā raṇaḥ 09,023.021d*0132_04 yena bhīṣmas tathā droṇaḥ kṛpo vidura eva ca 09,023.021d*0132_05 pitā mātā śamasyārthe pratyākhyātās tu pāpinā 09,023.022a mūḍhāṃs tu sarvathā manye dhārtarāṣṭrān subāliśān 09,023.022c patite śaṃtanoḥ putre ye 'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ 09,023.023a anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ vare 09,023.023c rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam 09,023.023d*0133_01 rādheye sūtaputre ca naiva śāmyati vaiśasam 09,023.024a alpāvaśiṣṭe sainye 'smin sūtaputre ca pātite 09,023.024c saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam 09,023.025a śrutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca paurave 09,023.025c śrutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasam 09,023.026a bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana 09,023.026c āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam 09,023.027a jayadrathe ca nihate rākṣase cāpy alāyudhe 09,023.027c bāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam 09,023.028a bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇe 09,023.028b*0134_01 nānādeśasamutthe ca hate sainye pṛthagvidhe 09,023.028c duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam 09,023.029a dṛṣṭvā ca nihatāñ śūrān pṛthaṅ māṇḍalikān nṛpān 09,023.029c balinaś ca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasam 09,023.030a akṣauhiṇīpatīn dṛṣṭvā bhīmasenena pātitān 09,023.030c mohād vā yadi vā lobhān naivāśāmyata vaiśasam 09,023.030d*0135_01 hatapravīrāṃ vidhvastāṃ dṛṣṭvā cemāṃ camūṃ raṇe 09,023.030d*0135_02 alambuse ca nihate naiva śāmyati vaiśasam 09,023.030d*0135_03 bhrātṝn vinihatān dṛṣṭvā vayasyān mātulān api 09,023.030d*0135_04 putrān vinihatān saṃkhye naiva śāmyati vaiśasam 09,023.031a ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥ 09,023.031c nirarthakaṃ mahad vairaṃ kuryād anyaḥ suyodhanāt 09,023.031d*0136_01 nṛpapravīrān vidhvastān dṛṣṭvā cemāṃ mahācamūm 09,023.032a guṇato 'bhyadhikaṃ jñātvā balataḥ śauryato 'pi vā 09,023.032c amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānan prājño hitāhitam 09,023.033a yan na tasya mano hy āsīt tvayoktasya hitaṃ vacaḥ 09,023.033c praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ so 'nyasya śṛṇuyāt katham 09,023.034a yena śāṃtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca 09,023.034c pratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajam 09,023.035a maurkhyād yena pitā vṛddhaḥ pratyākhyāto janārdana 09,023.035c tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī 09,023.035e pratyākhyātā hy asatkṛtya sa kasmai rocayed vacaḥ 09,023.036a kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana 09,023.036c tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiś caiva viśāṃ pate 09,023.036e naiṣa dāsyati no rājyam iti me matir acyuta 09,023.037a ukto 'haṃ bahuśas tāta vidureṇa mahātmanā 09,023.037c na jīvan dāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana 09,023.038a yāvat prāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada 09,023.038c tāvad yuṣmāsv apāpeṣu pracariṣyati pātakam 09,023.039a na sa yukto 'nyathā jetum ṛte yuddhena mādhava 09,023.039c ity abravīt sadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ 09,023.040a tat sarvam adya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ 09,023.040c yad uktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā 09,023.041a yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyād yathātatham 09,023.041c avāmanyata durbuddhir dhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ 09,023.042a uktaṃ hi bahubhiḥ siddhair jātamātre suyodhane 09,023.042c enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati 09,023.043a tad idaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana 09,023.043c kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam 09,023.044a so 'dya sarvān raṇe yodhān nihaniṣyāmi mādhava 09,023.044c kṣatriyeṣu hateṣv āśu śūnye ca śibire kṛte 09,023.045a vadhāya cātmano 'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati 09,023.045c tad antaṃ hi bhaved vairam anumānena mādhava 09,023.046a evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayan prajñayā svayā 09,023.046c vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ 09,023.047a saṃyāhi bhāratīṃ vīra yāvad dhanmi śitaiḥ śaraiḥ 09,023.047c duryodhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge 09,023.048a kṣemam adya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava 09,023.048c hatvaitad durbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 09,023.049 saṃjaya uvāca 09,023.049a abhīśuhasto dāśārhas tathoktaḥ savyasācinā 09,023.049c tad balaugham amitrāṇām abhītaḥ prāviśad raṇe 09,023.050a śarāsanavaraṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṃvṛtam 09,023.050c gadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumam 09,023.051a hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ 09,023.051c vyacarat tatra govindo rathenātipatākinā 09,023.052a te hayāḥ pāṇḍurā rājan vahanto 'rjunam āhave 09,023.052c dikṣu sarvāsv adṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ 09,023.053a tataḥ prāyād rathenājau savyasācī paraṃtapaḥ 09,023.053c kirañ śaraśatāṃs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ 09,023.054a prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,023.054c iṣubhiś chādyamānānāṃ samare savyasācinā 09,023.055a asajjantas tanutreṣu śaraughāḥ prāpatan bhuvi 09,023.055c indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ 09,023.056a narān nāgān samāhatya hayāṃś cāpi viśāṃ pate 09,023.056c apatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghoṣiṇaḥ 09,023.057a āsīt sarvam avacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 09,023.057c na prājñāyanta samare diśo vā pradiśo 'pi vā 09,023.058a sarvam āsīj jagat pūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ 09,023.058c rukmapuṅkhais tailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 09,023.059a te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ 09,023.059c samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,023.060a śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalann iva bhārata 09,023.060c dadāha samare yodhān kakṣam agnir iva jvalan 09,023.061a yathā vanānte vanapair visṛṣṭaḥ; kakṣaṃ dahet kṛṣṇagatiḥ saghoṣaḥ 09,023.061c bhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ; bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī 09,023.062a evaṃ sa nārācagaṇapratāpī; śarārcir uccāvacatigmatejāḥ 09,023.062c dadāha sarvāṃ tava putrasenām; amṛṣyamāṇas tarasā tarasvī 09,023.063a tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjan vai varmasu rukmapuṅkhāḥ 09,023.063c na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ; nare haye vā paramadvipe vā 09,023.064a anekarūpākṛtibhir hi bāṇair; mahārathānīkam anupraviśya 09,023.064c sa eva ekas tava putrasenāṃ; jaghāna daityān iva vajrapāṇiḥ 09,023.064c*0137_01 dhanaṃjayaḥ saṃyati sāyakair vā 09,024.001 saṃjaya uvāca 09,024.001a asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 09,024.001c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,024.002a indrāśanisamasparśān aviṣahyān mahaujasaḥ 09,024.002c visṛjan dṛśyate bāṇān dhārā muñcann ivāmbudaḥ 09,024.003a tat sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā 09,024.003c saṃpradudrāva saṃgrāmāt tava putrasya paśyataḥ 09,024.003d*0138_01 pitṝn bhrātṝn parityajya vayasyān api cāpare 09,024.004a hatadhuryā rathāḥ ke cid dhatasūtās tathāpare 09,024.004c bhagnākṣayugacakreṣāḥ ke cid āsan viśāṃ pate 09,024.005a anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇās tathānye śarapīḍitāḥ 09,024.005c akṣatā yugapat ke cit prādravan bhayapīḍitāḥ 09,024.006a ke cit putrān upādāya hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ 09,024.006c vicukruśuḥ pitṝn anye sahāyān apare punaḥ 09,024.007a bāndhavāṃś ca naravyāghra bhrātṝn saṃbandhinas tathā 09,024.007c dudruvuḥ ke cid utsṛjya tatra tatra viśāṃ pate 09,024.008a bahavo 'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ 09,024.008c niṣṭanantaḥ sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ 09,024.009a tān anye ratham āropya samāśvāsya muhūrtakam 09,024.009c viśrāntāś ca vitṛṣṇāś ca punar yuddhāya jagmire 09,024.010a tān apāsya gatāḥ ke cit punar eva yuyutsavaḥ 09,024.010c kurvantas tava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ 09,024.011a pānīyam apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam 09,024.011c varmāṇi ca samāropya ke cid bharatasattama 09,024.012a samāśvāsyāpare bhrātṝn nikṣipya śibire 'pi ca 09,024.012c putrān anye pitṝn anye punar yuddham arocayan 09,024.013a sajjayitvā rathān ke cid yathāmukhyaṃ viśāṃ pate 09,024.013c āplutya pāṇḍavānīkaṃ punar yuddham arocayan 09,024.014a te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire 09,024.014c trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ 09,024.015a āgamya sahasā ke cid rathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ 09,024.015c pāṇḍavānām anīkeṣu dhṛṣṭadyumnam ayodhayan 09,024.016a dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 09,024.016c nākuliś ca śatānīko rathānīkam ayodhayan 09,024.017a pāñcālyas tu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 09,024.017c abhyadravat susaṃrabdhas tāvakān hantum udyataḥ 09,024.017d*0139_01 abhyayus tāvakān yuddhe śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,024.018a tatas tv āpatatas tasya tava putro janādhipa 09,024.018c bāṇasaṃghān anekān vai preṣayām āsa bhārata 09,024.018d*0140_01 ekaikaṃ daśabhir bāṇair avidhyad bharatarṣabhaḥ 09,024.019a dhṛṣṭadyumnas tato rājaṃs tava putreṇa dhanvinā 09,024.019c nārācair bahubhiḥ kṣipraṃ bāhvor urasi cārpitaḥ 09,024.019c*0141_01 nārācair ardhanārācair bahubhiḥ kṣiprakāribhiḥ 09,024.019d*0142_01 vatsadantaiś ca bāṇaiś ca karmāraparimārjitaiḥ 09,024.019d*0142_02 aśvāṃś ca caturo hatvā 09,024.020a so 'tividdho maheṣvāsas tottrārdita iva dvipaḥ 09,024.020c tasyāśvāṃś caturo bāṇaiḥ preṣayām āsa mṛtyave 09,024.020e sāratheś cāsya bhallena śiraḥ kāyād apāharat 09,024.021a tato duryodhano rājā pṛṣṭham āruhya vājinaḥ 09,024.021c apākrāmad dhataratho nātidūram ariṃdamaḥ 09,024.022a dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ svam anīkaṃ mahābalaḥ 09,024.022c tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ 09,024.023a tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ 09,024.023c pāṇḍavān rathinaḥ pañca samantāt paryavārayan 09,024.024a te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata 09,024.024c aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanair iva 09,024.025a tato 'rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ 09,024.025c viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 09,024.026a taiḥ samantāt parivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ 09,024.026c nārācair vimalais tīkṣṇair gajānīkam apothayat 09,024.027a tatraikabāṇanihatān apaśyāma mahāgajān 09,024.027c patitān pātyamānāṃś ca vibhinnān savyasācinā 09,024.028a bhīmasenas tu tān dṛṣṭvā nāgān mattagajopamaḥ 09,024.028c kareṇa gṛhya mahatīṃ gadām abhyapatad balī 09,024.028e avaplutya rathāt tūrṇaṃ daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,024.029a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham 09,024.029c vitresus tāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 09,024.029e āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare 09,024.030a gadayā bhīmasenena bhinnakumbhān rajasvalān 09,024.030b*0143_01 pātyamānān prapaśyāma līnakumbhān kṣaradvraṇān 09,024.030c dhāvamānān apaśyāma kuñjarān parvatopamān 09,024.031a pradhāvya kuñjarās te tu bhīmasenagadāhatāḥ 09,024.031c petur ārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ 09,024.032a tān bhinnakumbhān subahūn dravamāṇān itas tataḥ 09,024.032c patamānāṃś ca saṃprekṣya vitresus tava sainikāḥ 09,024.033a yudhiṣṭhiro 'pi saṃkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,024.033c gṛdhrapakṣaiḥ śitair bāṇair jaghnur vai gajayodhinaḥ 09,024.034a dhṛṣṭadyumnas tu samare parājitya narādhipam 09,024.034c apakrānte tava sute hayapṛṣṭhaṃ samāśrite 09,024.035a dṛṣṭvā ca pāṇḍavān sarvān kuñjaraiḥ parivāritān 09,024.035c dhṛṣṭadyumno mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 09,024.035e putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarān yayau 09,024.036a adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanam ariṃdamam 09,024.036c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,024.036e apṛcchan kṣatriyāṃs tatra kva nu duryodhano gataḥ 09,024.037a apaśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye 09,024.037c manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ 09,024.037e viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam 09,024.038a āhuḥ ke cid dhate sūte prayāto yatra saubalaḥ 09,024.038c apare tv abruvaṃs tatra kṣatriyā bhṛśavikṣatāḥ 09,024.039a duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati 09,024.039c yudhyadhvaṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati 09,024.039d*0144_01 tatas te kṣatriyāḥ sarve svadharmeṣu vyavasthitāḥ 09,024.040a te kṣatriyāḥ kṣatair gātrair hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ 09,024.040c śaraiḥ saṃpīḍyamānāś ca nātivyaktam ivābruvan 09,024.041a idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ 09,024.041c ete sarve gajān hatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ 09,024.042a śrutvā tu vacanaṃ teṣām aśvatthāmā mahābalaḥ 09,024.042c hitvā pāñcālarājasya tad anīkaṃ durutsaham 09,024.043a kṛpaś ca kṛtavarmā ca prayayur yatra saubalaḥ 09,024.043c rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍhadhanvinaḥ 09,024.044a tatas teṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,024.044c āyayuḥ pāṇḍavā rājan vinighnantaḥ sma tāvakān 09,024.045a dṛṣṭvā tu tān āpatataḥ saṃprahṛṣṭān mahārathān 09,024.045c parākrāntāṃs tato vīrān nirāśāñ jīvite tadā 09,024.045e vivarṇamukhabhūyiṣṭham abhavat tāvakaṃ balam 09,024.046a parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṃ parivāritān 09,024.046c rājan balena dvyaṅgena tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 09,024.047a ātmanāpañcamo 'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha 09,024.047c tasmin deśe vyavasthāpya yatra śāradvataḥ sthitaḥ 09,024.048a saṃprayuddhā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ 09,024.048c dhṛṣṭadyumnaṃ mahānīkaṃ tatra no 'bhūd raṇo mahān 09,024.048e jitās tena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāt tataḥ 09,024.049a athāpaśyaṃ sātyakiṃ tam upāyāntaṃ mahāratham 09,024.049c rathaiś catuḥśatair vīro māṃ cābhyadravad āhave 09,024.050a dhṛṣṭadyumnād ahaṃ muktaḥ kathaṃ cic chrāntavāhanaḥ 09,024.050c patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā 09,024.050e tatra yuddham abhūd ghoraṃ muhūrtam atidāruṇam 09,024.051a sātyakis tu mahābāhur mama hatvā paricchadam 09,024.051c jīvagrāham agṛhṇān māṃ mūrchitaṃ patitaṃ bhuvi 09,024.051d*0145_01 sarve jayāya dhāvanti mayā labdho 'dya saṃjayaḥ 09,024.051d*0145_02 iti bruvāṇaḥ śaineyo rājan mām agrahīt tadā 09,024.052a tato muhūrtād iva tad gajānīkam avadhyata 09,024.052c gadayā bhīmasenena nārācair arjunena ca 09,024.053a pratipiṣṭair mahānāgaiḥ samantāt parvatopamaiḥ 09,024.053c nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānām ajāyata 09,024.053d*0146_01 viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 09,024.054a rathamārgāṃs tataś cakre bhīmaseno mahābalaḥ 09,024.054c pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapakarṣan mahāgajān 09,024.055a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,024.055c apaśyanto rathānīke duryodhanam ariṃdamam 09,024.055e rājānaṃ mṛgayām āsus tava putraṃ mahāratham 09,024.056a parityajya ca pāñcālaṃ prayātā yatra saubalaḥ 09,024.056c rājño 'darśanasaṃvignā vartamāne janakṣaye 09,025.001 saṃjaya uvāca 09,025.001a gajānīke hate tasmin pāṇḍuputreṇa bhārata 09,025.001c vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge 09,025.002a carantaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhīmasenam ariṃdamam 09,025.002c daṇḍahastaṃ yathā kruddham antakaṃ prāṇahāriṇam 09,025.003a sametya samare rājan hataśeṣāḥ sutās tava 09,025.003c adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava 09,025.003e sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenam upādravan 09,025.003f*0147_01 śrutavān saṃjayaś caiva jayatsenaḥ śrutāntakaḥ 09,025.003f*0147_02 durvimocanakaś caiva tathā durviṣaho balī 09,025.003f*0148_01 śrutavarmā śrutarvā ca sujāto durvimocanaḥ 09,025.004a durmarṣaṇo mahārāja jaitro bhūribalo raviḥ 09,025.004b*0149_01 jayatsenaḥ sujātaś ca tathā durviṣaho 'rihā 09,025.004b*0150_01 durvimocananāmā ca duṣpradharṣas tathaiva ca 09,025.004b*0150_02 śrutarvā ca mahābāhuḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 09,025.004c ity ete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ 09,025.004e bhīmasenam abhidrutya rurudhuḥ sarvatodiśam 09,025.005a tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punar āsthitaḥ 09,025.005c mumoca niśitān bāṇān putrāṇāṃ tava marmasu 09,025.006a te kīryamāṇā bhīmena putrās tava mahāraṇe 09,025.006c bhīmasenam apāsedhan pravaṇād iva kuñjaram 09,025.006d*0151_01 bhīmam eva samājaghnuḥ smarantaṃ pūrvakilbiṣam 09,025.007a tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha 09,025.007c kṣurapreṇa pramathyāśu pātayām āsa bhūtale 09,025.008a tato 'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā 09,025.008c śrutāntam avadhīd bhīmas tava putraṃ mahārathaḥ 09,025.009a jayatsenaṃ tato viddhvā nārācena hasann iva 09,025.009c pātayām āsa kauravyaṃ rathopasthād ariṃdamaḥ 09,025.009e sa papāta rathād rājan bhūmau tūrṇaṃ mamāra ca 09,025.010a śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa 09,025.010c śatena gṛdhravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,025.011a tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūribalaṃ ravim 09,025.011c trīn etāṃs tribhir ānarchad viṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ 09,025.012a te hatā nyapatan bhūmau syandanebhyo mahārathāḥ 09,025.012c vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ 09,025.013a tato 'pareṇa tīkṣṇena nārācena paraṃtapaḥ 09,025.013c durvimocanam āhatya preṣayām āsa mṛtyave 09,025.014a sa hataḥ prāpatad bhūmau svarathād rathināṃ varaḥ 09,025.014c gires tu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ 09,025.015a duṣpradharṣaṃ tataś caiva sujātaṃ ca sutau tava 09,025.015c ekaikaṃ nyavadhīt saṃkhye dvābhyāṃ dvābhyāṃ camūmukhe 09,025.015e tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau 09,025.016a tato yatantam aparam abhivīkṣya sutaṃ tava 09,025.016c bhallena yudhi vivyādha bhīmo durviṣahaṃ raṇe 09,025.016e sa papāta hato vāhāt paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,025.017a dṛṣṭvā tu nihatān bhrātṝn bahūn ekena saṃyuge 09,025.017c amarṣavaśam āpannaḥ śrutarvā bhīmam abhyayāt 09,025.018a vikṣipan sumahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 09,025.018c visṛjan sāyakāṃś caiva viṣāgnipratimān bahūn 09,025.019a sa tu rājan dhanuś chittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe 09,025.019c athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat 09,025.020a tato 'nyad dhanur ādāya bhīmaseno mahārathaḥ 09,025.020c avākirat tava sutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 09,025.021a mahad āsīt tayor yuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam 09,025.021c yādṛśaṃ samare pūrvaṃ jambhavāsavayor abhūt 09,025.022a tayos tatra śarair muktair yamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ 09,025.022a*0152_01 **** **** avacchannā dharābhavat 09,025.022c samācchannā dharā sarvā khaṃ ca sarvā diśas tathā 09,025.023a tataḥ śrutarvā saṃkruddho dhanur āyamya sāyakaiḥ 09,025.023c bhīmasenaṃ raṇe rājan bāhvor urasi cārpayat 09,025.024a so 'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā 09,025.024c bhīmaḥ saṃcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ 09,025.025a tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa 09,025.025c sārathiṃ caturaś cāśvān bāṇair ninye yamakṣayam 09,025.026a virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhair lomavāhibhiḥ 09,025.026c avākirad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam 09,025.027a śrutarvā viratho rājann ādade khaḍgacarmaṇī 09,025.027c athāsyādadataḥ khaḍgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat 09,025.027e kṣurapreṇa śiraḥ kāyāt pātayām āsa pāṇḍavaḥ 09,025.028a chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanaḥ 09,025.028c papāta kāyaḥ sa rathād vasudhām anunādayan 09,025.029a tasmin nipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ 09,025.029c abhyadravanta saṃgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ 09,025.030a tān āpatata evāśu hataśeṣād balārṇavāt 09,025.030c daṃśitaḥ pratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān 09,025.030e te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ 09,025.031a tatas tu saṃvṛto bhīmas tāvakair niśitaiḥ śaraiḥ 09,025.031c pīḍayām āsa tān sarvān sahasrākṣa ivāsurān 09,025.032a tataḥ pañcaśatān hatvā savarūthān mahārathān 09,025.032c jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi 09,025.033a hatvā daśa sahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ 09,025.033c vājināṃ ca śatāny aṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate 09,025.034a bhīmasenas tu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃs tava 09,025.034c mene kṛtārtham ātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho 09,025.035a taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān 09,025.035c īkṣituṃ notsahante sma tava sainyāni bhārata 09,025.036a vidrāvya tu kurūn sarvāṃs tāṃś ca hatvā padānugān 09,025.036c dorbhyāṃ śabdaṃ tataś cakre trāsayāno mahādvipān 09,025.037a hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāṃ pate 09,025.037c kiṃciccheṣā mahārāja kṛpaṇā samapadyata 09,026.001 saṃjaya uvāca 09,026.001a duryodhano mahārāja sudarśaś cāpi te sutaḥ 09,026.001c hataśeṣau tadā saṃkhye vājimadhye vyavasthitau 09,026.002a tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam 09,026.002c uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 09,026.003a śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ 09,026.003c gṛhītvā saṃjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṃgavaḥ 09,026.004a pariśrāntaś ca nakulaḥ sahadevaś ca bhārata 09,026.004c yodhayitvā raṇe pāpān dhārtarāṣṭrapadānugān 09,026.005a suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthitāḥ 09,026.005c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś caiva mahārathaḥ 09,026.006a asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ 09,026.006c duryodhanabalaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 09,026.007a asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ 09,026.007c chatreṇa dhriyamāṇena prekṣamāṇo muhur muhuḥ 09,026.008a prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ 09,026.008c enaṃ hatvā śitair bāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 09,026.009a gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptam ariṃdama 09,026.009c yāvan na vidravanty ete tāvaj jahi suyodhanam 09,026.010a yātu kaś cit tu pāñcālyaṃ kṣipram āgamyatām iti 09,026.010c pariśrāntabalas tāta naiṣa mucyeta kilbiṣī 09,026.011a tava hatvā balaṃ sarvaṃ saṃgrāme dhṛtarāṣṭrajaḥ 09,026.011c jitān pāṇḍusutān matvā rūpaṃ dhārayate mahat 09,026.011d*0153_01 yathā daityacamūṃ hatvā purā śakro mahābalaḥ 09,026.012a nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ 09,026.012c dhruvam eṣyati saṃgrāme vadhāyaivātmano nṛpaḥ 09,026.013a evam uktaḥ phalgunas tu kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 09,026.013c dhṛtarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mānada 09,026.013e yāv etāv āsthitau kṛṣṇa tāv adya na bhaviṣyataḥ 09,026.014a hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ 09,026.014c madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ 09,026.015a hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca 09,026.015c rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana 09,026.015e dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ 09,026.016a aśvatthāmā kṛpaś caiva trigartādhipatis tathā 09,026.016c ulūkaḥ śakuniś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,026.017a etad balam abhūc cheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava 09,026.017c mokṣo na nūnaṃ kālād dhi vidyate bhuvi kasya cit 09,026.018a tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam 09,026.018c adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati 09,026.019a na hi me mokṣyate kaś cit pareṣām iti cintaye 09,026.019c ye tv adya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti raṇotkaṭāḥ 09,026.019e tān vai sarvān haniṣyāmi yady api syur amānuṣāḥ 09,026.020a adya yuddhe susaṃkruddho dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram 09,026.020c apaneṣyāmi gāndhāraṃ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ 09,026.021a nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ 09,026.021c sabhāyām aharad dyūte punas tāny āharāmy aham 09,026.022a adya tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ 09,026.022c śrutvā patīṃś ca putrāṃś ca pāṇḍavair nihatān yudhi 09,026.023a samāptam adya vai karma sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati 09,026.023c adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃś ca tyakṣyati 09,026.024a nāpayāti bhayāt kṛṣṇa saṃgrāmād yadi cen mama 09,026.024c nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam 09,026.025a mama hy etad aśaktaṃ vai vājivṛndam ariṃdama 09,026.025c soḍhuṃ jyātalanirghoṣaṃ yāhi yāvan nihanmy aham 09,026.026a evam uktas tu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā 09,026.026c acodayad dhayān rājan duryodhanabalaṃ prati 09,026.027a tad anīkam abhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ 09,026.027c bhīmaseno 'rjunaś caiva sahadevaś ca māriṣa 09,026.027e prayayuḥ siṃhanādena duryodhanajighāṃsayā 09,026.028a tān prekṣya sahitān sarvāñ javenodyatakārmukān 09,026.028c saubalo 'bhyadravad yuddhe pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,026.029a sudarśanas tava suto bhīmasenaṃ samabhyayāt 09,026.029c suśarmā śakuniś caiva yuyudhāte kirīṭinā 09,026.029e sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭhagato 'bhyayāt 09,026.030a tato hy ayatnataḥ kṣipraṃ tava putro janādhipa 09,026.030c prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhṛśam 09,026.031a sopāviśad rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ 09,026.031c rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan 09,026.032a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sahadevo viśāṃ pate 09,026.032c duryodhanaṃ śarais tīkṣṇaiḥ saṃkruddhaḥ samavākirat 09,026.033a pārtho 'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanaṃjayaḥ 09,026.033c śūrāṇām aśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha 09,026.034a tad anīkaṃ tadā pārtho vyadhamad bahubhiḥ śaraiḥ 09,026.034c pātayitvā hayān sarvāṃs trigartānāṃ rathān yayau 09,026.035a tatas te sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ 09,026.035c arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣair avākiran 09,026.036a satyakarmāṇam ākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 09,026.036c tato 'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ 09,026.037a śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 09,026.037c śiraś ciccheda prahasaṃs taptakuṇḍalabhūṣaṇam 09,026.037d*0154_01 hāhākāras tato jāto hate vīre suśarmaṇi 09,026.037d*0154_02 tāvakānāṃ balaughānāṃ rājan durmantritāt tava 09,026.038a satyeṣum atha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ 09,026.038c yathā siṃho vane rājan mṛgaṃ paribubhukṣitaḥ 09,026.039a taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,026.039c viddhvā tān ahanat sarvān rathān rukmavibhūṣitān 09,026.040a tatas tu pratvaran pārtho dīrghakālaṃ susaṃbhṛtam 09,026.040c muñcan krodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati 09,026.041a tam arjunaḥ pṛṣatkānāṃ śatena bharatarṣabha 09,026.041c pūrayitvā tato vāhān nyahanat tasya dhanvinaḥ 09,026.042a tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ śitam 09,026.042c suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasann iva 09,026.043a sa śaraḥ preṣitas tena krodhadīptena dhanvinā 09,026.043c suśarmāṇaṃ samāsādya bibheda hṛdayaṃ raṇe 09,026.044a sa gatāsur mahārāja papāta dharaṇītale 09,026.044c nandayan pāṇḍavān sarvān vyathayaṃś cāpi tāvakān 09,026.045a suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrān asya mahārathān 09,026.045c sapta cāṣṭau ca triṃśac ca sāyakair anayat kṣayam 09,026.046a tato 'sya niśitair bāṇaiḥ sarvān hatvā padānugān 09,026.046c abhyagād bhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ 09,026.047a bhīmas tu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa 09,026.047c sudarśanam adṛśyaṃ taṃ śaraiś cakre hasann iva 09,026.048a tato 'sya prahasan kruddhaḥ śiraḥ kāyād apāharat 09,026.048c kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatad bhuvi 09,026.049a tasmiṃs tu nihate vīre tatas tasya padānugāḥ 09,026.049a*0155_01 **** **** tad anīkavanaṃ mahat 09,026.049a*0155_02 adahad bhīmasenas tu helayā bāṇavahninā 09,026.049c parivavrū raṇe bhīmaṃ kiranto viśikhāñ śitān 09,026.050a tatas tu niśitair bāṇais tad anīkaṃ vṛkodaraḥ 09,026.050c indrāśanisamasparśaiḥ samantāt paryavākirat 09,026.050e tataḥ kṣaṇena tad bhīmo nyahanad bharatarṣabha 09,026.051a teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ 09,026.051c bhīmasenaṃ samāsādya tato 'yudhyanta bhārata 09,026.051e tāṃs tu sarvāñ śarair ghorair avākirata pāṇḍavaḥ 09,026.052a tathaiva tāvakā rājan pāṇḍaveyān mahārathān 09,026.052c śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayan 09,026.053a vyākulaṃ tad abhūt sarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha 09,026.053c tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveyair yuyutsatām 09,026.054a tatra yodhās tadā petuḥ parasparasamāhatāḥ 09,026.054c ubhayoḥ senayo rājan saṃśocantaḥ sma bāndhavān 09,027.001 saṃjaya uvāca 09,027.001a tasmin pravṛtte saṃgrāme naravājigajakṣaye 09,027.001c śakuniḥ saubalo rājan sahadevaṃ samabhyayāt 09,027.002a tato 'syāpatatas tūrṇaṃ sahadevaḥ pratāpavān 09,027.002c śaraughān preṣayām āsa pataṃgān iva śīghragān 09,027.002e ulūkaś ca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,027.003a śakunis tu mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ 09,027.003c sāyakānāṃ navatyā vai sahadevam avākirat 09,027.004a te śūrāḥ samare rājan samāsādya parasparam 09,027.004c vivyadhur niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,027.004e svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair ā karṇāt prahitaiḥ śaraiḥ 09,027.005a teṣāṃ cāpabhujotsṛṣṭā śaravṛṣṭir viśāṃ pate 09,027.005c ācchādayad diśaḥ sarvā dhārābhir iva toyadaḥ 09,027.006a tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaś ca bhārata 09,027.006c ceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau 09,027.007a tābhyāṃ śaraśataiś channaṃ tad balaṃ tava bhārata 09,027.007c andhakāram ivākāśam abhavat tatra tatra ha 09,027.008a aśvair viparidhāvadbhiḥ śaracchannair viśāṃ pate 09,027.008c tatra tatra kṛto mārgo vikarṣadbhir hatān bahūn 09,027.009a nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayodhibhiḥ 09,027.009c varmabhir vinikṛttaiś ca prāsaiś chinnaiś ca māriṣa 09,027.009d*0156_01 ṛṣṭibhiḥ śaktibhiś caiva tomaraiś ca paraṃtapa 09,027.009e saṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva 09,027.010a yodhās tatra mahārāja samāsādya parasparam 09,027.010c vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam 09,027.011a udvṛttanayanai roṣāt saṃdaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ 09,027.011c sakuṇḍalair mahī channā padmakiñjalkasaṃnibhaiḥ 09,027.012a bhujaiś chinnair mahārāja nāgarājakaropamaiḥ 09,027.012c sāṅgadaiḥ satanutraiś ca sāsiprāsaparaśvadhaiḥ 09,027.013a kabandhair utthitaiś chinnair nṛtyadbhiś cāparair yudhi 09,027.013c kravyādagaṇasaṃkīrṇā ghorābhūt pṛthivī vibho 09,027.014a alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyān mahāhave 09,027.014c prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam 09,027.015a etasminn antare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān 09,027.015c prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhṛśam 09,027.015e sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat 09,027.016a sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān 09,027.016c sarvasainyāni saṃkruddho vārayām āsa bhārata 09,027.017a nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,027.017c vinirbhidyākaroc caiva siṃhanādam ariṃdama 09,027.018a tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ 09,027.018c prādravan sahasā bhītāḥ śakuneś ca padānugāḥ 09,027.019a prabhagnān atha tān dṛṣṭvā rājā duryodhano 'bravīt 09,027.019c nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 09,027.020a iha kīrtiṃ samādhāya pretya lokān samaśnute 09,027.020c prāṇāñ jahāti yo vīro yudhi pṛṣṭham adarśayan 09,027.020d*0157_01 śūliyāsa[pāśa?]m atikramya śakralokaṃ samaśnute 09,027.021a evam uktās tu te rājñā saubalasya padānugāḥ 09,027.021c pāṇḍavān abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,027.022a dravadbhis tatra rājendra kṛtaḥ śabdo 'tidāruṇaḥ 09,027.022c kṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato 'bhavat 09,027.023a tāṃs tadāpatato dṛṣṭvā saubalasya padānugān 09,027.023c pratyudyayur mahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ 09,027.024a pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṃ pate 09,027.024c śakuniṃ daśabhir viddhvā hayāṃś cāsya tribhiḥ śaraiḥ 09,027.024e dhanuś ciccheda ca śaraiḥ saubalasya hasann iva 09,027.025a athānyad dhanur ādāya śakunir yuddhadurmadaḥ 09,027.025b*0158_01 sahadevaṃ cābhyavarṣac charaiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,027.025b*0158_02 ulūkaś ca tato rājan krodhena mahatā yutaḥ 09,027.025c vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ 09,027.026a ulūko 'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ 09,027.026c sahadevaṃ ca saptatyā parīpsan pitaraṃ raṇe 09,027.027a taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,027.027c śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃś ca tribhis tribhiḥ 09,027.028a te hanyamānā bhīmena nārācais tailapāyitaiḥ 09,027.028b*0159_01 pradudruvur mahārāja bhīmasenabhayārditāḥ 09,027.028b*0159_02 ulūkas tu tataḥ kruddho dhanur udyamya māriṣa 09,027.028b*0160_01 gatotsāhā mahārāja dudruvur bhayapīḍitāḥ 09,027.028b*0160_02 ulūkas tu śitair bāṇaiḥ sahadevam avidhyata 09,027.028c sahadevaṃ raṇe kruddhāś chādayañ śaravṛṣṭibhiḥ 09,027.028e parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ 09,027.029a tato 'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān 09,027.029c ulūkasya mahārāja bhallenāpāharac chiraḥ 09,027.030a sa jagāma rathād bhūmiṃ sahadevena pātitaḥ 09,027.030c rudhirāplutasarvāṅgo nandayan pāṇḍavān yudhi 09,027.031a putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunis tatra bhārata 09,027.031c sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣattur vākyam anusmaran 09,027.032a cintayitvā muhūrtaṃ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan 09,027.032c sahadevaṃ samāsādya tribhir vivyādha sāyakaiḥ 09,027.033a tān apāsya śarān muktāñ śarasaṃghaiḥ pratāpavān 09,027.033c sahadevo mahārāja dhanuś ciccheda saṃyuge 09,027.034a chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalas tadā 09,027.034c pragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya prāhiṇot 09,027.035a tam āpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,027.035c dvidhā ciccheda samare saubalasya hasann iva 09,027.036a asiṃ dṛṣṭvā dvidhā chinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,027.036c prāhiṇot sahadevāya sā moghā nyapatad bhuvi 09,027.036d*0161_01 tato gāndhāranṛpatiḥ kṛtapraticikīrṣayā 09,027.037a tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrim ivodyatām 09,027.037c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ 09,027.038a tām āpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ 09,027.038c tridhā ciccheda samare sahadevo hasann iva 09,027.039a sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā 09,027.039c śīryamāṇā yathā dīptā gaganād vai śatahradā 09,027.040a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditam 09,027.040c dudruvus tāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ 09,027.041a athotkruṣṭaṃ mahad dhy āsīt pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,027.041c dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan 09,027.042a tān vai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān 09,027.042c śarair anekasāhasrair vārayām āsa saṃyuge 09,027.043a tato gāndhārakair guptaṃ pṛṣṭhair aśvair jaye dhṛtam 09,027.043c āsasāda raṇe yāntaṃ sahadevo 'tha saubalam 09,027.044a svam aṃśam avaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa 09,027.044c rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt 09,027.044e adhijyaṃ balavat kṛtvā vyākṣipan sumahad dhanuḥ 09,027.045a sa saubalam abhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ 09,027.045c bhṛśam abhyahanat kruddhas tottrair iva mahādvipam 09,027.046a uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya smārayann iva 09,027.046c kṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava 09,027.047a yat tadā hṛṣyase mūḍha glahann akṣaiḥ sabhātale 09,027.047b*0162_01 sabhāmadhye vijityā kūṭadyūtena yad bhavān 09,027.047c phalam adya prapadyasva karmaṇas tasya durmate 09,027.048a nihatās te durātmāno ye 'smān avahasan purā 09,027.048c duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭas tvaṃ tasya mātulaḥ 09,027.049a adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥ 09,027.049c vṛkṣāt phalam ivoddhṛtya laguḍena pramāthinā 09,027.050a evam uktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ 09,027.050c saṃkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha 09,027.051a abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ 09,027.051c vikṛṣya balavac cāpaṃ krodhena prahasann iva 09,027.052a śakuniṃ daśabhir viddhvā caturbhiś cāsya vājinaḥ 09,027.052c chatraṃ dhvajaṃ dhanuś cāsya chittvā siṃha ivānadat 09,027.053a chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥ 09,027.053c tato viddhaś ca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ 09,027.054a tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān 09,027.054c śakuneḥ preṣayām āsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām 09,027.055a tatas tu kruddhaḥ subalasya putro; mādrīsutaṃ sahadevaṃ vimarde 09,027.055c prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṃsur eko 'bhipapāta śīghram 09,027.056a mādrīsutas tasya samudyataṃ taṃ; prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre 09,027.056c bhallais tribhir yugapat saṃcakarta; nanāda coccais tarasājimadhye 09,027.057a tasyāśukārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena 09,027.057b*0163_01 tathaiva vegāt sudṛḍhāyudhena 09,027.057c bhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrāt pramamātha bhūyaḥ 09,027.057d*0164_01 tasyottamāṅgaṃ ca bhujau suvṛttau 09,027.057d*0164_02 śaktiś ca pūrvaṃ nipapāta bhūmau 09,027.057d*0164_03 paścāt kabandhaṃ rudhirāvasiktaṃ 09,027.057d*0164_04 vispandamānaṃ nipapāta ghoram 09,027.057d*0165_01 rathottamāt pārthivapārthivasya 09,027.057d*0166_01 suvarṇaratnottamabhūṣitaṃ ca 09,027.057d*0166_02 sa siṃhanādaṃ vyanadan mahātmā 09,027.057d*0166_03 nihatya pāpaṃ subalasya putraṃ 09,027.057d*0166_04 sa nairṛtīm eva diśaṃ mahātmā 09,027.057d*0166_05 suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ patantaṃ 09,027.057d*0167_01 prāvodayad bhūmipater mahātmā 09,027.058a śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṃśitena 09,027.058c hṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ 09,027.059a sa tacchiro vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitena 09,027.059c prāverayat kupitaḥ pāṇḍuputro; yat tat kurūṇām anayasya mūlam 09,027.060a hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya; bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātram 09,027.060c yodhās tvadīyā bhayanaṣṭasattvā; diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ 09,027.060d*0168_01 mādrīsutaṃ te sahasābhipetur 09,027.060d*0168_02 gāndhārayodhāḥ pragṛhītaśastrāḥ 09,027.061a vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā; gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāś ca 09,027.061c bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaś caiva sadhārtarāṣṭrāḥ 09,027.061d*0169_01 śekur na yoddhuṃ tarasājimadhye 09,027.062a tato rathāc chakuniṃ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ 09,027.062c śaṅkhān pradadhmuḥ samare prahṛṣṭāḥ; sakeśavāḥ sainikān harṣayantaḥ 09,027.063a taṃ cāpi sarve pratipūjayanto; hṛṣṭā bruvāṇāḥ sahadevam ājau 09,027.063c diṣṭyā hato naikṛtiko durātmā; sahātmajo vīra raṇe tvayeti 09,028.001 saṃjaya uvāca 09,028.001a tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ 09,028.001c tyaktvā jīvitam ākrande pāṇḍavān paryavārayan 09,028.002a tān arjunaḥ pratyagṛhṇāt sahadevajaye dhṛtaḥ 09,028.002c bhīmasenaś ca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ 09,028.003a śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatām 09,028.003c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,028.004a pragṛhītāyudhān bāhūn yodhānām abhidhāvatām 09,028.004c bhallaiś ciccheda bībhatsuḥ śirāṃsy api hayān api 09,028.005a te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ 09,028.005c tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā 09,028.006a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayam 09,028.006c hataśeṣān samānīya kruddho rathaśatān vibho 09,028.007a kuñjarāṃś ca hayāṃś caiva pādātāṃś ca paraṃtapa 09,028.007c uvāca sahitān sarvān dhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ 09,028.008a samāsādya raṇe sarvān pāṇḍavān sasuhṛdgaṇān 09,028.008c pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata 09,028.009a tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ 09,028.009c pratyudyayū raṇe pārthāṃs tava putrasya śāsanāt 09,028.010a tān abhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣān mahāraṇe 09,028.010c śarair āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran 09,028.011a tat sainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ 09,028.011c avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata 09,028.011e pratiṣṭhamānaṃ tu bhayān nāvatiṣṭhata daṃśitam 09,028.012a aśvair viparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte 09,028.012c na prājñāyanta samare diśaś ca pradiśas tathā 09,028.013a tatas tu pāṇḍavānīkān niḥsṛtya bahavo janāḥ 09,028.013c abhyaghnaṃs tāvakān yuddhe muhūrtād iva bhārata 09,028.013e tato niḥśeṣam abhavat tat sainyaṃ tava bhārata 09,028.014a akṣauhiṇyaḥ sametās tu tava putrasya bhārata 09,028.014c ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ 09,028.015a teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu 09,028.015c eko duryodhano rājann adṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ 09,028.016a tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm 09,028.016c vihīnaḥ sarvayodhaiś ca pāṇḍavān vīkṣya saṃyuge 09,028.017a muditān sarvasiddhārthān nardamānān samantataḥ 09,028.017c bāṇaśabdaravāṃś caiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām 09,028.018a duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ 09,028.018c apayāne manaś cakre vihīnabalavāhanaḥ 09,028.019 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,028.019a nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte 09,028.019c pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣam abhūt tadā 09,028.019e etan me pṛcchato brūhi kuśalo hy asi saṃjaya 09,028.020a yac ca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃs tanayo mama 09,028.020c balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ 09,028.021 saṃjaya uvāca 09,028.021a rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca 09,028.021c pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ 09,028.022a etac cheṣam abhūd rājan pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,028.022c parigṛhya hi yad yuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ 09,028.023a ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ 09,028.023c nāpaśyat samare kaṃ cit sahāyaṃ rathināṃ varaḥ 09,028.024a nardamānān parāṃś caiva svabalasya ca saṃkṣayam 09,028.024b*0170_01 tathā dṛṣṭvā mahārāja ekaḥ sa pṛthivīpatiḥ 09,028.024b*0171_01 dṛṣṭvā bharataśārdūla kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ 09,028.024c hataṃ svahayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt 09,028.025a ekādaśacamūbhartā putro duryodhanas tava 09,028.025c gadām ādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam 09,028.026a nātidūraṃ tato gatvā padbhyām eva narādhipaḥ 09,028.026c sasmāra vacanaṃ kṣattur dharmaśīlasya dhīmataḥ 09,028.027a idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā 09,028.027c mahad vaiśasam asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge 09,028.028a evaṃ vicintayānas tu pravivikṣur hradaṃ nṛpaḥ 09,028.028c duḥkhasaṃtaptahṛdayo dṛṣṭvā rājan balakṣayam 09,028.028d*0172_01 daśaikākṣohiṇībhartā tathā duryodhano 'pi san 09,028.028d*0172_02 prāptavān vyasanaṃ tīvraṃ daivaṃ hi balavattaram 09,028.029a pāṇḍavāś ca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,028.029c abhyadhāvanta saṃkruddhās tava rājan balaṃ prati 09,028.030a śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānām abhigarjatām 09,028.030c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,028.031a tān hatvā niśitair bāṇaiḥ sāmātyān saha bandhubhiḥ 09,028.031c rathe śvetahaye tiṣṭhann arjuno bahv aśobhata 09,028.032a subalasya hate putre savājirathakuñjare 09,028.032c mahāvanam iva chinnam abhavat tāvakaṃ balam 09,028.033a anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha 09,028.033c nānyo mahāratho rājañ jīvamāno vyadṛśyata 09,028.034a droṇaputrād ṛte vīrāt tathaiva kṛtavarmaṇaḥ 09,028.034c kṛpāc ca gautamād rājan pārthivāc ca tavātmajāt 09,028.035a dhṛṣṭadyumnas tu māṃ dṛṣṭvā hasan sātyakim abravīt 09,028.035c kim anena gṛhītena nānenārtho 'sti jīvatā 09,028.036a dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śiner naptā mahārathaḥ 09,028.036c udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ mām udyatas tadā 09,028.037a tam āgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,028.037c mucyatāṃ saṃjayo jīvan na hantavyaḥ kathaṃ cana 09,028.038a dvaipāyanavacaḥ śrutvā śiner naptā kṛtāñjaliḥ 09,028.038c tato mām abravīn muktvā svasti saṃjaya sādhaya 09,028.039a anujñātas tv ahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ 09,028.039c prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ 09,028.040a krośamātram apakrāntaṃ gadāpāṇim avasthitam 09,028.040c ekaṃ duryodhanaṃ rājann apaśyaṃ bhṛśavikṣatam 09,028.041a sa tu mām aśrupūrṇākṣo nāśaknod abhivīkṣitum 09,028.041c upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnam avasthitam 09,028.042a taṃ cāham api śocantaṃ dṛṣṭvaikākinam āhave 09,028.042c muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃ cid duḥkhapariplutaḥ 09,028.042d*0173_01 yasya mūrdhāvasiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām 09,028.042d*0173_02 āhṛtya ca karaṃ sarvaṃ svasya vai vaśam āgatam 09,028.042d*0173_03 catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā 09,028.042d*0173_04 karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā 09,028.042d*0173_05 yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇenaiva prasāritā 09,028.042d*0173_06 nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ 09,028.042d*0173_07 āsīno hastinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam 09,028.042d*0173_08 anvapālayad aiśvaryāt kuberam api nāsmarat 09,028.042d*0173_09 bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuṃ pṛthivīpate 09,028.042d*0173_10 devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ 09,028.042d*0173_11 patākāvṛtasūryāṃśutoraṇocchritaśobhinaḥ 09,028.042d*0173_12 prayāṇe pṛthivībhartur dhanyānām abhavan gṛhāḥ 09,028.042d*0173_13 āruhyairāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī 09,028.042d*0173_14 vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpate 09,028.042d*0173_15 taṃ bhṛśaṃ kṣatam indrābhaṃ padbhyām eva dharātale 09,028.042d*0173_16 tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ 09,028.042d*0173_17 tasya caivaṃvidhasyādya jagannāthasya bhūpate 09,028.042d*0173_18 āpadapratimaivābhūd balīyān vidhir eva hi 09,028.043a tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā 09,028.043c dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave 09,028.044a muhūrtam iva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanām 09,028.044c bhrātṝṃś ca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ 09,028.045a tasmai tad aham ācakṣaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān 09,028.045c bhrātṝṃś ca nihatān sarvān sainyaṃ ca vinipātitam 09,028.046a trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭās tāvakānāṃ narādhipa 09,028.046c iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,028.047a sa dīrgham iva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ 09,028.047c aṃse māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putras te paryabhāṣata 09,028.048a tvad anyo neha saṃgrāme kaś cij jīvati saṃjaya 09,028.048c dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāś ca pāṇḍavāḥ 09,028.049a brūyāḥ saṃjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 09,028.049c duryodhanas tava sutaḥ praviṣṭo hradam ity uta 09,028.050a suhṛdbhis tādṛśair hīnaḥ putrair bhrātṛbhir eva ca 09,028.050c pāṇḍavaiś ca hṛte rājye ko nu jīvati mādṛśaḥ 09,028.051a ācakṣethāḥ sarvam idaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt 09,028.051c asmiṃs toyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam 09,028.052a evam uktvā mahārāja prāviśat taṃ hradaṃ nṛpaḥ 09,028.052c astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ 09,028.053a tasmin hradaṃ praviṣṭe tu trīn rathāñ śrāntavāhanān 09,028.053c apaśyaṃ sahitān ekas taṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ 09,028.054a kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam 09,028.054c bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñ śaravikṣatān 09,028.055a te sarve mām abhiprekṣya tūrṇam aśvān acodayan 09,028.055c upayāya ca mām ūcur diṣṭyā jīvasi saṃjaya 09,028.056a apṛcchaṃś caiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam 09,028.056c kaccid duryodhano rājā sa no jīvati saṃjaya 09,028.057a ākhyātavān ahaṃ tebhyas tadā kuśalinaṃ nṛpam 09,028.057c tac caiva sarvam ācakṣaṃ yan māṃ duryodhano 'bravīt 09,028.057e hradaṃ caivāham ācaṣṭa yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ 09,028.058a aśvatthāmā tu tad rājan niśamya vacanaṃ mama 09,028.058c taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat 09,028.059a aho dhiṅ na sa jānāti jīvato 'smān narādhipaḥ 09,028.059c paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān 09,028.060a te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ 09,028.060c prādravan rathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutān raṇe 09,028.061a te tu māṃ ratham āropya kṛpasya supariṣkṛtam 09,028.061c senāniveśam ājagmur hataśeṣās trayo rathāḥ 09,028.062a tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstam ite sati 09,028.062c sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam 09,028.063a tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣaṇo narāḥ 09,028.063c rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.064a tatra vikrośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ 09,028.064c prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śrutvā tad balasaṃkṣayam 09,028.065a tatas tā yoṣito rājan krandantyo vai muhur muhuḥ 09,028.065c kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam 09,028.066a ājaghnuḥ karajaiś cāpi pāṇibhiś ca śirāṃsy uta 09,028.066c luluvuś ca tadā keśān krośantyas tatra tatra ha 09,028.067a hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca 09,028.067c krośantyas tatra ruruduḥ krandamānā viśāṃ pate 09,028.068a tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ 09,028.068c rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.069a vetrajarjharahastāś ca dvārādhyakṣā viśāṃ pate 09,028.069c śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca 09,028.069e samādāya yayus tūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ 09,028.070a āsthāyāśvatarīyuktān syandanān apare janāḥ 09,028.070c svān svān dārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.071a adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu 09,028.071c dadṛśus tā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ prati 09,028.072a tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ 09,028.072c prayayur nagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ 09,028.073a ā gopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati 09,028.073c yayur manuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ 09,028.074a api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo 'bhūt sudāruṇam 09,028.074c prekṣamāṇās tadānyonyam ādhāvan nagaraṃ prati 09,028.075a tasmiṃs tadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe 09,028.075c yuyutsuḥ śokasaṃmūḍhaḥ prāptakālam acintayat 09,028.076a jito duryodhanaḥ saṃkhye pāṇḍavair bhīmavikramaiḥ 09,028.076c ekādaśacamūbhartā bhrātaraś cāsya sūditāḥ 09,028.076e hatāś ca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ 09,028.077a aham eko vimuktas tu bhāgyayogād yadṛcchayā 09,028.077c vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ 09,028.077d*0174_01 itas tataḥ palāyante hatanāthā hataujasaḥ 09,028.077d*0174_02 adṛṣṭapūrvā duḥkhārtā bhayavyākulalocanāḥ 09,028.077d*0174_03 hariṇā iva vitrastāḥ prekṣyamāṇā diśo daśa 09,028.078a duryodhanasya sacivā ye ke cid avaśeṣitāḥ 09,028.078c rājadārān upādāya vyadhāvan nagaraṃ prati 09,028.079a prāptakālam ahaṃ manye praveśaṃ taiḥ sahābhibho 09,028.079c yudhiṣṭhiram anujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca 09,028.080a etam arthaṃ mahābāhur ubhayoḥ sa nyavedayat 09,028.080c tasya prīto 'bhavad rājā nityaṃ karuṇaveditā 09,028.080e pariṣvajya mahābāhur vaiśyāputraṃ vyasarjayat 09,028.081a tataḥ sa ratham āsthāya drutam aśvān acodayat 09,028.081c asaṃbhāvitavāṃś cāpi rājadārān puraṃ prati 09,028.082a taiś caiva sahitaḥ kṣipram astaṃ gacchati bhāskare 09,028.082c praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ 09,028.083a apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam 09,028.083c rājñaḥ samīpān niṣkrāntaṃ śokopahatacetasam 09,028.084a tam abravīt satyadhṛtiḥ praṇataṃ tv agrataḥ sthitam 09,028.084c asmin kurukṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi 09,028.085a vinā rājñaḥ praveśād vai kim asi tvam ihāgataḥ 09,028.085c etan me kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya 09,028.086 yuyutsur uvāca 09,028.086a nihate śakunau tāta sajñātisutabāndhave 09,028.086c hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanas tataḥ 09,028.086e svakaṃ sa hayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt 09,028.087a apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt 09,028.087c bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādravan nagaraṃ prati 09,028.088a tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥ 09,028.088c vāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravan bhayāt 09,028.089a tato 'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam 09,028.089c praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣaṃl lokād dhi vācyatām 09,028.090a etac chrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam 09,028.090c prāptakālam iti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit 09,028.090e apūjayad ameyātmā yuyutsuṃ vākyakovidam 09,028.091a prāptakālam idaṃ sarvaṃ bhavato bharatakṣaye 09,028.091b*0175_01 saṃsmṛtaḥ kuladharmaś ca sānukrośatayā tvayā 09,028.091b*0175_02 diṣṭyā tvāṃ tāta saṃgrāmād asmād vīrakṣayāt puram 09,028.091b*0175_03 samāgatam apaśyāma hy aṃśumantam iva prajāḥ 09,028.091b*0175_04 andhasya nṛpater yaṣṭir lubdhasyādīrghadarśinaḥ 09,028.091b*0175_05 bahuśo yācyamānasya daivopahatacetasaḥ 09,028.091b*0175_06 tvam eko vyasanārtasya dhriyase putra sarvadā 09,028.091c adya tvam iha viśrāntaḥ śvo 'bhigantā yudhiṣṭhiram 09,028.092a etāvad uktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavit 09,028.092b*0176_01 yuyutsuṃ preṣayām āsa svagṛhaṃ yāhi putraka 09,028.092b*0176_02 yuyutsur api kṣattāraṃ natvā svagṛham āyayau 09,028.092c yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam 09,028.092d*0177_01 paurajānapadair duḥkhād dhā heti bhṛśanāditam 09,028.092d*0177_02 nirānandaṃ gataśrīkaṃ hṛtanāgam ivāśayam 09,028.092d*0177_03 śūnyarūpam apadhvastaṃ dṛṣṭvā dhvastataro 'bhavat 09,028.092d*0177_04 viduraḥ sarvadharmajño viklavenāntarātmanā 09,028.092d*0177_05 viveśa nṛpate rājan niśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ 09,028.092e yuyutsur api tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasat tadā 09,028.092f*0178_01 vandyamānaḥ svakaiś cāpi nābhyanandat suduḥkhitaḥ 09,028.092f*0178_02 cintayānaḥ kṣayaṃ tīvraṃ bharatānāṃ parasparam 09,029.000*0179_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 09,029.000*0179_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 09,029.000*0180_00 saṃjaya uvāca 09,029.000*0180_01 muhūrtād iva rājendra sarvaṃ śūnyam adṛśyata 09,029.000*0180_02 mattavāraṇasaṃghuṣṭaṃ śibiraṃ vidrute bale 09,029.000*0180_03 yatra śabdena mahatā nānvabudhyan mahārathāḥ 09,029.000*0180_04 tatra śabdaṃ na śṛṇumo manuṣyasyāpi kasya cit 09,029.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,029.001a hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire 09,029.001c mama sainyāvaśiṣṭās te kim akurvata saṃjaya 09,029.002a kṛtavarmā kṛpaś caiva droṇaputraś ca vīryavān 09,029.002c duryodhanaś ca mandātmā rājā kim akarot tadā 09,029.003 saṃjaya uvāca 09,029.003a saṃprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 09,029.003c vidrute śibire śūnye bhṛśodvignās trayo rathāḥ 09,029.004a niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanam 09,029.004c vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ 09,029.004e sthānaṃ nārocayaṃs tatra tatas te hradam abhyayuḥ 09,029.005a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe 09,029.005c hṛṣṭaḥ paryapatad rājan duryodhanavadhepsayā 09,029.006a mārgamāṇās tu saṃkruddhās tava putraṃ jayaiṣiṇaḥ 09,029.006c yatnato 'nveṣamāṇās tu naivāpaśyañ janādhipam 09,029.007a sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇir apākramat 09,029.007b*0181_01 yadā duryodhano yuddhaṃ tyaktvā pattir apākramat 09,029.007c taṃ hradaṃ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā 09,029.008a yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ 09,029.008c tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhan sahasainikāḥ 09,029.009a tataḥ kṛpaś ca drauṇiś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,029.009c saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātās taṃ hradaṃ śanaiḥ 09,029.010a te taṃ hradaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥ 09,029.010c abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptam ambhasi 09,029.011a rājann uttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhir yudhiṣṭhiram 09,029.011c jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargam āpnuhi 09,029.012a teṣām api balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā 09,029.012c pratirabdhāś ca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭās tatra sainikāḥ 09,029.013a na te vegaṃ viṣahituṃ śaktās tava viśāṃ pate 09,029.013c asmābhir abhiguptasya tasmād uttiṣṭha bhārata 09,029.013d*0182_01 evam uktaḥ pratyuvāca tān sa tatra mahārathān 09,029.014 duryodhana uvāca 09,029.014a diṣṭyā paśyāmi vo muktān īdṛśāt puruṣakṣayāt 09,029.014c pāṇḍukauravasaṃmardāj jīvamānān nararṣabhān 09,029.015a vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ 09,029.015c bhavantaś ca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ 09,029.015e udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye 09,029.016a na tv etad adbhutaṃ vīrā yad vo mahad idaṃ manaḥ 09,029.016c asmāsu ca parā bhaktir na tu kālaḥ parākrame 09,029.017a viśramyaikāṃ niśām adya bhavadbhiḥ sahito raṇe 09,029.017c pratiyotsyāmy ahaṃ śatrūñ śvo na me 'sty atra saṃśayaḥ 09,029.018 saṃjaya uvāca 09,029.018a evam ukto 'bravīd drauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam 09,029.018c uttiṣṭha rājan bhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān 09,029.019a iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca 09,029.019c śape rājan yathā hy adya nihaniṣyāmi somakān 09,029.020a mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ sajjanocitām 09,029.020c yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parān raṇe 09,029.021a nāhatvā sarvapāñcālān vimokṣye kavacaṃ vibho 09,029.021c iti satyaṃ bravīmy etat tan me śṛṇu janādhipa 09,029.022a teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vyādhās taṃ deśam āyayuḥ 09,029.022c māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā 09,029.023a te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ 09,029.023c māṃsabhārān upājahrur bhaktyā paramayā vibho 09,029.024a te tatra viṣṭhitās teṣāṃ sarvaṃ tad vacanaṃ rahaḥ 09,029.024c duryodhanavacaś caiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ 09,029.025a te 'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave 09,029.025c nirbandhaṃ paramaṃ cakrus tadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ 09,029.026a tāṃs tathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān 09,029.026c ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitam ambhasi 09,029.027a teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaś ca salile sataḥ 09,029.027c vyādhābhyajānan rājendra salilasthaṃ suyodhanam 09,029.028a te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hy āsan sutaṃ tava 09,029.028c yadṛcchopagatās tatra rājānaṃ parimārgitāḥ 09,029.029a tatas te pāṇḍuputrasya smṛtvā tad bhāṣitaṃ tadā 09,029.029c anyonyam abruvan rājan mṛgavyādhāḥ śanair idam 09,029.030a duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ 09,029.030c suvyaktam iti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ 09,029.031a tasmād gacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,029.031c ākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanam amarṣaṇam 09,029.032a dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate 09,029.032c śayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanurbhṛte 09,029.033a sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulāny uta 09,029.033c kiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā 09,029.034a evam uktvā tato vyādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥ 09,029.034c māṃsabhārān upādāya prayayuḥ śibiraṃ prati 09,029.035a pāṇḍavāś ca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 09,029.035c apaśyamānāḥ samare duryodhanam avasthitam 09,029.036a nikṛtes tasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥ 09,029.036c cārān saṃpreṣayām āsuḥ samantāt tad raṇājiram 09,029.037a āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpam 09,029.037c nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ 09,029.038a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha 09,029.038c cintām abhyagamat tīvrāṃ niśaśvāsa ca pārthivaḥ 09,029.038d*0183_01 ariśeṣe bhavati tu saṃdigdho vijayo bhavet 09,029.038d*0183_02 rājyaṃ labhe kathaṃ tad dhi pūjitaṃ vijayādibhiḥ 09,029.039a atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha 09,029.039c tasmād deśād apakramya tvaritā lubdhakā vibho 09,029.040a ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvā duryodhanaṃ nṛpam 09,029.040c vāryamāṇāḥ praviṣṭāś ca bhīmasenasya paśyataḥ 09,029.041a te tu pāṇḍavam āsādya bhīmasenaṃ mahābalam 09,029.041c tasmai tat sarvam ācakhyur yad vṛttaṃ yac ca vai śrutam 09,029.042a tato vṛkodaro rājan dattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu 09,029.042c dharmarājāya tat sarvam ācacakṣe paraṃtapaḥ 09,029.043a asau duryodhano rājan vijñāto mama lubdhakaiḥ 09,029.043c saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapyase 09,029.044a tad vaco bhīmasenasya priyaṃ śrutvā viśāṃ pate 09,029.044c ajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo 'bhūt saha sodaraiḥ 09,029.045a taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahradam 09,029.045c kṣipram eva tato 'gacchat puraskṛtya janārdanam 09,029.046a tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 09,029.046c pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ 09,029.047a siṃhanādāṃs tataś cakruḥ kṣveḍāṃś ca bharatarṣabha 09,029.047c tvaritāḥ kṣatriyā rājañ jagmur dvaipāyanaṃ hradam 09,029.048a jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaś cety asakṛd raṇe 09,029.048c prākrośan somakās tatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ 09,029.049a teṣām āśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra veginām 09,029.049c babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk pṛthivīpate 09,029.050a duryodhanaṃ parīpsantas tatra tatra yudhiṣṭhiram 09,029.050c anvayus tvaritās te vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ 09,029.051a arjuno bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,029.051c dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 09,029.052a uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiś cāparājitaḥ 09,029.052c pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāś ca bhārata 09,029.052e hayāś ca sarve nāgāś ca śataśaś ca padātayaḥ 09,029.053a tataḥ prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,029.053c dvaipāyanahradaṃ khyātaṃ yatra duryodhano 'bhavat 09,029.054a śītāmalajalaṃ hṛdyaṃ dvitīyam iva sāgaram 09,029.054c māyayā salilaṃ stabhya yatrābhūt te sutaḥ sthitaḥ 09,029.055a atyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata 09,029.055c salilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasya cit prabho 09,029.055e mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ 09,029.056a tato duryodhano rājā salitāntargato vasan 09,029.056c śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopamaniḥsvanam 09,029.057a yudhiṣṭhiras tu rājendra hradaṃ taṃ saha sodaraiḥ 09,029.057c ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai 09,029.058a mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca 09,029.058c uddhunvaṃś ca mahāreṇuṃ kampayaṃś cāpi medinīm 09,029.059a yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥ 09,029.059c kṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānam idam abruvan 09,029.060a ime hy āyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 09,029.060c apayāsyāmahe tāvad anujānātu no bhavān 09,029.061a duryodhanas tu tac chrutvā teṣāṃ tatra yaśasvinām 09,029.061c tathety uktvā hradaṃ taṃ vai māyayāstambhayat prabho 09,029.062a te tv anujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 09,029.062c jagmur dūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,029.063a te gatvā dūram adhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣa 09,029.063c nyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāś cintayanto nṛpaṃ prati 09,029.064a viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 09,029.064c pāṇḍavāś cāpi saṃprāptās taṃ deśaṃ yuddham īpsavaḥ 09,029.065a kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati 09,029.065c kathaṃ nu pāṇḍavā rājan pratipatsyanti kauravam 09,029.066a ity evaṃ cintayantas te rathebhyo 'śvān vimucya ha 09,029.066c tatrāsāṃ cakrire rājan kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,030.001 saṃjaya uvāca 09,030.001a tatas teṣv apayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ 09,030.001c taṃ hradaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano 'bhavat 09,030.002a āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradam 09,030.002c stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam 09,030.002e vāsudevam idaṃ vākyam abravīt kurunandanaḥ 09,030.003a paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyām apsu prayojitām 09,030.003c viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam 09,030.004a daivīṃ māyām imāṃ kṛtvā salilāntargato hy ayam 09,030.004c nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvan vimokṣyate 09,030.005a yady asya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛt svayam 09,030.005c tathāpy enaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava 09,030.006 śrīvāsudeva uvāca 09,030.006a māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata 09,030.006c māyāvī māyayā vadhyaḥ satyam etad yudhiṣṭhira 09,030.007a kriyābhyupāyair bahulair māyām apsu prayojya ha 09,030.007c jahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam 09,030.008a kriyābhyupāyair indreṇa nihatā daityadānavāḥ 09,030.008c kriyābhyupāyair bahubhir balir baddho mahātmanā 09,030.009a kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ 09,030.009c hiraṇyakaśipuś caiva kriyayaiva niṣūditau 09,030.009e vṛtraś ca nihato rājan kriyayaiva na saṃśayaḥ 09,030.010a tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ 09,030.010c rāmeṇa nihato rājan sānubandhaḥ sahānugaḥ 09,030.010e kriyayā yogam āsthāya tathā tvam api vikrama 09,030.011a kriyābhyupāyair nihato mayā rājan purātane 09,030.011c tārakaś ca mahādaityo vipracittiś ca vīryavān 09,030.012a vātāpir ilvalaś caiva triśirāś ca tathā vibho 09,030.012c sundopasundāv asurau kriyayaiva niṣūditau 09,030.012d*0184_01 tārakaś ca mahādaityo hy andhakaś ca niṣūditaḥ 09,030.013a kriyābhyupāyair indreṇa tridivaṃ bhujyate vibho 09,030.013c kriyā balavatī rājan nānyat kiṃ cid yudhiṣṭhira 09,030.014a daityāś ca dānavāś caiva rākṣasāḥ pārthivās tathā 09,030.014c kriyābhyupāyair nihatāḥ kriyāṃ tasmāt samācara 09,030.015 saṃjaya uvāca 09,030.015a ity ukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ 09,030.015c jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam 09,030.015e abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasann iva bhārata 09,030.016a suyodhana kimartho 'yam ārambho 'psu kṛtas tvayā 09,030.016c sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate 09,030.017a jalāśayaṃ praviṣṭo 'dya vāñchañ jīvitam ātmanaḥ 09,030.017c uttiṣṭha rājan yudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana 09,030.018a sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ 09,030.018c yas tvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājan vyavasthitaḥ 09,030.019a sarve tvāṃ śūra ity eva janā jalpanti saṃsadi 09,030.019c vyarthaṃ tad bhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ 09,030.020a uttiṣṭha rājan yudhyasva kṣatriyo 'si kulodbhavaḥ 09,030.020c kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara 09,030.021a sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañ janma cātmanaḥ 09,030.021c yuddhād bhītas tatas toyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi 09,030.022a ayuddham avyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 09,030.022c anāryajuṣṭam asvargyaṃ raṇe rājan palāyanam 09,030.023a kathaṃ pāram agatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ 09,030.023c imān nipatitān dṛṣṭvā putrān bhrātṝn pitṝṃs tathā 09,030.024a saṃbandhino vayasyāṃś ca mātulān bāndhavāṃs tathā 09,030.024c ghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam 09,030.025a śūramānī na śūras tvaṃ mithyā vadasi bhārata 09,030.025c śūro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ 09,030.026a na hi śūrāḥ palāyante śatrūn dṛṣṭvā kathaṃ cana 09,030.026c brūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram 09,030.027a sa tvam uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayam ātmanaḥ 09,030.027c ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃś caiva suyodhana 09,030.028a nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā 09,030.028c kṣatradharmam apāśritya tvadvidhena suyodhana 09,030.029a yat tat karṇam upāśritya śakuniṃ cāpi saubalam 09,030.029c amartya iva saṃmohāt tvam ātmānaṃ na buddhavān 09,030.030a tat pāpaṃ sumahat kṛtvā pratiyudhyasva bhārata 09,030.030c kathaṃ hi tvadvidho mohād rocayeta palāyanam 09,030.031a kva te tat pauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana 09,030.031c kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat 09,030.032a kva te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśaye 09,030.032c sa tvam uttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata 09,030.033a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām 09,030.033c atha vā nihato 'smābhir bhūmau svapsyasi bhārata 09,030.034a eṣa te prathamo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā 09,030.034c taṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha 09,030.034d*0185_00 saṃjaya uvāca 09,030.034d*0185_01 evam ukto mahārāja dharmaputreṇa dhīmatā 09,030.034d*0185_02 salilasthas tava suta idaṃ vacanam abravīt 09,030.035 duryodhana uvāca 09,030.035a naitac citraṃ mahārāja yad bhīḥ prāṇinam āviśet 09,030.035c na ca prāṇabhayād bhīto vyapayāto 'smi bhārata 09,030.036a arathaś cāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ 09,030.036c ekaś cāpy agaṇaḥ saṃkhye pratyāśvāsam arocayam 09,030.037a na prāṇahetor na bhayān na viṣādād viśāṃ pate 09,030.037c idam ambhaḥ praviṣṭo 'smi śramāt tv idam anuṣṭhitam 09,030.038a tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpy anugatās tava 09,030.038c aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge 09,030.039 yudhiṣṭhira uvāca 09,030.039a āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe 09,030.039c tad idānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana 09,030.040a hatvā vā samare pārthān sphītaṃ rājyam avāpnuhi 09,030.040c nihato vā raṇe 'smābhir vīralokam avāpsyasi 09,030.041 duryodhana uvāca 09,030.041a yadarthaṃ rājyam icchāmi kurūṇāṃ kurunandana 09,030.041c ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara 09,030.042a kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṃgavām 09,030.042c nābhyutsahāmy ahaṃ bhoktuṃ vidhavām iva yoṣitam 09,030.043a adyāpi tv aham āśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira 09,030.043c bhaṅktvā pāñcālapāṇḍūnām utsāhaṃ bharatarṣabha 09,030.044a na tv idānīm ahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhi cit 09,030.044c droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe 09,030.045a astv idānīm iyaṃ rājan kevalā pṛthivī tava 09,030.045c asahāyo hi ko rājā rājyam icchet praśāsitum 09,030.046a suhṛdas tādṛśān hitvā putrān bhrātṝn pitṝn api 09,030.046c bhavadbhiś ca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ 09,030.047a ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hy ajinaiḥ prativāsitaḥ 09,030.047c ratir hi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata 09,030.048a hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā 09,030.048c eṣā te pṛthivī rājan bhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ 09,030.049a vanam eva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇī 09,030.049c na hi me nirjitasyāsti jīvite 'dya spṛhā vibho 09,030.050a gaccha tvaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām 09,030.050c hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ kṣīṇavaprāṃ yathāsukham 09,030.050d*0186_00 saṃjaya uvāca 09,030.050d*0186_01 duryodhanaṃ tava sutaṃ salilasthaṃ mahāyaśāḥ 09,030.050d*0186_02 śrutvā tu karuṇaṃ vākyam abhāṣata yudhiṣṭhiraḥ 09,030.051 yudhiṣṭhira uvāca 09,030.051a ārtapralāpān mā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ 09,030.051c naitan manasi me rājan vāśitaṃ śakuner iva 09,030.052a yadi cāpi samarthaḥ syās tvaṃ dānāya suyodhana 09,030.052c nāham iccheyam avaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum 09,030.053a adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīm imām 09,030.053c na hi dharmaḥ smṛto rājan kṣatriyasya pratigrahaḥ 09,030.054a tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīm akhilām aham 09,030.054c tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhām imām 09,030.055a anīśvaraś ca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātum icchasi 09,030.055c tvayeyaṃ pṛthivī rājan kiṃ na dattā tadaiva hi 09,030.056a dharmato yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥ 09,030.056c vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājan pratyākhyāya mahābalam 09,030.057a kim idānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te cittavibhramaḥ 09,030.057c abhiyuktas tu ko rājā dātum icched dhi medinīm 09,030.058a na tvam adya mahīṃ dātum īśaḥ kauravanandana 09,030.058c ācchettuṃ vā balād rājan sa kathaṃ dātum icchasi 09,030.058e māṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharām 09,030.059a sūcyagreṇāpi yad bhūmer api dhrīyeta bhārata 09,030.059c tanmātram api no mahyaṃ na dadāti purā bhavān 09,030.060a sa kathaṃ pṛthivīm etāṃ pradadāsi viśāṃ pate 09,030.060c sūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim 09,030.061a evam aiśvaryam āsādya praśāsya pṛthivīm imām 09,030.061c ko hi mūḍho vyavasyeta śatror dātuṃ vasuṃdharām 09,030.062a tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase 09,030.062c pṛthivīṃ dātukāmo 'pi jīvitenādya mokṣyase 09,030.063a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām 09,030.063c atha vā nihato 'smābhir vraja lokān anuttamān 09,030.064a āvayor jīvato rājan mayi ca tvayi ca dhruvam 09,030.064c saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye no bhaviṣyati 09,030.065a jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartate 09,030.065c jīvayeyaṃ tv ahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ 09,030.066a dahane hi kṛto yatnas tvayāsmāsu viśeṣataḥ 09,030.066c āśīviṣair viṣaiś cāpi jale cāpi praveśanaiḥ 09,030.066e tvayā vinikṛtā rājan rājyasya haraṇena ca 09,030.066f*0187_01 apriyāṇāṃ ca vacanair draupadyāḥ karṣaṇena ca 09,030.066f*0188_01 asaṃbaddhapralāpāc ca vanavāsābhisaṃśrayāt 09,030.066f*0189_01 hradān niṣkramya yudhyasva tataḥ śreyo bhaviṣyati 09,030.067a etasmāt kāraṇāt pāpa jīvitaṃ te na vidyate 09,030.067c uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tat te śreyo bhaviṣyati 09,030.068 saṃjaya uvāca 09,030.068a evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ 09,030.068c kīrtayanti sma te vīrās tatra tatra janādhipa 09,031.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,031.001a evaṃ saṃtarjyamānas tu mama putro mahīpatiḥ 09,031.001c prakṛtyā manyumān vīraḥ katham āsīt paraṃtapaḥ 09,031.002a na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadā cana 09,031.002c rājabhāvena mānyaś ca sarvalokasya so 'bhavat 09,031.002d*0190_01 yasyātapatracchāyāpi svakā bhānos tathā prabhā 09,031.002d*0190_02 khedāyaivābhimānitvāt sahet saivaṃ kathaṃ giraḥ 09,031.003a iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśam 09,031.003c prasādād dhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya 09,031.004a sa tathā tarjyamānas tu pāṇḍuputrair viśeṣataḥ 09,031.004c vihīnaś ca svakair bhṛtyair nirjane cāvṛto bhṛśam 09,031.005a śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ 09,031.005c kim abravīt pāṇḍaveyāṃs tan mamācakṣva saṃjaya 09,031.006 saṃjaya uvāca 09,031.006a tarjyamānas tadā rājann udakasthas tavātmajaḥ 09,031.006c yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha 09,031.007a śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ 09,031.007c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ 09,031.008a salilāntargato rājā dhunvan hastau punaḥ punaḥ 09,031.008c manaś cakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata 09,031.009a yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ 09,031.009c aham ekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ 09,031.010a āttaśastrai rathagatair bahubhiḥ parivāritaḥ 09,031.010c katham ekaḥ padātiḥ sann aśastro yoddhum utsahe 09,031.011a ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira 09,031.011c na hy eko bahubhir vīrair nyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi 09,031.012a viśeṣato vikavacaḥ śrāntaś cāpaḥ samāśritaḥ 09,031.012c bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca śrāntavāhanasainikaḥ 09,031.013a na me tvatto bhayaṃ rājan na ca pārthād vṛkodarāt 09,031.013c phalgunād vāsudevād vā pāñcālebhyo 'tha vā punaḥ 09,031.014a yamābhyāṃ yuyudhānād vā ye cānye tava sainikāḥ 09,031.014c ekaḥ sarvān ahaṃ kruddho na tān yoddhum ihotsahe 09,031.015a dharmamūlā satāṃ kīrtir manuṣyāṇāṃ janādhipa 09,031.015c dharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayan prabravīmy aham 09,031.016a aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge 09,031.016c anvaṃśābhyāgatān sarvān ṛtūn saṃvatsaro yathā 09,031.017a adya vaḥ sarathān sāśvān aśastro viratho 'pi san 09,031.017c nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye 09,031.017e tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ 09,031.018a adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvinām 09,031.018c bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ 09,031.019a jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ 09,031.019c madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca 09,031.020a putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca 09,031.020c mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca 09,031.021a ānṛṇyam adya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ saha 09,031.021c etāvad uktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ 09,031.021d*0191_01 salilāntargataḥ śrīmān putro duryodhanas tava 09,031.022 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.022a diṣṭyā tvam api jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana 09,031.022c diṣṭyā te vartate buddhir yuddhāyaiva mahābhuja 09,031.023a diṣṭyā śūro 'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaram 09,031.023c yas tvam eko hi naḥ sarvān saṃyuge yoddhum icchasi 09,031.024a eka ekena saṃgamya yat te saṃmatam āyudham 09,031.024c tat tvam ādāya yudhyasva prekṣakās te vayaṃ sthitāḥ 09,031.025a ayam iṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham 09,031.025c hatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargam āpnuhi 09,031.025d*0192_01 tatroccaiś cukruśuḥ siddhās tasya vākyāntare nṛpa 09,031.026 duryodhana uvāca 09,031.026a ekaś ced yoddhum ākrande varo 'dya mama dīyate 09,031.026c āyudhānām iyaṃ cāpi vṛtā tvatsaṃmate gadā 09,031.027a bhrātṝṇāṃ bhavatām ekaḥ śakyaṃ māṃ yo 'bhimanyate 09,031.027c padātir gadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha 09,031.028a vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade 09,031.028c idam ekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatv adyādbhutaṃ mahat 09,031.029a annānām api paryāyaṃ kartum icchanti mānavāḥ 09,031.029c yuddhānām api paryāyo bhavatv anumate tava 09,031.030a gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam 09,031.030c pāñcālān sṛñjayāṃś caiva ye cānye tava sainikāḥ 09,031.030d*0193_01 na hi me saṃbhramo jātu śakrād api yudhiṣṭhira 09,031.031 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.031a uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana 09,031.031c eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī 09,031.032a puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ 09,031.032c adya te jīvitaṃ nāsti yady api tvaṃ manojavaḥ 09,031.033 saṃjaya uvāca 09,031.033a etat sa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥ 09,031.033c salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan 09,031.034a tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ 09,031.034c vācaṃ na mamṛṣe dhīmān uttamāśvaḥ kaśām iva 09,031.035a saṃkṣobhya salilaṃ vegād gadām ādāya vīryavān 09,031.035c adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām 09,031.035e antarjalāt samuttasthau nāgendra iva niḥśvasan 09,031.036a sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām 09,031.036c udatiṣṭhata putras te pratapan raśmimān iva 09,031.037a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtām 09,031.037c gadāṃ parāmṛśad dhīmān dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 09,031.038a gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam 09,031.038c prajānām iva saṃkruddhaṃ śūlapāṇim avasthitam 09,031.038e sagado bhārato bhāti pratapan bhāskaro yathā 09,031.039a tam uttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastam ariṃdamam 09,031.039c menire sarvabhūtāni daṇḍahastam ivāntakam 09,031.040a vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram 09,031.040c dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa 09,031.041a tam uttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ 09,031.041c pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca te 'nyonyasya talān daduḥ 09,031.042a avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanas tava 09,031.042c udvṛtya nayane kruddho didhakṣur iva pāṇḍavān 09,031.043a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ 09,031.043c pratyuvāca tatas tān vai pāṇḍavān sahakeśavān 09,031.044a avahāsasya vo 'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ 09,031.044c gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam 09,031.045a utthitas tu jalāt tasmāt putro duryodhanas tava 09,031.045c atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ 09,031.046a tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam 09,031.046c śarīraṃ sma tadā bhāti sravann iva mahīdharaḥ 09,031.047a tam udyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ 09,031.047c vaivasvatam iva kruddhaṃ kiṃkarodyatapāṇinam 09,031.048a sa meghaninado harṣān nadann iva ca govṛṣaḥ 09,031.048c ājuhāva tataḥ pārthān gadayā yudhi vīryavān 09,031.049 duryodhana uvāca 09,031.049a ekaikena ca māṃ yūyam āsīdata yudhiṣṭhira 09,031.049c na hy eko bahubhir nyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi 09,031.050a nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaś cāpsu pariplutaḥ 09,031.050c bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca hatavāhanasainikaḥ 09,031.050d*0194_01 sarvopakaraṇair hīnaṃ varmaśastrāstravarjitam 09,031.050d*0194_02 ekākinaṃ yudhyamānaṃ paśyantu divi devatāḥ 09,031.050d*0195_01 avaśyam eva yoddhavyaṃ sarvair eva mayā saha 09,031.050d*0195_02 yuktaṃ tv ayuktam ity etad vetsi tvaṃ caiva sarvadā 09,031.051 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.051a nābhūd iyaṃ tava prajñā katham evaṃ suyodhana 09,031.051c yadābhimanyuṃ bahavo jaghnur yudhi mahārathāḥ 09,031.051d*0196_01 kṣatradharmaṃ bhṛśaṃ krūraṃ nirapekṣaṃ sunirghṛṇam 09,031.051d*0196_02 anyathā tu kathaṃ hanyur abhimanyuṃ tathāgatam 09,031.051d*0196_03 sarve bhavanto dharmajñāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 09,031.051d*0196_04 nyāyena yudhyatāṃ proktā śakralokagatiḥ parā 09,031.051d*0196_05 yady ekas tu na hantavyo bahubhir dharma eva tu 09,031.051d*0196_06 tadābhimanyuṃ bahavo nijaghnus tvanmate katham 09,031.051d*0196_07 sarvo vimṛśate jantuḥ kṛcchrastho dharmadarśanam 09,031.051d*0196_08 padastho vihitaṃ dvāraṃ paralokasya paśyati 09,031.052a āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajān yamayasva ca 09,031.052c yac cānyad api te nāsti tad apy ādatsva bhārata 09,031.052d*0197_01 iṣuṃ prāsaṃ gadāṃ vāpi varaṃ bhūyo dadāmy aham 09,031.052e imam ekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham 09,031.053a pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhum ihecchasi 09,031.053c taṃ hatvā vai bhavān rājā hato vā svargam āpnuhi 09,031.053e ṛte ca jīvitād vīra yuddhe kiṃ kurma te priyam 09,031.054 saṃjaya uvāca 09,031.054a tatas tava suto rājan varma jagrāha kāñcanam 09,031.054c vicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 09,031.055a so 'vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛt 09,031.055c rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva 09,031.056a saṃnaddhaḥ sa gadī rājan sajjaḥ saṃgrāmamūrdhani 09,031.056c abravīt pāṇḍavān sarvān putro duryodhanas tava 09,031.057a bhrātṝṇāṃ bhavatām eko yudhyatāṃ gadayā mayā 09,031.057c sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā 09,031.058a atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha 09,031.058c yotsye 'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire 09,031.059a aham adya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamam 09,031.059c gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā 09,031.060a gadāyuddhe na me kaś cit sadṛśo 'stīti cintaya 09,031.060c gadayā vo haniṣyāmi sarvān eva samāgatān 09,031.060d*0198_01 na me samarthāḥ sarve vai yoddhuṃ nyāyena ke cana 09,031.060d*0198_02 na yuktam ātmanā vaktum evaṃ garvoddhataṃ vacaḥ 09,031.060d*0198_03 atha vā saphalaṃ hy etat kariṣye bhavatāṃ puraḥ 09,031.060d*0198_04 asmin muhūrte satyaṃ vā mithyā vaitad bhaviṣyati 09,031.060e gṛhṇātu sa gadāṃ yo vai yudhyate 'dya mayā saha 09,032.001 saṃjaya uvāca 09,032.001a evaṃ duryodhane rājan garjamāne muhur muhuḥ 09,032.001c yudhiṣṭhirasya saṃkruddho vāsudevo 'bravīd idam 09,032.002a yadi nāma hy ayaṃ yuddhe varayet tvāṃ yudhiṣṭhira 09,032.002c arjunaṃ nakulaṃ vāpi sahadevam athāpi vā 09,032.003a kim idaṃ sāhasaṃ rājaṃs tvayā vyāhṛtam īdṛśam 09,032.003c ekam eva nihatyājau bhava rājā kuruṣv iti 09,032.004a etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa 09,032.004b*0199_01 yat tvayā hi kṛtaṃ pūrvaṃ bhīmasenajighāṃsayā 09,032.004b*0199_02 tasyādya kāryavṛttasya vākyasyānṛṇyatāṃ vraja 09,032.004c āyase puruṣe rājan bhīmasenajighāṃsayā 09,032.005a kathaṃ nāma bhavet kāryam asmābhir bharatarṣabha 09,032.005c sāhasaṃ kṛtavāṃs tvaṃ tu hy anukrośān nṛpottama 09,032.006a nānyam asyānupaśyāmi pratiyoddhāram āhave 09,032.006c ṛte vṛkodarāt pārthāt sa ca nātikṛtaśramaḥ 09,032.007a tad idaṃ dyūtam ārabdhaṃ punar eva yathā purā 09,032.007c viṣamaṃ śakuneś caiva tava caiva viśāṃ pate 09,032.008a balī bhīmaḥ samarthaś ca kṛtī rājā suyodhanaḥ 09,032.008c balavān vā kṛtī veti kṛtī rājan viśiṣyate 09,032.009a so 'yaṃ rājaṃs tvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ 09,032.009c nyastaś cātmā suviṣame kṛcchram āpāditā vayam 09,032.010a ko nu sarvān vinirjitya śatrūn ekena vairiṇā 09,032.010c paṇitvā caikapāṇena rocayed evam āhavam 09,032.010d*0200_01 kṛcchraprāptena ca tathā hārayed rājyam āgatam 09,032.011a na hi paśyāmi taṃ loke gadāhastaṃ narottamam 09,032.011a*0201_01 **** **** yo 'dya duryodhanaṃ raṇe 09,032.011c yudhyed duryodhanaṃ saṃkhye kṛtitvād dhi viśeṣayet 09,032.011d*0201_02 gadāhastaṃ vijetuṃ vai śaktaḥ syād amaro 'pi hi 09,032.012a phalgunaṃ vā bhavantaṃ vā mādrīputrāv athāpi vā 09,032.012b*0201_03 na tvaṃ bhīmo na nakulaḥ sahadevo 'tha phalgunaḥ 09,032.012c na samarthān ahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge 09,032.012d*0201_04 jetuṃ nyāyena śakto vai kṛtī rājā suyodhanaḥ 09,032.013a sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti ha 09,032.013c ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata 09,032.014a vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vijaye hi naḥ 09,032.014c nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hy eṣa mahābalaḥ 09,032.014d*0202_01 ekaṃ vāsmān nihatya tvaṃ bhava rājeti vai punaḥ 09,032.014d*0202_02 nūnaṃ na rājyabhāgeṣā pāṇḍoḥ kuntyāś ca saṃtatiḥ 09,032.014d*0202_03 atyantavanavāsāya sṛṣṭā bhaikṣyāya vā punaḥ 09,032.015 bhīma uvāca 09,032.015a madhusūdana mā kārṣīr viṣādaṃ yadunandana 09,032.015c adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam 09,032.016a ahaṃ suyodhanaṃ saṃkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ 09,032.016c vijayo vai dhruvaṃ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate 09,032.017a adhyardhena guṇeneyaṃ gadā gurutarī mama 09,032.017c na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīr mādhava vyathām 09,032.017d*0203_01 anayā gadayā cāhaṃ saṃyuge yoddhum utsahe 09,032.017d*0203_02 bhavantaḥ prekṣakāḥ sarve mama santu janārdana 09,032.018a sāmarān api lokāṃs trīn nānāśastradharān yudhi 09,032.018c yodhayeyaṃ raṇe hṛṣṭaḥ kim utādya suyodhanam 09,032.019 saṃjaya uvāca 09,032.019@002_0001 tathā saṃbhāṣamāṇe tu harṣād utphullalocane 09,032.019@002_0002 hasamāne bṛṃhamāṇe nardamāne ca naikaśaḥ 09,032.019@002_0003 muhur muhur balāmāne kṣveḍāṃ muñcati cāsakṛt 09,032.019@002_0004 vikārān naikarūpāṃś ca manyusaṃjananān bhṛśam 09,032.019@002_0005 putrasyotpāṭanārthāya tava kurvati vāyuje 09,032.019@002_0006 vāsudevaḥ pratītātmā bhīmaṃ vākyam athābravīt 09,032.019@002_0007 naitac citraṃ mahābāho hanyās tvaṃ yat suyodhanam 09,032.019@002_0008 yena vaiśravaṇo yuddhe maṇibhadraś ca yakṣarāṭ 09,032.019@002_0009 yakṣarākṣasabhūtānāṃ sahasrāṇi hi naikaśaḥ 09,032.019@002_0010 tasya te gaṇanāṃ yuddhe kaḥ kuryād dhṛtarāṣṭraje 09,032.019@002_0011 yas tvaṃ nāgāyutaprāṇaṃ hiḍimbaṃ bhīmarūpiṇam 09,032.019@002_0012 bakaṃ taddviguṇaṃ saṃkhye kirmīraṃ ca caturguṇam 09,032.019@002_0013 hatavān astrarahitaḥ kīcakaṃ cāmaropamam 09,032.019@002_0014 sa tvaṃ nihantā kauravyam atra kasyāsti saṃśayaḥ 09,032.019@002_0015 tathokte vāsudevena dharmarājo 'bravīd idam 09,032.019@002_0016 tavaiva tejasā kṛṣṇa haniṣyati suyodhanam 09,032.019@002_0017 pūrṇapratijña evāyaṃ śatrūṇām antakṛt tathā 09,032.019@002_0018 vipriyaṃ bhīmasenasya kṛtvā ko 'sti sukhī naraḥ 09,032.019@002_0019 sātyakiḥ prāha kṛṣṇātmā bhīmaṃ saṃvīkṣya keśavam 09,032.019@002_0020 nāyaṃ keśava sāmānyo gadāyuddhe vṛkodaraḥ 09,032.019@002_0021 girīn aśeṣān saṃkruddhaś cūrṇayed yaḥ kṣaṇena ha 09,032.019@002_0022 tasyāmānuṣadehasya kṣatriyasyāsti kā kathā 09,032.019@002_0023 gajair gajān hayair aśvān rathāṃś caiva rathais tathā 09,032.019@002_0024 apātayat samakṣaṃ te mama prītyartham eva ca 09,032.019@002_0025 tathā saṃpūjayām āsa śauryaṃ bhīmasya phalgunaḥ 09,032.019@002_0026 nakulaḥ sahadevaś ca praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ 09,032.019@002_0027 dhṛṣṭadyumnamukhāś caiva pāñcālāḥ somakaiḥ saha 09,032.019@002_0028 rājāno hataśiṣṭāś ca praśaśaṃsur vṛkodaram 09,032.019@002_0029 vividhābhiś ca vāgbhiś ca pūjayām āsur ādṛtāḥ 09,032.019@002_0030 tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan 09,032.019@002_0031 tato bhīmabalo bhīmo vāsudevapurogamaiḥ 09,032.019@002_0032 pāṇḍavaḥ saha pāñcālaiḥ saṃstutaḥ karmabhis tathā 09,032.019@002_0033 pūjitaś ca maheṣvāsas tadaiva tejito bhṛśam 09,032.019@002_0034 avardhata balenāsau parvaṇīva mahodadhiḥ 09,032.019@002_0035 uvāca suhṛdaḥ sarvān hṛṣṭaromodgamo mudā 09,032.019@002_0036 keśavaṃ dharmarājaṃ ca samastān anujāṃs tathā 09,032.019@002_0037 adya krodhaṃ vimokṣyāmi cirakālābhisaṃvṛtam 09,032.019@002_0038 śalyam adyoddhariṣyāmi nihitaṃ dhṛtarāṣṭrajaiḥ 09,032.019a tathā saṃbhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram 09,032.019c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa vacanaṃ cedam abravīt 09,032.020a tvām āśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,032.020c nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpto na saṃśayaḥ 09,032.021a tvayā vinihatāḥ sarve dhṛtarāṣṭrasutā raṇe 09,032.021c rājāno rājaputrāś ca nāgāś ca vinipātitāḥ 09,032.022a kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravas tathā 09,032.022c tvām āsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana 09,032.023a hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām 09,032.023c dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ 09,032.024a tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati 09,032.024c tvam asya sakthinī bhaṅktvā pratijñāṃ pārayiṣyasi 09,032.025a yatnena tu sadā pārtha yoddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ 09,032.025c kṛtī ca balavāṃś caiva yuddhaśauṇḍaś ca nityadā 09,032.026a tatas tu sātyakī rājan pūjayām āsa pāṇḍavam 09,032.026c vividhābhiś ca tāṃ vāgbhiḥ pūjayām āsa mādhavaḥ 09,032.027a pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca dharmarājapurogamāḥ 09,032.027c tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan 09,032.028a tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiram athābravīt 09,032.028c sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram 09,032.029a aham etena saṃgamya saṃyuge yoddhum utsahe 09,032.029c na hi śakto raṇe jetuṃ mām eṣa puruṣādhamaḥ 09,032.030a adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam 09,032.030c suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave 'gnim ivārjunaḥ 09,032.031a śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam 09,032.031c nihatya gadayā pāpam adya rājan sukhī bhava 09,032.032a adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣye tavānagha 09,032.032c prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate 'dya suyodhanaḥ 09,032.033a rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam 09,032.033c smariṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakunibuddhijam 09,032.034a ity uktvā bharataśreṣṭho gadām udyamya vīryavān 09,032.034c udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan 09,032.034d*0204_01 tad āhvānam amṛṣyan vai tava putro 'tivīryavān 09,032.034d*0204_02 pratyupasthita evāśu matto mattam iva dvipam 09,032.034d*0204_03 gadāhastaṃ tava sutaṃ yuddhāya samupasthitam 09,032.034d*0204_04 dadṛśuḥ pāṇḍavāḥ sarve kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,032.035a tam ekākinam āsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 09,032.035c niryūtham iva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ 09,032.035d*0205_01 na saṃbhramo na ca bhayaṃ na ca glānir na ca vyathā 09,032.035d*0205_02 āsīd duryodhanasyāpi sthitaḥ siṃha ivāhave 09,032.036a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,032.036c bhīmasenas tadā rājan duryodhanam athābravīt 09,032.037a rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yat kṛtam 09,032.037c smara tad duṣkṛtaṃ karma yad vṛttaṃ vāraṇāvate 09,032.038a draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā 09,032.038c dyūte yad vijito rājā śakuner buddhiniścayāt 09,032.039a yāni cānyāni duṣṭātman pāpāni kṛtavān asi 09,032.039c anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahat phalam 09,032.040a tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ 09,032.040c gāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 09,032.041a hato droṇaś ca karṇaś ca hataḥ śalyaḥ pratāpavān 09,032.041c vairasya cādikartāsau śakunir nihato yudhi 09,032.042a bhrātaras te hatāḥ śūrāḥ putrāś ca sahasainikāḥ 09,032.042c rājānaś ca hatāḥ śūrāḥ samareṣv anivartinaḥ 09,032.043a ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 09,032.043c prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ 09,032.044a avaśiṣṭas tvam evaikaḥ kulaghno 'dhamapūruṣaḥ 09,032.044c tvām apy adya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ 09,032.045a adya te 'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa 09,032.045c rājyāśāṃ vipulāṃ rājan pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam 09,032.046 duryodhana uvāca 09,032.046a kiṃ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha 09,032.046c adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara 09,032.047a kiṃ na paśyasi māṃ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam 09,032.047c himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,032.048a gadinaṃ ko 'dya māṃ pāpa jetum utsahate ripuḥ 09,032.048c nyāyato yudhyamānasya deveṣv api puraṃdaraḥ 09,032.048d*0206_01 yad etat kathitaṃ pūrvaṃ madīyaṃ durviceṣṭitam 09,032.048d*0206_02 sarvaṃ tan na ca me kiṃ cic chaṅkitaṃ kartum eva hi 09,032.048d*0206_03 araṇye cāpi vasatiṃ dāsyaṃ ca paraveśmasu 09,032.048d*0206_04 tathā rūpaviparyāsam akariṣyam ahaṃ balāt 09,032.048d*0206_05 hatāś ca bāndhavās tubhyaṃ kṣayas tulyo 'yam āvayoḥ 09,032.048d*0206_06 patanaṃ saṃprati tu me yadi nāma bhaved yudhi 09,032.048d*0206_07 tad atiślāghyam eva syāt kālo vā tatra kāraṇam 09,032.048d*0206_08 adyāpi hi na me jetā dharmeṇāsti raṇājire 09,032.048d*0206_09 chadmanā yadi jeṣyadhvam akīrtiḥ sthāsyati dhruvam 09,032.048d*0206_10 adharmyā vāyaśasyā ca paścāt tapsyatha vai dhruvam 09,032.049a mā vṛthā garja kaunteya śāradābhram ivājalam 09,032.049c darśayasva balaṃ yuddhe yāvat tat te 'dya vidyate 09,032.050a tasya tad vacanaṃ śrutvā pāñcālāḥ sahasṛñjayāḥ 09,032.050c sarve saṃpūjayām āsus tad vaco vijigīṣavaḥ 09,032.051a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ 09,032.051c bhūyaḥ saṃharṣayām āsū rājan duryodhanaṃ nṛpam 09,032.052a bṛṃhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt 09,032.052c śastrāṇi saṃpradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 09,033.001 saṃjaya uvāca 09,033.001a tasmin yuddhe mahārāja saṃpravṛtte sudāruṇe 09,033.001c upaviṣṭeṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 09,033.002a tatas tāladhvajo rāmas tayor yuddha upasthite 09,033.002c śrutvā tac chiṣyayo rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,033.003a taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ pūjayitvā narādhipāḥ 09,033.003b*0207_01 upagamyopasaṃgṛhya vidhivat pratyapūjayan 09,033.003b*0207_02 pūjayitvā tataḥ paścād idaṃ vacanam abruvan 09,033.003c śiṣyayoḥ kauśalaṃ yuddhe paśya rāmeti cābruvan 09,033.004a abravīc ca tadā rāmo dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavam 09,033.004c duryodhanaṃ ca kauravyaṃ gadāpāṇim avasthitam 09,033.005a catvāriṃśad ahāny adya dve ca me niḥsṛtasya vai 09,033.005c puṣyeṇa saṃprayāto 'smi śravaṇe punarāgataḥ 09,033.005e śiṣyayor vai gadāyuddhaṃ draṣṭukāmo 'smi mādhava 09,033.005f*0208_01 tatas tadā gadāhastau duryodhanavṛkodarau 09,033.005f*0208_02 yuddhabhūmigatau vīrāv ubhāv eva virejatuḥ 09,033.006a tato yudhiṣṭhiro rājā pariṣvajya halāyudham 09,033.006c svāgataṃ kuśalaṃ cāsmai paryapṛcchad yathātatham 09,033.007a kṛṣṇau cāpi maheṣvāsāv abhivādya halāyudham 09,033.007c sasvajāte pariprītau priyamāṇau yaśasvinau 09,033.008a mādrīputrau tathā śūrau draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 09,033.008c abhivādya sthitā rājan rauhiṇeyaṃ mahābalam 09,033.009a bhīmaseno 'tha balavān putras tava janādhipa 09,033.009c tathaiva codyatagadau pūjayām āsatur balam 09,033.009d*0209_01 abhivādya tatas tau tu sasvajāte halāyudham 09,033.010a svāgatena ca te tatra pratipūjya punaḥ punaḥ 09,033.010c paśya yuddhaṃ mahābāho iti te rāmam abruvan 09,033.010e evam ūcur mahātmānaṃ rauhiṇeyaṃ narādhipāḥ 09,033.011a pariṣvajya tadā rāmaḥ pāṇḍavān sṛñjayān api 09,033.011c apṛcchat kuśalaṃ sarvān pāṇḍavāṃś cāmitaujasaḥ 09,033.011e tathaiva te samāsādya papracchus tam anāmayam 09,033.012a pratyabhyarcya halī sarvān kṣatriyāṃś ca mahāmanāḥ 09,033.012c kṛtvā kuśalasaṃyuktāṃ saṃvidaṃ ca yathāvayaḥ 09,033.013a janārdanaṃ sātyakiṃ ca premṇā sa pariṣasvaje 09,033.013c mūrdhni caitāv upāghrāya kuśalaṃ paryapṛcchata 09,033.014a tau cainaṃ vidhivad rājan pūjayām āsatur gurum 09,033.014c brahmāṇam iva deveśam indropendrau mudā yutau 09,033.015a tato 'bravīd dharmasuto rauhiṇeyam ariṃdamam 09,033.015c idaṃ bhrātror mahāyuddhaṃ paśya rāmeti bhārata 09,033.016a teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ 09,033.016c nyaviśat paramaprītaḥ pūjyamāno mahārathaiḥ 09,033.017a sa babhau rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ 09,033.017c divīva nakṣatragaṇaiḥ parikīrṇo niśākaraḥ 09,033.018a tatas tayoḥ saṃnipātas tumulo romaharṣaṇaḥ 09,033.018c āsīd antakaro rājan vairasya tava putrayoḥ 09,034.001 janamejaya uvāca 09,034.001a pūrvam eva yadā rāmas tasmin yuddha upasthite 09,034.001c āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ 09,034.002a sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava 09,034.002c na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam 09,034.003a evam uktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,034.003c tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañ śaṃsitum arhasi 09,034.004a ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ 09,034.004c kathaṃ ca dṛṣṭavān yuddhaṃ kuśalo hy asi sattama 09,034.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.005a upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 09,034.005c preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ 09,034.005e śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām 09,034.006a sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca 09,034.006c uktavān vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ 09,034.006e na ca tat kṛtavān rājā yathākhyātaṃ hi te purā 09,034.007a anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ 09,034.007c āgacchata mahābāhur upaplavyaṃ janādhipa 09,034.008a tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ 09,034.008b*0210_01 ājagāma naravyāghraḥ pāṇḍavānām anīkinīm 09,034.008c akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavān idam abravīt 09,034.008d*0211_01 yathoktaṃ ca yathāvṛttam uktvā pāṇḍavam abravīt 09,034.009a na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālacoditāḥ 09,034.009c nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā 09,034.010a tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ 09,034.010c provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ 09,034.011a teṣām api mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana 09,034.011c kriyatām iti tat kṛṣṇo nāsya cakre vacas tadā 09,034.011d*0212_01 dhīmān arivināśāya kṛtaṃ sarvaṃ sadā hariḥ 09,034.011d*0212_02 sasmāra sa tadā tatra idaṃ tatra punaḥ punaḥ 09,034.012a tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ 09,034.012c tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ 09,034.012e maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ 09,034.013a āśrayām āsa bhojas tu duryodhanam ariṃdamaḥ 09,034.013c yuyudhānena sahito vāsudevas tu pāṇḍavān 09,034.014a rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ 09,034.014c pāṇḍaveyān puraskṛtya yayāv abhimukhaḥ kurūn 09,034.015a gacchann eva pathisthas tu rāmaḥ preṣyān uvāca ha 09,034.015c saṃbhārāṃs tīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca 09,034.015e ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīn vai yājakāṃs tathā 09,034.016a suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenūr vāsāṃsi vājinaḥ 09,034.016c kuñjarāṃś ca rathāṃś caiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca 09,034.016e kṣipram ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam 09,034.017a pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ 09,034.017c ṛtvijaś cānayadhvaṃ vai śataśaś ca dvijarṣabhān 09,034.018a evaṃ saṃdiśya tu preṣyān baladevo mahābalaḥ 09,034.018c tīrthayātrāṃ yayau rājan kurūṇāṃ vaiśase tadā 09,034.018e sarasvatīṃ pratisrotaḥ samudrād abhijagmivān 09,034.018f*0213_01 rāmo yadūttamaḥ śrīmāṃs tīrthayātrām anusmaran 09,034.019a ṛtvigbhiś ca suhṛdbhiś ca tathānyair dvijasattamaiḥ 09,034.019c rathair gajais tathāśvaiś ca preṣyaiś ca bharatarṣabha 09,034.019e gokharoṣṭraprayuktaiś ca yānaiś ca bahubhir vṛtaḥ 09,034.020a śrāntānāṃ klāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām 09,034.020c tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata 09,034.020e bubhukṣitānām arthāya kḷptam annaṃ samantataḥ 09,034.020f*0214_01 deśe deśe tu deyāni dānāni vividhāni ca 09,034.020f*0214_02 arcāyai cārthināṃ rājan klṛptāni bahuśas tathā 09,034.021a yo yo yatra dvijo bhoktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā 09,034.021c tasya tasya tu tatraivam upajahrus tadā nṛpa 09,034.022a tatra sthitā narā rājan rauhiṇeyasya śāsanāt 09,034.022c bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃs tatra samantataḥ 09,034.023a vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca 09,034.023c pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukham icchatām 09,034.024a yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata 09,034.024c tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptam adṛśyata 09,034.025a yathāsukhaṃ janaḥ sarvas tiṣṭhate yāti vā tadā 09,034.025c yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca 09,034.026a bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha 09,034.026c upajahrur narās tatra vastrāṇy ābharaṇāni ca 09,034.027a sa panthāḥ prababhau rājan sarvasyaiva sukhāvahaḥ 09,034.027c svargopamas tadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām 09,034.028a nityapramuditopetaḥ svādubhakṣaḥ śubhānvitaḥ 09,034.028c vipaṇyāpaṇapaṇyānāṃ nānājanaśatair vṛtaḥ 09,034.028e nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ 09,034.029a tato mahātmā niyame sthitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan 09,034.029c dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāś ca; yadupravīro halabhṛt pratītaḥ 09,034.030a dogdhrīś ca dhenūś ca sahasraśo vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ 09,034.030c hayāṃś ca nānāvidhadeśajātān; yānāni dāsīś ca tathā dvijebhyaḥ 09,034.031a ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca; śṛṅgīsuvarṇaṃ rajataṃ ca śubhram 09,034.031c ayasmayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ; dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ 09,034.032a evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā; sarasvatītīrthavareṣu bhūri 09,034.032c yayau krameṇāpratimaprabhāvas; tataḥ kurukṣetram udāravṛttaḥ 09,034.033 janamejaya uvāca 09,034.033a sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me 09,034.033c phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karmanirvṛttim eva ca 09,034.034a yathākramaṃ ca bhagavaṃs tīrthānām anupūrvaśaḥ 09,034.034c brahman brahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,034.035 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.035a tīrthānāṃ vistaraṃ rājan guṇotpattiṃ ca sarvaśaḥ 09,034.035c mayocyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ 09,034.036a pūrvaṃ mahārāja yadupravīra; ṛtviksuhṛdvipragaṇaiś ca sārdham 09,034.036c puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma; yatroḍurāḍ yakṣmaṇā kliśyamānaḥ 09,034.037a vimuktaśāpaḥ punar āpya tejaḥ; sarvaṃ jagad bhāsayate narendra 09,034.037c evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ; prabhāsanāt tasya tataḥ prabhāsaḥ 09,034.038 janamejaya uvāca 09,034.038a kimarthaṃ bhagavān somo yakṣmaṇā samagṛhyata 09,034.038c kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃś candro nyamajjata 09,034.039a katham āplutya tasmiṃs tu punar āpyāyitaḥ śaśī 09,034.039c etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmune 09,034.040 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.040a dakṣasya tanayā yās tāḥ prādurāsan viśāṃ pate 09,034.040c sa saptaviṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ somāya vai dadau 09,034.041a nakṣatrayoganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata 09,034.041c patnyo vai tasya rājendra somasya śubhalakṣaṇāḥ 09,034.042a tās tu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā bhuvi 09,034.042c atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rūpasaṃpadā 09,034.043a tatas tasyāṃ sa bhagavān prītiṃ cakre niśākaraḥ 09,034.043c sāsya hṛdyā babhūvātha tasmāt tāṃ bubhuje sadā 09,034.044a purā hi somo rājendra rohiṇyām avasac ciram 09,034.044c tato 'sya kupitāny āsan nakṣatrāṇi mahātmanaḥ 09,034.045a tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatim atandritāḥ 09,034.045c somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā 09,034.046a tā vayaṃ sahitāḥ sarvās tvatsakāśe prajeśvara 09,034.046b*0215_01 saṃprāptāḥ paribhūtāḥ smo gatir bhava pitaḥ svayam 09,034.046c vatsyāmo niyatāhārās tapaścaraṇatatparāḥ 09,034.047a śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somam athābravīt 09,034.047c samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvādharmo mahān spṛśet 09,034.048a tāś ca sarvābravīd dakṣo gacchadhvaṃ somam antikāt 09,034.048c samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt 09,034.049a visṛṣṭās tās tadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā 09,034.049c tathāpi somo bhagavān punar eva mahīpate 09,034.049e rohiṇīṃ nivasaty eva prīyamāṇo muhur muhuḥ 09,034.050a tatas tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaram abruvan 09,034.050c tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāśrame 09,034.050e somo vasati nāsmāsu nākarod vacanaṃ tava 09,034.051a tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somam athābravīt 09,034.051c samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvāṃ śapsye virocana 09,034.052a anādṛtya tu tad vākyaṃ dakṣasya bhagavāñ śaśī 09,034.052c rohiṇyā sārdham avasat tatas tāḥ kupitāḥ punaḥ 09,034.053a gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā 09,034.053c somo vasati nāsmāsu tasmān naḥ śaraṇaṃ bhava 09,034.054a rohiṇyām eva bhagavan sadā vasati candramāḥ 09,034.054b*0216_01 na tvadvaco gaṇayati nāsmāsu sneham icchati 09,034.054c tasmān nas trāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet 09,034.055a tac chrutvā bhagavān kruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate 09,034.055c sasarja roṣāt somāya sa coḍupatim āviśat 09,034.056a sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāhar ahaḥ śaśī 09,034.056c yatnaṃ cāpy akarod rājan mokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ 09,034.057a iṣṭveṣṭibhir mahārāja vividhābhir niśākaraḥ 09,034.057c na cāmucyata śāpād vai kṣayaṃ caivābhyagacchata 09,034.058a kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire 09,034.058c nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāś ca sarvaśaḥ 09,034.059a oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇinām api saṃkṣayaḥ 09,034.059c kṛśāś cāsan prajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare 09,034.060a tato devāḥ samāgamya somam ūcur mahīpate 09,034.060c kim idaṃ bhavato rūpam īdṛśaṃ na prakāśate 09,034.061a kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahad bhayam 09,034.061c śrutvā tu vacanaṃ tvatto vidhāsyāmas tato vayam 09,034.062a evam uktaḥ pratyuvāca sarvāṃs tāñ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.062c śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ 09,034.063a devās tasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣam athābruvan 09,034.063c prasīda bhagavan some śāpaś caiṣa nivartyatām 09,034.064a asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiṃciccheṣo hi lakṣyate 09,034.064c kṣayāc caivāsya deveśa prajāś cāpi gatāḥ kṣayam 09,034.065a vīrudoṣadhayaś caiva bījāni vividhāni ca 09,034.065b*0217_01 teṣāṃ kṣaye kṣayo 'smākaṃ vināsmābhir jagac ca kim 09,034.065c tathā vayaṃ lokaguro prasādaṃ kartum arhasi 09,034.066a evam uktas tadā cintya prāha vākyaṃ prajāpatiḥ 09,034.066c naitac chakyaṃ mama vaco vyāvartayitum anyathā 09,034.066e hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cit 09,034.067a samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ 09,034.067c sarasvatyā vare tīrthe unmajjañ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.067e punar vardhiṣyate devās tad vai satyaṃ vaco mama 09,034.068a māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityam eva gamiṣyati 09,034.068c māsārdhaṃ ca sadā vṛddhiṃ satyam etad vaco mama 09,034.068d*0218_01 samudraṃ paścimaṃ gatvā sarasvatyabdhisaṃgamam 09,034.068d*0218_02 ārādhayatu deveśaṃ tataḥ kāntim avāpsyati 09,034.069a sarasvatīṃ tataḥ somo jagāma ṛṣiśāsanāt 09,034.069c prabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha 09,034.070a amāvāsyāṃ mahātejās tatronmajjan mahādyutiḥ 09,034.070c lokān prabhāsayām āsa śītāṃśutvam avāpa ca 09,034.071a devāś ca sarve rājendra prabhāsaṃ prāpya puṣkalam 09,034.071c somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe 'bhavan 09,034.072a tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ 09,034.072c somaṃ ca bhagavān prīto bhūyo vacanam abravīt 09,034.073a māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprān kadā cana 09,034.073c gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama 09,034.074a sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svam ālayam 09,034.074c prajāś ca muditā bhūtvā bhojane ca yathā purā 09,034.075a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ 09,034.075c prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ hy abhūt 09,034.076a amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.076c snātvā hy āpyāyate śrīmān prabhāse tīrtha uttame 09,034.077a ataś cainaṃ prajānanti prabhāsam iti bhūmipa 09,034.077c prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminn unmajjya candramāḥ 09,034.077d*0219_01 lokān prabhāsayām āsa pupoṣa ca vapus tathā 09,034.077d*0219_02 tatra snātvā halī rāmo dattvā prīto 'tha dakṣiṇām 09,034.078a tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad balī 09,034.078c camasodbheda ity evaṃ yaṃ janāḥ kathayanty uta 09,034.079a tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ 09,034.079c uṣitvā rajanīm ekāṃ snātvā ca vidhivat tadā 09,034.080a udapānam athāgacchat tvarāvān keśavāgrajaḥ 09,034.080c ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahat phalam 09,034.081a snigdhatvād oṣadhīnāṃ ca bhūmeś ca janamejaya 09,034.081c jānanti siddhā rājendra naṣṭām api sarasvatīm 09,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,035.001a tasmān nadīgataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ 09,035.001c tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ 09,035.002a tatra dattvā bahu dravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān 09,035.002c upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ 09,035.003a tatra dharmaparo hy āsīt tritaḥ sa sumahātapāḥ 09,035.003c kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā 09,035.004a tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmatur gṛhān 09,035.004c tatas tau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ 09,035.005 janamejaya uvāca 09,035.005a udapānaṃ kathaṃ brahman kathaṃ ca sumahātapāḥ 09,035.005c patitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ 09,035.006a kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmatur gṛhān 09,035.006b*0220_01 kathaṃ ca yājayām āsa papau somaṃ ca vai katham 09,035.006c etad ācakṣva me brahman yadi śrāvyaṃ hi manyase 09,035.007 vaiśaṃpāyana uvāca 09,035.007a āsan pūrvayuge rājan munayo bhrātaras trayaḥ 09,035.007c ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṃnibhāḥ 09,035.008a sarve prajāpatisamāḥ prajāvantas tathaiva ca 09,035.008c brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ 09,035.009a teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca 09,035.009c abhavad gautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā 09,035.010a sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītim avāpya ca 09,035.010c jagāma bhagavān sthānam anurūpam ivātmanaḥ 09,035.011a rājānas tasya ye pūrve yājyā hy āsan mahātmanaḥ 09,035.011c te sarve svargate tasmiṃs tasya putrān apūjayan 09,035.012a teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃs tathaivādhyayanena ca 09,035.012c tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā 09,035.013a taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ 09,035.013c apūjayan mahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu 09,035.014a kadā cid dhi tato rājan bhrātarāv ekatadvitau 09,035.014c yajñārthaṃ cakratuś cittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ 09,035.015a tayoś cintā samabhavat tritaṃ gṛhya paraṃtapa 09,035.015c yājyān sarvān upādāya pratigṛhya paśūṃs tataḥ 09,035.016a somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam 09,035.016c cakruś caiva mahārāja bhrātaras traya eva ha 09,035.016d*0221_01 tathā te samayaṃ kṛtvā gṛhān niṣkramya pārthiva 09,035.017a tathā tu te parikramya yājyān sarvān paśūn prati 09,035.017c yājayitvā tato yājyāṃl labdhvā ca subahūn paśūn 09,035.018a yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ 09,035.018c prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmus te maharṣayaḥ 09,035.019a tritas teṣāṃ mahārāja purastād yāti hṛṣṭavat 09,035.019c ekataś ca dvitaś caiva pṛṣṭhataḥ kālayan paśūn 09,035.020a tayoś cintā samabhavad dṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahat 09,035.020c kathaṃ na syur imā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam 09,035.021a tāv anyonyaṃ samābhāṣya ekataś ca dvitaś ca ha 09,035.021c yad ūcatur mithaḥ pāpau tan nibodha janeśvara 09,035.022a trito yajñeṣu kuśalas trito vedeṣu niṣṭhitaḥ 09,035.022c anyās trito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate 09,035.023a tad āvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe 09,035.023c trito 'pi gacchatāṃ kāmam āvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ 09,035.024a teṣām āgacchatāṃ rātrau pathisthāne vṛko 'bhavat 09,035.024c tathā kūpo 'vidūre 'bhūt sarasvatyās taṭe mahān 09,035.025a atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantam agrataḥ 09,035.025c tadbhayād apasarpan vai tasmin kūpe papāta ha 09,035.025e agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare 09,035.026a tritas tato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ 09,035.026c ārtanādaṃ tataś cakre tau tu śuśruvatur munī 09,035.027a taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāv ekatadvitau 09,035.027c vṛkatrāsāc ca lobhāc ca samutsṛjya prajagmatuḥ 09,035.028a bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyām utsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ 09,035.028c udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte 09,035.029a trita ātmānam ālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛte 09,035.029c nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛn narake yathā 09,035.030a buddhyā hy agaṇayat prājño mṛtyor bhīto hy asomapaḥ 09,035.030c somaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet 09,035.031a sa evam anusaṃcintya tasmin kūpe mahātapāḥ 09,035.031c dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā 09,035.032a pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥ 09,035.032c agnīn saṃkalpayām āsa hotre cātmānam eva ca 09,035.033a tatas tāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṃkalpya sumahātapāḥ 09,035.033c ṛco yajūṃṣi sāmāni manasā cintayan muniḥ 09,035.033e grāvāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre 'bhiṣavaṃ nṛpa 09,035.034a ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃś ca tridivaukasām 09,035.034c somasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhvanim 09,035.035a sa cāviśad divaṃ rājan svaraḥ śaikṣas tritasya vai 09,035.035c samavāpa ca taṃ yajñaṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ 09,035.036a vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥ 09,035.036c āvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate 09,035.037a tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ 09,035.037c śrutvā caivābravīd devān sarvān devapurohitaḥ 09,035.038a tritasya vartate yajñas tatra gacchāmahe surāḥ 09,035.038c sa hi kruddhaḥ sṛjed anyān devān api mahātapāḥ 09,035.039a tac chrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ 09,035.039c prayayus tatra yatrāsau tritayajñaḥ pravartate 09,035.040a te tatra gatvā vibudhās taṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥ 09,035.040c dadṛśus taṃ mahātmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmasu 09,035.041a dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutam 09,035.041c ūcuś cātha mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam 09,035.042a athābravīd ṛṣir devān paśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ 09,035.042c asmin pratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam 09,035.043a tatas trito mahārāja bhāgāṃs teṣāṃ yathāvidhi 09,035.043c mantrayuktān samadadāt te ca prītās tadābhavan 09,035.044a tato yathāvidhi prāptān bhāgān prāpya divaukasaḥ 09,035.044c prītātmāno dadus tasmai varān yān manasecchati 09,035.045a sa tu vavre varaṃ devāṃs trātum arhatha mām itaḥ 09,035.045c yaś cehopaspṛśet kūpe sa somapagatiṃ labhet 09,035.046a tatra cormimatī rājann utpapāta sarasvatī 09,035.046b*0222_01 ājagāma drutaṃ prītā tasmin kūpe sarasvatī 09,035.046c tayotkṣiptas tritas tasthau pūjayaṃs tridivaukasaḥ 09,035.047a tatheti coktvā vibudhā jagmū rājan yathāgatam 09,035.047c tritaś cāpy agamat prītaḥ svam eva nilayaṃ tadā 09,035.048a kruddhaḥ sa tu samāsādya tāv ṛṣī bhrātarau tadā 09,035.048c uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ 09,035.049a paśulubdhau yuvāṃ yasmān mām utsṛjya pradhāvitau 09,035.049c tasmād rūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇām abhitaś carau 09,035.050a bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā 09,035.050c prasavaś caiva yuvayor golāṅgūlarkṣavānarāḥ 09,035.051a ity ukte tu tadā tena kṣaṇād eva viśāṃ pate 09,035.051c tathābhūtāv adṛśyetāṃ vacanāt satyavādinaḥ 09,035.052a tatrāpy amitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥ 09,035.052c dattvā ca vividhān dāyān pūjayitvā ca vai dvijān 09,035.053a udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥ 09,035.053c nadīgatam adīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā 09,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,036.001a tato vinaśanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,036.001c śūdrābhīrān prati dveṣād yatra naṣṭā sarasvatī 09,036.002a yasmāt sā bharataśreṣṭha dveṣān naṣṭā sarasvatī 09,036.002c tasmāt tad ṛṣayo nityaṃ prāhur vinaśaneti ha 09,036.003a tac cāpy upaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ 09,036.003c subhūmikaṃ tato 'gacchat sarasvatyās taṭe vare 09,036.004a tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālam atandritāḥ 09,036.004c krīḍābhir vimalābhiś ca krīḍanti vimalānanāḥ 09,036.005a tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara 09,036.005c abhigacchanti tat tīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam 09,036.006a tatrādṛśyanta gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,036.006c sametya sahitā rājan yathāprāptaṃ yathāsukham 09,036.007a tatra modanti devāś ca pitaraś ca savīrudhaḥ 09,036.007c puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,036.008a ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃs tāsām apsarasāṃ śubhā 09,036.008c subhūmiketi vikhyātā sarasvatyās taṭe vare 09,036.009a tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ 09,036.009c śrutvā gītaṃ ca tad divyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam 09,036.010a chāyāś ca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām 09,036.010c gandharvāṇāṃ tatas tīrtham āgacchad rohiṇīsutaḥ 09,036.011a viśvāvasumukhās tatra gandharvās tapasānvitāḥ 09,036.011c nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam 09,036.012a tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu 09,036.012c ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā 09,036.013a bhojayitvā dvijān kāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ 09,036.013c prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaś ca mādhavaḥ 09,036.014a tasmād gandharvatīrthāc ca mahābāhur ariṃdamaḥ 09,036.014c gargasroto mahātīrtham ājagāmaikakuṇḍalī 09,036.015a yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā 09,036.015c kālajñānagatiś caiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ 09,036.016a utpātā dāruṇāś caiva śubhāś ca janamejaya 09,036.016c sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā 09,036.016e tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ gargasrota iti smṛtam 09,036.017a tatra gargaṃ mahābhāgam ṛṣayaḥ suvratā nṛpa 09,036.017c upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho 09,036.018a tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ 09,036.018c vidhivad dhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām 09,036.019a uccāvacāṃs tathā bhakṣyān dvijebhyo vipradāya saḥ 09,036.019c nīlavāsās tato 'gacchac chaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ 09,036.020a tatrāpaśyan mahāśaṅkhaṃ mahāmerum ivocchritam 09,036.020c śvetaparvatasaṃkāśam ṛṣisaṃghair niṣevitam 09,036.020e sarasvatyās taṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī 09,036.021a yakṣā vidyādharāś caiva rākṣasāś cāmitaujasaḥ 09,036.021c piśācāś cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ 09,036.022a te sarve hy aśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥ 09,036.022c vrataiś ca niyamaiś caiva kāle kāle sma bhuñjate 09,036.023a prāptaiś ca niyamais tais tair vicarantaḥ pṛthak pṛthak 09,036.023c adṛśyamānā manujair vyacaran puruṣarṣabha 09,036.024a evaṃ khyāto narapate loke 'smin sa vanaspatiḥ 09,036.024c tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam 09,036.025a tasmiṃś ca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām 09,036.025c tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca 09,036.026a pūjayitvā dvijāṃś caiva pūjitaś ca tapodhanaiḥ 09,036.026c puṇyaṃ dvaitavanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,036.027a tatra gatvā munīn dṛṣṭvā nānāveṣadharān balaḥ 09,036.027c āplutya salile cāpi pūjayām āsa vai dvijān 09,036.028a tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogān supuṣkalān 09,036.028c tataḥ prāyād balo rājan dakṣiṇena sarasvatīm 09,036.029a gatvā caiva mahābāhur nātidūraṃ mahāyaśāḥ 09,036.029c dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrtham āgamad acyutaḥ 09,036.030a yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanam 09,036.030c mahādyuter mahārāja bahubhiḥ pannagair vṛtam 09,036.030e yatrāsann ṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa 09,036.031a yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam 09,036.031c sarvapannagarājānam abhyaṣiñcan yathāvidhi 09,036.031e pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava 09,036.032a tatrāpi vidhivad dattvā viprebhyo ratnasaṃcayān 09,036.032c prāyāt prācīṃ diśaṃ rājan dīpyamānaḥ svatejasā 09,036.032d*0223_01 tasyāṃ diśi vicitrāṇi tīrthāni paramāṇi ca 09,036.033a āplutya bahuśo hṛṣṭas teṣu tīrtheṣu lāṅgalī 09,036.033c dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ 09,036.034a tatrasthān ṛṣisaṃghāṃs tān abhivādya halāyudhaḥ 09,036.034c tato rāmo 'gamat tīrtham ṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat 09,036.035a yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī 09,036.035b*0224_01 **** **** tathā tīrthāny anekaśaḥ 09,036.035b*0224_02 sahasraśatasaṃkhyāni prathitāni pade pade 09,036.035b*0224_03 āplutya teṣu tīrtheṣu yathoktaṃ tatra carṣibhiḥ 09,036.035b*0224_04 kṛtvopavāsaniyamaṃ dattvā dānāni bhūriśaḥ 09,036.035b*0224_05 abhivādya munīṃs tāṃs tu tatra tīrthanivāsinaḥ 09,036.035b*0224_06 uddiṣṭamārgaḥ prayayau yatra bhūyaḥ sarasvatī 09,036.035b*0224_07 prāṅmukhaṃ vai nivavṛte vṛṣṭir vātahatā yathā 09,036.035c ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇām avekṣārthaṃ mahātmanām 09,036.036a nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī 09,036.036c babhūva vismito rājan balaḥ śvetānulepanaḥ 09,036.037 janamejaya uvāca 09,036.037a kasmāt sarasvatī brahman nivṛttā prāṅmukhī tataḥ 09,036.037c vyākhyātum etad icchāmi sarvam adhvaryusattama 09,036.038a kasmiṃś ca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ 09,036.038c vinivṛttā saricchreṣṭhā katham etad dvijottama 09,036.039 vaiśaṃpāyana uvāca 09,036.039a pūrvaṃ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ 09,036.039b*0225_01 dvādaśaṃ vārṣikaṃ satraṃ samupāsanyatavratāḥ 09,036.039b*0226_01 sāyaṃprātarvrataparā naktasaṃbhojanāḥ pare 09,036.039b*0226_02 pañcāgnitapaso grīṣme varṣāsv ākāśaśāyinaḥ 09,036.039b*0226_03 tṛṇāśinas tathā cānye mārgaśāyina eva ca 09,036.039b*0226_04 kaṇṭakapravare ghore svaptāro bhūmiśāyinaḥ 09,036.039c vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike 09,036.039e ṛṣayo bahavo rājaṃs tatra saṃpratipedire 09,036.040a uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi 09,036.040c nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike 09,036.040e ājagmur ṛṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt 09,036.041a ṛṣīṇāṃ bahulatvāt tu sarasvatyā viśāṃ pate 09,036.041c tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā 09,036.042a samantapañcakaṃ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ 09,036.042c tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṃ samāśritāḥ 09,036.043a juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām 09,036.043c svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ 09,036.044a agnihotrais tatas teṣāṃ hūyamānair mahātmanām 09,036.044c aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ 09,036.045a vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāś ca tāpasāḥ 09,036.045c dantolūkhalinaś cānye saṃprakṣālās tathāpare 09,036.046a vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāś ca tāpasāḥ 09,036.046b*0227_01 kaṇadhūmabhujaś cānye tathā māsopavāsinaḥ 09,036.046b*0227_02 sarvatithyupavāsāś ca tathā hy anye sahasraśaḥ 09,036.046b*0227_03 bhūmipātrabhujaś cānye tathā bhūmibhujo 'pi hi 09,036.046b*0227_04 āvasathyāgniniratās tretāgniniratās tathā 09,036.046b*0227_05 vighasābhyāśinas tīvrās tathānye mitabhojanāḥ 09,036.046c nānāniyamayuktāś ca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ 09,036.047a āsan vai munayas tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ 09,036.047c śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgām iva divaukasaḥ 09,036.048a tataḥ paścāt samāpetur ṛṣayaḥ satrayājinaḥ 09,036.048c te 'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ 09,036.049a tato yajñopavītais te tat tīrthaṃ nirmimāya vai 09,036.049c juhuvuś cāgnihotrāṇi cakruś ca vividhāḥ kriyāḥ 09,036.050a tatas tam ṛṣisaṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam 09,036.050c darśayām āsa rājendra teṣām arthe sarasvatī 09,036.051a tataḥ kuñjān bahūn kṛtvā saṃnivṛttā saridvarā 09,036.051c ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyāj janamejaya 09,036.052a tato nivṛtya rājendra teṣām arthe sarasvatī 09,036.052c bhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṃ varā 09,036.053a amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmy aham 09,036.053c ity adbhutaṃ mahac cakre tato rājan mahānadī 09,036.053d*0228_01 tatraiva kuñjamadhye tu sā jagāma sarasvatī 09,036.053d*0229_01 yathāgataṃ puṇyajalā kurukṣetraṃ praviśya ha 09,036.054a evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥ 09,036.054c kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ 09,036.055a tatra kuñjān bahūn dṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīm 09,036.055c babhūva vismayas tatra rāmasyātha mahātmanaḥ 09,036.056a upaspṛśya tu tatrāpi vidhivad yadunandanaḥ 09,036.056c dattvā dāyān dvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca 09,036.056e bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇān pratyapādayat 09,036.057a tataḥ prāyād balo rājan pūjyamāno dvijātibhiḥ 09,036.057c sarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam 09,036.057d*0230_01 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam 09,036.058a badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥ 09,036.058c panasaiś ca palāśaiś ca karīraiḥ pīlubhis tathā 09,036.058d*0231_01 sālais tālais tamālaiś ca kakubhaiś ca saketakaiḥ 09,036.059a sarasvatītīraruhair bandhanaiḥ syandanais tathā 09,036.059c parūṣakavanaiś caiva bilvair āmrātakais tathā 09,036.060a atimuktakaṣaṇḍaiś ca pārijātaiś ca śobhitam 09,036.060c kadalīvanabhūyiṣṭham iṣṭaṃ kāntaṃ manoramam 09,036.061a vāyvambuphalaparṇādair dantolūkhalikair api 09,036.061c tathāśmakuṭṭair vāneyair munibhir bahubhir vṛtam 09,036.062a svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam 09,036.062c ahiṃsrair dharmaparamair nṛbhir atyantasevitam 09,036.063a saptasārasvataṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ 09,036.063c yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapas tepe mahāmuniḥ 09,037.001 janamejaya uvāca 09,037.001a saptasārasvataṃ kasmāt kaś ca maṅkaṇako muniḥ 09,037.001c kathaṃ siddhaś ca bhagavān kaś cāsya niyamo 'bhavat 09,037.002a kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama 09,037.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vidhivad dvijasattama 09,037.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,037.003a rājan sapta sarasvatyo yābhir vyāptam idaṃ jagat 09,037.003c āhūtā balavadbhir hi tatra tatra sarasvatī 09,037.004a suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā 09,037.004c sarasvatī oghavatī suveṇur vimalodakā 09,037.005a pitāmahasya mahato vartamāne mahītale 09,037.005c vitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu 09,037.006a puṇyāhaghoṣair vimalair vedānāṃ ninadais tathā 09,037.006c deveṣu caiva vyagreṣu tasmin yajñavidhau tadā 09,037.007a tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe 09,037.007c yajatas tatra satreṇa sarvakāmasamṛddhinā 09,037.008a manasā cintitā hy arthā dharmārthakuśalais tadā 09,037.008c upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃs tatra tatra ha 09,037.009a jaguś ca tatra gandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 09,037.009c vāditrāṇi ca divyāni vādayām āsur añjasā 09,037.010a tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣur devatā api 09,037.010c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kim u mānuṣayonayaḥ 09,037.011a vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe 09,037.011c abruvann ṛṣayo rājan nāyaṃ yajño mahāphalaḥ 09,037.011e na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmād iha sarasvatī 09,037.012a tac chrutvā bhagavān prītaḥ sasmārātha sarasvatīm 09,037.012c pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai 09,037.012e suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī 09,037.013a tāṃ dṛṣṭvā munayas tuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīm 09,037.013c pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahu menire 09,037.014a evam eṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī 09,037.014c pitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām 09,037.015a naimiṣe munayo rājan samāgamya samāsate 09,037.015c tatra citrāḥ kathā hy āsan vedaṃ prati janeśvara 09,037.016a tatra te munayo hy āsan nānāsvādhyāyavedinaḥ 09,037.016c te samāgamya munayaḥ sasmarur vai sarasvatīm 09,037.017a sā tu dhyātā mahārāja ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥ 09,037.017c samāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanām 09,037.017e ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī 09,037.018a naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrayājinām 09,037.018c āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā 09,037.019a gayasya yajamānasya gayeṣv eva mahākratum 09,037.019c āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī 09,037.020a viśālāṃ tu gayeṣv āhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 09,037.020c sarit sā himavatpārśvāt prasūtā śīghragāminī 09,037.021a auddālakes tathā yajñe yajatas tatra bhārata 09,037.021c samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā 09,037.022a uttare kosalābhāge puṇye rājan mahātmanaḥ 09,037.022c auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī 09,037.023a ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśam ṛṣikāraṇāt 09,037.023c pūjyamānā munigaṇair valkalājinasaṃvṛtaiḥ 09,037.023e manohradeti vikhyātā sā hi tair manasā hṛtā 09,037.024a suveṇur ṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite 09,037.024c kuroś ca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ 09,037.024e ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī 09,037.025a oghavaty api rājendra vasiṣṭhena mahātmanā 09,037.025c samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī 09,037.026a dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī 09,037.026b*0232_01 suveṇur iti vikhyātā prasrutā śīghragāminī 09,037.026c vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ 09,037.026e samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau 09,037.027a ekībhūtās tatas tās tu tasmiṃs tīrthe samāgatāḥ 09,037.027c saptasārasvataṃ tīrthaṃ tatas tat prathitaṃ bhuvi 09,037.028a iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ 09,037.028c saptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam 09,037.029a śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ 09,037.029c āpagām avagāḍhasya rājan prakrīḍitaṃ mahat 09,037.030a dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyam ambhasi bhārata 09,037.030c snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasam aninditām 09,037.030e sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryam ambhasi 09,037.031a tad retaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ 09,037.031b*0233_01 ṛṣiḥ paramadharmātmā tadā puruṣasattamaḥ 09,037.031c saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha 09,037.031e tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ 09,037.032a vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ 09,037.032c vāyujvālo vāyuretā vāyucakraś ca vīryavān 09,037.032e evam ete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ 09,037.033a idam anyac ca rājendra śṛṇv āścaryataraṃ bhuvi 09,037.033c maharṣeś caritaṃ yādṛk triṣu lokeṣu viśrutam 09,037.034a purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam 09,037.034c kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat 09,037.034e sa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān 09,037.035a tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat 09,037.035c pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam 09,037.036a brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 09,037.036c vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa 09,037.036e nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi 09,037.037a tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭam atīva ha 09,037.037c surāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo 'bhyabhāṣata 09,037.038a bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vai 09,037.038c harṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattama 09,037.038e tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 09,037.039 ṛṣir uvāca 09,037.039a kiṃ na paśyasi me brahman karāc chākarasaṃ srutam 09,037.039c yaṃ dṛṣṭvā vai pranṛtto 'haṃ harṣeṇa mahatā vibho 09,037.040a taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam 09,037.040c ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām 09,037.041a evam uktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā 09,037.041c aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'bhavat 09,037.042a tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham 09,037.042c tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ 09,037.042d*0234_01 mene devaṃ mahādevam idaṃ covāca vismitaḥ 09,037.042d*0235_01 uvāca pārvatīnātham indurekhāvataṃsakam 09,037.043 ṛṣir uvāca 09,037.043a nānyaṃ devād ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat 09,037.043c surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk 09,037.044a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ 09,037.044c tvām eva sarvaṃ viśati punar eva yugakṣaye 09,037.045a devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā 09,037.045c tvayi sarve sma dṛśyante surā brahmādayo 'nagha 09,037.045c*0236_01 **** **** bhāvā ye jagati sthitāḥ 09,037.045c*0236_02 tvām upāsanta varadaṃ 09,037.046a sarvas tvam asi devānāṃ kartā kārayitā ca ha 09,037.046c tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ 09,037.046d*0237_01 tvaṃ prabhuḥ paramaiśvaryād adhikaṃ bhāsi śaṃkara 09,037.046d*0237_02 tvayi brahmā ca viṣṇuś ca lokān saṃdhārya tiṣṭhataḥ 09,037.046d*0237_03 tvanmūlaṃ ca jagat sarvaṃ tvadantaṃ ca maheśvara 09,037.046d*0237_04 tvayā hi vitatā lokā sapteme sarvasaṃbhava 09,037.046d*0237_05 sarvathā sarvabhūteśa tvām evārcanti daivatam 09,037.046d*0237_06 tvanmayaṃ hi jagat sarvaṃ bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 09,037.046d*0237_07 svargaṃ ca paramasthānaṃ nṛṇām abhyudayārthinām 09,037.046d*0237_08 dadāsi ca prasannas tvaṃ bhaktānāṃ parameśvara 09,037.046d*0237_09 anāvṛttipadaṃ nṝṇāṃ nityaṃ niḥśreyasārthinām 09,037.046d*0237_10 dadāsi karmiṇāṃ karma bhāvayan dhyānayogataḥ 09,037.046d*0237_11 na vṛthāsti mahādeva prasādas te maheśvara 09,037.046d*0237_12 yasmāt tvayopakaraṇāt karomi kamalekṣaṇa 09,037.046d*0237_13 prapadye śaraṇaṃ śaṃbhuṃ sarvadā sarvataḥ sthitam 09,037.046d*0237_14 karmaṇā manasā vācā tam evābhijagāma ha 09,037.047a evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bravīt 09,037.047b*0238_01 yad idaṃ cāpalaṃ deva kṛtam etat smayādikam 09,037.047c bhagavaṃs tvatprasādād vai tapo me na kṣared iti 09,037.048a tato devaḥ prītamanās tam ṛṣiṃ punar abravīt 09,037.048c tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā 09,037.048e āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdham ahaṃ sadā 09,037.049a saptasārasvate cāsmin yo mām arciṣyate naraḥ 09,037.049c na tasya durlabhaṃ kiṃ cid bhaviteha paratra ca 09,037.049e sārasvataṃ ca lokaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ 09,037.050a etan maṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥ 09,037.050b*0239_01 kathitaṃ ca nṛpatiśreṣṭha kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 09,037.050b*0240_01 saptasārasvataṃ cāpi yathotpannaṃ tathoditam 09,037.050c sa hi putraḥ sajanyāyām utpanno mātariśvanā 09,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,038.001a uṣitvā tatra rāmas tu saṃpūjyāśramavāsinaḥ 09,038.001c tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ 09,038.002a dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tām upoṣya ca 09,038.002c pūjito munisaṃghaiś ca prātar utthāya lāṅgalī 09,038.003a anujñāpya munīn sarvān spṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata 09,038.003c prayayau tvarito rāmas tīrthahetor mahābalaḥ 09,038.004a tata auśanasaṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ 09,038.004c kapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ 09,038.005a mahatā śirasā rājan grastajaṅgho mahodaraḥ 09,038.005c rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā 09,038.006a tatra pūrvaṃ tapas taptaṃ kāvyena sumahātmanā 09,038.006c yatrāsya nītir akhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ 09,038.006e tatrasthaś cintayām āsa daityadānavavigraham 09,038.007a tat prāpya ca balo rājaṃs tīrthapravaram uttamam 09,038.007c vidhivad dhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 09,038.008 janamejaya uvāca 09,038.008a kapālamocanaṃ brahman kathaṃ yatra mahāmuniḥ 09,038.008c muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā 09,038.009 vaiśaṃpāyana uvāca 09,038.009a purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā 09,038.009c vasatā rājaśārdūla rākṣasās tatra hiṃsitāḥ 09,038.010a janasthāne śiraś chinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ 09,038.010c kṣureṇa śitadhāreṇa tat papāta mahāvane 09,038.011a mahodarasya tal lagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā 09,038.011c vane vicarato rājann asthi bhittvāsphurat tadā 09,038.012a sa tena lagnena tadā dvijātir na śaśāka ha 09,038.012c abhigantuṃ mahāprājñas tīrthāny āyatanāni ca 09,038.013a sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ 09,038.013c jagāma sarvatīrthāni pṛthivyām iti naḥ śrutam 09,038.014a sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃś ca mahātapāḥ 09,038.014c kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 09,038.015a āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣam avāptavān 09,038.015c sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat 09,038.016a sarasvatyās tīrthavaraṃ khyātam auśanasaṃ tadā 09,038.016c sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetram anuttamam 09,038.017a sa tu gatvā tatas tatra tīrtham auśanasaṃ dvijaḥ 09,038.017c tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatas tadā 09,038.017e tacchiraś caraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā 09,038.017f*0241_01 vimuktas tena śirasā paraṃ sukham avāpa ha 09,038.017f*0241_02 sa cāpy antarjale mūrdhā jagāmādarśanaṃ vibho 09,038.018a tataḥ sa virujo rājan pūtātmā vītakalmaṣaḥ 09,038.018c ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ 09,038.019a so 'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ 09,038.019c kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 09,038.020a te śrutvā vacanaṃ tasya tatas tīrthasya mānada 09,038.020c kapālamocanam iti nāma cakruḥ samāgatāḥ 09,038.020d*0242_01 sa cāpi tīrthapravaraṃ punar gatvā mahān ṛṣiḥ 09,038.020d*0242_02 pītvā payaḥ suvipulaṃ siddhim āyāt tadā muniḥ 09,038.021a tatra dattvā bahūn dāyān viprān saṃpūjya mādhavaḥ 09,038.021c jagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā 09,038.022a yatra taptaṃ tapo ghoram ārṣṭiṣeṇena bhārata 09,038.022c brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tatra viśvāmitro mahāmuniḥ 09,038.022d*0243_01 sarvakāmasamṛddhaṃ ca tad āśramapadaṃ mahat 09,038.022d*0243_02 munibhir brāhmaṇaiś caiva sevitaṃ sarvadā vibho 09,038.023a tato haladharaḥ śrīmān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ 09,038.023c jagāma yatra rājendra ruṣaṅgus tanum atyajat 09,038.024a ruṣaṅgur brāhmaṇo vṛddhas taponityaś ca bhārata 09,038.024c dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu 09,038.025a tataḥ sarvān upādāya tanayān vai mahātapāḥ 09,038.025c ruṣaṅgur abravīt tatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam 09,038.026a vijñāyātītavayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥ 09,038.026c taṃ vai tīrtham upāninyuḥ sarasvatyās tapodhanam 09,038.027a sa taiḥ putrais tadā dhīmān ānīto vai sarasvatīm 09,038.027c puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṃghair niṣevitām 09,038.028a sa tatra vidhinā rājann āplutaḥ sumahātapāḥ 09,038.028c jñātvā tīrthaguṇāṃś caiva prāhedam ṛṣisattamaḥ 09,038.028e suprītaḥ puruṣavyāghra sarvān putrān upāsataḥ 09,038.028f*0244_01 provāca karma tattvajñaḥ prītas tīrthasya darśanāt 09,038.029a sarasvaty uttare tīre yas tyajed ātmanas tanum 09,038.029c pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet 09,038.030a tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥ 09,038.030c dattvā caiva bahūn dāyān viprāṇāṃ vipravatsalaḥ 09,038.031a sasarja yatra bhagavāṃl lokāṃl lokapitāmahaḥ 09,038.031c yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ 09,038.031e tapasā mahatā rājan prāptavān ṛṣisattamaḥ 09,038.032a sindhudvīpaś ca rājarṣir devāpiś ca mahātapāḥ 09,038.032c brāhmaṇyaṃ labdhavān yatra viśvāmitro mahāmuniḥ 09,038.032e mahātapasvī bhagavān ugratejā mahātapāḥ 09,038.033a tatrājagāma balavān balabhadraḥ pratāpavān 09,039.001 janamejaya uvāca 09,039.001a katham ārṣṭiṣeṇo bhagavān vipulaṃ taptavāṃs tapaḥ 09,039.001c sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tadā 09,039.002a devāpiś ca kathaṃ brahman viśvāmitraś ca sattama 09,039.002c tan mamācakṣva bhagavan paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,039.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,039.003a purā kṛtayuge rājann ārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ 09,039.003c vasan gurukule nityaṃ nityam adhyayane rataḥ 09,039.004a tasya rājan gurukule vasato nityam eva ha 09,039.004c samāptiṃ nāgamad vidyā nāpi vedā viśāṃ pate 09,039.005a sa nirviṇṇas tato rājaṃs tapas tepe mahātapāḥ 09,039.005c tato vai tapasā tena prāpya vedān anuttamān 09,039.006a sa vidvān vedayuktaś ca siddhaś cāpy ṛṣisattamaḥ 09,039.006b*0245_01 tatāpa rājan saṃprāpya tīrthaṃ vai sumahātapāḥ 09,039.006c tatra tīrthe varān prādāt trīn eva sumahātapāḥ 09,039.007a asmiṃs tīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ 09,039.007c āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam 09,039.008a adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālād bhaviṣyati 09,039.008c api cālpena yatnena phalaṃ prāpsyati puṣkalam 09,039.009a evam uktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ 09,039.009c evaṃ siddhaḥ sa bhagavān ārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān 09,039.010a tasminn eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān 09,039.010c devāpiś ca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpatur mahat 09,039.011a tathā ca kauśikas tāta taponityo jitendriyaḥ 09,039.011c tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvam avāptavān 09,039.012a gādhir nāma mahān āsīt kṣatriyaḥ prathito bhuvi 09,039.012c tasya putro 'bhavad rājan viśvāmitraḥ pratāpavān 09,039.013a sa rājā kauśikas tāta mahāyogy abhavat kila 09,039.013c sa putram abhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ 09,039.014a dehanyāse manaś cakre tam ūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ 09,039.014c na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmān mahābhayāt 09,039.015a evam uktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajās tadā 09,039.015c viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama 09,039.016a ity uktvā tu tato gādhir viśvāmitraṃ niveśya ca 09,039.016c jagāma tridivaṃ rājan viśvāmitro 'bhavan nṛpaḥ 09,039.016c*0246_01 **** **** pathā vai puṇyakarmaṇām 09,039.016c*0246_02 tathā gādhisuto rājā 09,039.016e na ca śaknoti pṛthivīṃ yatnavān api rakṣitum 09,039.017a tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam 09,039.017c niryayau nagarāc cāpi caturaṅgabalānvitaḥ 09,039.018a sa gatvā dūram adhvānaṃ vasiṣṭhāśramam abhyayāt 09,039.018c tasya te sainikā rājaṃś cakrus tatrānayān bahūn 09,039.019a tatas tu bhagavān vipro vasiṣṭho ''śramam abhyayāt 09,039.019c dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanam 09,039.020a tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ 09,039.020c sṛjasva śabarān ghorān iti svāṃ gām uvāca ha 09,039.021a tathoktā sāsṛjad dhenuḥ puruṣān ghoradarśanān 09,039.021c te ca tad balam āsādya babhañjuḥ sarvatodiśam 09,039.022a tad dṛṣṭvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitras tu gādhijaḥ 09,039.022c tapaḥ paraṃ manyamānas tapasy eva mano dadhe 09,039.023a so 'smiṃs tīrthavare rājan sarasvatyāḥ samāhitaḥ 09,039.023c niyamaiś copavāsaiś ca karśayan deham ātmanaḥ 09,039.024a jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraś ca so 'bhavat 09,039.024c tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak 09,039.025a asakṛt tasya devās tu vratavighnaṃ pracakrire 09,039.025c na cāsya niyamād buddhir apayāti mahātmanaḥ 09,039.026a tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ 09,039.026c tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata 09,039.027a tapasā tu tathā yuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ 09,039.027c amanyata mahātejā varado varam asya tat 09,039.028a sa tu vavre varaṃ rājan syām ahaṃ brāhmaṇas tv iti 09,039.028c tatheti cābravīd brahmā sarvalokapitāmahaḥ 09,039.029a sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ 09,039.029c vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ 09,039.030a tasmiṃs tīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu 09,039.030c payasvinīs tathā dhenūr yānāni śayanāni ca 09,039.031a tathā vastrāṇy alaṃkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam 09,039.031c adadān mudito rājan pūjayitvā dvijottamān 09,039.032a yayau rājaṃs tato rāmo bakasyāśramam antikāt 09,039.032c yatra tepe tapas tīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ 09,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,040.001a brahmayonibhir ākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ 09,040.001c yatra dālbhyo bako rājan paśvarthaṃ sumahātapāḥ 09,040.001c*0247_01 **** **** dhṛtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ 09,040.001c*0247_02 kiṃ cit prapāṃ pade mātraṃ (sic) 09,040.001e juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ 09,040.002a tapasā ghorarūpeṇa karśayan deham ātmanaḥ 09,040.002c krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān 09,040.003a purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike 09,040.003c vṛtte viśvajito 'nte vai pāñcālān ṛṣayo 'gaman 09,040.004a tatreśvaram ayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ 09,040.004b*0248_01 tatra te lebhire rājan pāñcālebhyo maharṣayaḥ 09,040.004c balānvitān vatsatarān nirvyādhīn ekaviṃśatim 09,040.004d*0249_01 teṣāṃ vipradadau rājā brāhmaṇānāṃ vṛṣāṃs tadā 09,040.005a tān abravīd bako vṛddho vibhajadhvaṃ paśūn iti 09,040.005c paśūn etān ahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam 09,040.006a evam uktvā tato rājann ṛṣīn sarvān pratāpavān 09,040.006c jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ 09,040.007a sa samīpagato bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 09,040.007c ayācata paśūn dālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito 'bravīt 09,040.008a yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gās tadā nṛpasattama 09,040.008c etān paśūn naya kṣipraṃ brahmabandho yadīcchasi 09,040.009a ṛṣis tv atha vacaḥ śrutvā cintayām āsa dharmavit 09,040.009c aho bata nṛśaṃsaṃ vai vākyam ukto 'smi saṃsadi 09,040.010a cintayitvā muhūrtaṃ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ 09,040.010c matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ 09,040.011a sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni dvijasattamaḥ 09,040.011c juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā 09,040.012a avakīrṇe sarasvatyās tīrthe prajvālya pāvakam 09,040.012c bako dālbhyo mahārāja niyamaṃ param āsthitaḥ 09,040.012e sa tair eva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsair mahātapāḥ 09,040.013a tasmiṃs tu vidhivat satre saṃpravṛtte sudāruṇe 09,040.013c akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva 09,040.013d*0250_01 tataḥ prakṣīyamāṇaṃ tad rāṣṭraṃ tasya mahīpateḥ 09,040.014a chidyamānaṃ yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibho 09,040.014c babhūvāpahataṃ tac cāpy avakīrṇam acetanam 09,040.015a dṛṣṭvā tad avakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ 09,040.015c babhūva durmanā rājaṃś cintayām āsa ca prabhuḥ 09,040.016a mokṣārtham akarod yatnaṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā 09,040.016b*0251_01 na ca śreyo 'dhyagacchat tu kṣīyate rāṣṭram eva ca 09,040.016c athāsau pārthivaḥ khinnas te ca viprās tadā nṛpa 09,040.017a yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mocayituṃ nṛpa 09,040.017c atha vaiprāśnikāṃs tatra papraccha janamejaya 09,040.018a tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtas tvayā 09,040.018c māṃsair abhijuhotīti tava rāṣṭraṃ munir bakaḥ 09,040.019a tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān 09,040.019c tasyaitat tapasaḥ karma yena te hy anayo mahān 09,040.019d*0252_01 yadīcchasi mahābāho śāntiṃ rāṣṭrasya bhūmipa 09,040.019e apāṃ kuñje sarasvatyās taṃ prasādaya pārthiva 09,040.020a sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakam abravīt 09,040.020c nipatya śirasā bhūmau prāñjalir bharatarṣabha 09,040.021a prasādaye tvā bhagavann aparādhaṃ kṣamasva me 09,040.021c mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ 09,040.021e tvaṃ gatis tvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartum arhasi 09,040.022a taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam 09,040.022c dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tac ca vyamocayat 09,040.023a ṛṣiḥ prasannas tasyābhūt saṃrambhaṃ ca vihāya saḥ 09,040.023c mokṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punar āhutim 09,040.024a mokṣayitvā tato rāṣṭraṃ pratigṛhya paśūn bahūn 09,040.024c hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punar eva hi 09,040.025a dhṛtarāṣṭro 'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ 09,040.025c svam eva nagaraṃ rājā pratipede maharddhimat 09,040.026a tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatir udāradhīḥ 09,040.026c asurāṇām abhāvāya bhāvāya ca divaukasām 09,040.027a māṃsair api juhāveṣṭim akṣīyanta tato 'surāḥ 09,040.027c daivatair api saṃbhagnā jitakāśibhir āhave 09,040.028a tatrāpi vidhivad dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ 09,040.028c vājinaḥ kuñjarāṃś caiva rathāṃś cāśvatarīyutān 09,040.029a ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam 09,040.029c yayau tīrthaṃ mahābāhur yāyātaṃ pṛthivīpate 09,040.030a yatra yajñe yayātes tu mahārāja sarasvatī 09,040.030c sarpiḥ payaś ca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ 09,040.031a tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 09,040.031c ākrāmad ūrdhvaṃ mudito lebhe lokāṃś ca puṣkalān 09,040.031d*0253_01 punas tatra ca rājñas tu yayāter yajataḥ prabhoḥ 09,040.031d*0253_02 audāryaṃ paramaṃ kṛtvā bhaktiṃ cātmani śāśvatīm 09,040.031d*0253_03 dadau kāmān brāhmaṇebhyo yān yān yo manasecchati 09,040.031d*0253_04 yo yatra sthita eveha āhūto yajñasaṃstare 09,040.031d*0253_05 tasya tasya saric chreṣṭhā gṛhādiśayanādikam 09,040.031d*0253_06 yatra saṃbhojanaṃ caiva dānaṃ nānāvidhaṃ bahu 09,040.031d*0253_07 te manyamānā rājñas tu saṃpradānam anuttamam 09,040.031d*0253_08 rājānaṃ tuṣṭuvuḥ prītā dattvā caivāśiṣaḥ śubhāḥ 09,040.032a yayāter yajamānasya yatra rājan sarasvatī 09,040.032c prasṛtā pradadau kāmān brāhmaṇānāṃ mahātmanām 09,040.033a yatra yatra hi yo vipro yān yān kāmān abhīpsati 09,040.033c tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūn rasān 09,040.034a tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya saṃpadā 09,040.034c vismitā mānuṣāś cāsan dṛṣṭvā tāṃ yajñasaṃpadam 09,040.035a tatas tālaketur mahādharmasetur; mahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ 09,040.035c vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīmavegaṃ; dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma 09,041.001 janamejaya uvāca 09,041.001a vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ 09,041.001c kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tam ṛṣiṃ pratyavāhayat 09,041.002a kena cāsyābhavad vairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tat prabho 09,041.002c śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām 09,041.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,041.003a viśvāmitrasya caivarṣer vasiṣṭhasya ca bhārata 09,041.003c bhṛśaṃ vairam abhūd rājaṃs tapaḥspardhākṛtaṃ mahat 09,041.004a āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe 'bhavan mahān 09,041.004c pūrvataḥ paścimaś cāsīd viśvāmitrasya dhīmataḥ 09,041.005a yatra sthāṇur mahārāja taptavān sumahat tapaḥ 09,041.005c yatrāsya karma tad ghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 09,041.006a yatreṣṭvā bhagavān sthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm 09,041.006c sthāpayām āsa tat tīrthaṃ sthāṇutīrtham iti prabho 09,041.007a tatra sarve surāḥ skandam abhyaṣiñcan narādhipa 09,041.007c senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam 09,041.008a tasmin sarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.008c vasiṣṭhaṃ cālayām āsa tapasogreṇa tac chṛṇu 09,041.009a viśvāmitravasiṣṭhau tāv ahany ahani bhārata 09,041.009c spardhāṃ tapaḥkṛtāṃ tīvrāṃ cakratus tau tapodhanau 09,041.010a tatrāpy adhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.010c dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintām abhijagāma ha 09,041.010e tasya buddhir iyaṃ hy āsīd dharmanityasya bhārata 09,041.011a iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam 09,041.011c ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam 09,041.011e ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ 09,041.012a evaṃ niścitya bhagavān viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.012c sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ 09,041.013a sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha 09,041.013c jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī 09,041.014a tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalis tadā 09,041.014c upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī 09,041.015a hatavīrā yathā nārī sābhavad duḥkhitā bhṛśam 09,041.015c brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam 09,041.016a tām uvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya 09,041.016c yāvad enaṃ nihanmy adya tac chrutvā vyathitā nadī 09,041.017a sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā 09,041.017c vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā 09,041.018a tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalim 09,041.018c viśvāmitro 'bravīt kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya 09,041.019a tato bhītā saricchreṣṭhā cintayām āsa bhārata 09,041.019c ubhayoḥ śāpayor bhītā katham etad bhaviṣyati 09,041.019d*0254_01 prākampata bhṛśaṃ bhītā vāyunevāhatā latā 09,041.019d*0254_02 tathārūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā munir āha mahānadīm 09,041.019d*0254_03 avicāraṃ vasiṣṭhaṃ tvam ānayasvāntikaṃ mama 09,041.019d*0254_04 sā tasya vacanaṃ śrutvā jñātvā pāpaṃ cikīrṣitam 09,041.019d*0254_05 vasiṣṭhasya prabhāvaṃ ca jānanty apratimaṃ bhuvi 09,041.020a sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imam artham acodayat 09,041.020c yad uktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā 09,041.021a ubhayoḥ śāpayor bhītā vepamānā punaḥ punaḥ 09,041.021c cintayitvā mahāśāpam ṛṣivitrāsitā bhṛśam 09,041.022a tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām 09,041.022c uvāca rājan dharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ 09,041.023a trāhy ātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī 09,041.023c viśvāmitraḥ śaped dhi tvāṃ mā kṛthās tvaṃ vicāraṇām 09,041.024a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit 09,041.024c cintayām āsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet 09,041.025a tasyāś cintā samutpannā vasiṣṭho mayy atīva hi 09,041.025c kṛtavān hi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā 09,041.026a atha kūle svake rājañ japantam ṛṣisattamam 09,041.026c juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvaty abhyacintayat 09,041.027a idam antaram ity eva tataḥ sā saritāṃ varā 09,041.027c kūlāpahāram akarot svena vegena sā sarit 09,041.028a tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇir auhyata 09,041.028c uhyamānaś ca tuṣṭāva tadā rājan sarasvatīm 09,041.029a pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati 09,041.029c vyāptaṃ cedaṃ jagat sarvaṃ tavaivāmbhobhir uttamaiḥ 09,041.030a tvam evākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ 09,041.030c sarvāś cāpas tvam eveti tvatto vayam adhīmahe 09,041.031a puṣṭir dyutis tathā kīrtiḥ siddhir vṛddhir umā tathā 09,041.031c tvam eva vāṇī svāhā tvaṃ tvayy āyattam idaṃ jagat 09,041.031e tvam eva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā 09,041.032a evaṃ sarasvatī rājan stūyamānā maharṣiṇā 09,041.032c vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati 09,041.032e nyavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim 09,041.033a tam ānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ 09,041.033b*0255_01 astrodyataḥ samuttiṣṭhad viśvāmitro muniṃ prati 09,041.033b*0255_02 taṃ gṛhītāyudhaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhāntakaraṃ munim 09,041.033b*0255_03 kauśikaṃ sumahat kruddhaṃ kālamṛtyum ivāparam 09,041.033c athānveṣat praharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā 09,041.034a taṃ tu kruddham abhiprekṣya brahmahatyābhayān nadī 09,041.034c apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśam atandritā 09,041.034e ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijam 09,041.035a tato 'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭham ṛṣisattamam 09,041.035c abravīd atha saṃkruddho viśvāmitro hy amarṣaṇaḥ 09,041.036a yasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punar gatā 09,041.036c śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṃmatam 09,041.037a tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā 09,041.037c avahac choṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā 09,041.038a atharṣayaś ca devāś ca gandharvāpsarasas tathā 09,041.038c sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 09,041.039a evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa 09,041.039c āgacchac ca punar mārgaṃ svam eva saritāṃ varā 09,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,042.001a sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā 09,042.001c tasmiṃs tīrthavare śubhre śoṇitaṃ samupāvahat 09,042.002a athājagmus tato rājan rākṣasās tatra bhārata 09,042.002c tatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukham āsate 09,042.003a tṛptāś ca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ 09,042.003c nṛtyantaś ca hasantaś ca yathā svargajitas tathā 09,042.004a kasya cit tv atha kālasya ṛṣayaḥ satapodhanāḥ 09,042.004c tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate 09,042.005a teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥ 09,042.005c prāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapolubdhā viśāradāḥ 09,042.005e prayayur hi tato rājan yena tīrthaṃ hi tat tathā 09,042.006a athāgamya mahābhāgās tat tīrthaṃ dāruṇaṃ tadā 09,042.006c dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam 09,042.006e pīyamānaṃ ca rakṣobhir bahubhir nṛpasattama 09,042.007a tān dṛṣṭvā rākṣasān rājan munayaḥ saṃśitavratāḥ 09,042.007c paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire 09,042.008a te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ 09,042.008c āhūya saritāṃ śreṣṭhām idaṃ vacanam abruvan 09,042.009a kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hrado hy ayam 09,042.009c evam ākulatāṃ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam 09,042.010a tataḥ sā sarvam ācaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatī 09,042.010c duḥkhitām atha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcur vai tapodhanāḥ 09,042.011a kāraṇaṃ śrutam asmābhiḥ śāpaś caiva śruto 'naghe 09,042.011c kariṣyanti tu yat prāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ 09,042.012a evam uktvā saricchreṣṭhām ūcus te 'tha parasparam 09,042.012c vimocayāmahe sarve śāpād etāṃ sarasvatīm 09,042.012d*0256_01 te sarve brāhmaṇā rājaṃs tapobhir niyamais tathā 09,042.012d*0256_02 upavāsaiś ca vividhair yamaiḥ kaṣṭavratais tathā 09,042.012d*0256_03 ārādhya paśubhartāraṃ mahādevaṃ jagatpatim 09,042.012d*0256_04 mokṣayām āsus tāṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm 09,042.013a teṣāṃ tu vacanād eva prakṛtisthā sarasvatī 09,042.013c prasannasalilā jajñe yathā pūrvaṃ tathaiva hi 09,042.013d*0257_01 evam uktvā ca munayo duḥkhāc caināṃ vyamocayan 09,042.013e vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā 09,042.014a dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhis tais tathā kṛtam 09,042.014b*0258_01 tān eva śaraṇaṃ jagmū rākṣasāḥ kṣudhitās tathā 09,042.014c kṛtāñjalīs tato rājan rākṣasāḥ kṣudhayārditāḥ 09,042.014e ūcus tān vai munīn sarvān kṛpāyuktān punaḥ punaḥ 09,042.015a vayaṃ hi kṣudhitāś caiva dharmād dhīnāś ca śāśvatāt 09,042.015c na ca naḥ kāmakāro 'yaṃ yad vayaṃ pāpakāriṇaḥ 09,042.016a yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇā 09,042.016c pakṣo 'yaṃ vardhate 'smākaṃ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ 09,042.017a evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca 09,042.017c ye brāhmaṇān pradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ 09,042.018a ācāryam ṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathā 09,042.018c prāṇino ye 'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ 09,042.018e yoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa vardhate 09,042.018f*0259_01 pakṣo 'smākam ṛṣiśreṣṭhā yad atrānantaraṃ kṣamam 09,042.019a tat kurudhvam ihāsmākaṃ kāruṇyaṃ dvijasattamāḥ 09,042.019c śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānām api tāraṇe 09,042.020a teṣāṃ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvus tāṃ mahānadīm 09,042.020c mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣām ūcuḥ prayatamānasāḥ 09,042.021a kṣutakīṭāvapannaṃ ca yac cocchiṣṭāśitaṃ bhavet 09,042.021c keśāvapannam ādhūtam ārugṇam api yad bhavet 09,042.021d*0260_01 avadhūtam avijñātam atiśītaṃ ca yad bhavet 09,042.021d*0260_02 patitānnaṃ sūtikānnaṃ puṃścalyānnaṃ ca yad bhavet 09,042.021e śvabhiḥ saṃspṛṣṭam annaṃ ca bhāgo 'sau rakṣasām iha 09,042.022a tasmāj jñātvā sadā vidvān etāny annāni varjayet 09,042.022c rākṣasānnam asau bhuṅkte yo bhuṅkte hy annam īdṛśam 09,042.023a śodhayitvā tatas tīrtham ṛṣayas te tapodhanāḥ 09,042.023c mokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan 09,042.024a maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varā 09,042.024c aruṇām ānayām āsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha 09,042.025a tasyāṃ te rākṣasāḥ snātvā tanūs tyaktvā divaṃ gatāḥ 09,042.025c aruṇāyāṃ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā 09,042.026a etam artham abhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ 09,042.026c tasmiṃs tīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila 09,042.027 janamejaya uvāca 09,042.027a kimarthaṃ bhagavāñ śakro brahmahatyām avāptavān 09,042.027c katham asmiṃś ca tīrthe vai āplutyākalmaṣo 'bhavat 09,042.028 vaiśaṃpāyana uvāca 09,042.028a śṛṇuṣvaitad upākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara 09,042.028c yathā bibheda samayaṃ namucer vāsavaḥ purā 09,042.029a namucir vāsavād bhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśat 09,042.029c tenendraḥ sakhyam akarot samayaṃ cedam abravīt 09,042.030a nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani 09,042.030c vadhiṣyāmy asuraśreṣṭha sakhe satyena te śape 09,042.031a evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhāram īśvaraḥ 09,042.031c cicchedāsya śiro rājann apāṃ phenena vāsavaḥ 09,042.032a tac chiro namuceś chinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakram anvayāt 09,042.032c he mitrahan pāpa iti bruvāṇaṃ śakram antikāt 09,042.033a evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ 09,042.033c pitāmahāya saṃtapta evam arthaṃ nyavedayat 09,042.034a tam abravīl lokagurur aruṇāyāṃ yathāvidhi 09,042.034c iṣṭvopaspṛśa devendra brahmahatyāpahā hi sā 09,042.034d*0261_01 eṣā puṇyajalā śakra kṛtā munibhir eva tu 09,042.034d*0261_02 nigūḍham asyā gamanam ihāsīt pūrvam eva tu 09,042.034d*0261_03 tato 'bhyetyāruṇāṃ devīṃ plāvayām āsa vāriṇā 09,042.034d*0261_04 sarasvatyāruṇāyāś ca puṇyo 'yaṃ saṃgamo mahān 09,042.034d*0261_05 iha tvaṃ yaja devendra dada dānāny anekaśaḥ 09,042.034d*0261_06 atrāplutya sughorāt tvaṃ pātakād vipramokṣyase 09,042.035a ity uktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya 09,042.035c iṣṭvā yathāvad balabhid aruṇāyām upāspṛśat 09,042.036a sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyākṛtena ha 09,042.036b*0262_01 brahmaṇo vacanāc chakro 'yajad yajñair anekaśaḥ 09,042.036b*0262_02 dattvā dānāny anekāni snātvā tīrthe śatakratuḥ 09,042.036b*0262_03 vipāpmā virajāḥ śrīmān brahmavadhyāṃ vidhūya saḥ 09,042.036c jagāma saṃhṛṣṭamanās tridivaṃ tridaśeśvaraḥ 09,042.037a śiras tac cāpi namuces tatraivāplutya bhārata 09,042.037c lokān kāmadughān prāptam akṣayān rājasattama 09,042.038a tatrāpy upaspṛśya balo mahātmā; dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni 09,042.038c avāpya dharmaṃ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham 09,042.039a yatrāyajad rājasūyena somaḥ; sākṣāt purā vidhivat pārthivendra 09,042.039c atrir dhīmān vipramukhyo babhūva; hotā yasmin kratumukhye mahātmā 09,042.040a yasyānte 'bhūt sumahān dānavānāṃ; daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ 09,042.040c sa saṃgrāmas tārakākhyaḥ sutīvro; yatra skandas tārakākhyaṃ jaghāna 09,042.041a senāpatyaṃ labdhavān devatānāṃ; mahāseno yatra daityāntakartā 09,042.041c sākṣāc cātra nyavasat kārttikeyaḥ; sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ 09,043.001 janamejaya uvāca 09,043.001a sarasvatyāḥ prabhāvo 'yam uktas te dvijasattama 09,043.001c kumārasyābhiṣekaṃ tu brahman vyākhyātum arhasi 09,043.002a yasmin kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara 09,043.002c yaiś cābhiṣikto bhagavān vidhinā yena ca prabhuḥ 09,043.003a skando yathā ca daityānām akarot kadanaṃ mahat 09,043.003c tathā me sarvam ācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,043.004 vaiśaṃpāyana uvāca 09,043.004a kuruvaṃśasya sadṛśam idaṃ kautūhalaṃ tava 09,043.004c harṣam utpādayaty etad vaco me janamejaya 09,043.005a hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa 09,043.005c abhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ 09,043.006a tejo māheśvaraṃ skannam agnau prapatitaṃ purā 09,043.006c tat sarvabhakṣo bhagavān nāśakad dagdhum akṣayam 09,043.007a tenāsīdati tejasvī dīptimān havyavāhanaḥ 09,043.007c na caiva dhārayām āsa garbhaṃ tejomayaṃ tadā 09,043.008a sa gaṅgām abhisaṃgamya niyogād brahmaṇaḥ prabhuḥ 09,043.008c garbham āhitavān divyaṃ bhāskaropamatejasam 09,043.009a atha gaṅgāpi taṃ garbham asahantī vidhāraṇe 09,043.009c utsasarja girau ramye himavaty amarārcite 09,043.010a sa tatra vavṛdhe lokān āvṛtya jvalanātmajaḥ 09,043.010c dadṛśur jvalanākāraṃ taṃ garbham atha kṛttikāḥ 09,043.011a śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram 09,043.011c mamāyam iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo 'bhicakramuḥ 09,043.012a tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavān prabhuḥ 09,043.012c prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā 09,043.013a taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ 09,043.013c paraṃ vismayam āpannā devyo divyavapurdharāḥ 09,043.014a yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavān gaṅgayā girimūrdhani 09,043.014c sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama 09,043.015a vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā 09,043.015c ataś ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ 09,043.016a kumāraś ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥ 09,043.016c gāṅgeyaḥ pūrvam abhavan mahāyogabalānvitaḥ 09,043.017a sa devas tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ 09,043.017c vavṛdhe 'tīva rājendra candravat priyadarśanaḥ 09,043.018a sa tasmin kāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ 09,043.018c stūyamānas tadā śete gandharvair munibhis tathā 09,043.019a tathainam anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ 09,043.019c divyavāditranṛttajñāḥ stuvantyaś cārudarśanāḥ 09,043.020a anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā 09,043.020c dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpam uttamam 09,043.021a jātakarmādikās tasya kriyāś cakre bṛhaspatiḥ 09,043.021c vedaś cainaṃ caturmūrtir upatasthe kṛtāñjaliḥ 09,043.022a dhanurvedaś catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ 09,043.022c tatrainaṃ samupātiṣṭhat sākṣād vāṇī ca kevalā 09,043.023a sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevam umāpatim 09,043.023c śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃghaśatair vṛtam 09,043.024a nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paramādbhutadarśanāḥ 09,043.024c vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ 09,043.025a vyāghrasiṃharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ 09,043.025c vṛṣadaṃśamukhāś cānye gajoṣṭravadanās tathā 09,043.026a ulūkavadanāḥ ke cid gṛdhragomāyudarśanāḥ 09,043.026c krauñcapārāvatanibhair vadanai rāṅkavair api 09,043.027a śvāvicchalyakagodhānāṃ kharaiḍakagavāṃ tathā 09,043.027c sadṛśāni vapūṃṣy anye tatra tatra vyadhārayan 09,043.028a ke cic chailāmbudaprakhyāś cakrālātagadāyudhāḥ 09,043.028c ke cid añjanapuñjābhāḥ ke cic chvetācalaprabhāḥ 09,043.029a saptamātṛgaṇāś caiva samājagmur viśāṃ pate 09,043.029c sādhyā viśve 'tha maruto vasavaḥ pitaras tathā 09,043.030a rudrādityās tathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ 09,043.030c brahmā svayaṃbhūr bhagavān saputraḥ saha viṣṇunā 09,043.031a śakras tathābhyayād draṣṭuṃ kumāravaram acyutam 09,043.031c nāradapramukhāś cāpi devagandharvasattamāḥ 09,043.032a devarṣayaś ca siddhāś ca bṛhaspatipurogamāḥ 09,043.032c ṛbhavo nāma varadā devānām api devatāḥ 09,043.032e te 'pi tatra samājagmur yāmā dhāmāś ca sarvaśaḥ 09,043.033a sa tu bālo 'pi bhagavān mahāyogabalānvitaḥ 09,043.033c abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam 09,043.034a tam āvrajantam ālakṣya śivasyāsīn manogatam 09,043.034c yugapac chailaputryāś ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca 09,043.035a kiṃ nu pūrvam ayaṃ bālo gauravād abhyupaiṣyati 09,043.035c api mām iti sarveṣāṃ teṣām āsīn manogatam 09,043.036a teṣām etam abhiprāyaṃ caturṇām upalakṣya saḥ 09,043.036c yugapad yogam āsthāya sasarja vividhās tanūḥ 09,043.037a tato 'bhavac caturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavān prabhuḥ 09,043.037c skandaḥ śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pṛṣṭhataḥ 09,043.038a evaṃ sa kṛtvā hy ātmānaṃ caturdhā bhagavān prabhuḥ 09,043.038c yato rudras tataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ 09,043.039a viśākhas tu yayau yena devī girivarātmajā 09,043.039c śākho yayau ca bhagavān vāyumūrtir vibhāvasum 09,043.039e naigameṣo 'gamad gaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ 09,043.040a sarve bhāsvaradehās te catvāraḥ samarūpiṇaḥ 09,043.040c tān samabhyayur avyagrās tad adbhutam ivābhavat 09,043.041a hāhākāro mahān āsīd devadānavarakṣasām 09,043.041c tad dṛṣṭvā mahad āścaryam adbhutaṃ romaharṣaṇam 09,043.042a tato rudraś ca devī ca pāvakaś ca pitāmaham 09,043.042c gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipetur jagatpatim 09,043.043a praṇipatya tatas te tu vidhivad rājapuṃgava 09,043.043c idam ūcur vaco rājan kārttikeyapriyepsayā 09,043.044a asya bālasya bhagavann ādhipatyaṃ yathepsitam 09,043.044c asmatpriyārthaṃ deveśa sadṛśaṃ dātum arhasi 09,043.045a tataḥ sa bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ 09,043.045c manasā cintayām āsa kim ayaṃ labhatām iti 09,043.046a aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām 09,043.046c bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ 09,043.047a pūrvam evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām 09,043.047c samarthaṃ ca tam aiśvarye mahāmatir amanyata 09,043.048a tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ śreyasi sthitaḥ 09,043.048c senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata 09,043.049a sarvadevanikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ 09,043.049c tān sarvān vyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ 09,043.050a tataḥ kumāram ādāya devā brahmapurogamāḥ 09,043.050c abhiṣekārtham ājagmuḥ śailendraṃ sahitās tataḥ 09,043.051a puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm 09,043.051c samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā 09,043.052a tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite 09,043.052c niṣedur devagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ 09,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,044.001a tato 'bhiṣekasaṃbhārān sarvān saṃbhṛtya śāstrataḥ 09,044.001c bṛhaspatiḥ samiddhe 'gnau juhāvājyaṃ yathāvidhi 09,044.002a tato himavatā datte maṇipravaraśobhite 09,044.002c divyaratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane 09,044.003a sarvamaṅgalasaṃbhārair vidhimantrapuraskṛtam 09,044.003c ābhiṣecanikaṃ dravyaṃ gṛhītvā devatāgaṇāḥ 09,044.004a indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā 09,044.004c dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau 09,044.005a pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā 09,044.005c rudraś ca sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca 09,044.006a rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ 09,044.006c viśvedevair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitṛbhiḥ saha 09,044.007a gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasapannagaiḥ 09,044.007c devarṣibhir asaṃkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ 09,044.008a vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ 09,044.008c bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca yatibhiś ca mahātmabhiḥ 09,044.008e sarvair vidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhais tathā vṛtaḥ 09,044.009a pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ 09,044.009c aṅgirāḥ kaśyapo 'triś ca marīcir bhṛgur eva ca 09,044.010a kratur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca 09,044.010c ṛtavaś ca grahāś caiva jyotīṃṣi ca viśāṃ pate 09,044.011a mūrtimatyaś ca sarito vedāś caiva sanātanāḥ 09,044.011c samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca 09,044.011e pṛthivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca janādhipa 09,044.012a aditir devamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī 09,044.012c umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ 09,044.012e rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām 09,044.013a himavāṃś caiva vindhyaś ca meruś cānekaśṛṅgavān 09,044.013c airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭhās tathaiva ca 09,044.013e māsārdhamāsā ṛtavas tathā rātryahanī nṛpa 09,044.014a uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ 09,044.014c aruṇo garuḍaś caiva vṛkṣāś cauṣadhibhiḥ saha 09,044.015a dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṃgatāḥ 09,044.015c kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasyānucarāś ca ye 09,044.016a bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ 09,044.016c te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmus tatas tataḥ 09,044.017a jagṛhus te tadā rājan sarva eva divaukasaḥ 09,044.017c ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ 09,044.018a divyasaṃbhārasaṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair nṛpa 09,044.018c sarasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyābhir eva tu 09,044.019a abhyaṣiñcan kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ 09,044.019c senāpatiṃ mahātmānam asurāṇāṃ bhayāvaham 09,044.020a purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvaram 09,044.020c tathābhyaṣiñcad bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ 09,044.020e kaśyapaś ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ 09,044.021a tasmai brahmā dadau prīto balino vātaraṃhasaḥ 09,044.021c kāmavīryadharān siddhān mahāpāriṣadān prabhuḥ 09,044.022a nandiṣeṇaṃ lohitākṣaṃ ghaṇṭākarṇaṃ ca saṃmatam 09,044.022c caturtham asyānucaraṃ khyātaṃ kumudamālinam 09,044.023a tataḥ sthāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣadaṃ kratum 09,044.023c māyāśatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitam 09,044.023e dadau skandāya rājendra surārivinibarhaṇam 09,044.024a sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇām 09,044.024c jaghāna dorbhyāṃ saṃkruddhaḥ prayutāni caturdaśa 09,044.025a tathā devā dadus tasmai senāṃ nairṛtasaṃkulām 09,044.025c devaśatrukṣayakarīm ajayyāṃ viśvarūpiṇīm 09,044.026a jayaśabdaṃ tataś cakrur devāḥ sarve savāsavāḥ 09,044.026c gandharvayakṣarakṣāṃsi munayaḥ pitaras tathā 09,044.027a yamaḥ prādād anucarau yamakālopamāv ubhau 09,044.027c unmāthaṃ ca pramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī 09,044.028a subhrājo bhāskaraś caiva yau tau sūryānuyāyinau 09,044.028c tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau prītaḥ pratāpavān 09,044.029a kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śvetamālyānulepanau 09,044.029c somo 'py anucarau prādān maṇiṃ sumaṇim eva ca 09,044.030a jvālājihvaṃ tathā jyotir ātmajāya hutāśanaḥ 09,044.030c dadāv anucarau śūrau parasainyapramāthinau 09,044.031a parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalam 09,044.031c dahatiṃ dahanaṃ caiva pracaṇḍau vīryasaṃmatau 09,044.031e aṃśo 'py anucarān pañca dadau skandāya dhīmate 09,044.032a utkrośaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāv ubhau 09,044.032c dadāv analaputrāya vāsavaḥ paravīrahā 09,044.032e tau hi śatrūn mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn 09,044.033a cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalam 09,044.033c skandāya trīn anucarān dadau viṣṇur mahāyaśāḥ 09,044.034a vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyāviśāradau 09,044.034c skandāya dadatuḥ prītāv aśvinau bharatarṣabha 09,044.035a kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ 09,044.035c ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane 09,044.036a vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balotkaṭau 09,044.036c dadau tvaṣṭā mahāmāyau skandāyānucarau varau 09,044.037a suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitro mahātmane 09,044.037c kumārāya mahātmānau tapovidyādharau prabhuḥ 09,044.038a sudarśanīyau varadau triṣu lokeṣu viśrutau 09,044.038c suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇam eva ca 09,044.038e kārttikeyāya saṃprādād vidhātā lokaviśrutau 09,044.039a pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināv ubhau 09,044.039c pūṣā ca pārṣadau prādāt kārttikeyāya bhārata 09,044.040a balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau 09,044.040c pradadau kārttikeyāya vāyur bharatasattama 09,044.041a ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau 09,044.041c pradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ 09,044.042a suvarcasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpy ativarcasam 09,044.042c himavān pradadau rājan hutāśanasutāya vai 09,044.043a kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinam eva ca 09,044.043c dadāv anucarau merur agniputrāya bhārata 09,044.044a sthiraṃ cātisthiraṃ caiva merur evāparau dadau 09,044.044c mahātmane 'gniputrāya mahābalaparākramau 09,044.045a ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇayodhinau 09,044.045c pradadāv agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāv ubhau 09,044.046a saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudro 'pi gadādharau 09,044.046c pradadāv agniputrāya mahāpāriṣadāv ubhau 09,044.047a unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca 09,044.047c pradadāv agniputrāya pārvatī śubhadarśanā 09,044.048a jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau jvalanasūnave 09,044.048c pradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ 09,044.049a evaṃ sādhyāś ca rudrāś ca vasavaḥ pitaras tathā 09,044.049c sāgarāḥ saritaś caiva girayaś ca mahābalāḥ 09,044.050a daduḥ senāgaṇādhyakṣāñ śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ 09,044.050c divyapraharaṇopetān nānāveṣavibhūṣitān 09,044.051a śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'nye skandasya sainikāḥ 09,044.051c vividhāyudhasaṃpannāś citrābharaṇavarmiṇaḥ 09,044.052a śaṅkukarṇo nikumbhaś ca padmaḥ kumuda eva ca 09,044.052c ananto dvādaśabhujas tathā kṛṣṇopakṛṣṇakau 09,044.053a droṇaśravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣo jalaṃdhamaḥ 09,044.053c akṣasaṃtarjano rājan kunadīkas tamobhrakṛt 09,044.054a ekākṣo dvādaśākṣaś ca tathaivaikajaṭaḥ prabhuḥ 09,044.054c sahasrabāhur vikaṭo vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ 09,044.055a puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ priyadarśanaḥ 09,044.055c pariśrutaḥ kokanadaḥ priyamālyānulepanaḥ 09,044.056a ajodaro gajaśirāḥ skandhākṣaḥ śatalocanaḥ 09,044.056c jvālājihvaḥ karālaś ca sitakeśo jaṭī hariḥ 09,044.056d*0263_01 pariśrutaḥ kokanadaḥ kṛṣṇakeśo jaṭādharaḥ 09,044.057a caturdaṃṣṭro 'ṣṭajihvaś ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ 09,044.057c vidyudakṣo dhanurvaktro jaṭharo mārutāśanaḥ 09,044.058a udarākṣo jhaṣākṣaś ca vajranābho vasuprabhaḥ 09,044.058c samudravego rājendra śailakampī tathaiva ca 09,044.059a putrameṣaḥ pravāhaś ca tathā nandopanandakau 09,044.059c dhūmraḥ śvetaḥ kaliṅgaś ca siddhārtho varadas tathā 09,044.060a priyakaś caiva nandaś ca gonandaś ca pratāpavān 09,044.060c ānandaś ca pramodaś ca svastiko dhruvakas tathā 09,044.061a kṣemavāpaḥ sujātaś ca siddhayātraś ca bhārata 09,044.061c govrajaḥ kanakāpīḍo mahāpāriṣadeśvaraḥ 09,044.062a gāyano hasanaś caiva bāṇaḥ khaḍgaś ca vīryavān 09,044.062c vaitālī cātitālī ca tathā katikavātikau 09,044.063a haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudronmādanaś ca ha 09,044.063c raṇotkaṭaḥ prahāsaś ca śvetaśīrṣaś ca nandakaḥ 09,044.064a kālakaṇṭhaḥ prabhāsaś ca tathā kumbhāṇḍako 'paraḥ 09,044.064c kālakākṣaḥ sitaś caiva bhūtalonmathanas tathā 09,044.064d*0264_01 samudronmadanaś caiva mahānādī raṇotkaṭaḥ 09,044.064d*0264_02 kālakaś ca prahāsaś ca tathāṅgārakavahnikau 09,044.064d*0264_03 ete cānye ca bahavo mahāśālī raṇotkaṭaḥ 09,044.065a yajñavāhaḥ pravāhaś ca devayājī ca somapaḥ 09,044.065c sajālaś ca mahātejāḥ krathakrāthau ca bhārata 09,044.066a tuhanaś ca tuhānaś ca citradevaś ca vīryavān 09,044.066c madhuraḥ suprasādaś ca kirīṭī ca mahābalaḥ 09,044.067a vasano madhuvarṇaś ca kalaśodara eva ca 09,044.067c dhamanto manmathakaraḥ sūcīvaktraś ca vīryavān 09,044.068a śvetavaktraḥ suvaktraś ca cāruvaktraś ca pāṇḍuraḥ 09,044.068c daṇḍabāhuḥ subāhuś ca rajaḥ kokilakas tathā 09,044.069a acalaḥ kanakākṣaś ca bālānām ayikaḥ prabhuḥ 09,044.069c saṃcārakaḥ kokanado gṛdhravaktraś ca jambukaḥ 09,044.070a lohāśavaktro jaṭharaḥ kumbhavaktraś ca kuṇḍakaḥ 09,044.070c madgugrīvaś ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraś ca candrabhāḥ 09,044.070d*0265_01 candramāḥ pāṇikarmā ca uḍukaś ca mahābalaḥ 09,044.071a pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraś ca śikṣakaḥ 09,044.071c cāṣavaktraś ca jambūkaḥ śākavaktraś ca kuṇḍakaḥ 09,044.072a yogayuktā mahātmānaḥ satataṃ brāhmaṇapriyāḥ 09,044.072c paitāmahā mahātmāno mahāpāriṣadāś ca ha 09,044.072e yauvanasthāś ca bālāś ca vṛddhāś ca janamejaya 09,044.073a sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumāram upatasthire 09,044.073c vaktrair nānāvidhair ye tu śṛṇu tāñ janamejaya 09,044.074a kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā 09,044.074a*0266_01 **** **** dīrghavaktrāś ca bhārata 09,044.074a*0266_02 śvagomāyumukhāś caiva 09,044.074c kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā 09,044.075a manuṣyameṣavaktrāś ca sṛgālavadanās tathā 09,044.075c bhīmā makaravaktrāś ca śiṃśumāramukhās tathā 09,044.076a mārjāraśaśavaktrāś ca dīrghavaktrāś ca bhārata 09,044.076c nakulolūkavaktrāś ca śvavaktrāś ca tathāpare 09,044.077a ākhubabhrukavaktrāś ca mayūravadanās tathā 09,044.077c matsyameṣānanāś cānye ajāvimahiṣānanāḥ 09,044.078a ṛkṣaśārdūlavaktrāś ca dvīpisiṃhānanās tathā 09,044.078c bhīmā gajānanāś caiva tathā nakramukhāḥ pare 09,044.079a garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhās tathā 09,044.079c gokharoṣṭramukhāś cānye vṛṣadaṃśamukhās tathā 09,044.080a mahājaṭharapādāṅgās tārakākṣāś ca bhārata 09,044.080c pārāvatamukhāś cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare 09,044.081a kokilāvadanāś cānye śyenatittirikānanāḥ 09,044.081c kṛkalāsamukhāś caiva virajombaradhāriṇaḥ 09,044.082a vyālavaktrāḥ śūlamukhāś caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ 09,044.082c āśīviṣāś cīradharā gonāsāvaraṇās tathā 09,044.083a sthūlodarāḥ kṛśāṅgāś ca sthūlāṅgāś ca kṛśodarāḥ 09,044.083c hrasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ 09,044.084a gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ 09,044.084c skandhemukhā mahārāja tathā hy udaratomukhāḥ 09,044.085a pṛṣṭhemukhā hanumukhās tathā jaṅghāmukhā api 09,044.085c pārśvānanāś ca bahavo nānādeśamukhās tathā 09,044.086a tathā kīṭapataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ 09,044.086c nānāvyālamukhāś cānye bahubāhuśirodharāḥ 09,044.087a nānāvṛkṣabhujāḥ ke cit kaṭiśīrṣās tathāpare 09,044.087c bhujaṃgabhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ 09,044.088a cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā phalakavāsasaḥ 09,044.088c nānāveṣadharāś caiva carmavāsasa eva ca 09,044.088c*0267_01 **** **** nānāmālyānulepanāḥ 09,044.088c*0267_02 nānāvastradharāś caiva 09,044.089a uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ 09,044.089c kirīṭinaḥ pañcaśikhās tathā kaṭhinamūrdhajāḥ 09,044.090a triśikhā dviśikhāś caiva tathā saptaśikhāḥ pare 09,044.090c śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāś ca jaṭilās tathā 09,044.091a citramālyadharāḥ ke cit ke cid romānanās tathā 09,044.091c divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ priyavigrahāḥ 09,044.091d*0268_01 vigrahaikarasā nityam ajeyāḥ surasattamaiḥ 09,044.092a kṛṣṇā nirmāṃsavaktrāś ca dīrghapṛṣṭhā nirūdarāḥ 09,044.092c sthūlapṛṣṭhā hrasvapṛṣṭhāḥ pralambodaramehanāḥ 09,044.093a mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātrāś ca vāmanāḥ 09,044.093c kubjāś ca dīrghajaṅghāś ca hastikarṇaśirodharāḥ 09,044.094a hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsās tathāpare 09,044.094c dīrghoṣṭhā dīrghajihvāś ca vikarālā hy adhomukhāḥ 09,044.095a mahādaṃṣṭrā hrasvadaṃṣṭrāś caturdaṃṣṭrās tathāpare 09,044.095c vāraṇendranibhāś cānye bhīmā rājan sahasraśaḥ 09,044.096a suvibhaktaśarīrāś ca dīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥ 09,044.096c piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāś ca vakranāsāś ca bhārata 09,044.097a pṛthudaṃṣṭrā mahādaṃṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā harimūrdhajāḥ 09,044.097c nānāpādauṣṭhadaṃṣṭrāś ca nānāhastaśirodharāḥ 09,044.097e nānāvarmabhir ācchannā nānābhāṣāś ca bhārata 09,044.098a kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto 'nyonyam īśvarāḥ 09,044.098c hṛṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadās tathā 09,044.099a dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirobhujāḥ 09,044.099c piṅgākṣā nīlakaṇṭhāś ca lambakarṇāś ca bhārata 09,044.100a vṛkodaranibhāś caiva ke cid añjanasaṃnibhāḥ 09,044.100c śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāś ca tathāpare 09,044.100e kalmāṣā bahavo rājaṃś citravarṇāś ca bhārata 09,044.101a cāmarāpīḍakanibhāḥ śvetalohitarājayaḥ 09,044.101c nānāvarṇāḥ savarṇāś ca mayūrasadṛśaprabhāḥ 09,044.101d*0269_01 nānāpraharaṇā ye vai nānāśastrāstrakovidāḥ 09,044.102a punaḥ praharaṇāny eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu 09,044.102c śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadair āyudhānāṃ parigraham 09,044.103a pāśodyatakarāḥ ke cid vyāditāsyāḥ kharānanāḥ 09,044.103c pṛthvakṣā nīlakaṇṭhāś ca tathā parighabāhavaḥ 09,044.104a śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ 09,044.104c śūlāsihastāś ca tathā mahākāyā mahābalāḥ 09,044.105a gadābhuśuṇḍihastāś ca tathā tomarapāṇayaḥ 09,044.105c asimudgarahastāś ca daṇḍahastāś ca bhārata 09,044.106a āyudhair vividhair ghorair mahātmāno mahājavāḥ 09,044.106c mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadās tathā 09,044.107a abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ 09,044.107c ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtus te mahaujasaḥ 09,044.108a ete cānye ca bahavo mahāpāriṣadā nṛpa 09,044.108c upatasthur mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinam 09,044.109a divyāś cāpy āntarikṣāś ca pārthivāś cānilopamāḥ 09,044.109c vyādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ skandasyānucarābhavan 09,044.110a tādṛśānāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 09,044.110c abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire 09,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,045.001a śṛṇu mātṛgaṇān rājan kumārānucarān imān 09,045.001c kīrtyamānān mayā vīra sapatnagaṇasūdanān 09,045.002a yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata 09,045.002c yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇībhiś carācarāḥ 09,045.003a prabhāvatī viśālākṣī palitā gonasī tathā 09,045.003c śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā 09,045.004a apsujātā ca gopālī bṛhadambālikā tathā 09,045.004c jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṃkarī 09,045.005a vasudāmā sudāmā ca viśokā nandinī tathā 09,045.005c ekacūḍā mahācūḍā cakranemiś ca bhārata 09,045.006a uttejanī jayatsenā kamalākṣy atha śobhanā 09,045.006c śatruṃjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī 09,045.007a mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiś ca bhārata 09,045.007c gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā 09,045.008a meghasvanā bhogavatī subhrūś ca kanakāvatī 09,045.008c alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata 09,045.009a padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā 09,045.009c saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā 09,045.010a sudāmā bahudāmā ca suprabhā ca yaśasvinī 09,045.010c nṛtyapriyā ca rājendra śatolūkhalamekhalā 09,045.011a śataghaṇṭā śatānandā bhaganandā ca bhāminī 09,045.011c vapuṣmatī candraśītā bhadrakālī ca bhārata 09,045.012a saṃkārikā niṣkuṭikā bhramā catvaravāsinī 09,045.012c sumaṅgalā svastimatī vṛddhikāmā jayapriyā 09,045.013a dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī 09,045.013c eḍī bheḍī sameḍī ca vetālajananī tathā 09,045.013e kaṇḍūtiḥ kālikā caiva devamitrā ca bhārata 09,045.014a lambasī ketakī caiva citrasenā tathā balā 09,045.014c kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa 09,045.015a kuṇḍārikā kokalikā kaṇḍarā ca śatodarī 09,045.015c utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā 09,045.016a manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā 09,045.016b*0270_01 vegapāṣviṭapāvāsā kānanākrīḍanaprabhā 09,045.016c khaśayā curvyuṭir vāmā krośanātha taḍitprabhā 09,045.017a maṇḍodarī ca tuṇḍā ca koṭarā meghavāsinī 09,045.017c subhagā lambinī lambā vasucūḍā vikatthanī 09,045.018a ūrdhvaveṇīdharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā 09,045.018c pṛthuvaktrā madhurikā madhukumbhā tathaiva ca 09,045.019a pakṣālikā manthanikā jarāyur jarjarānanā 09,045.019c khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa 09,045.020a khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā 09,045.020c amocā caiva kauravya tathā lambapayodharā 09,045.021a veṇuvīṇādharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā 09,045.021c śaśolūkamukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā 09,045.022a śiśumāramukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā 09,045.022c jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā 09,045.023a kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata 09,045.023c lohitākṣī mahākāyā haripiṇḍī ca bhūmipa 09,045.024a ekākṣarā sukusumā kṛṣṇakarṇī ca bhārata 09,045.024c kṣurakarṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā 09,045.025a catuṣpathaniketā ca gokarṇī mahiṣānanā 09,045.025c kharakarṇī mahākarṇī bherīsvanamahāsvanā 09,045.026a śaṅkhakumbhasvanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā 09,045.026c gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhīty atha kāmadā 09,045.027a catuṣpatharatā caiva bhūtitīrthānyagocarā 09,045.027c paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ 09,045.027e payodā gomahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata 09,045.028a pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā 09,045.028c gokarṇī ca sukarṇī ca sasirā stherikā tathā 09,045.028e ekacakrā megharavā meghamālā virocanā 09,045.029a etāś cānyāś ca bahavo mātaro bharatarṣabha 09,045.029c kārttikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ 09,045.030a dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaś ca bhārata 09,045.030c saralā madhurāś caiva yauvanasthāḥ svalaṃkṛtāḥ 09,045.031a māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharās tathā 09,045.031c nirmāṃsagātryaḥ śvetāś ca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ 09,045.032a kṛṣṇameghanibhāś cānyā dhūmrāś ca bharatarṣabha 09,045.032c aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ 09,045.033a ūrdhvaveṇīdharāś caiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ 09,045.033c lambodaryo lambakarṇās tathā lambapayodharāḥ 09,045.034a tāmrākṣyas tāmravarṇāś ca haryakṣyaś ca tathāparāḥ 09,045.034c varadāḥ kāmacāriṇyo nityapramuditās tathā 09,045.035a yāmyo raudryas tathā saumyāḥ kauberyo 'tha mahābalāḥ 09,045.035c vāruṇyo 'tha ca māhendryas tathāgneyyaḥ paraṃtapa 09,045.036a vāyavyaś cātha kaumāryo brāhmyaś ca bharatarṣabha 09,045.036b*0271_01 vaiṣṇavyaś ca tathā sauryo vārāhyaś ca mahābalāḥ 09,045.036b*0272_01 vaiṣṇavyo 'tibhayāś cānyāḥ krūrarūpā bhayaṃkarāḥ 09,045.036c rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamās tathā 09,045.037a parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ 09,045.037c śakravīryopamāś caiva dīptyā vahnisamās tathā 09,045.037d*0273_01 śatrūṇāṃ vigrahe nityaṃ bhayadās tā bhavanty uta 09,045.037d*0273_02 kāmarūpadharāś caiva jave vāyusamās tathā 09,045.037d*0273_03 acintyabalavīryāś ca tathācintyaparākramāḥ 09,045.038a vṛkṣacatvaravāsinyaś catuṣpathaniketanāḥ 09,045.038c guhāśmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ 09,045.039a nānābharaṇadhāriṇyo nānāmālyāmbarās tathā 09,045.039c nānāvicitraveṣāś ca nānābhāṣās tathaiva ca 09,045.039d*0274_01 nānāvidhair bahuguṇaiś citrāyudhavibhūṣaṇaiḥ 09,045.040a ete cānye ca bahavo gaṇāḥ śatrubhayaṃkarāḥ 09,045.040c anujagmur mahātmānaṃ tridaśendrasya saṃmate 09,045.040d*0275_01 divyāś ca pradadau tasmai nānāratnasamācitāḥ 09,045.041a tataḥ śaktyastram adadad bhagavān pākaśāsanaḥ 09,045.041c guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām 09,045.042a mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dyotamānāṃ sitaprabhām 09,045.042c taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha 09,045.043a dadau paśupatis tasmai sarvabhūtamahācamūm 09,045.043c ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapovīryabalānvitām 09,045.043d*0276_01 ajeyāṃ svaguṇair yuktāṃ nāmnā senāṃ dhanaṃjayām 09,045.043d*0276_02 rudratulyabalair guptāṃ yodhānām ayutais tribhiḥ 09,045.043d*0276_03 na sā vijānāti raṇāt kadā cid vinivartitum 09,045.044a viṣṇur dadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīm 09,045.044c umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe 09,045.045a gaṅgā kamaṇḍaluṃ divyam amṛtodbhavam uttamam 09,045.045c dadau prītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ 09,045.046a garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam 09,045.046c aruṇas tāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham 09,045.047a pāśaṃ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam 09,045.047c kṛṣṇājinaṃ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ 09,045.047e samareṣu jayaṃ caiva pradadau lokabhāvanaḥ 09,045.048a senāpatyam anuprāpya skando devagaṇasya ha 09,045.048c śuśubhe jvalito 'rciṣmān dvitīya iva pāvakaḥ 09,045.048e tataḥ pāriṣadaiś caiva mātṛbhiś ca samanvitaḥ 09,045.048f*0277_01 yayau daityavināśāya hlādayan surapuṃgavān 09,045.049a sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā 09,045.049c sabherīśaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī 09,045.049e śāradī dyaur ivābhāti jyotirbhir upaśobhitā 09,045.050a tato devanikāyās te bhūtasenāgaṇās tathā 09,045.050c vādayām āsur avyagrā bherīśaṅkhāṃś ca puṣkalān 09,045.051a paṭahāñ jharjharāṃś caiva kṛkacān goviṣāṇikān 09,045.051c āḍambarān gomukhāṃś ca ḍiṇḍimāṃś ca mahāsvanān 09,045.052a tuṣṭuvus te kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ 09,045.052c jaguś ca devagandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 09,045.053a tataḥ prīto mahāsenas tridaśebhyo varaṃ dadau 09,045.053c ripūn hantāsmi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ 09,045.054a pratigṛhya varaṃ devās tasmād vibudhasattamāt 09,045.054c prītātmāno mahātmāno menire nihatān ripūn 09,045.055a sarveṣāṃ bhūtasaṃghānāṃ harṣān nādaḥ samutthitaḥ 09,045.055c apūrayata lokāṃs trīn vare datte mahātmanā 09,045.056a sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vṛtaḥ 09,045.056c vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasām 09,045.057a vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhir lakṣmīr dhṛtiḥ smṛtiḥ 09,045.057c mahāsenasya sainyānām agre jagmur narādhipa 09,045.058a sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgarahastayā 09,045.058b*0278_01 jvalitālātadhāriṇyā citrābharaṇavarmayā 09,045.058c gadāmusalanārācaśaktitomarahastayā 09,045.058e dṛptasiṃhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ 09,045.059a taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavās tathā 09,045.059c vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ 09,045.059e abhyadravanta devās tān vividhāyudhapāṇayaḥ 09,045.060a dṛṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandas tejobalānvitaḥ 09,045.060c śaktyastraṃ bhagavān bhīmaṃ punaḥ punar avāsṛjat 09,045.060e ādadhac cātmanas tejo haviṣeddha ivānalaḥ 09,045.061a abhyasyamāne śaktyastre skandenāmitatejasā 09,045.061c ulkājvālā mahārāja papāta vasudhātale 09,045.062a saṃhrādayantaś ca tathā nirghātāś cāpatan kṣitau 09,045.062c yathāntakālasamaye sughorāḥ syus tathā nṛpa 09,045.063a kṣiptā hy ekā tathā śaktiḥ sughorānalasūnunā 09,045.063c tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha 09,045.064a sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavān prabhuḥ 09,045.064c daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramam 09,045.064e vṛtaṃ daityāyutair vīrair balibhir daśabhir nṛpa 09,045.065a mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmair vṛtaṃ saṃkhye nijaghnivān 09,045.065c tripādaṃ cāyutaśatair jaghāna daśabhir vṛtam 09,045.066a hradodaraṃ nikharvaiś ca vṛtaṃ daśabhir īśvaraḥ 09,045.066c jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ 09,045.067a tatrākurvanta vipulaṃ nādaṃ vadhyatsu śatruṣu 09,045.067c kumārānucarā rājan pūrayanto diśo daśa 09,045.067d*0279_01 nanṛtuś ca vavalguś ca jahasuś ca mudānvitāḥ 09,045.068a śaktyastrasya tu rājendra tato 'rcirbhiḥ samantataḥ 09,045.068b*0280_01 trailokyaṃ trāsitaṃ sarvaṃ jṛmbhamāṇābhir eva ca 09,045.068c dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare 09,045.069a patākayāvadhūtāś ca hatāḥ ke cit suradviṣaḥ 09,045.069c ke cid ghaṇṭāravatrastā nipetur vasudhātale 09,045.069e ke cit praharaṇaiś chinnā vinipetur gatāsavaḥ 09,045.070a evaṃ suradviṣo 'nekān balavān ātatāyinaḥ 09,045.070c jaghāna samare vīraḥ kārttikeyo mahābalaḥ 09,045.071a bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ 09,045.071c krauñcaṃ parvatam āsādya devasaṃghān abādhata 09,045.072a tam abhyayān mahāsenaḥ suraśatrum udāradhīḥ 09,045.072c sa kārttikeyasya bhayāt krauñcaṃ śaraṇam eyivān 09,045.073a tataḥ krauñcaṃ mahāmanyuḥ krauñcanādanināditam 09,045.073c śaktyā bibheda bhagavān kārttikeyo 'gnidattayā 09,045.074a saśālaskandhasaralaṃ trastavānaravāraṇam 09,045.074c pulinatrastavihagaṃ viniṣpatitapannagam 09,045.075a golāṅgūlarkṣasaṃghaiś ca dravadbhir anunāditam 09,045.075c kuraṅgagatinirghoṣam udbhrāntasṛmarācitam 09,045.076a viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiś ca sahasā drutaiḥ 09,045.076c śocyām api daśāṃ prāpto rarājaiva sa parvataḥ 09,045.077a vidyādharāḥ samutpetus tasya śṛṅganivāsinaḥ 09,045.077c kiṃnarāś ca samudvignāḥ śaktipātaravoddhatāḥ 09,045.078a tato daityā viniṣpetuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,045.078c pradīptāt parvataśreṣṭhād vicitrābharaṇasrajaḥ 09,045.079a tān nijaghnur atikramya kumārānucarā mṛdhe 09,045.079b*0281_01 sa caiva bhagavān kruddho daityendrasya sutaṃ tadā 09,045.079b*0281_02 sahānujaṃ jaghānāśu vṛtraṃ devapatir yathā 09,045.079c bibheda śaktyā krauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā 09,045.080a bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā 09,045.080c śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇim eti punaḥ punaḥ 09,045.081a evaṃprabhāvo bhagavān ato bhūyaś ca pāvakiḥ 09,045.081b*0282_01 śauryād dviguṇayogena tejasā yaśasā śriyā 09,045.081c krauñcas tena vinirbhinno daityāś ca śataśo hatāḥ 09,045.082a tataḥ sa bhagavān devo nihatya vibudhadviṣaḥ 09,045.082c sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṃ harṣam avāpa ha 09,045.082d*0283_01 bhinne krauñce girivare caṇḍaputre ca pātite 09,045.083a tato dundubhayo rājan neduḥ śaṅkhāś ca bhārata 09,045.083c mumucur devayoṣāś ca puṣpavarṣam anuttamam 09,045.084a divyagandham upādāya vavau puṇyaś ca mārutaḥ 09,045.084c gandharvās tuṣṭuvuś cainaṃ yajvānaś ca maharṣayaḥ 09,045.085a ke cid enaṃ vyavasyanti pitāmahasutaṃ prabhum 09,045.085c sanatkumāraṃ sarveṣāṃ brahmayoniṃ tam agrajam 09,045.086a ke cin maheśvarasutaṃ ke cit putraṃ vibhāvasoḥ 09,045.086c umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāś ca vadanty uta 09,045.087a ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam 09,045.087c yoginām īśvaraṃ devaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,045.088a etat te kathitaṃ rājan kārttikeyābhiṣecanam 09,045.088c śṛṇu caiva sarasvatyās tīrthavaṃśasya puṇyatām 09,045.089a babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu 09,045.089c kumāreṇa mahārāja triviṣṭapam ivāparam 09,045.090a aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāv īśaḥ pṛthak pṛthak 09,045.090c tadā nairṛtamukhyebhyas trailokye pāvakātmajaḥ 09,045.091a evaṃ sa bhagavāṃs tasmiṃs tīrthe daityakulāntakaḥ 09,045.091c abhiṣikto mahārāja devasenāpatiḥ suraiḥ 09,045.092a aujasaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra pūrvam apāṃ patiḥ 09,045.092c abhiṣiktaḥ suragaṇair varuṇo bharatarṣabha 09,045.093a tasmiṃs tīrthavare snātvā skandaṃ cābhyarcya lāṅgalī 09,045.093c brāhmaṇebhyo dadau rukmaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca 09,045.094a uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā 09,045.094c pūjya tīrthavaraṃ tac ca spṛṣṭvā toyaṃ ca lāṅgalī 09,045.094e hṛṣṭaḥ prītamanāś caiva hy abhavan mādhavottamaḥ 09,045.095a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 09,045.095c yathābhiṣikto bhagavān skando devaiḥ samāgataiḥ 09,045.095d*0284_01 senānīś ca kṛto rājan bāla eva mahābalaḥ 09,046.001 janamejaya uvāca 09,046.001a atyadbhutam idaṃ brahmañ śrutavān asmi tattvataḥ 09,046.001c abhiṣekaṃ kumārasya vistareṇa yathāvidhi 09,046.002a yac chrutvā pūtam ātmānaṃ vijānāmi tapodhana 09,046.002c prahṛṣṭāni ca romāṇi prasannaṃ ca mano mama 09,046.003a abhiṣekaṃ kumārasya daityānāṃ ca vadhaṃ tathā 09,046.003c śrutvā me paramā prītir bhūyaḥ kautūhalaṃ hi me 09,046.004a apāṃ patiḥ kathaṃ hy asminn abhiṣiktaḥ surāsuraiḥ 09,046.004c tan me brūhi mahāprājña kuśalo hy asi sattama 09,046.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,046.005a śṛṇu rājann idaṃ citraṃ pūrvakalpe yathātatham 09,046.005c ādau kṛtayuge tasmin vartamāne yathāvidhi 09,046.005e varuṇaṃ devatāḥ sarvāḥ sametyedam athābruvan 09,046.006a yathāsmān surarāṭ śakro bhayebhyaḥ pāti sarvadā 09,046.006c tathā tvam api sarvāsāṃ saritāṃ vai patir bhava 09,046.007a vāsaś ca te sadā deva sāgare makarālaye 09,046.007c samudro 'yaṃ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ 09,046.008a somena sārdhaṃ ca tava hānivṛddhī bhaviṣyataḥ 09,046.008c evam astv iti tān devān varuṇo vākyam abravīt 09,046.009a samāgamya tataḥ sarve varuṇaṃ sāgarālayam 09,046.009c apāṃ patiṃ pracakrur hi vidhidṛṣṭena karmaṇā 09,046.010a abhiṣicya tato devā varuṇaṃ yādasāṃ patim 09,046.010c jagmuḥ svāny eva sthānāni pūjayitvā jaleśvaram 09,046.011a abhiṣiktas tato devair varuṇo 'pi mahāyaśāḥ 09,046.011c saritaḥ sāgarāṃś caiva nadāṃś caiva sarāṃsi ca 09,046.011e pālayām āsa vidhinā yathā devāñ śatakratuḥ 09,046.012a tatas tatrāpy upaspṛśya dattvā ca vividhaṃ vasu 09,046.012c agnitīrthaṃ mahāprājñaḥ sa jagāma pralambahā 09,046.012e naṣṭo na dṛśyate yatra śamīgarbhe hutāśanaḥ 09,046.013a lokālokavināśe ca prādurbhūte tadānagha 09,046.013c upatasthur mahātmānaṃ sarvalokapitāmaham 09,046.014a agniḥ pranaṣṭo bhagavān kāraṇaṃ ca na vidmahe 09,046.014c sarvalokakṣayo mā bhūt saṃpādayatu no 'nalam 09,046.015 janamejaya uvāca 09,046.015a kimarthaṃ bhagavān agniḥ pranaṣṭo lokabhāvanaḥ 09,046.015c vijñātaś ca kathaṃ devais tan mamācakṣva tattvataḥ 09,046.016 vaiśaṃpāyana uvāca 09,046.016a bhṛgoḥ śāpād bhṛśaṃ bhīto jātavedāḥ pratāpavān 09,046.016c śamīgarbham athāsādya nanāśa bhagavāṃs tataḥ 09,046.017a pranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ 09,046.017c anveṣanta tadā naṣṭaṃ jvalanaṃ bhṛśaduḥkhitāḥ 09,046.018a tato 'gnitīrtham āsādya śamīgarbhastham eva hi 09,046.018c dadṛśur jvalanaṃ tatra vasamānaṃ yathāvidhi 09,046.019a devāḥ sarve naravyāghra bṛhaspatipurogamāḥ 09,046.019c jvalanaṃ taṃ samāsādya prītābhūvan savāsavāḥ 09,046.019e punar yathāgataṃ jagmuḥ sarvabhakṣaś ca so 'bhavat 09,046.020a bhṛgoḥ śāpān mahīpāla yad uktaṃ brahmavādinā 09,046.020c tatrāpy āplutya matimān brahmayoniṃ jagāma ha 09,046.021a sasarja bhagavān yatra sarvalokapitāmahaḥ 09,046.021c tatrāplutya tato brahmā saha devaiḥ prabhuḥ purā 09,046.021e sasarja cānnāni tathā devatānāṃ yathāvidhi 09,046.022a tatra snātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca 09,046.022c kauberaṃ prayayau tīrthaṃ tatra taptvā mahat tapaḥ 09,046.022e dhanādhipatyaṃ saṃprāpto rājann ailabilaḥ prabhuḥ 09,046.023a tatrastham eva taṃ rājan dhanāni nidhayas tathā 09,046.023c upatasthur naraśreṣṭha tat tīrthaṃ lāṅgalī tataḥ 09,046.023e gatvā snātvā ca vidhivad brāhmaṇebhyo dhanaṃ dadau 09,046.024a dadṛśe tatra tat sthānaṃ kaubere kānanottame 09,046.024c purā yatra tapas taptaṃ vipulaṃ sumahātmanā 09,046.025a yatra rājñā kubereṇa varā labdhāś ca puṣkalāḥ 09,046.025c dhanādhipatyaṃ sakhyaṃ ca rudreṇāmitatejasā 09,046.026a suratvaṃ lokapālatvaṃ putraṃ ca nalakūbaram 09,046.026c yatra lebhe mahābāho dhanādhipatir añjasā 09,046.027a abhiṣiktaś ca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ 09,046.027c vāhanaṃ cāsya tad dattaṃ haṃsayuktaṃ manoramam 09,046.027e vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ nairṛtaiśvaryam eva ca 09,046.028a tatrāplutya balo rājan dattvā dāyāṃś ca puṣkalān 09,046.028c jagāma tvarito rāmas tīrthaṃ śvetānulepanaḥ 09,046.029a niṣevitaṃ sarvasattvair nāmnā badarapācanam 09,046.029c nānartukavanopetaṃ sadāpuṣpaphalaṃ śubham 09,047.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,047.001a tatas tīrthavaraṃ rāmo yayau badarapācanam 09,047.001c tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā 09,047.002a bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi 09,047.002c srucāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī 09,047.003a tapaś cacāra sātyugraṃ niyamair bahubhir nṛpa 09,047.003c bhartā me devarājaḥ syād iti niścitya bhāminī 09,047.004a samās tasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha 09,047.004c carantyā niyamāṃs tāṃs tān strībhis tīvrān suduścarān 09,047.005a tasyās tu tena vṛttena tapasā ca viśāṃ pate 09,047.005c bhaktyā ca bhagavān prītaḥ parayā pākaśāsanaḥ 09,047.006a ājagāmāśramaṃ tasyās tridaśādhipatiḥ prabhuḥ 09,047.006c āsthāya rūpaṃ viprarṣer vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 09,047.007a sā taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam 09,047.007c ācārair munibhir dṛṣṭaiḥ pūjayām āsa bhārata 09,047.008a uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā 09,047.008c bhagavan muniśārdūla kim ājñāpayasi prabho 09,047.009a sarvam adya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata 09,047.009c śakrabhaktyā tu te pāṇiṃ na dāsyāmi kathaṃ cana 09,047.010a vrataiś ca niyamaiś caiva tapasā ca tapodhana 09,047.010c śakras toṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ 09,047.011a ity ukto bhagavān devaḥ smayann iva nirīkṣya tām 09,047.011c uvāca niyamajñāṃ tāṃ sāntvayann iva bhārata 09,047.012a ugraṃ tapaś carasi vai viditā me 'si suvrate 09,047.012c yadartham ayam ārambhas tava kalyāṇi hṛdgataḥ 09,047.013a tac ca sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati varānane 09,047.013c tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati 09,047.014a yāni sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane 09,047.014c tapasā tāni prāpyāni tapomūlaṃ mahat sukham 09,047.015a iha kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ saṃnyasya mānavāḥ 09,047.015c devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇu cedaṃ vaco mama 09,047.016a pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate 09,047.016c pacety uktvā sa bhagavāñ jagāma balasūdanaḥ 09,047.017a āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ 09,047.017c avidūre tatas tasmād āśramāt tīrtha uttame 09,047.017d*0285_01 tac ca tīrthaṃ mahārāja yatra japyaṃ jajāpa saḥ 09,047.017e indratīrthe mahārāja triṣu lokeṣu viśrute 09,047.018a tasyā jijñāsanārthaṃ sa bhagavān pākaśāsanaḥ 09,047.018c badarāṇām apacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ 09,047.019a tataḥ sa prayatā rājan vāgyatā vigataklamā 09,047.019c tatparā śucisaṃvītā pāvake samadhiśrayat 09,047.019e apacad rājaśārdūla badarāṇi mahāvratā 09,047.020a tasyāḥ pacantyāḥ sumahān kālo 'gāt puruṣarṣabha 09,047.020c na ca sma tāny apacyanta dinaṃ ca kṣayam abhyagāt 09,047.021a hutāśanena dagdhaś ca yas tasyāḥ kāṣṭhasaṃcayaḥ 09,047.021c akāṣṭham agniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīram athādahat 09,047.022a pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā 09,047.022c dagdhau dagdhau punaḥ pādāv upāvartayatānaghā 09,047.023a caraṇau dahyamānau ca nācintayad aninditā 09,047.023c duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣeḥ priyakāmyayā 09,047.023d*0286_01 na vaimanasyaṃ tasyāstu mukhabhedo 'tha vābhavat 09,047.023d*0286_02 śarīram agninādīpya jalamadhyeva harṣitā 09,047.023d*0286_03 tac cāsyā vacanaṃ nityam avartad dhṛdi bhārata 09,047.023d*0286_04 sarvathā badarāṇy eva paktavyānīti kanyakā 09,047.023d*0286_05 sā tan manasi kṛtvaiva maharṣer vacanaṃ śubhā 09,047.023d*0286_06 apacad badarāṇy eva na cāpacyanta bhārata 09,047.023d*0286_07 tasyāstu caraṇau vahnir dadāha bhagavān svayam 09,047.023d*0286_08 na ca tasyā manoduḥkhaṃ svalpam apy abhavat tadā 09,047.024a atha tat karma dṛṣṭvāsyāḥ prītas tribhuvaneśvaraḥ 09,047.024c tataḥ saṃdarśayām āsa kanyāyai rūpam ātmanaḥ 09,047.025a uvāca ca suraśreṣṭhas tāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām 09,047.025c prīto 'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca 09,047.026a tasmād yo 'bhimataḥ kāmaḥ sa te saṃpatsyate śubhe 09,047.026c dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi 09,047.027a idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati 09,047.027c sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badarapācanam 09,047.027e vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhir abhiplutam 09,047.028a asmin khalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā 09,047.028c tyaktvā saptarṣayo jagmur himavantam arundhatīm 09,047.029a tatas te vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ 09,047.029c vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila 09,047.030a teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane 09,047.030c anāvṛṣṭir anuprāptā tadā dvādaśavārṣikī 09,047.031a te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ 09,047.031c arundhaty api kalyāṇī taponityābhavat tadā 09,047.032a arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamam āsthitām 09,047.032c athāgamat trinayanaḥ suprīto varadas tadā 09,047.033a brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ 09,047.033c tām abhyetyābravīd devo bhikṣām icchāmy ahaṃ śubhe 09,047.034a pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā 09,047.034c kṣīṇo 'nnasaṃcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya 09,047.034e tato 'bravīn mahādevaḥ pacasvaitāni suvrate 09,047.035a ity uktā sāpacat tāni brāhmaṇapriyakāmyayā 09,047.035c adhiśritya samiddhe 'gnau badarāṇi yaśasvinī 09,047.036a divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā 09,047.036c atītā sā tv anāvṛṣṭir ghorā dvādaśavārṣikī 09,047.037a anaśnantyāḥ pacantyāś ca śṛṇvantyāś ca kathāḥ śubhāḥ 09,047.037c ahaḥsamaḥ sa tasyās tu kālo 'tītaḥ sudāruṇaḥ 09,047.038a tatas te munayaḥ prāptāḥ phalāny ādāya parvatāt 09,047.038c tataḥ sa bhagavān prītaḥ provācārundhatīṃ tadā 09,047.039a upasarpasva dharmajñe yathāpūrvam imān ṛṣīn 09,047.039c prīto 'smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca 09,047.040a tataḥ saṃdarśayām āsa svarūpaṃ bhagavān haraḥ 09,047.040c tato 'bravīt tadā tebhyas tasyās tac caritaṃ mahat 09,047.041a bhavadbhir himavatpṛṣṭhe yat tapaḥ samupārjitam 09,047.041c asyāś ca yat tapo viprā na samaṃ tan mataṃ mama 09,047.042a anayā hi tapasvinyā tapas taptaṃ suduścaram 09,047.042c anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ 09,047.043a tataḥ provāca bhagavāṃs tām evārundhatīṃ punaḥ 09,047.043c varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yat te 'bhilaṣitaṃ hṛdi 09,047.044a sābravīt pṛthutāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi 09,047.044c bhagavān yadi me prītas tīrthaṃ syād idam uttamam 09,047.044e siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badarapācanam 09,047.045a tathāsmin devadeveśa trirātram uṣitaḥ śuciḥ 09,047.045c prāpnuyād upavāsena phalaṃ dvādaśavārṣikam 09,047.045e evam astv iti tāṃ coktvā haro yātas tadā divam 09,047.045e*0287_01 **** **** pratyuvāca tapasvinīm 09,047.045e*0287_02 saptarṣibhiḥ stuto devas 09,047.046a ṛṣayo vismayaṃ jagmus tāṃ dṛṣṭvā cāpy arundhatīm 09,047.046c aśrāntāṃ cāvivarṇāṃ ca kṣutpipāsāsahāṃ satīm 09,047.047a evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā 09,047.047c yathā tvayā mahābhāge madarthaṃ saṃśitavrate 09,047.048a viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hy asmin samarpitaḥ 09,047.048c tathā cedaṃ dadāmy adya niyamena sutoṣitaḥ 09,047.049a viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare 09,047.049c arundhatyā varas tasyā yo datto vai mahātmanā 09,047.050a tasya cāhaṃ prasādena tava kalyāṇi tejasā 09,047.050c pravakṣyāmy aparaṃ bhūyo varam atra yathāvidhi 09,047.051a yas tv ekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ 09,047.051c sa snātvā prāpsyate lokān dehanyāsāc ca durlabhān 09,047.052a ity uktvā bhagavān devaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān 09,047.052c srucāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ 09,047.053a gate vajradhare rājaṃs tatra varṣaṃ papāta ha 09,047.053c puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ divyagandhinām 09,047.054a nedur dundubhayaś cāpi samantāt sumahāsvanāḥ 09,047.054c mārutaś ca vavau yuktyā puṇyagandho viśāṃ pate 09,047.055a utsṛjya tu śubhaṃ dehaṃ jagāmendrasya bhāryatām 09,047.055c tapasogreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta 09,047.056 janamejaya uvāca 09,047.056a kā tasyā bhagavan mātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā 09,047.056c śrotum icchāmy ahaṃ brahman paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,047.057 vaiśaṃpāyana uvāca 09,047.057a bhāradvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ 09,047.057c dṛṣṭvāpsarasam āyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthulocanām 09,047.058a sa tu jagrāha tad retaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ 09,047.058c tadāvapat parṇapuṭe tatra sā saṃbhavac chubhā 09,047.059a tasyās tu jātakarmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ 09,047.059c nāma cāsyāḥ sa kṛtavān bhāradvājo mahāmuniḥ 09,047.060a srucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṃsadi 09,047.060c sa ca tām āśrame nyasya jagāma himavadvanam 09,047.061a tatrāpy upaspṛśya mahānubhāvo; vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ 09,047.061c jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā; śakrasya vṛṣṇipravaras tadānīm 09,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,048.001a indratīrthaṃ tato gatvā yadūnāṃ pravaro balī 09,048.001c viprebhyo dhanaratnāni dadau snātvā yathāvidhi 09,048.002a tatra hy amararājo 'sāv īje kratuśatena ha 09,048.002c bṛhaspateś ca deveśaḥ pradadau vipulaṃ dhanam 09,048.003a nirargalān sajārūthyān sarvān vividhadakṣiṇān 09,048.003c ājahāra kratūṃs tatra yathoktān vedapāragaiḥ 09,048.003d*0288_01 yatra pūrvaṃ surapatiḥ kratūnāṃ śatam eva hi 09,048.004a tān kratūn bharataśreṣṭha śatakṛtvo mahādyutiḥ 09,048.004c pūrayām āsa vidhivat tataḥ khyātaḥ śatakratuḥ 09,048.005a tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ sanātanam 09,048.005c indratīrtham iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam 09,048.006a upaspṛśya ca tatrāpi vidhivan musalāyudhaḥ 09,048.006c brāhmaṇān pūjayitvā ca pānācchādanabhojanaiḥ 09,048.006e śubhaṃ tīrthavaraṃ tasmād rāmatīrthaṃ jagāma ha 09,048.007a yatra rāmo mahābhāgo bhārgavaḥ sumahātapāḥ 09,048.007c asakṛt pṛthivīṃ sarvāṃ hatakṣatriyapuṃgavām 09,048.008a upādhyāyaṃ puraskṛtya kaśyapaṃ munisattamam 09,048.008c ayajad vājapeyena so 'śvamedhaśatena ca 09,048.008e pradadau dakṣiṇārthaṃ ca pṛthivīṃ vai sasāgarām 09,048.008f*0289_01 dattvā ca dānaṃ vividhaṃ nānāratnasamanvitam 09,048.008f*0289_02 sagohastikadāsīkaṃ sājāvi gatavān vanam 09,048.008f*0289_03 puṇye tīrthavare tatra devabrahmarṣisevite 09,048.009a rāmo dattvā dhanaṃ tatra dvijebhyo janamejaya 09,048.009c upaspṛśya yathānyāyaṃ pūjayitvā tathā dvijān 09,048.010a puṇye tīrthe śubhe deśe vasu dattvā śubhānanaḥ 09,048.010c munīṃś caivābhivādyātha yamunātīrtham āgamat 09,048.011a yatrānayām āsa tadā rājasūyaṃ mahīpate 09,048.011c putro 'diter mahābhāgo varuṇo vai sitaprabhaḥ 09,048.012a tatra nirjitya saṃgrāme mānuṣān daivatāṃs tathā 09,048.012c varaṃ kratuṃ samājahre varuṇaḥ paravīrahā 09,048.013a tasmin kratuvare vṛtte saṃgrāmaḥ samajāyata 09,048.013c devānāṃ dānavānāṃ ca trailokyasya kṣayāvahaḥ 09,048.014a rājasūye kratuśreṣṭhe nivṛtte janamejaya 09,048.014c jāyate sumahāghoraḥ saṃgrāmaḥ kṣatriyān prati 09,048.015a sīrāyudhas tadā rāmas tasmiṃs tīrthavare tadā 09,048.015c tatra snātvā ca dattvā ca dvijebhyo vasu mādhavaḥ 09,048.015d*0290_01 tatrāpi lāṅgalī deva ṛṣīn abhyarcya pūjayā 09,048.015d*0290_02 itarebhyo 'py adād dānam arthibhyaḥ kāmado vibhuḥ 09,048.016a vanamālī tato hṛṣṭaḥ stūyamāno dvijātibhiḥ 09,048.016c tasmād ādityatīrthaṃ ca jagāma kamalekṣaṇaḥ 09,048.017a yatreṣṭvā bhagavāñ jyotir bhāskaro rājasattama 09,048.017c jyotiṣām ādhipatyaṃ ca prabhāvaṃ cābhyapadyata 09,048.018a tasyā nadyās tu tīre vai sarve devāḥ savāsavāḥ 09,048.018c viśvedevāḥ samaruto gandharvāpsarasaś ca ha 09,048.019a dvaipāyanaḥ śukaś caiva kṛṣṇaś ca madhusūdanaḥ 09,048.019c yakṣāś ca rākṣasāś caiva piśācāś ca viśāṃ pate 09,048.020a ete cānye ca bahavo yogasiddhāḥ sahasraśaḥ 09,048.020c tasmiṃs tīrthe sarasvatyāḥ śive puṇye paraṃtapa 09,048.021a tatra hatvā purā viṣṇur asurau madhukaiṭabhau 09,048.021c āpluto bharataśreṣṭha tīrthapravara uttame 09,048.022a dvaipāyanaś ca dharmātmā tatraivāplutya bhārata 09,048.022c saṃprāptaḥ paramaṃ yogaṃ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ 09,048.023a asito devalaś caiva tasminn eva mahātapāḥ 09,048.023c paramaṃ yogam āsthāya ṛṣir yogam avāptavān 09,049.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,049.001a tasminn eva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ 09,049.001c gārhasthyaṃ dharmam āsthāya asito devalaḥ purā 09,049.002a dharmanityaḥ śucir dānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ 09,049.002c karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu 09,049.003a akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥ 09,049.003b*0291_01 priyāpriye tulyavṛttir yamavat samadarśanaḥ 09,049.003c kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ 09,049.004a devatāḥ pūjayan nityam atithīṃś ca dvijaiḥ saha 09,049.004c brahmacaryarato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ 09,049.005a tato 'bhyetya mahārāja yogam āsthāya bhikṣukaḥ 09,049.005c jaigīṣavyo munir dhīmāṃs tasmiṃs tīrthe samāhitaḥ 09,049.006a devalasyāśrame rājan nyavasat sa mahādyutiḥ 09,049.006c yoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ 09,049.007a taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.007c devalo darśayann eva naivāyuñjata dharmataḥ 09,049.007d*0292_01 na jñātas tena muninā devalena mahātmanā 09,049.008a evaṃ tayor mahārāja dīrghakālo vyatikramat 09,049.008c jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ 09,049.008d*0293_01 jaigīṣavyaḥ kadā cit sa darśayām āsa devalam 09,049.009a āhārakāle matimān parivrāḍ janamejaya 09,049.009c upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam 09,049.010a sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃ tatra mahāmunim 09,049.010c gauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā 09,049.011a devalas tu yathāśakti pūjayām āsa bhārata 09,049.011c ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ 09,049.012a kadā cit tasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ 09,049.012c cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim 09,049.013a samās tu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama 09,049.013c na cāyam alaso bhikṣur abhyabhāṣata kiṃ cana 09,049.014a evaṃ vigaṇayann eva sa jagāma mahodadhim 09,049.014c antarikṣacaraḥ śrīmān kalaśaṃ gṛhya devalaḥ 09,049.015a gacchann eva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patim 09,049.015c jaigīṣavyaṃ tato 'paśyad gataṃ prāg eva bhārata 09,049.016a tataḥ savismayaś cintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ 09,049.016c kathaṃ bhikṣur ayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca 09,049.017a ity evaṃ cintayām āsa maharṣir asitas tadā 09,049.017c snātvā samudre vidhivac chucir japyaṃ jajāpa ha 09,049.018a kṛtajapyāhnikaḥ śrīmān āśramaṃ ca jagāma ha 09,049.018c kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya 09,049.019a tataḥ sa praviśann eva svam āśramapadaṃ muniḥ 09,049.019c āsīnam āśrame tatra jaigīṣavyam apaśyata 09,049.020a na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃ cana 09,049.020c kāṣṭhabhūto ''śramapade vasati sma mahātapāḥ 09,049.021a taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamam 09,049.021c praviṣṭam āśramaṃ cāpi pūrvam eva dadarśa saḥ 09,049.022a asito devalo rājaṃś cintayām āsa buddhimān 09,049.022c dṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam 09,049.023a cintayām āsa rājendra tadā sa munisattamaḥ 09,049.023c mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tv ayam 09,049.024a evaṃ vigaṇayann eva sa munir mantrapāragaḥ 09,049.024c utpapātāśramāt tasmād antarikṣaṃ viśāṃ pate 09,049.024e jijñāsārthaṃ tadā bhikṣor jaigīṣavyasya devalaḥ 09,049.025a so 'ntarikṣacarān siddhān samapaśyat samāhitān 09,049.025c jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānam apaśyata 09,049.026a tato 'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥ 09,049.026c apaśyad vai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.027a tasmāc ca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.027c pitṛlokāc ca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokam apaśyata 09,049.027d*0294_01 tasmād ādityalokaṃ ca vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.028a tasmād api samutpatya somalokam abhiṣṭutam 09,049.028c vrajantam anvapaśyat sa jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.029a lokān samutpatantaṃ ca śubhān ekāntayājinām 09,049.029c tato 'gnihotriṇāṃ lokāṃs tebhyaś cāpy utpapāta ha 09,049.030a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥ 09,049.030c tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmāṃl lokebhyaḥ paśuyājinām 09,049.030e vrajantaṃ lokam amalam apaśyad devapūjitam 09,049.031a cāturmāsyair bahuvidhair yajante ye tapodhanāḥ 09,049.031c teṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭomayājinām 09,049.032a agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ 09,049.032c tat sthānam anusaṃprāptam anvapaśyata devalaḥ 09,049.033a vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakam 09,049.033c āharanti mahāprājñās teṣāṃ lokeṣv apaśyata 09,049.034a yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye 09,049.034c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.035a aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca 09,049.035c āharanti naraśreṣṭhās teṣāṃ lokeṣv apaśyata 09,049.036a sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye 09,049.036c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.037a dvādaśāhaiś ca satrair ye yajante vividhair nṛpa 09,049.037c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.038a mitrāvaruṇayor lokān ādityānāṃ tathaiva ca 09,049.038c salokatām anuprāptam apaśyata tato 'sitaḥ 09,049.039a rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yac ca bṛhaspateḥ 09,049.039c tāni sarvāṇy atītaṃ ca samapaśyat tato 'sitaḥ 09,049.040a āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahmasatriṇām 09,049.040c lokān apaśyad gacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato 'sitaḥ 09,049.041a trīṃl lokān aparān vipram utpatantaṃ svatejasā 09,049.041c pativratānāṃ lokāṃś ca vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.042a tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyam athāsitaḥ 09,049.042c nānvapaśyata yogastham antarhitam ariṃdama 09,049.043a so 'cintayan mahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ 09,049.043c prabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām 09,049.044a asito 'pṛcchata tadā siddhāṃl lokeṣu sattamān 09,049.044c prayataḥ prāñjalir bhūtvā dhīras tān brahmasatriṇaḥ 09,049.045a jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasam 09,049.045c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,049.045d*0295_01 so 'py apṛcchad yadā siddhān abruvan pṛcchate tadā 09,049.045d*0295_02 yathābhūtaṃ tathādṛṣṭaṃ prabhāvaṃ tapasāṃ nidheḥ 09,049.046 siddhā ūcuḥ 09,049.046a śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavrata 09,049.046c jaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo 'vyayam 09,049.047a sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahmasatriṇām 09,049.047c asito devalas tūrṇam utpapāta papāta ca 09,049.048a tataḥ siddhās ta ūcur hi devalaṃ punar eva ha 09,049.048c na devala gatis tatra tava gantuṃ tapodhana 09,049.048e brahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān 09,049.049a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ 09,049.049c ānupūrvyeṇa lokāṃs tān sarvān avatatāra ha 09,049.050a svam āśramapadaṃ puṇyam ājagāma pataṃgavat 09,049.050c praviśann eva cāpaśyaj jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.051a tato buddhyā vyagaṇayad devalo dharmayuktayā 09,049.051c dṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam 09,049.052a tato 'bravīn mahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.052c vinayāvanato rājann upasarpya mahāmunim 09,049.052e mokṣadharmaṃ samāsthātum iccheyaṃ bhagavann aham 09,049.053a tasya tad vacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥ 09,049.053c vidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ 09,049.054a saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥ 09,049.054c sarvāś cāsya kriyāś cakre vidhidṛṣṭena karmaṇā 09,049.055a saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha 09,049.055c tato dṛṣṭvā praruruduḥ ko 'smān saṃvibhajiṣyati 09,049.056a devalas tu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā 09,049.056c diśo daśa vyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe 09,049.057a tatas tu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata 09,049.057c puṣpāṇy oṣadhayaś caiva rorūyante sahasraśaḥ 09,049.058a punar no devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥ 09,049.058c abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate 09,049.059a tato bhūyo vyagaṇayat svabuddhyā munisattamaḥ 09,049.059c mokṣe gārhasthyadharme vā kiṃ nu śreyaskaraṃ bhavet 09,049.060a iti niścitya manasā devalo rājasattama 09,049.060c tyaktvā gārhasthyadharmaṃ sa mokṣadharmam arocayat 09,049.061a evamādīni saṃcintya devalo niścayāt tataḥ 09,049.061c prāptavān paramāṃ siddhiṃ paraṃ yogaṃ ca bhārata 09,049.062a tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥ 09,049.062c jaigīṣavyaṃ tapaś cāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ 09,049.063a athābravīd ṛṣivaro devān vai nāradas tadā 09,049.063c jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo 'sitam 09,049.064a tam evaṃvādinaṃ dhīraṃ pratyūcus te divaukasaḥ 09,049.064c maivam ity eva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.064d*0296_01 nātaḥ parataraṃ kiṃ cit tulyam asti prabhāvataḥ 09,049.064d*0296_02 tejasas tapasaś cāsya yogasya ca mahātmanaḥ 09,049.064d*0296_03 evaṃprabhāvo dharmātmā jaigīṣavyas tathāsitaḥ 09,049.064d*0296_04 tayor idaṃ sthānavaraṃ tīrthaṃ caiva mahātmanoḥ 09,049.065a tatrāpy upaspṛśya tato mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛd dvijebhyaḥ 09,049.065c avāpya dharmaṃ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham 09,050.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,050.001a yatrejivān uḍupatī rājasūyena bhārata 09,050.001c tasmin vṛtte mahān āsīt saṃgrāmas tārakāmayaḥ 09,050.002a tatrāpy upaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān 09,050.002c sārasvatasya dharmātmā munes tīrthaṃ jagāma ha 09,050.003a yatra dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijottamān 09,050.003c vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ 09,050.004 janamejaya uvāca 09,050.004a kathaṃ dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ tapodhanaḥ 09,050.004c vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ 09,050.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,050.005a āsīt pūrvaṃ mahārāja munir dhīmān mahātapāḥ 09,050.005c dadhīca iti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ 09,050.006a tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho 09,050.006c na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalair bahuvidhair api 09,050.007a pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇot pākaśāsanaḥ 09,050.007c divyām apsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyām alambusām 09,050.008a tasya tarpayato devān sarasvatyāṃ mahātmanaḥ 09,050.008c samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī 09,050.009a tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣer bhāvitātmanaḥ 09,050.009c retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tat sā jagrāha nimnagā 09,050.010a kukṣau cāpy adadhad dṛṣṭvā tad retaḥ puruṣarṣabha 09,050.010c sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetor mahānadī 09,050.011a suṣuve cāpi samaye putraṃ sā saritāṃ varā 09,050.011c jagāma putram ādāya tam ṛṣiṃ prati ca prabho 09,050.012a ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam 09,050.012c tataḥ provāca rājendra dadatī putram asya tam 09,050.012e brahmarṣe tava putro 'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā 09,050.013a dṛṣṭvā te 'psarasaṃ reto yat skannaṃ prāg alambusām 09,050.013c tat kukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavaty aham 09,050.014a na vināśam idaṃ gacchet tvatteja iti niścayāt 09,050.014c pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattam aninditam 09,050.015a ity uktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa uttamām 09,050.015c mantravac copajighrat taṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ 09,050.016a pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama 09,050.016c sarasvatyai varaṃ prādāt prīyamāṇo mahāmuniḥ 09,050.017a viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,050.017c tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇās tavāmbhasā 09,050.018a ity uktvā sa tu tuṣṭāva vacobhir vai mahānadīm 09,050.018c prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvac chṛṇu pārthiva 09,050.019a prasṛtāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā 09,050.019c jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ 09,050.020a mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane 09,050.020c tasmāt sārasvataḥ putro mahāṃs te varavarṇini 09,050.021a tavaiva nāmnā prathitaḥ putras te lokabhāvanaḥ 09,050.021c sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ 09,050.022a eṣa dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān 09,050.022c sārasvato mahābhāge vedān adhyāpayiṣyati 09,050.023a puṇyābhyaś ca saridbhyas tvaṃ sadā puṇyatamā śubhe 09,050.023c bhaviṣyasi mahābhāge matprasādāt sarasvati 09,050.024a evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī 09,050.024c putram ādāya muditā jagāma bharatarṣabha 09,050.025a etasminn eva kāle tu virodhe devadānavaiḥ 09,050.025c śakraḥ praharaṇānveṣī lokāṃs trīn vicacāra ha 09,050.026a na copalebhe bhagavāñ śakraḥ praharaṇaṃ tadā 09,050.026c yad vai teṣāṃ bhaved yogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām 09,050.027a tato 'bravīt surāñ śakro na me śakyā mahāsurāḥ 09,050.027c ṛte 'sthibhir dadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ 09,050.028a tasmād gatvā ṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ surasattamāḥ 09,050.028c dadhīcāsthīni dehīti tair vadhiṣyāmahe ripūn 09,050.029a sa devair yācito 'sthīni yatnād ṛṣivaras tadā 09,050.029c prāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayan 09,050.029e sa lokān akṣayān prāpto devapriyakaras tadā 09,050.030a tasyāsthibhir atho śakraḥ saṃprahṛṣṭamanās tadā 09,050.030c kārayām āsa divyāni nānāpraharaṇāny uta 09,050.030e vajrāṇi cakrāṇi gadā gurudaṇḍāṃś ca puṣkalān 09,050.031a sa hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇā 09,050.031c prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ 09,050.032a atikāyaḥ sa tejasvī lokasāravinirmitaḥ 09,050.032c jajñe śailaguruḥ prāṃśur mahimnā prathitaḥ prabhuḥ 09,050.032e nityam udvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ 09,050.033a tena vajreṇa bhagavān mantrayuktena bhārata 09,050.033c bhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejobhavena ca 09,050.033e daityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīr nava 09,050.034a atha kāle vyatikrānte mahaty atibhayaṃkare 09,050.034c anāvṛṣṭir anuprāptā rājan dvādaśavārṣikī 09,050.035a tasyāṃ dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ 09,050.035c vṛttyarthaṃ prādravan rājan kṣudhārtāḥ sarvatodiśam 09,050.036a digbhyas tān pradrutān dṛṣṭvā muniḥ sārasvatas tadā 09,050.036c gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī 09,050.037a na gantavyam itaḥ putra tavāhāram ahaṃ sadā 09,050.037c dāsyāmi matsyapravarān uṣyatām iha bhārata 09,050.038a ity uktas tarpayām āsa sa pitṝn devatās tathā 09,050.038c āhāram akaron nityaṃ prāṇān vedāṃś ca dhārayan 09,050.039a atha tasyām atītāyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ 09,050.039c anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt 09,050.040a teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatām 09,050.040c sarveṣām eva rājendra na kaś cit pratibhānavān 09,050.041a atha kaś cid ṛṣis teṣāṃ sārasvatam upeyivān 09,050.041c kurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyam ṛṣisattamam 09,050.042a sa gatvācaṣṭa tebhyaś ca sārasvatam atiprabham 09,050.042c svādhyāyam amaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane 09,050.043a tataḥ sarve samājagmus tatra rājan maharṣayaḥ 09,050.043c sārasvataṃ muniśreṣṭham idam ūcuḥ samāgatāḥ 09,050.044a asmān adhyāpayasveti tān uvāca tato muniḥ 09,050.044c śiṣyatvam upagacchadhvaṃ vidhivad bho mamety uta 09,050.045a tato 'bravīd ṛṣigaṇo bālas tvam asi putraka 09,050.045c sa tān āha na me dharmo naśyed iti punar munīn 09,050.046a yo hy adharmeṇa vibrūyād gṛhṇīyād vāpy adharmataḥ 09,050.046c mriyatāṃ tāv ubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāv ubhau 09,050.047a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 09,050.047c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 09,050.048a etac chrutvā vacas tasya munayas te vidhānataḥ 09,050.048c tasmād vedān anuprāpya punar dharmaṃ pracakrire 09,050.049a ṣaṣṭir munisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire 09,050.049c sārasvatasya viprarṣer vedasvādhyāyakāraṇāt 09,050.050a muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te 'bhyupāharan 09,050.050c tasyāsanārthaṃ viprarṣer bālasyāpi vaśe sthitāḥ 09,050.051a tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo; mahābalaḥ keśavapūrvajo 'tha 09,050.051c jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa; khyātaṃ mahad vṛddhakanyā sma yatra 09,051.001 janamejaya uvāca 09,051.001a kathaṃ kumārī bhagavaṃs tapoyuktā hy abhūt purā 09,051.001c kimarthaṃ ca tapas tepe ko vāsyā niyamo 'bhavat 09,051.002a suduṣkaram idaṃ brahmaṃs tvattaḥ śrutam anuttamam 09,051.002c ākhyāhi tattvam akhilaṃ yathā tapasi sā sthitā 09,051.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,051.003a ṛṣir āsīn mahāvīryaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ 09,051.003c sa taptvā vipulaṃ rājaṃs tapo vai tapatāṃ varaḥ 09,051.003e mānasīṃ sa sutāṃ subhrūṃ samutpāditavān vibhuḥ 09,051.004a tāṃ ca dṛṣṭvā bhṛśaṃ prītaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ 09,051.004c jagāma tridivaṃ rājan saṃtyajyeha kalevaram 09,051.005a subhrūḥ sā hy atha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā 09,051.005c mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramam aninditā 09,051.006a upavāsaiḥ pūjayantī pitṝn devāṃś ca sā purā 09,051.006c tasyās tu tapasogreṇa mahān kālo 'tyagān nṛpa 09,051.007a sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchad aninditā 09,051.007c ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata 09,051.008a tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvātmanas tanum 09,051.008c pitṛdevārcanaratā babhūva vijane vane 09,051.009a sātmānaṃ manyamānāpi kṛtakṛtyaṃ śramānvitā 09,051.009b*0297_01 jagāma vṛddhabhāvaṃ ca kaumārabrahmacāriṇī 09,051.009c vārddhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā 09,051.010a sā nāśakad yadā gantuṃ padāt padam api svayam 09,051.010c cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā 09,051.011a moktukāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado 'bravīt 09,051.011c asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokās tavānaghe 09,051.012a evaṃ hi śrutam asmābhir devaloke mahāvrate 09,051.012c tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokās tvayā jitāḥ 09,051.013a tan nāradavacaḥ śrutvā sābravīd ṛṣisaṃsadi 09,051.013c tapaso 'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ 09,051.014a ity ukte cāsyā jagrāha pāṇiṃ gālavasaṃbhavaḥ 09,051.014c ṛṣiḥ prāk śṛṅgavān nāma samayaṃ cedam abravīt 09,051.015a samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane 09,051.015c yady ekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha 09,051.016a tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā 09,051.016b*0298_01 yathādṛṣṭena vidhinā hutvā cāgniṃ vidhānataḥ 09,051.016c cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ 09,051.017a sā rātrāv abhavad rājaṃs taruṇī devavarṇinī 09,051.017c divyābharaṇavastrā ca divyasraganulepanā 09,051.018a tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīm ivātmanā 09,051.018c uvāsa ca kṣapām ekāṃ prabhāte sābravīc ca tam 09,051.019a yas tvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara 09,051.019c tenoṣitāsmi bhadraṃ te svasti te 'stu vrajāmy aham 09,051.020a sānujñātābravīd bhūyo yo 'smiṃs tīrthe samāhitaḥ 09,051.020c vatsyate rajanīm ekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ 09,051.021a catvāriṃśatam aṣṭau ca dve cāṣṭau samyag ācaret 09,051.021c yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ 09,051.021e evam uktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā 09,051.022a ṛṣir apy abhavad dīnas tasyā rūpaṃ vicintayan 09,051.022c samayena tapo 'rdhaṃ ca kṛcchrāt pratigṛhītavān 09,051.023a sādhayitvā tadātmānaṃ tasyāḥ sa gatim anvayāt 09,051.023c duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkṛtaḥ 09,051.023e etat te vṛddhakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat 09,051.023f*0299_01 tathaiva brahmacaryaṃ ca svargasya ca gatiḥ śubhā 09,051.024a tatrasthaś cāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ 09,051.024c tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ paraṃtapa 09,051.024e śuśoca śalyaṃ saṃgrāme nihataṃ pāṇḍavais tadā 09,051.025a samantapañcakadvārāt tato niṣkramya mādhavaḥ 09,051.025c papraccharṣigaṇān rāmaḥ kurukṣetrasya yat phalam 09,051.026a te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho 09,051.026c samācakhyur mahātmānas tasmai sarvaṃ yathātatham 09,052.001 ṛṣaya ūcuḥ 09,052.001a prajāpater uttaravedir ucyate; sanātanā rāma samantapañcakam 09,052.001c samījire yatra purā divaukaso; vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ 09,052.002a purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā; bahūni varṣāṇy amitena tejasā 09,052.002c prakṛṣṭam etat kuruṇā mahātmanā; tataḥ kurukṣetram itīha paprathe 09,052.003 rāma uvāca 09,052.003a kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetram etan mahātmanā 09,052.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ 09,052.004 ṛṣaya ūcuḥ 09,052.004a purā kila kuruṃ rāma kṛṣantaṃ satatotthitam 09,052.004c abhyetya śakras tridivāt paryapṛcchata kāraṇam 09,052.005a kim idaṃ vartate rājan prayatnena pareṇa ca 09,052.005c rājarṣe kim abhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ 09,052.006 kurur uvāca 09,052.006a iha ye puruṣāḥ kṣetre mariṣyanti śatakrato 09,052.006c te gamiṣyanti sukṛtāṃl lokān pāpavivarjitān 09,052.007a avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṃ prabhuḥ 09,052.007c rājarṣir apy anirviṇṇaḥ karṣaty eva vasuṃdharām 09,052.008a āgamyāgamya caivainaṃ bhūyo bhūyo 'vahasya ca 09,052.008c śatakratur anirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha 09,052.009a yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpaḥ 09,052.009c tataḥ śakro 'bravīd devān rājarṣer yac cikīrṣitam 09,052.010a tac chrutvā cābruvan devāḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ 09,052.010c vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣir yadi śakyate 09,052.011a yadi hy atra pramītā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ 09,052.011c asmān aniṣṭvā kratubhir bhāgo no na bhaviṣyati 09,052.012a āgamya ca tataḥ śakras tadā rājarṣim abravīt 09,052.012c alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama 09,052.013a mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyanty atandritāḥ 09,052.013c yudhi vā nihatāḥ samyag api tiryaggatā nṛpa 09,052.014a te svargabhājo rājendra bhavantv iti mahāmate 09,052.014c tathāstv iti tato rājā kuruḥ śakram uvāca ha 09,052.015a tatas tam abhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā 09,052.015c jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ 09,052.016a evam etad yaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā 09,052.016c śakreṇa cāpy anujñātaṃ puṇyaṃ prāṇān vimuñcatām 09,052.016d*0300_01 brahmādyaiś ca suraśreṣṭhaiḥ puṇyai rājarṣibhis tathā 09,052.016d*0301_01 nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ bhūmeḥ sthānaṃ bhaviṣyati 09,052.016d*0301_02 iha tapsyanti ye ke cit tapaḥ paramakaṃ narāḥ 09,052.016d*0301_03 dehatyāgena te sarve yāsyanti brahmaṇaḥ kṣayam 09,052.016d*0301_04 ye punaḥ puṇyabhājo vai dānaṃ dāsyanti mānavāḥ 09,052.016d*0301_05 teṣāṃ sahasraguṇitaṃ bhaviṣyaty acireṇa vai 09,052.016d*0301_06 ye ceha nityaṃ manujā nivatsyanti śubhaiṣiṇaḥ 09,052.016d*0301_07 yamasya viṣayaṃ te tu na drakṣyanti kadā cana 09,052.016d*0301_08 yakṣyanti ye ca kratubhir mahadbhir manujeśvarāḥ 09,052.016d*0301_09 teṣāṃ triviṣṭape vāso yāvad bhūmir dhariṣyati 09,052.017a api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ 09,052.017c kurukṣetre nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha 09,052.018a pāṃsavo 'pi kurukṣetrād vāyunā samudīritāḥ 09,052.018c api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 09,052.018d*0302_01 kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 09,052.018d*0302_02 ity evaṃ niścito bhūtvā tenaiva svargam eṣyati 09,052.018d*0302_03 kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 09,052.018d*0302_04 tathā sthānaṃ ca maunaṃ ca vīrāsanam upāsmahe 09,052.018d*0302_05 evaṃ pralapamāno 'pi cintayaṃś ca muhur muhuḥ 09,052.018d*0302_06 dūrastho yadi vā tiṣṭhaṃl labhet svargaṃ viniścitaḥ 09,052.019a surarṣabhā brāhmaṇasattamāś ca; tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ 09,052.019c iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhir nṛsiṃha; saṃnyasya dehān sugatiṃ prapannāḥ 09,052.020a tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya 09,052.020c etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; prajāpater uttaravedir ucyate 09,052.021a śivaṃ mahat puṇyam idaṃ divaukasāṃ; susaṃmataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam 09,052.021c ataś ca sarve 'pi vasuṃdharādhipā; hatā gamiṣyanti mahātmanāṃ gatim 09,052.021d*0303_01 ity uvāca svayaṃ śakraḥ saha brahmādibhis tathā 09,052.021d*0303_02 tac cānumoditaṃ sarvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ 09,053.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,053.001a kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā dāyāṃś ca sātvataḥ 09,053.001c āśramaṃ sumahad divyam agamaj janamejaya 09,053.002a madhūkāmravanopetaṃ plakṣanyagrodhasaṃkulam 09,053.002c ciribilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjunasaṃkulam 09,053.003a taṃ dṛṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam 09,053.003c papraccha tān ṛṣīn sarvān kasyāśramavaras tv ayam 09,053.004a te tu sarve mahātmānam ūcū rājan halāyudham 09,053.004c śṛṇu vistarato rāma yasyāyaṃ pūrvam āśramaḥ 09,053.005a atra viṣṇuḥ purā devas taptavāṃs tapa uttamam 09,053.005c atrāsya vidhivad yajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ 09,053.006a atraiva brāhmaṇī siddhā kaumārabrahmacāriṇī 09,053.006c yogayuktā divaṃ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī 09,053.007a babhūva śrīmatī rājañ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ 09,053.007c sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī 09,053.007d*0304_01 sā tu taptvā tapo ghoraṃ duścaraṃ strījanena ha 09,053.008a sā tu prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargam anuttamam 09,053.008c bhuktvāśrame 'śvamedhasya phalaṃ phalavatāṃ śubhā 09,053.008e gatā svargaṃ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ 09,053.009a abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā ca yadupuṃgavaḥ 09,053.009b*0305_01 śrutvā ṛṣīṇāṃ vacanam āśramaṃ taṃ jagāma ha 09,053.009b*0306_01 ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā jagāmāśramam uttamam 09,053.009b*0307_01 tasyāśrame 'śvamedhasya phaḷam āpnoti mānavaḥ 09,053.009c ṛṣīṃs tān abhivādyātha pārśve himavato 'cyutaḥ 09,053.009e skandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe 'calam 09,053.010a nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī 09,053.010c puṇyaṃ tīrthavaraṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 09,053.011a prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ 09,053.011c saṃprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaram uttamam 09,053.012a halāyudhas tatra cāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ 09,053.012c āplutaḥ salile śīte tasmāc cāpi jagāma ha 09,053.012e āśramaṃ paramaprīto mitrasya varuṇasya ca 09,053.012f*0308_01 āplutaḥ salile puṇye suśīte vimale śucau 09,053.012f*0308_02 saṃtarpayām āsa pitṝn devāṃś ca raṇadurmadaḥ 09,053.012f*0308_03 tatroṣyaikāṃ tu rajanīṃ yatibhir brāhmaṇaiḥ saha 09,053.012f*0308_04 mitrāvaruṇayoḥ puṇyaṃ jagāmāśramam acyutaḥ 09,053.013a indro 'gnir aryamā caiva yatra prāk prītim āpnuvan 09,053.013c taṃ deśaṃ kārapacanād yamunāyāṃ jagāma ha 09,053.014a snātvā tatrāpi dharmātmā parāṃ tuṣṭim avāpya ca 09,053.014c ṛṣibhiś caiva siddhaiś ca sahito vai mahābalaḥ 09,053.014e upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṃgavaḥ 09,053.015a tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 09,053.015c ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ 09,053.015d*0309_01 tatra saṃtiṣṭhataś cātha rāmasyāpratimadyuteḥ 09,053.015d*0309_02 ājagāma mahātejā nārado bhagavān ṛṣiḥ 09,053.016a jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ svarṇacīrī mahātapāḥ 09,053.016c hemadaṇḍadharo rājan kamaṇḍaludharas tathā 09,053.017a kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām 09,053.017c nṛtye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ 09,053.018a prakartā kalahānāṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ 09,053.018c taṃ deśam agamad yatra śrīmān rāmo vyavasthitaḥ 09,053.019a pratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratam 09,053.019c devarṣiṃ paryapṛcchanta yathāvṛttaṃ kurūn prati 09,053.020a tato 'syākathayad rājan nāradaḥ sarvadharmavit 09,053.020c sarvam eva yathāvṛttam atītaṃ kurusaṃkṣayam 09,053.021a tato 'bravīd rauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā 09,053.021c kim avasthaṃ tu tat kṣatraṃ ye ca tatrābhavan nṛpāḥ 09,053.022a śrutam etan mayā pūrvaṃ sarvam eva tapodhana 09,053.022c vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me 09,053.023 nārada uvāca 09,053.023a pūrvam eva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatis tathā 09,053.023c hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāś cāsya mahārathāḥ 09,053.024a bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaś ca vīryavān 09,053.024c ete cānye ca bahavas tatra tatra mahābalāḥ 09,053.025a priyān prāṇān parityajya priyārthaṃ kauravasya vai 09,053.025c rājāno rājaputrāś ca samareṣv anivartinaḥ 09,053.025d*0310_01 nihatāḥ pāṇḍavaiḥ sarve gatāḥ svargagatiṃ prati 09,053.026a ahatāṃs tu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava 09,053.026c dhārtarāṣṭrabale śeṣāḥ kṛpo bhojaś ca vīryavān 09,053.026e aśvatthāmā ca vikrānto bhagnasainyā diśo gatāḥ 09,053.026f*0311_01 **** **** trayaḥ samitimardanāḥ 09,053.026f*0311_02 kṛpaś ca kṛtavarmā ca droṇaputraś ca vīryavān 09,053.026f*0311_03 te 'pi vai vidrutā rāma diśo daśa bhayāt tadā 09,053.027a duryodhano hate sainye pradruteṣu kṛpādiṣu 09,053.027c hradaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ 09,053.028a śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu stambhite salile tadā 09,053.028c pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhir ugrābhir ārdayan 09,053.029a sa tudyamāno balavān vāgbhī rāma samantataḥ 09,053.029c utthitaḥ prāg ghradād vīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,053.030a sa cāpy upagato yuddhaṃ bhīmena saha sāṃpratam 09,053.030c bhaviṣyati ca tat sadyas tayo rāma sudāruṇam 09,053.031a yadi kautūhalaṃ te 'sti vraja mādhava mā ciram 09,053.031c paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayor yadi manyase 09,053.031c*0312_01 **** **** adya rāmāhave dvayoḥ 09,053.031c*0312_02 bhīmakauravayor vīra 09,053.032 vaiśaṃpāyana uvāca 09,053.032a nāradasya vacaḥ śrutvā tān abhyarcya dvijarṣabhān 09,053.032c sarvān visarjayām āsa ye tenābhyāgatāḥ saha 09,053.032e gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so 'nvaśād anuyāyinaḥ 09,053.033a so 'vatīryācalaśreṣṭhāt plakṣaprasravaṇāc chubhāt 09,053.033c tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvā tīrthaphalaṃ mahat 09,053.033e viprāṇāṃ saṃnidhau ślokam agāyad idam acyutaḥ 09,053.034a sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ; sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ 09,053.034c sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ; sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm 09,053.035a sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā; sarasvatī lokasukhāvahā sadā 09,053.035c sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtāḥ; sadā na śocanti paratra ceha ca 09,053.036a tato muhur muhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm 09,053.036c hayair yuktaṃ rathaṃ śubhram ātiṣṭhata paraṃtapaḥ 09,053.037a sa śīghragāminā tena rathena yadupuṃgavaḥ 09,053.037c didṛkṣur abhisaṃprāptaḥ śiṣyayuddham upasthitam 09,054.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,054.001a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ janamejaya 09,054.001c yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 09,054.002a rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite 09,054.002c mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata saṃjaya 09,054.003 saṃjaya uvāca 09,054.003a rāmasāṃnidhyam āsādya putro duryodhanas tava 09,054.003c yuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān 09,054.004a dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata 09,054.004c prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiram athābravīt 09,054.004c*0313_01 **** **** samabhyarcya yathāvidhi 09,054.004c*0313_02 āsanaṃ ca dadau tasmai paryapṛcchad anāmayam 09,054.004c*0313_03 tato yudhiṣṭhiraṃ rāmo vākyam etad uvāca ha 09,054.004c*0313_04 madhuraṃ dharmasaṃyuktaṃ śūrāṇāṃ hitam eva ca 09,054.004c*0313_05 mayā śrutaṃ kathayatām ṛṣīṇāṃ rājasattama 09,054.004c*0313_06 kurukṣetraṃ paraṃ puṇyaṃ pāvanaṃ svargyam eva ca 09,054.004c*0313_07 daivatair ṛṣibhir juṣṭaṃ brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 09,054.004c*0313_08 tatra vai yotsyamānā ye dehaṃ tyakṣyanti mānavāḥ 09,054.004c*0313_09 teṣāṃ svarge dhruvo vāsaḥ śakreṇa saha māriṣa 09,054.005a samantapañcakaṃ kṣipram ito yāma viśāṃ pate 09,054.005c prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ 09,054.006a tasmin mahāpuṇyatame trailokyasya sanātane 09,054.006c saṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati 09,054.007a tathety uktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,054.007c samantapañcakaṃ vīraḥ prāyād abhimukhaḥ prabhuḥ 09,054.008a tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām 09,054.008c padbhyām amarṣād dyutimān agacchat pāṇḍavaiḥ saha 09,054.009a tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam 09,054.009c antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhv ity apūjayan 09,054.009e vātikāś ca narā ye 'tra dṛṣṭvā te harṣam āgatāḥ 09,054.010a sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājas tavātmajaḥ 09,054.010c mattasyeva gajendrasya gatim āsthāya so 'vrajat 09,054.011a tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 09,054.011c siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ 09,054.011d*0314_01 tatas te tu kurukṣetraṃ prāptā naravarottamāḥ 09,054.012a pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te 09,054.012c gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantāt sarvatodiśam 09,054.013a dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrtham uttamam 09,054.013c tasmin deśe tv aniriṇe tatra yuddham arocayan 09,054.014a tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt 09,054.014c bibhrad rūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ 09,054.015a avabaddhaśirastrāṇaḥ saṃkhye kāñcanavarmabhṛt 09,054.015c rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva 09,054.016a varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīmaduryodhanāv ubhau 09,054.016c saṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāv iva kuñjarau 09,054.017a raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau 09,054.017c aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāv ivoditau 09,054.018a tāv anyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāv iva mahādvipau 09,054.018c dahantau locanai rājan parasparavadhaiṣiṇau 09,054.019a saṃprahṛṣṭamanā rājan gadām ādāya kauravaḥ 09,054.019c sṛkkiṇī saṃlihan rājan krodharaktekṣaṇaḥ śvasan 09,054.020a tato duryodhano rājā gadām ādāya vīryavān 09,054.020c bhīmasenam abhiprekṣya gajo gajam ivāhvayat 09,054.021a adrisāramayīṃ bhīmas tathaivādāya vīryavān 09,054.021c āhvayām āsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane 09,054.022a tāv udyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau 09,054.022c saṃyuge sma prakāśete girī saśikharāv iva 09,054.023a tāv ubhāv abhisaṃkruddhāv ubhau bhīmaparākramau 09,054.023c ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ 09,054.024a ubhau sadṛśakarmāṇau yamavāsavayor iva 09,054.024c tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau 09,054.025a vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca 09,054.025c sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayor yudhi 09,054.026a ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ 09,054.026b*0315_01 rāmarāvaṇayoś caiva vālisugrīvayos tathā 09,054.026c tathaiva kālasya samau mṛtyoś caiva paraṃtapau 09,054.027a anyonyam abhidhāvantau mattāv iva mahādvipau 09,054.027c vāśitāsaṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau 09,054.028a mattāv iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau 09,054.028c ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāv uragāv iva 09,054.029a anyonyam abhisaṃrabdhau prekṣamāṇāv ariṃdamau 09,054.029c ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau 09,054.030a siṃhāv iva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau 09,054.030c nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāv iva durutsahau 09,054.031a prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāv iva dustarau 09,054.031c lohitāṅgāv iva kruddhau pratapantau mahārathau 09,054.031d*0316_01 pūrvapaścimajau meghau vāyunā kṣubhitau yathā 09,054.031d*0316_02 garjamānau suviṣamaṃ kṣarantau prāvṛṣīva hi 09,054.032a raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau 09,054.032c dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāv ivoditau 09,054.033a vyāghrāv iva susaṃrabdhau garjantāv iva toyadau 09,054.033c jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāv iva 09,054.034a gajāv iva susaṃrabdhau jvalitāv iva pāvakau 09,054.034c dadṛśus tau mahātmānau saśṛṅgāv iva parvatau 09,054.035a roṣāt prasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam 09,054.035c tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau 09,054.036a ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau paramasaṃmatau 09,054.036c sadaśvāv iva heṣantau bṛṃhantāv iva kuñjarau 09,054.037a vṛṣabhāv iva garjantau duryodhanavṛkodarau 09,054.037c daityāv iva balonmattau rejatus tau narottamau 09,054.038a tato duryodhano rājann idam āha yudhiṣṭhiram 09,054.038b*0317_01 bhrātṛbhiḥ sahitaṃ caiva kṛṣṇena ca mahātmanā 09,054.038b*0317_02 rāmeṇāmitavīryeṇa vākyaṃ śauṇḍīryasaṃmatam 09,054.038c sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram 09,054.038d*0318_01 kekayaiḥ sṛñjayair guptaṃ pāñcālaiś ca mahātmabhiḥ 09,054.039a idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ 09,054.039c upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ 09,054.039d*0319_01 śrutvā duryodhanavacaḥ pratyapadyanta tat tathā 09,054.040a tataḥ samupaviṣṭaṃ tat sumahad rājamaṇḍalam 09,054.040c virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam 09,054.041a teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ 09,054.041c upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ 09,054.042a śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ 09,054.042c nakṣatrair iva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ 09,054.043a tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau 09,054.043c anyonyaṃ vāgbhir ugrābhis takṣamāṇau vyavasthitau 09,054.044a apriyāṇi tato 'nyonyam uktvā tau kurupuṃgavau 09,054.044c udīkṣantau sthitau vīrau vṛtraśakrāv ivāhave 09,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,055.001a tato vāgyuddham abhavat tumulaṃ janamejaya 09,055.001a*0320_01 **** **** tumulaṃ romaharṣaṇam 09,055.001a*0320_02 krodhasaṃvardhanaṃ niṣṭhām (sic) 09,055.001c yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 09,055.002a dhig astu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyam īdṛśī 09,055.002c ekādaśacamūbhartā yatra putro mamābhibhūḥ 09,055.003a ājñāpya sarvān nṛpatīn bhuktvā cemāṃ vasuṃdharām 09,055.003c gadām ādāya vegena padātiḥ prasthito raṇam 09,055.004a bhūtvā hi jagato nātho hy anātha iva me sutaḥ 09,055.004c gadām udyamya yo yāti kim anyad bhāgadheyataḥ 09,055.005a aho duḥkhaṃ mahat prāptaṃ putreṇa mama saṃjaya 09,055.005c evam uktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ 09,055.006 saṃjaya uvāca 09,055.006a sa meghaninado harṣād vinadann iva govṛṣaḥ 09,055.006c ājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān 09,055.007a bhīmam āhvayamāne tu kururāje mahātmani 09,055.007b*0321_01 ājuhāva tato bhīmo yuddhāya ca suyodhanam 09,055.007b*0321_02 evam āhvayamāne tu bhīmasene mahātmani 09,055.007c prādurāsan sughorāṇi rūpāṇi vividhāny uta 09,055.008a vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 09,055.008c babhūvuś ca diśaḥ sarvās timireṇa samāvṛtāḥ 09,055.009a mahāsvanāḥ sanirghātās tumulā romaharṣaṇāḥ 09,055.009c petus tatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam 09,055.010a rāhuś cāgrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate 09,055.010c cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā 09,055.011a rūkṣāś ca vātāḥ pravavur nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ 09,055.011c girīṇāṃ śikharāṇy eva nyapatanta mahītale 09,055.012a mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśo daśa 09,055.012c dīptāḥ śivāś cāpy anadan ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ 09,055.013a nirghātāś ca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ 09,055.013c dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāś cāśubhavādinaḥ 09,055.014a udapānagatāś cāpo vyavardhanta samantataḥ 09,055.014c aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nṛpa 09,055.015a evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkodaraḥ 09,055.015c uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,055.016a naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhanaḥ 09,055.016c adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye ciram 09,055.016e suyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā 09,055.017a śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam 09,055.017c nihatya gadayā pāpam imaṃ kurukulādhamam 09,055.018a adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmy ahaṃ tvayi 09,055.018c hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani 09,055.019a adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayā 09,055.019c nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punar vāraṇasāhvayam 09,055.020a sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane 09,055.020c pramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani 09,055.021a sabhāyām avahāsasya sarvasvaharaṇasya ca 09,055.021c varṣam ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha 09,055.021d*0322_01 draupadyāḥ kleśadānasya vastrasaṃharaṇasya ca 09,055.022a adyāntam eṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattama 09,055.022c ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmy ātmano 'nṛṇaḥ 09,055.023a adyāyur dhārtarāṣṭrasya durmater akṛtātmanaḥ 09,055.023c samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitroś ca darśanam 09,055.023d*0323_01 adya saukhyaṃ tu rājendra kururājasya durmateḥ 09,055.023d*0323_02 samāptaṃ ca mahārāja nārīṇāṃ darśanaṃ punaḥ 09,055.024a adyāyaṃ kururājasya śaṃtanoḥ kulapāṃsanaḥ 09,055.024c prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale 09,055.025a rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam 09,055.025c smariṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakunibuddhijam 09,055.026a ity uktvā rājaśārdūla gadām ādāya vīryavān 09,055.026c avātiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan 09,055.027a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,055.027c bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanam uvāca ha 09,055.028a rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvam api cātmanaḥ 09,055.028a*0324_01 **** **** tava hetor durātmanaḥ 09,055.028a*0324_02 sarveṣām api cāsmākaṃ duḥkhaṃ prāptaṃ sudurmate 09,055.028c smara tad duṣkṛtaṃ karma yad vṛttaṃ vāraṇāvate 09,055.029a draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yad rajasvalā 09,055.029c dyūte ca vañcito rājā yat tvayā saubalena ca 09,055.030a vane duḥkhaṃ ca yat prāptam asmābhis tvatkṛtaṃ mahat 09,055.030c virāṭanagare caiva yonyantaragatair iva 09,055.030e tat sarvaṃ yātayāmy adya diṣṭyā dṛṣṭo 'si durmate 09,055.031a tvatkṛte 'sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavān 09,055.031c gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho nihato yājñaseninā 09,055.032a hato droṇaś ca karṇaś ca tathā śalyaḥ pratāpavān 09,055.032c vairāgner ādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ 09,055.033a prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ 09,055.033c bhrātaras te hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ 09,055.034a ete cānye ca bahavo nihatās tvatkṛte nṛpāḥ 09,055.034c tvām adya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ 09,055.035a ity evam uccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram 09,055.035c uvāca vītabhī rājan putras te satyavikramaḥ 09,055.036a kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṃ vṛkodara 09,055.036c adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama 09,055.036d*0325_01 iti duryodhanenoktaḥ pratyuvāca vṛkodaraḥ 09,055.037a naiva duryodhanaḥ kṣudra kena cit tvadvidhena vai 09,055.037c śakyas trāsayituṃ vācā yathānyaḥ prākṛto naraḥ 09,055.038a cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayastham idaṃ mama 09,055.038c tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśair upapāditam 09,055.039a kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate 09,055.039c vāṇī saṃpadyatām eṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ 09,055.040a tasya tad vacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan 09,055.040c rājānaḥ somakāś caiva ye tatrāsan samāgatāḥ 09,055.041a tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 09,055.041c bhūyo dhīraṃ manaś cakre yuddhāya kurunandanaḥ 09,055.042a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talatālair narādhipāḥ 09,055.042c bhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrur duryodhanam amarṣaṇam 09,055.043a taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadām udyamya pāṇḍavaḥ 09,055.043c abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ 09,055.044a bṛṃhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt 09,055.044c śastrāṇi cāpy adīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 09,056.001 saṃjaya uvāca 09,056.001a tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam 09,056.001c pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan 09,056.002a samāpetatur ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāv iva 09,056.002c mahānirghātaghoṣaś ca saṃprahāras tayor abhūt 09,056.003a abhavac ca tayor yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 09,056.003c jigīṣator yudhānyonyam indraprahrādayor iva 09,056.003d@003_0001 tau vṛṣāv iva garjantau maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0002 āvarjitagadāhastau duryodhanavṛkodarau 09,056.003d@003_0003 maṇḍalāvartamārgeṣu gadāpraharaṇe 'pi ca 09,056.003d@003_0004 nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,056.003d@003_0005 taptahemamayī śubhrair babhūva bhayavardhanī 09,056.003d@003_0006 agnijvālair ivāvidhya pade bhīmasya sā gadā 09,056.003d@003_0007 tāḍitā dhārtarāṣṭreṇa bhīmasya gadayā gadā 09,056.003d@003_0008 gadāyuddhe mahārāja sasṛje pāvakārciṣaḥ 09,056.003d@003_0009 09,056.003d@003_0010 aṅgāravarṣaṃ mumuce tad adbhutam ivābhavat 09,056.003d@003_0011 dantair iva mahānāgau śṛṅgair iva mahāvṛṣau 09,056.003d@003_0012 tau tu rejatur anyonyaṃ gadābhyām aparikṣatau 09,056.003d@003_0013 gadayābhihate gātre kṣaṇena rudhirokṣitau 09,056.003d@003_0014 prekṣaṇīyatarāv āstāṃ puṣpitāv iva kiṃśukau 09,056.003d@003_0015 gadayā dhārtarāṣṭreṇa savye pārśve bhṛśāhataḥ 09,056.003d@003_0016 bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā 09,056.003d@003_0017 tadā bhīmagadāvegais tāḍyamāno muhur muhuḥ 09,056.003d@003_0018 kaṭitvān mocayām āsa duṣṭahastīva hastipam 09,056.003d@003_0019 śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,056.003d@003_0020 gadānipātasaṃhrādo vajrayor iva nisvanaḥ 09,056.003d@003_0021 abhihṛtya mahāvīryau nivṛtya tu mahāgadau 09,056.003d@003_0022 punar uttamamārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0023 tadānyonyam abhidrutya sthitau vīrau mahāgadau 09,056.003d@003_0024 udyamya lohadaṇḍābhyāṃ tāḍyamānau hi petatuḥ 09,056.003d@003_0025 punar utpatya vegena maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0026 kriyāviśeṣabalinau darśayām āsatus tadā 09,056.003d@003_0027 abhyudyatagadau vīrau saśṛṅgāv iva parvatau 09,056.003d@003_0028 tāv ājaghnatur anyonyaṃ yathā bhūmicale 'calau 09,056.003d@003_0029 tau parasparasaṃvegād gadābhyāṃ bhṛśam āhatau 09,056.003d@003_0030 yugapat petatur vīrau tathālakṣya samutthitau 09,056.003d@003_0031 bhṛśaṃ marmasv abhihatāv ubhāv āstāṃ suvihvalau 09,056.003d@003_0032 tau parasparasaṃgharṣau prekṣatāṃ hi mahābalau 09,056.004a rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau 09,056.004c dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 09,056.005a tathā tasmin mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe 09,056.005c khadyotasaṃghair iva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata 09,056.006a tathā tasmin vartamāne saṃkule tumule bhṛśam 09,056.006b*0326_01 saṃgrāme dāruṇe tāta subhṛśaṃ krodhasaṃyutau 09,056.006c ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau 09,056.007a tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau 09,056.007c abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe 09,056.008a tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau 09,056.008c balinau vāraṇau yadvad vāśitārthe madotkaṭau 09,056.009a apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāv ubhau 09,056.009c vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ 09,056.010a pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarau 09,056.010c saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata 09,056.011a samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau 09,056.011c anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte 'ntaraṃ prati 09,056.012a yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanim ivodyatām 09,056.012c dadṛśuḥ prekṣakā rājan raudrīṃ viśasanīṃ gadām 09,056.013a āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge 09,056.013c śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata 09,056.014a āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro 'tha pāṇḍavam 09,056.014c gadām alaghuvegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha 09,056.015a caraṃś ca vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhārata 09,056.015c aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ 09,056.016a tau parasparam āsādya yat tāv anyonyarakṣaṇe 09,056.016c mārjārāv iva bhakṣārthe tatakṣāte muhur muhuḥ 09,056.017a acarad bhīmasenas tu mārgān bahuvidhāṃs tathā 09,056.017c maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca 09,056.018a gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca 09,056.018c parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam 09,056.019a abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṃ savigraham 09,056.019c parāvartanasaṃvartam avaplutam athāplutam 09,056.019e upanyastam apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau 09,056.020a evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam 09,056.020c vañcayantau punaś caiva ceratuḥ kurusattamau 09,056.021a vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ 09,056.021c gadāhastau tatas tau tu maṇḍalāvasthitau balī 09,056.022a dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājan dhārtarāṣṭro 'bhyavartata 09,056.022c savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno 'bhyavartata 09,056.023a tathā tu caratas tasya bhīmasya raṇamūrdhani 09,056.023c duryodhano mahārāja pārśvadeśe 'bhyatāḍayat 09,056.024a āhatas tu tadā bhīmas tava putreṇa bhārata 09,056.024c āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tam acintayan 09,056.025a indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍam ivodyatām 09,056.025c dadṛśus te mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām 09,056.026a āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ 09,056.026c samudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyad ariṃdamaḥ 09,056.026d*0327_01 yamadaṇḍanibhāṃ rājan ghorāṃ prati ariṃdamaḥ 09,056.027a gadāmārutavegena tava putrasya bhārata 09,056.027c śabda āsīt sutumulas tejaś ca samajāyata 09,056.027d*0328_01 śabda āsīn mahāṃs tatra tumulo lomaharṣaṇaḥ 09,056.028a sa caran vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ 09,056.028c samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmāt suyodhanaḥ 09,056.029a āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā 09,056.029c sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā 09,056.029d*0329_01 udvamac cārciṣo vahniṃ sasphuliṅgaṃ samantataḥ 09,056.030a ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ 09,056.030c adrisāramayīṃ gurvīm āvidhyan bahv aśobhata 09,056.031a gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ 09,056.031c bhayaṃ viveśa pāṇḍūn vai sarvān eva sasomakān 09,056.032a tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ 09,056.032c gadābhyāṃ sahasānyonyam ājaghnatur ariṃdamau 09,056.033a tau parasparam āsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā 09,056.033c aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau 09,056.034a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam 09,056.034c parivṛtte 'hani krūraṃ vṛtravāsavayor iva 09,056.035a dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ 09,056.035c caraṃś citratarān mārgān kaunteyam abhidudruve 09,056.036a tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām 09,056.036c abhikruddhasya kruddhas tu tāḍayām āsa tāṃ gadām 09,056.037a savisphuliṅgo nirhrādas tayos tatrābhighātajaḥ 09,056.037c prādurāsīn mahārāja sṛṣṭayor vajrayor iva 09,056.038a vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā 09,056.038c nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata 09,056.039a tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe 09,056.039c matto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt 09,056.040a sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājann udbhrāmya kṛtaniścayaḥ 09,056.040c ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā 09,056.041a tayā tv abhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ 09,056.041c nākampata mahārāja tad adbhutam ivābhavat 09,056.042a āścaryaṃ cāpi tad rājan sarvasainyāny apūjayan 09,056.042c yad gadābhihato bhīmo nākampata padāt padam 09,056.043a tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām 09,056.043c duryodhanāya vyasṛjad bhīmo bhīmaparākramaḥ 09,056.044a taṃ prahāram asaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥ 09,056.044c moghaṃ duryodhanaś cakre tatrābhūd vismayo mahān 09,056.045a sā tu moghā gadā rājan patantī bhīmacoditā 09,056.045c cālayām āsa pṛthivīṃ mahānirghātanisvanā 09,056.046a āsthāya kauśikān mārgān utpatan sa punaḥ punaḥ 09,056.046b*0330_01 gadānipātaṃ kriyayā moghaṃ cakre sutas tava 09,056.046b*0330_02 sa gadāvarjitaṃ dṛṣṭvā bhīmasenam upādravat 09,056.046b*0330_03 so 'gacchac calito rājan kaunteyas trirathāntaram 09,056.046c gadānipātaṃ prajñāya bhīmasenam avañcayat 09,056.047a vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ 09,056.047c tāḍayām āsa saṃkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ 09,056.048a gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe 09,056.048c nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatas tava 09,056.049a tasmiṃs tathā vartamāne rājan somakapāṇḍavāḥ 09,056.049c bhṛśopahatasaṃkalpā nahṛṣṭamanaso 'bhavan 09,056.050a sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ 09,056.050c hastivad dhastisaṃkāśam abhidudrāva te sutam 09,056.051a tatas tu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tava 09,056.051c abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā 09,056.052a upasṛtya tu rājānaṃ gadāmokṣaviśāradaḥ 09,056.052c āvidhyata gadāṃ rājan samuddiśya sutaṃ tava 09,056.053a atāḍayad bhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā 09,056.053c sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyām agaman mahīm 09,056.054a tasmiṃs tu bharataśreṣṭhe jānubhyām avanīṃ gate 09,056.054c udatiṣṭhat tato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate 09,056.055a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ 09,056.055c amarṣād bharataśreṣṭha putras te samakupyata 09,056.056a utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan 09,056.056c didhakṣann iva netrābhyāṃ bhīmasenam avaikṣata 09,056.057a tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇir abhidravat 09,056.057c pramathiṣyann iva śiro bhīmasenasya saṃyuge 09,056.058a sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ 09,056.058c atāḍayac chaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ 09,056.059a sa bhūyaḥ śuśubhe pārthas tāḍito gadayā raṇe 09,056.059c udbhinnarudhiro rājan prabhinna iva kuñjaraḥ 09,056.059d*0331_01 sa saṃkruddho mahārāja bhīmo bhīmaparākramaḥ 09,056.060a tato gadāṃ vīrahaṇīm ayasmayīṃ; pragṛhya vajrāśanitulyanisvanām 09,056.060c atāḍayac chatrum amitrakarśano; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ 09,056.061a sa bhīmasenābhihatas tavātmajaḥ; papāta saṃkampitadehabandhanaḥ 09,056.061c supuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ 09,056.062a tataḥ praṇedur jahṛṣuś ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava 09,056.062c tataḥ sutas te pratilabhya cetanāṃ; samutpapāta dvirado yathā hradāt 09,056.063a sa pārthivo nityam amarṣitas tadā; mahārathaḥ śikṣitavat paribhraman 09,056.063c atāḍayat pāṇḍavam agrataḥ sthitaṃ; sa vihvalāṅgo jagatīm upāspṛśat 09,056.064a sa siṃhanādān vinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmam ojasā 09,056.064c bibheda caivāśanitulyatejasā; gadānipātena śarīrarakṣaṇam 09,056.065a tato 'ntarikṣe ninado mahān abhūd; divaukasām apsarasāṃ ca neduṣām 09,056.065c papāta coccair amarapraveritaṃ; vicitrapuṣpotkaravarṣam uttamam 09,056.066a tataḥ parān āviśad uttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam 09,056.066c ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ 09,056.067a tato muhūrtād upalabhya cetanāṃ; pramṛjya vaktraṃ rudhirārdram ātmanaḥ 09,056.067c dhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano; balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ 09,056.067d*0332_01 tato yamau yamasadṛśau parākrame 09,056.067d*0332_02 sapārṣataḥ śinitanayaś ca vīryavān 09,056.067d*0332_03 samāhvayann aham aham ity abhitvaraṃs 09,056.067d*0332_04 tavātmajaṃ samabhiyayur vadhaiṣiṇaḥ 09,056.067d*0332_05 nigṛhya tān punar api pāṇḍavo balī 09,056.067d*0332_06 tavātmajaṃ svayam abhigamya kālavat 09,056.067d*0332_07 cacāra ca vyapagatakhedavepathuḥ 09,056.067d*0332_08 sureśvaro namucim ivottamaṃ raṇe 09,057.001 saṃjaya uvāca 09,057.001a samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥ 09,057.001c athābravīd arjunas tu vāsudevaṃ yaśasvinam 09,057.002a anayor vīrayor yuddhe ko jyāyān bhavato mataḥ 09,057.002c kasya vā ko guṇo bhūyān etad vada janārdana 09,057.003 vāsudeva uvāca 09,057.003a upadeśo 'nayos tulyo bhīmas tu balavattaraḥ 09,057.003c kṛtayatnataras tv eṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt 09,057.004a bhīmasenas tu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati 09,057.004c anyāyena tu yudhyan vai hanyād eṣa suyodhanam 09,057.005a māyayā nirjitā devair asurā iti naḥ śrutam 09,057.005c virocanaś ca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe 09,057.005e māyayā cākṣipat tejo vṛtrasya balasūdanaḥ 09,057.005f*0333_01 tasmān māyāmayaṃ bhīma ātiṣṭhatu parākramam 09,057.005f*0334_01 karotu bhīmaḥ samayaṃ balam āsthāya vīryavān 09,057.006a pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjaya 09,057.006c ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam 09,057.007a so 'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvārikarśanaḥ 09,057.007c māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu 09,057.008a yady eṣa balam āsthāya nyāyena prahariṣyati 09,057.008c viṣamasthas tato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ 09,057.009a punar eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha me 09,057.009c dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam 09,057.010a kṛtvā hi sumahat karma hatvā bhīṣmamukhān kurūn 09,057.010c jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam 09,057.010e tad evaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ 09,057.011a abuddhir eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava 09,057.011c yad ekavijaye yuddhaṃ paṇitaṃ kṛtam īdṛśam 09,057.011e suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatas tathā 09,057.012a api cośanasā gītaḥ śrūyate 'yaṃ purātanaḥ 09,057.012c ślokas tattvārthasahitas tan me nigadataḥ śṛṇu 09,057.012d*0335_01 asminn arthe purāṇo 'yaṃ śloko 'pi niyataḥ kila 09,057.012d*0335_02 śrutaś cośanasā gītaḥ satāṃ nītividāṃ mataḥ 09,057.013a punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām 09,057.013c bhetavyam ariśeṣāṇām ekāyanagatā hi te 09,057.013d*0336_01 sāhasotpatitānāṃ ca nirāśānāṃ ca jīvite 09,057.013d*0336_02 na śakyam agrataḥ sthātuṃ śakreṇāpi dhanaṃjaya 09,057.014a suyodhanam imaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatam 09,057.014c parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane 09,057.015a ko nv eṣa saṃyuge prājñaḥ punar dvaṃdve samāhvayet 09,057.015c api vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ 09,057.016a yas trayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ 09,057.016c caraty ūrdhvaṃ ca tiryak ca bhīmasenajighāṃsayā 09,057.017a evaṃ cen na mahābāhur anyāyena haniṣyati 09,057.017c eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati 09,057.018a dhanaṃjayas tu śrutvaitat keśavasya mahātmanaḥ 09,057.018c prekṣato bhīmasenasya hastenorum atāḍayat 09,057.019a gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacarad raṇe 09,057.019c maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca 09,057.020a dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakam athāpi ca 09,057.020c vyacarat pāṇḍavo rājann ariṃ saṃmohayann iva 09,057.021a tathaiva tava putro 'pi gadāmārgaviśāradaḥ 09,057.021c vyacaral laghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā 09,057.022a ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite 09,057.022c vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāv ivāntakau 09,057.023a anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau 09,057.023c yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau 09,057.024a maṇḍalāni vicitrāṇi carator nṛpabhīmayoḥ 09,057.024c gadāsaṃpātajās tatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ 09,057.025a samaṃ praharatos tatra śūrayor balinor mṛdhe 09,057.025c kṣubdhayor vāyunā rājan dvayor iva samudrayoḥ 09,057.026a tayoḥ praharatos tulyaṃ mattakuñjarayor iva 09,057.026c gadānirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇām ajāyata 09,057.027a tasmiṃs tadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśam 09,057.027c ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau 09,057.028a tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau 09,057.028c abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade 09,057.029a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam 09,057.029c gadānipātai rājendra takṣator vai parasparam 09,057.030a vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau 09,057.030c anyonyaṃ jaghnatur vīrau paṅkasthau mahiṣāv iva 09,057.031a jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau 09,057.031c dadṛśāte himavati puṣpitāv iva kiṃśukau 09,057.032a duryodhanena pārthas tu vivare saṃpradarśite 09,057.032c īṣad utsmayamānas tu sahasā prasasāra ha 09,057.033a tam abhyāśagataṃ prājño raṇe prekṣya vṛkodaraḥ 09,057.033c avākṣipad gadāṃ tasmai vegena mahatā balī 09,057.034a avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate 09,057.034c apāsarpat tataḥ sthānāt sā moghā nyapatad bhuvi 09,057.035a mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutas tava sa saṃbhramāt 09,057.035c bhīmasenaṃ ca gadayā prāharat kurusattamaḥ 09,057.036a tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ 09,057.036b*0337_01 samāplutasya bhīmasya krodharaktekṣaṇasya ca 09,057.036c prahāragurupātāc ca mūrcheva samajāyata 09,057.037a duryodhanas taṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe 09,057.037c dhārayām āsa bhīmo 'pi śarīram atipīḍitam 09,057.038a amanyata sthitaṃ hy enaṃ prahariṣyantam āhave 09,057.038c ato na prāharat tasmai punar eva tavātmajaḥ 09,057.039a tato muhūrtam āśvasya duryodhanam avasthitam 09,057.039c vegenābhyadravad rājan bhīmasenaḥ pratāpavān 09,057.040a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdham amitaujasam 09,057.040c mogham asya prahāraṃ taṃ cikīrṣur bharatarṣabha 09,057.041a avasthāne matiṃ kṛtvā putras tava mahāmanāḥ 09,057.041c iyeṣotpatituṃ rājaṃś chalayiṣyan vṛkodaram 09,057.042a abudhyad bhīmasenas tad rājñas tasya cikīrṣitam 09,057.042c athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavat 09,057.043a sṛtyā vañcayato rājan punar evotpatiṣyataḥ 09,057.043c ūrubhyāṃ prāhiṇod rājan gadāṃ vegena pāṇḍavaḥ 09,057.044a sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā 09,057.044c ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau 09,057.045a sa papāta naravyāghro vasudhām anunādayan 09,057.045c bhagnorur bhīmasenena putras tava mahīpate 09,057.046a vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 09,057.046c cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā 09,057.047a tasmin nipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām 09,057.047c mahāsvanā punar dīptā sanirghātā bhayaṃkarī 09,057.047e papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau 09,057.048a tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata 09,057.048c vavarṣa maghavāṃs tatra tava putre nipātite 09,057.049a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca 09,057.049c antarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha 09,057.050a tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇām atha pakṣiṇām 09,057.050c jajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam 09,057.051a ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāś ca manujaiḥ saha 09,057.051c mumucus te mahānādaṃ tava putre nipātite 09,057.052a bherīśaṅkhamṛdaṅgānām abhavac ca svano mahān 09,057.052c antarbhūmigataś caiva tava putre nipātite 09,057.053a bahupādair bahubhujaiḥ kabandhair ghoradarśanaiḥ 09,057.053c nṛtyadbhir bhayadair vyāptā diśas tatrābhavan nṛpa 09,057.054a dhvajavanto 'stravantaś ca śastravantas tathaiva ca 09,057.054c prākampanta tato rājaṃs tava putre nipātite 09,057.055a hradāḥ kūpāś ca rudhiram udvemur nṛpasattama 09,057.055c nadyaś ca sumahāvegāḥ pratisrotovahābhavan 09,057.056a pulliṅgā iva nāryas tu strīliṅgāḥ puruṣābhavan 09,057.056c duryodhane tadā rājan patite tanaye tava 09,057.057a dṛṣṭvā tān adbhutotpātān pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 09,057.057b*0338_01 sṛñjayāś ca mahārāja sarva eva mahārathāḥ 09,057.057c āvignamanasaḥ sarve babhūvur bharatarṣabha 09,057.057d*0339_01 prahṛṣṭamanasaś cāsan pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha 09,057.058a yayur devā yathākāmaṃ gandharvāpsarasas tathā 09,057.058c kathayanto 'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayos tava bhārata 09,057.059a tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ 09,057.059c narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmur yathāgatam 09,058.001 saṃjaya uvāca 09,058.001a taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāśālam ivodgatam 09,058.001c prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvus tatra pāṇḍavāḥ 09,058.002a unmattam iva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam 09,058.002c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ 09,058.003a tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān 09,058.003c patitaṃ kauravendraṃ tam upagamyedam abravīt 09,058.003d*0340_01 vṛkodaro mahārāja vākśalyam atiduḥsaham 09,058.004a gaur gaur iti purā manda draupadīm ekavāsasam 09,058.004c yat sabhāyāṃ hasann asmāṃs tadā vadasi durmate 09,058.004e tasyāvahāsasya phalam adya tvaṃ samavāpnuhi 09,058.005a evam uktvā sa vāmena padā maulim upāspṛśat 09,058.005c śiraś ca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat 09,058.006a tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ 09,058.006c punar evābravīd vākyaṃ yat tac chṛṇu narādhipa 09,058.007a ye 'smān puro 'panṛtyanta punar gaur iti gaur iti 09,058.007c tān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punar gaur iti gaur iti 09,058.008a nāsmākaṃ nikṛtir vahnir nākṣadyūtaṃ na vañcanā 09,058.008b*0341_01 na śāṭhyaṃ naiva no māyā yathāsya sudurātmanaḥ 09,058.008c svabāhubalam āśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn 09,058.009a so 'vāpya vairasya parasya pāraṃ; vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya 09,058.009c yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃś ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca 09,058.010a rajasvalāṃ draupadīm ānayan ye; ye cāpy akurvanta sadasy avastrām 09,058.010c tān paśyadhvaṃ pāṇḍavair dhārtarāṣṭrān; raṇe hatāṃs tapasā yājñasenyāḥ 09,058.011a ye naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocan; krūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ 09,058.011c te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ; kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ 09,058.012a punaś ca rājñaḥ patitasya bhūmau; sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ nirīkṣya 09,058.012c vāmena pādena śiraḥ pramṛdya; duryodhanaṃ naikṛtikety avocat 09,058.013a hṛṣṭena rājan kurupārthivasya; kṣudrātmanā bhīmasenena pādam 09,058.013c dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandan; dharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ 09,058.014a tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram 09,058.014c nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo 'bravīd idam 09,058.014d*0342_01 gato 'si vairasyānṛṇyaṃ pratijñā pūritā tvayā 09,058.014d*0342_02 śubhenaivāśubhenātha karmaṇā viramādhunā 09,058.015a mā śiro 'sya padā mardīr mā dharmas te 'tyagān mahān 09,058.015a*0343_01 **** **** ekādaśacamūpateḥ 09,058.015a*0343_02 pañcānām api yo bhartā na sā prakṛtir mānuṣī 09,058.015c rājā jñātir hataś cāyaṃ naitan nyāyyaṃ tavānagha 09,058.015d*0344_01 āgacchet tvāṃ mahābāho vācyaṃ cādharmasaṃhitam 09,058.015d*0344_02 mā śiro 'sya padā mṛdnā ekādaśacamūpateḥ 09,058.015d*0344_03 na naśyetāṃ ca dharmasya tyāgāt kīrtir mahad yaśaḥ 09,058.015d*0344_04 nihatasya padāghāto naitan nyāyyaṃ tavānagha 09,058.015d*0345_01 ekādaśacamūnāthaṃ kurūṇām adhipaṃ tathā 09,058.015d*0345_02 mā sprākṣīr bhīma pādena rājānaṃ jñātim eva ca 09,058.015d*0345_03 hatabandhur hatāmātyo bhraṣṭasainyo hato mṛdhe 09,058.015d*0345_04 sarvākāreṇa śocyo 'yaṃ nāvahāsyo 'yam īśvaraḥ 09,058.016a vidhvasto 'yaṃ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ 09,058.016c utsannapiṇḍo bhrātā ca naitan nyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā 09,058.017a dhārmiko bhīmaseno 'sāv ity āhus tvāṃ purā janāḥ 09,058.017c sa kasmād bhīmasena tvaṃ rājānam adhitiṣṭhasi 09,058.018a dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā kuntīputras tathāgatam 09,058.018c netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt 09,058.018d*0346_01 ity uktvā bhīmasenaṃ tu sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 09,058.018d*0346_02 upasṛtyābravīd dīno duryodhanam ariṃdamam 09,058.018d*0347_01 tāta manyur na te kāryo nātmā śocyas tvayā tathā 09,058.018d*0347_02 nūnaṃ pūrvakṛtaṃ karma sughoram anubhūyate 09,058.019a nūnam etad balavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā 09,058.019c yad vayaṃ tvāṃ jighāṃsāmas tvaṃ cāsmān kurusattama 09,058.020a ātmano hy aparādhena mahad vyasanam īdṛśam 09,058.020c prāptavān asi yal lobhān madād bālyāc ca bhārata 09,058.021a ghātayitvā vayasyāṃś ca bhrātṝn atha pitṝṃs tathā 09,058.021c putrān pautrāṃs tathācāryāṃs tato 'si nidhanaṃ gataḥ 09,058.022a tavāparādhād asmābhir bhrātaras te mahārathāḥ 09,058.022b*0348_01 ātmā na śocanīyas te ślāghyo mṛtyus tavānagha 09,058.022b*0348_02 vayam evādhunā śocyāḥ sarvāvasthāsu kaurava 09,058.022b*0348_03 kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmas tair hīnā bandhubhiḥ priyaiḥ 09,058.022b*0348_04 bhrātṝṇāṃ caiva putrāṇāṃ tathā vai śokavihvalāḥ 09,058.022b*0348_05 kathaṃ drakṣyāmi vidhavā vadhūḥ śokapariplutāḥ 09,058.022b*0348_06 tvam ekaḥ susthito rājan svarge te nilayo dhruvaḥ 09,058.022b*0348_07 vayaṃ narakasaṃjñā vai duḥkhaṃ bhokṣyāma dāruṇam 09,058.022c nihatā jñātayaś cānye diṣṭaṃ manye duratyayam 09,058.023a snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ 09,058.023c garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ 09,058.024a evam uktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ 09,058.024c vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,058.024d*0349_01 vilalāpa mahīyān saḥ prakṛtyā karuṇāparaḥ 09,059.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,059.001a adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ 09,059.001c kim abravīt tadā sūta baladevo mahābalaḥ 09,059.002a gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ 09,059.002c kṛtavān rauhiṇeyo yat tan mamācakṣva saṃjaya 09,059.003 saṃjaya uvāca 09,059.003a śirasy abhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam 09,059.003c rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaś cukrodha balavad balī 09,059.004a tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhur halāyudhaḥ 09,059.004c kurvann ārtasvaraṃ ghoraṃ dhig dhig bhīmety uvāca ha 09,059.005a aho dhig yad adho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame 09,059.005c naitad dṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavān yad vṛkodaraḥ 09,059.006a adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ 09,059.006c ayaṃ tv aśāstravin mūḍhaḥ svacchandāt saṃpravartate 09,059.007a tasya tat tad bruvāṇasya roṣaḥ samabhavan mahān 09,059.007b*0350_01 tato rājānam ālokya roṣasaṃraktalocanaḥ 09,059.007b*0350_02 baladevo mahārāja tato vacanam abravīt 09,059.007b*0350_03 na caiṣa patitaḥ kṛṣṇa kevalaṃ matsamo 'samaḥ 09,059.007b*0350_04 āśritasya tu daurbalyād āśrayaḥ paribhartsyate 09,059.007c tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravad balī 09,059.008a tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpam āsīn mahātmanaḥ 09,059.008c bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ 09,059.008d*0351_01 tam utpatantaṃ saṃkruddhaṃ vijñāya madhusūdanaḥ 09,059.008d*0352_01 bhrātṛbhiḥ sahito bhīmaḥ sārjunair astrakovidaiḥ 09,059.008d*0352_02 na vivyathe mahārāja dṛṣṭvā haladharaṃ balī 09,059.009a tam utpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ 09,059.009c bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnād balavad balī 09,059.010a sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ 09,059.010b*0353_01 saṃgatāv iva rājendra kailāsāñjanaparvatau 09,059.010c nabhogatau yathā rājaṃś candrasūryau dinakṣaye 09,059.011a uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayann iva keśavaḥ 09,059.011c ātmavṛddhir mitravṛddhir mitramitrodayas tathā 09,059.011e viparītaṃ dviṣatsv etat ṣaḍvidhā vṛddhir ātmanaḥ 09,059.012a ātmany api ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet 09,059.012c tadā vidyān manojyānim āśu śāntikaro bhavet 09,059.013a asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ 09,059.013c svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrās te parair nikṛtā bhṛśam 09,059.014a pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha 09,059.014c suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmy ūrū mahāhave 09,059.014e iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale 09,059.015a maitreyeṇābhiśaptaś ca pūrvam eva maharṣiṇā 09,059.015c ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa 09,059.015e ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhas tvaṃ pralambahan 09,059.015f*0354_01 ye jñātibāndhavebhyaś ca śreṣṭhā vai snehabāndhavāḥ 09,059.015f*0354_02 pāṇḍavāś cābhavañ śreṣṭhāḥ snehāt saṃbandhatas tathā 09,059.016a yaunair hārdaiś ca saṃbandhaiḥ saṃbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ 09,059.016c teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhir no mā krudhaḥ puruṣarṣabha 09,059.016d*0355_01 vāsudevavacaḥ śrutvā sīrabhṛt prāha dharmavit 09,059.017 rāma uvāca 09,059.017a dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati 09,059.017c arthaś cātyarthalubdhasya kāmaś cātiprasaṅginaḥ 09,059.018a dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpy apīḍayan 09,059.018c dharmārthakāmān yo 'bhyeti so 'tyantaṃ sukham aśnute 09,059.019a tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt 09,059.019c bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām 09,059.020 vāsudeva uvāca 09,059.020a aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ 09,059.020c bhavān prakhyāyate loke tasmāt saṃśāmya mā krudhaḥ 09,059.021a prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca 09,059.021c ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāś ca pāṇḍavaḥ 09,059.021d*0356_01 ataḥ puruṣaśārdūlo hatvā naikṛtikaṃ raṇe 09,059.021d*0356_02 nikṛtyā nikṛtiprajñaṃ yo hanyād vairiṇaṃ raṇe 09,059.021d*0356_03 adharmo vidyate nātra yad bhīmo hatavān ripum 09,059.021d*0356_04 yudhyantaṃ samare vīraṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram 09,059.021d*0356_05 anena karṇaḥ saṃdiṣṭaḥ pratīto dhanur acchinat 09,059.021d*0356_06 tataḥ saṃchinnadhanvānaṃ virathaṃ pauruṣe sthitam 09,059.021d*0356_07 vyāyudhīkṛtya hatavān saubhadram apalāyinam 09,059.021d*0356_08 janmaprabhṛti lubdhaś ca pāpaś caiṣa durātmavān 09,059.021d*0356_09 nihato bhīmasenena durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ 09,059.021d*0356_10 pratijñāṃ bhīmasenasya trayodaśasamārjitām 09,059.021d*0356_11 kimarthaṃ nābhijānāti yudhyamāno hi viśrutām 09,059.021d*0356_12 ūrdhvam utkramya vegena jighāṃsantaṃ vṛkodaraḥ 09,059.021d*0356_13 babhañja gadayā corū na ca sthāne ca maṇḍale 09,059.021d*0357_01 gacchatv adya mahāprājño bhīmaseno mahābalaḥ 09,059.022 saṃjaya uvāca 09,059.022a dharmacchalam api śrutvā keśavāt sa viśāṃ pate 09,059.022c naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi 09,059.023a hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam 09,059.023c jihmayodhīti loke 'smin khyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ 09,059.024a duryodhano 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm 09,059.024c ṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ 09,059.025a yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca 09,059.025c hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ 09,059.025d*0358_01 svargaṃ gantā mahārājaḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ 09,059.026a ity uktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān 09,059.026c śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati 09,059.027a pāñcālāś ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāś ca viśāṃ pate 09,059.027c rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso 'bhavan 09,059.028a tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparam adhomukham 09,059.028c śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo 'bravīd idam 09,059.029a dharmarāja kimarthaṃ tvam adharmam anumanyase 09,059.029c hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaḥ 09,059.030a duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā 09,059.030c upaprekṣasi kasmāt tvaṃ dharmajñaḥ san narādhipa 09,059.031 yudhiṣṭhira uvāca 09,059.031a na mamaitat priyaṃ kṛṣṇa yad rājānaṃ vṛkodaraḥ 09,059.031c padā mūrdhny aspṛśat krodhān na ca hṛṣye kulakṣaye 09,059.032a nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutair vayam 09,059.032c bahūni paruṣāṇy uktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha 09,059.033a bhīmasenasya tad duḥkham atīva hṛdi vartate 09,059.033c iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitat samupekṣitam 09,059.034a tasmād dhatvākṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam 09,059.034c labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme 'dharme 'pi vā kṛte 09,059.035 saṃjaya uvāca 09,059.035a ity ukte dharmarājena vāsudevo 'bravīd idam 09,059.035b*0359_01 ity uktavati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire 09,059.035b*0359_02 vāsudevo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata 09,059.035c kāmam astv evam iti vai kṛcchrād yadukulodvahaḥ 09,059.036a ity ukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇā 09,059.036c anvamodata tat sarvaṃ yad bhīmena kṛtaṃ yudhi 09,059.036d*0360_01 arjuno 'pi mahābāhur aprītenāntarātmanā 09,059.036d*0360_02 novāca kiṃ cid vacanaṃ bhrātaraṃ sādhv asādhu vā 09,059.037a bhīmaseno 'pi hatvājau tava putram amarṣaṇaḥ 09,059.037c abhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ 09,059.038a provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,059.038c harṣād utphullanayano jitakāśī viśāṃ pate 09,059.039a tavādya pṛthivī rājan kṣemā nihatakaṇṭakā 09,059.039c tāṃ praśādhi mahārāja svadharmam anupālayan 09,059.040a yas tu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ 09,059.040c so 'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate 09,059.041a duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ 09,059.041c rādheyaḥ śakuniś cāpi nihatās tava śatravaḥ 09,059.042a seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā 09,059.042c upāvṛttā mahārāja tvām adya nihatadviṣam 09,059.043 yudhiṣṭhira uvāca 09,059.043a gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ 09,059.043c kṛṣṇasya matam āsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā 09,059.044a diṣṭyā gatas tvam ānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ 09,059.044c diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrur nipātitaḥ 09,060.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,060.001a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,060.001c pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva kim akurvata saṃjaya 09,060.001d*0361_01 aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,060.001d*0361_02 hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā pratyapadyanta saṃjaya 09,060.002 saṃjaya uvāca 09,060.002a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,060.002c siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane 09,060.003a prahṛṣṭamanasas tatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ 09,060.003c pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva nihate kurunandane 09,060.004a āvidhyann uttarīyāṇi siṃhanādāṃś ca nedire 09,060.004c naitān harṣasamāviṣṭān iyaṃ sehe vasuṃdharā 09,060.005a dhanūṃṣy anye vyākṣipanta jyāś cāpy anye tathākṣipan 09,060.005c dadhmur anye mahāśaṅkhān anye jaghnuś ca dundubhīḥ 09,060.006a cikrīḍuś ca tathaivānye jahasuś ca tavāhitāḥ 09,060.006c abruvaṃś cāsakṛd vīrā bhīmasenam idaṃ vacaḥ 09,060.007a duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe 'dya sumahat kṛtam 09,060.007c kauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛtaśramam 09,060.008a indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge 09,060.008c tvayā kṛtam amanyanta śatror vadham imaṃ janāḥ 09,060.009a carantaṃ vividhān mārgān maṇḍalāni ca sarvaśaḥ 09,060.009c duryodhanam imaṃ śūraṃ ko 'nyo hanyād vṛkodarāt 09,060.010a vairasya ca gataḥ pāraṃ tvam ihānyaiḥ sudurgamam 09,060.010c aśakyam etad anyena saṃpādayitum īdṛśam 09,060.011a kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhani 09,060.011c duryodhanaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā 09,060.012a siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgaram adbhutam 09,060.012c duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayānagha 09,060.013a ye viprakurvan rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 09,060.013c mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā 09,060.014a amitrāṇām adhiṣṭhānād vadhād duryodhanasya ca 09,060.014c bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahad yaśaḥ 09,060.015a evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ 09,060.015c tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata 09,060.016a duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ 09,060.016c adyāpi na vihṛṣyanti tāni tad viddhi bhārata 09,060.016e ity abruvan bhīmasenaṃ vātikās tatra saṃgatāḥ 09,060.017a tān hṛṣṭān puruṣavyāghrān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 09,060.017c bruvataḥ sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ 09,060.018a na nyāyyaṃ nihataḥ śatrur bhūyo hantuṃ janādhipāḥ 09,060.018c asakṛd vāgbhir ugrābhir nihato hy eṣa mandadhīḥ 09,060.019a tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ 09,060.019c lubdhaḥ pāpasahāyaś ca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ 09,060.020a bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥ 09,060.020b*0362_01 ity uktaḥ pāṇḍavebhyaś ca hy ardharājyaṃ dadasva vai 09,060.020c pāṇḍubhyaḥ procyamāno 'pi pitryam aṃśaṃ na dattavān 09,060.020d*0363_01 nānena kāryaṃ dṛṣṭena śrutenaiva kathāsv api 09,060.020d*0363_02 īdṛśā bhinnamaryādā gatiṃ yāntīha tādṛśīm 09,060.020d*0363_03 śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya sāsūyavacanaṃ tadā 09,060.020d*0363_04 jvalann iva ca roṣeṇa sphurann iva ca bhūpatiḥ 09,060.021a naiṣa yogyo 'dya mitraṃ vā śatrur vā puruṣādhamaḥ 09,060.021c kim anenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā 09,060.022a ratheṣv ārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ 09,060.022c diṣṭyā hato 'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ 09,060.023a iti śrutvā tv adhikṣepaṃ kṛṣṇād duryodhano nṛpaḥ 09,060.023c amarṣavaśam āpanna udatiṣṭhad viśāṃ pate 09,060.024a sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm 09,060.024c dṛṣṭiṃ bhrūsaṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat 09,060.025a ardhonnataśarīrasya rūpam āsīn nṛpasya tat 09,060.025c kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhārata 09,060.026a prāṇāntakaraṇīṃ ghorāṃ vedanām avicintayan 09,060.026c duryodhano vāsudevaṃ vāgbhir ugrābhir ārdayat 09,060.027a kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjāsty anena vai 09,060.027c adharmeṇa gadāyuddhe yad ahaṃ vinipātitaḥ 09,060.028a ūrū bhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyā prayacchatā 09,060.028c kiṃ na vijñātam etan me yad arjunam avocathāḥ 09,060.029a ghātayitvā mahīpālān ṛjuyuddhān sahasraśaḥ 09,060.029c jihmair upāyair bahubhir na te lajjā na te ghṛṇā 09,060.030a ahany ahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat 09,060.030c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitas te pitāmahaḥ 09,060.031a aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate 09,060.031c ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tan na viditaṃ mama 09,060.032a sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān 09,060.032c pātyamānas tvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvam avārayaḥ 09,060.033a vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktim eva ca 09,060.033c ghaṭotkace vyaṃsayathāḥ kas tvattaḥ pāpakṛttamaḥ 09,060.034a chinnabāhuḥ prāyagatas tathā bhūriśravā balī 09,060.034c tvayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā 09,060.035a kurvāṇaś cottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā 09,060.035c vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai 09,060.036a punaś ca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ 09,060.036c pātitaḥ samare karṇaś cakravyagro 'graṇīr nṛṇām 09,060.037a yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge 09,060.037c ṛjunā pratiyudhyethā na te syād vijayo dhruvam 09,060.038a tvayā punar anāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ 09,060.038c svadharmam anutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ 09,060.038d*0364_01 tvayā māyāvinā kṛṣṇa māyām arkapramoṣiṇīm 09,060.038d*0364_02 kṛtvā hataḥ sindhupatiḥ kiṃ tan na viditaṃ mama 09,060.039 vāsudeva uvāca 09,060.039a hatas tvam asi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ 09,060.039c sagaṇaḥ sasuhṛc caiva pāpamārgam anuṣṭhitaḥ 09,060.040a tavaiva duṣkṛtair vīrau bhīṣmadroṇau nipātitau 09,060.040c karṇaś ca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ 09,060.041a yācyamāno mayā mūḍha pitryam aṃśaṃ na ditsasi 09,060.041c pāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṃ lobhāc chakuniniścayāt 09,060.042a viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ 09,060.042c pradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate 09,060.042d*0365_01 pāṇḍavāḥ duḥkhitāś cāsan purā vai vāraṇāvate 09,060.043a sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā 09,060.043c tadaiva tāvad duṣṭātman vadhyas tvaṃ nirapatrapaḥ 09,060.044a anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinā 09,060.044c nikṛtyā yat parājaiṣīs tasmād asi hato raṇe 09,060.045a jayadrathena pāpena yat kṛṣṇā kleśitā vane 09,060.045c yāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindor athāśrame 09,060.045d*0366_01 tasmāt so 'pi hataḥ krūras tava doṣeṇa cātmanaḥ 09,060.046a abhimanyuś ca yad bāla eko bahubhir āhave 09,060.046c tvaddoṣair nihataḥ pāpa tasmād asi hato raṇe 09,060.046d*0367_01 yāny akāryāṇi cāsmākaṃ kṛtānīti prabhāṣase 09,060.046d*0367_02 vaiguṇyena tavātyarthaṃ sarvaṃ hi tad anuṣṭhitam 09,060.046d*0367_03 bṛhaspater uśanaso nopadeśaḥ śrutas tvayā 09,060.046d*0367_04 vṛddhā nopāsitāś caiva hitaṃ vākyaṃ na te śrutam 09,060.046d*0367_05 lobhenātibalena tvaṃ tṛṣṇayā ca vaśīkṛtaḥ 09,060.046d*0367_06 kṛtavān asyakāryāṇi vipākas teṣu bhujyatām 09,060.046d@004_0001 kurvāṇaṃ karma samare pāṇḍavān arthakāṅkṣiṇam 09,060.046d@004_0002 yac chikhaṇḍy avadhīd bhīṣmaṃ mitrārthe na vyatikramaḥ 09,060.046d@004_0003 svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā ācāryas tvatpriyepsayā 09,060.046d@004_0004 pārṣatena hataḥ saṃkhye vartamāno 'satāṃ pathi 09,060.046d@004_0005 pratijñām ātmanaḥ satyāṃ cikīrṣan samare ripum 09,060.046d@004_0006 hatavān sātvato vidvān saumadattiṃ mahāratham 09,060.046d@004_0007 arjunaḥ samare rājan yudhyamānaḥ kadā cana 09,060.046d@004_0008 ninditaṃ puruṣavyāghraḥ karoti na kathaṃ cana 09,060.046d@004_0009 labdhvāpi bahuśaś chidraṃ vīravṛttam anusmaran 09,060.046d@004_0010 na jaghāna raṇe karṇaṃ maivaṃ vocaḥ sudurmate 09,060.046d@004_0011 devānāṃ matam ājñāya teṣāṃ priyahitepsayā 09,060.046d@004_0012 nārjunasya mate nāgaṃ mayā vyaṃsitam asrajam 09,060.046d@004_0013 tvaṃ ca bhīṣmaś ca karṇaś ca droṇo drauṇis tathā kṛpaḥ 09,060.046d@004_0014 virāṭanagare tasya ānṛśaṃsyāc ca jīvitāḥ 09,060.046d@004_0015 smara pārthasya vikrāntaṃ gandharveṣu kṛtaṃ tadā 09,060.046d@004_0016 adharmaṃ nātra gāndhāre pāṇḍavair yat kṛtaṃ tvayi 09,060.046d@004_0017 svabāhubalam āsthāya svadharmeṇa paraṃtapāḥ 09,060.046d@004_0018 jitavanto raṇe vīrāḥ pāpo 'si nidhanaṃ gataḥ 09,060.047 duryodhana uvāca 09,060.047a adhītaṃ vidhivad dattaṃ bhūḥ praśāstā sasāgarā 09,060.047c mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā 09,060.048a yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anupaśyatām 09,060.048c tad idaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,060.049a devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ 09,060.049c aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,060.050a sasuhṛt sānubandhaś ca svargaṃ gantāham acyuta 09,060.050c yūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha 09,060.050d*0368_01 na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam 09,060.050d*0368_02 kāko vā kaṅkagṛdhro vā nidhāsyati padaṃ kṣaṇāt 09,060.051 saṃjaya uvāca 09,060.051a asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata 09,060.051c apatat sumahad varṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām 09,060.052a avādayanta gandharvā jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,060.052a*0369_01 **** **** vāditraṃ sumanoharam 09,060.052a*0369_02 jaguś cāpsaraso rājño yaśaḥ saṃbaddham eva ca 09,060.052c siddhāś ca mumucur vācaḥ sādhu sādhv iti bhārata 09,060.053a vavau ca surabhir vāyuḥ puṇyagandho mṛduḥ sukhaḥ 09,060.053c vyarājatāmalaṃ caiva nabho vaiḍūryasaṃnibham 09,060.054a atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥ 09,060.054b*0370_01 āścaryaṃ paramaṃ jagmuḥ pāñcālāḥ somakaiḥ saha 09,060.054c duryodhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā vrīḍām upāgaman 09,060.055a hatāṃś cādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucur hi te 09,060.055b*0371_01 hatāṃś ca kauravāñ śrutvādharmataś ca mahīpatīn 09,060.055b*0371_02 śokārtāḥ śuśucuḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha 09,060.055c bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasam eva ca 09,060.056a tāṃs tu cintāparān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ 09,060.056c provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ 09,060.057a naiṣa śakyo 'tiśīghrāstras te ca sarve mahārathāḥ 09,060.057c ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhir āhave 09,060.057d*0372_01 naiṣa śakyaḥ kadā cit tu hantuṃ dharmeṇa pārthivaḥ 09,060.057d*0372_02 te vā bhīṣmamukhāḥ sarve maheṣvāsā mahārathāḥ 09,060.057d*0372_03 mayānekair upāyais tu māyāyogena cāsakṛt 09,060.057d*0372_04 hatās te sarva evājau bhavatāṃ hitam icchatā 09,060.057d*0372_05 yadi naivaṃvidhaṃ jātu kuryāṃ jihmam ahaṃ raṇe 09,060.057d*0372_06 kuto vo vijayo bhūyaḥ kuto rājyaṃ kuto dhanam 09,060.058a upāyā vihitā hy ete mayā tasmān narādhipāḥ 09,060.058c anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyaj jayaḥ kva cit 09,060.059a te hi sarve mahātmānaś catvāro 'tirathā bhuvi 09,060.059c na śakyā dharmato hantuṃ lokapālair api svayam 09,060.060a tathaivāyaṃ gadāpāṇir dhārtarāṣṭro gataklamaḥ 09,060.060c na śakyo dharmato hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā 09,060.061a na ca vo hṛdi kartavyaṃ yad ayaṃ ghātito nṛpaḥ 09,060.061c mithyāvadhyās tathopāyair bahavaḥ śatravo 'dhikāḥ 09,060.062a pūrvair anugato mārgo devair asuraghātibhiḥ 09,060.062c sadbhiś cānugataḥ panthāḥ sa sarvair anugamyate 09,060.062d*0373_01 evaṃ vidhātrā vihitaṃ vadham eṣāṃ mahātmanām 09,060.062d*0373_02 daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 09,060.062d*0373_03 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca nimeṣād yo haniṣyati 09,060.062d*0373_04 kṛtāntam anyathākartuṃ necchet so 'yaṃ dhanaṃjayaḥ 09,060.063a kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe 09,060.063c sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ 09,060.064a vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha 09,060.064c pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṃghavat 09,060.065a tataḥ prādhmāpayañ śaṅkhān pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ 09,060.065b*0374_01 devadattaṃ prahṛṣṭātmā śaṅkhapravaram arjunaḥ 09,060.065b*0374_02 anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,060.065b*0374_03 pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 09,060.065b*0374_04 nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 09,060.065b*0374_05 dhṛṣṭadyumnas tathā jaitraṃ sātyakir nandivardhanam 09,060.065b*0374_06 teṣāṃ nādena mahatā śaṅkhānāṃ bharatarṣabha 09,060.065b*0374_07 āpupūre nabhaḥ sarvaṃ pṛthivī ca cacāla ha 09,060.065b*0374_08 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ 09,060.065b*0374_09 pāṇḍusainyeṣv avādyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 09,060.065b*0374_10 astuvan pāṇḍavān anye gīrbhiś ca stutimaṅgalaiḥ 09,060.065b*0375_01 gīrbhir maṅgalayuktābhir vandinaḥ stutipāṭhakāḥ 09,060.065c hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ 09,061.001 saṃjaya uvāca 09,061.001a tatas te prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ 09,061.001c śaṅkhān pradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ 09,061.002a pāṇḍavān gacchataś cāpi śibiraṃ no viśāṃ pate 09,061.002c maheṣvāso 'nvagāt paścād yuyutsuḥ sātyakis tathā 09,061.003a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,061.003c sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇy uta 09,061.004a tatas te prāviśan pārthā hatatviṭkaṃ hateśvaram 09,061.004c duryodhanasya śibiraṃ raṅgavad visṛte jane 09,061.005a gatotsavaṃ puram iva hṛtanāgam iva hradam 09,061.005c strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyair adhiṣṭhitam 09,061.006a tatraitān paryupātiṣṭhan duryodhanapuraḥsarāḥ 09,061.006c kṛtāñjalipuṭā rājan kāṣāyamalināmbarāḥ 09,061.007a śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ 09,061.007c avaterur mahārāja rathebhyo rathasattamāḥ 09,061.008a tato gāṇḍīvadhanvānam abhyabhāṣata keśavaḥ 09,061.008c sthitaḥ priyahite nityam atīva bharatarṣabha 09,061.009a avaropaya gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī 09,061.009c athāham avarokṣyāmi paścād bharatasattama 09,061.010a svayaṃ caivāvaroha tvam etac chreyas tavānagha 09,061.010c tac cākarot tathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 09,061.011a atha paścāt tataḥ kṛṣṇo raśmīn utsṛjya vājinām 09,061.011c avārohata medhāvī rathād gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.012a athāvatīrṇe bhūtānām īśvare sumahātmani 09,061.012c kapir antardadhe divyo dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.013a sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyair astrair mahārathaḥ 09,061.013c atha dīpto 'gninā hy āśu prajajvāla mahīpate 09,061.014a sopāsaṅgaḥ saraśmiś ca sāśvaḥ sayugabandhuraḥ 09,061.014c bhasmībhūto 'patad bhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.015a taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho 09,061.015c abhavan vismitā rājann arjunaś cedam abravīt 09,061.016a kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ca 09,061.016c govinda kasmād bhagavan ratho dagdho 'yam agninā 09,061.017a kim etan mahad āścaryam abhavad yadunandana 09,061.017c tan me brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase 09,061.017d*0376_01 arjunasya vacaḥ śrutvā punaḥ prāha janārdanaḥ 09,061.018 vāsudeva uvāca 09,061.018a astrair bahuvidhair dagdhaḥ pūrvam evāyam arjuna 09,061.018c madadhiṣṭhitatvāt samare na viśīrṇaḥ paraṃtapa 09,061.019a idānīṃ tu viśīrṇo 'yaṃ dagdho brahmāstratejasā 09,061.019c mayā vimuktaḥ kaunteya tvayy adya kṛtakarmaṇi 09,061.020 saṃjaya uvāca 09,061.020a īṣad utsmayamānaś ca bhagavān keśavo 'rihā 09,061.020c pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata 09,061.021a diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ 09,061.021c diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 09,061.022a tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,061.022c muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ 09,061.022e kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata 09,061.023a upayātam upaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 09,061.023c ānīya madhuparkaṃ māṃ yat purā tvam avocathāḥ 09,061.024a eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ 09,061.024c rakṣitavyo mahābāho sarvāsv āpatsv iti prabho 09,061.024e tava caivaṃ bruvāṇasya tathety evāham abruvam 09,061.025a sa savyasācī guptas te vijayī ca nareśvara 09,061.025c bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ 09,061.025e mukto vīrakṣayād asmāt saṃgrāmād romaharṣaṇāt 09,061.026a evam uktas tu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,061.026c hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam 09,061.027a pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstram arimardana 09,061.027b*0377_01 bhīṣmadroṇakṛpadrauṇikarṇaśalyamukhān rathān 09,061.027c kas tvad anyaḥ sahet sākṣād api vajrī puraṃdaraḥ 09,061.028a bhavatas tu prasādena saṃgrāme bahavo jitāḥ 09,061.028c mahāraṇagataḥ pārtho yac ca nāsīt parāṅmukhaḥ 09,061.029a tathaiva ca mahābāho paryāyair bahubhir mayā 09,061.029a*0378_01 **** **** prasādād bahavo hatāḥ 09,061.029a*0378_02 bhīmasenena ca mayā yamābhyāṃ yudhi mānada 09,061.029a*0378_03 karmaṇā manasā vācā tvam asmākaṃ gatiḥ parā 09,061.029c karmaṇām anusaṃtānaṃ tejasaś ca gatiḥ śubhā 09,061.030a upaplavye maharṣir me kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,061.030c yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 09,061.030d@005_0001 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiram 09,061.030d@005_0002 akṣauhiṇyo daśāṣṭau ca tava teṣāṃ ca bhārata 09,061.030d@005_0003 na tulyaś cārjunasyeha balena kurunandana 09,061.030d@005_0004 sa eva sarvāṇy astrāṇi divyāni prāpya śaṃkarāt 09,061.030d@005_0005 matsamo madviśiṣṭo vā raṇe tvam iti pāṇḍava 09,061.030d@005_0006 anujñātaḥ pāṇḍusutaḥ punaḥ pratyāgaman mahīm 09,061.030d@005_0007 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca anujānāsi cet prabho 09,061.030d@005_0008 nimeṣārdhān naravyāghro nayed iti matir mama 09,061.030d@005_0009 droṇaṃ bhīṣmaṃ kṛpaṃ karṇaṃ droṇaputraṃ jayadratham 09,061.030d@005_0010 nihantuṃ śaknuyāt kruddho nimeṣārdhād dhanaṃjayaḥ 09,061.030d@005_0011 sadevāsuragandharvān sayakṣoragakiṃnarān 09,061.030d@005_0012 trīn vā lokān vijetuṃ hi śaktaḥ kim iha mānuṣān 09,061.030d@005_0013 vidhinā vihitaś cāsau mayā saṃcodito 'pi san 09,061.030d@005_0014 na cakāra matiṃ hantuṃ kṛtānto balavattaraḥ 09,061.030d@005_0015 atra gītā mayā suṣṭhu giraḥ satyā mahīpate 09,061.030d@005_0016 darśitaṃ mayi sarvaṃ ca tenāsau jitavān ripūn 09,061.030d@005_0017 arjuno 'pi mahābāhur mayā tulyo mahīpate 09,061.030d@005_0018 sa maheśvaralabdhāstraḥ kiṃ na kuryād vibhuḥ prabho 09,061.031a ity evam ukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata 09,061.031c praviśya pratyapadyanta kośaratnarddhisaṃcayān 09,061.032a rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīn atha ca mauktikān 09,061.032c bhūṣaṇāny atha mukhyāni kambalāny ajināni ca 09,061.032d*0379_01 gajān aśvān rathāṃś caiva mahānti śayanāni ca 09,061.032e dāsīdāsam asaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca 09,061.033a te prāpya dhanam akṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha 09,061.033c udakrośan maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ 09,061.034a te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanāny avamucya ca 09,061.034c atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā 09,061.035a athābravīn mahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ 09,061.035c asmābhir maṅgalārthāya vastavyaṃ śibirād bahiḥ 09,061.035d*0380_01 jayantī yatra devī tu tatra vrajata mā ciram 09,061.035d*0380_02 upayācitam etan me yuddhārambhopakalpitam 09,061.036a tathety uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā 09,061.036c vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayur bahiḥ 09,061.037a te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa 09,061.037c nyavasann atha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ 09,061.037d*0381_01 yudhiṣṭhiras tato rājā prāptakālam acintayat 09,061.038a tataḥ saṃpreṣayām āsur yādavaṃ nāgasāhvayam 09,061.038c sa ca prāyāj javenāśu vāsudevaḥ pratāpavān 09,061.038e dārukaṃ ratham āropya yena rājāmbikāsutaḥ 09,061.039a tam ūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīvavāhanam 09,061.039c pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm 09,061.040a sa prāyāt pāṇḍavair uktas tat puraṃ sātvatāṃ varaḥ 09,061.040c āsasādayiṣuḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām 09,062.001 janamejaya uvāca 09,062.001a kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,062.001c gāndhāryāḥ preṣayām āsa vāsudevaṃ paraṃtapam 09,062.002a yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravān prati 09,062.002c na ca taṃ labdhavān kāmaṃ tato yuddham abhūd idam 09,062.003a nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathā 09,062.003c pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi 09,062.004a vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottame 09,062.004c kiṃ nu tat kāraṇaṃ brahman yena kṛṣṇo gataḥ punaḥ 09,062.005a na caitat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ vai pratibhāti me 09,062.005c yatrāgamad ameyātmā svayam eva janārdanaḥ 09,062.006a tattvato vai samācakṣva sarvam adhvaryusattama 09,062.006c yac cātra kāraṇaṃ brahman kāryasyāsya viniścaye 09,062.007 vaiśaṃpāyana uvāca 09,062.007a tvadyukto 'yam anupraśno yan māṃ pṛcchasi pārthiva 09,062.007c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvad bharatarṣabha 09,062.008a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,062.008c vyutkramya samayaṃ rājan dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 09,062.009a anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata 09,062.009c yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahad bhayam athāviśat 09,062.010a cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitām 09,062.010c ghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyam api sā dahet 09,062.011a tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavat tadā 09,062.011c gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet 09,062.012a sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtam asmābhir īdṛśam 09,062.012c mānasenāgninā kruddhā bhasmasān naḥ kariṣyati 09,062.013a kathaṃ duḥkham idaṃ tīvraṃ gāndhārī prasahiṣyati 09,062.013c śrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihmayodhinam 09,062.014a evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥ 09,062.014c vāsudevam idaṃ vākyaṃ dharmarājo 'bhyabhāṣata 09,062.015a tava prasādād govinda rājyaṃ nihatakaṇṭakam 09,062.015c aprāpyaṃ manasāpīha prāptam asmābhir acyuta 09,062.016a pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme romaharṣaṇe 09,062.016c vimardaḥ sumahān prāptas tvayā yādavanandana 09,062.017a tvayā devāsure yuddhe vadhārtham amaradviṣām 09,062.017c yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāś ca vibudhadviṣaḥ 09,062.018a sāhyaṃ tathā mahābāho dattam asmākam acyuta 09,062.018c sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yad dhṛtā vayam 09,062.019a yadi na tvaṃ bhaven nāthaḥ phalgunasya mahāraṇe 09,062.019c kathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhaved eṣa balārṇavaḥ 09,062.019d*0382_01 jetuṃ parān parivyūḍhān prāptāṃś caiva tvayācyuta 09,062.020a gadāprahārā vipulāḥ parighaiś cāpi tāḍanam 09,062.020c śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ 09,062.021a vācaś ca paruṣāḥ prāptās tvayā hy asmaddhitaiṣiṇā 09,062.021b*0383_01 asmatkṛte tvayā kṛṣṇa vācaḥ suparuṣāḥ śrutāḥ 09,062.021c tāś ca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane 'cyuta 09,062.021d*0384_01 śastrāṇāṃ ca nipātā vai vajrasparśopamā raṇe 09,062.021d*0385_01 tat sarvaṃ na yathā naśyet punaḥ kṛṣṇa tathā kuru 09,062.021d*0385_02 saṃdehadolāṃ prāptaṃ naś cetaḥ kṛṣṇa jaye sati 09,062.022a gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhava 09,062.022c sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā 09,062.023a putrapautravadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ saṃpradhakṣyati 09,062.023c tasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama 09,062.024a kaś ca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitām 09,062.024c vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktas tvām ṛte puruṣottama 09,062.025a tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhava 09,062.025c gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārtham ariṃdama 09,062.026a tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 09,062.026c hetukāraṇasaṃyuktair vākyaiḥ kālasamīritaiḥ 09,062.027a kṣipram eva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi 09,062.027c pitāmahaś ca bhagavān kṛṣṇas tatra bhaviṣyati 09,062.028a sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanam 09,062.028c kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā 09,062.029a dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥ 09,062.029c āmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām 09,062.030a keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo 'tha dārukaḥ 09,062.030c nyavedayad rathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane 09,062.031a taṃ rathaṃ yādavaśreṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥ 09,062.031c jagāma hāstinapuraṃ tvaritaḥ keśavo vibhuḥ 09,062.032a tataḥ prāyān mahārāja mādhavo bhagavān rathī 09,062.032c nāgasāhvayam āsādya praviveśa ca vīryavān 09,062.033a praviśya nagaraṃ vīro rathaghoṣeṇa nādayan 09,062.033c vidito dhṛtarāṣṭrasya so 'vatīrya rathottamāt 09,062.034a abhyagacchad adīnātmā dhṛtarāṣṭraniveśanam 09,062.034c pūrvaṃ cābhigataṃ tatra so 'paśyad ṛṣisattamam 09,062.035a pādau prapīḍya kṛṣṇasya rājñaś cāpi janārdanaḥ 09,062.035c abhyavādayad avyagro gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ 09,062.036a tatas tu yādavaśreṣṭho dhṛtarāṣṭram adhokṣajaḥ 09,062.036c pāṇim ālambya rājñaḥ sa sasvaraṃ praruroda ha 09,062.037a sa muhūrtam ivotsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavam 09,062.037c prakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhi 09,062.037e uvāca praśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamaḥ 09,062.038a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid bhūtabhavyasya bhārata 09,062.038c kālasya ca yathā vṛttaṃ tat te suviditaṃ prabho 09,062.039a yad idaṃ pāṇḍavaiḥ sarvais tava cittānurodhibhiḥ 09,062.039c kathaṃ kulakṣayo na syāt tathā kṣatrasya bhārata 09,062.040a bhrātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kṣāntavān dharmavatsalaḥ 09,062.040c dyūtacchalajitaiḥ śaktair vanavāso 'bhyupāgataḥ 09,062.041a ajñātavāsacaryā ca nānāveśasamāvṛtaiḥ 09,062.041c anye ca bahavaḥ kleśās tv aśaktair iva nityadā 09,062.042a mayā ca svayam āgamya yuddhakāla upasthite 09,062.042c sarvalokasya sāṃnidhye grāmāṃs tvaṃ pañca yācitaḥ 09,062.043a tvayā kālopasṛṣṭena lobhato nāpavarjitāḥ 09,062.043c tavāparādhān nṛpate sarvaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ gatam 09,062.044a bhīṣmeṇa somadattena bāhlikena kṛpeṇa ca 09,062.044c droṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatā 09,062.044e yācitas tvaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tat kṛtavān asi 09,062.045a kālopahatacitto hi sarvo muhyati bhārata 09,062.045c yathā mūḍho bhavān pūrvam asminn arthe samudyate 09,062.046a kim anyat kālayogād dhi diṣṭam eva parāyaṇam 09,062.046c mā ca doṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya 09,062.047a alpo 'py atikramo nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanām 09,062.047c dharmato nyāyataś caiva snehataś ca paraṃtapa 09,062.048a etat sarvaṃ tu vijñāya ātmadoṣakṛtaṃ phalam 09,062.048c asūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavān kartum arhati 09,062.049a kulaṃ vaṃśaś ca piṇḍaś ca yac ca putrakṛtaṃ phalam 09,062.049c gāndhāryās tava caivādya pāṇḍaveṣu pratiṣṭhitam 09,062.049d*0386_01 tvaṃ caiva naraśārdūla gāndhārī ca yaśasvinī 09,062.049d*0386_02 mā śuco naraśārdūla pāṇḍavān prati kilbiṣam 09,062.050a etat sarvam anudhyātvā ātmanaś ca vyatikramam 09,062.050c śivena pāṇḍavān dhyāhi namas te bharatarṣabha 09,062.051a jānāsi ca mahābāho dharmarājasya yā tvayi 09,062.051c bhaktir bharataśārdūla snehaś cāpi svabhāvataḥ 09,062.052a etac ca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām apakāriṇām 09,062.052c dahyate sma divārātraṃ na ca śarmādhigacchati 09,062.053a tvāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 09,062.053c sa śocan bharataśreṣṭha na śāntim adhigacchati 09,062.054a hriyā ca parayāviṣṭo bhavantaṃ nādhigacchati 09,062.054c putraśokābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyam 09,062.055a evam uktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥ 09,062.055c uvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śokakarśitām 09,062.056a saubaleyi nibodha tvaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrate 09,062.056c tvatsamā nāsti loke 'sminn adya sīmantinī śubhe 09,062.057a jānāmi ca yathā rājñi sabhāyāṃ mama saṃnidhau 09,062.057c dharmārthasahitaṃ vākyam ubhayoḥ pakṣayor hitam 09,062.057e uktavaty asi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śrutam 09,062.058a duryodhanas tvayā cokto jayārthī paruṣaṃ vacaḥ 09,062.058c śṛṇu mūḍha vaco mahyaṃ yato dharmas tato jayaḥ 09,062.059a tad idaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmaje 09,062.059c evaṃ viditvā kalyāṇi mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 09,062.059e pāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadā cana 09,062.060a śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarām 09,062.060c cakṣuṣā krodhadīptena nirdagdhuṃ tapaso balāt 09,062.061a vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyam abravīt 09,062.061c evam etan mahābāho yathā vadasi keśava 09,062.062a ādhibhir dahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mama 09,062.062c sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana 09,062.063a rājñas tv andhasya vṛddhasya hataputrasya keśava 09,062.063c tvaṃ gatiḥ saha tair vīraiḥ pāṇḍavair dvipadāṃ vara 09,062.064a etāvad uktvā vacanaṃ mukhaṃ pracchādya vāsasā 09,062.064c putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī praruroda ha 09,062.065a tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śokakarśitām 09,062.065c hetukāraṇasaṃyuktair vākyair āśvāsayat prabhuḥ 09,062.066a samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥ 09,062.066c drauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvam anvabudhyata keśavaḥ 09,062.067a tatas tvarita utthāya pādau mūrdhnā praṇamya ca 09,062.067c dvaipāyanasya rājendra tataḥ kauravam abravīt 09,062.068a āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 09,062.068c drauṇeḥ pāpo 'sty abhiprāyas tenāsmi sahasotthitaḥ 09,062.068e pāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhis tena pradarśitā 09,062.069a etac chrutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahito 'bravīt 09,062.069c dhṛtarāṣṭro mahābāhuḥ keśavaṃ keśisūdanam 09,062.070a śīghraṃ gaccha mahābāho pāṇḍavān paripālaya 09,062.070c bhūyas tvayā sameṣyāmi kṣipram eva janārdana 09,062.070e prāyāt tatas tu tvarito dārukeṇa sahācyutaḥ 09,062.071a vāsudeve gate rājan dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 09,062.071c āśvāsayad ameyātmā vyāso lokanamaskṛtaḥ 09,062.072a vāsudevo 'pi dharmātmā kṛtakṛtyo jagāma ha 09,062.072c śibiraṃ hāstinapurād didṛkṣuḥ pāṇḍavān nṛpa 09,062.073a āgamya śibiraṃ rātrau so 'bhyagacchata pāṇḍavān 09,062.073c tac ca tebhyaḥ samākhyāya sahitas taiḥ samāviśat 09,063.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,063.001a adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ 09,063.001c śauṭīramānī putro me kāny abhāṣata saṃjaya 09,063.002a atyarthaṃ kopano rājā jātavairaś ca pāṇḍuṣu 09,063.002c vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kim āha paramāhave 09,063.003 saṃjaya uvāca 09,063.003a śṛṇu rājan pravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa 09,063.003c rājñā yad uktaṃ bhagnena tasmin vyasana āgate 09,063.004a bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā so 'vaguṇṭhitaḥ 09,063.004c yamayan mūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa 09,063.005a keśān niyamya yatnena niḥśvasann urago yathā 09,063.005c saṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyām abhivīkṣya mām 09,063.006a bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhur matta iva dvipaḥ 09,063.006c prakīrṇān mūrdhajān dhunvan dantair dantān upaspṛśan 09,063.006e garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedam athābravīt 09,063.007a bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare 09,063.007c gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare 09,063.008a aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi 09,063.008b*0387_01 anyeṣv api ca śūreṣu nyastabhāro mahātmasu 09,063.008c imām avasthāṃ prāpto 'smi kālo hi duratikramaḥ 09,063.009a ekādaśacamūbhartā so 'ham etāṃ daśāṃ gataḥ 09,063.009c kālaṃ prāpya mahābāho na kaś cid ativartate 09,063.010a ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'smiñ jīvanti saṃgare 09,063.010c yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ 09,063.011a bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ 09,063.011c bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati 09,063.012a idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam 09,063.012c yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ 09,063.013a kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayam 09,063.013c ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantum arhati 09,063.014a adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ 09,063.014c yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ 09,063.015a kiṃ nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama 09,063.015c kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ 09,063.016a pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu 09,063.016c evaṃ kuryān naro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ 09,063.017a abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me 09,063.017c tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanān mama 09,063.018a iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyag bhūḥ praśāstā sasāgarā 09,063.018c mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ jīvatām eva saṃjaya 09,063.019a dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam 09,063.019c amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā 09,063.020a yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāś ca dāsavat 09,063.020c priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā 09,063.021a mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥ 09,063.021c tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.022a ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ 09,063.022c ājāneyais tathā yātaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.023a adhītaṃ vidhivad dattaṃ prāptam āyur nirāmayam 09,063.023c svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā 09,063.024a diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parān preṣyavad āśritaḥ 09,063.024c diṣṭyā me vipulā lakṣmīr mṛte tv anyaṃ gatā vibho 09,063.025a yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anutiṣṭhatām 09,063.025c nidhanaṃ tan mayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.026a diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairāt prākṛtavaj jitaḥ 09,063.026c diṣṭyā na vimatiṃ kāṃ cid bhajitvā tu parājitaḥ 09,063.027a suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyād viṣeṇa vā 09,063.027c evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ 09,063.028a aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,063.028c kṛpaḥ śāradvataś caiva vaktavyā vacanān mama 09,063.029a adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānām anekaśaḥ 09,063.029c viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantum arhatha 09,063.030a vātikāṃś cābravīd rājā putras te satyavikramaḥ 09,063.030c adharmād bhīmasenena nihato 'haṃ yathā raṇe 09,063.031a so 'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalyakarṇāv ubhau tathā 09,063.031c vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam 09,063.032a jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam 09,063.032c saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham 09,063.033a duḥśāsanapurogāṃś ca bhrātṝn ātmasamāṃs tathā 09,063.033c dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāv ubhau 09,063.034a etāṃś cānyāṃś ca subahūn madīyāṃś ca sahasraśaḥ 09,063.034c pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ 09,063.035a kathaṃ bhrātṝn hatāñ śrutvā bhartāraṃ ca svasā mama 09,063.035c rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati 09,063.036a snuṣābhiḥ prasnuṣābhiś ca vṛddho rājā pitā mama 09,063.036c gāndhārīsahitaḥ krośan kāṃ gatiṃ pratipatsyate 09,063.037a nūnaṃ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarā 09,063.037c vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā 09,063.038a yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍ vāgviśāradaḥ 09,063.038c kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so 'pacitiṃ mama 09,063.039a samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute 09,063.039c ahaṃ nidhanam āsādya lokān prāpsyāmi śāśvatān 09,063.040a tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa 09,063.040c pralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa 09,063.041a sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā 09,063.041c cacālātha sanirhrādā diśaś caivāvilābhavan 09,063.042a te droṇaputram āsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan 09,063.042c vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam 09,063.043a tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata 09,063.043b*0388_01 vādikā duḥkhasaṃtaptāḥ śokopahatacetasaḥ 09,063.043c dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur ārtā yathāgatam 09,064.001 saṃjaya uvāca 09,064.001a vātikānāṃ sakāśāt tu śrutvā duryodhanaṃ hatam 09,064.001c hataśiṣṭās tato rājan kauravāṇāṃ mahārathāḥ 09,064.002a vinirbhinnāḥ śitair bāṇair gadātomaraśaktibhiḥ 09,064.002c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,064.002e tvaritā javanair aśvair āyodhanam upāgaman 09,064.003a tatrāpaśyan mahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam 09,064.003c prabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane 09,064.004a bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam 09,064.004c mahāgajam ivāraṇye vyādhena vinipātitam 09,064.005a vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam 09,064.005c yadṛcchayā nipatitaṃ cakram ādityagocaram 09,064.006a mahāvātasamutthena saṃśuṣkam iva sāgaram 09,064.006c pūrṇacandram iva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam 09,064.007a reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramam 09,064.007c vṛtaṃ bhūtagaṇair ghoraiḥ kravyādaiś ca samantataḥ 09,064.007e yathā dhanaṃ lipsamānair bhṛtyair nṛpatisattamam 09,064.008a bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhād udvṛttacakṣuṣam 09,064.008c sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā 09,064.009a te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpam 09,064.009c moham abhyāgaman sarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,064.010a avatīrya rathebhyas tu prādravan rājasaṃnidhau 09,064.010c duryodhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāv upāviśan 09,064.011a tato drauṇir mahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan 09,064.011c uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram 09,064.012a na nūnaṃ vidyate 'sahyaṃ mānuṣye kiṃ cid eva hi 09,064.012c yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,064.013a bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm 09,064.013c katham eko 'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane 09,064.014a duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham 09,064.014c nāpi tān suhṛdaḥ sarvān kim idaṃ bharatarṣabha 09,064.015a duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃ cana 09,064.015c lokānāṃ ca bhavān yatra śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,064.016a eṣa mūrdhāvasiktānām agre gatvā paraṃtapaḥ 09,064.016c satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam 09,064.017a kva te tad amalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva 09,064.017c sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama 09,064.017c*0389_01 **** **** gajāśvarathasaṃkulā 09,064.017c*0389_02 sāmantarājasaṃyuktā 09,064.017d*0390_01 bhrātaras te mahārāja vīryaśakrasamā yudhi 09,064.017d*0390_02 śatrūṇāṃ ca nihantāro mahābalaparākramāḥ 09,064.017d*0390_03 kva gatāḥ pārthivendrādya saubhrātraṃ ca samāśritam 09,064.017d*0390_04 tava putrā mahābhāga lakṣmaṇādyā mahārathāḥ 09,064.017d*0390_05 pūrṇendusadṛśā vīrāḥ śāntisaundaryakāntibhiḥ 09,064.017d*0390_06 kṛtavān nṛpaśārdūla jayantasamavikramam 09,064.018a durvijñeyā gatir nūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare 09,064.018c yad vai lokagurur bhūtvā bhavān etāṃ daśāṃ gataḥ 09,064.019a adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīr upalakṣyate 09,064.019b*0391_01 dhruveva bhāti sarvatra nityaṃ mohakarī nṛṇām 09,064.019b*0391_02 vivekibhir nṛbhir nityaṃ cintyamānā viśeṣataḥ 09,064.019b*0391_03 na tu viśvasen nityāṃ vai hy adhruvā vai svabhāvataḥ 09,064.019c bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam 09,064.019d*0392_01 imaṃ lokam anityaṃ vā hy adyāhaṃ samacintaye 09,064.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ 09,064.020c uvāca rājan putras te prāptakālam idaṃ vacaḥ 09,064.021a vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpam utsṛjan 09,064.021c kṛpādīn sa tadā vīrān sarvān eva narādhipaḥ 09,064.022a īdṛśo martyadharmo 'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate 09,064.022c vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ 09,064.023a so 'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ 09,064.023c pṛthivīṃ pālayitvāham etāṃ niṣṭhām upāgataḥ 09,064.024a diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃ cid āpadi 09,064.024b*0393_01 diṣṭyāhaṃ no nṛpatibhir nirjito na kadā cana 09,064.024b*0393_02 diṣṭyā mayā nirjitās te rājāno bahuśo yudhi 09,064.024c diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiś chalenaiva viśeṣataḥ 09,064.024c*0394_01 **** **** pāṇḍuputrair durātmabhiḥ 09,064.024c*0394_02 adharmato gadāyuddhe 09,064.025a utsāhaś ca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā 09,064.025b*0395_01 diṣṭyā hatā gajā yuddhe sagajārohakā bhṛśam 09,064.025b*0395_02 diṣṭyāśvā deśajāḥ sarve kṛtino vegaśālinaḥ 09,064.025b*0395_03 kuśalaiḥ sādibhiḥ sārdhaṃ nihatā raṇamūrdhani 09,064.025b*0395_04 diṣṭyā raṇe vinihatā rathā hemapariṣkṛtāḥ 09,064.025b*0395_05 rathibhir yuddhakuśalaiḥ sārdhaṃ vidalitaiḥ śaraiḥ 09,064.025b*0395_06 diṣṭyā yodhā dhanuṣmantaḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 09,064.025b*0395_07 śaranirbhinnasarvāṅgāḥ samare patitābhavan 09,064.025b*0395_08 diṣṭyā mamāyudhāny āśu nāśam āyānti vai kṣaṇāt 09,064.025c diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ 09,064.026a diṣṭyā ca vo 'haṃ paśyāmi muktān asmāj janakṣayāt 09,064.026b*0396_01 svasti haṃto tv ahaṃ yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ 09,064.026c svastiyuktāṃś ca kalyāṃś ca tan me priyam anuttamam 09,064.027a mā bhavanto 'nutapyantāṃ sauhṛdān nidhanena me 09,064.027c yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ 09,064.028a manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ 09,064.028c tena na cyāvitaś cāhaṃ kṣatradharmāt svanuṣṭhitāt 09,064.029a sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṃ cana 09,064.029b*0397_01 tathā tu dṛṣṭvā rājendra vartate vijayo mama 09,064.029c kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśam anurūpam ivātmanaḥ 09,064.029e yatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramam 09,064.030a etāvad uktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ 09,064.030c tūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhṛśam 09,064.031a tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam 09,064.031c drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnir jagatkṣaye 09,064.032a sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca 09,064.032c bāṣpavihvalayā vācā rājānam idam abravīt 09,064.033a pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇā 09,064.033c na tathā tena tapyāmi yathā rājaṃs tvayādya vai 09,064.034a śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho 09,064.034b*0398_01 anṛṇo 'haṃ bhaviṣyāmi tavādya nṛpasattama 09,064.034b*0398_02 tava priyaṃ kariṣyāmi kṛtvā kāryam anuttamam 09,064.034b*0398_03 īpsitaṃ manasā rājan yathecchasi tathā vada 09,064.034c iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca 09,064.034d*0399_01 śapeyaṃ rājaśārdūla pādābhyāṃ mama vai pituḥ 09,064.035a adyāhaṃ sarvapāñcālān vāsudevasya paśyataḥ 09,064.035a*0400_01 **** **** sṛñjayāṃś caiva sarvaśaḥ 09,064.035a*0400_02 sarvāṃś ca nṛpatīn rājan dhṛṣṭadyumnapurogamān 09,064.035a*0400_03 sasainyān yudhiśeṣāṃś ca 09,064.035c sarvopāyair hi neṣyāmi pretarājaniveśanam 09,064.035d*0401_01 adya rātrau mahārāja nihaniṣyāmi pāṇḍavān 09,064.035e anujñāṃ tu mahārāja bhavān me dātum arhati 09,064.036a iti śrutvā tu vacanaṃ droṇaputrasya kauravaḥ 09,064.036b*0402_01 tac chrutvā vacanaṃ drauṇer dhṛtarāṣṭra tavātmajaḥ 09,064.036c manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanam abravīt 09,064.036e ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya 09,064.037a sa tad vacanam ājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ 09,064.037c kalaśaṃ pūrṇam ādāya rājño 'ntikam upāgamat 09,064.038a tam abravīn mahārāja putras tava viśāṃ pate 09,064.038c mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro 'bhiṣicyatām 09,064.038e senāpatyena bhadraṃ te mama ced icchasi priyam 09,064.039a rājño niyogād yoddhavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ 09,064.039c vartatā kṣatradharmeṇa hy evaṃ dharmavido viduḥ 09,064.040a rājñas tu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatas tataḥ 09,064.040c drauṇiṃ rājño niyogena senāpatye 'bhyaṣecayat 09,064.041a so 'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam 09,064.041c prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan 09,064.042a duryodhano 'pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥ 09,064.042c tāṃ niśāṃ pratipede 'tha sarvabhūtabhayāvahām 09,064.043a apakramya tu te tūrṇaṃ tasmād āyodhanān nṛpa 09,064.043c śokasaṃvignamanasaś cintādhyānaparābhavan 09,064.043d*0403_01 kṛtavarmakṛpābhyāṃ ca aśvatthāme 'pi gacchati 09,064.043d*0403_02 āste rājā cintayānas teṣām āgamanaṃ prati 09,064.043d*0403_03 gadāparvaṇi rājendra samāpte 'bhīṣṭade nṛṇām 09,064.043d*0403_04 brāhmaṇān bhojayet paścād vaktāraṃ ca supūjayet 10,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 10,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 10,000.000*0002_01 oṃ namaḥ sakalakalyāṇadāyine cakrapāṇaye 10,000.000*0002_02 viṣayārṇavamagnānāṃ samuddharaṇasetave 10,001.001 saṃjaya uvāca 10,001.001a tatas te sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ 10,001.001c upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśam āgatāḥ 10,001.001c*0003_01 .... .... sarve sumanasas tadā 10,001.001c*0003_02 samīpe pāṇḍavāv etya vāsudevo 'bravīd idam 10,001.002a vimucya vāhāṃs tvaritā bhītāḥ samabhavaṃs tadā 10,001.002c gahanaṃ deśam āsādya pracchannā nyaviśanta te 10,001.003a senāniveśam abhito nātidūram avasthitāḥ 10,001.003c nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantāt kṣatavikṣatāḥ 10,001.004a dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavān anvacintayan 10,001.004c śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 10,001.005a anusārabhayād bhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravan punaḥ 10,001.005c te muhūrtaṃ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ 10,001.006a nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṃ gatāḥ 10,001.006c rājño vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ 10,001.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,001.007a aśraddheyam idaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya 10,001.007c yat sa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ 10,001.008a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā 10,001.008c pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṃjaya 10,001.009a na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ 10,001.009c yat sametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ 10,001.010a adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya 10,001.010c hataṃ putraśataṃ śrutvā yan na dīrṇaṃ sahasradhā 10,001.011a kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati 10,001.011c na hy ahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastum utsahe 10,001.012a kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca saṃjaya 10,001.012c preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt 10,001.013a ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitvā mūrdhni ca saṃjaya 10,001.013c katham adya bhaviṣyāmi preṣyabhūto durantakṛt 10,001.014a kathaṃ bhīmasya vākyāni śrotuṃ śakṣyāmi saṃjaya 10,001.014c yena putraśataṃ pūrṇam ekena nihataṃ mama 10,001.015a kṛtaṃ satyaṃ vacas tasya vidurasya mahātmanaḥ 10,001.015c akurvatā vacas tena mama putreṇa saṃjaya 10,001.016a adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama 10,001.016c kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kim akurvata saṃjaya 10,001.017 saṃjaya uvāca 10,001.017a gatvā tu tāvakā rājan nātidūram avasthitāḥ 10,001.017c apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatākulam 10,001.018a te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyair hayottamaiḥ 10,001.018c sūryāstamayavelāyām āseduḥ sumahad vanam 10,001.019a nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam 10,001.019c nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam 10,001.020a nānātoyasamākīrṇaṃ taḍāgair upaśobhitam 10,001.020c padminīśatasaṃchannaṃ nīlotpalasamāyutam 10,001.021a praviśya tad vanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ 10,001.021c śākhāsahasrasaṃchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśus tataḥ 10,001.022a upetya tu tadā rājan nyagrodhaṃ te mahārathāḥ 10,001.022c dadṛśur dvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim 10,001.023a te 'vatīrya rathebhyas tu vipramucya ca vājinaḥ 10,001.023c upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyām anvāsata prabho 10,001.024a tato 'staṃ parvataśreṣṭham anuprāpte divākare 10,001.024c sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata 10,001.025a grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhir alaṃkṛtam 10,001.025c nabho 'ṃśukam ivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ 10,001.026a īṣac cāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ 10,001.026c divācarāś ca ye sattvās te nidrāvaśam āgatāḥ 10,001.027a rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādo 'bhūt sudāruṇaḥ 10,001.027c kravyādāś ca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī 10,001.028a tasmin rātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ 10,001.028c kṛtavarmā kṛpo drauṇir upopaviviśuḥ samam 10,001.029a tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ 10,001.029c tam evārtham atikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam 10,001.030a nidrayā ca parītāṅgā niṣedur dharaṇītale 10,001.030c śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ 10,001.031a tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahārathau 10,001.031c sukhocitāv aduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale 10,001.031c*0004_01 mahārhaśayanopetau bhūmāv eva hy anāthavat 10,001.031e tau tu suptau mahārāja śramaśokasamanvitau 10,001.032a krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputras tu bhārata 10,001.032c naiva sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan 10,001.033a na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno 'timanyunā 10,001.033c vīkṣāṃ cakre mahābāhus tad vanaṃ ghoradarśanam 10,001.034a vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsattvair niṣevitam 10,001.034c apaśyata mahābāhur nyagrodhaṃ vāyasāyutam 10,001.035a tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan 10,001.035c sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthak pṛthag apāśrayāḥ 10,001.036a supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ 10,001.036c so 'paśyat sahasāyāntam ulūkaṃ ghoradarśanam 10,001.037a mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam 10,001.037c sudīrghaghoṇānakharaṃ suparṇam iva veginam 10,001.038a so 'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇḍajaḥ 10,001.038c nyagrodhasya tataḥ śākhāṃ prārthayām āsa bhārata 10,001.039a saṃnipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ 10,001.039c suptāñ jaghāna subahūn vāyasān vāyasāntakaḥ 10,001.040a keṣāṃ cid acchinat pakṣāñ śirāṃsi ca cakarta ha 10,001.040c caraṇāṃś caiva keṣāṃ cid babhañja caraṇāyudhaḥ 10,001.041a kṣaṇenāhan sa balavān ye 'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ 10,001.041c teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiś ca viśāṃ pate 10,001.041e nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ saṃchannaṃ sarvato 'bhavat 10,001.042a tāṃs tu hatvā tataḥ kākān kauśiko mudito 'bhavat 10,001.042c pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ 10,001.043a tad dṛṣṭvā sopadhaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi 10,001.043c tadbhāvakṛtasaṃkalpo drauṇir eko vyacintayat 10,001.044a upadeśaḥ kṛto 'nena pakṣiṇā mama saṃyuge 10,001.044c śatrūṇāṃ kṣapaṇe yuktaḥ prāptakālaś ca me mataḥ 10,001.045a nādya śakyā mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 10,001.045c balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 10,001.045e rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā 10,001.046a pataṃgāgnisamāṃ vṛttim āsthāyātmavināśinīm 10,001.046c nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ 10,001.046e chadmanā tu bhavet siddhiḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān 10,001.047a tatra saṃśayitād arthād yo 'rtho niḥsaṃśayo bhavet 10,001.047c taṃ janā bahu manyante ye 'rthaśāstraviśāradāḥ 10,001.048a yac cāpy atra bhaved vācyaṃ garhitaṃ lokaninditam 10,001.048c kartavyaṃ tan manuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā 10,001.049a ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade 10,001.049c sopadhāni kṛtāny eva pāṇḍavair akṛtātmabhiḥ 10,001.050a asminn arthe purā gītau śrūyete dharmacintakaiḥ 10,001.050c ślokau nyāyam avekṣadbhis tattvārthaṃ tattvadarśibhiḥ 10,001.051a pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ 10,001.051c prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ ripor balam 10,001.052a nidrārtam ardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam 10,001.052c bhinnayodhaṃ balaṃ yac ca dvidhā yuktaṃ ca yad bhavet 10,001.052c*0005_01 na śatrughāte vidvadbhir dharmo draṣṭavya ity uta 10,001.052c*0005_02 yena kena prakāreṇa ripuṃ hanyāt tad ācaret 10,001.052c*0005_03 na ca vadhyaḥ kadā cid dhi ripur nyāyam avekṣatā 10,001.052c*0005_04 yadi śakyo bhavet kaś cic chettum āmūlato ripuḥ 10,001.052c*0005_05 tatra yatnaḥ prakartavyas tasya siddhir bhaved yathā 10,001.053a ity evaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ yudhi māraṇe 10,001.053c pāṇḍūnāṃ saha pāñcālair droṇaputraḥ pratāpavān 10,001.053c*0006_01 tau prabuddhau mahātmānau kṛpabhojau mahābalau 10,001.054a sa krūrāṃ matim āsthāya viniścitya muhur muhuḥ 10,001.054c suptau prābodhayat tau tu mātulaṃ bhojam eva ca 10,001.055a nottaraṃ pratipede ca tatra yuktaṃ hriyā vṛtaḥ 10,001.055c sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpavihvalam abravīt 10,001.056a hato duryodhano rājā ekavīro mahābalaḥ 10,001.056c yasyārthe vairam asmābhir āsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha 10,001.057a ekākī bahubhiḥ kṣudrair āhave śuddhavikramaḥ 10,001.057c pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ 10,001.058a vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsam idaṃ kṛtam 10,001.058c mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdnatā 10,001.059a vinardanti sma pāñcālāḥ kṣveḍanti ca hasanti ca 10,001.059c dhamanti śaṅkhāñ śataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn 10,001.060a vāditraghoṣas tumulo vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ 10,001.060c anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva hi 10,001.061a aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām 10,001.061c siṃhanādaś ca śūrāṇāṃ śrūyate sumahān ayam 10,001.062a diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ garjatāṃ bhṛśam 10,001.062c rathanemisvanāś caiva śrūyante lomaharṣaṇāḥ 10,001.063a pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ yad idaṃ kadanaṃ kṛtam 10,001.063c vayam eva trayaḥ śiṣṭās tasmin mahati vaiśase 10,001.064a ke cin nāgaśataprāṇāḥ ke cit sarvāstrakovidāḥ 10,001.064c nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sma manye kālasya paryayam 10,001.065a evam etena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ 10,001.065c yathā hy asyedṛśī niṣṭhā kṛte kārye 'pi duṣkare 10,001.066a bhavatos tu yadi prajñā na mohād apacīyate 10,001.066c vyāpanne 'smin mahaty arthe yan naḥ śreyas tad ucyatām 10,002.001 kṛpa uvāca 10,002.001a śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho 10,002.001c mamāpi tu vacaḥ kiṃ cic chṛṇuṣvādya mahābhuja 10,002.002a ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇor dvayoḥ 10,002.002c daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate 10,002.003a na hi daivena sidhyanti karmāṇy ekena sattama 10,002.003c na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhis tu yogataḥ 10,002.004a tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hy adhamottamāḥ 10,002.004c pravṛttāś caiva dṛśyante nivṛttāś caiva sarvaśaḥ 10,002.004c*0007_01 na vā puruṣakāreṇa saṃsiddhiś caiva sarvaśaḥ 10,002.005a parjanyaḥ parvate varṣan kiṃ nu sādhayate phalam 10,002.005c kṛṣṭe kṣetre tathāvarṣan kiṃ nu sādhayate phalam 10,002.006a utthānaṃ cāpy adaivasya hy anutthānasya daivatam 10,002.006c vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kas tatra niścayaḥ 10,002.007a pravṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite 10,002.007c bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāt tathā siddhir hi mānuṣī 10,002.008a tayor daivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartate 10,002.008c prājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyam āsthitāḥ 10,002.009a tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha 10,002.009c viceṣṭantaś ca dṛśyante nivṛttāś ca tathaiva hi 10,002.010a kṛtaḥ puruṣakāraḥ san so 'pi daivena sidhyati 10,002.010c tathāsya karmaṇaḥ kartur abhinirvartate phalam 10,002.011a utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam 10,002.011c aphalaṃ dṛśyate loke samyag apy upapāditam 10,002.012a tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavanty amanasvinaḥ 10,002.012c utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tan na rocate 10,002.013a prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi 10,002.013c akṛtvā ca punar duḥkhaṃ karma dṛśyen mahāphalam 10,002.014a ceṣṭām akurvaṃl labhate yadi kiṃ cid yadṛcchayā 10,002.014c yo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāv ubhāv api 10,002.015a śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukham edhate 10,002.015c dṛśyante jīvaloke 'smin dakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ 10,002.016a yadi dakṣaḥ samārambhāt karmaṇāṃ nāśnute phalam 10,002.016c nāsya vācyaṃ bhavet kiṃ cit tattvaṃ cāpy adhigacchati 10,002.017a akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭitaḥ 10,002.017c sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ 10,002.018a evam etad anādṛtya vartate yas tv ato 'nyathā 10,002.018c sa karoty ātmano 'narthān naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ 10,002.019a hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ 10,002.019c kāraṇābhyām athaitābhyām utthānam aphalaṃ bhavet 10,002.019e hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tv iha na sidhyati 10,002.020a daivatebhyo namaskṛtya yas tv arthān samyag īhate 10,002.020c dakṣo dākṣiṇyasaṃpanno na sa moghaṃ vihanyate 10,002.021a samyag īhā punar iyaṃ yo vṛddhān upasevate 10,002.021c āpṛcchati ca yac chreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ 10,002.022a utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ 10,002.022c te 'sya yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhir ucyate 10,002.023a vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hy utthānaṃ prayojayet 10,002.023c utthānasya phalaṃ samyak tadā sa labhate 'cirāt 10,002.024a rāgāt krodhād bhayāl lobhād yo 'rthān īheta mānavaḥ 10,002.024c anīśaś cāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ 10,002.025a so 'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā 10,002.025c asamarthya samārabdho mūḍhatvād avicintitaḥ 10,002.026a hitabuddhīn anādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha 10,002.026c vāryamāṇo 'karod vairaṃ pāṇḍavair guṇavattaraiḥ 10,002.027a pūrvam apy atiduḥśīlo na dainyaṃ kartum arhati 10,002.027c tapaty arthe vipanne hi mitrāṇām akṛtaṃ vacaḥ 10,002.028a anvāvartāmahi vayaṃ yat tu taṃ pāpapūruṣam 10,002.028c asmān apy anayas tasmāt prāpto 'yaṃ dāruṇo mahān 10,002.029a anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā 10,002.029c buddhiś cintayataḥ kiṃ cit svaṃ śreyo nāvabudhyate 10,002.030a muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ 10,002.030a*0008_01 tatrāsya buddhir vinayas tatra śreyaś ca paśyati 10,002.030a*0008_02 tato 'sya mūlaṃ kāryāṇāṃ buddhyā niścitya vai budhāḥ 10,002.030c te ca pṛṣṭā yathā brūyus tat kartavyaṃ tathā bhavet 10,002.031a te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya ha 10,002.031c upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim 10,002.032a te pṛṣṭāś ca vadeyur yac chreyo naḥ samanantaram 10,002.032c tad asmābhiḥ punaḥ kāryam iti me naiṣṭhikī matiḥ 10,002.033a anārambhāt tu kāryāṇāṃ nārthaḥ saṃpadyate kva cit 10,002.033c kṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati 10,002.033e daivenopahatās te tu nātra kāryā vicāraṇā 10,003.001 saṃjaya uvāca 10,003.001a kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham 10,003.001c aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ 10,003.002a dahyamānas tu śokena pradīptenāgninā yathā 10,003.002c krūraṃ manas tataḥ kṛtvā tāv ubhau pratyabhāṣata 10,003.003a puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā 10,003.003c tuṣyanti ca pṛthak sarve prajñayā te svayā svayā 10,003.004a sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram 10,003.004c sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati 10,003.005a sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā 10,003.005c parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt 10,003.006a kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ 10,003.006c te 'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt 10,003.007a tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhis tadā tadā 10,003.007c kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate 10,003.008a acintyatvād dhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ 10,003.008c cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate 10,003.009a yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi 10,003.009c bheṣajaṃ kurute yogāt praśamārtham ihābhibho 10,003.010a evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ 10,003.010c prajñayā hi svayā yuktās tāṃ ca nindanti mānavāḥ 10,003.011a anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ 10,003.011c madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim 10,003.012a vyasanaṃ vā punar ghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm 10,003.012c avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam 10,003.013a ekasminn eva puruṣe sā sā buddhis tadā tadā 10,003.013c bhavaty anityaprajñatvāt sā tasyaiva na rocate 10,003.014a niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati 10,003.014c tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā 10,003.015a sarvo hi puruṣo bhoja sādhv etad iti niścitaḥ 10,003.015c kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu 10,003.016a sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ 10,003.016c ceṣṭante vividhāś ceṣṭā hitam ity eva jānate 10,003.017a upajātā vyasanajā yeyam adya matir mama 10,003.017c yuvayos tāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm 10,003.018a prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca 10,003.018c varṇe varṇe samādhatta ekaikaṃ guṇavattaram 10,003.019a brāhmaṇe damam avyagraṃ kṣatriye teja uttamam 10,003.019c dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām 10,003.020a adānto brāhmaṇo 'sādhur nistejāḥ kṣatriyo 'dhamaḥ 10,003.020c adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraś ca pratikūlavān 10,003.021a so 'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjite 10,003.021c mandabhāgyatayāsmy etaṃ kṣatradharmam anu ṣṭhitaḥ 10,003.022a kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇy asaṃśritam 10,003.022c prakuryāṃ sumahat karma na me tat sādhu saṃmatam 10,003.023a dhārayitvā dhanur divyaṃ divyāny astrāṇi cāhave 10,003.023c pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi 10,003.024a so 'ham adya yathākāmaṃ kṣatradharmam upāsya tam 10,003.024c gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituś cāpi mahādyuteḥ 10,003.025a adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ 10,003.025c vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ 10,003.025c*0009_01 adya tān sūditān sarvān dhṛṣṭadyumnapurogamān 10,003.025e vayaṃ jitā matāś caiṣāṃ śrāntā vyāyam anena ca 10,003.026a teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svake 10,003.026c avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram 10,003.027a tān avaskandya śibire pretabhūtān vicetasaḥ 10,003.027c sūdayiṣyāmi vikramya maghavān iva dānavān 10,003.028a adya tān sahitān sarvān dhṛṣṭadyumnapurogamān 10,003.028c sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ 10,003.028e nihatya caiva pāñcālāñ śāntiṃ labdhāsmi sattama 10,003.029a pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayann adya saṃyuge 10,003.029c pinākapāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣv iva 10,003.030a adyāhaṃ sarvapāñcālān nihatya ca nikṛtya ca 10,003.030a*0010_01 gamiṣyāmy atha pañcānāṃ padavīm adya durgamām 10,003.030c ardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃs tathā 10,003.030c*0011_01 sūdayiṣyāmi saṃhṛṣṭaḥ paśūn iva pinākadhṛk 10,003.031a adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm 10,003.031c prahṛtyaikaikaśas tebhyo bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 10,003.032a duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayor api 10,003.032c gamayiṣyāmi pāñcālān padavīm adya durgamām 10,003.033a adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi 10,003.033c virātre pramathiṣyāmi paśor iva śiro balāt 10,003.034a adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitān ātmajān niśi 10,003.034c khaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama 10,003.034c*0012_01 virātre pramathiṣyāmi khaḍgena niśi gautama 10,003.035a adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike 10,003.035c kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate 10,003.035c*0013_01 śrūyate jāmadagnyena pitur vadham amṛṣyatā 10,003.035c*0013_02 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 10,004.001 kṛpa uvāca 10,004.001a diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta 10,004.001c na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇir api svayam 10,004.002a anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāv ubhau 10,004.002c adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ 10,004.003a ahaṃ tvām anuyāsyāmi kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,004.003c parān abhimukhaṃ yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau 10,004.004a āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñ śvo 'si hantā samāgame 10,004.004c vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān 10,004.005a śaktas tvam asi vikrāntuṃ viśramasva niśām imām 10,004.005c ciraṃ te jāgratas tāta svapa tāvan niśām imām 10,004.006a viśrāntaś ca vinidraś ca svasthacittaś ca mānada 10,004.006c sametya samare śatrūn vadhiṣyasi na saṃśayaḥ 10,004.007a na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavarāyudham 10,004.007c jetum utsahate kaś cid api deveṣu pāvakiḥ 10,004.008a kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā 10,004.008c ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayed api devarāṭ 10,004.009a te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ 10,004.009c prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān 10,004.010a tava hy astrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ 10,004.010c sātvato 'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ 10,004.011a te vayaṃ sahitās tāta sarvāñ śatrūn samāgatān 10,004.011c prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām 10,004.011e viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham 10,004.012a ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama 10,004.012c anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau 10,004.012e rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau 10,004.013a sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave 10,004.013c tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat 10,004.014a kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale 'hani 10,004.014c viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān 10,004.015a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm 10,004.015c daityasenām iva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ 10,004.016a mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā 10,004.016c na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam 10,004.017a na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca 10,004.017c anirjitya raṇe pāṇḍūn vyapayāsyāva karhi cit 10,004.018a hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha 10,004.018c nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam 10,004.019a sarvopāyaiḥ sahāyās te prabhāte vayam eva hi 10,004.019c satyam etan mahābāho prabravīmi tavānagha 10,004.020a evam uktas tato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ 10,004.020c abravīn mātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane 10,004.021a āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca 10,004.021c arthāṃś cintayataś cāpi kāmayānasya vā punaḥ 10,004.022a tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam 10,004.022c yasya bhāgaś caturtho me svapnam ahnāya nāśayet 10,004.023a kiṃ nāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran 10,004.023c hṛdayaṃ nirdahan me 'dya rātryahāni na śāmyati 10,004.024a yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ 10,004.024c pratyakṣam api te sarvaṃ tan me marmāṇi kṛntati 10,004.025a kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtam api jīvati 10,004.025c droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomy aham 10,004.026a dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe 10,004.026c sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ 10,004.027a vilāpo bhagnasakthasya yas tu rājño mayā śrutaḥ 10,004.027c sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet 10,004.028a kasya hy akaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet 10,004.028c nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ 10,004.029a yaś cāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ 10,004.029c śokaṃ me vardhayaty eṣa vārivega ivārṇavam 10,004.029e ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham 10,004.030a vāsudevārjunābhyāṃ hi tān ahaṃ parirakṣitān 10,004.030c aviṣahyatamān manye mahendreṇāpi mātula 10,004.031a na cāsmi śakyaḥ saṃyantum asmāt kāryāt kathaṃ cana 10,004.031c na taṃ paśyāmi loke 'smin yo māṃ kāryān nivartayet 10,004.031e iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me 10,004.032a vārttikaiḥ kathyamānas tu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ 10,004.032c pāṇḍavānāṃ ca vijayo hṛdayaṃ dahatīva me 10,004.033a ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām adya sauptike 10,004.033c tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ 10,005.001 kṛpa uvāca 10,005.001a śuśrūṣur api durmedhāḥ puruṣo 'niyatendriyaḥ 10,005.001c nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāv iti me matiḥ 10,005.002a tathaiva tāvan medhāvī vinayaṃ yo na śikṣati 10,005.002c na ca kiṃ cana jānāti so 'pi dharmārthaniścayam 10,005.002c*0014_01 ciraṃ hy api jaḍaḥ śūraḥ paṇḍitaṃ paryupāsya ha 10,005.002c*0014_02 na sa dharmān vijānāti darvī sūparasān iva 10,005.002c*0014_03 muhūrtam api taṃ prājñaḥ paṇḍitaṃ paryupāsya ha 10,005.002c*0014_04 kṣipraṃ dharmān vijānāti jihvā sūparasān iva 10,005.003a śuśrūṣus tv eva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ 10,005.003c jānīyād āgamān sarvān grāhyaṃ ca na virodhayet 10,005.004a aneyas tv avamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ 10,005.004c diṣṭam utsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahupāpakam 10,005.005a nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt 10,005.005c nivartate tu lakṣmīvān nālakṣmīvān nivartate 10,005.006a yathā hy uccāvacair vākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate 10,005.006c tathaiva suhṛdā śakyo naśakyas tv avasīdati 10,005.007a tathaiva suhṛdaṃ prājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakam 10,005.007c prājñāḥ saṃpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ 10,005.008a sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānam ātmanā 10,005.008c kuru me vacanaṃ tāta yena paścān na tapyase 10,005.009a na vadhaḥ pūjyate loke suptānām iha dharmataḥ 10,005.009c tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām 10,005.010a ye ca brūyus tavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ 10,005.010c vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ 10,005.011a adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho 10,005.011c viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ 10,005.012a yas teṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo 'nṛjuḥ 10,005.012c vyaktaṃ sa narake majjed agādhe vipule 'plave 10,005.013a sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhas tvam asi viśrutaḥ 10,005.013c na ca te jātu loke 'smin susūkṣmam api kilbiṣam 10,005.014a tvaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śvobhūta udite ravau 10,005.014c prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān 10,005.015a asaṃbhāvitarūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam 10,005.015c śukle raktam iva nyastaṃ bhaved iti matir mama 10,005.016 aśvatthāmovāca 10,005.016a evam etad yathāttha tvam anuśāsmīha mātula 10,005.016c tais tu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalīkṛtaḥ 10,005.017a pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau 10,005.017c nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ 10,005.018a karṇaś ca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ 10,005.018c uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā 10,005.019a tathā śāṃtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ 10,005.019c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā 10,005.020a bhūriśravā maheṣvāsas tathā prāyagato raṇe 10,005.020c krośatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ 10,005.021a duryodhanaś ca bhīmena sametya gadayā mṛdhe 10,005.021c paśyatāṃ bhūmipālānām adharmeṇa nipātitaḥ 10,005.022a ekākī bahubhis tatra parivārya mahārathaiḥ 10,005.022c adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ 10,005.023a vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ 10,005.023c vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati 10,005.024a evam adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ 10,005.024c tān evaṃ bhinnamaryādān kiṃ bhavān na vigarhati 10,005.024c*0015_01 yāsyāmy apacitiṃ rājñaḥ kauravasya pitus tathā 10,005.025a pitṛhantṝn ahaṃ hatvā pāñcālān niśi sauptike 10,005.025c kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgo vā janma prāpya bhavāmi vai 10,005.026a tvare cāham anenādya yad idaṃ me cikīrṣitam 10,005.026c tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham 10,005.027a na sa jātaḥ pumāṃl loke kaś cin na ca bhaviṣyati 10,005.027c yo me vyāvartayed etāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim 10,005.028 saṃjaya uvāca 10,005.028a evam uktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān 10,005.028c ekānte yojayitvāśvān prāyād abhimukhaḥ parān 10,005.029a tam abrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāv ubhau 10,005.029c kim ayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam 10,005.030a ekasārthaṃ prayātau svas tvayā saha nararṣabha 10,005.030c samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkitum arhasi 10,005.031a aśvatthāmā tu saṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran 10,005.031c tābhyāṃ tathyaṃ tadācakhyau yad asyātmacikīrṣitam 10,005.032a hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 10,005.032c nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ 10,005.033a taṃ tathaiva haniṣyāmi nyastavarmāṇam adya vai 10,005.033c putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā 10,005.034a kathaṃ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvan mayā 10,005.034c śastrāhavajitāṃ lokān prāpnuyād iti me matiḥ 10,005.035a kṣipraṃ saṃnaddhakavacau sakhaḍgāv āttakārmukau 10,005.035c samāsthāya pratīkṣetāṃ rathavaryau paraṃtapau 10,005.036a ity uktvā ratham āsthāya prāyād abhimukhaḥ parān 10,005.036c tam anvagāt kṛpo rājan kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,005.037a te prayātā vyarocanta parān abhimukhās trayaḥ 10,005.037c hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ 10,005.038a yayuś ca śibiraṃ teṣāṃ saṃprasuptajanaṃ vibho 10,005.038c dvāradeśaṃ tu saṃprāpya drauṇis tasthau rathottame 10,005.038c*0016=00 saṃjaya uvāca 10,005.038c*0016_01 tatas tau saṃvidaṃ kṛtvā vāsudevavṛṣadhvajau 10,005.038c*0016_02 niścitau tu vadhe teṣāṃ pāñcālānāṃ mahāvratau 10,005.038c*0016_03 tato 'bravīn mahādevaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 10,005.038c*0016_04 yogamūrtidharo bhūtvā praviśyābhyantaraṃ manaḥ 10,005.038c*0016_05 tāvat kāryam idaṃ yuktaṃ sādhayāmy aham añjasā 10,005.038c*0016_06 evaṃ tu saṃvidaṃ kṛtvā ekamūrtidharau sthitau 10,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,006.001a dvāradeśe tato drauṇim avasthitam avekṣya tau 10,006.001c akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me 10,006.002 saṃjaya uvāca 10,006.002a kṛtavarmāṇam āmantrya kṛpaṃ ca sa mahāratham 10,006.002c drauṇir manyuparītātmā śibiradvāram āsadat 10,006.003a tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim 10,006.003c so 'paśyad dvāram āvṛtya tiṣṭhantaṃ lomaharṣaṇam 10,006.004a vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahārudhiravisravam 10,006.004c kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam 10,006.005a bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnair nānāpraharaṇodyataiḥ 10,006.005c baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam 10,006.006a daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayāvaham 10,006.006c nayanānāṃ sahasraiś ca vicitrair abhibhūṣitam 10,006.007a naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva vā 10,006.007c sarvathā tu tad ālakṣya sphuṭeyur api parvatāḥ 10,006.008a tasyāsyān nāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ 10,006.008c tebhyaś cākṣisahasrebhyaḥ prādurāsan mahārciṣaḥ 10,006.009a tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ 10,006.009c prādurāsan hṛṣīkeśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,006.010a tad atyadbhutam ālokya bhūtaṃ lokabhayaṃkaram 10,006.010c drauṇir avyathito divyair astravarṣair avākirat 10,006.011a drauṇimuktāñ śarāṃs tāṃs tu tad bhūtaṃ mahad agrasat 10,006.011c udadher iva vāryoghān pāvako vaḍavāmukhaḥ 10,006.011c*0017_01 agrasat tāṃs tathā bhūtaṃ drauṇinā prahitāñ śarān 10,006.012a aśvatthāmā tu saṃprekṣya tāñ śaraughān nirarthakān 10,006.012c rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptām agniśikhām iva 10,006.013a sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktir aśīryata 10,006.013c yugānte sūryam āhatya maholkeva divaś cyutā 10,006.014a atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgam ākāśavarcasam 10,006.014c kośāt samudbabarhāśu bilād dīptam ivoragam 10,006.015a tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmān bhūtāya prāhiṇot tadā 10,006.015c sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavad yayau 10,006.016a tataḥ sa kupito drauṇir indraketunibhāṃ gadām 10,006.016c jvalantīṃ prāhiṇot tasmai bhūtaṃ tām api cāgrasat 10,006.017a tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇas tatas tataḥ 10,006.017c apaśyat kṛtam ākāśam anākāśaṃ janārdanaiḥ 10,006.018a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ 10,006.018c abravīd abhisaṃtaptaḥ kṛpavākyam anusmaran 10,006.019a bruvatām apriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇoti yaḥ 10,006.019c sa śocaty āpadaṃ prāpya yathāham ativartya tau 10,006.020a śāstradṛṣṭān avadhyān yaḥ samatītya jighāṃsati 10,006.020c sa pathaḥ pracyuto dharmyāt kupathaṃ pratipadyate 10,006.021a gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyur mātur guros tathā 10,006.021c vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca 10,006.022a mattonmattapramatteṣu na śastrāṇy upadhārayet 10,006.022c ity evaṃ gurubhiḥ pūrvam upadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā 10,006.023a so 'ham utkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam 10,006.023c amārgeṇaivam ārabhya ghorām āpadam āgataḥ 10,006.024a tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 10,006.024c yad udyamya mahat kṛtyaṃ bhayād api nivartate 10,006.025a aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalād iha 10,006.025c na hi daivād garīyo vai mānuṣaṃ karma kathyate 10,006.026a mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivān na sidhyati 10,006.026c sa pathaḥ pracyuto dharmyād vipadaṃ pratipadyate 10,006.027a pratighātaṃ hy avijñātaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 10,006.027c yad ārabhya kriyāṃ kāṃ cid bhayād iha nivartate 10,006.028a tad idaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitam 10,006.028c na hi droṇasutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃ cana 10,006.029a idaṃ ca sumahad bhūtaṃ daivadaṇḍam ivodyatam 10,006.029c na caitad abhijānāmi cintayann api sarvathā 10,006.030a dhruvaṃ yeyam adharme me pravṛttā kaluṣā matiḥ 10,006.030c tasyāḥ phalam idaṃ ghoraṃ pratighātāya dṛśyate 10,006.031a tad idaṃ daivavihitaṃ mama saṃkhye nivartanam 10,006.031c nānyatra daivād udyantum iha śakyaṃ kathaṃ cana 10,006.032a so 'ham adya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ prabhum 10,006.032c daivadaṇḍam imaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati 10,006.033a kapardinaṃ prapadyātha devadevam umāpatim 10,006.033c kapālamālinaṃ rudraṃ bhaganetraharaṃ haram 10,006.034a sa hi devo 'tyagād devāṃs tapasā vikrameṇa ca 10,006.034c tasmāc charaṇam abhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam 10,007.001 saṃjaya uvāca 10,007.001a sa evaṃ cintayitvā tu droṇaputro viśāṃ pate 10,007.001c avatīrya rathopasthād dadhyau saṃprayataḥ sthitaḥ 10,007.002 drauṇir uvāca 10,007.002a ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvam īśānam īśvaram 10,007.002c giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanam avyayam 10,007.003a śitikaṇṭham ajaṃ śakraṃ krathaṃ kratuharaṃ haram 10,007.003c viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim 10,007.004a śmaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ prabhum 10,007.004c khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ brahmacāriṇam 10,007.005a manasāpy asucintyena duṣkareṇālpacetasā 10,007.005c so 'ham ātmopahāreṇa yakṣye tripuraghātinam 10,007.006a stutaṃ stutyaṃ stūyamānam amoghaṃ carmavāsasam 10,007.006c vilohitaṃ nīlakaṇṭham apṛktaṃ durnivāraṇam 10,007.007a śukraṃ viśvasṛjaṃ brahma brahmacāriṇam eva ca 10,007.007c vratavantaṃ taponityam anantaṃ tapatāṃ gatim 10,007.008a bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tryakṣaṃ pāriṣadapriyam 10,007.008c gaṇādhyakṣekṣitamukhaṃ gaurīhṛdayavallabham 10,007.009a kumārapitaraṃ piṅgaṃ govṛṣottamavāhanam 10,007.009c tanuvāsasam atyugram umābhūṣaṇatatparam 10,007.010a paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmān na vidyate 10,007.010c iṣvastrottamabhartāraṃ digantaṃ caiva dakṣiṇam 10,007.011a hiraṇyakavacaṃ devaṃ candramaulivibhūṣitam 10,007.011c prapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā 10,007.012a imāṃ cāpy āpadaṃ ghorāṃ tarāmy adya sudustarām 10,007.012c sarvabhūtopahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucim 10,007.013a iti tasya vyavasitaṃ jñātvā tyāgātmakaṃ manaḥ 10,007.013c purastāt kāñcanī vediḥ prādurāsīn mahātmanaḥ 10,007.014a tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃś citrabhānur ajāyata 10,007.014c dyāṃ diśo vidiśaḥ khaṃ ca jvālābhir abhipūrayan 10,007.014c*0018_01 ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarās tathā 10,007.015a dīptāsyanayanāś cātra naikapādaśirobhujāḥ 10,007.015c dvipaśailapratīkāśāḥ prādurāsan mahānanāḥ 10,007.016a śvavarāhoṣṭrarūpāś ca hayagomāyugomukhāḥ 10,007.016c ṛkṣamārjāravadanā vyāghradvīpimukhās tathā 10,007.017a kākavaktrāḥ plavamukhāḥ śukavaktrās tathaiva ca 10,007.017c mahājagaravaktrāś ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ 10,007.018a dārvāghāṭamukhāś caiva cāṣavaktrāś ca bhārata 10,007.018a*0019_01 śataśaś ca sahasrākṣās tathaiva ca ghaṭodarāḥ 10,007.018c kūrmanakramukhāś caiva śiśumāramukhās tathā 10,007.019a mahāmakaravaktrāś ca timivaktrās tathaiva ca 10,007.019c harivaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotebhamukhās tathā 10,007.020a pārāvatamukhāś caiva madguvaktrās tathaiva ca 10,007.020c pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca śatodarāḥ 10,007.021a nirmāṃsāḥ kokavaktrāś ca śyenavaktrāś ca bhārata 10,007.021c tathaivāśiraso rājann ṛkṣavaktrāś ca bhīṣaṇāḥ 10,007.022a pradīptanetrajihvāś ca jvālāvaktrās tathaiva ca 10,007.022a*0020_01 jvālākeśāś ca rājendra jvaladromacaturbhujāḥ 10,007.022c meṣavaktrās tathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa 10,007.023a śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāś ca śaṅkhakarṇās tathaiva ca 10,007.023c śaṅkhamālāparikarāḥ śaṅkhadhvanisamasvanāḥ 10,007.024a jaṭādharāḥ pañcaśikhās tathā muṇḍāḥ kṛśodarāḥ 10,007.024c caturdaṃṣṭrāś caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ 10,007.025a maulīdharāś ca rājendra tathākuñcitamūrdhajāḥ 10,007.025c uṣṇīṣiṇo mukuṭinaś cāruvaktrāḥ svalaṃkṛtāḥ 10,007.025c*0021_01 cārukuṇḍalinaś caiva tathā mukuṭadhāriṇaḥ 10,007.026a padmotpalāpīḍadharās tathā kumudadhāriṇaḥ 10,007.026c māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,007.027a śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ 10,007.027c bhuśuṇḍīpāśahastāś ca gadāhastāś ca bhārata 10,007.028a pṛṣṭheṣu baddheṣudhayaś citrabāṇā raṇotkaṭāḥ 10,007.028c sadhvajāḥ sapatākāś ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ 10,007.029a mahāpāśodyatakarās tathā laguḍapāṇayaḥ 10,007.029c sthūṇāhastāḥ khaḍgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ 10,007.029e mahāsarpāṅgadadharāś citrābharaṇadhāriṇaḥ 10,007.030a rajodhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbarasrajaḥ 10,007.030a*0022_01 karālākṣāḥ sakṛdbhāsvacchatavakrās tathaiva ca 10,007.030c nīlāṅgāḥ kamalāṅgāś ca muṇḍavaktrās tathaiva ca 10,007.031a bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃs te jharjharānakagomukhān 10,007.031c avādayan pāriṣadāḥ prahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ 10,007.032a gāyamānās tathaivānye nṛtyamānās tathāpare 10,007.032c laṅghayantaḥ plavantaś ca valgantaś ca mahābalāḥ 10,007.033a dhāvanto javanāś caṇḍāḥ pavanoddhūtamūrdhajāḥ 10,007.033c mattā iva mahānāgā vinadanto muhur muhuḥ 10,007.034a subhīmā ghorarūpāś ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 10,007.034c nānāvirāgavasanāś citramālyānulepanāḥ 10,007.035a ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarās tathā 10,007.035c hantāro dviṣatāṃ śūrāḥ prasahyāsahyavikramāḥ 10,007.036a pātāro 'sṛgvasādyānāṃ māṃsāntrakṛtabhojanāḥ 10,007.036c cūḍālāḥ karṇikālāś ca prakṛśāḥ piṭharodarāḥ 10,007.037a atihrasvātidīrghāś ca prabalāś cātibhairavāḥ 10,007.037c vikaṭāḥ kālalamboṣṭhā bṛhacchephāsthipiṇḍikāḥ 10,007.038a mahārhanānāmukuṭā muṇḍāś ca jaṭilāḥ pare 10,007.038c sārkendugrahanakṣatrāṃ dyāṃ kuryur ye mahītale 10,007.039a utsaheraṃś ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 10,007.039c ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bhrukuṭībhaṭāḥ 10,007.040a kāmakārakarāḥ siddhās trailokyasyeśvareśvarāḥ 10,007.040c nityānandapramuditā vāgīśā vītamatsarāḥ 10,007.041a prāpyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayam 10,007.041c yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavān karmabhir haraḥ 10,007.042a manovākkarmabhir bhaktair nityam ārādhitaś ca yaiḥ 10,007.042c manovākkarmabhir bhaktān pāti putrān ivaurasān 10,007.043a pibanto 'sṛgvasās tv anye kruddhā brahmadviṣāṃ sadā 10,007.043c caturviṃśātmakaṃ somaṃ ye pibanti ca nityadā 10,007.044a śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca 10,007.044c ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhavasāyujyam āgatāḥ 10,007.045a yair ātmabhūtair bhagavān pārvatyā ca maheśvaraḥ 10,007.045c saha bhūtagaṇān bhuṅkte bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 10,007.046a nānāvicitrahasitakṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ 10,007.046c saṃnādayantas te viśvam aśvatthāmānam abhyayuḥ 10,007.047a saṃstuvanto mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ 10,007.047c vivardhayiṣavo drauṇer mahimānaṃ mahātmanaḥ 10,007.048a jijñāsamānās tattejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ 10,007.048c bhīmograparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 10,007.048e ghorarūpāḥ samājagmur bhūtasaṃghāḥ samantataḥ 10,007.049a janayeyur bhayaṃ ye sma trailokyasyāpi darśanāt 10,007.049c tān prekṣamāṇo 'pi vyathāṃ na cakāra mahābalaḥ 10,007.050a atha drauṇir dhanuṣpāṇir baddhagodhāṅgulitravān 10,007.050c svayam evātmanātmānam upahāram upāharat 10,007.051a dhanūṃṣi samidhas tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ 10,007.051c havir ātmavataś cātmā tasmin bhārata karmaṇi 10,007.052a tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān 10,007.052c upahāraṃ mahāmanyur athātmānam upāharat 10,007.053a taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhir acyutam 10,007.053c abhiṣṭutya mahātmānam ity uvāca kṛtāñjaliḥ 10,007.054a imam ātmānam adyāhaṃ jātam āṅgirase kule 10,007.054c agnau juhomi bhagavan pratigṛhṇīṣva māṃ balim 10,007.055a bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā 10,007.055c asyām āpadi viśvātmann upākurmi tavāgrataḥ 10,007.056a tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai 10,007.056c guṇānāṃ hi pradhānānām ekatvaṃ tvayi tiṣṭhati 10,007.057a sarvabhūtāśaya vibho havirbhūtam upasthitam 10,007.057c pratigṛhāṇa māṃ deva yady aśakyāḥ pare mayā 10,007.058a ity uktvā drauṇir āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakām 10,007.058c saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmany upāviśat 10,007.059a tam ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havir upasthitam 10,007.059c abravīd bhagavān sākṣān mahādevo hasann iva 10,007.060a satyaśaucārjavatyāgais tapasā niyamena ca 10,007.060c kṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā 10,007.061a yathāvad aham ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 10,007.061c tasmād iṣṭatamaḥ kṛṣṇād anyo mama na vidyate 10,007.062a kurvatā tasya saṃmānaṃ tvāṃ ca jijñāsatā mayā 10,007.062c pāñcālāḥ sahasā guptā māyāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 10,007.063a kṛtas tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālān rakṣatā mayā 10,007.063c abhibhūtās tu kālena naiṣām adyāsti jīvitam 10,007.064a evam uktvā maheṣvāsaṃ bhagavān ātmanas tanum 10,007.064c āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgam uttamam 10,007.065a athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā 10,007.065c varṣmavāṃś cābhavad yuddhe devasṛṣṭena tejasā 10,007.066a tam adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravan 10,007.066c abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣād iveśvaram 10,007.066e*0023_01 .... .... yāntaṃ drauṇiṃ mahāratham 10,007.066e*0023_02 devadevaṃ haraṃ sthāṇuṃ 10,007.066e*0024_01 yaś cedaṃ paṭhate stotraṃ śrutvā bhaktisamanvitaḥ 10,007.066e*0024_02 sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati 10,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,008.001a tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe 10,008.001c kaccit kṛpaś ca bhojaś ca bhayārtau na nyavartatām 10,008.002a kaccin na vāritau kṣudrai rakṣibhir nopalakṣitau 10,008.002c asahyam iti vā matvā na nivṛttau mahārathau 10,008.003a kaccit pramathya śibiraṃ hatvā somakapāṇḍavān 10,008.003a*0025_01 kṛtā pratijñā saphalā kaccit saṃjaya sā niśi 10,008.003c duryodhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe 10,008.003c*0026_01 balair vā nihatau tau tu kaccin na patitau kṣitau 10,008.003c*0027_01 gatvā tiṣṭhaty asau drauṇiḥ kṛtvā karma suduṣkaram 10,008.003c*0027_02 dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ draupadyāś ca sutaiḥ kila 10,008.003c*0027_03 saṃchannā medinī suptair nihataiḥ pāṇḍusainikaiḥ 10,008.004a pāñcālair vā vinihatau kaccin nāsvapatāṃ kṣitau 10,008.004c kaccit tābhyāṃ kṛtaṃ karma tan mamācakṣva saṃjaya 10,008.005 saṃjaya uvāca 10,008.005a tasmin prayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani 10,008.005c kṛpaś ca kṛtavarmā ca śibiradvāry atiṣṭhatām 10,008.006a aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau 10,008.006c prahṛṣṭaḥ śanakai rājann idaṃ vacanam abravīt 10,008.007a yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane 10,008.007c kiṃ punar yodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ 10,008.008a ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat 10,008.008c yathā na kaś cid api me jīvan mucyeta mānavaḥ 10,008.008c*0028_01 tathā bhavadbhyāṃ kāryaṃ syād iti me niścitā matiḥ 10,008.009a ity uktvā prāviśad drauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat 10,008.009c advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayam ātmanaḥ 10,008.010a sa praviśya mahābāhur uddeśajñaś ca tasya ha 10,008.010a*0029_01 drauṇiḥ paramasaṃkruddhaḥ tejasā prajvalann iva 10,008.010a*0029_02 tataḥ paryacarat sarvaṃ saṃprasuptajanaṃ niśi 10,008.010c dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakair abhyupāgamat 10,008.011a te tu kṛtvā mahat karma śrāntāś ca balavad raṇe 10,008.011c prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ 10,008.012a atha praviśya tad veśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata 10,008.012c pāñcālyaṃ śayane drauṇir apaśyat suptam antikāt 10,008.013a kṣaumāvadāte mahati spardhyāstaraṇasaṃvṛte 10,008.013c mālyapravarasaṃyukte dhūpaiś cūrṇaiś ca vāsite 10,008.014a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdham akutobhayam 10,008.014c prābodhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate 10,008.015a sa buddhvā caraṇasparśam utthāya raṇadurmadaḥ 10,008.015c abhyajānad ameyātmā droṇaputraṃ mahāratham 10,008.016a tam utpatantaṃ śayanād aśvatthāmā mahābalaḥ 10,008.016c keśeṣv ālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahītale 10,008.017a sa balāt tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata 10,008.017c nidrayā caiva pāñcālyo nāśakac ceṣṭituṃ tadā 10,008.017c*0030_01 niṣpiṣya tu tato bhūmau pāñcālaṃ drauṇir ojasā 10,008.017c*0030_02 dhanuṣo jyāṃ vimucyāśu krūrabuddhir amarṣaṇaḥ 10,008.017c*0030_03 tasya kaṇṭhe 'tha baddhvā tāṃ tvaritaḥ krodhamūrchitaḥ 10,008.017c*0030_04 drauṇiḥ krūraṃ manaḥ kṛtvā pāñcālyam avadhīt tadā 10,008.018a tam ākramya tadā rājan kaṇṭhe corasi cobhayoḥ 10,008.018c nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāram amārayat 10,008.018c*0031_01 sa vāryamāṇas tarasā balād balavatā balī 10,008.019a tudan nakhais tu sa drauṇiṃ nātivyaktam udāharat 10,008.019c ācāryaputra śastreṇa jahi mā mā ciraṃ kṛthāḥ 10,008.019c*0032_01 evam uktvā tu vacanaṃ virarāma paraṃtapaḥ 10,008.019c*0032_02 sutaḥ pāñcālarājasya ākrānto balinā bhṛśam 10,008.019e tvatkṛte sukṛtāṃl lokān gaccheyaṃ dvipadāṃ vara 10,008.020a tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya drauṇir abravīt 10,008.020c ācāryaghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana 10,008.020c*0033_01 nṛśaṃsenātivṛttena tvayā me nihataḥ pitā 10,008.020c*0033_02 tasmāt tvam api vadhyas tu nṛśaṃsena nṛśaṃsakṛt 10,008.020e tasmāc chastreṇa nidhanaṃ na tvam arhasi durmate 10,008.021a evaṃ bruvāṇas taṃ vīraṃ siṃho mattam iva dvipam 10,008.021c marmasv abhyavadhīt kruddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ 10,008.022a tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani 10,008.022c abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ 10,008.023a te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tam atimānuṣavikramam 10,008.023c bhūtam eva vyavasyanto na sma pravyāharan bhayāt 10,008.024a taṃ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam 10,008.024c adhyatiṣṭhat sa tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam 10,008.025a sa tasya bhavanād rājan niṣkramyānādayan diśaḥ 10,008.025c rathena śibiraṃ prāyāj jighāṃsur dviṣato balī 10,008.026a apakrānte tatas tasmin droṇaputre mahārathe 10,008.026c saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ praṇedur yoṣitas tadā 10,008.027a rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 10,008.027c vyākrośan kṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata 10,008.028a tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ 10,008.028c kṣipraṃ ca samanahyanta kim etad iti cābruvan 10,008.029a striyas tu rājan vitrastā bhāradvājaṃ nirīkṣya tam 10,008.029c abruvan dīnakaṇṭhena kṣipram ādravateti vai 10,008.030a rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīmahe vayam 10,008.030c hatvā pāñcālarājaṃ yo ratham āruhya tiṣṭhati 10,008.031a tatas te yodhamukhyās taṃ sahasā paryavārayan 10,008.031c sa tān āpatataḥ sarvān rudrāstreṇa vyapothayat 10,008.032a dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃś caivāsya padānugān 10,008.032c apaśyac chayane suptam uttamaujasam antike 10,008.033a tam apy ākramya pādena kaṇṭhe corasi caujasā 10,008.033c tathaiva mārayām āsa vinardantam ariṃdamam 10,008.034a yudhāmanyus tu saṃprāpto mattvā taṃ rakṣasā hatam 10,008.034c gadām udyamya vegena hṛdi drauṇim atāḍayat 10,008.034c*0034_01 gadāprahārābhihato nākampad drauṇir āhave 10,008.035a tam abhidrutya jagrāha kṣitau cainam apātayat 10,008.035c visphurantaṃ ca paśuvat tathaivainam amārayat 10,008.036a tathā sa vīro hatvā taṃ tato 'nyān samupādravat 10,008.036c saṃsuptān eva rājendra tatra tatra mahārathān 10,008.036c*0035_01 pāñcālavīrān ākramya kruddho nyahanad antike 10,008.036e sphurato vepamānāṃś ca śamiteva paśūn makhe 10,008.037a tato nistriṃśam ādāya jaghānānyān pṛthagjanān 10,008.037c bhāgaśo vicaran mārgān asiyuddhaviśāradaḥ 10,008.038a tathaiva gulme saṃprekṣya śayānān madhyagaulmikān 10,008.038c śrāntān nyastāyudhān sarvān kṣaṇenaiva vyapothayat 10,008.039a yodhān aśvān dvipāṃś caiva prācchinat sa varāsinā 10,008.039c rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 10,008.040a visphuradbhiś ca tair drauṇir nistriṃśasyodyamena ca 10,008.040c ākṣepeṇa tathaivāses tridhā raktokṣito 'bhavat 10,008.041a tasya lohitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ 10,008.041c amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ 10,008.042a ye tv ajāgrata kauravya te 'pi śabdena mohitāḥ 10,008.042c nirīkṣyamāṇā anyonyaṃ drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ 10,008.043a tad rūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ 10,008.043c rākṣasaṃ manyamānās taṃ nayanāni nyamīlayan 10,008.044a sa ghorarūpo vyacarat kālavac chibire tataḥ 10,008.044c apaśyad draupadīputrān avaśiṣṭāṃś ca somakān 10,008.045a tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ 10,008.045c dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā viśāṃ pate 10,008.045e avākirañ śaravrātair bhāradvājam abhītavat 10,008.046a tatas tena ninādena saṃprabuddhāḥ prabhadrakāḥ 10,008.046c śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan 10,008.047a bhāradvājas tu tān dṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ 10,008.047c nanāda balavan nādaṃ jighāṃsus tān sudurjayān 10,008.048a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran 10,008.048c avaruhya rathopasthāt tvaramāṇo 'bhidudruve 10,008.049a sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge 10,008.049c khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam 10,008.049e draupadeyān abhidrutya khaḍgena vyacarad balī 10,008.050a tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṃ tam āhave 10,008.050c kukṣideśe 'vadhīd rājan sa hato nyapatad bhuvi 10,008.051a prāsena viddhvā drauṇiṃ tu sutasomaḥ pratāpavān 10,008.051c punaś cāsiṃ samudyamya droṇaputram upādravat 10,008.051c*0036_01 prāsaprahāraṃ tu tadā vigṛhya drauṇir āhave 10,008.052a sutasomasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ 10,008.052c punar abhyahanat pārśve sa bhinnahṛdayo 'patat 10,008.053a nākulis tu śatānīko rathacakreṇa vīryavān 10,008.053c dorbhyām utkṣipya vegena vakṣasy enam atāḍayat 10,008.054a atāḍayac chatānīkaṃ muktacakraṃ dvijas tu saḥ 10,008.054c sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato 'syāpāharac chiraḥ 10,008.055a śrutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayat 10,008.055c abhidrutya tato drauṇiṃ savye sa phalake bhṛśam 10,008.056a sa tu taṃ śrutakarmāṇam āsye jaghne varāsinā 10,008.056c sa hato nyapatad bhūmau vimūḍho vikṛtānanaḥ 10,008.057a tena śabdena vīras tu śrutakīrtir mahādhanuḥ 10,008.057c aśvatthāmānam āsādya śaravarṣair avākirat 10,008.057c*0037_01 śarair ācchāditas tena droṇaputro mahārathaḥ 10,008.057c*0037_02 adṛśyata mahārāja śvāviṭ śalalito yathā 10,008.058a tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ 10,008.058c sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyād bhrājamānam apāharat 10,008.059a tato bhīṣmanihantā taṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 10,008.059c ahanat sarvato vīraṃ nānāpraharaṇair balī 10,008.059e śilīmukhena cāpy enaṃ bhruvor madhye samārdayat 10,008.060a sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ 10,008.060c śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda so 'sinā 10,008.061a śikhaṇḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ 10,008.061c prabhadrakagaṇān sarvān abhidudrāva vegavān 10,008.061e yac ca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tac ca samādravat 10,008.062a drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdām api 10,008.062c cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ 10,008.063a anyān anyāṃś ca puruṣān abhisṛtyābhisṛtya ca 10,008.063c nyakṛntad asinā drauṇir asimārgaviśāradaḥ 10,008.064a kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām 10,008.064c raktāmbaradharām ekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīm 10,008.065a dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānām avasthitām 10,008.065c narāśvakuñjarān pāśair baddhvā ghoraiḥ pratasthuṣīm 10,008.065c*0038_01 tathaiva ca mahārāja nyastaśastrān mahārathān 10,008.065e harantīṃ vividhān pretān pāśabaddhān vimūrdhajān 10,008.066a svapne suptān nayantīṃ tāṃ rātriṣv anyāsu māriṣa 10,008.066c dadṛśur yodhamukhyās te ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā 10,008.067a yataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 10,008.067c tataḥ prabhṛti tāṃ kṛtyām apaśyan drauṇim eva ca 10,008.068a tāṃs tu daivahatān pūrvaṃ paścād drauṇir nyapātayat 10,008.068c trāsayan sarvabhūtāni vinadan bhairavān ravān 10,008.069a tad anusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikam 10,008.069c idaṃ tad ity amanyanta daivenopanipīḍitāḥ 10,008.070a tatas tena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ 10,008.070c śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,008.071a so 'cchinat kasya cit pādau jaghanaṃ caiva kasya cit 10,008.071c kāṃś cid bibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 10,008.072a atyugrapratipiṣṭaiś ca nadadbhiś ca bhṛśāturaiḥ 10,008.072c gajāśvamathitaiś cānyair mahī kīrṇābhavat prabho 10,008.073a krośatāṃ kim idaṃ ko 'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtam 10,008.073c evaṃ teṣāṃ tadā drauṇir antakaḥ samapadyata 10,008.074a apetaśastrasaṃnāhān saṃrabdhān pāṇḍusṛñjayān 10,008.074c prāhiṇon mṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ 10,008.075a tatas tacchastravitrastā utpatanto bhayāturāḥ 10,008.075c nidrāndhā naṣṭasaṃjñāś ca tatra tatra nililyire 10,008.076a ūrustambhagṛhītāś ca kaśmalābhihataujasaḥ 10,008.076c vinadanto bhṛśaṃ trastāḥ saṃnyapeṣan parasparam 10,008.077a tato rathaṃ punar drauṇir āsthito bhīmanisvanam 10,008.077c dhanuṣpāṇiḥ śarair anyān preṣayad vai yamakṣayam 10,008.078a punar utpatataḥ kāṃś cid dūrād api narottamān 10,008.078c śūrān saṃpatataś cānyān kālarātryai nyavedayat 10,008.079a tathaiva syandanāgreṇa pramathan sa vidhāvati 10,008.079c śaravarṣaiś ca vividhair avarṣac chātravāṃs tataḥ 10,008.080a punaś ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā 10,008.080c tena cākāśavarṇena tadācarata so 'sinā 10,008.081a tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇir āhavadurmadaḥ 10,008.081c vyakṣobhayata rājendra mahāhradam iva dvipaḥ 10,008.082a utpetus tena śabdena yodhā rājan vicetasaḥ 10,008.082c nidrārtāś ca bhayārtāś ca vyadhāvanta tatas tataḥ 10,008.082c*0039_01 vikrośaṃ cukruśuś cānye bahubaddhaṃ tatas tataḥ 10,008.083a visvaraṃ cukruśuś cānye bahvabaddhaṃ tathāvadan 10,008.083c na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca 10,008.084a vimuktakeśāś cāpy anye nābhyajānan parasparam 10,008.084c utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cit tatra tathābhraman 10,008.084e purīṣam asṛjan ke cit ke cin mūtraṃ prasusruvuḥ 10,008.085a bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā dvipāḥ 10,008.085c samaṃ paryapataṃś cānye kurvanto mahad ākulam 10,008.086a tatra ke cin narā bhītā vyalīyanta mahītale 10,008.086c tathaiva tān nipatitān apiṃṣan gajavājinaḥ 10,008.087a tasmiṃs tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha 10,008.087c tṛptāni vyanadann uccair mudā bharatasattama 10,008.088a sa śabdaḥ prerito rājan bhūtasaṃghair mudā yutaiḥ 10,008.088c apūrayad diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ 10,008.089a teṣām ārtasvaraṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ 10,008.089c muktāḥ paryapatan rājan mṛdnantaḥ śibire janam 10,008.090a tais tatra paridhāvadbhiś caraṇodīritaṃ rajaḥ 10,008.090c akaroc chibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ 10,008.091a tasmiṃs tamasi saṃjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ 10,008.091c nājānan pitaraḥ putrān bhrātṝn bhrātara eva ca 10,008.092a gajā gajān atikramya nirmanuṣyā hayā hayān 10,008.092c atāḍayaṃs tathābhañjaṃs tathāmṛdnaṃś ca bhārata 10,008.093a te bhagnāḥ prapatantaś ca nighnantaś ca parasparam 10,008.093c nyapātayanta ca parān pātayitvā tathāpiṣan 10,008.094a vicetasaḥ sanidrāś ca tamasā cāvṛtā narāḥ 10,008.094c jaghnuḥ svān eva tatrātha kālenābhipracoditāḥ 10,008.095a tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthās tathā gulmāṃś ca gaulmikāḥ 10,008.095c prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ 10,008.096a vipranaṣṭāś ca te 'nyonyaṃ nājānanta tadā vibho 10,008.096c krośantas tāta putreti daivopahatacetasaḥ 10,008.097a palāyatāṃ diśas teṣāṃ svān apy utsṛjya bāndhavān 10,008.097c gotranāmabhir anyonyam ākrandanta tato janāḥ 10,008.098a hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare 10,008.098c tān buddhvā raṇamatto 'sau droṇaputro vyapothayat 10,008.099a tatrāpare vadhyamānā muhur muhur acetasaḥ 10,008.099c śibirān niṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ 10,008.100a tāṃs tu niṣpatatas trastāñ śibirāñ jīvitaiṣiṇaḥ 10,008.100c kṛtavarmā kṛpaś caiva dvāradeśe nijaghnatuḥ 10,008.101a viśastrayantrakavacān muktakeśān kṛtāñjalīn 10,008.101c vepamānān kṣitau bhītān naiva kāṃś cid amuñcatām 10,008.102a nāmucyata tayoḥ kaś cin niṣkrāntaḥ śibirād bahiḥ 10,008.102c kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ 10,008.103a bhūyaś caiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam 10,008.103c triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam 10,008.104a tataḥ prakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ 10,008.104c aśvatthāmā mahārāja vyacarat kṛtahastavat 10,008.105a kāṃś cid āpatato vīrān aparāṃś ca pradhāvataḥ 10,008.105c vyayojayata khaḍgena prāṇair dvijavaro narān 10,008.106a kāṃś cid yodhān sa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavān 10,008.106c apātayad droṇasutaḥ saṃrabdhas tilakāṇḍavat 10,008.107a vinadadbhir bhṛśāyastair narāśvadviradottamaiḥ 10,008.107c patitair abhavat kīrṇā medinī bharatarṣabha 10,008.108a mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca 10,008.108c udatiṣṭhan kabandhāni bahūny utthāya cāpatan 10,008.109a sāyudhān sāṅgadān bāhūn nicakarta śirāṃsi ca 10,008.109c hastihastopamān ūrūn hastān pādāṃś ca bhārata 10,008.110a pṛṣṭhacchinnāñ śiraśchinnān pārśvacchinnāṃs tathāparān 10,008.110c samāsādyākarod drauṇiḥ kāṃś cic cāpi parāṅmukhān 10,008.111a madhyakāyān narān anyāṃś cicchedānyāṃś ca karṇataḥ 10,008.111c aṃsadeśe nihatyānyān kāye prāveśayac chiraḥ 10,008.112a evaṃ vicaratas tasya nighnataḥ subahūn narān 10,008.112c tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā 10,008.113a kiṃ cit prāṇaiś ca puruṣair hataiś cānyaiḥ sahasraśaḥ 10,008.113c bahunā ca gajāśvena bhūr abhūd bhīmadarśanā 10,008.114a yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe 10,008.114c kruddhena droṇaputreṇa saṃchinnāḥ prāpatan bhuvi 10,008.115a mātṝr anye pitṝn anye bhrātṝn anye vicukruśuḥ 10,008.115c ke cid ūcur na tat kruddhair dhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe 10,008.116a yat kṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ 10,008.116c asāṃnidhyād dhi pārthānām idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtam 10,008.117a na devāsuragandharvair na yakṣair na ca rākṣasaiḥ 10,008.117c śakyo vijetuṃ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ 10,008.118a brahmaṇyaḥ satyavāg dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ 10,008.118c na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim 10,008.118e dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanaṃjayaḥ 10,008.119a tad idaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ 10,008.119c iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ 10,008.120a stanatāṃ ca manuṣyāṇām apareṣāṃ ca kūjatām 10,008.120c tato muhūrtāt prāśāmyat sa śabdas tumulo mahān 10,008.121a śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa 10,008.121c tad rajas tumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata 10,008.122a saṃveṣṭamānān udvignān nirutsāhān sahasraśaḥ 10,008.122c nyapātayan narān kruddhaḥ paśūn paśupatir yathā 10,008.123a anyonyaṃ saṃpariṣvajya śayānān dravato 'parān 10,008.123c saṃlīnān yudhyamānāṃś ca sarvān drauṇir apothayat 10,008.124a dahyamānā hutāśena vadhyamānāś ca tena te 10,008.124c parasparaṃ tadā yodhā anayan yamasādanam 10,008.125a tasyā rajanyās tv ardhena pāṇḍavānāṃ mahad balam 10,008.125c gamayām āsa rājendra drauṇir yamaniveśanam 10,008.126a niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrir harṣavardhinī 10,008.126c āsīn naragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam 10,008.127a tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāś ca pṛthagvidhāḥ 10,008.127c khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca 10,008.128a karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ 10,008.128c jaṭilā dīrghasakthāś ca pañcapādā mahodarāḥ 10,008.129a paścād aṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ 10,008.129c ghaṭajānavo 'tihrasvāś ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ 10,008.130a saputradārāḥ sukrūrā durdarśanasunirghṛṇāḥ 10,008.130c vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām 10,008.131a pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyan gaṇaśo 'pare 10,008.131c idaṃ varam idaṃ medhyam idaṃ svādv iti cābruvan 10,008.132a medomajjāsthiraktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ 10,008.132c paramāṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ 10,008.133a vasāṃ cāpy apare pītvā paryadhāvan vikukṣilāḥ 10,008.133c nānāvaktrās tathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ 10,008.134a ayutāni ca tatrāsan prayutāny arbudāni ca 10,008.134c rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krūrakarmaṇām 10,008.135a muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmin mahati vaiśase 10,008.135c sametāni bahūny āsan bhūtāni ca janādhipa 10,008.136a pratyūṣakāle śibirāt pratigantum iyeṣa saḥ 10,008.136c nṛśoṇitāvasiktasya drauṇer āsīd asitsaruḥ 10,008.136e pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho 10,008.137a sa niḥśeṣān arīn kṛtvā virarāja janakṣaye 10,008.137c yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ 10,008.138a yathāpratijñaṃ tat karma kṛtvā drauṇāyaniḥ prabho 10,008.138c durgamāṃ padavīṃ kṛtvā pitur āsīd gatajvaraḥ 10,008.139a yathaiva saṃsuptajane śibire prāviśan niśi 10,008.139c tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ 10,008.140a niṣkramya śibirāt tasmāt tābhyāṃ saṃgamya vīryavān 10,008.140c ācakhyau karma tat sarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayan vibho 10,008.141a tāv apy ācakhyatus tasmai priyaṃ priyakarau tadā 10,008.141c pāñcālān sṛñjayāṃś caiva vinikṛttān sahasraśaḥ 10,008.141e prītyā coccair udakrośaṃs tathaivāsphoṭayaṃs talān 10,008.142a evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye 10,008.142c prasuptānāṃ pramattānām āsīt subhṛśadāruṇā 10,008.143a asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ 10,008.143c tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayam 10,008.144 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,008.144a prāg eva sumahat karma drauṇir etan mahārathaḥ 10,008.144c nākarod īdṛśaṃ kasmān matputravijaye dhṛtaḥ 10,008.145a atha kasmād dhate kṣatre karmedaṃ kṛtavān asau 10,008.145c droṇaputro maheṣvāsas tan me śaṃsitum arhasi 10,008.146 saṃjaya uvāca 10,008.146a teṣāṃ nūnaṃ bhayān nāsau kṛtavān kurunandana 10,008.146c asāṃnidhyād dhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ 10,008.147a sātyakeś cāpi karmedaṃ droṇaputreṇa sādhitam 10,008.147c na hi teṣāṃ samakṣaṃ tān hanyād api marutpatiḥ 10,008.148a etad īdṛśakaṃ vṛttaṃ rājan suptajane vibho 10,008.148c tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam 10,008.148e diṣṭyā diṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocur mahārathāḥ 10,008.149a paryaṣvajat tato drauṇis tābhyāṃ ca pratinanditaḥ 10,008.149c idaṃ harṣāc ca sumahad ādade vākyam uttamam 10,008.150a pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāś ca sarvaśaḥ 10,008.150c somakā matsyaśeṣāś ca sarve vinihatā mayā 10,008.151a idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāma tatraiva māciram 10,008.151c yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam 10,009.001 saṃjaya uvāca 10,009.001a te hatvā sarvapāñcālān draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 10,009.001c agacchan sahitās tatra yatra duryodhano hataḥ 10,009.002a gatvā cainam apaśyaṃs te kiṃ cit prāṇaṃ narādhipam 10,009.002c tato rathebhyaḥ praskandya parivavrus tavātmajam 10,009.003a taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇam acetasam 10,009.003c vamantaṃ rudhiraṃ vaktrād apaśyan vasudhātale 10,009.004a vṛtaṃ samantād bahubhiḥ śvāpadair ghoradarśanaiḥ 10,009.004c śālāvṛkagaṇaiś caiva bhakṣayiṣyadbhir antikāt 10,009.005a nivārayantaṃ kṛcchrāt tāñ śvāpadān saṃcikhādiṣūn 10,009.005c viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanam 10,009.006a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau svarudhirokṣitam 10,009.006c hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan 10,009.006e aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,009.007a tais tribhiḥ śoṇitādigdhair niḥśvasadbhir mahārathaiḥ 10,009.007c śuśubhe saṃvṛto rājā vedī tribhir ivāgnibhiḥ 10,009.008a te taṃ śayānaṃ saṃprekṣya rājānam atathocitam 10,009.008a*0040_01 duḥkhād aśrūṇy amuñcanta niḥśvāsaparamā nṛpaḥ 10,009.008c aviṣahyena duḥkhena tatas te rurudus trayaḥ 10,009.009a tatas te rudhiraṃ hastair mukhān nirmṛjya tasya ha 10,009.009c raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayan 10,009.010 kṛpa uvāca 10,009.010a na daivasyātibhāro 'sti yad ayaṃ rudhirokṣitaḥ 10,009.010c ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ 10,009.011a paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām 10,009.011c gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi 10,009.012a iyam enaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe 10,009.012c svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam 10,009.013a paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām 10,009.013c śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ prītimatīm iva 10,009.014a yo vai mūrdhāvasiktānām agre yātaḥ paraṃtapaḥ 10,009.014c sa hato grasate pāṃsūn paśya kālasya paryayam 10,009.015a yenājau nihatā bhūmāv aśerata purā dviṣaḥ 10,009.015c sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parair ayam 10,009.016a bhayān namanti rājāno yasya sma śatasaṃghaśaḥ 10,009.016c sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ 10,009.017a upāsata nṛpāḥ pūrvam arthahetor yam īśvaram 10,009.017c dhik sadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam 10,009.017c*0041_01 tam upāsyanty araṇye 'dya mṛgagomāyavaḥ sma ha 10,009.017c*0042_01 upāsate ca taṃ hy adya kravyādā māṃsahetavaḥ 10,009.017c*0043_01 tam upāsanta kauravyaṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 10,009.018 saṃjaya uvāca 10,009.018a taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama 10,009.018c aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat 10,009.019a āhus tvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām 10,009.019c dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha 10,009.020a kathaṃ vivaram adrākṣīd bhīmasenas tavānagha 10,009.020c balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavān nṛpa 10,009.021a kālo nūnaṃ mahārāja loke 'smin balavattaraḥ 10,009.021c paśyāmo nihataṃ tvāṃ ced bhīmasenena saṃyuge 10,009.022a kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ 10,009.022c nikṛtyā hatavān mando nūnaṃ kālo duratyayaḥ 10,009.023a dharmayuddhe hy adharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe 10,009.023c gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava 10,009.024a adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ 10,009.024c yad upekṣitavān kṣudro dhik tam astu yudhiṣṭhiram 10,009.024c*0044_01 dhig astu tasya pāpasya mithyā dharmiṣṭhavādinaḥ 10,009.024c*0044_02 idaṃ pāpaṃ bhīmasenaḥ kṛtavāñ chadmanā ca yat 10,009.025a yuddheṣv apavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram 10,009.025c yāvat sthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hy asi pātitaḥ 10,009.026a nanu rāmo 'bravīd rājaṃs tvāṃ sadā yadunandanaḥ 10,009.026c duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān 10,009.027a ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājan saṃsatsu bhārata 10,009.027c suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho 10,009.028a yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ 10,009.028c hatasyābhimukhasyājau prāptas tvam asi tāṃ gatim 10,009.029a duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ puruṣarṣabha 10,009.029c hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te 10,009.029c*0045_01 yāv anāthau kṛtau vīra tvayā nāthena vadhyatā 10,009.029e bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām 10,009.030a dhig astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyam arjunaṃ cāpi durmatim 10,009.030c dharmajñamāninau yau tvāṃ vadhyamānam upekṣatām 10,009.031a pāṇḍavāś cāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipān 10,009.031c kathaṃ duryodhano 'smābhir hata ity anapatrapāḥ 10,009.032a dhanyas tvam asi gāndhāre yas tvam āyodhane hataḥ 10,009.032c prayāto 'bhimukhaḥ śatrūn dharmeṇa puruṣarṣabha 10,009.033a hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā 10,009.033c prajñācakṣuś ca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ pratipatsyate 10,009.034a dhig astu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham 10,009.034c ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam 10,009.035a dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam 10,009.035c yad vayaṃ nānugacchāmas tvāṃ dhig asmān narādhamān 10,009.036a kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituś ca me 10,009.036c sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca 10,009.037a bhavatprasādād asmābhiḥ samitraiḥ sahabāndhavaiḥ 10,009.037c avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ 10,009.038a kutaś cāpīdṛśaṃ sārtham upalapsyāmahe vayam 10,009.038c yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān 10,009.039a vayam eva trayo rājan gacchantaṃ paramāṃ gatim 10,009.039c yad vai tvāṃ nānugacchāmas tena tapsyāmahe vayam 10,009.040a tvatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te 10,009.040c kiṃ nāma tad bhavet karma yena tvānuvrajema vai 10,009.041a duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīm imām 10,009.041c hīnānāṃ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham 10,009.042a gatvaitāṃs tu mahārāja sametya tvaṃ mahārathān 10,009.042c yathāśreṣṭhaṃ yathājyeṣṭhaṃ pūjayer vacanān mama 10,009.043a ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām 10,009.043c hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa 10,009.044a pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham 10,009.044c saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca 10,009.045a tathā pūrvagatān anyān svargaṃ pārthivasattamān 10,009.045c asmad vākyāt pariṣvajya pṛcchethās tvam anāmayam 10,009.046a ity evam uktvā rājānaṃ bhagnasaktham acetasam 10,009.046c aśvatthāmā samudvīkṣya punar vacanam abravīt 10,009.047a duryodhana jīvasi ced vācaṃ śrotrasukhāṃ śṛṇu 10,009.047c sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās trayo vayam 10,009.048a te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ 10,009.048c ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatas tathā 10,009.049a draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ 10,009.049c pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata 10,009.050a kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ 10,009.050c sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam 10,009.051a mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumno mahīpate 10,009.051c praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ 10,009.052a duryodhanas tu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām 10,009.052c pratilabhya punaś ceta idaṃ vacanam abravīt 10,009.053a na me 'karot tad gāṅgeyo na karṇo na ca te pitā 10,009.053c yat tvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam 10,009.054a sa cet senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā 10,009.054c tena manye maghavatā samam ātmānam adya vai 10,009.055a svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ 10,009.055c ity evam uktvā tūṣṇīṃ sa kururājo mahāmanāḥ 10,009.055c*0046_01 samutsṛṣṭeṣu vidhinā prāṇeṣu gaganaṃ gate 10,009.055c*0046_02 vidyuttejaḥsamaḥ prāyāt kṛpādyāḥ kautukānvitāḥ 10,009.055c*0047_01 ākrāmata divaṃ puṇyāṃ śarīraṃ kṣitim āviśat 10,009.055c*0047_02 evaṃ te nidhanaṃ yātaḥ putro duryodhano nṛpa 10,009.055c*0047_03 agre yātvā raṇe śūraḥ paścād vinihataḥ paraiḥ 10,009.055e prāṇān udasṛjad vīraḥ suhṛdāṃ śokam ādadhat 10,009.056a tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpam 10,009.056a*0048_01 vimānasaṃstham ākāśe dadṛśus te suyodhanam 10,009.056a*0048_02 aindrair gaṇaiḥ parivṛtaṃ divyamālyānulepanam 10,009.056a*0048_03 sādhu sādhv iti bhāṣantaṃ kṛpādīnāṃ punaḥ punaḥ 10,009.056c punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakān āruruhū rathān 10,009.057a ity evaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ giram 10,009.057c pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṃ nagaraṃ prati 10,009.057c*0049_01 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 10,009.057c*0049_02 ghoro viśasano raudro rājan durmantrite tava 10,009.058a tava putre gate svargaṃ śokārtasya mamānagha 10,009.058c ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ tad divyadarśitvam adya vai 10,009.059 vaiśaṃpāyana uvāca 10,009.059a iti śrutvā sa nṛpatiḥ putrajñātivadhaṃ tadā 10,009.059c niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tataś cintāparo 'bhavat 10,010.000*0050_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 10,010.000*0050_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 10,010.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,010.001a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ 10,010.001c śaśaṃsa dharmarājāya sauptike kadanaṃ kṛtam 10,010.002a draupadeyā mahārāja drupadasyātmajaiḥ saha 10,010.002c pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake 10,010.003a kṛtavarmaṇā nṛśaṃsena gautamena kṛpeṇa ca 10,010.003c aśvatthāmnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi 10,010.004a etair naragajāśvānāṃ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ 10,010.004c sahasrāṇi nikṛntadbhir niḥśeṣaṃ te balaṃ kṛtam 10,010.004c*0051_01 vighuṣṭanānāvihagaphalabhārānatasya ha 10,010.005a chidyamānasya mahato vanasyeva paraśvadhaiḥ 10,010.005c śuśruve sumahāñ śabdo balasya tava bhārata 10,010.006a aham eko 'vaśiṣṭas tu tasmāt sainyān mahīpate 10,010.006c muktaḥ kathaṃ cid dharmātman vyagrasya kṛtavarmaṇaḥ 10,010.007a tac chrutvā vākyam aśivaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 10,010.007c papāta mahyāṃ durdharṣaḥ putraśokasamanvitaḥ 10,010.008a taṃ patantam abhikramya parijagrāha sātyakiḥ 10,010.008c bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 10,010.009a labdhacetās tu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā 10,010.009c jitvā śatrūñ jitaḥ paścāt paryadevayad āturaḥ 10,010.010a durvidā gatir arthānām api ye divyacakṣuṣaḥ 10,010.010c jīyamānā jayanty anye jayamānā vayaṃ jitāḥ 10,010.011a hatvā bhrātṝn vayasyāṃś ca pitṝn putrān suhṛdgaṇān 10,010.011c bandhūn amātyān pautrāṃś ca jitvā sarvāñ jitā vayam 10,010.012a anartho hy arthasaṃkāśas tathārtho 'narthadarśanaḥ 10,010.012c jayo 'yam ajayākāro jayas tasmāt parājayaḥ 10,010.013a yaṃ jitvā tapyate paścād āpanna iva durmatiḥ 10,010.013c kathaṃ manyeta vijayaṃ tato jitataraḥ paraiḥ 10,010.014a yeṣām arthāya pāpasya dhig jayasya suhṛdvadhe 10,010.014c nirjitair apramattair hi vijitā jitakāśinaḥ 10,010.015a karṇinālīkadaṃṣṭrasya khaḍgajihvasya saṃyuge 10,010.015c cāpavyāttasya raudrasya jyātalasvananādinaḥ 10,010.016a kruddhasya narasiṃhasya saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 10,010.016c ye vyamucyanta karṇasya pramādāt ta ime hatāḥ 10,010.017a rathahradaṃ śaravarṣormimantaṃ; ratnācitaṃ vāhanarājiyuktam 10,010.017c śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakraṃ; śarāsanāvartamaheṣuphenam 10,010.018a saṃgrāmacandrodayavegavelaṃ; droṇārṇavaṃ jyātalanemighoṣam 10,010.018c ye terur uccāvacaśastranaubhis; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt 10,010.019a na hi pramādāt paramo 'sti kaś cid; vadho narāṇām iha jīvaloke 10,010.019c pramattam arthā hi naraṃ samantāt; tyajanty anarthāś ca samāviśanti 10,010.020a dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṃ; śarārciṣaṃ kopamahāsamīram 10,010.020c mahādhanurjyātalanemighoṣaṃ; tanutranānāvidhaśastrahomam 10,010.021a mahācamūkakṣavarābhipannaṃ; mahāhave bhīṣmamahādavāgnim 10,010.021c ye sehur āttāyataśastravegaṃ; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt 10,010.022a na hi pramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śrīr vipulaṃ yaśo vā 10,010.022c paśyāpramādena nihatya śatrūn; sarvān mahendraṃ sukham edhamānam 10,010.023a indropamān pārthivaputrapautrān; paśyāviśeṣeṇa hatān pramādāt 10,010.023c tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ; sannāḥ kunadyām iva helamānāḥ 10,010.023e amarṣitair ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ 10,010.024a kṛṣṇāṃ nu śocāmi kathaṃ na sādhvīṃ; śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti 10,010.024c bhrātṝṃś ca putrāṃś ca hatān niśamya; pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddham 10,010.024e dhruvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ; sā śeṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ 10,010.025a tac chokajaṃ duḥkham apārayantī; kathaṃ bhaviṣyaty ucitā sukhānām 10,010.025c putrakṣayabhrātṛvadhapraṇunnā; pradahyamāneva hutāśanena 10,010.026a ity evam ārtaḥ paridevayan sa; rājā kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe 10,010.026c gacchānayainām iha mandabhāgyāṃ; samātṛpakṣām iti rājaputrīm 10,010.027a mādrīsutas tat parigṛhya vākyaṃ; dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ 10,010.027c yayau rathenālayam āśu devyāḥ; pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ 10,010.028a prasthāpya mādrīsutam ājamīḍhaḥ; śokārditas taiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ 10,010.028c rorūyamāṇaḥ prayayau sutānām; āyodhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇam 10,010.029a sa tat praviśyāśivam ugrarūpaṃ; dadarśa putrān suhṛdaḥ sakhīṃś ca 10,010.029c bhūmau śayānān rudhirārdragātrān; vibhinnabhagnāpahṛtottamāṅgān 10,010.030a sa tāṃs tu dṛṣṭvā bhṛśam ārtarūpo; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 10,010.030c uccaiḥ pracukrośa ca kauravāgryaḥ; papāta corvyāṃ sagaṇo visaṃjñaḥ 10,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,011.001a sa dṛṣṭvā nihatān saṃkhye putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā 10,011.001c mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya 10,011.002a tatas tasya mahāñ śokaḥ prādurāsīn mahātmanaḥ 10,011.002c smarataḥ putrapautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ha 10,011.003a tam aśruparipūrṇākṣaṃ vepamānam acetasam 10,011.003c suhṛdo bhṛśasaṃvignāḥ sāntvayāṃ cakrire tadā 10,011.003c*0052_01 kṛtvā tu vidhivat teṣāṃ putrāṇām amitaujasām 10,011.003c*0052_02 pretakāryāṇi sarveṣāṃ babhūva bhṛśaduḥkhitaḥ 10,011.004a tatas tasmin kṣaṇe kālye rathenādityavarcasā 10,011.004a*0053_01 tasmin muhūrte javanair vājibhir hemamālibhiḥ 10,011.004c nakulaḥ kṛṣṇayā sārdham upāyāt paramārtayā 10,011.005a upaplavyagatā sā tu śrutvā sumahad apriyam 10,011.005c tadā vināśaṃ putrāṇāṃ sarveṣāṃ vyathitābhavat 10,011.006a kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā 10,011.006c kṛṣṇā rājānam āsādya śokārtā nyapatad bhuvi 10,011.007a babhūva vadanaṃ tasyāḥ sahasā śokakarśitam 10,011.007c phullapadmapalāśākṣyās tamodhvasta ivāṃśumān 10,011.008a tatas tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ 10,011.008c bāhubhyāṃ parijagrāha samupetya vṛkodaraḥ 10,011.009a sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī 10,011.009c rudatī pāṇḍavaṃ kṛṣṇā sahabhrātaram abravīt 10,011.010a diṣṭyā rājaṃs tvam adyemām akhilāṃ bhokṣyase mahīm 10,011.010c ātmajān kṣatradharmeṇa saṃpradāya yamāya vai 10,011.011a diṣṭyā tvaṃ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminam 10,011.011b@001_0001 rājan rājyaṃ pradāya tvam anujānāṃ mayā saha 10,011.011b@001_0002 vanaṃ vraja parityajya kaṣṭāṃ rājyaspṛhāṃ vibho 10,011.011b@001_0003 evaṃvidhaṃ phalaṃ kaṣṭaṃ rājyasya kaṭukodayam 10,011.011b@001_0004 yatra jñātivadhaṃ kṛtvā rājyena sukham īpsyate 10,011.011b@001_0005 yadartham iṣyate rājyaṃ bhogāś cārthā dhanāni ca 10,011.011b@001_0006 drauṇirūpeṇa daivena hatāḥ paśuvad eva te 10,011.011b@001_0007 nūnaṃ vajreṇa ghaṭitaṃ hṛdayaṃ tava pārthiva 10,011.011b@001_0008 tathā hi mandabhāgyāyā mama duḥkhāni sarvadā 10,011.011b@001_0009 paśyantyā lokanāthebhyo bhartṛbhyaḥ surasaṃmite 10,011.011b@001_0010 smṛtvā teṣāṃ sukhaṃ cādya yauvanaṃ ca narādhipa 10,011.011b@001_0011 ceṣṭāś ca vividhās teṣāṃ vayaḥkālānurūpikāḥ 10,011.011b@001_0012 kathaṃ śakṣyasi rājendra muhūrtam api jīvitum 10,011.011b@001_0013 bhrātaro mama rājendra bhṛtyā iva vaśe tava 10,011.011b@001_0014 tān apaśyan kathaṃ rājan bhaviṣyasi vicintya vai 10,011.011b@001_0015 katham āsthāya kāle tvaṃ ratiṃ prāpsyasi pārthiva 10,011.011b@001_0016 putrapautrair vihīno hi śyālair bandhubhir eva ca 10,011.011b@001_0017 bāndhavaiḥ kṛtakṛtyaiś ca suhṛdbhir jñātibhis tathā 10,011.011b@001_0018 atha vā rājyalabdhastho bhogecchaḥ kṛpaṇo 'si cet 10,011.011b@001_0019 kāmaṃ te 'stu yathājoṣam ahaṃ tyakṣyāmi jīvitam 10,011.011b@001_0020 citāṃ kuruta me kṣipraṃ pravekṣyāmi hutāśanam 10,011.011b@001_0021 na kariṣyatha me jātu vacanaṃ hy etad eva hi 10,011.011b@001_0022 viṣeṇa rajjvā pātena parityakṣyāmi jīvitam 10,011.011b@001_0023 tasya pāpakṛto drauṇer jīvato jīvitaṃ na me 10,011.011b@001_0024 nimeṣam api ca sthātuṃ kathaṃ yuktaṃ nareśvara 10,011.011b@001_0025 ihaiva prāyam āsiṣye darbhān saṃstara vā śubhe 10,011.011b@001_0026 vajrapātopamaṃ duḥkhaṃ sāhaṃ śakṣye kathaṃ tv aham 10,011.011b@001_0027 hā heti paridevantyāḥ smṛtvā putrāṃs tathāgatān 10,011.011b@001_0028 maraṇaṃ sarvathā śreṣṭhaṃ na tu me jīvitaṃ kṣamam 10,011.011b@001_0029 yena me niśi suptasya bhrātṛvargasya pārthiva 10,011.011b@001_0030 jīvitaṃ dū[hṛ]tam eveha paśūnām iva tasya tu 10,011.011b@001_0031 jīvato jīvituṃ nāhaṃ dhārayiṣye muhūrtakam 10,011.011b@001_0032 eṣā tyajāmy ahaṃ prāya āsthāyedaṃ tavāgrataḥ 10,011.011c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na smariṣyasi 10,011.012a ātmajāṃs tena dharmeṇa śrutvā śūrān nipātitān 10,011.012c upaplavye mayā sārdhaṃ diṣṭyā tvaṃ na smariṣyasi 10,011.013a prasuptānāṃ vadhaṃ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā 10,011.013c śokas tapati māṃ pārtha hutāśana ivāśayam 10,011.014a tasya pāpakṛto drauṇer na ced adya tvayā mṛdhe 10,011.014c hriyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam 10,011.015a ihaiva prāyam āsiṣye tan nibodhata pāṇḍavāḥ 10,011.015c na cet phalam avāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ 10,011.016a evam uktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat 10,011.016c yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī 10,011.017a dṛṣṭvopaviṣṭāṃ rājarṣiḥ pāṇḍavo mahiṣīṃ priyām 10,011.017c pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṃ cārudarśanām 10,011.018a dharmyaṃ dharmeṇa dharmajñe prāptās te nidhanaṃ śubhe 10,011.018c putrās te bhrātaraś caiva tān na śocitum arhasi 10,011.018c*0054_01 taṃ śrutvāgatamanyutatkampamānābhyapadyata(sic) 10,011.019a droṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṃ dūram ito gataḥ 10,011.019c tasya tvaṃ pātanaṃ saṃkhye kathaṃ jñāsyasi śobhane 10,011.020 draupady uvāca 10,011.020a droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ 10,011.020c nihatya saṃkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇim āhṛtam 10,011.020e rājañ śirasi taṃ kṛtvā jīveyam iti me matiḥ 10,011.021 vaiśaṃpāyana uvāca 10,011.021a ity uktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā 10,011.021c bhīmasenam athābhyetya kupitā vākyam abravīt 10,011.022a trātum arhasi māṃ bhīma kṣatradharmam anusmaran 10,011.022c jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ maghavān iva 10,011.022e na hi te vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana 10,011.023a śrutaṃ tat sarvalokeṣu paramavyasane yathā 10,011.023c dvīpo 'bhūs tvaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate 10,011.023e hiḍimbadarśane caiva tathā tvam abhavo gatiḥ 10,011.024a tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditām 10,011.024c mām apy uddhṛtavān kṛcchrāt paulomīṃ maghavān iva 10,011.025a yathaitāny akṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā 10,011.025c tathā drauṇim amitraghna vinihatya sukhī bhava 10,011.025c*0055_01 visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇam aśvāṃś ca nodayan 10,011.025c*0055_02 taṃ pāpaṃ puruṣavyāghra vinihatya sukhī bhava 10,011.026a tasyā bahuvidhaṃ duḥkhān niśamya paridevitam 10,011.026c nāmarṣayata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 10,011.027a sa kāñcanavicitrāṅgam āruroha mahāratham 10,011.027c ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ 10,011.028a nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā droṇaputravadhe vṛtaḥ 10,011.028c visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇam aśvān acodayat 10,011.029a te hayāḥ puruṣavyāghra coditā vātaraṃhasaḥ 10,011.029c vegena tvaritā jagmur harayaḥ śīghragāminaḥ 10,011.030a śibirāt svād gṛhītvā sa rathasya padam acyutaḥ 10,011.030c droṇaputrarathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavān 10,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,012.001a tasmin prayāte durdharṣe yadūnām ṛṣabhas tataḥ 10,012.001c abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 10,012.002a eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokam apārayan 10,012.002c jighāṃsur drauṇim ākrande yāti bhārata bhārataḥ 10,012.003a bhīmaḥ priyas te sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha 10,012.003c taṃ kṛcchragatam adya tvaṃ kasmān nābhyavapadyase 10,012.003c*0056_01 syās tu me paramaṃ guhyaṃ śrutvā ca kriyatāṃ punaḥ 10,012.003c*0057_01 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ bhīmasenaṃ mahābalam 10,012.003c*0057_02 droṇaputravadhaprepsuṃ kasmān nābhyavapatsyase 10,012.003c*0057_03 sa hi krodhaparītātmā śāṃkaraṃ vapur āsthitaḥ 10,012.003c*0057_04 avadhyaḥ sarvalokānāṃ drauṇiḥ paramakopanaḥ 10,012.003c*0057_05 krodhena paramāviṣṭaṃ bhīmaṃ putravadhārditam 10,012.003c*0057_06 dṛṣṭamātreṇa taṃ śūro vadhiṣyati mahāstravit 10,012.003c*0057_07 sa śūraḥ sa ca vikrāntaḥ samanyur nāśayiṣyati 10,012.003c*0057_08 tasmād bhīmaṃ mahārāja prayāma bharatarṣabha 10,012.004a yat tad ācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṃjayaḥ 10,012.004c astraṃ brahmaśiro nāma dahed yat pṛthivīm api 10,012.005a tan mahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 10,012.005c pratyapādayad ācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 10,012.006a tatputro 'syaivam evainam anvayācad amarṣaṇaḥ 10,012.006a*0058_01 athārjunasya saṃprāptaṃ dṛṣṭvā brahmaśiras tathā 10,012.006a*0058_02 tam uvāca svapitaram aśvatthāmā mahābalaḥ 10,012.006a*0058_03 krodhena mahatāviṣṭo dṛṣṭvā snehaviparyayam 10,012.006a*0058_04 putro 'haṃ guṇavāṃs tāta kimarthaṃ me na dattavān 10,012.006a*0058_05 brahmāstraṃ sarahasyaṃ ca arjunāyopapāditam 10,012.006a*0058_06 taṃ kruddham iti sa jñātvā putrasnehāc ca bhārata 10,012.006c tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva 10,012.007a viditaṃ cāpalaṃ hy āsīd ātmajasya mahātmanaḥ 10,012.007a*0059_01 kruddharūpasya śūrasya vīrasyāpy atyamarṣiṇaḥ 10,012.007c sarvadharmavid ācāryo nānviṣat satataṃ sutam 10,012.008a paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe 10,012.008c idam astraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 10,012.009a ity uktavān guruḥ putraṃ droṇaḥ paścād athoktavān 10,012.009c na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha 10,012.010a sa tad ājñāya duṣṭātmā pitur vacanam apriyam 10,012.010c nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocan paryapatan mahīm 10,012.011a tatas tadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata 10,012.011c avasad dvārakām etya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ 10,012.012a sa kadā cit samudrānte vasan drāravatīm anu 10,012.012c eka ekaṃ samāgamya mām uvāca hasann iva 10,012.013a yat tad ugraṃ tapaḥ kṛṣṇa caran satyaparākramaḥ 10,012.013c agastyād bhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā 10,012.014a astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam 10,012.014c tad adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā 10,012.015a asmattas tad upādāya divyam astraṃ yadūttama 10,012.015c mamāpy astraṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe 10,012.016a sa rājan prīyamāṇena mayāpy uktaḥ kṛtāñjaliḥ 10,012.016c yācamānaḥ prayatnena matto 'straṃ bharatarṣabha 10,012.017a devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ 10,012.017c na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ 10,012.018a idaṃ dhanur iyaṃ śaktir idaṃ cakram iyaṃ gadā 10,012.018c yad yad icchasi ced astraṃ mattas tat tad dadāni te 10,012.019a yac chaknoṣi samudyantuṃ prayoktum api vā raṇe 10,012.019c tad gṛhāṇa vināstreṇa yan me dātum abhīpsasi 10,012.020a sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābham ayasmayam 10,012.020c vavre cakraṃ mahābāho spardhamāno mayā saha 10,012.021a gṛhāṇa cakram ity ukto mayā tu tadanantaram 10,012.021c jagrāhopetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā 10,012.021e na caitad aśakat sthānāt saṃcālayitum acyuta 10,012.022a atha tad dakṣiṇenāpi grahītum upacakrame 10,012.022c sarvayatnena tenāpi gṛhṇann etad akalpayat 10,012.023a tataḥ sarvabalenāpi yac caitan na śaśāka saḥ 10,012.023c uddhartuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ 10,012.023e kṛtvā yatnaṃ paraṃ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata 10,012.024a nivṛttam atha taṃ tasmād abhiprāyād vicetasam 10,012.024c aham āmantrya susnigdham aśvatthāmānam abruvam 10,012.025a yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ 10,012.025c gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravaraketanaḥ 10,012.026a yaḥ sākṣād devadeveśaṃ śitikaṇṭham umāpatim 10,012.026c dvaṃdvayuddhe parājiṣṇus toṣayām āsa śaṃkaram 10,012.027a yasmāt priyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi 10,012.027c nādeyaṃ yasya me kiṃ cid api dārāḥ sutās tathā 10,012.028a tenāpi suhṛdā brahman pārthenākliṣṭakarmaṇā 10,012.028c noktapurvam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ mām abhibhāṣase 10,012.029a brahmacaryaṃ mahad ghoraṃ cīrtvā dvādaśavārṣikam 10,012.029c himavatpārśvam abhyetya yo mayā tapasārcitaḥ 10,012.030a samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo 'nvajāyata 10,012.030c sanatkumāras tejasvī pradyumno nāma me sutaḥ 10,012.031a tenāpy etan mahad divyaṃ cakram apratimaṃ mama 10,012.031c na prārthitam abhūn mūḍha yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.032a rāmeṇātibalenaitan noktapūrvaṃ kadā cana 10,012.032c na gadena na sāmbena yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.033a dvārakāvāsibhiś cānyair vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ 10,012.033c noktapūrvam idaṃ jātu yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.034a bhāratācāryaputraḥ san mānitaḥ sarvayādavaiḥ 10,012.034a*0060_01 dhāraṇe na samarthas tvaṃ kutaḥ kṣeptuṃ mahāhave 10,012.034c cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kiṃ nu tāta yuyutsase 10,012.035a evam ukto mayā drauṇir mām idaṃ pratyuvāca ha 10,012.035c prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayety uta 10,012.036a tatas te prārthitaṃ cakraṃ devadānavapūjitam 10,012.036c ajeyaḥ syām iti vibho satyam etad bravīmi te 10,012.037a tvatto 'haṃ durlabhaṃ kāmam anavāpyaiva keśava 10,012.037c pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām 10,012.038a etat sunābhaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa tvayā dhṛtam 10,012.038c cakram apraticakreṇa bhuvi nānyo 'bhipadyate 10,012.039a etāvad uktvā drauṇir māṃ yugyam aśvān dhanāni ca 10,012.039c ādāyopayayau bālo ratnāni vividhāni ca 10,012.040a sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca 10,012.040c veda cāstraṃ brahmaśiras tasmād rakṣyo vṛkodaraḥ 10,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,013.001a evam uktvā yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvayādavanandanaḥ 10,013.001c sarvāyudhavaropetam āruroha mahāratham 10,013.001e yuktaṃ paramakāmbojais turagair hemamālibhiḥ 10,013.002a ādityodayavarṇasya dhuraṃ rathavarasya tu 10,013.002c dakṣiṇām avahat sainyaḥ sugrīvaḥ savyato 'vahat 10,013.002e pārṣṇivāhau tu tasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau 10,013.003a viśvakarmakṛtā divyā nānāratnavibhūṣitā 10,013.003c ucchriteva rathe māyā dhvajayaṣṭir adṛśyata 10,013.004a vainateyaḥ sthitas tasyāṃ prabhāmaṇḍalaraśmivān 10,013.004c tasya satyavataḥ ketur bhujagārir adṛśyata 10,013.005a anvārohad dhṛṣīkeśaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 10,013.005c arjunaḥ satyakarmā ca kururājo yudhiṣṭhiraḥ 10,013.006a aśobhetāṃ mahātmānau dāśārham abhitaḥ sthitau 10,013.006c rathasthaṃ śārṅgadhanvānam aśvināv iva vāsavam 10,013.007a tāv upāropya dāśārhaḥ syandanaṃ lokapūjitam 10,013.007c pratodena javopetān paramāśvān acodayat 10,013.008a te hayāḥ sahasotpetur gṛhītvā syandanottamam 10,013.008c āsthitaṃ pāṇḍaveyābhyāṃ yadūnām ṛṣabheṇa ca 10,013.009a vahatāṃ śārṅgadhanvānam aśvānāṃ śīghragāminām 10,013.009c prādurāsīn mahāñ śabdaḥ pakṣiṇāṃ patatām iva 10,013.010a te samārchan naravyāghrāḥ kṣaṇena bharatarṣabha 10,013.010c bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ samanudrutya vegitāḥ 10,013.011a krodhadīptaṃ tu kaunteyaṃ dviṣadarthe samudyatam 10,013.011c nāśaknuvan vārayituṃ sametyāpi mahārathāḥ 10,013.012a sa teṣāṃ prekṣatām eva śrīmatāṃ dṛḍhadhanvinām 10,013.012c yayau bhāgirathīkacchaṃ haribhir bhṛśavegitaiḥ 10,013.012e yatra sma śrūyate drauṇiḥ putrahantā mahātmanām 10,013.013a sa dadarśa mahātmānam udakānte yaśasvinam 10,013.013c kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam āsīnam ṛṣibhiḥ saha 10,013.014a taṃ caiva krūrakarmāṇaṃ ghṛtāktaṃ kuśacīriṇam 10,013.014c rajasā dhvastakeśāntaṃ dadarśa drauṇim antike 10,013.015a tam abhyadhāvat kaunteyaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 10,013.015c bhīmaseno mahābāhus tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 10,013.016a sa dṛṣṭvā bhīmadhanvānaṃ pragṛhītaśarāsanam 10,013.016c bhrātarau pṛṣṭhataś cāsya janārdanarathe sthitau 10,013.016e vyathitātmābhavad drauṇiḥ prāptaṃ cedam amanyata 10,013.017a sa tad divyam adīnātmā paramāstram acintayat 10,013.017b*0061_01 pradhakṣann iva kopena drauṇiḥ paramamanyumān 10,013.017c jagrāha ca sa caiṣīkāṃ drauṇiḥ savyena pāṇinā 10,013.017e sa tām āpadam āsādya divyam astram udīrayat 10,013.018a amṛṣyamāṇas tāñ śūrān divyāyudhadharān sthitān 10,013.018c apāṇḍavāyeti ruṣā vyasṛjad dāruṇaṃ vacaḥ 10,013.019a ity uktvā rājaśārdūla droṇaputraḥ pratāpavān 10,013.019c sarvalokapramohārthaṃ tad astraṃ pramumoca ha 10,013.020a tatas tasyām iṣīkāyāṃ pāvakaḥ samajāyata 10,013.020c pradhakṣyann iva lokāṃs trīn kālāntakayamopamaḥ 10,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,014.001a iṅgitenaiva dāśārhas tam abhiprāyam āditaḥ 10,014.001c drauṇer buddhvā mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata 10,014.002a arjunārjuna yad divyam astraṃ te hṛdi vartate 10,014.002c droṇopadiṣṭaṃ tasyāyaṃ kālaḥ saṃprati pāṇḍava 10,014.003a bhrātṝṇām ātmanaś caiva paritrāṇāya bhārata 10,014.003c visṛjaitat tvam apy ājāv astram astranivāraṇam 10,014.004a keśavenaivam uktas tu pāṇḍavaḥ paravīrahā 10,014.004c avātarad rathāt tūrṇaṃ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 10,014.005a pūrvam ācāryaputrāya tato 'nantaram ātmane 10,014.005c bhrātṛbhyaś caiva sarvebhyaḥ svastīty uktvā paraṃtapaḥ 10,014.006a devatābhyo namaskṛtya gurubhyaś caiva sarvaśaḥ 10,014.006c utsasarja śivaṃ dhyāyann astram astreṇa śāmyatām 10,014.007a tatas tad astraṃ sahasā sṛṣṭaṃ gāṇḍīvadhanvanā 10,014.007c prajajvāla mahārciṣmad yugāntānalasaṃnibham 10,014.008a tathaiva droṇaputrasya tad astraṃ tigmatejasaḥ 10,014.008c prajajvāla mahājvālaṃ tejomaṇḍalasaṃvṛtam 10,014.009a nirghātā bahavaś cāsan petur ulkāḥ sahasraśaḥ 10,014.009c mahad bhayaṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ samajāyata 10,014.010a saśabdam abhavad vyoma jvālāmālākulaṃ bhṛśam 10,014.010c cacāla ca mahī kṛtsnā saparvatavanadrumā 10,014.011a te astre tejasā lokāṃs tāpayantī vyavasthite 10,014.011c maharṣī sahitau tatra darśayām āsatus tadā 10,014.012a nāradaḥ sa ca dharmātmā bharatānāṃ pitāmahaḥ 10,014.012c ubhau śamayituṃ vīrau bhāradvājadhanaṃjayau 10,014.013a tau munī sarvadharmajñau sarvabhūtahitaiṣiṇau 10,014.013c dīptayor astrayor madhye sthitau paramatejasau 10,014.014a tadantaram anādhṛṣyāv upagamya yaśasvinau 10,014.014c āstām ṛṣivarau tatra jvalitāv iva pāvakau 10,014.015a prāṇabhṛdbhir anādhṛṣyau devadānavasaṃmatau 10,014.015c astratejaḥ śamayituṃ lokānāṃ hitakāmyayā 10,014.016 ṛṣī ūcatuḥ 10,014.016a nānāśastravidaḥ pūrve ye 'py atītā mahārathāḥ 10,014.016a*0062_01 saṃjahāra haṃ [śaraṃ] divyaṃ tvaramāṇo mahārathāḥ[thaḥ] 10,014.016c naitad astraṃ manuṣyeṣu taiḥ prayuktaṃ kathaṃ cana 10,014.016c*0063_01 kim idaṃ sāhasaṃ vīrau kṛtavantau mahātyayam 10,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,015.001a dṛṣṭvaiva naraśārdūlas tāv agnisamatejasau 10,015.001a*0064_01 gāṇḍīvadhanvā saṃcintya prāptakālaṃ mahārathaḥ 10,015.001c saṃjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 10,015.002a uvāca vadatāṃ śreṣṭhas tāv ṛṣī prāñjalis tadā 10,015.002c prayuktam astram astreṇa śāmyatām iti vai mayā 10,015.003a saṃhṛte paramāstre 'smin sarvān asmān aśeṣataḥ 10,015.003c pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyaty astratejasā 10,015.004a atra yad dhitam asmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā 10,015.004c bhavantau devasaṃkāśau tathā saṃhartum arhataḥ 10,015.005a ity uktvā saṃjahārāstraṃ punar eva dhanaṃjayaḥ 10,015.005c saṃhāro duṣkaras tasya devair api hi saṃyuge 10,015.006a visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṃgrahe 10,015.006c na śaktaḥ pāṇḍavād anyaḥ sākṣād api śatakratuḥ 10,015.007a brahmatejobhavaṃ tad dhi visṛṣṭam akṛtātmanā 10,015.007c na śakyam āvartayituṃ brahmacārivratād ṛte 10,015.008a acīrṇabrahmacaryo yaḥ sṛṣṭvāvartayate punaḥ 10,015.008c tad astraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati 10,015.009a brahmacārī vratī cāpi duravāpam avāpya tat 10,015.009c paramavyasanārto 'pi nārjuno 'straṃ vyamuñcata 10,015.010a satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇḍavaḥ 10,015.010c guruvartī ca tenāstraṃ saṃjahārārjunaḥ punaḥ 10,015.011a drauṇir apy atha saṃprekṣya tāv ṛṣī purataḥ sthitau 10,015.011c na śaśāka punar ghoram astraṃ saṃhartum āhave 10,015.012a aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge 10,015.012c drauṇir dīnamanā rājan dvaipāyanam abhāṣata 10,015.013a uttamavyasanārtena prāṇatrāṇam abhīpsunā 10,015.013c mayaitad astram utsṛṣṭaṃ bhīmasenabhayān mune 10,015.014a adharmaś ca kṛto 'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā 10,015.014c mithyācāreṇa bhagavan bhīmasenena saṃyuge 10,015.015a ataḥ sṛṣṭam idaṃ brahman mayāstram akṛtātmanā 10,015.015c tasya bhūyo 'dya saṃhāraṃ kartuṃ nāham ihotsahe 10,015.016a visṛṣṭaṃ hi mayā divyam etad astraṃ durāsadam 10,015.016c apāṇḍavāyeti mune vahnitejo 'numantrya vai 10,015.017a tad idaṃ pāṇḍaveyānām antakāyābhisaṃhitam 10,015.017c adya pāṇḍusutān sarvāñ jīvitād bhraṃśayiṣyati 10,015.018a kṛtaṃ pāpam idaṃ brahman roṣāviṣṭena cetasā 10,015.018c vadham āśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe 10,015.019 vyāsa uvāca 10,015.019a astraṃ brahmaśiras tāta vidvān pārtho dhanaṃjayaḥ 10,015.019c utsṛṣṭavān na roṣeṇa na vadhāya tavāhave 10,015.020a astram astreṇa tu raṇe tava saṃśamayiṣyatā 10,015.020c visṛṣṭam arjunenedaṃ punaś ca pratisaṃhṛtam 10,015.021a brahmāstram apy avāpyaitad upadeśāt pitus tava 10,015.021c kṣatradharmān mahābāhur nākampata dhanaṃjayaḥ 10,015.022a evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ 10,015.022c sabhrātṛbandhoḥ kasmāt tvaṃ vadham asya cikīrṣasi 10,015.023a astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate 10,015.023c samā dvādaśa parjanyas tad rāṣṭraṃ nābhivarṣati 10,015.024a etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimān api pāṇḍavaḥ 10,015.024c na vihanty etad astraṃ te prajāhitacikīrṣayā 10,015.025a pāṇḍavās tvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyam eva naḥ 10,015.025c tasmāt saṃhara divyaṃ tvam astram etan mahābhuja 10,015.026a aroṣas tava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ 10,015.026c na hy adharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetum icchati 10,015.027a maṇiṃ caitaṃ prayacchaibhyo yas te śirasi tiṣṭhati 10,015.027c etad ādāya te prāṇān pratidāsyanti pāṇḍavāḥ 10,015.028 drauṇir uvāca 10,015.028a pāṇḍavair yāni ratnāni yac cānyat kauravair dhanam 10,015.028c avāptānīha tebhyo 'yaṃ maṇir mama viśiṣyate 10,015.029a yam ābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam 10,015.029c devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathaṃ cana 10,015.030a na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskarabhayaṃ tathā 10,015.030c evaṃvīryo maṇir ayaṃ na me tyājyaḥ kathaṃ cana 10,015.031a yat tu me bhagavān āha tan me kāryam anantaram 10,015.031c ayaṃ maṇir ayaṃ cāham iṣīkā nipatiṣyati 10,015.031c*0065_01 na ca śakto 'smi bhagavan saṃhartuṃ punar udyatam 10,015.031c*0065_02 etad astram ataś caiva garbheṣu visṛjāmy aham 10,015.031c*0065_03 na ca vākyaṃ bhagavato na kariṣye mahāmune 10,015.031c*0066_01 prāha droṇasutaṃ tatra vyāsaḥ paramadurmanāḥ 10,015.031e garbheṣu pāṇḍaveyānām amoghaṃ caitad udyatam 10,015.032 vyāsa uvāca 10,015.032a evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadā cana 10,015.032c garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitad upārama 10,015.033 vaiśaṃpāyana uvāca 10,015.033a tataḥ paramam astraṃ tad aśvatthāmā bhṛśāturaḥ 10,015.033c dvaipāyanavacaḥ śrutvā garbheṣu pramumoca ha 10,015.033c*0067_01 tam uvāca hṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 10,015.033c*0067_02 bhaviṣyam ekam utsṛjya garbheṣv astraṃ nipātyatām 10,015.033c*0067_03 aham ekaṃ dadāmy eṣāṃ piṇḍadaṃ kīrtivardhanam 10,015.033c*0067_04 rājarṣiṃ puṇyakarmāṇam anekakratuyājinam 10,015.033c*0067_05 evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kathaṃ cana 10,015.033c*0067_06 ā garbhāt pāṇḍaveyānāṃ kṛtvā pātaṃ vinaṅkṣyati 10,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.001a tad ājñāya hṛṣīkeśo visṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā 10,016.001c hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīt tadā 10,016.002a virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 10,016.002c upaplavyagatāṃ dṛṣṭvā vratavān brāhmaṇo 'bravīt 10,016.003a parikṣīṇeṣu kuruṣu putras tava janiṣyati 10,016.003c etad asya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati 10,016.004a tasya tad vacanaṃ sādhoḥ satyam eva bhaviṣyati 10,016.004c parikṣid bhavitā hy eṣāṃ punar vaṃśakaraḥ sutaḥ 10,016.005a evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ sātvatapravaraṃ tadā 10,016.005c drauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ pratyuvācedam uttaram 10,016.006a naitad evaṃ yathāttha tvaṃ pakṣapātena keśava 10,016.006c vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyam anyathā 10,016.007a patiṣyaty etad astraṃ hi garbhe tasyā mayodyatam 10,016.007c virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yāṃ tvaṃ rakṣitum icchasi 10,016.008 vāsudeva uvāca 10,016.008a amoghaḥ paramāstrasya pātas tasya bhaviṣyati 10,016.008a*0068_01 abhimanyoḥ sṛjaiṣīkāṃ garbhasthaḥ śāmyatāṃ śiśuḥ 10,016.008a*0068_02 aham etaṃ mṛtaṃ jātaṃ jīvayiṣyāmi bālakam 10,016.008c sa tu garbho mṛto jāto dīrgham āyur avāpsyati 10,016.008c*0069_01 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ droṇaputraḥ smayann iva 10,016.008c*0069_02 yady astradagdhaṃ govinda jīvayasy evam astv iti 10,016.009a tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ 10,016.009c asakṛt pāpakarmāṇaṃ bālajīvitaghātakam 10,016.010a tasmāt tvam asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āpnuhi 10,016.010c trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīm imām 10,016.010e aprāpnuvan kva cit kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit 10,016.011a nirjanān asahāyas tvaṃ deśān pravicariṣyasi 10,016.011c bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ 10,016.012a pūyaśoṇitagandhī ca durgakāntārasaṃśrayaḥ 10,016.012c vicariṣyasi pāpātman sarvavyādhisamanvitaḥ 10,016.013a vayaḥ prāpya parikṣit tu vedavratam avāpya ca 10,016.013c kṛpāc chāradvatād vīraḥ sarvāstrāṇy upalapsyate 10,016.014a viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ 10,016.014c ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati 10,016.015a itaś cordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati 10,016.015b*0071_01 prayayau jāhnavīkacchāt kṣiptāstraś cottarāṃ diśam 10,016.015c parikṣin nāma nṛpatir miṣatas te sudurmate 10,016.015c*0070_01 ahaṃ taṃ jīvayiṣyāmi dagdham astrāgnitejasā 10,016.015e paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama 10,016.016 vyāsa uvāca 10,016.016a yasmād anādṛtya kṛtaṃ tvayāsmān karma dāruṇam 10,016.016c brāhmaṇasya sataś caiva yasmāt te vṛttam īdṛśam 10,016.017a tasmād yad devakīputra uktavān uttamaṃ vacaḥ 10,016.017c asaṃśayaṃ te tad bhāvi kṣudrakarman vrajāśv itaḥ 10,016.018 aśvatthāmovāca 10,016.018a sahaiva bhavatā brahman sthāsyāmi puruṣeṣv aham 10,016.018c satyavāg astu bhagavān ayaṃ ca puruṣottamaḥ 10,016.019 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.019a pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 10,016.019c jagāma vimanās teṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam 10,016.020a pāṇḍavāś cāpi govindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ 10,016.020c kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ ca mahāmunim 10,016.021a droṇaputrasya sahajaṃ maṇim ādāya satvarāḥ 10,016.021c draupadīm abhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm 10,016.022a tatas te puruṣavyāghrāḥ sadaśvair anilopamaiḥ 10,016.022c abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṃ punar eva ha 10,016.023a avatīrya rathābhyāṃ tu tvaramāṇā mahārathāḥ 10,016.023c dadṛśur draupadīṃ kṛṣṇām ārtām ārtatarāḥ svayam 10,016.024a tām upetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām 10,016.024c parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ 10,016.025a tato rājñābhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ 10,016.025c pradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedam abravīt 10,016.026a ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaḥ sa te 10,016.026c uttiṣṭha śokam utsṛjya kṣatradharmam anusmara 10,016.027a prayāṇe vāsudevasya śamārtham asitekṣaṇe 10,016.027c yāny uktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātinaḥ 10,016.028a naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca 10,016.028c naiva tvam api govinda śamam icchati rājani 10,016.029a uktavaty asi dhīrāṇi vākyāni puruṣottamam 10,016.029c kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartum arhasi 10,016.030a hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ 10,016.030c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā 10,016.031a vairasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām 10,016.031c jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyād gauraveṇa ca 10,016.032a yaśo 'sya pātitaṃ devi śarīraṃ tv avaśeṣitam 10,016.032c viyojitaś ca maṇinā nyāsitaś cāyudhaṃ bhuvi 10,016.033 draupady uvāca 10,016.033a kevalānṛṇyam āptāsmi guruputro gurur mama 10,016.033c śirasy etaṃ maṇiṃ rājā pratibadhnātu bhārata 10,016.034 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.034a taṃ gṛhītvā tato rājā śirasy evākarot tadā 10,016.034c guror ucchiṣṭam ity eva draupadyā vacanād api 10,016.035a tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayan prabhuḥ 10,016.035c śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ 10,016.036a uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī 10,016.036c kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭ 10,017.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,017.001a hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathais tribhiḥ 10,017.001c śocan yudhiṣṭhiro rājā dāśārham idam abravīt 10,017.002a kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭakarmaṇā 10,017.002c drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ 10,017.003a tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ 10,017.003c drupadasyātmajāś caiva droṇaputreṇa pātitāḥ 10,017.004a yasya droṇo maheṣvāso na prādād āhave mukham 10,017.004c taṃ jaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ 10,017.005a kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha 10,017.005c yad ekaḥ śibiraṃ sarvam avadhīn no guroḥ sutaḥ 10,017.006 vāsudeva uvāca 10,017.006a nūnaṃ sa devadevānām īśvareśvaram avyayam 10,017.006c jagāma śaraṇaṃ drauṇir ekas tenāvadhīd bahūn 10,017.007a prasanno hi mahādevo dadyād amaratām api 10,017.007c vīryaṃ ca giriśo dadyād yenendram api śātayet 10,017.008a vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha 10,017.008c yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhāny uta 10,017.009a ādir eṣa hi bhūtānāṃ madhyam antaś ca bhārata 10,017.009c viceṣṭate jagac cedaṃ sarvam asyaiva karmaṇā 10,017.010a evaṃ sisṛkṣur bhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ 10,017.010c pitāmaho 'bravīc cainaṃ bhūtāni sṛja māciram 10,017.011a harikeśas tathety uktvā bhūtānāṃ doṣadarśivān 10,017.011c dīrghakālaṃ tapas tepe magno 'mbhasi mahātapāḥ 10,017.012a sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ 10,017.012c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparam 10,017.013a so 'bravīt pitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ magnam ambhasi 10,017.013c yadi me nāgrajas tv anyas tataḥ srakṣyāmy ahaṃ prajāḥ 10,017.014a tam abravīt pitā nāsti tvad anyaḥ puruṣo 'grajaḥ 10,017.014c sthāṇur eṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kṛtim 10,017.015a sa bhūtāny asṛjat sapta dakṣādīṃs tu prajāpatīn 10,017.015c yair imaṃ vyakarot sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 10,017.016a tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim 10,017.016c bibhakṣayiṣavo rājan sahasā prādravaṃs tadā 10,017.017a sa bhakṣyamāṇas trāṇārthī pitāmaham upādravat 10,017.017c ābhyo māṃ bhagavān pātu vṛttir āsāṃ vidhīyatām 10,017.018a tatas tābhyo dadāv annam oṣadhīḥ sthāvarāṇi ca 10,017.018c jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām 10,017.019a vihitānnāḥ prajās tās tu jagmus tuṣṭā yathāgatam 10,017.019c tato vavṛdhire rājan prītimatyaḥ svayoniṣu 10,017.020a bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lokagurāv api 10,017.020c udatiṣṭhaj jalāj jyeṣṭhaḥ prajāś cemā dadarśa saḥ 10,017.021a bahurūpāḥ prajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ svena tejasā 10,017.021c cukrodha bhagavān rudro liṅgaṃ svaṃ cāpy avidhyata 10,017.022a tat praviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata 10,017.022c tam uvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayann iva 10,017.023a kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sthitena te 10,017.023c kimarthaṃ caitad utpāṭya bhūmau liṅgaṃ praveritam 10,017.024a so 'bravīj jātasaṃrambhas tadā lokagurur gurum 10,017.024c prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmy anena vai 10,017.025a tapasādhigataṃ cānnaṃ prajārthaṃ me pitāmaha 10,017.025c oṣadhyaḥ parivarteran yathaiva satataṃ prajāḥ 10,017.026a evam uktvā tu saṃkruddho jagāma vimanā bhavaḥ 10,017.026c girer muñjavataḥ pādaṃ tapas taptuṃ mahātapāḥ 10,018.001 vāsudeva uvāca 10,018.001a tato devayuge 'tīte devā vai samakalpayan 10,018.001c yajñaṃ vedapramāṇena vidhivad yaṣṭum īpsavaḥ 10,018.002a kalpayām āsur avyagrā deśān yajñocitāṃs tataḥ 10,018.002c bhāgārhā devatāś caiva yajñiyaṃ dravyam eva ca 10,018.003a tā vai rudram ajānantyo yāthātathyena devatāḥ 10,018.003c nākalpayanta devasya sthāṇor bhāgaṃ narādhipa 10,018.004a so 'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe 'maraiḥ 10,018.004c tarasā bhāgam anvicchan dhanur ādau sasarja ha 10,018.005a lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ 10,018.005c pañcabhūtamayo yajño nṛyajñaś caiva pañcamaḥ 10,018.006a lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ 10,018.006c dhanuḥ sṛṣṭam abhūt tasya pañcakiṣkupramāṇataḥ 10,018.007a vaṣaṭkāro 'bhavaj jyā tu dhanuṣas tasya bhārata 10,018.007c yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavan 10,018.008a tataḥ kruddho mahādevas tad upādāya kārmukam 10,018.008c ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire 10,018.009a tam āttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam avyayam 10,018.009c vivyathe pṛthivī devī parvatāś ca cakampire 10,018.010a na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla caidhitaḥ 10,018.010c vyabhramac cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam 10,018.011a na babhau bhāskaraś cāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ 10,018.011c timireṇākulaṃ sarvam ākāśaṃ cābhavad vṛtam 10,018.012a abhibhūtās tato devā viṣayān na prajajñire 10,018.012c na pratyabhāc ca yajñas tān vedā babhraṃśire tadā 10,018.013a tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā 10,018.013c apakrāntas tato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ 10,018.014a sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ prāpya vyarocata 10,018.014c anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale 10,018.015a apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhāt surān 10,018.015c naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṃ cana 10,018.016a tryambakaḥ savitur bāhū bhagasya nayane tathā 10,018.016c pūṣṇaś ca daśanān kruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat 10,018.017a prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ 10,018.017c ke cit tatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan 10,018.018a sa tu vidrāvya tat sarvaṃ śitikaṇṭho 'vahasya ca 10,018.018c avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃs tataḥ 10,018.019a tato vāg amarair uktā jyāṃ tasya dhanuṣo 'cchinat 10,018.019c atha tat sahasā rājaṃś chinnajyaṃ visphurad dhanuḥ 10,018.020a tato vidhanuṣaṃ devā devaśreṣṭham upāgaman 10,018.020c śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarot prabhuḥ 10,018.021a tataḥ prasanno bhagavān prāsyat kopaṃ jalāśaye 10,018.021c sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṃ prabho 10,018.022a bhagasya nayane caiva bāhū ca savitus tathā 10,018.022c prādāt pūṣṇaś ca daśanān punar yajñaṃ ca pāṇḍava 10,018.023a tataḥ sarvam idaṃ svasthaṃ babhūva punar eva ha 10,018.023c sarvāṇi ca havīṃṣy asya devā bhāgam akalpayan 10,018.024a tasmin kruddhe 'bhavat sarvam asvasthaṃ bhuvanaṃ vibho 10,018.024c prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno 'sya vīryavān 10,018.025a tatas te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ 10,018.025c anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāś ca sahānugāḥ 10,018.026a na tan manasi kartavyaṃ na hi tad drauṇinā kṛtam 10,018.026c mahādevaprasādaḥ sa kuru kāryam anantaram 11,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 11,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 11,001.001 janamejaya uvāca 11,001.001a hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ 11,001.001c dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kim akaron mune 11,001.002a tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ 11,001.002c kṛpaprabhṛtayaś caiva kim akurvata te trayaḥ 11,001.003a aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaś cānyonyakāritaḥ 11,001.003c vṛttāntam uttaraṃ brūhi yad abhāṣata saṃjayaḥ 11,001.004 vaiśaṃpāyana uvāca 11,001.004a hate putraśate dīnaṃ chinnaśākham iva drumam 11,001.004c putraśokābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 11,001.005a dhyānamūkatvam āpannaṃ cintayā samabhiplutam 11,001.005c abhigamya mahāprājñaḥ saṃjayo vākyam abravīt 11,001.006a kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā 11,001.006c akṣauhiṇyo hatāś cāṣṭau daśa caiva viśāṃ pate 11,001.006e nirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā 11,001.007a nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ 11,001.007c sahitās tava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ 11,001.008a pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā 11,001.008c gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya 11,001.008d*0002_01 **** **** ye cānye 'nucarā hatāḥ 11,001.008d*0002_02 pretakāryāṇi sarvāṇi kārayasva narādhipa 11,001.009 vaiśaṃpāyana uvāca 11,001.009a tac chrutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautravadhārditaḥ 11,001.009c papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ 11,001.010 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,001.010a hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥ 11,001.010c duḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicaran pṛthivīm imām 11,001.011a kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai 11,001.011c lūnapakṣasya iva me jarājīrṇasya pakṣiṇaḥ 11,001.012a hṛtarājyo hatasuhṛd dhatacakṣuś ca vai tathā 11,001.012c na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmir ivāṃśumān 11,001.013a na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥ 11,001.013c nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 11,001.014a sabhāmadhye tu kṛṣṇena yac chreyo 'bhihitaṃ mama 11,001.014c alaṃ vaireṇa te rājan putraḥ saṃgṛhyatām iti 11,001.015a tac ca vākyam akṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ 11,001.015c na hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ prabhāṣitam 11,001.016a duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ 11,001.016c duḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam 11,001.016e droṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate 11,001.017a na smarāmy ātmanaḥ kiṃ cit purā saṃjaya duṣkṛtam 11,001.017c yasyedaṃ phalam adyeha mayā mūḍhena bhujyate 11,001.018a nūnaṃ hy apakṛtaṃ kiṃ cin mayā pūrveṣu janmasu 11,001.018c yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān 11,001.019a pariṇāmaś ca vayasaḥ sarvabandhukṣayaś ca me 11,001.019c suhṛnmitravināśaś ca daivayogād upāgataḥ 11,001.019e ko 'nyo 'sti duḥkhitataro mayā loke pumān iha 11,001.020a tan mām adyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratam 11,001.020c vivṛtaṃ brahmalokasya dīrgham adhvānam āsthitam 11,001.021 vaiśaṃpāyana uvāca 11,001.021a tasya lālapyamānasya bahuśokaṃ vicinvataḥ 11,001.021c śokāpahaṃ narendrasya saṃjayo vākyam abravīt 11,001.022a śokaṃ rājan vyapanuda śrutās te vedaniścayāḥ 11,001.022c śāstrāgamāś ca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama 11,001.022e sṛñjaye putraśokārte yad ūcur munayaḥ purā 11,001.023a tathā yauvanajaṃ darpam āsthite te sute nṛpa 11,001.023c na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatām avadhāritam 11,001.023e svārthaś ca na kṛtaḥ kaś cil lubdhena phalagṛddhinā 11,001.023f*0003_01 asinaivaikadhāreṇa svabuddhyā tu viceṣṭitam 11,001.023f*0003_02 prāyaśo 'vṛttasaṃpannāḥ satataṃ paryupāsitāḥ 11,001.024a tava duḥśāsano mantrī rādheyaś ca durātmavān 11,001.024c śakuniś caiva duṣṭātmā citrasenaś ca durmatiḥ 11,001.024e śalyaś ca yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat 11,001.025a kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca 11,001.025b*0004_01 droṇasya ca mahārāja kṛpasya ca śaradvataḥ 11,001.025b*0004_02 kṛṣṇasya ca mahābāho nāradasya ca dhīmataḥ 11,001.025b*0004_03 ṛṣīṇāṃ ca tathānyeṣāṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 11,001.025c na kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata 11,001.025d*0005_01 alpabuddhir ahaṃkārī nityaṃ yuddham iti bruvan 11,001.025d*0005_02 krūro durmarṣaṇo nityam asaṃtuṣṭaś ca vīryavān 11,001.025d*0005_03 śrutavān asi medhāvī satyavāṃś caiva nityadā 11,001.025d*0005_04 na muhyantīdṛśāḥ santo buddhimanto bhavādṛśāḥ 11,001.026a na dharmaḥ satkṛtaḥ kaś cin nityaṃ yuddham iti bruvan 11,001.026c kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ 11,001.027a madhyastho hi tvam apy āsīr na kṣamaṃ kiṃ cid uktavān 11,001.027c dhūr dhareṇa tvayā bhāras tulayā na samaṃ dhṛtaḥ 11,001.028a ādāv eva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kṣamam 11,001.028c yathā nātītam arthaṃ vai paścāttāpena yujyate 11,001.029a putragṛddhyā tvayā rājan priyaṃ tasya cikīrṣatā 11,001.029c paścāttāpam idaṃ prāptaṃ na tvaṃ śocitum arhasi 11,001.030a madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati 11,001.030c sa bhraṣṭo madhulobhena śocaty eva yathā bhavān 11,001.031a arthān na śocan prāpnoti na śocan vindate sukham 11,001.031c na śocañ śriyam āpnoti na śocan vindate param 11,001.032a svayam utpādayitvāgniṃ vastreṇa pariveṣṭayet 11,001.032c dahyamāno manastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ 11,001.033a tvayaiva sasutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ 11,001.033c lobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ 11,001.034a tasmin samiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ 11,001.034c tān keśavārcir nirdagdhān na tvaṃ śocitum arhasi 11,001.035a yac cāśrupātakalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa 11,001.035c aśāstradṛṣṭam etad dhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 11,001.036a visphuliṅgā iva hy etān dahanti kila mānavān 11,001.036c jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhārayātmānam ātmanā 11,001.037a evam āśvāsitas tena saṃjayena mahātmanā 11,001.037c viduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ paraṃtapa 11,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,002.001a tato 'mṛtasamair vākyair hlādayan puruṣarṣabham 11,002.001c vaicitravīryaṃ viduro yad uvāca nibodha tat 11,002.002 vidura uvāca 11,002.002a uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe dhārayātmānam ātmanā 11,002.002c sthirajaṅgamamartyānāṃ sarveṣām eṣa nirṇayaḥ 11,002.002d*0006_01 eṣā vai sarvasattvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ 11,002.003a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 11,002.003c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 11,002.004a yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata 11,002.004c tat kiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 11,002.005a ayudhyamāno mriyate yudhyamānaś ca jīvati 11,002.005c kālaṃ prāpya mahārāja na kaś cid ativartate 11,002.005d*0007_01 abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata 11,002.005d*0007_02 abhāvanidhanāny eva tatra kā paridevanā 11,002.005d*0007_03 na śocan mṛtam anveti na śocan mriyate naraḥ 11,002.005d*0007_04 evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anuśocasi 11,002.005d*0007_05 kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāny uta 11,002.005d*0007_06 na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama 11,002.005d*0007_07 yathā vāyus tṛṇāgrāṇi saṃvartayati sarvaśaḥ 11,002.005d*0007_08 tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha 11,002.005d*0007_09 ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām 11,002.005d*0007_10 yasya kālaḥ prayāty agre tatra kā paridevanā 11,002.006a na cāpy etān hatān yuddhe rājañ śocitum arhasi 11,002.006c pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatās te paramāṃ gatim 11,002.007a sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ 11,002.007c sarve cābhimukhāḥ kṣīṇās tatra kā paridevanā 11,002.008a adarśanād āpatitāḥ punaś cādarśanaṃ gatāḥ 11,002.008c na te tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā 11,002.009a hato 'pi labhate svargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥ 11,002.009c ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe 11,002.010a teṣāṃ kāmadughāṃl lokān indraḥ saṃkalpayiṣyati 11,002.010c indrasyātithayo hy ete bhavanti puruṣarṣabha 11,002.011a na yajñair dakṣiṇāvadbhir na tapobhir na vidyayā 11,002.011c svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ 11,002.011d*0008_01 śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvus te śarāhutīḥ 11,002.011d*0008_02 hūyamānāñ śarāṃś caiva sehus tejasvino mithaḥ 11,002.011d*0008_03 evaṃ rājaṃs tavācakṣe svargyaṃ panthānam uttamam 11,002.011d*0008_04 na yuddhād adhikaṃ kiṃ cit kṣatriyasyeha vidyate 11,002.011d*0008_05 kṣatriyās te mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ 11,002.011d*0008_06 āśiṣaḥ paramāḥ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi 11,002.011d*0008_07 ātmānam ātmanāśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha 11,002.011d*0008_08 nādya śokābhibhūtas tvaṃ kāryam utsraṣṭum arhasi 11,002.012a mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 11,002.012c saṃsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam 11,002.013a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 11,002.013c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 11,002.014a na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama 11,002.014c na madhyasthaḥ kva cit kālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati 11,002.014d*0009_01 kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ 11,002.014d*0009_02 kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ 11,002.015a anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasaṃcayaḥ 11,002.015c ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ 11,002.016a na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhasi 11,002.016c apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate 11,002.017a aśocan pratikurvīta yadi paśyet parākramam 11,002.017c bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet 11,002.017e cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaś cāpi vivardhate 11,002.018a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca 11,002.018b*0010_01 alabdhalābhāḥ kliśyante labdhalābhānupātinaḥ 11,002.018c manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante ye 'lpabuddhayaḥ 11,002.019a nārtho na dharmo na sukhaṃ yad etad anuśocasi 11,002.019c na ca nāpaiti kāryārthāt trivargāc caiva bhraśyate 11,002.020a anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ 11,002.020c asaṃtuṣṭāḥ pramuhyanti saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 11,002.021a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 11,002.021c etaj jñānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt 11,002.022a śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati 11,002.022c anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram 11,002.023a yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yat karoti śubhāśubham 11,002.023c tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat tat phalam upāśnute 11,002.023d*0011_01 yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ 11,002.023d*0011_02 tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 11,002.023d*0011_03 ātmaiva hy ātmano mitram ātmaiva ripur ātmanaḥ 11,002.023d*0011_04 ātmaiva hy ātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpakṛtasya ca 11,002.023d*0011_05 śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā 11,002.023d*0011_06 kṛtaṃ bhavati sarvatra nākṛtaṃ bhujyate kva cit 11,002.023d*0011_07 na hi jñānaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu 11,002.023d*0011_08 mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 11,003.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,003.001a subhāṣitair mahāprājña śoko 'yaṃ vigato mama 11,003.001c bhuya eva tu vākyāni śrotum icchāmi tattvataḥ 11,003.002a aniṣṭānāṃ ca saṃsargād iṣṭānāṃ ca vivarjanāt 11,003.002c kathaṃ hi mānasair duḥkhaiḥ pramucyante 'tra paṇḍitāḥ 11,003.003 vidura uvāca 11,003.003a yato yato mano duḥkhāt sukhād vāpi pramucyate 11,003.003c tatas tataḥ śamaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ 11,003.004a aśāśvatam idaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha 11,003.004c kadalīsaṃnibho lokaḥ sāro hy asya na vidyate 11,003.004d*0012_01 yadā prājñāś ca mūḍhāś ca dhanavanto 'tha nirdhanāḥ 11,003.004d*0012_02 sarve pitṛvaśaṃ prāpya svapanti vigatajvarāḥ 11,003.004d*0012_03 nirmāṃsair asthibhūyiṣṭhair gātraiḥ snāyunibandhanaiḥ 11,003.004d*0012_04 kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ 11,003.004d*0012_05 yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam 11,003.004d*0012_06 kasmād anyonyam icchanti vipralabdhadhiyo narāḥ 11,003.005a gṛhāṇy eva hi martyānām āhur dehāni paṇḍitāḥ 11,003.005c kālena viniyujyante sattvam ekaṃ tu śobhanam 11,003.006a yathā jīrṇam ajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu vai naraḥ 11,003.006c anyad rocayate vastram evaṃ dehāḥ śarīriṇām 11,003.007a vaicitravīrya vāsaṃ hi duḥkhaṃ vā yadi vā sukham 11,003.007c prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā 11,003.008a karmaṇā prāpyate svargaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata 11,003.008c tato vahati taṃ bhāram avaśaḥ svavaśo 'pi vā 11,003.009a yathā ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate 11,003.009c kiṃ cit prakriyamāṇaṃ vā kṛtamātram athāpi vā 11,003.010a chinnaṃ vāpy avaropyantam avatīrṇam athāpi vā 11,003.010c ārdraṃ vāpy atha vā śuṣkaṃ pacyamānam athāpi vā 11,003.011a avatāryamāṇam āpākād uddhṛtaṃ vāpi bhārata 11,003.011c atha vā paribhujyantam evaṃ dehāḥ śarīriṇām 11,003.012a garbhastho vā prasūto vāpy atha vā divasāntaraḥ 11,003.012c ardhamāsagato vāpi māsamātragato 'pi vā 11,003.013a saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā 11,003.013c yauvanastho 'pi madhyastho vṛddho vāpi vipadyate 11,003.014a prākkarmabhis tu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca 11,003.014c evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anutapyase 11,003.015a yathā ca salile rājan krīḍārtham anusaṃcaran 11,003.015c unmajjec ca nimajjec ca kiṃ cit sattvaṃ narādhipa 11,003.016a evaṃ saṃsāragahanād unmajjananimajjanāt 11,003.016c karmabhogena badhyantaḥ kliśyante ye 'lpabuddhayaḥ 11,003.016d*0013_01 jñānayogena mahatā samuttīrṇā maharṣayaḥ 11,003.017a ye tu prājñāḥ sthitāḥ satye saṃsārāntagaveṣiṇaḥ 11,003.017c samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim 11,004.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,004.001a kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara 11,004.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ 11,004.002 vidura uvāca 11,004.002a janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāḥ śṛṇu prabho 11,004.002c pūrvam eveha kalale vasate kiṃ cid antaram 11,004.002d*0014_01 tatas tu vāyuvegena kalalaṃ kiṃ cid antaram 11,004.003a tataḥ sa pañcame 'tīte māse māṃsaṃ prakalpayet 11,004.003c tataḥ sarvāṅgasaṃpūrṇo garbho māse prajāyate 11,004.004a amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane 11,004.004c tatas tu vāyuvegena ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ 11,004.005a yonidvāram upāgamya bahūn kleśān samṛcchati 11,004.005c yonisaṃpīḍanāc caiva pūrvakarmabhir anvitaḥ 11,004.006a tasmān muktaḥ sa saṃsārād anyān paśyaty upadravān 11,004.006c grahās tam upasarpanti sārameyā ivāmiṣam 11,004.007a tataḥ prāptottare kāle vyādhayaś cāpi taṃ tathā 11,004.007c upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ 11,004.008a baddham indriyapāśais taṃ saṅgasvādubhir āturam 11,004.008c vyasanāny upavartante vividhāni narādhipa 11,004.008e badhyamānaś ca tair bhūyo naiva tṛptim upaiti saḥ 11,004.008f*0015_01 tadā na vetti caivāyaṃ prakurvan sādhv asādhunī 11,004.008f*0016_01 tathaiva parirakṣyanti ye dhyānapariniṣṭhitāḥ 11,004.009a ayaṃ na budhyate tāvad yamalokam athāgatam 11,004.009c yamadūtair vikṛṣyaṃś ca mṛtyuṃ kālena gacchati 11,004.010a vāgghīnasya ca yanmātram iṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhe 11,004.010c bhūya evātmanātmānaṃ badhyamānam upekṣate 11,004.011a aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ 11,004.011c lobhakrodhamadonmatto nātmānam avabudhyate 11,004.012a kulīnatvena ramate duṣkulīnān vikutsayan 11,004.012c dhanadarpeṇa dṛptaś ca daridrān parikutsayan 11,004.013a mūrkhān iti parān āha nātmānaṃ samavekṣate 11,004.013c śikṣāṃ kṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstum icchati 11,004.013d*0017_01 yadā prājñāś ca mūḍhāś ca dhanavanto 'tha nirdhanāḥ 11,004.013d*0017_02 kulīnāś cākulīnāś ca mānino 'thāpy amāninaḥ 11,004.013d*0017_03 sarve pitṛvanaṃ prāptāḥ svapanti vigatatvacaḥ 11,004.013d*0017_04 nirmāṃsair asthibhūyiṣṭhair gātraiḥ snāyunibandhanaiḥ 11,004.013d*0017_05 kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ 11,004.013d*0017_06 yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam 11,004.013d*0017_07 yadā sarve samaṃ nyastāḥ svapanti dharaṇītale 11,004.013d*0017_08 kasmād anyonyam icchanti pralabdhum iha durbudhāḥ 11,004.013d*0017_09 pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca yo niśamya śrutiṃ tv imām 11,004.014a adhruve jīvaloke 'smin yo dharmam anupālayan 11,004.014c janmaprabhṛti varteta prāpnuyāt paramāṃ gatim 11,004.015a evaṃ sarvaṃ viditvā vai yas tattvam anuvartate 11,004.015c sa pramokṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa 11,005.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,005.001a yad idaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyate 11,005.001c etad vistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me 11,005.002 vidura uvāca 11,005.002a atra te vartayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve 11,005.002c yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ 11,005.003a kaś cin mahati saṃsāre vartamāno dvijaḥ kila 11,005.003c vanaṃ durgam anuprāpto mahat kravyādasaṃkulam 11,005.004a siṃhavyāghragajākārair atighorair mahāśanaiḥ 11,005.004b*0018_01 piśitādair atibhayair mahogrākṛtibhis tathā 11,005.004c samantāt saṃparikṣiptaṃ mṛtyor api bhayapradam 11,005.005a tad asya dṛṣṭvā hṛdayam udvegam agamat param 11,005.005c abhyucchrayaś ca romṇāṃ vai vikriyāś ca paraṃtapa 11,005.005d*0019_01 vepathuś cābhavad gātre romaharṣaś ca bhārata 11,005.006a sa tad vanaṃ vyanusaran vipradhāvan itas tataḥ 11,005.006c vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhaved iti 11,005.007a sa teṣāṃ chidram anvicchan pradruto bhayapīḍitaḥ 11,005.007c na ca niryāti vai dūraṃ na ca tair viprayujyate 11,005.008a athāpaśyad vanaṃ ghoraṃ samantād vāgurāvṛtam 11,005.008c bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktaṃ striyā paramaghorayā 11,005.009a pañcaśīrṣadharair nāgaiḥ śailair iva samunnataiḥ 11,005.009c nabhaḥspṛśair mahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam 11,005.010a vanamadhye ca tatrābhūd udapānaḥ samāvṛtaḥ 11,005.010c vallībhis tṛṇachannābhir gūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ 11,005.011a papāta sa dvijas tatra nigūḍhe salilāśaye 11,005.011c vilagnaś cābhavat tasmiṃl latāsaṃtānasaṃkaṭe 11,005.012a panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalam 11,005.012c sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ 11,005.013a atha tatrāpi cānyo 'sya bhūyo jāta upadravaḥ 11,005.013b*0020_01 tathā tatraiva cāyāto dantī daḷitaparvataḥ 11,005.013b*0021_01 kūpamadhye mahānāgam apaśyata mahābalam 11,005.013c kūpavīnāhavelāyām apaśyata mahāgajam 11,005.014a ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇam 11,005.014c krameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam 11,005.015a tasya cāpi praśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ 11,005.015c nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ 11,005.015e āsate madhu saṃbhṛtya pūrvam eva niketajāḥ 11,005.016a bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha 11,005.016c svādanīyāni bhūtānāṃ na yair bālo 'pi tṛpyate 11,005.017a teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate sadā 11,005.017c tāṃ lambamānaḥ sa pumān dhārāṃ pibati sarvadā 11,005.017e na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe 11,005.018a abhīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ 11,005.018c na cāsya jīvite rājan nirvedaḥ samajāyata 11,005.019a tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā 11,005.019c kṛṣṇāḥ śvetāś ca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ 11,005.020a vyālaiś ca vanadurgānte striyā ca paramograyā 11,005.020c kūpādhastāc ca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca 11,005.021a vṛkṣaprapātāc ca bhayaṃ mūṣakebhyaś ca pañcamam 11,005.021c madhulobhān madhukaraiḥ ṣaṣṭham āhur mahad bhayam 11,005.022a evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare 11,005.022c na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedam upagacchati 11,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,006.001a aho khalu mahad duḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasaty asau 11,006.001c kathaṃ tasya ratis tatra tuṣṭir vā vadatāṃ vara 11,006.002a sa deśaḥ kva nu yatrāsau vasate dharmasaṃkaṭe 11,006.002c kathaṃ vā sa vimucyeta naras tasmān mahābhayāt 11,006.003a etan me sarvam ācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tathā 11,006.003c kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi 11,006.004 vidura uvāca 11,006.004a upamānam idaṃ rājan mokṣavidbhir udāhṛtam 11,006.004c sugatiṃ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ 11,006.005a yat tad ucyati kāntāraṃ mahat saṃsāra eva saḥ 11,006.005c vanaṃ durgaṃ hi yat tv etat saṃsāragahanaṃ hi tat 11,006.006a ye ca te kathitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ 11,006.006c yā sā nārī bṛhatkāyā adhitiṣṭhati tatra vai 11,006.006e tām āhus tu jarāṃ prājñā varṇarūpavināśinīm 11,006.007a yas tatra kūpo nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇām 11,006.007c yas tatra vasate 'dhastān mahāhiḥ kāla eva saḥ 11,006.007e antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ sarvahāry asau 11,006.008a kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ 11,006.008c pratāne lambate sā tu jīvitāśā śarīriṇām 11,006.009a sa yas tu kūpavīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati 11,006.009c ṣaḍvaktraḥ kuñjaro rājan sa tu saṃvatsaraḥ smṛtaḥ 11,006.009e mukhāni ṛtavo māsāḥ pādā dvādaśa kīrtitāḥ 11,006.010a ye tu vṛkṣaṃ nikṛntanti mūṣakāḥ satatotthitāḥ 11,006.010c rātryahāni tu tāny āhur bhūtānāṃ paricintakāḥ 11,006.010e ye te madhukarās tatra kāmās te parikīrtitāḥ 11,006.011a yās tu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhunisravam 11,006.011c tāṃs tu kāmarasān vidyād yatra majjanti mānavāḥ 11,006.012a evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ sma ye viduḥ 11,006.012c te vai saṃsāracakrasya pāśāṃś chindanti vai budhāḥ 11,006.012d*0022_01 śatāt sahasrāl lakṣād vā nirvedo yasya jāyate 11,006.012d*0022_02 mohayanti bhṛśaṃ kāmā mandānāṃ viṣayaiṣiṇām 11,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,007.001a aho 'bhihitam ākhyānaṃ bhavatā tattvadarśinā 11,007.001c bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṃ vāgamṛtaṃ tava 11,007.002 vidura uvāca 11,007.002a śṛṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram 11,007.002c yac chrutvā vipramucyante saṃsārebhyo vicakṣaṇāḥ 11,007.003a yathā tu puruṣo rājan dīrgham adhvānam āsthitaḥ 11,007.003c kva cit kva cic chramāt sthātā kurute vāsam eva vā 11,007.004a evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata 11,007.004c kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ 11,007.005a tasmād adhvānam evaitam āhuḥ śāstravido janāḥ 11,007.005c yat tu saṃsāragahanaṃ vanam āhur manīṣiṇaḥ 11,007.006a so 'yaṃ lokasamāvarto martyānāṃ bharatarṣabha 11,007.006c carāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ 11,007.007a śārīrā mānasāś caiva martyānāṃ ye tu vyādhayaḥ 11,007.007c pratyakṣāś ca parokṣāś ca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ 11,007.008a kliśyamānāś ca tair nityaṃ hanyamānāś ca bhārata 11,007.008c svakarmabhir mahāvyālair nodvijanty alpabuddhayaḥ 11,007.009a athāpi tair vimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nṛpa 11,007.009c āvṛṇoty eva taṃ paścāj jarā rūpavināśinī 11,007.010a śabdarūparasasparśair gandhaiś ca vividhair api 11,007.010c majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ 11,007.011a saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrasaṃdhayaḥ 11,007.011c krameṇāsya pralumpanti rūpam āyus tathaiva ca 11,007.012a ete kālasya nidhayo naitāñ jānanti durbudhāḥ 11,007.012c atrābhilikhitāny āhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā 11,007.013a rathaṃ śarīraṃ bhūtānāṃ sattvam āhus tu sārathim 11,007.013c indriyāṇi hayān āhuḥ karma buddhiś ca raśmayaḥ 11,007.014a teṣāṃ hayānāṃ yo vegaṃ dhāvatām anudhāvati 11,007.014c sa tu saṃsāracakre 'smiṃś cakravat parivartate 11,007.014d*0023_01 bhramamāṇā na muhyanti saṃsāre na bhramanti te 11,007.014d*0023_02 saṃsāre bhramatāṃ rājan duḥkham etad dhi jāyate 11,007.014d*0023_03 tasmād asya nivṛttyarthaṃ yatnam evācared budhaḥ 11,007.014d*0023_04 upekṣā nātra kartavyā śataśākhaḥ pravardhate 11,007.014d*0023_05 yatendriyo naro rājan krodhalobhanirākṛtaḥ 11,007.014d*0023_06 saṃtuṣṭaḥ satyavādī yaḥ sa śāntim adhigacchati 11,007.015a yas tān yamayate buddhyā sa yantā na nivartate 11,007.015c yāmyam āhū rathaṃ hy enaṃ muhyante yena durbudhāḥ 11,007.016a sa caitat prāpnute rājan yat tvaṃ prāpto narādhipa 11,007.016c rājyanāśaṃ suhṛnnāśaṃ sutanāśaṃ ca bhārata 11,007.017a anutarṣulam evaitad duḥkhaṃ bhavati bhārata 11,007.017c sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyam ācaret 11,007.017d*0024_01 jñānauṣadham avāpyeha dūrapāraṃ mahauṣadham 11,007.017d*0024_02 chindyād duḥkhamahāvyādhiṃ naraḥ saṃyatamānasaḥ 11,007.018a na vikramo na cāpy artho na mitraṃ na suhṛjjanaḥ 11,007.018c tathonmocayate duḥkhād yathātmā sthirasaṃyamaḥ 11,007.018d*0025_01 tathātmamātṛputrādir na duḥkhāni vyapohati 11,007.019a tasmān maitraṃ samāsthāya śīlam āpadya bhārata 11,007.019c damas tyāgo 'pramādaś ca te trayo brahmaṇo hayāḥ 11,007.020a śīlaraśmisamāyukte sthito yo mānase rathe 11,007.020c tyaktvā mṛtyubhayaṃ rājan brahmalokaṃ sa gacchati 11,007.020d*0026_01 abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti mahīpate 11,007.020d*0026_02 sa gacchati paraṃ sthānaṃ viṣṇoḥ padam anāmayam 11,007.020d*0026_03 na tat kratusahasreṇa nopavāsaiś ca nityaśaḥ 11,007.020d*0026_04 abhayasya ca dānena yat phalaṃ prāpnuyān naraḥ 11,007.020d*0026_05 na hy ātmanaḥ priyataraṃ kiṃ cid bhūteṣu niścitam 11,007.020d*0026_06 aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata 11,007.020d*0026_07 tasmāt sarveṣu bhūteṣu dayā kāryā vipaścitā 11,007.020d*0026_08 nānāmohasamāyuktā buddhijālena saṃvṛtāḥ 11,007.020d*0026_09 asūkṣmadṛṣṭayo mandā bhrāmyante tatra tatra ha 11,007.020d*0026_10 susūkṣmadṛṣṭayo dhīrā vrajanti brahma śāśvatam 11,007.020d*0027_01 evaṃ jñātvā mahāprājña sa teṣām aurdhvadaihikam 11,007.020d*0027_02 kartum arhasi tenaiva phalaṃ prāpsyasi vai sukham 11,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,008.001a vidurasya tu tad vākyaṃ niśamya kurusattamaḥ 11,008.001c putraśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ 11,008.002a taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ 11,008.002c kṛṣṇadvaipāyanaś caiva kṣattā ca viduras tathā 11,008.003a saṃjayaḥ suhṛdaś cānye dvāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥ 11,008.003c jalena sukhaśītena tālavṛntaiś ca bhārata 11,008.004a paspṛśuś ca karair gātraṃ vījamānāś ca yatnataḥ 11,008.004c anvāsan suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatam 11,008.005a atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥ 11,008.005c vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhir abhiplutaḥ 11,008.006a dhig astu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham 11,008.006c yatomūlāni duḥkhāni saṃbhavanti muhur muhuḥ 11,008.007a putranāśe 'rthanāśe ca jñātisaṃbandhinām api 11,008.007c prāpyate sumahad duḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho 11,008.008a yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati 11,008.008c yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ bahu manyate 11,008.009a tad idaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt 11,008.009b*0028_01 tasyāntaṃ nādhigacchāmi ṛte prāṇaviparyayāt 11,008.009c tac caivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama 11,008.010a ity uktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam 11,008.010c dhṛtarāṣṭro 'bhavan mūḍhaḥ śokaṃ ca paramaṃ gataḥ 11,008.010e abhūc ca tūṣṇīṃ rājāsau dhyāyamāno mahīpate 11,008.011a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 11,008.011c putraśokābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanam abravīt 11,008.012a dhṛtarāṣṭra mahābāho yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 11,008.012c śrutavān asi medhāvī dharmārthakuśalas tathā 11,008.013a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid veditavyaṃ paraṃtapa 11,008.013c anityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ 11,008.014a adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate sati 11,008.014c jīvite maraṇānte ca kasmāc chocasi bhārata 11,008.015a pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ 11,008.015c putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena kāritaḥ 11,008.016a avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpa 11,008.016c kasmāc chocasi tāñ śūrān gatān paramikāṃ gatim 11,008.017a jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā 11,008.017c yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara 11,008.018a na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kena cit 11,008.018c ghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantum iti me matiḥ 11,008.019a devatānāṃ hi yat kāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam 11,008.019c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi kathaṃ sthairyaṃ bhavet tava 11,008.020a purāhaṃ tvarito yātaḥ sabhām aindrīṃ jitaklamaḥ 11,008.020c apaśyaṃ tatra ca tadā samavetān divaukasaḥ 11,008.020e nāradapramukhāṃś cāpi sarvān devaṛṣīṃs tathā 11,008.021a tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate 11,008.021c kāryārtham upasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ 11,008.022a upagamya tadā dhātrī devān āha samāgatān 11,008.022c yat kāryaṃ mama yuṣmābhir brahmaṇaḥ sadane tadā 11,008.022e pratijñātaṃ mahābhāgās tac chīghraṃ saṃvidhīyatām 11,008.023a tasyās tad vacanaṃ śrutvā viṣṇur lokanamaskṛtaḥ 11,008.023c uvāca prahasan vākyaṃ pṛthivīṃ devasaṃsadi 11,008.024a dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yas tu jyeṣṭhaḥ śatasya vai 11,008.024c duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati 11,008.024e taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi 11,008.025a tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ 11,008.025c anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ 11,008.026a tatas te bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam 11,008.026c gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokān dhāraya śobhane 11,008.027a sa eṣa te suto rājaṃl lokasaṃhārakāraṇāt 11,008.027c kaler aṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa 11,008.028a amarṣī capalaś cāpi krodhano duṣprasādhanaḥ 11,008.028c daivayogāt samutpannā bhrātaraś cāsya tādṛśāḥ 11,008.029*0030_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 11,008.029*0030_02 devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayam udīrayet 11,008.029a śakunir mātulaś caiva karṇaś ca paramaḥ sakhā 11,008.029c samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ 11,008.029d*0029_01 yādṛśo jāyate rājā tādṛśo 'sya jano bhavet 11,008.029d*0029_02 adharmo dharmatāṃ yāti svāmī ced dhārmiko bhavet 11,008.029d*0029_03 svāmino guṇadoṣābhyāṃ bhṛtyāḥ syur nātra saṃśayaḥ 11,008.029d*0029_04 duṣṭaṃ rājānam āsādya gatās te tanayā nṛpa 11,008.029e etam arthaṃ mahābāho nārado veda tattvataḥ 11,008.030a ātmāparādhāt putrās te vinaṣṭāḥ pṛthivīpate 11,008.030c mā tāñ śocasva rājendra na hi śoke 'sti kāraṇam 11,008.031a na hi te pāṇḍavāḥ svalpam aparādhyanti bhārata 11,008.031c putrās tava durātmāno yair iyaṃ ghātitā mahī 11,008.032a nāradena ca bhadraṃ te pūrvam eva na saṃśayaḥ 11,008.032c yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam 11,008.033a pāṇḍavāḥ kauravāś caiva samāsādya parasparam 11,008.033c na bhaviṣyanti kaunteya yat te kṛtyaṃ tad ācara 11,008.034a nāradasya vacaḥ śrutvā tadāśocanta pāṇḍavāḥ 11,008.034c etat te sarvam ākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam 11,008.035a kathaṃ te śokanāśaḥ syāt prāṇeṣu ca dayā prabho 11,008.035c snehaś ca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim 11,008.036a eṣa cārtho mahābāho pūrvam eva mayā śrutaḥ 11,008.036c kathito dharmarājasya rājasūye kratūttame 11,008.037a yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite 11,008.037c avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram 11,008.038a anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṃ cana 11,008.038c kṛtāntasya hi bhūtena sthāvareṇa trasena ca 11,008.039a bhavān karmaparo yatra buddhiśreṣṭhaś ca bhārata 11,008.039c muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatim eva ca 11,008.040a tvāṃ tu śokena saṃtaptaṃ muhyamānaṃ muhur muhuḥ 11,008.040c jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇān api parityajet 11,008.041a kṛpālur nityaśo vīras tiryagyonigateṣv api 11,008.041c sa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ vai na kariṣyati 11,008.042a mama caiva niyogena vidheś cāpy anivartanāt 11,008.042c pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyāt prāṇān dhāraya bhārata 11,008.043a evaṃ te vartamānasya loke kīrtir bhaviṣyati 11,008.043c dharmaś ca sumahāṃs tāta taptaṃ syāc ca tapaś cirāt 11,008.044a putraśokasamutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā 11,008.044c prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā 11,008.045a etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 11,008.045c muhūrtaṃ samanudhyāya dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata 11,008.046a mahatā śokajālena praṇunno 'smi dvijottama 11,008.046c nātmānam avabudhyāmi muhyamāno muhur muhuḥ 11,008.047a idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava daivaniyogajam 11,008.047c dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān yatiṣye ca naśocitum 11,008.048a etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 11,008.048c dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata 11,009.001 janamejaya uvāca 11,009.001a gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 11,009.001c kim aceṣṭata viprarṣe tan me vyākhyātum arhasi 11,009.001d@001_0001 tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ 11,009.001d@001_0002 kṛpaprabhṛtayaś caiva kim akurvata te trayaḥ 11,009.001d@001_0003 aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaś cānyonyakāritaḥ 11,009.001d@001_0004 vaiśaṃpāyana uvāca 11,009.001d@001_0004 vṛttāntam uttaraṃ brūhi yad abhāṣata saṃjayaḥ 11,009.001d@001_0005 hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ 11,009.001d@001_0006 saṃjaya uvāca 11,009.001d@001_0006 saṃjayo vigataprajño dhṛtarāṣṭram upasthitaḥ 11,009.001d@001_0007 āgamya nānādeśebhyo nānājanapadeśvarāḥ 11,009.001d@001_0008 pitṛlokaṃ gatā rājan sarve tava sutaiḥ saha 11,009.001d@001_0009 yācyamānena satataṃ tava putreṇa bhārata 11,009.001d@001_0010 ghātitā pṛthivī sarvā vairasyāntaṃ vidhitsatā 11,009.001d@001_0011 putrāṇām atha pautrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca mahīpate 11,009.001d@001_0012 ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ pretakāryāṇi kāraya 11,009.001d@001_0012 vaiśaṃpāyana uvāca 11,009.001d@001_0013 tac chrutvā vacanaṃ ghoraṃ saṃjayasya mahīpatiḥ 11,009.001d@001_0014 gatāsur iva niśceṣṭo nyapatat pṛthivītale 11,009.001d@001_0015 taṃ śayānam upāgamya pṛthivyāṃ pṛthivīpatim 11,009.001d@001_0016 viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt 11,009.001d@001_0017 uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe mā śuco bharatarṣabha 11,009.001d@001_0018 eṣā vai sarvasattvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ 11,009.001d@001_0019 abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata 11,009.001d@001_0020 abhāvanidhanāny eva tatra kā paridevanā 11,009.001d@001_0021 na śocan mṛtam anveti na śocan mriyate naraḥ 11,009.001d@001_0022 evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anuśocasi 11,009.001d@001_0023 ayudhyamāno mriyate yudhyamānaś ca jīvati 11,009.001d@001_0024 kālaṃ prāpya mahārāja na kaś cid ativartate 11,009.001d@001_0025 kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāny uta 11,009.001d@001_0026 na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama 11,009.001d@001_0027 yathā vāyus tṛṇāgrāṇi saṃvartayati sarvataḥ 11,009.001d@001_0028 tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha 11,009.001d@001_0029 ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām 11,009.001d@001_0030 yasya kālaḥ prayāty agre tatra kā paridevanā 11,009.001d@001_0031 yāṃś cāpi nihatān yuddhe rājaṃs tvam anuśocasi 11,009.001d@001_0032 aśocyā hi mahātmānaḥ sarve te tridivaṃ gatāḥ 11,009.001d@001_0033 na yajñair dakṣiṇāvadbhir na tapobhir na vidyayā 11,009.001d@001_0034 tathā svargam upāyānti yathā śūrās tanutyajaḥ 11,009.001d@001_0035 sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve ca caritavratāḥ 11,009.001d@001_0036 sarve cābhimukhāḥ kṣīṇās tatra kā paridevanā 11,009.001d@001_0037 śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvus te śarāhutīḥ 11,009.001d@001_0038 hūyamānāñ śarāṃś caiva sehur uttamapūruṣāḥ 11,009.001d@001_0039 evaṃ rājaṃs tavācakṣe svargyaṃ panthānam uttamam 11,009.001d@001_0040 na yuddhād adhikaṃ kiṃ cit kṣatriyasyeha vidyate 11,009.001d@001_0041 kṣatriyās te mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ 11,009.001d@001_0042 āśiṣaṃ paramāṃ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi 11,009.001d@001_0043 ātmanātmānam āśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha 11,009.001d@001_0044 nādya śokābhibhūtas tvaṃ kāryam utsraṣṭum arhasi 11,009.002 vaiśaṃpāyana uvāca 11,009.002a etac chrutvā naraśreṣṭha ciraṃ dhyātvā tv acetanaḥ 11,009.002c saṃjayaṃ yojayety uktvā viduraṃ pratyabhāṣata 11,009.002d*0031_01 vidurasya tu tad vākyaṃ śrutvā tu puruṣarṣabhaḥ 11,009.002d*0031_02 yujyatāṃ yānam ity uktvā punar vacanam abravīt 11,009.003a kṣipram ānaya gāndhārīṃ sarvāś ca bharatastriyaḥ 11,009.003c vadhūṃ kuntīm upādāya yāś cānyās tatra yoṣitaḥ 11,009.004a evam uktvā sa dharmātmā viduraṃ dharmavittamam 11,009.004c śokaviprahatajñāno yānam evānvapadyata 11,009.005a gāndhārī caiva śokārtā bhartur vacanacoditā 11,009.005c saha kuntyā yato rājā saha strībhir upādravat 11,009.006a tāḥ samāsādya rājānaṃ bhṛśaṃ śokasamanvitāḥ 11,009.006c āmantryānyonyam īyuḥ sma bhṛśam uccukruśus tataḥ 11,009.007a tāḥ samāśvāsayat kṣattā tābhyaś cārtataraḥ svayam 11,009.007c aśrukaṇṭhīḥ samāropya tato 'sau niryayau purāt 11,009.008a tataḥ praṇādaḥ saṃjajñe sarveṣu kuruveśmasu 11,009.008c ākumāraṃ puraṃ sarvam abhavac chokakarśitam 11,009.009a adṛṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇair api 11,009.009c pṛthagjanena dṛśyanta tās tadā nihateśvarāḥ 11,009.010a prakīrya keśān suśubhān bhūṣaṇāny avamucya ca 11,009.010c ekavastradharā nāryaḥ paripetur anāthavat 11,009.011a śvetaparvatarūpebhyo gṛhebhyas tās tv apākraman 11,009.011c guhābhya iva śailānāṃ pṛṣatyo hatayūthapāḥ 11,009.012a tāny udīrṇāni nārīṇāṃ tadā vṛndāny anekaśaḥ 11,009.012c śokārtāny adravan rājan kiśorīṇām ivāṅgane 11,009.013a pragṛhya bāhūn krośantyaḥ putrān bhrātṝn pitṝn api 11,009.013c darśayantīva tā ha sma yugānte lokasaṃkṣayam 11,009.014a vilapantyo rudantyaś ca dhāvamānās tatas tataḥ 11,009.014c śokenābhyāhatajñānāḥ kartavyaṃ na prajajñire 11,009.015a vrīḍāṃ jagmuḥ purā yāḥ sma sakhīnām api yoṣitaḥ 11,009.015c tā ekavastrā nirlajjāḥ śvaśrūṇāṃ purato 'bhavan 11,009.016a parasparaṃ susūkṣmeṣu śokeṣv āśvāsayan sma yāḥ 11,009.016c tāḥ śokavihvalā rājann upaikṣanta parasparam 11,009.017a tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ 11,009.017c niryayau nagarād dīnas tūrṇam āyodhanaṃ prati 11,009.018a śilpino vaṇijo vaiśyāḥ sarvakarmopajīvinaḥ 11,009.018c te pārthivaṃ puraskṛtya niryayur nagarād bahiḥ 11,009.019a tāsāṃ vikrośamānānām ārtānāṃ kurusaṃkṣaye 11,009.019c prādurāsīn mahāñ śabdo vyathayan bhuvanāny uta 11,009.020a yugāntakāle saṃprāpte bhūtānāṃ dahyatām iva 11,009.020c abhāvaḥ syād ayaṃ prāpta iti bhūtāni menire 11,009.021a bhṛśam udvignamanasas te paurāḥ kurusaṃkṣaye 11,009.021c prākrośanta mahārāja svanuraktās tadā bhṛśam 11,010.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,010.001a krośamātraṃ tato gatvā dadṛśus tān mahārathān 11,010.001c śāradvataṃ kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇam eva ca 11,010.002a te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 11,010.002c aśrukaṇṭhā viniḥśvasya rudantam idam abruvan 11,010.003a putras tava mahārāja kṛtvā karma suduṣkaram 11,010.003c gataḥ sānucaro rājañ śakralokaṃ mahīpatiḥ 11,010.004a duryodhanabalān muktā vayam eva trayo rathāḥ 11,010.004c sarvam anyat parikṣīṇaṃ sainyaṃ te bharatarṣabha 11,010.005a ity evam uktvā rājānaṃ kṛpaḥ śāradvatas tadā 11,010.005c gāndhārīṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt 11,010.006a abhītā yudhyamānās te ghnantaḥ śatrugaṇān bahūn 11,010.006c vīrakarmāṇi kurvāṇāḥ putrās te nidhanaṃ gatāḥ 11,010.007a dhruvaṃ saṃprāpya lokāṃs te nirmalāñ śastranirjitān 11,010.007c bhāsvaraṃ deham āsthāya viharanty amarā iva 11,010.007d*0032_01 sarve hy abhimukhāḥ śūrā yudhyamānā hatāribhiḥ 11,010.008a na hi kaś cid dhi śūrāṇāṃ yudhyamānaḥ parāṅmukhaḥ 11,010.008c śastreṇa nidhanaṃ prāpto na ca kaś cit kṛtāñjaliḥ 11,010.009a etāṃ tāṃ kṣatriyasyāhuḥ purāṇāṃ paramāṃ gatim 11,010.009c śastreṇa nidhanaṃ saṃkhye tān na śocitum arhasi 11,010.010a na cāpi śatravas teṣām ṛdhyante rājñi pāṇḍavāḥ 11,010.010c śṛṇu yat kṛtam asmābhir aśvatthāmapurogamaiḥ 11,010.011a adharmeṇa hataṃ śrutvā bhīmasenena te sutam 11,010.011c suptaṃ śibiram āviśya pāṇḍūnāṃ kadanaṃ kṛtam 11,010.012a pāñcālā nihatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 11,010.012c drupadasyātmajāś caiva draupadeyāś ca pātitāḥ 11,010.013a tathā viśasanaṃ kṛtvā putraśatrugaṇasya te 11,010.013c prādravāma raṇe sthātuṃ na hi śakyāmahe trayaḥ 11,010.014a te hi śūrā maheṣvāsāḥ kṣipram eṣyanti pāṇḍavāḥ 11,010.014c amarṣavaśam āpannā vairaṃ pratijihīrṣavaḥ 11,010.015a nihatān ātmajāñ śrutvā pramattān puruṣarṣabhāḥ 11,010.015c ninīṣantaḥ padaṃ śūrāḥ kṣipram eva yaśasvini 11,010.016a pāṇḍūnāṃ kilbiṣaṃ kṛtvā saṃsthātuṃ notsahāmahe 11,010.016c anujānīhi no rājñi mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 11,010.017a rājaṃs tvam anujānīhi dhairyam ātiṣṭha cottamam 11,010.017c niṣṭhāntaṃ paśya cāpi tvaṃ kṣatradharmaṃ ca kevalam 11,010.018a ity evam uktvā rājānaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 11,010.018c kṛpaś ca kṛtavarmā ca droṇaputraś ca bhārata 11,010.019a avekṣamāṇā rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 11,010.019c gaṅgām anu mahātmānas tūrṇam aśvān acodayan 11,010.020a apakramya tu te rājan sarva eva mahārathāḥ 11,010.020c āmantryānyonyam udvignās tridhā te prayayus tataḥ 11,010.021a jagāma hāstinapuraṃ kṛpaḥ śāradvatas tadā 11,010.021c svam eva rāṣṭraṃ hārdikyo drauṇir vyāsāśramaṃ yayau 11,010.022a evaṃ te prayayur vīrā vīkṣamāṇāḥ parasparam 11,010.022c bhayārtāḥ pāṇḍuputrāṇām āgaskṛtvā mahātmanām 11,010.023a sametya vīrā rājānaṃ tadā tv anudite ravau 11,010.023c viprajagmur mahārāja yathecchakam ariṃdamāḥ 11,010.023d*0033_01 samāsādyātha vai drauṇiṃ pāṇḍuputrā mahārathāḥ 11,010.023d*0033_02 vyajayanta raṇe rājan vikramya tadanantaram 11,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,011.001a hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 11,011.001c śuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryātaṃ gajasāhvayāt 11,011.002a so 'bhyayāt putraśokārtaḥ putraśokapariplutam 11,011.002c śocamāno mahārāja bhrātṛbhiḥ sahitas tadā 11,011.003a anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā 11,011.003c yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā 11,011.004a tam anvagāt suduḥkhārtā draupadī śokakarśitā 11,011.004c saha pāñcālayoṣidbhir yās tatrāsan samāgatāḥ 11,011.005a sa gaṅgām anu vṛndāni strīṇāṃ bharatasattama 11,011.005c kurarīṇām ivārtānāṃ krośantīnāṃ dadarśa ha 11,011.006a tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ 11,011.006c ūrdhvabāhubhir ārtābhir bruvatībhiḥ priyāpriye 11,011.007a kva nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādyānṛśaṃsatā 11,011.007c yadāvadhīt pitṝn bhrātṝn gurūn putrān sakhīn api 11,011.008a ghātayitvā kathaṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmaham 11,011.008c manas te 'bhūn mahābāho hatvā cāpi jayadratham 11,011.009a kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝn bhrātṝn apaśyataḥ 11,011.009c abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draupadeyāṃś ca bhārata 11,011.010a atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīr iva 11,011.010c vavande pitaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 11,011.011a tato 'bhivādya pitaraṃ dharmeṇāmitrakarśanāḥ 11,011.011c nyavedayanta nāmāni pāṇḍavās te 'pi sarvaśaḥ 11,011.012a tam ātmajāntakaraṇaṃ pitā putravadhārditaḥ 11,011.012c aprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje 11,011.013a dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata 11,011.013c duṣṭātmā bhīmam anvaicchad didhakṣur iva pāvakaḥ 11,011.014a sa kopapāvakas tasya śokavāyusamīritaḥ 11,011.014c bhīmasenamayaṃ dāvaṃ didhakṣur iva dṛśyate 11,011.015a tasya saṃkalpam ājñāya bhīmaṃ praty aśubhaṃ hariḥ 11,011.015b*0034_01 pūrvam ānāyitā rājan kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 11,011.015b*0034_02 duryodhanena yā pūrvaṃ kāritā pratimāyasī 11,011.015b*0034_03 yogyābhūmau śramārthāya bhīmam uddiśya cetasā 11,011.015c bhīmam ākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmam āyasam 11,011.016a prāg eva tu mahābuddhir buddhvā tasyeṅgitaṃ hariḥ 11,011.016c saṃvidhānaṃ mahāprājñas tatra cakre janārdanaḥ 11,011.017a taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenam ayasmayam 11,011.017c babhañja balavān rājā manyamāno vṛkodaram 11,011.018a nāgāyutabalaprāṇaḥ sa rājā bhīmam āyasam 11,011.018c bhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt 11,011.019a tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥ 11,011.019c prapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ 11,011.020a paryagṛhṇata taṃ vidvān sūto gāvalgaṇis tadā 11,011.020c maivam ity abravīc cainaṃ śamayan sāntvayann iva 11,011.021a sa tu kopaṃ samutsṛjya gatamanyur mahāmanāḥ 11,011.021c hā hā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ 11,011.022a taṃ viditvā gatakrodhaṃ bhīmasenavadhārditam 11,011.022c vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt 11,011.023a mā śuco dhṛtarāṣṭra tvaṃ naiṣa bhīmas tvayā hataḥ 11,011.023c āyasī pratimā hy eṣā tvayā rājan nipātitā 11,011.024a tvāṃ krodhavaśam āpannaṃ viditvā bharatarṣabha 11,011.024c mayāpakṛṣṭaḥ kaunteyo mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gataḥ 11,011.025a na hi te rājaśārdūla bale tulyo 'sti kaś cana 11,011.025c kaḥ saheta mahābāho bāhvor nigrahaṇaṃ naraḥ 11,011.026a yathāntakam anuprāpya jīvan kaś cin na mucyate 11,011.026c evaṃ bāhvantaraṃ prāpya tava jīven na kaś cana 11,011.027a tasmāt putreṇa yā sā te pratimā kāritāyasī 11,011.027c bhīmasya seyaṃ kauravya tavaivopahṛtā mayā 11,011.028a putraśokābhisaṃtāpād dharmād apahṛtaṃ manaḥ 11,011.028c tava rājendra tena tvaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi 11,011.029a na ca te tat kṣamaṃ rājan hanyās tvaṃ yad vṛkodaram 11,011.029c na hi putrā mahārāja jīveyus te kathaṃ cana 11,011.030a tasmād yat kṛtam asmābhir manyamānaiḥ kṣamaṃ prati 11,011.030c anumanyasva tat sarvaṃ mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 11,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,012.001a tata enam upātiṣṭhañ śaucārthaṃ paricārakāḥ 11,012.001c kṛtaśaucaṃ punaś cainaṃ provāca madhusūdanaḥ 11,012.002a rājann adhītā vedās te śāstrāṇi vividhāni ca 11,012.002c śrutāni ca purāṇāni rājadharmāś ca kevalāḥ 11,012.003a evaṃ vidvān mahāprājña nākārṣīr vacanaṃ tadā 11,012.003a*0035_01 **** **** samarthaḥ san balābale 11,012.003a*0035_02 ātmāparādhāt kasmāt tvaṃ kuruṣe kopam īdṛśam 11,012.003a*0035_03 uktavāṃs tvāṃ tadaivāhaṃ bhīṣmadroṇau ca bhārata 11,012.003a*0035_04 viduraḥ saṃjayaś caiva tvaṃ tu rājan na tat kṛthāḥ 11,012.003a*0035_05 sa vāryamāṇo nāsmākaṃ 11,012.003c pāṇḍavān adhikāñ jānan bale śaurye ca kaurava 11,012.004a rājā hi yaḥ sthiraprajñaḥ svayaṃ doṣān avekṣate 11,012.004c deśakālavibhāgaṃ ca paraṃ śreyaḥ sa vindati 11,012.005a ucyamānaṃ ca yaḥ śreyo gṛhṇīte no hitāhite 11,012.005c āpadaṃ samanuprāpya sa śocaty anaye sthitaḥ 11,012.006a tato 'nyavṛttam ātmānaṃ samavekṣasva bhārata 11,012.006c rājaṃs tvaṃ hy avidheyātmā duryodhanavaśe sthitaḥ 11,012.007a ātmāparādhād āyastas tat kiṃ bhīmaṃ jighāṃsasi 11,012.007c tasmāt saṃyaccha kopaṃ tvaṃ svam anusmṛtya duṣkṛtam 11,012.008a yas tu tāṃ spardhayā kṣudraḥ pāñcālīm ānayat sabhām 11,012.008c sa hato bhīmasenena vairaṃ praticikīrṣatā 11,012.009a ātmano 'tikramaṃ paśya putrasya ca durātmanaḥ 11,012.009c yad anāgasi pāṇḍūnāṃ parityāgaḥ paraṃtapa 11,012.010a evam uktaḥ sa kṛṣṇena sarvaṃ satyaṃ janādhipa 11,012.010c uvāca devakīputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 11,012.011a evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava 11,012.011c putrasnehas tu dharmātman dhairyān māṃ samacālayat 11,012.012a diṣṭyā tu puruṣavyāghro balavān satyavikramaḥ 11,012.012c tvadgupto nāgamat kṛṣṇa bhīmo bāhvantaraṃ mama 11,012.013a idānīṃ tv aham ekāgro gatamanyur gatajvaraḥ 11,012.013c madhyamaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ spraṣṭum icchāmi keśava 11,012.014a hateṣu pārthivendreṣu putreṣu nihateṣu ca 11,012.014c pāṇḍuputreṣu me śarma prītiś cāpy avatiṣṭhate 11,012.015a tataḥ sa bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau 11,012.015c pasparśa gātraiḥ prarudan sugātrān; āśvāsya kalyāṇam uvāca cainān 11,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,013.001a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātās tatas te kurupuṃgavāḥ 11,013.001c abhyayur bhrātaraḥ sarve gāndhārīṃ sahakeśavāḥ 11,013.002a tato jñātvā hatāmitraṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 11,013.002c gāndhārī putraśokārtā śaptum aicchad aninditā 11,013.003a tasyāḥ pāpam abhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavān prati 11,013.003c ṛṣiḥ satyavatīputraḥ prāg eva samabudhyata 11,013.004a sa gaṅgāyām upaspṛśya puṇyagandhaṃ payaḥ śuci 11,013.004c taṃ deśam upasaṃpede paramarṣir manojavaḥ 11,013.005a divyena cakṣuṣā paśyan manasānuddhatena ca 11,013.005c sarvaprāṇabhṛtāṃ bhāvaṃ sa tatra samabudhyata 11,013.006a sa snuṣām abravīt kāle kalyavādī mahātapāḥ 11,013.006c śāpakālam avākṣipya śamakālam udīrayan 11,013.007a na kopaḥ pāṇḍave kāryo gāndhāri śamam āpnuhi 11,013.007c rajo nigṛhyatām etac chṛṇu cedaṃ vaco mama 11,013.008a uktāsy aṣṭādaśāhāni putreṇa jayam icchatā 11,013.008c śivam āśāssva me mātar yudhyamānasya śatrubhiḥ 11,013.009a sā tathā yācyamānā tvaṃ kāle kāle jayaiṣiṇā 11,013.009c uktavaty asi gāndhāri yato dharmas tato jayaḥ 11,013.010a na cāpy atītāṃ gāndhāri vācaṃ te vitathām aham 11,013.010b*0036_01 vācā vyatīte mā krodhe manaḥ kuru yaśasvini 11,013.010c smarāmi bhāṣamāṇāyās tathā praṇihitā hy asi 11,013.010d*0037_01 svaireṣv api ca kalyāṇi smarāmi subalātmaje 11,013.010d*0038_01 vigrahe tumule rājñāṃ gatvā pāram asaṃśayam 11,013.010d*0038_02 jitaṃ pāṇḍusutair yuddhe nūnaṃ dharmas tato 'dhikaḥ 11,013.010d*0039_01 kṣamāśīlā purā bhūtvā sādya na kṣamase katham 11,013.010d*0039_02 adharmaṃ jahi dharmajñe yato dharmas tato jayaḥ 11,013.011a sā tvaṃ dharmaṃ parismṛtya vācā coktvā manasvini 11,013.011c kopaṃ saṃyaccha gāndhāri maivaṃ bhūḥ satyavādini 11,013.012 gāndhāry uvāca 11,013.012a bhagavan nābhyasūyāmi naitān icchāmi naśyataḥ 11,013.012c putraśokena tu balān mano vihvalatīva me 11,013.013a yathaiva kuntyā kaunteyā rakṣitavyās tathā mayā 11,013.013c yathaiva dhṛtarāṣṭreṇa rakṣitavyās tathā mayā 11,013.014a duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca 11,013.014c karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca vṛtto 'yaṃ kurusaṃkṣayaḥ 11,013.015a nāparādhyati bībhatsur na ca pārtho vṛkodaraḥ 11,013.015c nakulaḥ sahadevo vā naiva jātu yudhiṣṭhiraḥ 11,013.016a yudhyamānā hi kauravyāḥ kṛntamānāḥ parasparam 11,013.016c nihatāḥ sahitāś cānyais tatra nāsty apriyaṃ mama 11,013.017a yat tu karmākarod bhīmo vāsudevasya paśyataḥ 11,013.017c duryodhanaṃ samāhūya gadāyuddhe mahāmanāḥ 11,013.018a śikṣayābhyadhikaṃ jñātvā carantaṃ bahudhā raṇe 11,013.018c adho nābhyāṃ prahṛtavāṃs tan me kopam avardhayat 11,013.019a kathaṃ nu dharmaṃ dharmajñaiḥ samuddiṣṭaṃ mahātmabhiḥ 11,013.019c tyajeyur āhave śūrāḥ prāṇahetoḥ kathaṃ cana 11,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,014.001a tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhīmaseno 'tha bhītavat 11,014.001c gāndhārīṃ pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ tadā 11,014.002a adharmo yadi vā dharmas trāsāt tatra mayā kṛtaḥ 11,014.002c ātmānaṃ trātukāmena tan me tvaṃ kṣantum arhasi 11,014.003a na hi yuddhena putras te dharmeṇa sa mahābalaḥ 11,014.003c śakyaḥ kena cid udyantum ato viṣamam ācaram 11,014.003d*0040_01 adharmeṇa jitaḥ pūrvaṃ tena cāpi yudhiṣṭhiraḥ 11,014.003d*0040_02 nikṛtāś ca sadaiva sma tato viṣamam ācaram 11,014.004a sainyasyaiko 'vaśiṣṭo 'yaṃ gadāyuddhe ca vīryavān 11,014.004c māṃ hatvā na hared rājyam iti caitat kṛtaṃ mayā 11,014.005a rājaputrīṃ ca pāñcālīm ekavastrāṃ rajasvalām 11,014.005c bhavatyā viditaṃ sarvam uktavān yat sutas tava 11,014.006a suyodhanam asaṃgṛhya na śakyā bhūḥ sasāgarā 11,014.006c kevalā bhoktum asmābhir ataś caitat kṛtaṃ mayā 11,014.007a tac cāpy apriyam asmākaṃ putras te samupācarat 11,014.007c draupadyā yat sabhāmadhye savyam ūrum adarśayat 11,014.008a tatraiva vadhyaḥ so 'smākaṃ durācāro 'mba te sutaḥ 11,014.008c dharmarājājñayā caiva sthitāḥ sma samaye tadā 11,014.009a vairam uddhukṣitaṃ rājñi putreṇa tava tan mahat 11,014.009c kleśitāś ca vane nityaṃ tata etat kṛtaṃ mayā 11,014.010a vairasyāsya gataḥ pāraṃ hatvā duryodhanaṃ raṇe 11,014.010c rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ prāpto vayaṃ ca gatamanyavaḥ 11,014.011 gāndhāry uvāca 11,014.011a na tasyaiṣa vadhas tāta yat praśaṃsasi me sutam 11,014.011c kṛtavāṃś cāpi tat sarvaṃ yad idaṃ bhāṣase mayi 11,014.012a hatāśve nakule yat tad vṛṣasenena bhārata 11,014.012c apibaḥ śoṇitaṃ saṃkhye duḥśāsanaśarīrajam 11,014.013a sadbhir vigarhitaṃ ghoram anāryajanasevitam 11,014.013c krūraṃ karmākaroḥ kasmāt tad ayuktaṃ vṛkodara 11,014.014 bhīmasena uvāca 11,014.014a anyasyāpi na pātavyaṃ rudhiraṃ kiṃ punaḥ svakam 11,014.014c yathaivātmā tathā bhrātā viśeṣo nāsti kaś cana 11,014.015a rudhiraṃ na vyatikrāmad dantoṣṭhaṃ me 'mba mā śucaḥ 11,014.015c vaivasvatas tu tad veda hastau me rudhirokṣitau 11,014.015d*0041_01 mā kṛthā hṛdi tan mātar na tat pītaṃ mayānaghe 11,014.016a hatāśvaṃ nakulaṃ dṛṣṭvā vṛṣasenena saṃyuge 11,014.016c bhrātṝṇāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ trāsaḥ saṃjanito mayā 11,014.016d*0042_01 yat tu saṃjñām akaravaṃ pibāmy asṛg ahaṃ ruṣā 11,014.016d*0042_02 dantoṣṭhaṃ nābhicakrāma rudhiraṃ me ca mā śucaḥ 11,014.016d*0042_03 nāsṛk pātuṃ tvayā śakyaṃ mama saṃgrāmamūrdhani 11,014.016d*0042_04 vṛthā garjasi mūḍhas tvaṃ nistoyas toyado yathā 11,014.016d*0042_05 tad evaṃ bruvamāṇasya tava sūno 'lpacetasaḥ (sic) 11,014.016d*0042_06 vibhidya hṛdayaṃ pītaṃ rākṣasyā mama bhāryayā 11,014.016d*0043_01 na pratijñām akaravaṃ pibāmy asṛg arer iti 11,014.017a keśapakṣaparāmarśe draupadyā dyūtakārite 11,014.017c krodhād yad abruvaṃ cāhaṃ tac ca me hṛdi vartate 11,014.018a kṣatradharmāc cyuto rājñi bhaveyaṃ śāsvatīḥ samāḥ 11,014.018c pratijñāṃ tām anistīrya tatas tat kṛtavān aham 11,014.019a na mām arhasi gāndhāri doṣeṇa pariśaṅkitum 11,014.019c anigṛhya purā putrān asmāsv anapakāriṣu 11,014.019d*0044_01 adhunā kiṃ tu doṣeṇa pariśaṅkitum arhasi 11,014.020 gāndhāry uvāca 11,014.020a vṛddhasyāsya śataṃ putrān nighnaṃs tvam aparājitaḥ 11,014.020c kasmān na śeṣayaḥ kaṃ cid yenālpam aparādhitam 11,014.021a saṃtānam āvayos tāta vṛddhayor hṛtarājyayoḥ 11,014.021c katham andhadvayasyāsya yaṣṭir ekā na varjitā 11,014.022a śeṣe hy avasthite tāta putrāṇām antake tvayi 11,014.022c na me duḥkhaṃ bhaved etad yadi tvaṃ dharmam ācaraḥ 11,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,015.001a evam uktvā tu gāndhārī yudhiṣṭhiram apṛcchata 11,015.001c kva sa rājeti sakrodhā putrapautravadhārditā 11,015.002a tām abhyagacchad rājendro vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 11,015.002c yudhiṣṭhira idaṃ caināṃ madhuraṃ vākyam abravīt 11,015.003a putrahantā nṛśaṃso 'haṃ tava devi yudhiṣṭhiraḥ 11,015.003c śāpārhaḥ pṛthivīnāśe hetubhūtaḥ śapasva mām 11,015.004a na hi me jīvitenārtho na rājyena dhanena vā 11,015.004c tādṛśān suhṛdo hatvā mūḍhasyāsya suhṛddruhaḥ 11,015.005a tam evaṃvādinaṃ bhītaṃ saṃnikarṣagataṃ tadā 11,015.005c novāca kiṃ cid gāndhārī niḥśvāsaparamā bhṛśam 11,015.006a tasyāvanatadehasya pādayor nipatiṣyataḥ 11,015.006c yudhiṣṭhirasya nṛpater dharmajñā dharmadarśinī 11,015.006e aṅgulyagrāṇi dadṛśe devī paṭṭāntareṇa sā 11,015.007a tataḥ sa kunakībhūto darśanīyanakho nṛpaḥ 11,015.007c taṃ dṛṣṭvā cārjuno 'gacchad vāsudevasya pṛṣṭhataḥ 11,015.008a evaṃ saṃceṣṭamānāṃs tān itaś cetaś ca bhārata 11,015.008c gāndhārī vigatakrodhā sāntvayām āsa mātṛvat 11,015.009a tayā te samanujñātā mātaraṃ vīramātaram 11,015.009c abhyagacchanta sahitāḥ pṛthāṃ pṛthulavakṣasaḥ 11,015.010a cirasya dṛṣṭvā putrān sā putrādhibhir abhiplutā 11,015.010c bāṣpam āhārayad devī vastreṇāvṛtya vai mukham 11,015.011a tato bāṣpaṃ samutsṛjya saha putrais tathā pṛthā 11,015.011c apaśyad etāñ śastraughair bahudhā parivikṣatān 11,015.012a sā tān ekaikaśaḥ putrān saṃspṛśantī punaḥ punaḥ 11,015.012c anvaśocanta duḥkhārtā draupadīṃ ca hatātmajām 11,015.012e rudatīm atha pāñcālīṃ dadarśa patitāṃ bhuvi 11,015.013 draupady uvāca 11,015.013a ārye pautrāḥ kva te sarve saubhadrasahitā gatāḥ 11,015.013c na tvāṃ te 'dyābhigacchanti ciradṛṣṭāṃ tapasvinīm 11,015.013e kiṃ nu rājyena vai kāryaṃ vihīnāyāḥ sutair mama 11,015.014 vaiśaṃpāyana uvāca 11,015.014a tāṃ samāśvāsayām āsa pṛthā pṛthulalocanā 11,015.014c utthāpya yājñasenīṃ tu rudatīṃ śokakarśitām 11,015.015a tayaiva sahitā cāpi putrair anugatā pṛthā 11,015.015c abhyagacchata gāndhārīm ārtām ārtatarā svayam 11,015.016a tām uvācātha gāndhārī saha vadhvā yaśasvinīm 11,015.016c maivaṃ putrīti śokārtā paśya mām api duḥkhitām 11,015.017a manye lokavināśo 'yaṃ kālaparyāyacoditaḥ 11,015.017c avaśyabhāvī saṃprāptaḥ svabhāvāl lomaharṣaṇaḥ 11,015.018a idaṃ tat samanuprāptaṃ vidurasya vaco mahat 11,015.018c asiddhānunaye kṛṣṇe yad uvāca mahāmatiḥ 11,015.019a tasminn aparihārye 'rthe vyatīte ca viśeṣataḥ 11,015.019c mā śuco na hi śocyās te saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ 11,015.020a yathaiva tvaṃ tathaivāhaṃ ko vā māśvāsayiṣyati 11,015.020c mamaiva hy aparādhena kulam agryaṃ vināśitam 11,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,016.001a evam uktvā tu gāndhārī kurūṇām āvikartanam 11,016.001c apaśyat tatra tiṣṭhantī sarvaṃ divyena cakṣuṣā 11,016.002a pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī 11,016.002c ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī 11,016.003a varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ 11,016.003c divyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat 11,016.004a dadarśa sā buddhimatī dūrād api yathāntike 11,016.004c raṇājiraṃ nṛvīrāṇām adbhutaṃ lomaharṣaṇam 11,016.005a asthikeśaparistīrṇaṃ śoṇitaughapariplutam 11,016.005c śarīrair bahusāhasrair vinikīrṇaṃ samantataḥ 11,016.006a gajāśvarathayodhānām āvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ 11,016.006c śarīrair aśiraskaiś ca videhaiś ca śirogaṇaiḥ 11,016.007a gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsattvair abhisaṃvṛtam 11,016.007c sṛgālabaḍakākolakaṅkakākaniṣevitam 11,016.008a rakṣasāṃ puruṣādānāṃ modanaṃ kurarākulam 11,016.008c aśivābhiḥ śivābhiś ca nāditaṃ gṛdhrasevitam 11,016.009a tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 11,016.009c pāṇḍuputrāś ca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ 11,016.010a vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivam 11,016.010c kurustriyaḥ samāsādya jagmur āyodhanaṃ prati 11,016.011a samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥ 11,016.011c apaśyanta hatāṃs tatra putrān bhrātṝn pitṝn patīn 11,016.012a kravyādair bhakṣyamāṇān vai gomāyubaḍavāyasaiḥ 11,016.012c bhūtaiḥ piśācai rakṣobhir vividhaiś ca niśācaraiḥ 11,016.013a rudrākrīḍanibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥ 11,016.013c mahārhebhyo 'tha yānebhyo vikrośantyo nipetire 11,016.014a adṛṣṭapūrvaṃ paśyantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥ 11,016.014c śarīreṣv askhalann anyā nyapataṃś cāparā bhuvi 11,016.015a śrāntānāṃ cāpy anāthānāṃ nāsīt kā cana cetanā 11,016.015c pāñcālakuruyoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tad abhūn mahat 11,016.016a duḥkhopahatacittābhiḥ samantād anunāditam 11,016.016c dṛṣṭvāyodhanam atyugraṃ dharmajñā subalātmajā 11,016.017a tataḥ sā puṇḍarīkākṣam āmantrya puruṣottamam 11,016.017c kurūṇāṃ vaiśasaṃ dṛṣṭvā duḥkhād vacanam abravīt 11,016.018a paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ 11,016.018c prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīr iva mādhava 11,016.019a amūs tv abhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān 11,016.019c pṛthag evābhyadhāvanta putrān bhrātṝn pitṝn patīn 11,016.020a vīrasūbhir mahābāho hataputrābhir āvṛtam 11,016.020c kva cic ca vīrapatnībhir hatavīrābhir ākulam 11,016.021a śobhitaṃ puruṣavyāghrair bhīṣmakarṇābhimanyubhiḥ 11,016.021c droṇadrupadaśalyaiś ca jvaladbhir iva pāvakaiḥ 11,016.022a kāñcanaiḥ kavacair niṣkair maṇibhiś ca mahātmanām 11,016.022c aṅgadair hastakeyūraiḥ sragbhiś ca samalaṃkṛtam 11,016.023a vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighair api 11,016.023c khaḍgaiś ca vimalais tīkṣṇaiḥ saśaraiś ca śarāsanaiḥ 11,016.024a kravyādasaṃghair muditais tiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kva cit 11,016.024c kva cid ākrīḍamānaiś ca śayānair aparaiḥ kva cit 11,016.025a etad evaṃvidhaṃ vīra saṃpaśyāyodhanaṃ vibho 11,016.025b*0045_01 tvayā tu sādhitaṃ karma puṣkarākṣa mahādyute 11,016.025c paśyamānā ca dahyāmi śokenāhaṃ janārdana 11,016.026a pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana 11,016.026c pañcānām iva bhūtānāṃ nāhaṃ vadham acintayam 11,016.027a tān suparṇāś ca gṛdhrāś ca niṣkarṣanty asṛgukṣitān 11,016.027c nigṛhya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ 11,016.028a jayadrathasya karṇasya tathaiva droṇabhīṣmayoḥ 11,016.028c abhimanyor vināśaṃ ca kaś cintayitum arhati 11,016.029a avadhyakalpān nihatān dṛṣṭvāhaṃ madhusūdana 11,016.029c gṛdhrakaṅkabaḍaśyenaśvasṛgālādanīkṛtān 11,016.030a amarṣavaśam āpannān duryodhanavaśe sthitān 11,016.030c paśyemān puruṣavyāghrān saṃśāntān pāvakān iva 11,016.031a śayanāny ucitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca 11,016.031c vipannās te 'dya vasudhāṃ vivṛtām adhiśerate 11,016.032a bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhir abhinanditāḥ 11,016.032c śivānām aśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ 11,016.033a ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ 11,016.033c candanāgurudigdhāṅgās te 'dya pāṃsuṣu śerate 11,016.034a teṣām ābharaṇāny ete gṛdhragomāyuvāyasāḥ 11,016.034c ākṣipanty aśivā ghorā vinadantaḥ punaḥ punaḥ 11,016.035a cāpāni viśikhān pītān nistriṃśān vimalā gadāḥ 11,016.035c yuddhābhimāninaḥ prītā jīvanta iva bibhrati 11,016.036a surūpavarṇā bahavaḥ kravyādair avaghaṭṭitāḥ 11,016.036c ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ 11,016.037a apare punar āliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ 11,016.037c śerate 'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ 11,016.038a bibhrataḥ kavacāny anye vimalāny āyudhāni ca 11,016.038c na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana 11,016.039a kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānām apareṣāṃ mahātmanām 11,016.039c śātakaumbhyaḥ srajaś citrā viprakīrṇāḥ samantataḥ 11,016.040a ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvinām 11,016.040c kaṇṭhāntaragatān hārān ākṣipanti sahasraśaḥ 11,016.041a sarveṣv apararātreṣu yān anandanta bandinaḥ 11,016.041c stutibhiś ca parārdhyābhir upacāraiś ca śikṣitāḥ 11,016.042a tān imāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥ 11,016.042c kṛpaṇaṃ vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam 11,016.043a raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vai 11,016.043c mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava 11,016.044a ruditoparatā hy etā dhyāyantyaḥ saṃpariplutāḥ 11,016.044c kurustriyo 'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ 11,016.045a etāny ādityavarṇāni tapanīyanibhāni ca 11,016.045c roṣarodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām 11,016.045d*0046_01 śyāmānāṃ varavarṇānāṃ gaurīṇām ekavāsasām 11,016.045d*0046_02 duryodhanavarastrīṇāṃ paśya vṛndāni keśava 11,016.045d*0046_03 aśrulālāmbubhiḥ siktaṃ siktaṃ śīkaravāribhiḥ 11,016.045d*0046_04 duryodhanavarastrīṇāṃ sicyate nayanāmbubhiḥ 11,016.046a āsām aparipūrṇārthaṃ niśamya paridevitam 11,016.046c itaretarasaṃkrandān na vijānanti yoṣitaḥ 11,016.047a etā dīrgham ivocchvasya vikruśya ca vilapya ca 11,016.047c vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam 11,016.048a bahvyo dṛṣṭvā śarīrāṇi krośanti vilapanti ca 11,016.048c pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṃsi mṛdupāṇayaḥ 11,016.049a śirobhiḥ patitair hastaiḥ sarvāṅgair yūthaśaḥ kṛtaiḥ 11,016.049c itaretarasaṃpṛktair ākīrṇā bhāti medinī 11,016.050a viśiraskān atho kāyān dṛṣṭvā ghorābhinandinaḥ 11,016.050c muhyanty anucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca 11,016.051a śiraḥ kāyena saṃdhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ 11,016.051c apaśyantyo paraṃ tatra nedam asyeti duḥkhitāḥ 11,016.052a bāhūrucaraṇān anyān viśikhonmathitān pṛthak 11,016.052c saṃdadhatyo 'sukhāviṣṭā mūrchanty etāḥ punaḥ punaḥ 11,016.053a utkṛttaśirasaś cānyān vijagdhān mṛgapakṣibhiḥ 11,016.053c dṛṣṭvā kāś cin na jānanti bhartṝn bharatayoṣitaḥ 11,016.054a pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdana 11,016.054c prekṣya bhrātṝn pitṝn putrān patīṃś ca nihatān paraiḥ 11,016.055a bāhubhiś ca sakhaḍgaiś ca śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 11,016.055c agamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 11,016.055d*0047_01 babhūva bharataśreṣṭha prāṇibhir gatajīvitaiḥ 11,016.056a na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhanty aninditāḥ 11,016.056c bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrair upakīrṇāṃ vasuṃdharām 11,016.057a yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana 11,016.057c snuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndāny anekaśaḥ 11,016.058a ato duḥkhataraṃ kiṃ nu keśava pratibhāti me 11,016.058c yad imāḥ kurvate sarvā rūpam uccāvacaṃ striyaḥ 11,016.059a nūnam ācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu 11,016.059c yā paśyāmi hatān putrān pautrān bhrātṝṃś ca keśava 11,016.059e evam ārtā vilapatī dadarśa nihataṃ sutam 11,016.059e*0048_01 **** **** samābhāṣya janārdanam 11,016.059e*0048_02 gāndhārī putraśokārtā 11,016.059e*0049_01 **** **** gāndhārī duḥkhakarśitā 11,016.059e*0049_02 śayānaṃ vīraśayane 11,017.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,017.001a tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā 11,017.001c sahasā nyapatad bhūmau chinneva kadalī vane 11,017.002a sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca punaḥ punaḥ 11,017.002c duryodhanam abhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam 11,017.003a pariṣvajya ca gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat 11,017.003c hā hā putreti śokārtā vilalāpākulendriyā 11,017.004a sugūḍhajatru vipulaṃ hāraniṣkaniṣevitam 11,017.004c vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā 11,017.004e samīpasthaṃ hṛṣīkeśam idaṃ vacanam abravīt 11,017.005a upasthite 'smin saṃgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho 11,017.005c mām ayaṃ prāha vārṣṇeya prāñjalir nṛpasattamaḥ 11,017.005e asmiñ jñātisamuddharṣe jayam ambā bravītu me 11,017.006a ity ukte jānatī sarvam ahaṃ svaṃ vyasanāgamam 11,017.006b*0050_01 ity evam abruvaṃ naivaṃ yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 11,017.006c abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmas tato jayaḥ 11,017.007a yathā na yudhyamānas tvaṃ saṃpramuhyasi putraka 11,017.007c dhruvaṃ śastrajitāṃl lokān prāptāsy amaravad vibho 11,017.008a ity evam abruvaṃ pūrvaṃ nainaṃ śocāmi vai prabho 11,017.008c dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam 11,017.009a amarṣaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam 11,017.009c śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam 11,017.010a yo 'yaṃ mūrdhāvasiktānām agre yāti paraṃtapaḥ 11,017.010c so 'yaṃ pāṃsuṣu śete 'dya paśya kālasya paryayam 11,017.011a dhruvaṃ duryodhano vīro gatiṃ nasulabhāṃ gataḥ 11,017.011c tathā hy abhimukhaḥ śete śayane vīrasevite 11,017.011d*0051_01 yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti varastriyaḥ 11,017.011d*0051_02 taṃ vīraśayane suptaṃ ramayanty aśivāḥ śivāḥ 11,017.012a yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ 11,017.012c mahītalasthaṃ nihataṃ gṛdhrās taṃ paryupāsate 11,017.013a yaṃ purā vyajanair agryair upavījanti yoṣitaḥ 11,017.013c tam adya pakṣavyajanair upavījanti pakṣiṇaḥ 11,017.014a eṣa śete mahābāhur balavān satyavikramaḥ 11,017.014c siṃheneva dvipaḥ saṃkhye bhīmasenena pātitaḥ 11,017.015a paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam 11,017.015c nihataṃ bhīmasenena gadām udyamya bhārata 11,017.016a akṣauhiṇīr mahābāhur daśa caikāṃ ca keśava 11,017.016c anayad yaḥ purā saṃkhye so 'nayān nidhanaṃ gataḥ 11,017.017a eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ 11,017.017c śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ 11,017.018a viduraṃ hy avamanyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk 11,017.018c bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ 11,017.019a niḥsapatnā mahī yasya trayodaśa samāḥ sthitā 11,017.019c sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ 11,017.020a apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsanāt 11,017.020c pūrṇāṃ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu tac ciram 11,017.021a tām evādya mahābāho paśyāmy anyānuśāsanāt 11,017.021c hīnāṃ hastigavāśvena kiṃ nu jīvāmi mādhava 11,017.022a idaṃ kṛcchrataraṃ paśya putrasyāpi vadhān mama 11,017.022c yad imāḥ paryupāsante hatāñ śūrān raṇe striyaḥ 11,017.023a prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhanabhujāṅkagām 11,017.023c rukmavedīnibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram 11,017.024a nūnam eṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje 11,017.024c bhujāv āśritya ramate subhujasya manasvinī 11,017.025a kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate 11,017.025c paśyantyā nihataṃ putraṃ putreṇa sahitaṃ raṇe 11,017.026a putraṃ rudhirasaṃsiktam upajighraty aninditā 11,017.026c duryodhanaṃ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjati 11,017.027a kiṃ nu śocati bhartāraṃ putraṃ caiṣā manasvinī 11,017.027c tathā hy avasthitā bhāti putraṃ cāpy abhivīkṣya sā 11,017.028a svaśiraḥ pañcaśākhābhyām abhihatyāyatekṣaṇā 11,017.028c pataty urasi vīrasya kururājasya mādhava 11,017.029a puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā 11,017.029c mukhaṃ vimṛjya putrasya bhartuś caiva tapasvinī 11,017.030a yadi cāpy āgamāḥ santi yadi vā śrutayas tathā 11,017.030c dhruvaṃ lokān avāpto 'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān 11,018.001 gāndhāry uvāca 11,018.001a paśya mādhava putrān me śatasaṃkhyāñ jitaklamān 11,018.001c gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatān raṇe 11,018.002a idaṃ duḥkhataraṃ me 'dya yad imā muktamūrdhajāḥ 11,018.002c hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ 11,018.003a prāsādatalacāriṇyaś caraṇair bhūṣaṇānvitaiḥ 11,018.003c āpannā yat spṛśantīmā rudhirārdrāṃ vasuṃdharām 11,018.004a gṛdhrān utsārayantyaś ca gomāyūn vāyasāṃs tathā 11,018.004c śokenārtā vighūrṇantyo mattā iva caranty uta 11,018.005a eṣānyā tv anavadyāṅgī karasaṃmitamadhyamā 11,018.005c ghoraṃ tad vaiśasaṃ dṛṣṭvā nipataty atiduḥkhitā 11,018.006a dṛṣṭvā me pārthivasutām etāṃ lakṣmaṇamātaram 11,018.006c rājaputrīṃ mahābāho mano na vyupaśāmyati 11,018.007a bhrātṝṃś cānyāḥ patīṃś cānyāḥ putrāṃś ca nihatān bhuvi 11,018.007c dṛṣṭvā paripatanty etāḥ pragṛhya subhujā bhujān 11,018.008a madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita 11,018.008c ākrandaṃ hatabandhūnāṃ dāruṇe vaiśase śṛṇu 11,018.009a rathanīḍāni dehāṃś ca hatānāṃ gajavājinām 11,018.009c āśritāḥ śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābala 11,018.010a anyā cāpahṛtaṃ kāyāc cārukuṇḍalam unnasam 11,018.010c svasya bandhoḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati 11,018.011a pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpam ivānagha 11,018.011c etābhir anavadyābhir mayā caivālpamedhayā 11,018.012a tad idaṃ dharmarājena yātitaṃ no janārdana 11,018.012c na hi nāśo 'sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ 11,018.013a pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucodarāḥ 11,018.013c kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kṛṣṇapakṣākṣimūrdhajāḥ 11,018.014a haṃsagadgadabhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ 11,018.014c sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava 11,018.015a phullapadmaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām 11,018.015c anavadyāni vaktrāṇi tapaty asukharaśmivān 11,018.016a īrṣūṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvarodhanam 11,018.016c mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyanty adya pṛthagjanāḥ 11,018.017a śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṃś cādityasaṃnibhān 11,018.017c raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkān api ca kāñcanān 11,018.018a śīrṣatrāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale 11,018.018c paśya dīptāni govinda pāvakān suhutān iva 11,018.019a eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitraghātinā 11,018.019c pītaśoṇitasarvāṅgo bhīmasenena pātitaḥ 11,018.020a gadayā vīraghātinyā paśya mādhava me sutam 11,018.020c dyūtakleśān anusmṛtya draupadyā coditena ca 11,018.021a uktā hy anena pāñcālī sabhāyāṃ dyūtanirjitā 11,018.021c priyaṃ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana 11,018.022a sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca 11,018.022c dāsabhāryāsi pāñcāli kṣipraṃ praviśa no gṛhān 11,018.023a tato 'ham abruvaṃ kṛṣṇa tadā duryodhanaṃ nṛpam 11,018.023c mṛtyupāśaparikṣiptaṃ śakuniṃ putra varjaya 11,018.024a nibodhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyam 11,018.024c kṣipram enaṃ parityajya putra śāmyasva pāṇḍavaiḥ 11,018.025a na budhyase tvaṃ durbuddhe bhīmasenam amarṣaṇam 11,018.025c vāṅnārācais tudaṃs tīkṣṇair ulkābhir iva kuñjaram 11,018.026a tān eṣa rabhasaḥ krūro vākśalyān avadhārayan 11,018.026c utsasarja viṣaṃ teṣu sarpo govṛṣabheṣv iva 11,018.027a eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau 11,018.027c nihato bhīmasenena siṃheneva maharṣabhaḥ 11,018.027d*0052_01 kāntāsaṅgamukhasparśanidrayāvālikāmukhaḥ (sic) 11,018.028a atyartham akarod raudraṃ bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 11,018.028c duḥśāsanasya yat kruddho 'pibac choṇitam āhave 11,019.001 gāndhāry uvāca 11,019.001a eṣa mādhava putro me vikarṇaḥ prājñasaṃmataḥ 11,019.001c bhūmau vinihataḥ śete bhīmena śatadhā kṛtaḥ 11,019.002a gajamadhyagataḥ śete vikarṇo madhusūdana 11,019.002c nīlameghaparikṣiptaḥ śaradīva divākaraḥ 11,019.003a asya cāpagraheṇaiṣa pāṇiḥ kṛtakiṇo mahān 11,019.003c kathaṃ cic chidyate gṛdhrair attukāmais talatravān 11,019.004a asya bhāryāmiṣaprepsūn gṛdhrān etāṃs tapasvinī 11,019.004c vārayaty aniśaṃ bālā na ca śaknoti mādhava 11,019.005a yuvā vṛndārakaḥ śūro vikarṇaḥ puruṣarṣabha 11,019.005c sukhocitaḥ sukhārhaś ca śete pāṃsuṣu mādhava 11,019.006a karṇinālīkanārācair bhinnamarmāṇam āhave 11,019.006c adyāpi na jahāty enaṃ lakṣmīr bharatasattamam 11,019.007a eṣa saṃgrāmaśūreṇa pratijñāṃ pālayiṣyatā 11,019.007c durmukho 'bhimukhaḥ śete hato 'rigaṇahā raṇe 11,019.008a tasyaitad vadanaṃ kṛṣṇa śvāpadair ardhabhakṣitam 11,019.008c vibhāty abhyadhikaṃ tāta saptamyām iva candramāḥ 11,019.009a śūrasya hi raṇe kṛṣṇa yasyānanam athedṛśam 11,019.009b*0053_01 vibhāti nihatasyāpi śvāpadair ardhabhakṣitam 11,019.009c sa kathaṃ nihato 'mitraiḥ pāṃsūn grasati me sutaḥ 11,019.010a yasyāhavamukhe saumya sthātā naivopapadyate 11,019.010c sa kathaṃ durmukho 'mitrair hato vibudhalokajit 11,019.011a citrasenaṃ hataṃ bhūmau śayānaṃ madhusūdana 11,019.011c dhārtarāṣṭram imaṃ paśya pratimānaṃ danuṣmatām 11,019.012a taṃ citramālyābharaṇaṃ yuvatyaḥ śokakarśitāḥ 11,019.012c kravyādasaṃghaiḥ sahitā rudantyaḥ paryupāsate 11,019.013a strīṇāṃ ruditanirghoṣaḥ śvāpadānāṃ ca garjitam 11,019.013c citrarūpam idaṃ kṛṣṇa vicitraṃ pratibhāti me 11,019.014a yuvā vṛndārako nityaṃ pravarastrīniṣevitaḥ 11,019.014c viviṃśatir asau śete dhvastaḥ pāṃsuṣu mādhava 11,019.015a śarasaṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam 11,019.015c parivāryāsate gṛdhrāḥ pariviṃśā viviṃśatim 11,019.016a praviśya samare vīraḥ pāṇḍavānām anīkinīm 11,019.016c āviśya śayane śete punaḥ satpuruṣocitam 11,019.017a smitopapannaṃ sunasaṃ subhru tārādhipopamam 11,019.017c atīva śubhraṃ vadanaṃ paśya kṛṣṇa viviṃśateḥ 11,019.018a yaṃ sma taṃ paryupāsante vasuṃ vāsavayoṣitaḥ 11,019.018c krīḍantam iva gandharvaṃ devakanyāḥ sahasraśaḥ 11,019.019a hantāraṃ vīrasenānāṃ śūraṃ samitiśobhanam 11,019.019c nibarhaṇam amitrāṇāṃ duḥsahaṃ viṣaheta kaḥ 11,019.020a duḥsahasyaitad ābhāti śarīraṃ saṃvṛtaṃ śaraiḥ 11,019.020c girir ātmaruhaiḥ phullaiḥ karṇikārair ivāvṛtaḥ 11,019.021a śātakaumbhyā srajā bhāti kavacena ca bhāsvatā 11,019.021c agnineva giriḥ śveto gatāsur api duḥsahaḥ 11,020.001 gāndhāry uvāca 11,020.001a adhyardhaguṇam āhur yaṃ bale śaurye ca mādhava 11,020.001c pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃham ivotkaṭam 11,020.002a yo bibheda camūm eko mama putrasya durbhidām 11,020.002c sa bhūtvā mṛtyur anyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ 11,020.003a tasyopalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇer amitatejasaḥ 11,020.003c abhimanyor hatasyāpi prabhā naivopaśāmyati 11,020.004a eṣā virāṭaduhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ 11,020.004c ārtā bālā patiṃ vīraṃ śocyā śocaty aninditā 11,020.005a tam eṣā hi samāsādya bhāryā bhartāram antike 11,020.005c virāṭaduhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati 11,020.006a tasya vaktram upāghrāya saubhadrasya yaśasvinī 11,020.006c vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśirodharam 11,020.007a kāmyarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī 11,020.007c lajjamānā purevainaṃ mādhvīkamadamūrchitā 11,020.008a tasya kṣatajasaṃdigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtam 11,020.008c vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śarīram abhivīkṣate 11,020.009a avekṣamāṇā taṃ bālā kṛṣṇa tvām abhibhāṣate 11,020.009c ayaṃ te puṇḍarīkākṣa sadṛśākṣo nipātitaḥ 11,020.010a bale vīrye ca sadṛśas tejasā caiva te 'nagha 11,020.010c rūpeṇa ca tavātyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ 11,020.011a atyantasukumārasya rāṅkavājinaśāyinaḥ 11,020.011c kaccid adya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate 11,020.012a mātaṅgabhujavarṣmāṇau jyākṣepakaṭhinatvacau 11,020.012c kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau 11,020.013a vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramād iva 11,020.013c evaṃ vilapatīm ārtāṃ na hi mām abhibhāṣase 11,020.013d*0054_01 na smarāmy aparādhaṃ te kiṃ māṃ na pratibhāṣase 11,020.013d*0054_02 nanu māṃ tvaṃ purā dūrād abhivīkṣyābhibhāṣase 11,020.014a āryām ārya subhadrāṃ tvam imāṃś ca tridaśopamān 11,020.014c pitṝn māṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi 11,020.015a tasya śoṇitasaṃdigdhān keśān unnāmya pāṇinā 11,020.015c utsaṅge vaktram ādhāya jīvantam iva pṛcchati 11,020.015e svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 11,020.015e*0055_01 **** **** taṃ gṛdhrāḥ paryupāsate 11,020.015e*0055_02 sākṣān maghavataḥ pautraṃ 11,020.016a kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghnur ete mahārathāḥ 11,020.016c dhig astu krūrakartṝṃs tān kṛpakarṇajayadrathān 11,020.017a droṇadrauṇāyanī cobhau yair asi vyasanīkṛtaḥ 11,020.017c ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ katham āsīt tadā manaḥ 11,020.018a bālaṃ tvāṃ parivāryaikaṃ mama duḥkhāya jaghnuṣām 11,020.018c kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ ca paśyatām 11,020.018e tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavān sannanāthavat 11,020.019a dṛṣṭvā bahubhir ākrande nihataṃ tvām anāthavat 11,020.019c vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ 11,020.020a na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ vā parābhavaḥ 11,020.020c prītiṃ dāsyati pārthānāṃ tvām ṛte puṣkarekṣaṇa 11,020.021a tava śastrajitāṃl lokān dharmeṇa ca damena ca 11,020.021c kṣipram anvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya 11,020.022a durmaraṃ punar aprāpte kāle bhavati kena cit 11,020.022c yad ahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā 11,020.023a kām idānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā 11,020.023c pitṛloke sametyānyāṃ mām ivāmantrayiṣyasi 11,020.024a nūnam apsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi 11,020.024c parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā 11,020.025a prāpya puṇyakṛtāṃl lokān apsarobhiḥ sameyivān 11,020.025c saubhadra viharan kāle smarethāḥ sukṛtāni me 11,020.026a etāvān iha saṃvāso vihitas te mayā saha 11,020.026c ṣaṇmāsān saptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ 11,020.026d*0056_01 subhadrāṃ bhadracarita smarethās tridivaṃ gataḥ 11,020.027a ity uktavacanām etām apakarṣanti duḥkhitām 11,020.027c uttarāṃ moghasaṃkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ 11,020.028a uttarām apakṛṣyainām ārtām ārtatarāḥ svayam 11,020.028c virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca 11,020.029a droṇāstraśarasaṃkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam 11,020.029c virāṭaṃ vitudanty ete gṛdhragomāyuvāyasāḥ 11,020.030a vitudyamānaṃ vihagair virāṭam asitekṣaṇāḥ 11,020.030c na śaknuvanti vivaśā nivartayitum āturāḥ 11,020.031a āsām ātapataptānām āyāsena ca yoṣitām 11,020.031c śrameṇa ca vivarṇānāṃ rūpāṇāṃ vigataṃ vapuḥ 11,020.032a uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 11,020.032c śiśūn etān hatān paśya lakṣmaṇaṃ ca sudarśanam 11,020.032d*0057_01 kārṣṇinābhihataṃ kṛṣṇa lakṣmaṇaṃ priyadarśanam 11,020.032e āyodhanaśiromadhye śayānaṃ paśya mādhava 11,021.001 gāndhāry uvāca 11,021.001a eṣa vaikartanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ 11,021.001c jvalitānalavat saṃkhye saṃśāntaḥ pārthatejasā 11,021.002a paśya vaikartanaṃ karṇaṃ nihatyātirathān bahūn 11,021.002c śoṇitaughaparītāṅgaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi 11,021.003a amarṣī dīrgharoṣaś ca maheṣvāso mahārathaḥ 11,021.003c raṇe vinihataḥ śete śūro gāṇḍīvadhanvanā 11,021.004a yaṃ sma pāṇḍavasaṃtrāsān mama putrā mahārathāḥ 11,021.004c prāyudhyanta puraskṛtya mātaṅgā iva yūthapam 11,021.005a śārdūlam iva siṃhena samare savyasācinā 11,021.005c mātaṅgam iva mattena mātaṅgena nipātitam 11,021.006a sametāḥ puruṣavyāghra nihataṃ śūram āhave 11,021.006c prakīrṇamūrdhajāḥ patnyo rudatyaḥ paryupāsate 11,021.007a udvignaḥ satataṃ yasmād dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 11,021.007c trayodaśa samā nidrāṃ cintayann nādhyagacchata 11,021.008a anādhṛṣyaḥ parair yuddhe śatrubhir maghavān iva 11,021.008c yugāntāgnir ivārciṣmān himavān iva ca sthiraḥ 11,021.009a sa bhūtvā śaraṇaṃ vīro dhārtarāṣṭrasya mādhava 11,021.009c bhūmau vinihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ 11,021.010a paśya karṇasya patnīṃ tvaṃ vṛṣasenasya mātaram 11,021.010c lālapyamānāḥ karuṇaṃ rudatīṃ patitāṃ bhuvi 11,021.011a ācāryaśāpo 'nugato dhruvaṃ tvāṃ; yad agrasac cakram iyaṃ dharā te 11,021.011c tataḥ śareṇāpahṛtaṃ śiras te; dhanaṃjayenāhave śatrumadhye 11,021.012a aho dhig eṣā patitā visaṃjñā; samīkṣya jāmbūnadabaddhaniṣkam 11,021.012c karṇaṃ mahābāhum adīnasattvaṃ; suṣeṇamātā rudatī bhṛśārtā 11,021.013a alpāvaśeṣo hi kṛto mahātmā; śarīrabhakṣaiḥ paribhakṣayadbhiḥ 11,021.013c draṣṭuṃ na saṃprītikaraḥ śaśīva; kṛṣṇaśya pakṣasya caturdaśāhe 11,021.014a sāvartamānā patitā pṛthivyām; utthāya dīnā punar eva caiṣā 11,021.014c karṇasya vaktraṃ parijighramāṇā; rorūyate putravadhābhitaptā 11,022.001 gāndhāry uvāca 11,022.001a āvantyaṃ bhīmasenena bhakṣayanti nipātitam 11,022.001c gṛdhragomāyavaḥ śūraṃ bahubandhum abandhuvat 11,022.002a taṃ paśya kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāṃ madhusūdana 11,022.002c śayānaṃ vīraśayane rudhireṇa samukṣitam 11,022.003a taṃ sṛgālāś ca kaṅkāś ca kravyādāś ca pṛthagvidhāḥ 11,022.003c tena tena vikarṣanti paśya kālasya paryayam 11,022.004a śayānaṃ vīraśayane vīram ākrandasāriṇam 11,022.004c āvantyam abhito nāryo rudatyaḥ paryupāsate 11,022.005a prātipīyaṃ maheṣvāsaṃ hataṃ bhallena bāhlikam 11,022.005c prasuptam iva śārdūlaṃ paśya kṛṣṇa manasvinam 11,022.006a atīva mukhavarṇo 'sya nihatasyāpi śobhate 11,022.006c somasyevābhipūrṇasya paurṇamāsyāṃ samudyataḥ 11,022.007a putraśokābhitaptena pratijñāṃ parirakṣatā 11,022.007c pākaśāsaninā saṃkhye vārddhakṣatrir nipātitaḥ 11,022.008a ekādaśa camūr jitvā rakṣyamāṇaṃ mahātmanā 11,022.008c satyaṃ cikīrṣatā paśya hatam enaṃ jayadratham 11,022.009a sindhusauvīrabhartāraṃ darpapūrṇaṃ manasvinam 11,022.009c bhakṣayanti śivā gṛdhrā janārdana jayadratham 11,022.010a saṃrakṣyamāṇaṃ bhāryābhir anuraktābhir acyuta 11,022.010c bhaṣanto vyapakarṣanti gahanaṃ nimnam antikāt 11,022.011a tam etāḥ paryupāsante rakṣamāṇā mahābhujam 11,022.011b*0058_01 duḥṣalāṃ mānuṣaṃ te (sic) rakṣamāṇā mahābhujam 11,022.011c sindhusauvīragāndhārakāmbojayavanastriyaḥ 11,022.012a yadā kṛṣṇām upādāya prādravat kekayaiḥ saha 11,022.012c tadaiva vadhyaḥ pāṇḍūnāṃ janārdana jayadrathaḥ 11,022.013a duḥśalāṃ mānayadbhis tu yadā mukto jayadrathaḥ 11,022.013c katham adya na tāṃ kṛṣṇa mānayanti sma te punaḥ 11,022.014a saiṣā mama sutā bālā vilapantī suduḥkhitā 11,022.014c pramāpayati cātmānam ākrośati ca pāṇḍavān 11,022.015a kiṃ nu duḥkhataraṃ kṛṣṇa paraṃ mama bhaviṣyati 11,022.015c yat sutā vidhavā bālā snuṣāś ca nihateśvarāḥ 11,022.016a aho dhig duḥśalāṃ paśya vītaśokabhayām iva 11,022.016c śiro bhartur anāsādya dhāvamānām itas tataḥ 11,022.017a vārayām āsa yaḥ sarvān pāṇḍavān putragṛddhinaḥ 11,022.017c sa hatvā vipulāḥ senāḥ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ 11,022.018a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīraṃ paramadurjayam 11,022.018c parivārya rudanty etāḥ striyaś candropamānanāḥ 11,023.001 gāndhāry uvāca 11,023.001a eṣa śalyo hataḥ śete sākṣān nakulamātulaḥ 11,023.001c dharmajñena satā tāta dharmarājena saṃyuge 11,023.002a yas tvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha 11,023.002c sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahārathaḥ 11,023.002d*0059_01 jayadrathe yadi brūyur aparādhaṃ kathaṃ cana 11,023.002d*0059_02 madraputre kathaṃ brūyur aparādhaṃ vivakṣavaḥ 11,023.003a yena saṃgṛhṇatā tāta ratham ādhirather yudhi 11,023.003c jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejovadhaḥ kṛtaḥ 11,023.004a aho dhik paśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam 11,023.004c mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍair ādaṣṭam avraṇam 11,023.005a eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā 11,023.005c āsyād viniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ 11,023.006a yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam 11,023.006c rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ 11,023.007a etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṃ nararṣabham 11,023.007c krośanty abhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 11,023.008a śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ 11,023.008c vāśitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnam ivarṣabham 11,023.009a śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyainaṃ rathasattamam 11,023.009c śayānaṃ vīraśayane śarair viśakalīkṛtam 11,023.010a eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān 11,023.010c gajāṅkuśadharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ 11,023.011a yasya rukmamayī mālā śirasy eṣā virājate 11,023.011c śvāpadair bhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān 11,023.012a etena kila pārthasya yuddham āsīt sudāruṇam 11,023.012c lomaharṣaṇam atyugraṃ śakrasya balinā yathā 11,023.013a yodhayitvā mahābāhur eṣa pārthaṃ dhanaṃjayam 11,023.013c saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ 11,023.014a yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaś cana 11,023.014c sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛd āhave 11,023.015a paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam 11,023.015c yugānta iva kālena pātitaṃ sūryam ambarāt 11,023.016a eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān 11,023.016c narasūryo 'stam abhyeti sūryo 'stam iva keśava 11,023.017a śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samam 11,023.017c śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite 11,023.018a karṇinālīkanārācair āstīrya śayanottamam 11,023.018c āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṃ yathā 11,023.019a atūlapūrṇaṃ gāṅgeyas tribhir bāṇaiḥ samanvitam 11,023.019c upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā 11,023.020a pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ 11,023.020c eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi 11,023.021a dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṃparyeṇa nirṇaye 11,023.021c amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat 11,023.022a nāsti yuddhe kṛtī kaś cin na vidvān na parākramī 11,023.022c yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete 'dya nihataḥ paraiḥ 11,023.023a svayam etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ 11,023.023c dharmajñenāhave mṛtyur ākhyātaḥ satyavādinā 11,023.024a pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaś ca punar yena samuddhṛtaḥ 11,023.024c sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam 11,023.025a dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava 11,023.025c gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe 11,023.026a arjunasya vinetāram ācāryaṃ sātyakes tathā 11,023.026c taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurusattamam 11,023.027a astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ 11,023.027c bhārgavo vā mahāvīryas tathā droṇo 'pi mādhava 11,023.028a yasya prasādād bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram 11,023.028c cakāra sa hataḥ śete nainam astrāṇy apālayan 11,023.029a yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān 11,023.029c so 'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pṛthak kṛtaḥ 11,023.030a yasya nirdahataḥ senāṃ gatir agner ivābhavat 11,023.030c sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcir iva pāvakaḥ 11,023.031a dhanur muṣṭir aśīrṇaś ca hastāvāpaś ca mādhava 11,023.031c droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā 11,023.032a vedā yasmāc ca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava 11,023.032c anapetāni vai śūrād yathaivādau prajāpateḥ 11,023.033a vandanārhāv imau tasya bandibhir vanditau śubhau 11,023.033c gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau 11,023.034a droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana 11,023.034c kṛpī kṛpaṇam anvāste duḥkhopahatacetanā 11,023.035a tāṃ paśya rudatīm ārtāṃ muktakeśīm adhomukhīm 11,023.035c hataṃ patim upāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 11,023.036a bāṇair bhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava 11,023.036c upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī 11,023.037a pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇam āturā 11,023.037c hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī 11,023.038a agnīn āhṛtya vidhivac citāṃ prajvālya sarvaśaḥ 11,023.038c droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ 11,023.039a kiranti ca citām ete jaṭilā brahmacāriṇaḥ 11,023.039c dhanurbhiḥ śaktibhiś caiva rathanīḍaiś ca mādhava 11,023.040a śastraiś ca vividhair anyair dhakṣyante bhūritejasam 11,023.040c ta ete droṇam ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca 11,023.041a sāmabhis tribhir antaḥsthair anuśaṃsanti cāpare 11,023.041c agnāv agnim ivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane 11,023.042a gacchanty abhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ 11,023.042c apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā 11,024.001 gāndhāry uvāca 11,024.001a somadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitam 11,024.001c vitudyamānaṃ vihagair bahubhir mādhavāntike 11,024.002a putraśokābhisaṃtaptaḥ somadatto janārdana 11,024.002c yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayann iva dṛśyate 11,024.003a asau tu bhūriśravaso mātā śokapariplutā 11,024.003c āśvāsayati bhartāraṃ somadattam aninditā 11,024.004a diṣṭyā nedaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayam 11,024.004c kurusaṃkrandanaṃ ghoraṃ yugāntam anupaśyasi 11,024.005a diṣṭyā yūpadhvajaṃ vīraṃ putraṃ bhūrisahasradam 11,024.005c anekakratuyajvānaṃ nihataṃ nādya paśyasi 11,024.006a diṣṭyā snuṣāṇām ākrande ghoraṃ vilapitaṃ bahu 11,024.006c na śṛṇoṣi mahārāja sārasīnām ivārṇave 11,024.007a ekavastrānusaṃvītāḥ prakīrṇāsitamūrdhajāḥ 11,024.007c snuṣās te paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ 11,024.008a śvāpadair bhakṣyamāṇaṃ tvam aho diṣṭyā na paśyasi 11,024.008c chinnabāhuṃ naravyāghram arjunena nipātitam 11,024.009a śalaṃ vinihataṃ saṃkhye bhūriśravasam eva ca 11,024.009c snuṣāś ca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi 11,024.010a diṣṭyā tat kāñcanaṃ chatraṃ yūpaketor mahātmanaḥ 11,024.010c vinikīrṇaṃ rathopasthe saumadatter na paśyasi 11,024.011a amūs tu bhūriśravaso bhāryāḥ sātyakinā hatam 11,024.011c parivāryānuśocanti bhartāram asitekṣaṇāḥ 11,024.012a etā vilapya bahulaṃ bhartṛśokena karśitāḥ 11,024.012c patanty abhimukhā bhūmau kṛpaṇaṃ bata keśava 11,024.013a bībhatsur atibībhatsaṃ karmedam akarot katham 11,024.013c pramattasya yad acchaitsīd bāhuṃ śūrasya yajvanaḥ 11,024.014a tataḥ pāpataraṃ karma kṛtavān api sātyakiḥ 11,024.014c yasmāt prāyopaviṣṭasya prāhārṣīt saṃśitātmanaḥ 11,024.015a eko dvābhyāṃ hataḥ śeṣe tvam adharmeṇa dhārmikaḥ 11,024.015b*0060_01 kiṃ nu vakṣyati vai satsu goṣṭhīṣu ca sabhāsu ca 11,024.015b*0060_02 apuṇyam ayaśasyaṃ ca karmedaṃ sātyakiḥ svayam 11,024.015c iti yūpadhvajasyaitāḥ striyaḥ krośanti mādhava 11,024.016a bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasaṃmitamadhyamā 11,024.016c kṛtvotsaṅge bhujaṃ bhartuḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat 11,024.017a ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ 11,024.017c nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ 11,024.017d*0061_01 ayaṃ sa hantā śatrūṇāṃ mitrāṇām abhayapradaḥ 11,024.017d*0061_02 pradātā gosahasrāṇāṃ kṣatriyāntakaraḥ karaḥ 11,024.018a vāsudevasya sāṃnidhye pārthenākliṣṭakarmaṇā 11,024.018c yudhyataḥ samare 'nyena pramattasya nipātitaḥ 11,024.019a kiṃ nu vakṣyasi saṃsatsu kathāsu ca janārdana 11,024.019c arjunasya mahat karma svayaṃ vā sa kirīṭavān 11,024.020a ity evaṃ garhayitvaiṣā tūṣṇīm āste varāṅganā 11,024.020c tām etām anuśocanti sapatnyaḥ svām iva snuṣām 11,024.021a gāndhārarājaḥ śakunir balavān satyavikramaḥ 11,024.021c nihataḥ sahadevena bhāgineyena mātulaḥ 11,024.022a yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṃ vyajanābhyāṃ sma vījyate 11,024.022c sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate 11,024.023a yaḥ sma rūpāṇi kurute śataśo 'tha sahasraśaḥ 11,024.023c tasya māyāvino māyā dagdhāḥ pāṇḍavatejasā 11,024.024a māyayā nikṛtiprajño jitavān yo yudhiṣṭhiram 11,024.024c sabhāyāṃ vipulaṃ rājyaṃ sa punar jīvitaṃ jitaḥ 11,024.025a śakuntāḥ śakuniṃ kṛṣṇa samantāt paryupāsate 11,024.025c kitavaṃ mama putrāṇāṃ vināśāyopaśikṣitam 11,024.026a etenaitan mahad vairaṃ prasaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha 11,024.026c vadhāya mama putrāṇām ātmanaḥ sagaṇasya ca 11,024.027a yathaiva mama putrāṇāṃ lokāḥ śastrajitāḥ prabho 11,024.027c evam asyāpi durbuddher lokāḥ śastreṇa vai jitāḥ 11,024.028a kathaṃ ca nāyaṃ tatrāpi putrān me bhrātṛbhiḥ saha 11,024.028c virodhayed ṛjuprajñān anṛjur madhusūdana 11,024.028d*0062_01 śokārtā yat svasā kṛṣṇā kṛpaṇaṃ paryupāsate 11,024.028d*0062_02 vināśaṃ kāṅkṣatī nityaṃ putrāṇāṃ krudhyatī mama 11,025.001 gāndhāry uvāca 11,025.001a kāmbojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbojāstaraṇocitam 11,025.001c śayānam ṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuśu mādhava 11,025.002a yasya kṣatajasaṃdigdhau bāhū candanarūṣitau 11,025.002c avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapaty atiduḥkhitā 11,025.003a imau tau parighaprakhyau bāhū śubhatalāṅgulī 11,025.003c yayor vivaram āpannāṃ na ratir māṃ purājahat 11,025.004a kāṃ gatiṃ nu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara 11,025.004c dūrabandhur anātheva atīva madhurasvarā 11,025.005a ātape klāmyamānānāṃ vividhānām iva srajām 11,025.005c klāntānām api nārīṇāṃ na śrīr jahati vai tanum 11,025.006a śayānam abhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana 11,025.006c paśya dīptāṅgadayugapratibaddhamahābhujam 11,025.007a māgadhānām adhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana 11,025.007c parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ 11,025.008a āsām āyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana 11,025.008c manaḥśrutiharo nādo mano mohayatīva me 11,025.009a prakīrṇasarvābharaṇā rudantyaḥ śokakarśitāḥ 11,025.009c svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi 11,025.010a kosalānām adhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalam 11,025.010c bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthak praruditāḥ striyaḥ 11,025.011a asya gātragatān bāṇān kārṣṇibāhubalārpitān 11,025.011c uddharanty asukhāviṣṭā mūrchamānāḥ punaḥ punaḥ 11,025.012a āsāṃ sarvānavadyānām ātapena pariśramāt 11,025.012c pramlānanalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava 11,025.013a droṇena nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ 11,025.013b*0063_01 dhṛṣṭadyumnasutāḥ sarve śiśavo hemamālinaḥ 11,025.013b*0063_02 rathāgnyagāraṃ cāpārciṃ śaraśaktigadendhanam 11,025.013b*0063_03 droṇam āsādya nirdagdhāḥ śalabhā iva pāvakam 11,025.013b*0063_04 tathaiva nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ 11,025.013c droṇenābhimukhāḥ sarve bhrātaraḥ pañca kekayāḥ 11,025.014a taptakāñcanavarmāṇas tāmradhvajarathasrajaḥ 11,025.014c bhāsayanti mahīṃ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ 11,025.015a droṇena drupadaṃ saṃkhye paśya mādhava pātitam 11,025.015c mahādvipam ivāraṇye siṃhena mahatā hatam 11,025.016a pāñcālarājño vipulaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram 11,025.016c ātapatraṃ samābhāti śaradīva divākaraḥ 11,025.017a etās tu drupadaṃ vṛddhaṃ snuṣā bhāryāś ca duḥkhitāḥ 11,025.017c dagdhvā gacchanti pāñcālyaṃ rājānam apasavyataḥ 11,025.018a dhṛṣṭaketuṃ maheṣvāsaṃ cedipuṃgavam aṅganāḥ 11,025.018c droṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ 11,025.019a droṇāstram abhihatyaiṣa vimarde madhusūdana 11,025.019b*0064_01 evaṃ mām iha putrasya putraḥ pitaram anvagāt 11,025.019c maheṣvāso hataḥ śete nadyā hṛta iva drumaḥ 11,025.020a eṣa cedipatiḥ śūro dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 11,025.020c śete vinihataḥ saṃkhye hatvā śatrūn sahasraśaḥ 11,025.021a vitudyamānaṃ vihagais taṃ bhāryāḥ pratyupasthitāḥ 11,025.021c cedirājaṃ hṛṣīkeśa hataṃ sabalabāndhavam 11,025.022a dāśārhīputrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramam 11,025.022c āropyāṅke rudanty etāś cedirājavarāṅganāḥ 11,025.023a asya putraṃ hṛṣīkeśa suvaktraṃ cārukuṇḍalam 11,025.023c droṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ 11,025.024a pitaraṃ nūnam ājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha 11,025.024c nājahāt pṛṣṭhato vīram adyāpi madhusūdana 11,025.025a evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitaram anvagāt 11,025.025c duryodhanaṃ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā 11,025.026a vindānuvindāv āvantyau patitau paśya mādhava 11,025.026c himānte puṣpitau śālau marutā galitāv iva 11,025.027a kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaḍgadhanurdharau 11,025.027c ṛṣabhapratirūpākṣau śayānau vimalasrajau 11,025.028a avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tvayā saha 11,025.028c ye muktā droṇabhīṣmābhyāṃ karṇād vaikartanāt kṛpāt 11,025.029a duryodhanād droṇasutāt saindhavāc ca mahārathāt 11,025.029c somadattād vikarṇāc ca śūrāc ca kṛtavarmaṇaḥ 11,025.029e ye hanyuḥ śastravegena devān api nararṣabhāḥ 11,025.030a ta ime nihatāḥ saṃkhye paśya kālasya paryayam 11,025.030c nātibhāro 'sti daivasya dhruvaṃ mādhava kaś cana 11,025.030e yad ime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ 11,025.030f*0065_01 śūrāś ca kṛtavidyāś ca mama putrā manasvinaḥ 11,025.031a tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrās tarasvinaḥ 11,025.031c yadaivākṛtakāmas tvam upaplavyaṃ gataḥ punaḥ 11,025.032a śaṃtanoś caiva putreṇa prājñena vidureṇa ca 11,025.032c tadaivoktāsmi mā snehaṃ kuruṣvātmasuteṣv iti 11,025.033a tayor na darśanaṃ tāta mithyā bhavitum arhati 11,025.033c acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana 11,025.034 vaiśaṃpāyana uvāca 11,025.034a ity uktvā nyapatad bhūmau gāndhārī śokakarśitā 11,025.034c duḥkhopahatavijñānā dhairyam utsṛjya bhārata 11,025.035a tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā 11,025.035c jagāma śauriṃ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā 11,025.036 gāndhāry uvāca 11,025.036a pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca drugdhāḥ kṛṣṇa parasparam 11,025.036c upekṣitā vinaśyantas tvayā kasmāj janārdana 11,025.037a śaktena bahubhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale 11,025.037c ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha 11,025.038a icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana 11,025.038c yasmāt tvayā mahābāho phalaṃ tasmād avāpnuhi 11,025.039a patiśuśrūṣayā yan me tapaḥ kiṃ cid upārjitam 11,025.039c tena tvāṃ duravāpātmañ śapsye cakragadādhara 11,025.040a yasmāt parasparaṃ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ 11,025.040c upekṣitās te govinda tasmāj jñātīn vadhiṣyasi 11,025.041a tvam apy upasthite varṣe ṣaṭtriṃśe madhusūdana 11,025.041c hatajñātir hatāmātyo hataputro vanecaraḥ 11,025.041d*0066_01 anāthavad avijñāto lokeṣv anabhilakṣitaḥ 11,025.041e kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi 11,025.042a tavāpy evaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ 11,025.042c striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharatastriyaḥ 11,025.043 vaiśaṃpāyana uvāca 11,025.043a tac chrutvā vacanaṃ ghoraṃ vāsudevo mahāmanāḥ 11,025.043c uvāca devīṃ gāndhārīm īṣad abhyutsmayann iva 11,025.044a saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyo mad vidyate śubhe 11,025.044c jāne 'ham etad apy evaṃ cīrṇaṃ carasi kṣatriye 11,025.044d*0067_01 daivād eva vinaśyanti vṛṣṇayo nātra saṃśayaḥ 11,025.045a avadhyās te narair anyair api vā devadānavaiḥ 11,025.045c parasparakṛtaṃ nāśam ataḥ prāpsyanti yādavāḥ 11,025.046a ity uktavati dāśārhe pāṇḍavās trastacetasaḥ 11,025.046c babhūvur bhṛśasaṃvignā nirāśāś cāpi jīvite 11,026.001 vāsudeva uvāca 11,026.001a uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 11,026.001c tavaiva hy aparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ 11,026.002a yā tvaṃ putraṃ durātmānam īrṣum atyantamāninam 11,026.002c duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase 11,026.003a niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam 11,026.003c katham ātmakṛtaṃ doṣaṃ mayy ādhātum ihecchasi 11,026.004a mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati 11,026.004c duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate 11,026.005a taporthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ; gaur voḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgī 11,026.005c śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā; vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī 11,026.006 vaiśaṃpāyana uvāca 11,026.006a tac chrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco 'priyam 11,026.006c tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā 11,026.007a dhṛtarāṣṭras tu rājarṣir nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ 11,026.007c paryapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 11,026.008a jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānām asi pāṇḍava 11,026.008c hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me 11,026.009 yudhiṣṭhira uvāca 11,026.009a daśāyutānām ayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 11,026.009c koṭyaḥ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ caiva ye 'smin rājamṛdhe hatāḥ 11,026.010a alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa 11,026.010c daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiś ca pañca ca 11,026.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,026.011a yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥ 11,026.011b*0068_01 keṣu keṣu ca lokeṣu gatā hy ete narottamāḥ 11,026.011b*0068_02 yudhyamānā hatāḥ saṃkhye ye caivātrāparāṅmukhāḥ 11,026.011c ācakṣva me mahābāho sarvajño hy asi me mataḥ 11,026.012 yudhiṣṭhira uvāca 11,026.012a yair hutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge 11,026.012c devarājasamāṃl lokān gatās te satyavikramāḥ 11,026.013a ye tv ahṛṣṭena manasā martavyam iti bhārata 11,026.013c yudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ 11,026.014a ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ 11,026.014c śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatās te guhyakān prati 11,026.014d*0069_01 kṣatradharmeṇa nihatās te gatāḥ paramāṃ gatim 11,026.015a pīḍyamānāḥ parair ye tu hīyamānā nirāyudhāḥ 11,026.015c hrīniṣedhā mahātmānaḥ parān abhimukhā raṇe 11,026.016a chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ 11,026.016c gatās te brahmasadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ 11,026.017a ye tatra nihatā rājann antar āyodhanaṃ prati 11,026.017c yathā kathaṃ cit te rājan saṃprāptā uttarān kurūn 11,026.018 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,026.018a kena jñānabalenaivaṃ putra paśyasi siddhavat 11,026.018c tan me vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā 11,026.019 yudhiṣṭhira uvāca 11,026.019a nideśād bhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā 11,026.019c tīrthayātrāprasaṅgena saṃprāpto 'yam anugrahaḥ 11,026.020a devarṣir lomaśo dṛṣṭas tataḥ prāpto 'smy anusmṛtim 11,026.020c divyaṃ cakṣur api prāptaṃ jñānayogena vai purā 11,026.021 dhṛtarāṣṭra uvāca 11,026.021a ye 'trānāthā janasyāsya sanāthā ye ca bhārata 11,026.021c kaccit teṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam 11,026.022a na yeṣāṃ santi kartāro na ca ye 'trāhitāgnayaḥ 11,026.022c vayaṃ ca kasya kuryāmo bahutvāt tāta karmaṇaḥ 11,026.023a yān suparṇāś ca gṛdhrāś ca vikarṣanti tatas tataḥ 11,026.023c teṣāṃ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira 11,026.024 vaiśaṃpāyana uvāca 11,026.024a evam ukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 11,026.024c ādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayam 11,026.025a viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam 11,026.025c indrasenamukhāṃś caiva bhṛtyān sūtāṃś ca sarvaśaḥ 11,026.026a bhavantaḥ kārayantv eṣāṃ pretakāryāṇi sarvaśaḥ 11,026.026c yathā cānāthavat kiṃ cic charīraṃ na vinaśyati 11,026.027a śāsanād dharmarājasya kṣattā sūtaś ca saṃjayaḥ 11,026.027c sudharmā dhaumyasahita indrasenādayas tathā 11,026.028a candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakāny uta 11,026.028c ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃś ca kṣaumāṇi vasanāni ca 11,026.029a samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayān 11,026.029c rathāṃś ca mṛditāṃs tatra nānāpraharaṇāni ca 11,026.030a citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyān narādhipān 11,026.030c dāhayām āsur avyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā 11,026.031a duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃś cāsya śatādhikān 11,026.031c śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasam eva ca 11,026.032a jayadrathaṃ ca rājānam abhimanyuṃ ca bhārata 11,026.032c dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam 11,026.033a bṛhantaṃ somadattaṃ ca sṛñjayāṃś ca śatādhikān 11,026.033c rājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā 11,026.034a śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 11,026.034c yudhāmanyuṃ ca vikrāntam uttamaujasam eva ca 11,026.035a kausalyaṃ draupadeyāṃś ca śakuniṃ cāpi saubalam 11,026.035c acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadattaṃ ca pārthivam 11,026.036a karṇaṃ vaikartanaṃ caiva sahaputram amarṣaṇam 11,026.036c kekayāṃś ca maheṣvāsāṃs trigartāṃś ca mahārathān 11,026.037a ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātaram eva ca 11,026.037c alambusaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam 11,026.038a anyāṃś ca pārthivān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 11,026.038b*0070_01 citāḥ kṛtvā maheṣvāsān sarvān etān yathāvidhi 11,026.038c ghṛtadhārāhutair dīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan 11,026.039a pitṛmedhāś ca keṣāṃ cid avartanta mahātmanām 11,026.039c sāmabhiś cāpy agāyanta te 'nvaśocyanta cāparaiḥ 11,026.040a sāmnām ṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ 11,026.040c kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata 11,026.041a te vidhūmāḥ pradīptāś ca dīpyamānāś ca pāvakāḥ 11,026.041c nabhasīvānvadṛśyanta grahās tanvabhrasaṃvṛtāḥ 11,026.042a ye cāpy anāthās tatrāsan nānādeśasamāgatāḥ 11,026.042c tāṃś ca sarvān samānāyya rāśīn kṛtvā sahasraśaḥ 11,026.043a citvā dārubhir avyagraḥ prabhūtaiḥ snehatāpitaiḥ 11,026.043c dāhayām āsa viduro dharmarājasya śāsanāt 11,026.044a kārayitvā kriyās teṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 11,026.044c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgām abhimukho 'gamat 11,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 11,027.001a te samāsādya gaṅgāṃ tu śivāṃ puṇyajanocitām 11,027.001c hradinīṃ vaprasaṃpannāṃ mahānūpāṃ mahāvanām 11,027.002a bhūṣaṇāny uttarīyāṇi veṣṭanāny avamucya ca 11,027.002b*0071_01 kavacāni vicitrāṇi gaṅgām avajagāhire 11,027.002c tataḥ pitṝṇāṃ pautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca 11,027.003a putrāṇām āryakāṇāṃ ca patīnāṃ ca kurustriyaḥ 11,027.003c udakaṃ cakrire sarvā rudantyo bhṛśaduḥkhitāḥ 11,027.003e suhṛdāṃ cāpi dharmajñāḥ pracakruḥ salilakriyāḥ 11,027.004a udake kriyamāṇe tu vīrāṇāṃ vīrapatnibhiḥ 11,027.004c sūpatīrthābhavad gaṅgā bhūyo viprasasāra ca 11,027.005a tan mahodadhisaṃkāśaṃ nirānandam anutsavam 11,027.005c vīrapatnībhir ākīrṇaṃ gaṅgātīram aśobhata 11,027.006a tataḥ kuntī mahārāja sahasā śokakarśitā 11,027.006c rudatī mandayā vācā putrān vacanam abravīt 11,027.007a yaḥ sa śūro maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ 11,027.007c arjunena hataḥ saṃkhye vīralakṣaṇalakṣitaḥ 11,027.008a yaṃ sūtaputraṃ manyadhvaṃ rādheyam iti pāṇḍavāḥ 11,027.008c yo vyarājac camūmadhye divākara iva prabhuḥ 11,027.009a pratyayudhyata yaḥ sarvān purā vaḥ sapadānugān 11,027.009c duryodhanabalaṃ sarvaṃ yaḥ prakarṣan vyarocata 11,027.009d*0072_01 yaḥ sa vīro maheṣvāso mahābalaparākramaḥ 11,027.010a yasya nāsti samo vīrye pṛthivyām api kaś cana 11,027.010b*0073_01 yo 'vṛṇīta yaśaḥ śūraḥ prāṇair api sadā bhuvi 11,027.010c satyasaṃdhasya śūrasya saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 11,027.011a kurudhvam udakaṃ tasya bhrātur akliṣṭakarmaṇaḥ 11,027.011c sa hi vaḥ pūrvajo bhrātā bhāskarān mayy ajāyata 11,027.011e kuṇḍalī kavacī śūro divākarasamaprabhaḥ 11,027.011f*0074_01 dātāniśaṃ brāhmaṇānāṃ pūjakaḥ śīlarakṣakaḥ 11,027.011f*0074_02 kṛtajñaḥ satyavādī ca mahārathamahārathaḥ 11,027.011f*0074_03 abhimānī vinītātmā sundaraḥ priyadarśanaḥ 11,027.011f*0074_04 ekapatnīrataḥ śrīmān nityam ūrjitaśāsanaḥ 11,027.011f*0074_05 rājā sarvasya rāṣṭrasya duryodhanahite rataḥ 11,027.011f*0074_06 mama priyakaro nityaṃ putrāṇāṃ rakṣakaś ca ha 11,027.012a śrutvā tu pāṇḍavāḥ sarve mātur vacanam apriyam 11,027.012c karṇam evānuśocanta bhūyaś cārtatarābhavan 11,027.013a tataḥ sa puruṣavyāghraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 11,027.013c uvāca mātaraṃ vīro niḥśvasann iva pannagaḥ 11,027.013d*0075_01 yaḥ śarormir dhvajāvarto mahābhujamahāgrahaḥ 11,027.013d*0075_02 talaśabdapraṇudito mahārathamahāhradaḥ 11,027.014a yasyeṣupātam āsādya nānyas tiṣṭhed dhanaṃjayāt 11,027.014c kathaṃ putro bhavatyāṃ sa devagarbhaḥ purābhavat 11,027.015a yasya bāhupratāpena tāpitāḥ sarvato vayam 11,027.015c tam agnim iva vastreṇa kathaṃ chāditavaty asi 11,027.015e yasya bāhubalaṃ ghoraṃ dhārtarāṣṭrair upāsitam 11,027.015f*0076_01 upāsitaṃ yathāsmābhir balaṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 11,027.015f*0076_02 bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ balaṃ balavatāṃ varaḥ 11,027.016a nānyaḥ kuntīsutāt karṇād agṛhṇād rathināṃ rathī 11,027.016c sa naḥ prathamajo bhrātā sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 11,027.016e asūta taṃ bhavaty agre katham adbhutavikramam 11,027.017a aho bhavatyā mantrasya pidhānena vayaṃ hatāḥ 11,027.017c nidhanena hi karṇasya pīḍitāḥ sma sabāndhavāḥ 11,027.018a abhimanyor vināśena draupadeyavadhena ca 11,027.018c pāñcālānāṃ ca nāśena kurūṇāṃ patanena ca 11,027.019a tataḥ śataguṇaṃ duḥkham idaṃ mām aspṛśad bhṛśam 11,027.019c karṇam evānuśocan hi dahyāmy agnāv ivāhitaḥ 11,027.019d*0077_01 karṇārjunasahāyo 'haṃ jayeyam api vāsavam 11,027.020a na hi sma kiṃ cid aprāpyaṃ bhaved api divi sthitam 11,027.020c na ca sma vaiśasaṃ ghoraṃ kauravāntakaraṃ bhavet 11,027.021a evaṃ vilapya bahulaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 11,027.021c vinadañ śanakai rājaṃś cakārāsyodakaṃ prabhuḥ 11,027.022a tato vineduḥ sahasā strīpuṃsās tatra sarvaśaḥ 11,027.022c abhito ye sthitās tatra tasminn udakakarmaṇi 11,027.023a tata ānāyayām āsa karṇasya saparicchadam 11,027.023c striyaḥ kurupatir dhīmān bhrātuḥ premṇā yudhiṣṭhiraḥ 11,027.024a sa tābhiḥ saha dharmātmā pretakṛtyam anantaram 11,027.024b*0078_01 aho bhavatyā mantrasya gopanena vayaṃ hatāḥ 11,027.024b*0078_02 pāpenāsau mayā jyeṣṭho bhrātājñānān nipātitaḥ 11,027.024b*0079_01 sarvaṃ cakāra karṇasya vidhivad bhūridakṣiṇam 11,027.024b*0079_02 sa rājā dhṛtarāṣṭraś ca kṛtvā jalam atandritaḥ 11,027.024b*0080_01 cakāra vidhivad dhīmān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 11,027.024b*0080_02 pāpenāsau mayā śreṣṭho bhrātā jñātir nipātitaḥ 11,027.024b*0080_03 ato manasi yad guhyaṃ strīṇāṃ tan na bhaviṣyati 11,027.024c kṛtvottatāra gaṅgāyāḥ salilād ākulendriyaḥ 11,027.024d*0081_01 samuttatāra gaṅgāyā bhāryayā saha bhārata 11,027.024d*0082_01 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair gaṅgātīram upāviśat 11,027.024d*0083_01 ya idaṃ śṛṇuyād dhīmāñ śraddhābhaktisamanvitaḥ 11,027.024d*0083_02 tasya nārāyaṇo devaḥ pradadāti samīhitam 11,027.024d*0083_03 mānasaṃ vācikaṃ caiva kāyikaṃ yac ca duṣkṛtam 11,027.024d*0083_04 purāṇajñaṃ pūjayitvā brahmahatyā vimucyate 11,027.024d*0083_05 putrapautraiḥ parivṛta iha loke sukhaṃ labhet 11,027.024d*0083_06 muktvā ca sakalāl lokān indraloke mahīyate 12,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,001.000*0002_01 dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ 12,001.000*0002_02 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 12,001.000*0002_03 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ 12,001.000*0002_04 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 12,001.000*0002_05 yo gośataṃ kaṇa[na]kaśṛṅgamayaṃ dadāti 12,001.000*0002_06 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 12,001.000*0002_07 ekāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāt samagrāṃ 12,001.000*0002_08 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya ceti 12,001.000*0003_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 12,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 12,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 12,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 12,001.000*0003_05 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,001.000*0003_06 brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,001.000*0003_07 namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 12,001.000*0003_08 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 12,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,001.001a kṛtodakās te suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ 12,001.001c viduro dhṛtarāṣṭraś ca sarvāś ca bharatastriyaḥ 12,001.002a tatra te sumahātmāno nyavasan kurunandanāḥ 12,001.002c śaucaṃ nivartayiṣyanto māsam ekaṃ bahiḥ purāt 12,001.003a kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 12,001.003c abhijagmur mahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ 12,001.004a dvaipāyano nāradaś ca devalaś ca mahān ṛṣiḥ 12,001.004c devasthānaś ca kaṇvaś ca teṣāṃ śiṣyāś ca sattamāḥ 12,001.005a anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ 12,001.005c gṛhasthāḥ snātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamam 12,001.006a abhigamya mahātmānaḥ pūjitāś ca yathāvidhi 12,001.006c āsaneṣu mahārheṣu viviśus te maharṣayaḥ 12,001.007a pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā 12,001.007c paryupāsan yathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram 12,001.008a puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam 12,001.008c āśvāsayanto rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ 12,001.009a nāradas tv abravīt kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 12,001.009c vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tatkālasadṛśaṃ vacaḥ 12,001.010a bhavato bāhuvīryeṇa prasādān mādhavasya ca 12,001.010c jiteyam avaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira 12,001.011a diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmād asmāl lokabhayaṃkarāt 12,001.011c kṣatradharmarataś cāpi kaccin modasi pāṇḍava 12,001.012a kaccic ca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa 12,001.012c kaccic chriyam imāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate 12,001.013 yudhiṣṭhira uvāca 12,001.013a vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt 12,001.013c brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca 12,001.014a idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā 12,001.014c kṛtvā jñātikṣayam imaṃ mahāntaṃ lobhakāritam 12,001.015a saubhadraṃ draupadeyāṃś ca ghātayitvā priyān sutān 12,001.015c jayo 'yam ajayākāro bhagavan pratibhāti me 12,001.016a kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūr me madhusūdanam 12,001.016c dvārakāvāsinī kṛṣṇam itaḥ pratigataṃ harim 12,001.017a draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā 12,001.017c asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām 12,001.018a idam anyac ca bhagavan yat tvāṃ vakṣyāmi nārada 12,001.018c mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ 12,001.019a yo 'sau nāgāyutabalo loke 'pratiratho raṇe 12,001.019c siṃhakhelagatir dhīmān ghṛṇī dānto yatavrataḥ 12,001.020a āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ 12,001.020c amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe 12,001.021a śīghrāstraś citrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ 12,001.021c gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṃ ca sodaraḥ 12,001.022a toyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayām āsa sūryajam 12,001.022c putraṃ sarvaguṇopetam avakīrṇaṃ jale purā 12,001.022d*0004_01 mañjūṣāyāṃ samādhāya gaṅgāsrotasy amajjayat 12,001.023a yaṃ sūtaputraṃ loko 'yaṃ rādheyaṃ cāpy amanyata 12,001.023c sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ 12,001.024a ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ 12,001.024c tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ 12,001.025a na hi taṃ veda pārtho 'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ 12,001.025c nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tv asmān veda suvrataḥ 12,001.026a gatā kila pṛthā tasya sakāśam iti naḥ śrutam 12,001.026c asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mamety atha 12,001.027a pṛthāyā na kṛtaḥ kāmas tena cāpi mahātmanā 12,001.027c atipaścād idaṃ mātary avocad iti naḥ śrutam 12,001.028a na hi śakṣyāmy ahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe 12,001.028c anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet 12,001.029a yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ ca yadi kuryāṃ mate tava 12,001.029c bhīto raṇe śvetavāhād iti māṃ maṃsyate janaḥ 12,001.030a so 'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam 12,001.030c saṃdhāsye dharmaputreṇa paścād iti ca so 'bravīt 12,001.031a tam avocat kila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam 12,001.031c caturṇām abhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam 12,001.032a so 'bravīn mātaraṃ dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 12,001.032c prāptān viṣahyāṃś caturo na haniṣyāmi te sutān 12,001.033a pañcaiva hi sutā mātar bhaviṣyanti hi te dhruvam 12,001.033c sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi 12,001.034a taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putram athābravīt 12,001.034c bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi 12,001.035a tam evam uktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān 12,001.035c so 'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ 12,001.036a na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyās tasya vā mune 12,001.036c atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ 12,001.037a ahaṃ tv ajñāsiṣaṃ paścāt svasodaryaṃ dvijottama 12,001.037c pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanāt prabho 12,001.038a tena me dūyate 'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ 12,001.038c karṇārjunasahāyo 'haṃ jayeyam api vāsavam 12,001.039a sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ 12,001.039c sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati 12,001.040a yadā hy asya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ 12,001.040c sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ 12,001.041a tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha 12,001.041c kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matir mama 12,001.042a sādṛśyahetum anvicchan pṛthāyās tava caiva ha 12,001.042c kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃ cid api cintayan 12,001.043a kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakram agrasat 12,001.043c kathaṃ ca śapto bhrātā me tat tvaṃ vaktum ihārhasi 12,001.044a śrotum icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ sarvaṃ yathātatham 12,001.044c bhavān hi sarvavid vidvāṃl loke veda kṛtākṛtam 12,001.044d*0005_01 anāgate vartamāne trailokye nātra saṃśayaḥ 12,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,002.001a sa evam uktas tu munir nārado vadatāṃ varaḥ 12,002.001c kathayām āsa tat sarvaṃ yathā śaptaḥ sa sūtajaḥ 12,002.002a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 12,002.002c na karṇārjunayoḥ kiṃ cid aviṣahyaṃ bhaved raṇe 12,002.003a guhyam etat tu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa 12,002.003c tan nibodha mahārāja yathā vṛttam idaṃ purā 12,002.004a kṣatraṃ svargaṃ kathaṃ gacchec chastrapūtam iti prabho 12,002.004c saṃgharṣajananas tasmāt kanyāgarbho vinirmitaḥ 12,002.005a sa bālas tejasā yuktaḥ sūtaputratvam āgataḥ 12,002.005c cakārāṅgirasāṃ śreṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava 12,002.006a sa balaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavam 12,002.006c buddhiṃ ca tava rājendra yamayor vinayaṃ tathā 12,002.007a sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍivadhanvanaḥ 12,002.007c prajānām anurāgaṃ ca cintayāno vyadahyata 12,002.008a sa sakhyam agamad bālye rājñā duryodhanena vai 12,002.008c yuṣmābhir nityasaṃdviṣṭo daivāc cāpi svabhāvataḥ 12,002.009a vidyādhikam athālakṣya dhanurvede dhanaṃjayam 12,002.009c droṇaṃ rahasy upāgamya karṇo vacanam abravīt 12,002.010a brahmāstraṃ vettum icchāmi sarahasyanivartanam 12,002.010b*0006_01 aho citraṃ mahac citraṃ viparītam idaṃ jagat 12,002.010b*0006_02 yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati 12,002.010c arjunena samo yuddhe bhaveyam iti me matiḥ 12,002.011a samaḥ putreṣu ca snehaḥ śiṣyeṣu ca tava dhruvam 12,002.011c tvatprasādān na māṃ brūyur akṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ 12,002.012a droṇas tathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ prati 12,002.012c daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tam uvāca ha 12,002.013a brahmāstraṃ brāhmaṇo vidyād yathāvac caritavrataḥ 12,002.013c kṣatriyo vā tapasvī yo nānyo vidyāt kathaṃ cana 12,002.014a ity ukto 'ṅgirasāṃ śreṣṭham āmantrya pratipūjya ca 12,002.014c jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ prati 12,002.015a sa tu rāmam upāgamya śirasābhipraṇamya ca 12,002.015c brāhmaṇo bhārgavo 'smīti gauraveṇābhyagacchata 12,002.016a rāmas taṃ pratijagrāha pṛṣṭvā gotrādi sarvaśaḥ 12,002.016c uṣyatāṃ svāgataṃ ceti prītimāṃś cābhavad bhṛśam 12,002.017a tatra karṇasya vasato mahendre parvatottame 12,002.017c gandharvai rākṣasair yakṣair devaiś cāsīt samāgamaḥ 12,002.018a sa tatreṣv astram akarod bhṛguśreṣṭhād yathāvidhi 12,002.018c priyaś cābhavad atyarthaṃ devagandharvarakṣasām 12,002.019a sa kadā cit samudrānte vicarann āśramāntike 12,002.019c ekaḥ khaḍgadhanuṣpāṇiḥ paricakrāma sūtajaḥ 12,002.020a so 'gnihotraprasaktasya kasya cid brahmavādinaḥ 12,002.020c jaghānājñānataḥ pārtha homadhenuṃ yadṛcchayā 12,002.021a tad ajñānakṛtaṃ matvā brāhmaṇāya nyavedayat 12,002.021c karṇaḥ prasādayaṃś cainam idam ity abravīd vacaḥ 12,002.022a abuddhipūrvaṃ bhagavan dhenur eṣā hatā tava 12,002.022c mayā tatra prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ 12,002.023a taṃ sa vipro 'bravīt kruddho vācā nirbhartsayann iva 12,002.023c durācāra vadhārhas tvaṃ phalaṃ prāpnuhi durmate 12,002.024a yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase 'niśam 12,002.024c yudhyatas tena te pāpa bhūmiś cakraṃ grasiṣyati 12,002.025a tataś cakre mahīgraste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ 12,002.025c pātayiṣyati vikramya śatrur gaccha narādhama 12,002.026a yatheyaṃ gaur hatā mūḍha pramattena tvayā mama 12,002.026c pramattasyaivam evānyaḥ śiras te pātayiṣyati 12,002.027a tataḥ prasādayām āsa punas taṃ dvijasattamam 12,002.027c gobhir dhanaiś ca ratnaiś ca sa cainaṃ punar abravīt 12,002.028a nedaṃ madvyāhṛtaṃ kuryāt sarvaloko 'pi vai mṛṣā 12,002.028c gaccha vā tiṣṭha vā yad vā kāryaṃ te tat samācara 12,002.029a ity ukto brāhmaṇenātha karṇo dainyād adhomukhaḥ 12,002.029c rāmam abhyāgamad bhītas tad eva manasā smaran 12,003.001 nārada uvāca 12,003.001a karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca 12,003.001c tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā 12,003.002a tasmai sa vidhivat kṛtsnaṃ brahmāstraṃ sanivartanam 12,003.002c provācākhilam avyagraṃ tapasvī sutapasvine 12,003.003a viditāstras tataḥ karṇo ramamāṇo ''śrame bhṛgoḥ 12,003.003c cakāra vai dhanurvede yatnam adbhutavikramaḥ 12,003.004a tataḥ kadā cid rāmas tu carann āśramam antikāt 12,003.004c karṇena sahito dhīmān upavāsena karśitaḥ 12,003.005a suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhṛdaḥ 12,003.005c karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ 12,003.006a atha kṛmiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ 12,003.006c dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśam āgamat 12,003.007a sa tasyorum athāsādya bibheda rudhirāśanaḥ 12,003.007c na cainam aśakat kṣeptuṃ hantuṃ vāpi guror bhayāt 12,003.008a saṃdaśyamāno 'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata 12,003.008c guruprabodhaśaṅkī ca tam upaikṣata sūtajaḥ 12,003.009a karṇas tu vedanāṃ dhairyād asahyāṃ vinigṛhya tām 12,003.009c akampann avyathaṃś caiva dhārayām āsa bhārgavam 12,003.010a yadā tu rudhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ 12,003.010c tadābudhyata tejasvī saṃtaptaś cedam abravīt 12,003.011a aho 'smy aśucitāṃ prāptaḥ kim idaṃ kriyate tvayā 12,003.011c kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyam idaṃ mama 12,003.012a tasya karṇas tadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam 12,003.012c dadarśa rāmas taṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃnibham 12,003.013a aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhir iva saṃvṛtam 12,003.013c romabhiḥ saṃniruddhāṅgam alarkaṃ nāma nāmataḥ 12,003.014a sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇān avāsṛjat 12,003.014c tasminn evāsṛksaṃklinne tad adbhutam ivābhavat 12,003.015a tato 'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān 12,003.015c rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ 12,003.016a sa rāmaṃ prāñjalir bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ 12,003.016c svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam 12,003.017a mokṣito narakād asmi bhavatā munisattama 12,003.017c bhadraṃ ca te 'stu nandiś ca priyaṃ me bhavatā kṛtam 12,003.018a tam uvāca mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān 12,003.018c kas tvaṃ kasmāc ca narakaṃ pratipanno bravīhi tat 12,003.019a so 'bravīd aham āsaṃ prāg gṛtso nāma mahāsuraḥ 12,003.019c purā devayuge tāta bhṛgos tulyavayā iva 12,003.020a so 'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryām apaharaṃ balāt 12,003.020c maharṣer abhiśāpena kṛmibhūto 'pataṃ bhuvi 12,003.021a abravīt tu sa māṃ krodhāt tava pūrvapitāmahaḥ 12,003.021c mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṃ pratipatsyase 12,003.022a śāpasyānto bhaved brahmann ity evaṃ tam athābruvam 12,003.022c bhavitā bhārgave rāma iti mām abravīd bhṛguḥ 12,003.023a so 'ham etāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalaṃ tathā 12,003.023c tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ 12,003.024a evam uktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ 12,003.024c rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodham idaṃ vacanam abravīt 12,003.025a atiduḥkham idaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet 12,003.025c kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyam ucyatām 12,003.026a tam uvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan 12,003.026c brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava 12,003.027a rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi 12,003.027c prasādaṃ kuru me brahmann astralubdhasya bhārgava 12,003.028a pitā gurur na saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ 12,003.028c ato bhārgava ity uktaṃ mayā gotraṃ tavāntike 12,003.029a tam uvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasann iva 12,003.029c bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim 12,003.030a yasmān mithyopacarito astralobhād iha tvayā 12,003.030c tasmād etad dhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati 12,003.031a anyatra vadhakālāt te sadṛśena sameyuṣaḥ 12,003.031c abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhet kadā cana 12,003.032a gacchedānīṃ na te sthānam anṛtasyeha vidyate 12,003.032c na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kśatriyo bhuvi 12,003.033a evam uktas tu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ 12,003.033c duryodhanam upāgamya kṛtāstro 'smīti cābravīt 12,004.001 nārada uvāca 12,004.001a karṇas tu samavāpyaitad astraṃ bhārgavanandanāt 12,004.001c duryodhanena sahito mumude bharatarṣabha 12,004.002a tataḥ kadā cid rājānaḥ samājagmuḥ svayaṃvare 12,004.002c kaliṅgaviṣaye rājan rājñaś citrāṅgadasya ca 12,004.003a śrīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata 12,004.003c rājānaḥ śataśas tatra kanyārthaṃ samupāgaman 12,004.004a śrutvā duryodhanas tatra sametān sarvapārthivān 12,004.004c rathena kāñcanāṅgena karṇena sahito yayau 12,004.005a tataḥ svayaṃvare tasmin saṃpravṛtte mahotsave 12,004.005c samāpetur nṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama 12,004.006a śiśupālo jarāsaṃdho bhīṣmako vakra eva ca 12,004.006c kapotaromā nīlaś ca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ 12,004.007a sṛgālaś ca mahārāja strīrājyādhipatiś ca yaḥ 12,004.007c aśokaḥ śatadhanvā ca bhojo vīraś ca nāmataḥ 12,004.008a ete cānye ca bahavo dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 12,004.008c mlecchācāryāś ca rājānaḥ prācyodīcyāś ca bhārata 12,004.009a kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnadasrajaḥ 12,004.009c sarve bhāsvaradehāś ca vyāghrā iva madotkaṭāḥ 12,004.010a tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata 12,004.010c viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrīvarṣadharānvitā 12,004.011a tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata 12,004.011c atyakrāmad dhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī 12,004.012a duryodhanas tu kauravyo nāmarṣayata laṅghanam 12,004.012c pratyaṣedhac ca tāṃ kanyām asatkṛtya narādhipān 12,004.013a sa vīryamadamattatvād bhīṣmadroṇāv upāśritaḥ 12,004.013c ratham āropya tāṃ kanyām ājuhāva narādhipān 12,004.014a tam anvayād rathī khaḍgī bhaddhagodhāṅgulitravān 12,004.014c karṇaḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha 12,004.015a tato vimardaḥ sumahān rājñām āsīd yudhiṣṭhira 12,004.015c saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathān yojayatām api 12,004.016a te 'bhyadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryodhanāv ubhau 12,004.016c śaravarṣāṇi muñcanto meghāḥ parvatayor iva 12,004.017a karṇas teṣām āpatatām ekaikena kṣureṇa ha 12,004.017c dhanūṃṣi saśarāvāpāny apātayata bhūtale 12,004.018a tato vidhanuṣaḥ kāṃś cit kāṃś cid udyatakārmukān 12,004.018c kāṃś cid udvahato bāṇān rathaśaktigadās tathā 12,004.019a lāghavād ākulīkṛtya karṇaḥ praharatāṃ varaḥ 12,004.019c hatasūtāṃś ca bhūyiṣṭhān avajigye narādhipān 12,004.020a te svayaṃ tvarayanto 'śvān yāhi yāhīti vādinaḥ 12,004.020c vyapeyus te raṇaṃ hitvā rājāno bhagnamānasāḥ 12,004.021a duryodhanas tu karṇena pālyamāno 'bhyayāt tadā 12,004.021c hṛṣṭaḥ kanyām upādāya nagaraṃ nāgasāhvayam 12,005.001 nārada uvāca 12,005.001a āviṣkṛtabalaṃ karṇaṃ jñātvā rājā tu māgadhaḥ 12,005.001c āhvayad dvairathenājau jarāsaṃdho mahīpatiḥ 12,005.002a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ divyāstraviduṣor dvayoḥ 12,005.002c yudhi nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatoḥ 12,005.003a kṣīṇabāṇau vidhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau 12,005.003c bāhubhiḥ samasajjetām ubhāv api balānvitau 12,005.004a bāhukaṇṭakayuddhena tasya karṇo 'tha yudhyataḥ 12,005.004c bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śleṣitasya ha 12,005.005a sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatir ātmanaḥ 12,005.005c prīto 'smīty abravīt karṇaṃ vairam utsṛjya bhārata 12,005.006a prītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīm atha 12,005.006c aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsīt sapatnajit 12,005.007a pālayām āsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ 12,005.007c duryodhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā 12,005.008a evaṃ śastrapratāpena prathitaḥ so 'bhavat kṣitau 12,005.008c tvaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣito varmakuṇḍale 12,005.009a sa divye sahaje prādāt kuṇḍale paramārcite 12,005.009c sahajaṃ kavacaṃ caiva mohito devamāyayā 12,005.010a vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā 12,005.010c nihato vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ 12,005.011a brāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ 12,005.011c kuntyāś ca varadānena māyayā ca śatakratoḥ 12,005.012a bhīṣmāvamānāt saṃkhyāyāṃ rathānām ardhakīrtanāt 12,005.012c śalyāt tejovadhāc cāpi vāsudevanayena ca 12,005.013a rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca 12,005.013c kuberadroṇayoś caiva kṛpasya ca mahātmanaḥ 12,005.014a astrāṇi divyāny ādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā 12,005.014c hato vaikartanaḥ karṇo divākarasamadyutiḥ 12,005.015a evaṃ śaptas tava bhrātā bahubhiś cāpi vañcitaḥ 12,005.015c na śocyaḥ sa naravyāghro yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ 12,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,006.001a etāvad uktvā devarṣir virarāma sa nāradaḥ 12,006.001c yudhiṣṭhiras tu rājarṣir dadhyau śokapariplutaḥ 12,006.002a taṃ dīnamanasaṃ vīram adhovadanam āturam 12,006.002c niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā 12,006.003a kuntī śokaparītāṅgī duḥkhopahatacetanā 12,006.003c abravīn madhurābhāṣā kāle vacanam arthavat 12,006.004a yudhiṣṭhira mahābāho nainaṃ śocitum arhasi 12,006.004c jahi śokaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vaco mama 12,006.005a yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bhrātryaṃ jñāpayituṃ tava 12,006.005c bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara 12,006.006a yad vācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtim icchatā 12,006.006c tathā divākareṇoktaḥ svapnānte mama cāgrataḥ 12,006.007a na cainam aśakad bhānur ahaṃ vā snehakāraṇaiḥ 12,006.007c purā pratyanunetuṃ vā netuṃ vāpy ekatāṃ tvayā 12,006.008a tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyoddhukṣaṇe rataḥ 12,006.008c pratīpakārī yuṣmākam iti copekṣito mayā 12,006.009a ity ukto dharmarājas tu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ 12,006.009c uvāca vākyaṃ dharmātmā śokavyākulacetanaḥ 12,006.010a bhavatyā gūḍhamantratvāt pīḍito 'smīty uvāca tām 12,006.010c śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalokeṣu ca striyaḥ 12,006.010e na guhyaṃ dhārayiṣyantīty atiduḥkhasamanvitaḥ 12,006.011a sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā 12,006.011c smarann udvignahṛdayo babhūvāsvasthacetanaḥ 12,006.012a tataḥ śokaparītātmā sadhūma iva pāvakaḥ 12,006.012c nirvedam akarod dhīmān rājā saṃtāpapīḍitaḥ 12,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,007.001a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ 12,007.001c śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham 12,007.002a āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 12,007.002c dṛṣṭvārjunam uvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ 12,007.003a yad bhaikṣam ācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam 12,007.003c jñātīn niṣpuruṣān kṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim 12,007.004a amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila 12,007.004c ātmānam ātmanā hatvā kiṃ dharmaphalam āpnumaḥ 12,007.005a dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam 12,007.005c dhig astv amarṣaṃ yenemām āpadaṃ gamitā vayam 12,007.006a sādhu kṣamā damaḥ śaucam avairodhyam amatsaraḥ 12,007.006c ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām 12,007.007a vayaṃ tu lobhān mohāc ca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ 12,007.007c imām avasthām āpannā rājyaleśabubhukṣayā 12,007.008a trailokyasyāpi rājyena nāsmān kaś cit praharṣayet 12,007.008c bāndhavān nihatān dṛṣṭvā pṛthivyām āmiṣaiṣiṇaḥ 12,007.009a te vayaṃ pṛthivīhetor avadhyān pṛthivīsamān 12,007.009c saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ 12,007.010a āmiṣe gṛdhyamānānām aśunāṃ naḥ śunām iva 12,007.010c āmiṣaṃ caiva no naṣṭam āmiṣasya ca bhojinaḥ 12,007.011a na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ 12,007.011c na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ 12,007.012a saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ 12,007.012c mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam 12,007.013a bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān 12,007.013c tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā 12,007.014a upavāsais tathejyābhir vratakautukamaṅgalaiḥ 12,007.014c labhante mātaro garbhāṃs tān māsān daśa bibhrati 12,007.015a yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi 12,007.015c saṃbhāvitā jātabalās te dadyur yadi naḥ sukham 12,007.015e iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ 12,007.016a tāsām ayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo 'phalaḥ 12,007.016c yad āsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 12,007.017a abhuktvā pārthivān bhogān ṛṇāny anavadāya ca 12,007.017c pitṛbhyo devatābhyaś ca gatā vaivasvatakṣayam 12,007.018a yadaiṣām aṅga pitarau jātau kāmamayāv iva 12,007.018c saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ 12,007.019a saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ 12,007.019c na te janmaphalaṃ kiṃ cid bhoktāro jātu karhi cit 12,007.020a pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye 'hatāḥ 12,007.020c te vayaṃ tv adhamāṃl lokān prapadyema svakarmabhiḥ 12,007.021a vayam evāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ 12,007.021c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi 12,007.022a sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ 12,007.022c mithyāvṛttaḥ sa satatam asmāsv anapakāriṣu 12,007.023a aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhir na tair jitam 12,007.023c na tair bhukteyam avanir na nāryo gītavāditam 12,007.024a nāmātyasamitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam 12,007.024c na ratnāni parārdhyāni na bhūr na draviṇāgamaḥ 12,007.024d*0007_01 asmaddveṣeṇa saṃtaptaḥ sukhaṃ na smeha vindati 12,007.025a ṛddhim asmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 12,007.025c dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ 12,007.026a taṃ pitā putragṛddhitvād anumene 'naye sthitam 12,007.026c anavekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā 12,007.026e asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathā gataḥ 12,007.027a aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam 12,007.027c patito yaśaso dīptād ghātayitvā sahodarān 12,007.028a imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ 12,007.028c asmatpradveṣasaṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi 12,007.029a ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃs tathā brūyāt suhṛjjane 12,007.029c yathāsāv uktavān kṣudro yuyutsur vṛṣṇisaṃnidhau 12,007.030a ātmano hi vayaṃ doṣād vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 12,007.030c pradahanto diśaḥ sarvās tejasā bhāskarā iva 12,007.031a so 'smākaṃ vairapuruṣo durmantripragrahaṃ gataḥ 12,007.031c duryodhanakṛte hy etat kulaṃ no vinipātitam 12,007.031e avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatām 12,007.032a kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam 12,007.032c rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro 'dya śocati 12,007.033a hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ svo vināśitaḥ 12,007.033c hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ rundhayaty ayam 12,007.034a dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate 12,007.034b*0008_01 khyāpanenānutāpena dānena tapasāpi vā 12,007.034b*0008_02 nivṛttyā tīrthagamanāc chrutismṛtijapena ca 12,007.034c tyāgavāṃś ca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartum iti śrutiḥ 12,007.035a tyāgavāñ janmamaraṇe nāpnotīti śrutir yadā 12,007.035c prāptavartmā kṛtamatir brahma saṃpadyate tadā 12,007.036a sa dhanaṃjaya nirdvaṃdvo munir jñānasamanvitaḥ 12,007.036c vanam āmantrya vaḥ sarvān gamiṣyāmi paraṃtapa 12,007.037a na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptum iti śrutiḥ 12,007.037c parigrahavatā tan me pratyakṣam arisūdana 12,007.038a mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigraham abhīpsatā 12,007.038c janmakṣayanimittaṃ ca śakyaṃ prāptum iti śrutiḥ 12,007.039a sa parigraham utsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca 12,007.039c gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vijvaras tathā 12,007.040a praśādhi tvam imām urvīṃ kṣemāṃ nihatakaṇṭakām 12,007.040c na mamārtho 'sti rājyena na bhogair vā kurūttama 12,007.041a etāvad uktvā vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,007.041c vyupāramat tataḥ pārthaḥ kanīyān pratyabhāṣata 12,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,008.001a athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī 12,008.001c abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ 12,008.002a darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ 12,008.002c smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ 12,008.003a aho duḥkham aho kṛcchram aho vaiklavyam uttamam 12,008.003c yat kṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyam uttamām 12,008.004a śatrūn hatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām 12,008.004c hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt 12,008.005a klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ 12,008.005c kimarthaṃ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ 12,008.006a yo hy ājijīviṣed bhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kena cit 12,008.006c samārambhān bubhūṣeta hatasvastir akiṃcanaḥ 12,008.006e sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ 12,008.007a kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttim āsthāya jīvataḥ 12,008.007c saṃtyajya rājyam ṛddhaṃ te loko 'yaṃ kiṃ vadiṣyati 12,008.008a sarvārambhān samutsṛjya hatasvastir akiṃcanaḥ 12,008.008c kasmād āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavat prabho 12,008.009a asmin rājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām 12,008.009c dharmārthāv akhilau hitvā vanaṃ mauḍhyāt pratiṣṭhase 12,008.010a yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyanty asādhavaḥ 12,008.010c bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvām eva kilbiṣam 12,008.011a ākiṃcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo 'bravīt 12,008.011c kṛtyā nṛśaṃsā hy adhane dhig astv adhanatām iha 12,008.012a aśvastanam ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tad bhavān 12,008.012c yaṃ tv imaṃ dharmam ity āhur dhanād eṣa pravartate 12,008.013a dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ 12,008.013c hriyamāṇe dhane rājan vayaṃ kasya kṣamemahi 12,008.014a abhiśastavat prapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam 12,008.014c dāridryaṃ pātakaṃ loke kas tac chaṃsitum arhati 12,008.015a patitaḥ śocyate rājan nirdhanaś cāpi śocyate 12,008.015c viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca 12,008.016a arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyas tatas tataḥ 12,008.016c kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ 12,008.017a ardhād dharmaś ca kāmaś ca svargaś caiva narādhipa 12,008.017c prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati 12,008.018a arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ 12,008.018c vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā 12,008.019a yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ 12,008.019c yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ 12,008.020a adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā 12,008.020c arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ 12,008.021a dharmaḥ kāmaś ca svargaś ca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ 12,008.021c arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa 12,008.022a dhanāt kulaṃ prabhavati dhanād dharmaḥ pravartate 12,008.022c nādhanasyāsty ayaṃ loko na paraḥ puruṣottama 12,008.023a nādhano dharmakṛtyāni yathāvad anutiṣṭhati 12,008.023c dhanād dhi dharmaḥ sravati śailād girinadī yathā 12,008.024a yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ 12,008.024c sa vai rājan kṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ 12,008.025a avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā 12,008.025c rājan kim anyaj jñātīnāṃ vadhād ṛdhyanti devatāḥ 12,008.026a na ced dhartavyam anyasya kathaṃ tad dharmam ārabhet 12,008.026c etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ 12,008.027a adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā 12,008.027c sarvathā dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ 12,008.028a drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ 12,008.028b*0009_01 drohāt kim anyaj jñātīnāṃ gṛdhyante yena devatāḥ 12,008.028c iti devā vyavasitā vedavādāś ca śāśvatāḥ 12,008.029a adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca 12,008.029c kṛtsnaṃ tad eva ca śreyo yad apy ādadate 'nyataḥ 12,008.030a na paśyāmo 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃ cit kva cid vayam 12,008.030c evam eva hi rājāno jayanti pṛthivīm imām 12,008.031a jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva pitur dhane 12,008.031c rājarṣayo jitasvargā dharmo hy eṣāṃ nigadyate 12,008.032a yathaiva pūrṇād udadheḥ syandanty āpo diśo daśa 12,008.032c evaṃ rājakulād vittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati 12,008.033a āsīd iyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca 12,008.033c ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā 12,008.034a sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ 12,008.034c taṃ cen na yajase rājan prāptas tvaṃ devakilbiṣam 12,008.035a yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā 12,008.035c upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te 12,008.036a viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe 12,008.036c juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānam ātmanā 12,008.037a śāśvato 'yaṃ bhūtipatho nāsyāntam anuśuśruma 12,008.037c mahān dāśarathaḥ panthā mā rājan kāpathaṃ gamaḥ 12,009.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,009.001a muhūrtaṃ tāvad ekāgro manaḥśrotre 'ntarātmani 12,009.001c dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama 12,009.002a sārthagamyam ahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ 12,009.002c gaccheyaṃ tad gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhāny uta 12,009.003a kṣemyaś caikākinā gamyaḥ panthāḥ ko 'stīti pṛccha mām 12,009.003c atha vā necchasi praṣṭum apṛcchann api me śṛṇu 12,009.004a hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahat tapaḥ 12,009.004c araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha 12,009.005a juhvāno 'gniṃ yathākālam ubhau kālāv upaspṛśan 12,009.005c kṛśaḥ parimitāhāraś carmacīrajaṭādharaḥ 12,009.006a śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ 12,009.006c tapasā vidhidṛṣṭena śarīram upaśoṣayan 12,009.007a manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvann uccāvacā giraḥ 12,009.007c muditānām araṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām 12,009.008a ājighran peśalān gandhān phullānāṃ vṛkṣavīrudhām 12,009.008c nānārūpān vane paśyan ramaṇīyān vanaukasaḥ 12,009.009a vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ 12,009.009c nāpriyāṇy ācariṣyāmi kiṃ punar grāmavāsinām 12,009.010a ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan 12,009.010c pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan 12,009.011a evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim 12,009.011c sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam 12,009.012a atha vaiko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau 12,009.012c caran bhaikṣyaṃ munir muṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram 12,009.013a pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ 12,009.013c vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ 12,009.014a na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ 12,009.014c nirāśīr nirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,009.015a ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ 12,009.015c akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit 12,009.016a jaṅgamājaṅgamān sarvān navihiṃsaṃś caturvidhān 12,009.016c prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati 12,009.017a na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit 12,009.017c prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ 12,009.018a apṛcchan kasya cin mārgaṃ vrajan yenaiva kena cit 12,009.018c na deśaṃ na diśaṃ kāṃ cid gantum icchan viśeṣataḥ 12,009.019a gamane nirapekṣaś ca paścād anavalokayan 12,009.019c ṛjuḥ praṇihito gacchaṃs trasasthāvaravarjakaḥ 12,009.020a svabhāvas tu prayāty agre prabhavanty aśanāny api 12,009.020c dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇy acintayan 12,009.021a alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātu cit 12,009.021c anyeṣv api caraṃl lābham alābhe sapta pūrayan 12,009.022a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 12,009.022c atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke 12,009.023a ekakālaṃ caran bhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca 12,009.023c spṛhāpāśān vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīm imām 12,009.023d*0010_01 alābhe sati vā lābhe samadarśī mahātapāḥ 12,009.024a na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran 12,009.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan 12,009.025a vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ 12,009.025c nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayos tayoḥ 12,009.026a yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ 12,009.026c sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ 12,009.027a teṣu nityam asaktaś ca tyaktasarvendriyakriyaḥ 12,009.027c suparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ 12,009.028a vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ 12,009.028c na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ 12,009.029a vītarāgaś carann evaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm 12,009.029c tṛṣṇayā hi mahat pāpam ajñānād asmi kāritaḥ 12,009.030a kuśalākuśalāny eke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ 12,009.030c kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bibhrati 12,009.031a āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram 12,009.031c pratigṛhṇāti tat pāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat 12,009.032a evaṃ saṃsāracakre 'smin vyāviddhe rathacakravat 12,009.032c sameti bhūtagrāmo 'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān 12,009.033a janmamṛtyujarāvyādhivedanābhir upadrutam 12,009.033c asāram imam asvantaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham 12,009.034a divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaś ca maharṣiṣu 12,009.034c ko hi nāma bhavenārthī bhavet kāraṇatattvavit 12,009.035a kṛtvā hi vividhaṃ karma tat tad vividhalakṣaṇam 12,009.035c pārthivair nṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇair eva badhyate 12,009.036a tasmāt prajñāmṛtam idaṃ cirān māṃ pratyupasthitam 12,009.036c tat prāpya prārthaye sthānam avyayaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,009.037a etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā 12,009.037c dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ 12,010.001 bhīma uvāca 12,010.001a śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ 12,010.001c anuvākahatābuddhir naiṣā tattvārthadarśinī 12,010.002a ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ 12,010.002c vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha 12,010.003a kṣamānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ na vidyate 12,010.003c kṣātram ācarato mārgam api bandhos tvadantare 12,010.004a yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayam īdṛśīm 12,010.004c śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃ cana 12,010.005a bhaikṣyam evācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt 12,010.005c na cedaṃ dāruṇaṃ yuddham abhaviṣyan mahīkṣitām 12,010.006a prāṇasyānnam idaṃ sarvam iti vai kavayo viduḥ 12,010.006c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam 12,010.007a ādadānasya ced rājyaṃ ye ke cit paripanthinaḥ 12,010.007c hantavyās ta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ 12,010.008a te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ 12,010.008c tān hatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīm imām 12,010.009a yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpam aprāpya codakam 12,010.009c paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nas tathopamam 12,010.010a yathāruhya mahāvṛkṣam apahṛtya tato madhu 12,010.010c aprāśya nidhanaṃ gacchet karmedaṃ nas tathopamam 12,010.011a yathā mahāntam adhvānam āśayā puruṣaḥ patan 12,010.011c sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nas tathopamam 12,010.012a yathā śatrūn ghātayitvā puruṣaḥ kurusattama 12,010.012c ātmānaṃ ghātayet paścāt karmedaṃ nas tathāvidham 12,010.013a yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā 12,010.013c kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nas tathāvidham 12,010.014a vayam evātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ 12,010.014c tvāṃ rājann anugacchāmo jyeṣṭho 'yam iti bhārata 12,010.015a vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ 12,010.015c klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayas tathā 12,010.016a agatīn kāgatīn asmān naṣṭārthān arthasiddhaye 12,010.016c kathaṃ vai nānupaśyeyur janāḥ paśyanti yādṛśam 12,010.017a āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate 12,010.017c jarayābhiparītena śatrubhir vyaṃsitena ca 12,010.018a tasmād iha kṛtaprajñās tyāgaṃ na paricakṣate 12,010.018c dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ 12,010.019a kathaṃ tasmāt samutpannas tanniṣṭhas tad upāśrayaḥ 12,010.019c tad eva nindann āsīta śraddhā vānyatra gṛhyate 12,010.020a śriyā vihīnair adhanair nāstikaiḥ saṃpravartitam 12,010.020c vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam 12,010.021a śakyaṃ tu mauṇḍyam āsthāya bibhratātmānam ātmanā 12,010.021c dharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum 12,010.022a śakyaṃ punar araṇyeṣu sukham ekena jīvitum 12,010.022c abibhratā putrapautrān devarṣīn atithīn pitṝn 12,010.023a neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ 12,010.023c athaitena prakāreṇa puṇyam āhur na tāñ janāḥ 12,010.024a yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājan kaś cid avāpnuyāt 12,010.024c parvatāś ca drumāś caiva kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ 12,010.025a ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ 12,010.025c aparigrahavantaś ca satataṃ cātmacāriṇaḥ 12,010.026a atha ced ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhim aśnute 12,010.026c tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ 12,010.027a audakāḥ sṛṣṭayaś caiva jantavaḥ siddhim āpnuyuḥ 12,010.027c yeṣām ātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaś cana vidyate 12,010.027d*0011_01 te 'pi vai puruṣā loke parvatānām ihopamāḥ 12,010.028a avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhir vyāpṛtaṃ jagat 12,010.028c tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ 12,011.001 arjuna uvāca 12,011.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,011.001c tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha 12,011.002a ke cid gṛhān parityajya vanam abhyagaman dvijāḥ 12,011.002c ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ 12,011.003a dharmo 'yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ 12,011.003c tyaktvā gṛhān pitṝṃś caiva tān indro 'nvakṛpāyata 12,011.004a tān ābabhāṣe bhagavān pakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ 12,011.004c suduṣkaraṃ manuṣyaiś ca yat kṛtaṃ vighasāśibhiḥ 12,011.005a puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam 12,011.005c saṃsiddhās te gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ 12,011.006 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.006a aho batāyaṃ śakunir vighasāśān praśaṃsati 12,011.006c asmān nūnam ayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ 12,011.007 śakunir uvāca 12,011.007a nāhaṃ yuṣmān praśaṃsāmi paṅkadigdhān rajasvalān 12,011.007c ucchiṣṭabhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ 12,011.008 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.008a idaṃ śreyaḥ param iti vayam evābhyupāsmahe 12,011.008c śakune brūhi yac chreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te 12,011.009 śakunir uvāca 12,011.009a yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānam ātmanā 12,011.009c tato 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ 12,011.010 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.010a śṛṇumas te vacas tāta panthāno viditās tava 12,011.010c niyoge caiva dharmātman sthātum icchāma śādhi naḥ 12,011.011 śakunir uvāca 12,011.011a catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam 12,011.011c śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ 12,011.012a mantro 'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate 12,011.012c jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanād iti 12,011.013a karmāṇi vaidikāny asya svargyaḥ panthās tv anuttamaḥ 12,011.013c atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate 12,011.014a āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhir iheṣyate 12,011.014c māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam 12,011.015a īhante sarvabhūtāni tad ṛtaṃ karmasaṅginām 12,011.015c siddhikṣetram idaṃ puṇyam ayam evāśramo mahān 12,011.016a atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ 12,011.016c mūḍhānām arthahīnānāṃ teṣām enas tu vidyate 12,011.017a devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃś ca śāśvatān 12,011.017c saṃtyajya mūḍhā vartante tato yānty aśrutīpatham 12,011.018a etad vo 'stu tapo yuktaṃ dadānīty ṛṣicoditam 12,011.018c tasmāt tad adhyavasatas tapasvi tapa ucyate 12,011.019a devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃś ca śāśvatān 12,011.019c saṃvibhajya guroś caryāṃ tad vai duṣkaram ucyate 12,011.020a devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ 12,011.020c tasmād gārhasthyam udvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ 12,011.021a tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlam etan na saṃśayaḥ 12,011.021c kuṭumbavidhinānena yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,011.022a etad vidus tapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ 12,011.022c tasmād vanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate 12,011.023a durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ 12,011.023c sāyaṃprātar vibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi 12,011.024a dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca 12,011.024c avaśiṣṭāni ye 'śnanti tān āhur vighasāśinaḥ 12,011.025a tasmāt svadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ 12,011.025c lokasya guravo bhūtvā te bhavanty anupaskṛtāḥ 12,011.026a tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ 12,011.026c vasanti śāśvatīr varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ 12,011.027a tatas te tad vacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam 12,011.027c utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmam āśritāḥ 12,011.028a tasmāt tvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam 12,011.028c praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama 12,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,012.001a arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyam abravīt 12,012.001c rājānam abhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam 12,012.002a anurudhya mahāprājño bhrātuś cittam ariṃdamaḥ 12,012.002c vyūḍhorasko mahābāhus tāmrāsyo mitabhāṣitā 12,012.003a viśākhayūpe devānāṃ sarveṣām agnayaś citāḥ 12,012.003c tasmād viddhi mahārāja devān karmapathi sthitān 12,012.004a anāstikān āstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraś ca ye 12,012.004c te 'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva 12,012.004e vedavādāpaviddhāṃs tu tān viddhi bhṛśanāstikān 12,012.005a na hi vedoktam utsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu 12,012.005c devayānena nākasya pṛṣṭham āpnoti bhārata 12,012.006a atyāśramān ayaṃ sarvān ity āhur vedaniścayāḥ 12,012.006c brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannās tān nibodha janādhipa 12,012.007a vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣv avāsṛjan 12,012.007c kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ 12,012.008a anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ 12,012.008c ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho 12,012.009a aniketaḥ paripatan vṛkṣamūlāśrayo muniḥ 12,012.009c apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ 12,012.010a krodhaharṣāv anādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate 12,012.010c vipro vedān adhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ 12,012.011a āśramāṃs tulayā sarvān dhṛtān āhur manīṣiṇaḥ 12,012.011c ekatas te trayo rājan gṛhasthāśrama ekataḥ 12,012.012a samīkṣate tu yo 'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārata 12,012.012c ayaṃ panthā maharṣīṇām iyaṃ lokavidāṃ gatiḥ 12,012.013a iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha 12,012.013c na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat 12,012.014a yadā kāmān samīkṣeta dharmavaitaṃsiko 'nṛjuḥ 12,012.014c athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ 12,012.015a abhimānakṛtaṃ karma naitat phalavad ucyate 12,012.015c tyāgayuktaṃ mahārāja sarvam eva mahāphalam 12,012.016a śamo damas tapo dānaṃ satyaṃ śaucam athārjavam 12,012.016c yajño dhṛtiś ca dharmaś ca nityam ārṣo vidhiḥ smṛtaḥ 12,012.017a pitṛdevātithikṛte samārambho 'tra śasyate 12,012.017c atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam 12,012.018a etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite 12,012.018c tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittir vidyate kva cit 12,012.019a asṛjad dhi prajā rājan prajāpatir akalmaṣaḥ 12,012.019c māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 12,012.020a vīrudhaś caiva vṛkṣāṃś ca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ 12,012.020c paśūṃś caiva tathā medhyān yajñārthāni havīṃṣi ca 12,012.021a gṛhasthāśramiṇas tac ca yajñakarma virodhakam 12,012.021c tasmād gārhasthyam eveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā 12,012.022a tat saṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ 12,012.022c na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam 12,012.023a svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare 12,012.023c athāpare mahāyajñān manasaiva vitanvate 12,012.023d@001_0001 idam anyan mahārāja vidvadbhiḥ kathitaṃ mama 12,012.023d@001_0002 bhūmir agniś ca vāyuś ca na cāpo na divākaraḥ 12,012.023d@001_0003 nakṣatrāṇi na candraś ca na diśaḥ kāla eva ca 12,012.023d@001_0004 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca na gandho na rasaḥ kva cit 12,012.023d@001_0005 na ca santi pramāṇāni yaiḥ prameyaṃ prasādhyate 12,012.023d@001_0006 pratyakṣam anumānaṃ ca nopamānam athāgamaḥ 12,012.023d@001_0007 nārthāpattir na caitihyaṃ dṛṣṭānto na ca saṃśayaḥ 12,012.023d@001_0008 na kva cin nirṇayo rājan nādharmo dharma eva ca 12,012.023d@001_0009 tiryak ca sthāvaraṃ caiva na devā na ca mānuṣāḥ 12,012.023d@001_0010 varṇāśramavibhāgaś ca na ca kartā na karmakṛt 12,012.023d@001_0011 na cārthaś ca vibhūtiś ca na cārthasya viceṣṭitam 12,012.023d@001_0012 tamobhūtam idaṃ sarvam anālokaṃ jagan nṛpa 12,012.023d@001_0013 na cātmā vidyamāno 'pi manasā yogam ṛcchati 12,012.023d@001_0014 acetanaṃ manas tv āsīd ātmā eva sacetanaḥ 12,012.023d@001_0015 īśvaraś cetanas tv ekas tenedaṃ gahanīkṛtam 12,012.023d@001_0016 mantrāś ca cetanā rājan na ca dehena yojitāḥ 12,012.023d@001_0017 te ca viśvasṛjo nāma ṛṣayo mantradevatāḥ 12,012.023d@001_0018 caitanyam īśvarāt prāpya brahmāṇḍaṃ tair vinirmitam 12,012.023d@001_0019 iṣṭvā viśvasṛjaṃ yajñaṃ nirmitaḥ prapitāmahaḥ 12,012.023d@001_0020 sṛṣṭis tena samārabdhā prasādād īśvarasya ca 12,012.023d@001_0021 caitanyam īśvarasyaitad yenedaṃ cetanaṃ jagat 12,012.023d@001_0022 yogena ca samāviṣṭaṃ jagat kṛtsnaṃ ca śaṃbhunā 12,012.023d@001_0023 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca ukto mokṣaś ca saṃkṣaye 12,012.023d@001_0024 brahmaṇaḥ parameśasya īśvareṇa yadṛcchayā 12,012.023d@001_0025 ajño jantur anīśaś ca bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ 12,012.023d@001_0026 īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva vā 12,012.023d@001_0027 pradhānaṃ puruṣaṃ caiva ātmānaṃ sarvadehinām 12,012.023d@001_0028 manasā viṣayaṃ caiva cetanena pracoditāḥ 12,012.023d@001_0029 sukhaduḥkhena yujyante karmabhiś ca pracoditāḥ 12,012.023d@001_0030 varṇāśramavibhāgaś ca īśvareṇa pravartitaḥ 12,012.023d@001_0031 sadevāsuragandharvaṃ tenedaṃ nirmitaṃ jagat 12,012.023d@001_0032 tvaṃ cānye ca mahārāja īśvarasya vaśe sthitāḥ 12,012.023d@001_0033 jīvante ca mriyante ca na svatantrāḥ kathaṃ cana 12,012.023d@001_0034 hitvā hitvā ca bhūtāni hatvā sarvam idaṃ jagat 12,012.023d@001_0035 yajate karmaṇā devaṃ na sa pāpena lipyate 12,012.023d@001_0036 hiṃsātmakāni karmāṇi sarveṣāṃ gṛhamedhinām 12,012.023d@001_0037 devatānām ṛṣīṇāṃ ca te ca yānti parāṃ gatim 12,012.023d@001_0038 pātitāḥ śatravaḥ pūrvaṃ sarvatra vasudhādhipaiḥ 12,012.023d@001_0039 prajānāṃ hitakāmaiś ca ātmanaś ca hitaiṣibhiḥ 12,012.023d@001_0040 yadi tatra bhavet pāpaṃ kathaṃ te svargam āsthitāḥ 12,012.023d@001_0041 na prāptā narakaṃ rājan veṣṭitāḥ pāpakarmabhiḥ 12,012.024a evaṃ dānasamādhānaṃ mārgam ātiṣṭhato nṛpa 12,012.024c dvijāter brahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ 12,012.025a sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatas tataḥ 12,012.025c makheṣv anabhisaṃtyajya nāstikyam abhijalpasi 12,012.025e kuṭumbam āsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa 12,012.026a rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ 12,012.026c ya cānye kratavas tāta brāhmaṇair abhipūjitāḥ 12,012.026e tair yajasva mahārāja śakro devapatir yathā 12,012.027a rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām 12,012.027c aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalir ucyate 12,012.028a aśvān gāś caiva dāsīś ca kareṇūś ca svalaṃkṛtāḥ 12,012.028c grāmāñ janapadāṃś caiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 12,012.029a apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ 12,012.029c vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate 12,012.030a adātāro 'śaraṇyāś ca rājakilbiṣabhāginaḥ 12,012.030c duḥkhānām eva bhoktāro na sukhānāṃ kadā cana 12,012.031a aniṣṭvā ca mahāyajñair akṛtvā ca pitṛsvadhām 12,012.031c tīrtheṣv anabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi ced atha 12,012.032a chinnābhram iva gantāsi vilayaṃ māruteritam 12,012.032c lokayor ubhayor bhraṣṭo hy antarāle vyavasthitaḥ 12,012.033a antar bahiś ca yat kiṃ cin manovyāsaṅgakārakam 12,012.033c parityajya bhavet tyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate 12,012.034a etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite 12,012.034c brāhmaṇasya mahārāja nocchittir vidyate kva cit 12,012.035a nihatya śatrūṃs tarasā samṛddhān; śakro yathā daityabalāni saṃkhye 12,012.035c kaḥ pārtha śocen nirataḥ svadharme; pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe 12,012.035d*0012_01 na cāpi śociti hatāḥ svadharme 12,012.035d*0012_02 pūrvaiḥ kṛte pārthivamukhyamukhyaiḥ 12,012.036a kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya 12,012.036c nākasya pṛṣṭhe 'si narendra gantā; na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha 12,013.001 sahadeva uvāca 12,013.001a na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata 12,013.001c śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā 12,013.002a bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ 12,013.002c yo dharmo yat sukhaṃ vā syād dviṣatāṃ tat tathāstu naḥ 12,013.003a śārīraṃ dravyam utsṛjya pṛthivīm anuśāsataḥ 12,013.003c yo dharmo yat sukhaṃ vā syāt suhṛdāṃ tat tathāstu naḥ 12,013.004a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 12,013.004c mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam 12,013.005a brahmamṛtyū ca tau rājann ātmany eva samāśritau 12,013.005c adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam 12,013.006a avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata 12,013.006c bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate 12,013.007a athāpi ca sahotpattiḥ sattvasya pralayas tathā 12,013.007c naṣṭe śarīre naṣṭaṃ syād vṛthā ca syāt kriyāpathaḥ 12,013.008a tasmād ekāntam utsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiś ca yaḥ 12,013.008c panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā 12,013.008d*0013_01 svāyaṃbhuvena manunā tathānyaiś cakravartibhiḥ 12,013.008d*0013_02 yady ayaṃ hy adhamaḥ panthāḥ kasmāt tais tair niṣevitaḥ 12,013.008d*0013_03 kṛtatretādiyuktāni guṇavanti ca bhārata 12,013.008d*0013_04 yugāni bahuśas taiś ca bhukteyam avanir nṛpa 12,013.009a labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām 12,013.009c na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyaṅ niṣphalaṃ tasya jīvitam 12,013.010a atha vā vasato rājan vane vanyena jīvataḥ 12,013.010c dravyeṣu yasya mamatā mṛtyor āsye sa vartate 12,013.011a bāhyābhyantarabhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata 12,013.011c ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahato bhayāt 12,013.012a bhavān pitā bhavān mātā bhavān bhrātā bhavān guruḥ 12,013.012c duḥkhapralāpān ārtasya tasmān me kṣantum arhasi 12,013.013a tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yan mayaitat prabhāṣitam 12,013.013c tad viddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama 12,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,014.001a avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire 12,014.001c bhrātṝṇāṃ bruvatāṃ tāṃs tān vividhān vedaniścayān 12,014.002a mahābhijanasaṃpannā śrīmaty āyatalocanā 12,014.002c abhyabhāṣata rājendraṃ draupadī yoṣitāṃ varā 12,014.003a āsīnam ṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 12,014.003c siṃhaśārdūlasadṛśair vāraṇair iva yūthapam 12,014.004a abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire 12,014.004c lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī 12,014.005a āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā 12,014.005c bhartāram abhisaṃprekṣya tato vacanam abravīt 12,014.006a ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva 12,014.006c vāvāśyamānās tiṣṭhanti na cainān abhinandase 12,014.007a nandayaitān mahārāja mattān iva mahādvipān 12,014.007c upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ 12,014.008a kathaṃ dvaitavane rājan pūrvam uktvā tathā vacaḥ 12,014.008c bhrātṝn etān sma sahitāñ śītavātātapārditān 12,014.009a vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm 12,014.009c saṃpūrṇāṃ sarvakāmānām āhave vijayaiṣiṇaḥ 12,014.010a virathāṃś ca rathān kṛtvā nihatya ca mahāgajān 12,014.010c saṃstīrya ca rathair bhūmiṃ sasādibhir ariṃdamāḥ 12,014.011a yajatāṃ vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 12,014.011c vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ 12,014.012a ity etān evam uktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,014.012c katham adya punar vīra vinihaṃsi manāṃsy uta 12,014.013a na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanam aśnute 12,014.013c na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate 12,014.014a nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtim aśnute 12,014.014c nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukham edhanti bhārata 12,014.014d@002_0001 sadevāsuragandharvair apsarobhir vibhūṣitam 12,014.014d@002_0002 rakṣobhir guhyakair nāgair manuṣyaiś ca vibhūṣitam 12,014.014d@002_0003 trivargeṇa ca saṃpūrṇaṃ trivargasyāgamena ca 12,014.014d@002_0004 daṇḍenābhyāhṛtaṃ sarvaṃ jagad bhogāya kalpate 12,014.014d@002_0005 svayaṃbhuvaṃ mahīpāla āgamaṃ śṛṇu śāśvatam 12,014.014d@002_0006 viprāṇāṃ viditaś cāyaṃ tava caiva viśāṃ pate 12,014.014d@002_0007 arājake hi loke 'smin sarvato vidrute bhayāt 12,014.014d@002_0008 rakṣārtham asya lokasya rājānam asṛjat prabhuḥ 12,014.014d@002_0009 mahākāyaṃ mahāvīryaṃ pālane jagataḥ kṣamam 12,014.014d@002_0010 anilāgniyamārkāṇām indrasya varuṇasya ca 12,014.014d@002_0011 candravitteśayoś caiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ 12,014.014d@002_0012 yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ saṃbhavaty aṃśato nṛpaḥ 12,014.014d@002_0013 tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā 12,014.014d@002_0014 tapaty ādityavac caiva cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 12,014.014d@002_0015 na cainaṃ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum 12,014.014d@002_0016 so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaś ca dharmarāṭ 12,014.014d@002_0017 sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ pratāpavān 12,014.014d@002_0018 pitāmahasya devasya viṣṇoḥ śarvasya caiva hi 12,014.014d@002_0019 ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāṃ tasmiṃs tejaḥ pratiṣṭhitam 12,014.014d@002_0020 bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ 12,014.014d@002_0021 mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati 12,014.014d@002_0022 ekam eva dahaty agnir naraṃ durupasarpiṇam 12,014.014d@002_0023 kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam 12,014.014d@002_0024 dhṛtarāṣṭrakulaṃ dagdhaṃ krodhodbhūtena vahninā 12,014.014d@002_0025 pratyakṣam etal lokasya saṃśayo na hi vidyate 12,014.014d@002_0026 kulajo vṛttasaṃpanno dhārmikaś ca mahīpatiḥ 12,014.014d@002_0027 prajānāṃ pālane yuktaḥ pūjyate daivatair api 12,014.014d@002_0028 kāryaṃ yo 'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ 12,014.014d@002_0029 kurute dharmasiddhyarthaṃ vaiśvarūpyaṃ punaḥ punaḥ 12,014.014d@002_0030 tasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame 12,014.014d@002_0031 mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ 12,014.014d@002_0032 taṃ yas tu dveṣṭi saṃmohāt sa vinaśyati mānavaḥ 12,014.014d@002_0033 tasya hy āśu vināśāya rājāpi kurute manaḥ 12,014.014d@002_0034 tasmād dharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyati pārthivaḥ 12,014.014d@002_0035 aniṣṭaṃ cāpy aniṣṭeṣu tad dharmaṃ na vicālayet 12,014.014d@002_0036 tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam 12,014.014d@002_0037 brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ 12,014.014d@002_0038 tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,014.014d@002_0039 bhayād bhogāya kalpante dharmān na vicalanti ca 12,014.014d@002_0040 deśakālau ca śaktiṃ ca kāryaṃ cāvekṣya tattvataḥ 12,014.014d@002_0041 yathārhataḥ saṃpraṇayen nareṣv anyāyavartiṣu 12,014.014d@002_0042 sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ 12,014.014d@002_0043 varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmaprabhur athāvyayaḥ 12,014.014d@002_0044 daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati 12,014.014d@002_0045 daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ 12,014.014d@002_0046 susamīkṣya dhṛto daṇḍaḥ sarvā rañjayati prajāḥ 12,014.014d@002_0047 asamīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ 12,014.014d@002_0048 yadi na praṇayed rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ 12,014.014d@002_0049 śūle matsyān ivādhakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,014.014d@002_0050 kāko 'dyāc ca puroḍāśaṃ śvā caivāvalihed dhaviḥ 12,014.014d@002_0051 svāmitvaṃ na kva cic ca syāt prapadyetādharottaram 12,014.014d@002_0052 sarvo daṇḍajito loko durlabhas tu śucir naraḥ 12,014.014d@002_0053 daṇḍasya hi bhayāt sarvaṃ jagad bhogāya kalpate 12,014.014d@002_0054 devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ 12,014.014d@002_0055 te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenaivābhipīḍitāḥ 12,014.014d@002_0056 dūṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ 12,014.014d@002_0057 sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt 12,014.014d@002_0058 yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati pāpahā 12,014.014d@002_0059 prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati 12,014.014d@002_0060 āhus tasya praṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam 12,014.014d@002_0061 samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam 12,014.014d@002_0062 taṃ rājā praṇayan samyak svargāyābhipravartate 12,014.014d@002_0063 kāmātmā viṣayī kṣudro daṇḍenaiva nihanyate 12,014.014d@002_0064 daṇḍo hi sumahātejā durdharaś cākṛtātmabhiḥ 12,014.014d@002_0065 dharmād vicalitaṃ hanti nṛpam eva sabāndhavam 12,014.014d@002_0066 tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram 12,014.014d@002_0067 antarikṣagatāṃś caiva munīn devāṃś ca hiṃsati 12,014.014d@002_0068 so 'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā 12,014.014d@002_0069 aśakyo nyāyato netuṃ viṣayāṃś caiva sevatā 12,014.014d@002_0070 śucinā satyasaṃdhena nītiśāstrānusāriṇā 12,014.014d@002_0071 daṇḍaḥ praṇetuṃ śakyo hi susahāyena dhīmatā 12,014.014d@002_0072 svarāṣṭre nyāyavartī syād bhṛśaṃ daṇḍaś ca śatruṣu 12,014.014d@002_0073 suhṛt svajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ 12,014.014d@002_0074 evaṃvṛttasya rājñas tu śiloñchenāpi jīvataḥ 12,014.014d@002_0075 vistīryeta yaśo loke tailabindhur ivāmbhasi 12,014.014d@002_0076 atas tu viparītasya nṛpater akṛtātmanaḥ 12,014.014d@002_0077 saṃkṣipyeta yaśo loke ghṛtabindur ivāmbhasi 12,014.014d@002_0078 devadevena rudreṇa brahmaṇā ca mahīpate 12,014.014d@002_0079 viṣṇunā caiva devena śakreṇa ca mahātmanā 12,014.014d@002_0080 lokapālaiś ca bhūtaiś ca pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 12,014.014d@002_0081 dharmād vicalitā rājan dhārtarāṣṭrā nipātitāḥ 12,014.014d@002_0082 adhārmikā durācārāḥ sasainyā vinipātitāḥ 12,014.014d@002_0083 tān nihatya na doṣas te svalpo 'pi jagatīpate 12,014.014d@002_0084 chalena māyayā vātha kṣatradharmeṇa vā nṛpa 12,014.015a mitratā sarvabhūteṣu dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,014.015c brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syān na rājño rājasattama 12,014.016a asatāṃ pratiṣedhaś ca satāṃ ca paripālanam 12,014.016c eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam 12,014.017a yasmin kṣamā ca krodhaś ca dānādāne bhayābhaye 12,014.017c nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmavid ucyate 12,014.018a na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā 12,014.018c tvayeyaṃ pṛthivī labdhā notkocena tathāpy uta 12,014.019a yat tad balam amitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam 12,014.019c hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhir aṅgair mahattaram 12,014.020a rakṣitaṃ droṇakarṇābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca 12,014.020c tat tvayā nihataṃ vīra tasmād bhuṅkṣva vasuṃdharām 12,014.021a jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ 12,014.021c tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho 12,014.022a jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa 12,014.022c apareṇa mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.023a krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa 12,014.023c pūrveṇa tu mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.024a uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ 12,014.024c bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.025a dvīpāś ca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ 12,014.025c vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditās tvayā 12,014.026a etāny apratimāni tvaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata 12,014.026c na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ 12,014.027a sa tvaṃ bhrātṝn imān dṛṣṭvā pratinandasva bhārata 12,014.027c ṛṣabhān iva saṃmattān gajendrān ūrjitān iva 12,014.028a amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ 12,014.028c eko 'pi hi sukhāyaiṣāṃ kṣamaḥ syād iti me matiḥ 12,014.029a kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ 12,014.029c samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane 12,014.030a anṛtaṃ mābravīc chvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī 12,014.030c yudhiṣṭhiras tvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyaty anuttame 12,014.031a hatvā rājasahasrāṇi bahūny āśuparākramaḥ 12,014.031c tad vyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāt tava janādhipa 12,014.032a yeṣām unmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ 12,014.032c tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ 12,014.033a yadi hi syur anunmattā bhrātaras te janādhipa 12,014.033c baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyur vasuṃdharām 12,014.034a kurute mūḍham evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati 12,014.034c dhūpair añjanayogaiś ca nasyakarmabhir eva ca 12,014.034e bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syād ya unmārgeṇa gacchati 12,014.034f*0014_01 unmattir apanetavyā tava rājan yadṛcchayā 12,014.035a sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama 12,014.035c tathā vinikṛtāmitrair yāham icchāmi jīvitum 12,014.035d@003_0001 dhṛtarāṣṭrasutā rājan nityam utpathagāminaḥ 12,014.035d@003_0002 tādṛśānāṃ vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi karhi cit 12,014.035d@003_0003 imāṃś cośanasā gītāñ ślokāñ śṛṇu narādhipa 12,014.035d@003_0004 ātmahantārthahantā ca bandhuhantā viṣapradaḥ 12,014.035d@003_0005 ātharvaṇena hantā ca yaś ca bhāryāṃ parāmṛśet 12,014.035d@003_0006 nirdoṣaṃ vadham eteṣāṃ ṣaṇṇām apy ātatāyinām 12,014.035d@003_0007 brahmā provāca bhagavān bhārgavāya mahātmane 12,014.035d@003_0008 brahmakṣatraviśāṃ rājan satpathe vartatām api 12,014.035d@003_0009 prasahyāgāram āgamya hantāraṃ garadaṃ tathā 12,014.035d@003_0010 abhakṣyāpeyadātāram agnidaṃ ca niśātayet 12,014.035d@003_0011 mārga eṣa mahīpānāṃ gobrāhmaṇavadheṣu ca 12,014.035d@003_0012 keśagrahe ca nārīṇām api yudhyet pitāmaham 12,014.035d@003_0013 brahmāṇaṃ devadeveśaṃ kiṃ punaḥ pāpakāriṇam 12,014.035d@003_0014 gobrāhmaṇārthe vyasane ca rājñāṃ 12,014.035d@003_0015 rāṣṭropamarde svaśarīrahetoḥ 12,014.035d@003_0016 strīṇāṃ ca vikruṣṭarutāni śrutvā 12,014.035d@003_0017 vipro 'pi yudhyeta mahāprabhāvaḥ 12,014.035d@003_0018 dharmād vicalitaṃ vipraṃ nihanyād ātatāyinam 12,014.035d@003_0019 tasyānyatra vadhaṃ vidvān manasāpi na cintayet 12,014.035d@003_0020 gobrāhmaṇavadhe vṛttaṃ mantratrāṇārtham eva ca 12,014.035d@003_0021 na hanyāt kṣatriyo vipraṃ svakuṭumbasya cātyaye 12,014.035d@003_0022 taskareṇa nṛśaṃsena dharmāt pracalitena ca 12,014.035d@003_0023 kṣatrabandhuḥ paraṃ śaktyā yudhyed vipreṇa saṃyuge 12,014.035d@003_0024 ātatāyinam āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,014.035d@003_0025 jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na tena bhrūṇahā bhavet 12,014.035d@003_0026 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vāpy antyajo 'tha vā 12,014.035d@003_0027 na hanyād brāhmaṇaṃ śāntaṃ tṛṇenāpi kadā cana 12,014.035d@003_0028 brāhmaṇāyāvaguryeta spṛṣṭe gurutaraṃ bhavet 12,014.035d@003_0029 varṣāṇāṃ triśataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati 12,014.035d@003_0030 sahasraṃ tv eva varṣāṇi nihatya narake patet 12,014.035d@003_0031 tasmān naivāpaguryād dhi naiva śastraṃ nipātayet 12,014.035d@003_0032 śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn gṛhṇātīti hi dhāraṇā 12,014.035d@003_0033 tāvatīḥ sa samāḥ pāpo narake parivartate 12,014.035d@003_0034 tvagasthibhedaṃ viprasya yaḥ kuryāt kārayeta vā 12,014.035d@003_0035 brahmahā sa tu vijñeyaḥ prāyaścittī narādhamaḥ 12,014.035d@003_0036 śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ hatvā tathātreyīṃ ca brāhmaṇīm 12,014.035d@003_0037 caturviṃśativarṣāṇi cared brahmahaṇo vratam 12,014.035d@003_0038 dviguṇā brahmahatyeyaṃ sarvaiḥ proktā manīṣibhiḥ 12,014.035d@003_0039 prāyaścittam akurvāṇaṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet 12,014.035d@003_0040 brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā ghātayen nṛpaḥ 12,014.035d@003_0041 brahmaghnaṃ taskaraṃ caiva mā bhūdevaṃ cariṣyati 12,014.035d@003_0042 chittvā hastau ca pādau nāsikoṣṭhau ca bhūpatiḥ 12,014.035d@003_0043 brahmaghnaṃ cottamaṃ pāpaṃ netroddhāreṇa yojayet 12,014.035d@003_0044 śūdrasyaiṣa smṛto daṇḍas tadvad rājanyavaiśyayoḥ 12,014.035d@003_0045 prāyaścittam akurvāṇaṃ brāhmaṇaṃ tu pravāsayet 12,014.035d@003_0046 kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau vā śastreṇaiva tu ghātayet 12,014.035d@003_0047 brahmaghnān brāhmaṇān rājā kṛtāṅkān vipravāsayet 12,014.035d@003_0048 vikalendriyāṃs trivarṇāṃś ca caṇḍālaiḥ saha vāsayet 12,014.035d@003_0049 taiś ca yaḥ saṃpibet kaś cit sa piban brahmahā bhavet 12,014.035d@003_0050 pretānāṃ na ca deyāni piṇḍadānāni kena cit 12,014.035d@003_0051 kṛṣṇavarṇā virūpā ca nirṇītā lambamūrdhajā 12,014.035d@003_0052 dunoty adṛṣṭā kartāraṃ brahmahatyeti tāṃ viduḥ 12,014.035d@003_0053 brahmaghnena pibantaś ca viprā deśāḥ purāṇi ca 12,014.035d@003_0054 acirād eva pīḍyante durbhikṣavyādhitaskaraiḥ 12,014.035d@003_0055 brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ viprāṇām ātatāyinam 12,014.035d@003_0056 kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca netroddhāreṇa yojayet 12,014.035d@003_0057 durbalānāṃ balaṃ rājā balino ye ca sādhavaḥ 12,014.035d@003_0058 balināṃ durbalānāṃ ca pāpānāṃ mṛtyur iṣyate 12,014.035d@003_0059 sadoṣam api yo hanyād aśrāvya jagatīpateḥ 12,014.035d@003_0060 durbalaṃ balavantaṃ vā sa parājayam arhati 12,014.035d@003_0061 rājājñāṃ prāḍvivākaṃ ca necched yaś cāpi niṣpatet 12,014.035d@003_0062 sākṣiṇaṃ sādhuvākyaṃ ca jitaṃ tam api nirdiśet 12,014.035d@003_0063 bandhanān niṣpated yaś ca pratibhūr na dadāti ca 12,014.035d@003_0064 kulajaś ca dhanāḍhyaś ca sa parājayam arhati 12,014.035d@003_0065 rājājñayā samāhūto yo na gacchet sabhāṃ naraḥ 12,014.035d@003_0066 balavantam upāśritya sāyudhaḥ sa parājitaḥ 12,014.035d@003_0067 taṃ daṇḍena vinirjitya mahāsāhasikaṃ naram 12,014.035d@003_0068 viyuktadehasarvasvaṃ paralokaṃ visarjayet 12,014.035d@003_0069 mṛtasyāpi na deyāni piṇḍadānāni kena cit 12,014.035d@003_0070 dattvā daṇḍaṃ prayaccheta madhyamaṃ pūrvasāhasam 12,014.035d@003_0071 kulastrīvyabhicāraṃ ca rāṣṭrasya ca vimardanam 12,014.035d@003_0072 brahmahatyāṃ ca cauryaṃ ca rājadrohaṃ ca pañcamam 12,014.035d@003_0073 mahānti pātakāny āhur ṛṣayaḥ pātakāni ha 12,014.035d@003_0074 yuddhād anyatra hiṃsāyāṃ surāpasya ca kīrtane 12,014.035d@003_0075 mahāntaṃ gurutalpe ca mitradrohe ca pātakam 12,014.035d@003_0076 na kathaṃ cid upekṣeta mahāsāhasikaṃ naram 12,014.035d@003_0077 sarvasvam apahṛtyāśu tataḥ prāṇair viyojayet 12,014.035d@003_0078 triṣu varṇeṣu yo daṇḍaḥ praṇīto brahmaṇā purā 12,014.035d@003_0079 mahāsāhasikaṃ vipraṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet 12,014.035d@003_0080 sāhasro vā bhaved daṇḍaḥ kāñcano dehaniṣkrayaḥ 12,014.035d@003_0081 caturṇām eva varṇānām evam āhośanāḥ kaviḥ 12,014.035d@003_0082 nārīṇāṃ bālavṛddhānāṃ goḥ pāte ca mahāmatiḥ 12,014.035d@003_0083 pāpānāṃ durvinītānāṃ prāṇāntaṃ ca bṛhaspatiḥ 12,014.035d@003_0084 daṇḍam āha mahābhāga sarveṣāṃ cātatāyinām 12,014.035d@003_0085 sarveṣāṃ pāpabuddhīnāṃ pāpaṃ karmeha kurvatām 12,014.035d@003_0086 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ daṇḍo nirdoṣa iṣyate 12,014.035d@003_0087 saubalasya ca durbuddheḥ karṇasya ca durātmanaḥ 12,014.035d@003_0088 paśyatāṃ caiva śūrāṇāṃ yāhaṃ dyūte sabhāṃ tadā 12,014.035d@003_0089 rajasvalā samānītā bhavatāṃ paśyatāṃ nṛpa 12,014.035d@003_0090 vāsasaikena saṃvītā bhavaddoṣeṇa bhūpate 12,014.035d@003_0091 mā bhūd dharmavilopas te dhṛtarāṣṭrakulakṣayāt 12,014.035d@003_0092 krodhāgninā tu dagdhaṃ ca sapaśudravyasaṃcayam 12,014.035d@003_0093 sāham evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā tava hetunā 12,014.035d@003_0094 ādityasya prasādena na ca prāṇair viyojitā 12,014.035d@003_0095 rakṣitā devadevena jagataḥ kālahetunā 12,014.035d@003_0096 divākareṇa devena vivastrā na kṛtā tadā 12,014.036a eteṣāṃ yatamānānām utpadyante tu saṃpadaḥ 12,014.036c tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe svayam āpadam 12,014.037a yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau 12,014.037c māndhātā cāmbarīṣaś ca tathā rājan virājase 12,014.038a praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan 12,014.038c saparvatavanadvīpāṃ mā rājan vimanā bhava 12,014.039a yajasva vividhair yajñair juhvann agnīn prayaccha ca 12,014.039c purāṇi bhogān vāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama 12,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,015.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā punar evārjuno 'bravīt 12,015.001c anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram 12,015.002a daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati 12,015.002c daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ 12,015.003a dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍas tathaivārthaṃ narādhipa 12,015.003c kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍas trivargo daṇḍa ucyate 12,015.004a daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate 12,015.004c etad vidvann upādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam 12,015.005a rājadaṇḍabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.005c yamadaṇḍabhayād eke paralokabhayād api 12,015.006a parasparabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.006c evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam 12,015.007a daṇḍasyaiva bhayād eke na khādanti parasparam 12,015.007c andhe tamasi majjeyur yadi daṇḍo na pālayet 12,015.008a yasmād adāntān damayaty aśiṣṭān daṇḍayaty api 12,015.008c damanād daṇḍanāc caiva tasmād daṇḍaṃ vidur budhāḥ 12,015.008d*0015_01 paralokabhayād ete pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.009a vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam 12,015.009c dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate 12,015.010a asaṃmohāya martyānām arthasaṃrakṣaṇāya ca 12,015.010c maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate 12,015.011a yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati sūnṛtaḥ 12,015.011c prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati 12,015.012a brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,015.012c daṇḍasyaiva bhayād ete manuṣyā vartmani sthitāḥ 12,015.013a nābhīto yajate rājan nābhīto dātum icchati 12,015.013c nābhītaḥ puruṣaḥ kaś cit samaye sthātum icchati 12,015.014a nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 12,015.014c nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam 12,015.015a nāghnataḥ kīrtir astīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ 12,015.015c indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata 12,015.015d*0016_01 māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro 'bhavat 12,015.016a ya eva devā hantāras tāṃl loko 'rcayate bhṛśam 12,015.016c hantā rudras tathā skandaḥ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 12,015.017a hantā kālas tathā vāyur mṛtyur vaiśravaṇo raviḥ 12,015.017c vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāś ca bhārata 12,015.018a etān devān namasyanti pratāpapraṇatā janāḥ 12,015.018c na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃ cana 12,015.019a madhyasthān sarvabhūteṣu dāntāñ śamaparāyaṇān 12,015.019c yajante mānavāḥ ke cit praśāntāḥ sarvakarmasu 12,015.020a na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃ cid ahiṃsayā 12,015.020c sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalair balavattarāḥ 12,015.021a nakulo mūṣakān atti biḍālo nakulaṃ tathā 12,015.021c biḍālam atti śvā rājañ śvānaṃ vyālamṛgas tathā 12,015.022a tān atti puruṣaḥ sarvān paśya dharmo yathāgataḥ 12,015.022c prāṇasyānnam idaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat 12,015.023a vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvān na muhyati 12,015.023c yathā sṛṣṭo 'si rājendra tathā bhavitum arhasi 12,015.024a vinītakrodhaharṣā hi mandā vanam upāśritāḥ 12,015.024c vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam 12,015.025a udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca 12,015.025c na ca kaś cin na tān hanti kim anyat prāṇayāpanāt 12,015.026a sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kāni cit 12,015.026c pakṣmaṇo 'pi nipātena yeṣāṃ syāt skandhaparyayaḥ 12,015.027a grāmān niṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ 12,015.027c vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ 12,015.028a bhūmiṃ bhittvauṣadhīś chittvā vṛkṣādīn aṇḍajān paśūn 12,015.028c manuṣyās tanvate yajñāṃs te svargaṃ prāpnuvanti ca 12,015.029a daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyanty upakramāḥ 12,015.029c kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ 12,015.030a daṇḍaś cen na bhavel loke vyanaśiṣyann imāḥ prajāḥ 12,015.030c śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,015.031a satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvam uktaṃ; daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ 12,015.031c paśyāgnayaś ca pratiśāmyanty abhītāḥ; saṃtarjitā daṇḍabhayāj jvalanti 12,015.031d*0017_01 yadi na praṇayed rājan daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ 12,015.032a andhaṃ tama ivedaṃ syān na prajñāyeta kiṃ cana 12,015.032c daṇḍaś cen na bhavel loke vibhajan sādhvasādhunī 12,015.033a ye 'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ 12,015.033c te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ 12,015.034a sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ 12,015.034c daṇḍasya hi bhayād bhīto bhogāyeha prakalpate 12,015.035a cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya ca 12,015.035c daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāv abhirakṣitum 12,015.036a yadi daṇḍān na bibhyeyur vayāṃsi śvāpadāni ca 12,015.036c adyuḥ paśūn manuṣyāṃś ca yajñārthāni havīṃṣi ca 12,015.037a na brahmacāry adhīyīta kalyāṇī gaur na duhyate 12,015.037c na kanyodvahanaṃ gacched yadi daṇḍo na pālayet 12,015.038a viśvalopaḥ pravarteta bhidyeran sarvasetavaḥ 12,015.038c mamatvaṃ na prajānīyur yadi daṇḍo na pālayet 12,015.039a na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ 12,015.039c vidhivad dakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet 12,015.040a careyur nāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhim āśritāḥ 12,015.040c na vidyāṃ prāpnuyāt kaś cid yadi daṇḍo na pālayet 12,015.041a na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ 12,015.041c yuktā vaheyur yānāni yadi daṇḍo na pālayet 12,015.042a na preṣyā vacanaṃ kuryur na bālo jātu karhi cit 12,015.042c tiṣṭhet pitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet 12,015.043a daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidur budhāḥ 12,015.043c daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko 'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ 12,015.044a na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛṣyate 12,015.044c yatra daṇḍaḥ suvihitaś caraty arivināśanaḥ 12,015.045a haviḥ śvā prapibed dhṛṣṭo daṇḍaś cen nodyato bhavet 12,015.045c haret kākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet 12,015.046a yad idaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yady adharmataḥ 12,015.046c kāryas tatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogān yajasva ca 12,015.047a sukhena dharmaṃ śrīmantaś caranti śucivāsasaḥ 12,015.047c saṃvasantaḥ priyair dārair bhuñjānāś cānnam uttamam 12,015.048a arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ 12,015.048c sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam 12,015.049a lokayātrārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam 12,015.049c ahiṃsā sādhuhiṃseti śreyān dharmaparigrahaḥ 12,015.050a nātyantaguṇavān kaś cin na cāpy atyantanirguṇaḥ 12,015.050c ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca 12,015.051a paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakān 12,015.051c kṛṣanti bahavo bhārān badhnanti damayanti ca 12,015.052a evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛte 12,015.052c tais tair nyāyair mahārāja purāṇaṃ dharmam ācara 12,015.053a yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya 12,015.053c amitrāñ jahi kaunteya mitrāṇi paripālaya 12,015.054a mā ca te nighnataḥ śatrūn manyur bhavatu bhārata 12,015.054c na tatra kilbiṣaṃ kiṃ cit kartur bhavati bhārata 12,015.055a ātatāyī hi yo hanyād ātatāyinam āgatam 12,015.055c na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati 12,015.056a avadhyaḥ sarvabhūtānām antarātmā na saṃśayaḥ 12,015.056c avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kena cit 12,015.057a yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśen navām 12,015.057c evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate 12,015.058a dehān purāṇān utsṛjya navān saṃpratipadyate 12,015.058c evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhur ye janās tattvadarśinaḥ 12,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,016.001a arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 12,016.001c dhairyam āsthāya tejasvī jyeṣṭhaṃ bhrātaram abravīt 12,016.002a rājan viditadharmo 'si na te 'sty aviditaṃ bhuvi 12,016.002c upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ 12,016.003a na vakṣyāmi na vakṣyāmīty evaṃ me manasi sthitam 12,016.003c atiduḥkhāt tu vakṣyāmi tan nibodha janādhipa 12,016.004a bhavatas tu pramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam 12,016.004c viklavatvaṃ ca naḥ prāptam abalatvaṃ tathaiva ca 12,016.005a kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ 12,016.005c moham āpadyate dainyād yathā kupuruṣas tathā 12,016.006a āgatiś ca gatiś caiva lokasya viditā tava 12,016.006c āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho 12,016.007a evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa 12,016.007c hetum atra pravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,016.008a dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā 12,016.008c parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate 12,016.009a śārīrāj jāyate vyādhir mānaso nātra saṃśayaḥ 12,016.009c mānasāj jāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ 12,016.010a śārīramānase duḥkhe yo 'tīte anuśocati 12,016.010c duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate 12,016.011a śītoṣṇe caiva vāyuś ca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ 12,016.011c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 12,016.012a teṣām anyatamotseke vidhānam upadiṣyate 12,016.012c uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate 12,016.012d*0018_01 ubhābhyāṃ vadhyate vāyur vidhānam idam ucyate 12,016.013a sattvaṃ rajas tamaś caiva mānasāḥ syus trayo guṇāḥ 12,016.013b*0019_01 rajasā śāmyate sattvaṃ rajaḥ sattvena śāmyati 12,016.013c harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate 12,016.014a kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati 12,016.014c kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati 12,016.015a sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca 12,016.015c na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā 12,016.016a smartum arhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattaram 12,016.016c atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase 12,016.017a dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām 12,016.017c miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartum arhasi 12,016.018a pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca nivāsanam 12,016.018c mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum arhasi 12,016.019a jaṭāsurāt parikleśaṃ citrasenena cāhavam 12,016.019c saindhavāc ca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavān asi 12,016.019e punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham 12,016.019f*0020_01 draupadyā rājaputryāś ca kathaṃ vismṛtavān asi 12,016.019f*0021_01 balavanto vayaṃ rājan devair api sudurjayāḥ 12,016.019f*0021_02 kathaṃ bhṛtyatvam āpannā virāṭanagare smara 12,016.020a yac ca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama 12,016.020c manasaikena te yuddham idaṃ ghoram upasthitam 12,016.021a yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrair na ca bandhubhiḥ 12,016.021c ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 12,016.022a tasminn anirjite yuddhe prāṇān yadi ha mokṣyase 12,016.022c anyaṃ dehaṃ samāsthāya punas tenaiva yotsyase 12,016.022d*0022_01 yo hy anāḍhyaḥ sa patitas tad ucchiṣṭaṃ yad alpakam 12,016.022d*0022_02 bahv apathyaṃ balavato na kiṃ cit trāyate dhanam 12,016.023a tasmād adyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha 12,016.023b*0023_01 pāram avyaktarūpasya vyaktaṃ tyaktvā svakarmabhiḥ 12,016.023b*0023_02 tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi 12,016.023c etaj jitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 12,016.024a etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim 12,016.024c pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam 12,016.025a diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi 12,016.025c draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṃ padavīṃ gataḥ 12,016.026a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 12,016.026c vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaś ca vīryavān 12,017.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,017.001a asaṃtoṣaḥ pramādaś ca mado rāgo 'praśāntatā 12,017.001c balaṃ moho 'bhimānaś ca udvegaś cāpi sarvaśaḥ 12,017.002a ebhiḥ pāpmabhir āviṣṭo rājyaṃ tvam abhikāṅkṣasi 12,017.002c nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava 12,017.003a ya imām akhilāṃ bhūmiṃ śiṣyād eko mahīpatiḥ 12,017.003c tasyāpy udaram evaikaṃ kim idaṃ tvaṃ praśaṃsasi 12,017.004a nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha 12,017.004c apūryāṃ pūrayann icchām āyuṣāpi na śaknuyāt 12,017.005a yatheddhaḥ prajvalaty agnir asamiddhaḥ praśāmyati 12,017.005c alpāhāratayā tv agniṃ śamayaudaryam utthitam 12,017.005d*0024_01 ātmodarakṛte 'thājñaḥ karoti vighasaṃ bahu 12,017.005e jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam 12,017.006a mānuṣān kāmabhogāṃs tvam aiśvaryaṃ ca praśaṃsasi 12,017.006c abhogino 'balāś caiva yānti sthānam anuttamam 12,017.007a yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau 12,017.007c mucyasva mahato bhārāt tyāgam evābhisaṃśraya 12,017.008a ekodarakṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu 12,017.008c tam anye 'py upajīvanti mandavegaṃcarā mṛgāḥ 12,017.009a viṣayān pratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ 12,017.009c na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā 12,017.010a patrāhārair aśmakuṭṭair dantolūkhalikais tathā 12,017.010c abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca tair ayaṃ narako jitaḥ 12,017.011a yaś cemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsed akhilāṃ nṛpaḥ 12,017.011c tulyāśmakāñcano yaś ca sa kṛtārtho na pārthivaḥ 12,017.012a saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava 12,017.012c viśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam 12,017.013a nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kim āmiṣam 12,017.013c parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādāt pramokṣyase 12,017.014a panthānau pitṛyānaś ca devayānaś ca viśrutau 12,017.014c ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ 12,017.015a tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ 12,017.015c vimucya dehān vai bhānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ 12,017.016a āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam 12,017.016c tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padam āpnoti tatparam 12,017.017a api gāthām imāṃ gītāṃ janakena vadanty uta 12,017.017c nirdvaṃdvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā 12,017.018a anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana 12,017.018c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,017.019a prajñāprāsādam āruhya naśocyāñ śocato janān 12,017.019c jagatīsthān ivādristho mandabuddhīn avekṣate 12,017.020a dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyan sa cakṣuṣmān sa buddhimān 12,017.020c ajñātānāṃ ca vijñānāt saṃbodhād buddhir ucyate 12,017.021a yas tu vācaṃ vijānāti bahumānam iyāt sa vai 12,017.021c brahmabhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām 12,017.022a yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati 12,017.022c tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā 12,017.023a te janās tāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso 'lpacetasaḥ 12,017.023c nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam 12,018.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,018.001a tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punar evārjuno 'bravīt 12,018.001c saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalyapīḍitaḥ 12,018.002a kathayanti purāvṛttam itihāsam imaṃ janāḥ 12,018.002c videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata 12,018.003a utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram 12,018.003c videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata 12,018.004a dhanāny apatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca 12,018.004c panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyam āsthitaḥ 12,018.005a taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavṛttim akiṃcanam 12,018.005c dhānāmuṣṭim upāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram 12,018.006a tam uvāca samāgamya bhartāram akutobhayam 12,018.006c kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumad vacaḥ 12,018.007a katham utsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamācitam 12,018.007c kāpālīṃ vṛttim āsthāya dhānāmuṣṭir vane 'caraḥ 12,018.008a pratijñā te 'nyathā rājan viceṣṭā cānyathā tava 12,018.008c yad rājyaṃ mahad utsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva 12,018.009a naitenātithayo rājan devarṣipitaras tathā 12,018.009c śakyam adya tvayā bhartuṃ moghas te 'yaṃ pariśramaḥ 12,018.010a devatātithibhiś caiva pitṛbhiś caiva pārthiva 12,018.010c sarvair etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ 12,018.011a yas tvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ 12,018.011c bhartā bhūtvā ca lokasya so 'dyānyair bhṛtim icchasi 12,018.012a śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavat saṃprati vīkṣyase 12,018.012c aputrā jananī te 'dya kausalyā cāpatis tvayā 12,018.013a aśītir dharmakāmās tvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate 12,018.013c tvadāśām abhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ 12,018.014a tāś ca tvaṃ viphalāḥ kurvan kāṃl lokān nu gamiṣyasi 12,018.014c rājan saṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu 12,018.015a naiva te 'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ 12,018.015c dharmyān dārān parityajya yas tvam icchasi jīvitum 12,018.016a srajo gandhān alaṃkārān vāsāṃsi vividhāni ca 12,018.016c kimartham abhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ 12,018.017a nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat 12,018.017c āḍhyo vanaspatir bhūtvā so 'dyānyān paryupāsase 12,018.018a khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo 'py uta 12,018.018c bahavaḥ kṛmayaś caiva kiṃ punas tvām anarthakam 12,018.019a ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāt triviṣṭabdhaṃ ca te haret 12,018.019c vāsaś cāpaharet tasmin kathaṃ te mānasaṃ bhavet 12,018.020a yas tv ayaṃ sarvam utsṛjya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ 12,018.020c yadānena samaṃ sarvaṃ kim idaṃ mama dīyate 12,018.020e dhānāmuṣṭir ihārthaś cet pratijñā te vinaśyati 12,018.021a kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko 'dya te mayy anugrahaḥ 12,018.021c praśādhi pṛthivīṃ rājan yatra te 'nugraho bhavet 12,018.021e prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca 12,018.022a śriyā nirāśair adhanais tyaktamitrair akiṃcanaiḥ 12,018.022c saukhikaiḥ saṃbhṛtān arthān yaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat 12,018.023a yo 'tyantaṃ pratigṛhṇīyād yaś ca dadyāt sadaiva hi 12,018.023c tayos tvam antaraṃ viddhi śreyāṃs tābhyāṃ ka ucyate 12,018.024a sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu 12,018.024c eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāv iva durhutam 12,018.025a jātavedā yathā rājann ādagdhvaivopaśāmyati 12,018.025c sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ 12,018.026a satāṃ ca vedā annaṃ ca loke 'smin prakṛtir dhruvā 12,018.026c na ced dātā bhaved dātā kutaḥ syur mokṣakāṅkṣiṇaḥ 12,018.027a annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca 12,018.027c annāt prāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet 12,018.028a gṛhasthebhyo 'bhinirvṛttā gṛhasthān eva saṃśritāḥ 12,018.028c prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate 12,018.029a tyāgān na bhikṣukaṃ vidyān na mauṇḍyān na ca yācanāt 12,018.029c ṛjus tu yo 'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam 12,018.030a asaktaḥ saktavad gacchan niḥsaṅgo muktabandhanaḥ 12,018.030c samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate 12,018.031a parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ 12,018.031c sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam 12,018.032a trayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tyaktvā putrāṃs tyajanti ye 12,018.032c triviṣṭabdhaṃ ca vāsaś ca pratigṛhṇanty abuddhayaḥ 12,018.033a aniṣkaṣāye kāṣāyam īhārtham iti viddhi tat 12,018.033c dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyartham iti me matiḥ 12,018.034a kāṣāyair ajinaiś cīrair nagnān muṇḍāñ jaṭādharān 12,018.034c bibhrat sādhūn mahārāja jaya lokāñ jitendriyaḥ 12,018.035a agnyādheyāni gurvarthān kratūn sapaśudakṣiṇān 12,018.035c dadāty aharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmataras tataḥ 12,018.036a tattvajño janako rājā loke 'sminn iti gīyate 12,018.036c so 'py āsīn mohasaṃpanno mā mohavaśam anvagāḥ 12,018.037a evaṃ dharmam anukrāntaṃ sadā dānaparair naraiḥ 12,018.037c ānṛśaṃsyaguṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 12,018.038a pālayantaḥ prajāś caiva dānam uttamam āsthitāḥ 12,018.038c iṣṭāṃl lokān avāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,018.038c*0025_01 **** **** guruvṛddhopacāyinaḥ 12,018.038c*0025_02 devatātithibhṛtyānāṃ nirvapanto yathāvidhi 12,018.038c*0025_03 sthānam iṣṭam avāpsyāmo 12,019.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,019.001a vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca 12,019.001c ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 12,019.002a ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiś citritāni ca 12,019.002c niścayaś caiva yanmātro vedāhaṃ taṃ yathāvidhi 12,019.003a tvaṃ tu kevalam astrajño vīravratam anuṣṭhitaḥ 12,019.003c śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃ cana 12,019.004a śāstrārthasūkṣmadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ 12,019.004c tenāpy evaṃ na vācyo 'haṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi 12,019.005a bhrātṛsauhṛdam āsthāya yad uktaṃ vacanaṃ tvayā 12,019.005c nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto 'haṃ tena te 'rjuna 12,019.005d*0026_01 mameśvarasamaṃ sattvaṃ brahmaṇā caiva yat samam 12,019.005d*0026_02 vāsudevasamaṃ caiva na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,019.005d*0026_03 tathā tvaṃ yaudhamukhyeṣu sattvaṃ paramam ucyate 12,019.005d*0026_04 balam indre ca vāyau ca balaṃ yac ca janārdane 12,019.005d*0026_05 tad balaṃ bhīmasene ca tvayi cārjuna vidyate 12,019.005d*0026_06 tvatsamaś citrayodhī ca dūrapātī ca pāṇḍava 12,019.005d*0026_07 divyāstreṇa ca saṃpannaḥ ko vānyas tvatsamo naraḥ 12,019.006a yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca 12,019.006c na tvayā sadṛśaḥ kaś cit triṣu lokeṣu vidyate 12,019.006d*0027_01 dhārmikaṃ dharmayuktaṃ ca niḥśeṣaṃ jñāyate mayā 12,019.007a dharmasūkṣmaṃ tu yad vākyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā 12,019.007c dhanaṃjaya na me buddhim abhiśaṅkitum arhasi 12,019.008a yuddhaśāstravid eva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitās tvayā 12,019.008c samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam 12,019.009a tapas tyāgo vidhir iti niścayas tāta dhīmatām 12,019.009c paraṃ paraṃ jyāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ 12,019.010a na tv etan manyase pārtha na jyāyo 'sti dhanād iti 12,019.010c atra te vartayiṣyāmi yathā naitat pradhānataḥ 12,019.011a tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ 12,019.011c ṛṣayas tapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,019.012a ajātaśmaśravo dhīrās tathānye vanavāsinaḥ 12,019.012c anantā adhanā eva svādhyāyena divaṃ gatāḥ 12,019.013a uttareṇa tu panthānam āryā viṣayanigrahāt 12,019.013c abuddhijaṃ tamas tyaktvā lokāṃs tyāgavatāṃ gatāḥ 12,019.014a dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ prapaśyasi 12,019.014c ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire 12,019.015a anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ 12,019.015c tasmāt tyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum 12,019.016a anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ 12,019.016c apīha syād apīha syāt sārāsāradidṛkṣayā 12,019.017a vedavādān atikramya śāstrāṇy āraṇyakāni ca 12,019.017c vipāṭya kadalīskandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te 12,019.018a athaikāntavyudāsena śarīre pañcabhautike 12,019.018c icchādveṣasamāyuktam ātmānaṃ prāhur iṅgitaiḥ 12,019.019a agrāhyaś cakṣuṣā so 'pi anirdeśyaṃ ca tad girā 12,019.019c karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate 12,019.020a kalyāṇagocaraṃ kṛtvā manas tṛṣṇāṃ nigṛhya ca 12,019.020c karmasaṃtatim utsṛjya syān nirālambanaḥ sukhī 12,019.021a asminn evaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhir niṣevite 12,019.021c katham artham anarthāḍhyam arjuna tvaṃ praśaṃsasi 12,019.022a pūrvaśāstravido hy evaṃ janāḥ paśyanti bhārata 12,019.022c kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi 12,019.023a bhavanti sudurāvartā hetumanto 'pi paṇḍitāḥ 12,019.023c dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitad astīti vādinaḥ 12,019.024a amṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi 12,019.024c caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ 12,019.025a yān vayaṃ nābhijānīmaḥ kas tāñ jñātum ihārhati 12,019.025c evaṃ prājñān sataś cāpi mahataḥ śāstravittamān 12,019.026a tapasā mahad āpnoti buddhyā vai vindate mahat 12,019.026c tyāgena sukham āpnoti sadā kaunteya dharmavit 12,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,020.001a tasmin vākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ 12,020.001c abhinītataraṃ vākyam ity uvāca yudhiṣṭhiram 12,020.002a yad vacaḥ phalgunenoktaṃ na jyāyo 'sti dhanād iti 12,020.002c atra te vartayiṣyāmi tad ekāgramanāḥ śṛṇu 12,020.003a ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā 12,020.003c tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃs tvaṃ parityaktum arhasi 12,020.004a catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇy eṣā pratiṣṭhitā 12,020.004c tāṃ krameṇa mahābāho yathāvaj jaya pārthiva 12,020.005a tasmāt pārtha mahāyajñair yajasva bahudakṣiṇaiḥ 12,020.005c svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare 12,020.006a karmaniṣṭhāṃs tu budhyethās taponiṣṭhāṃś ca bhārata 12,020.006c vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śrūyate yathā 12,020.007a īhate dhanahetor yas tasyānīhā garīyasī 12,020.007c bhūyān doṣaḥ pravardheta yas taṃ dhanam apāśrayet 12,020.008a kṛcchrāc ca dravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāt 12,020.008c dhanena tṛṣito 'buddhyā bhrūṇahatyāṃ na budhyate 12,020.009a anarhate yad dadāti na dadāti yad arhate 12,020.009c anarhārhāparijñānād dānadharmo 'pi duṣkaraḥ 12,020.010a yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā; yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca 12,020.010c tasmāt sarvaṃ yajña evopayojyaṃ; dhanaṃ tato 'nantara eva kāmaḥ 12,020.011a yajñair indro vividhair annavadbhir; devān sarvān abhyayān mahaujāḥ 12,020.011c tenendratvaṃ prāpya vibhrājate 'sau; tasmād yajñe sarvam evopayojyam 12,020.012a mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā; hutvātmānaṃ devadevo vibhūtaḥ 12,020.012c viśvāṃl lokān vyāpya viṣṭabhya kīrtyā; virocate dyutimān kṛttivāsāḥ 12,020.013a āvikṣitaḥ pārthivo vai maruttaḥ; svṛddhyā martyo yo 'jayad devarājam 12,020.013c yajñe yasya śrīḥ svayaṃ saṃniviṣṭā; yasmin bhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvam āsīt 12,020.014a hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutas te; yajñair iṣṭvā puṇyakṛd vītaśokaḥ 12,020.014c ṛddhyā śakraṃ yo 'jayan mānuṣaḥ saṃs; tasmād yajñe sarvam evopayojyam 12,021.001 devasthāna uvāca 12,021.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,021.001c indreṇa samaye pṛṣṭo yad uvāca bṛhaspatiḥ 12,021.002a saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 12,021.002c tuṣṭer na kiṃ cit parataḥ susamyak paritiṣṭhati 12,021.003a yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,021.003c tadātmajyotir ātmaiva svātmanaiva prasīdati 12,021.004a na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati 12,021.004c kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ prapaśyati 12,021.005a yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati 12,021.005c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,021.006a evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā 12,021.006c tadā tadā prapaśyanti tasmād budhyasva bhārata 12,021.007a anye śamaṃ praśaṃsanti vyāyāmam apare tathā 12,021.007c naikaṃ na cāparaṃ ke cid ubhayaṃ ca tathāpare 12,021.008a yajñam eke praśaṃsanti saṃnyāsam apare janāḥ 12,021.008c dānam eke praśaṃsanti ke cid eva pratigraham 12,021.008e ke cit sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate 12,021.009a rājyam eke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam 12,021.009c hatvā bhittvā ca chittvā ca ke cid ekāntaśīlinaḥ 12,021.010a etat sarvaṃ samālokya budhānām eṣa niścayaḥ 12,021.010c adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ 12,021.011a adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā 12,021.011c prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,021.012a dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,021.012c tasmād evaṃ prayatnena kaunteya paripālaya 12,021.013a yo hi rājye sthitaḥ śaśvad vaśī tulyapriyāpriyaḥ 12,021.013c kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit 12,021.014a asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ 12,021.014c dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit 12,021.015a putrasaṃkrāmitaśrīs tu vane vanyena vartayan 12,021.015c vidhinā śrāmaṇenaiva kuryāt kālam atandritaḥ 12,021.016a ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ 12,021.016c tasyāyaṃ ca paraś caiva lokaḥ syāt saphalo nṛpa 12,021.016e nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam 12,021.017a evaṃ dharmam anukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ 12,021.017c ānṛśaṃsyaguṇair yuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 12,021.018a prajānāṃ pālane yuktā damam uttamam āsthitāḥ 12,021.018c gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatim uttamām 12,021.019a evaṃ rudrāḥ savasavas tathādityāḥ paraṃtapa 12,021.019c sādhyā rājarṣisaṃghāś ca dharmam etaṃ samāśritāḥ 12,021.019e apramattās tataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ 12,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,022.001a tasmin vākyāntare vākyaṃ punar evārjuno 'bravīt 12,022.001c viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭham idaṃ bhrātaram īśvaram 12,022.002a kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyam anuttamam 12,022.002c jitvā cārīn naraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavān bhṛśam 12,022.003a kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam 12,022.003c viśiṣṭaṃ bahubhir yajñaiḥ kṣatradharmam anusmara 12,022.004a brāhmaṇānāṃ tapas tyāgaḥ pretyadharmavidhiḥ smṛtaḥ 12,022.004c kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho 12,022.005a kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ 12,022.005c vadhaś ca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge 12,022.006a brāhmaṇasyāpi ced rājan kṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ 12,022.006c praśastaṃ jīvitaṃ loke kṣatraṃ hi brahmasaṃsthitam 12,022.007a na tyāgo na punar yācñā na tapo manujeśvara 12,022.007c kṣatriyasya vidhīyante na parasvopajīvanam 12,022.008a sa bhavān sarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha 12,022.008c rājā manīṣī nipuṇo loke dṛṣṭaparāvaraḥ 12,022.009a tyaktvā saṃtāpajaṃ śokaṃ daṃśito bhava karmaṇi 12,022.009c kṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatam 12,022.010a jitvārīn kṣatradharmeṇa prāpya rājyam akaṇṭakam 12,022.010c vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparo bhava 12,022.011a indro vai brahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kṣatriyo 'bhavat 12,022.011c jñātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīr nava 12,022.012a tac cāsya karma pūjyaṃ hi praśasyaṃ ca viśāṃ pate 12,022.012c tena cendratvam āpede devānām iti naḥ śrutam 12,022.013a sa tvaṃ yajñair mahārāja yajasva bahudakṣiṇaiḥ 12,022.013c yathaivendro manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ 12,022.014a mā tvam evaṃgate kiṃ cit kṣatriyarṣabha śocithāḥ 12,022.014c gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatim 12,022.015a bhavitavyaṃ tathā tac ca yad vṛttaṃ bharatarṣabha 12,022.015c diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyam ativartitum 12,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,023.001a evam uktas tu kaunteyo guḍākeśena bhārata 12,023.001c novāca kiṃ cit kauravyas tato dvaipāyano 'bravīt 12,023.002a bībhatsor vacanaṃ samyak satyam etad yudhiṣṭhira 12,023.002c śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ 12,023.003a svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi 12,023.003c na hi gārhasthyam utsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate 12,023.004a gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayas tathā 12,023.004c bhṛtyāś caivopajīvanti tān bhajasva mahīpate 12,023.005a vayāṃsi paśavaś caiva bhūtāni ca mahīpate 12,023.005c gṛhasthair eva dhāryante tasmāj jyeṣṭhāśramo gṛhī 12,023.006a so 'yaṃ caturṇām eteṣām āśramāṇāṃ durācaraḥ 12,023.006c taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ 12,023.007a vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaś ca caritaṃ mahat 12,023.007c pitṛpaitāmahe rājye dhuram udvoḍhum arhasi 12,023.008a tapo yajñas tathā vidyā bhaikṣam indriyanigrahaḥ 12,023.008c dhyānam ekāntaśīlatvaṃ tuṣṭir dānaṃ ca śaktitaḥ 12,023.009a brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhikārikāḥ 12,023.009c kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ 12,023.010a yajño vidyā samutthānam asaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati 12,023.010c daṇḍadhāraṇam atyugraṃ prajānāṃ paripālanam 12,023.011a vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā 12,023.011c draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam 12,023.012a etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate 12,023.012c imaṃ lokam amuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam 12,023.013a teṣāṃ jyāyas tu kaunteya daṇḍadhāraṇam ucyate 12,023.013c balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ 12,023.014a etāś ceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājan saṃsiddhikārikāḥ 12,023.014c api gāthām imāṃ cāpi bṛhaspatir abhāṣata 12,023.015a bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva 12,023.015c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 12,023.016a sudyumnaś cāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt 12,023.016c prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā 12,024.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,024.001a bhagavan karmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ 12,024.001c saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotum icchāmi taṃ nṛpam 12,024.002 vyāsa uvāca 12,024.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,024.002c śaṅkhaś ca likhitaś cāstāṃ bhrātarau saṃyatavratau 12,024.003a tayor āvasathāv āstāṃ ramaṇīyau pṛthak pṛthak 12,024.003c nityapuṣpaphalair vṛkṣair upetau bāhudām anu 12,024.004a tataḥ kadā cil likhitaḥ śaṅkhasyāśramam āgamat 12,024.004c yadṛcchayāpi śaṅkho 'tha niṣkrānto 'bhavad āśramāt 12,024.005a so 'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitas tadā 12,024.005c phalāni śātayām āsa samyak pariṇatāny uta 12,024.006a tāny upādāya visrabdho bhakṣayām āsa sa dvijaḥ 12,024.006c tasmiṃś ca bhakṣayaty eva śaṅkho 'py āśramam āgamat 12,024.007a bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaram abravīt 12,024.007c kutaḥ phalāny avāptāni hetunā kena khādasi 12,024.008a so 'bravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham upaspṛśyābhivādya ca 12,024.008c ita eva gṛhītāni mayeti prahasann iva 12,024.009a tam abravīt tadā śaṅkhas tīvrakopasamanvitaḥ 12,024.009c steyaṃ tvayā kṛtam idaṃ phalāny ādadatā svayam 12,024.009e gaccha rājānam āsādya svakarma prathayasva vai 12,024.009f*0028_01 likhito 'tha tadā gatvā bhrātur vākyena coditaḥ 12,024.009f*0028_02 sudyumnaviṣayaṃ rājann uvācedaṃ suduḥkhitaḥ 12,024.010a adattādānam evedaṃ kṛtaṃ pārthivasattama 12,024.010c stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmam anupālaya 12,024.010e śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa 12,024.011a ity uktas tasya vacanāt sudyumnaṃ vasudhādhipam 12,024.011c abhyagacchan mahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ 12,024.012a sudyumnas tv antapālebhyaḥ śrutvā likhitam āgatam 12,024.012c abhyagacchat sahāmātyaḥ padbhyām eva nareśvaraḥ 12,024.013a tam abravīt samāgatya sa rājā brahmavittamam 12,024.013c kim āgamanam ācakṣva bhagavan kṛtam eva tat 12,024.014a evam uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnam idam abravīt 12,024.014c pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tat kartum arhasi 12,024.015a anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha 12,024.015c bhakṣitāni mayā rājaṃs tatra māṃ śādhi māciram 12,024.016 sudyumna uvāca 12,024.016a pramāṇaṃ cen mato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe 12,024.016c anujñāyām api tathā hetuḥ syād brāhmaṇarṣabha 12,024.017a sa bhavān abhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ 12,024.017c brūhi kāmān ato 'nyāṃs tvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ 12,024.018 vyāsa uvāca 12,024.018a chandyamāno 'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā 12,024.018c nānyaṃ vai varayām āsa tasmād daṇḍād ṛte varam 12,024.019a tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ 12,024.019c karau pracchedayām āsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ 12,024.020a sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkham ārtarūpo 'bravīd idam 12,024.020c dhṛtadaṇḍasya durbhuddher bhagavan kṣantum arhasi 12,024.021 śaṅkha uvāca 12,024.021a na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama 12,024.021b*0029_01 sunirmalaṃ kulaṃ brahmann asmiñ jagati viśrutam 12,024.021c dharmas tu te vyatikrāntas tatas te niṣkṛtiḥ kṛtā 12,024.022a sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi 12,024.022c devān pitṝn ṛṣīṃś caiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ 12,024.022d*0030_01 brahmahatyāṃ surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamam 12,024.022d*0030_02 mahānti pātakāny āhuḥ saṃyogaṃ caiva taiḥ saha 12,024.022d*0030_03 na steyasadṛśaṃ brahman mahāpātakam asty uta 12,024.022d*0030_04 jagaty asmin mahābhāga brahmahatyāsamaṃ hi tat 12,024.022d*0030_05 sarvapātakināṃ brahman daṇḍaḥ śārīra ucyate 12,024.022d*0030_06 taskarasya viśeṣeṇa nānyo daṇḍo vidhīyate 12,024.022d*0030_07 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro 'tha vā dvijaḥ 12,024.022d*0030_08 sarve kāmakṛte pāpe hantavyā na vicāraṇā 12,024.022d*0030_09 rājabhir dhṛtadaṇḍā vai kṛtvā pāpāni mānavāḥ 12,024.022d*0030_10 nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā 12,024.022d*0030_11 uddhṛtaṃ naḥ kulaṃ brahman rājñā daṇḍe dhṛte tvayi 12,024.023 vyāsa uvāca 12,024.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitas tadā 12,024.023c avagāhyāpagāṃ puṇyām udakārthaṃ pracakrame 12,024.024a prādurāstāṃ tatas tasya karau jalajasaṃnibhau 12,024.024c tataḥ sa vismito bhrātur darśayām āsa tau karau 12,024.025a tatas tam abravīc chaṅkhas tapasedaṃ kṛtaṃ mayā 12,024.025c mā ca te 'tra viśaṅkā bhūd daivam eva vidhīyate 12,024.026 likhita uvāca 12,024.026a kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvam eva mahādyute 12,024.026c yasya te tapaso vīryam īdṛśaṃ dvijasattama 12,024.027 śaṅkha uvāca 12,024.027a evam etan mayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharas tava 12,024.027c sa ca pūto narapatis tvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha 12,024.028 vyāsa uvāca 12,024.028a sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā 12,024.028c prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā 12,024.029a eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam 12,024.029c utpathe 'smin mahārāja mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 12,024.030a bhrātur asya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama 12,024.030c daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam 12,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,025.001a punar eva maharṣis taṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,025.001c ajātaśatruṃ kaunteyam idaṃ vacanam arthavat 12,025.002a araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām 12,025.002c manorathā mahārāja ye tatrāsan yudhiṣṭhira 12,025.003a tān ime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ 12,025.003c praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātir iva nāhuṣaḥ 12,025.004a araṇye duḥkhavasatir anubhūtā tapasvibhiḥ 12,025.004c duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tv anubhavantv ime 12,025.005a dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata 12,025.005c anubhūya tataḥ paścāt prasthātāsi viśāṃ pate 12,025.006a atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata 12,025.006c ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi 12,025.007a sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana 12,025.007c tataḥ paścān mahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim 12,025.008a bhrātṝṃś ca sarvān kratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ 12,025.008c saṃprāptaḥ kīrtim atulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi 12,025.009a vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana 12,025.009c śṛṇu mac ca yathā kurvan dharmān na cyavate nṛpaḥ 12,025.010a ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira 12,025.010c samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara 12,025.010d*0031_01 pratyakṣam anumānaṃ ca upamānaṃ tathāgamaḥ 12,025.010d*0031_02 arthāpattis tathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayas tathā 12,025.010d*0031_03 ākāro hīṅgitaś caiva gatiś ceṣṭā ca bhārata 12,025.010d*0031_04 pratijñā caiva hetuś ca dṛṣṭāntopanayas tathā 12,025.010d*0031_05 uktir nigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam 12,025.010d*0031_06 etāni sādhanāny āhur bahuvargaprasiddhaye 12,025.010d*0031_07 pratyakṣam anumānaṃ ca sarveṣāṃ yonir iṣyate 12,025.010d*0031_08 pramāṇajño hi śaknoti daṇḍayonau vicakṣaṇaḥ 12,025.010d*0031_09 apramāṇavatā nīto daṇḍo hanyān mahīpatim 12,025.011a deśakālapratīkṣe yo dasyor darśayate nṛpaḥ 12,025.011c śāstrajāṃ buddhim āsthāya nainasā sa hi yujyate 12,025.012a ādāya baliṣaḍbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati 12,025.012c pratigṛhṇāti tat pāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ 12,025.013a nibodha ca yathātiṣṭhan dharmān na cyavate nṛpaḥ 12,025.013c nigrahād dharmaśāstrāṇām anurudhyann apetabhīḥ 12,025.013e kāmakrodhāv anādṛtya piteva samadarśanaḥ 12,025.014a daivenopahate rājā karmakāle mahādyute 12,025.014c pramādayati tat karma na tatrāhur atikramam 12,025.015a tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ 12,025.015c pāpaiḥ saha na saṃdadhyād rāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet 12,025.016a śūrāś cāryāś ca satkāryā vidvāṃsaś ca yudhiṣṭhira 12,025.016c gomato dhaninaś caiva paripālyā viśeṣataḥ 12,025.017a vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāś ca bahuśrutāḥ 12,025.017b*0032_01 pramāṇajñā mahīpāla nyāyaśāstrāvalambinaḥ 12,025.017b*0032_02 vedārthatattvavid rājaṃs tarkaśāstrabahuśrutaḥ 12,025.017b*0032_03 mantre ca vyavahāre ca niyoktavyo vijānatā 12,025.017b*0032_04 tarkaśāstrakṛtā buddhir dharmaśāstrakṛtā ca yā 12,025.017b*0032_05 daṇḍanītikṛtā caiva trailokyam api sādhayet 12,025.017b*0032_06 niyojyā vedatattvajñā yajñakarmasu pārthiva 12,025.017b*0032_07 vedajñā ye ca śāstrajñās te ca rājan subuddhayaḥ 12,025.017b*0032_08 ānvīkṣikītrayīvārtādaṇḍanītiṣu pāragāḥ 12,025.017b*0032_09 te tu sarvatra yoktavyās te ca buddheḥ parāṃ gatāḥ 12,025.017c guṇayukte 'pi naikasmin viśvasyāc ca vicakṣaṇaḥ 12,025.018a arakṣitā durvinīto mānī stabdho 'bhyasūyakaḥ 12,025.018c enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate 12,025.019a ye 'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe 12,025.019c taskaraiś cāpi hanyante sarvaṃ tad rājakilbiṣam 12,025.020a sumantrite sunīte ca vidhivac copapādite 12,025.020c pauruṣe karmaṇi kṛte nāsty adharmo yudhiṣṭhira 12,025.021a vipadyante samārambhāḥ sidhyanty api ca daivataḥ 12,025.021c kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam 12,025.022a atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathām imām 12,025.022c yad vṛttaṃ pūrvarājarṣer hayagrīvasya pārthiva 12,025.023a śatrūn hatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ 12,025.023c asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira 12,025.024a yat karma vai nigrahe śātravāṇāṃ; yogaś cāgryaḥ pālane mānavānām 12,025.024c kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe; vājigrīvo modate devaloke 12,025.025a saṃtyaktātmā samareṣv ātatāyī; śastraiś chinno dasyubhir ardyamānaḥ 12,025.025c aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā; saṃsiddhātmā modate devaloke 12,025.026a dhanur yūpo raśanā jyā śaraḥ sruk; sruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam 12,025.026c ratho vedī kāmago yuddham agniś; cāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ 12,025.027a hutvā tasmin yajñavahnāv athārīn; pāpān mukto rājasiṃhas tarasvī 12,025.027c prāṇān hutvā cāvabhṛthe raṇe sa; vājigrīvo modate devaloke 12,025.028a rāṣṭraṃ rakṣan buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā 12,025.028c sarvāṃl lokān vyāpya kīrtyā manasvī; vājigrīvo modate devaloke 12,025.029a daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ; yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca 12,025.029c tasmād rājā dharmaśīlo mahātmā; hayagrīvo modate svargaloke 12,025.030a vidvāṃs tyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñas; tyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā 12,025.030c medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ; tanutyajāṃ lokam ākramya rājā 12,025.031a samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā 12,025.031c cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; vājigrīvo modate devaloke 12,025.032a jitvā saṃgrāmān pālayitvā prajāś ca; somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān 12,025.032c yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke 12,025.033a vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ; santo vidvāṃsaś cārhayanty arhaṇīyāḥ 12,025.033c svargaṃ jitvā vīralokāṃś ca gatvā; siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtir mahātmā 12,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,026.001a dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjaye 12,026.001c vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 12,026.002a na pārthivam idaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ 12,026.002c prīṇayanti mano me 'dya śoko māṃ nardayaty ayam 12,026.003a śrutvā ca vīrahīnānām aputrāṇāṃ ca yoṣitām 12,026.003c paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune 12,026.004a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ 12,026.004c yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ 12,026.005a na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpy asya dātā puruṣasya kaś cit 12,026.005c paryāyayogād vihitaṃ vidhātrā; kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ 12,026.006a na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ; prāptuṃ viśeṣair manujair akāle 12,026.006c mūrkho 'pi prāpnoti kadā cid arthān; kālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ 12,026.007a nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti; śilpaṃ na mantrāś ca tathauṣadhāni 12,026.007c tāny eva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle 12,026.008a kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ; kālena vṛṣṭir jaladān upaiti 12,026.008c kālena padmotpalavaj jalaṃ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu 12,026.009a kālena kṛṣṇāś ca sitāś ca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ 12,026.009c nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ; nākālavegāḥ sarito vahanti 12,026.010a nākālamattāḥ khagapannagāś ca; mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāś ca 12,026.010c nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā; nāyānty akāle śiśiroṣṇavarṣāḥ 12,026.011a nākālato mriyate jāyate vā; nākālato vyāharate ca bālaḥ 12,026.011c nākālato yauvanam abhyupaiti; nākālato rohati bījam uptam 12,026.012a nākālato bhānur upaiti yogaṃ; nākālato 'staṃ girim abhyupaiti 12,026.012c nākālato vardhate hīyate ca; candraḥ samudraś ca mahormimālī 12,026.013a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,026.013c gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira 12,026.014a sarvān evaiṣa paryāyo martyān spṛśati dustaraḥ 12,026.014c kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ 12,026.015a ghnanti cānyān narā rājaṃs tān apy anye narās tathā 12,026.015c saṃjñaiṣā laukikī rājan na hinasti na hanyate 12,026.016a hantīti manyate kaś cin na hantīty api cāpare 12,026.016c svabhāvatas tu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau 12,026.017a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,026.017c aho kaṣṭam iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret 12,026.018a sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañ śocyaḥ kim anuśocasi 12,026.018c paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayāny api 12,026.019a ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama 12,026.019c yathā mama tathānyeṣām iti paśyan na muhyati 12,026.020a śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca 12,026.020c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,026.021a evam etāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ 12,026.021c jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,026.022a duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate 12,026.022c tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham 12,026.023a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,026.023c na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 12,026.024a sukham ante hi duḥkhānāṃ duḥkham ante sukhasya ca 12,026.024b*0033_01 sukham eva hi duḥkhāntaṃ kadā cid duḥkhataḥ sukham 12,026.024c tasmād etad dvayaṃ jahyād ya icchec chāśvataṃ sukham 12,026.024d*0034_01 sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham 12,026.025a yan nimittaṃ bhavec chokas tāpo vā duḥkhamūrchitaḥ 12,026.025c āyāso vāpi yan mūlas tad ekāṅgam api tyajet 12,026.026a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam 12,026.026c prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ 12,026.027a īṣad apy aṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam 12,026.027c tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā 12,026.028a ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ 12,026.028c ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate 12,026.029a ity abravīn mahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit 12,026.029c parāvarajño lokasya dharmavit sukhaduḥkhavit 12,026.030a sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet 12,026.030c duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hy aparāt param 12,026.031a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca 12,026.031c paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na kupyet 12,026.032a dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddham āhur; yogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak 12,026.032c vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe; samyag jñānaṃ pāvanānīti vidyāt 12,026.033a rakṣan rāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā 12,026.033c sarvāṃl lokān dharmamūrtyā caraṃś cāpy; ūrdhvaṃ dehān modate devaloke 12,026.034a jitvā saṃgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ; somaṃ pītvā vardhayitvā prajāś ca 12,026.034c yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke 12,026.034d*0035_01 yajanti yajñān vijayanti rājyaṃ 12,026.034d*0035_02 rakṣanti rāṣṭrāṇi priyāṇi caiṣām 12,026.035a samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā 12,026.035c cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; pūtātmā vai modate devaloke 12,026.036a yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ 12,026.036c paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,026.036d@004_0001 asminn eva prakaraṇe dhanaṃjayam udāradhīḥ 12,026.036d@004_0002 abhinītataraṃ vākyam ity uvāca yudhiṣṭhiraḥ 12,026.036d@004_0003 yad etan manyase pārtha na jyāyo 'sti dhanād iti 12,026.036d@004_0004 na svargo na sukhaṃ na śrīr nirdhanasyeti tan mṛṣā 12,026.036d@004_0005 svādhyāyayajñasaṃsiddhā dṛśyante bahavo janāḥ 12,026.036d@004_0006 taporatāś ca munayo yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,026.036d@004_0007 ṛṣīṇāṃ samayaṃ śaśvad ye rakṣanti dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0008 āśritāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ 12,026.036d@004_0009 svādhyāyaniṣṭhāṃś ca munīñ jñānaniṣṭhāṃs tathāparān 12,026.036d@004_0010 budhyethāḥ saṃtataṃ cāpi karmaniṣṭhān dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0011 jñānaniṣṭheṣu kāryāṇi pratiṣṭhāpyāni pāṇḍava 12,026.036d@004_0012 vaikhānasānāṃ vacanaṃ yathā no viditaṃ purā 12,026.036d@004_0013 ajāś ca pṛśnayaś caiva sikatāś caiva bhārata 12,026.036d@004_0014 aruṇāḥ ketavaś caiva svādhyāyena divaṃ gatāḥ 12,026.036d@004_0015 avāpyaitāni karmāṇi vedoktāni dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0016 dānam adhyayanaṃ yajño nigrahaś caiva durgrahaḥ 12,026.036d@004_0017 dakṣiṇena ca panthānam aryamṇo ye divaṃ gatāḥ 12,026.036d@004_0018 etān kriyāvatāṃ lokān uktavān pūrvam apy aham 12,026.036d@004_0019 uttareṇa tu panthānaṃ niyamādyaṃ prapaśyasi 12,026.036d@004_0020 ete tyāgavatāṃ lokā bhānti pārtha sanātanāḥ 12,026.036d@004_0021 tatrottarāṃ gatiṃ pārtha praśaṃsanti purāvidaḥ 12,026.036d@004_0022 saṃtoṣāt svargagamanaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 12,026.036d@004_0023 tuṣṭer na kiṃ cit parataḥ sā samyak pratitiṣṭhati 12,026.036d@004_0024 vinītakrodhaharṣasya satataṃ siddhir uttamā 12,026.036d@004_0025 atrāpy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā 12,026.036d@004_0026 yābhiḥ pratyāharet kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,026.036d@004_0027 yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,026.036d@004_0028 yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,026.036d@004_0029 yadā na bhāvaṃ kurute sarvabhūteṣu pāpakam 12,026.036d@004_0030 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,026.036d@004_0031 vinītamānamohasya bahusaṅgavivarjinaḥ 12,026.036d@004_0032 tadātmajyotiṣaḥ sādhor nirvāṇam upapadyate 12,026.036d@004_0033 idaṃ tu śṛṇu me pārtha bruvataḥ saṃyatendriyaḥ 12,026.036d@004_0034 dharmam anye vṛttam anye dhanam īhanti cāpare 12,026.036d@004_0035 dhanahetor ya īheta tasyānīhā garīyasī 12,026.036d@004_0036 bhūyān doṣo hi vitteṣu yaś ca dharmas tadāśrayaḥ 12,026.036d@004_0037 pratyakṣam anupaśyāmas tvam api draṣṭum arhasi 12,026.036d@004_0038 varjanaṃ varjanīyānām īhamānena duṣkaram 12,026.036d@004_0039 ye vittam abhipadyante samyak teṣu sudurlabham 12,026.036d@004_0040 druhyataḥ praiti tat prāhuḥ pratikūlaṃ yathātatham 12,026.036d@004_0041 yas tu saṃbhinnavṛttaḥ syād vītaśokabhayo naraḥ 12,026.036d@004_0042 alpena tṛṣito druhyan bhrūṇahatyāṃ na budhyate 12,026.036d@004_0043 duṣyanty ādadato bhṛtyā nityaṃ dasyubhayād iva 12,026.036d@004_0044 durlabhaṃ ca dhanaṃ prāpya bhṛśaṃ dattvānutapyate 12,026.036d@004_0045 adhanaḥ kasya kiṃ vācyo vimuktaḥ sarvataḥ sukhī 12,026.036d@004_0046 devasvam upagṛhyaiva dhanena na sukhī bhavet 12,026.036d@004_0047 atra gāthāṃ yajñagītāṃ kīrtayanti purāvidaḥ 12,026.036d@004_0048 trayīm upāśritāṃ loke yajñasaṃstarakārikām 12,026.036d@004_0049 yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā 12,026.036d@004_0050 yajñāya sṛṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca 12,026.036d@004_0051 tasmāt sarvaṃ yajña evopayojyaṃ 12,026.036d@004_0052 dhanaṃ na kāmāya hitaṃ praśastam 12,026.036d@004_0053 etasyārthe ca kaunteya dhanaṃ dhanavatāṃ vara 12,026.036d@004_0054 dhātā dadāti martyebhyo yajñārtham iti viddhi tat 12,026.036d@004_0055 tasmād budhyanti puruṣā na hi tat kasya cid dhruvam 12,026.036d@004_0056 śraddadhānas tato loke dadyāc caiva yajeta ca 12,026.036d@004_0057 labdhasya tyāgam evāhur na bhogaṃ na ca saṃkṣayam 12,026.036d@004_0058 tasya kiṃ saṃcayenārthaḥ kārye jyāyasi tiṣṭhati 12,026.036d@004_0059 ye svadharmād apetebhyaḥ prayacchanty alpabuddhayaḥ 12,026.036d@004_0060 śataṃ varṣāṇi te pretya purīṣaṃ bhuñjate janāḥ 12,026.036d@004_0061 anarhate yad dadāti na dadāti yad arhate 12,026.036d@004_0062 arhānarhāparijñānād dānadharmo 'pi duṣkaraḥ 12,026.036d@004_0063 labdhānāṃ dravyajātānāṃ boddhavyau dvāv atikramau 12,026.036d@004_0064 apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam 12,027.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,027.001a abhimanyau hate bāle draupadyās tanayeṣu ca 12,027.001c dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau 12,027.002a vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive 12,027.002c tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge 12,027.003a na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinam āturam 12,027.003c rājyakāmukam aty ugraṃ svavaṃśocchedakārakam 12,027.004a yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam 12,027.004c sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ 12,027.005a yadā hy enaṃ vighūrṇantam apaśyaṃ pārthasāyakaiḥ 12,027.005c kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam 12,027.006a jīrṇaṃ siṃham iva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham 12,027.006c kīryamāṇaṃ śarais tīkṣṇair dṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ 12,027.007a prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathād apacyutaṃ śaraiḥ 12,027.007c ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo 'bhavat 12,027.008a yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇir yodhayām āsa bhārgavam 12,027.008c bahūny ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe 12,027.009a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ 12,027.009c kanyārtham āhvayad vīro rathenaikena saṃyuge 12,027.010a yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ 12,027.010c dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ 12,027.011a svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam 12,027.011c na bāṇaiḥ pātayām āsa so 'rjunena nipātitaḥ 12,027.012a yadainaṃ patitaṃ bhūmāv apaśyaṃ rudhirokṣitam 12,027.012c tadaivāviśad aty ugro jvaro me munisattama 12,027.012e yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ 12,027.013a sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā 12,027.013c alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ 12,027.014a ācāryaś ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ 12,027.014c abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati 12,027.015a tan me dahati gātrāṇi yan māṃ gurur abhāṣata 12,027.015c satyavākyo hi rājaṃs tvaṃ yadi jīvati me sutaḥ 12,027.015e satyaṃ mā marśayan vipro mayi tat paripṛṣṭavān 12,027.016a kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā 12,027.016c subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā 12,027.017a satyakañcukam āsthāya mayokto gurur āhave 12,027.017c aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite 12,027.017e kān nu lokān gamiṣyāmi kṛtvā tat karma dāruṇam 12,027.018a aghātayaṃ ca yat karṇaṃ samareṣv apalāyinam 12,027.018c jyeṣṭhaṃ bhrātaram aty ugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ 12,027.019a abhimanyuṃ ca yad bālaṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu 12,027.019c prāveśayam ahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām 12,027.020a tadāprabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum 12,027.020c kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇahā yathā 12,027.021a draupadīṃ cāpy aduḥkhārhāṃ pañcaputravinākṛtām 12,027.021c śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatair iva 12,027.022a so 'ham āgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ 12,027.022c āsīna evam evedaṃ śoṣayiṣye kalevaram 12,027.023a prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvam adya māṃ gurughātinam 12,027.023c jātiṣv anyāsv api yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt 12,027.023d*0036_01 nopabhokṣye varān bhogān rājyaṃ tatparicchadān 12,027.024a na bhokṣye na ca pānīyam upayokṣye kathaṃ cana 12,027.024c śoṣayiṣye priyān prāṇān ihastho 'haṃ tapodhana 12,027.025a yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmam anujāne prasādya vaḥ 12,027.025c sarve mām anujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram 12,027.026 vaiśaṃpāyana uvāca 12,027.026a tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam 12,027.026c maivam ity abravīd vyāso nigṛhya munisattamaḥ 12,027.027a ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartum arhasi 12,027.027c punar uktaṃ pravakṣyāmi diṣṭam etad iti prabho 12,027.028a saṃyogā viprayogāś ca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam 12,027.028c budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca 12,027.029a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 12,027.029c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 12,027.030a sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam 12,027.030c bhūtiḥ śrīr hrīr dhṛtiḥ siddhir nādakṣe nivasanty uta 12,027.031a nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ 12,027.031c na ca prajñālam arthebhyo na sukhebhyo 'py alaṃ dhanam 12,027.032a yathā sṛṣṭo 'si kaunteya dhātrā karmasu tat kuru 12,027.032c ata eva hi siddhis te neśas tvam ātmanā nṛpa 12,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,028.001a jñātiśokābhitaptasya prāṇān abhyutsisṛkṣataḥ 12,028.001c jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokam apānudat 12,028.002 vyāsa uvāca 12,028.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,028.002c aśmagītaṃ naravyāghra tan nibodha yudhiṣṭhira 12,028.003a aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ 12,028.003c saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ 12,028.004 janaka uvāca 12,028.004a āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca 12,028.004c nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ katham icchatā 12,028.005 aśmovāca 12,028.005a utpannam imam ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ 12,028.005c tāni tāny abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,028.006a teṣām anyatarāpattau yad yad evopasevate 12,028.006c tat tad dhi cetanām asya haraty abhram ivānilaḥ 12,028.007a abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ 12,028.007c ity evaṃ hetubhis tasya tribhiś cittaṃ prasicyati 12,028.008a sa prasiktamanā bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān 12,028.008c parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate 12,028.009a tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam 12,028.009c pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 12,028.010a ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ 12,028.010c pareṇa te varṣaśatān na bhaviṣyanti pārthiva 12,028.011a teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajam ādiśet 12,028.011c sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇas tatas tataḥ 12,028.012a mānasānāṃ punar yonir duḥkhānāṃ cittavibhramaḥ 12,028.012c aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate 12,028.013a evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam 12,028.013c vividhāny upavartante tathā sāṃsparśakāni ca 12,028.014a jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāv iva 12,028.014c balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api 12,028.015a na kaś cij jātv atikrāmej jarāmṛtyū ha mānavaḥ 12,028.015c api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām 12,028.016a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam 12,028.016c prāptavyam avaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate 12,028.017a pūrve vayasi madhye vāpy uttame vā narādhipa 12,028.017c avarjanīyās te 'rthā vai kāṅkṣitāś ca tato 'nyathā 12,028.018a supriyair viprayogaś ca saṃprayogas tathāpriyaiḥ 12,028.018c arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānam anuvartate 12,028.019a prādurbhāvaś ca bhūtānāṃ dehanyāsas tathaiva ca 12,028.019c prāptivyāyāmayogaś ca sarvam etat pratiṣṭhitam 12,028.020a gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ 12,028.020c tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānam anuvartate 12,028.021a āsanaṃ śayanaṃ yānam utthānaṃ pānabhojanam 12,028.021c niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavanty uta 12,028.022a vaidyāś cāpy āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ 12,028.022c strīmantaś ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ 12,028.023a kule janma tathā vīryam ārogyaṃ dhairyam eva ca 12,028.023c saubhāgyam upabhogaś ca bhavitavyena labhyate 12,028.024a santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām 12,028.024c bahūnām icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām 12,028.025a vyādhir agnir jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam 12,028.025c rajjvā ca maraṇaṃ jantor uccācca patanaṃ tathā 12,028.026a niryāṇaṃ yasya yad diṣṭaṃ tena gacchati hetunā 12,028.026c dṛśyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ 12,028.027a dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyan vasumān naraḥ 12,028.027c daridraś ca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa 12,028.028a akiṃcanāś ca dṛśyante puruṣāś cirajīvinaḥ 12,028.028c samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat 12,028.029a prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate 12,028.029c kāṣṭhāny api hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa 12,028.030a aham etat karomīti manyate kālacoditaḥ 12,028.030c yad yad iṣṭam asaṃtoṣād durātmā pāpam ācaran 12,028.031a striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgān ninditā budhaiḥ 12,028.031c dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ 12,028.032a iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca 12,028.032c spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate 12,028.033a vāyum ākāśam agniṃ ca candrādityāv ahaḥkṣape 12,028.033c jyotīṃṣi saritaḥ śailān kaḥ karoti bibharti vā 12,028.034a śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate 12,028.034c evam eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha 12,028.035a nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punar japāḥ 12,028.035c trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam 12,028.036a yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 12,028.036c sametya ca vyatīyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ 12,028.037a ye cāpi puruṣaiḥ strībhir gītavādyair upasthitāḥ 12,028.037c ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālas teṣu samakriyaḥ 12,028.038a mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 12,028.038c saṃsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam 12,028.039a naivāsya kaś cid bhavitā nāyaṃ bhavati kasya cit 12,028.039c pathi saṃgatam evedaṃ dārabandhusuhṛdgaṇaiḥ 12,028.040a kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nv ahaṃ kim ihāsthitaḥ 12,028.040c kasmāt kam anuśoceyam ity evaṃ sthāpayen manaḥ 12,028.040e anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravad gatau 12,028.040f*0037_01 pathi saṃgatam evaitad bhrātā mātā pitā sakhā 12,028.041a na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidur budhāḥ 12,028.041c āgamāṃs tv anatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā 12,028.042a kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaret 12,028.042c yajec ca vidvān vidhivat trivargaṃ cāpy anuvrajet 12,028.043a saṃnimajjaj jagad idaṃ gambhīre kālasāgare 12,028.043c jarāmṛtyumahāgrāhe na kaś cid avabudhyate 12,028.044a āyurvedam adhīyānāḥ kevalaṃ saparigraham 12,028.044c dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ 12,028.045a te pibantaḥ kaṣāyāṃś ca sarpīṃṣi vividhāni ca 12,028.045c na mṛtyum ativartante velām iva mahodadhiḥ 12,028.046a rasāyanavidaś caiva suprayuktarasāyanāḥ 12,028.046c dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgair ivottamaiḥ 12,028.047a tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ 12,028.047c dātāro yajñaśīlāś ca na taranti jarāntakau 12,028.048a na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ 12,028.048c jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ 12,028.049a so 'yaṃ vipulam adhvānaṃ kālena dhruvam adhruvaḥ 12,028.049c naro 'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam 12,028.050a deho vā jīvato 'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ 12,028.050c pathi saṃgatam evedaṃ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ 12,028.051a nāyam atyantasaṃvāso labhyate jātu kena cit 12,028.051c api svena śarīreṇa kim utānyena kena cit 12,028.052a kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmahaḥ 12,028.052c na tvaṃ paśyasi tān adya na tvāṃ paśyanti te 'pi ca 12,028.053a na hy eva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā 12,028.053c āgamas tu satāṃ cakṣur nṛpate tam ihācara 12,028.054a caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca 12,028.054c pitṛdevamaharṣīṇām ānṛṇyāyānasūyakaḥ 12,028.055a sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ; prāg brahmacārī pravibhaktapakṣaḥ 12,028.055c ārādhayan svargam imaṃ ca lokaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam 12,028.056a samyag ghi dharmaṃ carato nṛpasya; dravyāṇi cāpy āharato yathāvat 12,028.056c pravṛttacakrasya yaśo 'bhivardhate; sarveṣu lokeṣu carācareṣu 12,028.057 vyāsa uvāca 12,028.057a ity evam ājñāya videharājo; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ 12,028.057c aśmānam āmantrya viśuddhabuddhir; yayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ 12,028.058a tathā tvam apy acyuta muñca śokam; uttiṣṭha śakropama harṣam ehi 12,028.058c kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ 12,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,029.001a avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire 12,029.001c guḍākeśo hṛṣīkeśam abhyabhāṣata pāṇḍavaḥ 12,029.002*0038_01 śokadāvānalajala śokakūpaprapūraka 12,029.002*0038_02 śokavallīkuṭhārādya śokanāśanakīrtana 12,029.002a jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥ 12,029.002c eṣa śokārṇave magnas tam āśvāsaya mādhava 12,029.003a sarve sma te saṃśayitāḥ punar eva janārdana 12,029.003c asya śokaṃ mahābāho praṇāśayitum arhasi 12,029.004a evam uktas tu govindo vijayena mahātmanā 12,029.004c paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo 'cyutaḥ 12,029.005a anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ 12,029.005c bālyāt prabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko 'rjunāt 12,029.006a saṃpragṛhya mahābāhur bhujaṃ candanabhūṣitam 12,029.006c śailastambhopamaṃ śaurir uvācābhivinodayan 12,029.007a śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam 12,029.007c vyākośam iva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam 12,029.008a mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam 12,029.008c na hi te sulabhā bhūyo ye hatāsmin raṇājire 12,029.009a svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane 12,029.009c evaṃ te kṣatriyā rājan ye vyatītā mahāraṇe 12,029.010a sarve hy abhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥ 12,029.010c naiṣāṃ kaś cit pṛṣṭhato vā palāyan vāpi pātitaḥ 12,029.011a sarve tyaktvātmanaḥ prāṇān yuddhvā vīrā mahāhave 12,029.011c śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñ śocitum arhasi 12,029.011d*0039_01 kṣatradharmaratāḥ śūrā vedavedāṅgapāragāḥ 12,029.011d*0039_02 prāptā vīragatiṃ puṇyāṃ na tāñ śocitum arhasi 12,029.012a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,029.012c sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ 12,029.013a sukhaduḥkhair ahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāś ca sṛñjaya 12,029.013c avimuktaṃ cariṣyāmas tatra kā paridevanā 12,029.014a mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu 12,029.014c gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi 12,029.015a mṛtān mahānubhāvāṃs tvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīn 12,029.015c śrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaś ca me 12,029.015d*0040_01 krūragrahābhiśamanam āyurvardhanam uttamam 12,029.015d*0040_02 agrimāṇāṃ kṣitibhujām upādānaṃ manoharam 12,029.016a āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi 12,029.016c yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ 12,029.016e devā viśvasṛjo rājño yajñam īyur mahātmanaḥ 12,029.017a yaḥ spardhām anayac chakraṃ devarājaṃ śatakratum 12,029.017c śakrapriyaiṣī yaṃ vidvān pratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ 12,029.017e saṃvarto yājayām āsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ 12,029.018a yasmin praśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama 12,029.018c akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī 12,029.019a āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhāsadaḥ 12,029.019c marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāś cāsan mahātmanaḥ 12,029.020a marudgaṇā maruttasya yat somam apibanta te 12,029.020c devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ 12,029.021a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.021c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.021d*0041_01 ayajvānam adakṣiṇyam adhiśvaityety upāharat 12,029.022a suhotraṃ ced vaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 12,029.022c yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe magahvān parivatsaram 12,029.023a satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsīj janādhipa 12,029.023c hiraṇyam avahan nadyas tasmiñ janapadeśvare 12,029.024a kūrmān karkaṭakān nakrān makarāñ śiṃśukān api 12,029.024c nadīṣv apātayad rājan maghavā lokapūjitaḥ 12,029.025a hairaṇyān patitān dṛṣṭvā matsyān makarakacchapān 12,029.025c sahasraśo 'tha śataśas tato 'smayata vaitithiḥ 12,029.026a tad dhiraṇyam aparyantam āvṛttaṃ kurujāṅgale 12,029.026c ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.027a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.027c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.027e adakṣiṇam ayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ 12,029.028a aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.028c yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetān aśvān avāsṛjat 12,029.029a sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ 12,029.029c ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.029d*0042_01 ya sahasraṃ sahasrāṇāṃ gajānām atipadminām 12,029.029d*0042_02 ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.030a śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālinām 12,029.030c gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇām atyakālayat 12,029.031a aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau 12,029.031c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 12,029.032a yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ 12,029.032c devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ 12,029.033a na jāto janitā cānyaḥ pumān yas tat pradāsyati 12,029.033c yad aṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu 12,029.034a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.034c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.035a śibim auśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.035c ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavat samaveṣṭayat 12,029.036a mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīm anunādayan 12,029.036c ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ 12,029.037a yāvad adya gavāśvaṃ syād āraṇyaiḥ paśubhiḥ saha 12,029.037c tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibir auśīnaro 'dhvare 12,029.038a nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃ cin mene prajāpatiḥ 12,029.038c na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata 12,029.038e anyatrauśīnarāc chaibyād rājarṣer indravikramāt 12,029.039a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.039c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.039e adakṣiṇam ayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ 12,029.040a bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 12,029.040c śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam 12,029.041a yo baddhvā triṃśato hy aśvān devebhyo yamunām anu 12,029.041c sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgām anu caturdaśa 12,029.042a aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 12,029.042c iṣṭavān sa mahātejā dauḥṣantir bharataḥ purā 12,029.043a bharatasya mahat karma sarvarājasu pārthivāḥ 12,029.043c khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantum aśaknuvan 12,029.044a paraṃ sahasrād yo baddhvā hayān vedīṃ vicitya ca 12,029.044c sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 12,029.045a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.045c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.046a rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.046c yo 'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrān ivaurasān 12,029.047a vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāś canābhavan 12,029.047c sarvasyāsīt pitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt 12,029.048a kālavarṣāś ca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca 12,029.048c nityaṃ subhikṣam evāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.049a prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako 'dahat 12,029.049c na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.050a āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ 12,029.050c arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati 12,029.051a nānyonyena vivādo 'bhūt strīṇām api kuto nṛṇām 12,029.051c dharmanityāḥ prajāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.051d*0043_01 saṃtuṣṭāḥ sarvasiddhārthā nirbhayāḥ svairacāriṇaḥ 12,029.051d*0043_02 narāḥ satyavratāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.052a nityapuṣpaphalāś caiva pādapā nirupadravāḥ 12,029.052c sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.053a sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ 12,029.053b*0044_01 jaghāna rākṣasaṃ rāmaḥ paulastyaṃ lokakaṇṭakam 12,029.053c daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān 12,029.054a śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ 12,029.054b*0045_01 ājānubāhuḥ sumukho hariskandho mahābhujaḥ 12,029.054c daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat 12,029.054e*0046_01 **** **** daśavarṣaśatāni ca 12,029.054e*0046_02 ayodhyādhipatir bhūtvā 12,029.055a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.055c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.056a bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.056c yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ 12,029.057a asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ 12,029.057c ajayad bāhuvīryeṇa bhagavān pākaśāsanaḥ 12,029.058a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ 12,029.058c ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.059a sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ 12,029.059c rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ 12,029.060a sahasram aśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.060c gavāṃ sahasram aśve 'śve sahasraṃ gavy ajāvikam 12,029.061a upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha 12,029.061c gaṅgā bhāgīrathī tasmād urvaśī hy abhavat purā 12,029.062a bhūridakṣiṇam ikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham 12,029.062c trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvam upeyuṣī 12,029.063a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.063c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.064a dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.064c yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ 12,029.065a imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ 12,029.065c dadau tasmin mahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.066a tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ 12,029.066c sahasraṃ vāraṇān haimān dakṣiṇām atyakālayat 12,029.067a yasya yajñe mahān āsīd yūpaḥ śrīmān hiraṇmayaḥ 12,029.067c taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan 12,029.068a caṣālo yasya sauvarṇas tasmin yūpe hiraṇmaye 12,029.068c nanṛtur devagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā 12,029.069a avādayat tatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam 12,029.069c sarvabhūtāny amanyanta mama vādayatīty ayam 12,029.070a etad rājño dilīpasya rājāno nānucakrire 12,029.070c yat striyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate 12,029.071a rājānam ugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam 12,029.071c ye 'paśyan sumahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ 12,029.072a trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane 12,029.072c svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatām iti caiva hi 12,029.073a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.073c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.074a māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.074c yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvād apāharan 12,029.075a saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ 12,029.075c pṛṣad ājyodbhavaḥ śrīmāṃs trilokavijayī nṛpaḥ 12,029.076a yaṃ dṛṣṭvā pitur utsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam 12,029.076c anyonyam abruvan devāḥ kam ayaṃ dhāsyatīti vai 12,029.077a mām eva dhāsyatīty evam indro abhyavapadyata 12,029.077c māndhāteti tatas tasya nāma cakre śatakratuḥ 12,029.078a tatas tu payaso dhārāṃ puṣṭihetor mahātmanaḥ 12,029.078c tasyāsye yauvanāśvasya pāṇir indrasya cāsravat 12,029.079a taṃ piban pāṇim indrasya samām ahnā vyavardhata 12,029.079c sa āsīd dvādaśasamo dvādaśāhena pārthiva 12,029.080a tam iyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata 12,029.080c dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūram indrasamaṃ yudhi 12,029.081a ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttam asitaṃ gayam 12,029.081c aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare 'jayat 12,029.082a yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayat 12,029.082c visphārair dhanuṣo devā dyaur abhedīti menire 12,029.083a yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati 12,029.083c sarvaṃ tad yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetram ucyate 12,029.084a aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca 12,029.084c adadād rohitān matsyān brāhmaṇebhyo mahīpatiḥ 12,029.085a hairaṇyān yojanotsedhān āyatān daśayojanam 12,029.085c atiriktān dvijātibhyo vyabhajann itare janāḥ 12,029.086a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.086c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.087a yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.087c ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya sahasāgarām 12,029.088a śamyāpātenābhyatīyād vedībhiś citrayan nṛpa 12,029.088c ījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchad vasuṃdharām 12,029.089a iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena ca 12,029.089c tarpayām āsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ 12,029.090a vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteyadānavān 12,029.090c vyabhajat pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātir nahuṣātmajaḥ 12,029.091a anteṣu putrān nikṣipya yadudruhyupurogamān 12,029.091c pūruṃ rājye 'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam 12,029.092a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.092c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.093a ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.093c yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama 12,029.094a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñām ayuta yājinām 12,029.094c ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.095a naitat pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare 12,029.095c ity ambarīṣaṃ nābhāgam anvamodanta dakṣiṇāḥ 12,029.096a śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca 12,029.096c sarve 'śvamedhair ījānās te 'bhyayur dakṣiṇāyanam 12,029.097a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.097c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.098a śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.098c yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatam āsīn mahātmanaḥ 12,029.099a sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañ śāśabindavaḥ 12,029.099c hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ 12,029.100a śataṃ kanyā rājaputram ekaikaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.100c kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ 12,029.101a rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ 12,029.101c aśvam aśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvad ajāvikam 12,029.102a etad dhanam aparyantam aśvamedhe mahāmakhe 12,029.102c śaśabindur mahārāja brāhmaṇebhyaḥ samādiśat 12,029.103a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.103c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.104a gayam āmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.104c yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano 'bhavat 12,029.105a yasmai vahnir varān prādāt tato vavre varān gayaḥ 12,029.105c dadato me 'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām 12,029.106a mano me ramatāṃ satye tvatprasādād dhutāśana 12,029.106c lebhe ca kāmāṃs tān sarvān pāvakād iti naḥ śrutam 12,029.107a darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ 12,029.107c ayajat sa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān 12,029.108a śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatam aśvaśatāni ca 12,029.108c utthāyotthāya vai prādāt sahasraṃ parivatsarān 12,029.109a tarpayām āsa somena devān vittair dvijān api 12,029.109c pitṝn svadhābhiḥ kāmaiś ca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha 12,029.110a sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām 12,029.110c dakṣiṇām adadad rājā vājimedhamahāmakhe 12,029.111a yāvatyaḥ sikatā rājan gaṅgāyāḥ puruṣarṣabha 12,029.111c tāvatīr eva gāḥ prādād āmūrtarayaso gayaḥ 12,029.112a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.112c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.113a rantidevaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.113c samyag ārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ 12,029.114a annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃś ca labhemahi 12,029.114c śraddhā ca no mā vyagaman mā ca yāciṣma kaṃ cana 12,029.115a upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam 12,029.115c grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam 12,029.116a mahānadī carmarāśer utkledāt susruve yataḥ 12,029.116c tataś carmaṇvatīty evaṃ vikhyātā sā mahānadī 12,029.117a brāhmaṇebhyo dadau niṣkān sadasi pratate nṛpaḥ 12,029.117c tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkam iti yatrākrośanti vai dvijāḥ 12,029.117e sahasraṃ tubhyam ity uktvā brāhmaṇān sma prapadyate 12,029.118a anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat 12,029.118c ghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāś ca pātryaś ca piṭharā api 12,029.118e na tat kiṃ cid asauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ 12,029.119a sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrim avasad gṛhe 12,029.119c ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 12,029.120a tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 12,029.120c sūpabhūyiṣṭham aśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā 12,029.121a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.121c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.122a sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.122c aikṣvākaṃ puruṣavyāghram atimānuṣavikramam 12,029.123a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.123c nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva 12,029.124a ekacchatrā mahī yasya praṇatā hy abhavat purā 12,029.124c yo 'śvamedhasahasreṇa tarpayām āsa devatāḥ 12,029.125a yaḥ prādāt kāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam 12,029.125c pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam 12,029.126a dvijātibhyo 'nurūpebhyaḥ kāmān uccāvacāṃs tathā 12,029.126c yasyādeśena tad vittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ 12,029.127a khānayām āsa yaḥ kopāt pṛthivīṃ sāgarāṅkitām 12,029.127c yasya nāmnā samudraś ca sāgaratvam upāgataḥ 12,029.128a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.128c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.129a rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.129c yam abhyaṣiñcan saṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ 12,029.130a prathayiṣyati vai lokān pṛthur ity eva śabditaḥ 12,029.130c kṣatāc ca nas trāyatīti sa tasmāt kṣatriyaḥ smṛtaḥ 12,029.131a pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yad abruvan 12,029.131c tato rājeti nāmāsya anurāgād ajāyata 12,029.132a akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu 12,029.132c sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsan praśāsataḥ 12,029.133a arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ 12,029.133c yathābhikāmam avasan kṣetreṣu ca gṛheṣu ca 12,029.134a āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ 12,029.134c saritaś cānudīryanta dhvajasaṅgaś ca nābhavat 12,029.135a hairaṇyāṃs trinalotsedhān parvatān ekaviṃśatim 12,029.135c brāhmaṇebhyo dadau rājā yo 'śvamedhe mahāmakhe 12,029.136a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.136c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.137a kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ; na me rājan vācam imāṃ śṛṇoṣi 12,029.137c na cen moghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ; pathyaṃ mumūrṣor iva samyag uktam 12,029.138 sṛñjaya uvāca 12,029.138a śṛṇomi te nārada vācam etāṃ; vicitrārthāṃ srajam iva puṇyagandhām 12,029.138c rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ; kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham 12,029.139a na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe; dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ viśokaḥ 12,029.139c śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādin; na te tṛpyāmy amṛtasyeva pānāt 12,029.140a amoghadarśin mama cet prasādaṃ; sutāghadagdhasya vibho prakuryāḥ 12,029.140c mṛtasya saṃjīvanam adya me syāt; tava prasādāt sutasaṃgamaś ca 12,029.141 nārada uvāca 12,029.141a yas te putro dayito 'yaṃ viyātaḥ; svarṇaṣṭhīvī yam adāt parvatas te 12,029.141c punas te taṃ putram ahaṃ dadāmi; hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca 12,030.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,030.001a sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto 'bhavat 12,030.001c parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca 12,030.002a yadā varṣasahasrāyus tadā bhavati mānavaḥ 12,030.002c katham aprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ 12,030.003a utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino 'bhavat 12,030.003c tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvīty etad icchāmi veditum 12,030.004 vāsudeva uvāca 12,030.004a atra te kathayiṣyāmi yathā vṛttaṃ janeśvara 12,030.004c nāradaḥ parvataś caiva prāg ṛṣī lokapūjitau 12,030.005a mātulo bhāgineyaś ca devalokād ihāgatau 12,030.005c vihartukāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū 12,030.006a haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva ha 12,030.006c nārado mātulaś caiva bhāgineyaś ca parvataḥ 12,030.007a tāv ubhau tapasopetāv avanītalacāriṇau 12,030.007c bhuñjānau mānuṣān bhogān yathāvat paryadhāvatām 12,030.008a prītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ 12,030.008c yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ 12,030.008e anyonyasya sa ākhyeyo mṛṣā śāpo 'nyathā bhavet 12,030.009a tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau 12,030.009c sṛñjayaṃ śvaityam abhyetya rājānam idam ūcatuḥ 12,030.010a āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃ cit kālaṃ hitāya te 12,030.010c yathāvat pṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava 12,030.010e tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyopacacāra ha 12,030.011a tataḥ kadā cit tau rājā mahātmānau tathāgatau 12,030.011c abravīt paramaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī 12,030.012a ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati 12,030.012c darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā 12,030.012e sukumārī kumārī ca padmakiñjalkasaṃnibhā 12,030.013a paramaṃ saumya ity uktas tābhyāṃ rājā śaśāsa tām 12,030.013c kanye viprāv upacara devavat pitṛvac ca ha 12,030.014a sā tu kanyā tathety uktvā pitaraṃ dharmacāriṇī 12,030.014c yathānideśaṃ rājñas tau satkṛtyopacacāra ha 12,030.015a tasyās tathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca 12,030.015c nāradaṃ hṛcchayas tūrṇaṃ sahasaivānvapadyata 12,030.016a vavṛdhe ca tatas tasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ 12,030.016c yathā śuklasya pakṣasya pravṛttāv uḍurāṭ chanaiḥ 12,030.017a na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane 12,030.017c śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit 12,030.018a tapasā ceṅgitenātha parvato 'tha bubodha tat 12,030.018c kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam 12,030.019a kṛtvā samayam avyagro bhavān vai sahito mayā 12,030.019c yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ 12,030.020a anyonyasya sa ākhyeya iti tad vai mṛṣā kṛtam 12,030.020c bhavatā vacanaṃ brahmaṃs tasmād etad vadāmy aham 12,030.021a na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavān ācaṣṭa me purā 12,030.021c sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmād eṣa śapāmy aham 12,030.022a brahmavādī gurur yasmāt tapasvī brāhmaṇaś ca san 12,030.022c akārṣīḥ samayabhraṃśam āvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ 12,030.023a śapsye tasmāt susaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me 12,030.023c sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 12,030.024a vānaraṃ caiva kanyā tvāṃ vivāhāt prabhṛti prabho 12,030.024c saṃdrakṣyanti narāś cānye svarūpeṇa vinākṛtam 12,030.025a sa tad vākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāt tadā 12,030.025c aśapat tam api krodhād bhāgineyaṃ sa mātulaḥ 12,030.026a tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 12,030.026c yukto 'pi dharmanityaś ca na svargavāsam āpsyasi 12,030.027a tau tu śaptvā bhṛśaṃ kruddhau parasparam amarṣaṇau 12,030.027c pratijagmatur anyonyaṃ kruddhāv iva gajottamau 12,030.028a parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ 12,030.028c pūjyamāno yathānyāyaṃ tejasā svena bhārata 12,030.029a atha tām alabhat kanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām 12,030.029c dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīm aninditām 12,030.030a sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha 12,030.030c pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ prayogād eva vānaram 12,030.031a sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanam 12,030.031c naivāvamanyata tadā prītimaty eva cābhavat 12,030.032a upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpy agāt 12,030.032c devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā 12,030.033a tataḥ kadā cid bhagavān parvato 'nusasāra ha 12,030.033c vanaṃ virahitaṃ kiṃ cit tatrāpaśyat sa nāradam 12,030.034a tato 'bhivādya provāca nāradaṃ parvatas tadā 12,030.034c bhavān prasādaṃ kurutāṃ svargādeśāya me prabho 12,030.035a tam uvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradas tadā 12,030.035c kṛtāñjalim upāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam 12,030.036a tvayāhaṃ prathamaṃ śapto vānaras tvaṃ bhaviṣyasi 12,030.036c ity uktena mayā paścāc chaptas tvam api matsarāt 12,030.036e adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha 12,030.037a tava naitad dhi sadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān 12,030.037c nivartayetāṃ tau śāpam anyo 'nyena tadā munī 12,030.038a śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam 12,030.038c sukumārī pradudrāva parapaty abhiśaṅkayā 12,030.039a tāṃ parvatas tato dṛṣṭvā pradravantīm aninditām 12,030.039c abravīt tava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā 12,030.040a ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavān prabhuḥ 12,030.040c tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūd atra saṃśayaḥ 12,030.041a sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā 12,030.041c śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā svāṃ prakṛtiṃ gatā 12,030.041e parvato 'tha yayau svargaṃ nārado 'tha yayau gṛhān 12,030.042a pratyakṣakarmā sarvasya nārado 'yaṃ mahān ṛṣiḥ 12,030.042c eṣa vakṣyati vai pṛṣṭo yathā vṛttaṃ narottama 12,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,031.001a tato rājā pāṇḍusuto nāradaṃ pratyabhāṣata 12,031.001c bhagavañ śrotum icchāmi suvarṇaṣṭhīvisaṃbhavam 12,031.002a evam uktaḥ sa ca munir dharmarājena nāradaḥ 12,031.002c ācacakṣe yathā vṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ prati 12,031.003a evam etan mahārāja yathāyaṃ keśavo 'bravīt 12,031.003c kāryasyāsya tu yac cheṣaṃ tat te vakṣyāmi pṛcchataḥ 12,031.004a ahaṃ ca parvataś caiva svasrīyo me mahāmuniḥ 12,031.004c vastukāmāv abhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varam 12,031.005a tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,031.005c sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo 'sya veśmani 12,031.006a vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca 12,031.006c parvato mām uvācedaṃ kāle vacanam arthavat 12,031.007a āvām asya narendrasya gṛhe paramapūjitau 12,031.007c uṣitau samaye brahmaṃś cintyatām atra sāṃpratam 12,031.008a tato 'ham abruvaṃ rājan parvataṃ śubhadarśanam 12,031.008c sarvam etat tvayi vibho bhāgineyopapadyate 12,031.009a vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yad yad icchati 12,031.009c āvayos tapasā siddhiṃ prāpnotu yadi manyase 12,031.010a tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanam 12,031.010c parvato 'numataṃ vākyam uvāca munipuṃgavaḥ 12,031.011a prītau svo nṛpa satkārais tava hy ārjavasaṃbhṛtaiḥ 12,031.011c āvābhyām abhyanujñāto varaṃ nṛvara cintaya 12,031.012a devānām avihiṃsāyāṃ yad bhaven mānuṣakṣamam 12,031.012c tad gṛhāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān 12,031.013 sṛñjaya uvāca 12,031.013a prītau bhavantau yadi me kṛtam etāvatā mama 12,031.013c eṣa eva paro lābho nirvṛtto me mahāphalaḥ 12,031.014 nārada uvāca 12,031.014a tam evaṃvādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata 12,031.014c vṛṇīṣva rājan saṃkalpo yas te hṛdi ciraṃ sthitaḥ 12,031.015 sṛñjaya uvāca 12,031.015a abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratam 12,031.015c āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutim 12,031.016 parvata uvāca 12,031.016a bhaviṣyaty eṣa te kāmo na tv āyuṣmān bhaviṣyati 12,031.016c devarājābhibhūtyarthaṃ saṃkalpo hy eṣa te hṛdi 12,031.017a suvarṇaṣṭhīvanāc caiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati 12,031.017c rakṣyaś ca devarājāt sa devarājasamadyutiḥ 12,031.018 nārada uvāca 12,031.018a tac chrutvā sṛñjayo vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ 12,031.018c prasādayām āsa tadā naitad evaṃ bhaved iti 12,031.019a āyuṣmān me bhavet putro bhavatas tapasā mune 12,031.019c na ca taṃ parvataḥ kiṃ cid uvācendravyapekṣayā 12,031.020a tam ahaṃ nṛpatiṃ dīnam abruvaṃ punar eva tu 12,031.020c smartavyo 'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te smṛtaḥ 12,031.021a ahaṃ te dayitaṃ putraṃ pretarājavaśaṃ gatam 12,031.021c punar dāsyāmi tad rūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate 12,031.022a evam uktvā tu nṛpatiṃ prayātau svo yathepsitam 12,031.022c sṛñjayaś ca yathākāmaṃ praviveśa svamandiram 12,031.023a sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃś cit kālaparyaye 12,031.023c jajñe putro mahāvīryas tejasā prajvalann iva 12,031.024a vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahotpalam 12,031.024c babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tat 12,031.025a tad adbhutatamaṃ loke paprathe kurusattama 12,031.025c bubudhe tac ca devendro varadānaṃ mahātmanoḥ 12,031.026a tatas tv abhibhavād bhīto bṛhaspatimate sthitaḥ 12,031.026c kumārasyāntaraprekṣī babhūva balavṛtrahā 12,031.027a codayām āsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrtisaṃsthitam 12,031.027c vyāghro bhūtvā jahīmaṃ tvaṃ rājaputram iti prabho 12,031.028a vivṛddhaḥ kila vīryeṇa mām eṣo 'bhibhaviṣyati 12,031.028c sṛñjayasya suto vajra yathainaṃ parvato dadau 12,031.029a evam uktas tu śakreṇa vajraḥ parapuraṃjayaḥ 12,031.029c kumārasyāntaraprekṣī nityam evānvapadyata 12,031.030a sṛñjayo 'pi sutaṃ prāpya devarājasamadyutim 12,031.030c hṛṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo 'bhavat tadā 12,031.031a tato bhāgīrathītīre kadā cid vananirjhare 12,031.031c dhātrīdvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṃ paryadhāvata 12,031.032a pañcavarṣakadeśīyo bālo nāgendravikramaḥ 12,031.032c sahasotpatitaṃ vyāghram āsasāda mahābalaḥ 12,031.033a tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nṛpātmajaḥ 12,031.033c vyasuḥ papāta medinyāṃ tato dhātrī vicukruśe 12,031.034a hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata 12,031.034c śārdūlo devarājasya māyayāntarhitas tadā 12,031.035a dhātryās tu ninadaṃ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat 12,031.035c abhyadhāvata taṃ deśaṃ svayam eva mahīpatiḥ 12,031.036a sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśoṇitam 12,031.036c kumāraṃ vigatānandaṃ niśākaram iva cyutam 12,031.037a sa tam utsaṅgam āropya paripīḍitavakṣasam 12,031.037c putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayad āturaḥ 12,031.038a tatas tā mātaras tasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ 12,031.038c abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ 12,031.039a tataḥ sa rājā sasmāra mām antargatamānasaḥ 12,031.039c tac cāhaṃ cintitaṃ jñātvā gatavāṃs tasya darśanam 12,031.040a sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ 12,031.040c yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate 12,031.041a saṃjīvitaś cāpi mayā vāsavānumate tadā 12,031.041c bhavitavyaṃ tathā tac ca na tac chakyam ato 'nyathā 12,031.042a ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sa svarṇaṣṭhīvī mahāyaśāḥ 12,031.042c cittaṃ prasādayām āsa pitur mātuś ca vīryavān 12,031.043a kārayām āsa rājyaṃ sa pitari svargate vibhuḥ 12,031.043c varṣāṇām ekaśatavat sahasraṃ bhīmavikramaḥ 12,031.044a tata iṣṭvā mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ 12,031.044c tarpayām āsa devāṃś ca pitṝṃś caiva mahādyutiḥ 12,031.045a utpādya ca bahūn putrān kulasaṃtānakāriṇaḥ 12,031.045c kālena mahatā rājan kāladharmam upeyivān 12,031.046a sa tvaṃ rājendra saṃjātaṃ śokam etan nivartaya 12,031.046c yathā tvāṃ keśavaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ 12,031.047a pitṛpaitāmahaṃ rājyam āsthāya duram udvaha 12,031.047c iṣṭvā puṇyair mahāyajñair iṣṭāṃl lokān avāpsyasi 12,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,032.001a tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram 12,032.001c tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,032.002a prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana 12,032.002c dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam 12,032.003a anutiṣṭhasva vai rājan pitṛpaitāmahaṃ padam 12,032.003c brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ 12,032.004a tat pramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha 12,032.004c tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā 12,032.005a tathā yaḥ pratihanty asya śāsanaṃ viṣaye naraḥ 12,032.005c sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ 12,032.006a pramāṇam apramāṇaṃ yaḥ kuryān mohavaśaṃ gataḥ 12,032.006c bhṛtyo vā yadi vā putras tapasvī vāpi kaś cana 12,032.006e pāpān sarvair upāyais tān niyacched ghātayeta vā 12,032.007a ato 'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam 12,032.007c dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣet sa dharmahā 12,032.008a te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ 12,032.008c svadharme vartamānas tvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava 12,032.008e rājā hi hanyād dadyāc ca prajā rakṣec ca dharmataḥ 12,032.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,032.009a na te 'bhiśaṅke vacanaṃ yad bravīṣi tapodhana 12,032.009c aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara 12,032.010a mayā hy avadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt 12,032.010c tāny akāryāṇi me brahman dahanti ca tapanti ca 12,032.011 vyāsa uvāca 12,032.011a īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata 12,032.011c haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam 12,032.012a īśvareṇa niyuktā hi sādhv asādhu ca pārthiva 12,032.012c kurvanti puruṣāḥ karma phalam īśvaragāmi tat 12,032.013a yathā hi puruṣaś chindyād vṛkṣaṃ paraśunā vane 12,032.013c chettur eva bhavet pāpaṃ paraśor na kathaṃ cana 12,032.014a atha vā tad upādānāt prāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam 12,032.014c daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate 12,032.015a na caitad iṣṭaṃ kaunteya yad anyena phalaṃ kṛtam 12,032.015c prāpnuyād iti tasmāc ca īśvare tan niveśaya 12,032.016a atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ 12,032.016c na paraṃ vidyate tasmād evam anyac chubhaṃ kuru 12,032.017a na hi kaś cit kva cid rājan diṣṭāt pratinivartate 12,032.017c daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate 12,032.018a yadi vā manyase rājan haṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam 12,032.018c evam apy aśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,032.019a athābhipattir lokasya kartavyā śubhapāpayoḥ 12,032.019c abhipannatamaṃ loke rājñām udyatadaṇḍanam 12,032.020a athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata 12,032.020c śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ 12,032.021a evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇas tat phalaṃ dhruvam 12,032.021c tyaja tad rājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 12,032.022a svadharme vartamānasya sāpavāde 'pi bhārata 12,032.022c evam ātmaparityāgas tava rājan na śobhanaḥ 12,032.023a vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām 12,032.023c śarīravāṃs tāni kuryād aśarīraḥ parābhavet 12,032.024a tad rājañ jīvamānas tvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi 12,032.024c prāyaścittam akṛtvā tu pretya taptāsi bhārata 12,033.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,033.001a hatāḥ putrāś ca pautrāś ca bhrātaraḥ pitaras tathā 12,033.001c śvaśurā guravaś caiva mātulāḥ sapitāmahāḥ 12,033.002a kṣatriyāś ca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdas tathā 12,033.002c vayasyā jñātayaś caiva bhrātaraś ca pitāmaha 12,033.003a bahavaś ca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ 12,033.003c ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha 12,033.004a tāṃs tādṛśān ahaṃ hatvā dharmanityān mahīkṣitaḥ 12,033.004c asakṛt somapān vīrān kiṃ prāpsyāmi tapodhana 12,033.005a dahyāmy aniśam adyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ 12,033.005c hīnāṃ pārthivasiṃhais taiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām 12,033.006a dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃś ca śataśaḥ parān 12,033.006c koṭiśaś ca narān anyān paritapye pitāmaha 12,033.007a kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati 12,033.007c vihīnānāṃ svatanayaiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā 12,033.008a asmān antakarān ghorān pāṇḍavān vṛṣṇisaṃhitān 12,033.008c ākrośantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaś ca bhūtale 12,033.009a apaśyantyaḥ pitṝn bhrātṝn patīn putrāṃś ca yoṣitaḥ 12,033.009c tyaktvā prāṇān priyān sarvā gamiṣyanti yamakṣayam 12,033.010a vatsalatvād dvijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ 12,033.010c vyaktaṃ saukṣmyāc ca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam 12,033.011a te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpam anantakam 12,033.011c narake nipatiṣyāmo hy adhaḥśirasa eva ca 12,033.012a śarīrāṇi vimokṣyāmas tapasogreṇa sattama 12,033.012c āśramāṃś ca viśeṣāṃs tvaṃ mamācakṣva pitāmaha 12,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,034.001a yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā dvaipāyanas tadā 12,034.001c samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam 12,034.002a mā viṣādaṃ kṛthā rājan kṣatradharmam anusmara 12,034.002c svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 12,034.003a kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahad yaśaḥ 12,034.003c kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ 12,034.004a na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāv api 12,034.004c kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām 12,034.005a na yasya mātāpitarau nānugrāhyo 'sti kaś cana 12,034.005c karmasākṣī prajānāṃ yas tena kālena saṃhṛtāḥ 12,034.006a hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha 12,034.006c yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram 12,034.007a karmamūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ 12,034.007c sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam 12,034.008a teṣām api mahābāho karmāṇi paricintaya 12,034.008c vināśahetukāritve yais te kālavaśaṃ gatāḥ 12,034.009a ātmanaś ca vijānīhi niyamavrataśīlatām 12,034.009c yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ 12,034.010a tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayitur vaśe 12,034.010c karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat 12,034.011a puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ 12,034.011c yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāv anarthakau 12,034.012a vyalīkaṃ cāpi yat tv atra cittavaitaṃsikaṃ tava 12,034.012c tadartham iṣyate rājan prāyaścittaṃ tad ācara 12,034.013a idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā 12,034.013c asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāś cāpi yavīyasaḥ 12,034.014a teṣām api śrīnimittaṃ mahān āsīt samucchrayaḥ 12,034.014c yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśad abhavat kila 12,034.015a ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām 12,034.015c jaghnur daityāṃs tadā devās tridivaṃ caiva lebhire 12,034.016a tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ 12,034.016c saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ 12,034.017a śālāvṛkā iti khyātās triṣu lokeṣu bhārata 12,034.017c aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhair hatāḥ 12,034.018a dharmavyucchittim icchanto ye 'dharmasya pravartakāḥ 12,034.018c hantavyās te durātmāno devair daityā ivolbaṇāḥ 12,034.019a ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syād anāmayam 12,034.019c kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tad vṛttopaghātakam 12,034.020a adharmarūpo dharmo hi kaś cid asti narādhipa 12,034.020c dharmaś cādharmarūpo 'sti tac ca jñeyaṃ vipaścitā 12,034.021a tasmāt saṃstambhayātmānaṃ śrutavān asi pāṇḍava 12,034.021c devaiḥ pūrvagataṃ mārgam anuyāto 'si bhārata 12,034.022a na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha 12,034.022c bhrātṝn āśvāsayaitāṃs tvaṃ suhṛdaś ca paraṃtapa 12,034.023a yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ 12,034.023c kurvann api tathaiva syāt kṛtvā ca nirapatrapaḥ 12,034.024a tasmiṃs tat kaluṣaṃ sarvaṃ samāptam iti śabditam 12,034.024c prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ 12,034.025a tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ 12,034.025c anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase 12,034.026a aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittam udāhṛtam 12,034.026c tam āhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi 12,034.027a marudbhiḥ saha jitvārīn maghavān pākaśāsanaḥ 12,034.027c ekaikaṃ kratum āhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ 12,034.028a pūtapāpmā jitasvargo lokān prāpya sukhodayān 12,034.028c marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayan diśaḥ 12,034.029a svargaloke mahīyantam apsarobhiḥ śacīpatim 12,034.029c ṛṣayaḥ paryupāsante devāś ca vibudheśvaram 12,034.030a so 'yaṃ tvam iha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām 12,034.030c nirjitāś ca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha 12,034.031a teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājan suhṛdvṛtaḥ 12,034.031c bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca sve sve rājye 'bhiṣecaya 12,034.032a bālān api ca garbhasthān sāntvāni samudācaran 12,034.032c rañjayan prakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām 12,034.033a kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyās tatrābhiṣecaya 12,034.033c kāmāśayo hi strīvargaḥ śokam evaṃ prahāsyati 12,034.034a evam āśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata 12,034.034c yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā 12,034.035a aśocyās te mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 12,034.035c svakarmabhir gatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ 12,034.036a avāptaḥ kṣatradharmas te rājyaṃ prāptam akalmaṣam 12,034.036c carasva dharmaṃ kaunteya śreyān yaḥ pretya bhāvikaḥ 12,035.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,035.001a kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ 12,035.001c kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tan me brūhi pitāmaha 12,035.002 vyāsa uvāca 12,035.002a akurvan vihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran 12,035.002c prāyaścittīyate hy evaṃ naro mithyā ca vartayan 12,035.003a sūryeṇābhyudito yaś ca brahmacārī bhavaty uta 12,035.003c tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadann api 12,035.004a parivittiḥ parivettā brahmojjho yaś ca kutsakaḥ 12,035.004c didhiṣūpatis tathā yaḥ syād agredidhiṣur eva ca 12,035.005a avakīrṇī bhaved yaś ca dvijātivadhakas tathā 12,035.005c atīrthe brahmaṇas tyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ 12,035.006a grāmayājī ca kaunteya rājñaś ca parivikrayī 12,035.006c śūdrastrīvadhako yaś ca pūrvaḥ pūrvas tu garhitaḥ 12,035.007a vṛthāpaśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ 12,035.007c anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā 12,035.008a yaś cāgnīn apavidhyeta tathaiva brahmavikrayī 12,035.008c etāny enāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaś ca yaḥ 12,035.009a akāryāṇy api vakṣyāmi yāni tāni nibodha me 12,035.009c lokavedaviruddhāni tāny ekāgramanāḥ śṛṇu 12,035.010a svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā 12,035.010c ayājyayājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam 12,035.011a śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā 12,035.011c rasānāṃ vikrayaś cāpi tiryagyonivadhas tathā 12,035.012a ādhānādīni karmāṇi śaktimān na karoti yaḥ 12,035.012c aprayacchaṃś ca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata 12,035.013a dakṣiṇānām adānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam 12,035.013c sarvāṇy etāny akāryāṇi prāhur dharmavido janāḥ 12,035.014a pitrā vibhajate putro yaś ca syād gurutalpagaḥ 12,035.014c aprajāyann adharmeṇa bhavaty ādharmiko janaḥ 12,035.015a uktāny etāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca 12,035.015c yāni kurvann akurvaṃś ca prāyaścittīyate janaḥ 12,035.016a etāny eva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān 12,035.016c yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpanty atha tac chṛṇu 12,035.017a pragṛhya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,035.017c jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena brahmahā bhavet 12,035.018a api cāpy atra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate 12,035.018c vedapramāṇavihitaṃ taṃ dharmaṃ prabravīmi te 12,035.019a apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttād yo hanyād ātatāyinam 12,035.019c na tena brahmahā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati 12,035.020a prāṇātyaye tathājñānād ācaran madirām api 12,035.020c acodito dharmaparaḥ punaḥ saṃskāram arhati 12,035.021a etat te sarvam ākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam 12,035.021c prāyaścittavidhānena sarvam etena śudhyati 12,035.022a gurutalpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam 12,035.022c uddālakaḥ śvetaketuṃ janayām āsa śiṣyataḥ 12,035.023a steyaṃ kurvaṃs tu gurvartham āpatsu na nibadhyate 12,035.023c bahuśaḥ kāmakāreṇa na ced yaḥ saṃpravartate 12,035.024a anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati 12,035.024c svayam aprāśitā yaś ca na sa pāpena lipyate 12,035.025a prāṇatrāṇe 'nṛtaṃ vācyam ātmano vā parasya vā 12,035.025c gurvarthe strīṣu caiva syād vivāhakaraṇeṣu ca 12,035.026a nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃ cana 12,035.026c ājyahomaḥ samiddhe 'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate 12,035.027a pārivittyaṃ ca patite nāsti pravrajite tathā 12,035.027c bhikṣite pāradāryaṃ ca na tad dharmasya dūṣakam 12,035.028a vṛthāpaśusamālambhaṃ naiva kuryān na kārayet 12,035.028c anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskāro vidhicoditaḥ 12,035.029a anarhe brāhmaṇe dattam ajñānāt tan na dūṣakam 12,035.029c sakāraṇaṃ tathā tīrthe 'tīrthe vā pratipādanam 12,035.030a striyas tathāpacāriṇyo niṣkṛtiḥ syād adūṣikā 12,035.030c api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate 12,035.031a tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syād adūṣakaḥ 12,035.031c asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syād adoṣavān 12,035.031e vanadāho gavām arthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ 12,035.032a uktāny etāni karmāṇi yāni kurvan na duṣyati 12,035.032c prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata 12,035.032d*0047_01 yāni kṛtvā naraḥ pūto bhaviṣyati narādhipa 12,036.001 vyāsa uvāca 12,036.001a tapasā karmabhiś caiva pradānena ca bhārata 12,036.001c punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaś cen na pravartate 12,036.002a ekakālaṃ tu bhuñjānaś caran bhaikṣaṃ svakarmakṛt 12,036.002c kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ 12,036.003a anasūyur adhaḥśāyī karma loke prakāśayan 12,036.003c pūrṇair dvādaśabhir varṣair brahmahā vipramucyate 12,036.003d*0048_01 lakṣyaḥ śastrabhṛtāṃ vā syād viduṣām icchayātmanaḥ 12,036.003d*0048_02 prāsyed ātmānam agnau vā samiddhe trir avākśirāḥ 12,036.003d*0048_03 japan vānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet 12,036.003d*0048_04 sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet 12,036.003d*0048_05 dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam 12,036.003d*0048_06 mucyate brahmahatyāyā goptā gobrāhmaṇasya ca 12,036.004a ṣaḍbhir varṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ 12,036.004c māse māse samaśnaṃs tu tribhir varṣaiḥ pramucyate 12,036.005a saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ 12,036.005c tathaivoparaman rājan svalpenāpi pramucyate 12,036.006a kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ 12,036.006c ya cāsyāvabhṛthe snānti ke cid evaṃvidhā narāḥ 12,036.007a te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ 12,036.007c brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā 12,036.008a gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayan 12,036.008c brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca 12,036.009a kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyāt pañcaviṃśatim 12,036.009c dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate 12,036.010a gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye 12,036.010c sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt 12,036.011a śataṃ tai yas tu kāmbojān brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 12,036.011c niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpāt pramucyate 12,036.012a manorathaṃ tu yo dadyād ekasmā api bhārata 12,036.012c na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāt pramucyate 12,036.013a surāpānaṃ sakṛt pītvā yo 'gnivarṇāṃ pibed dvijaḥ 12,036.013c sa pāvayaty athātmānam iha loke paratra ca 12,036.014a meruprapātaṃ prapatañ jvalanaṃ vā samāviśan 12,036.014c mahāprasthānam ātiṣṭhan mucyate sarvakilbiṣaiḥ 12,036.015a bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ 12,036.015c samitiṃ brāhmaṇair gacched iti vai brāhmaṇī śrutiḥ 12,036.016a bhūmipradānaṃ kuryād yaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ 12,036.016c punar na ca pibed rājan saṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ 12,036.017a gurutalpī śilāṃ taptām āyasīm adhisaṃviśet 12,036.017c pāṇāv ādhāya vā śephaṃ pravrajed ūrdhvadarśanaḥ 12,036.018a śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo 'śubhāt 12,036.018c karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ 12,036.019a mahāvrataṃ cared yas tu dadyāt sarvasvam eva tu 12,036.019c gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyet karmaṇo 'śubhāt 12,036.020a anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā 12,036.020c upahṛtya priyaṃ tasmai tasmāt pāpāt pramucyate 12,036.021a avakīrṇinimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret 12,036.021c kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.022a paradārāpahārī ca parasyāpaharan vasu 12,036.022c saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.023a steyaṃ tu yasyāpaharet tasmai dadyāt samaṃ vasu 12,036.023c vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt 12,036.024a kṛcchrād dvādaśarātreṇa svabhyastena daśāvaram 12,036.024c parivettā bhavet pūtaḥ parivittiś ca bhārata 12,036.025a niveśyaṃ tu bhavet tena sadā tārayitā pitṝn 12,036.025c na tu striyā bhaved doṣo na tu sā tena lipyate 12,036.026a bhajane hy ṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate 12,036.026c striyas tena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ 12,036.027a striyas tv āśaṅkitāḥ pāpair nopagamyā hi jānatā 12,036.027c rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā 12,036.027d*0049_01 pādajocchiṣṭakāṃsyaṃ ca gavāghrātam athāpi vā 12,036.027d*0049_02 gaṇḍūṣocchiṣṭam api vā viśuddhyed daśabhis tu tat 12,036.028a catuṣpāt sakalo dharmo brāhmaṇānāṃ vidhīyate 12,036.028c pādāvakṛṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate 12,036.029a tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate 12,036.029c vidyād evaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghavaniścayam 12,036.030a tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃś chittvetarān bahūn 12,036.030c trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syāt karma ca prathayen naraḥ 12,036.031a agamyāgamane rājan prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.031c ārdravastreṇa ṣaṇmāsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā 12,036.032a eṣa eva tu sarveṣām akāryāṇāṃ vidhir bhavet 12,036.032c brāhmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ 12,036.033a sāvitrīm apy adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ 12,036.033c ahiṃsro 'mandako 'jalpan mucyate sarvakilbiṣaiḥ 12,036.034a ahaḥsu satataṃ tiṣṭhed abhyākāśaṃ niśi svapet 12,036.034c trir ahnas trir niśāyāś ca savāsā jalam āviśet 12,036.035a strīśūdrapatitāṃś cāpi nābhibhāṣed vratānvitaḥ 12,036.035c pāpāny ajñānataḥ kṛtvā mucyed evaṃvrato dvijaḥ 12,036.036a śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ 12,036.036c atiricyet tayor yat tu tat kartā labhate phalam 12,036.037a tasmād dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalam 12,036.037c vardhayed aśubhaṃ kṛtvā yathā syād atirekavān 12,036.038a kuryāc chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām 12,036.038c dadyān nityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.039a anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittam udāhṛtam 12,036.039c mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.040a bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca 12,036.040c ajñānajñānayo rājan vihitāny anujānate 12,036.041a jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavaty uta 12,036.041c ajñānāt skhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.042a śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum 12,036.042c āstike śraddadhāne tu vidhir eṣa vidhīyate 12,036.043a nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana 12,036.043c dambhadoṣapradhāneṣu vidhir eṣa na dṛśyate 12,036.044a śiṣṭācāraś ca śiṣṭaś ca dharmo dharmabhṛtāṃ vara 12,036.044c sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā 12,036.045a sa rājan mokṣyase pāpāt tena pūrveṇa hetunā 12,036.045c trāṇārthaṃ vā vadhenaiṣām atha vā nṛpakarmaṇā 12,036.046a atha vā te ghṛṇā kā cit prāyaścittaṃ cariṣyasi 12,036.046c mā tv evānāryajuṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ 12,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,037.001a evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,037.001c cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam 12,037.002a kiṃ bhakṣyaṃ kim abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate 12,037.002c kiṃ ca pātram apātraṃ vā tan me brūhi pitāmaha 12,037.003 vyāsa uvāca 12,037.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,037.003c siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoś caiva prajāpateḥ 12,037.004a siddhās tapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum 12,037.004c dharmaṃ papracchur āsīnam ādikāle prajāpatim 12,037.005a katham annaṃ kathaṃ dānaṃ katham adhyayanaṃ tapaḥ 12,037.005c kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate 12,037.006a tair evam ukto bhagavān manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,037.006c śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ 12,037.006d*0050_01 anādeśe japo homa upavāsas tathaiva ca 12,037.006d*0050_02 ātmajñānaṃ puṇyanadyo yatra prāyaś ca tatparāḥ 12,037.006d*0050_03 anādiṣṭaṃ tathaitāni puṇyāni dharaṇībhṛtaḥ 12,037.006d*0050_04 suvarṇaprāśanam api ratnādisnānam eva ca 12,037.006d*0050_05 devasthānābhigamanam ājyaprāśanam eva ca 12,037.006d*0050_06 etāni medhyaṃ puruṣaṃ kurvanty āśu na saṃśayaḥ 12,037.006d*0050_07 na garveṇa bhavet prājñaḥ kadā cid api mānavaḥ 12,037.006d*0050_08 dīrgham āyur athecchan hi trirātraṃ coṣṇapo bhavet 12,037.007a adattasyānupādānaṃ dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,037.007c ahiṃsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam 12,037.008a ya eva dharmaḥ so 'dharmo 'deśe 'kāle pratiṣṭhitaḥ 12,037.008c ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ 12,037.009a dvividhau cāpy ubhāv etau dharmādharmau vijānatām 12,037.009c apravṛttiḥ pravṛttiś ca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ 12,037.010a apravṛtter amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam 12,037.010c aśubhasyāśubhaṃ vidyāc chubhasya śubham eva ca 12,037.011a etayoś cobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā 12,037.011c daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaś ca pralayaś ca ha 12,037.012a aprekṣāpūrvakaraṇād aśubhānāṃ śubhaṃ phalam 12,037.012c ūrdhvaṃ bhavati saṃdehād iha dṛṣṭārtham eva vā 12,037.012e aprekṣāpūrvakaraṇāt prāyaścittaṃ vidhīyate 12,037.013a krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ 12,037.013c śarīrāṇām upakleśo manasaś ca priyāpriye 12,037.013e tad auṣadhaiś ca mantraiś ca prāyaścittaiś ca śāmyati 12,037.013f*0051_01 upavāsam ekarātraṃ daṇḍotsarge narādhipaḥ 12,037.013f*0051_02 viśudhyed ātmaśuddhyarthaṃ trirātraṃ tu purohitaḥ 12,037.013f*0051_03 kṣayaṃ śokaṃ prakurvāṇo na mriyeta yadā naraḥ 12,037.013f*0051_04 śastrādibhir upāviṣṭās trirātraṃ tatra nirdiśet 12,037.014a jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃś ca sarvataḥ 12,037.014c varjayen na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate 12,037.015a daśa vā vedaśāstrajñās trayo vā dharmapāṭhakāḥ 12,037.015c yad brūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye 12,037.016a aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ 12,037.016c śleṣmātakas tathā viprair abhakṣyaṃ viṣam eva ca 12,037.017a abhakṣyā brāhmaṇair matsyāḥ śakalair ye vivarjitāḥ 12,037.017c catuṣpāt kacchapād anyo maṇḍūkā jalajāś ca ye 12,037.018a bhāsā haṃsāḥ suparṇāś ca cakravākā bakāḥ plavāḥ 12,037.018c kaṅko madguś ca gṛdhrāś ca kākolūkaṃ tathaiva ca 12,037.019a kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāś ca daṃṣṭriṇaḥ 12,037.019c yeṣāṃ cobhayato dantāś caturdaṃṣṭrāś ca sarvaśaḥ 12,037.020a eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavām api 12,037.020c mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibed brāhmaṇaḥ payaḥ 12,037.021a pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yac ca kiṃ cid anirdaśam 12,037.021c abhojyaṃ cāpy apeyaṃ ca dhenvā dugdham anirdaśam 12,037.021d*0052_01 rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam 12,037.021d*0052_02 āyuḥ suvarṇakārānnam avīrāyāś ca yoṣitaḥ 12,037.021d*0052_03 viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ gaṇikānnam athendriyam 12,037.021d*0052_04 mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ 12,037.021d*0052_05 dīkṣitasya kadaryasya kratuvikrayikasya ca 12,037.022a takṣṇaś carmāvakartuś ca puṃś calyā rajakasya ca 12,037.022c cikitsakasya yac cānnam abhojyaṃ rakṣiṇas tathā 12,037.023a gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaś ca ye 12,037.023c parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā 12,037.024a vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat 12,037.024c surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat 12,037.025a piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasas tathā 12,037.025c saktudhānākarambhāś ca nopabhojyāś cirasthitāḥ 12,037.026a pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpāś ca vṛthā kṛtāḥ 12,037.026c abhojyāś cāpy abhakṣyāś ca brāhmaṇair gṛhamedhibhiḥ 12,037.027a devān pitṝn manuṣyāṃś ca munīn gṛhyāś ca devatāḥ 12,037.027c pūjayitvā tataḥ paścād gṛhastho bhoktum arhati 12,037.028a yathā pravrajito bhikṣur gṛhasthaḥ svagṛhe vaset 12,037.028c evaṃvṛttaḥ priyair dāraiḥ saṃvasan dharmam āpnuyāt 12,037.029a na dadyād yaśase dānaṃ na bhayān nopakāriṇe 12,037.029c na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ 12,037.030a na matte naiva conmatte na stene na cikitsake 12,037.030c na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane 12,037.031a na durjane dauṣkule vā vratair vā yo na saṃskṛtaḥ 12,037.031c aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe 'brahmavādini 12,037.032a asamyak caiva yad dattam asamyak ca pratigrahaḥ 12,037.032c ubhayoḥ syād anarthāya dātur ādātur eva ca 12,037.033a yathā khadiram ālambya śilāṃ vāpy arṇavaṃ taran 12,037.033c majjate majjate tadvad dātā yaś ca pratīcchakaḥ 12,037.034a kāṣṭhair ārdrair yathā vahnir upastīrṇo na dīpyate 12,037.034c tapaḥsvādhyāyacāritrair evaṃ hīnaḥ pratigrahī 12,037.035a kapāle yadvad āpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ 12,037.035c āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam 12,037.036a nirmantro nirvrato yaḥ syād aśāstrajño 'nasūyakaḥ 12,037.036c anukrośāt pradātavyaṃ dīneṣv evaṃ nareṣv api 12,037.037a na vai deyam anukrośād dīnāyāpy apakāriṇe 12,037.037c āptācaritam ity eva dharma ity eva vā punaḥ 12,037.038a niṣkāraṇaṃ sma tad dattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite 12,037.038c bhaved apātradoṣeṇa na me 'trāsti vicāraṇā 12,037.039a yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ 12,037.039c brāhmaṇaś cānadhīyānas trayas te nāmadhārakāḥ 12,037.040a yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā 12,037.040c śakunir vāpy apakṣaḥ syān nirmantro brāhmaṇas tathā 12,037.041a grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaś ca nirjalaḥ 12,037.041c yathā hutam anagnau ca tathaiva syān nirākṛtau 12,037.042a devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥ 12,037.042c śatrur arthaharo mūrkho na lokān prāptum arhati 12,037.043a etat te kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira 12,037.043c samāsena mahad dhy etac chrotavyaṃ bharatarṣabha 12,038.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,038.001a śrotum icchāmi bhagavan vistareṇa mahāmune 12,038.001c rājadharmān dvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān 12,038.002a āpatsu ca yathā nītir vidhātavyā mahīkṣitā 12,038.002c dharmyam ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm 12,038.003a prāyaścittakathā hy eṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā 12,038.003c kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me 12,038.004a dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityam eva virudhyate 12,038.004c yena muhyati me cetaś cintayānasya nityaśaḥ 12,038.005 vaiśaṃpāyana uvāca 12,038.005a tam uvāca mahātejā vyāso vedavidāṃ varaḥ 12,038.005c nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānan purātanam 12,038.006a śrotum icchasi ced dharmān akhilena yudhiṣṭhira 12,038.006c praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham 12,038.007a sa te sarvarahasyeṣu saṃśayān manasi sthitān 12,038.007c chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit 12,038.008a janayām āsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī 12,038.008c sākṣād dadarśa yo devān sarvāñ śakrapurogamān 12,038.009a bṛhaspatipurogāṃś ca devarṣīn asakṛt prabhuḥ 12,038.009c toṣayitvopacāreṇa rājanītim adhītavān 12,038.010a uśanā veda yac chāstraṃ devāsuragurur dvijaḥ 12,038.010c tac ca sarvaṃ savaiyākhyaṃ prāptavān kurusattamaḥ 12,038.011a bhārgavāc cyavanāc cāpi vedān aṅgopabṛṃhitān 12,038.011c pratipede mahābuddhir vasiṣṭhāc ca yatavratāt 12,038.012a pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam 12,038.012c adhyātmagatitattvajñam upāśikṣata yaḥ purā 12,038.013a mārkaṇḍeyamukhāt kṛtsnaṃ yatidharmam avāptavān 12,038.013c rāmād astrāṇi śakrāc ca prāptavān bharatarṣabha 12,038.014a mṛtyur ātmecchayā yasya jātasya manujeṣv api 12,038.014c tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ 12,038.015a yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityam āsan sabhāsadaḥ 12,038.015c yasya nāviditaṃ kiṃ cij jñānajñeyeṣu vidyate 12,038.016a sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit 12,038.016c tam abhyehi purā prāṇān sa vimuñcati dharmavit 12,038.017a evam uktas tu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ 12,038.017c uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam 12,038.018a vaiśasaṃ sumahat kṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam 12,038.018c āgaskṛt sarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ 12,038.019a ghātayitvā tam evājau chalenājihmayodhinam 12,038.019c upasaṃpraṣṭum arhāmi tam ahaṃ kena hetunā 12,038.020a tatas taṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā 12,038.020c punar āha mahābāhur yaduśreṣṭho mahādyutiḥ 12,038.021a nedānīm atinirbandhaṃ śoke kartum ihārhasi 12,038.021c yad āha bhagavān vyāsas tat kuruṣva nṛpottama 12,038.022a brāhmaṇās tvāṃ mahābāho bhrātaraś ca mahaujasaḥ 12,038.022c parjanyam iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate 12,038.023a hataśiṣṭāś ca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam 12,038.023c cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam 12,038.024a priyārtham api caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,038.024c niyogād asya ca guror vyāsasyāmitatejasaḥ 12,038.025a suhṛdāṃ cāsmad ādīnāṃ draupadyāś ca paraṃtapa 12,038.025c kuru priyam amitraghna lokasya ca hitaṃ kuru 12,038.026a evam uktas tu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ 12,038.026c hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ 12,038.027a so 'nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam 12,038.027c dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā 12,038.028a etaiś cānyaiś ca bahubhir anunīto yudhiṣṭhiraḥ 12,038.028c vyajahān mānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ 12,038.029a śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ 12,038.029c vyavasya manasaḥ śāntim agacchat pāṇḍunandanaḥ 12,038.030a sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ 12,038.030c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha 12,038.031a pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 12,038.031c arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ 12,038.032a tato rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam 12,038.032c yuktaṃ ṣoḍaśabhir gobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ 12,038.033a mantrair abhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 12,038.033c āruroha yathā devaḥ somo 'mṛtamayaṃ ratham 12,038.034a jagrāha raśmīn kaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ 12,038.034c arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayām āsa bhānumat 12,038.035a dhriyamāṇaṃ tu tac chatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani 12,038.035c śuśubhe tārakārājasitam abhram ivāmbare 12,038.036a cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatus tadā 12,038.036c candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāv alaṃkṛte 12,038.037a te pañca ratham āsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ 12,038.037c bhūtānīva samastāni rājan dadṛśire tadā 12,038.038a āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktam aśvair mahājavaiḥ 12,038.038c anvayāt pṛṣṭhato rājan yuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam 12,038.039a rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīvayojitam 12,038.039c saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayāt kurūn 12,038.040a narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata 12,038.040c agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau 12,038.041a kurustriyaś ca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca draupadī 12,038.041c yānair uccāvacair jagmur vidureṇa puraskṛtāḥ 12,038.042a tato rathāś ca bahulā nāgāś ca samalaṃkṛtāḥ 12,038.042c pādātāś ca hayāś caiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan 12,038.043a tato vaitālikaiḥ sūtair māgadhaiś ca subhāṣitaiḥ 12,038.043c stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam 12,038.044a tat prayāṇaṃ mahābāhor babhūvāpratimaṃ bhuvi 12,038.044c ākulākulam utsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanānvitam 12,038.045a abhiyāne tu pārthasya narair nagaravāsibhiḥ 12,038.045c nagaraṃ rājamārgaś ca yathāvat samalaṃkṛtam 12,038.046a pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiś ca vedibhiḥ 12,038.046c saṃvṛto rājamārgaś ca dhūpanaiś ca sudhūpitaḥ 12,038.047a atha cūrṇaiś ca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ 12,038.047c mālyadāmabhir āsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam 12,038.048a kumbhāś ca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ 12,038.048c kanyāḥ sumanasaś chāgāḥ sthāpitās tatra tatra ha 12,038.049a tathā svalaṃkṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ 12,038.049c stūyamānaḥ śubhair vākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ 12,039.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.001a praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ 12,039.001c didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmur bahūny atha 12,039.002a sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃkṛtacatvaraḥ 12,039.002c yathā candrodaye rājan vardhamāno mahodadhiḥ 12,039.003a gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca 12,039.003c prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata 12,039.004a tāḥ śanair iva savrīḍaṃ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram 12,039.004c bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 12,039.005a dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān 12,039.005c upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīn iva gautamī 12,039.006a tava karmāṇy amoghāni vratacaryā ca bhāmini 12,039.006c iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsus tadā striyaḥ 12,039.007a praśaṃsāvacanais tāsāṃ mithaḥśabdaiś ca bhārata 12,039.007c prītijaiś ca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam 12,039.008a tam atītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ 12,039.008c alaṃkṛtaṃ śobhamānam upāyād rājaveśma ha 12,039.009a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadās tathā 12,039.009c ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatas tataḥ 12,039.010a diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana 12,039.010c diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca 12,039.011a bhava nas tvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam 12,039.011c prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendras tridivaṃ nṛpa 12,039.012a evaṃ rājakuladvāri maṅgalair abhipūjitaḥ 12,039.012c āśīrvādān dvijair uktān pratigṛhya samantataḥ 12,039.013a praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam 12,039.013c śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāt paścād avātarat 12,039.014a praviśyābhyantaraṃ śrīmān daivatāny abhigamya ca 12,039.014c pūjayām āsa ratnaiś ca gandhair mālyaiś ca sarvaśaḥ 12,039.015a niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ 12,039.015c dadarśa brāhmaṇāṃś caiva so 'bhirūpān upasthitān 12,039.016a sa saṃvṛtas tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ 12,039.016c śuśubhe vimalaś candras tārāgaṇavṛto yathā 12,039.017a tān sa saṃpūjayām āsa kaunteyo vidhivad dvijān 12,039.017c dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitaram eva ca 12,039.017d*0053_01 praviveśa sabhāṃ rājā sudharmāṃ vāsavo yathā 12,039.018a sumanomodakai ratnair hiraṇyena ca bhūriṇā 12,039.018c gobhir vastraiś ca rājendra vividhaiś ca kim icchakaiḥ 12,039.019a tataḥ puṇyāhaghoṣo 'bhūd divaṃ stabdhveva bhārata 12,039.019c suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ 12,039.020a haṃsavan neduṣāṃ rājan dvijānāṃ tatra bhāratī 12,039.020c śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārthapadākṣarā 12,039.021a tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ 12,039.021c jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūn nṛpa 12,039.022a niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ 12,039.022c rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso 'bravīt 12,039.023a tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ 12,039.023c sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ 12,039.024a vṛtaḥ sarvais tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ 12,039.024c paraṃsahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ 12,039.025a sa duṣṭaḥ pāpam āśaṃsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām 12,039.025c anāmantryaiva tān viprāṃs tam uvāca mahīpatim 12,039.026a ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi 12,039.026c dhig bhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinam astu vai 12,039.027a kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam 12,039.027c ghātayitvā gurūṃś caiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam 12,039.028a iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ 12,039.028c vivyathuś cukruśuś caiva tasya vākyapradharṣitāḥ 12,039.029a tatas te brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,039.029c vrīḍitāḥ paramodvignās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 12,039.030 yudhiṣṭhira uvāca 12,039.030a prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ 12,039.030c pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartum arhatha 12,039.031 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.031a tato rājan brāhmaṇās te sarva eva viśāṃ pate 12,039.031c ūcur naitad vaco 'smākaṃ śrīr astu tava pārthiva 12,039.032a jajñuś caiva mahātmānas tatas taṃ jñānacakṣuṣā 12,039.032c brāhmaṇā vedavidvāṃsas tapobhir vimalīkṛtāḥ 12,039.033 brāhmaṇā ūcuḥ 12,039.033a eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ 12,039.033c parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati 12,039.034a na vayaṃ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdṛśam 12,039.034c upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha 12,039.035 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.035a tatas te brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ 12,039.035c nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam 12,039.036a sa papāta vinirdagdhas tejasā brahmavādinām 12,039.036c mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva 12,039.037*0054_00 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.037*0054_01 tatas tatra tu rājānaṃ tiṣṭhantaṃ bhrātṛbhiḥ saha 12,039.037*0054_02 uvāca devakīputraḥ sarvadarśī janārdanaḥ 12,039.037a pūjitāś ca yayur viprā rājānam abhinandya tam 12,039.037c rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ 12,039.038 vāsudeva uvāca 12,039.038a brāhmaṇās tāta loke 'sminn arcanīyāḥ sadā mama 12,039.038c ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ 12,039.039a purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ 12,039.039c tapas tepe mahābāho badaryāṃ bahuvatsaram 12,039.040a chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ 12,039.040c abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayām āsa bhārata 12,039.041a dvijāvamānād anyatra prādād varam anuttamam 12,039.041c abhayaṃ sarvabhūtebhyas tatas tasmai jagatprabhuḥ 12,039.042a sa tu labdhavaraḥ pāpo devān amitavikramaḥ 12,039.042c rākṣasas tāpayām āsa tīvrakarmā mahābalaḥ 12,039.043a tato devāḥ sametyātha brahmāṇam idam abruvan 12,039.043c vadhāya rakṣasas tasya balaviprakṛtās tadā 12,039.044a tān uvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā 12,039.044c yathāsya bhavitā mṛtyur acireṇaiva bhārata 12,039.045a rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa 12,039.045c tasya snehāvabaddho 'sau brāhmaṇān avamaṃsyate 12,039.046a tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ 12,039.046c dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati 12,039.047a sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ 12,039.047c cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha 12,039.048a hatās te kṣatradharmeṇa jñātayas tava pārthiva 12,039.048c svargatāś ca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 12,039.049a sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūd glānir acyuta 12,039.049c śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṃś ca pratipālaya 12,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,040.001a tataḥ kuntīsuto rājā gatamanyur gatajvaraḥ 12,040.001c kāñcane prāṅmukho hṛṣṭo nyaṣīdat paramāsane 12,040.002a tam evābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇasaṃvṛte 12,040.002c sātyakir vāsudevaś ca niṣīdatur ariṃdamau 12,040.003a madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāv ubhau 12,040.003c niṣīdatur mahātmānau ślakṣṇayor maṇipīṭhayoḥ 12,040.004a dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite 12,040.004c pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca 12,040.005a sudharmā viduro dhaumyo dhṛtarāṣṭraś ca kauravaḥ 12,040.005c niṣedur jvalanākāreṣv āsaneṣu pṛthak pṛthak 12,040.006a yuyutsuḥ saṃjayaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī 12,040.006c dhṛtarāṣṭro yato rājā tataḥ sarva upāviśan 12,040.007a tatropaviṣṭo dharmātmā śvetāḥ sumanaso 'spṛśat 12,040.007c svastikān akṣatān bhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīn 12,040.008a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam 12,040.008c dadṛśur dharmarājānam ādāya bahu maṅgalam 12,040.009a pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca 12,040.009c ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtam 12,040.010a kāñcanaudumbarās tatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ 12,040.010c pūrṇakumbhāḥ sumanaso lājā barhīṃṣi gorasāḥ 12,040.011a śamīpalāśapuṃnāgāḥ samidho madhusarpiṣī 12,040.011c sruva audumbaraḥ śaṅkhās tathā hemavibhūṣitāḥ 12,040.011d*0055_01 audumbaraṃ ratnapīṭhaṃ vyāghracarmottaracchadam 12,040.012a dāśārheṇābhyanujñātas tatra dhaumyaḥ purohitaḥ 12,040.012c prāgudakpravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenopalipya ha 12,040.013a vyāghracarmottare ślakṣṇe sarvatobhadra āsane 12,040.013c dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi 12,040.014a upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca drupadātmajām 12,040.014c juhāva pāvakaṃ dhīmān vidhimantrapuraskṛtam 12,040.014d*0056_01 tata utthāya dāśārhaḥ śaṅkham ādāya pūjitam 12,040.015a abhyaṣiñcat patiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 12,040.015c dhṛtarāṣṭraś ca rājarṣiḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā 12,040.015d*0057_01 samanujñāya kṛṣṇena bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 12,040.015d*0057_02 pāñcajanyābhiṣiktaś ca rājāmṛtamukho 'bhavat 12,040.016a tato 'nuvādayām āsuḥ paṇavānakadundubhīḥ 12,040.016c dharmarājo 'pi tat sarvaṃ pratijagrāha dharmataḥ 12,040.017a pūjayām āsa tāṃś cāpi vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 12,040.017c tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇān svasti vācayat 12,040.017e vedādhyayanasaṃpannāñ śīlavṛttasamanvitān 12,040.018a te prītā brāhmaṇā rājan svasty ūcur jayam eva ca 12,040.018c haṃsā iva ca nardantaḥ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram 12,040.019a yudhiṣṭhira mahābāho diṣṭyā jayasi pāṇḍava 12,040.019c diṣṭyā svadharmaṃ prāpto 'si vikrameṇa mahādyute 12,040.020a diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 12,040.020c tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau 12,040.020d*0058_01 rathaiḥ kuśalibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ sasuhṛjjanaḥ 12,040.020d*0058_02 lokanāthasya kṛṣṇasya prasādād bharatarṣabha 12,040.020d*0058_03 vijitya śatrūn akhilān prajā dharmeṇa rañjayan 12,040.020d*0058_04 śāśvataṃ savanadvīpāṃ paripālaya medinīm 12,040.021a muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ 12,040.021c kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava 12,040.022a tataḥ pratyarcitaḥ sadbhir dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,040.022c pratipede mahad rājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata 12,040.022d@005_0001 śrīmahābhāratākhyānaṃ vāñchitārthaphalapradam 12,040.022d@005_0002 āyuṣyaṃ puṣṭijananaṃ putrapautrābhivṛddhidam 12,040.022d@005_0003 sarvasaubhāgyadaṃ puṃsāṃ sarvāghaughanivāraṇam 12,040.022d@005_0004 śrīmato vāsudevasya nityabhaktyekasādhakam 12,040.022d@005_0005 śivasya vāsudevasya devadevasya cobhayoḥ 12,040.022d@005_0006 māhātmyena viśuddhena sarvataḥ samalaṃkṛtam 12,040.022d@005_0007 rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ munīnāṃ ca mahātmanām 12,040.022d@005_0008 māhātmyaṃ ca mahāpuṇyaṃ yuddhānāṃ caiva kauśalam 12,040.022d@005_0009 kṣetrāṇāṃ caiva tīrthānāṃ nadīnāṃ ca prakīrtanam 12,040.022d@005_0010 mahābhāratam ākhyānam itihāsaṃ mahāphalam 12,040.022d@005_0011 ārabhya śaṃtanor janma pāṇḍavānāṃ mahātmanām 12,040.022d@005_0012 rājyābhiṣekaparyantaṃ prayataḥ susamāhitaḥ 12,040.022d@005_0013 śṛṇuyād arthasiddhyarthaṃ sarvān kāmān avāpnuyāt 12,040.022d@005_0014 abhiṣecanikādhyāyaṃ śrutvā nityaṃ samāhitaḥ 12,040.022d@005_0015 payasā sarpiṣā caiva bhakṣyabhojyānnasaṃcayaiḥ 12,040.022d@005_0016 bhojayed brāhmaṇān mukhyāñ śreyasaḥ sādhanaṃ hi tat 12,040.022d@005_0017 mahābhāratavaktāraṃ vyāsabuddhyā prapūjayet 12,040.022d@005_0018 vastrālaṃkāragandhādyair upacāraiḥ samāhitaḥ 12,041.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,041.001a prakṛtīnāṃ tu tad vākyaṃ deśakālopasaṃhitam 12,041.001c śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṃ pratyabhāṣata 12,041.002a dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ 12,041.002c tathyān vāpy atha vātathyān guṇān āhuḥ samāgatāḥ 12,041.003a anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatām iti me matiḥ 12,041.003c yatraivaṃ guṇasaṃpannān asmān brūtha vimatsarāḥ 12,041.004a dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param 12,041.004c sāśane 'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ 12,041.005a etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat 12,041.005c asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityam atandriṇā 12,041.006a yadi cāham anugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ 12,041.006c dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitum arhatha 12,041.007a eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha 12,041.007c asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca 12,041.007e etan manasi kartavyaṃ bhavadbhir vacanaṃ mama 12,041.008a anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatām iti 12,041.008c paurajānapadān sarvān visṛjya kurunandanaḥ 12,041.008e yauvarājyena kauravyo bhīmasenam ayojayat 12,041.009a mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane 12,041.009c viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimān vai samādiśat 12,041.010a kṛtākṛtaparijñāne tathāyavyayacintane 12,041.010c saṃjayaṃ yojayām āsa ṛddham ṛddhair guṇair yutam 12,041.011a balasya parimāṇe ca bhaktavetanayos tathā 12,041.011c nakulaṃ vyādiśad rājā karmiṇām anvavekṣaṇe 12,041.012a paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane 12,041.012c yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha 12,041.013a dvijānāṃ vedakāryeṣu kāryeṣv anyeṣu caiva hi 12,041.013c dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ 12,041.014a sahadevaṃ samīpasthaṃ nityam eva samādiśat 12,041.014c tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate 12,041.015a yān yān amanyad yogyāṃś ca yeṣu yeṣv iha karmasu 12,041.015c tāṃs tāṃs teṣv eva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ 12,041.016a viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim 12,041.016c abravīt paravīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ 12,041.017a utthāyotthāya yat kāryam asya rājñaḥ pitur mama 12,041.017c sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyam apramattair yathātatham 12,041.018a paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ 12,041.018c rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ 12,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,042.001a tato yudhiṣṭhiro rājā jñātīnāṃ ye hatā mṛdhe 12,042.001c śrāddhāni kārayām āsa teṣāṃ pṛthag udāradhīḥ 12,042.002a dhṛtarāṣṭro dadau rājā putrāṇām aurdhvadehikam 12,042.002c sarvakāmaguṇopetam annaṃ gāś ca dhanāni ca 12,042.002e ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ 12,042.003a yudhiṣṭhiras tu karṇasya droṇasya ca mahātmanaḥ 12,042.003c dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ 12,042.004a virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdām upakāriṇām 12,042.004c drupadadraupadeyānāṃ draupadyā sahito dadau 12,042.005a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthag ekaikam uddiśan 12,042.005c dhanaiś ca vastrai ratnaiś ca gobhiś ca samatarpayat 12,042.006a ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ 12,042.006c uddiśyoddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikam 12,042.007a sabhāḥ prapāś ca vividhās taḍāgāni ca pāṇḍavaḥ 12,042.007c suhṛdāṃ kārayām āsa sarveṣām aurdhvadaihikam 12,042.008a sa teṣām anṛṇo bhūtvā gatvā lokeṣv avācyatām 12,042.008c kṛtakṛtyo 'bhavad rājā prajā dharmeṇa pālayan 12,042.009a dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā 12,042.009c sarvāṃś ca kauravāmātyān bhṛtyāṃś ca samapūjayat 12,042.010a yāś ca tatra striyaḥ kāś cid dhatavīrā hatātmajāḥ 12,042.010c sarvās tāḥ kauravo rājā saṃpūjyāpālayad ghṛṇī 12,042.011a dīnāndhakṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādanabhojanaiḥ 12,042.011c ānṛśaṃsyaparo rājā cakārānugrahaṃ prabhuḥ 12,042.012a sa vijitya mahīṃ kṛtsnām ānṛṇyaṃ prāpya vairiṣu 12,042.012c niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ 12,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,043.001a abhiṣikto mahāprājño rājyaṃ prāpya yudhiṣṭhiraḥ 12,043.001c dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣam uvāca prāñjaliḥ śuciḥ 12,043.002a tava kṛṣṇa prasādena nayena ca balena ca 12,043.002c buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca 12,043.003a punaḥ prāptam idaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā 12,043.003c namas te puṇḍarīkākṣa punaḥ punar ariṃdama 12,043.004a tvām ekam āhuḥ puruṣaṃ tvām āhuḥ sātvatāṃ patim 12,043.004c nāmabhis tvāṃ bahuvidhaiḥ stuvanti paramarṣayaḥ 12,043.005a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,043.005c viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama 12,043.006a adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ 12,043.006c pṛśnigarbhas tvam evaikas triyugaṃ tvāṃ vadanty api 12,043.007a śuciśravā hṛṣīkeśo ghṛtārcir haṃsa ucyase 12,043.007c tricakṣuḥ śambhur ekas tvaṃ vibhur dāmodaro 'pi ca 12,043.008a varāho 'gnir bṛhadbhānur vṛṣaṇas tārkṣyalakṣaṇaḥ 12,043.008c anīkasāhaḥ puruṣaḥ śipiviṣṭa urukramaḥ 12,043.009a vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyo vājasanir guhaḥ 12,043.009c acyutaś cyāvano 'rīṇāṃ saṃkṛtir vikṛtir vṛṣaḥ 12,043.010a kṛtavartmā tvam evādrir vṛṣagarbho vṛṣākapiḥ 12,043.010c sindhukṣid ūrmis trikakut tridhāmā trivṛd acyutaḥ 12,043.011a samrāḍ virāṭ svarāṭ caiva surarāḍ dharmado bhavaḥ 12,043.011c vibhur bhūr abhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvam eva ca 12,043.012a sviṣṭakṛd bhiṣagāvartaḥ kapilas tvaṃ ca vāmanaḥ 12,043.012c yajño dhruvaḥ pataṃgaś ca jayatsenas tvam ucyase 12,043.013a śikhaṇḍī nahuṣo babhrur divaspṛk tvaṃ punarvasuḥ 12,043.013c subabhrur ukṣo rukmas tvaṃ suṣeṇo dundubhis tathā 12,043.014a gabhastinemiḥ śrīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ 12,043.014c ṛbhur vibhuḥ sarvasūkṣmas tvaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase 12,043.015a ambhonidhis tvaṃ brahmā tvaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca 12,043.015c hiraṇyagarbhaṃ tvām āhuḥ svadhā svāhā ca keśava 12,043.016a yonis tvam asya pralayaś ca kṛṣṇa; tvam evedaṃ sṛjasi viśvam agre 12,043.016c viśvaṃ cedaṃ tvadvaśe viśvayone; namo 'stu te śārṅgacakrāsipāṇe 12,043.017a evaṃ stuto dharmarājena kṛṣṇaḥ; sabhāmadhye prītimān puṣkarākṣaḥ 12,043.017c tam abhyanandad bhārataṃ puṣkalābhir; vāgbhir jyeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ 12,043.017d*0060_01 etan nāmaśataṃ viṣṇor dharmarājena kīrtitam 12,043.017d*0060_02 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate 12,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,044.001a tato visarjayām āsa sarvāḥ prakṛtayo nṛpaḥ 12,044.001c viviśuś cābhyanujñātā yathāsvāni gṛhāṇi ca 12,044.002a tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam 12,044.002c sāntvayann abravīd dhīmān arjunaṃ yamajau tathā 12,044.003a śatrubhir vividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe 12,044.003c śrāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śokamanyubhiḥ 12,044.004a araṇye duḥkhavasatīr matkṛte puruṣottamāḥ 12,044.004c bhavadbhir anubhūtāś ca yathā kupuruṣais tathā 12,044.005a yathāsukhaṃ yathājoṣaṃ jayo 'yam anubhūyatām 12,044.005c viśrāntāṃl labdhavijñānāñ śvaḥ sametāsmi vaḥ punaḥ 12,044.006a tato duryodhanagṛhaṃ prāsādair upaśobhitam 12,044.006c bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsasamākulam 12,044.007a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bhrātrā dattaṃ vṛkodaraḥ 12,044.007c pratipede mahābāhur mandaraṃ maghavān iva 12,044.008a yathā duryodhanagṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca 12,044.008c prāsādamālāsaṃyuktaṃ hematoraṇabhūṣitam 12,044.009a dāsīdāsasusaṃpūrṇaṃ prabhūtadhanadhānyavat 12,044.009c pratipede mahābāhur arjuno rājaśāsanāt 12,044.009d*0061_01 duḥśāsanasya tu gṛhaṃ bheje sarvasamṛddhimat 12,044.010a durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsanagṛhād varam 12,044.010c kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitam 12,044.011a nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane 12,044.011c dadau prīto mahārāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,044.012a durmukhasya ca veśmāgryaṃ śrīmat kanakabhūṣitam 12,044.012c pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam 12,044.013a pradadau sahadevāya satataṃ priyakāriṇe 12,044.013c mumude tac ca labdhvā sa kailāsaṃ dhanado yathā 12,044.014a yuyutsur viduraś caiva saṃjayaś ca mahādyutiḥ 12,044.014c sudharmā caiva dhaumyaś ca yathāsvaṃ jagmur ālayān 12,044.015a saha sātyakinā śaurir arjunasya niveśanam 12,044.015c viveśa puruṣavyāghro vyāghro giriguhām iva 12,044.016a tatra bhakṣānnapānais te samupetāḥ sukhoṣitāḥ 12,044.016c sukhaprabuddhā rājānam upatasthur yudhiṣṭhiram 12,045.001 janamejaya uvāca 12,045.001a prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,045.001c yad anyad akarod vipra tan me vaktum ihārhasi 12,045.002a bhagavān vā hṛṣīkeśas trailokyasya paro guruḥ 12,045.002c ṛṣe yad akarod vīras tac ca vyākhyātum arhasi 12,045.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,045.003a śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha 12,045.003c vāsudevaṃ puraskṛtya yad akurvata pāṇḍavāḥ 12,045.004a prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,045.004c cāturvarṇyaṃ yathāyogaṃ sve sve dharme nyaveśayat 12,045.004d*0062_01 varṇān saṃsthāpayām āsa nayena vinayena ca 12,045.005a brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca snātakānāṃ mahātmanām 12,045.005c sahasraniṣkam ekaikaṃ vācayām āsa pāṇḍavaḥ 12,045.006a tathānujīvino bhṛtyān saṃśritān atithīn api 12,045.006c kāmaiḥ saṃtarpayām āsa kṛpaṇāṃs tarkakān api 12,045.007a purohitāya dhaumyāya prādād ayutaśaḥ sa gāḥ 12,045.007c dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca 12,045.008a kṛpāya ca mahārāja guruvṛttim avartata 12,045.008c vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ 12,045.009a bhakṣānnapānair vividhair vāsobhiḥ śayanāsanaiḥ 12,045.009c sarvān saṃtoṣayām āsa saṃśritān dadatāṃ varaḥ 12,045.010a labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama 12,045.010c yuyutsor dhārtarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ 12,045.011a dhṛtarāṣṭrāya tad rājyaṃ gāndhāryai vidurāya ca 12,045.011c nivedya svasthavad rājann āste rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,045.012a tathā sarvaṃ sa nagaraṃ prasādya janamejaya 12,045.012c vāsudevaṃ mahātmānam abhyagacchat kṛtāñjaliḥ 12,045.013a tato mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite 12,045.013c dadarśa kṛṣṇam āsīnaṃ nīlaṃ merāv ivāmbudam 12,045.014a jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam 12,045.014c pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvopahitaṃ maṇim 12,045.015a kaustubhena uraḥsthena maṇinābhivirājitam 12,045.015c udyatevodayaṃ śailaṃ sūryeṇāptakirīṭinam 12,045.015e naupamyaṃ vidyate yasya triṣu lokeṣu kiṃ cana 12,045.016a so 'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigraham 12,045.016c uvāca madhurābhāṣaḥ smitapūrvam idaṃ tadā 12,045.017a sukhena te niśā kaccid vyuṣṭā buddhimatāṃ vara 12,045.017c kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta 12,045.018a tava hy āśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara 12,045.018c vayaṃ rājyam anuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sthitā 12,045.019a bhavatprasādād bhagavaṃs trilokagativikrama 12,045.019c jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ na ca dharmāc cyutā vayam 12,045.020a taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 12,045.020c novāca bhagavān kiṃ cid dhyānam evānvapadyata 12,046.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,046.001a kim idaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasy amitavikrama 12,046.001c kaccil lokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa 12,046.002a caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvam ālambya puruṣottama 12,046.002c apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ 12,046.003a nigṛhīto hi vāyus te pañcakarmā śarīragaḥ 12,046.003c indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te 12,046.004a indriyāṇi manaś caiva buddhau saṃveśitāni te 12,046.004c sarvaś caiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ 12,046.005a neṅganti tava romāṇi sthirā buddhis tathā manaḥ 12,046.005c sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaś cāsi mādhava 12,046.006a yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate 'cyuta 12,046.006c tathāsi bhagavan deva niścalo dṛḍhaniścayaḥ 12,046.006d*0063_01 tathāpi bhagavan deva prapannāyābhiyācate 12,046.007a yadi śrotum ihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi 12,046.007c chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate 12,046.008a tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi 12,046.008c anādinidhanaś cādyas tvam eva puruṣottama 12,046.009a tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca 12,046.009c dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara 12,046.010 vaiśaṃpāyana uvāca 12,046.010a tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca 12,046.010c smitapūrvam uvācedaṃ bhagavān vāsavānujaḥ 12,046.011a śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ 12,046.011c māṃ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.012a yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 12,046.012c na sahed devarājo 'pi tam asmi manasā gataḥ 12,046.013a yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam 12,046.013c ūḍhās tisraḥ purā kanyās tam asmi manasā gataḥ 12,046.014a trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayām āsa bhārgavam 12,046.014c na ca rāmeṇa nistīrṇas tam asmi manasā gataḥ 12,046.015a yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayām āsa pārthivam 12,046.015c vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa 12,046.016a divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān 12,046.016c sāṅgāṃś ca caturo vedāṃs tam asmi manasā gataḥ 12,046.017a rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava 12,046.017c ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tam asmi manasā gataḥ 12,046.018a ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā 12,046.018c śaraṇaṃ mām upāgacchat tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.019a sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavac ca puruṣarṣabha 12,046.019c vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhas tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.020a tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṃ gate 12,046.020c bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī 12,046.021a tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 12,046.021c abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yat te manogatam 12,046.022a cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyam eva ca 12,046.022c cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate 12,046.023a tasminn astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,046.023c jñānāny alpībhaviṣyanti tasmāt tvāṃ codayāmy aham 12,046.024a tac chrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanam uttamam 12,046.024c sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha 12,046.025a yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava 12,046.025c tathā tan nātra saṃdeho vidyate mama mānada 12,046.026a mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaś ca mahātmanaḥ 12,046.026c śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,046.027a bhavāṃś ca kartā lokānāṃ yad bravīty arisūdana 12,046.027c tathā tad anabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana 12,046.028a yatas tv anugrahakṛtā buddhis te mayi mādhava 12,046.028c tvām agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam 12,046.029a āvṛtte bhagavaty arke sa hi lokān gamiṣyati 12,046.029c tvaddarśanaṃ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ 12,046.030a tava hy ādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca 12,046.030c darśanaṃ tasya lābhaḥ syāt tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ 12,046.031a śrutvaitad dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ 12,046.031c pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatām iti 12,046.032a sātyakis tūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ 12,046.032c dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ity uta 12,046.033a sa sātyaker āśu vaco niśamya; rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam 12,046.033c masāragalvarkamayair vibhaṅgair; vibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram 12,046.034a divākarāṃśuprabham āśugāminaṃ; vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam 12,046.034c navoditaṃ sūryam iva pratāpinaṃ; vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam 12,046.035a sugrīvasainyapramukhair varāśvair; manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ 12,046.035c suyuktam āvedayad acyutāya; kṛtāñjalir dāruko rājasiṃha 12,047.001 janamejaya uvāca 12,047.001a śaratalpe śayānas tu bharatānāṃ pitāmahaḥ 12,047.001c katham utsṛṣṭavān dehaṃ kaṃ ca yogam adhārayat 12,047.002 vaiśaṃpāyana uvāca 12,047.002a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ 12,047.002c bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ 12,047.002d*0064_01 śuklapakṣasya cāṣṭamyāṃ māghamāsasya pārthiva 12,047.002d*0064_02 prājāpatye ca nakṣatre madhyaṃ prāpte divākare 12,047.003a nivṛttamātre tv ayana uttare vai divākare 12,047.003c samāveśayad ātmānam ātmany eva samāhitaḥ 12,047.004a vikīrṇāṃśur ivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ 12,047.004c śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ 12,047.005a vyāsena vedaśravasā nāradena surarṣiṇā 12,047.005c devasthānena vātsyena tathāśmakasumantunā 12,047.005d*0065_01 tathā jaimininā caiva pailena ca mahātmanā 12,047.005d*0065_02 śāṇḍilyadevalābhyāṃ ca maitreyeṇa ca dhīmatā 12,047.005d*0066_01 asitena vasiṣṭhena kauśikena mahātmanā 12,047.005d*0066_02 hārītalomaśābhyāṃ ca tathātreyeṇa dhīmatā 12,047.005d*0066_03 bṛhaspatiś ca śukraś ca cyavanaś ca mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_04 sanatkumāraḥ kapilo vālmīkis tumburuḥ kuruḥ 12,047.005d*0066_05 maudgalyo bhārgavo rāmas tṛṇabindur mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_06 pippalādaś ca vāyuś ca saṃvartaḥ pulahaḥ kacaḥ 12,047.005d*0066_07 kāśyapaś ca pulastyaś ca kratur dakṣaḥ parāśaraḥ 12,047.005d*0066_08 marīcir aṅgirāḥ kāśyo gautamo gālavo muniḥ 12,047.005d*0066_09 dhaumyo vibhāṇḍo māṇḍavyo dhaumraḥ kṛṣṇānubhautikaḥ 12,047.005d*0066_10 ulūkaḥ paramo vipro mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_11 bhāskariḥ pūraṇaḥ kṛṣṇaḥ sūtaḥ paramadhārmikaḥ 12,047.005d*0067_01 taṃ bāhyamuninā caiva gālavena mahātmanā 12,047.005d*0067_02 śrīmatā yājñavalkyena śaṅkhena pulahena ca 12,047.006a etaiś cānyair munigaṇair mahābhāgair mahātmabhiḥ 12,047.006c śraddhādamapuraskārair vṛtaś candra iva grahaiḥ 12,047.006d*0068_01 tathānyair munibhiś caiva pulastyena mahātmanā 12,047.007a bhīṣmas tu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā 12,047.007c śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ 12,047.008a svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanam 12,047.008c yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim 12,047.008d*0069_01 anādinidhanaṃ jiṣṇum ātmayoniṃ sanātanam 12,047.009a kṛtāñjaliḥ śucir bhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhum 12,047.009c bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevam athāstuvat 12,047.010a ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām 12,047.010c tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ 12,047.011a śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam 12,047.011c yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim 12,047.011d*0070_01 anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ 12,047.011d*0070_02 eko 'yaṃ veda bhagavān dhātā nārāyaṇo hariḥ 12,047.011d*0070_03 nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā siddhamahoragāḥ 12,047.011d*0070_04 devā devarṣayaś caiva yaṃ viduḥ param avyayam 12,047.011d*0070_05 devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 12,047.011d*0070_06 yaṃ na jānanti ko hy eṣa kuto vā bhagavān iti 12,047.012a yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca 12,047.012c guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva 12,047.013a yasmin nitye tate tantau dṛḍhe srag iva tiṣṭhati 12,047.013c sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi 12,047.014a hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam 12,047.014b*0071_01 sahasrabāhumukuṭaṃ sahasravadanojjvalam 12,047.014c prāhur nārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam 12,047.015a aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām 12,047.015c garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasām api 12,047.016a yaṃ vākeṣv anuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca 12,047.016c gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu 12,047.017a caturbhiś caturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim 12,047.017c yaṃ divyair devam arcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ 12,047.017d*0072_01 yasmin nityaṃ tapas taptaṃ yad aṅgeṣv anutiṣṭhati 12,047.017d*0072_02 sarvātmā sarvavit sarvaḥ sarvajñaḥ sarvabhāvanaḥ 12,047.018a yaṃ devaṃ devakī devī vasudevād ajījanat 12,047.018c bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptam agnim ivāraṇiḥ 12,047.019a yam ananyo vyapetāśīr ātmānaṃ vītakalmaṣam 12,047.019c iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyaty ātmany avasthitam 12,047.020a purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu 12,047.020c kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktas tam upāsyam upāsmahe 12,047.020d*0073_01 yam ekaṃ bahudhātmānaṃ prādurbhūtam adhokṣajam 12,047.020d*0073_02 nānyabhaktāḥ kriyāvanto yajante sarvakāmadam 12,047.020d*0073_03 yam āhur jagataḥ kośaṃ yasmin saṃnihitāḥ prajāḥ 12,047.020d*0073_04 yasmiṃl lokāḥ sphurantīme jale śakunayo yathā 12,047.020d*0073_05 ṛtam ekākṣaraṃ brahma yat tat sadasataḥ param 12,047.020d*0073_06 anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ 12,047.020d*0073_07 yaṃ surāsuragandharvāḥ sasiddharṣimahoragāḥ 12,047.020d*0073_08 prayatā nityam arcanti paramaṃ duḥkhabheṣajam 12,047.020d*0073_09 anādinidhanaṃ devam ātmayoniṃ sanātanam 12,047.020d*0073_10 apratarkyam avijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,047.021a ativāyvindrakarmāṇam atisūryāgnitejasam 12,047.021c atibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim 12,047.022a yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatas tasthuṣāṃ patim 12,047.022c vadanti jagato 'dhyakṣam akṣaraṃ paramaṃ padam 12,047.023a hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbham aditir daityanāśanam 12,047.023c ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ 12,047.024a śukle devān pitṝn kṛṣṇe tarpayaty amṛtena yaḥ 12,047.024c yaś ca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ 12,047.024d*0074_01 hutāśanamukhair devair dhyāyate sakalaṃ jagat 12,047.024d*0074_02 haviḥ prathamabhoktā ca tasmai hotrātmane namaḥ 12,047.025a mahatas tamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutim 12,047.025c yaṃ jñātvā mṛtyum atyeti tasmai jñeyātmane namaḥ 12,047.026a yaṃ bṛhantaṃ bṛhaty ukthe yam agnau yaṃ mahādhvare 12,047.026c yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ 12,047.027a ṛgyajuḥsāmadhāmānaṃ daśārdhahavirākṛtim 12,047.027c yaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ 12,047.027d*0075_01 caturbhiś ca caturbhiś ca dvābhyāṃ pañcabhir eva ca 12,047.027d*0075_02 hūyate ca punar dvābhyāṃ tasmai homātmane namaḥ 12,047.028a yaḥ suparṇo yajur nāma chandogātras trivṛcchirāḥ 12,047.028c rathaṃtarabṛhatyakṣas tasmai stotrātmane namaḥ 12,047.029a yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjām ṛṣiḥ 12,047.029c hiraṇyavarṇaḥ śakunis tasmai haṃsātmane namaḥ 12,047.030a padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjanalakṣaṇam 12,047.030c yam āhur akṣaraṃ nityaṃ tasmai vāgātmane namaḥ 12,047.030d*0076_01 yajñāṅgo yo varāho vai bhūtvā gām ujjahāra ha 12,047.030d*0076_02 lokatrayahitārthāya tasmai vīryātmane namaḥ 12,047.030d*0076_03 yaḥ śete yogam āsthāya paryaṅke nāgabhūṣite 12,047.030d*0076_04 phaṇāsahasraracite tasmai nidrātmane namaḥ 12,047.030d*0077_01 viśve ca marutaś caiva rudrādityāśvināv api 12,047.030d*0077_02 vasavaḥ siddhasādhyāś ca tasmai devātmane namaḥ 12,047.030d@006_0001 avyaktaṃ buddhyahaṃkāro mano buddhīndriyāṇi ca 12,047.030d@006_0002 tanmātrāṇi viśeṣāś ca tasmai tattvātmane namaḥ 12,047.030d@006_0003 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca bhūtādiprabhavāpyayaḥ 12,047.030d@006_0004 yo 'grajaḥ sarvabhūtānāṃ tasmai bhūtātmane namaḥ 12,047.030d@006_0005 yasya yajñe varāhasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,047.030d@006_0006 praṇāmaṃ ye prakurvanti teṣām api namo namaḥ 12,047.030d@006_0007 yaṃ hi sūkṣmaṃ vicinvanti paraṃ sūkṣmavido janāḥ 12,047.030d@006_0008 sūkṣmāsūkṣmaṃ ca yad brahma tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0009 matsyo bhūtvā viriñcāya yena vedāḥ samāhṛtāḥ 12,047.030d@006_0010 rasātalagatāḥ śīghraṃ tasmai matsyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0011 mandarādrir dhṛto yena prāpte hy amṛtamanthane 12,047.030d@006_0012 atikarkaśadehāya tasmai kūrmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0013 vārāhaṃ rūpam āsthāya mahīṃ savanaparvatām 12,047.030d@006_0014 uddharaty ekadaṃṣṭreṇa tasmai kroḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0015 nārasiṃhavapuḥ kṛtvā sarvalokabhayaṃkaram 12,047.030d@006_0016 hiraṇyakaśipuṃ jaghne tasmai siṃhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0017 piṅgekṣaṇasaṭaṃ yasya rūpaṃ daṃṣṭranakhair yutam 12,047.030d@006_0018 dānavendrāntakaraṇaṃ tasmai dṛptātmane namaḥ 12,047.030d@006_0019 vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā 12,047.030d@006_0020 trailokyaṃ krāntavān yas tu tasmai krāntātmane namaḥ 12,047.030d@006_0021 jamadagnisuto bhūtvā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 12,047.030d@006_0022 mahīṃ niḥkṣatriyāṃ cakre tasmai rāmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0023 triḥsaptakṛtvo yaś caiko dharmavyutkrāntigauravāt 12,047.030d@006_0024 jaghāna kṣatriyān saṃghe tasmai krodhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0025 rāmo dāśarathir bhūtvā pulastyakulanandanam 12,047.030d@006_0026 jaghāna rāvaṇaṃ saṃkhye tasmai kṣatrātmane namaḥ 12,047.030d@006_0027 yo halī musalī śrīmān nīlāmbaradharaḥ sthitaḥ 12,047.030d@006_0028 rāmāya rauhiṇeyāya tasmai bhogātmane namaḥ 12,047.030d@006_0029 śaṅkhine cakriṇe nityaṃ śārṅgiṇe pītavāsase 12,047.030d@006_0030 vanamālādharāyaiva tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.030d@006_0031 vasudevasutaḥ śrīmān krīḍito nandagokule 12,047.030d@006_0032 kaṃsasya nidhanārthāya tasmai krīḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0033 vasudevatvam āgamya yador vaṃśasamudbhavaḥ 12,047.030d@006_0034 bhūbhāraharaṇaṃ cakre tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.030d@006_0035 sārathyam arjunasyājau kurvan gītāmṛtaṃ dadau 12,047.030d@006_0036 lokatrayopakārāya tasmai brahmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0037 dānavāṃs tu vaśe kṛtvā punar buddhatvam āgataḥ 12,047.030d@006_0038 sargasya rakṣaṇārthāya tasmai śuddhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0039 haniṣyati kalau prāpte mlecchāṃs turagavāhanaḥ 12,047.030d@006_0040 dharmasaṃsthāpako yas tu tasmai kalkyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0041 kṣatriyāṇāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 12,047.030d@006_0042 yo 'vadhīd bhārate yuddhe tasmai krīḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0043 tārānvaye kālanemiṃ hatvā dānavapuṃgavam 12,047.030d@006_0044 dadau rājyaṃ mahendrāya tasmai mukhyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0045 yaḥ sarvaprāṇināṃ dehe sākṣībhūto vyavasthitaḥ 12,047.030d@006_0046 akṣarakṣaramāṇānāṃ tasmai sākṣyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0047 namo 'stu te mahādeva namas te bhaktavatsala 12,047.030d@006_0048 subrahmaṇya namas te 'stu prasīda parameśvara 12,047.030d@006_0049 avyaktavyaktarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.030d@006_0050 nārāyaṇaṃ sahasrākṣaṃ sarvalokamaheśvaram 12,047.030d@006_0051 hiraṇyanābhaṃ yajñāṅgam amṛtaṃ viśvatomukham 12,047.030d@006_0052 sarvadā sarvakāryeṣu nāsti teṣām amaṅgalam 12,047.030d@006_0053 yeṣāṃ hṛdistho deveśo maṅgalāyatanaṃ hariḥ 12,047.030d@006_0054 maṅgalaṃ bhagavān viṣṇur maṅgalaṃ madhusūdanaḥ 12,047.030d@006_0055 maṅgalaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgalaṃ garuḍadhvajaḥ 12,047.031a yaś cinoti satāṃ setum ṛtenāmṛtayoninā 12,047.031c dharmārthavyavahārāṅgais tasmai satyātmane namaḥ 12,047.032a yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphalaiṣiṇaḥ 12,047.032c pṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ 12,047.032d*0078_01 yataḥ sarve prasūyante hy anaṅgātmāṅgadehinaḥ 12,047.032d*0078_02 unmādaḥ sarvabhūtānāṃ tasmai kāmātmane namaḥ 12,047.033a yaṃ taṃ vyaktastham avyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ 12,047.033c kṣetre kṣetrajñam āsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ 12,047.034a yaṃ dṛgātmānam ātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,047.034c prāhuḥ saptadaśaṃ sāṃkhyās tasmai sāṃkhyātmane namaḥ 12,047.035a yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ 12,047.035c jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ 12,047.036a apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ 12,047.036c śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ 12,047.037a yo 'sau yugasahasrānte pradīptārcir vibhāvasuḥ 12,047.037c saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ 12,047.038a saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat 12,047.038c bālaḥ svapiti yaś caikas tasmai māyātmane namaḥ 12,047.039a sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane 12,047.039c catuḥsamudraparyāyayoganidrātmane namaḥ 12,047.040a ajasya nābhāv adhyekaṃ yasmin viśvaṃ pratiṣṭhitam 12,047.040c puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ 12,047.041a yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu 12,047.041c kukṣau samudrāś catvāras tasmai toyātmane namaḥ 12,047.041d*0079_01 yasmāt sarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ 12,047.041d*0079_02 yasmiṃś caiva pralīyante tasmai hetvātmane namaḥ 12,047.041d*0079_03 yo niṣaṇṇo bhaved rātrau divā bhavati viṣṭhitaḥ 12,047.041d*0079_04 iṣṭāniṣṭasya ca draṣṭā tasmai draṣṭātmane namaḥ 12,047.041d*0079_05 akuṇṭhaṃ sarvakāryeṣu dharmakāryārtham udyatam 12,047.041d*0079_06 vaikuṇṭhasya hi tad rūpaṃ tasmai kāryātmane namaḥ 12,047.041d*0079_07 triḥsaptakṛtvo yaḥ kṣatraṃ dharmavyutkrāntagauravam 12,047.041d*0079_08 kruddho nijaghne samare tasmai krauryātmane namaḥ 12,047.041d*0079_09 vibhajya paṃcadhātmānaṃ vāyur bhūtvā śarīragaḥ 12,047.041d*0079_10 yaś ceṣṭayati bhūtāni tasmai vāyvātmane namaḥ 12,047.042a yugeṣv āvartate yo 'ṃśair dinartvanayahāyanaiḥ 12,047.042c sargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ 12,047.043a brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnam ūrūdaraṃ viśaḥ 12,047.043c pādau yasyāśritāḥ śūdrās tasmai varṇātmane namaḥ 12,047.044a yasyāgnir āsyaṃ dyaur mūrdhā khaṃ nābhiś caraṇau kṣitiḥ 12,047.044c sūryaś cakṣur diśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ 12,047.045a viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikair guṇaiḥ 12,047.045c prāhur viṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ 12,047.046a annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥ 12,047.046c yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ 12,047.046d*0080_01 prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo 'nnaṃ bhuṅkte caturvidham 12,047.046d*0080_02 antarbhūtaḥ pacaty agnis tasmai pākātmane namaḥ 12,047.046d*0080_03 piṅgekṣaṇasaṭaṃ yasya rūpaṃ daṃṣṭrānakhāyudham 12,047.046d*0080_04 dānavendrāntakaraṇaṃ tasmai dṛptātmane namaḥ 12,047.046d*0080_05 rasātalagataḥ śrīmān ananto bhagavān vibhuḥ 12,047.046d*0080_06 jagad dhārayate kṛtsnaṃ tasmai vīryātmane namaḥ 12,047.046d*0081_01 viṣaye vartamānānāṃ śrotrādīnāṃ ca yaḥ prabhuḥ 12,047.046d*0081_02 vedate sarvaviṣayāṃs tasmai citrātmane namaḥ 12,047.046d*0082_01 yaṃ na devā na gandharvā na daityā na ca dānavāḥ 12,047.046d*0082_02 tattvato hi vijānanti tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.046d*0083_01 jvalanārkendutārāṇāṃ jyotiṣāṃ divyamūrtinām 12,047.046d*0083_02 yas tejayati tejāṃsi tasmai tejātmane namaḥ 12,047.047a paraḥ kālāt paro yajñāt paraḥ sadasatoś ca yaḥ 12,047.047c anādir ādir viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ 12,047.047d*0084_01 vaidyuto jāṭharaś caiva pāvakaḥ śucir eva ca 12,047.047d*0084_02 dahanaḥ sarvabhakṣāṇāṃ tasmai vahnyātmane namaḥ 12,047.047d@007_0001 sutale talamadhyastho hatvā tu madhukaiṭabhau 12,047.047d@007_0002 uddhṛtā yena vai vedās tasmai matsyātmane namaḥ 12,047.047d@007_0003 sasāgaranagāṃ bibhratsaptadvīpāṃ vasuṃdharām 12,047.047d@007_0004 yo dhārayati pṛṣṭhena tasmai kūrmātmane namaḥ 12,047.047d@007_0005 ekārṇave mahīṃ magnāṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,047.047d@007_0006 uddadhāra mahīṃ yo 'sau tasmai kroḍātmane namaḥ 12,047.047d@007_0007 nārasiṃhaṃ tataḥ kṛtvā yas trailokyabhayaṃkaram 12,047.047d@007_0008 hiraṇyakaśipuṃ jaghne tasmai siṃhātmane namaḥ 12,047.047d@007_0009 vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā 12,047.047d@007_0010 ime krāntās trayo lokās tasmai krāntātmane namaḥ 12,047.047d@007_0011 jamadagnisuto bhūtvā rāmaḥ paraśudhṛk prabhuḥ 12,047.047d@007_0012 sahasrārjunahantā yas tasmā ugrātmane namaḥ 12,047.047d@007_0013 rāmo dāśarathir bhūtvā paulastyakulanandanam 12,047.047d@007_0014 jaghāna rāvaṇaṃ saṃkhye tasmai kṣatrātmane namaḥ 12,047.047d@007_0015 vasudevasutaḥ śrīmān vāsudevo jagatpatiḥ 12,047.047d@007_0016 jahāra vasudhābhāraṃ tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.047d@007_0017 buddharūpaṃ samāsthāya sarvadharmaparāyaṇaḥ 12,047.047d@007_0018 mohayan sarvabhūtāni tasmai mohātmane namaḥ 12,047.047d@007_0019 haniṣyati kaler ante mlecchāṃs turagavāhanaḥ 12,047.047d@007_0020 dharmasaṃsthāpanārthāya tasmai kālātmane namaḥ 12,047.047d@007_0021 anādir ādir viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ 12,047.048a yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥ 12,047.048c sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ 12,047.048d*0085_01 caitanyaṃ sarvato nityaṃ sarvaprāṇihṛdi sthitam 12,047.048d*0085_02 sarvātītataraṃ sūkṣmaṃ tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.049a ātmajñānam idaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasv avasthitam 12,047.049c yaṃ jñānino 'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ 12,047.049d*0086_01 sāṃkhyair yogair viniścitya sādhyaiś ca paramarṣibhiḥ 12,047.049d*0086_02 yasya na jñāyate tattvaṃ tasmai guhyātmane namaḥ 12,047.050a aprameyaśarīrāya sarvato 'nantacakṣuṣe 12,047.050c apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ 12,047.051a jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe 12,047.051c kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ 12,047.051d*0087_01 yo jāto vasudevena devakyāṃ yadunandanaḥ 12,047.051d*0087_02 śaṅkhacakragadāpāṇir vāsudevātmane namaḥ 12,047.052a śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane 12,047.052c bhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,047.052d*0088_01 śiraḥkapālamālāya vyāghracarmanivāsine 12,047.052d*0088_02 bhasmadigdhaśarīrāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,047.052d*0089_01 candrārdhakṛtaśīrṣāya vyālayajñopavītine 12,047.052d*0089_02 pinākaśūlahastāya tasmā ugrātmane namaḥ 12,047.053a pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanātmane 12,047.053c akrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ 12,047.054a yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ 12,047.054c yaś ca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ 12,047.055a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,047.055c apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ 12,047.056a namas te triṣu lokeṣu namas te paratastriṣu 12,047.056c namas te dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam 12,047.057a namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ prabhavāpyaya 12,047.057c tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ 12,047.058a tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu 12,047.058c tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam 12,047.059a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā 12,047.059c vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 12,047.059d*0090_01 diśo bhujā raviś cakṣur vīryaṃ śukraprajāpatī 12,047.059d*0090_02 sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ 12,047.059d*0091_01 avyaktaṃ vyaktarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.059d*0091_02 vyaktāvyaktasvarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.059d*0091_03 avyaktaṃ brahmaṇo rūpaṃ vyaktam etac carācaram 12,047.060a atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam 12,047.060b*0092_01 vapuṃṣy anumimītas te meghasyeva savidyutaḥ 12,047.060b*0093_01 namo narakasaṃtrāsarakṣāmaṇḍalakāriṇe 12,047.060b*0093_02 saṃsāranimnagāvartatarakāṣṭhāya viṣṇave 12,047.060b*0093_03 namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca 12,047.060b*0093_04 jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ 12,047.060b*0093_05 prāṇakāntārapātheyaṃ saṃsāracchedabheṣajam 12,047.060b*0093_06 duḥkhaśokaparitrāṇaṃ harir ity akṣaradvayam 12,047.060b*0094_01 eko 'pi kṛṣṇasya kṛtaḥ praṇāmo 12,047.060b*0094_02 daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ 12,047.060b*0094_03 daśāśvamedhī punar eti janma 12,047.060b*0094_04 kṛṣṇapraṇāmī na punarbhavāya 12,047.060b*0094_05 kṛṣṇavratāḥ kṛṣṇam anusmaranto 12,047.060b*0094_06 rātrau ca kṛṣṇaṃ punar utthitā ye 12,047.060b*0094_07 te kṛṣṇadehāḥ praviśanti kṛṣṇam 12,047.060b*0094_08 ājyaṃ yathā mantrahutaṃ hutāśe 12,047.060b*0095_01 nārāyaṇaṃ sahasrākṣaṃ sarvalokanamaskṛtam 12,047.060b*0095_02 hiraṇyanābhaṃ yajñāṅgam amṛtaṃ viśvatomukham 12,047.060c ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam 12,047.061a yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ 12,047.061c yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā 12,047.061d*0096_01 tasya yajñavarāhasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,047.061d*0096_02 praṇāmaṃ ye 'pi kurvanti teṣām api namo namaḥ 12,047.062a tvāṃ prapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave 12,047.062c yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama 12,047.063a iti vidyātapoyonir ayonir viṣṇur īḍitaḥ 12,047.063c vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ 12,047.063d*0097_01 nārāyaṇaparaṃ brahma nārāyaṇaparaṃ tapaḥ 12,047.063d*0097_02 nārāyaṇaparaṃ cedaṃ sarvaṃ nārāyaṇātmakam 12,047.064a etāvad uktvā vacanaṃ bhīṣmas tadgatamānasaḥ 12,047.064c nama ity eva kṛṣṇāya praṇāmam akarot tadā 12,047.065a abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ 12,047.065c traikālyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ 12,047.065d*0098_01 anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram 12,047.065d*0098_02 lokādhyakṣaṃ stuvan nityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 12,047.065d*0098_03 stavarājaḥ samāpto 'yaṃ viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 12,047.065d*0098_04 gāṅgeyena purā gītaḥ mahāpātakanāśanaḥ 12,047.066a tasminn uparate śabde tatas te brahmavādinaḥ 12,047.066c bhīṣmaṃ vāgbhir bāṣpakaṇṭhās tam ānarcur mahāmatim 12,047.067a te stuvantaś ca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam 12,047.067c bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ 12,047.068a viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ 12,047.068c sahasotthāya saṃhṛṣṭo yānam evānvapadyata 12,047.069a keśavaḥ sātyakiś caiva rathenaikena jagmatuḥ 12,047.069c apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanaṃjayau 12,047.070a bhīmaseno yamau cobhau ratham ekaṃ samāsthitau 12,047.070c kṛpo yuyutsuḥ sūtaś ca saṃjayaś cāparaṃ ratham 12,047.071a te rathair nagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ 12,047.071c nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām 12,047.072a tato giraḥ puruṣavaras tavānvitā; dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve 12,047.072c kṛtāñjaliṃ praṇatam athāparaṃ janaṃ; sa keśihā muditamanābhyanandata 12,047.072d*0099_01 iti smaran paṭhati ca śārṅgadhanvanaḥ 12,047.072d*0099_02 śṛṇoti vā yadukulanandanastavam 12,047.072d*0099_03 sa cakrabhṛtpratihatasarvakilbiṣo 12,047.072d*0099_04 janārdanaṃ praviśati dehasaṃkṣaye 12,047.072d*0099_05 yaṃ yoginaḥ prāṇaviyogakāle 12,047.072d*0099_06 yatnena citte viniveśayanti 12,047.072d*0099_07 sa taṃ purastād dharim īkṣamāṇaḥ 12,047.072d*0099_08 prāṇāñ jahau prāptaphalo hi bhīṣmaḥ 12,047.072d*0099_09 stavarājaḥ samāpto 'yaṃ viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 12,047.072d*0099_10 gāṅgeyena purā gīto mahāpātakanāśanaḥ 12,047.072d*0099_11 idaṃ naraḥ stavarājaṃ mumukṣuḥ 12,047.072d*0099_12 paṭhañ śuciḥ kaluṣitakalmaṣāpaham 12,047.072d*0099_13 vyatītya lokān mahataḥ samāgatān 12,047.072d*0099_14 padaṃ saṃgacchaty amṛtaṃ mahātmanaḥ 12,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,048.001a tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,048.001c kṛpādayaś ca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāś ca ha 12,048.002a rathais te nagarākāraiḥ patākādhvajaśobhitaiḥ 12,048.002c yayur āśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ 12,048.003a te 'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthisaṃkulam 12,048.003c dehanyāsaḥ kṛto yatra kṣatriyais tair mahātmabhiḥ 12,048.004a gajāśvadehāsthicayaiḥ parvatair iva saṃcitam 12,048.004c naraśīrṣakapālaiś ca śaṅkhair iva samācitam 12,048.005a citāsahasrair nicitaṃ varmaśastrasamākulam 12,048.005c āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktojjhitām iva 12,048.006a bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣogaṇaniṣevitam 12,048.006c paśyantas te kurukṣetraṃ yayur āśu mahārathāḥ 12,048.007a gacchann eva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ 12,048.007c yudhiṣṭhirāya provāca jāmadagnyasya vikramam 12,048.008a amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ 12,048.008c yeṣu saṃtarpayām āsa pūrvān kṣatriyaśoṇitaiḥ 12,048.009a triḥsaptakṛtvo vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 12,048.009c ihedānīṃ tato rāmaḥ karmaṇo virarāma ha 12,048.010 yudhiṣṭhira uvāca 12,048.010a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā 12,048.010c rāmeṇeti yad āttha tvam atra me saṃśayo mahān 12,048.011a kṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava 12,048.011c kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kṣatrasyāmitavikrama 12,048.012a mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava 12,048.012c katham utsāditaṃ kṣatraṃ kathaṃ vṛddhiṃ punar gatam 12,048.013a mahābhāratayuddhe hi koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ 12,048.013c tathābhūc ca mahī kīrṇā kṣatriyair vadatāṃ vara 12,048.013d*0100_01 kimarthaṃ bhārgaveṇedaṃ kṣatram utsāditaṃ purā 12,048.013d*0100_02 rāmeṇa yaduśārdūla kurukṣetre mahātmanā 12,048.014a evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣyaketana 12,048.014c āgamo hi paraḥ kṛṣṇa tvatto no vāsavānuja 12,048.015 vaiśaṃpāyana uvāca 12,048.015a tato vrajann eva gadāgrajaḥ prabhuḥ; śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ 12,048.015c yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā; yathābhavat kṣatriyasaṃkulā mahī 12,049.001 vāsudeva uvāca 12,049.001a śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvat pariśrutam 12,049.001c maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca 12,049.002a yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ 12,049.002c udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ 12,049.003a jahnor ajahnus tanayo ballavas tasya cātmajaḥ 12,049.003c kuśiko nāma dharmajñas tasya putro mahīpatiḥ 12,049.004a ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhat sahasrākṣasamo bhuvi 12,049.004c putraṃ labheyam ajitaṃ trilokeśvaram ity uta 12,049.005a tam ugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 12,049.005c samarthaḥ putrajanane svayam evaitya bhārata 12,049.006a putratvam agamad rājaṃs tasya lokeśvareśvaraḥ 12,049.006c gādhir nāmābhavat putraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ 12,049.007a tasya kanyābhavad rājan nāmnā satyavatī prabho 12,049.007c tāṃ gādhiḥ kaviputrāya sorcīkāya dadau prabhuḥ 12,049.008a tataḥ prītas tu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana 12,049.008c putrārthe śrapayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca 12,049.009a āhūya cāha tāṃ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā 12,049.009c upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrāpy ayaṃ tava 12,049.010a tasyā janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ 12,049.010c ajayyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ 12,049.011a tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ taponvitam 12,049.011c śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati 12,049.012a ity evam uktvā tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ 12,049.012c tapasy abhirato dhīmāñ jagāmāraṇyam eva ha 12,049.013a etasminn eva kāle tu tīrthayātrāparo nṛpaḥ 12,049.013c gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati 12,049.014a carudvayaṃ gṛhītvā tu rājan satyavatī tadā 12,049.014c bhartur vākyād athāvyagrā mātre hṛṣṭā nyavedayat 12,049.015a mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau 12,049.015c tasyāś carum athājñātam ātmasaṃsthaṃ cakāra ha 12,049.016a atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā 12,049.016c dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam 12,049.017a tām ṛcīkas tadā dṛṣṭvā dhyānayogena vai tataḥ 12,049.017c abravīd rājaśārdūla svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm 12,049.018a mātrāsi vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsahetunā 12,049.018c janiṣyate hi te putraḥ krūrakarmā mahābalaḥ 12,049.019a janiṣyate hi te bhrātā brahmabhūtas tapodhanaḥ 12,049.019c viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam 12,049.019d*0101_01 kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ tava mātre samarpitam 12,049.019d*0101_02 viparyayeṇa te bhadre naitad evaṃ bhaviṣyati 12,049.019d*0101_03 mātus te brāhmaṇo bhūyāt tava ca kṣatriyaḥ sutaḥ 12,049.020a saivam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā 12,049.020c papāta śirasā tasmai vepantī cābravīd idam 12,049.021a nārho 'si bhagavann adya vaktum evaṃvidhaṃ vacaḥ 12,049.021c brāhmaṇāpasadaṃ putraṃ prāpsyasīti mahāmune 12,049.022 ṛcīka uvāca 12,049.022a naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi 12,049.022c ugrakarmā bhavet putraś carur mātā ca kāraṇam 12,049.023 satyavaty uvāca 12,049.023a icchaṃl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punar mama 12,049.023c śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara 12,049.024 ṛcīka uvāca 12,049.024a noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣv apy anṛtaṃ vacaḥ 12,049.024c kim utāgniṃ samādhāya mantravac carusādhane 12,049.024d*0102_01 dṛṣṭam etat purā bhadre jñātaṃ ca tapasā mayā 12,049.024d*0102_02 brahmabhūtaṃ hi sakalaṃ pitus tava kulaṃ bhavet 12,049.025 satyavaty uvāca 12,049.025a kāmam evaṃ bhavet pautro mameha tava caiva ha 12,049.025c śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara 12,049.026 ṛcīka uvāca 12,049.026a putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini 12,049.026c yathā tvayoktaṃ tu vacas tathā bhadre bhaviṣyati 12,049.027 vāsudeva uvāca 12,049.027a tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam 12,049.027c tapasy abhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam 12,049.027d*0103_01 so 'pi putraṃ hy ajanayaj jāmadagnyaṃ sudāruṇam 12,049.028a viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ 12,049.028c prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam 12,049.029a ārcīko janayām āsa jamadagniḥ sudāruṇam 12,049.029a*0104_01 **** **** jamadagniṃ taponidhim 12,049.029a*0104_02 so 'pi putraṃ hy ajanayad 12,049.029c sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragam 12,049.029e rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptam iva pāvakam 12,049.029f*0105_01 toṣayitvā mahādevaṃ parvate gandhamādane 12,049.029f*0105_02 astrāṇi varayām āsa paraśuṃ cātitejasam 12,049.029f*0105_03 sa tenākuṇṭhadhāreṇa jvalitānalavarcasā 12,049.029f*0105_04 kuṭhāreṇāprameyeṇa lokeṣv apratimo 'bhavat 12,049.030a etasminn eva kāle tu kṛtavīryātmajo balī 12,049.030c arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayānvayaḥ 12,049.030d*0106_01 dattātreyaprasādena rājā bāhusahasravān 12,049.030d*0106_02 cakravartī mahātejā viprāṇām āśvamedhike 12,049.031a dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ sapattanām 12,049.031c svabāhvastrabalenājau dharmeṇa parameṇa ca 12,049.032a tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaś citrabhānunā 12,049.032c sahasrabāhur vikrāntaḥ prādād bhikṣām athāgnaye 12,049.033a grāmān purāṇi ghoṣāṃś ca pattanāni ca vīryavān 12,049.033c jajvāla tasya bāṇais tu citrabhānur didhakṣayā 12,049.034a sa tasya puruṣendrasya prabhāvena mahātapāḥ 12,049.034c dadāha kārtavīryasya śailān atha vanāni ca 12,049.035a sa śūnyam āśramāraṇyaṃ varuṇasyātmajasya tat 12,049.035c dadāha pavaneneddhaś citrabhānuḥ sahaihayaḥ 12,049.036a āpavas taṃ tato roṣāc chaśāpārjunam acyuta 12,049.036c dagdhe ''śrame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavān 12,049.037a tvayā na varjitaṃ mohād yasmād vanam idaṃ mama 12,049.037c dagdhaṃ tasmād raṇe rāmo bāhūṃs te chetsyate 'rjuna 12,049.038a arjunas tu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ 12,049.038c brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca dātā śūraś ca bhārata 12,049.038d*0107_01 nācintayat tadā śāpaṃ tena dattaṃ mahātmanā 12,049.039a tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsan pitur vadhe 12,049.039c nimittam avaliptā vai nṛśaṃsāś caiva nityadā 12,049.040a jamadagnidhenvās te vatsam āninyur bharatarṣabha 12,049.040c ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ 12,049.040d*0108_01 tannimittam abhūd yuddhaṃ jāmadagner mahātmanaḥ 12,049.041a tato 'rjunasya bāhūṃs tu chittvā vai pauruṣānvitaḥ 12,049.041c taṃ ruvantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svam āśramam 12,049.041e pratyānayata rājendra teṣām antaḥpurāt prabhuḥ 12,049.042a arjunasya sutās te tu saṃbhūyābuddhayas tadā 12,049.042c gatvāśramam asaṃbuddhaṃ jamadagner mahātmanaḥ 12,049.043a apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyān narādhipa 12,049.043c samitkuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ 12,049.043d*0109_01 pratyakṣaṃ rāmamātuś ca tathaivāśramavāsinām 12,049.043d*0109_02 śrutvā rāmas tam arthaṃ ca kruddhaḥ kālānalopamaḥ 12,049.043d*0109_03 dhanurvede 'dvitīyo hi divyāstraiḥ samalaṃkṛtaḥ 12,049.043d*0109_04 candrabimbārdhasaṃkāśaṃ paraśuṃ gṛhya bhārgavaḥ 12,049.044a tataḥ pitṛvadhāmarṣād rāmaḥ paramamanyumān 12,049.044c niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastram agṛhṇata 12,049.045a tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān 12,049.045c vikramya nijaghānāśu putrān pautrāṃś ca sarvaśaḥ 12,049.046a sa haihayasahasrāṇi hatvā paramamanyumān 12,049.046c cakāra bhārgavo rājan mahīṃ śoṇitakardamām 12,049.047a sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm 12,049.047c kṛpayā parayāviṣṭo vanam eva jagāma ha 12,049.048a tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣu cit 12,049.048c kṣobhaṃ saṃprāptavāṃs tīvraṃ prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ 12,049.049a viśvāmitrasya pautras tu raibhyaputro mahātapāḥ 12,049.049c parāvasur mahārāja kṣiptvāha janasaṃsadi 12,049.050a ye te yayātipatane yajñe santaḥ samāgatāḥ 12,049.050c pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te 12,049.051a mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi 12,049.051c bhayāt kṣatriyavīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ 12,049.052a sa punaḥ kṣatriyaśataiḥ pṛthivīm anusaṃtatām 12,049.052c parāvasos tadā śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ 12,049.053a tato ye kṣatriyā rājañ śataśas tena jīvitāḥ 12,049.053c te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan 12,049.054a sa punas tāñ jaghānāśu bālān api narādhipa 12,049.054c garbhasthais tu mahī vyāptā punar evābhavat tadā 12,049.055a jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punar eva jaghāna ha 12,049.055c arakṣaṃś ca sutān kāṃś cit tadā kṣatriyayoṣitaḥ 12,049.056a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 12,049.056c dakṣiṇām aśvamedhānte kaśyapāyādadat tataḥ 12,049.057a kṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ 12,049.057c srukpragrahavatā rājañ śrīmān vākyam athābravīt 12,049.058a gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune 12,049.058c na te madviṣaye rāma vastavyam iha karhi cit 12,049.058d*0110_01 pṛthivī dakṣiṇā dattā vājimedhe mama tvayā 12,049.058d*0110_02 punar asyāḥ pṛthivyā hi dattvā dātum anīśvaraḥ 12,049.059a tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgaras tasya nirmame 12,049.059c saṃtrāsāj jāmadagnyasya so 'parāntaṃ mahītalam 12,049.060a kaśyapas tu mahārāja pratigṛhya mahīm imām 12,049.060c kṛtvā brāhmaṇasaṃsthāṃ vai praviveśa mahāvanam 12,049.061a tataḥ śūdrāś ca vaiśyāś ca yathāsvairapracāriṇaḥ 12,049.061c avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha 12,049.062a arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ 12,049.062c bādhyante na ca vitteṣu prabhutvam iha kasya cit 12,049.062d*0111_01 brāhmaṇā madyapāḥ ke cin mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 12,049.062d*0111_02 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cotpathagāminaḥ 12,049.062d*0111_03 parasparaṃ samāśritya ghātayanty apathi sthitāḥ 12,049.062d*0111_04 svadharmaṃ brāhmaṇās tyaktvā pāṣaṇḍāṃś ca samāśritāḥ 12,049.062d*0111_05 caurikānṛtamāyāś ca sarve caiva prakurvate 12,049.062d*0111_06 svadharmasthān dvijān hatvā tathāśramanivāsinaḥ 12,049.062d*0111_07 vaiśyāḥ satpathasaṃsthāś ca śūdrā ye caiva dhārmikāḥ 12,049.062d*0111_08 tān sarvān ghātayanti sma durācārāḥ sunirbhayāḥ 12,049.062d*0111_09 yajñādhyayanaśīlāṃś ca āśramasthāṃs tapasvinaḥ 12,049.062d*0111_10 gopālavṛddhanārīṇāṃ nāśaṃ kurvanti cāpare 12,049.062d*0111_11 ānvīkṣakī trayī vārtā na ca nītiḥ pravartate 12,049.062d*0111_12 vrātyatāṃ samanuprāptā bahavo hi dvijātayaḥ 12,049.062d*0111_13 adharottarāpacāreṇa mlecchabhūtāś ca sarvaśaḥ 12,049.063a tataḥ kālena pṛthivī praviveśa rasātalam 12,049.063a*0112_01 **** **** pīḍyamānā durātmabhiḥ 12,049.063a*0112_02 viparyayeṇa tenāśu 12,049.063c arakṣyamāṇā vidhivat kṣatriyair dharmarakṣibhiḥ 12,049.063d*0113_01 tāṃ dṛṣṭvā dravatīṃ tatra saṃbhrāntaḥ sa mahāmanāḥ 12,049.064a ūruṇā dhārayām āsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ 12,049.064c nimajjantīṃ tadā rājaṃs tenorvīti mahī smṛtā 12,049.065a rakṣiṇaś ca samuddiśya prāyācat pṛthivī tadā 12,049.065c prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyān bāhuśālinaḥ 12,049.066a santi brahman mayā guptā nṛṣu kṣatriyapuṃgavāḥ 12,049.066c haihayānāṃ kule jātās te saṃrakṣantu māṃ mune 12,049.067a asti pauravadāyādo viḍūrathasutaḥ prabho 12,049.067c ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavaty eva parvate 12,049.068a tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā 12,049.068c parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ 12,049.069a sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravad dhi saḥ 12,049.069c sarvakarmety abhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ 12,049.070a śibeḥ putro mahātejā gopatir nāma nāmataḥ 12,049.070c vane saṃrakṣito gobhiḥ so 'bhirakṣatu māṃ mune 12,049.071a pratardanasya putras tu vatso nāma mahāyaśāḥ 12,049.071c vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ 12,049.072a dadhivāhanapautras tu putro divirathasya ha 12,049.072c aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle 'bhirakṣitaḥ 12,049.073a bṛhadratho mahābāhur bhuvi bhūtipuraskṛtaḥ 12,049.073c golāṅgūlair mahābhāgo gṛdhrakūṭe 'bhirakṣitaḥ 12,049.074a maruttasyānvavāye tu kṣatriyās turvasos trayaḥ 12,049.074c marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ 12,049.075a ete kṣatriyadāyādās tatra tatra pariśrutāḥ 12,049.075b*0114_01 vyokārahemakārādijātiṃ nityam apāśritāḥ 12,049.075c samyaṅ mām abhirakṣantu tataḥ sthāsyāmi niścalā 12,049.076a eteṣāṃ pitaraś caiva tathaiva ca pitāmahāḥ 12,049.076c madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 12,049.077a teṣām apacitiś caiva mayā kāryā na saṃśayaḥ 12,049.077c na hy ahaṃ kāmaye nityam avikrāntena rakṣaṇam 12,049.077d*0115_01 vartamānena varteyaṃ tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 12,049.078a tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃs tān samānīya kaśyapaḥ 12,049.078c abhyaṣiñcan mahīpālān kṣatriyān vīryasaṃmatān 12,049.079a teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,049.079c evam etat purā vṛttaṃ yan māṃ pṛcchasi pāṇḍava 12,049.080 vaiśaṃpāyana uvāca 12,049.080a evaṃ bruvann eva yadupravīro; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 12,049.080c rathena tenāśu yayau yathārko; viśan prabhābhir bhagavāṃs trilokam 12,050.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,050.001a tato rāmasya tat karma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,050.001c vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam 12,050.002a aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ 12,050.002c vikramo yena vasudhā krodhān niḥkṣatriyā kṛtā 12,050.003a gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ 12,050.003c guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ 12,050.004a aho dhanyo hi loko 'yaṃ sabhāgyāś ca narā bhuvi 12,050.004c yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtam acyuta 12,050.005a tathā yāntau tadā tāta tāv acyutayudhiṣṭhirau 12,050.005c jagmatur yatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ 12,050.006a tatas te dadṛśur bhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam 12,050.006c svaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryam ivānalam 12,050.007a upāsyamānaṃ munibhir devair iva śatakratum 12,050.007c deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīm anu 12,050.008a dūrād eva tam ālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ 12,050.008c catvāraḥ pāṇḍavāś caiva te ca śāradvatādayaḥ 12,050.009a avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ 12,050.009c ekīkṛtyendriyagrāmam upatasthur mahāmunīn 12,050.010a abhivādya ca govindaḥ sātyakis te ca kauravāḥ 12,050.010c vyāsādīṃs tān ṛṣīn paścād gāṅgeyam upatasthire 12,050.011a tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ 12,050.011c parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ 12,050.012a tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānam ivānalam 12,050.012c kiṃ cid dīnamanā bhīṣmam iti hovāca keśavaḥ 12,050.013a kaccij jñānāni te rājan prasannāni yathā purā 12,050.013c kaccid avyākulā caiva buddhis te vadatāṃ vara 12,050.014a śarābhighātaduḥkhāt te kaccid gātraṃ na dūyate 12,050.014c mānasād api duḥkhād dhi śārīraṃ balavattaram 12,050.015a varadānāt pituḥ kāmaṃ chandamṛtyur asi prabho 12,050.015c śaṃtanor dharmaśīlasya na tv etac chamakāraṇam 12,050.016a susūkṣmo 'pīha dehe vai śalyo janayate rujam 12,050.016c kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiś citasya tava bhārata 12,050.017a kāmaṃ naitat tavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau 12,050.017c bhavān hy upadiśec chreyo devānām api bhārata 12,050.018a yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha 12,050.018c sarvaṃ taj jñānavṛddhasya tava pāṇāv ivāhitam 12,050.019a saṃsāraś caiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ 12,050.019c viditas te mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ 12,050.020a tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgam arogiṇam 12,050.020c strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam 12,050.021a ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt triṣu lokeṣu pārthiva 12,050.021c satyasaṃdhān mahāvīryāc chūrād dharmaikatatparāt 12,050.022a mṛtyum āvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ 12,050.022c nisargaprabhavaṃ kiṃ cin na ca tātānuśuśruma 12,050.023a satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā 12,050.023c dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe 12,050.024a anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam 12,050.024c mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃ cid anuśuśruma 12,050.025a tvaṃ hi devān sagandharvān sasurāsurarākṣasān 12,050.025c śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ 12,050.026a tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ 12,050.026c nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo 'navamo guṇaiḥ 12,050.027a ahaṃ hi tvābhijānāmi yas tvaṃ puruṣasattama 12,050.027c tridaśeṣv api vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ 12,050.028a manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ 12,050.028c bhavato yo guṇais tulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kva cit 12,050.029a tvaṃ hi sarvair guṇai rājan devān apy atiricyase 12,050.029c tapasā hi bhavāñ śaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃś carācarān 12,050.029d*0116_01 kiṃ punaś cātmano lokān uttamān uttamair guṇaiḥ 12,050.030a tad asya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai 12,050.030c jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda 12,050.031a ye hi dharmāḥ samākhyātāś cāturvarṇyasya bhārata 12,050.031c cāturāśramyasaṃsṛṣṭās te sarve viditās tava 12,050.032a cāturvedye ca ye proktāś cāturhotre ca bhārata 12,050.032c sāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ 12,050.033a cāturvarṇyena yaś caiko dharmo na sma virudhyate 12,050.033c sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditas tava 12,050.033d*0117_01 pratilomaprasūtānāṃ mlecchānāṃ caiva yaḥ smṛtaḥ 12,050.033d*0117_02 deśajātikulānāṃ ca jānīṣe dharmalakṣaṇam 12,050.033d*0117_03 vedokto yaś ca śiṣṭoktaḥ sa caiva viditas tava 12,050.033d*0118_01 pravṛttaś ca nivṛttaś ca sa cāpi viditas tava 12,050.034a itihāsapurāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava 12,050.034c dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam 12,050.035a ye ca ke cana loke 'sminn arthāḥ saṃśayakārakāḥ 12,050.035c teṣāṃ chettā nāsti loke tvad anyaḥ puruṣarṣabha 12,050.036a sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ; narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā 12,050.036c bhavadvidhā hy uttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye 12,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,051.001a śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ 12,051.001c kiṃ cid unnāmya vadanaṃ prāñjalir vākyam abravīt 12,051.002a namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ nidhanodbhava 12,051.002c tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ 12,051.003a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,051.003c apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ 12,051.004a namas te triṣu lokeṣu namas te paratas triṣu 12,051.004c yogeśvara namas te 'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam 12,051.005a matsaṃśritaṃ yad āttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama 12,051.005c tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu 12,051.006a tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam 12,051.006c sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ 12,051.007a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā 12,051.007c diśo bhujau raviś cakṣur vīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ 12,051.008a atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam 12,051.008c vapur hy anumimīmas te meghasyeva savidyutaḥ 12,051.009a tvatprapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave 12,051.009c yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama 12,051.010 vāsudeva uvāca 12,051.010a yataḥ khalu parā bhaktir mayi te puruṣarṣabha 12,051.010c tato vapur mayā divyaṃ tava rājan pradarśitam 12,051.011a na hy abhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca 12,051.011c darśayāmy aham ātmānaṃ na cādāntāya bhārata 12,051.012a bhavāṃs tu mama bhaktaś ca nityaṃ cārjavam āsthitaḥ 12,051.012c dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ 12,051.013a arhas tvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva 12,051.013c tava hy upasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ 12,051.014a pañcāśataṃ ṣaṭ ca kurupravīra; śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya 12,051.014c tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayais tvaṃ; sameṣyase bhīṣma vimucya deham 12,051.015a ete hi devā vasavo vimānāny; āsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ 12,051.015c antarhitās tvāṃ pratipālayanti; kāṣṭhāṃ prapadyantam udak pataṃgam 12,051.016a vyāvṛttamātre bhagavaty udīcīṃ; sūrye diśaṃ kālavaśāt prapanne 12,051.016c gantāsi lokān puruṣapravīra; nāvartate yān upalabhya vidvān 12,051.017a amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte; jñānāni naṅkṣyanty akhilena vīra 12,051.017c ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ; samāgatā dharmavivecanāya 12,051.018a tajjñātiśokopahataśrutāya; satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya 12,051.018c prabrūhi dharmārthasamādhiyuktam; arthyaṃ vaco 'syāpanudāsya śokam 12,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,052.001a tataḥ kṛṣṇasya tad vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 12,052.001c śrutvā śāṃtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ 12,052.002a lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta 12,052.002c tava vākyam abhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ 12,052.003a kiṃ cāham abhidhāsyāmi vākpate tava saṃnidhau 12,052.003c yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam 12,052.004a yad dhi kiṃ cit kṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat 12,052.004c tvattas tan niḥsṛtaṃ deva lokā buddhimayā hi te 12,052.005a kathayed devalokaṃ yo devarājasamīpataḥ 12,052.005c dharmakāmārthaśāstrāṇāṃ so 'rthān brūyāt tavāgrataḥ 12,052.006a śarābhighātād vyathitaṃ mano me madhusūdana 12,052.006c gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati 12,052.007a na ca me pratibhā kā cid asti kiṃ cit prabhāṣitum 12,052.007c pīḍyamānasya govinda viṣānalasamaiḥ śaraiḥ 12,052.008a balaṃ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṃtvarayanti ca 12,052.008c marmāṇi paritapyante bhrāntaṃ cetas tathaiva ca 12,052.009a daurbalyāt sajjate vāṅ me sa kathaṃ vaktum utsahe 12,052.009c sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulanandana 12,052.010a tat kṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃ cid acyuta 12,052.010c tvatsaṃnidhau ca sīdeta vācaspatir api bruvan 12,052.011a na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm 12,052.011c kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana 12,052.012a svayam eva prabho tasmād dharmarājasya yad dhitam 12,052.012c tad bravīhy āśu sarveṣām āgamānāṃ tvam āgamaḥ 12,052.013a kathaṃ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari 12,052.013c prabrūyān madvidhaḥ kaś cid gurau śiṣya iva sthite 12,052.014 vāsudeva uvāca 12,052.014a upapannam idaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,052.014c mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini 12,052.015a yac ca mām āttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati 12,052.015c gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ vibho 12,052.016a na te glānir na te mūrchā na dāho na ca te rujā 12,052.016c prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpy uta 12,052.017a jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te 'nagha 12,052.017c na ca te kva cid āsaktir buddheḥ prādurbhaviṣyati 12,052.018a sattvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati 12,052.018c rajas tamobhyāṃ rahitaṃ ghanair mukta ivoḍurāṭ 12,052.019a yad yac ca dharmasaṃyuktam arthayuktam athāpi vā 12,052.019c cintayiṣyasi tatrāgryā buddhis tava bhaviṣyati 12,052.020a imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,052.020c cakṣur divyaṃ samāśritya drakṣyasy amitavikrama 12,052.021a caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā 12,052.021c bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale 12,052.022 vaiśaṃpāyana uvāca 12,052.022a tatas te vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ 12,052.022c ṛgyajuḥsāmasaṃyuktair vacobhiḥ kṛṣṇam arcayan 12,052.023a tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāt 12,052.023c papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ 12,052.024a vāditrāṇi ca divyāni jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,052.024c na cāhitam aniṣṭaṃ vā kiṃ cit tatra vyadṛśyata 12,052.025a vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,052.025c śāntāyāṃ diśi śāntāś ca prāvadan mṛgapakṣiṇaḥ 12,052.026a tato muhūrtād bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ 12,052.026c dahan vanam ivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata 12,052.027a tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam 12,052.027c bhīṣmam āmantrayāṃ cakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 12,052.028a tataḥ praṇāmam akarot keśavaḥ pāṇḍavas tathā 12,052.028c sātyakiḥ saṃjayaś caiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ 12,052.029a tatas te dharmaniratāḥ samyak tair abhipūjitāḥ 12,052.029c śvaḥ sameṣyāma ity uktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ 12,052.030a tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavas te ca pāṇḍavāḥ 12,052.030c pradakṣiṇam upāvṛtya rathān āruruhuḥ śubhān 12,052.031a tato rathaiḥ kāñcanadantakūbarair; mahīdharābhaiḥ samadaiś ca dantibhiḥ 12,052.031c hayaiḥ suparṇair iva cāśugāmibhiḥ; padātibhiś cāttaśarāsanādibhiḥ 12,052.032a yayau rathānāṃ purato hi sā camūs; tathaiva paścād atimātrasāriṇī 12,052.032c puraś ca paścāc ca yathā mahānadī; purarkṣavantaṃ girim etya narmadā 12,052.033a tataḥ purastād bhagavān niśākaraḥ; samutthitas tām abhiharṣayaṃś camūm 12,052.033c divākarāpītarasās tathauṣadhīḥ; punaḥ svakenaiva guṇena yojayan 12,052.034a tataḥ puraṃ surapurasaṃnibhadyuti; praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavās tadā 12,052.034c yathocitān bhavanavarān samāviśañ; śramānvitā mṛgapatayo guhā iva 12,053.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,053.001a tataḥ praviśya bhavanaṃ prasupto madhusūdanaḥ 12,053.001c yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata 12,053.002a sa dhyānapatham āśritya sarvajñānāni mādhavaḥ 12,053.002c avalokya tataḥ paścād dadhyau brahma sanātanam 12,053.003a tataḥ śrutipurāṇajñāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ 12,053.003c astuvan viśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim 12,053.004a paṭhanti pāṇisvanikās tathā gāyanti gāyanāḥ 12,053.004c śaṅkhānakamṛdaṅgāṃś ca pravādyanta sahasraśaḥ 12,053.005a vīṇāpaṇavaveṇūnāṃ svanaś cātimanoramaḥ 12,053.005c prahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ 12,053.006a tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ 12,053.006c uccerur madhurā vāco gītavāditrasaṃhitāḥ 12,053.007a tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjalir acyutaḥ 12,053.007c japtvā guhyaṃ mahābāhur agnīn āśritya tasthivān 12,053.008a tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ caturvedavidāṃ tathā 12,053.008c gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayām āsa mādhavaḥ 12,053.009a maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānam avalokya ca 12,053.009c ādarśe vimale kṛṣṇas tataḥ sātyakim abravīt 12,053.010a gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam 12,053.010c api sajjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ 12,053.011a tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sātyakis tvarito yayau 12,053.011c upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha 12,053.012a yukto rathavaro rājan vāsudevasya dhīmataḥ 12,053.012c samīpam āpageyasya prayāsyati janārdanaḥ 12,053.013a bhavatpratīkṣaḥ kṛṣṇo 'sau dharmarāja mahādyute 12,053.013c yad atrānantaraṃ kṛtyaṃ tad bhavān kartum arhati 12,053.013d*0119_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,053.014 yudhiṣṭhira uvāca 12,053.014a yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratimadyute 12,053.014c na sainikaiś ca yātavyaṃ yāsyāmo vayam eva hi 12,053.015a na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,053.015c ataḥ puraḥsarāś cāpi nivartantu dhanaṃjaya 12,053.016a adyaprabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati 12,053.016c tato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam 12,053.017 vaiśaṃpāyana uvāca 12,053.017a tad vākyam ākarṇya tathā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 12,053.017c yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha 12,053.018a tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāv api 12,053.018c bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇaniveśanam 12,053.019a āgacchatsv atha kṛṣṇo 'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu 12,053.019c śaineyasahito dhīmān ratham evānvapadyata 12,053.020a rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm 12,053.020c meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayus te mahārathāḥ 12,053.021a meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvam eva ca 12,053.021c dārukaś codayām āsa vāsudevasya vājinaḥ 12,053.022a te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ 12,053.022c gāṃ khurāgrais tathā rājaṃl likhantaḥ prayayus tadā 12,053.023a te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ 12,053.023c kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetram avātaran 12,053.024a tato yayur yatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ 12,053.024c āste brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ brahmā devagaṇair yathā 12,053.025a tato 'vatīrya govindo rathāt sa ca yudhiṣṭhiraḥ 12,053.025c bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakir eva ca 12,053.025e ṛṣīn abhyarcayām āsuḥ karān udyamya dakṣiṇān 12,053.026a sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ 12,053.026c abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇam iva vāsavaḥ 12,053.027a śaratalpe śayānaṃ tam ādityaṃ patitaṃ yathā 12,053.027c dadarśa sa mahābāhur bhayād āgatasādhvasaḥ 12,054.001 janamejaya uvāca 12,054.001a dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani 12,054.001c devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cyute 12,054.002a śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane 12,054.002c gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite 12,054.003a kāḥ kathāḥ samavartanta tasmin vīrasamāgame 12,054.003c hateṣu sarvasainyeṣu tan me śaṃsa mahāmune 12,054.004 vaiśaṃpāyana uvāca 12,054.004a śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,054.004c ājagmur ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa 12,054.005a hataśiṣṭāś ca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ 12,054.005c dhṛtarāṣṭraś ca kṛṣṇaś ca bhīmārjunayamās tathā 12,054.006a te 'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham 12,054.006c anvaśocanta gāṅgeyam ādityaṃ patitaṃ yathā 12,054.007a muhūrtam iva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ 12,054.007c uvāca pāṇḍavān sarvān hataśiṣṭāṃś ca pārthivān 12,054.008a prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo 'yam anuyujyatām 12,054.008c astam eti hi gāṅgeyo bhānumān iva bhārata 12,054.009a ayaṃ prāṇān utsisṛkṣus taṃ sarve 'bhyetya pṛcchata 12,054.009c kṛtsnān hi vividhān dharmāṃś cāturvarṇyasya vetty ayam 12,054.010a eṣa vṛddhaḥ purā lokān saṃprāpnoti tanutyajām 12,054.010c taṃ śīghram anuyuñjadhvaṃ saṃśayān manasi sthitān 12,054.011a evam uktā nāradena bhīṣmam īyur narādhipāḥ 12,054.011c praṣṭuṃ cāśaknuvantas te vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 12,054.012a athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 12,054.012c nānyas tvad devakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham 12,054.013a pravyāhāraya durdharṣa tvam agre madhusūdana 12,054.013c tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ sarvadharmavid uttamaḥ 12,054.014a evam uktaḥ pāṇḍavena bhagavān keśavas tadā 12,054.014c abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayad acyutaḥ 12,054.015 vāsudeva uvāca 12,054.015a kaccit sukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama 12,054.015c vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kaccic copasthitā tava 12,054.016a kaccij jñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te 'nagha 12,054.016c na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ 12,054.017 bhīṣma uvāca 12,054.017a dāho mohaḥ śramaś caiva klamo glānis tathā rujā 12,054.017c tava prasādād govinda sadyo vyapagatānagha 12,054.018a yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca paramadyute 12,054.018c tat sarvam anupaśyāmi pāṇau phalam ivāhitam 12,054.019a vedoktāś caiva ye dharmā vedāntanihitāś ca ye 12,054.019c tān sarvān saṃprapaśyāmi varadānāt tavācyuta 12,054.020a śiṣṭaiś ca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate 12,054.020c deśajātikulānāṃ ca dharmajño 'smi janārdana 12,054.021a caturṣv āśramadharmeṣu yo 'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ 12,054.021c rājadharmāṃś ca sakalān avagacchāmi keśava 12,054.021d*0120_01 sarvadharmeṣu yo hy arthaḥ sa ca me hṛdi saṃsthitaḥ 12,054.022a yatra yatra ca vaktavyaṃ tad vakṣyāmi janārdana 12,054.022c tava prasādād dhi śubhā mano me buddhir āviśat 12,054.023a yuveva cāsmi saṃvṛttas tvadanudhyānabṛṃhitaḥ 12,054.023c vaktuṃ śreyaḥ samartho 'smi tvatprasādāj janārdana 12,054.024a svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñ śreyo na prāha pāṇḍavam 12,054.024c kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tad āśu vada mādhava 12,054.025 vāsudeva uvāca 12,054.025a yaśasaḥ śreyasaś caiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava 12,054.025c mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ 12,054.026a śītāṃśuś candra ity ukte ko loke vismayiṣyati 12,054.026c tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati 12,054.027a ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśas tava mahādyute 12,054.027c tato me vipulā buddhis tvayi bhīṣma samāhitā 12,054.028a yāvad dhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvā 12,054.028c tāvat tavākṣayā kīrtir lokān anu cariṣyati 12,054.029a yac ca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate 12,054.029c vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale 12,054.030a yaś caitena pramāṇena yokṣyaty ātmānam ātmanā 12,054.030c sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati 12,054.031a etasmāt kāraṇād bhīṣma matir divyā mayā hi te 12,054.031c dattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyas taveti ha 12,054.032a yāvad dhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi 12,054.032c tāvat tasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam 12,054.033a rājāno hataśiṣṭās tvāṃ rājann abhita āsate 12,054.033c dharmān anuyuyukṣantas tebhyaḥ prabrūhi bhārata 12,054.034a bhavān hi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ 12,054.034c kuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣām aparāś ca ye 12,054.035a janmaprabhṛti te kaś cid vṛjinaṃ na dadarśa ha 12,054.035c jñātāram anudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ 12,054.036a tebhyaḥ piteva putrebhyo rājan brūhi paraṃ nayam 12,054.036c ṛṣayaś ca hi devāś ca tvayā nityam upāsitāḥ 12,054.037a tasmād vaktavyam eveha tvayā paśyāmy aśeṣataḥ 12,054.037c dharmāñ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ 12,054.038a vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,054.038c apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho 12,054.039a tasmāt putraiś ca pautraiś ca dharmān pṛṣṭaḥ sanātanān 12,054.039c vidvāñ jijñāsamānais tvaṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,055.001a athābravīn mahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ 12,055.001c hanta dharmān pravakṣyāmi dṛḍhe vāṅmanasī mama 12,055.001e tava prasādād govinda bhūtātmā hy asi śāśvataḥ 12,055.002a yudhiṣṭhiras tu māṃ rājā dharmān samanupṛcchatu 12,055.002c evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmān vakṣyāmi cānagha 12,055.003a yasmin rājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani 12,055.003c ahṛṣyann ṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.004a sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām 12,055.004c yasya nāsti samaḥ kaś cit sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.005a dhṛtir damo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaś ca nityadā 12,055.005c yasminn ojaś ca tejaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.006a satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntir dākṣyam asaṃbhramaḥ 12,055.006c yasminn etāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.007a yo na kāmān na saṃrambhān na bhayān nārthakāraṇāt 12,055.007c kuryād adharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.008a saṃbandhino 'tithīn bhṛtyān saṃśritopāśritāṃś ca yaḥ 12,055.008c saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.009a satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo 'tithipriyaḥ 12,055.009c yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.010a ijyādhyayananityaś ca dharme ca nirataḥ sadā 12,055.010c śāntaḥ śrutarahasyaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.011 vāsudeva uvāca 12,055.011a lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ 12,055.011c abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 12,055.012a lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃ pate 12,055.012c abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 12,055.013a pūjyān mānyāṃś ca bhaktāṃś ca gurūn saṃbandhibāndhavān 12,055.013c arghyārhān iṣubhir hatvā bhavantaṃ nopasarpati 12,055.014 bhīṣma uvāca 12,055.014a brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,055.014c kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam 12,055.015a pitṝn pitāmahān putrān gurūn saṃbandhibāndhavān 12,055.015c mithyāpravṛttān yaḥ saṃkhye nihanyād dharma eva saḥ 12,055.016a samayatyāgino lubdhān gurūn api ca keśava 12,055.016c nihanti samare pāpān kṣatriyo yaḥ sa dharmavit 12,055.016d*0121_01 yo lobhān na samīkṣeta dharmasetuṃ sanātanam 12,055.016d*0121_02 nihanti yas taṃ samare kṣatriyo vai sa dharmavit 12,055.016d*0121_03 lohitodāṃ keśatṛṇāṃ gajaśailāṃ dhvajadrumām 12,055.016d*0121_04 mahīṃ karoti yuddheṣu kṣatriyo yaḥ sa dharmavit 12,055.017a āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā 12,055.017c dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manur abravīt 12,055.018 vaiśaṃpāyana uvāca 12,055.018a evam uktas tu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,055.018c vinītavad upāgamya tasthau saṃdarśane 'grataḥ 12,055.019a athāsya pādau jagrāha bhīṣmaś cābhinananda tam 12,055.019c mūrdhni cainam upāghrāya niṣīdety abravīt tadā 12,055.020a tam uvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvinām 12,055.020c pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhais tvaṃ kurusattama 12,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,056.001a praṇipatya hṛṣīkeśam abhivādya pitāmaham 12,056.001c anumānya gurūn sarvān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 12,056.002a rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ 12,056.002c mahāntam etaṃ bhāraṃ ca manye tad brūhi pārthiva 12,056.003a rājadharmān viśeṣeṇa kathayasva pitāmaha 12,056.003c sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam 12,056.004a trivargo 'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava 12,056.004c mokṣadharmaś ca vispaṣṭaḥ sakalo 'tra samāhitaḥ 12,056.005a yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā 12,056.005c narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam 12,056.006a atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite 12,056.006c lokasya saṃsthā na bhavet sarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet 12,056.007a udayan hi yathā sūryo nāśayaty āsuraṃ tamaḥ 12,056.007c rājadharmās tathālokyām ākṣipanty aśubhāṃ gatim 12,056.008a tad agre rājadharmāṇām arthatattvaṃ pitāmaha 12,056.008c prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ 12,056.009a āgamaś ca paras tvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa 12,056.009c bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo 'bhimanyate 12,056.010 bhīṣma uvāca 12,056.010a namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,056.010c brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,056.011a śṛṇu kārtsnyena mattas tvaṃ rājadharmān yudhiṣṭhira 12,056.011c nirucyamānān niyato yac cānyad abhivāñchasi 12,056.012a ādāv eva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā 12,056.012c devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi 12,056.013a daivatāny arcayitvā hi brāhmaṇāṃś ca kurūdvaha 12,056.013c ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate 12,056.014a utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira 12,056.014c na hy utthānam ṛte daivaṃ rājñām arthaprasiddhaye 12,056.015a sādhāraṇaṃ dvayaṃ hy etad daivam utthānam eva ca 12,056.015c pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityam ucyate 12,056.016a vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ 12,056.016c ghaṭate vinayas tāta rājñām eṣa nayaḥ paraḥ 12,056.017a na hi satyād ṛte kiṃ cid rājñāṃ vai siddhikāraṇam 12,056.017c satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati 12,056.018a ṛṣīṇām api rājendra satyam eva paraṃ dhanam 12,056.018c tathā rājñaḥ paraṃ satyān nānyad viśvāsakāraṇam 12,056.019a guṇavāñ śīlavān dānto mṛdur dharmyo jitendriyaḥ 12,056.019c sudarśaḥ sthūlalakṣyaś ca na bhraśyeta sadā śriyaḥ 12,056.020a ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana 12,056.020b*0122_01 ārjavena samāyuktā modante ṛṣayo divi 12,056.020c punar nayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca 12,056.021a mṛdur hi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ 12,056.021c tīkṣṇāc codvijate lokas tasmād ubhayam ācara 12,056.022a adaṇḍyāś caiva te nityaṃ viprāḥ syur dadatāṃ vara 12,056.022c bhūtam etat paraṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata 12,056.023a manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā 12,056.023c dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartum arhasi 12,056.024a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 12,056.024c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 12,056.025a ayo hanti yadāśmānam agniś cāpo 'bhipadyate 12,056.025c brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ 12,056.026a etaj jñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ 12,056.026c bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ 12,056.027a evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ 12,056.027c nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syur īdṛśāḥ 12,056.028a ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā 12,056.028c tau nibodha mahāprājña tvam ekāgramanā nṛpa 12,056.029a udyamya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,056.029c nigṛhṇīyāt svadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ 12,056.030a vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit 12,056.030c na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṃ manum ṛcchati 12,056.031a evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ 12,056.031c svaparāddhān api hi tān viṣayānte samutsṛjet 12,056.032a abhiśastam api hy eṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate 12,056.032c brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca 12,056.033a rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam 12,056.033b*0123_01 vapanaṃ draviṇādānaṃ svapuryāś ca visarjanam 12,056.033c vidhīyate na śārīraṃ bhayam eṣāṃ kadā cana 12,056.034a dayitāś ca narās te syur nityaṃ puruṣasattama 12,056.034c na kośaḥ paramo hy anyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt 12,056.035a durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ 12,056.035c sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram 12,056.036a tasmān nityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā 12,056.036c dharmātmā satyavāk caiva rājā rañjayati prajāḥ 12,056.037a na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama 12,056.037c adharmyo hi mṛdū rājā kṣamāvān iva kuñjaraḥ 12,056.038a bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā 12,056.038c asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu 12,056.039a kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavej janaḥ 12,056.039c hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati 12,056.040a tasmān naiva mṛdur nityaṃ tīkṣṇo vāpi bhaven nṛpaḥ 12,056.040c vasante 'rka iva śrīmān na śīto na ca gharmadaḥ 12,056.041a pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ 12,056.041c parīkṣyās te mahārāja sve pare caiva sarvadā 12,056.042a vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa 12,056.042c na caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet 12,056.043a nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavaty uta 12,056.043c udvejayati lokaṃ cāpy atidveṣī mahīpatiḥ 12,056.044a bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā 12,056.044c kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedam iṣyate 12,056.045a yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso 'nugam 12,056.045c garbhasya hitam ādhatte tathā rājñāpy asaṃśayam 12,056.046a vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā 12,056.046c svaṃ priyaṃ samabhityajya yad yal lokahitaṃ bhavet 12,056.047a na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadā cid api pāṇḍava 12,056.047c dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hy ājñā pratihanyate 12,056.048a parihāsaś ca bhṛtyais te na nityaṃ vadatāṃ vara 12,056.048c kartavyo rājaśārdūla doṣam atra hi me śṛṇu 12,056.049a avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣād upajīvinaḥ 12,056.049c sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tad vacaḥ 12,056.050a preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpy anuyuñjate 12,056.050c ayācyaṃ caiva yācante 'bhojyāny āhārayanti ca 12,056.051a krudhyanti paridīpyanti bhūmim adhyāsate 'sya ca 12,056.051c utkocair vañcanābhiś ca kāryāṇy anuvihanti ca 12,056.052a jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ 12,056.052c strīr akṣibhiś ca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca 12,056.053a vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau 12,056.053c nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ 12,056.054a hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatam 12,056.054c adhirohanty anādṛtya harṣule pārthive mṛdau 12,056.055a idaṃ te duṣkaraṃ rājann idaṃ te durviceṣṭitam 12,056.055c ity evaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ 12,056.056a kruddhe cāsmin hasanty eva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ 12,056.056c saṃgharṣaśīlāś ca sadā bhavanty anyonyakāraṇāt 12,056.057a visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam 12,056.057c līlayā caiva kurvanti sāvajñās tasya śāsanam 12,056.057e alaṃkaraṇabhojyaṃ ca tathā snānānulepanam 12,056.058a helamānā naravyāghra svasthās tasyopaśṛṇvate 12,056.058c nindanti svān adhīkārān saṃtyajanti ca bhārata 12,056.059a na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca 12,056.059c krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā 12,056.059e asmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadanty uta 12,056.060a ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavanty uta 12,056.060c nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira 12,057.001 bhīṣma uvāca 12,057.001a nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira 12,057.001c praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ 12,057.002a bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṃ pate 12,057.002c tam ihaikamanā rājan gadatas tvaṃ nibodha me 12,057.003a dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva 12,057.003c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 12,057.004a tad etan naraśārdūla hṛdi tvaṃ kartum arhasi 12,057.004c saṃdheyān api saṃdhatsva virodhyāṃś ca virodhaya 12,057.004d*0124_01 svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca 12,057.005a saptāṅge yaś ca te rājye vaiparītyaṃ samācaret 12,057.005c gurur vā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ 12,057.006a maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ 12,057.006c rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā 12,057.007a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 12,057.007c utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate 12,057.008a bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā 12,057.008c asamañjāḥ suto jyeṣṭhas tyaktaḥ paurahitaiṣiṇā 12,057.009a asamañjāḥ sarayvāṃ prāk paurāṇāṃ bālakān nṛpa 12,057.009c nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ 12,057.010a ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketur mahātapāḥ 12,057.010c mithyā viprān upacaran saṃtyakto dayitaḥ sutaḥ 12,057.011a lokarañjanam evātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.011c satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam 12,057.012a na hiṃsyāt paravittāni deyaṃ kāle ca dāpayet 12,057.012c vikrāntaḥ satyavāk kṣānto nṛpo na calate pathaḥ 12,057.013a guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ 12,057.013c dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ 12,057.014a trayyā saṃvṛtarandhraś ca rājā bhavitum arhati 12,057.014c vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyat saṃvaraṇāt param 12,057.015a cāturvarṇyasya dharmāś ca rakṣitavyā mahīkṣitā 12,057.015c dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.016a na viśvasec ca nṛpatir na cātyarthaṃ na viśvaset 12,057.016c ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃś ca nityaṃ buddhyāvalokayet 12,057.017a dviṭchidradarśī nṛpatir nityam eva praśasyate 12,057.017c trivargaviditārthaś ca yuktacāropadhiś ca yaḥ 12,057.018a kośasyopārjanaratir yamavaiśravaṇopamaḥ 12,057.018c vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ 12,057.019a abhṛtānāṃ bhaved bhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ 12,057.019c nṛpatiḥ sumukhaś ca syāt smitapūrvābhibhāṣitā 12,057.020a upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīr alolupaḥ 12,057.020c satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hy ācāradarśinaḥ 12,057.021a na cādadīta vittāni satāṃ hastāt kadā cana 12,057.021c asadbhyas tu samādadyāt sadbhyaḥ saṃpratipādayet 12,057.022a svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ 12,057.022c kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācāras tathaiva ca 12,057.023a śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān arogiṇaḥ 12,057.023c śiṣṭāñ śiṣṭābhisaṃbandhān mānino nāvamāninaḥ 12,057.024a vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān 12,057.024c dharmeṣu niratān sādhūn acalān acalān iva 12,057.025a sahāyān satataṃ kuryād rājā bhūtipuraskṛtaḥ 12,057.025c tais tulyaś ca bhaved bhogaiś chatramātrājñayādhikaḥ 12,057.026a pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiś cāsya bhavet sadā 12,057.026c evaṃ kṛtvā narendro hi na khedam iha vindati 12,057.027a sarvātiśaṅkī nṛpatir yaś ca sarvaharo bhavet 12,057.027c sa kṣipram anṛjur lubdhaḥ svajanenaiva bādhyate 12,057.028a śucis tu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ 12,057.028c na pataty aribhir grastaḥ patitaś cāvatiṣṭhate 12,057.029a akrodhano 'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ 12,057.029c rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavān iva 12,057.030a prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ 12,057.030c sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavit tathā 12,057.031a kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ 12,057.031c arogaprakṛtir yuktaḥ kriyāvān avikatthanaḥ 12,057.032a ārabdhāny eva kāryāṇi na paryavasitāni ca 12,057.032c yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ 12,057.033a putrā iva pitur gehe viṣaye yasya mānavāḥ 12,057.033c nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ 12,057.034a agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ 12,057.034c nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,057.035a svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ 12,057.035c asaṃghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi 12,057.036a vaśyā neyā vinītāś ca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ 12,057.036c viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ 12,057.037a na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ 12,057.037c viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.038a yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ 12,057.038c satāṃ dharmānugas tyāgī sa rājā rājyam arhati 12,057.039a yasya cāraś ca mantraś ca nityaṃ caiva kṛtākṛte 12,057.039c na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyam arhati 12,057.040a ślokaś cāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā 12,057.040c ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata 12,057.041a rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam 12,057.041c rājany asati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam 12,057.042a tad rājan rājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.042c ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam 12,057.043a prācetasena manunā ślokau cemāv udāhṛtau 12,057.043c rājadharmeṣu rājendra tāv ihaikamanāḥ śṛṇu 12,057.044a ṣaḍ etān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave 12,057.044c apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 12,057.045a arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm 12,057.045c grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam 12,058.000*0125_00 śrīvaiśaṃpāyanaḥ 12,058.000*0125_01 etāvad uktvā bhūyo 'pi bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 12,058.000*0125_02 uvāca vacanaṃ dhīmān sarvataḥ sārasaṃgraham 12,058.001 bhīṣma uvāca 12,058.001a etat te rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira 12,058.001c bṛhaspatir hi bhagavān nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati 12,058.002a viśālākṣaś ca bhagavān kāvyaś caiva mahātapāḥ 12,058.002c sahasrākṣo mahendraś ca tathā prācetaso manuḥ 12,058.003a bharadvājaś ca bhagavāṃs tathā gauraśirā muniḥ 12,058.003c rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ 12,058.004a rakṣām eva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,058.004c rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu 12,058.005a cāraś ca praṇidhiś caiva kāle dānam amatsaraḥ 12,058.005c yuktyādānaṃ na cādānam ayogena yudhiṣṭhira 12,058.006a satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam 12,058.006c anārjavair ārjavaiś ca śatrupakṣasya bhedanam 12,058.007a sādhūnām aparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam 12,058.007c nicayaś ca niceyānāṃ sevā buddhimatām api 12,058.008a balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānām anvavekṣaṇam 12,058.008c kāryeṣv akhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam 12,058.009a puraguptir aviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam 12,058.009c ketanānāṃ ca jīrṇānām avekṣā caiva sīdatām 12,058.010a dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ 12,058.010c arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvac cānvavekṣaṇam 12,058.011a upajāpaś ca bhṛtyānām ātmanaḥ paradarśanāt 12,058.011c aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā 12,058.012a nītidharmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca 12,058.012c ripūṇām anavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam 12,058.013a utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata 12,058.013c rājadharmasya yan mūlaṃ ślokāṃś cātra nibodha me 12,058.014a utthānenāmṛtaṃ labdham utthānenāsurā hatāḥ 12,058.014c utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca 12,058.015a utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrān adhitiṣṭhati 12,058.015c utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate 12,058.016a utthānahīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ 12,058.016c dharṣaṇīyo ripūṇāṃ syād bhujaṃga iva nirviṣaḥ 12,058.017a na ca śatrur avajñeyo durbalo 'pi balīyasā 12,058.017c alpo 'pi hi dahaty agnir viṣam alpaṃ hinasti ca 12,058.018a ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrur durgasamāśritaḥ 12,058.018c taṃ taṃ tāpayate deśam api rājñaḥ samṛddhinaḥ 12,058.019a rājño rahasyaṃ yad vākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ 12,058.019c hṛdi yac cāsya jihmaṃ syāt kāraṇārthaṃ ca yad bhavet 12,058.020a yac cāsya kāryaṃ vṛjinam ārjavenaiva dhāryate 12,058.020c dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhām ācaret kriyām 12,058.021a rājyaṃ hi sumahat tantraṃ durdhāryam akṛtātmabhiḥ 12,058.021c na śakyaṃ mṛdunā voḍhum āghātasthānam uttamam 12,058.022a rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityam ārjaveneha dhāryate 12,058.022c tasmān miśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira 12,058.023a yady apy asya vipattiḥ syād rakṣamāṇasya vai prajāḥ 12,058.023c so 'py asya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ 12,058.024a eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ 12,058.024c bhūyas te yatra saṃdehas tad brūhi vadatāṃ vara 12,058.025 vaiśaṃpāyana uvāca 12,058.025a tato vyāsaś ca bhagavān devasthāno 'śmanā saha 12,058.025c vāsudevaḥ kṛpaś caiva sātyakiḥ saṃjayas tathā 12,058.026a sādhu sādhv iti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇair ivānanaiḥ 12,058.026c astuvaṃs te naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 12,058.027a tato dīnamanā bhīṣmam uvāca kurusattamaḥ 12,058.027c netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan 12,058.028a śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvaṃ pitāmaha 12,058.028c upaiti savitāpy astaṃ rasam āpīya pārthivam 12,058.029a tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ; kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ 12,058.029c pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ; tato rathān āruruhur mudā yutāḥ 12,058.030a dṛṣadvatīṃ cāpy avagāhya suvratāḥ; kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ 12,058.030c upāsya saṃdhyāṃ vidhivat paraṃtapās; tataḥ puraṃ te viviśur gajāhvayam 12,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,059.001a tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ 12,059.001c yayus te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ 12,059.002a prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmam āsādya cānagham 12,059.002c sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam 12,059.003a vyāsādīn abhivādyarṣīn sarvais taiś cābhinanditāḥ 12,059.003c niṣedur abhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 12,059.004a tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,059.004c abravīt prāñjalir bhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca 12,059.005a ya eṣa rājā-rājeti śabdaś carati bhārata 12,059.005c katham eṣa samutpannas tan me brūhi pitāmaha 12,059.006a tulyapāṇiśirogrīvas tulyabuddhīndriyātmakaḥ 12,059.006c tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ 12,059.007a tulyaśukrāsthimajjaś ca tulyamāṃsāsṛg eva ca 12,059.007c niḥśvāsocchvāsatulyaś ca tulyaprāṇaśarīravān 12,059.008a samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇair nṛṇām 12,059.008c viśiṣṭabuddhīñ śūrāṃś ca katham eko 'dhitiṣṭhati 12,059.009a katham eko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām 12,059.009c rakṣaty api ca loko 'sya prasādam abhivāñchati 12,059.010a ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati 12,059.010c vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ 12,059.011a etad icchāmy ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha 12,059.011c śrotuṃ tan me yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara 12,059.012a naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate 12,059.012c yad ekasmiñ jagat sarvaṃ devavad yāti saṃnatim 12,059.013 bhīṣma uvāca 12,059.013a niyatas tvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 12,059.013c yathā rājyaṃ samutpannam ādau kṛtayuge 'bhavat 12,059.014a naiva rājyaṃ na rājāsīn na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ 12,059.014c dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam 12,059.015a pālayānās tathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata 12,059.015c khedaṃ paramam ājagmus tatas tān moha āviśat 12,059.016a te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha 12,059.016c pratipattivimohāc ca dharmas teṣām anīnaśat 12,059.017a naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narās tadā 12,059.017c lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama 12,059.018a aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujās tataḥ 12,059.018c kāmo nāmāparas tatra samapadyata vai prabho 12,059.019a tāṃs tu kāmavaśaṃ prāptān rāgo nāma samaspṛśat 12,059.019c raktāś ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira 12,059.020a agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca 12,059.020c bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan 12,059.021a viplute naraloke 'smiṃs tato brahma nanāśa ha 12,059.021c nāśāc ca brahmaṇo rājan dharmo nāśam athāgamat 12,059.022a naṣṭe brahmaṇi dharme ca devās trāsam athāgaman 12,059.022c te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 12,059.023a prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham 12,059.023c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ 12,059.024a bhagavan naralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam 12,059.024c lobhamohādibhir bhāvais tato no bhayam āviśat 12,059.025a brahmaṇaś ca praṇāśena dharmo 'py anaśad īśvara 12,059.025c tataḥ sma samatāṃ yātā martyais tribhuvaneśvara 12,059.026a adho hi varṣam asmākaṃ martyās tūrdhvapravarṣiṇaḥ 12,059.026c kriyāvyuparamāt teṣāṃ tato 'gacchāma saṃśayam 12,059.027a atra niḥśreyasaṃ yan nas tad dhyāyasva pitāmaha 12,059.027c tvatprabhāvasamuttho 'sau prabhāvo no vinaśyati 12,059.028a tān uvāca surān sarvān svayaṃbhūr bhagavāṃs tataḥ 12,059.028c śreyo 'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ 12,059.029a tato 'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam 12,059.029c yatra dharmas tathaivārthaḥ kāmaś caivānuvarṇitaḥ 12,059.030a trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā 12,059.030c caturtho mokṣa ity eva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ 12,059.031a mokṣasyāpi trivargo 'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajas tamaḥ 12,059.031c sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ 12,059.032a ātmā deśaś ca kālaś cāpy upāyāḥ kṛtyam eva ca 12,059.032c sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ 12,059.033a trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha 12,059.033c daṇḍanītiś ca vipulā vidyās tatra nidarśitāḥ 12,059.034a amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam 12,059.034c cāraś ca vividhopāyaḥ praṇidhiś ca pṛthagvidhaḥ 12,059.035a sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaś ca pāṇḍava 12,059.035c upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā 12,059.036a mantraś ca varṇitaḥ kṛtsnas tathā bhedārtha eva ca 12,059.036c vibhraṃśaś caiva mantrasya siddhyasiddhyoś ca yat phalam 12,059.037a saṃdhiś ca vividhābhikhyo hīno madhyas tathottamaḥ 12,059.037c bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ 12,059.038a yātrākālāś ca catvāras trivargasya ca vistaraḥ 12,059.038c vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijayaś ca ha 12,059.039a āsuraś caiva vijayas tathā kārtsnyena varṇitaḥ 12,059.039c lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam 12,059.040a prakāśaś cāprakāśaś ca daṇḍo 'tha pariśabditaḥ 12,059.040c prakāśo 'ṣṭavidhas tatra guhyas tu bahuvistaraḥ 12,059.041a rathā nāgā hayāś caiva pādātāś caiva pāṇḍava 12,059.041c viṣṭir nāvaś carāś caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam 12,059.042a aṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu 12,059.042c jaṅgamājaṅgamāś coktāś cūrṇayogā viṣādayaḥ 12,059.043a sparśe cābhyavahārye cāpy upāṃśur vividhaḥ smṛtaḥ 12,059.043b*0126_01 krīḍāpūrve raṇe dyūte visrambheṇa samanvitam 12,059.043b*0126_02 uktaṃ kaitavyam ity etad upāyo navamo budhaiḥ 12,059.043b*0126_03 upekṣā sarvakāryeṣu karmaṇāṃ karaṇeṣu ca 12,059.043b*0126_04 aniṣṭānāṃ samutthāne trivargo naśyate yayā 12,059.043b*0126_05 indrajālādikā māyā vāgjīvanakuśīlavaiḥ 12,059.043b*0126_06 sunimittair durnimittair utpātaiś ca samanvitam 12,059.043b*0126_07 ḍambho liṅgaṃ samāśritya śatruvarge prayujyate 12,059.043b*0126_08 śāṭhyaṃ niśceṣṭatā proktā cittadoṣapradūṣikā 12,059.043c arir mitram udāsīna ity ete 'py anuvarṇitāḥ 12,059.044a kṛtsnā mārgaguṇāś caiva tathā bhūmiguṇāś ca ha 12,059.044c ātmarakṣaṇam āśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam 12,059.045a kalpanā vividhāś cāpi nṛnāgarathavājinām 12,059.045c vyūhāś ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam 12,059.046a utpātāś ca nipātāś ca suyuddhaṃ supalāyanam 12,059.046c śastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha 12,059.047a balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam 12,059.047c pīḍanāskandakālaś ca bhayakālaś ca pāṇḍava 12,059.048a tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca 12,059.048c caurāṭavyabalaiś cograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam 12,059.049a agnidair garadaiś caiva pratirūpakacārakaiḥ 12,059.049c śreṇimukhyopajāpena vīrudhaś chedanena ca 12,059.050a dūṣaṇena ca nāgānām āśaṅkājananena ca 12,059.050c ārodhanena bhaktasya pathaś copārjanena ca 12,059.051a saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasam 12,059.051c dūtasāmarthyayogaś ca rāṣṭrasya ca vivardhanam 12,059.052a arimadhyasthamitrāṇāṃ samyak coktaṃ prapañcanam 12,059.052c avamardaḥ pratīghātas tathaiva ca balīyasām 12,059.053a vyavahāraḥ susūkṣmaś ca tathā kaṇṭakaśodhanam 12,059.053c śamo vyāyāmayogaś ca yogo dravyasya saṃcayaḥ 12,059.054a abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam 12,059.054c arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣv aprasaṅgitā 12,059.055a tathā rājaguṇāś caiva senāpatiguṇāś ca ye 12,059.055c kāraṇasya ca kartuś ca guṇadoṣās tathaiva ca 12,059.056a duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānujīvinām 12,059.056c śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam 12,059.057a alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam 12,059.057c pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivat tathā 12,059.058a visargo 'rthasya dharmārtham arthārthaṃ kāmahetunā 12,059.058c caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ 12,059.059a krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca 12,059.059c daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanāny atra caiva ha 12,059.060a mṛgayākṣās tathā pānaṃ striyaś ca bharatarṣabha 12,059.060c kāmajāny āhur ācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā 12,059.061a vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca 12,059.061c ātmano nigrahas tyāgo 'thārthadūṣaṇam eva ca 12,059.062a yantrāṇi vividhāny eva kriyās teṣāṃ ca varṇitāḥ 12,059.062c avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam 12,059.063a caityadrumāṇām āmardo rodhaḥkarmāntanāśanam 12,059.063c apaskaro 'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā 12,059.064a paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara 12,059.064c upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ 12,059.065a labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam 12,059.065c vidvadbhir ekībhāvaś ca prātarhomavidhijñatā 12,059.066a maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā 12,059.066c āhārayojanaṃ caiva nityam āstikyam eva ca 12,059.067a ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ 12,059.067c utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajās tathā 12,059.068a pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca 12,059.068c vṛttir bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam 12,059.069a adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam 12,059.069c anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam 12,059.070a rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam 12,059.070c maṇḍalasthā ca yā cintā rājan dvādaśarājikā 12,059.071a dvāsaptatimatiś caiva proktā yā ca svayaṃbhuvā 12,059.071c deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ 12,059.072a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca mokṣaś cātrānuvarṇitaḥ 12,059.072c upāyaś cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ 12,059.073a mūlakarmakriyā cātra māyā yogaś ca varṇitaḥ 12,059.073c dūṣaṇaṃ srotasām atra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām 12,059.074a yair yair upāyair lokaś ca na caled āryavartmanaḥ 12,059.074c tat sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitam 12,059.075a etat kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavān prabhuḥ 12,059.075c devān uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñ śakrapurogamān 12,059.076a upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca 12,059.076c navanītaṃ sarasvatyā buddhir eṣā prabhāvitā 12,059.077a daṇḍena sahitā hy eṣā lokarakṣaṇakārikā 12,059.077c nigrahānugraharatā lokān anu cariṣyati 12,059.078a daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpy uta 12,059.078c daṇḍanītir iti proktā trīṃl lokān anuvartate 12,059.079a ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyaty agre mahātmasu 12,059.079c mahattvāt tasya daṇḍasya nītir vispaṣṭalakṣaṇā 12,059.080a nayacāraś ca vipulo yena sarvam idaṃ tatam 12,059.080c āgamaś ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ 12,059.081a tīrthavaṃśaś ca vaṃśaś ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira 12,059.081c sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca 12,059.082a cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam 12,059.082c itihāsopavedāś ca nyāyaḥ kṛtsnaś ca varṇitaḥ 12,059.083a tapo jñānam ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ 12,059.083c vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucam utthānam eva ca 12,059.084a sarvabhūtānukampā ca sarvam atropavarṇitam 12,059.084c bhuvi vācogataṃ yac ca tac ca sarvaṃ samarpitam 12,059.085a tasmin paitāmahe śāstre pāṇḍavaitad asaṃśayam 12,059.085c dharmārthakāmamokṣāś ca sakalā hy atra śabditāḥ 12,059.086a tatas tāṃ bhagavān nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ 12,059.086c bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇur umāpatiḥ 12,059.086d*0127_01 anādinidhano devaś caitanyādisamanvitaḥ 12,059.086d*0127_02 jñānāni ca vaśe yasya tārakādīny aśeṣataḥ 12,059.086d*0127_03 aṇimādiguṇopetam aiśvaryaṃ na ca kṛtrimam 12,059.086d*0127_04 tuṣṭyarthaṃ brahmaṇaḥ putro lalāṭād utthitaḥ prabhuḥ 12,059.086d*0127_05 arudat sasvanaṃ ghoraṃ jagataḥ prabhur avyayaḥ 12,059.086d*0127_06 jāyamānaḥ pitā putre putraḥ pitari caiva hi 12,059.086d*0127_07 buddhiṃ viśvasṛje dattvā brahmāṇḍaṃ yena nirmitam 12,059.086d*0127_08 yasmin hiraṇmayo haṃsaḥ śakuniḥ samapadyata 12,059.086d*0127_09 kartā sarvasya lokasya brahmā lokapitāmahaḥ 12,059.086d*0127_10 sa devaḥ sarvabhūtātmā mahādevaḥ sanātanaḥ 12,059.086d*0127_11 asaṃkhyātasahasrāṇāṃ rudrāṇāṃ sthānam avyayam 12,059.087a yugānām āyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñ śivaḥ 12,059.087c saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam 12,059.088a vaiśālākṣam iti proktaṃ tad indraḥ pratyapadyata 12,059.088c daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ 12,059.089a bhagavān api tac chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ 12,059.089a*0128_01 **** **** devāt prāpya maheśvarāt 12,059.089a*0128_02 prajānāṃ hitam anvicchan 12,059.089c sahasraiḥ pañcabhis tāta yad uktaṃ bāhudantakam 12,059.090a adhyāyānāṃ sahasrais tu tribhir eva bṛhaspatiḥ 12,059.090c saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ tad ucyate 12,059.091a adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepam abravīt 12,059.091c tac chāstram amitaprajño yogācāryo mahātapāḥ 12,059.092a evaṃ lokānurodhena śāstram etan maharṣibhiḥ 12,059.092c saṃkṣiptam āyur vijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava 12,059.093a atha devāḥ samāgamya viṣṇum ūcuḥ prajāpatim 12,059.093c eko yo 'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa 12,059.094a tataḥ saṃcintya bhagavān devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,059.094c taijasaṃ vai virajasaṃ so 'sṛjan mānasaṃ sutam 12,059.095a virajās tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata 12,059.095c nyāsāyaivābhavad buddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava 12,059.096a kīrtimāṃs tasya putro 'bhūt so 'pi pañcātigo 'bhavat 12,059.096c kardamas tasya ca sutaḥ so 'py atapyan mahat tapaḥ 12,059.097a prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ 12,059.097c prajānāṃ rakṣitā sādhur daṇḍanītiviśāradaḥ 12,059.098a anaṅgaputro 'tibalo nītimān adhigamya vai 12,059.098c abhipede mahīrājyam athendriyavaśo 'bhavat 12,059.098d*0129_01 prāpya nārīṃ mahābhāgāṃ rūpiṇīṃ kāmamohitaḥ 12,059.098d*0129_02 saubhāgyena ca saṃpannāṃ guṇaiś cānuttamāṃ satīm 12,059.099a mṛtyos tu duhitā rājan sunīthā nāma mānasī 12,059.099c prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venam ajījanat 12,059.100a taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam 12,059.100c mantrapūtaiḥ kuśair jaghnur ṛṣayo brahmavādinaḥ 12,059.101a mamanthur dakṣiṇaṃ corum ṛṣayas tasya mantrataḥ 12,059.101c tato 'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi 12,059.102a dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ 12,059.102c niṣīdety evam ūcus tam ṛṣayo brahmavādinaḥ 12,059.103a tasmān niṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ 12,059.103c ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ 12,059.104a bhūyo 'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthus te maharṣayaḥ 12,059.104c tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ 12,059.105a kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 12,059.105c vedavedāṅgavic caiva dhanurvede ca pāragaḥ 12,059.106a taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājan narottamam 12,059.106c tataḥ sa prāñjalir vainyo maharṣīṃs tān uvāca ha 12,059.107a susūkṣmā me samutpannā buddhir dharmārthadarśinī 12,059.107c anayā kiṃ mayā kāryaṃ tan me tattvena śaṃsata 12,059.108a yan māṃ bhavanto vakṣyanti kāryam arthasamanvitam 12,059.108c tad ahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā 12,059.109a tam ūcur atha devās te te caiva paramarṣayaḥ 12,059.109c niyato yatra dharmo vai tam aśaṅkaḥ samācara 12,059.110a priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu 12,059.110c kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ 12,059.111a yaś ca dharmāt pravicalel loke kaś cana mānavaḥ 12,059.111c nigrāhyas te sa bāhubhyāṃ śaśvad dharmam avekṣataḥ 12,059.112a pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā 12,059.112c pālayiṣyāmy ahaṃ bhaumaṃ brahma ity eva cāsakṛt 12,059.113a yaś cātra dharmanīty ukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ 12,059.113c tam aśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadā cana 12,059.114a adaṇḍyā me dvijāś ceti pratijānīṣva cābhibho 12,059.114c lokaṃ ca saṃkarāt kṛtsnāt trātāsmīti paraṃtapa 12,059.115a vainyas tatas tān uvāca devān ṛṣipurogamān 12,059.115c brāhmaṇā me sahāyāś ced evam astu surarṣabhāḥ 12,059.116a evam astv iti vainyas tu tair ukto brahmavādibhiḥ 12,059.116c purodhāś cābhavat tasya śukro brahmamayo nidhiḥ 12,059.117a mantriṇo vālakhilyās tu sārasvatyo gaṇo hy abhūt 12,059.117c maharṣir bhagavān gargas tasya sāṃvatsaro 'bhavat 12,059.118a ātmanāṣṭama ity eva śrutir eṣā parā nṛṣu 12,059.118c utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau 12,059.118d*0130_01 tayoḥ prīto dadau rājā pṛthur vainyaḥ pratāpavān 12,059.118d*0130_02 anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca 12,059.118d*0131_01 atrir mahātmā bhagavāṃs tasyāsīd vedakārakaḥ 12,059.118d*0131_02 nāradaś cetihāsādīni nityam eva samādadhat 12,059.119a samatāṃ vasudhāyāś ca sa samyag upapādayat 12,059.119c vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmer āsīd iti ha naḥ śrutam 12,059.119d*0132_01 manvantareṣu sarveṣu viṣamā jāyate mahī 12,059.119d*0132_02 ujjahāra tato vainyaḥ śilājālān samantataḥ 12,059.119d*0132_03 dhanuṣkoṭyā mahārāja tena śailā vivardhitāḥ 12,059.120a sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha 12,059.120c ṛṣibhiś ca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ 12,059.121a taṃ sākṣāt pṛthivī bheje ratnāny ādāya pāṇḍava 12,059.121c sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃś cācalottamaḥ 12,059.122a śakraś ca dhanam akṣayyaṃ prādāt tasya yudhiṣṭhira 12,059.122c rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ 12,059.123a yakṣarākṣasabhartā ca bhagavān naravāhanaḥ 12,059.123c dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam 12,059.124a hayā rathāś ca nāgāś ca koṭiśaḥ puruṣās tathā 12,059.124c prādurbabhūvur vainyasya cintanād eva pāṇḍava 12,059.124e na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayas tathā 12,059.125a sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyāt kadā cana 12,059.125c bhayam utpadyate tatra tasya rājño 'bhirakṣaṇāt 12,059.125d*0133_01 āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ 12,059.125d*0133_02 parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat 12,059.126a teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca 12,059.126c yakṣarākṣasanāgaiś cāpīpsitaṃ yasya yasya yat 12,059.127a tena dharmottaraś cāyaṃ kṛto loko mahātmanā 12,059.127c rañjitāś ca prajāḥ sarvās tena rājeti śabdyate 12,059.128a brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāt tataḥ kṣatriya ucyate 12,059.128c prathitā dhanataś ceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā 12,059.129a sthāpanaṃ cākarod viṣṇuḥ svayam eva sanātanaḥ 12,059.129c nātivartiṣyate kaś cid rājaṃs tvām iti pārthiva 12,059.130a tapasā bhagavān viṣṇur āviveśa ca bhūmipam 12,059.130c devavan naradevānāṃ namate yaj jagan nṛpa 12,059.131a daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara 12,059.131c nādharṣayat tataḥ kaś cic cāranityāc ca darśanāt 12,059.132a ātmanā karaṇaiś caiva samasyeha mahīkṣitaḥ 12,059.132c ko hetur yad vaśe tiṣṭhel loko daivād ṛte guṇāt 12,059.133a viṣṇor lalāṭāt kamalaṃ sauvarṇam abhavat tadā 12,059.133c śrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ 12,059.134a śriyaḥ sakāśād arthaś ca jāto dharmeṇa pāṇḍava 12,059.134c atha dharmas tathaivārthaḥ śrīś ca rājye pratiṣṭhitā 12,059.135a sukṛtasya kṣayāc caiva svarlokād etya medinīm 12,059.135c pārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ 12,059.136a mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi 12,059.136c buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati 12,059.137a sthāpanām atha devānāṃ na kaś cid ativartate 12,059.137c tiṣṭhaty ekasya ca vaśe taṃ ced anuvidhīyate 12,059.138a śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate 12,059.138c tulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati 12,059.139a yo hy asya mukham adrākṣīt somya so 'sya vaśānugaḥ 12,059.139c subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati 12,059.140a tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ 12,059.140c devāś ca naradevāś ca tulyā iti viśāṃ pate 12,059.141a etat te sarvam ākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu 12,059.141c kārtsnyena bharataśreṣṭha kim anyad iha vartatām 12,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,060.001a tataḥ punaḥ sa gāṅgeyam abhivādya pitāmaham 12,060.001c prāñjalir niyato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 12,060.002a ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak 12,060.002c caturṇām āśramāṇāṃ ca rājadharmāś ca ke matāḥ 12,060.003a kena svid vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate 12,060.003c kena paurāś ca bhṛtyāś ca vardhante bharatarṣabha 12,060.004a kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyān mantriṇas tathā 12,060.004c ṛtvikpurohitācāryān kīdṛśān varjayen nṛpaḥ 12,060.005a keṣu viśvasitavyaṃ syād rājñāṃ kasyāṃ cid āpadi 12,060.005c kuto vātmā dṛḍho rakṣyas tan me brūhi pitāmaha 12,060.005d*0134_01 dvaidhībhāve ca bhūtānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet 12,060.005d*0134_02 adharmasya phalaṃ yac ca śapathasya vilaṅghane 12,060.005d*0134_03 sarvam etad yathātattvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam 12,060.005d*0134_04 samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha 12,060.006 bhīṣma uvāca 12,060.006a namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,060.006c brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,060.007a akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā 12,060.007c prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucam adroha eva ca 12,060.008a ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ 12,060.008c brāhmaṇasya tu yo dharmas taṃ te vakṣyāmi kevalam 12,060.009a damam eva mahārāja dharmam āhuḥ purātanam 12,060.009c svādhyāyo 'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate 12,060.010a taṃ ced vittam upāgacched vartamānaṃ svakarmaṇi 12,060.010c akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam 12,060.011a kurvītāpatyasaṃtānam atho dadyād yajeta ca 12,060.011c saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhir itīṣyate 12,060.012a pariniṣṭhitakāryas tu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ 12,060.012c kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate 12,060.013a kṣatriyasyāpi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.013c dadyād rājā na yāceta yajeta na tu yājayet 12,060.014a nādhyāpayed adhīyīta prajāś ca paripālayet 12,060.014c nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryāt parākramam 12,060.015a ye ca kratubhir ījānāḥ śrutavantaś ca bhūmipāḥ 12,060.015c ya evāhavajetāras ta eṣāṃ lokajittamāḥ 12,060.016a avikṣatena dehena samarād yo nivartate 12,060.016c kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purāvidaḥ 12,060.017a vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmam āhuḥ pradhānataḥ 12,060.017c nāsya kṛtyatamaṃ kiṃ cid anyad dasyunibarhaṇāt 12,060.018a dānam adhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate 12,060.018c tasmād rājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmam īpsatā 12,060.019a sveṣu dharmeṣv avasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ 12,060.019c dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet 12,060.020a pariniṣṭhitakāryaḥ syān nṛpatiḥ paripālanāt 12,060.020c kuryād anyan na vā kuryād aindro rājanya ucyate 12,060.021a vaiśyasyāpīha yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.021c dānam adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ 12,060.022a pitṛvat pālayed vaiśyo yuktaḥ sarvapaśūn iha 12,060.022c vikarma tad bhaved anyat karma yad yat samācaret 12,060.022e rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahat sukham avāpnuyāt 12,060.023a prajāpatir hi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn 12,060.023c brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ 12,060.024a tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam 12,060.024b*0135_01 avaśyabharaṇīyo hi vaiśyo rājñā janādhipa 12,060.024c ṣaṇṇām ekāṃ pibed dhenuṃ śatāc ca mithunaṃ haret 12,060.025a laye ca saptamo bhāgas tathā śṛṅge kalā khure 12,060.025c sasyasya sarvabījānām eṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ 12,060.026a na ca vaiśyasya kāmaḥ syān na rakṣeyaṃ paśūn iti 12,060.026c vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana 12,060.027a śūdrasyāpi hi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.027c prajāpatir hi varṇānāṃ dāsaṃ śūdram akalpayat 12,060.028a tasmāc chūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate 12,060.028c teṣāṃ śuśrūṣaṇāc caiva mahat sukham avāpnuyāt 12,060.029a śūdra etān paricaret trīn varṇān anasūyakaḥ 12,060.029c saṃcayāṃś ca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃ cana 12,060.030a pāpīyān hi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryād garīyasaḥ 12,060.030c rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ 12,060.031a tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam 12,060.031c avaśyabharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate 12,060.032a chatraṃ veṣṭanam auśīram upānad vyajanāni ca 12,060.032c yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe 12,060.033a adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ 12,060.033c śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat 12,060.034a yaś ca kaś cid dvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣur āvrajet 12,060.034c kalpyāṃ tasya tu tenāhur vṛttiṃ dharmavido janāḥ 12,060.034e deyaḥ piṇḍo 'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau 12,060.035a śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃ cid āpadi 12,060.035c atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye 12,060.035e na hi svam asti śūdrasya bhartṛhāryadhano hy asau 12,060.036a uktas trayāṇāṃ varṇānāṃ yajñas trayyaiva bhārata 12,060.036c svāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate 12,060.037a tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñair yajeta vratavān svayam 12,060.037c pūrṇapātramayīm āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām 12,060.038a śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau 12,060.038c aindrāgnena vidhānena dakṣiṇām iti naḥ śrutam 12,060.039a ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhāyajño vidhīyate 12,060.039a*0136_01 **** **** yajñas tasyaiva bhārata 12,060.039a*0136_02 agre sarveṣu yajñeṣu 12,060.039c daivataṃ hi mahac chraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat 12,060.040a daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparam 12,060.040c ayajann iha satrais te tais taiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ 12,060.041a saṃsṛṣṭā brāhmaṇair eva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ 12,060.041c devānām api ye devā yad brūyus te paraṃ hi tat 12,060.041e tasmād varṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā 12,060.042a ṛgyajuḥsāmavit pūjyo nityaṃ syād devavad dvijaḥ 12,060.042c anṛgyajur asāmā tu prājāpatya upadravaḥ 12,060.043a yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata 12,060.043c nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ 12,060.043e tasmāt sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate 12,060.044a svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ; parān varṇān ayajann evam āsīt 12,060.044c ārocitā naḥ sumahān sa dharmaḥ; sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ 12,060.044d*0137_01 saṃpūjyo vai brāhmaṇas triṣu varṇeṣu hṛṣṭaḥ 12,060.045a tasmād varṇā ṛjavo jātidharmāḥ; saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ 12,060.045b*0138_01 tasmād varṇas tata[to] vai jātidharmaḥ 12,060.045b*0138_02 saṃsṛjyate tasya vai kopa eṣaḥ 12,060.045c ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā; vipraś caiko 'niścayas teṣu dṛṣṭaḥ 12,060.046a atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,060.046c vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭum icchatām 12,060.047a udite 'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ 12,060.047c vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat 12,060.048a yat skannam asya tat pūrvaṃ yad askannaṃ tad uttaram 12,060.048c bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca 12,060.049a tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścayaniścitaḥ 12,060.049c dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo 'rhati 12,060.050a steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ 12,060.050c yaṣṭum icchati yajñaṃ yaḥ sādhum eva vadanti tam 12,060.051a ṛṣayas taṃ praśaṃsanti sādhu caitad asaṃśayam 12,060.051c sarvathā sarvavarṇair hi yaṣṭavyam iti niścayaḥ 12,060.051e na hi yajñasamaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 12,060.052a tasmād yaṣṭavyam ity āhuḥ puruṣeṇānasūyatā 12,060.052c śraddhāpavitram āśritya yathāśakti prayacchatā 12,061.001 bhīṣma uvāca 12,061.001a āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama 12,061.001c caturṇām iha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira 12,061.002a vānaprasthaṃ bhaikṣacaryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam 12,061.002c brahmacaryāśramaṃ prāhuś caturthaṃ brāhmaṇair vṛtam 12,061.003a jaṭākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvam avāpya ca 12,061.003c ādhānādīni karmāṇi prāpya vedam adhītya ca 12,061.004a sadāro vāpy adāro vā ātmavān saṃyatendriyaḥ 12,061.004c vānaprasthāśramaṃ gacchet kṛtakṛtyo gṛhāśramāt 12,061.005a tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit 12,061.005c ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchaty akṣarasātmatām 12,061.006a etāny eva nimittāni munīnām ūrdhvaretasām 12,061.006c kartavyānīha vipreṇa rājann ādau vipaścitā 12,061.007a caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate 12,061.007c bhaikṣacaryāsv adhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ 12,061.008a yatrāstamitaśāyī syān niragnir aniketanaḥ 12,061.008c yathopalabdhajīvī syān munir dānto jitendriyaḥ 12,061.009a nirāśīḥ syāt sarvasamo nirbhogo nirvikāravān 12,061.009c vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchaty akṣarasātmatām 12,061.010a adhītya vedān kṛtasarvakṛtyaḥ; saṃtānam utpādya sukhāni bhuktvā 12,061.010c samāhitaḥ pracared duścaraṃ taṃ; gārhasthyadharmaṃ munidharmadṛṣṭam 12,061.011a svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī; niyogasevī naśaṭho najihmaḥ 12,061.011c mitāśano devaparaḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduś cānṛśaṃsaḥ kṣamāvān 12,061.012a dānto vidheyo havyakavye 'pramatto; annasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ 12,061.012c amatsarī sarvaliṅgipradātā; vaitānanityaś ca gṛhāśramī syāt 12,061.013a athātra nārāyaṇagītam āhur; maharṣayas tāta mahānubhāvāḥ 12,061.013c mahārtham atyarthatapaḥprayuktaṃ; tad ucyamānaṃ hi mayā nibodha 12,061.014a satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca; dharmas tathārthaś ca ratiś ca dāre 12,061.014c niṣevitavyāni sukhāni loke; hy asmin pare caiva mataṃ mamaitat 12,061.015a bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā 12,061.015c satāṃ tam āśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ 12,061.016a evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo; gārhasthyam adhyāvasate yathāvat 12,061.016c gṛhasthavṛttiṃ praviśodhya samyak; svarge viṣuddhaṃ phalam āpnute saḥ 12,061.017a tasya dehaparityāgād iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ 12,061.017c ānantyāyopatiṣṭhanti sarvatokṣiśiromukhāḥ 12,061.018a khādann eko japann ekaḥ sarpann eko yudhiṣṭhira 12,061.018c ekasminn eva ācārye śuśrūṣur malapaṅkavān 12,061.019a brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī 12,061.019b*0139_01 guroś chāyānugo nityam adhīyānaḥ suyantritaḥ 12,061.019c avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvan vaset sadā 12,061.020a śuśrūṣāṃ satataṃ kurvan guroḥ saṃpraṇameta ca 12,061.020b*0140_01 aniketaś carann ekaḥ sarvān eva yudhiṣṭhira 12,061.020c ṣaṭkarmasv anivṛttaś ca napravṛttaś ca sarvaśaḥ 12,061.021a na caraty adhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca 12,061.021c eṣo ''śramapadas tāta brahmacāriṇa iṣyate 12,062.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,062.001a śivān sukhān mahodarkān ahiṃsrāṃl lokasaṃmatān 12,062.001c brūhi dharmān sukhopāyān madvidhānāṃ sukhāvahān 12,062.002 bhīṣma uvāca 12,062.002a brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho 12,062.002c varṇās tān anuvartante trayo bharatasattama 12,062.003a uktāni karmāṇi bahūni rājan; svargyāṇi rājanyaparāyaṇāni 12,062.003c nemāni dṛṣṭāntavidhau smṛtāni; kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat 12,062.004a kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ; śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san 12,062.004c asmiṃl loke nindito mandacetāḥ; pare ca loke nirayaṃ prayāti 12,062.005a yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau 12,062.005c vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava 12,062.006a ṣaṭkarmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣv api 12,062.006c sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ 12,062.007a brāhmaṇasya viśuddhasya tapasy abhiratasya ca 12,062.007c nirāśiṣo vadānyasya lokā hy akṣarasaṃjñitāḥ 12,062.008a yo yasmin kurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca 12,062.008c tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ pratipadyate 12,062.009a vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīvasaṃjīvanena ca 12,062.009c vettum arhasi rājendra svādhyāyagaṇitaṃ mahat 12,062.010a kālasaṃcoditaḥ kālaḥ kālaparyāyaniścitaḥ 12,062.010c uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute 'vaśaḥ 12,062.011a antavanti pradānāni purā śreyaskarāṇi ca 12,062.011c svakarmanirato loko hy akṣaraḥ sarvatomukhaḥ 12,063.001 bhīṣma uvāca 12,063.001a jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca; kṛṣir vaṇijyā paśupālanaṃ ca 12,063.001c śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthahetor; akāryam etat paramaṃ dvijasya 12,063.002a sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇā 12,063.002c kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate 12,063.003a rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā 12,063.003c kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet 12,063.004a śūdro rājan bhavati brahmabandhur; duścāritryo yaś ca dharmād apetaḥ 12,063.004c vṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaś ca; grāmapraiṣyo yaś ca bhaved vikarmā 12,063.004d*0141_01 evaṃvidho brāhmaṇaḥ kauravendra 12,063.004d*0141_02 vṛttād apeto yo bhaven mandacetāḥ 12,063.005a japan vedān ajapaṃś cāpi rājan; samaḥ śūdrair dāsavac cāpi bhojyaḥ 12,063.005c ete sarve śūdrasamā bhavanti; rājann etān varjayed devakṛtye 12,063.006a nirmaryāde cāśane krūravṛttau; hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte 12,063.006c havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājan; deyāny adeyāni bhavanti tasmin 12,063.007a tasmād dharmo vihito brāhmaṇasya; damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan 12,063.007c tathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājan brahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ 12,063.008a yaḥ syād dāntaḥ somapa āryaśīlaḥ; sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ 12,063.008c ṛjur mṛdur anṛśaṃsaḥ kṣamāvān; sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā 12,063.009a śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājaṃl; lokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ 12,063.009c tasmād varṇāñ jātidharmeṣu saktān; matvā viṣṇur necchati pāṇḍuputra 12,063.010a loke cedaṃ sarvalokasya na syāc; cāturvarṇyaṃ vedavādāś ca na syuḥ 12,063.010c sarvāś cejyāḥ sarvalokakriyāś ca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ 12,063.011a yaś ca trayāṇāṃ varṇānām icched āśramasevanam 12,063.011c kartum āśramadṛṣṭāṃś ca dharmāṃs tāñ śṛṇu pāṇḍava 12,063.012a śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ 12,063.012c abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate 12,063.013a alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā 12,063.013c āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam 12,063.014a bhaikṣacaryāṃ na tu prāhus tasya tad dharmacāriṇaḥ 12,063.014c tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi 12,063.015a kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ 12,063.015c vaiśyo gacched anujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam 12,063.016a vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha 12,063.016c saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca 12,063.017a pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara 12,063.017c rājasūyāśvamedhādīn makhān anyāṃs tathaiva ca 12,063.018a samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ 12,063.018c saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu 12,063.019a sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava 12,063.019c anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha 12,063.020a arcayitvā pitṝn samyak pitṛyajñair yathāvidhi 12,063.020c devān yajñair ṛṣīn vedair arcitvā caiva yatnataḥ 12,063.021a antakāle ca saṃprāpte ya icched āśramāntaram 12,063.021c ānupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt 12,063.022a rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā 12,063.022c apetagṛhadharmo 'pi carej jīvitakāmyayā 12,063.023a na caitan naiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha 12,063.023c caturṇāṃ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām 12,063.024a bahv āyattaṃ kṣatriyair mānavānāṃ; lokaśreṣṭhaṃ dharmam āsevamānaiḥ 12,063.024c sarve dharmāḥ sopadharmās trayāṇāṃ; rājño dharmād iti vedāc chṛṇomi 12,063.025a yathā rājan hastipade padāni; saṃlīyante sarvasattvodbhavāni 12,063.025c evaṃ dharmān rājadharmeṣu sarvān; sarvāvasthaṃ saṃpralīnān nibodha 12,063.026a alpāśrayān alpaphalān vadanti; dharmān anyān dharmavido manuṣyāḥ 12,063.026c mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ; kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhur āryāḥ 12,063.027a sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti 12,063.027b*0142_01 sarve dharmā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ 12,063.027b*0142_02 sarvā vidyā rājadharmeṣu coktāḥ 12,063.027c sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃs; tyāge cāhur dharmam agryaṃ purāṇam 12,063.027d*0143_01 sarvodyogā rājadharmeṣu rājan 12,063.027d*0143_02 sthānaṃ cāhū rājadharme purāṇam 12,063.028a majjet trayī daṇḍanītau hatāyāṃ; sarve dharmā na bhaveyur viruddhāḥ 12,063.028c sarve dharmāś cāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ; kṣātre tyakte rājadharme purāṇe 12,063.029a sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ 12,063.029c sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ; sarve lokā rājadharmān praviṣṭāḥ 12,063.029d*0144_01 tasmād dharmo rājadharmād viśiṣṭo 12,063.029d*0144_02 nānyo loke vidyate 'jātaśatro 12,063.029d*0144_03 sarvāṇy etāni karmāṇi kṣātre bharatasattama 12,063.029d*0144_04 bhavanti jīvalokaś ca kṣatradharme pratiṣṭhitaḥ 12,063.030a yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā; dharmāśritānām upapīḍanāya 12,063.030c evaṃ dharmā rājadharmair viyuktāḥ; sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam 12,064.001 bhīṣma uvāca 12,064.001a cāturāśramyadharmāś ca jātidharmāś ca pāṇḍava 12,064.001c lokapālottarāś caiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ 12,064.002a sarvāṇy etāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama 12,064.002c nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ 12,064.003a apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmam āśramavāsinām 12,064.003c prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam 12,064.004a apare vacanaiḥ puṇyair vādino lokaniścayam 12,064.004c aniścayajñā dharmāṇām adṛṣṭānte pare ratāḥ 12,064.005a pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam acchalam 12,064.005c sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 12,064.006a dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira 12,064.006c yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā 12,064.006e rājadharmeṣv anupamā lokyā sucaritair iha 12,064.007a udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam 12,064.007c sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā 12,064.007e jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye 12,064.008a ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā 12,064.008c rājānaḥ paryupātiṣṭhan dṛṣṭāntavacane sthitāḥ 12,064.009a sādhyā devā vasavaś cāśvinau ca; rudrāś ca viśve marutāṃ gaṇāś ca 12,064.009c sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ 12,064.010a atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam 12,064.010c nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte 12,064.010e babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān 12,064.011a purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā 12,064.011c anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati 12,064.012a sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ 12,064.012c jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇor mahātmanaḥ 12,064.013a darśayām āsa taṃ viṣṇū rūpam āsthāya vāsavam 12,064.013c sa pārthivair vṛtaḥ sadbhir arcayām āsa taṃ prabhum 12,064.014a tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ 12,064.014c saṃvādo 'yaṃ mahān āsīd viṣṇuṃ prati mahādyute 12,064.015 indra uvāca 12,064.015a kim iṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha; yad draṣṭukāmo 'si tam aprameyam 12,064.015c anantamāyāmitasattvavīryaṃ; nārāyaṇaṃ hy ādidevaṃ purāṇam 12,064.016a nāsau devo viśvarūpo mayāpi; śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt 12,064.016c ye 'nye kāmās tava rājan hṛdisthā; dāsyāmi tāṃs tvaṃ hi martyeṣu rājā 12,064.017a satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ; śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām 12,064.017c buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca; tatas te 'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam 12,064.018 māndhātovāca 12,064.018a asaṃśayaṃ bhagavann ādidevaṃ; drakṣyāmy ahaṃ śirasāhaṃ prasādya 12,064.018c tyaktvā bhogān dharmakāmo hy araṇyam; icche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam 12,064.019a kṣātrād dharmād vipulād aprameyāl; lokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaś ca 12,064.019c dharmo yo 'sāv ādidevāt pravṛtto; lokajyeṣṭhas taṃ na jānāmi kartum 12,064.020 indra uvāca 12,064.020a asainiko 'dharmaparaś carethāḥ; parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ 12,064.020c kṣātro dharmo hy ādidevāt pravṛttaḥ; paścād anye śeṣabhūtāś ca dharmāḥ 12,064.021a śeṣāḥ sṛṣṭā hy antavanto hy anantāḥ; suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ 12,064.021c asmin dharme sarvadharmāḥ praviṣṭās; tasmād dharmaṃ śreṣṭham imaṃ vadanti 12,064.022a karmaṇā vai purā devā ṛṣayaś cāmitaujasaḥ 12,064.022c trātāḥ sarve pramathyārīn kṣatradharmeṇa viṣṇunā 12,064.023a yadi hy asau bhagavān nāhaniṣyad; ripūn sarvān vasumān aprameyaḥ 12,064.023c na brāhmaṇā na ca lokādikartā; na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ 12,064.024a imām urvīṃ na jayed vikrameṇa; devaśreṣṭho 'sau purā ced ameyaḥ 12,064.024c cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ; sarve na syur brahmaṇo vai vināśāt 12,064.025a dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ 12,064.025c yuge yuge hy ādidharmāḥ pravṛttā; lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti 12,064.026a ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca 12,064.026c viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ; kṣātre dharme vidyate pārthivānām 12,064.027a nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā; bhītā rājño nādhigacchanti pāpam 12,064.027c śiṣṭāś cānye sarvadharmopapannāḥ; sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti 12,064.028a putravat paripālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ 12,064.028c loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ 12,064.029a sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam 12,064.029c śaśvad akṣaraparyantam akṣaraṃ sarvatomukham 12,065.001 indra uvāca 12,065.001a evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ; kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ 12,065.001c pālyo yuṣmābhir lokasiṃhair udārair; viparyaye syād abhāvaḥ prajānām 12,065.002a bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogam; abhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānām 12,065.002c vidyād rājā sarvabhūtānukampāṃ; dehatyāgaṃ cāhave dharmam agryam 12,065.003a tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti; sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta 12,065.003c nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ; pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite 12,065.004a bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṃhananād vadanti 12,065.004c nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī; cared eko hy āśramaṃ dharmakāmaḥ 12,065.005a sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte; priyāpriye varjayann eva yatnāt 12,065.005c cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca; tais tair yogair niyamair aurasaiś ca 12,065.006a sarvodyogair āśramaṃ dharmam āhuḥ; kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam 12,065.006c svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇās; tāṃs tān dharmān ayathāvad vadanti 12,065.007a nirmaryāde nityam arthe vinaṣṭān; āhus tān vai paśubhūtān manuṣyān 12,065.007c yathā nītiṃ gamayaty arthalobhāc; chreyāṃs tasmād āśramaḥ kṣatradharmaḥ 12,065.008a traividyānāṃ yā gatir brāhmaṇānāṃ; yaś caivokto 'thāśramo brāhmaṇānām 12,065.008c etat karma brāhmaṇasyāhur agryam; anyat kurvañ śūdravac chastravadhyaḥ 12,065.009a cāturāśramyadharmāś ca vedadharmāś ca pārthiva 12,065.009c brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyāt kathaṃ cana 12,065.010a anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate 12,065.010c karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ 12,065.011a yo vikarmasthito vipro na sa sanmānam arhati 12,065.011c karmasv anupayuñjānam aviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ 12,065.012a ete dharmāḥ sarvavarṇāś ca vīrair; utkraṣṭavyāḥ kṣatriyair eṣa dharmaḥ 12,065.012c tasmāj jyeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me 12,065.013 māndhātovāca 12,065.013a yavanāḥ kirātā gāndhārāś cīnāḥ śabarabarbarāḥ 12,065.013b*0145_01 bāhlīkāś ca turuṣkāś ca pāñcālāś ca tathā smṛtāḥ 12,065.013c śakās tuṣārāḥ kahvāś ca pahlavāś cāndhramadrakāḥ 12,065.014a oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāś ca sarvaśaḥ 12,065.014c brahmakṣatraprasūtāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca mānavāḥ 12,065.015a kathaṃ dharmaṃ careyus te sarve viṣayavāsinaḥ 12,065.015c madvidhaiś ca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ 12,065.016a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ bhagavaṃs tad bravīhi me 12,065.016c tvaṃ bandhubhūto hy asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara 12,065.017 indra uvāca 12,065.017a mātāpitror hi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ 12,065.017c ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām 12,065.018a bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ 12,065.018c vedadharmakriyāś caiva teṣāṃ dharmo vidhīyate 12,065.019a pitṛyajñās tathā kūpāḥ prapāś ca śayanāni ca 12,065.019c dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyur eva te 12,065.020a ahiṃsā satyam akrodho vṛttidāyānupālanam 12,065.020c bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucam adroha eva ca 12,065.021a dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtim icchatā 12,065.021c pākayajñā mahārhāś ca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ 12,065.022a etāny evaṃprakārāṇi vihitāni purānagha 12,065.022c sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva 12,065.023 māndhātovāca 12,065.023a dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ 12,065.023c liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣv api 12,065.024 indra uvāca 12,065.024a vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte 12,065.024c saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa 12,065.025a asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginas tathā 12,065.025c āśramāṇāṃ vikalpāś ca nivṛtte 'smin kṛte yuge 12,065.026a aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ 12,065.026c utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ 12,065.027a yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ 12,065.027c tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ 12,065.028a paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo 'vamanyate 12,065.028c na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kva cit 12,065.029a mānuṣāṇām adhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam 12,065.029c devāś ca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram 12,065.030a prajāpatir hi bhagavān yaḥ sarvam asṛjaj jagat 12,065.030c sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatram icchati 12,065.031a pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim 12,065.031c sa me mānyaś ca pūjyaś ca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam 12,065.032 bhīṣma uvāca 12,065.032a evam uktvā sa bhagavān marudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ 12,065.032c jagāma bhavanaṃ viṣṇur akṣaraṃ paramaṃ padam 12,065.033a evaṃ pravartite dharme purā sucarite 'nagha 12,065.033c kaḥ kṣatram avamanyeta cetanāvān bahuśrutaḥ 12,065.034a anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca 12,065.034c antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ 12,065.035a ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe 12,065.035c vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te 'nagha 12,066.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,066.001a śrutā me kathitāḥ pūrvaiś catvāro mānavāśramāḥ 12,066.001c vyākhyānam eṣām ācakṣva pṛcchato me pitāmaha 12,066.002 bhīṣma uvāca 12,066.002a viditāḥ sarva eveha dharmās tava yudhiṣṭhira 12,066.002c yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ 12,066.003a yat tu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira 12,066.003c dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tan nibodha narādhipa 12,066.004a sarvāṇy etāni kaunteya vidyante manujarṣabha 12,066.004c sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām 12,066.005a akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira 12,066.005c samekṣiṇaś ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet 12,066.006a vetty ādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā 12,066.006c yathoktavṛtter vīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet 12,066.006d*0146_01 arhān pūjayato nityaṃ saṃvibhāgena pāṇḍava 12,066.006d*0146_02 sarvatas tasya kaunteya bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet 12,066.007a jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira 12,066.007c samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet 12,066.007d*0147_01 lokamukhyeṣu satkāraṃ liṅgimukhyeṣu cāsakṛt 12,066.007d*0147_02 kurvatas tasya kaunteya vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008a āhnikaṃ bhūtayajñāṃś ca pitṛyajñāṃś ca mānuṣān 12,066.008c kurvataḥ pārtha vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008d*0148_01 saṃvibhāgena bhūtānām atithīnāṃ tathārcanāt 12,066.008d*0148_02 devayajñaiś ca rājendra vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008d*0148_03 mardanaṃ pararāṣṭrāṇāṃ śiṣṭārthaṃ satyavikrama 12,066.008d*0148_04 kurvataḥ puruṣavyāghra vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.009a pālanāt sarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt 12,066.009c dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.010a vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam 12,066.010c tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.010d*0149_01 āhnikaṃ japamānasya devān pūjayataḥ sadā 12,066.010d*0149_02 dharmeṇa puruṣavyāghra dharmāśramapadaṃ bhavet 12,066.010d*0149_03 mṛtyur vā rakṣaṇaṃ veti yasya rājño viniścayaḥ 12,066.010d*0149_04 prāṇadyūte tatas tasya brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.011a ajihmam aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata 12,066.011c sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.012a vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata 12,066.012c prayacchato 'rthān vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.013a sarvabhūteṣv anukrośaṃ kurvatas tasya bhārata 12,066.013c ānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 12,066.014a bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira 12,066.014c anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 12,066.015a balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha 12,066.015c śaraṇāgateṣu kauravya kurvan gārhasthyam āvaset 12,066.016a carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣām api ca sarvaśaḥ 12,066.016c yathārhapūjāṃ ca sadā kurvan gārhasthyam āvaset 12,066.017a jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām 12,066.017c nigrahānugrahau pārtha gārhasthyam iti tat tapaḥ 12,066.018a sādhūnām arcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām 12,066.018c pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet 12,066.019a āśramasthāni sarvāṇi yas tu veśmani bhārata 12,066.019c ādadīteha bhojyena tad gārhasthyaṃ yudhiṣṭhira 12,066.020a yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat 12,066.020c āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnoty anuttamam 12,066.021a yasmin na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā 12,066.021c āśramasthaṃ tam apy āhur naraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira 12,066.022a sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca 12,066.022c kurvan vasati sarveṣu hy āśrameṣu yudhiṣṭhira 12,066.023a deśadharmāṃś ca kaunteya kuladharmāṃs tathaiva ca 12,066.023c pālayan puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet 12,066.024a kāle vibhūtiṃ bhūtānām upahārāṃs tathaiva ca 12,066.024c arhayan puruṣavyāghra sādhūnām āśrame vaset 12,066.025a daśadharmagataś cāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate 12,066.025c sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so ''śramī 12,066.026a ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ 12,066.026c pālitā yasya viṣaye pādo 'ṃśas tasya bhūpateḥ 12,066.027a dharmārāmān dharmaparān ye na rakṣanti mānavān 12,066.027c pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te 12,066.028a ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira 12,066.028c te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha 12,066.029a sarvāśramapade hy āhur gārhasthyaṃ dīptanirṇayam 12,066.029c pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe 12,066.030a ātmopamas tu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ 12,066.030c nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham 12,066.031a dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarā 12,066.031c tyāgavātādhvagā śīghrā naus tvā saṃtārayiṣyati 12,066.032a yadā nivṛttaḥ sarvasmāt kāmo yo 'sya hṛdi sthitaḥ 12,066.032c tadā bhavati sattvasthas tato brahma samaśnute 12,066.033a suprasannas tu bhāvena yogena ca narādhipa 12,066.033c dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ 12,066.034a vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām 12,066.034c pālane yatnam ātiṣṭha sarvalokasya cānagha 12,066.035a vane carati yo dharmam āśrameṣu ca bhārata 12,066.035c rakṣayā tac chataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ 12,066.036a eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ 12,066.036c anutiṣṭha tvam enaṃ vai pūrvair dṛṣṭaṃ sanātanam 12,066.037a cāturāśramyam ekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava 12,066.037c dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ 12,067.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,067.001a cāturāśramya ukto 'tra cāturvarṇyas tathaiva ca 12,067.001c rāṣṭrasya yat kṛtyatamaṃ tan me brūhi pitāmaha 12,067.002 bhīṣma uvāca 12,067.002a rāṣṭrasyaitat kṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam 12,067.002c anindram abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo 'bhibhavanti ca 12,067.003a arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate 12,067.003c parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhig arājakam 12,067.004a indram enaṃ pravṛṇute yad rājānam iti śrutiḥ 12,067.004c yathaivendras tathā rājā saṃpūjyo bhūtim icchatā 12,067.005a nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyam iti vaidikam 12,067.005c nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyam agnir vahaty api 12,067.006a atha ced abhivarteta rājyārthī balavattaraḥ 12,067.006c arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ 12,067.007a pratyudgamyābhipūjyaḥ syād etad atra sumantritam 12,067.007c na hi pāpāt pāpataram asti kiṃ cid arājakāt 12,067.008a sa cet samanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet 12,067.008c balavān hi prakupitaḥ kuryān niḥśeṣatām api 12,067.008d*0150_01 yo durbalo na namati sa mahatkleśabhāg bhavet 12,067.009a bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā 12,067.009c suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayanty uta 12,067.010a yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty uta 12,067.010c yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 12,067.011a etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase 12,067.011c indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 12,067.012a tasmād rājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtim icchatā 12,067.012c na dhanārtho na dārārthas teṣāṃ yeṣām arājakam 12,067.013a prīyate hi haran pāpaḥ paravittam arājake 12,067.013c yadāsya uddharanty anye tadā rājānam icchati 12,067.014a pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadā cana 12,067.014c ekasya hi dvau harato dvayoś ca bahavo 'pare 12,067.015a adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balāt striyaḥ 12,067.015a*0151_01 **** **** vivayomānaṃ tathaiva ca (sic) 12,067.015c etasmāt kāraṇād devāḥ prajāpālān pracakrire 12,067.016a rājā cen na bhavel loke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ 12,067.016c śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,067.017a arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśur iti naḥ śrutam 12,067.017c parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān 12,067.018a tāḥ sametya tataś cakruḥ samayān iti naḥ śrutam 12,067.018c vākkrūro daṇḍapuruṣo yaś ca syāt pāradārikaḥ 12,067.018e yaś ca na svam athādadyāt tyājyā nas tādṛśā iti 12,067.019a viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ 12,067.019c tās tathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire 12,067.020a sahitās tās tadā jagmur asukhārtāḥ pitāmaham 12,067.020c anīśvarā vinaśyāmo bhagavann īśvaraṃ diśa 12,067.021a yaṃ pūjayema saṃbhūya yaś ca naḥ paripālayet 12,067.021c tābhyo manuṃ vyādideśa manur nābhinananda tāḥ 12,067.022 manur uvāca 12,067.022a bibhemi karmaṇaḥ krūrād rājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram 12,067.022c viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā 12,067.023 bhīṣma uvāca 12,067.023a tam abruvan prajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati 12,067.023c paśūnām adhipañcāśad dhiraṇyasya tathaiva ca 12,067.023e dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam 12,067.023f*0152_01 kanyāṃ śulke cārurūpāṃ vivāheṣūdyatāsu ca 12,067.024a mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ 12,067.024c bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ 12,067.025a sa tvaṃ jātabalo rājan duṣpradharṣaḥ pratāpavān 12,067.025c sukhe dhāsyasi naḥ sarvān kubera iva nairṛtān 12,067.026a yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ 12,067.026c caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati 12,067.027a tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ 12,067.027c pāhy asmān sarvato rājan devān iva śatakratuḥ 12,067.028a vijayāyāśu niryāhi pratapan raśmimān iva 12,067.028c mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā 12,067.029a sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ 12,067.029c mahābhijanasaṃpannas tejasā prajvalann iva 12,067.030a tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ 12,067.030c apatatrasire sarve svadharme ca dadhur manaḥ 12,067.030d*0153_01 varṇinaś cāśramāś caiva mlecchāḥ sarve ca dasyavaḥ 12,067.031a tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān 12,067.031c śamayan sarvataḥ pāpān svakarmasu ca yojayan 12,067.032a evaṃ ye bhūtim iccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kva cit 12,067.032c kuryū rājānam evāgre prajānugrahakāraṇāt 12,067.033a namasyeyuś ca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā 12,067.033c devā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānam antike 12,067.034a satkṛtaṃ svajaneneha paro 'pi bahu manyate 12,067.034c svajanena tv avajñātaṃ pare paribhavanty uta 12,067.035a rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣām asukhāvahaḥ 12,067.035c tasmāc chatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 12,067.036a bhojanāny atha pānāni rājñe dadyur gṛhāṇi ca 12,067.036c āsanāni ca śayyāś ca sarvopakaraṇāni ca 12,067.037a guptātmā syād durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā 12,067.037c ābhāṣitaś ca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān 12,067.038a kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syāt saṃvibhāgī jitendriyaḥ 12,067.038c īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca 12,068.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,068.001a kim āhur daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha 12,068.001c manuṣyāṇām adhipatiṃ tan me brūhi pitāmaha 12,068.002 bhīṣma uvāca 12,068.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,068.002c bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata 12,068.003a rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ 12,068.003c maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim 12,068.004a sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ 12,068.004c dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam 12,068.005a vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ 12,068.005c prajānāṃ hitam anvicchan dharmamūlaṃ viśāṃ pate 12,068.006a kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca 12,068.006c kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ 12,068.006d*0154_01 etan me śaṃsa devarṣe dharmakāmārthasaṃśayam 12,068.007a iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā 12,068.007c rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ 12,068.007c*0155_01 **** **** rājyasya ca vivecanam 12,068.007c*0155_02 daṇḍanītiṃ samāśritya 12,068.008a rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate 12,068.008c prajā rājabhayād eva na khādanti parasparam 12,068.009a rājā hy evākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam 12,068.009c prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate 12,068.010a yathā hy anudaye rājan bhūtāni śaśisūryayoḥ 12,068.010c andhe tamasi majjeyur apaśyantaḥ parasparam 12,068.011a yathā hy anudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ 12,068.011c vihareyur yathākāmam abhisṛtya punaḥ punaḥ 12,068.012a vimathyātikrameraṃś ca viṣahyāpi parasparam 12,068.012c abhāvam acireṇaiva gaccheyur nātra saṃśayaḥ 12,068.013a evam eva vinā rājñā vinaśyeyur imāḥ prajāḥ 12,068.013c andhe tamasi majjeyur agopāḥ paśavo yathā 12,068.014a hareyur balavanto hi durbalānāṃ parigrahān 12,068.014c hanyur vyāyacchamānāṃś ca yadi rājā na pālayet 12,068.015a yānaṃ vastram alaṃkārān ratnāni vividhāni ca 12,068.015c hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet 12,068.016a mamedam iti loke 'smin na bhavet saṃparigrahaḥ 12,068.016b*0156_01 na dārā na ca putraḥ syān na dhanaṃ na parigrahaḥ 12,068.016c viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet 12,068.017a mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum 12,068.017c kliśnīyur api hiṃsyur vā yadi rājā na pālayet 12,068.018a pated bahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu 12,068.018c adharmaḥ pragṛhītaḥ syād yadi rājā na pālayet 12,068.019a vadhabandhaparikleśo nityam arthavatāṃ bhavet 12,068.019c mamatvaṃ ca na vindeyur yadi rājā na pālayet 12,068.020a antaś cākāśam eva syāl loko 'yaṃ dasyusād bhavet 12,068.020c patec ca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet 12,068.021a na yonipoṣo varteta na kṛṣir na vaṇikpathaḥ 12,068.021c majjed dharmas trayī na syād yadi rājā na pālayet 12,068.022a na yajñāḥ saṃpravarteran vidhivat svāptadakṣiṇāḥ 12,068.022c na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet 12,068.023a na vṛṣāḥ saṃpravarteran na mathyeraṃś ca gargarāḥ 12,068.023c ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyur yadi rājā na pālayet 12,068.024a trastam udvignahṛdayaṃ hāhābhūtam acetanam 12,068.024c kṣaṇena vinaśet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 12,068.025a na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ 12,068.025c vidhivad dakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet 12,068.026a brāhmaṇāś caturo vedān nādhīyeraṃs tapasvinaḥ 12,068.026c vidyāsnātās tapaḥsnātā yadi rājā na pālayet 12,068.027a hasto hastaṃ sa muṣṇīyād bhidyeran sarvasetavaḥ 12,068.027c bhayārtaṃ vidravet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 12,068.028a na labhed dharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ 12,068.028c kartā svecchendriyo gacched yadi rājā na pālayet 12,068.029a anayāḥ saṃpravarteran bhaved vai varṇasaṃkaraḥ 12,068.029c durbhikṣam āviśed rāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet 12,068.030a vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate 12,068.030c manuṣyā rakṣitā rājñā samantād akutobhayāḥ 12,068.031a nākruṣṭaṃ sahate kaś cit kuto hastasya laṅghanam 12,068.031c yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ 12,068.032a striyaś cāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 12,068.032c nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.033a dharmam eva prapadyante na hiṃsanti parasparam 12,068.033c anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.034a yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ 12,068.034c yuktāś cādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.035a vārtāmūlo hy ayaṃ lokas trayyā vai dhāryate sadā 12,068.035c tat sarvaṃ vartate samyag yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.036a yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhām ādāya vahati prajāḥ 12,068.036c mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati 12,068.037a yasyābhāve ca bhūtānām abhāvaḥ syāt samantataḥ 12,068.037c bhāve ca bhāvo nityaḥ syāt kas taṃ na pratipūjayet 12,068.038a tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham 12,068.038c tiṣṭhet priyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet 12,068.039a yas tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpy anucintayet 12,068.039c asaṃśayam iha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet 12,068.040a na hi jātv avamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ 12,068.040c mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati 12,068.041a kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā 12,068.041c bhavaty agnis tathādityo mṛtyur vaiśravaṇo yamaḥ 12,068.042a yadā hy āsīd ataḥ pāpān dahaty ugreṇa tejasā 12,068.042c mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ 12,068.043a yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ 12,068.043c kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ 12,068.044a aśucīṃś ca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān 12,068.044c saputrapautrān sāmātyāṃs tadā bhavati so 'ntakaḥ 12,068.045a yadā tv adhārmikān sarvāṃs tīkṣṇair daṇḍair niyacchati 12,068.045c dhārmikāṃś cānugṛhṇāti bhavaty atha yamas tadā 12,068.046a yadā tu dhanadhārābhis tarpayaty upakāriṇaḥ 12,068.046c ācchinatti ca ratnāni vividhāny apakāriṇām 12,068.047a śriyaṃ dadāti kasmai cit kasmāc cid apakarṣati 12,068.047c tadā vaiśravaṇo rājaṃl loke bhavati bhūmipaḥ 12,068.048a nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā 12,068.048c dharmyam ākāṅkṣatā lābham īśvarasyānasūyatā 12,068.049a na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnuyāt 12,068.049c putro bhrātā vayasyo vā yady apy ātmasamo bhavet 12,068.050a kuryāt kṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito 'nilasārathiḥ 12,068.050c na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kva cana vidyate 12,068.051a tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet 12,068.051c mṛtyor iva jugupseta rājasvaharaṇān naraḥ 12,068.052a naśyed abhimṛśan sadyo mṛgaḥ kūṭam iva spṛśan 12,068.052c ātmasvam iva saṃrakṣed rājasvam iha buddhimān 12,068.053a mahāntaṃ narakaṃ ghoram apratiṣṭham acetasaḥ 12,068.053c patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ 12,068.054a rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ 12,068.054c ya evaṃ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum icchati 12,068.055a tasmād bubhūṣur niyato jitātmā saṃyatendriyaḥ 12,068.055c medhāvī smṛtimān dakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim 12,068.056a kṛtajñaṃ prājñam akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam 12,068.056c dharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayen nṛpaḥ 12,068.057a dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam 12,068.057c śūram akṣudrakarmāṇaṃ niṣiddhajanam āśrayet 12,068.058a rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam 12,068.058c rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti 12,068.058d*0157_01 rājā prajānāṃ prathamaṃ śarīraṃ 12,068.058d*0157_02 prajāś ca rājño 'pratimaṃ śarīram 12,068.058d*0157_03 rājñā vihīnā na bhavanti deśā 12,068.058d*0157_04 deśair vihīnā na nṛpā bhavanti 12,068.059a rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo; gatiḥ pratiṣṭhā sukham uttamaṃ ca 12,068.059c yam āśritā lokam imaṃ paraṃ ca; jayanti samyak puruṣā narendram 12,068.060a narādhipaś cāpy anuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdena 12,068.060c mahadbhir iṣṭvā kratubhir mahāyaśās; triviṣṭape sthānam upaiti satkṛtam 12,068.061a sa evam ukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ 12,068.061c prayatnāt kṛtavān vīraḥ prajānāṃ paripālanam 12,069.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,069.001a pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,069.001c kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāś ca śatravaḥ 12,069.002a kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇān viśvāsayet katham 12,069.002c kathaṃ bhṛtyān kathaṃ dārān kathaṃ putrāṃś ca bhārata 12,069.003 bhīṣma uvāca 12,069.003a rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito 'khilam 12,069.003c yat kāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā 12,069.004a ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāś ca śatravaḥ 12,069.004c ajitātmā narapatir vijayeta kathaṃ ripūn 12,069.005a etāvān ātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ 12,069.005c jitendriyo narapatir bādhituṃ śaknuyād arīn 12,069.006a nyaseta gulmān durgeṣu saṃdhau ca kurunandana 12,069.006c nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha 12,069.007a saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca 12,069.007c madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane 12,069.008a praṇidhīṃś ca tataḥ kuryāj jaḍāndhabadhirākṛtīn 12,069.008c puṃsaḥ parīkṣitān prājñān kṣutpipāsātapakṣamān 12,069.009a amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca 12,069.009c putreṣu ca mahārāja praṇidadhyāt samāhitaḥ 12,069.010a pure janapade caiva tathā sāmantarājasu 12,069.010c yathā na vidyur anyonyaṃ praṇidheyās tathā hi te 12,069.011a cārāṃś ca vidyāt prahitān pareṇa bharatarṣabha 12,069.011c āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu 12,069.012a ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame 12,069.012c veśeṣu catvare caiva sabhāsv āvasatheṣu ca 12,069.013a evaṃ vihanyāc cāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ 12,069.013c cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava 12,069.014a yadā tu hīnaṃ nṛpatir vidyād ātmānam ātmanā 12,069.014c amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryāt saṃdhiṃ balīyasā 12,069.014d*0158_01 vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ 12,069.014d*0158_02 daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpateḥ 12,069.014d*0158_03 praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrārthatattvavit 12,069.014d*0158_04 paścāt pṛccheta bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam 12,069.014d*0158_05 vaiśyaśūdrau tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau 12,069.015a ajñāyamāno hīnatve kuryāt saṃdhiṃ pareṇa vai 12,069.015c lipsur vā kaṃ cid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ 12,069.016a guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaś ca ye 12,069.016c saṃdadhīta nṛpas taiś ca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan 12,069.017a ucchidyamānam ātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ 12,069.017c pūrvāpakāriṇo hanyāl lokadviṣṭāṃś ca sarvaśaḥ 12,069.018a yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ 12,069.018c aśakyarūpaś coddhartum upekṣyas tādṛśo bhavet 12,069.019a yātrāṃ yāyād avijñātam anākrandam anantaram 12,069.019c vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ 12,069.020a yātrām ājñāpayed vīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī 12,069.020c pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā 12,069.020d*0159_01 antaḥpure ca rāṣṭre ca adhyakṣeṣu ca sarvaśaḥ 12,069.021a na ca vaśyo bhaved asya nṛpo yady api vīryavān 12,069.021c hīnaś ca balavīryābhyāṃ karśayaṃs taṃ parāvaset 12,069.022a rāṣṭraṃ ca pīḍayet tasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ 12,069.022c amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃs tasya kārayet 12,069.022e varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā 12,069.023a upāyais tribhir ādānam arthasyāha bṛhaspatiḥ 12,069.023c sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa 12,069.023e yam arthaṃ śaknuyāt prāptuṃ tena tuṣyed dhi paṇḍitaḥ 12,069.024a ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana 12,069.024c ṣaḍbhāgam amitaprajñas tāsām evābhiguptaye 12,069.025a daśadharmagatebhyo yad vasu bahv alpam eva ca 12,069.025c tan nādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai 12,069.026a yathā putrās tathā paurā draṣṭavyās te na saṃśayaḥ 12,069.026c bhaktiś caiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite 12,069.027a sutaṃ ca sthāpayed rājā prājñaṃ sarvārthadarśinam 12,069.027c vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam 12,069.028a ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā 12,069.028c nyased amātyān nṛpatiḥ svāptān vā puruṣān hitān 12,069.029a samyag daṇḍadharo nityaṃ rājā dharmam avāpnuyāt 12,069.029c nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyag dharme praśasyate 12,069.030a vedavedāṅgavit prājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet 12,069.030c dānaśīlaś ca satataṃ yajñaśīlaś ca bhārata 12,069.031a ete guṇāḥ samastāḥ syur nṛpasya satataṃ sthirāḥ 12,069.031c kriyālope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ 12,069.032a yadā tu pīḍito rājā bhaved rājñā balīyasā 12,069.032b*0160_01 tadābhisaṃśrayed durgaṃ buddhimān pṛthivīpatiḥ 12,069.032b*0161_01 guptāś caiva dadurgāś ca deśās teṣu praveśayet (sic) 12,069.032c tridhā tv ākrandya mitrāṇi vidhānam upakalpayet 12,069.032d*0162_01 sāmabhedān virodhārthaṃ vidhānam upakalpayet 12,069.033a ghoṣān nyaseta mārgeṣu grāmān utthāpayed api 12,069.033c praveśayec ca tān sarvāñ śākhānagarakeṣv api 12,069.034a ye guptāś caiva durgāś ca deśās teṣu praveśayet 12,069.034c dhanino balamukhyāṃś ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ 12,069.035a sasyābhihāraṃ kuryāc ca svayam eva narādhipaḥ 12,069.035c asaṃbhave praveśasya dāhayed agninā bhṛśam 12,069.036a kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatror upajapen narān 12,069.036c vināśayed vā sarvasvaṃ balenātha svakena vai 12,069.037a nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramān avasādayet 12,069.037c jalaṃ nisrāvayet sarvam anisrāvyaṃ ca dūṣayet 12,069.038a tadātvenāyatībhiś ca vivadan bhūmyanantaram 12,069.038c pratīghātaḥ parasyājau mitrakāle 'py upasthite 12,069.039a durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet 12,069.039c sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣān vivarjayet 12,069.040a pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayet tathā 12,069.040c caityānāṃ sarvathā varjyam api patrasya pātanam 12,069.040d*0163_01 daivānām āśrayāś caityā yakṣarākṣasabhoginām 12,069.040d*0163_02 piśācapannagānāṃ ca gandharvāpsarasām api 12,069.040d*0163_03 raudrāṇāṃ caiva bhūtānāṃ tasmāt tān parivarjayet 12,069.040d*0163_04 śrūyate hi nikumbhena saudāsasya balaṃ hatam 12,069.040d*0163_05 maheśvaragaṇeśena vārāṇasyāṃ narādhipa 12,069.041a prakaṇṭhīḥ kārayet samyag ākāśajananīs tathā 12,069.041c āpūrayec ca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ 12,069.042a kaḍaṅgadvārakāṇi syur ucchvāsārthe purasya ha 12,069.042c teṣāṃ ca dvāravad guptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet 12,069.043a dvāreṣu ca gurūṇy eva yantrāṇi sthāpayet sadā 12,069.043c āropayec chataghnīś ca svādhīnāni ca kārayet 12,069.044a kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃś ca khānayet 12,069.044c saṃśodhayet tathā kūpān kṛtān pūrvaṃ payorthibhiḥ 12,069.045a tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet 12,069.045c nirharec ca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayāt puraḥ 12,069.046a naktam eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ 12,069.046c na divāgnir jvaled gehe varjayitvāgnihotrikam 12,069.046d*0164_01 yathāsaṃbhavaśailāni ceṣṭakāni ca kārayet 12,069.046d*0164_02 mṛṇmayāni ca kurvīta jñātvā deśe balābalam 12,069.047a karmārāriṣṭaśālāsu jvaled agniḥ samāhitaḥ 12,069.047c gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syād dhutāśanaḥ 12,069.048a mahādaṇḍaś ca tasya syād yasyāgnir vai divā bhavet 12,069.048c praghoṣayed athaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai 12,069.049a bhikṣukāṃś cākrikāṃś caiva kṣībonmattān kuśīlavān 12,069.049c bāhyān kuryān naraśreṣṭha doṣāya syur hi te 'nyathā 12,069.050a catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsv āvasatheṣu ca 12,069.050c yathārhavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryāt sarvatra pārthivaḥ 12,069.051a viśālān rājamārgāṃś ca kārayeta narādhipaḥ 12,069.051c prapāś ca vipaṇīś caiva yathoddeśaṃ samādiśet 12,069.052a bhāṇḍāgārāyudhāgārān dhānyāgārāṃś ca sarvaśaḥ 12,069.052c aśvāgārān gajāgārān balādhikaraṇāni ca 12,069.053a parikhāś caiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni ca 12,069.053c na jātu kaś cit paśyet tu guhyam etad yudhiṣṭhira 12,069.054a atha saṃnicayaṃ kuryād rājā parabalārditaḥ 12,069.054c tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyam auṣadhāni ca sarvaśaḥ 12,069.055a aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaraparṇinām 12,069.055c yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān 12,069.056a āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsavarmaṇām 12,069.056c saṃcayān evamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ 12,069.057a auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca 12,069.057c caturvidhāṃś ca vaidyān vai saṃgṛhṇīyād viśeṣataḥ 12,069.058a naṭāś ca nartakāś caiva mallā māyāvinas tathā 12,069.058c śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuś ca sarvaśaḥ 12,069.059a yataḥ śaṅkā bhavec cāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥ 12,069.059c paurebhyo nṛpater vāpi svādhīnān kārayeta tān 12,069.060a kṛte karmaṇi rājendra pūjayed dhanasaṃcayaiḥ 12,069.060c mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca 12,069.061a nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana 12,069.061c gatānṛṇyo bhaved rājā yathā śāstreṣu darśitam 12,069.062a rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me 12,069.062c ātmāmātyaś ca kośaś ca daṇḍo mitrāṇi caiva hi 12,069.063a tathā janapadaś caiva puraṃ ca kurunandana 12,069.063c etat saptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ 12,069.064a ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargam aparaṃ tathā 12,069.064c yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīm imām 12,069.065a ṣāḍguṇyam iti yat proktaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,069.065c saṃdhāyāsanam ity eva yātrāsaṃdhānam eva ca 12,069.066a vigṛhyāsanam ity eva yātrāṃ saṃparigṛhya ca 12,069.066c dvaidhībhāvas tathānyeṣāṃ saṃśrayo 'tha parasya ca 12,069.067a trivargaś cāpi yaḥ proktas tam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,069.067a*0165_01 **** **** tan nibodha yudhiṣṭhira 12,069.067a*0165_02 vadiṣyāmi mahābāho 12,069.067c kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiś ca trivargam aparaṃ tathā 12,069.067d*0166_01 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca trivargo vai sanātanaḥ 12,069.067d*0166_02 mantraś caiva prabhāvaś ca utsāhaś caiva tāntrikaḥ 12,069.067d*0166_03 śaktitrayaṃ samākhyātaṃ trivargasya ca tatparam 12,069.067d*0166_04 kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartā ca parikīrtitaḥ 12,069.067d*0166_05 etat parataraṃ vidyāt trivargād api bhārata 12,069.067d*0166_06 sarveṣāṃ ca kṣaye rājan yas trivargaḥ sanātanaḥ 12,069.067d*0166_07 sattvaṃ rajas tamaś caiva trivargaḥ kāraṇaṃ smṛtam 12,069.067d*0166_08 tenātyantavimuktaś ca muktaḥ puruṣa ucyate 12,069.067d*0166_09 kāryasya sarvathā nāśo mokṣa ity abhidhīyate 12,069.067d*0166_10 tena mokṣaparaś caiva devadevaḥ pitāmahaḥ 12,069.067d*0166_11 tuṣṭyarthasya trivargasya rakṣām āha narādhipa 12,069.067d*0166_12 jagato laukikī yātrā yatra nityaṃ pratiṣṭhitā 12,069.068a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca sevitavyo 'tha kālataḥ 12,069.068b*0167_01 sevā dharmasya kartavyā satataṃ bhūtitatparaiḥ 12,069.068b*0167_02 puruṣair naraśārdūla tanmūlāḥ sarvathā kriyāḥ 12,069.068c dharmeṇa hi mahīpālaś ciraṃ pālayate mahīm 12,069.068d*0168_01 yaḥ kaś cid dhārmiko rājā sa vipanno 'pi bhūpatiḥ 12,069.068d*0168_02 arthakāmavihīno 'pi ciraṃ pālayate mahīm 12,069.069a asminn arthe ca yau ślokau gītāv aṅgirasā svayam 12,069.069c yādavīputra bhadraṃ te śrotum arhasi tāv api 12,069.070a kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyak saṃpālya medinīm 12,069.070c pālayitvā tathā paurān paratra sukham edhate 12,069.071a kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarair api 12,069.071c apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ 12,069.071d*0169_01 ślokāś cośanasā gītās tān nibodha yudhiṣṭhira 12,069.071d*0169_02 daṇḍanīteś ca yan mūlaṃ trivargasya ca bhūpate 12,069.071d*0169_03 bhārgavāṅgirasaṃ karma ṣoḍaśāṅgaṃ ca yad balam 12,069.071d*0169_04 viṣaṃ māyāś ca daivaṃ ca pauruṣaṃ cārthasiddhaye 12,069.071d*0169_05 prāgudakpravaṇaṃ durgaṃ samāsādya mahīpatiḥ 12,069.071d*0169_06 trivargatrayasaṃpūrṇam upādāya tam udvahet 12,069.071d*0169_07 ṣaṭ pañca ca vinirjitya daśa cāṣṭau ca bhūpatiḥ 12,069.071d*0169_08 trivargair daśabhir yuktaḥ surair api na jīyate 12,069.071d*0169_09 na buddhiṃ parigṛhṇīta strīṇāṃ mūrkhajanasya ca 12,069.071d*0169_10 daivopahatabuddhīnāṃ ye ca vedair vivarjitāḥ 12,069.071d*0169_11 na teṣāṃ śṛṇuyād rājā buddhis teṣāṃ parāṅmukhī 12,069.071d*0169_12 strīpradhānāni rājyāni vidvadbhir varjitāni ca 12,069.071d*0169_13 mūrkhāmātyaprataptāni śuṣyante jalabinduvat 12,069.071d*0169_14 vidvāṃsaḥ prathitā ye ca ye cāptāḥ sarvakarmasu 12,069.071d*0169_15 yuddheṣu dṛṣṭakarmāṇas teṣāṃ ca śṛṇuyān nṛpaḥ 12,069.071d*0169_16 daivaṃ puruṣakāraṃ ca trivargaṃ ca samāśritaḥ 12,069.071d*0169_17 daivatāni ca viprāṃś ca praṇamya vijayī bhavet 12,070.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,070.001a daṇḍanītiś ca rājā ca samastau tāv ubhāv api 12,070.001c kasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tan me brūhi pitāmaha 12,070.002 bhīṣma uvāca 12,070.002a mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ 12,070.002c śṛṇu me śaṃsato rājan yathāvad iha bhārata 12,070.003a daṇḍanītiḥ svadharmebhyaś cāturvarṇyaṃ niyacchati 12,070.003c prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati 12,070.004a cāturvarṇye svadharmasthe maryādānām asaṃkare 12,070.004c daṇḍanītikṛte kṣeme prajānām akutobhaye 12,070.005a some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi 12,070.005c tasmād devamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam 12,070.006a kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam 12,070.006c iti te saṃśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam 12,070.007a daṇḍanītyā yadā rājā samyak kārtsnyena vartate 12,070.007c tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 12,070.008a bhavet kṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kva cit 12,070.008c sarveṣām eva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ 12,070.009a yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,070.009c vaidikāni ca karmāṇi bhavanty aviguṇāny uta 12,070.010a ṛtavaś ca sukhāḥ sarve bhavanty uta nirāmayāḥ 12,070.010c prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca 12,070.011a vyādhayo na bhavanty atra nālpāyur dṛśyate naraḥ 12,070.011c vidhavā na bhavanty atra nṛśaṃso nābhijāyate 12,070.012a akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā 12,070.012c tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca 12,070.013a nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ 12,070.013c iti kārtayugān etān guṇān viddhi yudhiṣṭhira 12,070.014a daṇḍanītyā yadā rājā trīn aṃśān anuvartate 12,070.014c caturtham aṃśam utsṛjya tadā tretā pravartate 12,070.015a aśubhasya caturthāṃśas trīn aṃśān anuvartate 12,070.015c kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā 12,070.016a ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardham anuvartate 12,070.016c tatas tu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate 12,070.017a aśubhasya tadā ardhaṃ dvāv aṃśāv anuvartate 12,070.017c kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavaty alpaphalā tathā 12,070.018a daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ 12,070.018c prajāḥ kliśnāty ayogena praviśyati tadā kaliḥ 12,070.019a kalāv adharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kva cit 12,070.019c sarveṣām eva varṇānāṃ svadharmāc cyavate manaḥ 12,070.020a śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā 12,070.020c yogakṣemasya nāśaś ca vartate varṇasaṃkaraḥ 12,070.021a vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇāny uta 12,070.021c ṛtavo nasukhāḥ sarve bhavanty āmayinas tathā 12,070.022a hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsy uta 12,070.022c vyādhayaś ca bhavanty atra mriyante cāgatāyuṣaḥ 12,070.023a vidhavāś ca bhavanty atra nṛśaṃsā jāyate prajā 12,070.023c kva cid varṣati parjanyaḥ kva cit sasyaṃ prarohati 12,070.024a rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ 12,070.024c prajāḥ saṃrakṣituṃ samyag daṇḍanītisamāhitaḥ 12,070.025a rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca 12,070.025c yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam 12,070.026a kṛtasya karaṇād rājā svargam atyantam aśnute 12,070.026c tretāyāḥ karaṇād rājā svargaṃ nātyantam aśnute 12,070.027a pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute 12,070.027c kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute 12,070.028a tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ 12,070.028c prajānāṃ kalmaṣe magno 'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati 12,070.028d*0170_01 daṇḍanītiṃ puraskṛtya yadā rājā praśāsti 12,070.028d*0171_01 yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,070.029a daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānan kṣatriyaḥ sadā 12,070.029b*0172_01 paripālyāḥ prajāḥ samyag iha pretya ca kāmadāḥ 12,070.029c anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet 12,070.029d*0173_01 **** **** kṣatriyeṇa vijānatā 12,070.029d*0173_02 lipsitavyam alabdhaṃ ca labdhaṃ rakṣyaṃ ca bhārata 12,070.030a lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī 12,070.030c samyaṅ nītā daṇḍanītir yathā mātā yathā pitā 12,070.031a yasyāṃ bhavanti bhūtāni tad viddhi bharatarṣabha 12,070.031c eṣa eva paro dharmo yad rājā daṇḍanītimān 12,070.032a tasmāt kauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān 12,070.032c evaṃvṛttaḥ prajā rakṣan svargaṃ jetāsi durjayam 12,071.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,071.001a kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ 12,071.001c sukhenārthān sukhodarkān iha ca pretya cāpnuyāt 12,071.002 bhīṣma uvāca 12,071.002a iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśad guṇasaṃyutā 12,071.002c yān guṇāṃs tu guṇopetaḥ kurvan guṇam avāpnuyāt 12,071.003a cared dharmān akaṭuko muñcet snehaṃ na nāstikaḥ 12,071.003c anṛśaṃsaś cared arthaṃ caret kāmam anuddhataḥ 12,071.004a priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ 12,071.004c dātā nāpātravarṣī syāt pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ 12,071.005a saṃdadhīta na cānāryair vigṛhṇīyān na bandhubhiḥ 12,071.005c nānāptaiḥ kārayec cāraṃ kuryāt kāryam apīḍayā 12,071.006a arthān brūyān na cāsatsu guṇān brūyān na cātmanaḥ 12,071.006c ādadyān na ca sādhubhyo nāsatpuruṣam āśrayet 12,071.007a nāparīkṣya nayed daṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet 12,071.007c visṛjen na ca lubdhebhyo viśvasen nāpakāriṣu 12,071.008a anīrṣur guptadāraḥ syāc cokṣaḥ syād aghṛṇī nṛpaḥ 12,071.008c striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam 12,071.009a astabdhaḥ pūjayen mānyān gurūn seved amāyayā 12,071.009c arced devān na dambhena śriyam icched akutsitām 12,071.010a seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syān na tv akālavit 12,071.010c sāntvayen na ca bhogārtham anugṛhṇan na cākṣipet 12,071.011a praharen na tv avijñāya hatvā śatrūn na śeṣayet 12,071.011c krodhaṃ kuryān na cākasmān mṛduḥ syān nāpakāriṣu 12,071.012a evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi 12,071.012c ato 'nyathā narapatir bhayam ṛcchaty anuttamam 12,071.013a iti sarvān guṇān etān yathoktān yo 'nuvartate 12,071.013c anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate 12,071.014 vaiśaṃpāyana uvāca 12,071.014a idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvān; yudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ 12,071.014c tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo; yathoktam etac ca cakāra buddhimān 12,072.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,072.001a kathaṃ rājā prajā rakṣan nādhibandhena yujyate 12,072.001c dharme ca nāparādhnoti tan me brūhi pitāmaha 12,072.002 bhīṣma uvāca 12,072.002a samāsenaiva te tāta dharmān vakṣyāmi niścitān 12,072.002c vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātv antam avāpnuyāt 12,072.003a dharmaniṣṭhāñ śrutavato vedavratasamāhitān 12,072.003c arcitān vāsayethās tvaṃ gṛhe guṇavato dvijān 12,072.004a pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāv abhivādya ca 12,072.004c atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ 12,072.005a dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca 12,072.005c brāhmaṇān vācayethās tvam arthasiddhijayāśiṣaḥ 12,072.006a ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata 12,072.006c arthārthaṃ parigṛhṇīyāt kāmakrodhau ca varjayet 12,072.007a kāmakrodhau puraskṛtya yo 'rthaṃ rājānutiṣṭhati 12,072.007c na sa dharmaṃ na cāpy arthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ 12,072.008a mā sma lubdhāṃś ca mūrkhāṃś ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ 12,072.008c alubdhān buddhisaṃpannān sarvakarmasu yojayet 12,072.009a mūrkho hy adhikṛto 'rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ 12,072.009c prajāḥ kliśnāty ayogena kāmadveṣasamanvitaḥ 12,072.010a baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām 12,072.010c śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam 12,072.011a dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi 12,072.011c aśeṣān kalpayed rājā yogakṣemān atandritaḥ 12,072.012a gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityam atandritam 12,072.012c akāmadveṣasaṃyuktam anurajyanti mānavāḥ 12,072.013a mā smādharmeṇa lābhena lipsethās tvaṃ dhanāgamam 12,072.013c dharmārthāv adhruvau tasya yo 'paśāstraparo bhavet 12,072.014a apaśāstraparo rājā saṃcayān nādhigacchati 12,072.014c asthāne cāsya tad vittaṃ sarvam eva vinaśyati 12,072.015a arthamūlo 'pahiṃsāṃ ca kurute svayam ātmanaḥ 12,072.015c karair aśāstradṛṣṭair hi mohāt saṃpīḍayan prajāḥ 12,072.016a ūdhaś chindyād dhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhet payaḥ 12,072.016b*0174_01 yo hi pakvaṃ drumaṃ chidya labhate na punaḥ phalam 12,072.016c evaṃ rāṣṭram ayogena pīḍitaṃ na vivardhate 12,072.016d*0175_01 yavasodakam ādāya sāntvena vinayena ca 12,072.017a yo hi dogdhrīm upāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ 12,072.017c evaṃ rāṣṭram upāyena bhuñjāno labhate phalam 12,072.018a atha rāṣṭram upāyena bhujyamānaṃ surakṣitam 12,072.018c janayaty atulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira 12,072.019a dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā 12,072.019c nityaṃ svebhyaḥ parebhyaś ca tṛptā mātā yathā payaḥ 12,072.020a mālākāropamo rājan bhava māṅgārikopamaḥ 12,072.020c tathā yuktaś ciraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan 12,072.021a paracakrābhiyānena yadi te syād dhanakṣayaḥ 12,072.021c atha sāmnaiva lipsethā dhanam abrāhmaṇeṣu yat 12,072.022a mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalen manaḥ 12,072.022c antyāyām apy avasthāyāṃ kim u sphītasya bhārata 12,072.023a dhanāni tebhyo dadyās tvaṃ yathāśakti yathārhataḥ 12,072.023c sāntvayan parirakṣaṃś ca svargam āpsyasi durjayam 12,072.024a evaṃ dharmeṇa vṛttena prajās tvaṃ paripālayan 12,072.024c svantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana 12,072.025a dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava 12,072.025c yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase 12,072.026a eṣa eva paro dharmo yad rājā rakṣate prajāḥ 12,072.026c bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā 12,072.026d*0176_01 iha loke sukhaṃ prāpya paratra ca mahītale 12,072.026d*0176_02 evaṃ tebhyaḥ paracceto (sic) brāhmaṇebhyo yathāvidhi 12,072.026d*0176_03 sattvena paribhogāya svargaṃ jeṣyasi durjayam 12,072.027a tasmād evaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ 12,072.027c yad rājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām 12,072.028a yad ahnā kurute pāpam arakṣan bhayataḥ prajāḥ 12,072.028c rājā varṣasahasreṇa tasyāntam adhigacchati 12,072.029a yad ahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan 12,072.029c daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi 12,072.029d*0177_01 yadā na kurute dharmaṃ rājā bhūtāni pālayan 12,072.029d*0177_02 prajāpuṇyaṃ caturbhāgaṃ tadā na prāpnuyān nṛpaḥ 12,072.030a sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñ jayati yāvataḥ 12,072.030c kṣaṇena tān avāpnoti prajā dharmeṇa pālayan 12,072.031a evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayan 12,072.031c iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase 12,072.032a svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava 12,072.032c asaṃbhavaś ca dharmāṇām īdṛśānām arājasu 12,072.032e tasmād rājaiva nānyo 'sti yo mahat phalam āpnuyāt 12,072.033a sa rājyam ṛddhimat prāpya dharmeṇa paripālayan 12,072.033c indraṃ tarpaya somena kāmaiś ca suhṛdo janān 12,073.001 bhīṣma uvāca 12,073.001a ya eva tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet 12,073.001c sa eva rājñā kartavyo rājan rājapurohitaḥ 12,073.001d*0178_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,073.001d*0178_01 kīdṛśo brāhmaṇo rājñāṃ kāryākāryavicāraṇe 12,073.001d*0178_02 kṣamaḥ kartuṃ samartho vā tan me brūhi pitāmaha 12,073.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,073.002c purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ 12,073.003 aila uvāca 12,073.003a kutaḥ svid brāhmaṇo jāto varṇāś cāpi kutas trayaḥ 12,073.003c kasmāc ca bhavati śreyān etad vāyo vicakṣva me 12,073.004 vāyur uvāca 12,073.004a brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama 12,073.004c bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate 12,073.005a varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha 12,073.005c varṇaś caturthaḥ paścāt tu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ 12,073.006a brāhmaṇo jātamātras tu pṛthivīm anvajāyata 12,073.006c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye 12,073.006d*0179_01 sarvasvaṃ brāhmaṇasyedaṃ yat kiṃ cid iha dṛśyate 12,073.006d*0179_02 dharmayuktaṃ praśastaṃ ca jagaty asmin nṛpātmaja 12,073.007a tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam 12,073.007c dvitīyaṃ varṇam akarot prajānām anuguptaye 12,073.008a vaiśyas tu dhanadhānyena trīn varṇān bibhṛyād imān 12,073.008c śūdro hy enān paricared iti brahmānuśāsanam 12,073.009 aila uvāca 12,073.009a dvijasya kṣatrabandhor vā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet 12,073.009c dharmataḥ saha vittena samyag vāyo pracakṣva me 12,073.010 vāyur uvāca 12,073.010a viprasya sarvam evaitad yat kiṃ cij jagatīgatam 12,073.010b*0180_01 dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca striyo ratnāni vāhanam 12,073.010b*0180_02 maṅgalaṃ ca praśastaṃ ca yac cānyad api vidyate 12,073.010c jyeṣṭhenābhijaneneha tad dharmakuśalā viduḥ 12,073.011a svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca 12,073.011c gurur hi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca vai dvijaḥ 12,073.012a patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim 12,073.012c ānantaryāt tathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim 12,073.013a eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhaved ataḥ 12,073.013c yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi 12,073.014a yaḥ kaś cid vijayed bhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet 12,073.014c śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine 12,073.015a svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet 12,073.015c yo rājānaṃ nayed buddhyā sarvataḥ paripūrṇayā 12,073.016a brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk 12,073.016c śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃś citrāṃ sarasvatīm 12,073.017a rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam 12,073.017c śuśrūṣur anahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ 12,073.018a tāvatā sa kṛtaprajñaś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,073.018c tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ 12,073.019a evam eva prajāḥ sarvā rājānam abhisaṃśritāḥ 12,073.019b*0181_01 brāhmaṇaṃ ca suvidvāṃsaṃ rājaśāstravipaścitam 12,073.019c samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaś cid bhayānvitāḥ 12,073.020a rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhv abhirakṣitāḥ 12,073.020c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati 12,073.021a devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ 12,073.021c yajñam evopajīvanti nāsti ceṣṭam arājake 12,073.022a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 12,073.022c rājany evāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ 12,073.023a chāyāyām apsu vāyau ca sukham uṣṇe 'dhigacchati 12,073.023c agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte 'dhigacchati 12,073.024a śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ 12,073.024c teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham 12,073.025a abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahat phalam 12,073.025c na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate 12,073.026a indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca 12,073.026c rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvam idaṃ dhṛtam 12,074.000*0182_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,074.000*0182_01 rājñā purohitaḥ kāryaḥ kīdṛśo varṇato bhavet 12,074.000*0182_02 bhīṣma uvāca 12,074.000*0182_02 purodhā yādṛśaḥ kāryaḥ kathayasva pitāmaha 12,074.000*0182_03 gauro vā lohito vāpi śyāmo vā nīrujaḥ sukhī 12,074.000*0182_04 akrodhano nacapalaḥ sarvataś ca jitendriyaḥ 12,074.001 bhīṣma uvāca 12,074.001a rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ 12,074.001c ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram 12,074.002a dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ 12,074.002b@008_0001 teṣām arthaś ca kāmaś ca dharmaś ceti viniścayaḥ 12,074.002b@008_0002 ślokāṃś cośanasā gītāṃs tān nibodha yudhiṣṭhiraḥ 12,074.002b@008_0003 ucchiṣṭaḥ sa bhaved rājā yasya nāsti purohitaḥ 12,074.002b@008_0004 rakṣasām asurāṇāṃ ca piśācoragapakṣiṇām 12,074.002b@008_0005 śatrūṇāṃ ca bhaved vadhyo yasya nāsti purohitaḥ 12,074.002b@008_0006 brahmatvaṃ sarvayajñeṣu kurvītātharvaṇo dvijaḥ 12,074.002b@008_0007 rājñaś cātharvavedena sarvakarmāṇi kārayet 12,074.002b@008_0008 brūyād garhyāṇi satataṃ mahotpātāny aghāni ca 12,074.002b@008_0009 iṣṭamaṅgalayuktāni tathāntaḥpurakāṇi ca 12,074.002b@008_0010 gītanṛttādhikāreṣu saṃmateṣu mahīpateḥ 12,074.002b@008_0011 kartavyaṃ karaṇīyāni vaiśvadevabalī tathā 12,074.002b@008_0012 pakṣasaṃdhiṣu kurvīta mahāśāntiṃ purohitaḥ 12,074.002b@008_0013 raudrahomasahasraṃ ca svasya rājñaḥ priyaṃ hitam 12,074.002b@008_0014 rājñaḥ pāpamalāḥ sapta yān ṛcchati purohitaḥ 12,074.002b@008_0015 amātyāś ca kukarmāṇo mantriṇaś cāpy upekṣakāḥ 12,074.002b@008_0016 cauryam avyavahāraṃ ca vyavahāropasevinām 12,074.002b@008_0017 adaṇḍyadaṇḍanaṃ caiva daṇḍyānāṃ cāpy adaṇḍanam 12,074.002b@008_0018 hiṃsā cānyatra saṃgrāmād yajñāc ca mala ucyate 12,074.002b@008_0019 kubhṛtyais tu prajānāśaḥ saptamas tu mahāmalaḥ 12,074.002b@008_0020 raudrair homair mahāśāntyā ghṛtakambalakarmaṇā 12,074.002b@008_0021 bhṛgvaṅgiro vidhijño vai purodhā nirṇuden malān 12,074.002b@008_0022 etān hitvā divaṃ yāti rājā sapta mahāmalān 12,074.002b@008_0023 sāmātyaḥ sapurodhāś ca prajānāṃ pālane rataḥ 12,074.002b@008_0024 etasminn eva kauravya paurohitye mahāmate 12,074.002b@008_0025 ślokān āha surendrasya gurur devo bṛhaspatiḥ 12,074.002b@008_0026 tān nibodha mahābhāga mahīpālahitāñ śubhān 12,074.002b@008_0027 ṛgvede sāmavede ca yajurvede ca vājinām 12,074.002b@008_0028 na nirdiṣṭāni karmāṇi triṣu sthāneṣu bhūbhṛtām 12,074.002b@008_0029 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva aniṣṭānāṃ ca śātanam 12,074.002b@008_0030 śaptās te yājñavalkyena yajñānāṃ hitam īhatā 12,074.002b@008_0031 brahmiṣṭhānāṃ variṣṭhena brahmaṇaḥ saṃmate vibhoḥ 12,074.002b@008_0032 bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva vājinaṃ ca vivarjayet 12,074.002b@008_0033 bahvṛco rāṣṭranāśāya rājanāśāya sāmagaḥ 12,074.002b@008_0034 adhvaryur balanāśāya prokto vājasaneyakaḥ 12,074.002b@008_0035 abrāhmaṇeṣu varṇeṣu mantrān vājasaneyakān 12,074.002b@008_0036 śāntike pauṣṭike caiva nityaṃ karmaṇi varjayet 12,074.002b@008_0037 brāhmaṇasya mahīpasya sarvathā na virodhinaḥ 12,074.002b@008_0038 vedāś catvāra ity ete brāhmaṇā ye ca tad viduḥ 12,074.002b@008_0039 paurohitye pramāṇaṃ tu brāhmaṇaś ca mahīpate 12,074.002b@008_0040 jātyā na kṣatriyaḥ proktaḥ kṣatatrāṇaṃ karoti yaḥ 12,074.002b@008_0041 cāturvarṇyabahiṣṭho 'pi sa eva kṣatriyaḥ smṛtaḥ 12,074.002b@008_0042 bhārgavāṅgirasair mantrais teṣāṃ karma vidhīyate 12,074.002b@008_0043 vaitānaṃ karma yac caiva gṛhyakarma ca yat smṛtam 12,074.002b@008_0044 dvijātīnāṃ trayāṇāṃ tu sarvakarma vidhīyate 12,074.002b@008_0045 rājadharmapravṛttānāṃ hitārthaṃ trīṇi kārayet 12,074.002b@008_0046 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathābhicaraṇaṃ ca yat 12,074.002b@008_0047 agniṣṭomamukhair yajñair dūṣitā bhūpakarmabhiḥ 12,074.002b@008_0048 na samyak phalam icchanti ye yajanti dvijātayaḥ 12,074.002b@008_0049 paurohityaṃ hi kurvāṇā nāśaṃ yāsyanti bhūbhṛtām 12,074.002b@008_0050 yajñakarmāṇi kurvāṇā ṛtvijas tu virodhinaḥ 12,074.002b@008_0051 brahmakṣatraviśaḥ sarve paurohitye vivarjitāḥ 12,074.002b@008_0052 tadabhāve ca pārakyaṃ nirdiṣṭaṃ rājakarmasu 12,074.002b@008_0053 ṛṣiṇā yājñavalkyena tat tathā na tad anyathā 12,074.002b@008_0054 bhārgavāṅgirasāṃ vede kṛtavidyaḥ ṣaḍaṅgavit 12,074.002b@008_0055 yajñakarmavidhijñaś ca vidhijñaḥ pauṣṭikeṣu ca 12,074.002b@008_0056 aṣṭādaśavikalpānāṃ vidhijñaḥ śāntikarmaṇām 12,074.002b@008_0057 sarvarogavihīnaś ca saṃyataḥ saṃyatendriyaḥ 12,074.002b@008_0058 śvitrakuṣṭhakṣayakṣīṇair grahāpasmāradūṣitaiḥ 12,074.002b@008_0059 aśastair vātaduṣṭaiś ca dūrasthaiḥ saṃvaden nṛpaḥ 12,074.002b@008_0060 rogiṇaṃ tv ṛtvijaṃ caiva varjayec ca purohitam 12,074.002b@008_0061 na cānyasya kṛtaṃ yena paurohityaṃ kadā cana 12,074.002b@008_0062 yasya yājyo mṛtaś caiva bhraṣṭaḥ pravrajito 'tha vā 12,074.002b@008_0063 yuddhe parājitaś caiva sarvāṃs tān varjayen nṛpaḥ 12,074.002b@008_0064 nakṣatrasyānukūlyena yaḥ saṃjāto nareśvaraḥ 12,074.002b@008_0065 rājaśāstravinītaś ca śreyān rājñaḥ purohitaḥ 12,074.002b@008_0066 adhanyānāṃ nimittānām utpātānām athārthavit 12,074.002b@008_0067 śatrupakṣakṣayajñaś ca śreyān rājñaḥ purohitaḥ 12,074.002b@008_0068 vājinaṃ tadabhāve ca carakādhvaryavān atha 12,074.002b@008_0069 bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva nītiśāstrakṛtaśramān 12,074.002b@008_0070 kṛtino 'tharvaṇe vede sthāpayet tu purohitān 12,074.002b@008_0071 hiṃsāliṅgā hi nirdiṣṭā mantrā vaitānikair dvijaiḥ 12,074.002b@008_0072 na tān uccārayet prājñaḥ kṣātradharmavirodhinaḥ 12,074.002b@008_0073 prajāguṇaḥ purodhāś ca purohitaguṇāḥ prajāḥ 12,074.002c rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ 12,074.003a ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn 12,074.003c yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau 12,074.004a parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau 12,074.004c brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ 12,074.005a vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha 12,074.005c brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate 12,074.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,074.006c ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 12,074.007 aila uvāca 12,074.007a yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma 12,074.007c anvag balaṃ katame 'smin bhajante; tathābalyaṃ katame 'smin viyanti 12,074.008 kaśyapa uvāca 12,074.008a vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha 12,074.008c anvag balaṃ dasyavas tad bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ 12,074.009a naiṣām ukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajante 12,074.009c naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca; yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti 12,074.010a naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe; nādhīyate saprajā no yajante 12,074.010c apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṃtyajanti 12,074.011a etau hi nityasaṃyuktāv itaretaradhāraṇe 12,074.011c kṣatraṃ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ 12,074.012a ubhāv etau nityam abhiprapannau; saṃprāpatur mahatīṃ śrīpratiṣṭhām 12,074.012c tayoḥ saṃdhir bhidyate cet purāṇas; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham 12,074.013a nātra plavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naur iva saṃpraṇunnā 12,074.013c cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti 12,074.014a brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati 12,074.014c arakṣyamāṇaḥ satatam aśru pāpaṃ ca varṣati 12,074.015a abrahmacārī caraṇād apeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet 12,074.015c āścaryaśo varṣati tatra devas; tatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāś cāviśanti 12,074.016a striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam 12,074.016c rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya 12,074.017a pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ; tato rudro jāyate deva eṣaḥ 12,074.017c pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvān sādhvasādhūn hinasti 12,074.018 aila uvāca 12,074.018a kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam 12,074.018c etad vidvan kaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ 12,074.019 kaśyapa uvāca 12,074.019a ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ; svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti 12,074.019c vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhur; dāvair jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya 12,074.020 aila uvāca 12,074.020a na vai vātaṃ parivṛnoti kaś cin; na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ 12,074.020c tathāyukto dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣād badhyate mucyate ca 12,074.021 kaśyapa uvāca 12,074.021a yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahet sa tvarāvān 12,074.021c vimohanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ 12,074.022 aila uvāca 12,074.022a yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt 12,074.022c kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryād; duṣkṛtaṃ vā kasya hetor na kuryāt 12,074.023 kaśyapa uvāca 12,074.023a asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt 12,074.023c śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvān; na miśraḥ syāt pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cit 12,074.024 aila uvāca 12,074.024a sādhvasādhūn dhārayatīha bhūmiḥ; sādhvasādhūṃs tāpayatīha sūryaḥ 12,074.024c sādhvasādhūn vātayatīha vāyur; āpas tathā sādhvasādhūn vahanti 12,074.025 kaśyapa uvāca 12,074.025a evam asmin vartate loka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra 12,074.025c pretyaitayor antaravān viśeṣo; yo vai puṇyaṃ carate yaś ca pāpam 12,074.026a puṇyasya loko madhumān ghṛtārcir; hiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ 12,074.026c tatra pretya modate brahmacārī; na tatra mṛtyur na jarā nota duḥkham 12,074.027a pāpasya loko nirayo 'prakāśo; nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva 12,074.027c tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ 12,074.028a mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti 12,074.028c evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān; purohito naikavidyo nṛpeṇa 12,074.029a taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate 12,074.029c agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ 12,074.030a pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ 12,074.030c jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram 12,074.031a tasmān mānyaś ca pūjyaś ca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk 12,074.031c sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ 12,074.032a avaśyam etat kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi 12,074.032c brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate 12,074.032d*0183_01 evaṃ rājñā viśeṣeṇa pūjyā vai brāhmaṇāḥ sadā 12,074.032d*0184_01 rājñaḥ sarvasya cānyasya svāmī rājapurohitaḥ 12,075.001 bhīṣma uvāca 12,075.001a yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate 12,075.001c yogakṣemaś ca rājño 'pi samāyattaḥ purohite 12,075.001d*0185_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,075.001d*0185_01 brahmakṣatrasya sāmarthyaṃ kathitaṃ te pitāmaha 12,075.001d*0185_02 purohitaprabhāvaś ca lakṣaṇaṃ ca purodhasaḥ 12,075.001d*0185_03 idānīṃ śrotum icchāmi brahmakṣatravinirṇayam 12,075.001d*0185_04 brahmakṣatraṃ hi sarvasya kāraṇaṃ jagataḥ param 12,075.001d*0185_05 yogakṣemo hi rāṣṭrasya tābhyām āyatta eva hi 12,075.002a yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayaty uta 12,075.002c dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tad rāṣṭraṃ sukham edhate 12,075.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,075.003c mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca 12,075.004a mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 12,075.004c jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam 12,075.005a tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat 12,075.005c te balāny avamṛdnantaḥ prācaraṃs tasya nairṛtāḥ 12,075.006a sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ 12,075.006c garhayām āsa vidvāṃsaṃ purohitam ariṃdamaḥ 12,075.007a tata ugraṃ tapas taptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ 12,075.007c rakṣāṃsy apāvadhīt tatra panthānaṃ cāpy avindata 12,075.008a tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat 12,075.008c vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedam abravīt 12,075.009a tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ 12,075.009c na caivaṃ samavartaṃs te yathā tvam iha vartase 12,075.010a te khalv api kṛtāstrāś ca balavantaś ca bhūmipāḥ 12,075.010c āgamya paryupāsante mām īśaṃ sukhaduḥkhayoḥ 12,075.011a yady asti bāhuvīryaṃ te tad darśayitum arhasi 12,075.011c kiṃ brāhmaṇabalena tvam atimātraṃ pravartase 12,075.012a mucukundas tataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram 12,075.012c nyāyapūrvam asaṃrabdham asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ 12,075.013a brahmakṣatram idaṃ sṛṣṭam ekayoni svayaṃbhuvā 12,075.013c pṛthag balavidhānaṃ ca tal lokaṃ parirakṣati 12,075.014a tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam 12,075.014c astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 12,075.015a tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam 12,075.015c tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasy alakādhipa 12,075.016a tato 'bravīd vaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam 12,075.016c nāhaṃ rājyam anirdiṣṭaṃ kasmai cid vidadhāmy uta 12,075.017a nācchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva 12,075.017c praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattām akhilām imām 12,075.017d*0186_01 evam uktaḥ pratyuvāca mucukundo mahīpatiḥ 12,075.018 mucukunda uvāca 12,075.018a nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktum icchāmi pārthiva 12,075.018c bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye 12,075.019 bhīṣma uvāca 12,075.019a tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau 12,075.019c kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundam asaṃbhramam 12,075.020a tato rājā mucukundaḥ so 'nvaśāsad vasuṃdharām 12,075.020c bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ 12,075.021a evaṃ yo brahmavid rājā brahmapūrvaṃ pravartate 12,075.021c jayaty avijitām urvīṃ yaśaś ca mahad aśnute 12,075.022a nityodako brāhmaṇaḥ syān nityaśastraś ca kṣatriyaḥ 12,075.022c tayor hi sarvam āyattaṃ yat kiṃ cij jagatīgatam 12,075.022d*0187_01 yaśaś ca tejaś ca mahīṃ ca kṛtsnāṃ 12,075.022d*0187_02 prāpnoti rājan vipulāṃ ca kīrtim 12,075.022d*0187_03 pradhānadharmaṃ nṛpate niyaccha 12,075.022d*0187_04 tathā ca dharmasya caturtham aṃśam 12,076.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.001a yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān 12,076.001c puṇyāṃś ca lokāñ jayati tan me brūhi pitāmaha 12,076.002 bhīṣma uvāca 12,076.002a dānaśīlo bhaved rājā yajñaśīlaś ca bhārata 12,076.002c upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ 12,076.003a sarvāś caiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet 12,076.003c utthānenāpramādena pūjayec caiva dhārmikān 12,076.004a rājñā hi pūjito dharmas tataḥ sarvatra pūjyate 12,076.004c yad yad ācarate rājā tat prajānāṃ hi rocate 12,076.005a nityam udyatadaṇḍaś ca bhaven mṛtyur ivāriṣu 12,076.005c nihanyāt sarvato dasyūn na kāmāt kasya cit kṣamet 12,076.006a yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ 12,076.006c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati 12,076.007a yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati 12,076.007c rājā caturthabhāk tasya prajā dharmeṇa pālayan 12,076.008a yad rāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃ cid rājño 'rakṣayataḥ prajāḥ 12,076.008c caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 12,076.009a apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ 12,076.009c karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso 'nṛtavāg api 12,076.009e tādṛśāt kilbiṣād rājā śṛṇu yena pramucyate 12,076.010a pratyāhartum aśakyaṃ syād dhanaṃ corair hṛtaṃ yadi 12,076.010c svakośāt tat pradeyaṃ syād aśaktenopajīvatā 12,076.011a sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇās tathā 12,076.011c na stheyaṃ viṣaye teṣu yo 'pakuryād dvijātiṣu 12,076.012a brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam 12,076.012c teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhaven nṛpaḥ 12,076.013a parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ 12,076.013c narās tam upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam 12,076.014a na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā 12,076.014c nṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ 12,076.015 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.015a nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyam icchāmy api kṣaṇam 12,076.015c dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaś cātra na vidyate 12,076.016a tad alaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate 12,076.016c vanam eva gamiṣyāmi tasmād dharmacikīrṣayā 12,076.017a tatra medhyeṣv araṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ 12,076.017c dharmam ārādhayiṣyāmi munir mūlaphalāśanaḥ 12,076.018 bhīṣma uvāca 12,076.018a vedāhaṃ tava yā buddhir ānṛśaṃsyaguṇaiva sā 12,076.018c na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahad upāsitum 12,076.019a api tu tvā mṛduṃ dāntam atyāryam atidhārmikam 12,076.019c klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate 12,076.020a rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān 12,076.020c naitad rājñām atho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātum icchasi 12,076.021a na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭam ānṛśaṃsyam ihāsthitaḥ 12,076.021c prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hy asi 12,076.022a na hy etām āśiṣaṃ pāṇḍur na ca kunty anvayācata 12,076.022b*0188_01 vicitravīryo dharmātmā citravīryo na pārthivaḥ 12,076.022b*0188_02 śaṃtanuś ca mahīpālaḥ sarvakṣatrasya pūjitaḥ 12,076.022c na caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā 12,076.023a śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt 12,076.023c māhātmyaṃ balam audāryaṃ tava kunty anvayācata 12,076.024a nityaṃ svāhā svadhā nityam ubhe mānuṣadaivate 12,076.024c putreṣv āśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca 12,076.025a dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam 12,076.025c dharmam etam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ 12,076.026a kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite 12,076.026c sīdatām api kaunteya na kīrtir avasīdati 12,076.027a samantato viniyato vahaty askhalito hi yaḥ 12,076.027c nirdoṣakarmavacanāt siddhiḥ karmaṇa eva sā 12,076.028a naikāntavinipātena vicacāreha kaś cana 12,076.028c dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāry atha vā punaḥ 12,076.029a alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yat karmodāram eva tat 12,076.029c kṛtam evākṛtāc chreyo na pāpīyo 'sty akarmaṇaḥ 12,076.030a yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnoty aiśvaryam uttamam 12,076.030c yogakṣemas tadā rājan kuśalāyaiva kalpate 12,076.031a dānenānyaṃ balenānyam anyaṃ sūnṛtayā girā 12,076.031c sarvataḥ parigṛhṇīyād rājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ 12,076.032a yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛttibhayapīḍitāḥ 12,076.032c prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko 'bhyadhikas tataḥ 12,076.033 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.033a kiṃ nv ataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nv ataḥ prītir uttamā 12,076.033c kiṃ nv ataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase 12,076.034 bhīṣma uvāca 12,076.034a yasmin pratiṣṭhitāḥ samyak kṣemaṃ vindanti tatkṣaṇam 12,076.034c sa svargajittamo 'smākaṃ satyam etad bravīmi te 12,076.035a tvam eva prītimāṃs tasmāt kurūṇāṃ kurusattama 12,076.035c bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi 12,076.036a anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha 12,076.036c parjanyam iva bhūtāni svādudrumam ivāṇḍajāḥ 12,076.037a dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāram anṛśaṃsaṃ jitendriyam 12,076.037c vatsalaṃ saṃvibhaktāram anu jīvantu tvāṃ janāḥ 12,077.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,077.001a svakarmaṇy apare yuktās tathaivānye vikarmaṇi 12,077.001c teṣāṃ viśeṣam ācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha 12,077.002 bhīṣma uvāca 12,077.002a vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ 12,077.002c ete brahmasamā rājan brāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ 12,077.003a ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ 12,077.003c ete devasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.004a ṛtvik purohito mantrī dūto 'thārthānuśāsakaḥ 12,077.004c ete kṣatrasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.004d*0189_01 gojāvimahiṣāṇāṃ ca vaḍavānāṃ ca poṣakāḥ 12,077.004d*0189_02 vṛttyartham abhipadyante tān vaiśyān saṃpracakṣate 12,077.004d*0189_03 aiśvaryakāmā ye cāpi sāmiṣārthāś ca bhārata 12,077.004d*0189_04 nigrahānugraharatāṃs tān dvijān kṣatriyān viduḥ 12,077.005a aśvārohā gajārohā rathino 'tha padātayaḥ 12,077.005c ete vaiśyasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.005d@009_0001 mlecchadeśās tu ye ke cit pāpair adhyuṣitā naraiḥ 12,077.005d@009_0002 gatvā tu brāhmaṇas tāṃś ca caṇḍālaḥ pretya ceha ca 12,077.005d@009_0003 vrātyān mlecchāṃś ca śūdrāṃś ca yājayitvā dvijādhamaḥ 12,077.005d@009_0004 akīrtim iha saṃprāpya narakaṃ pratipadyate 12,077.005d@009_0005 mahāvṛndasamudrābhyāṃ paryāyeṇaikaviṃśatim 12,077.005d@009_0006 brāhmaṇo ṛgyajuḥsāmnāṃ mūḍhaḥ kṛtvā tu viplavam 12,077.005d@009_0007 kalpam ekaṃ kṛmiḥ so 'tha nānāviṣṭhāsu jāyate 12,077.005d@009_0008 vrātye mlecche tathā śūdre taskare patite 'śucau 12,077.005d@009_0009 kudeśe ca surāpe ca brahmaghne vṛṣalīpatau 12,077.005d@009_0010 anadhītiṣu sarvatra bhuñjāne yatra tatra vā 12,077.005d@009_0011 bālastrīvṛddhahantuś ca mātāpitror guros tathā 12,077.005d@009_0012 mitradruhi kṛtaghne ca goghne caiva kathaṃ cana 12,077.005d@009_0013 putraghātini śatrau ca na mantrān yojayed dvijaḥ 12,077.005d@009_0014 sa teṣāṃ viplavaḥ prokto mantravidbhiḥ sanātanaiḥ 12,077.005d@009_0015 yadi vipro videśasthas tīrthayātrāṃ gato 'tha vā 12,077.005d@009_0016 yadi bhītaḥ prapanno vā kudeśaṃ śaucavarjitam 12,077.005d@009_0017 susaṃyataḥ śucir bhūtvā mantrān uccārayed dvijaḥ 12,077.005d@009_0018 ārtaś coccārayen mantram ārtatrāṇaparo 'tha vā 12,077.005d@009_0019 hīneṣv api prayuñjāno nāsau viplāvakaḥ smṛtaḥ 12,077.005d@009_0020 krūrakarmā sukarmā vā karmabhir vañcito 'tha vā 12,077.005d@009_0021 tattvavittarate pāpaṃ śīlavān saṃyatendriyaḥ 12,077.006a janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ 12,077.006c ete śūdrasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.007a aśrotriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ 12,077.007c tān sarvān dhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet 12,077.008a āhvāyakā devalakā nakṣatragrāmayājakāḥ 12,077.008c ete brāhmaṇacaṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ 12,077.009a etebhyo balim ādadyād dhīnakośo mahīpatiḥ 12,077.009c ṛte brahmasamebhyaś ca devakalpebhya eva ca 12,077.010a abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam 12,077.010c brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vikarmasthā bhavanty uta 12,077.010d*0190_01 prāg uktāṃś cāpy anuktāṃś ca sarvāṃs tān dāpayet karān 12,077.011a vikarmasthās tu nopekṣyā jātu rājñā kathaṃ cana 12,077.011c niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca dharmānugrahakāmyayā 12,077.012a yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ 12,077.012c rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ 12,077.013a avṛttyā yo bhavet steno vedavit snātakas tathā 12,077.013c rājan sa rājñā bhartavya iti dharmavido viduḥ 12,077.014a sa cen no parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa 12,077.014c tato nirvāsanīyaḥ syāt tasmād deśāt sabāndhavaḥ 12,077.014d*0191_01 yajñaḥ śrutam apaiśunyam ahiṃsātithipūjanam 12,077.014d*0191_02 damaḥ satyaṃ tapo dānam etad brāhmaṇalakṣaṇam 12,078.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,078.001a keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha 12,078.001c kayā ca vṛttyā varteta tan me brūhi pitāmaha 12,078.002 bhīṣma uvāca 12,078.002a abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam 12,078.002c brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vikarmasthā bhavanty uta 12,078.003a vikarmasthāś ca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃ cana 12,078.003c iti rājñāṃ purāvṛttam abhijalpanti sādhavaḥ 12,078.004a yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ 12,078.004c rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa 12,078.005a abhiśastam ivātmānaṃ manyante tena karmaṇā 12,078.005c tasmād rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇān anvapālayan 12,078.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,078.006c gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā 12,078.007a kekayānām adhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam 12,078.007c svādhyāyenānvitaṃ rājann araṇye saṃśitavratam 12,078.008 rājovāca 12,078.008a na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ 12,078.008c nānāhitāgnir nāyajvā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.009a na ca me brāhmaṇo 'vidvān nāvratī nāpy asomapaḥ 12,078.009c nānāhitāgnir viṣaye māmakāntaram āviśaḥ 12,078.010a nānāptadakṣiṇair yajñair yajante viṣaye mama 12,078.010c adhīte nāvratī kaś cin māmakāntaram āviśaḥ 12,078.011a adhīyate 'dhyāpayanti yajante yājayanti ca 12,078.011c dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasv avasthitāḥ 12,078.012a pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca mṛdavaḥ satyavādinaḥ 12,078.012c brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.013a na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ 12,078.013c nādhyāpayanty adhīyante yajante na ca yājakāḥ 12,078.014a brāhmaṇān parirakṣanti saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 12,078.014c kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.015a kṛṣigorakṣavāṇijyam upajīvanty amāyayā 12,078.015c apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 12,078.016a saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ 12,078.016c mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.017a trīn varṇān anutiṣṭhanti yathāvad anasūyakāḥ 12,078.017c mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.018a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām 12,078.018c saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 12,078.019a kuladeśādidharmāṇāṃ prathitānāṃ yathāvidhi 12,078.019c avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 12,078.020a tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ 12,078.020c saṃvibhaktāś ca satkṛtya māmakāntaram āviśaḥ 12,078.021a nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam 12,078.021c svatantro jātu na krīḍe māmakāntaram āviśaḥ 12,078.022a nābrahmacārī bhikṣāvān bhikṣur vābrahmacārikaḥ 12,078.022c anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaram āviśaḥ 12,078.022d*0192_01 kṛtaṃ rājyaṃ mayā sarvaṃ rājyasthenāpi kāryavat 12,078.022d*0192_02 nāhaṃ vyutkrāmitaḥ satyān māmakāntaram ābibhaḥ 12,078.023a nāvajānāmy ahaṃ vṛddhān na vaidyān na tapasvinaḥ 12,078.023c rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaram āviśaḥ 12,078.023d*0193_01 śuklakarmāsmi sarvatra na durgatibhayaṃ mama 12,078.023d*0193_02 dharmacārī gṛhasthaś ca māmakāntaram ābibhaḥ 12,078.024a vedādhyayanasaṃpannas tapasvī sarvadharmavit 12,078.024c svāmī sarvasya rājyasya śrīmān mama purohitaḥ 12,078.025a dānena divyān abhivāñchāmi lokān; satyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā 12,078.025c śuśrūṣayā cāpi gurūn upaimi; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 12,078.026a na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhur; na brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ 12,078.026c na pārajāyī na ca pāpakarmā; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 12,078.027a na me śastrair anirbhinnam aṅge dvyaṅgulam antaram 12,078.027c dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaram āviśaḥ 12,078.028a gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama 12,078.028c āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaram āviśaḥ 12,078.029 rākṣasa uvāca 12,078.029*0194_01 nārīṇāṃ vyabhicārāc ca anyāyāc ca mahīkṣitām 12,078.029*0194_02 viprāṇāṃ karmadoṣāc ca prajānāṃ jāyate bhayam 12,078.029*0194_03 avṛṣṭir mārako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca 12,078.029*0194_04 vigrahaś ca sadā tasmin deśe bhavati dāruṇaḥ 12,078.029*0194_05 yakṣarakṣaḥpiśācebhyo nāsurebhyaḥ kathaṃ cana 12,078.029*0194_06 bhayam utpadyate tatra yatra viprāḥ susaṃyatāḥ 12,078.029*0194_07 gandharvāpsarasaḥsiddhāḥ pannagāś ca sarīsṛpāḥ 12,078.029*0194_08 mānavān na jighāṃsanti yatra nāryaḥ pativratāḥ 12,078.029*0194_09 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yatra śūdrāś ca dhārmikāḥ 12,078.029*0194_10 nānāvṛṣṭibhayaṃ tatra na durbhikṣaṃ na vibhramaḥ 12,078.029*0194_11 dhārmiko yatra bhūpālo na tatrāsti parābhavaḥ 12,078.029*0194_12 utpātā na ca dṛśyante na divyā na ca mānuṣāḥ 12,078.029a yasmāt sarvāsv avasthāsu dharmam evānvavekṣase 12,078.029c tasmāt prāpnuhi kaikeya gṛhān svasti vrajāmy aham 12,078.030a yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāś ca kekaya 12,078.030c na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt 12,078.031a yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahmabalaṃ balam 12,078.031c priyātithyās tathā dārās te vai svargajito narāḥ 12,078.032 bhīṣma uvāca 12,078.032a tasmād dvijātīn rakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ 12,078.032c āśīr eṣāṃ bhaved rājñāṃ rāṣṭraṃ samyak pravardhate 12,078.033a tasmād rājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ 12,078.033c niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca prajānugrahakāraṇāt 12,078.034a ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣv iha 12,078.034c anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām 12,079.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.001a vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttir āpatsu bhārata 12,079.001c kathaṃ cid vaiśyadharmeṇa jīved vā brāhmaṇo na vā 12,079.002 bhīṣma uvāca 12,079.002a aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet 12,079.002c kṛṣigorakṣam āsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye 12,079.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.003a kāni paṇyāni vikrīṇan svargalokān na hīyate 12,079.003c brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayan bharatarṣabha 12,079.004 bhīṣma uvāca 12,079.004a surā lavaṇam ity eva tilān kesariṇaḥ paśūn 12,079.004c ṛṣabhān madhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira 12,079.005a sarvāsv avasthāsv etāni brāhmaṇaḥ parivarjayet 12,079.005c eteṣāṃ vikrayāt tāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet 12,079.006a ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ 12,079.006c dhenur yajñaś ca somaś ca na vikreyāḥ kathaṃ cana 12,079.007a pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ 12,079.007c nimayet pakvam āmena bhojanārthāya bhārata 12,079.008a vayaṃ siddham aśiṣyāmo bhavān sādhayatām idam 12,079.008c evaṃ samīkṣya nimayan nādharmo 'sti kadā cana 12,079.009a atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ 12,079.009c vyavahārapravṛttānāṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,079.010a bhavate 'haṃ dadānīdaṃ bhavān etat prayacchatu 12,079.010c rucite vartate dharmo na balāt saṃpravartate 12,079.011a ity evaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ 12,079.011c ṛṣīṇām itareṣāṃ ca sādhu cedam asaṃśayam 12,079.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.012a atha tāta yadā sarvāḥ śastram ādadate prajāḥ 12,079.012c vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam 12,079.013a rājā trātā na loke syāt kiṃ tadā syāt parāyaṇam 12,079.013c etan me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha 12,079.014 bhīṣma uvāca 12,079.014a dānena tapasā yajñair adroheṇa damena ca 12,079.014c brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemam iccheyur ātmanaḥ 12,079.015a teṣāṃ ye vedabalinas ta utthāya samantataḥ 12,079.015c rājño balaṃ vardhayeyur mahendrasyeva devatāḥ 12,079.016a rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam 12,079.016c tasmād brahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā 12,079.017a yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre 'bhisaṃdadhet 12,079.017c tadā varṇā yathādharmam āviśeyuḥ svakarmasu 12,079.018a unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte 12,079.018c sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira 12,079.019 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.019a atha cet sarvataḥ kṣatraṃ praduṣyed brāhmaṇān prati 12,079.019c kas tasya brāhmaṇas trātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam 12,079.020 bhīṣma uvāca 12,079.020a tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca 12,079.020c amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet 12,079.021a kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ 12,079.021c brahmaiva saṃniyantṛ syāt kṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam 12,079.022a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 12,079.022c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 12,079.023a yadā chinatty ayo 'śmānam agniś cāpo 'bhipadyate 12,079.023c kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ 12,079.024a tasmād brahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 12,079.024c samudīrṇāny ajeyāni tejāṃsi ca balāni ca 12,079.025a brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale 12,079.025c duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇān prati sarvaśaḥ 12,079.026a ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 12,079.026b*0195_01 brāhmaṇān parirakṣanti teṣāṃ lokā bhavanti ke 12,079.026c brāhmaṇān parirakṣanto dharmam ātmānam eva ca 12,079.027a manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te 12,079.027c brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇam iṣyate 12,079.028a ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokān ati tapasvinām 12,079.028c anāśakāgnyor viśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim 12,079.028e evam evātmanas tyāgān nānyaṃ dharmaṃ vidur janāḥ 12,079.029a tebhyo namaś ca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati 12,079.029c brahmadviṣo niyacchantas teṣāṃ no 'stu salokatā 12,079.029e brahmalokajitaḥ svargyān vīrāṃs tān manur abravīt 12,079.030a yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavanty uta 12,079.030c duṣkṛtaḥ sukṛtaś caiva tathā śastrahatā raṇe 12,079.031a bhavaty adharmo dharmo hi dharmādharmāv ubhāv api 12,079.031c kāraṇād deśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ 12,079.032a maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargam uttamam 12,079.032c dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim 12,079.033a brāhmaṇas triṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇan na duṣyati 12,079.033b*0196_01 ātmatrāṇaṃ ca kurvāṇaḥ parān dasyubhya eva ca 12,079.033c ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca 12,079.034 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.034a abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkare 12,079.034c saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yady anyo 'bhibhaved balī 12,079.035a brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 12,079.035c dasyubhyo 'tha prajā rakṣed daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan 12,079.036a kāryaṃ kuryān na vā kuryāt saṃvāryo vā bhaven na vā 12,079.036c na sma śastraṃ grahītavyam anyatra kṣatrabandhutaḥ 12,079.037 bhīṣma uvāca 12,079.037a apāre yo bhavet pāram aplave yaḥ plavo bhavet 12,079.037c śūdro vā yadi vāpy anyaḥ sarvathā mānam arhati 12,079.038a yam āśritya narā rājan vartayeyur yathāsukham 12,079.038c anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ 12,079.039a tam eva pūjayeraṃs te prītyā svam iva bāndhavam 12,079.039c mahad dhy abhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānam arhati 12,079.040a kim ukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpy adugdhayā 12,079.040c vandhyayā bhāryayā ko 'rthaḥ ko 'rtho rājñāpy arakṣatā 12,079.041a yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ 12,079.041c yathā hy anetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram 12,079.042a evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaś ca na rakṣitā 12,079.042c na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ 12,079.043a nityaṃ yas tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet 12,079.043c sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam 12,080.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,080.001a kvasamutthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha 12,080.001c kathaṃvidhāś ca rājendra tad brūhi vadatāṃ vara 12,080.002 bhīṣma uvāca 12,080.002a pratikarma purācāra ṛtvijāṃ sma vidhīyate 12,080.002c ādau chandāṃsi vijñāya dvijānāṃ śrutam eva ca 12,080.003a ye tv ekaratayo nityaṃ dhīrā nāpriyavādinaḥ 12,080.003c parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ 12,080.004a yeṣv ānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpy ahiṃsā tapa ārjavam 12,080.004c adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ 12,080.004d*0197_01 etair eva guṇair yuktāḥ kāryās te ṛtvijaḥ prabho 12,080.004d*0198_01 yasminn etāni dṛśyante sa purohita ucyate 12,080.005a hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām avihiṃsakaḥ 12,080.005c akāmadveṣasaṃyuktas tribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ 12,080.006a ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanam arhati 12,080.006c ete mahartvijas tāta sarve mānyā yathātatham 12,080.007 yudhiṣṭhira uvāca 12,080.007a yad idaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate 12,080.007c idaṃ deyam idaṃ deyaṃ na kva cid vyavatiṣṭhate 12,080.008a nedaṃ prati dhanaṃ śāstram āpaddharmam aśāstrataḥ 12,080.008c ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate 12,080.009a śraddhām ārabhya yaṣṭavyam ity eṣā vaidikī śrutiḥ 12,080.009c mithyopetasya yajñasya kim u śraddhā kariṣyati 12,080.010 bhīṣma uvāca 12,080.010a na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā 12,080.010c kaś cin mahad avāpnoti mā te bhūd buddhir īdṛśī 12,080.011a yajñāṅgaṃ dakṣiṇās tāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam 12,080.011c na mantrā dakṣiṇāhīnās tārayanti kathaṃ cana 12,080.012a śaktis tu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet 12,080.012c avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhir varṇair yathāvidhi 12,080.013a somo rājā brāhmaṇānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 12,080.013c taṃ ca vikretum icchanti na vṛthā vṛttir iṣyate 12,080.013e tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate 12,080.014a ity evaṃ dharmataḥ khyātam ṛṣibhir dharmavādibhiḥ 12,080.014c pumān yajñaś ca somaś ca nyāyavṛtto yathā bhavet 12,080.014e anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ 12,080.015a śarīraṃ yajñapātrāṇi ity eṣā śrūyate śrutiḥ 12,080.015c tāni samyak praṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,080.016a tapo yajñād api śreṣṭham ity eṣā paramā śrutiḥ 12,080.016c tat te tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃs tad api me śṛṇu 12,080.017a ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā 12,080.017c etat tapo vidur dhīrā na śarīrasya śoṣaṇam 12,080.018a aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam 12,080.018c avyavasthā ca sarvatra tad vai nāśanam ātmanaḥ 12,080.019a nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam 12,080.019c cittiḥ sruk cittam ājyaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam 12,080.019d*0199_01 na śāṭhyaṃ na ca jihmatvaṃ kālo deśaś ca te daśa 12,080.020a sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam 12,080.020c etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati 12,081.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,081.001a yad apy alpataraṃ karma tad apy ekena duṣkaram 12,081.001c puruṣeṇāsahāyena kim u rājyaṃ pitāmaha 12,081.002a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño 'rthasacivo bhavet 12,081.002c kīdṛśe viśvased rājā kīdṛśe nāpi viśvaset 12,081.003 bhīṣma uvāca 12,081.003a caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājan bhavanty uta 12,081.003c sahārtho bhajamānaś ca sahajaḥ kṛtrimas tathā 12,081.004a dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ 12,081.004c yato dharmas tato vā syān madhyastho vā tato bhavet 12,081.005a yas tasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet 12,081.005b*0200_01 mitrāṇāṃ prakṛtir nāsti tv amitrāṇāṃ ca bhārata 12,081.005b*0200_02 upakārād bhaven mitram apakārād bhaved ariḥ 12,081.005b*0200_03 yasyaiva hi manuṣyasya naro maraṇam icchati 12,081.005b*0200_04 tasya paryāgate kāle punar jīvitam icchati 12,081.005c dharmādharmeṇa rājānaś caranti vijigīṣavaḥ 12,081.006a caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau 12,081.006c sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryam ātmanaḥ 12,081.007a na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe 12,081.007c pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavanty uta 12,081.008a asādhuḥ sādhutām eti sādhur bhavati dāruṇaḥ 12,081.008c ariś ca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati 12,081.009a anityacittaḥ puruṣas tasmin ko jātu viśvaset 12,081.009c tasmāt pradhānaṃ yat kāryaṃ pratyakṣaṃ tat samācaret 12,081.010a ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ 12,081.010c aviśvāsaś ca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate 12,081.011a akālamṛtyur viśvāso viśvasan hi vipadyate 12,081.011c yasmin karoti viśvāsam icchatas tasya jīvati 12,081.012a tasmād viśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣu cit 12,081.012c eṣā nītigatis tāta lakṣmīś caiva sanātanī 12,081.013a yaṃ manyeta mamābhāvād imam arthāgamaḥ spṛśet 12,081.013c nityaṃ tasmāc chaṅkitavyam amitraṃ taṃ vidur budhāḥ 12,081.014a yasya kṣetrād apy udakaṃ kṣetram anyasya gacchati 12,081.014c na tatrānicchatas tasya bhidyeran sarvasetavaḥ 12,081.015a tathaivāty udakād bhītas tasya bhedanam icchati 12,081.015c yam evaṃlakṣaṇaṃ vidyāt tam amitraṃ vinirdiśet 12,081.016a yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet 12,081.016c etad uttamamitrasya nimittam abhicakṣate 12,081.017a yaṃ manyeta mamābhāvād asyābhāvo bhaved iti 12,081.017c tasmin kurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā 12,081.018a taṃ śaktyā vardhamānaś ca sarvataḥ paribṛṃhayet 12,081.018c nityaṃ kṣatād vārayati yo dharmeṣv api karmasu 12,081.019a kṣatād bhītaṃ vijānīyād uttamaṃ mitralakṣaṇam 12,081.019c ye tasya kṣatam icchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ 12,081.020a vyasanān nityabhīto 'sau samṛddhyām eva tṛpyate 12,081.020c yat syād evaṃvidhaṃ mitraṃ tad ātmasamam ucyate 12,081.021a rūpavarṇasvaropetas titikṣur anasūyakaḥ 12,081.021c kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 12,081.022a medhāvī smṛtimān dakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavān 12,081.022c yo mānito 'mānito vā na saṃdūṣyet kadā cana 12,081.023a ṛtvig vā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥ 12,081.023c gṛhe vased amātyas te yaḥ syāt paramapūjitaḥ 12,081.024a sa te vidyāt paraṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ 12,081.024c viśvāsas te bhavet tatra yathā pitari vai tathā 12,081.025a naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeran parasparam 12,081.025c ekārthād eva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā 12,081.026a kīrtipradhāno yaś ca syād yaś ca syāt samaye sthitaḥ 12,081.026c samarthān yaś ca na dveṣṭi samarthān kurute ca yaḥ 12,081.027a yo na kāmād bhayāl lobhāt krodhād vā dharmam utsṛjet 12,081.027c dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 12,081.028a śūraś cāryaś ca vidvāṃś ca pratipattiviśāradaḥ 12,081.028c kulīnaḥ śīlasaṃpannas titikṣur anasūyakaḥ 12,081.029a ete hy amātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasv avasthitāḥ 12,081.029c pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ 12,081.030a kṛtsnam ete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu 12,081.030c yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsy utpādayanti ca 12,081.031a ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā 12,081.031c anutiṣṭhanti caivārthān ācakṣāṇāḥ parasparam 12,081.032a jñātibhyaś caiva bibhyethā mṛtyor iva yataḥ sadā 12,081.032c uparājeva rājardhiṃ jñātir na sahate sadā 12,081.033a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ 12,081.033c nānyo jñāter mahābāho vināśam abhinandati 12,081.034a ajñātitā nātisukhā nāvajñeyās tv ataḥ param 12,081.034c ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare paribhavanty uta 12,081.035a nikṛtasya narair anyair jñātir eva parāyaṇam 12,081.035c nānyair nikāraṃ sahate jñāter jñātiḥ kadā cana 12,081.036a ātmānam eva jānāti nikṛtaṃ bāndhavair api 12,081.036c teṣu santi guṇāś caiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate 12,081.037a nājñātir anugṛhṇāti nājñātir digdham asyati 12,081.037c ubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca 12,081.038a tān mānayet pūjayec ca nityaṃ vācā ca karmaṇā 12,081.038c kuryāc ca priyam etebhyo nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret 12,081.039a viśvastavad aviśvastas teṣu varteta sarvadā 12,081.039c na hi doṣo guṇo veti nispṛktas teṣu dṛśyate 12,081.040a tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ 12,081.040c amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavanty api 12,081.041a ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale 12,081.041c mitreṣv amitreṣv aiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,082.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,082.001a evam agrāhyake tasmiñ jñātisaṃbandhimaṇḍale 12,082.001c mitreṣv amitreṣv api ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate 12,082.002 bhīṣma uvāca 12,082.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,082.002c vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣer nāradasya ca 12,082.003 vāsudeva uvāca 12,082.003a nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ nāradārhati veditum 12,082.003c apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpi nātmavān 12,082.004a sa te sauhṛdam āsthāya kiṃ cid vakṣyāmi nārada 12,082.004c kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama 12,082.005a dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomy aham 12,082.005c ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame 12,082.006a araṇīm agnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama 12,082.006c vācā duruktaṃ devarṣe tan me dahati nityadā 12,082.007a balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punar gade 12,082.007c rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so 'sahāyo 'smi nārada 12,082.008a anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ 12,082.008c nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ 12,082.009a yasya na syur na vai sa syād yasya syuḥ kṛcchram eva tat 12,082.009c dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomy ekataraṃ na ca 12,082.010a syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ 12,082.010c yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ 12,082.011a so 'haṃ kitavamāteva dvayor api mahāmune 12,082.011c ekasya jayam āśaṃse dvitīyasyāparājayam 12,082.012a mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā 12,082.012c vaktum arhasi yac chreyo jñātīnām ātmanas tathā 12,082.013 nārada uvāca 12,082.013a āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāś cābhyantarāś ca ha 12,082.013c prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ 12,082.014a seyam ābhyantarā tubhyam āpat kṛcchrā svakarmajā 12,082.014c akrūrabhojaprabhavāḥ sarve hy ete tadanvayāḥ 12,082.015a arthahetor hi kāmād vādvārā bībhatsayāpi vā 12,082.015c ātmanā prāptam aiśvaryam anyatra pratipāditam 12,082.016a kṛtamūlam idānīṃ taj jātaśabdaṃ sahāyavat 12,082.016c na śakyaṃ punar ādātuṃ vāntam annam iva tvayā 12,082.017a babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃ cana 12,082.017c jñātibhedabhayāt kṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ 12,082.018a tac cet sidhyet prayatnena kṛtvā karma suduṣkaram 12,082.018c mahākṣayavyayaṃ vā syād vināśo vā punar bhavet 12,082.019a anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā 12,082.019c jihvām uddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca 12,082.020 vāsudeva uvāca 12,082.020a anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyām ahaṃ katham 12,082.020c yenaiṣām uddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca 12,082.021 nārada uvāca 12,082.021a śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavam 12,082.021c yathārhapratipūjā ca śastram etad anāyasam 12,082.022a jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca 12,082.022c girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca 12,082.023a nāmahāpuruṣaḥ kaś cin nānātmā nāsahāyavān 12,082.023c mahatīṃ dhuram ādatte tām udyamyorasā vaha 12,082.024a sarva eva guruṃ bhāram anaḍvān vahate same 12,082.024c durge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham 12,082.025a bhedād vināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo 'si keśava 12,082.025c yathā tvāṃ prāpya notsīded ayaṃ saṃghas tathā kuru 12,082.026a nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt 12,082.026c nānyatra dhanasaṃtyāgād gaṇaḥ prājñe 'vatiṣṭhate 12,082.027a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubham 12,082.027c jñātīnām avināśaḥ syād yathā kṛṣṇa tathā kuru 12,082.028a āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho 12,082.028c ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā 12,082.029a mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ 12,082.029c tvayy āsaktā mahābāho lokā lokeśvarāś ca ye 12,082.030a upāsate hi tvadbuddhim ṛṣayaś cāpi mādhava 12,082.030c tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatam 12,082.030e tvām āsādya yaduśreṣṭham edhante jñātinaḥ sukham 12,083.001 bhīṣma uvāca 12,083.001a eṣā prathamato vṛttir dvitīyāṃ śṛṇu bhārata 12,083.001c yaḥ kaś cij janayed arthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ 12,083.002a hriyamāṇam amātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ 12,083.002c yo rājakośaṃ naśyantam ācakṣīta yudhiṣṭhira 12,083.003a śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaś cāmātyato bhavet 12,083.003c amātyā hy upahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata 12,083.004a rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ 12,083.004c sametya sarve bādhante sa vinaśyaty arakṣitaḥ 12,083.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,083.005c muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yad uvāca ha 12,083.006a kosalānām ādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśini 12,083.006c muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam 12,083.007a sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ 12,083.007c pūrvaṃ paryacarad yuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ 12,083.008a adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ 12,083.008c anāgatam atītaṃ ca yac ca saṃprati vartate 12,083.009a iti rāṣṭre paripatan bahuśaḥ puruṣaiḥ saha 12,083.009c sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān 12,083.010a sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ 12,083.010c rājayuktāpacārāṃś ca sarvān buddhvā tatas tataḥ 12,083.011a tam eva kākam ādāya rājānaṃ draṣṭum āgamat 12,083.011c sarvajño 'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,083.012a sa sma kausalyam āgamya rājāmātyam alaṃkṛtam 12,083.012c prāha kākasya vacanād amutredaṃ tvayā kṛtam 12,083.013a asau cāsau ca jānīte rājakośas tvayā hṛtaḥ 12,083.013c evam ākhyāti kāko 'yaṃ tac chīghram anugamyatām 12,083.014a tathānyān api sa prāha rājakośaharān sadā 12,083.014c na cāsya vacanaṃ kiṃ cid akṛtaṃ śrūyate kva cit 12,083.015a tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha 12,083.015c tam atikramya suptasya niśi kākam apothayan 12,083.016a vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare 12,083.016c pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinam abravīt 12,083.017a rājaṃs tvām abhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram 12,083.017c anujñātas tvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam 12,083.018a mitrārtham abhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ 12,083.018c ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyād akṣamānvitaḥ 12,083.018d*0201_01 hriyate hi mahārthaś ca puruṣe vikramaty api 12,083.019a saṃbubodhayiṣur mitraṃ sadaśvam iva sārathiḥ 12,083.019c atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam 12,083.020a tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā 12,083.020c aiśvaryam icchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā 12,083.021a taṃ rājā pratyuvācedaṃ yan mā kiṃ cid bhavān vadet 12,083.021c kasmād ahaṃ na kṣameyam ākāṅkṣann ātmano hitam 12,083.022a brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi 12,083.022c kariṣyāmi hi te vākyaṃ yad yan māṃ vipra vakṣyasi 12,083.023 munir uvāca 12,083.023a jñātvā nayān apāyāṃś ca bhṛtyatas te bhayāni ca 12,083.023c bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato 'ntikam āgamam 12,083.024a prāg evoktaś ca doṣo 'yam ācāryair nṛpasevinām 12,083.024c agatīkagatir hy eṣā yā rājñā saha jīvikā 12,083.025a āśīviṣaiś ca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ 12,083.025c bahumitrāś ca rājāno bahvamitrās tathaiva ca 12,083.026a tebhyaḥ sarvebhya evāhur bhayaṃ rājopasevinām 12,083.026c athaiṣām ekato rājan muhūrtād eva bhīr bhavet 12,083.027a naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau 12,083.027c na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃ cid bhūtim icchatā 12,083.028a pramādād dhi skhaled rājā skhalite nāsti jīvitam 12,083.028c agniṃ dīptam ivāsīded rājānam upaśikṣitaḥ 12,083.029a āśīviṣam iva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram 12,083.029c yatnenopacaren nityaṃ nāham asmīti mānavaḥ 12,083.030a durvyāhṛtāc chaṅkamāno duṣkṛtād duradhiṣṭhitāt 12,083.030c durāsitād durvrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt 12,083.031a devateva hi sarvārthān kuryād rājā prasāditaḥ 12,083.031c vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlam api nirdahet 12,083.031e iti rājan mayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat 12,083.032a atha bhūyāṃsam evārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ 12,083.032c dadāty asmadvidho 'mātyo buddhisāhāyyam āpadi 12,083.033a vāyasaś caiva me rājann antakāyābhisaṃhitaḥ 12,083.033c na ca me 'tra bhavān garhyo na ca yeṣāṃ bhavān priyaḥ 12,083.033e hitāhitāṃs tu budhyethā mā parokṣamatir bhava 12,083.034a ye tv ādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe 12,083.034c abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśair me 'bhisaṃhitam 12,083.035a ye vā bhavadvināśena rājyam icchanty anantaram 12,083.035c antarair abhisaṃdhāya rājan sidhyanti nānyathā 12,083.036a teṣām ahaṃ bhayād rājan gamiṣyāmy anyam āśramam 12,083.036c tair hi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho 12,083.037a chadmanā mama kākaś ca gamito yamasādanam 12,083.037c dṛṣṭaṃ hy etan mayā rājaṃs tapodīrgheṇa cakṣuṣā 12,083.038a bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutām 12,083.038c kākena baḍiśenemām atārṣaṃ tvām ahaṃ nadīm 12,083.039a sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṃ vyāghrasiṃhagajākulām 12,083.039c durāsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīm iva 12,083.040a agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhir āpyaṃ ca gamyate 12,083.040c rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ 12,083.041a gahanaṃ bhavato rājyam andhakāratamovṛtam 12,083.041c neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā 12,083.042a ato nāyaṃ śubho vāsas tulye sadasatī iha 12,083.042c vadho hy evātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ 12,083.043a nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syāt kathaṃ vadhaḥ 12,083.043c neha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajed budhaḥ 12,083.044a sītā nāma nadī rājan plavo yasyāṃ nimajjati 12,083.044c tathopamām imāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm 12,083.045a madhuprapāto hi bhavān bhojanaṃ viṣasaṃyutam 12,083.045c asatām iva te bhāvo vartate na satām iva 12,083.045e āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpas tvam iva pārthiva 12,083.045f*0202_01 kriyāvṛttiḥ parivṛtaḥ kva vā gacchati duḥkhitaḥ 12,083.045f*0202_02 tathāhaṃ kākaghātena kṛtas tvam asi pārthiva 12,083.046a durgatīrthā bṛhatkūlā karīrīvetrasaṃyutā 12,083.046c nadī madhurapānīyā yathā rājaṃs tathā bhavān 12,083.046e śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hy asi 12,083.047a yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān 12,083.047c tatas taṃ saṃvṛṇoty eva tam atītya ca vardhate 12,083.048a tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ 12,083.048c tathopamā hy amātyās te rājaṃs tān pariśodhaya 12,083.049a bhavataiva kṛtā rājan bhavatā paripālitāḥ 12,083.049c bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam 12,083.050a uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā 12,083.050c antaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye 12,083.050e śīlaṃ jijñāsamānena rājñaś ca sahajīvinā 12,083.051a kaccij jitendriyo rājā kaccid abhyantarā jitāḥ 12,083.051c kaccid eṣāṃ priyo rājā kaccid rājñaḥ priyāḥ prajāḥ 12,083.052a jijñāsur iha saṃprāptas tavāhaṃ rājasattama 12,083.052c tasya me rocase rājan kṣudhitasyeva bhojanam 12,083.053a amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam 12,083.053c bhavato 'rthakṛd ity eva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥ 12,083.053e vidyate kāraṇaṃ nānyad iti me nātra saṃśayaḥ 12,083.054a na hi teṣām ahaṃ drugdhas tat teṣāṃ doṣavad gatam 12,083.054c arer hi durhatād bheyaṃ bhagnapṛṣṭhād ivoragāt 12,083.055 rājovāca 12,083.055a bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā 12,083.055c pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama 12,083.056a ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe 12,083.056c bhavataiva hi taj jñeyaṃ yad idānīm anantaram 12,083.057a yathā syād duṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam 12,083.057c tathā samīkṣya bhagavañ śreyase viniyuṅkṣva mām 12,083.058 munir uvāca 12,083.058a adarśayann imaṃ doṣam ekaikaṃ durbalaṃ kuru 12,083.058c tataḥ kāraṇam ājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi 12,083.059a ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyur api kaṇṭakān 12,083.059b*0203_01 arthe sarvaṃ jagad baddham arthena ca nibadhyate 12,083.059b*0203_02 arthe darpo manuṣyāṇāṃ tasmād arthaṃ virocaya 12,083.059b*0203_03 ekenaikasya doṣeṇa tad viruddhaṃ pracodaya 12,083.059b*0203_04 sa tasya doṣān udbhāvya tasyārthaṃ grāhayiṣyati 12,083.059b*0203_05 sāmapūrvaṃ ca keṣāṃ cid bhedena ca parasparam 12,083.059b*0203_06 vairaṃ kāraya bhūpāla paścād daṇḍaṃ prayojaya 12,083.059b*0203_07 bilvena ca yathā bilvam ākāraṃ chādya buddhimān 12,083.059b*0203_08 aśuddhaṃ sacivaṃ rājann aśuddhenaiva nāśaya 12,083.059c mantrabhedabhayād rājaṃs tasmād etad bravīmi te 12,083.060a vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ 12,083.060c svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ 12,083.061a rājann ātmānam ācakṣe saṃbandhī bhavato hy aham 12,083.061c muniḥ kālakavṛkṣīya ity evam abhisaṃjñitaḥ 12,083.062a pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ 12,083.062c vyāpanne bhavato rājye rājan pitari saṃsthite 12,083.063a sarvakāmān parityajya tapas taptaṃ tadā mayā 12,083.063c snehāt tvāṃ prabravīmy etan mā bhūyo vibhramed iti 12,083.064a ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā 12,083.064c rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājan pramādyasi 12,083.065 bhīṣma uvāca 12,083.065a tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ 12,083.065c purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe 12,083.066a ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine 12,083.066c muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhir uttamaiḥ 12,083.067a hitaṃ tad vacanaṃ śrutvā kausalyo 'nvaśiṣan mahīm 12,083.067c tathā ca kṛtavān rājā yathoktaṃ tena bhārata 12,084.001 bhīṣma uvāca 12,084.001a hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ 12,084.001c śaktāḥ kathayituṃ samyak te tava syuḥ sabhāsadaḥ 12,084.001d*0204_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,084.001d*0204_01 sabhāsadaḥ sahāyāś ca suhṛdaś ca viśāṃ pate 12,084.001d*0204_02 paricchadās tathāmātyāḥ kīdṛśāḥ syuḥ pitāmaha 12,084.002a atyāḍhyāṃś cātiśūrāṃś ca brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān 12,084.002c susaṃtuṣṭāṃś ca kaunteya mahotsāhāṃś ca karmasu 12,084.003a etān sahāyāṃl lipsethāḥ sarvāsv āpatsu bhārata 12,084.003c kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati 12,084.004a prasannaṃ hy aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtam eva vā 12,084.004c āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tad eko hy anupālitaḥ 12,084.005a kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ 12,084.005c pragalbhāś cānuraktāś ca te tava syuḥ paricchadāḥ 12,084.006a dauṣkuleyāś ca lubdhāś ca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ 12,084.006c te tvāṃ tāta niṣeveyur yāvad ārdrakapāṇayaḥ 12,084.007a arthamānārghyasatkārair bhogair uccāvacaiḥ priyān 12,084.007c yān arthabhājo manyethās te te syuḥ sukhabhāginaḥ 12,084.008a abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāś caritavratāḥ 12,084.008c na tvāṃ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ 12,084.009a anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ 12,084.009b*0205_01 paricchadās tathāmātyā nedṛśāḥ syuḥ kathaṃ cana 12,084.009c tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān 12,084.010a naikam icched gaṇaṃ hitvā syāc ced anyataragrahaḥ 12,084.010c yas tv eko bahubhiḥ śreyān kāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet 12,084.011a śreyaso lakṣaṇaṃ hy etad vikramo yasya dṛśyate 12,084.011c kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati 12,084.012a samarthān pūjayed yaś ca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ 12,084.012c na ca kāmād bhayāt krodhāl lobhād vā dharmam utsṛjet 12,084.013a amānī satyavāk śakto jitātmā mānyamānitā 12,084.013c sa te mantrasahāyaḥ syāt sarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ 12,084.014a kulīnaḥ satyasaṃpannas titikṣur dakṣa ātmavān 12,084.014c śūraḥ kṛtajñaḥ satyaś ca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam 12,084.015a tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ 12,084.015c amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavanty api 12,084.016a ata ūrdhvam amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān 12,084.016c saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaś ca bhūmipaḥ 12,084.017a saṃbaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ 12,084.017c ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ 12,084.018a yodhāḥ srauvās tathā maulās tathaivānye 'py avaskṛtāḥ 12,084.018c kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā 12,084.019a yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā 12,084.019c tejo dhairyaṃ kṣamā śaucam anurāga sthitir dhṛtiḥ 12,084.020a parīkṣitaguṇān nityaṃ prauḍhabhāvān dhuraṃdharān 12,084.020c pañcopadhāvyatītāṃś ca kuryād rājārthakāriṇaḥ 12,084.021a paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān 12,084.021c kulīnān satyasaṃpannān iṅgitajñān aniṣṭhurān 12,084.022a deśakālavidhānajñān bhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ 12,084.022c nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ 12,084.023a hīnatejā hy asaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati 12,084.023c avaśyaṃ janayaty eva sarvakarmasu saṃśayān 12,084.024a evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano 'py uta 12,084.024c dharmārthakāmayukto 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum 12,084.025a tathaivānabhijāto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ 12,084.025c anāyaka ivācakṣur muhyaty ūhyeṣu karmasu 12,084.026a yo vā hy asthirasaṃkalpo buddhimān āgatāgamaḥ 12,084.026c upāyajño 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram 12,084.027a kevalāt punar ācārāt karmaṇo nopapadyate 12,084.027c parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha durmateḥ 12,084.028a mantriṇy ananurakte tu viśvāso na hi vidyate 12,084.028c tasmād ananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet 12,084.029a vyathayed dhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito 'nṛjuḥ 12,084.029c mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgnir iva drumam 12,084.030a saṃkrudhyaty ekadā svāmī sthānāc caivāpakarṣati 12,084.030c vācā kṣipati saṃrabdhas tataḥ paścāt prasīdati 12,084.031a tāni tāny anuraktena śakyāny anutitikṣitum 12,084.031c mantriṇāṃ ca bhavet krodho visphūrjitam ivāśaneḥ 12,084.032a yas tu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā 12,084.032c samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcched artheṣu mānavam 12,084.033a anṛjus tv anurakto 'pi saṃpannaś cetarair guṇaiḥ 12,084.033c rājñaḥ prajñānayukto 'pi na mantraṃ śrotum arhati 12,084.034a yo 'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurān bahu manyate 12,084.034c sa suhṛt tādṛśo rājño na mantraṃ śrotum arhati 12,084.035a avidvān aśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ 12,084.035c sa suhṛt krodhano lubdho na mantraṃ śrotum arhati 12,084.036a āgantuś cānurakto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ 12,084.036c satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotum arhati 12,084.036d*0206_01 vidharmato viprakṛtaḥ pitā yasyābhavat purā 12,084.036d*0206_02 satkṛtaḥ sthāpitaḥ so 'pi na mantraṃ śrotum arhati 12,084.037a yas tv alpenāpi kāryeṇa sakṛd ākṣārito bhavet 12,084.037c punar anyair guṇair yukto na mantraṃ śrotum arhati 12,084.038a kṛtaprajñaś ca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ 12,084.038c sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.039a jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ 12,084.039c suhṛd ātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.040a satyavāk śīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥ 12,084.040c pitṛpaitāmaho yaḥ syāt sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.041a saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ 12,084.041c mantravit kālavic chūraḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.042a sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe 12,084.042c tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍam ādhitsatā nṛpa 12,084.043a paurajānapadā yasmin viśvāsaṃ dharmato gatāḥ 12,084.043c yoddhā nayavipaścic ca sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.044a tasmāt sarvair guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ 12,084.044c mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syus tryavarā mahad īpsavaḥ 12,084.045a svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeran parasya ca 12,084.045c mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate 12,084.046a nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt 12,084.046c gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 12,084.047a mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ 12,084.047c mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ 12,084.048a rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate 12,084.048c svāminaṃ tv anuvartanti vṛttyartham iha mantriṇaḥ 12,084.049a sa vinīya madakrodhau mānam īrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ 12,084.049c nityaṃ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ 12,084.050a teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ; budhyeta cittaṃ viniveśya tatra 12,084.050c svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca; nivedayed uttaramantrakāle 12,084.051a dharmārthakāmajñam upetya pṛcched; yukto guruṃ brāhmaṇam uttamārtham 12,084.051c niṣṭhā kṛtā tena yadā saha syāt; taṃ tatra mārgaṃ praṇayed asaktam 12,084.052a evaṃ sadā mantrayitavyam āhur; ye mantratattvārthaviniścayajñāḥ 12,084.052c tasmāt tvam evaṃ praṇayeḥ sadaiva; mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham 12,084.053a na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ strī na napuṃsakaṃ ca 12,084.053c na cātra tiryaṅ na puro na paścān; nordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaś cit 12,084.054a āruhya vātāyanam eva śūnyaṃ; sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam 12,084.054c vāgaṅgadoṣān parihṛtya mantraṃ; saṃmantrayet kāryam ahīnakālam 12,085.001 bhīṣma uvāca 12,085.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,085.001c bṛhaspateś ca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira 12,085.002 śakra uvāca 12,085.002a kiṃ svid ekapadaṃ brahman puruṣaḥ samyag ācaran 12,085.002c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 12,085.003 bṛhaspatir uvāca 12,085.003a sāntvam ekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyag ācaran 12,085.003c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 12,085.004a etad ekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham 12,085.004c ācaran sarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā 12,085.005a yo hi nābhāṣate kiṃ cit satataṃ bhrukuṭīmukhaḥ 12,085.005c dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvam iha nācaran 12,085.006a yas tu pūrvam abhiprekṣya pūrvam evābhibhāṣate 12,085.006c smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati 12,085.007a dānam eva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam 12,085.007c na prīṇayati bhūtāni nirvyañjanam ivāśanam 12,085.008a adātā hy api bhūtānāṃ madhurām īrayan giram 12,085.008c sarvalokam imaṃ śakra sāntvena kurute vaśe 12,085.009a tasmāt sāntvaṃ prakartavyaṃ daṇḍam ādhitsatām iha 12,085.009c phalaṃ ca janayaty evaṃ na cāsyodvijate janaḥ 12,085.010a sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca 12,085.010c samyag āsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate 12,085.011 bhīṣma uvāca 12,085.011a ity uktaḥ kṛtavān sarvaṃ tathā śakraḥ purodhasā 12,085.011c tathā tvam api kaunteya samyag etat samācara 12,086.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,086.001a kathaṃ svid iha rājendra pālayan pārthivaḥ prajāḥ 12,086.001c prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm 12,086.002 bhīṣma uvāca 12,086.002a vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ 12,086.002c prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāv āpnoty ubhau śuciḥ 12,086.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,086.003a kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiś ca vyavaharen nṛpaḥ 12,086.003c etat pṛṣṭo mahāprājña yathāvad vaktum arhasi 12,086.004a ye caite pūrvakathitā guṇās te puruṣaṃ prati 12,086.004c naikasmin puruṣe hy ete vidyanta iti me matiḥ 12,086.005 bhīṣma uvāca 12,086.005a evam etan mahāprājña yathā vadasi buddhimān 12,086.005c durlabhaḥ puruṣaḥ kaś cid ebhir guṇaguṇair yutaḥ 12,086.006a kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham 12,086.006c vakṣyāmi tu yathāmātyān yādṛśāṃś ca kariṣyasi 12,086.007a caturo brāhmaṇān vaidyān pragalbhān sāttvikāñ śucīn 12,086.007b*0207_01 kṣatriyān daśa vāṣṭau vā balinaḥ śastrapāṇayaḥ 12,086.007b*0207_02 vaiśyān vittena saṃpannān ekaviṃśatisaṃkhyayā 12,086.007c trīṃś ca śūdrān vinītāṃś ca śucīn karmaṇi pūrvake 12,086.008a aṣṭābhiś ca guṇair yuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret 12,086.008c pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbham anasūyakam 12,086.009a matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam 12,086.009c kārye vivadamānānāṃ śaktam artheṣv alolupam 12,086.010a vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhir bhṛśam 12,086.010c aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet 12,086.011a tataḥ saṃpreṣayed rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet 12,086.011c anena vyavahāreṇa draṣṭavyās te prajāḥ sadā 12,086.012a na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam 12,086.012c kārye khalu vipanne tvāṃ so 'dharmas tāṃś ca pīḍayet 12,086.013a vidravec caiva rāṣṭraṃ te śyenāt pakṣigaṇā iva 12,086.013c parisravec ca satataṃ naur viśīrṇeva sāgare 12,086.014a prajāḥ pālayato 'samyag adharmeṇeha bhūpateḥ 12,086.014c hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaś cāsya virudhyate 12,086.015a atha yo 'dharmataḥ pāti rājāmātyo 'tha vātmajaḥ 12,086.015c dharmāsane niyuktaḥ san dharmamūlaṃ nararṣabha 12,086.015d*0208_01 svargaṃ yāti mahīpālo niyuktaiḥ sacivaiḥ saha 12,086.016a kāryeṣv adhikṛtāḥ samyag akurvanto nṛpānugāḥ 12,086.016c ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yānty adhaḥ sahapārthivāḥ 12,086.017a balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām 12,086.017c nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet 12,086.018a tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet 12,086.018c asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tad viśeṣataḥ 12,086.019a aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet 12,086.019c udvejayed dhanair ṛddhān daridrān vadhabandhanaiḥ 12,086.020a vinayair api durvṛttān prahārair api pārthivaḥ 12,086.020c sāntvenopapradānena śiṣṭāṃś ca paripālayet 12,086.021a rājño vadhaṃ cikīrṣed yas tasya citro vadho bhavet 12,086.021c ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca 12,086.022a samyak praṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate 12,086.022c yuktasya vā nāsty adharmo dharma eveha śāśvataḥ 12,086.023a kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ 12,086.023c sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakam āpnuyāt 12,086.024a na parasya śravād eva pareṣāṃ daṇḍam arpayet 12,086.024c āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyān mokṣayeta vā 12,086.025a na tu hanyān nṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃ cid āpadi 12,086.025c dūtasya hantā nirayam āviśet sacivaiḥ saha 12,086.026a yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ 12,086.026c yo hanyāt pitaras tasya bhrūṇahatyām avāpnuyuḥ 12,086.027a kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ 12,086.027c yathoktavādī smṛtimān dūtaḥ syāt saptabhir guṇaiḥ 12,086.028a etair eva guṇair yuktaḥ pratīhāro 'sya rakṣitā 12,086.028c śirorakṣaś ca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ 12,086.029a dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet 12,086.029c matimān dhṛtimān dhīmān rahasyavinigūhitā 12,086.030a kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto 'mātyaḥ praśaṃsitaḥ 12,086.030c etair eva guṇair yuktas tathā senāpatir bhavet 12,086.031a vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ 12,086.031c varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit 12,086.032a viśvāsayet parāṃś caiva viśvasen na tu kasya cit 12,086.032c putreṣv api hi rājendra viśvāso na praśasyate 12,086.033a etac chāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha 12,086.033c aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramam ucyate 12,087.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,087.001a kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayam āvastum arhati 12,087.001c kṛtaṃ vā kārayitvā vā tan me brūhi pitāmaha 12,087.002 bhīṣma uvāca 12,087.002a yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā 12,087.002c nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata 12,087.003a tasmāt te vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ 12,087.003c śrutvā tathā vidhātavyam anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ 12,087.004a ṣaḍvidhaṃ durgam āsthāya purāṇy atha niveśayet 12,087.004c sarvasaṃpatpradhānaṃ yad bāhulyaṃ vāpi saṃbhavet 12,087.005a dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca 12,087.005c manuṣyadurgam abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ 12,087.006a yat puraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam 12,087.006c dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam 12,087.007a vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāś ca susaṃcitāḥ 12,087.007c dhārmikaś ca jano yatra dākṣyam uttamam āsthitaḥ 12,087.008a ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam 12,087.008c prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntam akutobhayam 12,087.009a suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam 12,087.009c śūrāḍhyajanasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam 12,087.010a samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam 12,087.010c vaśyāmātyabalo rājā tat puraṃ svayam āvaset 12,087.011a tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet 12,087.011c pure janapade caiva sarvadoṣān nivartayet 12,087.012a bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet 12,087.012c nicayān vardhayet sarvāṃs tathā yantragadāgadān 12,087.013a kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān 12,087.013c majjāsnehavasākṣaudram auṣadhagrāmam eva ca 12,087.014a śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyam āyudhāni śarāṃs tathā 12,087.014c carma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān 12,087.015a āśayāś codapānāś ca prabhūtasalilā varāḥ 12,087.015c niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaś ca mahīruhāḥ 12,087.016a satkṛtāś ca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ 12,087.016c maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ 12,087.017a prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ 12,087.017c kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu 12,087.018a pūjayed dhārmikān rājā nigṛhṇīyād adhārmikān 12,087.018c niyuñjyāc ca prayatnena sarvavarṇān svakarmasu 12,087.019a bāhyam ābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam 12,087.019c cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet 12,087.020a cārān mantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ 12,087.020c anutiṣṭhet svayaṃ rājā sarvaṃ hy atra pratiṣṭhitam 12,087.021a udāsīnārimitrāṇāṃ sarvam eva cikīrṣitam 12,087.021c pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā 12,087.022a tatas tathā vidhātavyaṃ sarvam evāpramādataḥ 12,087.022c bhaktān pujayatā nityaṃ dviṣataś ca nigṛhṇatā 12,087.023a yaṣṭavyaṃ kratubhir nityaṃ dātavyaṃ cāpy apīḍayā 12,087.023c prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam 12,087.024a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām 12,087.024c yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityam eva prakalpayet 12,087.025a āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanam 12,087.025c sadaivopahared rājā satkṛtyānavamanya ca 12,087.026a ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyam eva ca 12,087.026c nivedayet prayatnena tiṣṭhet prahvaś ca sarvadā 12,087.027a sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam 12,087.027c pūjayet tādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ 12,087.028a tasmin kurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃ cid āpadi 12,087.028c tāpaseṣu hi viśvāsam api kurvanti dasyavaḥ 12,087.029a tasmin nidhīn ādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca 12,087.029c na cāpy abhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet 12,087.030a anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ 12,087.030c aṭavīṣv aparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca 12,087.031a teṣu satkārasaṃskārān saṃvibhāgāṃś ca kārayet 12,087.031c pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā 12,087.032a te kasyāṃ cid avasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine 12,087.032c rājñe dadyur yathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ 12,087.033a eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ 12,087.033c yādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayam āvastum arhati 12,088.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,088.001a rāṣṭraguptiṃ ca me rājan rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham 12,088.001c samyag jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,088.002 bhīṣma uvāca 12,088.002a rāṣṭraguptiṃ ca te samyag rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham 12,088.002c hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu 12,088.003a grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyas tathāparaḥ 12,088.003c dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet 12,088.004a grāme yān grāmadoṣāṃś ca grāmikaḥ paripālayet 12,088.004c tān brūyād daśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai 12,088.004d*0209_01 tān ācakṣīta daśine daśako viṃśine punaḥ 12,088.005a so 'pi viṃśatyadhipatir vṛttaṃ jānapade jane 12,088.005c grāmāṇāṃ śatapālāya sarvam eva nivedayet 12,088.006a yāni grāmīṇabhojyāni grāmikas tāny upāśnuyāt 12,088.006c daśapas tena bhartavyas tenāpi dviguṇādhipaḥ 12,088.006d*0210_01 daśinena vibhaktavyo daśinā viṃśatis tathā 12,088.007a grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkṛtaḥ 12,088.007c mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam 12,088.007e tatra hy anekam āyattaṃ rājño bhavati bhārata 12,088.008a śākhānagaram arhas tu sahasrapatir uttamam 12,088.008c dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ 12,088.009a tathā yad grāmakṛtyaṃ syād grāmikṛtyaṃ ca te svayam 12,088.009c dharmajñaḥ sacivaḥ kaś cit tat prapaśyed atandritaḥ 12,088.010a nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ 12,088.010c uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ 12,088.010e bhavet sa tān parikrāmet sarvān eva sadā svayam 12,088.010f*0211_01 teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayet kaś cid rāṣṭreṣu taccaraḥ 12,088.010f*0211_02 jighāṃsavaḥ pāpakāmāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ 12,088.010f*0211_03 rakṣābhyadhikṛtā nāma tebhyo rakṣed imāḥ prajāḥ 12,088.011a vikrayaṃ krayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam 12,088.011c yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayet karān 12,088.012a utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt 12,088.012c śilpapratikarān eva śilpinaḥ prati kārayet 12,088.013a uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira 12,088.013c yathā yathā na hīyeraṃs tathā kuryān mahīpatiḥ 12,088.014a phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet 12,088.014c phalaṃ karma ca nirhetu na kaś cit saṃpravartayet 12,088.015a yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau 12,088.015c samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ 12,088.016a nocchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā 12,088.016c īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ 12,088.017a pradviṣanti parikhyātaṃ rājānam atikhādinam 12,088.017c pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam 12,088.018a vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭram akṣīṇabuddhinā 12,088.018c bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata 12,088.019a na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira 12,088.019c rāṣṭram apy atidugdhaṃ hi na karma kurute mahat 12,088.020a yo rāṣṭram anugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ 12,088.020c saṃjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam 12,088.021a āpadarthaṃ hi nicayān rājāna iha cinvate 12,088.021c rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syāt kośo veśmagatas tathā 12,088.022a paurajānapadān sarvān saṃśritopāśritāṃs tathā 12,088.022c yathāśakty anukampeta sarvān abhyantarān api 12,088.023a bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham 12,088.023c evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ 12,088.024a prāg eva tu karādānam anubhāṣya punaḥ punaḥ 12,088.024c saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet 12,088.025a iyam āpat samutpannā paracakrabhayaṃ mahat 12,088.025c api nāntāya kalpeta veṇor iva phalāgamaḥ 12,088.026a arayo me samutthāya bahubhir dasyubhiḥ saha 12,088.026c idam ātmavadhāyaiva rāṣṭram icchanti bādhitum 12,088.027a asyām āpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye 12,088.027c paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ 12,088.028a pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye 12,088.028c nārayaḥ pratidāsyanti yad dhareyur balād itaḥ 12,088.029a kalatram āditaḥ kṛtvā naśyet svaṃ svayam eva hi 12,088.029c api cet putradārārtham arthasaṃcaya iṣyate 12,088.030a nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇām iva codaye 12,088.030c yathāśakty anugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ 12,088.031a āpatsv eva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sadgavair iva 12,088.031c na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃ cid āpadi 12,088.032a iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā 12,088.032c svaraśmīn abhyavasṛjed yugam ādāya kālavit 12,088.033a pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāmato bhayam 12,088.033c yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayet karān 12,088.034a upekṣitā hi naśyeyur gomino 'raṇyavāsinaḥ 12,088.034c tasmāt teṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret 12,088.035a sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānam avasthā cāpy abhīkṣṇaśaḥ 12,088.035c gomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca 12,088.036a ajasram upayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥ 12,088.036c prabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā 12,088.037a tasmād gomiṣu yatnena prītiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ 12,088.037c dayāvān apramattaś ca karān saṃpraṇayan mṛdūn 12,088.038a sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥ 12,088.038c na hy ataḥ sadṛśaṃ kiṃ cid dhanam asti yudhiṣṭhira 12,089.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,089.001a yadā rājā samartho 'pi kośārthī syān mahāmate 12,089.001c kathaṃ pravarteta tadā tan me brūhi pitāmaha 12,089.002 bhīṣma uvāca 12,089.002a yathādeśaṃ yathākālam api caiva yathābalam 12,089.002c anuśiṣyāt prajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ 12,089.003a yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca 12,089.003c tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet 12,089.004a madhudohaṃ duhed rāṣṭraṃ bhramarān na vipātayet 12,089.004c vatsāpekṣī duhec caiva stanāṃś ca na vikuṭṭayet 12,089.005a jalaukāvat pibed rāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa 12,089.005c vyāghrīva ca haret putram adaṣṭvā mā pated iti 12,089.005d*0212_01 yathā śalyakavān ākhuḥ padaṃ dhūnayate sadā 12,089.005d*0212_02 atīkṣṇenābhyupāyena tathā rāṣṭraṃ samāpibet 12,089.006a alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet 12,089.006c tato bhūyas tato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret 12,089.007a damayann iva damyānāṃ śaśvad bhāraṃ pravardhayet 12,089.007c mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśān abhyavahārayet 12,089.008a sakṛt pāśāvakīrṇās te na bhaviṣyanti durdamāḥ 12,089.008c ucitenaiva bhoktavyās te bhaviṣyanti yatnataḥ 12,089.009a tasmāt sarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ 12,089.009c yathāmukhyān sāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ 12,089.010a tatas tān bhedayitvātha parasparavivakṣitān 12,089.010c bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukham ayatnataḥ 12,089.011a na cāsthāne na cākāle karān ebhyo 'nupātayet 12,089.011c ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi 12,089.012a upāyān prabravīmy etān na me māyā vivakṣitā 12,089.012c anupāyena damayan prakopayati vājinaḥ 12,089.013a pānāgārāṇi veśāś ca veśaprāpaṇikās tathā 12,089.013c kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye ke cid īdṛśāḥ 12,089.014a niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ 12,089.014c ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ 12,089.015a na kena cid yācitavyaḥ kaś cit kiṃ cid anāpadi 12,089.015c iti vyavasthā bhūtānāṃ purastān manunā kṛtā 12,089.016a sarve tathā na jīveyur na kuryuḥ karma ced iha 12,089.016c sarva eva trayo lokā na bhaveyur asaṃśayam 12,089.017a prabhur niyamane rājā ya etān na niyacchati 12,089.017c bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgam iti śrutiḥ 12,089.017d*0213_01 bhoktā tasya tu pāpasya sukṛtasya yathā tathā 12,089.017d*0214_01 niyantavyā sadā rājñā pāpā ye syur narādhipa 12,089.017d*0214_02 kṛtapāpas tv asau rājā ya etān na niyacchati 12,089.017e tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgam upāśnute 12,089.018a sthānāny etāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ 12,089.018c kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kim akāryaṃ vivarjayet 12,089.018d*0215_01 madyamāṃsaparasvāni tathā dārā dhanāni ca 12,089.018d*0215_02 āhared rāgavaśagas tathā śāstraṃ pradarśayet 12,089.019a āpady eva tu yāceran yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ 12,089.019c dātavyaṃ dharmatas tebhyas tv anukrośād dayārthinā 12,089.020a mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuś ca dasyavaḥ 12,089.020c iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ 12,089.021a ye bhūtāny anugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ 12,089.021c te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānām abhāvakāḥ 12,089.022a daṇḍyās te ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ 12,089.022c prayogaṃ kārayeyus tān yathā balikarāṃs tathā 12,089.023a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yac cānyat kiṃ cid īdṛśam 12,089.023c puruṣaiḥ kārayet karma bahubhiḥ saha karmibhiḥ 12,089.024a naraś cet kṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpy anuṣṭhitaḥ 12,089.024c saṃśayaṃ labhate kiṃ cit tena rājā vigarhyate 12,089.025a dhaninaḥ pūjayen nityaṃ yānācchādanabhojanaiḥ 12,089.025c vaktavyāś cānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha 12,089.026a aṅgam etan mahad rājñāṃ dhanino nāma bhārata 12,089.026c kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ 12,089.027a prājñaḥ śūro dhanasthaś ca svām dhārmika eva ca 12,089.027c tapasvī satyavādī ca buddhimāṃś cābhirakṣati 12,089.028a tasmād eteṣu sarveṣu prītimān bhava pārthiva 12,089.028c satyam ārjavam akrodham ānṛśaṃsyaṃ ca pālaya 12,089.029a evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase 12,089.029c satyārjavaparo rājan mitrakośasamanvitaḥ 12,090.001 bhīṣma uvāca 12,090.001a vanaspatīn bhakṣyaphalān na chindyur viṣaye tava 12,090.001c brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyam āhur manīṣiṇaḥ 12,090.002a brāhmaṇebhyo 'tiriktaṃ ca bhuñjīrann itare janāḥ 12,090.002c na brāhmaṇoparodhena hared anyaḥ kathaṃ cana 12,090.003a vipraś cet tyāgam ātiṣṭhed ākhyāyāvṛttikarśitaḥ 12,090.003c parikalpyāsya vṛttiḥ syāt sadārasya narādhipa 12,090.004a sa cen nopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi 12,090.004c kasminn idānīṃ maryādām ayaṃ lokaḥ kariṣyati 12,090.005a asaṃśayaṃ nivarteta na ced vakṣyaty ataḥ param 12,090.005c pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyam etat kaunteya śāsanam 12,090.006a āhur etaj janā brahman na caitac chraddadhāmy aham 12,090.006c nimantryaś ca bhaved bhogair avṛttyā cet tadācaret 12,090.007a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānām iha jīvanam 12,090.007c ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtān bhāvayaty uta 12,090.008a tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syus tatparipanthinaḥ 12,090.008c dasyavas tadvadhāyeha brahmā kṣatram athāsṛjat 12,090.009a śatrūñ jahi prajā rakṣa yajasva kratubhir nṛpa 12,090.009c yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana 12,090.010a saṃrakṣyān pālayed rājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥ 12,090.010c ye ke cit tān na rakṣanti tair artho nāsti kaś cana 12,090.011a sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokād yudhiṣṭhira 12,090.011c tasmād dhetor hi bhuñjīta manuṣyān eva mānavaḥ 12,090.012a antarebhyaḥ parān rakṣan parebhyaḥ punar antarān 12,090.012c parān parebhyaḥ svān svebhyaḥ sarvān pālaya nityadā 12,090.013a ātmānaṃ sarvato rakṣan rājā rakṣeta medinīm 12,090.013c ātmamūlam idaṃ sarvam āhur hi viduṣo janāḥ 12,090.014a kiṃ chidraṃ ko 'nuṣaṅgo me kiṃ vāsty avinipātitam 12,090.014c kuto mām āsraved doṣa iti nityaṃ vicintayet 12,090.014d*0216_01 atītadivase vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ 12,090.015a guptaiś cārair anumataiḥ pṛthivīm anucārayet 12,090.015c sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ 12,090.015e kaccid rocej janapade kaccid rāṣṭre ca me yaśaḥ 12,090.016a dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣv apalāyinām 12,090.016c rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājño 'nujīvinaḥ 12,090.017a amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ 12,090.017c ye ca tvābhipraśaṃseyur nindeyur atha vā punaḥ 12,090.017e sarvān supariṇītāṃs tān kārayeta yudhiṣṭhira 12,090.018a ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum 12,090.018c mitrāmitram atho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata 12,090.019a tulyabāhubalānāṃ ca guṇair api niṣevinām 12,090.019c kathaṃ syād adhikaḥ kaś cit sa tu bhuñjīta mānavān 12,090.020a ye carā hy acarān adyur adaṃṣṭrān daṃṣṭriṇas tathā 12,090.020c āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva 12,090.021a etebhyaś cāpramattaḥ syāt sadā yatto yudhiṣṭhira 12,090.021c bhāruṇḍasadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,090.022a kaccit te vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ 12,090.022c krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ 12,090.023a kaccit kṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahaty atipīḍitāḥ 12,090.023c ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarān api 12,090.024a ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇās tathā 12,090.024c manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā 12,090.025a eṣā te rāṣṭravṛttiś ca rāṣṭraguptiś ca bhārata 12,090.025c etam evārtham āśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava 12,091.001 bhīṣma uvāca 12,091.001a yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahmavittamaḥ 12,091.001c māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata 12,091.002a sa yathānuśaśāsainam utathyo brahmavittamaḥ 12,091.002c tat te sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira 12,091.003 utathya uvāca 12,091.003a dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu 12,091.003c māndhātar evaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā 12,091.004a rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati 12,091.004c na ced dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati 12,091.005a dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati 12,091.005c taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ 12,091.006a rājā paramadharmātmā lakṣmīvān pāpa ucyate 12,091.006c devāś ca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate 12,091.007a adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradṛśyate 12,091.007c tad eva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate 12,091.008a ucchidyate dharmavṛttam adharmo vartate mahān 12,091.008c bhayam āhur divārātraṃ yadā pāpo na vāryate 12,091.008d*0217_01 mamedam iti nedaṃ ca sādhūnāṃ tāta dharmataḥ 12,091.008d*0217_02 naiva vyavasthā bhavati yadā pāpo na vāryate 12,091.008d*0217_03 naiva bhāryā na paśavo na kṣetraṃ na niveśanam 12,091.008d*0217_04 saṃdṛśyeta manuṣyāṇāṃ yadā pāpabalaṃ bhavet 12,091.008d*0217_05 devāḥ pūjāṃ na jānanti na svadhāṃ pitaras tathā 12,091.008d*0217_06 na pūjyante hy atithayo yadā pāpo na vāryate 12,091.009a na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ 12,091.009c na yajñāṃs tanvate viprā yadā pāpo na vāryate 12,091.010a vadhyānām iva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam 12,091.010c manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate 12,091.011a ubhau lokāv abhiprekṣya rājānam ṛṣayaḥ svayam 12,091.011c asṛjan sumahad bhūtam ayaṃ dharmo bhaviṣyati 12,091.012a yasmin dharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate 12,091.012c yasmin vilīyate dharmas taṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ 12,091.013a vṛṣo hi bhagavān dharmo yas tasya kurute hy alam 12,091.013c vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet 12,091.014a dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā 12,091.014c tasmin hrasati hīyante tasmād dharmaṃ pravardhayet 12,091.015a dhanāt sravati dharmo hi dhāraṇād veti niścayaḥ 12,091.015c akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ 12,091.016a prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 12,091.016c tasmāt pravardhayed dharmaṃ prajānugrahakāraṇāt 12,091.017a tasmād dhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ 12,091.017c sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛt puruṣarṣabhaḥ 12,091.018a kāmakrodhāv anādṛtya dharmam evānupālayet 12,091.018c dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama 12,091.019a dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā 12,091.019c brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī 12,091.020a teṣāṃ hy akāmakaraṇād rājñaḥ saṃjāyate bhayam 12,091.020c mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavanty api 12,091.020d*0218_01 śatravo hy api mitrāṇi tadā mitraṃ bhavanty api 12,091.021a brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ 12,091.021c athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī 12,091.022a tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam 12,091.022c atha so 'nvatapat paścāc chriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare 12,091.023a etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho 12,091.023c tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī 12,091.024a darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ 12,091.024c tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam 12,091.025a rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva 12,091.025c rājā bhavati taṃ jitvā dāsas tena parājitaḥ 12,091.026a sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevase 12,091.026c tathā vartasva māndhātaś ciraṃ cet sthātum icchasi 12,091.027a mattāt pramattāt pogaṇḍād unmattāc ca viśeṣataḥ 12,091.027c tadabhyāsād upāvartād ahitānāṃ ca sevanāt 12,091.028a nigṛhītād amātyāc ca strībhyaś caiva viśeṣataḥ 12,091.028c parvatād viṣamād durgād dhastino 'śvāt sarīsṛpāt 12,091.029a etebhyo nityayattaḥ syān naktaṃcaryāṃ ca varjayet 12,091.029c atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet 12,091.030a avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca 12,091.030c parabhāryāsu kanyāsu nācaren maithunaṃ nṛpaḥ 12,091.031a kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt 12,091.031c apumāṃso 'ṅgahīnāś ca sthūlajihvā vicetasaḥ 12,091.032a ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati 12,091.032c tasmād rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite 12,091.033a kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān 12,091.033c adharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ 12,091.034a aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate 12,091.034c avṛṣṭir ativṛṣṭiś ca vyādhiś cāviśati prajāḥ 12,091.035a nakṣatrāṇy upatiṣṭhanti grahā ghorās tathāpare 12,091.035c utpātāś cātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ 12,091.036a arakṣitātmā yo rājā prajāś cāpi na rakṣati 12,091.036c prajāś ca tasya kṣīyante tāś ca so 'nu vinaśyati 12,091.037a dvāv ādadāte hy ekasya dvayoś ca bahavo 'pare 12,091.037c kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhur nṛpadūṣaṇam 12,091.038a mamaitad iti naikasya manuṣyeṣv avatiṣṭhate 12,091.038c tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādam anutiṣṭhati 12,092.001 utathya uvāca 12,092.001a kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ 12,092.001c saṃpad yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ 12,092.002a yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam 12,092.002c raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ 12,092.003a evam eva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśām api 12,092.003c śūdrāś caturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasv avasthitāḥ 12,092.004a karma śūdre kṛṣir vaiśye daṇḍanītiś ca rājani 12,092.004c brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu 12,092.005a teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam 12,092.005c śīladoṣān vinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ 12,092.006a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha 12,092.006c rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate 12,092.007a cāturvarṇyaṃ tathā vedāś cāturāśramyam eva ca 12,092.007c sarvaṃ pramuhyate hy etad yadā rājā pramādyati 12,092.007d*0219_01 agnitretā trayī vidyā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 12,092.007d*0219_02 sarva eva pramādyanti yadā rājā pramādyati 12,092.008a rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ 12,092.008c dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ 12,092.009a rājño bhāryāś ca putrāś ca bāndhavāḥ suhṛdas tathā 12,092.009c sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati 12,092.010a hastino 'śvāś ca gāvaś cāpy uṣṭrāśvataragardabhāḥ 12,092.010c adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 12,092.011a durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātar ucyate 12,092.011c abalaṃ tan mahad bhūtaṃ yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,092.012a yac ca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ 12,092.012c adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 12,092.013a durbalasya hi yac cakṣur muner āśīviṣasya ca 12,092.013c aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalam āsadaḥ 12,092.014a durbalāṃs tāta budhyethā nityam evāvimānitān 12,092.014c mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam 12,092.015a na hi durbaladagdhasya kule kiṃ cit prarohati 12,092.015c āmūlaṃ nirdahaty eva mā sma durbalam āsadaḥ 12,092.016a abalaṃ vai balāc chreyo yac cātibalavad balam 12,092.016c balasyābaladagdhasya na kiṃ cid avaśiṣyate 12,092.017a vimānito hatotkruṣṭas trātāraṃ cen na vindati 12,092.017c amānuṣakṛtas tatra daṇḍo hanti narādhipam 12,092.018a mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam 12,092.018c mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyanty agnir ivāśrayam 12,092.019a yāni mithyābhiśastānāṃ patanty aśrūṇi rodatām 12,092.019c tāni putrān paśūn ghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām 12,092.020a yadi nātmani putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu 12,092.020c na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaur iva 12,092.021a yatrābalo vadhyamānas trātāraṃ nādhigacchati 12,092.021c mahān daivakṛtas tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ 12,092.022a yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva 12,092.022c abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ 12,092.023a rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ 12,092.023c anayenopavartante tad rājñaḥ kilbiṣaṃ mahat 12,092.024a yadā yuktā nayanty arthān kāmād arthavaśena vā 12,092.024c kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tad rājño vaiśasaṃ mahat 12,092.025a mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti 12,092.025c yadā vṛkṣaś chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti 12,092.026a yadā rāṣṭre dharmam agryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ 12,092.026c tair evādharmaś carito dharmamohāt; tūrṇaṃ jahyāt sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca 12,092.027a yatra pāpā jñāyamānāś caranti; satāṃ kalir vindati tatra rājñaḥ 12,092.027c yadā rājā śāsti narān naśiṣyān; na tad rājyaṃ vardhate bhūmipāla 12,092.028a yaś cāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt 12,092.028c pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpy akhilāṃ cirāya 12,092.029a atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām 12,092.029c samīkṣya pūjayan rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam 12,092.030a saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate 12,092.030c nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.031a trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā 12,092.031c putrasyāpi na mṛṣyec ca sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0220_01 saṃvibhajya yadā bhuṅkte nṛpatir durbalān narān 12,092.031d*0220_02 tadā bhavanti balinaḥ sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0221_01 yadā rakṣati rāṣṭrāṇi yadā dasyūn apohati 12,092.031d*0221_02 yadā jayati saṃgrāme sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0222_01 pāpam ācarato yatra karmaṇā vyāhṛtena vā 12,092.031d*0222_02 priyasyāpi na mṛṣyeta sa rājño dharma ucyate 12,092.032a yadā śāraṇikān rājā putravat parirakṣati 12,092.032c bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.033a yadāptadakṣiṇair yajñair yajate śraddhayānvitaḥ 12,092.033c kāmadveṣāv anādṛtya sa rājño dharma ucyate 12,092.034a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai 12,092.034c harṣaṃ saṃjanayan nṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.035a vivardhayati mitrāṇi tathārīṃś cāpakarṣati 12,092.035c saṃpūjayati sādhūṃś ca sa rājño dharma ucyate 12,092.036a satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati 12,092.036c pūjayaty atithīn bhṛtyān sa rājño dharma ucyate 12,092.037a nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau 12,092.037c asmiṃl loke pare caiva rājā tat prāpnute phalam 12,092.038a yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ 12,092.038c saṃyacchan bhavati prāṇān nasaṃyacchaṃs tu pāpakaḥ 12,092.039a ṛtvikpurohitācāryān satkṛtyānavamanya ca 12,092.039c yadā samyak pragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate 12,092.040a yamo yacchati bhūtāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ 12,092.040c tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivat prajāḥ 12,092.041a sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate 12,092.041c sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha 12,092.042a apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim 12,092.042c bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhv asādhu ca sarvadā 12,092.043a saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk 12,092.043c paurajānapadāś caiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ 12,092.044a na jātv adakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum 12,092.044c bhāro hi sumahāṃs tāta rājyaṃ nāma suduṣkaram 12,092.045a tad daṇḍavin nṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum 12,092.045c na hi śakyam adaṇḍena klībenābuddhināpi vā 12,092.046a abhirūpaiḥ kule jātair dakṣair bhaktair bahuśrutaiḥ 12,092.046c sarvā buddhīḥ parīkṣethās tāpasāśramiṇām api 12,092.047a tatas tvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param 12,092.047c svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati 12,092.048a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca dharma evottaro bhavet 12,092.048c asmiṃl loke pare caiva dharmavit sukham edhate 12,092.049a tyajanti dārān prāṇāṃś ca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ 12,092.049c saṃgrahaś caiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk 12,092.050a apramādaś ca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat 12,092.050c etebhyaś caiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ 12,092.051a apramatto bhaved rājā chidradarśī parātmanoḥ 12,092.051c nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt 12,092.052a etad vṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca 12,092.052c rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tat tvam apy anupālaya 12,092.053a tat kuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam 12,092.053c ātiṣṭha divyaṃ panthānam ahnāya bharatarṣabha 12,092.054a dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata 12,092.054c devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanty amitaujasaḥ 12,092.055 bhīṣma uvāca 12,092.055a sa evam ukto māndhātā tenotathyena bhārata 12,092.055c kṛtavān aviśaṅkas tad ekaḥ prāpa ca medinīm 12,092.056a bhavān api tathā samyaṅ māndhāteva mahīpatiḥ 12,092.056c dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svarge sthānam avāpsyasi 12,093.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,093.001a kathaṃ dharme sthātum icchan rājā varteta dhārmikaḥ 12,093.001c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,093.002 bhīṣma uvāca 12,093.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,093.002c gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā 12,093.003a rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñ śuciḥ 12,093.003c maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśasvinam 12,093.004a dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavann anuśādhi mām 12,093.004c yena vṛttena vai tiṣṭhan na cyaveyaṃ svadharmataḥ 12,093.005a tam abravīd vāmadevas tapasvī japatāṃ varaḥ 12,093.005c hemavarṇam upāsīnaṃ yayātim iva nāhuṣam 12,093.006a dharmam evānuvartasva na dharmād vidyate param 12,093.006c dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīm imām 12,093.007a arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ 12,093.007c ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate 12,093.008a adharmadarśī yo rājā balād eva pravartate 12,093.008c kṣipram evāpayāto 'smād ubhau prathamamadhyamau 12,093.009a asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā 12,093.009c sahaiva parivāreṇa kṣipram evāvasīdati 12,093.010a arthānām ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ 12,093.010c api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣipram eva vinaśyati 12,093.011a athādadānaḥ kalyāṇam anasūyur jitendriyaḥ 12,093.011c vardhate matimān rājā srotobhir iva sāgaraḥ 12,093.012a na pūrṇo 'smīti manyeta dharmataḥ kāmato 'rthataḥ 12,093.012c buddhito mitrataś cāpi satataṃ vasudhādhipaḥ 12,093.013a eteṣv eva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā 12,093.013c etāni śṛṇvaṃl labhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ 12,093.014a evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ 12,093.014c arthān samīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahad aśnute 12,093.015a adātā hy anatisneho daṇḍenāvartayan prajāḥ 12,093.015c sāhasaprakṛtī rājā kṣipram eva vinaśyati 12,093.016a atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyaty abuddhimān 12,093.016c akīrtyāpi samāyukto mṛto narakam aśnute 12,093.017a atha mānayitur dātuḥ śuklasya rasavedinaḥ 12,093.017c vyasanaṃ svam ivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ 12,093.018a yasya nāsti gurur dharme na cānyān anupṛcchati 12,093.018c sukhatantro 'rthalābheṣu na ciraṃ mahad aśnute 12,093.019a gurupradhāno dharmeṣu svayam arthānvavekṣitā 12,093.019c dharmapradhāno lokeṣu suciraṃ mahad aśnute 12,094.001 vāmadeva uvāca 12,094.001a yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ 12,094.001c tāṃ vṛttim upajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ 12,094.002a rājānam anuvartante taṃ pāpābhipravartakam 12,094.002c avinītamanuṣyaṃ tat kṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati 12,094.003a yad vṛttim upajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ 12,094.003c tad eva viṣamasthasya svajano 'pi na mṛṣyate 12,094.004a sāhasaprakṛtir yatra kurute kiṃ cid ulbaṇam 12,094.004c aśāstralakṣaṇo rājā kṣipram eva vinaśyati 12,094.005a yo 'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate 12,094.005c jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.006a dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe 12,094.006c yo na mānayate dveṣāt kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.007a śaktaḥ syāt sumukho rājā kuryāt kāruṇyam āpadi 12,094.007c priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ 12,094.008a apriyaṃ yasya kurvīta bhūyas tasya priyaṃ caret 12,094.008c nacireṇa priyaḥ sa syād yo 'priyaḥ priyam ācaret 12,094.009a mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ 12,094.009b*0223_01 śreyaso lakṣaṇaṃ caitad vikramo yatra dṛśyate 12,094.009b*0223_02 kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati 12,094.009b*0223_03 samarthān pūjayed yaś ca na spardheta ca yaś ca taiḥ 12,094.009c na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet 12,094.009d*0224_01 amāyayaiva varteta na ca satyaṃ tyajed budhaḥ 12,094.009d*0224_02 damaṃ dharmaṃ ca śīlaṃ ca kṣatradharmaṃ prajāhitam 12,094.010a nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet 12,094.010c na tvareta na cāsūyet tathā saṃgṛhyate paraḥ 12,094.011a priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret 12,094.011c na muhyed arthakṛcchreṣu prajāhitam anusmaran 12,094.012a yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ 12,094.012c tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā 12,094.013a nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānam anupriye 12,094.013c bhaktaṃ bhajeta nṛpatis tad vai vṛttaṃ satām iha 12,094.014a aprakīrṇendriyaṃ prājñam atyantānugataṃ śucim 12,094.014c śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyān mahati karmaṇi 12,094.015a evam eva guṇair yukto yo na rajyati bhūmipam 12,094.015c bhartur artheṣv asūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi 12,094.016a mūḍham aindriyakaṃ lubdham anāryacaritaṃ śaṭham 12,094.016c anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhim abahuśrutam 12,094.017a tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam 12,094.017c kārye mahati yo yuñjyād dhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ 12,094.018a rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyān yaś cānurakṣati 12,094.018c prajāś ca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahad aśnute 12,094.019a ye ke cid bhūmipatayas tān sarvān anvavekṣayet 12,094.019c suhṛdbhir anabhikhyātais tena rājā na riṣyate 12,094.020a apakṛtya balasthasya dūrastho 'smīti nāśvaset 12,094.020c śyenānucaritair hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,094.021a dṛḍhamūlas tv aduṣṭātmā viditvā balam ātmanaḥ 12,094.021c abalān abhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ 12,094.022a vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan 12,094.022c āhave nidhanaṃ kuryād rājā dharmaparāyaṇaḥ 12,094.023a maraṇāntam idaṃ sarvaṃ neha kiṃ cid anāmayam 12,094.023c tasmād dharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet 12,094.024a rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam 12,094.024c mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhir vardhate mahī 12,094.025a etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama 12,094.025c satataṃ vartamāno 'tra rājā bhuṅkte mahīm imām 12,094.026a naitāny ekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum 12,094.026c eteṣv āptān pratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram 12,094.027a dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim 12,094.027c asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam 12,094.028a yas tu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tat pratipadyate 12,094.028c ātmano matam utsṛjya taṃ loko 'nuvidhīyate 12,094.029a yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyān na mṛṣyate 12,094.029c śṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirād iva 12,094.030a agrāmyacaritāṃ buddhim atyantaṃ yo na budhyate 12,094.030c jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.031a mukhyān amātyān yo hitvā nihīnān kurute priyān 12,094.031c sa vai vyasanam āsādya gādham ārto na vindati 12,094.032a yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn dveṣān naivābhimanyate 12,094.032c adṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate 'ntike 12,094.033a atha yo guṇasaṃpannān hṛdayasyāpriyān api 12,094.033c priyeṇa kurute vaśyāṃś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,094.034a nākāle praṇayed arthān nāpriye jātu saṃjvaret 12,094.034c priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed yujyetārogyakarmaṇi 12,094.035a ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāt samupāśritāḥ 12,094.035c madhyasthadoṣāḥ ke caiṣām iti nityaṃ vicintayet 12,094.036a na jātu balavān bhūtvā durbale viśvaset kva cit 12,094.036c bhāruṇḍasadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,094.037a api sarvair guṇair yuktaṃ bhartāraṃ priyavādinam 12,094.037c abhidruhyati pāpātmā tasmād dhi vibhiṣej janāt 12,094.038a etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ 12,094.038c manuṣyavijaye yukto hanti śatrūn anuttamān 12,095.001 vāmadeva uvāca 12,095.001a ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayed vasudhādhipaḥ 12,095.001c jaghanyam āhur vijayaṃ yo yuddhena narādhipa 12,095.002a na cāpy alabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati 12,095.002c na hi durbalamūlasya rājño lābho vidhīyate 12,095.003a yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ 12,095.003c saṃtuṣṭapuṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.004a yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ 12,095.004c alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ 12,095.004d@010_0001 daṇḍo hi balavān yatra tatra sāma prayujyate 12,095.004d@010_0002 pradānaṃ sāmapūrvaṃ ca bhedamūlaṃ praśasyate 12,095.004d@010_0003 trayāṇāṃ viphalaṃ karma yadā paśyeta bhūmipaḥ 12,095.004d@010_0004 randhraṃ jñātvā tato daṇḍaṃ prayuñjītāvicārayan 12,095.004d@010_0005 abhibhūto yadā śatruḥ śatrubhir balavattaraiḥ 12,095.004d@010_0006 upekṣā tatra kartavyā vadhyatāṃ balināṃ balam 12,095.004d@010_0007 durbalo hi mahīpālo yadā bhavati bhārata 12,095.004d@010_0008 upekṣā tatra kartavyā caturṇām avirodhinī 12,095.004d@010_0009 upāyaḥ pañcamaḥ so 'pi sarveṣāṃ balavattaraḥ 12,095.004d@010_0010 bhārgaveṇa ca gītānāṃ ślokānāṃ kausalādhipa 12,095.004d@010_0011 vijñāya tattvaṃ tattvajña tattvatas tat kariṣyasi 12,095.004d@010_0012 yadi rakṣaḥ piśācena hanyate yatra kutra cit 12,095.004d@010_0013 upekṣā tatra kartavyā vadhyatāṃ balināṃ baliḥ 12,095.004d@010_0014 durbalo hi mahīpālaḥ śatrūṇāṃ śatrum uddharet 12,095.004d@010_0015 pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam 12,095.004d@010_0016 śaṭhānāṃ sacivānāṃ ca mlecchānāṃ ca mahīpate 12,095.004d@010_0017 eṣa ukta upāyānām upekṣā balavattamā 12,095.004d@010_0018 aśmanā nāśayel lohaṃ lohenāśmānam eva ca 12,095.004d@010_0019 bilvānīvāparair bilvair mlecchān mlecchaiḥ prasādayet 12,095.004d@010_0020 dāsānāṃ ca pradṛptānām etad eveha kārayet 12,095.004d@010_0021 caṇḍālamlecchajātīnāṃ daṇḍena ca nivāraṇam 12,095.004d@010_0022 śaṭhānāṃ durvinītaiś ca pūrvam uktaṃ samācaret 12,095.004d@010_0023 anyāḥ śaṭhāś ca sacivās tathā kubrāhmaṇādayaḥ 12,095.004d@010_0024 upāyaiḥ pañcabhiḥ sādhyāś caturvargavirodhinaḥ 12,095.005a paurajānapadā yasya svanuraktāḥ supūjitāḥ 12,095.005b*0225_01 rāṣṭrakarmakarā hy ete rāṣṭrasya ca virodhinaḥ 12,095.005b*0225_02 durvinītā vinītāś ca sarve sādhyāḥ prayatnataḥ 12,095.005b*0225_03 caṇḍālamlecchajātyāś ca pāṣaṇḍāś ca vikarmiṇaḥ 12,095.005b*0225_04 balinaś cāśramāś caiva tathā gāyakanartakāḥ 12,095.005c sadhanā dhānyavantaś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.005d*0226_01 yasya rāṣṭre vasanty ete dhānyopacayakāriṇaḥ 12,095.005d*0226_02 āyavṛddhau sahāyāś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.006a prabhāvakālāv adhikau yadā manyeta cātmanaḥ 12,095.006c tadā lipseta medhāvī parabhūmiṃ dhanāny uta 12,095.007a bhogeṣv adayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ 12,095.007c vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ 12,095.008a takṣaty ātmānam evaiṣa vanaṃ paraśunā yathā 12,095.008c yaḥ samyag vartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate 12,095.009a na vai dviṣantaḥ kṣīyante rājño nityam api ghnataḥ 12,095.009c krodhaṃ niyantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate 12,095.010a yad āryajanavidviṣṭaṃ karma tan nācared budhaḥ 12,095.010c yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet 12,095.011a nainam anye 'vajānanti nātmanā paritapyate 12,095.011c kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhāny anububhūṣati 12,095.012a idaṃvṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ 12,095.012c ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate 12,095.013 bhīṣma uvāca 12,095.013a ity ukto vāmadevena sarvaṃ tat kṛtavān nṛpaḥ 12,095.013c tathā kurvaṃs tvam apy etau lokau jetā na saṃśayaḥ 12,096.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,096.001a atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi 12,096.001c kas tasya dharmyo vijaya etat pṛṣṭo bravīhi me 12,096.002 bhīṣma uvāca 12,096.002a sasahāyo 'sahāyo vā rāṣṭram āgamya bhūmipaḥ 12,096.002c brūyād ahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā 12,096.003a mama dharmyaṃ baliṃ datta kiṃ vā māṃ pratipatsyatha 12,096.003c te cet tam āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet 12,096.003d*0227_01 brūyād yuddhaṃ kariṣyāmaḥ śṛṇu naḥ kuśalaṃ bhavet 12,096.004a te ced akṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃ cana 12,096.004c sarvopāyair niyantavyā vikarmasthā narādhipa 12,096.005a aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇāty athāparaḥ 12,096.005c trāṇāyāpy asamarthaṃ taṃ manyamānam atīva ca 12,096.006 yudhiṣṭhira uvāca 12,096.006a atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet 12,096.006c kathaṃ sa pratiyoddhavyas tan me brūhi pitāmaha 12,096.007 bhīṣma uvāca 12,096.007a nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe 12,096.007c eka ekena vācyaś ca visṛjasva kṣipāmi ca 12,096.008a sa cet saṃnaddha āgacchet saṃnaddhavyaṃ tato bhavet 12,096.008c sa cet sasainya āgacchet sasainyas tam athāhvayet 12,096.009a sa cen nikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet 12,096.009c atha ced dharmato yudhyed dharmeṇaiva nivārayet 12,096.010a nāśvena rathinaṃ yāyād udiyād rathinaṃ rathī 12,096.010c vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca 12,096.011a neṣur lipto na karṇī syād asatām etad āyudham 12,096.011c jayārtham eva yoddhavyaṃ na krudhyed ajighāṃsataḥ 12,096.011d*0228_01 nāsty ekasya gajo yuddhe gajaś caikasya vidyate 12,096.011d*0228_02 na padātir gajaṃ yudhyen na gajena padātinam 12,096.011d*0228_03 hastinā yodhayen nāgaṃ kadā cic chikṣito hayaḥ 12,096.011d*0228_04 divyāstrabalasaṃpannaḥ kāmaṃ yudhyeta sarvadā 12,096.011d*0228_05 nāge bhūmau same caiva rathenāśvena vā punaḥ 12,096.011d*0228_06 rāmarāvaṇayor yuddhe harayo vai padātayaḥ 12,096.011d*0228_07 lakṣmaṇaś ca mahābhāgas tathā rājan vibhīṣaṇaḥ 12,096.011d*0228_08 rāvaṇasyāntakāle ca rathenaindreṇa rāghavaḥ 12,096.011d*0228_09 nijaghāna durācāraṃ rāvaṇaṃ pāpakāriṇam 12,096.011d*0228_10 divyāstrabalasaṃpanne sarvam etad vidhīyate 12,096.011d*0228_11 devāsureṣu yuddheṣu dṛṣṭam etat purātanaiḥ 12,096.012a sādhūnāṃ tu mithobhedāt sādhuś ced vyasanī bhavet 12,096.012c savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃ cana 12,096.013a bhagnaśastro vipannāśvaś chinnajyo hatavāhanaḥ 12,096.013c cikitsyaḥ syāt svaviṣaye prāpyo vā svagṛhān bhavet 12,096.013e nirvraṇo 'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,096.014a tasmād dharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,096.014c satsu nityaṃ satāṃ dharmas tam āsthāya na nāśayet 12,096.015a yo vai jayaty adharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ 12,096.015c ātmānam ātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ 12,096.016a karma caitad asādhūnām asādhuṃ sādhunā jayet 12,096.016c dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā 12,096.017a nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva 12,096.017c mūlāny asya praśākhāś ca dahan samanugacchati 12,096.018a pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati 12,096.018c sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati 12,096.019a na dharmo 'stīti manvānaḥ śucīn avahasann iva 12,096.019c aśraddadhānabhāvāc ca vināśam upagacchati 12,096.020a sa baddho vāruṇaiḥ pāśair amartya iva manyate 12,096.020c mahādṛtir ivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate 12,096.021a tataḥ samūlo hriyate nadīkūlād iva drumaḥ 12,096.021c athainam abhinindanti bhinnaṃ kumbham ivāśmani 12,096.021e tasmād dharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ 12,097.001 bhīṣma uvāca 12,097.001a nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ 12,097.001c adharmavijayaṃ labdhvā ko 'numanyeta bhūmipaḥ 12,097.002a adharmayukto vijayo hy adhruvo 'svargya eva ca 12,097.002c sādayaty eṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha 12,097.003a viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam 12,097.003c kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet 12,097.004a balenāvajito yaś ca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ 12,097.004c saṃvatsaraṃ vipraṇayet tasmāj jātaḥ punar bhavet 12,097.005a nārvāk saṃvatsarāt kanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā 12,097.005c evam eva dhanaṃ sarvaṃ yac cānyat sahasāhṛtam 12,097.006a na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhet pibeyur brāhmaṇāḥ payaḥ 12,097.006c yuñjīran vāpy anaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet 12,097.007a rājñā rājaiva yoddhavyas tathā dharmo vidhīyate 12,097.007c nānyo rājānam abhyased arājanyaḥ kathaṃ cana 12,097.008a anīkayoḥ saṃhatayor yadīyād brāhmaṇo 'ntarā 12,097.008c śāntim icchann ubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet 12,097.008e maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyād brāhmaṇaṃ yo 'bhilaṅghayet 12,097.009a atha cel laṅghayed enāṃ maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ 12,097.009c apraśasyas tad ūrdhvaṃ syād anādeyaś ca saṃsadi 12,097.010a yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca 12,097.010c tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣur mahīpatiḥ 12,097.010e dharmalabdhād dhi vijayāt ko lābho 'bhyadhiko bhavet 12,097.011a sahasā nāmya bhūtāni kṣipram eva prasādayet 12,097.011c sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ 12,097.012a bhujyamānā hy ayogena svarāṣṭrād abhitāpitāḥ 12,097.012c amitrān paryupāsīran vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 12,097.013a amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipram āpadi 12,097.013c saṃduṣṭāḥ sarvato rājan rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ 12,097.014a nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃ cana 12,097.014c jīvitaṃ hy apy aticchinnaḥ saṃtyajaty ekadā naraḥ 12,097.015a alpenāpi hi saṃyuktas tuṣyaty evāparādhikaḥ 12,097.015c śuddhaṃ jīvitam evāpi tādṛśo bahu manyate 12,097.016a yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ 12,097.016c saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,097.017a ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ 12,097.017c pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate 12,097.018a etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ 12,097.018c anv eva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ 12,097.019a bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānam āhave 12,097.019c amṛtāś cauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ 12,097.020a agnihotrāṇy agniśeṣaṃ havir bhājanam eva ca 12,097.020c ājahāra divodāsas tato viprakṛto 'bhavat 12,097.021a sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau 12,097.021c anyatra śrotriyasvāc ca tāpasasvāc ca bhārata 12,097.022a uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira 12,097.022c āsan rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tan mama rocate 12,097.023a sarvavidyātirekād vā jayam icchen mahīpatiḥ 12,097.023c na māyayā na dambhena ya icched bhūtim ātmanaḥ 12,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,098.001a kṣatradharmān na pāpīyān dharmo 'sti bharatarṣabha 12,098.001c abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam 12,098.002a atha sma karmaṇā yena lokāñ jayati pārthivaḥ 12,098.002c vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,098.003 bhīṣma uvāca 12,098.003a nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca 12,098.003c yajñair dānaiś ca rājāno bhavanti śucayo 'malāḥ 12,098.004a uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ 12,098.004c ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ 12,098.005a apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ 12,098.005c anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyam eṣāṃ pravardhate 12,098.006a yathaiva kṣetranirdātā nirdan vai kṣetram ekadā 12,098.006c hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati 12,098.007a evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaikadā 12,098.007c tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ 12,098.008a yo bhūtāni dhanajyānād vadhāt kleśāc ca rakṣati 12,098.008c dasyubhyaḥ prāṇadānāt sa dhanadaḥ sukhado virāṭ 12,098.009a sa sarvayajñair ījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ 12,098.009c anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām 12,098.010a brāhmaṇārthe samutpanne yo 'bhiniḥsṛtya yudhyate 12,098.010c ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ 12,098.011a abhīto vikirañ śatrūn pratigṛhṇañ śarāṃs tathā 12,098.011c na tasmāt tridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃ cana 12,098.012a tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge 12,098.012c tāvataḥ so 'śnute lokān sarvakāmaduho 'kṣayān 12,098.013a na tasya rudhiraṃ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate 12,098.013c sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate 12,098.014a yāni duḥkhāni sahate vraṇānām abhitāpane 12,098.014c na tato 'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ 12,098.015a pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhamapūruṣāḥ 12,098.015c śūrāc charaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam 12,098.016a yadi śūras tathā kṣeme pratirakṣet tathā bhaye 12,098.016c pratirūpaṃ janāḥ kuryur na ca tad vartate tathā 12,098.017a yadi te kṛtam ājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam 12,098.017c yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryus te na ca tad vartate tathā 12,098.018a puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahad antaram 12,098.018c saṃgrāme 'nīkavelāyām utkruṣṭe 'bhipatatsu ca 12,098.019a pataty abhimukhaḥ śūraḥ parān bhīruḥ palāyate 12,098.019c āsthāyāsvargyam adhvānaṃ sahāyān viṣame tyajan 12,098.020a mā sma tāṃs tādṛśāṃs tāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān 12,098.020c ye sahāyān raṇe hitvā svastimanto gṛhān yayuḥ 12,098.021a asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ 12,098.021c tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svān prāṇāṃs trātum icchati 12,098.022a taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭair vā daheyur vā kaṭāgninā 12,098.022c paśuvan mārayeyur vā kṣatriyā ye syur īdṛśāḥ 12,098.023a adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yac chayyāmaraṇaṃ bhavet 12,098.023c visṛjañ śleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan 12,098.024a avikṣatena dehena pralayaṃ yo 'dhigacchati 12,098.024c kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purāvidaḥ 12,098.025a na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate 12,098.025c śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat 12,098.026a idaṃ duḥkham aho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan 12,098.026c pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyān bahu śocayan 12,098.027a arogāṇāṃ spṛhayate muhur mṛtyum apīcchati 12,098.027c vīro dṛpto 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyum arhati 12,098.028a raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,098.028c tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyum arhati 12,098.029a śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhṛśam 12,098.029c kṛtyamānāni gātrāṇi parair naivāvabudhyate 12,098.030a sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam 12,098.030c svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām 12,098.031a sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktum āviṣṭas tyaktajīvitaḥ 12,098.031c prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭham adarśayan 12,098.031d*0229_01 yatra yatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ parivāritaḥ 12,098.031d*0229_02 akṣayāṃl labhate lokān yadi dainyaṃ na sevate 12,099.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,099.001a ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 12,099.001c bhavanti nidhanaṃ prāpya tan me brūhi pitāmaha 12,099.002 bhīṣma uvāca 12,099.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,099.002c ambarīṣasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,099.003a ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudurlabham 12,099.003c dadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha 12,099.004a sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaram āsthitam 12,099.004c upary upari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum 12,099.005a sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatim udāradhīḥ 12,099.005b*0230_01 śūrasthānam anuprāptaṃ sudevaṃ nāma nāmataḥ 12,099.005c ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam 12,099.006a sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnām anuśiṣya yathāvidhi 12,099.006c cāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā 12,099.007a brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayā 12,099.007c vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam 12,099.008a atithīn annapānena pitṝṃś ca svadhayā tathā 12,099.008c ṛṣīn svādhyāyadīkṣābhir devān yajñair anuttamaiḥ 12,099.009a kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi 12,099.009c udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava 12,099.009d*0231_01 tena puṇyavipākena prāpto 'haṃ tava saṃnidhim 12,099.010a devarāja sudevo 'yaṃ mama senāpatiḥ purā 12,099.010c āsīd yodhaḥ praśāntātmā so 'yaṃ kasmād atīva mām 12,099.010d*0232_01 vimānaṃ sūryasaṃkāśam āsthito modate divi 12,099.010d@011_0001 śakra uvāca 12,099.010d@011_0001 aiśvaryam īdṛśaṃ prāptaḥ sarvadevaiḥ sudurlabham 12,099.010d@011_0002 yad anena kṛtaṃ karma pratyakṣaṃ te mahīpate 12,099.010d@011_0003 purā pālayataḥ samyak pṛthivīṃ dharmato nṛpa 12,099.010d@011_0004 śatravo nirjitāḥ sarve ye tavāhitakāriṇaḥ 12,099.010d@011_0005 saṃdhamo vidhamaś caiva sudhamaś ca mahābalaḥ 12,099.010d@011_0006 rākṣasā durjayā loke trayas te yuddhadurmadāḥ 12,099.010d@011_0007 putrās te śataśṛṅgasya rākṣasasya mahīpateḥ 12,099.010d@011_0008 atha tasmiñ śubhe kāle tava yajñaṃ vitanvataḥ 12,099.010d@011_0009 aśvamedhaṃ mahāyāgaṃ devānāṃ hitakāmyayā 12,099.010d@011_0010 tasya te khalu vighnārtham āgatā rākṣasās trayaḥ 12,099.010d@011_0011 koṭīśataparīvārāṃ rākṣasānāṃ mahācamūm 12,099.010d@011_0012 parigṛhya tataḥ sarvāḥ prajā bandīkṛtās tava 12,099.010d@011_0013 vihvalāś ca prajāḥ sarvāḥ sarve ca tava sainikāḥ 12,099.010d@011_0014 nirākṛtas tvayā cāsīt sudevaḥ sainyanāyakaḥ 12,099.010d@011_0015 tatrāmātyavacaḥ śrutvā nirastaḥ sarvakarmasu 12,099.010d@011_0016 śrutvā teṣāṃ vaco bhūyaḥ sopadhaṃ vasudhādhipa 12,099.010d@011_0017 sarvasainyasamāyuktaḥ sudevaḥ preritas tvayā 12,099.010d@011_0018 rākṣasānāṃ vadhārthāya durjayānāṃ narādhipa 12,099.010d@011_0019 nājitvā rākṣasīṃ senāṃ punarāgamanaṃ tava 12,099.010d@011_0020 bandīmokṣam akṛtvā ca na cāgamanam iṣyate 12,099.010d@011_0021 sudevas tad vacaḥ śrutvā prasthānam akaron nṛpa 12,099.010d@011_0022 saṃprāptaś ca sa taṃ deśaṃ yatra bandīkṛtāḥ prajāḥ 12,099.010d@011_0023 paśyati sma mahāghorāṃ rākṣasānāṃ mahācamūm 12,099.010d@011_0024 dṛṣṭvā saṃcintayām āsa sudevo vāhinīpatiḥ 12,099.010d@011_0025 neyaṃ śakyā camūr jetum api sendraiḥ surāsuraiḥ 12,099.010d@011_0026 nāmbarīṣaḥ kalām ekām eṣāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ 12,099.010d@011_0027 divyāstrabalabhūyiṣṭhaḥ kim ahaṃ punar īdṛśaḥ 12,099.010d@011_0028 tataḥ senāṃ punaḥ sarvāṃ preṣayām āsa pārthiva 12,099.010d@011_0029 yatra tvaṃ sahitaḥ sarvair mantribhiḥ sopadhair nṛpa 12,099.010d@011_0030 tato rudraṃ mahādevaṃ prapanno jagataḥ patim 12,099.010d@011_0031 śmaśānanilayaṃ devaṃ tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam 12,099.010d@011_0032 stutvā śastraṃ samādāya svaśiraś chettum udyataḥ 12,099.010d@011_0033 kāruṇyād devadevena gṛhītas tasya dakṣiṇaḥ 12,099.010d@011_0034 sa pāṇiḥ saha śastreṇa dṛṣṭvā cedam uvāca ha 12,099.010d@011_0035 kim idaṃ sāhasaṃ putra kartukāmo vadasva me 12,099.010d@011_0036 sa uvāca mahādevaṃ śirasā tv avanīṃ gataḥ 12,099.010d@011_0037 bhagavan vāhinīm enāṃ rākṣasānāṃ sureśvara 12,099.010d@011_0038 aśakto 'haṃ raṇe jetuṃ tasmāt tyakṣyāmi jīvitam 12,099.010d@011_0039 gatir bhava mahādeva mamārtasya jagatpate 12,099.010d@011_0040 nāgantavyam ajitvā ca mām āha jagatīpatiḥ 12,099.010d@011_0041 ambarīṣo mahādeva kṣāritaḥ sacivaiḥ saha 12,099.010d@011_0042 tam uvāca mahādevaḥ sudevaṃ patitaṃ kṣitau 12,099.010d@011_0043 adhomukhaṃ mahātmānaṃ sattvānāṃ hitakāmyayā 12,099.010d@011_0044 dhanurvedaṃ samāhūya sagaṇaṃ sahavigraham 12,099.010d@011_0045 rathanāgāśvakalilaṃ divyāstrasamalaṃkṛtam 12,099.010d@011_0046 rathaṃ ca sumahābhāgaṃ yena tat tripuraṃ hatam 12,099.010d@011_0047 dhanuḥ pinākaṃ khaḍgaṃ ca raudram astraṃ ca śaṃkaraḥ 12,099.010d@011_0048 nijaghānāsurān sarvān yena devas triyambakaḥ 12,099.010d@011_0049 uvāca ca mahādevaḥ sudevaṃ vāhinīpatim 12,099.010d@011_0050 rathād asmāt sudeva tvaṃ durjayas tu surāsuraiḥ 12,099.010d@011_0051 māyayā mohito bhūmau na padaṃ kartum arhasi 12,099.010d@011_0052 atrasthas tridaśān sarvāñ jeṣyase sarvadānavān 12,099.010d@011_0053 rākṣasāś ca piśācāś ca na śaktā draṣṭum īdṛśam 12,099.010d@011_0054 rathaṃ sūryasahasrābhaṃ kim u yoddhuṃ tvayā saha 12,099.010d@011_0055 sa jitvā rākṣasān sarvān kṛtvā bandīvimokṣaṇam 12,099.010d@011_0056 ghātayitvā ca tān sarvān bāhuyuddhe tv ayaṃ hataḥ 12,099.010d@011_0057 vidhamaṃ prāpya bhūpāla vidhamaś ca nipātitaḥ 12,099.011a nānena kratubhir mukhyair iṣṭaṃ naiva dvijātayaḥ 12,099.011c tarpitā vidhivac chakra so 'yaṃ kasmād atīva mām 12,099.012 indra uvāca 12,099.012a etasya vitatas tāta sudevasya babhūva ha 12,099.012c saṃgrāmayajñaḥ sumahān yaś cānyo yudhyate naraḥ 12,099.013a saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham 12,099.013c yuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ 12,099.014 ambarīṣa uvāca 12,099.014a kāni yajñe havīṃṣy atra kim ājyaṃ kā ca dakṣiṇā 12,099.014c ṛtvijaś cātra ke proktās tan me brūhi śatakrato 12,099.015 indra uvāca 12,099.015a ṛtvijaḥ kuñjarās tatra vājino 'dhvaryavas tathā 12,099.015c havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tv ājyam eva ca 12,099.016a sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyās tatra satriṇaḥ 12,099.016c ājyaśeṣaṃ pibanty ete haviḥ prāśnanti cādhvare 12,099.017a prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ 12,099.017c jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucas tasyātha satriṇaḥ 12,099.018a cāpavegāyatas tīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ 12,099.018c ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako 'sya sruvo mahān 12,099.019a dvīpicarmāvanaddhaś ca nāgadantakṛtatsaruḥ 12,099.019c hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavet tasya saṃyuge 12,099.020a jvalitair niśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ 12,099.020c śaikyāyasamayais tīkṣṇair abhighāto bhaved vasu 12,099.020d*0233_01 saṃkhyāsamayavistīrṇam abhijātodbhavaṃ bahu 12,099.021a āvegād yat tu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvi 12,099.021c sāsya pūrṇāhutir hotre samṛddhā sarvakāmadhuk 12,099.022a chindhi bhindhīti yasyaitac chrūyate vāhinīmukhe 12,099.022c sāmāni sāmagās tasya gāyanti yamasādane 12,099.023a havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukham 12,099.023c kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ 12,099.023e agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate 12,099.024a uttiṣṭhati kabandho 'tra sahasre nihate tu yaḥ 12,099.024c sa yūpas tasya śūrasya khādiro 'ṣṭāśrir ucyate 12,099.025a iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ 12,099.025c vyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva 12,099.025e udgātā tatra saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ 12,099.026a brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajet 12,099.026c ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ 12,099.027a bhartur arthe tu yaḥ śūro vikramed vāhinīmukhe 12,099.027c bhayān na ca nivarteta tasya lokā yathā mama 12,099.028a nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgair bāhubhiḥ parighopamaiḥ 12,099.028c yasya vedir upastīrṇā tasya lokā yathā mama 12,099.029a yas tu nāvekṣate kaṃ cit sahāyaṃ vijaye sthitaḥ 12,099.029c vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama 12,099.030a yasya tomarasaṃghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapā 12,099.030c vīrāsthiśarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā 12,099.031a asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā 12,099.031c aśvanāgarathaiś caiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā 12,099.032a patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinī 12,099.032c śoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragair naraiḥ 12,099.033a hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā 12,099.033c ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā 12,099.034a puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā 12,099.034c nadī yodhamahāyajñe tad asyāvabhṛthaṃ smṛtam 12,099.035a vedī yasya tv amitrāṇāṃ śirobhir avakīryate 12,099.035c aśvaskandhair gajaskandhais tasya lokā yathā mama 12,099.036a patnīśālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukham 12,099.036c havirdhānaṃ svavāhinyas tad asyāhur manīṣiṇaḥ 12,099.037a sadaś cāntarayodhāgnir āgnīdhraś cottarāṃ diśam 12,099.037c śatrusenākalatrasya sarvalokān adūrataḥ 12,099.038a yadā tūbhayato vyūho bhavaty ākāśam agrataḥ 12,099.038c sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedās trayo 'gnayaḥ 12,099.039a yas tu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥ 12,099.039c apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ 12,099.040a yasya śoṇitavegena nadī syāt samabhiplutā 12,099.040c keśamāṃsāsthisaṃkīrṇā sa gacchet paramāṃ gatim 12,099.041a yas tu senāpatiṃ hatvā tadyānam adhirohati 12,099.041c sa viṣṇuvikramakrāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ 12,099.042a nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāt tatra pūjitaḥ 12,099.042c jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama 12,099.043a āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadā cana 12,099.043c aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate 12,099.044a na hy annaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpy aśaucakam 12,099.044c hatasya kartum icchanti tasya lokāñ śṛṇuṣva me 12,099.045a varāpsaraḥsahasrāṇi śūram āyodhane hatam 12,099.045c tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhaved iti 12,099.046a etat tapaś ca puṇyaṃ ca dharmaś caiva sanātanaḥ 12,099.046c catvāraś cāśramās tasya yo yuddhe na palāyate 12,099.047a vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥ 12,099.047c tṛṇapūrṇamukhaś caiva tavāsmīti ca yo vadet 12,099.048a ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanam 12,099.048c durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram 12,099.049a vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāṃś ca sarvaśaḥ 12,099.049c prahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo 'bhavam 12,099.050 bhīṣma uvāca 12,099.050a ity etac chakravacanaṃ niśamya pratigṛhya ca 12,099.050c yodhānām ātmanaḥ siddhim ambarīṣo 'bhipannavān 12,100.001 bhīṣma uvāca 12,100.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,100.001c pratardano maithilaś ca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ 12,100.002a yajñopavītī saṃgrāme janako maithilo yathā 12,100.002c yodhān uddharṣayām āsa tan nibodha yudhiṣṭhira 12,100.003a janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit 12,100.003c yodhān svān darśayām āsa svargaṃ narakam eva ca 12,100.004a abhītānām ime lokā bhāsvanto hanta paśyata 12,100.004c pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho 'kṣayāḥ 12,100.005a ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ 12,100.005c akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyam anantaram 12,100.006a tān dṛṣṭvārīn vijayato bhūtvā saṃtyāgabuddhayaḥ 12,100.006c narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūta vaśavartinaḥ 12,100.007a tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāram anuttamam 12,100.007c ity uktās te nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya 12,100.008a vyajayanta raṇe śatrūn harṣayanto janeśvaram 12,100.008c tasmād ātmavatā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani 12,100.009a gajānāṃ rathino madhye rathānām anu sādinaḥ 12,100.009c sādinām antarā sthāpyaṃ pādātam iha daṃśitam 12,100.010a ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ 12,100.010c tasmād evaṃ vidhātavyaṃ nityam eva yudhiṣṭhira 12,100.011a sarve sukṛtam icchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ 12,100.011c kṣobhayeyur anīkāni sāgaraṃ makarā iva 12,100.012a harṣayeyur viṣaṇṇāṃś ca vyavasthāpya parasparam 12,100.012c jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnān nātyanusārayet 12,100.013a punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite 12,100.013c na vegaḥ susaho rājaṃs tasmān nātyanusārayet 12,100.014a na hi prahartum icchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt 12,100.014c tasmāt palāyamānānāṃ kuryān nātyanusāraṇam 12,100.015a carāṇām acarā hy annam adaṃṣṭrā daṃṣṭriṇām api 12,100.015c apāṇayaḥ pāṇimatām annaṃ śūrasya kātarāḥ 12,100.016a samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ; paścāc chūraṃ bhīravo 'nuvrajanti 12,100.016c ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ; kṛtvāñjalīn upatiṣṭhanti śūrān 12,100.017a śūrabāhuṣu loko 'yaṃ lambate putravat sadā 12,100.017c tasmāt sarvāsv avasthāsu śūraḥ saṃmānam arhati 12,100.018a na hi śauryāt paraṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 12,100.018c śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam 12,101.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,101.001a yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha 12,101.001c īṣad dharmaṃ prapīḍyāpi tan me brūhi pitāmaha 12,101.002 bhīṣma uvāca 12,101.002a satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare 12,101.002c sādhvācāratayā ke cit tathaivaupayikā api 12,101.002e upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ 12,101.003a nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ 12,101.003c teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmy atha naigamam 12,101.003e kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tān upāyān nibodha me 12,101.004a ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata 12,101.004c jānan vakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām 12,101.005a amitrā eva rājānaṃ bhedenopacaranty uta 12,101.005c tāṃ rājā nikṛtiṃ jānan yathāmitrān prabādhate 12,101.006a gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca 12,101.006c śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca 12,101.007a śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ 12,101.007c nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaś ca te 12,101.008a ṛṣṭayas tomarāḥ khaḍgā niśitāś ca paraśvadhāḥ 12,101.008c phalakāny atha carmāṇi pratikalpyāny anekaśaḥ 12,101.008e abhinītāni śastrāṇi yodhāś ca kṛtaniśramāḥ 12,101.009a caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate 12,101.009c pakvasasyā hi pṛthivī bhavaty ambumatī tathā 12,101.010a naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata 12,101.010c tasmāt tadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā 12,101.010e eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane 12,101.011a jalavāṃs tṛṇavān mārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate 12,101.011c cārair hi vihitābhyāsaḥ kuśalair vanagocaraiḥ 12,101.012a navyāraṇyair na śakyeta gantuṃ mṛgagaṇair iva 12,101.012c tasmāt sarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ 12,101.012d*0234_01 agrataḥ puruṣānīkaṃ śaktaṃ bhaktaṃ kulodgatam 12,101.013a āvāsas toyavān durgaḥ paryākāśaḥ praśasyate 12,101.013c pareṣām upasarpāṇāṃ pratiṣedhas tathā bhavet 12,101.014a ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram 12,101.014c bahubhir guṇajātais tu ye yuddhakuśalā janāḥ 12,101.014d*0235_01 upanyāso bhavet tatra balānāṃ nātidūrataḥ 12,101.015a upanyāso 'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam 12,101.015c atha śatrupratīghātam āpadarthaṃ parāyaṇam 12,101.016a saptarṣīn pṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerann acalā iva 12,101.016c anena vidhinā rājañ jigīṣetāpi durjayān 12,101.017a yato vāyur yataḥ sūryo yataḥ śukras tato jayaḥ 12,101.017c pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira 12,101.018a akardamām anudakām amaryādām aloṣṭakām 12,101.018c aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ 12,101.019a samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate 12,101.019c nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām 12,101.020a bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhir āstṛtā 12,101.020c padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca 12,101.021a padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata 12,101.021c rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate 12,101.022a padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate 12,101.022c guṇān etān prasaṃkhyāya deśakālau prayojayet 12,101.023a evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ 12,101.023c vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyak prayojayan 12,101.024a prasuptāṃs tṛṣitāñ śrāntān prakīrṇān nābhighātayet 12,101.024c mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ 12,101.025a atikṣiptān vyatikṣiptān vihatān pratanūkṛtān 12,101.025c suvisrambhān kṛtārambhān upanyāsapratāpitān 12,101.025e bahiścarān upanyāsān kṛtvā veśmānusāriṇaḥ 12,101.026a pāraṃparyāgate dvāre ye ke cid anuvartinaḥ 12,101.026c paricaryāvaroddhāro ye ca ke cana valginaḥ 12,101.027a anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca 12,101.027c samānāśanapānās te kāryā dviguṇavetanāḥ 12,101.027d*0236_01 jātigotraṃ ca vijñāya karma cānuttamaṃ śubham 12,101.027d*0236_02 samānadeharakṣārthe kāryā dviguṇavetanāḥ 12,101.027d*0236_03 triguṇaṃ caturguṇaṃ caiva vetanaṃ teṣu kārayet 12,101.028a daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayas tathā 12,101.028c teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryāc chūram atandritam 12,101.029a yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe 12,101.029c yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam 12,101.030a ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ ke cana bhīravaḥ 12,101.030c na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇās tumule sati 12,101.030d*0237_01 na saṃnipāte pradaraṃ vadhaṃ vā kuryur īdṛśāḥ 12,101.031a ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyan hanti saṃyuge 12,101.031c dravyanāśo vadho 'kīrtir ayaśaś ca palāyane 12,101.032a amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ 12,101.032c pratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca 12,101.033a hitvā palāyamānasya sahāyān prāṇasaṃśaye 12,101.033c amitrair anubaddhasya dviṣatām astu nas tathā 12,101.034a manuṣyāpasadā hy ete ye bhavanti parāṅmukhāḥ 12,101.034c rāśivardhanamātrās te naiva te pretya no iha 12,101.035a amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam 12,101.035c jayinaṃ suhṛdas tāta vandanair maṅgalena ca 12,101.036a yasya sma vyasane rājann anumodanti śatravaḥ 12,101.036c tad asahyataraṃ duḥkham ahaṃ manye vadhād api 12,101.037a śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca 12,101.037c sā bhīrūṇāṃ parān yāti śūras tām adhigacchati 12,101.038a te vayaṃ svargam icchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ 12,101.038c jayanto vadhyamānā vā prāptum arhāma sadgatim 12,101.039a evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ 12,101.039c amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhanty abhīravaḥ 12,101.040a agrataḥ puruṣānīkam asicarmavatāṃ bhavet 12,101.040c pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatas tathā 12,101.041a pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam 12,101.041c api hy asmin pare gṛddhā bhaveyur ye purogamāḥ 12,101.042a ye purastād abhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ 12,101.042c te pūrvam abhivarteraṃs tān anvag itare janāḥ 12,101.043a api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇām api yatnataḥ 12,101.043c skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyur vā samīpataḥ 12,101.044a saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn 12,101.044c sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha 12,101.045a saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtam 12,101.045c pragṛhya bāhūn krośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti 12,101.046a āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvam abhītavat 12,101.046c śabdavanto 'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam 12,101.047a kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān 12,101.047c bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayeyuś ca kuñjarān 12,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,102.001a kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāś ca bhārata 12,102.001c kiṃsaṃnāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpa 12,102.002 bhīṣma uvāca 12,102.002a yathācaritam evātra śastrapatraṃ vidhīyate 12,102.002c ācārād eva puruṣas tathā karmasu vartate 12,102.002d*0238_01 ādānārthāya puruṣais tathā karma vidhīyate 12,102.003a gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ 12,102.003c ābhīravaḥ subalinas tadbalaṃ sarvapāragam 12,102.004a sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavanto hy uśīnarāḥ 12,102.004c prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayodhinaḥ 12,102.005a tathā yavanakāmbojā mathurām abhitaś ca ye 12,102.005c ete niyuddhakuśalā dākṣiṇātyāsicarmiṇaḥ 12,102.006a sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ 12,102.006b*0239_01 āvantikā mahāśūrāś caturaṅge ca māḷavāḥ 12,102.006b*0239_02 eko 'pi hi sahasrasya tiṣṭhaty abhimukho raṇe 12,102.006c prāya eṣa samuddiṣṭo lakṣaṇāni tu me śṛṇu 12,102.007a siṃhaśārdūlavāṅnetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ 12,102.007c pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ 12,102.008a mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣās tathāpare 12,102.008c pravādinaḥ sucaṇḍāś ca krodhinaḥ kiṃnarīsvanāḥ 12,102.009a meghasvanāḥ kruddhamukhāḥ ke cit karabhanisvanāḥ 12,102.009c jihmanāsānujaṅghāś ca dūragā dūrapātinaḥ 12,102.010a biḍālakubjās tanavas tanukeśās tanutvacaḥ 12,102.010c śūrāś capalacittāś ca te bhavanti durāsadāḥ 12,102.011a godhānimīlitāḥ ke cin mṛduprakṛtayo 'pi ca 12,102.011c turaṃgagatinirghoṣās te narāḥ pārayiṣṇavaḥ 12,102.012a susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ 12,102.012c pravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca 12,102.013a gambhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bhrukuṭīmukhāḥ 12,102.013c nakulākṣās tathā caiva sarve śūrās tanutyajaḥ 12,102.014a jihmākṣāḥ pralalāṭāś ca nirmāṃsahanavo 'pi ca 12,102.014c vakrabāhvaṅgulīsaktāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ 12,102.015a praviśanty ativegena saṃparāye 'bhyupasthite 12,102.015c vāraṇā iva saṃmattās te bhavanti durāsadāḥ 12,102.016a dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ 12,102.016c unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ 12,102.017a udvṛttāś caiva sugrīvā vinatā vihagā iva 12,102.017c piṇḍaśīrṣāhivaktrāś ca vṛṣadaṃśamukhā iva 12,102.018a ugrasvanā manyumanto yuddheṣv ārāvasāriṇaḥ 12,102.018c adharmajñāvaliptāś ca ghorā raudrapradarśinaḥ 12,102.019a tyaktātmānaḥ sarva ete antyajā hy anivartinaḥ 12,102.019c puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te 12,102.020a adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhv evaiṣāṃ parābhavaḥ 12,102.020c evam eva prakupyanti rājño 'py ete hy abhīkṣṇaśaḥ 12,103.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,103.001a jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha 12,103.001c pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum 12,103.002 bhīṣma uvāca 12,103.002a jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha 12,103.002c pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ 12,103.003a daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite 12,103.003c tad vidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā 12,103.004a prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃś ca tadvidaḥ 12,103.004c maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api 12,103.005a udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata 12,103.005c yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet 12,103.006a anv enāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca 12,103.006c anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ 12,103.007a gomāyavaś cānulomā vaḍā gṛdhrāś ca sarvaśaḥ 12,103.007c ācareyur yadā senāṃ tadā siddhir anuttamā 12,103.008a prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ 12,103.008c puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.009a gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra 12,103.009c yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.010a iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataś ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca 12,103.010c jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti 12,103.011a maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ 12,103.011c hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.012a śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām 12,103.012b*0240_01 tathā gajair vājibhir heṣamāṇaiḥ 12,103.012c bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te 'bhibhavanti śatrūn 12,103.013a śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṃ sauhṛdam āsthitāś ca 12,103.013c yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.014a śabdāḥ sparśās tathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ 12,103.014c dhairyaṃ cāviśate yodhān vijayasya mukhaṃ tu tat 12,103.015a iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ 12,103.015c paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhati 12,103.016a saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira 12,103.016c sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethās tatho yudhi 12,103.017a jaghanya eṣa vijayo yad yuddhaṃ nāma bhārata 12,103.017c yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam 12,103.018a apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva 12,103.018c durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ 12,103.019a bhagnā ity eva bhajyante vidvāṃso 'pi nakāraṇam 12,103.019c udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ 12,103.020a parasparajñāḥ saṃhṛṣṭās tyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ 12,103.020c api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm 12,103.021a atha vā pañca ṣaṭ sapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ 12,103.021c kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayantīha śātravān 12,103.022a saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃ cana 12,103.022c sāntvabhedapradānānāṃ yuddham uttaram ucyate 12,103.023a saṃsarpaṇād dhi senāyā bhayaṃ bhīrūn prabādhate 12,103.023c vajrād iva prajvalitād iyaṃ kva nu patiṣyati 12,103.024a abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyānty atha 12,103.024c teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca 12,103.025a viṣayo vyathate rājan sarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ 12,103.025c śastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām 12,103.026a teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ 12,103.026c saṃpīḍyamānā hi pare yogam āyānti sarvaśaḥ 12,103.027a antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārān abhyavacārayet 12,103.027c yaś ca tasmāt paro rājā tena saṃdhiḥ praśasyate 12,103.028a na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā 12,103.028c yathā sārdham amitreṇa sarvataḥ pratibādhanam 12,103.029a kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhv akṣamā sadā 12,103.029c kṣamāyāś cākṣamāyāś ca viddhi pārtha prayojanam 12,103.030a vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño 'bhivardhate 12,103.030c mahāparādhā hy apy asmin viśvasanti hi śatravaḥ 12,103.031a manyate karśayitvā tu kṣamā sādhv iti śambaraḥ 12,103.031c asaṃtaptaṃ tu yad dāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ 12,103.032a naitat praśaṃsanty ācāryā na ca sādhu nidarśanam 12,103.032c akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat 12,103.033a dveṣyo bhavati bhūtānām ugro rājā yudhiṣṭhira 12,103.033c mṛdum apy avamanyante tasmād ubhayabhāg bhavet 12,103.034a prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata 12,103.034c prahṛtya ca kṛpāyeta śocann iva rudann iva 12,103.035a na me priyaṃ yat sa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥ 12,103.035c na cakartha ca me vākyam ucyamānaḥ punaḥ punaḥ 12,103.036a aho jīvitam ākāṅkṣe nedṛśo vadham arhati 12,103.036c sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 12,103.037a kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe 12,103.037c iti vācā vadan hantṝn pūjayeta rahogataḥ 12,103.038a hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yat kuryur aparādhinaḥ 12,103.038c krośed bāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañ janasaṃgraham 12,103.039a evaṃ sarvāsv avasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaran 12,103.039c priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīr nṛpaḥ 12,103.040a viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata 12,103.040c viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmam upasthitaḥ 12,103.041a tasmād viśvāsayed rājā sarvabhūtāny amāyayā 12,103.041c sarvataḥ parirakṣec ca yo mahīṃ bhoktum icchati 12,104.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,104.001a kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva 12,104.001c arau varteta nṛpatis tan me brūhi pitāmaha 12,104.002 bhīṣma uvāca 12,104.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,104.002c bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,104.003a bṛhaspatiṃ devapatir abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,104.003c upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā 12,104.004a ahiteṣu kathaṃ brahman vartayeyam atandritaḥ 12,104.004c asamucchidya caivenān niyaccheyam upāyataḥ 12,104.005a senayor vyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet 12,104.005c kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyāj jvalitā śrīḥ pratāpinī 12,104.006a tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān 12,104.006c rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram 12,104.007a na jātu kalahenecchen niyantum apakāriṇaḥ 12,104.007c bālasaṃsevitaṃ hy etad yad amarṣo yad akṣamā 12,104.007e na śatrur vivṛtaḥ kāryo vadham asyābhikāṅkṣatā 12,104.008a krodhaṃ balam amarṣaṃ ca niyamyātmajam ātmani 12,104.008c amitram upaseveta viśvastavad aviśvasan 12,104.009a priyam eva vaden nityaṃ nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret 12,104.009c viramec chuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet 12,104.010a yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ 12,104.010c tān dvijān kurute vaśyāṃs tathā yukto mahīpatiḥ 12,104.010e vaśaṃ copanayec chatrūn nihanyāc ca puraṃdara 12,104.011a na nityaṃ paribhūyārīn sukhaṃ svapiti vāsava 12,104.011c jāgarty eva ca duṣṭātmā saṃkare 'gnir ivotthitaḥ 12,104.012a na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati 12,104.012c viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho 12,104.012d*0241_01 vaśe kuryān na śamayet tīkṣṇān karkaśapīḍanaiḥ 12,104.012d*0241_02 sa yathā neṣyate rājñas tīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ 12,104.012d*0241_03 hetāv īrṣuḥ phalenerṣuḥ syāc chakra vyavasāyavit 12,104.012d*0241_04 doṣeṇa guṇarūpeṇa dviṣato yo jayet sadā 12,104.013a saṃpradhārya sahāmātyair mantravidbhir mahātmabhiḥ 12,104.013c upekṣamāṇo 'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ 12,104.014a athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade 12,104.014c daṇḍaṃ ca dūṣayed asya puruṣair āptakāribhiḥ 12,104.015a ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet 12,104.015c balāni dūṣayed asya jānaṃś caiva pramāṇataḥ 12,104.016a bhedenopapradānena saṃsṛjann auṣadhais tathā 12,104.016c na tv eva celasaṃsargaṃ racayed aribhiḥ saha 12,104.017a dīrghakālam api kṣāntvā vihanyād eva śātravān 12,104.017c kālākāṅkṣī yāmayec ca yathā visrambham āpnuyuḥ 12,104.017c*0242_01 **** **** upāsīta śacīpate 12,104.017c*0242_02 tathā priyaṃ ca vaktavyaṃ 12,104.018a na sadyo 'rīn vinirhanyād dṛṣṭasya vijayo 'jvaraḥ 12,104.018c na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam 12,104.019a prāpte ca praharet kāle na sa saṃvartate punaḥ 12,104.019c hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati 12,104.020a yaḥ kālo hi vyatikrāmet puruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam 12,104.020c durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā 12,104.021a aurjasthyaṃ vijayed evaṃ saṃgṛhṇan sādhusaṃmatān 12,104.021c kālena sādhayen nityaṃ nāprāpte 'bhinipīḍayet 12,104.022a vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkāram eva ca 12,104.022c yukto vivaram anvicched ahitānāṃ puraṃdara 12,104.023a mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaś ca surottama 12,104.023c māyāś ca vividhāḥ śakra sādhayanty avicakṣaṇam 12,104.024a nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca 12,104.024c tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartum avicārayan 12,104.025a yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret 12,104.025c yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayanty api 12,104.026a aśakyam iti kṛtvā vā tato 'nyaiḥ saṃvidaṃ caret 12,104.026c brahmadaṇḍam adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm 12,104.027a bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāt tūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva ca 12,104.027c kāle prayojayed rājā tasmiṃs tasmiṃs tadā tadā 12,104.028a praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatror balīyasaḥ 12,104.028c yukto 'sya vadham anvicched apramattaḥ pramādyataḥ 12,104.029a praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan 12,104.029c amitram upaseveta na tu jātu viśaṅkayet 12,104.030a sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityam eva vivarjayet 12,104.030c na ca teṣv āśvased drugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ 12,104.031a na hy ato duṣkaraṃ karma kiṃ cid asti surottama 12,104.031c yathā vividhavṛttānām aiśvaryam amarādhipa 12,104.032a tathā vividhaśīlānām api saṃbhava ucyate 12,104.032c yateta yogam āsthāya mitrāmitrān avārayan 12,104.033a mṛdum apy avamanyante tīkṣṇād udvijate janaḥ 12,104.033c mātīkṣṇo māmṛdur bhūs tvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdur bhava 12,104.034a yathā vapre vegavati sarvataḥsaṃplutodake 12,104.034c nityaṃ vivaraṇād bādhas tathā rājyaṃ pramādyataḥ 12,104.035a na banūn abhiyuñjīta yaugapadyena śātravān 12,104.035c sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara 12,104.036a ekaikam eṣāṃ niṣpiṃṣañ śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret 12,104.036c na ca śakto 'pi medhāvī sarvān evārabhen nṛpaḥ 12,104.037a yadā syān mahatī senā hayanāgarathākulā 12,104.037c padātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī 12,104.038a yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥ 12,104.038c tadā vivṛtya prahared dasyūnām avicārayan 12,104.039a na sāma daṇḍopaniṣat praśasyate; na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā 12,104.039c na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ prakṛter vicāraṇā 12,104.040a māyāvibhedānupasarjanāni; pāpaṃ tathaiva spaśasaṃprayogāt 12,104.040c āptair manuṣyair upacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ 12,104.041a purāṇi caiṣām anusṛtya bhūmipāḥ; pureṣu bhogān nikhilān ihājayan 12,104.041c pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi; prayojayanto balavṛtrasūdana 12,104.042a pradāya gūḍhāni vasūni nāma; pracchidya bhogān avadhāya ca svān 12,104.042c duṣṭāḥ svadoṣair iti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti 12,104.043a tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ 12,104.043c suśikṣitair bhāṣyakathāviśāradaiḥ; pareṣu kṛtyān upadhārayasva 12,104.044 indra uvāca 12,104.044a kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama 12,104.044c kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyād etat pṛṣṭo bravīhi me 12,104.045 bṛhaspatir uvāca 12,104.045a parokṣam aguṇān āha sadguṇān abhyasūyati 12,104.045c parair vā kīrtyamāneṣu tūṣṇīm āste parāṅmukhaḥ 12,104.046a tūṣṇīṃbhāve 'pi hi jñānaṃ na ced bhavati kāraṇam 12,104.046c viśvāsam oṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaś ca prakampanam 12,104.047a karoty abhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭam asaṃsṛṣṭaś ca bhāṣate 12,104.047c adṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate 12,104.048a pṛthag etya samaśnāti nedam adya yathāvidhi 12,104.048c āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ 12,104.049a ārtir ārte priye prītir etāvan mitralakṣaṇam 12,104.049c viparītaṃ tu boddhavyam arilakṣaṇam eva tat 12,104.050a etāny evaṃ yathoktāni budhyethās tridaśādhipa 12,104.050c puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ 12,104.051a iti duṣṭasya vijñānam uktaṃ te surasattama 12,104.051c niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvad amareśvara 12,104.052 bhīṣma uvāca 12,104.052a sa tad vacaḥ śatrunibarhaṇe ratas; tathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ 12,104.052c cacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṃ ca śatrūn anayat puraṃdaraḥ 12,105.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,105.001a dhārmiko 'rthān asaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ 12,105.001c cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṃ caret 12,105.002 bhīṣma uvāca 12,105.002a atrāyaṃ kṣemadarśīyam itihāso 'nugīyate 12,105.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tan nibodha yudhiṣṭhira 12,105.003a kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā 12,105.003c muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam 12,105.003e taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrām āpadam āsthitaḥ 12,105.004a artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ 12,105.004c alabdhvā madvidho rājyaṃ brahman kiṃ kartum arhati 12,105.005a anyatra maraṇāt steyād anyatra parasaṃśrayāt 12,105.005c kṣudrād anyatra cācārāt tan mamācakṣva sattama 12,105.006a vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā 12,105.006c bahuśrutaḥ kṛtaprajñas tvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet 12,105.007a nirvidya hi naraḥ kāmān niyamya sukham edhate 12,105.007c tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu 12,105.008a sukham arthāśrayaṃ yeṣām anuśocāmi tān aham 12,105.008c mama hy arthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ 12,105.009a duṣkaraṃ bata kurvanti mahato 'rthāṃs tyajanti ye 12,105.009c vayaṃ tv enān parityaktum asato 'pi na śaknumaḥ 12,105.010a imām avasthāṃ saṃprāptaṃ dīnam ārtaṃ śriyaś cyutam 12,105.010c yad anyat sukham astīha tad brahmann anuśādhi mām 12,105.011a kausalyenaivam uktas tu rājaputreṇa dhīmatā 12,105.011c muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ 12,105.012a purastād eva te buddhir iyaṃ kāryā vijānataḥ 12,105.012c anityaṃ sarvam evedam ahaṃ ca mama cāsti yat 12,105.013a yat kiṃ cin manyase 'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat 12,105.013c evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrām apy āpadaṃ gataḥ 12,105.014a yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca dhruvaṃ tan na bhaviṣyati 12,105.014c evaṃ viditavedyas tvam adharmebhyaḥ pramokṣyase 12,105.015a yac ca pūrve samāhāre yac ca pūrvatare pare 12,105.015c sarvaṃ tan nāsti tac caiva taj jñātvā ko 'nusaṃjvaret 12,105.016a bhūtvā ca na bhavaty etad abhūtvā ca bhavaty api 12,105.016c śoke na hy asti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryāt kathaṃ naraḥ 12,105.017a kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmahaḥ 12,105.017c na tvaṃ paśyasi tān adya na tvā paśyanti te 'pi ca 12,105.018a ātmano 'dhruvatāṃ paśyaṃs tāṃs tvaṃ kim anuśocasi 12,105.018c buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi 12,105.019a ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaś ca te 12,105.019c avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati 12,105.020a ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ 12,105.020c arvāg eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt 12,105.021a api cen mahato vittād vipramucyeta pūruṣaḥ 12,105.021c naitan mameti tan matvā kurvīta priyam ātmanaḥ 12,105.022a anāgataṃ yan na mameti vidyād; atikrāntaṃ yan na mameti vidyāt 12,105.022c diṣṭaṃ balīya iti manyamānās; te paṇḍitās tat satāṃ sthānam āhuḥ 12,105.023a anāḍhyāś cāpi jīvanti rājyaṃ cāpy anuśāsate 12,105.023c buddhipauruṣasaṃpannās tvayā tulyādhikā janāḥ 12,105.024a na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ 12,105.024c kiṃ nu tvaṃ tair na vai śreyāṃs tulyo vā buddhipauruṣaiḥ 12,105.025 rājaputra uvāca 12,105.025a yādṛcchikaṃ mamāsīt tad rājyam ity eva cintaye 12,105.025c hriyate sarvam evedaṃ kālena mahatā dvija 12,105.026a tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana 12,105.026c phalam etat prapaśyāmi yathālabdhena vartaye 12,105.027 munir uvāca 12,105.027a anāgatam atītaṃ ca yathā tathyaviniścayāt 12,105.027c nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava 12,105.028a avāpyān kāmayasvārthān nānavāpyān kadā cana 12,105.028c pratyutpannān anubhavan mā śucas tvam anāgatān 12,105.029a yathā labdhopapannārthas tathā kausalya raṃsyase 12,105.029c kaccic chuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi 12,105.030a purastād bhūtapūrvatvād dhīnabhāgyo hi durmatiḥ 12,105.030c dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃś ca na mṛṣyate 12,105.031a anarhān api caivānyān manyate śrīmato janān 12,105.031c etasmāt kāraṇād etad duḥkhaṃ bhūyo 'nuvartate 12,105.032a īrṣyāticchedasaṃpannā rājan puruṣamāninaḥ 12,105.032c kaccit tvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa 12,105.033a sahasva śriyam anyeṣāṃ yady api tvayi nāsti sā 12,105.033c anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ 12,105.033e abhiviṣyandate śrīr hi saty api dviṣato janāt 12,105.034a śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ 12,105.034c tyāgadharmavido vīrāḥ svayam eva tyajanty uta 12,105.034d*0243_01 tyaktaṃ svāyaṃbhuve vaṃśe śubhena bharatena ca 12,105.034d*0243_02 nānāratnasamākīrṇaṃ rājyaṃ sphītam iti śrutiḥ 12,105.034d*0243_03 tathānyair bhūmipālaiś ca tyaktaṃ rājyaṃ mahodayam 12,105.034d*0243_04 tyaktvā rājyāni te sarve vane vanyaphalāśinaḥ 12,105.034d*0243_05 gatāś ca tapasaḥ pāraṃ duḥkhasyāntaṃ ca bhūmipāḥ 12,105.035a bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsāsādhanena ca 12,105.035c tathānye saṃtyajanty enaṃ matvā paramadurlabham 12,105.036a tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ san kṛpaṇaṃ paritapyase 12,105.036c akāmyān kāmayāno 'rthān parācīnān upadrutān 12,105.037a tāṃ buddhim upajijñāsus tvam evainān parityaja 12,105.037c anarthāṃś cārtharūpeṇa arthāṃś cānartharūpataḥ 12,105.038a arthāyaiva hi keṣāṃ cid dhananāśo bhavaty uta 12,105.038c anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyam anyaḥ parīkṣate 12,105.039a ramamāṇaḥ śriyā kaś cin nānyac chreyo 'bhimanyate 12,105.039c tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati 12,105.040a kṛcchrāl labdham abhipretaṃ yadā kausalya naśyati 12,105.040c tadā nirvidyate so 'rthāt paribhagnakramo naraḥ 12,105.040d*0244_01 anityāṃ tāṃ śriyaṃ matvā śriyaṃ vā kaḥ parīpsati 12,105.041a dharmam eke 'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ 12,105.041c paratra sukham icchanto nirvidyeyuś ca laukikāt 12,105.042a jīvitaṃ saṃtyajanty eke dhanalobhaparā narāḥ 12,105.042c na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanād ṛte 12,105.043a paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣām abuddhitām 12,105.043c adhruve jīvite mohād arthatṛṣṇām upāśritāḥ 12,105.044a saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite 12,105.044c saṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayen manaḥ 12,105.045a dhanaṃ vā puruṣaṃ rājan puruṣo vā punar dhanam 12,105.045c avaśyaṃ prajahāty etat tad vidvān ko 'nusaṃjvaret 12,105.045d*0245_01 anyatropanatā hy āpat puruṣaṃ toṣayaty uta 12,105.045d*0245_02 tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt 12,105.046a anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca 12,105.046c paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājann āpadam ātmanaḥ 12,105.046e niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram 12,105.047a pratiṣiddhān avāpyeṣu durlabheṣv ahiteṣu ca 12,105.047c pratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣv asaṃbhave 12,105.047e prajñānatṛpto vikrāntas tvadvidho nānuśocati 12,105.048a alpam icchann acapalo mṛdur dāntaḥ susaṃśitaḥ 12,105.048c brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva muhyati 12,105.049a na tv eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi 12,105.049c nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām 12,105.050a api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane 12,105.050c vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ 12,105.051a sadṛśaṃ paṇḍitasyaitad īṣādantena dantinā 12,105.051c yad eko ramate 'raṇye yac cāpy alpena tuṣyati 12,105.052a mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati 12,105.052b*0246_01 itthaṃ naro 'py ātmanaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati 12,105.052c etad evaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam 12,105.053a asaṃbhave śriyo rājan hīnasya sacivādibhiḥ 12,105.053c daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān 12,106.001 munir uvāca 12,106.001a atha cet pauruṣaṃ kiṃ cit kṣatriyātmani paśyasi 12,106.001c bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye 12,106.002a tāṃ cec chakṣyasy anuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi 12,106.002c śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yat tvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ 12,106.003a ācariṣyasi cet karma mahato 'rthān avāpsyasi 12,106.003c rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam 12,106.003e yady etad rocate rājan punar brūhi bravīmi te 12,106.004 rājaputra uvāca 12,106.004a bravītu bhagavān nītim upapanno 'smy ahaṃ prabho 12,106.004c amogham idam adyāstu tvayā saha samāgatam 12,106.005 munir uvāca 12,106.005a hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā 12,106.005c praty amitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ 12,106.006a tam uttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya 12,106.006c dātum arhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ 12,106.007a pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi 12,106.007c tataḥ sahāyān sotsāhāṃl lapsyase 'vyasanāñ śucīn 12,106.008a vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ 12,106.008c abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ 12,106.009a tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cābhisatkṛtaḥ 12,106.009c pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat 12,106.010a tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam 12,106.010c antarair bhedayitvārīn bilvaṃ bilvena śātaya 12,106.010e parair vā saṃvidaṃ kṛtvā balam apy asya ghātaya 12,106.011a alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaś cācchādanāni ca 12,106.011c śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca 12,106.012a pakṣiṇo mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca 12,106.012c teṣv eva sajjayethās tvaṃ yathā naśyet svayaṃ paraḥ 12,106.013a yady eva pratiṣeddhavyo yady upekṣaṇam arhati 12,106.013b*0247_01 sadaiva rājaśārdūla viduṣā hitam icchatā 12,106.013c na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrur vinayam icchatā 12,106.014a vasasva paramāmitraviṣaye prājñasaṃmate 12,106.014c bhajasva śvetakākīyair mitrādhamam anarthakaiḥ 12,106.015a ārambhāṃś cāsya mahato duṣkarāṃs tvaṃ prayojaya 12,106.015c nadībandhavirodhāṃś ca balavadbhir virudhyatām 12,106.016a udyānāni mahārhāṇi śayanāny āsanāni ca 12,106.016c pratibhogasukhenaiva kośam asya virecaya 12,106.017a yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣv anuvarṇyatām 12,106.017c te tvatpriyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva 12,106.018a asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 12,106.018c triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ 12,106.018e kośakṣaye tv amitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati 12,106.019a ubhayatra prasaktasya dharme cādharma eva ca 12,106.019c balārthamūlaṃ vyucchidyet tena nandanti śatravaḥ 12,106.020a nindyāsya mānuṣaṃ karma daivam asyopavarṇaya 12,106.020c asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣipram eva vinaśyati 12,106.021a yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām 12,106.021c tato gacchatv asiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam 12,106.022a tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃ cid asyopavarṇaya 12,106.022c api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccid gacched anāmayam 12,106.023a siddhenauṣadhayogena sarvaśatruvināśinā 12,106.023c nāgān aśvān manuṣyāṃś ca kṛtakair upaghātaya 12,106.024a ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ 12,106.024c śakyā viṣahatā kartuṃ naklībena nṛpātmaja 12,107.001 rājaputra uvāca 12,107.001a na nikṛtyā na dambhena brahmann icchāmi jīvitum 12,107.001c nādharmayuktān iccheyam arthān sumahato 'py aham 12,107.002a purastād eva bhagavan mayaitad apavarjitam 12,107.002c yena māṃ nābhiśaṅketa yad vā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet 12,107.003a ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hy asmiñ jijīviṣuḥ 12,107.003c nāham etad alaṃ kartuṃ naitan mayy upapadyate 12,107.004 munir uvāca 12,107.004a upapannas tvam etena yathā kṣatriya bhāṣase 12,107.004c prakṛtyā hy upapanno 'si buddhyā cādbhutadarśana 12,107.005a ubhayor eva vām arthe yatiṣye tava tasya ca 12,107.005c saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hy anapāyinam 12,107.006a tvādṛśaṃ hi kule jātam anṛśaṃsaṃ bahuśrutam 12,107.006c amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam 12,107.007a yas tvaṃ pravrajito rājyād vyasanaṃ cottamaṃ gataḥ 12,107.007c ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum 12,107.008a āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ 12,107.008c yathāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tat kariṣyaty asaṃśayam 12,107.009 bhīṣma uvāca 12,107.009a tata āhūya vaidehaṃ munir vacanam abravīt 12,107.009c ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama 12,107.010a ādarśa iva śuddhātmā śāradaś candramā iva 12,107.010c nāsmin paśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ 12,107.011a tena te saṃdhir evāstu viśvasāsmin yathā mayi 12,107.011c na rājyam anamātyena śakyaṃ śāstum amitrahan 12,107.012a amātyaḥ śūra eva syād buddhisaṃpanna eva ca 12,107.012c tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam 12,107.012e dharmātmanāṃ kva cil loke nānyāsti gatir īdṛśī 12,107.013a kṛtātmā rājaputro 'yaṃ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ 12,107.013c susaṃgṛhītas tv evaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ 12,107.013e saṃsevyamānaḥ śatrūṃs te gṛhṇīyān mahato gaṇān 12,107.014a yady ayaṃ pratiyudhyet tvāṃ svakarma kṣatriyasya tat 12,107.014c jigīṣamāṇas tvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade 12,107.015a tvaṃ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ 12,107.015c ayuddhvaiva niyogān me vaśe vaideha te sthitaḥ 12,107.016a sa tvaṃ dharmam avekṣasva tyaktvādharmam asāṃpratam 12,107.016c na hi kāmān na ca drohāt svadharmaṃ hātum arhasi 12,107.017a naiva nityaṃ jayas tāta naiva nityaṃ parājayaḥ 12,107.017c tasmād bhojayitavyaś ca bhoktavyaś ca paro janaḥ 12,107.018a ātmany eva hi saṃdṛśyāv ubhau jayaparājayau 12,107.018c niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇād bhayam 12,107.019a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham 12,107.019c abhipūjyābhisatkṛtya pūjārham anumānya ca 12,107.020a yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād bahuśrutaḥ 12,107.020c śreyaskāmo yathā brūyād ubhayor yat kṣamaṃ bhavet 12,107.021a tathā vacanam ukto 'smi kariṣyāmi ca tat tathā 12,107.021c etad dhi paramaṃ śreyo na me 'trāsti vicāraṇā 12,107.022a tataḥ kauśalyam āhūya vaideho vākyam abravīt 12,107.022c dharmato nītitaś caiva balena ca jito mayā 12,107.023a so 'haṃ tvayā tv ātmaguṇair jitaḥ pārthivasattama 12,107.023c ātmānam anavajñāya jitavad vartatāṃ bhavān 12,107.024a nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam 12,107.024c nāvamanye jayāmīti jitavad vartatāṃ bhavān 12,107.025a yathāvat pūjito rājan gṛhaṃ gantāsi me gṛhāt 12,107.025c tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmatur gṛhān 12,107.026a vaidehas tv atha kausalyaṃ praveśya gṛham añjasā 12,107.026c pādyārghyamadhuparkais taṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat 12,107.027a dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca 12,107.027c eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau 12,108.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,108.001a brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa 12,108.001c dharmo vṛttaṃ ca vṛttiś ca vṛttyupāyaphalāni ca 12,108.002a rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaś ca kośasaṃjananaṃ mahat 12,108.002c amātyaguṇavṛddhiś ca prakṛtīnāṃ ca vardhanam 12,108.003a ṣāḍguṇyaguṇakalpaś ca senānītis tathaiva ca 12,108.003c duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam 12,108.004a samahīnādhikānāṃ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ 12,108.004c madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā 12,108.005a kṣīṇasaṃgrahavṛttiś ca yathāvat saṃprakīrtitā 12,108.005c laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata 12,108.006a vijigīṣos tathāvṛttam uktaṃ caiva tathaiva te 12,108.006c gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara 12,108.007a yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata 12,108.007c arīn hi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca 12,108.008a bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate 12,108.008c mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ 12,108.009a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa 12,108.009c yathā ca te na bhidyeraṃs tac ca me brūhi pārthiva 12,108.010 bhīṣma uvāca 12,108.010a gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha 12,108.010c vairasaṃdīpanāv etau lobhāmarṣau janādhipa 12,108.011a lobham eko hi vṛṇute tato 'marṣam anantaram 12,108.011c tau kṣayavyayasaṃyuktāv anyonyajanitāśrayau 12,108.012a cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ 12,108.012c kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram 12,108.013a tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ 12,108.013c bhinnā vimanasaḥ sarve gacchanty arivaśaṃ bhayāt 12,108.014a bhedād gaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ 12,108.014c tasmāt saṃghātayogeṣu prayateran gaṇāḥ sadā 12,108.015a arthā hy evādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt 12,108.015c bāhyāś ca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu 12,108.016a jñānavṛddhān praśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam 12,108.016c vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ 12,108.017a dharmiṣṭhān vyavahārāṃś ca sthāpayantaś ca śāstrataḥ 12,108.017c yathāvat saṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ 12,108.018a putrān bhrātṝn nigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ 12,108.018c vinītāṃś ca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ 12,108.019a cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca 12,108.019c nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ 12,108.020a prājñāñ śūrān maheṣvāsān karmasu sthirapauruṣān 12,108.020c mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa 12,108.021a dravyavantaś ca śūrāś ca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ 12,108.021c kṛcchrāsv āpatsu saṃmūḍhān gaṇān uttārayanti te 12,108.022a krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ 12,108.022c nayanty arivaśaṃ sadyo gaṇān bharatasattama 12,108.023a tasmān mānayitavyās te gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ 12,108.023c lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva 12,108.024a mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraś cāmitrakarśana 12,108.024c na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata 12,108.025a gaṇamukhyais tu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ 12,108.025c pṛthag gaṇasya bhinnasya vimatasya tato 'nyathā 12,108.025e arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca 12,108.026a teṣām anyonyabhinnānāṃ svaśaktim anutiṣṭhatām 12,108.026c nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ 12,108.027a kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhair upekṣitāḥ 12,108.027c gotrasya rājan kurvanti gaṇasaṃbhedakārikām 12,108.028a ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam 12,108.028c abhyantarād bhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati 12,108.029a akasmāt krodhalobhād vā mohād vāpi svabhāvajāt 12,108.029c anyonyaṃ nābhibhāṣante tat parābhavalakṣaṇam 12,108.030a jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśās tathā 12,108.030c na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ 12,108.031a bhedāc caiva pramādāc ca nāmyante ripubhir gaṇāḥ 12,108.031c tasmāt saṃghātam evāhur gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat 12,109.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,109.001a mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata 12,109.001c kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 12,109.002a kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam 12,109.002c yathāyaṃ puruṣo dharmam iha ca pretya cāpnuyāt 12,109.003 bhīṣma uvāca 12,109.003a mātāpitror gurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama 12,109.003c atra yukto naro lokān yaśaś ca mahad aśnute 12,109.004a yad ete hy abhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ 12,109.004c dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tat kartavyaṃ yudhiṣṭhira 12,109.005a na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṃ prakalpayet 12,109.005c yam ete 'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ 12,109.006a eta eva trayo lokā eta evāśramās trayaḥ 12,109.006c eta eva trayo vedā eta eva trayo 'gnayaḥ 12,109.007a pitā hy agnir gārhapatyo mātāgnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ 12,109.007c gurur āhavanīyas tu sāgnitretā garīyasī 12,109.008a triṣv apramādyann eteṣu trīṃl lokān avajeṣyasi 12,109.008c pitṛvṛttyā tv imaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam 12,109.008e brahmalokaṃ guror vṛttyā nityam eva cariṣyasi 12,109.009a samyag eteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata 12,109.009c yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam 12,109.010a naitān atiśayej jātu nātyaśnīyān na dūṣayet 12,109.010c nityaṃ paricarec caiva tad vai sukṛtam uttamam 12,109.010e kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokān prāpsyase ca janādhipa 12,109.011a sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ 12,109.011c anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 12,109.012a naivāyaṃ na paro lokas tasya caiva paraṃtapa 12,109.012c amānitā nityam eva yasyaite guravas trayaḥ 12,109.013a na cāsmin na pare loke yaśas tasya prakāśate 12,109.013c na cānyad api kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam 12,109.014a tebhya eva tu tat sarvaṃ kṛtyayā visṛjāmy aham 12,109.014c tad āsīn me śataguṇaṃ sahasraguṇam eva ca 12,109.014e tasmān me saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira 12,109.015a daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyān atiricyate 12,109.015c daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa 12,109.016a pitṝn daśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīm api 12,109.016c gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ 12,109.016e gurur garīyān pitṛto mātṛtaś ceti me matiḥ 12,109.017a ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ 12,109.017c śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata 12,109.017e ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā 12,109.018a avadhyā hi sadā mātā pitā cāpy apakāriṇau 12,109.018c na saṃduṣyati tat kṛtvā na ca te dūṣayanti tam 12,109.018e dharmāya yatamānānāṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 12,109.019a ya āvṛṇoty avitathena karṇāv; ṛtaṃ bruvann amṛtaṃ saṃprayacchan 12,109.019c taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 12,109.020a vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante; pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā 12,109.020b*0248_01 teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 12,109.020b*0248_02 na cāsya tad brahmaphalaṃ dadāti 12,109.020c yathaiva te gurubhir bhāvanīyās; tathā teṣāṃ guravo 'py arcanīyāḥ 12,109.021a tasmāt pūjayitavyāś ca saṃvibhajyāś ca yatnataḥ 12,109.021c guravo 'rcayitavyāś ca purāṇaṃ dharmam icchatā 12,109.022a yena prītāś ca pitaras tena prītaḥ pitāmahaḥ 12,109.022c prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā 12,109.023a yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam 12,109.023c mātṛtaḥ pitṛtaś caiva tasmāt pūjyatamo guruḥ 12,109.023e ṛṣayaś ca hi devāś ca prīyante pitṛbhiḥ saha 12,109.023f*0249_01 pūjyamāneṣu guruṣu tasmāt pūjyatamo guruḥ 12,109.024a na kena cana vṛttena hy avajñeyo gurur bhavet 12,109.024c na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ 12,109.025a na te 'vamānam arhanti na ca te dūṣayanti tam 12,109.025c gurūṇām eva satkāraṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 12,109.026a upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; ye 'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā 12,109.026c teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ; tasmān nānyaḥ pāpakṛd asti loke 12,109.026d*0250_01 bhṛto vṛddho yo na bibharti putraḥ 12,109.026d*0250_02 svayonijaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca 12,109.026d*0250_03 tad vai pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 12,109.026d*0250_04 tasmān nānyaḥ pāpakṛd asti loke 12,109.027a mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca 12,109.027c caturṇāṃ vayam eteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ 12,109.028a etat sarvam atideśena sṛṣṭaṃ; yat kartavyaṃ puruṣeṇeha loke 12,109.028c etac chreyo nānyad asmād viśiṣṭaṃ; sarvān dharmān anusṛtyaitad uktam 12,110.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,110.001a kathaṃ dharme sthātum icchan naro varteta bhārata 12,110.001c vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,110.002a satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokān āvṛtya tiṣṭhataḥ 12,110.002c tayoḥ kim ācared rājan puruṣo dharmaniścitaḥ 12,110.003a kiṃ svit satyaṃ kim anṛtaṃ kiṃ svid dharmyaṃ sanātanam 12,110.003c kasmin kāle vadet satyaṃ kasmin kāle 'nṛtaṃ vadet 12,110.004 bhīṣma uvāca 12,110.004a satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param 12,110.004c yad bhūloke sudurjñātaṃ tat te vakṣyāmi bhārata 12,110.005a bhavet satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet 12,110.005c yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ vāpy anṛtaṃ bhavet 12,110.006a tādṛśe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam 12,110.006c satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit 12,110.007a apy anāryo 'kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 12,110.007c sumahat prāpnuyāt puṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva 12,110.008a kim āścaryaṃ ca yan mūḍho dharmakāmo 'py adharmavit 12,110.008c sumahat prāpnuyāt pāpaṃ gaṅgāyām iva kauśikaḥ 12,110.009a tādṛśo 'yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ 12,110.009c duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati 12,110.010a prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 12,110.010c yat syād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.010d*0251_01 ahiṃsārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 12,110.010d*0251_02 yat syād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.010d*0252_01 ahiṃsā satyam akrodhas tapo dānaṃ damo matiḥ 12,110.010d*0252_02 anasūyāpy amātsaryam anīrṣyā śīlam eva ca 12,110.010d*0252_03 eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaḥ parameṣṭhinā 12,110.010d*0252_04 brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ 12,110.010d*0252_05 asmin dharme sthito rājan naro bhadrāṇi paśyati 12,110.010d*0252_06 śrauto vadhātmako dharma ahiṃsā paramārthikaḥ 12,110.011a dhāraṇād dharma ity āhur dharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ 12,110.011c yat syād dhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.011d*0253_01 hitaṃ syād yatra bhūtānāṃ patitānāṃ susaṃkaṭe 12,110.012a śrutidharma iti hy eke nety āhur apare janāḥ 12,110.012c na tu tat pratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate 12,110.013a ye 'nyāyena jihīrṣanto dhanam icchanti karhi cit 12,110.013c tebhyas tan na tad ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.014a akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṃ cana 12,110.014c avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeran vāpy akūjanāt 12,110.014d*0254_01 ye 'nye cāpy anṛtaṃ kuryuḥ kuryād eva vicāraṇam 12,110.015a śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam 12,110.015b*0255_01 akṣayebhyo vadhaṃ rājan kuryād evāvicārayan 12,110.015b*0255_02 abuddhānuśaye doṣaṃ śreyas tatrānṛtaṃ bhavet 12,110.015b*0255_03 na stenaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathād api 12,110.015b*0255_04 śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti hi dhāraṇā 12,110.015c yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathād iti 12,110.016a na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana 12,110.016c pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet 12,110.017a svaśarīroparodhena varam ādātum icchataḥ 12,110.017c satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kva cit 12,110.017e anuktvā tatra tad vācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ 12,110.018a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet 12,110.018c arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt 12,110.018e pareṣāṃ dharmam ākāṅkṣan nīcaḥ syād dharmabhikṣukaḥ 12,110.019a pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryas tu balātkṛtaḥ 12,110.019c yaḥ kaś cid dharmasamayāt pracyuto 'dharmam āsthitaḥ 12,110.019d*0256_01 dambhenaiva sa hantavyas taṃ panthānaṃ samāśritaḥ 12,110.019d*0256_02 cyutaḥ sadaiva dharmebhyo 'mānavaṃ dharmam āsthitaḥ 12,110.020a śaṭhaḥ svadharmam utsṛjya tam icched upajīvitum 12,110.020c sarvopāyair nihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ 12,110.021a dhanam ity eva pāpānāṃ sarveṣām iha niścayaḥ 12,110.021c ye 'viṣahyā hy asaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ 12,110.022a cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretās tathaiva te 12,110.022b*0257_01 niryajñās tapasā hīnā mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ 12,110.022c dhanādānād duḥkhataraṃ jīvitād viprayojanam 12,110.023a ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ 12,110.023c na kaś cid asti pāpānāṃ dharma ity eṣa niścayaḥ 12,110.024a tathāgataṃ ca yo hanyān nāsau pāpena lipyate 12,110.024c svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate 12,110.024e teṣu yaḥ samayaṃ kaś cit kurvīta hatabuddhiṣu 12,110.025a yathā kākaś ca gṛdhraś ca tathaivopadhijīvinaḥ 12,110.025c ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavanty etāsu yoniṣu 12,110.026a yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ 12,110.026c māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ 12,111.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,111.001a kliśyamāneṣu bhūteṣu tais tair bhāvais tatas tataḥ 12,111.001c durgāṇy atitared yena tan me brūhi pitāmaha 12,111.002 bhīṣma uvāca 12,111.002a āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ 12,111.002c vartante saṃyatātmāno durgāṇy atitaranti te 12,111.003a ye dambhān na japanti sma yeṣāṃ vṛttiś ca saṃvṛtā 12,111.003c viṣayāṃś ca nigṛhṇanti durgāṇy atitaranti te 12,111.003d*0258_01 pratyāhur nocyamānā ye na hiṃsanti ca hiṃsitāḥ 12,111.003d*0258_02 prayacchanti na yācante durgāṇy atitaranti te 12,111.004a vāsayanty atithīn nityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ 12,111.004c nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.005a mātāpitroś ca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ 12,111.005c varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.006a sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛtteṣv ṛtāv ṛtau 12,111.006c agnihotraparāḥ santo durgāṇy atitaranti te 12,111.007a ye na lobhān nayanty arthān rājāno rajasāvṛtāḥ 12,111.007c viṣayān parirakṣanto durgāṇy atitaranti te 12,111.008a āhaveṣu ca ye śūrās tyaktvā maraṇajaṃ bhayam 12,111.008c dharmeṇa jayam icchanto durgāṇy atitaranti te 12,111.009a ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā 12,111.009c nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇy atitaranti te 12,111.010a ye vadantīha satyāni prāṇatyāge 'py upasthite 12,111.010c pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.011a anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate 12,111.011c taponityāḥ sutapaso durgāṇy atitaranti te 12,111.012a karmāṇy akuhakārthāni yeṣāṃ vācaś ca sūnṛtāḥ 12,111.012c yeṣām arthāś ca sādhvarthā durgāṇy atitaranti te 12,111.013a ye tapaś ca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ 12,111.013c vidyāvedavratasnātā durgāṇy atitaranti te 12,111.014a ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaś ca ye 12,111.014c satye sthitā mahātmāno durgāṇy atitaranti te 12,111.015a yeṣāṃ na kaś cit trasati trasanti na ca kasya cit 12,111.015c yeṣām ātmasamo loko durgāṇy atitaranti te 12,111.016a paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ 12,111.016c grāmyād annān nivṛttāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.017a sarvān devān namasyanti sarvān dharmāṃś ca śṛṇvate 12,111.017c ye śraddadhānā dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.018a ye na mānitam icchanti mānayanti ca ye param 12,111.018c mānyamānā na manyante durgāṇy atitaranti te 12,111.019a ye śrāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ prajārthinaḥ 12,111.019c suviśuddhena manasā durgāṇy atitaranti te 12,111.020a ye krodhaṃ naiva kurvanti kruddhān saṃśamayanti ca 12,111.020c na ca kupyanti bhṛtyebhyo durgāṇy atitaranti te 12,111.021a madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ 12,111.021c janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇy atitaranti te 12,111.022a yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam 12,111.022c vāk satyavacanārthāya durgāṇy atitaranti te 12,111.023a īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam 12,111.023c bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇy atitaranti te 12,111.024a ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ 12,111.024c suhṛd bhrātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ 12,111.025a ya imān sakalāṃl lokāṃś carmavat pariveṣṭayet 12,111.025c icchan prabhur acintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ 12,111.026a sthitaḥ priyahite jiṣṇoḥ sa eṣa puruṣarṣabha 12,111.026c rājaṃs tava ca durdharṣo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ 12,111.027a ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim 12,111.027c te tarantīha durgāṇi na me 'trāsti vicāraṇā 12,111.027d*0259_01 asminn arpitakarmāṇaḥ sarvabhāvena bhārata 12,111.027d*0259_02 kṛṣṇe kamalapatrākṣe durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_03 lokarakṣārtham utpannam adityāṃ kaśyapātmajam 12,111.027d*0259_04 devam indraṃ namasyanti durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_05 brahmāṇaṃ lokakartāraṃ ye namasyanti satpatim 12,111.027d*0259_06 yaṣṭavyaṃ kratubhir devaṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_07 yaṃ viṣṇur indraḥ śaṃbhuś ca brahmā lokapitāmahaḥ 12,111.027d*0259_08 stuvanti vividhaiḥ stotrair devadevaṃ maheśvaram 12,111.027d*0259_09 tam arcayanti ye śaśvad durgāṇy atitaranti te 12,111.028a durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca 12,111.028c pāṭhayanti ca viprebhyo durgāṇy atitaranti te 12,111.029a iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitas te mayānagha 12,111.029c saṃtared yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ 12,112.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,112.001a asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāś cāsaumyadarśinaḥ 12,112.001c īdṛśān puruṣāṃs tāta kathaṃ vidyāmahe vayam 12,112.002 bhīṣma uvāca 12,112.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,112.002c vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 12,112.003a purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ 12,112.003c parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ 12,112.004a sa tv āyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim 12,112.004c gomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā 12,112.005a saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ 12,112.005c na bhakṣayati māṃsāni parair upahṛtāny api 12,112.006a ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāk sudṛḍhavrataḥ 12,112.006c cakāra ca yathākāmam āhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ 12,112.006d*0260_01 parṇāhāraḥ kadā cic ca niyamavratavān api 12,112.006d*0260_02 kadā cid udakenāpi vartayann anuyantritaḥ 12,112.007a śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato 'bhavat 12,112.007c janmabhūmyanurodhāc ca nānyad vāsam arocayat 12,112.008a tasya śaucam amṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ 12,112.008c cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ 12,112.009a vasan pitṛvane raudre śaucaṃ lapsitum icchasi 12,112.009c iyaṃ vipratipattis te yadā tvaṃ piśitāśanaḥ 12,112.010a tatsamo vā bhavāsmābhir bhakṣyān dāsyāmahe vayam 12,112.010c bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yad dhi bhuktaṃ tad asti te 12,112.011a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ 12,112.011c madhuraiḥ praśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ 12,112.012a apramāṇaṃ prasūtir me śīlataḥ kriyate kulam 12,112.012c prārthayiṣye tu tat karma yena vistīryate yaśaḥ 12,112.013a śmaśāne yadi vāso me samādhir me niśāmyatām 12,112.013c ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam 12,112.014a āśrame yo dvijaṃ hanyād gāṃ vā dadyād anāśrame 12,112.014c kiṃ nu tat pātakaṃ na syāt tad vā dattaṃ vṛthā bhavet 12,112.015a bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ 12,112.015c anubandhe tu ye doṣās tān na paśyanti mohitāḥ 12,112.016a apratyayakṛtāṃ garhyām arthāpanayadūṣitām 12,112.016c iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmād vṛttiṃ na rocaye 12,112.017a taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ 12,112.017c kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye 'vardhayat svayam 12,112.018a saumya vijñātarūpas tvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha 12,112.018c vriyantām īpsitā bhogāḥ parihāryāś ca puṣkalāḥ 12,112.019a tīkṣṇā vayam iti khyātā bhavato jñāpayāmahe 12,112.019c mṛdupūrvaṃ ghātinas te śreyaś cādhigamiṣyati 12,112.020a atha saṃpūjya tad vākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ 12,112.020c gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃ cid ānataḥ 12,112.021a sadṛśaṃ mṛgarājaitat tava vākyaṃ madantare 12,112.021c yat sahāyān mṛgayase dharmārthakuśalāñ śucīn 12,112.022a na śakyam anamātyena mahattvam anuśāsitum 12,112.022c duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā 12,112.023a sahāyān anuraktāṃs tu yatetānupasaṃhitān 12,112.023c parasparam asaṃghuṣṭān vijigīṣūn alolupān 12,112.024a tān atītopadhān prājñān hite yuktān manasvinaḥ 12,112.024c pūjayethā mahābhāgān yathācāryān yathā pitṝn 12,112.025a na tv evaṃ mama saṃtoṣād rocate 'nyan mṛgādhipa 12,112.025c na kāmaye sukhān bhogān aiśvaryaṃ vā tvadāśrayam 12,112.026a na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ 12,112.026c te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare 12,112.027a saṃśrayaḥ ślāghanīyas tvam anyeṣām api bhāsvatām 12,112.027c kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣv apy adāruṇaḥ 12,112.028a dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ 12,112.028c kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiś ca samalaṃkṛtaḥ 12,112.029a kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttir anuṣṭhitā 12,112.029c sevāyāś cāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ 12,112.030a rājopakrośadoṣāś ca sarve saṃśrayavāsinām 12,112.030c vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā 12,112.031a nṛpeṇāhūyamānasya yat tiṣṭhati bhayaṃ hṛdi 12,112.031c na tat tiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām 12,112.032a pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādv annaṃ vā bhayottaram 12,112.032c vicārya khalu paśyāmi tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ 12,112.033a aparādhair na tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ 12,112.033c upaghātair yathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ 12,112.034a yadi tv etan mayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate 12,112.034c samayaṃ kṛtam icchāmi vartitavyaṃ yathā mayi 12,112.035a madīyā mānanīyās te śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ 12,112.035c kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavet tava susthirā 12,112.036a na mantrayeyam anyais te sacivaiḥ saha karhi cit 12,112.036c nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi 12,112.037a eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava 12,112.037c na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo 'haṃ hitāhite 12,112.038a mayā saṃmantrya paścāc ca na hiṃsyāḥ sacivās tvayā 12,112.038c madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ 12,112.039a evam astv iti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ 12,112.039c prāptavān matisācivyaṃ gomāyur vyāghrayonitaḥ 12,112.040a taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi 12,112.040c prādviṣan kṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhur muhuḥ 12,112.041a mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca 12,112.041c doṣeṣu samatāṃ netum aicchann aśubhabuddhayaḥ 12,112.042a anyathā hy ucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ 12,112.042c aśaktāḥ kiṃ cid ādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ 12,112.043a vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate 12,112.043c dhanena mahatā caiva buddhir asya vilobhyate 12,112.044a na cāpi sa mahāprājñas tasmād dhairyāc cacāla ha 12,112.044c athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare 12,112.045a īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yat tatra saṃskṛtam 12,112.045c apanīya svayaṃ tad dhi tair nyastaṃ tasya veśmani 12,112.046a yadarthaṃ cāpy apahṛtaṃ yena yac caiva mantritam 12,112.046c tasya tad viditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam 12,112.047a samayo 'yaṃ kṛtas tena sācivyam upagacchatā 12,112.047c nopaghātas tvayā grāhyo rājan maitrīm ihecchatā 12,112.047d*0261_01 iti tasya ca mantrasya sthityarthaṃ tad upekṣitam 12,112.047d*0262_00 bhīṣma uvāca 12,112.047d*0262_01 kṣudhitasya mṛgendrasya bhoktum abhyutthitasya ca 12,112.048a bhojane copahartavye tan māṃsaṃ na sma dṛśyate 12,112.048c mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ity uta 12,112.049a kṛtakaiś cāpi tan māṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam 12,112.049c sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā 12,112.050a saroṣas tv atha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam 12,112.050c babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat 12,112.051a chidraṃ tu tasya tad dṛṣṭvā procus te pūrvamantriṇaḥ 12,112.051c sarveṣām eva so 'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate 12,112.051d*0263_01 niścityaivaṃ tatas tasya te tat karmāṇy avarṇayan 12,112.052a idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate 12,112.052c śrutaś ca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ 12,112.053a vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ 12,112.053c dharmacchadmā hy ayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ 12,112.053e kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñ śramam 12,112.053f*0264_01 yadi vipratyayo hy eṣa tad idaṃ darśayāma te 12,112.053f*0264_02 tanmāṃsaṃ caiva gomāyos tatkṣaṇāt tais tu ḍaukitam 12,112.054a māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghras teṣāṃ tu tad vacaḥ 12,112.054c ājñāpayām āsa tadā gomāyur vadhyatām iti 12,112.055a śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ 12,112.055c mṛgarājaṃ hitair vākyaiḥ saṃbodhayitum āgamat 12,112.056a putra naitat tvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtam 12,112.056c karmasaṃgharṣajair doṣair duṣyaty aśucibhiḥ śuciḥ 12,112.057a nocchritaṃ sahate kaś cit prakriyā vairakārikā 12,112.057c śucer api hi yuktasya doṣa eva nipātyate 12,112.057d*0265_01 muner api vanasthasya svāni karmāṇi kurvataḥ 12,112.057d*0265_02 utpadyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ 12,112.058a lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ 12,112.058c mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ 12,112.058e adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ 12,112.059a bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ 12,112.059c kuryur doṣam adoṣasya bṛhaspatimater api 12,112.060a śūnyāt tac ca gṛhān māṃsaṃ yad adyāpahṛtaṃ tava 12,112.060c necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvad vimṛśyatām 12,112.061a asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāś cāsatyadarśinaḥ 12,112.061c dṛśyante vividhā bhāvās teṣu yuktaṃ parīkṣaṇam 12,112.062a talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva 12,112.062c na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ 12,112.063a tasmāt pratyakṣadṛṣṭo 'pi yuktam arthaḥ parīkṣitum 12,112.063c parīkṣya jñāpayan hy arthān na paścāt paritapyate 12,112.064a na duṣkaram idaṃ putra yat prabhur ghātayet param 12,112.064c ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā 12,112.065a sthāpito 'yaṃ putra tvayā sāmanteṣv adhi viśrutaḥ 12,112.065c duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatām eṣa te suhṛt 12,112.066a dūṣitaṃ paradoṣair hi gṛhṇīte yo 'nyathā śucim 12,112.066c svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣipram eva vinaśyati 12,112.067a tasmād athārisaṃghātād gomāyoḥ kaś cid āgataḥ 12,112.067c dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitat kapaṭaṃ kṛtam 12,112.068a tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ 12,112.068c pariṣvaktaś ca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ 12,112.069a anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyur nītiśāstravit 12,112.069c tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyam āsitum aicchata 12,112.070a śārdūlas tatra gomāyuṃ snehāt prasrutalocanaḥ 12,112.070c avārayat sa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan 12,112.071a taṃ sa gomāyur ālokya snehād āgatasaṃbhramam 12,112.071c babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā 12,112.072a pūjito 'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāc caiva vimānitaḥ 12,112.072c pareṣām āspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmy ahaṃ tvayi 12,112.073a svasaṃtuṣṭāś cyutāḥ sthānān mānāt pratyavaropitāḥ 12,112.073c svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpy upahṛtāḥ paraiḥ 12,112.074a parikṣīṇāś ca lubdhāś ca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ 12,112.074c hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ 12,112.075a saṃtāpitāś ca ye ke cid vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 12,112.075c antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ 12,112.076a avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ 12,112.076c kathaṃ yāsyasi viśvāsam aham eṣyāmi vā punaḥ 12,112.077a samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca 12,112.077c kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāham avamānitaḥ 12,112.078a prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavān iti saṃsadi 12,112.078c na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā 12,112.079a evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi 12,112.079c tvayi caiva hy aviśvāse mamodvego bhaviṣyati 12,112.080a śaṅkitas tvam ahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ 12,112.080c asnigdhāś caiva dustoṣāḥ karma caitad bahucchalam 12,112.080d*0266_01 pūrvasaṃmānatā yatra paścāc caiva vimānanā 12,112.080d*0266_02 na taṃ dhīrāḥ praśaṃsanti saṃmānitavimānitam 12,112.081a duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate 12,112.081c bhinnaśliṣṭā tu yā prītir na sā snehena vartate 12,112.082a kaś cid eva hi bhītas tu dṛśyate na parātmanoḥ 12,112.082c kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhās tu durlabhāḥ 12,112.083a suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hy eṣāṃ calācalam 12,112.083c samartho vāpy aśakto vā śateṣv eko 'dhigamyate 12,112.084a akasmāt prakriyā nṝṇām akasmāc cāpakarṣaṇam 12,112.084c śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt 12,112.085a evaṃ bahuvidhaṃ sāntvam uktvā dharmārthahetumat 12,112.085c prasādayitvā rājānaṃ gomāyur vanam abhyagāt 12,112.086a agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān 12,112.086c gomāyuḥ prāyam āsīnas tyaktvā dehaṃ divaṃ yayau 12,113.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,113.001a kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet 12,113.001c tan mamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,113.002 bhīṣma uvāca 12,113.002a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam 12,113.002c yathā rājñeha kartavyaṃ yac ca kṛtvā sukhī bhavet 12,113.003a na tv evaṃ vartitavyaṃ sma yathedam anuśuśrumaḥ 12,113.003c uṣṭrasya sumahad vṛttaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,113.004a jātismaro mahān uṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ 12,113.004c tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ 12,113.005a tapasas tasya cānte vai prītimān abhavat prabhuḥ 12,113.005c vareṇa chandayām āsa tataś cainaṃ pitāmahaḥ 12,113.006 uṣṭra uvāca 12,113.006a bhagavaṃs tvatprasādān me dīrghā grīvā bhaved iyam 12,113.006c yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gacchec carituṃ vibho 12,113.007 bhīṣma uvāca 12,113.007a evam astv iti coktaḥ sa varadena mahātmanā 12,113.007c pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāv uṣṭraḥ svakaṃ vanam 12,113.008a sa cakāra tad ālasyaṃ varadānāt sa durmatiḥ 12,113.008c na caicchac carituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ 12,113.009a sa kadā cit prasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām 12,113.009c cacārāśrāntahṛdayo vātaś cāgāt tato mahān 12,113.010a sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśur ātmanaḥ 12,113.010c āstātha varṣam abhyāgāt sumahat plāvayaj jagat 12,113.011a atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ 12,113.011c sadāras tāṃ guhām āśu praviveśa jalārditaḥ 12,113.012a sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ 12,113.012c abhakṣayat tato grīvām uṣṭrasya bharatarṣabha 12,113.013a yadā tv abudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ 12,113.013c tadā saṃkocane yatnam akarod bhṛśaduḥkhitaḥ 12,113.014a yāvad ūrdhvam adhaś caiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ 12,113.014c tāvat tena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ 12,113.015a sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatas tadā 12,113.015c vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt 12,113.016a evaṃ durbuddhinā prāptam uṣṭreṇa nidhanaṃ tadā 12,113.016c ālasyasya kramāt paśya mahad doṣam upāgatam 12,113.017a tvam apy etaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ 12,113.017c vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manur abravīt 12,113.018a buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata 12,113.018c tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 12,113.019a rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca 12,113.019c guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha 12,113.019d*0267_01 asahāyavato hy arthā na tiṣṭhanti kadā cana 12,113.020a parīkṣyakāriṇo 'rthāś ca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira 12,113.020c sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum 12,113.021a idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ; purā mahendrapratimaprabhāva 12,113.021c mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā; tvam atra yuktaḥ pracarasva rājan 12,114.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,114.001a rājā rājyam anuprāpya durbalo bharatarṣabha 12,114.001c amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhed asādhanaḥ 12,114.002 bhīṣma uvāca 12,114.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,114.002c saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata 12,114.003a surārinilayaḥ śaśvat sāgaraḥ saritāṃ patiḥ 12,114.003c papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātam ātmanaḥ 12,114.004a samūlaśākhān paśyāmi nihatāṃś chāyino drumān 12,114.004c yuṣmābhir iha pūrṇābhir anyāṃs tatra na vetasam 12,114.005a akāyaś cālpasāraś ca vetasaḥ kūlajaś ca vaḥ 12,114.005c avajñāya naśakyo vā kiṃ cid vā tena vaḥ kṛtam 12,114.006a tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvāsām eva vo matam 12,114.006c yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam 12,114.007a tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyam uttaram arthavat 12,114.007c hetumad grāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim 12,114.008a tiṣṭhanty ete yathāsthānaṃ nagā hy ekaniketanāḥ 12,114.008c tatas tyajanti tat sthānaṃ prātilomyād acetasaḥ 12,114.009a vetaso vegam āyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ 12,114.009c sa ca vege 'bhyatikrānte sthānam āsādya tiṣṭhati 12,114.010a kālajñaḥ samayajñaś ca sadā vaśyaś ca nodrumaḥ 12,114.010c anulomas tathāstabdhas tena nābhyeti vetasaḥ 12,114.011a mārutodakavegena ye namanty unnamanti ca 12,114.011c oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam 12,114.012a yo hi śatror vivṛddhasya prabhor vadhavināśane 12,114.012c pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣipram eva sa naśyati 12,114.013a sārāsāraṃ balaṃ vīryam ātmano dviṣataś ca yaḥ 12,114.013c jānan vicarati prājño na sa yāti parābhavam 12,114.014a evam eva yadā vidvān manyetātibalaṃ ripum 12,114.014c saṃśrayed vaitasīṃ vṛttim evaṃ prajñānalakṣaṇam 12,115.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,115.001a vidvān mūrkhapragalbhena mṛdus tīkṣṇena bhārata 12,115.001c ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryād ariṃdama 12,115.002 bhīṣma uvāca 12,115.002a śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣo 'rtho 'nugīyate 12,115.002c sadā sucetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ 12,115.003a aruṣyan kruśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati 12,115.003c duṣkṛtaṃ cātmano marṣī ruṣyaty evāpamārṣṭi vai 12,115.004a ṭiṭṭibhaṃ tam upekṣeta vāśamānam ivāturam 12,115.004c lokavidveṣam āpanno niṣphalaṃ pratipadyate 12,115.005a iti sa ślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā 12,115.005c idam ukto mayā kaś cit saṃmato janasaṃsadi 12,115.005e sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo 'vatiṣṭhati 12,115.006a ślāghann aślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ 12,115.006c upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ 12,115.007a yad yad brūyād alpamatis tat tad asya sahet sadā 12,115.007c prākṛto hi praśaṃsan vā nindan vā kiṃ kariṣyati 12,115.007e vane kāka ivābuddhir vāśamāno nirarthakam 12,115.008a yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syāt prayoge pāpakarmaṇaḥ 12,115.008c vāg evārtho bhavet tasya na hy evārtho jighāṃsataḥ 12,115.009a niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā 12,115.009c mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyan saṃdarśayann iva 12,115.010a yasyāvācyaṃ na loke 'sti nākāryaṃ vāpi kiṃ cana 12,115.010c vācaṃ tena na saṃdadhyāc chuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā 12,115.011a pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ 12,115.011c sa mānavaḥ śvaval loke naṣṭalokaparāyaṇaḥ 12,115.012a tādṛg janaśatasyāpi yad dadāti juhoti ca 12,115.012c parokṣeṇāpavādena tan nāśayati sa kṣaṇāt 12,115.013a tasmāt prājño naraḥ sadyas tādṛśaṃ pāpacetasam 12,115.013c varjayet sādhubhir varjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā 12,115.014a parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane 12,115.014c prakāśayati doṣān svān sarpaḥ phaṇam ivocchritam 12,115.015a taṃ svakarmāṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati 12,115.015c bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati 12,115.016a manuṣyaśālāvṛkam apraśāntaṃ; janāpavāde satataṃ niviṣṭam 12,115.016c mātaṅgam unmattam ivonnadantaṃ; tyajeta taṃ śvānam ivātiraudram 12,115.017a adhīrajuṣṭe pathi vartamānaṃ; damād apetaṃ vinayāc ca pāpam 12,115.017c arivrataṃ nityam abhūtikāmaṃ; dhig astu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam 12,115.018a pratyucyamānas tu hi bhūya ebhir; niśāmya mā bhūs tvam athārtarūpaḥ 12,115.018c uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ; vigarhayanti sthirabuddhayo ye 12,115.019a kruddho daśārdhena hi tāḍayed vā; sa pāṃsubhir vāpakiret tuṣair vā 12,115.019c vivṛtya dantāṃś ca vibhīṣayed vā; siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse 12,115.020a vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ; saheta yaḥ saṃsadi durjanān naraḥ 12,115.020c paṭhed idaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā; na vāṅmayaṃ sa labhati kiṃ cid apriyam 12,116.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,116.001a pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahān ayam 12,116.001c sa cchettavyas tvayā rājan bhavān kulakaro hi naḥ 12,116.002a puruṣāṇām ayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām 12,116.002c kathito vākyasaṃcāras tato vijñāpayāmi te 12,116.003a yad dhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam 12,116.003c āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat 12,116.004a putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat 12,116.004c annapāne śarīre ca hitaṃ yat tad bravīhi me 12,116.005a abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ 12,116.005c asuhṛt samupeto vā sa kathaṃ rañjayet prajāḥ 12,116.006a yo hy asatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ 12,116.006c indriyāṇām anīśatvād asajjanabubhūṣakaḥ 12,116.007a tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ 12,116.007c na ca bhṛtyaphalair arthaiḥ sa rājā saṃprayujyate 12,116.008a etān me saṃśayasthasya rājadharmān sudurlabhān 12,116.008c bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñ śaṃsitum arhati 12,116.009a śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ 12,116.009c kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā 12,116.010a tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam 12,116.010c amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmy ahaṃ sukham 12,116.011a kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syur vā guṇānvitāḥ 12,116.011c kīdṛśaiḥ kiṃkulīnair vā saha yātrā vidhīyate 12,116.012a na hy eko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā 12,116.012c rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvas tat kulīno 'bhiśaṃsati 12,116.013a na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata 12,116.013c asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cid apy uta 12,116.013e labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha 12,116.014 bhīṣma uvāca 12,116.014a yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ 12,116.014c hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalam aśnute 12,116.015a mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ 12,116.015c nṛpater matidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ 12,116.016a anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ 12,116.016c atikrāntam aśocantaḥ sa rājyaphalam aśnute 12,116.017a samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ 12,116.017c arthacintāparā yasya sa rājyaphalam aśnute 12,116.018a yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadā 12,116.018c akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāg bhavet 12,116.019a kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarair janaiḥ 12,116.019c āptais tuṣṭaiś ca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ 12,116.020a koṣṭhāgāram asaṃhāryair āptaiḥ saṃcayatatparaiḥ 12,116.020c pātrabhūtair alubdhaiś ca pālyamānaṃ guṇībhavet 12,116.021a vyavahāraś ca nagare yasya karmaphalodayaḥ 12,116.021c dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet 12,116.022a saṃgṛhītamanuṣyaś ca yo rājā rājadharmavit 12,116.022c ṣaḍvargaṃ pratigṛhṇan sa dharmāt phalam upāśnute 12,117.000*0268_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,117.000*0268_01 na santi kulajā yatra sahāyāḥ pārthivasya tu 12,117.000*0268_02 akulīnāś ca kartavyā na vā bharatasattama 12,117.001 bhīṣma uvāca 12,117.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,117.001c nidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā 12,117.002a asyaivārthasya sadṛśaṃ yac chrutaṃ me tapovane 12,117.002c jāmadagnyasya rāmasya yad uktam ṛṣisattamaiḥ 12,117.003a vane mahati kasmiṃś cid amanuṣyaniṣevite 12,117.003c ṛṣir mūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ 12,117.004a dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 12,117.004c upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ 12,117.005a tasya saṃdṛśya sadbhāvam upaviṣṭasya dhīmataḥ 12,117.005c sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ 12,117.006a siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāś caiva mahāgajāḥ 12,117.006c dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ 12,117.007a te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ 12,117.007c tasyarṣeḥ śiṣyavac caiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ 12,117.008a dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam 12,117.008c grāmyas tv ekaḥ paśus tatra nājahāc chvā mahāmunim 12,117.009a bhakto 'nuraktaḥ satatam upavāsakṛśo 'balaḥ 12,117.009c phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtir yathā 12,117.010a tasyarṣer upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ 12,117.010c manuṣyavad gato bhāvaḥ snehabaddho 'bhavad bhṛśam 12,117.011a tato 'bhyayān mahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ 12,117.011c śvārtham atyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ 12,117.012a lelihyamānas tṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ 12,117.012c vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānas tadāmiṣam 12,117.013a taṃ dṛṣṭvā krūram āyāntaṃ jīvitārthī narādhipa 12,117.013c provāca śvā muniṃ tatra yat tac chṛṇu mahāmate 12,117.014a śvaśatrur bhagavann atra dvīpī māṃ hantum icchati 12,117.014c tvatprasādād bhayaṃ na syāt tasmān mama mahāmune 12,117.014d*0269_01 tathā kuru mahābāho sarvajñas tvaṃ na saṃśayaḥ 12,117.014d*0270_01 sa munis tasya vijñāya bhāvajño bhayakāraṇam 12,117.014d*0270_02 rutajñaḥ sarvasattvānāṃ tam aiśvaryasamanvitaḥ 12,117.015 munir uvāca 12,117.015a na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutas te kathaṃ cana 12,117.015c eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka 12,117.016 bhīṣma uvāca 12,117.016a tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ 12,117.016c citrāṅgo visphuran hṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ 12,117.016d*0271_01 taṃ dṛṣṭvā sa punar dvīpī ātmanaḥ sadṛśaṃ śubham 12,117.016d*0271_02 aviruddhas tatas tasya kṣaṇena samapadyata 12,117.017a tato 'bhyayān mahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ 12,117.017c dvīpinaṃ lelihad vaktro vyāghro rudhiralālasaḥ 12,117.018a vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram 12,117.018c dvīpī jīvitarakṣārtham ṛṣiṃ śaraṇam eyivān 12,117.019a tataḥ saṃvāsajaṃ sneham ṛṣiṇā kurvatā sadā 12,117.019c sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhir balavattaraḥ 12,117.019e tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃs taṃ viśāṃ pate 12,117.020a sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavān piśitāśanaḥ 12,117.020c na mūlaphalabhogeṣu spṛhām apy akarot tadā 12,117.021a yathā mṛgapatir nityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ 12,117.021c tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavat tadā 12,117.022a vyāghras tūṭajamūlasthas tṛptaḥ supto hatair mṛgaiḥ 12,117.022c nāgaś cāgāt tam uddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ 12,117.023a prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ 12,117.023c suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ 12,117.024a taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattam āyāntaṃ madagarvitam 12,117.024c vyāghro hastibhayāt trastas tam ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau 12,117.025a tato 'nayat kuñjaratāṃ taṃ vyāghram ṛṣisattamaḥ 12,117.025c mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto 'bhavad gajaḥ 12,117.026a tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca 12,117.026c vyacarat sa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ 12,117.027a kadā cid ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā 12,117.027c ṛṣes tasyoṭajasthasya kālo 'gacchan niśāniśam 12,117.028a athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ 12,117.028c girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ 12,117.029a taṃ dṛṣṭvā siṃham āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ 12,117.029c ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamāno bhayāturaḥ 12,117.030a tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā 12,117.030c vanyaṃ nāgaṇayat siṃhaṃ tulyajātisamanvayāt 12,117.031a dṛṣṭvā ca so 'naśat siṃho vanyo bhīsannavāgbalaḥ 12,117.031c sa cāśrame 'vasat siṃhas tasminn eva vane sukhī 12,117.032a na tv anye kṣudrapaśavas tapovananivāsinaḥ 12,117.032c vyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā 12,117.033a kadā cit kālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ 12,117.033c balavān kṣatajāhāro nānāsattvabhayaṃkaraḥ 12,117.034a aṣṭapād ūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ 12,117.034c taṃ siṃhaṃ hantum āgacchan munes tasya niveśanam 12,117.034d*0272_01 taṃ dṛṣṭvā śarabhaṃ yāntaṃ siṃhaḥ parabhayāturaḥ 12,117.034d*0272_02 ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 12,117.035a taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭam ariṃdama 12,117.035c tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabham agrataḥ 12,117.035e dṛṣṭvā balinam atyugraṃ drutaṃ saṃprādravad bhayāt 12,117.036a sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā 12,117.036c muneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukham āptavān 12,117.037a tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt 12,117.037c diśaḥ saṃprādravan rājan bhayāj jīvitakāṅkṣiṇaḥ 12,117.038a śarabho 'py atisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ 12,117.038c phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchat sa piśitāśanaḥ 12,117.039a tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho 'nvitaḥ 12,117.039c iyeṣa taṃ muniṃ hantum akṛtajñaḥ śvayonijaḥ 12,117.039d*0273_01 cintayām āsa ca tadā śarabhaḥ śvānapūrvakaḥ 12,117.039d*0273_02 asya prabhāvāt saṃprāpto vāṅmātreṇa tu kevalam 12,117.039d*0273_03 śarabhatvaṃ suduṣprāpaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 12,117.039d*0273_04 anye 'py atra bhayatrastāḥ santi sattvā bhayārditāḥ 12,117.039d*0273_05 munim āśritya jīvanto mṛgāḥ pakṣigaṇās tathā 12,117.039d*0273_06 teṣām api kadā cic ca śarabhatvaṃ prayacchati 12,117.039d*0273_07 sarvasattvottamaṃ loke balaṃ yatra pratiṣṭhitam 12,117.039d*0273_08 pakṣiṇām apy ayaṃ dadyāt kadā cid gāruḍaṃ balam 12,117.039d*0273_09 yāvad anyatra saṃprītaḥ kāruṇyaṃ tu samāśritaḥ 12,117.039d*0273_10 na dadāti balaṃ tuṣṭaḥ sattvasyānyasya kasya cit 12,117.039d*0273_11 tāvad enam ahaṃ vipraṃ vadhiṣyāmi ca śīghrataḥ 12,117.039d*0273_12 sthātuṃ mayā śakyam iha munighātān na saṃśayaḥ 12,117.040a tatas tena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā 12,117.040c vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tam uktavān 12,117.040d*0274_00 munir uvāca 12,117.040d*0274_01 aham agniprabho nāma munir bhṛgukulānvayaḥ 12,117.040d*0274_02 manasā nirdahe sarvaṃ jagat saṃdhārayāmi ca 12,117.040d*0274_03 mama vaśyaṃ jagat sarvaṃ devān varjya carācaram 12,117.040d*0274_04 santi devāś ca me bhītāḥ svadharmaṃ na tyajanti ye 12,117.040d*0274_05 svadharmāc calitān sarvān vāṅmātreṇaiva nirdahe 12,117.040d*0274_06 kim aṅga tvaṃ mayā nītaḥ śarabhatvam anāmayam 12,117.040d*0274_07 krūraḥ sa sarvabhūteṣu hīnaś cāśucir eva ca 12,117.041a śvā tvaṃ dvīpitvam āpanno dvīpī vyāghratvam āgataḥ 12,117.041c vyāghro nāgo madapaṭur nāgaḥ siṃhatvam āptavān 12,117.042a siṃho 'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ 12,117.042c mayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ 12,117.043a yasmād evam apāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitum icchasi 12,117.043c tasmāt svayonim āpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi 12,117.043d*0275_01 śvā pūrvaṃ dvīpy asi vyāghraḥ gajaḥ siṃhas tathāśva[ṣṭa]pāt 12,117.043d*0275_02 nijena ca svabhāvena punaḥ śvāno bhaviṣyasi 12,117.044a tato munijanadveṣād duṣṭātmā śvākṛto 'budhaḥ 12,117.044c ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punar āptavān 12,118.001 bhīṣma uvāca 12,118.001a sa śvā prakṛtim āpannaḥ paraṃ dainyam upāgamat 12,118.001c ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpas tapovanabahiṣkṛtaḥ 12,118.002a evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām 12,118.002c ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam 12,118.003a anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām 12,118.003c bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syus tatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ 12,118.004a nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyam arhati 12,118.004c akulīnanarākīrṇo na rājā sukham edhate 12,118.005a kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadā 12,118.005c na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno 'py anāgasi 12,118.006a akulīnas tu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt 12,118.006c durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet 12,118.006d@012_0001 kākaḥ śvāno 'kulīnaś ca biḍālaḥ sarpa eva ca 12,118.006d@012_0002 akulīnā ca yā nārī tulyās te parikīrtitāḥ 12,118.006d@012_0003 lokapālāḥ sadodvignāḥ paśyanty akulajān yathā 12,118.006d@012_0004 nārīṃ vā puruṣaṃ vātha śīlaṃ tatrāpi kāraṇam 12,118.006d@012_0005 duṣkulīnā ca yā strī syād duṣkulīnaś ca yaḥ pumān 12,118.006d@012_0006 ahiṃsāśīlasaṃyogād dharmāc ca kulatāṃ vrajet 12,118.006d@012_0007 dharmaṃ prati mahārāja ślokān āha bṛhaspatiḥ 12,118.006d@012_0008 śṛṇu sarvān mahīpāla hṛdi tāṃś ca kariṣyasi 12,118.006d@012_0009 asitaṃ sitakarmāṇaṃ yathā dāntaṃ tapasvinam 12,118.006d@012_0010 vṛttastham api caṇḍālaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,118.006d@012_0011 yadi ghātayate kaś cit pāpasattvaṃ prajāhite 12,118.006d@012_0012 sarvasattvahitārthāya na tenāsau vihiṃsakaḥ 12,118.006d@012_0013 dvīpinaṃ śarabhaṃ siṃhaṃ vyāghraṃ kuñjaram eva ca 12,118.006d@012_0014 mahiṣaṃ ca varāhaṃ ca sūkaraśvānapannagān 12,118.006d@012_0015 gobrāhmaṇahitārthāya bālastrīrakṣaṇāya ca 12,118.006d@012_0016 vṛddhāturaparitrāṇe yo hinasti sa dharmavit 12,118.006d@012_0017 brāhmaṇaḥ pāpakarmā ca mleccho vā dhārmikaḥ śuciḥ 12,118.006d@012_0018 śreyāṃs tatra bhaven mleccho brāhmaṇaḥ pāpakṛn na ca 12,118.006d@012_0019 duṣkulīnaḥ kulīno vā yaḥ kaś cic chīlavān naraḥ 12,118.006d@012_0020 prakṛtiṃ tasya vijñāya sthirāṃ vā yadi vāsthirām 12,118.006d@012_0021 śīlavān uttamaṃ karma kuryād rājā samāhitaḥ 12,118.006d@012_0022 niyuñjīta mahīpālo durvṛttaṃ pāpakarmasu 12,118.007a kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam 12,118.007c sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā 12,118.008a kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam 12,118.008c alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam 12,118.009a sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam 12,118.009c satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇam atandritam 12,118.010a yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam 12,118.010c rājñas trivargavettāraṃ paurajānapadapriyam 12,118.011a khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam 12,118.011c iṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam 12,118.011d*0276_01 bhinnānāṃ rājasaṃghātaṃ saṃhatānāṃ ca bhedati 12,118.011d*0276_02 ekaḥ kruddho raṇe kuryāt kuñjaraḥ sādhunoditaḥ 12,118.011d*0276_03 madaklinnakapolasya kiṃ cid añcitacakṣuṣaḥ 12,118.011d*0276_04 svidyadābhogagaṇḍasya kaḥ śobhāṃ varṇituṃ kṣamaḥ 12,118.011d*0276_05 vegenādhāvamānasya prasāritakarasya ca 12,118.011d*0276_06 kaḥ samarthaḥ puraḥ sthātuṃ stabdhakarṇasya danti[naḥ] 12,118.011d*0276_07 **** **** diśo daśa 12,118.011d*0276_08 tat sainyaṃ kuñjarā yatra sa nṛpo yasya kuñjarāḥ 12,118.011d*0276_09 mūrtimān vijayo rājan kuñjarā madadarpitāḥ 12,118.012a hastiśikṣāsu tattvajñam ahaṃkāravivarjitam 12,118.012c pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam 12,118.013a cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam 12,118.013c nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam 12,118.014a astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinam eva ca 12,118.014c dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam 12,118.015a sacivaṃ yaḥ prakurute na cainam avamanyate 12,118.015c tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapater iva 12,118.016a etair eva guṇair yukto rājā śāstraviśāradaḥ 12,118.016c eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ 12,118.017a dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit 12,118.017c śuśrūṣuḥ śrutavāñ śrotā ūhāpohaviśāradaḥ 12,118.018a medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ 12,118.018c dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃś ca viparyaye 12,118.019a dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ 12,118.019c ārtahastaprado nityam āptaṃmanyo naye rataḥ 12,118.020a nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ 12,118.020c kṛte karmaṇy amoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ 12,118.021a saṃgṛhītajano 'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā 12,118.021c dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ 12,118.022a yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ 12,118.022c cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā 12,118.023a rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyas tādṛśo bhavet 12,118.023c yodhāś caiva manuṣyendra sarvair guṇaguṇair vṛtāḥ 12,118.024a anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ 12,118.024c na vimānayitavyāś ca rājñā vṛddhim abhīpsatā 12,118.025a yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥ 12,118.025c dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ 12,118.026a arthamānavivṛddhāś ca rathacaryāviśāradāḥ 12,118.026c iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpater mahī 12,118.026d*0277_01 jñātīnām anavajñānaṃ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā 12,118.026d*0277_02 naipuṇyaṃ cārthacaryāsu yasyaite tasya sā mahī 12,118.026d*0277_03 ālasyaṃ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā 12,118.026d*0277_04 yasyaitāni na vidyante tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_05 vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṃ caiva rakṣitā 12,118.026d*0277_06 dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_07 nītivartmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca 12,118.026d*0277_08 ripūṇām anavajñānaṃ tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_09 utthānaṃ caiva daivaṃ ca tayor nānātvam eva ca 12,118.026d*0277_10 manunā varṇitaṃ pūrvaṃ vakṣye śṛṇu tad eva hi 12,118.026d*0277_11 utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata 12,118.026d*0277_12 nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha 12,118.026d*0277_13 durhṛdāṃ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān 12,118.026d*0277_14 viśeṣavic ca bhṛtyānāṃ sa rājyaphalam aśnute 12,118.027a sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā 12,118.027c utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,118.028a śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata 12,118.028c saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā 12,119.001 bhīṣma uvāca 12,119.001a evaṃ śunāsamān bhṛtyān svasthāne yo narādhipaḥ 12,119.001c niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalam aśnute 12,119.002a na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkṛtaḥ 12,119.002c āropyaḥ śvā svakāt sthānād utkramyānyat prapadyate 12,119.003a svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ 12,119.003c prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā 12,119.004a anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati 12,119.004c sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalam upāśnute 12,119.005a śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ 12,119.005c vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā 12,119.006a karmasv ihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi 12,119.006c pratilomaṃ na bhṛtyās te sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā 12,119.007a yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṃ narādhipaḥ 12,119.007c bhṛtyān sthāpayate 'buddhir na sa rañjayate prajāḥ 12,119.008a na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ 12,119.008c nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā 12,119.009a sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto 'nasūyakāḥ 12,119.009c akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ 12,119.010a nyagbhūtās tatparāḥ kṣāntāś caukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ 12,119.010c sve sve sthāne 'parikruṣṭās te syū rājño bahiścarāḥ 12,119.011a siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet 12,119.011c asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhaval labhate phalam 12,119.012a yas tu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ 12,119.012c na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhir upāsitaḥ 12,119.013a evam etair manuṣyendra śūraiḥ prājñair bahuśrutaiḥ 12,119.013c kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām 12,119.014a nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ 12,119.014c saṃgrāhyo vasudhāpālair bhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara 12,119.015a bāṇavad visṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ 12,119.015c ye bhṛtyāḥ pārthivahitās teṣāṃ sāntvaṃ prayojayet 12,119.016a kośaś ca satataṃ rakṣyo yatnam āsthāya rājabhiḥ 12,119.016c kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava 12,119.017a koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam 12,119.017c sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava 12,119.018a nityayuktāś ca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ 12,119.018c vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyam iheṣyate 12,119.019a jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥ 12,119.019c paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana 12,119.020a eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā 12,119.020c śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,120.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,120.001a rājavṛttāny anekāni tvayā proktāni bhārata 12,120.001c pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ 12,120.002a tad eva vistareṇoktaṃ pūrvair dṛṣṭaṃ satāṃ matam 12,120.002c praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,120.003 bhīṣma uvāca 12,120.003a rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām iti kṣatre paraṃ matam 12,120.003c tad yathā rakṣaṇaṃ kuryāt tathā śṛṇu mahīpate 12,120.004a yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ 12,120.004c tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit 12,120.005a taikṣṇyaṃ jihmatvam ādāntyaṃ satyam ārjavam eva ca 12,120.005c madhyasthaḥ sattvam ātiṣṭhaṃs tathā vai sukham ṛcchati 12,120.006a yasminn arthe hitaṃ yat syāt tad varṇaṃ rūpam āviśet 12,120.006c bahurūpasya rājño hi sūkṣmo 'py artho na sīdati 12,120.007a nityaṃ rakṣitamantraḥ syād yathā mūkaḥ śaracchikhī 12,120.007c ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmān bhavec chāstraviśāradaḥ 12,120.008a āpaddvāreṣu yattaḥ syāj jalaprasravaṇeṣv iva 12,120.008c śailavarṣodakānīva dvijān siddhān samāśrayet 12,120.009a arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryād dharmadhvajopamām 12,120.009c nityam udyatadaṇḍaḥ syād ācarec cāpramādataḥ 12,120.009e loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣād vṛkṣam ivāplavan 12,120.010a mṛjāvān syāt svayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet 12,120.010c jātapakṣaḥ parispanded rakṣed vaikalyam ātmanaḥ 12,120.011a doṣān vivṛṇuyāc chatroḥ parapakṣān vidhūnayet 12,120.011c kānaneṣv iva puṣpāṇi barhīvārthān samācaret 12,120.012a ucchritān āśrayet sphītān narendrān acalopamān 12,120.012c śrayec chāyām avijñātāṃ guptaṃ śaraṇam āśrayet 12,120.013a prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane 12,120.013c māyūreṇa guṇenaiva strībhiś cālakṣitaś caret 12,120.013e na jahyāc ca tanutrāṇaṃ rakṣed ātmānam ātmanā 12,120.014a cārabhūmiṣv abhigamān pāśāṃś ca parivarjayet 12,120.014c pīḍayec cāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyed gahane punaḥ 12,120.014d*0278_01 evaṃ mayūradharmeṇa vartayan satataṃ naraḥ 12,120.015a hanyāt kruddhān ativiṣān ye jihmagatayo 'hitān 12,120.015c nāśrayed bālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet 12,120.016a sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtam ācaret 12,120.016c sarvataś cādadet prajñāṃ pataṃgān gahaneṣv iva 12,120.016e evaṃ mayūravad rājā svarāṣṭraṃ paripālayet 12,120.017a ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ 12,120.017c ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam 12,120.017e buddhyā cātmaguṇaprāptir etac chāstranidarśanam 12,120.018a paraṃ cāśvāsayet sāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet 12,120.018c ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet 12,120.018e sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ 12,120.019a nigūḍhabuddhir dhīraḥ syād vaktavye vakṣyate tathā 12,120.019c saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ 12,120.019e svabhāvam eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasam ivodake 12,120.020a anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇy eva mahīpatiḥ 12,120.020c āgamair upadiṣṭāni svasya caiva parasya ca 12,120.021a kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam 12,120.021c svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ 12,120.022a apy adṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu 12,120.022c sarvāṃs tān anuvarteta svarāṃs tantrīr ivāyatā 12,120.023a dharmāṇām avirodhena sarveṣāṃ priyam ācaret 12,120.023c mamāyam iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ 12,120.024a vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmim ivāyatām 12,120.024c dharmam evābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye 12,120.025a kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñān mṛdubhāṣiṇaḥ 12,120.025c madhye vayasi nirdoṣān hite yuktāñ jitendriyān 12,120.026a alubdhāñ śikṣitān dāntān dharmeṣu pariniṣṭhitān 12,120.026c sthāpayet sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ 12,120.027a etenaiva prakāreṇa kṛtyānām āgatiṃ gatim 12,120.027c yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaś cārair upaskṛtaḥ 12,120.028a amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ 12,120.028c ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā 12,120.029a vyaktaś cānugraho yasya yathārthaś cāpi nigrahaḥ 12,120.029c guptātmā guptarāṣṭraś ca sa rājā rājadharmavit 12,120.030a nityaṃ rāṣṭram avekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan 12,120.030c cārāṃś ca nacarān vidyāt tathā buddhyā na saṃjvaret 12,120.031a kālaprāptam upādadyān nārthaṃ rājā prasūcayet 12,120.031c ahany ahani saṃduhyān mahīṃ gām iva buddhimān 12,120.032a yathā krameṇa puṣpebhyaś cinoti madhu ṣaṭpadaḥ 12,120.032c tathā dravyam upādāya rājā kurvīta saṃcayam 12,120.033a yad dhi guptāvaśiṣṭaṃ syāt tad dhitaṃ dharmakāmayoḥ 12,120.033c saṃcayānuvisargī syād rājā śāstravid ātmavān 12,120.034a nālpam arthaṃ paribhaven nāvamanyeta śātravān 12,120.034c buddhyāvabudhyed ātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset 12,120.035a dhṛtir dākṣyaṃ saṃyamo buddhir agryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo 'pramādaḥ 12,120.035c svalpasya vā mahato vāpi vṛddhau; dhanasyaitāny aṣṭa samindhanāni 12,120.036a agnistoko vardhate hy ājyasikto; bījaṃ caikaṃ bahusāhasram eti 12,120.036c kṣayodayau vipulau saṃniśāmya; tasmād alpaṃ nāvamanyeta vidvān 12,120.037a bālo 'bālaḥ sthaviro vā ripur yaḥ; sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt 12,120.037c kālenānyas tasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ 12,120.038a haret kīrtiṃ dharmam asyoparundhyād; arthe dīrghaṃ vīryam asyopahanyāt 12,120.038c ripur dveṣṭā durbalo vā balī vā; tasmāc chatrau naiva heḍed yatātmā 12,120.039a kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpy; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau 12,120.039c ataś cānyan matimān saṃdadhīta; tasmād rājā buddhimantaṃ śrayeta 12,120.040a buddhir dīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānam 12,120.040c śatrur buddhyā sīdate vardhamāno; buddheḥ paścāt karma yat tat praśastam 12,120.041a sarvān kāmān kāmayāno hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ 12,120.041c yathātmānaṃ prārthayate 'rthamānaiḥ; śreyaḥpātraṃ pūrayate hy analpam 12,120.042a tasmād rājā pragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato 'bhyādadīta 12,120.042c dīrghaṃ kālam api saṃpīḍyamāno; vidyutsaṃpātam iva mānorjitaḥ syāt 12,120.043a vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvam etad vyavasāyena śakyam 12,120.043c brahma yattaṃ nivasati dehavatsu; tasmād vidyād vyavasāyaṃ prabhūtam 12,120.044a yatrāsate matimanto manasvinaḥ; śakro viṣṇur yatra sarasvatī ca 12,120.044c vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmād vidvān nāvamanyeta deham 12,120.045a lubdhaṃ hanyāt saṃpradānena nityaṃ; lubdhas tṛptiṃ paravittasya naiti 12,120.045c sarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge; yo 'rthair hīno dharmakāmau jahāti 12,120.046a dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām 12,120.046c lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmād rājā na pragṛhṇīta lubdhān 12,120.047a saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyam api codayet 12,120.047c ārambhān dviṣatāṃ prājñaḥ sarvān arthāṃs tu sūdayet 12,120.048a dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaś ca pāṇḍava 12,120.048c āpto rājan kulīnaś ca paryāpto rājyasaṃgrahe 12,120.049a vidhipravṛttān naradevadharmān; uktān samāsena nibodha buddhyā 12,120.049c imān vidadhyād vyanusṛtya yo vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ 12,120.050a anītijaṃ yady avidhānajaṃ sukhaṃ; haṭhapraṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyate 12,120.050c na vidyate tasya gatir mahīpater; na vidyate rāṣṭrajam uttamaṃ sukham 12,120.051a dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān; guṇopapannān yudhi dṛṣṭavikramān 12,120.051c guṇeṣu dṛṣṭān acirād ihātmavān; sato 'bhisaṃdhāya nihanti śātravān 12,120.052a paśyed upāyān vividhaiḥ kriyāpathair; na cānupāyena matiṃ niveśayet 12,120.052c śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ; na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute 12,120.053a prītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ 12,120.053c yad eva mitraṃ gurubhāram āvahet; tad eva susnigdham udāhared budhaḥ 12,120.054a etān mayoktāṃs tava rājadharmān; nṛṇāṃ ca guptau matim ādadhatsva 12,120.054c avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ 12,121.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,121.001a ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ 12,121.001c īśvaraś ca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,121.002a devatānām ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 12,121.002c yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ 12,121.003a sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣv api nivāsinām 12,121.003c sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyān iti prabho 12,121.004a ity etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram 12,121.004c dṛśyate lokam āsaktaṃ sasurāsuramānuṣam 12,121.005a etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha 12,121.005c ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,121.006a kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥ 12,121.006c jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsv avahitātmakaḥ 12,121.007a kaś ca pūrvāparam idaṃ jāgarti paripālayan 12,121.007c kaś ca vijñāyate pūrvaṃ ko 'paro daṇḍasaṃjñitaḥ 12,121.007e kiṃsaṃsthaś ca bhaved daṇḍaḥ kā cāsya gatir iṣyate 12,121.008 bhīṣma uvāca 12,121.008a śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ 12,121.008c yasmin hi sarvam āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ 12,121.009a dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate 12,121.009c tasya lopaḥ kathaṃ na syāl lokeṣv avahitātmanaḥ 12,121.009e ity arthaṃ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate 12,121.010a api caitat purā rājan manunā proktam āditaḥ 12,121.010c supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā 12,121.010e prajā rakṣati yaḥ samyag dharma eva sa kevalaḥ 12,121.011a athoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā 12,121.011c janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat 12,121.012a prāg idaṃ vacanaṃ proktam ataḥ prāgvacanaṃ viduḥ 12,121.012c vyavahārasya cākhyānād vyavahāra ihocyate 12,121.013a daṇḍāt trivargaḥ satataṃ supraṇītāt pravartate 12,121.013c daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato 'gnir ivocchikhaḥ 12,121.014a nīlotpaladalaśyāmaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ 12,121.014c aṣṭapān naikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān 12,121.015a jaṭī dvijihvas tāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ 12,121.015c etad rūpaṃ bibharty ugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ 12,121.016a asir gadā dhanuḥ śaktis triśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ 12,121.016c musalaṃ paraśuś cakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ 12,121.017a sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cit 12,121.017c daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān 12,121.018a bhindaṃś chindan rujan kṛntan dārayan pāṭayaṃs tathā 12,121.018c ghātayann abhidhāvaṃś ca daṇḍa eva caraty uta 12,121.019a asir viśasano dharmas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ 12,121.019c śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ 12,121.020a śāstraṃ brāhmaṇamantraś ca śāstā prāgvacanaṃ gataḥ 12,121.020c dharmapālo 'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ 12,121.021a asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ 12,121.021c nāmāny etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira 12,121.022a daṇḍo hi bhagavān viṣṇur yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,121.022c śaśvad rūpaṃ mahad bibhran mahāpuruṣa ucyate 12,121.023a yathoktā brahmakanyeti lakṣmīr nītiḥ sarasvatī 12,121.023c daṇḍanītir jagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ 12,121.024a arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale 12,121.024c daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau 12,121.025a kāmākāmāv ṛtur māsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ 12,121.025c aprasādaḥ prasādaś ca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ 12,121.026a daivaṃ puruṣakāraś ca mokṣāmokṣau bhayābhaye 12,121.026c hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo 'tha viṣāviṣam 12,121.027a antaś cādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam 12,121.027c madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau 12,121.028a aśaktiḥ śaktir ity eva mānastambhau vyayāvyayau 12,121.028c vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata 12,121.029a anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca 12,121.029c klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau 12,121.030a tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā 12,121.030c virāddhiś caiva rāddhiś ca kāryākārye balābale 12,121.031a asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca 12,121.031c apatrapānapatrape hrīś ca saṃpad vipac ca ha 12,121.032a tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vākśaktis tattvabuddhitā 12,121.032c evaṃ daṇḍasya kauravya loke 'smin bahurūpatā 12,121.033a na syād yadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam 12,121.033c bhayād daṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira 12,121.034a daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājann aharahaḥ prajāḥ 12,121.034c rājānaṃ vardhayantīha tasmād daṇḍaḥ parāyaṇam 12,121.035a vyavasthāpayati kṣipram imaṃ lokaṃ nareśvara 12,121.035c satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣv avatiṣṭhate 12,121.036a dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti ca 12,121.036c babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ 12,121.037a prītāś ca devatā nityam indre paridadaty uta 12,121.037c annaṃ dadāti śakraś cāpy anugṛhṇann imāḥ prajāḥ 12,121.038a prāṇāś ca sarvabhūtānāṃ nityam anne pratiṣṭhitāḥ 12,121.038c tasmāt prajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca 12,121.039a evaṃprayojanaś caiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ 12,121.039c rakṣan prajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito 'kṣaraḥ 12,121.040a īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥ 12,121.040c bhūtātmā jīva ity eva nāmabhiḥ procyate 'ṣṭabhiḥ 12,121.041a adadad daṇḍa evāsmai dhruvam aiśvaryam eva ca 12,121.041c bale nayaś ca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ 12,121.042a kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca 12,121.042c āhāryaṃ cāṣṭakair dravyair balam anyad yudhiṣṭhira 12,121.043a hastino 'śvā rathāḥ pattir nāvo viṣṭis tathaiva ca 12,121.043c daiśikāś cārakāś caiva tad aṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam 12,121.044a aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ 12,121.044c aśvārohāḥ padātāś ca mantriṇo rasadāś ca ye 12,121.045a bhikṣukāḥ prāḍvivākāś ca mauhūrtā daivacintakāḥ 12,121.045c kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca 12,121.046a saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīram iha yad viduḥ 12,121.046c rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca 12,121.047a īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi 12,121.047c daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanam 12,121.047e rājñāṃ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ 12,121.048a brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca 12,121.048c bhartṛpratyaya utpanno vyavahāras tathāparaḥ 12,121.048e tasmād yaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.049a vyavahāras tu vedātmā vedapratyaya ucyate 12,121.049c maulaś ca naraśārdūla śāstroktaś ca tathāparaḥ 12,121.050a ukto yaś cāpi daṇḍo 'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.050c jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca 12,121.051a daṇḍapratyayadṛṣṭo 'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ 12,121.051c vyavahāraḥ smṛto yaś ca sa vedaviṣayātmakaḥ 12,121.052a yaś ca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ 12,121.052c dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ 12,121.053a vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhira 12,121.053c trīn dhārayati lokān vai satyātmā bhūtivardhanaḥ 12,121.054a yaś ca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ 12,121.054c vyavahāraś ca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ 12,121.054e yaś ca vedaḥ sa vai dharmo yaś ca dharmaḥ sa satpathaḥ 12,121.055a brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ 12,121.055c lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām 12,121.055e samanuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt 12,121.056a tato no vyavahāro 'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.056c tasmād idam avocāma vyavahāranidarśanam 12,121.057a mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ 12,121.057c nādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati 12,122.001 bhīṣma uvāca 12,122.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,122.001c aṅgeṣu rājā dyutimān vasuhoma iti śrutaḥ 12,122.002a sa rājā dharmanityaḥ san saha patnyā mahātapāḥ 12,122.002c muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam 12,122.003a tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate 12,122.003c yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇam ādiśat 12,122.004a tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ 12,122.004c muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ 12,122.005a sa tatra bahubhir yuktaḥ sadā śrutimayair guṇaiḥ 12,122.005c brāhmaṇānām anumato devarṣisadṛśo 'bhavat 12,122.006a taṃ kadā cid adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ 12,122.006c abhyāgacchan mahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ 12,122.007a so 'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam 12,122.007c dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata 12,122.008a vasuhomo 'pi rājño vai gām arghyaṃ ca nyavedayat 12,122.008c aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā 12,122.009a sadbhir ācaritaṃ pūrvaṃ yathāvad anuyāyinam 12,122.009c apṛcchad vasuhomas taṃ rājan kiṃ karavāṇi te 12,122.010a so 'bravīt paramaprīto māndhātā rājasattamam 12,122.010c vasuhomaṃ mahāprājñam āsīnaṃ kurunandana 12,122.011a bṛhaspater mataṃ rājann adhītaṃ sakalaṃ tvayā 12,122.011c tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa 12,122.012a tad ahaṃ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham 12,122.012c kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramam ucyate 12,122.013a kathaṃ kṣatriyasaṃsthaś ca daṇḍaḥ saṃpraty avasthitaḥ 12,122.013c brūhi me sumahāprājña dadāmy ācāryavetanam 12,122.014 vasuhoma uvāca 12,122.014a śṛṇu rājan yathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ 12,122.014c prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ 12,122.015a brahmā yiyakṣur bhagavān sarvalokapitāmahaḥ 12,122.015c ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam 12,122.016a sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgān adhārayat 12,122.016c pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato 'patat 12,122.017a sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatir ariṃdama 12,122.017c ṛtvig āsīt tadā rājan yajñe tasya mahātmanaḥ 12,122.018a tasmin pravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha 12,122.018c hṛṣṭarūpapracāratvād daṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat 12,122.019a tasminn antarhite cātha prajānāṃ saṃkaro 'bhavat 12,122.019c naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate 12,122.020a peyāpeyaṃ kutaḥ siddhir hiṃsanti ca parasparam 12,122.020c gamyāgamyaṃ tadā nāsīt parasvaṃ svaṃ ca vai samam 12,122.021a parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam 12,122.021c abalaṃ balino jaghnur nirmaryādam avartata 12,122.022a tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam 12,122.022c saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevam athābravīt 12,122.023a atra sādhv anukampāṃ vai kartum arhasi kevalam 12,122.023b*0279_01 ayaṃ viṣṇuḥ sakhā tubhyaṃ dharmasya parirakṣaṇe 12,122.023b*0279_02 tvaṃ hi sarvavidhānajñaḥ sattvānāṃ tvaṃ gatiḥ parā 12,122.023c saṃkaro na bhaved atra yathā vai tad vidhīyatām 12,122.024a tataḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥ 12,122.024b*0280_01 devadevo mahādevaḥ kāraṇaṃ jagataḥ param 12,122.024b*0280_02 brahmaviṣṇvindrasahitaḥ sarvaiś ca sa surāsuraiḥ 12,122.024b*0280_03 lokasaṃdhāraṇārthaṃ ca lokasaṃkaranāśanam 12,122.024c ātmānam ātmanā daṇḍam asṛjad devasattamaḥ 12,122.025a tasmāc ca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm 12,122.025c asṛjad daṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā 12,122.025d@013_0001 yayāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu 12,122.025d@013_0002 daṇḍasya nayanāt sā hi daṇḍanītir ihocyate 12,122.025d@013_0003 bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ 12,122.025d@013_0004 asṛjat sarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ 12,122.025d@013_0005 daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0006 vidyāś catasraḥ kūṭasthās tāsāṃ bhedavikalpanāḥ 12,122.025d@013_0007 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 12,122.025d@013_0008 purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 12,122.025d@013_0009 āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś ceti te trayaḥ 12,122.025d@013_0010 arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tu 12,122.025d@013_0011 daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ 12,122.025d@013_0012 etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ 12,122.025d@013_0013 śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatim 12,122.025d@013_0014 vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ 12,122.025d@013_0015 tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam 12,122.025d@013_0016 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā 12,122.025d@013_0017 tantraṃ brahmatulā nāma tarkavidyā divaukasām 12,122.025d@013_0018 sukhaduḥkhārthajijñāsā kārakaṃ ceti viśrutam 12,122.025d@013_0019 tarkavidyās tathā cāṣṭau sa cokto nyāyavistaraḥ 12,122.025d@013_0020 daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇā yajñasaṃhitāḥ 12,122.025d@013_0021 purāṇāś ca praṇītāś ca tāvad eva hi saṃhitāḥ 12,122.025d@013_0022 dharmaśāstrāṇi tadvac ca ekārthānīti nānyathā 12,122.025d@013_0023 ekārthāni purāṇāni vedāś caikārthasaṃhitāḥ 12,122.025d@013_0024 nānārthāni ca sarvāṇi tarkaśāstrāṇi śaṃkaraḥ 12,122.025d@013_0025 provāca bhagavān devaḥ kālajñānāni yāni ca 12,122.025d@013_0026 catuḥṣaṣṭipramāṇāni āyurvedaṃ ca sottaram 12,122.025d@013_0027 aṣṭādaśa vikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm 12,122.025d@013_0028 gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān 12,122.025d@013_0029 ity etāḥ śaṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃyutāḥ 12,122.025d@013_0030 punar bhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ 12,122.025d@013_0031 ṛṣibhir devagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ 12,122.025d@013_0032 śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0033 vidyāś catasraḥ saṃkṣiptā vedavādāś ca te smṛtāḥ 12,122.025d@013_0034 etāsāṃ pārago yaś ca sa cokto vedapāragaḥ 12,122.025d@013_0035 vedānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ 12,122.025d@013_0036 śukraḥ svāyaṃbhuvaś caiva manuḥ paramadharmavit 12,122.025d@013_0037 brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ 12,122.025d@013_0038 śarvasyānugrahāc caiva vyāso vai vedapāragaḥ 12,122.025d@013_0039 ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādān mādhavasya ca 12,122.025d@013_0040 śaṃkarasya prasādāc ca brahmaṇaś ca kurūdvaha 12,122.025d@013_0041 vedapāraga ity ukto yājñavalkyaś ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0042 kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 12,122.025d@013_0043 ṛṣiputrair ṛṣīkaiś ca bhidyante miśrakair api 12,122.025d@013_0044 śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitaḥ 12,122.025d@013_0045 ādikalpe punaś caiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ 12,122.025d@013_0046 idānīm api vidvadbhir bhidyante ca vikalpakaiḥ 12,122.025d@013_0047 pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī 12,122.026a bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ 12,122.026c tasya tasya nikāyasya cakāraikaikam īśaram 12,122.027a devānām īśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam 12,122.027c yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇām akarot patim 12,122.028a dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberam api ceśvaram 12,122.028c parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim 12,122.029a apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum 12,122.029c mṛtyuṃ prāṇeśvaram atho tejasāṃ ca hutāśanam 12,122.030a rudrāṇām api ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ 12,122.030c mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam 12,122.030d*0281_01 daśa caikaṃ ca ye rudrās tasyaite mūrtisaṃbhavāḥ 12,122.030d*0281_02 nānārūpadharo devaḥ sa eva bhagavāñ śivaḥ 12,122.031a vasiṣṭham īśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam 12,122.031c tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram 12,122.032a vīrudhām aṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam 12,122.032c kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānam ādiśat 12,122.033a kālaṃ sarveśam akarot saṃhāravinayātmakam 12,122.033c mṛtyoś caturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca 12,122.034a īśvaraḥ sarvadehas tu rājarājo dhanādhipaḥ 12,122.034c sarveṣām eva rudrāṇāṃ śūlapāṇir iti śrutiḥ 12,122.034d*0282_01 īśvaraś cetanaḥ kartā puruṣaḥ kāraṇaṃ śivaḥ 12,122.034d*0282_02 viṣṇur brahmā śaśī sūryaḥ śakro devāś ca sānvayāḥ 12,122.034d*0282_03 jñānātmakaḥ śivo hy eva eteṣām api kāraṇam 12,122.034d*0282_04 sṛjate grasate caiva tamobhūtam idaṃ yathā 12,122.034d*0282_05 aprajñātaṃ jagat sarvaṃ tadā hy eko maheśvaraḥ 12,122.035a tam ekaṃ brahmaṇaḥ putram anujātaṃ kṣupaṃ dadau 12,122.035c prajānām adhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtām api 12,122.036a mahādevas tatas tasmin vṛtte yajñe yathāvidhi 12,122.036c daṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau 12,122.037a viṣṇur aṅgirase prādād aṅgirā munisattamaḥ 12,122.037c prādād indramarīcibhyāṃ marīcir bhṛgave dadau 12,122.038a bhṛgur dadāv ṛṣibhyas tu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitam 12,122.038c ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca 12,122.039a kṣupas tu manave prādād ādityatanayāya ca 12,122.039c putrebhyaḥ śrāddhadevas tu sūkṣmadharmārthakāraṇāt 12,122.039e taṃ dadau sūryaputras tu manur vai rakṣaṇātmakam 12,122.040a vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayā 12,122.040c durvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥkriyā 12,122.041a vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt 12,122.041c śarīrapīḍās tās tās tu dehatyāgo vivāsanam 12,122.042a ānupūrvyā ca daṇḍo 'sau prajā jāgarti pālayan 12,122.042c indro jāgarti bhagavān indrād agnir vibhāvasuḥ 12,122.043a agner jāgarti varuṇo varuṇāc ca prajāpatiḥ 12,122.043c prajāpates tato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ 12,122.044a dharmāc ca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ 12,122.044c vyavasāyāt tatas tejo jāgarti paripālayan 12,122.045a oṣadhyas tejasas tasmād oṣadhibhyaś ca parvatāḥ 12,122.045c parvatebhyaś ca jāgarti raso rasaguṇāt tathā 12,122.046a jāgarti nirṛtir devī jyotīṃṣi nirṛter api 12,122.046c vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyas tato hayaśirāḥ prabhuḥ 12,122.047a brahmā pitāmahas tasmāj jāgarti prabhur avyayaḥ 12,122.047c pitāmahān mahādevo jāgarti bhagavāñ śivaḥ 12,122.048a viśvedevāḥ śivāc cāpi viśvebhyaś ca tatharṣayaḥ 12,122.048c ṛṣibhyo bhagavān somaḥ somād devāḥ sanātanāḥ 12,122.049a devebhyo brāhmaṇā loke jāgratīty upadhāraya 12,122.049c brāhmaṇebhyaś ca rājanyā lokān rakṣanti dharmataḥ 12,122.049e sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam 12,122.050a prajā jāgrati loke 'smin daṇḍo jāgarti tāsu ca 12,122.050c sarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ 12,122.051a jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata 12,122.051c īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ 12,122.052a devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ 12,122.052c kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇur umāpatiḥ 12,122.053a ity eṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare 12,122.053c bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit 12,122.054 bhīṣma uvāca 12,122.054a itīdaṃ vasuhomasya śṛṇuyād yo mataṃ naraḥ 12,122.054c śrutvā ca samyag varteta sa kāmān āpnuyān nṛpaḥ 12,122.055a iti te sarvam ākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha 12,122.055c niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata 12,122.055d*0283_01 vasuhomāc chrutaṃ rājñā māndhātrā bhūbhṛtā purā 12,122.055d*0283_02 mayāpi kathitaṃ puṇyam ākhyānaṃ prathitaṃ tathā 12,123.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,123.001a tāta dharmārthakāmānāṃ śrotum icchāmi niścayam 12,123.001c lokayātrā hi kārtsnyena triṣv eteṣu pratiṣṭhitā 12,123.002a dharmārthakāmāḥ kiṃmūlās trayāṇāṃ prabhavaś ca kaḥ 12,123.002c anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthak pṛthak 12,123.003 bhīṣma uvāca 12,123.003a yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye 12,123.003c kālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayas tadā 12,123.004a dharmamūlas tu deho 'rthaḥ kāmo 'rthaphalam ucyate 12,123.004c saṃkalpamūlās te sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ 12,123.005a viṣayāś caiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye 12,123.005c mūlam etat trivargasya nivṛttir mokṣa ucyate 12,123.006a dharmaḥ śarīrasaṃguptir dharmārthaṃ cārtha iṣyate 12,123.006c kāmo ratiphalaś cātra sarve caite rajasvalāḥ 12,123.007a saṃnikṛṣṭāṃś cared enān na cainān manasā tyajet 12,123.007c vimuktas tamasā sarvān dharmādīn kāmanaiṣṭhikān 12,123.008a śreṣṭhabuddhis trivargasya yad ayaṃ prāpnuyāt kṣaṇāt 12,123.008b*0284_01 karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty artho na vā punaḥ 12,123.008b*0285_01 arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam 12,123.008b*0285_02 anarthārtham avāpyārtham anyatrādyopakārakam 12,123.008c buddhyā budhyed ihārthe na tad ahnā tu nikṛṣṭayā 12,123.009a apadhyānamalo dharmo malo 'rthasya nigūhanam 12,123.009c saṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ 12,123.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,123.010c kāmandasya ca saṃvādam aṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ 12,123.011a kāmandam ṛṣim āsīnam abhivādya narādhipaḥ 12,123.011c aṅgāriṣṭho 'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam 12,123.012a yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ 12,123.012c pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syāt pāpapraṇāśanam 12,123.013a adharmo dharma iti ha yo 'jñānād ācared iha 12,123.013c taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet 12,123.014 kāmanda uvāca 12,123.014a yo dharmārthau samutsṛjya kāmam evānuvartate 12,123.014c sa dharmārthaparityāgāt prajñānāśam ihārchati 12,123.015a prajñāpraṇāśako mohas tathā dharmārthanāśakaḥ 12,123.015c tasmān nāstikatā caiva durācāraś ca jāyate 12,123.016a durācārān yadā rājā praduṣṭān na niyacchati 12,123.016c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 12,123.017a taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ 12,123.017c tataḥ saṃkṣayam āpnoti tathā vadhyatvam eti ca 12,123.018a apadhvastas tv avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam 12,123.018c jīvec ca yad apadhvastas tac chuddhaṃ maraṇaṃ bhavet 12,123.019a atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam 12,123.019c sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca 12,123.020a mahāmanā bhaved dharme vivahec ca mahākule 12,123.020c brāhmaṇāṃś cāpi seveta kṣamāyuktān manasvinaḥ 12,123.021a japed udakaśīlaḥ syāt sumukho nānyad āsthitaḥ 12,123.021c dharmānvitān saṃpraviśed bahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn 12,123.022a prasādayen madhuraya vācāpy atha ca karmaṇā 12,123.022c ity asmīti vaden nityaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān 12,123.023a apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet 12,123.023c pāpāny api ca kṛcchrāṇi śamayen nātra saṃśayaḥ 12,123.024a guravo 'pi paraṃ dharmaṃ yad brūyus tat tathā kuru 12,123.024c gurūṇāṃ hi prasādād dhi śreyaḥ param avāpsyasi 12,124.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,124.001a ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvi 12,124.001c dharmasya śīlam evādau tato me saṃśayo mahān 12,124.002a yadi tac chakyam asmābhir jñātuṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,124.002c śrotum icchāmi tat sarvaṃ yathaitad upalabhyate 12,124.003a kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,124.003c kiṃlakṣaṇaṃ ca tat proktaṃ brūhi me vadatāṃ vara 12,124.004 bhīṣma uvāca 12,124.004a purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada 12,124.004c ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām 12,124.005a indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha 12,124.005c sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tat sarvaṃ śṛṇu bhārata 12,124.006a bhavatas tāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpy anuttamām 12,124.006c duryodhanas tadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat 12,124.007a śrutvā ca dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhanavacas tadā 12,124.007c abravīt karṇasahitaṃ duryodhanam idaṃ vacaḥ 12,124.008a kimarthaṃ tapyase putra śrotum icchāmi tattvataḥ 12,124.008c śrutvā tvām anuneṣyāmi yadi samyag bhaviṣyasi 12,124.009a yathā tvaṃ mahad aiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjaya 12,124.009c kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinas tathā 12,124.010a ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitodanam 12,124.010c ājāneyā vahanti tvāṃ kasmāc chocasi putraka 12,124.011 duryodhana uvāca 12,124.011a daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām 12,124.011c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 12,124.012a dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitām 12,124.012c aśvāṃs tittirakalmāṣān ratnāni vividhāni ca 12,124.013a dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānām ṛddhim indropamāṃ śubhām 12,124.013c amitrāṇāṃ sumahatīm anuśocāmi mānada 12,124.014 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.014a yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire 12,124.014c viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavān bhava putraka 12,124.015a śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ 12,124.015c na hi kiṃ cid asādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet 12,124.016a ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ 12,124.016c saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān 12,124.017a ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ 12,124.017c atas teṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayam āgamat 12,124.017d*0286_00 duryodhana uvāca 12,124.017d*0286_01 kathaṃ tat prāpyate śīlaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,124.017d*0286_02 yena śīlena saṃprāptāḥ kṣipram ete vasuṃdharām 12,124.018a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,124.018c nāradena purā proktaṃ śīlam āśritya bhārata 12,124.019a prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ 12,124.019c śīlam āśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam 12,124.020a tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ 12,124.020c uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum 12,124.021a tato bṛhaspatis tasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param 12,124.021c kathayām āsa bhagavān devendrāya kurūdvaha 12,124.022a etāvac chreya ity eva bṛhaspatir abhāṣata 12,124.022c indras tu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhaved iti 12,124.023 bṛhaspatir uvāca 12,124.023a viśeṣo 'sti mahāṃs tāta bhārgavasya mahātmanaḥ 12,124.023c tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara 12,124.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.024a ātmanas tu tataḥ śreyo bhārgavāt sumahāyaśāḥ 12,124.024c jñānam āgamayat prītyā punaḥ sa paramadyutiḥ 12,124.025a tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā 12,124.025c śreyo 'stīti punar bhūyaḥ śukram āha śatakratuḥ 12,124.026a bhārgavas tv āha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.026c jñānam asti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaś ca so 'bhavat 12,124.027a sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥ 12,124.027c sṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum 12,124.028a prahrādas tv abravīd vipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha 12,124.028c trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te 12,124.029a brāhmaṇas tv abravīd vākyaṃ kasmin kāle kṣaṇo bhavet 12,124.029c tatopadiṣṭam icchāmi yad yat kāryāntaraṃ bhavet 12,124.030a tataḥ prīto 'bhavad rājā prahrādo brahmavādine 12,124.030c tathety uktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā 12,124.031a brāhmaṇo 'pi yathānyāyaṃ guruvṛttim anuttamām 12,124.031c cakāra sarvabhāvena yadvat sa manasecchati 12,124.032a pṛṣṭaś ca tena bahuśaḥ prāptaṃ katham ariṃdama 12,124.032c trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tad bravīhi me 12,124.032d*0287_01 prahlādo 'pi mahārāja brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 12,124.033 prahrāda uvāca 12,124.033a nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadā cana 12,124.033c kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca 12,124.034a te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā 12,124.034c te mā kavyapade saktaṃ śuśrūṣum anasūyakam 12,124.035a dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyam 12,124.035c samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 12,124.036a so 'haṃ vāgagrapiṣṭānāṃ rasānām avalehitā 12,124.036c svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 12,124.037a etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam 12,124.037c yad brāhmaṇamukhe kavyam etac chrutvā pravartate 12,124.038 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.038a etāvac chreya ity āha prahrādo brahmavādinam 12,124.038c śuśrūṣitas tena tadā daityendro vākyam abravīt 12,124.039a yathāvad guruvṛttyā te prīto 'smi dvijasattama 12,124.039c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ 12,124.040a kṛtam ity eva daityendram uvāca sa ca vai dvijaḥ 12,124.040c prahrādas tv abravīt prīto gṛhyatāṃ vara ity uta 12,124.041 brāhmaṇa uvāca 12,124.041a yadi rājan prasannas tvaṃ mama cecchasi ced dhitam 12,124.041c bhavataḥ śīlam icchāmi prāptum eṣa varo mama 12,124.042 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.042a tataḥ prītaś ca daityendro bhayaṃ cāsyābhavan mahat 12,124.042c vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyam ity uta 12,124.043a evam astv iti taṃ prāha prahrādo vismitas tadā 12,124.043c upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito 'bhavat 12,124.044a datte vare gate vipre cintāsīn mahatī tataḥ 12,124.044c prahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān 12,124.045a tasya cintayatas tāta chāyābhūtaṃ mahādyute 12,124.045c tejo vigrahavat tāta śarīram ajahāt tadā 12,124.046a tam apṛcchan mahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavān iti 12,124.046c pratyāha nanu śīlo 'smi tyakto gacchāmy ahaṃ tvayā 12,124.047a tasmin dvijavare rājan vatsyāmy aham aninditam 12,124.047c yo 'sau śiṣyatvam āgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ 12,124.047e ity uktvāntarhitaṃ tad vai śakraṃ cānvaviśat prabho 12,124.048a tasmiṃs tejasi yāte tu tādṛgrūpas tato 'paraḥ 12,124.048c śarīrān niḥsṛtas tasya ko bhavān iti cābravīt 12,124.049a dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ 12,124.049c tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hy aham 12,124.050a tato 'paro mahārāja prajvalann iva tejasā 12,124.050c śarīrān niḥsṛtas tasya prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.051a ko bhavān iti pṛṣṭaś ca tam āha sa mahādyutiḥ 12,124.051c satyam asmy asurendrāgrya yāsye 'haṃ dharmam anv iha 12,124.052a tasminn anugate dharmaṃ puruṣe puruṣo 'paraḥ 12,124.052c niścakrāma tatas tasmāt pṛṣṭaś cāha mahātmanā 12,124.052e vṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hy aham 12,124.053a tasmin gate mahāśvetaḥ śarīrāt tasya niryayau 12,124.053c pṛṣṭaś cāha balaṃ viddhi yato vṛttam ahaṃ tataḥ 12,124.053e ity uktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa 12,124.054a tataḥ prabhāmayī devī śarīrāt tasya niryayau 12,124.054c tām apṛcchat sa daityendraḥ sā śrīr ity evam abravīt 12,124.055a uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrame 12,124.055c tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hy aham 12,124.056a tato bhayaṃ prādurāsīt prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.056c apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye 12,124.057a tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī 12,124.057c kaś cāsau brāhmaṇaśreṣṭhas tattvam icchāmi veditum 12,124.058 śrīr uvāca 12,124.058a sa śakro brahmacārī ca yas tvayā copaśikṣitaḥ 12,124.058c trailokye te yad aiśvaryaṃ tat tenāpahṛtaṃ prabho 12,124.059a śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ 12,124.059c tad vijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho 12,124.060a dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hy aham 12,124.060c śīlamūlā mahāprājña sadā nāsty atra saṃśayaḥ 12,124.061 bhīṣma uvāca 12,124.061a evam uktvā gatā tu śrīs te ca sarve yudhiṣṭhira 12,124.061c duryodhanas tu pitaraṃ bhūya evābravīd idam 12,124.062a śīlasya tattvam icchāmi vettuṃ kauravanandana 12,124.062c prāpyate ca yathā śīlaṃ tam upāyaṃ vadasva me 12,124.063 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.063a sopāyaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanā 12,124.063c saṃkṣepatas tu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa 12,124.064a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 12,124.064c anugrahaś ca dānaṃ ca śīlam etat praśasyate 12,124.065a yad anyeṣāṃ hitaṃ na syād ātmanaḥ karma pauruṣam 12,124.065c apatrapeta vā yena na tat kuryāt kathaṃ cana 12,124.066a tat tu karma tathā kuryād yena ślāgheta saṃsadi 12,124.066c etac chīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama 12,124.067a yady apy aśīlā nṛpate prāpnuvanti kva cic chriyam 12,124.067c na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāś ca patanti te 12,124.068a etad viditvā tattvena śīlavān bhava putraka 12,124.068c yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt 12,124.068d*0288_01 jitā sabhā śāstravatā samāsā[? -masyā] gomatā jitā 12,124.068d*0288_02 adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam 12,124.068d*0289_01 adhikāṃ vāpi rājendra tatas tvaṃ śīlavān bhava 12,124.069 bhīṣma uvāca 12,124.069a etat kathitavān putre dhṛtarāṣṭro narādhipa 12,124.069c etat kuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tat phalam 12,125.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,125.001a śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha 12,125.001c katham āśā samutpannā yā ca sā tad vadasva me 12,125.002a saṃśayo me mahān eṣa samutpannaḥ pitāmaha 12,125.002c chettā ca tasya nānyo 'sti tvattaḥ parapuraṃjaya 12,125.003a pitāmahāśā mahatī mamāsīd dhi suyodhane 12,125.003c prāpte yuddhe tu yad yuktaṃ tat kartāyam iti prabho 12,125.004a sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate 12,125.004c tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyur asaṃśayam 12,125.005a so 'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtas tena durātmanā 12,125.005c dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama 12,125.006a āśāṃ mahattarāṃ manye parvatād api sadrumāt 12,125.006c ākāśād api vā rājann aprameyaiva vā punaḥ 12,125.007a eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā 12,125.007c durlabhatvāc ca paśyāmi kim anyad durlabhaṃ tataḥ 12,125.008 bhīṣma uvāca 12,125.008a atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat 12,125.008c itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttam ṛṣabhasya ca 12,125.009a sumitro nāma rājarṣir haihayo mṛgayāṃ gataḥ 12,125.009c sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā 12,125.010a sa mṛgo bāṇam ādāya yayāv amitavikramaḥ 12,125.010c sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgam antikāt 12,125.011a tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo 'dravad āśugaḥ 12,125.011c muhūrtam eva rājendra samena sa pathāgamat 12,125.012a tataḥ sa rājā tāruṇyād aurasena balena ca 12,125.012c sasāra bāṇāsanabhṛt sakhaḍgo haṃsavat tadā 12,125.013a tīrtvā nadān nadīś caiva palvalāni vanāni ca 12,125.013c atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran 12,125.014a sa tu kāmān mṛgo rājann āsādyāsādya taṃ nṛpam 12,125.014c punar abhyeti javano javena mahatā tataḥ 12,125.015a sa tasya bāṇair bahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ 12,125.015c prakrīḍann iva rājendra punar abhyeti cāntikam 12,125.016a punaś ca javam āsthāya javano mṛgayūthapaḥ 12,125.016c atītyātītya rājendra punar abhyeti cāntikam 12,125.017a tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro 'mitrakarśanaḥ 12,125.017c samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukān niravāsṛjat 12,125.018a tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ 12,125.018c tasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivān prahasann iva 12,125.019a tasmin nipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ 12,125.019c praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpy athādravat 12,125.020a praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānām athāśramam 12,125.020c āsasāda tato rājā śrāntaś copāviśat punaḥ 12,125.021a taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā 12,125.021c sametya ṛṣayas tasmin pūjāṃ cakrur yathāvidhi 12,125.021d*0290_01 sa pūjām ṛṣibhir dattāṃ pratigṛhya narādhipaḥ 12,125.021d*0290_02 apṛcchat tāpasān sarvāṃs tapaso vṛddhim uttamām 12,125.021d*0290_03 te tasya rājño vacanaṃ pratigṛhya tapodhanāḥ 12,125.022a ṛṣayo rājaśārdūlam apṛcchan svaṃ prayojanam 12,125.022c kena bhadramukhārthena saṃprāpto 'si tapovanam 12,125.023a padātir baddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara 12,125.023c etad icchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto 'si mānada 12,125.023e kasmin kule hi jātas tvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ 12,125.024a tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha 12,125.024c ācakhyau tad yathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata 12,125.025a haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ 12,125.025c carāmi mṛgayūthāni nighnan bāṇaiḥ sahasraśaḥ 12,125.025e balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ 12,125.026a mṛgas tu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān 12,125.026c taṃ dravantam anu prāpto vanam etad yadṛcchayā 12,125.026e bhavatsakāśe naṣṭaśrīr hatāśaḥ śramakarśitaḥ 12,125.027a kiṃ nu duḥkham ato 'nyad vai yad ahaṃ śramakarśitaḥ 12,125.027c bhavatām āśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ 12,125.028a na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ 12,125.028c duḥkhaṃ karoti tat tīvraṃ yathāśā vihatā mama 12,125.029a himavān vā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ 12,125.029c mahattvān nānvapadyetāṃ rodasyor antaraṃ yathā 12,125.029e āśāyās tapasi śreṣṭhās tathā nāntam ahaṃ gataḥ 12,125.030a bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ 12,125.030c bhavantaḥ sumahābhāgās tasmāt prakṣyāmi saṃśayam 12,125.031a āśāvān puruṣo yaḥ syād antarikṣam athāpi vā 12,125.031c kiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvāt pratibhāti vaḥ 12,125.031e etad icchāmi tattvena śrotuṃ kim iha durlabham 12,125.032a yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciram 12,125.032c na hi guhyam ataḥ śrotum icchāmi dvijapuṃgavāḥ 12,125.033a bhavattapovighāto vā yena syād virame tataḥ 12,125.033c yadi vāsti kathāyogo yo 'yaṃ praśno mayeritaḥ 12,125.034a etat kāraṇasāmagryaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 12,125.034c bhavanto hi taponityā brūyur etat samāhitāḥ 12,126.001 bhīṣma uvāca 12,126.001a tatas teṣāṃ samastānām ṛṣīṇām ṛṣisattamaḥ 12,126.001c ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayann iva tato 'bravīt 12,126.002a purāhaṃ rājaśārdūla tīrthāny anucaran prabho 12,126.002c samāsāditavān divyaṃ naranārāyaṇāśramam 12,126.003a yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasas tathā 12,126.003c yatra cāśvaśirā rājan vedān paṭhati śāśvatān 12,126.004a tasmin sarasi kṛtvāhaṃ vidhivat tarpaṇaṃ purā 12,126.004c pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato ''śramam iyāṃ tadā 12,126.005a remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāv ṛṣī 12,126.005c adūrād āśramaṃ kaṃ cid vāsārtham agamaṃ tataḥ 12,126.006a tataś cīrājinadharaṃ kṛśam uccam atīva ca 12,126.006c adrākṣam ṛṣim āyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim 12,126.007a anyair narair mahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam 12,126.007c kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kva cit 12,126.008a śarīram api rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam 12,126.008c grīvā bāhū tathā pādau keśāś cādbhutadarśanāḥ 12,126.009a śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca 12,126.009c tasya vāk caiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama 12,126.010a dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ 12,126.010c pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjalir agrataḥ 12,126.011a nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha 12,126.011c pradiṣṭe cāsane tena śanair aham upāviśam 12,126.012a tataḥ sa kathayām āsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ 12,126.012c ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.013a tasmiṃs tu kathayaty eva rājā rājīvalocanaḥ 12,126.013c upāyāj javanair aśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ 12,126.014a smaran putram araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ 12,126.014c bhūridyumnapitā dhīmān raghuśreṣṭho mahāyaśāḥ 12,126.015a iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ 12,126.015c evam āśākṛto rājaṃś caran vanam idaṃ purā 12,126.016a durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ 12,126.016c ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ity asakṛt tadā 12,126.017a durlabhaḥ sa mayā draṣṭum āśā ca mahatī mama 12,126.017c tayā parītagātro 'haṃ mumūrṣur nātra saṃśayaḥ 12,126.018a etac chrutvā sa bhagavāṃs tanur munivarottamaḥ 12,126.018c avākśirā dhyānaparo muhūrtam iva tasthivān 12,126.019a tam anudhyāntam ālakṣya rājā paramadurmanāḥ 12,126.019c uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandam ivāsakṛt 12,126.020a durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāś caiva kiṃ bhavet 12,126.020c bravītu bhagavān etad yadi guhyaṃ na tan mayi 12,126.021a maharṣir bhagavāṃs tena pūrvam āsīd vimānitaḥ 12,126.021c bāliśāṃ buddhim āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ 12,126.022a arthayan kalaśaṃ rājan kāñcanaṃ valkalāni ca 12,126.022b*0291_01 avajñāpūrvakenāpi na saṃpāditavāṃs tataḥ 12,126.022c nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣir nirāśaḥ samapadyata 12,126.023a evam uktvābhivādyātha tam ṛṣiṃ lokapūjitam 12,126.023c śrānto nyaṣīdad dharmātmā yathā tvaṃ narasattama 12,126.024a arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahān ṛṣiḥ 12,126.024c āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat 12,126.025a tatas te munayaḥ sarve parivārya nararṣabham 12,126.025c upāviśan puraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam 12,126.026a apṛcchaṃś caiva te tatra rājānam aparājitam 12,126.026c prayojanam idaṃ sarvam āśramasya praveśanam 12,126.027 rājovāca 12,126.027a vīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ 12,126.027c bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭam anveṣṭuṃ vanam āgataḥ 12,126.028a ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so 'nagha 12,126.028c na dṛśyate vane cāsmiṃs tam anveṣṭuṃ carāmy aham 12,126.029 ṛṣabha uvāca 12,126.029a evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ 12,126.029c tūṣṇīm evābhavat tatra na ca pratyuktavān nṛpam 12,126.030a sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ 12,126.030c āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ 12,126.031a pratigraham ahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃ cana 12,126.031c anyeṣāṃ caiva varṇānām iti kṛtvā dhiyaṃ tadā 12,126.032a āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī 12,126.032c tām ahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ 12,126.032d*0292_01 vīradyumnas tu taṃ bhūyaḥ papraccha munisattamam 12,126.033 rājovāca 12,126.033a āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham 12,126.033c bravītu bhagavān etat tvaṃ hi dharmārthadarśivān 12,126.034 ṛṣabha uvāca 12,126.034a tataḥ saṃsmṛtya tat sarvaṃ smārayiṣyann ivābravīt 12,126.034c rājānaṃ bhagavān vipras tataḥ kṛśatanus tanuḥ 12,126.035a kṛśatve na samaṃ rājann āśāyā vidyate nṛpa 12,126.035c tasyā vai durlabhatvāt tu prārthitāḥ pārthivā mayā 12,126.036 rājovāca 12,126.036a kṛśākṛśe mayā brahman gṛhīte vacanāt tava 12,126.036c durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyam iva dvija 12,126.037a saṃśayas tu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama 12,126.037c tan me sattama tattvena vaktum arhasi pṛcchataḥ 12,126.038a tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavān idam 12,126.038c yadi guhyaṃ na te vipra loke 'smin kiṃ nu durlabham 12,126.039 kṛśatanur uvāca 12,126.039a durlabho 'py atha vā nāsti yo 'rthī dhṛtim ivāpnuyāt 12,126.039c sudurlabhataras tāta yo 'rthinaṃ nāvamanyate 12,126.040a saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ 12,126.040c saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā 12,126.040d*0293_01 kṛtaghneṣu ca yā saktā nṛśaṃseṣv alaseṣu ca 12,126.040d*0293_02 apakāriṣu yā saktā sāśā kṛśatarī mayā 12,126.041a ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā 12,126.041c pravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā 12,126.042a prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā 12,126.042c tathā narendra dhaninām āśā kṛśatarī mayā 12,126.042d*0294_01 pradānakāṅkṣiṇīnāṃ ca kanyānāṃ vayasi sthite 12,126.042d*0294_02 śrutvā kathās tathāyuktāḥ sāśā kṛśatarī mayā 12,126.043 ṛṣabha uvāca 12,126.043a etac chrutvā tato rājan sa rājā sāvarodhanaḥ 12,126.043c saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe 12,126.044 rājovāca 12,126.044a prasādaye tvā bhagavan putreṇecchāmi saṃgatim 12,126.044b*0295_01 yad etad uktaṃ bhavatā saṃprati dvijasattama 12,126.044c vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yam icchasi yathāvidhi 12,126.045 ṛṣabha uvāca 12,126.045a abravīc ca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ 12,126.045c satyam etad yathā vipra tvayoktaṃ nāsty ato mṛṣā 12,126.046a tataḥ prahasya bhagavāṃs tanur dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.046c putram asyānayat kṣipraṃ tapasā ca śrutena ca 12,126.047a taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivam 12,126.047c ātmānaṃ darśayām āsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.048a saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyam adbhutadarśanam 12,126.048c vipāpmā vigatakrodhaś cacāra vanam antikāt 12,126.049a etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tataś ca vacanaṃ śrutam 12,126.049c āśām apanayasvāśu tataḥ kṛśatarīm imām 12,126.050 bhīṣma uvāca 12,126.050a sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā 12,126.050c sumitro 'panayat kṣipram āśāṃ kṛśatarīṃ tadā 12,126.051a evaṃ tvam api kaunteya śrutvā vāṇīm imāṃ mama 12,126.051c sthiro bhava yathā rājan himavān acalottamaḥ 12,126.052a tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣv arthakṛteṣv iha 12,126.052c śrutvā mama mahārāja na saṃtaptum ihārhasi 12,127.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,127.001a nāmṛtasyeva paryāptir mamāsti bruvati tvayi 12,127.001b*0296_01 yady api syāt parāvṛttis tathātṛpto 'smi bhārata 12,127.001c tasmāt kathaya bhūyas tvaṃ dharmam eva pitāmaha 12,127.001d*0297_01 na hi tṛptiṃ parāṃ yāmi dharme kautūhalaṃ hi me 12,127.002 bhīṣma uvāca 12,127.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,127.002c gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ 12,127.003a pāriyātragiriṃ prāpya gautamasyāśramo mahān 12,127.003c uvāsa gautamo yatra kālaṃ tad api me śṛṇu 12,127.004a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi so 'tapyad gautamas tapaḥ 12,127.004c tam ugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munim 12,127.005a upayāto naravyāghra lokapālo yamas tadā 12,127.005c tam apaśyat sutapasam ṛṣiṃ vai gautamaṃ munim 12,127.006a sa taṃ viditvā brahmarṣir yamam āgatam ojasā 12,127.006c prāñjaliḥ prayato bhūtvā upasṛptas tapodhanaḥ 12,127.007a taṃ dharmarājo dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabham 12,127.007c nyamantrayata dharmeṇa kriyatāṃ kim iti bruvan 12,127.008 gautama uvāca 12,127.008a mātāpitṛbhyām ānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāt 12,127.008c kathaṃ ca lokān aśnāti puruṣo durlabhāñ śubhān 12,127.009 yama uvāca 12,127.009*0298_01 nānyat tīrthaṃ na devo 'nyo dharmo 'nyo na kathaṃ cana 12,127.009*0298_02 naraṃ tāvad ajānantaṃ pāvayanti mahīpatim 12,127.009*0298_03 tasmāt pāpaṃ parityajya bhaktim āsthāya śāśvatīm 12,127.009*0298_04 karmaṇā manasā vācāto bhajann anṛṇo bhavet 12,127.009a tapaḥśaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca 12,127.009c mātāpitror aharahaḥ pūjanaṃ kāryam añjasā 12,127.010a aśvamedhaiś ca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 12,127.010c tena lokān upāśnāti puruṣo 'dbhutadarśanān 12,128.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,128.001a mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ 12,128.001c rājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata 12,128.002a duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ 12,128.002c rājyāt pracyavamānasya gatim anyām apaśyataḥ 12,128.003a paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā 12,128.003a*0299_01 **** **** pararāṣṭrāṇi mṛdnataḥ 12,128.003a*0299_02 vigrahe vartamānasya 12,128.003c asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ 12,128.004a aprāpyaṃ ca bhavet sāntvaṃ bhedo vāpy atipīḍanāt 12,128.004c jīvitaṃ cārthahetor vā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet 12,128.005 bhīṣma uvāca 12,128.005a guhyaṃ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha 12,128.005c apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmam enaṃ yudhiṣṭhira 12,128.006a dharmo hy aṇīyān vacanād buddheś ca bharatarṣabha 12,128.006c śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kva cit 12,128.007a karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty āḍhyo na vā punaḥ 12,128.007c tādṛśo 'yam anupraśnaḥ sa vyavasyas tvayā dhiyā 12,128.008a upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata 12,128.008c nāham etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt 12,128.008e duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāt tu paścāt kṣamo mataḥ 12,128.009a anugamya gatīnāṃ ca sarvāsām eva niścayam 12,128.009c yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstram avekṣate 12,128.009e tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate 12,128.010a avijñānād ayogaś ca puruṣasyopajāyate 12,128.010c avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ 12,128.011a aśaṅkamāno vacanam anasūyur idaṃ śṛṇu 12,128.011c rājñaḥ kośakṣayād eva jāyate balasaṃkṣayaḥ 12,128.012a kośaṃ saṃjanayed rājā nirjalebhyo yathā jalam 12,128.012c kālaṃ prāpyānugṛhṇīyād eṣa dharmo 'tra sāṃpratam 12,128.013a upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvair ācaritaṃ janaiḥ 12,128.013c anyo dharmaḥ samarthānām āpatsv anyaś ca bhārata 12,128.014a prākkośaḥ procyate dharmo buddhir dharmād garīyasī 12,128.014c dharmaṃ prāpya nyāyavṛttim abalīyān na vindati 12,128.015a yasmād dhanasyopapattir ekāntena na vidyate 12,128.015c tasmād āpady adharmo 'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ 12,128.016a adharmo jāyate yasminn iti vai kavayo viduḥ 12,128.016c anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase 12,128.017a yathāsya dharmo na glāyen neyāc chatruvaśaṃ yathā 12,128.017c tat kartavyam ihety āhur nātmānam avasādayet 12,128.018a sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ 12,128.018c sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ 12,128.019a tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe 12,128.019c udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ 12,128.020a kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātum arhati 12,128.020c anyatra tāpasasvāc ca brāhmaṇasvāc ca bhārata 12,128.021a yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet 12,128.021c abhojyānnāni cāśnīyāt tathedaṃ nātra saṃśayaḥ 12,128.022a pīḍitasya kim advāram utpatho nidhṛtasya vā 12,128.022c advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ 12,128.023a tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ 12,128.023c bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā 12,128.024a svadharmānantarā vṛttir yānyān anupajīvataḥ 12,128.024c vahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam 12,128.025a āpadgatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam 12,128.025c api hy etad brāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye 12,128.026a kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syād ity etan niścitaṃ sadā 12,128.026c ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdet kathaṃ cana 12,128.027a hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ 12,128.027c tasmāt saṃrakṣatā kāryam ādānaṃ kṣatrabandhunā 12,128.028a anyatra rājan hiṃsāyā vṛttir nehāsti kasya cit 12,128.028c apy araṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ 12,128.029a na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyam āsthāya jīvitum 12,128.029c viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanam īpsatā 12,128.030a parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi 12,128.030c nityam eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,128.031a rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati 12,128.031c rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyas tathā bhavet 12,128.032a kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yad anyad api saṃcitam 12,128.032c na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā 12,128.033a bījaṃ bhaktena saṃpādyam iti dharmavido viduḥ 12,128.033c atraitac chambarasyāhur mahāmāyasya darśanam 12,128.034a dhik tasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati 12,128.034c avṛttyāntyamanuṣyo 'pi yo vai veda śiber vacaḥ 12,128.035a rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punar balam 12,128.035c tan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ 12,128.036a nānyān apīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam 12,128.036c tadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptum arhati 12,128.037a akāryam api yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasu 12,128.037c etasmāt kāraṇād rājā na doṣaṃ prāptum arhati 12,128.038a arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam 12,128.038c anarthārtham athāpy anyat tat sarvaṃ hy arthalakṣaṇam 12,128.038e evaṃ buddhyā saṃprapaśyen medhāvī kāryaniścayam 12,128.039a yajñārtham anyad bhavati yajñe nārthas tathāparaḥ 12,128.039c yajñasyārthārtham evānyat tat sarvaṃ yajñasādhanam 12,128.040a upamām atra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm 12,128.040c yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ 12,128.041a drumāḥ ke cana sāmantā dhruvaṃ chindanti tān api 12,128.041c te cāpi nipatanto 'nyān nighnanti ca vanaspatīn 12,128.042a evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ 12,128.042c tān ahatvā na paśyāmi siddhim atra paraṃtapa 12,128.043a dhanena jayate lokāv ubhau param imaṃ tathā 12,128.043c satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāsty adhanas tathā 12,128.044a sarvopāyair ādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam 12,128.044c na tulyadoṣaḥ syād evaṃ kāryākāryeṣu bhārata 12,128.045a naitau saṃbhavato rājan kathaṃ cid api bhārata 12,128.045c na hy araṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhān ahaṃ kva cit 12,128.046a yad idaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyām iha kiṃ cana 12,128.046c mamedaṃ syān mamedaṃ syād ity ayaṃ kāṅkṣate janaḥ 12,128.047a na ca rājyasamo dharmaḥ kaś cid asti paraṃtapa 12,128.047c dharmaṃ śaṃsanti te rājñām āpadartham ito 'nyathā 12,128.048a dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ 12,128.048c buddhyā dākṣyeṇa cāpy anye cinvanti dhanasaṃcayān 12,128.049a adhanaṃ durbalaṃ prāhur dhanena balavān bhavet 12,128.049c sarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān 12,128.049e kośād dharmaś ca kāmaś ca paro lokas tathāpy ayam 12,128.049f*0300_01 taṃ ca dharmeṇa lipseta nādharmeṇa kadā cana 12,128.049f*0301_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,128.049f*0301_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,129.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,129.001a kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu 12,129.001c viraktapaurarāṣṭrasya nirdravyanicayasya ca 12,129.002a pariśaṅkitamukhyasya srutamantrasya bhārata 12,129.002c asaṃbhāvitamitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ 12,129.003a paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā 12,129.003c āpannacetaso brūhi kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,129.004 bhīṣma uvāca 12,129.004a bāhyaś ced vijigīṣuḥ syād dharmārthakuśalaḥ śuciḥ 12,129.004c javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvān pūrvān vimokṣayan 12,129.005a adharmavijigīṣuś ced balavān pāpaniścayaḥ 12,129.005c ātmanaḥ saṃnirodhena saṃdhiṃ tenābhiyojayet 12,129.006a apāsya rājadhānīṃ vā tared anyena vāpadam 12,129.006c tadbhāvabhāve dravyāṇi jīvan punar upārjayet 12,129.007a yās tu syuḥ kevalatyāgāc chakyās taritum āpadaḥ 12,129.007c kas tatrādhikam ātmānaṃ saṃtyajed arthadharmavit 12,129.008a avarodhāj jugupseta kā sapatnadhane dayā 12,129.008c na tv evātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃ cana 12,129.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,129.009a ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite 12,129.009c kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,129.010 bhīṣma uvāca 12,129.010a kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syāt kṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ 12,129.010c padāpanayanaṃ kṣipram etāvat sāṃparāyikam 12,129.011a anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate 12,129.011c alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ 12,129.012a hato vā divam ārohed vijayī kṣitim āvaset 12,129.012c yuddhe tu saṃtyajan prāṇāñ śakrasyaiti salokatām 12,129.013a sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantum eva ca 12,129.013c viśvāsād vinayaṃ kuryād vyavasyed vāpy upānahau 12,129.014a apakramitum icched vā yathākāmaṃ tu sāntvayet 12,129.014c viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayam upakramet 12,130.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,130.001a hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini 12,130.001c sarvasmin dasyusād bhūte pṛthivyām upajīvane 12,130.002a kenāsmin brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate 12,130.002c asaṃtyajan putrapautrān anukrośāt pitāmaha 12,130.003 bhīṣma uvāca 12,130.003a vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tathāgate 12,130.003c sarvaṃ sādhvartham evedam asādhvarthaṃ na kiṃ cana 12,130.004a asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati 12,130.004c ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavid eva saḥ 12,130.005a suroṣeṇātmano rājan rājye sthitim akopayan 12,130.005c adattam apy ādadīta dātur vittaṃ mameti vā 12,130.006a vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣv api 12,130.006c vṛttavijñānavān dhīraḥ kas taṃ kiṃ vaktum arhati 12,130.007a yeṣāṃ balakṛtā vṛttir naiṣām anyābhirocate 12,130.007c tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira 12,130.008a yad eva prakṛtaṃ śāstram aviśeṣeṇa vindati 12,130.008c tad eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpy athottaram 12,130.009a ṛtvikpurohitācāryān satkṛtair abhipūjitān 12,130.009c na brāhmaṇān yātayeta doṣān prāpnoti yātayan 12,130.010a etat pramāṇaṃ lokasya cakṣur etat sanātanam 12,130.010c tat pramāṇo 'vagāheta tena tat sādhv asādhu vā 12,130.011a bahūni grāmavāstavyā roṣād brūyuḥ parasparam 12,130.011c na teṣāṃ vacanād rājā satkuryād yātayeta vā 12,130.012a na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃ cana 12,130.012c karṇāv eva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato 'nyataḥ 12,130.013a na vai satāṃ vṛttam etat parivādo na paiśunam 12,130.013c guṇānām eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira 12,130.014a yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau 12,130.014c dhuram udyamya vahatas tathā varteta vai nṛpaḥ 12,130.014e yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syus tathāpare 12,130.015a ācāram eva manyante garīyo dharmalakṣaṇam 12,130.015c apare naivam icchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ 12,130.015e mārdavād atha lobhād vā te brūyur vākyam īdṛśam 12,130.016a ārṣam apy atra paśyanti vikarmasthasya yāpanam 12,130.016c na cārṣāt sadṛśaṃ kiṃ cit pramāṇaṃ vidyate kva cit 12,130.017a devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam 12,130.017c vyājena vindan vittaṃ hi dharmāt tu parihīyate 12,130.018a sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhir bhūtiprabhavakāraṇaiḥ 12,130.018c hṛdayenābhyanujñāto yo dharmas taṃ vyavasyati 12,130.019a yaś caturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit 12,130.019c aher iva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum 12,130.020a yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet 12,130.020c kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet 12,130.021a evaṃ sadbhir vinītena pathā gantavyam acyuta 12,130.021c rājarṣīṇāṃ vṛttam etad avagaccha yudhiṣṭhira 12,131.001 bhīṣma uvāca 12,131.001a svarāṣṭrāt pararāṣṭrāc ca kośaṃ saṃjanayen nṛpaḥ 12,131.001c kośād dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate 12,131.002a tasmāt saṃjanayet kośaṃ saṃhṛtya paripālayet 12,131.002c paripālyānugṛhṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,131.003a na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate 12,131.003c padaṃ madhyamam āsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret 12,131.004a abalasya kutaḥ kośo hy akośasya kuto balam 12,131.004c abalasya kuto rājyam arājñaḥ śrīḥ kuto bhavet 12,131.005a uccair vṛtteḥ śriyo hānir yathaiva maraṇaṃ tathā 12,131.005c tasmāt kośaṃ balaṃ mitrāṇy atha rājā vivardhayet 12,131.006a hīnakośaṃ hi rājānam avajānanti mānavāḥ 12,131.006c na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca 12,131.007a śriyo hi kāraṇād rājā satkriyāṃ labhate parām 12,131.007c sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ 12,131.008a ṛddhim asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ 12,131.008c śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūn iva vindati 12,131.008e īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama 12,131.009a udyacched eva na glāyed udyamo hy eva pauruṣam 12,131.009c apy aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cit 12,131.010a apy araṇyaṃ samāśritya cared dasyugaṇaiḥ saha 12,131.010c na tv evoddhṛtamaryādair dasyubhiḥ sahitaś caret 12,131.010e dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata 12,131.011a ekāntena hy amaryādāt sarvo 'py udvijate janaḥ 12,131.011c dasyavo 'py upaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ 12,131.012a sthāpayed eva maryādāṃ janacittaprasādinīm 12,131.012c alpāpy atheha maryādā loke bhavati pūjitā 12,131.013a nāyaṃ loko 'sti na para iti vyavasito janaḥ 12,131.013c nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini 12,131.014a yathā sadbhiḥ parādānam ahiṃsā dasyubhis tathā 12,131.014c anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu 12,131.015a ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā 12,131.015c brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā 12,131.015e striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣv etad vigarhitam 12,131.016a sa eṣa eva bhavati dasyur etāni varjayan 12,131.016c abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata 12,131.016e naśeṣam evopālabhya na kurvantīti niścayaḥ 12,131.017a tasmāt saśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnam api dasyubhiḥ 12,131.017c na balastho 'ham asmīti nṛśaṃsāni samācaret 12,131.018a saśeṣakāriṇas tāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ 12,131.018c niḥśeṣakāriṇo nityam aśeṣakaraṇād bhayam 12,132.001 bhīṣma uvāca 12,132.001*0302_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,132.001a atra karmāntavacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ 12,132.001c pratyakṣāv eva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ 12,132.001e tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā 12,132.002a adharmo dharma ity etad yathā vṛkapadaṃ tathā 12,132.002c dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaś cana 12,132.003a bubhūṣed balavān eva sarvaṃ balavato vaśe 12,132.003c śriyaṃ balam amātyāṃś ca balavān iha vindati 12,132.004a yo hy anāḍhyaḥ sa patitas tad ucchiṣṭaṃ yad alpakam 12,132.004c bahv apathyaṃ balavati na kiṃ cit trāyate bhayāt 12,132.005a ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt 12,132.005c ati dharmād balaṃ manye balād dharmaḥ pravartate 12,132.006a bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyām iva jaṅgamaḥ 12,132.006c dhūmo vāyor iva vaśaṃ balaṃ dharmo 'nuvartate 12,132.007a anīśvare balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā 12,132.007c vaśyo balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatām iva 12,132.007e nāsty asādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci 12,132.008a durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati 12,132.008c atha tasmād udvijate sarvo loko vṛkād iva 12,132.009a apadhvasto hy avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam 12,132.009c jīvitaṃ yad avakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā 12,132.010a yad enam āhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatam 12,132.010c sa bhṛśaṃ tapyate 'nena vākśalyena parikṣataḥ 12,132.011a atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe 12,132.011c trayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathopāsīta sa dvijān 12,132.012a prasādayen madhurayā vācāpy atha ca karmaṇā 12,132.012c mahāmanāś caiva bhaved vivahec ca mahākule 12,132.013a ity asmīti vaded evaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān 12,132.013c japed udakaśīlaḥ syāt peśalo nātijalpanaḥ 12,132.014a brahmakṣatraṃ saṃpraviśed bahu kṛtvā suduṣkaram 12,132.014c ucyamāno 'pi lokena bahu tat tad acintayan 12,132.015a apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet 12,132.015c sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenaitena gopayet 12,132.015d*0303_01 api tebhyo mṛgān hatvā nayec ca satataṃ vane 12,132.015d*0303_02 yasmin na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā 12,132.015e loke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahat phalam 12,133.001 bhīṣma uvāca 12,133.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,133.001c yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati 12,133.002a prahartā matimāñ śūraḥ śrutavān anṛśaṃsavān 12,133.002c rakṣann akṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo gurupūjakaḥ 12,133.003a niṣādyāṃ kṣatriyāj jātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ 12,133.003c kāpavyo nāma naiṣādir dasyutvāt siddhim āptavān 12,133.004a araṇye sāyapūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā 12,133.004b*0304_01 asti kāpalyasa iti mṛgayur dharmakovidaḥ 12,133.004c vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ 12,133.005a sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā 12,133.005c dharmajñaḥ sarvabhūtānām amogheṣur dṛḍhāyudhaḥ 12,133.006a apy anekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ 12,133.006c sa vṛddhāv andhapitarau mahāraṇye 'bhyapūjayat 12,133.007a madhumāṃsair mūlaphalair annair uccāvacair api 12,133.007c satkṛtya bhojayām āsa samyak paricacāra ca 12,133.008a āraṇyakān pravrajitān brāhmaṇān paripālayan 12,133.008c api tebhyo mṛgān hatvā nināya ca mahāvane 12,133.009a ye sma na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā 12,133.009c teṣām āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati 12,133.010a taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve 'bhivavrire 12,133.010c nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośakāriṇām 12,133.011 dasyava ūcuḥ 12,133.011a muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha 12,133.011c grāmaṇīr bhava no mukhyaḥ sarveṣām eva saṃmataḥ 12,133.012a yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmas tathā tathā 12,133.012c pālayāsmān yathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā 12,133.013 kāpavya uvāca 12,133.013a mā vadhīs tvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam 12,133.013c nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balāt striyaḥ 12,133.014a sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā 12,133.014c nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ 12,133.015a sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ 12,133.015b*0305_01 pitaro devatā viprāḥ śapanty atra nivārite 12,133.015c pūjyante yatra devāś ca pitaro 'tithayas tathā 12,133.016a sarvabhūteṣv api ca vai brāhmaṇo mokṣam arhati 12,133.016c kāryā cāpacitis teṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet 12,133.017a yasya hy ete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam 12,133.017c na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaś cana 12,133.018a yo brāhmaṇān paribhaved vināśaṃ vāpi rocayet 12,133.018c sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ 12,133.019a ihaiva phalam āsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ 12,133.019c ye ye no na pradāsyanti tāṃs tān senābhiyāsyati 12,133.020a śiṣṭyarthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ 12,133.020c ye ca śiṣṭān prabādhante dharmas teṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ 12,133.021a ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti ke cana 12,133.021c tad eva te 'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā 12,133.022a ye punar dharmaśāstreṇa varterann iha dasyavaḥ 12,133.022c api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ 12,133.023 bhīṣma uvāca 12,133.023a tat sarvam upacakrus te kāpavyasyānuśāsanam 12,133.023c vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaś cāpy upāraman 12,133.024a kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhim āptavān 12,133.024c sādhūnām ācaran kṣemaṃ dasyūn pāpān nivartayan 12,133.025a idaṃ kāpavyacaritaṃ yo nityam anukīrtayet 12,133.025c nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayam ārchet kadā cana 12,133.026a bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃ cana 12,133.026c na sato nāsato rājan sa hy araṇyeṣu gopatiḥ 12,134.001 bhīṣma uvāca 12,134.001a atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,134.001c yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayanti ca 12,134.002a na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ devasvam eva tat 12,134.002c dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartum arhati 12,134.003a imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyāś cādyāś ca bhārata 12,134.003c dhanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate 12,134.004a tad asya syād balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārtham eva vā 12,134.004c abhogyā hy oṣadhīś chittvā bhogyā eva pacanty uta 12,134.005a yo vai na devān na pitṝn na martyān haviṣārcati 12,134.005c ānantikāṃ tāṃ dhanitām āhur vedavido janāḥ 12,134.006a haret tad draviṇaṃ rājan dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ 12,134.006c na hi tat prīṇayel lokān na kośaṃ tadvidhaṃ nṛpaḥ 12,134.007a asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati 12,134.007c ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavid eva saḥ 12,134.007d*0306_01 tathā tathā jayel lokāñ śaktyā caiva yathā tathā 12,134.008a audbhijjā jantavaḥ ke cid yuktavāco yathā tathā 12,134.008c aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathāyajñaḥ pratāyate 12,134.009a yathaiva daṃśamaśakaṃ yathā cāṇḍapipīlikam 12,134.009c saiva vṛttir ayajñeṣu tathā dharmo vidhīyate 12,134.010a yathā hy akasmād bhavati bhūmau pāṃsutṛṇolapam 12,134.010c tathaiveha bhaved dharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataro 'pi ca 12,135.001 bhīṣma uvāca 12,135.001*0307_01 anāgatavidhātā ca pratyutpannamatiś ca yaḥ 12,135.001*0307_02 dvāv eva sukham edhete dīrghasūtrī vinaśyati 12,135.001a atraiva cedam avyagraḥ śṛṇvākhyānam anuttamam 12,135.001c dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye 12,135.002a nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulās trayaḥ 12,135.002c prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ 12,135.003a atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ 12,135.003c dīrghasūtraś ca tatraikas trayāṇāṃ jalacāriṇām 12,135.004a kadā cit taj jalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ 12,135.004c niḥsrāvayām āsur atho nimneṣu vividhair mukhaiḥ 12,135.005a prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame 12,135.005c abravīd dīrghadarśī tu tāv ubhau suhṛdau tadā 12,135.006a iyam āpat samutpannā sarveṣāṃ salilaukasām 12,135.006c śīghram anyatra gacchāmaḥ panthā yāvan na duṣyati 12,135.007a anāgatam anarthaṃ hi sunayair yaḥ prabādhate 12,135.007c na sa saṃśayam āpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe 12,135.008a dīrghasūtras tu yas tatra so 'bravīt samyag ucyate 12,135.008c na tu kāryā tvarā yāvad iti me niścitā matiḥ 12,135.009a atha saṃpratipattijñaḥ prābravīd dīrghadarśinam 12,135.009c prāpte kāle na me kiṃ cin nyāyataḥ parihāsyate 12,135.010a evam ukto nirākrāmad dīrghadarśī mahāmatiḥ 12,135.010c jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam 12,135.011a tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam 12,135.011c babandhur vividhair yogair matsyān matsyopajīvinaḥ 12,135.012a viloḍyamāne tasmiṃs tu srutatoye jalāśaye 12,135.012c agacchad grahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ 12,135.013a uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ 12,135.013c praviśyāntaram anyeṣām agrasat pratipattimān 12,135.014a grastam eva tad uddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ 12,135.014c sarvān eva tu tāṃs tatra te vidur grathitā iti 12,135.015a tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale 12,135.015c tyaktvā rajjuṃ vimukto 'bhūc chīghraṃ saṃpratipattimān 12,135.016a dīrghasūtras tu mandātmā hīnabuddhir acetanaḥ 12,135.016c maraṇaṃ prāptavān mūḍho yathaivopahatendriyaḥ 12,135.017a evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohān nāvabudhyate 12,135.017c sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ 12,135.018a ādau na kurute śreyaḥ kuśalo 'smīti yaḥ pumān 12,135.018c sa saṃśayam avāpnoti yathā saṃpratipattimān 12,135.019a anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam 12,135.019c śreyaḥ prāpnoti so 'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hy asau 12,135.020a kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāś ca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ 12,135.020c pakṣā māsāś ca ṛtavas tulyāḥ saṃvatsarāṇi ca 12,135.021a pṛthivī deśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate 12,135.021c abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yac ca tat tathā 12,135.022a etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ 12,135.022c pradhānāv iti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām 12,135.023a parīkṣyakārī yuktas tu samyak samupapādayet 12,135.023c deśakālāv abhipretau tābhyāṃ phalam avāpnuyāt 12,136.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,136.001a sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha 12,136.001c anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī 12,136.002a tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama 12,136.002c yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ 12,136.003a dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada 12,136.003c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi 12,136.004a śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ 12,136.004c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi 12,136.005a viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ 12,136.005c bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ 12,136.006a sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ 12,136.006c ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet 12,136.007a kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha 12,136.007c ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatror mitrasya cāntare 12,136.008a prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate 12,136.008c kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 12,136.009a vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet 12,136.009c kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti 12,136.010a etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa 12,136.010c naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ 12,136.011a ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt 12,136.011c tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me 12,136.012 bhīṣma uvāca 12,136.012a tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ 12,136.012c śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata 12,136.013a amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati 12,136.013c sāmarthyayogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ 12,136.014a tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret 12,136.014c deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye 12,136.015a saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ 12,136.015c amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata 12,136.016a yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ 12,136.016c na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata 12,136.017a yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate 12,136.017c arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam 12,136.018a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,136.018c mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca 12,136.019a vane mahati kasmiṃś cin nyagrodhaḥ sumahān abhūt 12,136.019c latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ 12,136.020a skandhavān meghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ 12,136.020c vairantyam abhito jātas tarur vyālamṛgākulaḥ 12,136.021a tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam 12,136.021c vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ 12,136.022a śākhāś ca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ 12,136.022c lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ 12,136.023a tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ 12,136.023c ayojayat tam unmāthaṃ nityam astaṃ gate ravau 12,136.024a tatra snāyumayān pāśān yathāvat saṃnidhāya saḥ 12,136.024c gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātām eti śarvarīm 12,136.025a tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ 12,136.025c kadā cit tatra mārjāras tv apramatto 'py abadhyata 12,136.026a tasmin baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini 12,136.026c taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ 12,136.027a tenānucaratā tasmin vane viśvastacāriṇā 12,136.027c bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirād dṛṣṭam āmiṣam 12,136.028a sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat 12,136.028c tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan 12,136.029a āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadā cid avalokayan 12,136.029c apaśyad aparaṃ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam 12,136.030a śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam 12,136.030c nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam 12,136.031a tena mūṣakagandhena tvaramāṇam upāgatam 12,136.031c bhakṣārthaṃ lelihad vaktraṃ bhūmāv ūrdhvamukhaṃ sthitam 12,136.032a śākhāgatam ariṃ cānyad apaśyat koṭarālayam 12,136.032c ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram 12,136.033a gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayos tadā 12,136.033c athāsyāsīd iyaṃ cintā tat prāpya sumahad bhayam 12,136.034a āpady asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite 12,136.034c samantād bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā 12,136.035a sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ 12,136.035c abhavad bhayasaṃtaptaś cakre cemāṃ parāṃ gatim 12,136.036a āpad vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam 12,136.036c samantasaṃśayā ceyam asmān āpad upasthitā 12,136.037a gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt 12,136.037b*0308_01 ulūke mūrdhni saṃnaddhe bhujagārāv avāksthite 12,136.037b*0308_02 mārjāre pāśasaṃbaddhe kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet 12,136.037b*0308_03 kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyās tathānagha 12,136.037c ulūkaś ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt 12,136.038a na tv evāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantum arhati 12,136.038c kariṣye jīvite yatnaṃ yāvad ucchvāsanigraham 12,136.039a na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ 12,136.039c saṃbhramanty āpadaṃ prāpya mahato 'rthān avāpya ca 12,136.040a na tv anyām iha mārjārād gatiṃ paśyāmi sāṃpratam 12,136.040c viṣamastho hy ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahan mayā 12,136.041a jīvitārthī kathaṃ tv adya prārthitaḥ śatrubhis tribhiḥ 12,136.041c tasmād imam ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai 12,136.042a kṣatravidyāṃ samāśritya hitam asyopadhāraye 12,136.042c yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye 12,136.043a ayam atyantaśatrur me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ 12,136.043c mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate 12,136.044a kadā cid vyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryān mayā saha 12,136.044c balinā saṃniviṣṭasya śatror api parigrahaḥ 12,136.044e kārya ity āhur ācāryā viṣame jīvitārthinā 12,136.045a śreyān hi paṇḍitaḥ śatrur na ca mitram apaṇḍitam 12,136.045c mama hy amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam 12,136.046a hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetum ātmābhirakṣaṇe 12,136.046c apīdānīm ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet 12,136.046d*0309_01 evaṃ vicintayām āsa mūṣakaḥ śatruceṣṭitam 12,136.047a tato 'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit 12,136.047c sāntvapūrvam idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako 'bravīt 12,136.048a sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccin mārjāra jīvasi 12,136.048c jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 12,136.049a na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā 12,136.049c ahaṃ tvām uddhariṣyāmi prāṇāñ jahyāṃ hi te kṛte 12,136.050a asti kaś cid upāyo 'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām 12,136.050c yena śakyas tvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā 12,136.051a mayā hy upāyo dṛṣṭo 'yaṃ vicārya matim ātmanaḥ 12,136.051c ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 12,136.052a idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhy abhitaḥ sthitam 12,136.052c na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam 12,136.053a kūjaṃś capalanetro 'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate 12,136.053c nagaśākhāgrahas tiṣṭhaṃs tasyāhaṃ bhṛśam udvije 12,136.054a satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me 'si paṇḍitaḥ 12,136.054c sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam 12,136.055a na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayā 12,136.055c ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi 12,136.056a tvam āśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tv aham upāśritaḥ 12,136.056c ciroṣitāv ihāvāṃ vai vṛkṣe 'smin viditaṃ hi te 12,136.057a yasminn āśvasate kaś cid yaś ca nāśvasate kva cit 12,136.057c na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityam udvignacetasau 12,136.058a tasmād vivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatir astu nau 12,136.058c kālātītam apārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 12,136.059a arthayuktim imāṃ tāvad yathābhūtāṃ niśāmaya 12,136.059c tava jīvitam icchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam 12,136.060a kaś cit tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm 12,136.060c sa tārayati tat kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate 12,136.061a īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ 12,136.061c ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi 12,136.062a evam uktvā tu palitas tadartham ubhayor hitam 12,136.062c hetumad grahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata 12,136.063a atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrur vicakṣaṇaḥ 12,136.063c hetumad grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyam abravīt 12,136.064a buddhimān vākyasaṃpannas tad vākyam anuvarṇayan 12,136.064c tām avasthām avekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat 12,136.065a tatas tīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ 12,136.065c mūṣakaṃ mandam udvīkṣya mārjāro lomaśo 'bravīt 12,136.066a nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantam icchasi 12,136.066c śreyaś ca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya 12,136.067a ahaṃ hi dṛḍham āpannas tvam āpannataro mayā 12,136.067c dvayor āpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya 12,136.068a vidhatsva prāptakālaṃ yat kāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ 12,136.068c mayi kṛcchrād vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam 12,136.069a nyastamāno 'smi bhakto 'smi śiṣyas tvaddhitakṛt tathā 12,136.069c nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 12,136.070a ity evam uktaḥ palito mārjāraṃ vaśam āgatam 12,136.070c vākyaṃ hitam uvācedam abhinītārtham arthavat 12,136.071a udāraṃ yad bhavān āha naitac citraṃ bhavadvidhe 12,136.071c vidito yas tu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama 12,136.072a ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulān me mahad bhayam 12,136.072c trāyasva māṃ mā vadhīś ca śakto 'smi tava mokṣaṇe 12,136.073a ulūkāc caiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām 12,136.073c ahaṃ chetsyāmi te pāśān sakhe satyena te śape 12,136.074a tad vacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktam arthavat 12,136.074c harṣād udvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat 12,136.075a sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ 12,136.075c suvicintyābravīd dhīraḥ prītas tvarita eva hi 12,136.076a kṣipram āgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā 12,136.076c tava prājña prasādād dhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam 12,136.077a yad yad evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava 12,136.077c tad ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhir evāstu nau sakhe 12,136.078a asmāt te saṃśayān muktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ 12,136.078c sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca 12,136.079a muktaś ca vyasanād asmāt saumyāham api nāma te 12,136.079c prītim utpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām 12,136.079d*0310_01 pratyapakurvan bahv api na bhāti pūrvopakāriṇā tulyaḥ 12,136.079d*0310_02 ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇam eva kurute 'nyaḥ 12,136.080a grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā 12,136.080c praviveśa suvisrabdhaḥ samyag arthāṃś cacāra ha 12,136.081a evam āśvāsito vidvān mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.081c mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat 12,136.082a līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam 12,136.082c tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmatur gṛhān 12,136.082d*0311_01 tathaiva tau susaṃtrastau dṛḍham āgatatandritau 12,136.082d*0311_02 dṛṣṭvā tayoḥ parāṃ prītiṃ vismayaṃ paramaṃ gatau 12,136.082d*0311_03 balinau matimantau ca suvṛttau cāpy upāsitau 12,136.082d*0311_04 aśaktau tu nayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt 12,136.082d*0311_05 kāryārthakṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau 12,136.082d*0311_06 ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatus tau svam ālayam 12,136.083a līnas tu tasya gātreṣu palito deśakālavit 12,136.083c ciccheda pāśān nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ 12,136.084a atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam 12,136.084c chindantaṃ vai tadā pāśān atvarantaṃ tvarānvitaḥ 12,136.085a tam atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā 12,136.085c saṃcodayitum ārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā 12,136.086a kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho 'vamanyase 12,136.086c chindhi pāśān amitraghna purā śvapaca eti saḥ 12,136.087a ity uktas tvaratā tena matimān palito 'bravīt 12,136.087c mārjāram akṛtaprajñaṃ vaśyam ātmahitaṃ vacaḥ 12,136.088a tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ 12,136.088c vayam evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate 12,136.089a akāle kṛtyam ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate 12,136.089c tad eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rthāya kalpate 12,136.090a akālavipramuktān me tvatta eva bhayaṃ bhavet 12,136.090c tasmāt kālaṃ pratīkṣasva kim iti tvarase sakhe 12,136.091a yāvat paśyāmi caṇḍālam āyāntaṃ śastrapāṇinam 12,136.091c tataś chetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye 12,136.092a tasmin kāle pramuktas tvaṃ tarum evādhirohasi 12,136.092c na hi te jīvitād anyat kiṃ cit kṛtyaṃ bhaviṣyati 12,136.093a tato bhavaty atikrānte traste bhīte ca lomaśa 12,136.093c ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñ śākhāṃ gamiṣyati 12,136.094a evam uktas tu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam 12,136.094c vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ 12,136.095a athātmakṛtyatvaritaḥ samyak praśrayam ācaran 12,136.095c uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam 12,136.096a na hy evaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ 12,136.096c yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāt tvaramāṇena vai mayā 12,136.097a tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama 12,136.097c yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svasty āvayor bhavet 12,136.098a atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smaran kālaṃ vikarṣasi 12,136.098c paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktam āyuḥkṣayo mama 12,136.099a yac ca kiṃ cin mayājñānāt purastād vipriyaṃ kṛtam 12,136.099c na tan manasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me 12,136.100a tam evaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravid buddhisaṃmataḥ 12,136.100c uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā 12,136.101a śrutaṃ me tava mārjāra svam arthaṃ parigṛhṇataḥ 12,136.101c mamāpi tvaṃ vijānīhi svam arthaṃ parigṛhṇataḥ 12,136.102a yan mitraṃ bhītavat sādhyaṃ yan mitraṃ bhayasaṃhitam 12,136.102c surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhād iva 12,136.103a kṛtvā balavatā saṃdhim ātmānaṃ yo na rakṣati 12,136.103c apathyam iva tad bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate 12,136.104a na kaś cit kasya cin mitraṃ na kaś cit kasya cit suhṛt 12,136.104b*0312_01 arthatas tu nibadhyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.104c arthair arthā nibadhyante gajair vanagajā iva 12,136.105a na hi kaś cit kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate 12,136.105c tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 12,136.106a tasmin kāle 'pi ca bhavān divākīrtibhayānvitaḥ 12,136.106c mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ 12,136.107a chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantur eko 'vaśeṣitaḥ 12,136.107c chetsyāmy ahaṃ tad apy āśu nirvṛto bhava lomaśa 12,136.108a tayoḥ saṃvadator evaṃ tathaivāpannayor dvayoḥ 12,136.108c kṣayaṃ jagāma sā rātrir lomaśaṃ cāviśad bhayam 12,136.109a tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 12,136.109c sthūlasphig vikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ 12,136.110a śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ 12,136.110c parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇir adṛśyata 12,136.111a taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjāras trastacetanaḥ 12,136.111c uvāca palitaṃ bhītaḥ kim idānīṃ kariṣyasi 12,136.112a atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam 12,136.112c kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatus tadā 12,136.113a balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpy upāgatau 12,136.113c aśakyau sunayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt 12,136.114a kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau 12,136.114c ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svam ālayam 12,136.115a tataś ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ 12,136.115c vipramukto 'tha mārjāras tam evābhyapatad drumam 12,136.116a sa ca tasmād bhayān mukto mukto ghoreṇa śatruṇā 12,136.116c bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ 12,136.117a unmātham apy athādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ 12,136.117c vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmād deśād apākramat 12,136.117e jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha 12,136.118a tatas tasmād bhayān mukto durlabhaṃ prāpya jīvitam 12,136.118c bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo 'bravīt 12,136.119a akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit sahasāham upaplutaḥ 12,136.119c kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccin māṃ nābhiśaṅkase 12,136.120a gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam 12,136.120c mitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi 12,136.121a kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścān nānutiṣṭhati 12,136.121c na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsv āpatsu durmatiḥ 12,136.122a tat kṛto 'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyād ātmanaḥ sakhe 12,136.122c sa māṃ mitratvam āpannam upabhoktuṃ tvam arhasi 12,136.123a yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ 12,136.123c sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurum iva priyam 12,136.124a ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam 12,136.124c jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet 12,136.125a īśvaro me bhavān astu śarīrasya gṛhasya ca 12,136.125c arthānāṃ caiva sarveṣām anuśāstā ca me bhava 12,136.126a amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām 12,136.126c na te 'sti bhayam asmatto jīvitenātmanaḥ śape 12,136.127a buddhyā tvam uśanāḥ sākṣād bale tv adhikṛtā vayam 12,136.127c tvanmantrabalayukto hi vindeta jayam eva ha 12,136.128a evam uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.128c uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇam ātmahitaṃ vacaḥ 12,136.129a yad bhavān āha tat sarvaṃ mayā te lomaśa śrutam 12,136.129c mamāpi tāvad bruvataḥ śṛṇu yat pratibhāti mām 12,136.130a veditavyāni mitrāṇi boddhavyāś cāpi śatravaḥ 12,136.130c etat susūkṣmaṃ loke 'smin dṛśyate prājñasaṃmatam 12,136.131a śatrurūpāś ca suhṛdo mitrarūpāś ca śatravaḥ 12,136.131b*0313_01 eṣāṃ saumyāni mitrāṇi krodhanāś caiva śatravaḥ 12,136.131b*0313_02 sāntvitās te na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ 12,136.131c sāntvitās te na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ 12,136.132a nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate 12,136.132c sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.133a yo yasmiñ jīvati svārthaṃ paśyet tāvat sa jīvati 12,136.133c sa tasya tāvan mitraṃ syād yāvan na syād viparyayaḥ 12,136.134a nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvam asauhṛdam 12,136.134c arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.135a mitraṃ ca śatrutām eti kasmiṃś cit kālaparyaye 12,136.135c śatruś ca mitratām eti svārtho hi balavattaraḥ 12,136.136a yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu 12,136.136c arthayuktim avijñāya calitaṃ tasya jīvitam 12,136.137a arthayuktim avijñāya yaḥ śubhe kurute matim 12,136.137c mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ 12,136.138a na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 12,136.138c viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 12,136.139a arthayuktyā hi dṛśyante pitā mātā sutās tathā 12,136.139c mātulā bhāgineyāś ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ 12,136.140a putraṃ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṃ priyam 12,136.140c loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām 12,136.141a taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaram 12,136.141c kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyam asaṃśayam 12,136.142a asmin nilaya eva tvaṃ nyagrodhād avatāritaḥ 12,136.142c pūrvaṃ niviṣṭam unmāthaṃ capalatvān na buddhavān 12,136.143a ātmanaś capalo nāsti kuto 'nyeṣāṃ bhaviṣyati 12,136.143c tasmāt sarvāṇi kāryāṇi capalo hanty asaṃśayam 12,136.144a bravīti madhuraṃ kaṃ cit priyo me ha bhavān iti 12,136.144c tan mithyākaraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu 12,136.145a kāraṇāt priyatām eti dveṣyo bhavati kāraṇāt 12,136.145c arthārthī jīvaloko 'yaṃ na kaś cit kasya cit priyaḥ 12,136.146a sakhyaṃ sodarayor bhrātror daṃpatyor vā parasparam 12,136.146c kasya cin nābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇām iha 12,136.147a yady api bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare 12,136.147c svabhāvatas te prīyante netaraḥ prīyate janaḥ 12,136.148a priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ 12,136.148c mantrahomajapair anyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ 12,136.149a utpanne kāraṇe prītir nāsti nau kāraṇāntare 12,136.149c pradhvaste kāraṇasthāne sā prītir vinivartate 12,136.150a kiṃ nu tat kāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ 12,136.150c anyatrābhyavahārārthāt tatrāpi ca budhā vayam 12,136.151a kālo hetuṃ vikurute svārthas tam anuvartate 12,136.151c svārthaṃ prājño 'bhijānāti prājñaṃ loko 'nuvartate 12,136.152a na tv īdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍite 12,136.152c akāle 'viṣamasthasya svārthahetur ayaṃ tava 12,136.153a tasmān nāhaṃ cale svārthāt susthitaḥ saṃdhivigrahe 12,136.153c abhrāṇām iva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe 12,136.154a adyaiva hi ripur bhūtvā punar adyaiva sauhṛdam 12,136.154c punaś ca ripur adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam 12,136.155a āsīt tāvat tu maitrī nau yāvad dhetur abhūt purā 12,136.155c sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā 12,136.156a tvaṃ hi me 'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyān mitratāṃ gataḥ 12,136.156c tat kṛtyam abhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā 12,136.157a so 'ham evaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ 12,136.157c praviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tad vadasva me 12,136.158a tvadvīryeṇa vimukto 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān 12,136.158c anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ 12,136.159a tvaṃ hi saumya kṛtārtho 'dya nirvṛttārthās tathā vayam 12,136.159c na te 'sty anyan mayā kṛtyaṃ kiṃ cid anyatra bhakṣaṇāt 12,136.160a aham annaṃ bhavān bhoktā durbalo 'haṃ bhavān balī 12,136.160c nāvayor vidyate saṃdhir niyukte viṣame bale 12,136.161a saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yan mokṣāt pratyanantaram 12,136.161c bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyam asaṃśayam 12,136.162a bhakṣyārtham eva baddhas tvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā 12,136.162c śāstrajñam abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām 12,136.163a jānāmi kṣudhitaṃ hi tvām āhārasamayaś ca te 12,136.163c sa tvaṃ mām abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ 12,136.164a yac cāpi putradāraṃ svaṃ tat saṃnisṛjase mayi 12,136.164c śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam 12,136.165a tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāś ca ye 12,136.165c kasmān māṃ te na khādeyur hṛṣṭāḥ praṇayinas tvayi 12,136.166a nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgame 12,136.166c śivaṃ dhyāyasva me 'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi 12,136.167a śatror annādyabhūtaḥ san kliṣṭasya kṣudhitasya ca 12,136.167c bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet 12,136.168a svasti te 'stu gamiṣyāmi dūrād api tavodvije 12,136.168c nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa 12,136.168d*0314_01 yadi tvaṃ sukṛtaṃ vetsi tatsakhyam anusāraya 12,136.168d*0314_02 viśvastaṃ vā pramattaṃ vā etad eva kṛtaṃ bhavet 12,136.169a balavat saṃnikarṣo hi na kadā cit praśasyate 12,136.169c praśāntād api me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā 12,136.170a yadi tv arthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 12,136.170c kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tv ātmānaṃ kadā cana 12,136.171a ātmārthe saṃtatis tyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā 12,136.171c api sarvasvam utsṛjya rakṣed ātmānam ātmanā 12,136.172a aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre 'pi tiṣṭhatām 12,136.172c dṛṣṭā hi punar āvṛttir jīvatām iti naḥ śrutam 12,136.173a na tv ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavad iṣyate 12,136.173c ātmā tu sarvato rakṣyo dārair api dhanair api 12,136.174a ātmarakṣitatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām 12,136.174c āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ 12,136.175a śatrūn samyag vijānanti durbalā ye balīyasaḥ 12,136.175b*0315_01 śaṅkanīyaḥ sa sarvatra priyam apy ācaran sadā 12,136.175b*0315_02 kulajānāṃ sumitrāṇāṃ dhārmikāṇāṃ mahātmanām 12,136.175c teṣāṃ na cālyate buddhir ātmārthaṃ kṛtaniścayā 12,136.176a ity abhivyaktam evāsau palitenāvabhartsitaḥ 12,136.176c mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyam abravīt 12,136.176d*0316_00 lomaśa uvāca 12,136.176d*0316_01 satyaṃ śape tvayāhaṃ vai mitradroho vigarhitaḥ 12,136.176d*0317_01 satāṃ saptapadaṃ mitraṃ kathaṃ tvaṃ māṃ na viśvaseḥ 12,136.177a saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yas tvaṃ mama hite rataḥ 12,136.177c uktavān arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ 12,136.178a na tu mām anyathā sādho tvaṃ vijñātum ihārhasi 12,136.178c prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdam āgatam 12,136.179a dharmajño 'smi guṇajño 'smi kṛtajño 'smi viśeṣataḥ 12,136.179c mitreṣu vatsalaś cāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ 12,136.180a tan mām evaṃgate sādho na yāvayitum arhasi 12,136.180c tvayā hi yāvyamāno 'haṃ prāṇāñ jahyāṃ sabāndhavaḥ 12,136.181a dhik śabdo hi budhair dṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu 12,136.181c maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitum arhasi 12,136.182a iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.182c manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyam abravīt 12,136.183a sādhur bhavāñ śrutārtho 'smi prīyate na ca viśvase 12,136.183c saṃstavair vā dhanaughair vā nāhaṃ śakyaḥ punas tvayā 12,136.184a na hy amitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe 12,136.184c asminn arthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte 12,136.185a śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā 12,136.185c samāhitaś cared yuktyā kṛtārthaś ca na viśvaset 12,136.185d*0318_01 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset 12,136.185d*0318_02 nityaṃ viśvāsayed anyān pareṣāṃ tu na viśvaset 12,136.186a tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣej jīvitam ātmanaḥ 12,136.186c dravyāṇi saṃtatiś caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ 12,136.187a saṃkṣepo nītiśāstrāṇām aviśvāsaḥ paro mataḥ 12,136.187c nṛṣu tasmād aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitam ātmanaḥ 12,136.188a vadhyante na hy aviśvastāḥ śatrubhir durbalā api 12,136.188c viśvastās tv āśu vadhyante balavanto 'pi durbalaiḥ 12,136.189a tvadvidhebhyo mayā hy ātmā rakṣyo mārjāra sarvadā 12,136.189c rakṣa tvam api cātmānaṃ caṇḍālāj jātikilbiṣāt 12,136.190a sa tasya bruvatas tv evaṃ saṃtrāsāj jātasādhvasaḥ 12,136.190c svabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ 12,136.191a tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyam ātmanaḥ 12,136.191c viśrāvya palitaḥ prājño bilam anyaj jagāma ha 12,136.192a evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ 12,136.192c ekena bahavo 'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ 12,136.193a ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ 12,136.193c mūṣakaś ca biḍālaś ca muktāv anyonyasaṃśrayāt 12,136.194a ity eṣa kṣatradharmasya mayā mārgo 'nudarśitaḥ 12,136.194c vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu 12,136.195a anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītim uttamām 12,136.195c anyonyam abhisaṃdhātum abhūc caiva tayor matiḥ 12,136.196a tatra prājño 'bhisaṃdhatte samyag buddhibalāśrayāt 12,136.196c abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādād api cābudhaiḥ 12,136.197a tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan 12,136.197c na hy apramattaś calati calito vā vinaśyati 12,136.198a kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ 12,136.198c kārya ity eva tattvajñāḥ prāhur nityaṃ yudhiṣṭhira 12,136.199a evaṃ matvā mahārāja śāstrārtham abhigamya ca 12,136.199c abhiyukto 'pramattaś ca prāg bhayād bhītavac caret 12,136.200a bhītavat saṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhis tathaiva ca 12,136.200c bhayād utpadyate buddhir apramattābhiyogajā 12,136.201a na bhayaṃ vidyate rājan bhītasyānāgate bhaye 12,136.201c abhītasya tu visrambhāt sumahaj jāyate bhayam 12,136.202a na bhīrur iti cātyantaṃ mantro 'deyaḥ kathaṃ cana 12,136.202c avijñānād dhi vijñāte gacched āspadadarśiṣu 12,136.203a tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan 12,136.203c kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cid ācaret 12,136.204a evam etan mayā proktam itihāsaṃ yudhiṣṭhira 12,136.204c śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvat samupācara 12,136.205a upalabhya matiṃ cāgryām arimitrāntaraṃ tathā 12,136.205c saṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi 12,136.206a śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā 12,136.206c samāgamaṃ cared yuktyā kṛtārtho na ca viśvaset 12,136.207a aviruddhāṃ trivargeṇa nītim etāṃ yudhiṣṭhira 12,136.207c abhyuttiṣṭha śrutād asmād bhūyas tvaṃ rañjayan prajāḥ 12,136.208a brāhmaṇaiś cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava 12,136.208c brāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata 12,136.209a ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho 12,136.209c pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa 12,136.210a rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājan yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase 12,136.210c kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam 12,136.211a dvayor imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritam 12,136.211c tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale 12,137.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,137.001a ukto mantro mahābāho na viśvāso 'sti śatruṣu 12,137.001c kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset 12,137.002a viśvāsād dhi paraṃ rājño rājann utpadyate bhayam 12,137.002c kathaṃ vai nāśvasan rājā śatrūñ jayati pārthiva 12,137.003a etan me saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati 12,137.003c aviśvāsakathām etām upaśrutya pitāmaha 12,137.004 bhīṣma uvāca 12,137.004a śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane 12,137.004c pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva 12,137.005a kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī 12,137.005c pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā 12,137.006a rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ 12,137.006c sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā 12,137.007a abhiprajātā sā tatra putram ekaṃ suvarcasam 12,137.007c samakālaṃ ca rājño 'pi devyāḥ putro vyajāyata 12,137.007d*0319_01 tayor arthe kṛtajñā sā khecarī pūjanī sadā 12,137.008a samudratīraṃ gatvā sā tv ājahāra phaladvayam 12,137.008c puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha 12,137.009a phalam ekaṃ sutāyādād rājaputrāya cāparam 12,137.009c amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam 12,137.009d*0320_01 ādāyādāya saivāśu tayoḥ prādāt punaḥ punaḥ 12,137.009e tatrāgacchat parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt 12,137.009f*0321_01 tataḥ sa dhātryā kakṣeṇa uhyamāno nṛpātmajaḥ 12,137.009f*0321_02 dadarśa taṃ pakṣisutaṃ bālyād āgatya bālakaḥ 12,137.010a dhātryā hastagataś cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā 12,137.010c śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṃ samajātakam 12,137.010e hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat 12,137.011a atha sā śakunī rājann āgamat phalahārikā 12,137.011c apaśyan nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale 12,137.012a bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam 12,137.012c pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyam abravīt 12,137.013a kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītir na ca sauhṛdam 12,137.013c kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca 12,137.014a kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu 12,137.014c apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam 12,137.015a aham asya karomy adya sadṛśīṃ vairayātanām 12,137.015c kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ 12,137.016a sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ 12,137.016c śaraṇāgatasya ca vadhas trividhaṃ hy asya kilbiṣam 12,137.017a ity uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā 12,137.017c bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyam abravīt 12,137.018a icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati 12,137.018c kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham 12,137.019a pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃ cin na tasmin yadi vidyate 12,137.019c nipātyate 'sya putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu 12,137.019d*0322_01 brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyā hṛtalocanam 12,137.019d*0322_02 kṛte pratikṛtaṃ matvā pūjanīm idam abravīt 12,137.020 brahmadatta uvāca 12,137.020a asti vai kṛtam asmābhir asti pratikṛtaṃ tvayā 12,137.020c ubhayaṃ tat samībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ 12,137.021 pūjany uvāca 12,137.021a sakṛt kṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ 12,137.021c na tad budhāḥ praśaṃsanti śreyas tatrāpasarpaṇam 12,137.022a sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset 12,137.022c kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati 12,137.023a anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati 12,137.023c putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati 12,137.024a sarveṣāṃ kṛtavairāṇām aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ 12,137.024c ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ 12,137.025a na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 12,137.025b*0323_01 viśvāsād bhayam utpannam api mūlaṃ nikṛntati 12,137.025c kāmaṃ viśvāsayed anyān pareṣāṃ tu na viśvaset 12,137.025d*0324_01 aviśvāsāt paraṃ hanti viśvāsād vadhyate paraiḥ 12,137.026a mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ 12,137.026c bhrātā śatruḥ klinnapāṇir vayasya; ātmā hy ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā 12,137.027a anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhir upapadyate 12,137.027c sa ca hetur atikrānto yadartham aham āvasam 12,137.028a pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ 12,137.028c ceto bhavaty aviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt 12,137.029a pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāc caiva vimānanā 12,137.029c jahyāt taṃ sattvavān vāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ 12,137.030a uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālam ahiṃsitā 12,137.030c tad idaṃ vairam utpannaṃ sukham āssva vrajāmy aham 12,137.031 brahmadatta uvāca 12,137.031a yatkṛte pratikuryād vai na sa tatrāparādhnuyāt 12,137.031c anṛṇas tena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ 12,137.032 pūjany uvāca 12,137.032a na kṛtasya na kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ 12,137.032c hṛdayaṃ tatra jānāti kartuś caiva kṛtasya ca 12,137.033 brahmadatta uvāca 12,137.033a kṛtasya caiva kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ 12,137.033c vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ 12,137.034 pūjany uvāca 12,137.034a nāsti vairam upakrāntaṃ sāntvito 'smīti nāśvaset 12,137.034c viśvāsād badhyate bālas tasmāc chreyo hy adarśanam 12,137.035a tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitair api 12,137.035c sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ 12,137.036 brahmadatta uvāca 12,137.036a saṃvāsāj jāyate sneho jīvitāntakareṣv api 12,137.036c anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā 12,137.037a anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsān mṛdutāṃ gatam 12,137.037c naiva tiṣṭhati tad vairaṃ puṣkarastham ivodakam 12,137.038 pūjany uvāca 12,137.038a vairaṃ pañcasamutthānaṃ tac ca budhyanti paṇḍitāḥ 12,137.038c strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam 12,137.039a tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ 12,137.039c prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam 12,137.040a kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryas tv iha suhṛdy api 12,137.040c channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho 'gnir iva dāruṣu 12,137.041a na vittena na pāruṣyair na sāntvena na ca śrutaiḥ 12,137.041c vairāgniḥ śāmyate rājann aurvāgnir iva sāgare 12,137.042a na hi vairāgnir udbhūtaḥ karma vāpy aparādhajam 12,137.042c śāmyaty adagdhvā nṛpate vinā hy ekatarakṣayāt 12,137.043a satkṛtasyārthamānābhyāṃ syāt tu pūrvāpakāriṇaḥ 12,137.043c naiva śāntir na viśvāsaḥ karma trāsayate balāt 12,137.044a naivāpakāre kasmiṃś cid ahaṃ tvayi tathā bhavān 12,137.044c viśvāsād uṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmy aham 12,137.045 brahmadatta uvāca 12,137.045a kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ 12,137.045c kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati 12,137.046a tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva ha 12,137.046c kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati 12,137.047a badhyante yugapat ke cid ekaikasya na cāpare 12,137.047c kālo dahati bhūtāni saṃprāpyāgnir ivendhanam 12,137.048a nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvam anyonyakaraṇe śubhe 12,137.048c kālo nityam upādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām 12,137.049a evaṃ vaseha sasnehā yathākālam ahiṃsitā 12,137.049c yat kṛtaṃ tac ca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani 12,137.050 pūjany uvāca 12,137.050a yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasya cid bhavet 12,137.050c kasmāt tv apacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate 12,137.051a kasmād devāsurāḥ pūrvam anyonyam abhijaghnire 12,137.051c yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,137.052a bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmād icchanti rogiṇe 12,137.052c yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam 12,137.053a pralāpaḥ kriyate kasmāt sumahāñ śokamūrchitaiḥ 12,137.053c yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmād dharmo 'sti kartṛṣu 12,137.054a tava putro mamāpatyaṃ hatavān hiṃsito mayā 12,137.054c anantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate 12,137.055a ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje 12,137.055c tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu 12,137.056a bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ 12,137.056c tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhād ṛte kṣamaḥ 12,137.057a vadhabandhabhayād eke mokṣatantram upāgatāḥ 12,137.057c maraṇotpātajaṃ duḥkham āhur dharmavido janāḥ 12,137.058a sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ 12,137.058c duḥkhād udvijate sarvaḥ sarvasya sukham īpsitam 12,137.059a duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkham arthaviparyayaḥ 12,137.059c duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkham iṣṭaviyogajam 12,137.060a vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathā 12,137.060c duḥkhaṃ sukhena satataṃ janād viparivartate 12,137.061a na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai ke cid āhur abuddhayaḥ 12,137.061c yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane 12,137.062a yas tu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktum utsahet 12,137.062b*0343_01 bhinnāḥ śliṣṭā na śakyante śastraiḥ suniśitair api 12,137.062b*0343_02 sāmnā te 'pi nigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ 12,137.062c rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare 12,137.063a yat kṛtaṃ te mayā rājaṃs tvayā ca mama yat kṛtam 12,137.063c na tad varṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitum ariṃdama 12,137.064a āvayoḥ kṛtam anyonyaṃ tatra saṃdhir na vidyate 12,137.064c smṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati 12,137.065a vairam antikam āsajya yaḥ prītiṃ kartum icchati 12,137.065c mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhir na vidyate 12,137.066a niścitaś cārthaśāstrajñair aviśvāsaḥ sukhodayaḥ 12,137.066c uśanāś cātha gāthe dve prahrādāyābravīt purā 12,137.067a ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare 'pi vā 12,137.067c te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatṛṇair yathā 12,137.068a na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣv ā daśamād yugāt 12,137.068c ākhyātāraś ca vidyante kule ced vidyate pumān 12,137.069a upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ 12,137.069c athainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭam ivāśmani 12,137.070a sadā na viśvased rājan pāpaṃ kṛtveha kasya cit 12,137.070c apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsād duḥkham aśnute 12,137.071 brahmadatta uvāca 12,137.071a nāviśvāsāc cinvate 'rthān nehante cāpi kiṃ cana 12,137.071c bhayād ekatarān nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca 12,137.072 pūjany uvāca 12,137.072a yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati 12,137.072c kṣaṇyete tasya tau pādau suguptam abhidhāvataḥ 12,137.073a netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātam udīkṣate 12,137.073c tasya vāyurujātyarthaṃ netrayor bhavati dhruvam 12,137.074a duṣṭaṃ panthānam āśritya yo mohād abhipadyate 12,137.074c ātmano balam ajñātvā tad antaṃ tasya jīvitam 12,137.075a yas tu varṣam avijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ 12,137.075c hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ 12,137.076a yaś ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpy āsvādavidhuraṃ hitam 12,137.076c āhāraṃ kurute nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate 12,137.077a pathyaṃ bhuktvā naro lobhād yo 'nyad aśnāti bhojanam 12,137.077c pariṇāmam avijñāya tad antaṃ tasya jīvitam 12,137.078a daivaṃ puruṣakāraś ca sthitāv anyonyasaṃśrayāt 12,137.078c udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate 12,137.079a karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu 12,137.079c grasyate 'karmaśīlas tu sadānarthair akiṃcanaḥ 12,137.080a tasmāt saṃśayite 'py arthe kārya eva parākramaḥ 12,137.080c sarvasvam api saṃtyajya kāryam ātmahitaṃ naraiḥ 12,137.081a vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamam 12,137.081c mitrāṇi sahajāny āhur vartayantīha yair budhāḥ 12,137.082a niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ 12,137.082c etāny upacitāny āhuḥ sarvatra labhate pumān 12,137.083a sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate 12,137.083c na vibhīṣayate kaṃ cid bhīṣito na bibheti ca 12,137.084a nityaṃ buddhimato hy arthaḥ svalpako 'pi vivardhate 12,137.084c dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāt pratitiṣṭhati 12,137.085a gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇām alpamedhasām 12,137.085c kustrī khādati māṃsāni māghamā segavām iva 12,137.086a gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare 12,137.086c ity evam avasīdanti narā buddhiviparyaye 12,137.087a utpatet sarujād deśād vyādhidurbhikṣapīḍitāt 12,137.087c anyatra vastuṃ gacched vā vased vā nityamānitaḥ 12,137.088a tasmād anyatra yāsyāmi vastuṃ nāham ihotsahe 12,137.088c kṛtam etad anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva 12,137.089a kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam 12,137.089c kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet 12,137.090a kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ 12,137.090c kurājye nirvṛtir nāsti kudeśe na prajīvyate 12,137.091a kumitre saṃgataṃ nāsti nityam asthirasauhṛde 12,137.091c avamānaḥ kusaṃbandhe bhavaty arthaviparyaye 12,137.092a sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ 12,137.092c tan mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate 12,137.093a yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ 12,137.093c na caiva hy abhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati 12,137.094a bhāryā deśo 'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ 12,137.094c etat sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau 12,137.095a adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchanty anigrahāt 12,137.095c rājā mūlaṃ trivargasya apramatto 'nupālayan 12,137.096a baliṣaḍbhāgam uddhṛtya baliṃ tam upayojayet 12,137.096c na rakṣati prajāḥ samyag yaḥ sa pārthivataskaraḥ 12,137.097a dattvābhayaṃ yaḥ svayam eva rājā; na tat pramāṇaṃ kurute yathāvat 12,137.097c sa sarvalokād upalabhya pāpam; adharmabuddhir nirayaṃ prayāti 12,137.098a dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā 12,137.098c sa sarvasukhakṛj jñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan 12,137.099a pitā mātā gurur goptā vahnir vaiśravaṇo yamaḥ 12,137.099c sapta rājño guṇān etān manur āha prajāpatiḥ 12,137.100a pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo 'nukampakaḥ 12,137.100c tasmin mithyāpraṇīte hi tiryag gacchati mānavaḥ 12,137.101a saṃbhāvayati māteva dīnam abhyavapadyate 12,137.101c dahaty agnir ivāniṣṭān yamayan bhavate yamaḥ 12,137.102a iṣṭeṣu visṛjaty arthān kubera iva kāmadaḥ 12,137.102c gurur dharmopadeśena goptā ca paripālanāt 12,137.103a yas tu rañjayate rājā paurajānapadān guṇaiḥ 12,137.103c na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt 12,137.104a svayaṃ samupajānan hi paurajānapadakriyāḥ 12,137.104c sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca 12,137.105a nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ 12,137.105c anarthair vipralupyante sa gacchati parābhavam 12,137.106a prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam 12,137.106c sa sarvayajñaphalabhāg rājā loke mahīyate 12,137.107a balinā vigraho rājan na kathaṃ cit praśasyate 12,137.107c balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham 12,137.108 bhīṣma uvāca 12,137.108a saivam uktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam 12,137.108c rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam 12,137.109a etat te brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam 12,137.109c mayoktaṃ bharataśreṣṭha kim anyac chrotum icchasi 12,138.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,138.001a yugakṣayāt parikṣīṇe dharme loke ca bhārata 12,138.001c dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha 12,138.002 bhīṣma uvāca 12,138.002a hanta te kathayiṣyāmi nītim āpatsu bhārata 12,138.002c utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ 12,138.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,138.003c bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca 12,138.004a rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ 12,138.004c kaṇiṅkam upasaṃgamya papracchārthaviniścayam 12,138.005a alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate 12,138.005c vardhitaṃ pālayet kena pālitaṃ praṇayet katham 12,138.006a tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥ 12,138.006c uvāca brāhmaṇo vākyam idaṃ hetumad uttaram 12,138.007a nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ 12,138.007c acchidraś chidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ 12,138.008a nityam udyatadaṇḍasya bhṛśam udvijate janaḥ 12,138.008c tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet 12,138.009a evam eva praśaṃsanti paṇḍitās tattvadarśinaḥ 12,138.009c tasmāc catuṣṭaye tasmin pradhāno daṇḍa ucyate 12,138.010a chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ 12,138.010c kathaṃ hi śākhās tiṣṭheyuś chinnamūle vanaspatau 12,138.011a mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya paṇḍitaḥ 12,138.011c tataḥ sahāyān pakṣaṃ ca sarvam evānusārayet 12,138.012a sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam 12,138.012c āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet 12,138.013a vāṅmātreṇa vinītaḥ syād dhṛdayena yathā kṣuraḥ 12,138.013c ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet 12,138.014a sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset 12,138.014c apakrāmet tataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ 12,138.015a śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet 12,138.015c nityaśaś codvijet tasmāt sarpād veśmagatād iva 12,138.016a yasya buddhiṃ paribhavet tam atītena sāntvayet 12,138.016c anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam 12,138.017a añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet 12,138.017c aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā 12,138.018a vahed amitraṃ skandhena yāvat kālaviparyayaḥ 12,138.018c athainam āgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani 12,138.019a muhūrtam api rājendra tindukālātavaj jvalet 12,138.019c na tuṣāgnir ivānarcir dhūmāyeta naraś ciram 12,138.020a nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret 12,138.020c arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo 'vamanyate 12,138.020e tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 12,138.021a kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ 12,138.021c vyāḍasya bhakticitrasya yac chreṣṭhaṃ tat samācaret 12,138.022a utthāyotthāya gacchec ca nityayukto ripor gṛhān 12,138.022c kuśalaṃ cāpi pṛccheta yady apy akuśalaṃ bhavet 12,138.023a nālasāḥ prāpnuvanty arthān na klībā na ca māninaḥ 12,138.023c na ca lokaravād bhītā na ca śaśvat pratīkṣiṇaḥ 12,138.024a nāsya chidraṃ paro vidyād vidyāc chidraṃ parasya tu 12,138.024c gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 12,138.025a bakavac cintayed arthān siṃhavac ca parākramet 12,138.025c vṛkavac cāvalumpeta śaśavac ca viniṣpatet 12,138.026a pānam akṣās tathā nāryo mṛgayā gītavāditam 12,138.026c etāni yuktyā seveta prasaṅgo hy atra doṣavān 12,138.027a kuryāt tṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām 12,138.027c andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api saṃśrayet 12,138.028a deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ 12,138.028c deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet 12,138.029a kālākālau saṃpradhārya balābalam athātmanaḥ 12,138.029c parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet 12,138.030a daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati 12,138.030c sa mṛtyum upagūhyās te garbham aśvatarī yathā 12,138.031a supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ 12,138.031c āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasya cit 12,138.031d*0344_01 ādātavyaṃ na dātavyaṃ priyaṃ brūyān nirarthakam 12,138.032a āśāṃ kālavatīṃ kuryāt tāṃ ca vighnena yojayet 12,138.032c vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ 12,138.033a bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam 12,138.033c āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat 12,138.034a na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati 12,138.034c saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati 12,138.035a anāgataṃ vijānīyād yacched bhayam upasthitam 12,138.035c punar vṛddhikṣayāt kiṃ cid abhivṛttaṃ niśāmayet 12,138.036a pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam 12,138.036c anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ 12,138.037a yo 'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan 12,138.037c sa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate 12,138.038a karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā 12,138.038c uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret 12,138.039a ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃs tān apavatsayet 12,138.039c ātmanaś cāpi boddhavyāś cārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ 12,138.040a cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano 'tha parasya ca 12,138.040c pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭraṃ praveśayet 12,138.040d*0345_01 pāṣaṇḍādyair avijñātair viditvāriṃ vaśaṃ nayet 12,138.041a udyāneṣu vihāreṣu prapāsv āvasatheṣu ca 12,138.041c pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca 12,138.042a dharmābhicāriṇaḥ pāpāś cārā lokasya kaṇṭakāḥ 12,138.042c samāgacchanti tān buddhvā niyacchec chamayed api 12,138.043a na viśvased aviśvaste viśvaste nāpi viśvaset 12,138.043c viśvastaṃ bhayam anveti nāparīkṣya ca viśvaset 12,138.044a viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā 12,138.044c athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade 12,138.045a aśaṅkyam api śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt 12,138.045c bhayaṃ hi śaṅkitāj jātaṃ samūlam api kṛntati 12,138.046a avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ 12,138.046c viśvāsayitvā dveṣṭāram avalumped yathā vṛkaḥ 12,138.047a putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛt 12,138.047c arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ 12,138.048a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 12,138.048c utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam 12,138.049a pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasya cit 12,138.049c pratipuṣkalaghātī syāt tīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ 12,138.050a nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 12,138.050b*0346_01 nāvicārya ciraṃ kāle naro bhadrāṇi paśyati 12,138.050c nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam 12,138.051a nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate 12,138.051c sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,138.052a amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇāny api 12,138.052c duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyāt pūrvāpakāriṇam 12,138.053a saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā 12,138.053c nigrahaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 12,138.054a prahariṣyan priyaṃ brūyāt prahṛtyāpi priyottaram 12,138.054c api cāsya śiraś chittvā rudyāc choced athāpi vā 12,138.055a nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā 12,138.055c āśākāraṇam ity etat kartavyaṃ bhūtim icchatā 12,138.056a na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret 12,138.056c apārthakam anāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam 12,138.056e dantāś ca parighṛṣyante rasaś cāpi na labhyate 12,138.057a trivarge trividhā pīḍānubandhās traya eva ca 12,138.057c anubandhavadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet 12,138.058a ṛṇaśeṣo 'gniśeṣaś ca śatruśeṣas tathaiva ca 12,138.058c punaḥ punar vivardheta svalpo 'py anivāritaḥ 12,138.059a vardhamānam ṛṇaṃ tiṣṭhat paribhūtāś ca śatravaḥ 12,138.059c āvahanty anayaṃ tīvraṃ vyādhayaś cāpy upekṣitāḥ 12,138.060a nāsamyak kṛtakārī syād apramattaḥ sadā bhavet 12,138.060c kaṇṭako 'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram 12,138.061a vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca 12,138.061c ākarāṇāṃ vināśaiś ca pararāṣṭraṃ vināśayet 12,138.062a gṛdhradṛṣṭir bakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ 12,138.062c anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret 12,138.062d*0347_01 śūram añjalipātena bhīruṃ bhedena bhedayet 12,138.062d*0347_02 lubdham arthapradānena samaṃ tulyena vigrahaḥ 12,138.063a śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca 12,138.063c amātyān parirakṣeta bhedasaṃghātayor api 12,138.064a mṛdur ity avamanyante tīkṣṇa ity udvijanti ca 12,138.064c tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syān mṛdukāle mṛdur bhavet 12,138.065a mṛdunā sumṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam 12,138.065c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataraṃ mṛdu 12,138.066a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ 12,138.066c sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃś caivādhitiṣṭhati 12,138.067a paṇḍitena viruddhaḥ san dūre 'smīti na viśvaset 12,138.067c dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 12,138.068a na tat tared yasya na pāram uttaren; na tad dhared yat punar āharet paraḥ 12,138.068c na tat khaned yasya na mūlam utkhanen; na taṃ hanyād yasya śiro na pātayet 12,138.069a itīdam uktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ; na caitad evaṃ puruṣaḥ samācaret 12,138.069c paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayed; ato mayoktaṃ bhavato hitārthinā 12,138.070a yathāvad uktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā; niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥ 12,138.070c tathākarod vākyam adīnacetanaḥ; śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ 12,139.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,139.001a hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini 12,139.001c adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate 12,139.002a maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye 12,139.002c rājabhiḥ pīḍite loke corair vāpi viśāṃ pate 12,139.003a sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca 12,139.003c kāmān mohāc ca lobhāc ca bhayaṃ paśyatsu bhārata 12,139.004a aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva 12,139.004c nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam 12,139.005a saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite 12,139.005c avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite 12,139.006a sarvasmin dasyusād bhūte pṛthivyām upajīvane 12,139.006c kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate 12,139.007a atityakṣuḥ putrapautrān anukrośān narādhipa 12,139.007c katham āpatsu varteta tan me brūhi pitāmaha 12,139.008a kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate 12,139.008c katham arthāc ca dharmāc ca na hīyeta paraṃtapa 12,139.009 bhīṣma uvāca 12,139.009a rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ 12,139.009c prajāsu vyādhayaś caiva maraṇaṃ ca bhayāni ca 12,139.010a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha 12,139.010c rājamūlāni sarvāṇi mama nāsty atra saṃśayaḥ 12,139.011a tasmiṃs tv abhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake 12,139.011c vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet 12,139.012a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,139.012c viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe 12,139.013a tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt 12,139.013c anāvṛṣṭir abhūd ghorā rājan dvādaśavārṣikī 12,139.014a prajānām abhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite 12,139.014c tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane 12,139.015a na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo 'bhavad guruḥ 12,139.015c jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ 12,139.016a nāvaśyāyo 'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ 12,139.016c nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kva cid antargatābhavan 12,139.017a sarāṃsi saritaś caiva kūpāḥ prasravaṇāni ca 12,139.017c hatatviṭkāny alakṣyanta nisargād daivakāritāt 12,139.018a upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapā 12,139.018c nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā 12,139.019a utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā 12,139.019c nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā 12,139.020a asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā 12,139.020c śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā 12,139.021a kva cic coraiḥ kva cic chastraiḥ kva cid rājabhir āturaiḥ 12,139.021c parasparabhayāc caiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā 12,139.022a gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtā 12,139.022c gojāvimahiṣair hīnā parasparaharāharā 12,139.023a hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayā 12,139.023c śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā 12,139.024a tasmin pratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira 12,139.024c babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam 12,139.025a ṛṣayo niyamāṃs tyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ 12,139.025c āśramān saṃparityajya paryadhāvann itas tataḥ 12,139.026a viśvāmitro 'tha bhagavān maharṣir aniketanaḥ 12,139.026c kṣudhā parigato dhīmān samantāt paryadhāvata 12,139.026d*0348_01 tyaktvā dārāṃś ca putrāṃś ca kasmiṃś cij janasaṃsadi 12,139.026d*0348_02 bhakṣyābhakṣyasamo bhūtvā niragnir aniketanaḥ 12,139.027a sa kadā cit paripatañ śvapacānāṃ niveśanam 12,139.027c hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇām āsasāda vane kva cit 12,139.028a vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam 12,139.028c varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam 12,139.029a mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam 12,139.029c sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham 12,139.029d*0349_01 kukkuṭārāvabahulaṃ gardabhadhvanināditam 12,139.029d*0349_02 tad yoṣidbhiḥ kharair vākyaiḥ kalahadbhiḥ parasparam 12,139.030a ulūkapakṣadhvajibhir devatāyatanair vṛtam 12,139.030c lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam 12,139.031a tat praviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahān ṛṣiḥ 12,139.031c āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ 12,139.032a na ca kva cid avindat sa bhikṣamāṇo 'pi kauśikaḥ 12,139.032c māṃsam annaṃ mūlaphalam anyad vā tatra kiṃ cana 12,139.033a aho kṛcchraṃ mayā prāptam iti niścitya kauśikaḥ 12,139.033c papāta bhūmau daurbalyāt tasmiṃś caṇḍālapakkaṇe 12,139.034a cintayām āsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet 12,139.034c kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syād iti pārthivasattama 12,139.035a sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ 12,139.035c caṇḍālasya gṛhe rājan sadyaḥ śastrahatasya ca 12,139.036a sa cintayām āsa tadā steyaṃ kāryam ito mayā 12,139.036c na hīdānīm upāyo 'nyo vidyate prāṇadhāraṇe 12,139.037a āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ 12,139.037c paraṃ paraṃ bhavet pūrvam asteyam iti niścayaḥ 12,139.038a hīnād ādeyam ādau syāt samānāt tadanantaram 12,139.038c asaṃbhavād ādadīta viśiṣṭād api dhārmikāt 12,139.039a so 'ham antāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāt 12,139.039c na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmy etad āmiṣam 12,139.040a etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ 12,139.040c tasmin deśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata 12,139.041a sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe 12,139.041c śanair utthāya bhagavān praviveśa kuṭīmaṭham 12,139.042a sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ 12,139.042c paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ 12,139.043a kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe 12,139.043c jāgarmi nāvasupto 'smi hato 'sīti ca dāruṇaḥ 12,139.044a viśvāmitro 'ham ity eva sahasā tam uvāca saḥ 12,139.044c sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegas tena karmaṇā 12,139.044d*0350_01 viśvāmitro 'ham āyuṣmann āgato 'haṃ bubhukṣitaḥ 12,139.044d*0350_02 mā vadhīr mama sadbuddher yadi samyak prapaśyasi 12,139.045a caṇḍālas tad vacaḥ śrutvā maharṣer bhāvitātmanaḥ 12,139.045c śayanād upasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ 12,139.046a sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānāt kṛtāñjaliḥ 12,139.046c uvāca kauśikaṃ rātrau brahman kiṃ te cikīrṣitam 12,139.047a viśvāmitras tu mātaṅgam uvāca parisāntvayan 12,139.047c kṣudhito 'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.048a avasīdanti me prāṇāḥ smṛtir me naśyati kṣudhā 12,139.048a*0351_01 **** **** tṛṣitaḥ param asmy aham 12,139.048b*0352_01 durbalo naṣṭasaṃjñaś ca bhakṣyābhakṣyavivarjitaḥ 12,139.048c svadharmaṃ budhyamāno 'pi hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.049a aṭan bhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākam ālaye 12,139.049c tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.050a tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīr aśanārthinaḥ 12,139.050c kṣud dharmaṃ dūṣayaty atra hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.051a agnir mukhaṃ purodhāś ca devānāṃ śucipād vibhuḥ 12,139.051c yathā sa sarvabhug brahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ 12,139.052a tam uvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ 12,139.052c śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmān na hīyase 12,139.052d*0353_01 dharmaṃ tavāpi viprarṣe śṛṇu yat te bravīmy aham 12,139.053a mṛgāṇām adhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 12,139.053c tasyāpy adhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī 12,139.054a nedaṃ samyag vyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam 12,139.054c caṇḍālasvasya haraṇam abhakṣyasya viśeṣataḥ 12,139.055a sādhv anyam anupaśya tvam upāyaṃ prāṇadhāraṇe 12,139.055c na māṃsalobhāt tapaso nāśas te syān mahāmune 12,139.056a jānato 'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ 12,139.056c mā sma dharmaṃ parityākṣīs tvaṃ hi dharmavid uttamaḥ 12,139.057a viśvāmitras tato rājann ity ukto bharatarṣabha 12,139.057c kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punar eva mahāmuniḥ 12,139.058a nirāhārasya sumahān mama kālo 'bhidhāvataḥ 12,139.058c na vidyate 'bhyupāyaś ca kaś cin me prāṇadhāraṇe 12,139.059a yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cit 12,139.059c abhyujjīvet sīdamānaḥ samartho dharmam ācaret 12,139.060a aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānām athāgnikaḥ 12,139.060c brahmavahnir mama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā 12,139.061a yathā yathā vai jīved dhi tat kartavyam apīḍayā 12,139.061c jīvitaṃ maraṇāc chreyo jīvan dharmam avāpnuyāt 12,139.062a so 'haṃ jīvitam ākāṅkṣann abhakṣasyāpi bhakṣaṇam 12,139.062c vyavasye buddhipūrvaṃ vai tad bhavān anumanyatām 12,139.063a jīvan dharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmy aśubhāni ca 12,139.063c tapobhir vidyayā caiva jyotīṃṣīva mahat tamaḥ 12,139.064 śvapaca uvāca 12,139.064a naitat khādan prāpsyase prāṇam anyaṃ; nāyur dīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim 12,139.064c bhikṣām anyāṃ bhikṣa mā te mano 'stu; śvabhakṣaṇe śvā hy abhakṣo dvijānām 12,139.065 viśvāmitra uvāca 12,139.065a na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsam anyac; chvapāka nānnaṃ na ca me 'sti vittam 12,139.065c kṣudhārtaś cāham agatir nirāśaḥ; śvamāṃse cāsmin ṣaḍrasān sādhu manye 12,139.066 śvapaca uvāca 12,139.066a pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija 12,139.066b*0354_01 śalyakaḥ śvāvidho godhāḥ śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ 12,139.066c yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ 12,139.067 viśvāmitra uvāca 12,139.067a agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai 12,139.067c aham āpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm 12,139.068 śvapaca uvāca 12,139.068a bhikṣām anyām āhareti na caitat kartum arhasi 12,139.068c na nūnaṃ kāryam etad vai hara kāmaṃ śvajāghanīm 12,139.069 viśvāmitra uvāca 12,139.069a śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttam anuvartaye 12,139.069c parāṃ medhyāśanād etāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm 12,139.070 śvapaca uvāca 12,139.070a asatā yat samācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ 12,139.070c nāvṛttam anukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ 12,139.071 viśvāmitra uvāca 12,139.071a na pātakaṃ nāvamatam ṛṣiḥ san kartum arhasi 12,139.071c samau ca śvamṛgau manye tasmād bhakṣyā śvajāghanī 12,139.072 śvapaca uvāca 12,139.072a yad brāhmaṇārthe kṛtam arthitena; tenarṣiṇā tac ca bhakṣyādhikāram 12,139.072c sa vai dharmo yatra na pāpam asti; sarvair upāyair hi sa rakṣitavyaḥ 12,139.073 viśvāmitra uvāca 12,139.073a mitraṃ ca me brāhmaṇaś cāyam ātmā; priyaś ca me pūjyatamaś ca loke 12,139.073c taṃ bhartukāmo 'ham imāṃ hariṣye; nṛśaṃsānām īdṛśānāṃ na bibhye 12,139.074 śvapaca uvāca 12,139.074a kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti; na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra 12,139.074c sarvān kāmān prāpnuvantīha vidvan; priyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai 12,139.075 viśvāmitra uvāca 12,139.075a sthāne tāvat saṃśayaḥ pretyabhāve; niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ 12,139.075c ahaṃ punar varta ity āśayātmā; mūlaṃ rakṣan bhakṣayiṣyāmy abhakṣyam 12,139.075d*0355_01 * * mūlartuṃlastrittipuṇyaṃ (sic) 12,139.075d*0355_02 mohātmake yatra yathā svabhakṣe 12,139.076a buddhyātmake vyastam astīti tuṣṭo; mohād ekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ 12,139.076b*0356_01 yathā cakṣuḥ śabdatattvaṃ na budhyed 12,139.076b*0356_02 rūpaṃ paśyec cakṣur evaṃ tathaiva 12,139.076c yady apy enaḥ saṃśayād ācarāmi; nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvam eva 12,139.077 śvapaca uvāca 12,139.077a patanīyam idaṃ duḥkham iti me vartate matiḥ 12,139.077c duṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yas tvām aham upālabhe 12,139.078 viśvāmitra uvāca 12,139.078a pibanty evodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsv api 12,139.078c na te 'dhikāro dharme 'sti mā bhūr ātmapraśaṃsakaḥ 12,139.079 śvapaca uvāca 12,139.079a suhṛd bhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvija 12,139.079c tad evaṃ śreya ādhatsva mā lobhāc chvānam ādithāḥ 12,139.080 viśvāmitra uvāca 12,139.080a suhṛn me tvaṃ sukhepsuś ced āpado māṃ samuddhara 12,139.080c jāne 'haṃ dharmato ''tmānaṃ śvānīm utsṛja jāghanīm 12,139.081 śvapaca uvāca 12,139.081a naivotsahe bhavate dātum etāṃ; nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svam annam 12,139.081c ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau; dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan 12,139.082 viśvāmitra uvāca 12,139.082a adyāham etad vṛjinaṃ karma kṛtvā; jīvaṃś cariṣyāmi mahāpavitram 12,139.082c prapūtātmā dharmam evābhipatsye; yad etayor guru tad vai bravīhi 12,139.083 śvapaca uvāca 12,139.083a ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye; tvam eva jānāsi yad atra duṣṭam 12,139.083c yo hy ādriyed bhakṣyam iti śvamāṃsaṃ; manye na tasyāsti vivarjanīyam 12,139.084 viśvāmitra uvāca 12,139.084a upādāne khādane vāsya doṣaḥ; kāryo nyāyair nityam atrāpavādaḥ 12,139.084c yasmin na hiṃsā nānṛte vākyaleśo; bhakṣyakriyā tatra na tad garīyaḥ 12,139.085 śvapaca uvāca 12,139.085a yady eṣa hetus tava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ 12,139.085c tasmād abhakṣye bhakṣaṇād vā dvijendra; doṣaṃ na paśyāmi yathedam āttha 12,139.086 viśvāmitra uvāca 12,139.086a na pātakaṃ bhakṣaṇam asya dṛṣṭaṃ; surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ 12,139.086c anyonyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśamātreṇa kṛtyaṃ hinasti 12,139.087 śvapaca uvāca 12,139.087a asthānato hīnataḥ kutsitād vā; taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttam 12,139.087c sthānaṃ punar yo labhate niṣaṅgāt; tenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva 12,139.088 bhīṣma uvāca 12,139.088a evam uktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā 12,139.088c viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm 12,139.089a tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ 12,139.089c sadāras tām upākṛtya vane yāto mahāmuniḥ 12,139.089d*0357_01 tathāsya buddhir abhavad vidhināhaṃ śvajāghanīm 12,139.089d*0357_02 bhakṣayāmi yathākāmaṃ pūrvaṃ saṃtarpya devatāḥ 12,139.089d*0357_03 tato 'gnim upasaṃhṛtya brāhmeṇa vidhinā muniḥ 12,139.089d*0357_04 aindrāgneyena vidhinā caruṃ śrapayata svayam 12,139.089d*0357_05 tataḥ samārabhat karma daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 12,139.089d*0357_06 āhūya devān indrādīn bhāgaṃ bhāgaṃ vidhikramāt 12,139.090a etasminn eva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ 12,139.090c saṃjīvayan prajāḥ sarvā janayām āsa cauṣadhīḥ 12,139.091a viśvāmitro 'pi bhagavāṃs tapasā dagdhakilbiṣaḥ 12,139.091c kālena mahatā siddhim avāpa paramādbhutām 12,139.091d*0358_01 sa saṃhṛtya ca tat karma anāsvādya ca tad dhaviḥ 12,139.091d*0358_02 toṣayām āsa devāṃś ca pitṝṃś ca dvijasattamaḥ 12,139.092a evaṃ vidvān adīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ 12,139.092c sarvopāyair upāyajño dīnam ātmānam uddharet 12,139.093a etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet 12,139.093c jīvan puṇyam avāpnoti naro bhadrāṇi paśyati 12,139.094a tasmāt kaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye 12,139.094c buddhim āsthāya loke 'smin vartitavyaṃ yatātmanā 12,140.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,140.001a yad idaṃ ghoram uddiṣṭam aśraddheyam ivānṛtam 12,140.001c asti svid dasyumaryādā yām ahaṃ parivarjaye 12,140.002a saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ 12,140.002c udyamaṃ nādhigacchāmi kutaś cit paricintayan 12,140.003 bhīṣma uvāca 12,140.003a naitac chuddhāgamād eva tava dharmānuśāsanam 12,140.003c prajñāsamavatāro 'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu 12,140.004a bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatas tataḥ 12,140.004c naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate 12,140.005a buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmam ācaratāṃ sadā 12,140.005c jayo bhavati kauravya tadā tad viddhi me vacaḥ 12,140.006a buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ 12,140.006c dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ 12,140.007a naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate 12,140.007c durbalasya kutaḥ prajñā purastād anudāhṛtā 12,140.008a advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptum arhati 12,140.008c buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastād eva bhārata 12,140.009a pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tv āpagā iva 12,140.009c janas tūccāritaṃ dharmaṃ vijānāty anyathānyathā 12,140.010a samyag vijñāninaḥ ke cin mithyāvijñānino 'pare 12,140.010c tad vai yathātathaṃ buddhvā jñānam ādadate satām 12,140.011a parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ 12,140.011c vaiṣamyam arthavidyānāṃ nairarthyāt khyāpayanti te 12,140.012a ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥ 12,140.012c te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ 12,140.013a apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham 12,140.013c sadā hy aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ 12,140.014a parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ 12,140.014c vijñānam atha vidyānāṃ na samyag iti vartate 12,140.015a nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye 12,140.015c vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva 12,140.015e tān vidyāvaṇijo viddhi rākṣasān iva bhārata 12,140.016a vyājena kṛtsno vidito dharmas te parihāsyate 12,140.016c na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam 12,140.017a iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam 12,140.017c na tv eva vacanaṃ kiṃ cid animittād ihocyate 12,140.018a svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare 12,140.018c lokayātrām ihaike tu dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,140.019a samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayam ūhen na paṇḍitaḥ 12,140.019c amarṣāc chāstrasaṃmohād avijñānāc ca bhārata 12,140.020a śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yāty adarśanam 12,140.020c āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate 12,140.021a ajñānāj jñānahetutvād vacanaṃ sādhu manyate 12,140.021c anapāhatam evedaṃ nedaṃ śāstram apārthakam 12,140.022a daiteyān uśanāḥ prāha saṃśayacchedane purā 12,140.022c jñānam avyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat 12,140.023a tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitum arhasi 12,140.023c atathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyam upāśnuyāt 12,140.024a ugrāyaiva hi sṛṣṭo 'si karmaṇe na tv avekṣase 12,140.024c aṅgemām anvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitum 12,140.024e yayā pramucyate tv anyo yadarthaṃ ca pramodate 12,140.025a ajo 'śvaḥ kṣatram ity etat sadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam 12,140.025c tasmān natīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kā cit prasidhyati 12,140.026a yas tv avadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ 12,140.026c eṣaiva khalu maryādā yām ayaṃ parivarjayet 12,140.027a tasmāt tīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayed uta 12,140.027c anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyur vṛkā iva 12,140.028a yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñ jalād iva 12,140.028c viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ 12,140.029a kulīnān sacivān kṛtvā vedavidyāsamanvitān 12,140.029c praśādhi pṛthivīṃ rājan prajā dharmeṇa pālayan 12,140.029d*0359_01 vedavedāṅgatattvajño japahomaparāyaṇaḥ 12,140.029d*0359_02 āśīrvādaparo nityam eṣa rājā purohitaḥ 12,140.030a vihīnajam akarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ 12,140.030c ubhayasyāviśeṣajñas tad vai kṣatraṃ napuṃsakam 12,140.031a naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate 12,140.031c ubhayaṃ na vyatikrāmed ugro bhūtvā mṛdur bhava 12,140.032a kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yat sthitam 12,140.032c ugre karmaṇi sṛṣṭo 'si tasmād rājyaṃ praśādhi vai 12,140.032d*0360_01 aruṣṭaḥ kasya cid rājann evam eva samācara 12,140.033a aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam 12,140.033c iti śakro 'bravīd dhīmān āpatsu bharatarṣabha 12,140.034 yudhiṣṭhira uvāca 12,140.034a asti svid dasyumaryādā yām anyo nātilaṅghayet 12,140.034c pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,140.035 bhīṣma uvāca 12,140.035a brāhmaṇān eva seveta vidyāvṛddhāṃs tapasvinaḥ 12,140.035c śrutacāritravṛttāḍhyān pavitraṃ hy etad uttamam 12,140.036a yā devatāsu vṛttis te sāstu vipreṣu sarvadā 12,140.036c kruddhair hi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa 12,140.037a teṣāṃ prītyā yaśo mukhyam aprītyā tu viparyayaḥ 12,140.037c prītyā hy amṛtavad viprāḥ kruddhāś caiva yathā viṣam 12,141.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,141.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,141.001c śaraṇaṃ pālayānasya yo dharmas taṃ vadasva me 12,141.002 bhīṣma uvāca 12,141.002a mahān dharmo mahārāja śaraṇāgatapālane 12,141.002c arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃś caiva praśnaṃ bharatasattama 12,141.003a nṛgaprabhṛtayo rājan rājānaḥ śaraṇāgatān 12,141.003c paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 12,141.004a śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ 12,141.004c pūjitaś ca yathānyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ 12,141.005 yudhiṣṭhira uvāca 12,141.005a kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇam āgataḥ 12,141.005c svamāṃsair bhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata 12,141.006 bhīṣma uvāca 12,141.006a śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 12,141.006c nṛpater mucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha 12,141.007a imam arthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ 12,141.007c bhārgavaṃ paripapraccha praṇato bharatarṣabha 12,141.008a tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo 'kathayat kathām 12,141.008c iyaṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa 12,141.009a dharmaniścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām 12,141.009c śṛṇuṣvāvahito rājan gadato me mahābhuja 12,141.010a kaś cit kṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ 12,141.010c cacāra pṛthivīṃ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ 12,141.011a kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ 12,141.011c yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ 12,141.012a naiva tasya suhṛt kaś cin na saṃbandhī na bāndhavaḥ 12,141.012c sa hi taiḥ saṃparityaktas tena ghoreṇa karmaṇā 12,141.012d*0361_01 naraḥ pāpasamācāras tyaktavyo dūrato budhaiḥ 12,141.012d*0361_02 ātmānaṃ yo 'bhisaṃdhatte so 'nyasya syāt kathaṃ hitaḥ 12,141.012d*0361_03 ye nṛśaṃsā durātmānaḥ prāṇiprāṇaharā narāḥ 12,141.012d*0361_04 udvejanīyā bhūtānāṃ vyālā iva bhavanti te 12,141.013a sa vai kṣārakam ādāya dvijān hatvā vane sadā 12,141.013c cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa 12,141.014a evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ 12,141.014c agamat sumahān kālo na cādharmam abudhyata 12,141.015a tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam 12,141.015c daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttir arocata 12,141.016a tataḥ kadā cit tasyātha vanasthasya samudgataḥ 12,141.016c pātayann iva vṛkṣāṃs tān sumahān vātasaṃbhramaḥ 12,141.017a meghasaṃkulam ākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam 12,141.017c saṃchannaṃ sumuhūrtena nausthāneneva sāgaraḥ 12,141.018a vāridhārāsamūhaiś ca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ 12,141.018c kṣaṇena pūrayām āsa salilena vasuṃdharām 12,141.019a tato dhārākule loke saṃbhraman naṣṭacetanaḥ 12,141.019c śītārtas tad vanaṃ sarvam ākulenāntarātmanā 12,141.020a naiva nimnaṃ sthalaṃ vāpi so 'vindata vihaṃgahā 12,141.020c pūrito hi jalaughena mārgas tasya vanasya vai 12,141.021a pakṣiṇo vātavegena hatā līnās tadābhavan 12,141.021c mṛgāḥ siṃhā varāhāś ca sthalāny āśritya tasthire 12,141.022a mahatā vātavarṣeṇa trāsitās te vanaukasaḥ 12,141.022c bhayārtāś ca kṣudhārtāś ca babhramuḥ sahitā vane 12,141.023a sa tu śītahatair gātrair jagāmaiva na tasthivān 12,141.023b*0362_01 dadarśa patitāṃ bhūmau kapotīṃ śītavihvalām 12,141.023b*0362_02 dṛṣṭvārto 'pi hi pāpātmā sa tāṃ pañjarake 'kṣipat 12,141.023b*0362_03 svayaṃ duḥkhābhibhūto 'pi duḥkham evākarot pare 12,141.023b*0362_04 pāpātmā pāpakāritvāt pāpam eva cakāra saḥ 12,141.023c so 'paśyad vanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim 12,141.023d*0363_01 sevyamānaṃ vihaṃgaughaiś chāyāvāsaphalārthibhiḥ 12,141.023d*0363_02 dhātrā paropakārāya sa sādhur iva nirmitaḥ 12,141.023d*0363_03 athābhavat kṣaṇenaiva viyad vimalatārakam 12,141.023d*0363_04 mahat sara ivotphullaṃ kumudacchuritodakam 12,141.024a tārāḍhyaṃ kumudākāram ākāśaṃ nirmalaṃ ca ha 12,141.024c meghair muktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ 12,141.025a diśo 'valokayām āsa velāṃ caiva durātmavān 12,141.025c dūre grāmaniveśaś ca tasmād deśād iti prabho 12,141.025e kṛtabuddhir vane tasmin vastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā 12,141.026a so 'ñjaliṃ prayataḥ kṛtvā vākyam āha vanaspatim 12,141.026c śaraṇaṃ yāmi yāny asmin daivatānīha bhārata 12,141.027a sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇāny āstīrya bhūtale 12,141.027c duḥkhena mahatāviṣṭas tataḥ suṣvāpa pakṣihā 12,142.001 bhīṣma uvāca 12,142.001a atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ 12,142.001c dīrghakāloṣito rājaṃs tatra citratanūruhaḥ 12,142.002a tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata 12,142.002c prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata 12,142.003a vātavarṣaṃ mahac cāsīn na cāgacchati me priyā 12,142.003c kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate 12,142.004a api svasti bhavet tasyāḥ priyāyā mama kānane 12,142.004c tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyam adya gṛhaṃ mama 12,142.004d*0364_01 putrapautravadhūbhṛtyair ākīrṇam api sarvataḥ 12,142.004d*0364_02 bhāryāhīnaṃ gṛhasthasya śūnyam eva gṛhaṃ bhavet 12,142.004d*0364_03 na gṛhaṃ gṛham ity āhur gṛhiṇī gṛham ucyate 12,142.004d*0364_04 gṛhaṃ tu gṛhiṇīhīnam araṇyasadṛśaṃ matam 12,142.005a yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā 12,142.005c adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me 12,142.005d*0365_01 na bhuṅkte mayy abhukte yā nāsnāte snāti suvratā 12,142.005d*0365_02 nātiṣṭhaty upatiṣṭheta śete ca śayite mayi 12,142.005d*0365_03 hṛṣṭe bhavati sā hṛṣṭā duḥkhite mayi duḥkhitā 12,142.005d*0365_04 proṣite dīnavadanā kruddhe ca priyavādinī 12,142.006a patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī 12,142.006c sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī 12,142.007a anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā 12,142.007c yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi 12,142.007d*0366_01 vṛkṣamūle 'pi dayitā yasya tiṣṭhati tad gṛham 12,142.007d*0366_02 prāsādo 'pi tayā hīnaḥ kāntāra iti niścitam 12,142.007d*0366_03 dharmārthakāmakāleṣu bhāryā puṃsaḥ sahāyinī 12,142.007d*0366_04 videśagamane cāsya saiva viśvāsakārikā 12,142.007d*0367_01 yasya bhāryā sadā raktā tathā chandānuvartinī 12,142.007d*0367_02 vibhave 'pi hi saṃtoṣas tasya svarga ihaiva hi 12,142.007d*0367_03 sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā pativratā 12,142.007d*0367_04 sā bhāryā yā priyaṃ brūte sā bhāryā yā manoramā 12,142.007d*0367_05 yasya bhāryā guṇajñā ca bhartāram anugāminī 12,142.007d*0367_06 yā cātīva hi saṃhṛṣṭā sā śrīḥ sākṣān na vai dhanam 12,142.008a bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate 12,142.008c asahāyasya loke 'smiṃl lokayātrāsahāyinī 12,142.009a tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca 12,142.009c nāsti bhāryāsamaṃ kiṃ cin narasyārtasya bheṣajam 12,142.010a nāsti bhāryāsamo bandhur nāsti bhāryāsamā gatiḥ 12,142.010c nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ 12,142.010d*0368_01 yasya bhāryā gṛhe nāsti sādhvī ca priyavādinī 12,142.010d*0368_02 araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathāraṇyaṃ tathā gṛham 12,142.010d*0369_01 aho mama vinā vahniṃ dahyate gātrasaṃcayam 12,142.010d*0369_02 pativratadharā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī 12,142.011a evaṃ vilapatas tasya dvijasyārtasya tatra vai 12,142.011c gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm 12,142.011d*0370_00 kapoty uvāca 12,142.011d*0370_01 aho 'tīva subhāgyāhaṃ yasyā me dayitaḥ patiḥ 12,142.011d*0370_02 asato vā sato vāpi guṇān evaṃ prabhāṣate 12,142.012a na sā strīty abhibhāṣā syād yasyā bhartā na tuṣyati 12,142.012b*0371_01 tuṣṭe bhartari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 12,142.012c agnisākṣikam apy etad bhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ 12,142.012d*0372_01 dāvāgnineva nirdagdhā sapuṣpastabakā latā 12,142.012d*0372_02 bhasmībhavatu sā nārī yasyā bhartā na tuṣyati 12,142.013a iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā 12,142.013c kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt 12,142.014a hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tat tathā 12,142.014c śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ 12,142.015a eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ 12,142.015c śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai prayojaya 12,142.016a yo hi kaś cid dvijaṃ hanyād gāṃ vā lokasya mātaram 12,142.016c śaraṇāgataṃ ca yo hanyāt tulyaṃ teṣāṃ ca pātakam 12,142.017a yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ 12,142.017c sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum 12,142.018a yas tu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hy anuvartate 12,142.018c sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma 12,142.019a sa tvaṃ saṃtānavān adya putravān api ca dvija 12,142.019c tat svadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai 12,142.019e pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā 12,142.019f*0373_01 matkṛte mā ca saṃtāpaṃ kurvīthās tvaṃ vihaṃgama 12,142.019f*0373_02 śarīrayātrākṛtyartham anyān dārān upaiṣyasi 12,142.020a iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī 12,142.020c atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata 12,142.021a sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam 12,142.021c harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ 12,142.022a taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,142.022c pūjayām āsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam 12,142.023a uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇy aham 12,142.023c saṃtāpaś ca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān 12,142.024a tad bravītu bhavān kṣipraṃ kiṃ karomi kim icchasi 12,142.024c praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ 12,142.024d*0374_01 arāv apy ucitaṃ kāryam ātithyaṃ gṛham āgate 12,142.024d*0374_02 chettum apy āgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ 12,142.025a śaraṇāgatasya kartavyam ātithyam iha yatnataḥ 12,142.025c pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ 12,142.026a pañcayajñāṃs tu yo mohān na karoti gṛhāśramī 12,142.026c tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ 12,142.027a tad brūhi tvaṃ suvisrabdho yat tvaṃ vācā vadiṣyasi 12,142.027c tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 12,142.028a tasya tad vacanaṃ śrutvā śakuner lubdhako 'bravīt 12,142.028c bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām 12,142.029a evam uktas tataḥ pakṣī parṇāny āstīrya bhūtale 12,142.029c yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau 12,142.030a sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnim athāgamat 12,142.030c tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so 'bhyadīdipat 12,142.031a susaṃdīptaṃ mahat kṛtvā tam āha śaraṇāgatam 12,142.031c pratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇy akutobhayaḥ 12,142.032a sa tathoktas tathety uktvā lubdho gātrāṇy atāpayat 12,142.032c agnipratyāgataprāṇas tataḥ prāha vihaṃgamam 12,142.032d*0375_01 harṣeṇa mahatāviṣṭo vākyaṃ vyākulalocanaḥ 12,142.032d*0375_02 tathemaṃ śakuniṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,142.033a dattam āhāram icchāmi tvayā kṣud bādhate hi mām 12,142.033c tad vacaḥ sa pratiśrutya vākyam āha vihaṃgamaḥ 12,142.034a na me 'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām 12,142.034c utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ 12,142.035a saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnām iva kānane 12,142.035c ity uktvā sa tadā tatra vivarṇavadano 'bhavat 12,142.036a kathaṃ nu khalu kartavyam iti cintāparaḥ sadā 12,142.036c babhūva bharataśreṣṭha garhayan vṛttim ātmanaḥ 12,142.037a muhūrtāl labdhasaṃjñas tu sa pakṣī pakṣighātakam 12,142.037c uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya 12,142.038a ity uktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanam 12,142.038c harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punar abravīt 12,142.039a devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 12,142.039c śrutapūrvo mayā dharmo mahān atithipūjane 12,142.040a kuruṣvānugrahaṃ me 'dya satyam etad bravīmi te 12,142.040c niścitā khalu me buddhir atithipratipūjane 12,142.041a tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasann iva 12,142.041c tam agniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate 12,142.042a agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ taṃ lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇam 12,142.042c cintayām āsa manasā kim idaṃ nu kṛtaṃ mayā 12,142.043a aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā 12,142.043c adharmaḥ sumahān ghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ 12,142.044a evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ 12,142.044c garhayan svāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam 12,143.001 bhīṣma uvāca 12,143.001a tatas taṃ lubdhakaḥ paśyan kṛpayābhipariplutaḥ 12,143.001c kapotam agnau patitaṃ vākyaṃ punar uvāca ha 12,143.002a kim īdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtam abuddhinā 12,143.002c bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ 12,143.003a sa vinindann athātmānaṃ punaḥ punar uvāca ha 12,143.003c dhiṅ mām astu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayam 12,143.003e śubhaṃ karma parityajya yo 'haṃ śakunilubdhakaḥ 12,143.004a nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ pratyādeśo na saṃśayaḥ 12,143.004c dattaḥ svamāṃsaṃ dadatā kapotena mahātmanā 12,143.005a so 'haṃ tyakṣye priyān prāṇān putradāraṃ visṛjya ca 12,143.005c upadiṣṭo hi me dharmaḥ kapotenātidharmiṇā 12,143.006a adya prabhṛti dehaṃ svaṃ sarvabhogair vivarjitam 12,143.006c yathā svalpaṃ jalaṃ grīṣme śoṣayiṣyāmy ahaṃ tathā 12,143.007a kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 12,143.007c upavāsair bahuvidhaiś cariṣye pāralaukikam 12,143.008a aho dehapradānena darśitātithipūjanā 12,143.008c tasmād dharmaṃ cariṣyāmi dharmo hi paramā gatiḥ 12,143.008e dṛṣṭo hi dharmo dharmiṣṭhair yādṛśo vihagottame 12,143.009a evam uktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ 12,143.009c mahāprasthānam āśritya prayayau saṃśitavrataḥ 12,143.010a tato yaṣṭiṃ śalākāś ca kṣārakaṃ pañjaraṃ tathā 12,143.010c tāṃś ca baddhā kapotān sa saṃpramucyotsasarja ha 12,144.001 bhīṣma uvāca 12,144.001a tato gate śākunike kapotī prāha duḥkhitā 12,144.001c saṃsmṛtya bhartāram atho rudatī śokamūrchitā 12,144.002a nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadā cid api saṃsmare 12,144.002c sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara 12,144.002e śocyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī 12,144.003a lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahumānāc ca sāntvitā 12,144.003c vacanair madhuraiḥ snigdhair asakṛt sumanoharaiḥ 12,144.004a kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca 12,144.004c drumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tvayā priya 12,144.005a ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tvayā sukham 12,144.005c vihṛtāsmi tvayā kānta tan me nādyāsti kiṃ cana 12,144.006a mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ 12,144.006c amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet 12,144.007a nāsti bhartṛsamo nātho na ca bhartṛsamaṃ sukham 12,144.007c visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ striyāḥ 12,144.008a na kāryam iha me nātha jīvitena tvayā vinā 12,144.008c patihīnāpi kā nārī satī jīvitum utsahet 12,144.009a evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā 12,144.009c pativratā saṃpradīptaṃ praviveśa hutāśanam 12,144.010a tataś citrāmbaradharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata 12,144.010c vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ 12,144.011a citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitam 12,144.011c vimānaśatakoṭībhir āvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ 12,144.011d*0376_01 kapoto 'pi ca tāṃ dṛṣṭvā kapotīṃ ca surūpiṇīm 12,144.011d*0376_02 harṣeṇa mahatā yuktaḥ pariṣvajyedam abravīt 12,144.011d*0376_03 aho mām anugacchantyā kṛtaṃ sādhu śubhaṃ tvayā 12,144.011d*0376_04 kṣaṇamātreṇa duḥkhena sukhaṃ tena samārjitam 12,144.011d*0376_05 tisraḥ koṭyardhakoṭī ca yāni lomāni mānave 12,144.011d*0376_06 tāvat kālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yānugacchati 12,144.011d*0376_07 vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilād uddharate balāt 12,144.011d*0376_08 tadvad bhartāram uddhṛtya tenaiva saha modate 12,144.012a tataḥ svargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ 12,144.012c karmaṇā pūjitas tena reme tatra sa bhāryayā 12,145.001 bhīṣma uvāca 12,145.001a vimānasthau tu tau rājaṃl lubdhako vai dadarśa ha 12,145.001c dṛṣṭvā tau daṃpatī duḥkhād acintayata sadgatim 12,145.002a kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatim 12,145.002c iti buddhyā viniścitya gamanāyopacakrame 12,145.003a mahāprasthānam āśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ 12,145.003c niśceṣṭo mārutāhāro nirmamaḥ svargakāṅkṣayā 12,145.004a tato 'paśyat suvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitam 12,145.004c nānādvijagaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubham 12,145.004e pipāsārto 'pi tad dṛṣṭvā tṛptaḥ syān nātra saṃśayaḥ 12,145.005a upavāsakṛśo 'tyarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ 12,145.005c upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śvāpadādhyuṣitaṃ vanam 12,145.006a mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ praviveśa ha 12,145.006c praviśann eva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ 12,145.007a sa kaṇṭakavibhugnāṅgo lohitārdrīkṛtacchaviḥ 12,145.007c babhrāma tasmin vijane nānāmṛgasamākule 12,145.008a tato drumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā 12,145.008c udatiṣṭhata saṃgharṣāt sumahān havyavāhanaḥ 12,145.009a tad vanaṃ vṛkṣasaṃkīrṇaṃ latāviṭapasaṃkulam 12,145.009c dadāha pāvakaḥ kruddho yugāntāgnisamaprabhaḥ 12,145.010a sajvālaiḥ pavanoddhūtair visphuliṅgaiḥ samanvitaḥ 12,145.010c dadāha tad vanaṃ ghoraṃ mṛgapakṣisamākulam 12,145.011a tataḥ sa dehamokṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā 12,145.011c abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakas tadā 12,145.012a tatas tenāgninā dagdho lubdhako naṣṭakilbiṣaḥ 12,145.012c jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama 12,145.013a tataḥ svargastham ātmānaṃ so 'paśyad vigatajvaraḥ 12,145.013c yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bhrājantam indravat 12,145.014a evaṃ khalu kapotaś ca kapotī ca pativratā 12,145.014c lubdhakena saha svargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā 12,145.015a yāpi caivaṃvidhā nārī bhartāram anuvartate 12,145.015c virājate hi sā kṣipraṃ kapotīva divi sthitā 12,145.016a evam etat purā vṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ 12,145.016c kapotasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā 12,145.017a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet 12,145.017c nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi pramādyataḥ 12,145.018a yudhiṣṭhira mahān eṣa dharmo dharmabhṛtāṃ vara 12,145.018c goghneṣv api bhaved asmin niṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ 12,145.018e niṣkṛtir na bhavet tasmin yo hanyāc charaṇāgatam 12,145.018f*0377_01 itihāsam imaṃ putra śrutvā pāpavināśanam 12,145.018f*0377_02 na durgatim avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 12,145.018f*0378_01 ārtā gṛhāgatāḥ pūjyās tathaiva śaraṇāgatāḥ 12,146.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,146.001a abuddhipūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryād bharatasattama 12,146.001c mucyate sa kathaṃ tasmād enasas tad vadasva me 12,146.002 bhīṣma uvāca 12,146.002a atra te varṇayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,146.002c indrotaḥ śaunako vipro yad āha janamejayam 12,146.003a āsīd rājā mahāvīryaḥ pārikṣij janamejayaḥ 12,146.003c abuddhipūrvaṃ brahmahatyā tam āgacchan mahīpatim 12,146.004a taṃ brāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sapurohitāḥ 12,146.004c jagāma sa vanaṃ rājā dahyamāno divāniśam 12,146.005a sa prajābhiḥ parityaktaś cakāra kuśalaṃ mahat 12,146.005c ativelaṃ tapas tepe dahyamānaḥ sa manyunā 12,146.005d*0379_01 brahmahatyāpanodārtham apṛcchad brāhmaṇān bahūn 12,146.005d*0379_02 paryaṭan pṛthivīṃ kṛtsnāṃ deśe deśe narādhipaḥ 12,146.006a tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyopabṛṃhaṇam 12,146.006c dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ 12,146.007a variṣyamāṇa indrotaṃ śaunakaṃ saṃśitavratam 12,146.007c samāsādyopajagrāha pādayoḥ paripīḍayan 12,146.008a tato bhīto mahāprājño jagarhe subhṛśaṃ tadā 12,146.008c kartā pāpasya mahato bhrūṇahā kim ihāgataḥ 12,146.009a kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ mā mā sprākṣīḥ kathaṃ cana 12,146.009c gaccha gaccha na te sthānaṃ prīṇāty asmān iha dhruvam 12,146.010a rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanam 12,146.010c aśivaḥ śivasaṃkāśo mṛto jīvann ivāṭasi 12,146.011a antarmṛtyur aśuddhātmā pāpam evānucintayan 12,146.011c prabudhyase prasvapiṣi vartase carase sukhī 12,146.012a moghaṃ te jīvitaṃ rājan parikliṣṭaṃ ca jīvasi 12,146.012c pāpāyeva ca sṛṣṭo 'si karmaṇe ha yavīyase 12,146.013a bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān 12,146.013c tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā 12,146.014a pitṛvaṃśam imaṃ paśya tvatkṛte narakaṃ gatam 12,146.014c nirarthāḥ sarva evaiṣām āśābandhās tvadāśrayāḥ 12,146.015a yān pūjayanto vindanti svargam āyur yaśaḥ sukham 12,146.015c teṣu te satataṃ dveṣo brāhmaṇeṣu nirarthakaḥ 12,146.016a imaṃ lokaṃ vimucya tvam avāṅmūrdhā patiṣyasi 12,146.016c aśāśvatīḥ śāśvatīś ca samāḥ pāpena karmaṇā 12,146.017a adyamāno jantugṛdhraiḥ śitikaṇṭhair ayomukhaiḥ 12,146.017c tato 'pi punar āvṛttaḥ pāpayoniṃ gamiṣyasi 12,146.018a yad idaṃ manyase rājan nāyam asti paraḥ kutaḥ 12,146.018c pratismārayitāras tvāṃ yamadūtā yamakṣaye 12,147.001 bhīṣma uvāca 12,147.001a evam uktaḥ pratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ 12,147.001c garhyaṃ bhavān garhayati nindyaṃ nindati mā bhavān 12,147.002a dhikkāryaṃ mā dhikkurute tasmāt tvāhaṃ prasādaye 12,147.002c sarvaṃ hīdaṃ svakṛtaṃ me jvalāmy agnāv ivāhitaḥ 12,147.003a svakarmāṇy abhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ 12,147.003c prāptaṃ nūnaṃ mayā ghoraṃ bhayaṃ vaivasvatād api 12,147.004a tat tu śalyam anirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvitum 12,147.004c sarvamanyūn vinīya tvam abhi mā vada śaunaka 12,147.005a mahānasaṃ brāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmy arthavān punaḥ 12,147.005c astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūd idaṃ kulam 12,147.006a na hi no brahmaśaptānāṃ śeṣo bhavitum arhati 12,147.006c śrutīr alabhamānānāṃ saṃvidaṃ vedaniścayāt 12,147.007a nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyo vakṣyāmi sāṃpratam 12,147.007c bhūyaś caivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva 12,147.008a arvāk ca pratitiṣṭhanti pulindaśabarā iva 12,147.008c na hy ayajñā amuṃ lokaṃ prāpnuvanti kathaṃ cana 12,147.009a avijñāyaiva me prajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ 12,147.009c brahman piteva putrebhyaḥ prati māṃ vāñcha śaunaka 12,147.010 śaunaka uvāca 12,147.010a kim āścaryaṃ yataḥ prājño bahu kuryād dhi sāṃpratam 12,147.010c iti vai paṇḍito bhūtvā bhūtānāṃ nopatapyati 12,147.011a prajñāprāsādam āruhya aśocyaḥ śocate janān 12,147.011c jagatīsthān ivādristhaḥ prajñayā pratipaśyati 12,147.012a na copalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati 12,147.012c nirviṇṇātmā parokṣo vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu 12,147.013a viditvobhayato vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame 12,147.013c kuruṣveha mahāśāntiṃ brahmā śaraṇam astu te 12,147.014a tad vai pāratrikaṃ cāru brāhmaṇānām akupyatām 12,147.014c atha cet tapyase pāpair dharmaṃ ced anupaśyasi 12,147.015 janamejaya uvāca 12,147.015a anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmy aham 12,147.015c bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca prativāñchāmi śaunaka 12,147.016 śaunaka uvāca 12,147.016a chittvā stambhaṃ ca mānaṃ ca prītim icchāmi te nṛpa 12,147.016c sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva pratismara 12,147.017a na bhayān na ca kārpaṇyān na lobhāt tvām upāhvaye 12,147.017c tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu brāhmaṇaiḥ saha 12,147.018a so 'haṃ na kena cic cārthī tvāṃ ca dharmam upāhvaye 12,147.018c krośatāṃ sarvabhūtānām aho dhig iti kurvatām 12,147.019a vakṣyanti mām adharmajñā vakṣyanty asuhṛdo janāḥ 12,147.019c vācas tāḥ suhṛdaḥ śrutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśam 12,147.020a ke cid eva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatām 12,147.020c jānīhi me kṛtaṃ tāta brāhmaṇān prati bhārata 12,147.021a yathā te matkṛte kṣemaṃ labheraṃs tat tathā kuru 12,147.021c pratijānīhi cādrohaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 12,147.022 janamejaya uvāca 12,147.022a naiva vācā na manasā na punar jātu karmaṇā 12,147.022c drogdhāsmi brāhmaṇān vipra caraṇāv eva te spṛśe 12,148.001 śaunaka uvāca 12,148.001a tasmāt te 'haṃ pravakṣyāmi dharmam āvṛttacetase 12,148.001c śrīmān mahābalas tuṣṭo yas tvaṃ dharmam avekṣase 12,148.001e purastād dāruṇo bhūtvā sucitrataram eva tat 12,148.002a anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthiva 12,148.002c kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati 12,148.002e yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmam adyānupaśyasi 12,148.003a hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃś ca tapa āsthitaḥ 12,148.003c ity etad api bhūtānām adbhutaṃ janamejaya 12,148.004a yo durbalo bhaved dātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ 12,148.004c anāścaryaṃ tad ity āhur nātidūre hi vartate 12,148.005a etad eva hi kārpaṇyaṃ samagram asamīkṣitam 12,148.005c tasmāt samīkṣayaiva syād bhavet tasmiṃs tato guṇaḥ 12,148.006a yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate 12,148.006c pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ 12,148.007a tad eva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya 12,148.007c tena samyag gṛhītena śreyāṃsaṃ dharmam āpsyasi 12,148.008a puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam 12,148.008c api hy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā 12,148.009a yo martyaḥ pratipadyeta āyur jīveta vā punaḥ 12,148.009c yajñam ekāntataḥ kṛtvā tat saṃnyasya tapaś caret 12,148.010a puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakam 12,148.010a*0380_01 **** **** kurukṣetrāt sarasvatīm 12,148.010a*0380_02 sarasvatyāś ca tīrthāni 12,148.010c yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvomaraṇaṃ tapet 12,148.011a mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase 12,148.011c kālodaṃ tv eva gantāsi labdhāyur jīvite punaḥ 12,148.012a sarasvatīdṛṣadvatyau sevamāno 'nusaṃcareḥ 12,148.012c svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ 12,148.013a tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ param abravīt 12,148.013c atrāpy udāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ 12,148.014a yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛt 12,148.014c na hy asti sarvabhūteṣu duḥkham asmin kutaḥ sukham 12,148.015a evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām 12,148.015c tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake 12,148.016a yat tv eva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tad vadāmi te 12,148.016c balena saṃvibhāgaiś ca jaya svargaṃ punīṣva ca 12,148.017a yasyaivaṃ balam ojaś ca sa dharmasya prabhur naraḥ 12,148.017c brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīm imām 12,148.018a yathaivainān purākṣaipsīs tathaivainān prasādaya 12,148.018c api dhikkriyamāṇo 'pi tyajyamāno 'py anekadhā 12,148.019a ātmano darśanaṃ vidvan nāhantāsmīti mā krudhaḥ 12,148.019c ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param 12,148.020a himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaś cana 12,148.020c lāṅgalāśanikalpo vā bhavaty anyaḥ paraṃtapa 12,148.021a na niḥśeṣeṇa mantavyam acikitsyena vā punaḥ 12,148.021c na jātu nāham asmīti prasaktavyam asādhuṣu 12,148.022a vikarmaṇā tapyamānaḥ pādāt pāpasya mucyate 12,148.022c naitat kāryaṃ punar iti dvitīyāt parimucyate 12,148.022e cariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate 12,148.022f*0381_01 śucis tīrthāny anucaraṃś caturthāt parimucyate 12,148.023a kalyāṇam anumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā 12,148.023c ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te 12,148.023e ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te 12,148.024a tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpād dhi parimucyate 12,148.024c saṃvatsaram upāsyāgnim abhiśastaḥ pramucyate 12,148.024e trīṇi varṣāṇy upāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate 12,148.024f*0382_01 abhyetya yojanaśataṃ bhrūṇahā vipramucyate 12,148.025a yāvataḥ prāṇino hanyāt tajjātīyān svabhāvataḥ 12,148.025c pramīyamāṇān unmocya bhrūṇahā vipramucyate 12,148.026a api vāpsu nimajjeta trir japann aghamarṣaṇam 12,148.026c yathāśvamedhāvabhṛthas tathā tan manur abravīt 12,148.027a kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā 12,148.027c api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat 12,148.028a bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ; sametya sarve nṛpate 'nvayuñjan 12,148.028c dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe; tathetarasmin narake pāpaloke 12,148.029a ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ; kiṃ svit tayos tatra jayottaraṃ syāt 12,148.029c ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe; kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ 12,148.030 bṛhaspatir uvāca 12,148.030a kṛtvā pāpaṃ pūrvam abuddhipūrvaṃ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam 12,148.030c sa tat pāpaṃ nudate puṇyaśīlo; vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā 12,148.031a pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ 12,148.031c cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ 12,148.032a chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥ 12,148.032c yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate 12,148.033a yathādityaḥ punar udyaṃs tamaḥ sarvaṃ vyapohati 12,148.033c kalyāṇam ācarann evaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati 12,148.034 bhīṣma uvāca 12,148.034a evam uktvā sa rājānam indroto janamejayam 12,148.034c yājayām āsa vidhivad vājimedhena śaunakaḥ 12,148.035a tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ; śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā 12,148.035c viveśa rājyaṃ svam amitrakarśano; divaṃ yathā pūrṇavapur niśākaraḥ 12,149.000*0383_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,149.000*0383_01 kaccit pitāmahenāsīc chrutaṃ vā dṛṣṭam eva vā 12,149.000*0383_02 kaccin martyo mṛto rājan punar ujjīvito bhavet 12,149.000*0384_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,149.000*0384_01 yad eva śrūyate rājann abhiyogam anujjhatām 12,149.000*0384_02 kadāpy aghaṭamāno 'pi ghaṭetārtho mahān api 12,149.000*0384_03 tad etaṃ saṃśayaṃ chindhi mahāntaṃ hy api me sthitam 12,149.000*0384_04 ṛte pitāmahād bhīṣmāc chettā naivāsya vidyate 12,149.001 bhīṣma uvāca 12,149.001a śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam 12,149.001c gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā 12,149.001d*0385_01 kasya cid brāhmaṇasyāsīd duḥkhalabdhaḥ suto mṛtaḥ 12,149.001d*0385_02 bāla eva viśālākṣo bālagrahanipīḍitaḥ 12,149.002a duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam 12,149.002c kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ 12,149.003a bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ 12,149.003c aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudur bhūtale tadā 12,149.003d*0386_01 śocantas tasya pūrvoktān bhāṣitāṃś cāsakṛt punaḥ 12,149.003d*0386_02 taṃ bālaṃ bhūtale kṣipya pratigantuṃ na śaknuyuḥ 12,149.004a teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt 12,149.004c ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram 12,149.005a iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi 12,149.005c samānītāni kālena kiṃ te vai jātv abāndhavāḥ 12,149.006a saṃpaśyata jagat sarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam 12,149.006c saṃyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate 12,149.007a gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tān mṛtān 12,149.007c te 'py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ 12,149.008a alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule 12,149.008c kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare 12,149.009a na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ 12,149.009c priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī 12,149.010a sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā 12,149.010c kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati 12,149.011a karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare 12,149.011c gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai 12,149.012a tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nṛpa 12,149.012c bāndhavās te 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale 12,149.012d*0387_01 niścitārthāś ca te sarve gamanaṃ prati bhārata 12,149.013a viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam 12,149.013a*0388_01 **** **** vikrośantas tatas tataḥ 12,149.013a*0388_02 mṛtam ity eva gacchanto nirāśās tasya darśane 12,149.013a*0388_03 nivartane kṛtadhiyaḥ 12,149.013c nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ 12,149.014a dhvāṅkṣābhrasamavarṇas tu bilān niḥsṛtya jambukaḥ 12,149.014c gacchamānān sma tān āha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ 12,149.015a ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam 12,149.015c bahurūpo muhūrtaś ca jīvetāpi kadā cana 12,149.016a yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ 12,149.016c śmaśāne putram utsṛjya kasmād gacchatha nirghṛṇāḥ 12,149.017a na vo 'sty asmin sute sneho bāle madhurabhāṣiṇi 12,149.017c yasya bhāṣitamātreṇa prasādam upagacchatha 12,149.018a na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām 12,149.018c na yeṣāṃ dhārayitvā tān kaś cid asti phalāgamaḥ 12,149.019a catuṣpāt pakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām 12,149.019c paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva 12,149.020a teṣāṃ putrābhirāmāṇām iha loke paratra ca 12,149.020c na guṇo dṛśyate kaś cit prajāḥ saṃdhārayanti ca 12,149.021a apaśyatāṃ priyān putrān naiṣāṃ śoko 'nutiṣṭhati 12,149.021c na ca puṣṇanti saṃvṛddhās te mātāpitarau kva cit 12,149.022a mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati 12,149.022c imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha 12,149.023a ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata 12,149.023c evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ 12,149.024a kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca 12,149.024c bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate 12,149.025a sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati 12,149.025c tiryagyoniṣv api satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam 12,149.026a tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam 12,149.026c yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam 12,149.027 bhīṣma uvāca 12,149.027a jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ 12,149.027c nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ 12,149.028 gṛdhra uvāca 12,149.028a aho dhik sunṛśaṃsena jambukenālpamedhasā 12,149.028c kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha 12,149.029a pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvam āgatam 12,149.029c kasmāc chocatha niśceṣṭam ātmānaṃ kiṃ na śocatha 12,149.030a tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt 12,149.030c tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati 12,149.031a aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ 12,149.031c yena gacchati loko 'yaṃ dattvā śokam anantakam 12,149.032a dhanaṃ gāś ca suvarṇaṃ ca maṇiratnam athāpi ca 12,149.032c apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapoyogāc ca labhyate 12,149.033a yathākṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatā 12,149.033c gṛhītvā jāyate jantur duḥkhāni ca sukhāni ca 12,149.034a na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā 12,149.034c mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte 12,149.035a dharmaṃ carata yatnena tathādharmān nivartata 12,149.035c vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca 12,149.036a śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehān nivartata 12,149.036c tyajyatām ayam ākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata 12,149.037a yat karoti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇam 12,149.037c tat kartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kim atra hi 12,149.038a iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam 12,149.038c sneham utsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ 12,149.039a prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano 'pi vā 12,149.039c sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ 12,149.040a kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kim anuśocatha 12,149.040c sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ 12,149.041a yauvanasthāṃś ca bālāṃś ca vṛddhān garbhagatān api 12,149.041c sarvān āviśate mṛtyur evaṃbhūtam idaṃ jagat 12,149.042 jambuka uvāca 12,149.042a aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpamedhasā 12,149.042c putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam 12,149.043a samaiḥ samyak prayuktaiś ca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ 12,149.043b*0389_01 sarvam etat prapadyāśu kurutāṃ mā vicāraya 12,149.043c yad gacchatha jalasthāyaṃ sneham utsṛjya dustyajam 12,149.044a aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt 12,149.044c krośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavām iva 12,149.045a adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale 12,149.045c snehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpy aśrūṇy athāgaman 12,149.046a yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyati 12,149.046c daivaṃ puruṣakāraś ca kṛtāntenopapadyate 12,149.047a anirvedaḥ sadā kāryo nirvedād dhi kutaḥ sukham 12,149.047c prayatnāt prāpyate hy arthaḥ kasmād gacchatha nirdayāḥ 12,149.048a ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanum 12,149.048c pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha 12,149.049a atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite 12,149.049c tato neṣyatha vā putram ihasthā vā bhaviṣyatha 12,149.049d*0390_00 śrībhīṣmaḥ 12,149.049d*0390_01 jambukasya vacaḥ śrutvā gṛdhro rājan yad abravīt 12,149.049d*0390_02 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tvam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,149.050 gṛdhra uvāca 12,149.050a adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ 12,149.050c na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam 12,149.051a mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ 12,149.051c vikramanto mriyante ca yauvanasthās tathāpare 12,149.052a anityānīha bhāgyāni catuṣpāt pakṣiṇām api 12,149.052c jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpy āyur agre 'vatiṣṭhate 12,149.053a iṣṭadāraviyuktāś ca putraśokānvitās tathā 12,149.053c dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā 12,149.054a aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca 12,149.054c utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ 12,149.055a tyajyatām eṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvam āgataḥ 12,149.055c anyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭham upāsate 12,149.056a bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmād dhitvā na gacchatha 12,149.056c nirarthako hy ayaṃ sneho nirarthaś ca parigrahaḥ 12,149.057a na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣate 12,149.057c tasmād enaṃ samutsṛjya svagṛhān gacchatāśu vai 12,149.058a mokṣadharmāśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ 12,149.058c mayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svam eva niveśanam 12,149.059a prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā 12,149.059c vacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartata 12,149.059d*0391_01 śoko dviguṇatāṃ yāti dṛṣṭvā smṛtvā ca ceṣṭitam 12,149.059d*0391_02 ity etad vacanaṃ śrutvā saṃnivṛttās tu mānuṣāḥ 12,149.059d*0391_03 apaśyat taṃ tadā suptaṃ drutam āgatya jambukaḥ 12,149.059d*0392_01 gṛdhrasya vacanaṃ śrutvā jambuko vākyam abravīt 12,149.060 jambuka uvāca 12,149.060a imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam 12,149.060c gṛdhravākyāt kathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam 12,149.061a na snehasya virodho 'sti vilāparuditasya vai 12,149.061c mṛtasyāsya parityāgāt tāpo vai bhavitā dhruvam 12,149.062a śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ 12,149.062c jīvito dharmam āsādya rāmāt satyaparākramāt 12,149.063a tathā śvetasya rājarṣer bālo diṣṭāntam āgataḥ 12,149.063c śvo 'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ 12,149.064a tathā kaś cid bhavet siddho munir vā devatāpi vā 12,149.064c kṛpaṇānām anukrośaṃ kuryād vo rudatām iha 12,149.065 bhīṣma uvāca 12,149.065a ity uktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ 12,149.065c aṅke śiraḥ samādhāya rurudur bahuvistaram 12,149.065d*0393_01 teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt 12,149.066 gṛdhra uvāca 12,149.066a aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥ 12,149.066c dharmarājaprayogāc ca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ 12,149.067a tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyate 12,149.067c sarvasnehāvasānaṃ tad idaṃ tat pretapattanam 12,149.068a bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ 12,149.068c dināni caiva rātrīś ca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale 12,149.069a alaṃ nirbandham āgamya śokasya parivāraṇam 12,149.069c apratyayaṃ kuto hy asya punar adyeha jīvitam 12,149.070a naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam 12,149.070c mṛtasyotsṛṣṭadehasya punar deho na vidyate 12,149.071a na vai mūrtipradānena na jambukaśatair api 12,149.071c śakyo jīvayituṃ hy eṣa bālo varṣaśatair api 12,149.072a api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇur eva vā 12,149.072c varam asmai prayaccheyus tato jīved ayaṃ śiśuḥ 12,149.073a na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakṛtena vai 12,149.073c na dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati 12,149.074a ahaṃ ca kroṣṭukaś caiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ 12,149.074c dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe 'dhvani 12,149.074d*0394_01 yadi jīved ayaṃ bhūyo yāvad evaṃ karomy aham 12,149.075a apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam 12,149.075c adharmam anṛtaṃ caiva dūrāt prājño nivartayet 12,149.076a satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayām 12,149.076c ajihmatvam aśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata 12,149.077a mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavān suhṛdas tathā 12,149.077c jīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ 12,149.078a yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃ cana 12,149.078c tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha 12,149.079 bhīṣma uvāca 12,149.079a ity uktās taṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ 12,149.079c dahyamānāḥ sutasnehāt prayayur bāndhavā gṛhān 12,149.080 jambuka uvāca 12,149.080a dāruṇo martyaloko 'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ 12,149.080c iṣṭabandhuviyogaś ca tathaivālpaṃ ca jīvitam 12,149.081a bahv alīkam asatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadam 12,149.081c imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam 12,149.082a na me mānuṣaloko 'yaṃ muhūrtam api rocate 12,149.082c aho dhig gṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ 12,149.083a pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayas tathā 12,149.083c kathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca 12,149.083e śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ 12,149.084a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,149.084c sukhaduḥkhānvite loke nehāsty ekam anantakam 12,149.085a imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam 12,149.085c kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha 12,149.086a rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānam iva śriyā 12,149.086c jīvantam enaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ 12,149.087a vināśaś cāpy anarho 'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ 12,149.087c putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtam apy adya vaḥ kṣamam 12,149.088a duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham 12,149.088c tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat 12,149.089 bhīṣma uvāca 12,149.089a tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā 12,149.089c śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā 12,149.090a tato madhyasthatāṃ nītā vacanair amṛtopamaiḥ 12,149.090c jambukena svakāryārthaṃ bāndhavās tasya dhiṣṭhitāḥ 12,149.091 gṛdhra uvāca 12,149.091a ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ 12,149.091c dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikair abhināditaḥ 12,149.092a bhīmaḥ sughoraś ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ 12,149.092c asmiñ śavaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 12,149.093a bhānur yāvan na yāty astaṃ yāvac ca vimalā diśaḥ 12,149.093c tāvad enaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 12,149.094a nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ 12,149.094c mṛgendrāḥ pratinandanti ravir astaṃ ca gacchati 12,149.095a citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ 12,149.095c śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ 12,149.096a sarve vikrāntavīryāś ca asmin deśe sudāruṇāḥ 12,149.096c yuṣmān pradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ 12,149.097a dūrāc cāyaṃ vanoddeśo bhayam atra bhaviṣyati 12,149.097c tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto 'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ 12,149.098a yadi jambukavākyāni niṣphalāny anṛtāni ca 12,149.098c śroṣyatha bhraṣṭavijñānās tataḥ sarve vinaṅkṣyatha 12,149.099 jambuka uvāca 12,149.099a sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvat tapati bhāskaraḥ 12,149.099c tāvad asmin sutasnehād anirvedena vartata 12,149.099d*0394A_01 taskarāṇāṃ virāṭānāṃ nṛpāṇāṃ caiva mānuṣāḥ 12,149.099d*0394A_02 bhayaṃ nāsmin vanoddeśe tathaiva hatabuddhinām 12,149.100a svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata 12,149.100b*0395_01 dāruṇe 'smin vanoddeśe bhayaṃ vo na bhaviṣyati 12,149.100b*0395_02 ayaṃ saumyo vanoddeśaḥ pitṝṇāṃ nidhanākaraḥ 12,149.100c sthīyatāṃ yāvad ādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ 12,149.101a yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca 12,149.101c gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati 12,149.102 bhīṣma uvāca 12,149.102a gṛdhro 'nastamite tv āha gate 'stam iti jambukaḥ 12,149.102c mṛtasya taṃ parijanam ūcatus tau kṣudhānvitau 12,149.103a svakāryadakṣiṇau rājan gṛdhro jambuka eva ca 12,149.103c kṣutpipāsāpariśrāntau śāstram ālambya jalpataḥ 12,149.104a tayor vijñānaviduṣor dvayor jambukapatriṇoḥ 12,149.104c vākyair amṛtakalpair hi prātiṣṭhanta vrajanti ca 12,149.105a śokadainyasamāviṣṭā rudantas tasthire tadā 12,149.105c svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt 12,149.106a tathā tayor vivadator vijñānaviduṣor dvayoḥ 12,149.106c bāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ 12,149.106d*0396_01 devyā praṇodito devaḥ kāruṇyārdrīkṛtekṣaṇaḥ 12,149.107a tatas tān āha manujān varado 'smīti śūlabhṛt 12,149.107c te pratyūcur idaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ 12,149.108a ekaputravihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthinām 12,149.108c putrasya no jīvadānāj jīvitaṃ dātum arhasi 12,149.109a evam uktaḥ sa bhagavān vāripūrṇena pāṇinā 12,149.109c jīvaṃ tasmai kumārāya prādād varṣaśatāya vai 12,149.110a tathā gomāyugṛdhrābhyām adadat kṣudvināśanam 12,149.110c varaṃ pinākī bhagavān sarvabhūtahite rataḥ 12,149.111a tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ 12,149.111c kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho 12,149.112a anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca 12,149.112c devadevaprasādāc ca kṣipraṃ phalam avāpyate 12,149.113a paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayam 12,149.113c kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtam aśrupramārjanam 12,149.114a paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca 12,149.114c prasādaṃ śaṃkarāt prāpya duḥkhitāḥ sukham āpnuvan 12,149.115a te vismitāḥ prahṛṣṭāś ca putrasaṃjīvanāt punaḥ 12,149.115c babhūvur bharataśreṣṭha prasādāc chaṃkarasya vai 12,149.116a tatas te tvaritā rājañ śrutvā śokam aghodbhavam 12,149.116c viviśuḥ putram ādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ 12,149.116e eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā 12,149.117a dharmārthamokṣasaṃyuktam itihāsam imaṃ śubham 12,149.117c śrutvā manuṣyaḥ satatam iha pretya ca modate 12,150.000*0397_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,150.000*0397_01 balinaḥ pratyamitrasya nityam āsannavartinaḥ 12,150.000*0397_02 upakārāpakārābhyāṃ samarthasyodyatasya ca 12,150.000*0397_03 mohād vikatthanāmātrair asāro 'lpabalo laghuḥ 12,150.000*0397_04 vāgbhir apratirūpābhir abhidruhya pitāmaha 12,150.000*0397_05 ātmano balam āsthāya kathaṃ varteta mānavaḥ 12,150.000*0397_06 āgacchato 'tikruddhasya tasyoddharaṇakāmyayā 12,150.001 bhīṣma uvāca 12,150.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,150.001c saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca 12,150.002a himavantaṃ samāsādya mahān āsīd vanaspatiḥ 12,150.002c varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhāskandhapalāśavān 12,150.003a tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ 12,150.003b*0398_01 yā varāhamṛgaśārdūlapatatrigaṇasaṃkulāḥ 12,150.003c viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ 12,150.004a nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ 12,150.004c śukaśārikasaṃghuṣṭaḥ phalavān puṣpavān api 12,150.004d*0399_01 taṃ kadā cin munir dṛṣṭvā nārado vismito 'bravīt 12,150.004d*0399_02 dhanyas tvam eka evāsi śālmale vāyuvallabhaḥ 12,150.005a sārthikā vaṇijaś cāpi tāpasāś ca vanaukasaḥ 12,150.005c vasanti vāsān mārgasthāḥ suramye tarusattame 12,150.006a tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃś ca sarvataḥ 12,150.006c abhigamyābravīd enaṃ nārado bharatarṣabha 12,150.007a aho nu ramaṇīyas tvam aho cāsi manoramaḥ 12,150.007c prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale 12,150.008a sadaiva śakunās tāta mṛgāś cādhas tathā gajāḥ 12,150.008c vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarās tathā 12,150.009a tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā 12,150.009c na vai prabhagnān paśyāmi mārutena kathaṃ cana 12,150.009d*0400_01 sarvāvāsasya sadbhāvāt sauhṛdāc cābhirakṣati 12,150.010a kiṃ nu te mārutas tāta prītimān atha vā suhṛt 12,150.010c tvāṃ rakṣati sadā yena vane 'smin pavano dhruvam 12,150.011a vivān hi pavanaḥ sthānād vṛkṣān uccāvacān api 12,150.011c parvatānāṃ ca śikharāṇy ācālayati vegavān 12,150.012a śoṣayaty eva pātālaṃ vivān gandhavahaḥ śuciḥ 12,150.012c hradāṃś ca saritaś caiva sāgarāṃś ca tathaiva ha 12,150.013a tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ 12,150.013c tasmād bahalaśākho 'si parṇavān puṣpavān api 12,150.014a idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate 12,150.014c yad ime vihagās tāta ramante muditās tvayi 12,150.015a eṣāṃ pṛthak samastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ 12,150.015c puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam 12,150.016a tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ 12,150.016c gharmārtās tvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale 12,150.017a tathaiva mṛgajātībhir anyābhir upaśobhase 12,150.017c tathā sārthādhivāsaiś ca śobhase meruvad druma 12,150.018a brāhmaṇaiś ca tapaḥsiddhais tāpasaiḥ śramaṇair api 12,150.018c triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanam eva ha 12,150.019a bandhutvād atha vā sakhyāc chalmale nātra saṃśayaḥ 12,150.019c pālayaty eva satataṃ bhīmaḥ sarvatrago 'nilaḥ 12,150.020a nyagbhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvam upāgataḥ 12,150.020c tavāham asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ 12,150.021a na taṃ paśyāmy ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham 12,150.021c yo na vāyubalād bhagnaḥ pṛthivyām iti me matiḥ 12,150.022a tvaṃ punaḥ kāraṇair nūnaṃ śalmale rakṣyase sadā 12,150.022c vāyunā saparīvāras tena tiṣṭhasy asaṃśayam 12,150.023 śalmalir uvāca 12,150.023a na me vāyuḥ sakhā brahman na bandhur na ca me suhṛt 12,150.023c parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ 12,150.024a mama tejobalaṃ vāyor bhīmam api hi nārada 12,150.024c kalām aṣṭādaśīṃ prāṇair na me prāpnoti mārutaḥ 12,150.025a āgacchan paramo vāyur mayā viṣṭambhito balāt 12,150.025c rujan drumān parvatāṃś ca yac cānyad api kiṃ cana 12,150.026a sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjan vai prabhañjanaḥ 12,150.026c tasmān na bibhye devarṣe kruddhād api samīraṇāt 12,150.027 nārada uvāca 12,150.027a śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ 12,150.027c na hi vāyor balenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kva cit 12,150.028a indro yamo vaiśravaṇo varuṇaś ca jaleśvaraḥ 12,150.028c na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punas tvaṃ vanaspate 12,150.029a yad dhi kiṃ cid iha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi 12,150.029c sarvatra bhagavān vāyuś ceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ 12,150.030a eṣa ceṣṭayate samyak prāṇinaḥ samyag āyataḥ 12,150.030c asamyag āyato bhūyaś ceṣṭate vikṛto nṛṣu 12,150.031a sa tvam evaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varam 12,150.031c na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kim anyad buddhilāghavāt 12,150.032a asāraś cāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase 12,150.032c krodhādibhir avacchanno mithyā vadasi śalmale 12,150.033a mama roṣaḥ samutpannas tvayy evaṃ saṃprabhāṣati 12,150.033c bravīmy eṣa svayaṃ vāyos tava durbhāṣitaṃ bahu 12,150.034a candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralair devadārubhiḥ 12,150.034c vetasair bandhanaiś cāpi ye cānye balavattarāḥ 12,150.035a taiś cāpi naivaṃ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kṛtātmabhiḥ 12,150.035c te hi jānanti vāyoś ca balam ātmana eva ca 12,150.036a tasmāt te vai namasyanti śvasanaṃ drumasattamāḥ 12,150.036c tvaṃ tu mohān na jānīṣe vāyor balam anantakam 12,150.036d*0401_01 eṣa tasmād gamiṣyāmi sakāśaṃ mātariśvanaḥ 12,151.001 bhīṣma uvāca 12,151.001a evam uktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ 12,151.001c nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmaler vākyam abravīt 12,151.002a himavatpṛṣṭhajaḥ kaś cic chalmaliḥ parivāravān 12,151.002c bṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo 'vamanyate 12,151.003a bahūny ākṣepayuktāni tvām āha vacanāni saḥ 12,151.003c na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho 12,151.004a jānāmi tvām ahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam 12,151.004c variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā 12,151.005a evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ 12,151.005c śalmaliṃ tam upāgamya kruddho vacanam abravīt 12,151.006a śalmale nārade yat tat tvayoktaṃ madvigarhaṇam 12,151.006c ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmy ātmano balam 12,151.007a nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaś cāsi me druma 12,151.007c pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavān prabhuḥ 12,151.008a tasya viśramaṇād eva prasādo yaḥ kṛtas tava 12,151.008c rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryād drumādhama 12,151.009a yan mā tvam avajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā 12,151.009c darśayāmy eṣa ātmānaṃ yathā mām avabhotsyase 12,151.010a evam uktas tataḥ prāha śalmaliḥ prahasann iva 12,151.010c pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānam ātmanā 12,151.011a mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi 12,151.011c na te bibhemi pavana yady api tvaṃ svayaṃprabhuḥ 12,151.011d*0402_01 balādhiko 'haṃ tvattaś ca na bhīḥ kāryā mayā tava 12,151.011d*0402_02 ye tu buddhyā hi balinas te bhavanti balīyasaḥ 12,151.011d*0402_03 prāṇamātrabalā ye vai naiva te balino matāḥ 12,151.012a ity evam uktaḥ pavanaḥ śva ity evābravīd vacaḥ 12,151.012c darśayiṣyāmi te tejas tato rātrir upāgamat 12,151.013a atha niścitya manasā śalmalir vātakāritam 12,151.013c paśyamānas tadātmānam asamaṃ mātariśvanaḥ 12,151.014a nārade yan mayā proktaṃ pavanaṃ prati tan mṛṣā 12,151.014c asamartho hy ahaṃ vāyor balena balavān hi saḥ 12,151.015a māruto balavān nityaṃ yathainaṃ nārado 'bravīt 12,151.015c ahaṃ hi durbalo 'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ 12,151.016a kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaś cid vanaspatiḥ 12,151.016c tad ahaṃ buddhim āsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt 12,151.017a yadi tāṃ buddhim āsthāya careyuḥ parṇino vane 12,151.017c ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhāt pavanān nātra saṃśayaḥ 12,151.018a te 'tra bālā na jānanti yathā nainān samīraṇaḥ 12,151.018c samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmy ahaṃ tathā 12,151.019a tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitas tadā 12,151.019c śākhāḥ skandhān praśākhāś ca svayam eva vyaśātayat 12,151.020a sa parityajya śākhāś ca patrāṇi kusumāni ca 12,151.020c prabhāte vāyum āyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ 12,151.021a tataḥ kruddhaḥ śvasan vāyuḥ pātayan vai mahādrumān 12,151.021c ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ 12,151.022a taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ 12,151.022c uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham 12,151.023a aham apy evam eva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā 12,151.023c ātmanā yat kṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānām apakarṣaṇam 12,151.024a hīnapuṣpāgraśākhas tvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavān 12,151.024c ātmadurmantriteneha madvīryavaśago 'bhavaḥ 12,151.025a etac chrutvā vaco vāyoḥ śalmalir vrīḍitas tadā 12,151.025c atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yat tadābravīt 12,151.026a evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ san balīyasā 12,151.026c vairam āsajjate bālas tapyate śalmalir yathā 12,151.027a tasmād vairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ 12,151.027c śoced dhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalis tathā 12,151.028a na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvanty apakāriṣu 12,151.028c śanaiḥ śanair mahārāja darśayanti sma te balam 12,151.029a vairaṃ na kurvīta naro durbuddhir buddhijīvinā 12,151.029c buddhir buddhimato yāti tūleṣv iva hutāśanaḥ 12,151.030a na hi buddhyā samaṃ kiṃ cid vidyate puruṣe nṛpa 12,151.030c tathā balena rājendra na samo 'stīti cintayet 12,151.031a tasmāt kṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca 12,151.031c balādhikāya rājendra tad dṛṣṭaṃ tvayi śatruhan 12,151.032a akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute 12,151.032c balena na samā rājann arjunasya mahātmanaḥ 12,151.033a hatās tāś caiva bhagnāś ca pāṇḍavena yaśasvinā 12,151.033c caratā balam āsthāya pākaśāsaninā mṛdhe 12,151.034a uktās te rājadharmāś ca āpaddharmāś ca bhārata 12,151.034c vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te 12,152.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,152.001a pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate 12,152.001c etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha 12,152.002 bhīṣma uvāca 12,152.002a pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa 12,152.002c eko lobho mahāgrāho lobhāt pāpaṃ pravartate 12,152.003a ataḥ pāpam adharmaś ca tathā duḥkham anuttamam 12,152.003c nikṛtyā mūlam etad dhi yena pāpakṛto janāḥ 12,152.004a lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ pravartate 12,152.004c lobhān mohaś ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā 12,152.005a akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ 12,152.005c abhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhāt pravartate 12,152.006a anyāyaś cāvitarkaś ca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ 12,152.006c kūṭavidyādayaś caiva rūpaiśvaryamadas tathā 12,152.007a sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anārjavam 12,152.007c sarvabhūteṣv abhidrohaḥ sarvabhūteṣv ayuktatā 12,152.007e haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam 12,152.008a vāgvego mānaso vego nindāvegas tathaiva ca 12,152.008c upasthodarayor vego mṛtyuvegaś ca dāruṇaḥ 12,152.009a īrṣyāvegaś ca balavān mithyāvegaś ca dustyajaḥ 12,152.009c rasavegaś ca durvāraḥ śrotravegaś ca duḥsahaḥ 12,152.010a kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā 12,152.010c sāhasānāṃ ca sarveṣām akāryāṇāṃ kriyās tathā 12,152.011a jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ 12,152.011c na saṃtyajaty ātmakarma yan na jīryati jīryataḥ 12,152.012a yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha 12,152.012c nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ 12,152.012e na prahṛṣyati lābhair yo yaś ca kāmair na tṛpyati 12,152.013a yo na devair na gandharvair nāsurair na mahoragaiḥ 12,152.013c jñāyate nṛpa tattvena sarvair bhūtagaṇais tathā 12,152.013e sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā 12,152.014a dambho drohaś ca nindā ca paiśunyaṃ matsaras tathā 12,152.014c bhavanty etāni kauravya lubdhānām akṛtātmanām 12,152.015a sumahānty api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ 12,152.015c chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ 12,152.016a dveṣakrodhaprasaktāś ca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ 12,152.016c antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāś channās tṛṇair iva 12,152.016e dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat 12,152.017a kurvate ca bahūn mārgāṃs tāṃs tān hetubalāśritāḥ 12,152.017c sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ 12,152.018a dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastair durātmabhiḥ 12,152.018c yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate 12,152.019a darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko 'timānitā 12,152.019c tata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu 12,152.019e etān aśiṣṭān budhyasva nityaṃ lobhasamanvitān 12,152.020a śiṣṭāṃs tu paripṛcchethā yān vakṣyāmi śucivratān 12,152.020c yeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca 12,152.021a nāmiṣeṣu prasaṅgo 'sti na priyeṣv apriyeṣu ca 12,152.021c śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ 12,152.022a sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam 12,152.022c dātāro na gṛhītāro dayāvantas tathaiva ca 12,152.023a pitṛdevātitheyāś ca nityodyuktās tathaiva ca 12,152.023c sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ 12,152.024a sarvabhūtahitāś caiva sarvadeyāś ca bhārata 12,152.024c na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ 12,152.025a na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yat purā sādhubhiḥ kṛtam 12,152.025c na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ 12,152.026a te sevyāḥ sādhubhir nityaṃ yeṣv ahiṃsā pratiṣṭhitā 12,152.026c kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 12,152.026e suvratāḥ sthiramaryādās tān upāssva ca pṛccha ca 12,152.027a na gavārthaṃ yaśorthaṃ vā dharmas teṣāṃ yudhiṣṭhira 12,152.027c avaśyakārya ity eva śarīrasya kriyās tathā 12,152.028a na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokas teṣu vidyate 12,152.028c na dharmadhvajinaś caiva na guhyaṃ kiṃ cid āsthitāḥ 12,152.029a yeṣv alobhas tathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ 12,152.029c teṣu kaunteya rajyethā yeṣv atandrīkṛtaṃ manaḥ 12,152.030a ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca 12,152.030c nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,152.031a lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca 12,152.031c samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvam avasthitānām 12,152.032a sukhapriyais tān sumahāpratāpān; yatto 'pramattaś ca samarthayethāḥ 12,152.032c daivāt sarve guṇavanto bhavanti; śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva 12,153.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,153.001a anarthānām adhiṣṭhānam ukto lobhaḥ pitāmaha 12,153.001c ajñānam api vai tāta śrotum icchāmi tattvataḥ 12,153.002 bhīṣma uvāca 12,153.002a karoti pāpaṃ yo 'jñānān nātmano vetti ca kṣamam 12,153.002c pradveṣṭi sādhuvṛttāṃś ca sa lokasyaiti vācyatām 12,153.003a ajñānān nirayaṃ yāti tathājñānena durgatim 12,153.003c ajñānāt kleśam āpnoti tathāpatsu nimajjati 12,153.004 yudhiṣṭhira uvāca 12,153.004a ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau 12,153.004c mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetum eva ca 12,153.005a śrotum icchāmi tattvena yathāvad iha pārthiva 12,153.005c ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yad duḥkham upalabhyate 12,153.006 bhīṣma uvāca 12,153.006a rāgo dveṣas tathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā 12,153.006c kāmaḥ krodhaś ca darpaś ca tandrīr ālasyam eva ca 12,153.007a icchā dveṣas tathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā 12,153.007c ajñānam etan nirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ 12,153.008a etayā yā pravṛttiś ca vṛddhyādīn yāṃś ca pṛcchasi 12,153.008c vistareṇa mahābāho śṛṇu tac ca viśāṃ pate 12,153.009a ubhāv etau samaphalau samadoṣau ca bhārata 12,153.009c ajñānaṃ cātilobhaś cāpy ekaṃ jānīhi pārthiva 12,153.010a lobhaprabhavam ajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate 12,153.010c sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyam upaiti vividhāṃ gatim 12,153.011a mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātmagatir eva ca 12,153.011c chinne 'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi 12,153.012a tasyājñānāt tu lobho hi lobhād ajñānam eva ca 12,153.012c sarve doṣās tathā lobhāt tasmāl lobhaṃ vivarjayet 12,153.013a janako yuvanāśvaś ca vṛṣādarbhiḥ prasenajit 12,153.013c lobhakṣayād divaṃ prāptās tathaivānye janādhipāḥ 12,153.014a pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobham ihātmanā 12,153.014c tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi 12,154.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,154.001a svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha 12,154.001c dharmakāmasya dharmātman kiṃ nu śreya ihocyate 12,154.002a bahudhādarśane loke śreyo yad iha manyase 12,154.002c asmiṃl loke pare caiva tan me brūhi pitāmaha 12,154.003a mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata 12,154.003c kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 12,154.004a dharmasya mahato rājan bahuśākhasya tattvataḥ 12,154.004c yan mūlaṃ paramaṃ tāta tat sarvaṃ brūhy atandritaḥ 12,154.005 bhīṣma uvāca 12,154.005a hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase 12,154.005c pītvāmṛtam iva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi 12,154.006a dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ 12,154.006c svaṃ svaṃ vijñānam āśritya damas teṣāṃ parāyaṇam 12,154.007a damaṃ niḥśreyasaṃ prāhur vṛddhā niścayadarśinaḥ 12,154.007c brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ 12,154.008a nādāntasya kriyāsiddhir yathāvad upalabhyate 12,154.008c damo dānaṃ tathā yajñān adhītaṃ cātivartate 12,154.009a damas tejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param 12,154.009c vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat 12,154.010a damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma 12,154.010c damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām 12,154.011a pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham 12,154.011c damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmam aśnute 12,154.012a sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate 12,154.012c sukhaṃ paryeti lokāṃś ca manaś cāsya prasīdati 12,154.013a adāntaḥ puruṣaḥ kleśam abhīkṣṇaṃ pratipadyate 12,154.013c anarthāṃś ca bahūn anyān prasṛjaty ātmadoṣajān 12,154.014a āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṃ vratam 12,154.014c tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 12,154.015a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 12,154.015c indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,154.016a akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 12,154.016c avivitsānasūyā cāpy eṣāṃ samudayo damaḥ 12,154.017a gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣv apaiśunam 12,154.017c janavādo 'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam 12,154.018a kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca darpaḥ stambho vikatthanam 12,154.018c moha īrṣyāvamānaś cety etad dānto na sevate 12,154.019a anindito hy akāmātmāthālpeccho 'thānasūyakaḥ 12,154.019c samudrakalpaḥ sa naro na kadā cana pūryate 12,154.020a ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpy aham 12,154.020c pūrvasaṃbandhisaṃyogān naitad dānto niṣevate 12,154.021a sarvā grāmyās tathāraṇyā yāś ca loke pravṛttayaḥ 12,154.021c nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate 12,154.022a maitro 'tha śīlasaṃpannaḥ susahāyaparaś ca yaḥ 12,154.022c muktaś ca vividhaiḥ saṅgais tasya pretya mahat phalam 12,154.023a suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ 12,154.023c prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate 12,154.024a karma yac chubham eveha sadbhir ācaritaṃ ca yat 12,154.024c tad eva jñānayuktasya muner dharmo na hīyate 12,154.025a niṣkramya vanam āsthāya jñānayukto jitendriyaḥ 12,154.025c kālākāṅkṣī carann evaṃ brahmabhūyāya kalpate 12,154.026a abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ 12,154.026c tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana 12,154.027a avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha 12,154.027c samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiś caret 12,154.028a śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā 12,154.028c yathā gatir na dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ 12,154.029a gṛhān utsṛjya yo rājan mokṣam evābhipadyate 12,154.029c lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ 12,154.030a saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivat tapaḥ 12,154.030c saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha 12,154.031a kāmeṣu cāpy anāvṛttaḥ prasannātmātmavic chuciḥ 12,154.031c prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate 12,154.032a yac ca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam 12,154.032c guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ tad damenābhipadyate 12,154.033a jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ 12,154.033c nāvṛttibhayam astīha paraloke bhayaṃ kutaḥ 12,154.034a eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate 12,154.034c yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 12,154.035a etasya tu mahāprājña doṣasya sumahān guṇaḥ 12,154.035c kṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā 12,154.036a dāntasya kim araṇyena tathādāntasya bhārata 12,154.036c yatraiva hi vased dāntas tad araṇyaṃ sa āśramaḥ 12,154.037 vaiśaṃpāyana uvāca 12,154.037a etad bhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,154.037c amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata 12,154.038a punaś ca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 12,154.038c tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha 12,155.001 bhīṣma uvāca 12,155.001a sarvam etat tapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate 12,155.001c na hy ataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalam avāpyate 12,155.002a prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ 12,155.002c tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire 12,155.003a tapaso hy ānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ 12,155.003c trīṃl lokāṃs tapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ 12,155.004a auṣadhāny agadādīni tisro vidyāś ca saṃskṛtāḥ 12,155.004c tapasaiva hi sidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam 12,155.005a yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham 12,155.005c sarvaṃ tat tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam 12,155.006a surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 12,155.006c tapasaiva sutaptena naraḥ pāpād vimucyate 12,155.007a tapaso bahurūpasya tais tair dvāraiḥ pravartataḥ 12,155.007c nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanāt param 12,155.008a ahiṃsā satyavacanaṃ dānam indriyanigrahaḥ 12,155.008c etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanāt param 12,155.009a na duṣkarataraṃ dānān nātimātaram āśramaḥ 12,155.009c traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ 12,155.010a indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye 12,155.010c tasmād arthe ca dharme ca tapo nānaśanāt param 12,155.011a ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ 12,155.011c yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,155.011d*0403_01 sthāvarāṇi ca bhūtāni carāṇy anyāni yāni ca 12,155.012a tapaḥparāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te 12,155.012c ity evaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpy avāpnuvan 12,155.013a imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasā sadā 12,155.013c tapasā śakyate prāptuṃ devatvam api niścayāt 12,156.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,156.001a satyaṃ dharme praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ 12,156.001c satyam icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi pitāmaha 12,156.002a satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājan kathaṃ vā tad avāpyate 12,156.002c satyaṃ prāpya bhavet kiṃ ca kathaṃ caiva tad ucyate 12,156.003 bhīṣma uvāca 12,156.003a cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate 12,156.003c avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 12,156.003d*0404_01 tasmāc chreṣṭhatamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 12,156.004a satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,156.004c satyam eva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ 12,156.005a satyaṃ dharmas tapo yogaḥ satyaṃ brahma sanātanam 12,156.005c satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,156.006a ācārān iha satyasya yathāvad anupūrvaśaḥ 12,156.006c lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam 12,156.007a prāpyate hi yathā satyaṃ tac ca śrotuṃ tvam arhasi 12,156.007c satyaṃ trayodaśavidhaṃ sarvalokeṣu bhārata 12,156.008a satyaṃ ca samatā caiva damaś caiva na saṃśayaḥ 12,156.008c amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīs titikṣānasūyatā 12,156.009a tyāgo dhyānam athāryatvaṃ dhṛtiś ca satataṃ sthirā 12,156.009c ahiṃsā caiva rājendra satyākārās trayodaśa 12,156.010a satyaṃ nāmāvyayaṃ nityam avikāri tathaiva ca 12,156.010c sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitad avāpyate 12,156.011a ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā 12,156.011c icchādveṣakṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā 12,156.012a damo nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca 12,156.012c abhayaṃ krodhaśamanaṃ jñānenaitad avāpyate 12,156.013a amātsaryaṃ budhāḥ prāhur dānaṃ dharme ca saṃyamam 12,156.013c avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet 12,156.014a akṣamāyāḥ kṣamāyāś ca priyāṇīhāpriyāṇi ca 12,156.014c kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhv āpnoti ca satyavān 12,156.015a kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ hrīmān na ślāghate kva cit 12,156.015c praśāntavāṅmanā nityaṃ hrīs tu dharmād avāpyate 12,156.016a dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntir ucyate 12,156.016c lokasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate 12,156.016d*0405_01 anasūyā tu gāmbhīryaṃ dānenaitad avāpyate 12,156.017a tyāgaḥ snehasya yas tyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca 12,156.017c rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā 12,156.017d*0406_01 dhyānaṃ cāśāṭhyam ity uktaṃ maunenaitad avāpyate 12,156.018a āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ 12,156.018c śubhaṃ karma nirākāro vītarāgatvam eva ca 12,156.019a dhṛtir nāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām 12,156.019c tāṃ bhajeta sadā prājño ya icched bhūtim ātmanaḥ 12,156.020a sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca 12,156.020c vītaharṣabhayakrodho dhṛtim āpnoti paṇḍitaḥ 12,156.021a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 12,156.021c anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,156.022a ete trayodaśākārāḥ pṛthak satyaikalakṣaṇāḥ 12,156.022c bhajante satyam eveha bṛṃhayanti ca bhārata 12,156.023a nāntaḥ śakyo guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata 12,156.023c ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ 12,156.024a nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param 12,156.024c sthitir hi satyaṃ dharmasya tasmāt satyaṃ na lopayet 12,156.025a upaiti satyād dānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ 12,156.025c vratāgnihotraṃ vedāś ca ye cānye dharmaniścayāḥ 12,156.026a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 12,156.026c aśvamedhasahasrād dhi satyam evātiricyate 12,157.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,157.001a yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaś ca bharatarṣabha 12,157.001c śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ 12,157.002a lobho mātsaryam īrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā 12,157.002c etat sarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada 12,157.003 bhīṣma uvāca 12,157.003a trayodaśaite 'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ 12,157.003b*0407_01 śatravaḥ prāṇināṃ sarve smṛtās te tu trayodaśa 12,157.003c upāsate mahārāja samastāḥ puruṣān iha 12,157.003d*0408_01 prāṇināṃ lobhayuktānām ete vai śatravaḥ smṛtāḥ 12,157.004a ete pramattaṃ puruṣam apramattā nudanti hi 12,157.004c vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān 12,157.005a ebhyaḥ pravartate duḥkham ebhyaḥ pāpaṃ pravartate 12,157.005c iti martyo vijānīyāt satataṃ bharatarṣabha 12,157.006a eteṣām udayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama 12,157.006c hanta te vartayiṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,157.006c*0409_01 **** **** krodhasyotpattim āditaḥ 12,157.006c*0409_02 yathātattvaṃ kṣitipate 12,157.007a lobhāt krodhaḥ prabhavati paradoṣair udīryate 12,157.007c kṣamayā tiṣṭhate rājañ śrīmāṃś ca vinivartate 12,157.008a saṃkalpāj jāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate 12,157.008b*0410_01 yadā prājño viramate tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.008b*0410_02 parāsūyā krodhalobhāv antarā pratimucyate 12,157.008b*0410_03 dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedād vinivartate 12,157.008c avadyadarśanād vyeti tattvajñānāc ca dhīmatām 12,157.009a viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ 12,157.009c vivitsā jāyate tatra tattvajñānān nivartate 12,157.010a prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāt tasya dehinaḥ 12,157.010c yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.010d*0411_01 ajñānaprabhavo mohaḥ pāpābhyāsāt pravartate 12,157.010d*0411_02 yadā prājñeṣu ramate tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.011a parāsutā krodhalobhād abhyāsāc ca pravartate 12,157.011c dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedāt sā nivartate 12,157.012a sattvatyāgāt tu mātsaryam ahitāni ca sevate 12,157.012c etat tu kṣīyate tāta sādhūnām upasevanāt 12,157.013a kulāj jñānāt tathaiśvaryān mado bhavati dehinām 12,157.013c ebhir eva tu vijñātair madaḥ sadyaḥ praṇaśyati 12,157.014a īrṣyā kāmāt prabhavati saṃgharṣāc caiva bhārata 12,157.014c itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati 12,157.015a vibhramāl lokabāhyānāṃ dveṣyair vākyair asaṃgataiḥ 12,157.015c kutsā saṃjāyate rājann upekṣābhiḥ praśāmyati 12,157.016a pratikartum aśakyāya balasthāyāpakāriṇe 12,157.016c asūyā jāyate tīvrā kāruṇyād vinivartate 12,157.017a kṛpaṇān satataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā 12,157.017b*0412_01 ajñānaprabhavo lobho bhūtānāṃ dṛśyate sadā 12,157.017b*0412_02 asthiratvaṃ ca bhogānāṃ dṛṣṭvā jñātvā nivartate 12,157.017c dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā 12,157.018a etāny eva jitāny āhuḥ praśamāc ca trayodaśa 12,157.018c ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣās trayodaśa 12,157.018e tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān 12,158.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,158.001a ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā 12,158.001c nṛśaṃsān na vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata 12,158.002a kaṇṭakān kūpam agniṃ ca varjayanti yathā narāḥ 12,158.002c tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram 12,158.003a nṛśaṃso hy adhamo nityaṃ pretya ceha ca bhārata 12,158.003c tasmād bravīhi kauravya tasya dharmaviniścayam 12,158.004 bhīṣma uvāca 12,158.004a spṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā 12,158.004c ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ 12,158.005a dattānukīrtir viṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ 12,158.005c asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ 12,158.006a sarvātiśaṅkī paruṣo bāliśaḥ kṛpaṇas tathā 12,158.006c vargapraśaṃsī satatam āśramadveṣasaṃkarī 12,158.007a hiṃsāvihārī satatam aviśeṣaguṇāguṇaḥ 12,158.007c bahvalīko manasvī ca lubdho 'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt 12,158.008a dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ity avagacchati 12,158.008c ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasya cit 12,158.009a pareṣāṃ yatra doṣaḥ syāt tad guhyaṃ saṃprakāśayet 12,158.009c samāneṣv eva doṣeṣu vṛttyartham upaghātayet 12,158.010a tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param 12,158.010c dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapaty upakāriṇe 12,158.011a bhakṣyaṃ bhojyam atho lehyaṃ yac cānyat sādhu bhojanam 12,158.011c prekṣamāṇeṣu yo 'śnīyān nṛśaṃsa iti taṃ viduḥ 12,158.012a brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute 12,158.012c sa pretya labhate svargam iha cānantyam aśnute 12,158.013a eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ 12,158.013c sadā vivarjanīyo vai puruṣeṇa bubhūṣatā 12,159.001 bhīṣma uvāca 12,159.001a kṛtārtho yakṣyamāṇaś ca sarvavedāntagaś ca yaḥ 12,159.001c ācāryapitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārtham athāpi vā 12,159.002a ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ 12,159.002c asvebhyo deyam etebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ 12,159.003a anyatra dakṣiṇā yā tu deyā bharatasattama 12,159.003c anyebhyo hi bahirvedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate 12,159.004a sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet 12,159.004c brāhmaṇāś caiva yajñāś ca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ 12,159.004d*0413_01 anyonyaspardhino rājan yajante guṇataḥ sadā 12,159.005a yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye 12,159.005c adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātum arhati 12,159.006a yajñaś cet pratividdhaḥ syād aṅgenaikena yajvanaḥ 12,159.006c brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani 12,159.007a yo vaiśyaḥ syād bahupaśur hīnakratur asomapaḥ 12,159.007c kuṭumbāt tasya tad dravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret 12,159.008a āhared veśmataḥ kiṃ cit kāmaṃ śūdrasya dravyataḥ 12,159.008c na hi veśmani śūdrasya kaś cid asti parigrahaḥ 12,159.009a yo 'nāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ 12,159.009c tayor api kuṭumbābhyām āhared avicārayan 12,159.010a adātṛbhyo haren nityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho 12,159.010c tathā hy ācarato dharmo nṛpateḥ syād athākhilaḥ 12,159.011a tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍ anaśnatā 12,159.011c aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ 12,159.011e khalāt kṣetrāt tathāgārād yato vāpy upapadyate 12,159.012a ākhyātavyaṃ nṛpasyaitat pṛcchato 'pṛcchato 'pi vā 12,159.012c na tasmai dhārayed daṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit 12,159.013a kṣatriyasya hi bāliśyād brāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā 12,159.013c śrutaśīle samājñāya vṛttim asya prakalpayet 12,159.013e athainaṃ parirakṣeta pitā putram ivaurasam 12,159.014a iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye 12,159.014c avikalpaḥ purādharmo dharmavādais tu kevalam 12,159.015a viśvais tu devaiḥ sādhyaiś ca brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 12,159.015c āpatsu maraṇād bhītair liṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ 12,159.016a prabhuḥ prathamakalpasya yo 'nukalpena vartate 12,159.016c na sāṃparāyikaṃ tasya durmater vidyate phalam 12,159.017a na brāhmaṇān vedayeta kaś cid rājani mānavaḥ 12,159.017c avīryo vedanād vidyāt suvīryo vīryavattaram 12,159.018a tasmād rājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām 12,159.018c mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate 12,159.018e tasmin nākuśalaṃ brūyān na śuktām īrayed giram 12,159.019a kṣatriyo bāhuvīryeṇa taraty āpadam ātmanaḥ 12,159.019c dhanena vaiśyaḥ śūdraś ca mantrair homaiś ca vai dvijaḥ 12,159.020a na vai kanyā na yuvatir nāmantro na ca bāliśaḥ 12,159.020c pariveṣṭāgnihotrasya bhaven nāsaṃskṛtas tathā 12,159.020e narake nipatanty ete juhvānāḥ sa ca yasya tat 12,159.020f*0414_01 tasmād vaitānakuśalo hotā syād vedapāragaḥ 12,159.021a prājāpatyam adattvāśvam agnyādheyasya dakṣiṇām 12,159.021c anāhitāgnir iti sa procyate dharmadarśibhiḥ 12,159.022a puṇyāny anyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ 12,159.022c anāptadakṣiṇair yajñair na yajeta kathaṃ cana 12,159.023a prajāḥ paśūṃś ca svargaṃ ca hanti yajño hy adakṣiṇaḥ 12,159.023c indriyāṇi yaśaḥ kīrtim āyuś cāsyopakṛntati 12,159.024a udakyā hy āsate ye ca ye ca ke cid anagnayaḥ 12,159.024c kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdradharmiṇaḥ 12,159.025a udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 12,159.025c uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmeha gacchati 12,159.026a anāryāṃ śayane bibhrad ujjhan bibhrac ca yo dvijām 12,159.026c abrāhmaṇo manyamānas tṛṇeṣv āsīta pṛṣṭhataḥ 12,159.026e tathā sa śudhyate rājañ śṛṇu cātra vaco mama 12,159.027a yad ekarātreṇa karoti pāpaṃ; kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ 12,159.027c sthānāsanābhyāṃ vicaran vratī saṃs; tribhir varṣaiḥ śamayed ātmapāpam 12,159.028a na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāhakāle 12,159.028c na gurvarthe nātmano jīvitārthe; pañcānṛtāny āhur apātakāni 12,159.029a śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnād api samācaret 12,159.029c suvarṇam api cāmedhyād ādadīteti dhāraṇā 12,159.030a strīratnaṃ duṣkulāc cāpi viṣād apy amṛtaṃ pibet 12,159.030c aduṣṭā hi striyo ratnam āpa ity eva dharmataḥ 12,159.031a gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca 12,159.031c gṛhṇīyāt tu dhanur vaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ 12,159.032a surāpānaṃ brahmahatyā gurutalpam athāpi vā 12,159.032c anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā 12,159.033a suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprāsaṅgaś ca pātakam 12,159.033c viharan madyapānaṃ cāpy agamyāgamanaṃ tathā 12,159.034a patitaiḥ saṃprayogāc ca brāhmaṇair yonitas tathā 12,159.034c acireṇa mahārāja tādṛśo vai bhavaty uta 12,159.035a saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran 12,159.035c yājanādhyāpanād yaunān na tu yānāsanāśanāt 12,159.036a etāni ca tato 'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā 12,159.036c nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet 12,159.037a annaṃ tiryaṅ na hotavyaṃ pretakarmaṇy apātite 12,159.037c triṣu tv eteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇām 12,159.038a amātyān vā gurūn vāpi jahyād dharmeṇa dhārmikaḥ 12,159.038c prāyaścittam akurvāṇair naitair arhati saṃvidam 12,159.039a adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣam 12,159.039c bruvan stena iti stenaṃ tāvat prāpnoti kilbiṣam 12,159.039e astenaṃ stena ity uktvā dviguṇaṃ pāpam āpnuyāt 12,159.039f*0415_01 stenam astena ity uktvā tāvad āpnoti kilbiṣam 12,159.040a tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyā prāpnoti duṣyatī 12,159.040c yas tu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti kilbiṣam 12,159.041a brāhmaṇāyāvagūryeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet 12,159.041c varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati 12,159.042a sahasraṃ tv eva varṣāṇāṃ nipātya narake vaset 12,159.042c tasmān naivāvagūryād dhi naiva jātu nipātayet 12,159.043a śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṃgṛhṇīyād dvijakṣatāt 12,159.043c tāvatīḥ sa samā rājan narake parivartate 12,159.044a bhrūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ 12,159.044c ātmānaṃ juhuyād vahnau samiddhe tena śudhyati 12,159.045a surāpo vāruṇīm uṣṇāṃ pītvā pāpād vimucyate 12,159.045c tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā pretya śudhyati 12,159.045e lokāṃś ca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ 12,159.046a gurutalpam adhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ 12,159.046c sūrmīṃ jvalantīm āśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati 12,159.047a atha vā śiśnavṛṣaṇāv ādāyāñjalinā svayam 12,159.047c nairṛtīṃ diśam āsthāya nipatet sa tv ajihmagaḥ 12,159.048a brāhmaṇārthe 'pi vā prāṇān saṃtyajet tena śudhyati 12,159.048c aśvamedhena vāpīṣṭvā gomedhenāpi vā punaḥ 12,159.048e agniṣṭomena vā samyag iha pretya ca pūyate 12,159.049a tathaiva dvādaśa samāḥ kapālī brahmahā bhavet 12,159.049c brahmacārī cared bhaikṣaṃ svakarmodāharan muniḥ 12,159.050a evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet 12,159.050c evaṃ vā garbham ajñātā cātreyīṃ yo 'bhigacchati 12,159.050e dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīvyasane bhavet 12,159.051a surāpo niyatāhāro brahmacārī kṣamācaraḥ 12,159.051c ūrdhvaṃ tribhyo 'tha varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param 12,159.051e ṛṣabhaikasahasraṃ gā dattvā śubham avāpnuyāt 12,159.051f*0416_01 dīkṣābhiṣekanirmukte kṣatriye ṣaṭ samācaret 12,159.052a vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśatāś ca gāḥ 12,159.052c śūdraṃ hatvābdam evaikam ṛṣabhaikādaśāś ca gāḥ 12,159.053a śvabarbarakharān hatvā śaudram eva vrataṃ caret 12,159.053c mārjāracāṣamaṇḍūkān kākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakam 12,159.054a uktaḥ paśusamo dharmo rājan prāṇinipātanāt 12,159.054c prāyaścittāny athānyāni pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 12,159.055a talpe cānyasya caurye ca pṛthak saṃvatsaraṃ caret 12,159.055c trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre tu dve smṛte 12,159.056a kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet 12,159.056c sthānāsanābhyāṃ viharet trir ahno 'bhyuditād apaḥ 12,159.056d*0417_01 evam eva caran rājaṃs tasmāt pāpāt pramucyate 12,159.056e evam eva nirācānto yaś cāgnīn apavidhyati 12,159.057a tyajaty akāraṇe yaś ca pitaraṃ mātaraṃ tathā 12,159.057c patitaḥ syāt sa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ 12,159.058a grāsācchādanam atyarthaṃ dadyād iti nidarśanam 12,159.058b*0418_01 brahmacārī dvijebhyaś ca dattvā pāpāt pramucyate 12,159.058c bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ 12,159.058e yat puṃsāṃ paradāreṣu tac caināṃ cārayed vratam 12,159.059a śreyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsam ṛcchati 12,159.059c śvabhis tāṃ khādayed rājā saṃsthāne bahusaṃvṛte 12,159.060a pumāṃsaṃ bandhayet prājñaḥ śayane tapta āyase 12,159.060c apy ādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛt 12,159.061a eṣa daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame 12,159.061c saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet 12,159.062a dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ 12,159.062c kucaraḥ pañca varṣāṇi cared bhaikṣaṃ munivrataḥ 12,159.063a parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate 12,159.063c pāṇigrāhaś ca dharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ 12,159.064a careyuḥ sarva evaite vīrahā yad vrataṃ caret 12,159.064c cāndrāyaṇaṃ caren māsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye 12,159.065a parivettā prayaccheta parivittāya tāṃ snuṣām 12,159.065c jyeṣṭhena tv abhyanujñāto yavīyān pratyanantaram 12,159.065e enaso mokṣam āpnoti sā ca tau caiva dharmataḥ 12,159.066a amānuṣīṣu govarjam anāvṛṣṭir na duṣyati 12,159.066c adhiṣṭhātāram attāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ 12,159.067a paridhāyordhvavālaṃ tu pātram ādāya mṛnmayam 12,159.067c caret sapta gṛhān bhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan 12,159.068a tatraiva labdhabhojī syād dvādaśāhāt sa śudhyati 12,159.068c caret saṃvatsaraṃ cāpi tad vrataṃ yan nirākṛti 12,159.069a bhavet tu mānuṣeṣv evaṃ prāyaścittam anuttamam 12,159.069c dānaṃ vādānasakteṣu sarvam eva prakalpayet 12,159.069e anāstikeṣu gomātraṃ prāṇam ekaṃ pracakṣate 12,159.070a śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca 12,159.070c māṃsaṃ mūtrapurīṣaṃ ca prāśya saṃskāram arhati 12,159.071a brāhmaṇasya surāpasya gandham āghrāya somapaḥ 12,159.071c apas tryahaṃ pibed uṣṇās tryaham uṣṇaṃ payaḥ pibet 12,159.071e tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 12,159.072a evam etat samuddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sanātanam 12,159.072c brāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate 12,160.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,160.001a kathāntaram athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ 12,160.001c nakulaḥ śaratalpastham idam āha pitāmaham 12,160.002a dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭham iti vādaḥ pitāmaha 12,160.002c matas tu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ 12,160.003a viśīrṇe kārmuke rājan prakṣīṇeṣu ca vājiṣu 12,160.003c khaḍgena śakyate yuddhe sādhv ātmā parirakṣitum 12,160.004a śarāsanadharāṃś caiva gadāśaktidharāṃs tathā 12,160.004c ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum 12,160.005a atra me saṃśayaś caiva kautūhalam atīva ca 12,160.005c kiṃ svit praharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva 12,160.006a kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā 12,160.006c pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha 12,160.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ 12,160.007c sarvakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavac chubham 12,160.008a tatas tasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam 12,160.008c śikṣānyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate 12,160.009a uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ 12,160.009c śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane 12,160.010a tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yad etat paripṛcchasi 12,160.010c prabodhito 'smi bhavatā dhātumān iva parvataḥ 12,160.011a salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvam abhūd idam 12,160.011c niṣprakampam anākāśam anirdeśyamahītalam 12,160.012a tamaḥsaṃvṛtam asparśam atigambhīradarśanam 12,160.012c niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ 12,160.012d*0419_01 avyakteva guṇātīte karmavyāpāravarjite 12,160.012d*0419_02 prādurbabhūva jalajaṃ tato jajñe pitāmahaḥ 12,160.013a so 'sṛjad vāyum agniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān 12,160.013c ākāśam asṛjac cordhvam adho bhūmiṃ ca nairṛtim 12,160.014a nabhaḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 12,160.014c saṃvatsarān ahorātrān ṛtūn atha lavān kṣaṇān 12,160.015a tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ 12,160.015c janayām āsa bhagavān putrān uttamatejasaḥ 12,160.016a marīcim ṛṣim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum 12,160.016c vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhum īśvaram 12,160.017a prācetasas tathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭim ajījanat 12,160.017c tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire 12,160.018a tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇās tathā 12,160.018c gandharvāpsarasaś caiva rakṣāṃsi vividhāni ca 12,160.019a patatrimṛgamīnāś ca plavaṃgāś ca mahoragāḥ 12,160.019c nānākṛtibalāś cānye jalakṣitivicāriṇaḥ 12,160.020a audbhidāḥ svedajāś caiva aṇḍajāś ca jarāyujāḥ 12,160.020c jajñe tāta tathā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,160.021a bhūtasargam imaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ 12,160.021c śāśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ 12,160.022a tasmin dharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ 12,160.022c ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ 12,160.023a bhṛgvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaś ca tapodhanaḥ 12,160.023c vasiṣṭhagautamāgastyās tathā nāradaparvatau 12,160.024a ṛṣayo vālakhilyāś ca prabhāsāḥ sikatās tathā 12,160.024c ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ 12,160.025a akṛṣṭāś caiva haṃsāś ca ṛṣayo 'thāgniyonijāḥ 12,160.025c vānaprasthāḥ pṛśnayaś ca sthitā brahmānuśāsane 12,160.026a dānavendrās tv atikramya tat pitāmahaśāsanam 12,160.026c dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ 12,160.027a hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣo virocanaḥ 12,160.027c śambaro vipracittiś ca prahrādo namucir baliḥ 12,160.028a ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ 12,160.028c dharmasetum atikramya remire 'dharmaniścayāḥ 12,160.029a sarve sma tulyajātīyā yathā devās tathā vayam 12,160.029c ity evaṃ hetum āsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ 12,160.030a na priyaṃ nāpy anukrośaṃ cakrur bhūteṣu bhārata 12,160.030c trīn upāyān atikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ 12,160.030e na jagmuḥ saṃvidaṃ taiś ca darpād asurasattamāḥ 12,160.031a atha vai bhagavān brahmā brahmarṣibhir upasthitaḥ 12,160.031c tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake 12,160.032a śatayojanavistāre maṇimuktācayācite 12,160.032c tasmin girivare putra puṣpitadrumakānane 12,160.032e tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye 12,160.033a tato varṣasahasrānte vitānam akarot prabhuḥ 12,160.033c vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam 12,160.034a ṛṣibhir yajñapaṭubhir yathāvat karmakartṛbhiḥ 12,160.034c marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiś ca pāvakaiḥ 12,160.035a kāñcanair yajñabhāṇḍaiś ca bhrājiṣṇubhir alaṃkṛtam 12,160.035c vṛtaṃ devagaṇaiś caiva prababhau yajñamaṇḍalam 12,160.036a tathā brahmarṣibhiś caiva sadasyair upaśobhitam 12,160.036c tatra ghoratamaṃ vṛttam ṛṣīṇāṃ me pariśrutam 12,160.037a candramā vimalaṃ vyoma yathābhyuditatārakam 12,160.037c vidāryāgniṃ tathā bhūtam utthitaṃ śrūyate tataḥ 12,160.038a nīlotpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram 12,160.038c prāṃśu durdarśanaṃ caivāpy atitejas tathaiva ca 12,160.039a tasminn utpatamāne ca pracacāla vasuṃdharā 12,160.039c tatrormikalilāvartaś cukṣubhe ca mahārṇavaḥ 12,160.040a petur ulkā mahotpātāḥ śākhāś ca mumucur drumāḥ 12,160.040c aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaś cāśivo vavau 12,160.040e muhur muhuś ca bhūtāni prāvyathanta bhayāt tathā 12,160.041a tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tad adbhutam upasthitam 12,160.041c maharṣisuragandharvān uvācedaṃ pitāmahaḥ 12,160.042a mayaitac cintitaṃ bhūtam asir nāmaiṣa vīryavān 12,160.042c rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām 12,160.043a tatas tad rūpam utsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ 12,160.043c vimalas tīkṣṇadhāraś ca kālāntaka ivodyataḥ 12,160.044a tatas taṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave 12,160.044c brahmā dadāv asiṃ dīptam adharmaprativāraṇam 12,160.045a tataḥ sa bhagavān rudro brahmarṣigaṇasaṃstutaḥ 12,160.045c pragṛhyāsim ameyātmā rūpam anyac cakāra ha 12,160.046a caturbāhuḥ spṛśan mūrdhnā bhūsthito 'pi nabhastalam 12,160.046c ūrdhvadṛṣṭir mahāliṅgo mukhāj jvālāḥ samutsṛjan 12,160.046e vikurvan bahudhā varṇān nīlapāṇḍuralohitān 12,160.047a bibhrat kṛṣṇājinaṃ vāso hemapravaratārakam 12,160.047c netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahat 12,160.047e śuśubhāte ca vimale dve netre kṛṣṇapiṅgale 12,160.048a tato devo mahādevaḥ śūlapāṇir bhagākṣihā 12,160.048c saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānalasaṃnibham 12,160.049a trikūṭaṃ carma codyamya savidyutam ivāmbudam 12,160.049c cacāra vividhān mārgān mahābalaparākramaḥ 12,160.049e vidhunvann asim ākāśe dānavāntacikīrṣayā 12,160.050a tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ 12,160.050c babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata 12,160.051a tad rūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ 12,160.051c niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ 12,160.052a aśmabhiś cāpy avarṣanta pradīptaiś ca tatholmukaiḥ 12,160.052c ghoraiḥ praharaṇaiś cānyaiḥ śitadhārair ayomukhaiḥ 12,160.053a tatas tad dānavānīkaṃ saṃpraṇetāram acyutam 12,160.053c rudrakhaḍgabaloddhūtaṃ pracacāla mumoha ca 12,160.054a citraṃ śīghrataratvāc ca carantam asidhāriṇam 12,160.054c tam ekam asurāḥ sarve sahasram iti menire 12,160.055a chindan bhindan rujan kṛntan dārayan pramathann api 12,160.055c acarad daityasaṃgheṣu rudro 'gnir iva kakṣagaḥ 12,160.056a asivegaprarugṇās te chinnabāhūruvakṣasaḥ 12,160.056c saṃprakṛttottamāṅgāś ca petur urvyāṃ mahāsurāḥ 12,160.057a apare dānavā bhagnā rudraghātāvapīḍitāḥ 12,160.057c anyonyam abhinardanto diśaḥ saṃpratipedire 12,160.058a bhūmiṃ ke cit praviviśuḥ parvatān apare tathā 12,160.058c apare jagmur ākāśam apare 'mbhaḥ samāviśan 12,160.059a tasmin mahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe 12,160.059c babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā 12,160.060a dānavānāṃ śarīraiś ca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ 12,160.060c samākīrṇā mahābāho śailair iva sakiṃśukaiḥ 12,160.061a rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā 12,160.061c raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā 12,160.062a sa rudro dānavān hatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat 12,160.062c raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ 12,160.063a tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇās tathā 12,160.063c jayenādbhutakalpena devadevam athārcayan 12,160.064a tataḥ sa bhagavān rudro dānavakṣatajokṣitam 12,160.064c asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave 12,160.065a viṣṇur marīcaye prādān marīcir bhagavāṃś ca tam 12,160.065c maharṣibhyo dadau khaḍgam ṛṣayo vāsavāya tu 12,160.066a mahendro lokapālebhyo lokapālās tu putraka 12,160.066c manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistaram 12,160.067a ūcuś cainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tvam īśvaraḥ 12,160.067c asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti 12,160.068a dharmasetum atikrāntāḥ sūkṣmasthūlārthakāraṇāt 12,160.068c vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syur dharmato na yadṛcchayā 12,160.069a durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulas tathā 12,160.069c vyaṅganaṃ ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt 12,160.070a aser etāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet 12,160.070c aser eva pramāṇāni parimāṇavyatikramāt 12,160.071a adhisṛjyātha putraṃ svaṃ prajānām adhipaṃ tataḥ 12,160.071c manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāv asim 12,160.072a kṣupāj jagrāha cekṣvākur ikṣvākoś ca purūravāḥ 12,160.072c āyuś ca tasmāl lebhe taṃ nahuṣaś ca tato bhuvi 12,160.073a yayātir nahuṣāc cāpi pūrus tasmāc ca labdhavān 12,160.073c āmūrtarayasas tasmāt tato bhūmiśayo nṛpaḥ 12,160.073c*0420_01 **** **** gayāya pratyapādayat 12,160.073c*0420_02 gayāc ca labdhavān rājā 12,160.074a bharataś cāpi dauḥṣantir lebhe bhūmiśayād asim 12,160.074c tasmāc ca lebhe dharmajño rājann aiḍabiḍas tathā 12,160.075a tataś caiḍabiḍāl lebhe dhundhumāro janeśvaraḥ 12,160.075c dhundhumārāc ca kāmbojo mucukundas tato 'labhat 12,160.076a mucukundān maruttaś ca maruttād api raivataḥ 12,160.076c raivatād yuvanāśvaś ca yuvanāśvāt tato raghuḥ 12,160.077a ikṣvākuvaṃśajas tasmād dhariṇāśvaḥ pratāpavān 12,160.077c hariṇāśvād asiṃ lebhe śunakaḥ śunakād api 12,160.078a uśīnaro vai dharmātmā tasmād bhojāḥ sayādavāḥ 12,160.078c yadubhyaś ca śibir lebhe śibeś cāpi pratardanaḥ 12,160.079a pratardanād aṣṭakaś ca ruśadaśvo 'ṣṭakād api 12,160.079c ruśadaśvād bharadvājo droṇas tasmāt kṛpas tataḥ 12,160.079e tatas tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsim avāptavān 12,160.080a kṛttikāś cāsya nakṣatram aser agniś ca daivatam 12,160.080c rohiṇyo gotram asyātha rudraś ca gurur uttamaḥ 12,160.081a aser aṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me 12,160.081c pāṇḍaveya sadā yāni kīrtayaṃl labhate jayam 12,160.082a asir viśasanaḥ khaḍgas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ 12,160.082c śrīgarbho vijayaś caiva dharmapālas tathaiva ca 12,160.083a agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaḍgo mādravatīsuta 12,160.083c maheśvarapraṇītaś ca purāṇe niścayaṃ gataḥ 12,160.083d*0421_01 etāni caiva nāmāni purāṇe niścitāni vai 12,160.084a pṛthus tūtpādayām āsa dhanur ādyam ariṃdama 12,160.084b*0422_01 teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni subahūny api 12,160.084b*0422_02 dharmeṇa ca yathā pūrvaṃ 12,160.084c teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā 12,160.085a tad etad ārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartum arhasi 12,160.085c aseś ca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ 12,160.086a ity eṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātas te suvistaraḥ 12,160.086c aser utpattisaṃsargo yathāvad bharatarṣabha 12,160.087a sarvathaitad iha śrutvā khaḍgasādhanam uttamam 12,160.087c labhate puruṣaḥ kīrtiṃ pretya cānantyam aśnute 12,161.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,161.001a ity uktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ 12,161.001c papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝn vidurapañcamān 12,161.002a dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā 12,161.002c teṣāṃ garīyān katamo madhyamaḥ ko laghuś ca kaḥ 12,161.003a kasmiṃś cātmā niyantavyas trivargavijayāya vai 12,161.003c saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvad vaktum arhatha 12,161.004a tato 'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān 12,161.004c jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstram anusmaran 12,161.005a bāhuśrutyaṃ tapas tyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā 12,161.005c bhāvaśuddhir dayā satyaṃ saṃyamaś cātmasaṃpadaḥ 12,161.006a etad evābhipadyasva mā te bhūc calitaṃ manaḥ 12,161.006c etan mūlau hi dharmārthāv etad ekapadaṃ hitam 12,161.007a dharmeṇaivarṣayas tīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,161.007c dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ 12,161.008a dharmo rājan guṇaśreṣṭho madhyamo hy artha ucyate 12,161.008c kāmo yavīyān iti ca pravadanti manīṣiṇaḥ 12,161.008e tasmād dharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā 12,161.008f*0423_01 tathā ca sarvabhūteṣu vartitavyaṃ yathātmani 12,161.009a samāptavacane tasminn arthaśāstraviśāradaḥ 12,161.009c pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyam atandritaḥ 12,161.010a karmabhūmir iyaṃ rājann iha vārttā praśasyate 12,161.010c kṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca 12,161.011a artha ity eva sarveṣāṃ karmaṇām avyatikramaḥ 12,161.011c na ṛte 'rthena vartete dharmakāmāv iti śrutiḥ 12,161.012a vijayī hy arthavān dharmam ārādhayitum uttamam 12,161.012c kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 12,161.013a arthasyāvayavāv etau dharmakāmāv iti śrutiḥ 12,161.013c arthasiddhyā hi nirvṛttāv ubhāv etau bhaviṣyataḥ 12,161.014a udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ 12,161.014c brahmāṇam iva bhūtāni satataṃ paryupāsate 12,161.015a jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ 12,161.015c muṇḍā nistantavaś cāpi vasanty arthārthinaḥ pṛthak 12,161.016a kāṣāyavasanāś cānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ 12,161.016c vidvāṃsaś caiva śāntāś ca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ 12,161.016d*0424_01 arthārthinaḥ santi nityaṃ paritapyanti karmabhiḥ 12,161.017a arthārthinaḥ santi ke cid apare svargakāṅkṣiṇaḥ 12,161.017c kulapratyāgamāś caike svaṃ svaṃ mārgam anuṣṭhitāḥ 12,161.018a āstikā nāstikāś caiva niyatāḥ saṃyame pare 12,161.018c aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā 12,161.019a bhṛtyān bhogair dviṣo daṇḍair yo yojayati so 'rthavān 12,161.019c etan matimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham 12,161.019e anayos tu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ 12,161.020a tato dharmārthakuśalau mādrīputrāv anantaram 12,161.020c nakulaḥ sahadevaś ca vākyaṃ jagadatuḥ param 12,161.021a āsīnaś ca śayānaś ca vicarann api ca sthitaḥ 12,161.021c arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryād yogair uccāvacair api 12,161.022a asmiṃs tu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriye 12,161.022c iha kāmān avāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 12,161.023a yo 'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaś cārthasaṃyutaḥ 12,161.023c madhv ivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmād etau matāv iha 12,161.024a anarthasya na kāmo 'sti tathārtho 'dharmiṇaḥ kutaḥ 12,161.024c tasmād udvijate loko dharmārthād yo bahiṣkṛtaḥ 12,161.025a tasmād dharmapradhānena sādhyo 'rthaḥ saṃyatātmanā 12,161.025c viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi 12,161.026a dharmaṃ samācaret pūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam 12,161.026c tataḥ kāmaṃ caret paścāt siddhārthasya hi tat phalam 12,161.027a virematus tu tad vākyam uktvā tāv aśvinoḥ sutau 12,161.027c bhīmasenas tadā vākyam idaṃ vaktuṃ pracakrame 12,161.028a nākāmaḥ kāmayaty arthaṃ nākāmo dharmam icchati 12,161.028c nākāmaḥ kāmayāno 'sti tasmāt kāmo viśiṣyate 12,161.029a kāmena yuktā ṛṣayas tapasy eva samāhitāḥ 12,161.029c palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ 12,161.030a vedopavādeṣv apare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ 12,161.030c śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe 12,161.031a vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinas tathā 12,161.031c daivakarmakṛtaś caiva yuktāḥ kāmena karmasu 12,161.032a samudraṃ cāviśanty anye narāḥ kāmena saṃyutāḥ 12,161.032c kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam 12,161.033a nāsti nāsīn nābhaviṣyad bhūtaṃ kāmātmakāt param 12,161.033c etat sāraṃ mahārāja dharmārthāv atra saṃśritau 12,161.034a navanītaṃ yathā dadhnas tathā kāmo 'rthadharmataḥ 12,161.034c śreyas tailaṃ ca piṇyākād dhṛtaṃ śreya udaśvitaḥ 12,161.035a śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhāt kāmo dharmārthayor varaḥ 12,161.035c puṣpato madhv iva rasaḥ kāmāt saṃjāyate sukham 12,161.035d*0425_01 kāmo dharmārthayor yoniḥ kāmaś cātha tadātmakaḥ 12,161.035d*0425_02 nākāmato brāhmaṇāḥ svannam arthān 12,161.035d*0425_03 nākāmato dadati brāhmaṇebhyaḥ 12,161.035d*0425_04 nākāmato vividhā lokaceṣṭā 12,161.035d*0425_05 tasmāt kāmaḥ prāk trivargasya dṛṣṭaḥ 12,161.036a sucāruveṣābhir alaṃkṛtābhir; madotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ 12,161.036c ramasva yoṣābhir upetya kāmaṃ; kāmo hi rājaṃs tarasābhipātī 12,161.037a buddhir mamaiṣā pariṣat sthitasya; mā bhūd vicāras tava dharmaputra 12,161.037c syāt saṃhitaṃ sadbhir aphalgusāraṃ; sametya vākyaṃ param ānṛśaṃsyam 12,161.038a dharmārthakāmāḥ samam eva sevyā; yas tv ekasevī sa naro jaghanyaḥ 12,161.038b*0426_01 trayos tu nityaṃ tv aviśeṣito hi 12,161.038c dvayos tu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ; sa uttamo yo niratas trivarge 12,161.038d*0427_01 vibhajya kālaṃ parisevyamānaḥ 12,161.039a prājñaḥ suhṛc candanasāralipto; vicitramālyābharaṇair upetaḥ 12,161.039c tato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa; proktvā yavīyān virarāma bhīmaḥ 12,161.040a tato muhūrtād atha dharmarājo; vākyāni teṣām anucintya samyak 12,161.040c uvāca vācāvitathaṃ smayan vai; bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 12,161.041a niḥsaṃśayaṃ niścitadharmaśāstrāḥ; sarve bhavanto viditapramāṇāḥ 12,161.041c vijñātukāmasya mameha vākyam; uktaṃ yad vai naiṣṭhikaṃ tac chrutaṃ me 12,161.041e iha tv avaśyaṃ gadato mamāpi; vākyaṃ nibodhadhvam ananyabhāvāḥ 12,161.042a yo vai na pāpe nirato na puṇye; nārthe na dharme manujo na kāme 12,161.042c vimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ 12,161.043a bhūtāni jātīmaraṇānvitāni; jarāvikāraiś ca samanvitāni 12,161.043c bhūyaś ca tais taiḥ pratibodhitāni; mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ 12,161.044a snehe nabaddhasya na santi tānīty; evaṃ svayaṃbhūr bhagavān uvāca 12,161.044c budhāś ca nirvāṇaparā vadanti; tasmān na kuryāt priyam apriyaṃ ca 12,161.045a etat pradhānaṃ na tu kāmakāro; yathā niyukto 'smi tathā carāmi 12,161.045c bhūtāni sarvāṇi vidhir niyuṅkte; vidhir balīyān iti vitta sarve 12,161.046a na karmaṇāpnoty anavāpyam arthaṃ; yad bhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta 12,161.046c trivargahīno 'pi hi vindate 'rthaṃ; tasmād idaṃ lokahitāya guhyam 12,161.046d*0428_01 uktaṃ hi karmaiva phalasya hetuḥ 12,161.047a tatas tad agryaṃ vacanaṃ manonugaṃ; samastam ājñāya tato 'tihetumat 12,161.047c tadā praṇeduś ca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrur añjalīn 12,161.048a sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ; manonugāṃ nirdhutavākyakaṇṭakām 12,161.048c niśamya tāṃ pārthiva pārthabhāṣitāṃ; giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsur eva te 12,161.048d*0429_01 sa cāpi tān dharmasuto mahāmanās 12,161.048d*0429_02 tadā pratītān praśaśaṃsa vīryavān 12,161.048e punaś ca papraccha saridvarāsutaṃ; tataḥ paraṃ dharmam ahīnasattvaḥ 12,161.048e*0430_01 dharmārthakāmeṣu viniścayajñam 12,161.048f*0431_01 yudhiṣṭhiraḥ kauravavaṃśagoptā 12,162.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,162.001a pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana 12,162.001c praśnaṃ kaṃ cit pravakṣyāmi tan me vyākhyātum arhasi 12,162.002a kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet 12,162.002c āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamās tān vadasva me 12,162.003a na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ 12,162.003c tiṣṭhanti yatra suhṛdas tiṣṭhantīti matir mama 12,162.004a durlabho hi suhṛc chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhṛt 12,162.004c etad dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātum arhasi 12,162.005 bhīṣma uvāca 12,162.005a saṃdheyān puruṣān rājann asaṃdheyāṃś ca tattvataḥ 12,162.005c vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira 12,162.006a lubdhaḥ krūras tyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca 12,162.006c kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ 12,162.007a dīrghasūtro 'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ 12,162.007c vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ 12,162.008a sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ 12,162.008c saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataś caret 12,162.009a asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ 12,162.009c piśuno 'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ 12,162.010a duḥśīlo 'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavas tathā 12,162.010c mitrair arthakṛtī nityam icchaty arthaparaś ca yaḥ 12,162.011a vahataś ca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ 12,162.011c amitram iva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha 12,162.012a asthānakrodhano yaś ca akasmāc ca virajyate 12,162.012c suhṛdaś caiva kalyāṇān āśu tyajati kilbiṣī 12,162.013a alpe 'py apakṛte mūḍhas tathājñānāt kṛte 'pi ca 12,162.013c kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa 12,162.014a śatrur mitramukho yaś ca jihmaprekṣī vilobhanaḥ 12,162.014c na rajyati ca kalyāṇe yas tyajet tādṛśaṃ naram 12,162.015a pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣas tathā 12,162.015c paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ 12,162.016a kṛtaghnaś cādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃ cana 12,162.016c chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyān api me śṛṇu 12,162.017a kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ 12,162.017c mitrajñāś ca kṛtajñāś ca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ 12,162.018a mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ 12,162.018c vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ 12,162.019a rūpavanto guṇopetās tathālubdhā jitaśramāḥ 12,162.019c doṣair viyuktāḥ prathitais te grāhyāḥ pārthivena ha 12,162.020a yathāśaktisamācārāḥ santas tuṣyanti hi prabho 12,162.020c nāsthāne krodhavantaś ca na cākasmād virāgiṇaḥ 12,162.021a viraktāś ca na ruṣyanti manasāpy arthakovidāḥ 12,162.021c ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ 12,162.021e na virajyanti mitrebhyo vāso raktam ivāvikam 12,162.022a doṣāṃś ca lobhamohādīn artheṣu yuvatiṣv atha 12,162.022c na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ 12,162.023a loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsv aśaṭhabuddhayaḥ 12,162.023c ye caranty anabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ 12,162.023e saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā 12,162.024a īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ 12,162.024c tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapater iva 12,162.025a śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ 12,162.025c kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ 12,162.025d*0432_01 mantrihīnas tu yo rājann acirāyur bhaven nṛpa 12,162.025d*0432_02 tasmāt suśīlaṃ vijñāya mantriṇaṃ ca bahuśrutam 12,162.025d*0432_03 niyojayed guṇakaram ātmanaḥ sukham icchatā 12,162.026a ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha 12,162.026c teṣām apy adhamo rājan kṛtaghno mitraghātakaḥ 12,162.026e tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣām iti niścayaḥ 12,162.027 yudhiṣṭhira uvāca 12,162.027a vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotum icchāmi pārthiva 12,162.027c mitradrohī kṛtaghnaś ca yaḥ proktas taṃ ca me vada 12,162.028 bhīṣma uvāca 12,162.028a hanta te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,162.028c udīcyāṃ diśi yad vṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa 12,162.029a brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ 12,162.029c grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśad bhaikṣakāṅkṣayā 12,162.030a tatra dasyur dhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit 12,162.030c brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaś ca dāne ca nirato 'bhavat 12,162.031a tasya kṣayam upāgamya tato bhikṣām ayācata 12,162.031c pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm 12,162.032a prādāt tasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navam 12,162.032c nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tadā 12,162.033a etat saṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijas tadā 12,162.033c tasmin gṛhavare rājaṃs tayā reme sa gautamaḥ 12,162.034a kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpy athākarot 12,162.034c tatrāvasat so 'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye 12,162.034e bāṇavedhye paraṃ yatnam akaroc caiva gautamaḥ 12,162.035a vakrāṅgāṃs tu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocare 12,162.035c jaghāna gautamo rājan yathā dasyugaṇas tathā 12,162.036a hiṃsāparo ghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ 12,162.036c gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatām iyāt 12,162.037a tathā tu vasatas tasya dasyugrāme sukhaṃ tadā 12,162.037c agacchan bahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn 12,162.038a tataḥ kadā cid aparo dvijas taṃ deśam āgamat 12,162.038c jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 12,162.039a vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ 12,162.039c sabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam 12,162.039e taṃ dasyugrāmam agamad yatrāsau gautamo 'bhavat 12,162.040a sa tu vipragṛhānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥ 12,162.040c grāme dasyujanākīrṇe vyacarat sarvatodiśam 12,162.041a tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ 12,162.041c gautamaś cāpi saṃprāptas tāv anyonyena saṃgatau 12,162.042a vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasam 12,162.042c rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāram upāgatam 12,162.043a taṃ dṛṣṭvā puruṣādābham apadhvastaṃ kṣayāgatam 12,162.043c abhijñāya dvijo vrīḍām agamad vākyam āha ca 12,162.044a kim idaṃ kuruṣe mauḍhyād vipras tvaṃ hi kulodgataḥ 12,162.044c madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham 12,162.045a pūrvān smara dvijāgryāṃs tān prakhyātān vedapāragān 12,162.045c yeṣāṃ vaṃśe 'bhijātas tvam īdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ 12,162.046a avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam 12,162.046c anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsam imaṃ dvija 12,162.046d*0433_01 kugrāmavāsaṃ ca kumitrasaṅgaṃ 12,162.046d*0433_02 kudārarāgaṃ kunarendrasevām 12,162.046d*0433_03 kubrāhmaṇe prītim akāraṇaṃ vai 12,162.046d*0433_04 kurvanti ye pāpatarās ta eva 12,162.047a evam uktaḥ sa suhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā 12,162.047c pratyuvāca tato rājan viniścitya tadārtavat 12,162.048a adhano 'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavid apy aham 12,162.048c vṛttyartham iha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama 12,162.049a tvaddarśanāt tu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmy ahaṃ dvija 12,162.049c ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm 12,162.049d*0434_01 gautamena tathety ukte suṣvāpa dvijasattamaḥ 12,162.049d*0435_01 sa tatra nyavasad vipro ghṛṇī kiṃ cid asaṃspṛśan 12,162.049d*0435_02 kṣudhitaś chandyamāno 'pi bhojanaṃ nābhyanandata 12,163.001 bhīṣma uvāca 12,163.001a tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmin dvijottame 12,163.001c niṣkramya gautamo 'gacchat samudraṃ prati bhārata 12,163.002a sāmudrakān sa vaṇijas tato 'paśyat sthitān pathi 12,163.002c sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṃ prati 12,163.003a sa tu sārtho mahārāja kasmiṃś cid girigahvare 12,163.003c mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo 'bhavat 12,163.004a sa kathaṃ cit tatas tasmāt sārthān mukto dvijas tadā 12,163.004c kāṃdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam 12,163.005a sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthād deśāt tathārthataḥ 12,163.005c ekākī vyadravat tatra vane kiṃpuruṣo yathā 12,163.006a sa panthānam athāsādya samudrābhisaraṃ tadā 12,163.006c āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahat puṣpitapādapam 12,163.007a sarvartukair āmravanaiḥ puṣpitair upaśobhitam 12,163.007c nandanoddeśasadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitam 12,163.008a śālatāladhavāśvatthatvacāguruvanais tathā 12,163.008c candanasya ca mukhyasya pādapair upaśobhitam 12,163.008e giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu 12,163.009a samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai 12,163.009c manuṣyavadanās tv anye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ 12,163.009e bhūliṅgaśakunāś cānye samudraṃ sarvato 'bhavan 12,163.010a sa tāny atimanojñāni vihaṃgābhirutāni vai 12,163.010c śṛṇvan suramaṇīyāni vipro 'gacchata gautamaḥ 12,163.011a tato 'paśyat suramye sa suvarṇasikatācite 12,163.011c deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe 12,163.012a śriyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ parimaṇḍalam 12,163.012c śākhābhir anurūpābhir bhūṣitaṃ chatrasaṃnibham 12,163.013a tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandanavāriṇā 12,163.013c divyapuṣpānvitaṃ śrīmat pitāmahasadopamam 12,163.014a taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntam anuttamam 12,163.014c medhyaṃ suragṛhaprakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapair vṛtam 12,163.014e tam āgamya mudā yuktas tasyādhastād upāviśat 12,163.015a tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ 12,163.015c puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāv anilaḥ śuciḥ 12,163.015e hlādayan sarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa 12,163.016a sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā 12,163.016c sukham āsādya suṣvāpa bhāskaraś cāstam abhyagāt 12,163.017a tato 'staṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite 12,163.017c ājagāma svabhavanaṃ brahmalokāt khagottamaḥ 12,163.018a nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā 12,163.018c bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ 12,163.019a rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi 12,163.019c devakanyāsutaḥ śrīmān vidvān devapatiprabhaḥ 12,163.020a mṛṣṭahāṭakasaṃchanno bhūṣaṇair arkasaṃnibhaiḥ 12,163.020c bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan 12,163.021a tam āgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā vismito gautamo 'bhavat 12,163.021c kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpy avaikṣata 12,163.022 rājadharmovāca 12,163.022a svāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā prāpto 'si me gṛham 12,163.022c astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā 12,163.023a mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithir aninditaḥ 12,163.023c pūjito yāsyasi prātar vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,164.001 bhīṣma uvāca 12,164.001a giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitas tadā 12,164.001c kautūhalānvito rājan rājadharmāṇam aikṣata 12,164.002 rājadharmovāca 12,164.002a bhoḥ kaśyapasya putro 'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me 12,164.002c atithis tvaṃ guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijarṣabha 12,164.003 bhīṣma uvāca 12,164.003a tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,164.003c śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat 12,164.004a bhagīratharathākrāntān deśān gaṅgāniṣevitān 12,164.004c ye caranti mahāmīnās tāṃś ca tasyānvakalpayat 12,164.005a vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃś caiva supīvarān 12,164.005c sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ 12,164.006a bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ 12,164.006c klamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyām abhyavījayat 12,164.007a tato viśrāntam āsīnaṃ gotrapraśnam apṛcchata 12,164.007c so 'bravīd gautamo 'smīti brāhma nānyad udāharat 12,164.008a tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam 12,164.008c gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādāt sa śiśye tatra vai sukham 12,164.009a athopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭ tadā 12,164.009c papraccha kāśyapo vāgmī kim āgamanakāraṇam 12,164.010a tato 'bravīd gautamas taṃ daridro 'haṃ mahāmate 12,164.010c samudragamanākāṅkṣī dravyārtham iti bhārata 12,164.011a taṃ kāśyapo 'bravīt prīto notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 12,164.011c kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān 12,164.012a caturvidhā hy arthagatir bṛhaspatimataṃ yathā 12,164.012c pāraṃparyaṃ tathā daivaṃ karma mitram iti prabho 12,164.013a prādurbhūto 'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mama tvayi 12,164.013c so 'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān 12,164.014a tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīd idam 12,164.014c gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 12,164.015a itas triyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatir mahān 12,164.015c virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ 12,164.016a taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ mama vākyapracoditaḥ 12,164.016c kāmān abhīpsitāṃs tubhyaṃ dātā nāsty atra saṃśayaḥ 12,164.017a ity uktaḥ prayayau rājan gautamo vigataklamaḥ 12,164.017c phalāny amṛtakalpāni bhakṣayan sma yatheṣṭataḥ 12,164.018a candanāgurumukhyāni tvakpatrāṇāṃ vanāni ca 12,164.018c tasmin pathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau 12,164.019a tato meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam 12,164.019c śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā 12,164.019d*0436_01 nyavedayad dvārapālān vacanād rājadharmaṇaḥ 12,164.020a viditaś cābhavat tasya rākṣasendrasya dhīmataḥ 12,164.020c prahitaḥ suhṛdā rājan prīyatā vai priyātithiḥ 12,164.021a tataḥ sa rākṣasendraḥ svān preṣyān āha yudhiṣṭhira 12,164.021c gautamo nagaradvārāc chīghram ānīyatām iti 12,164.022a tataḥ puravarāt tasmāt puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ 12,164.022c gautamety abhibhāṣantaḥ puradvāram upāgaman 12,164.023a te tam ūcur mahārāja preṣyā rakṣaḥpater dvijam 12,164.023b*0437_01 channahastā * * kāyā dakṛvecavasaṃmatāḥ (sic) 12,164.023b*0437_02 āgaccha gautamety evaṃ tvaramāṇāḥ sasaṃbhramāḥ 12,164.023c tvarasva tūrṇam āgaccha rājā tvāṃ draṣṭum icchati 12,164.024a rākṣasādhipatir vīro virūpākṣa iti śrutaḥ 12,164.024c sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 12,164.025a tataḥ sa prādravad vipro vismayād vigataklamaḥ 12,164.025c gautamo nagararddhiṃ tāṃ paśyan paramavismitaḥ 12,164.026a tair eva sahito rājño veśma tūrṇam upādravat 12,164.026c darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijas tadā 12,165.001 bhīṣma uvāca 12,165.001a tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛham uttamam 12,165.001c pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame 12,165.002a pṛṣṭaś ca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam 12,165.002b*0438_01 pṛṣṭo rājñā sa nājñāsīd gotramātram athābravīt 12,165.002c na tatra vyājahārānyad gotramātrād ṛte dvijaḥ 12,165.003a brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca 12,165.003c gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata 12,165.004a kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃgotrā brāhmaṇī ca te 12,165.004c tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham 12,165.005 gautama uvāca 12,165.005a madhyadeśaprasūto 'haṃ vāso me śabarālaye 12,165.005c śūdrā punarbhūr bhāryā me satyam etad bravīmi te 12,165.006 bhīṣma uvāca 12,165.006a tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryam idaṃ bhavet 12,165.006c kathaṃ vā sukṛtaṃ me syād iti buddhyānvacintayat 12,165.007a ayaṃ vai jananād vipraḥ suhṛt tasya mahātmanaḥ 12,165.007c saṃpreṣitaś ca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam 12,165.008a tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi mām āśritaḥ sadā 12,165.008c bhrātā me bāndhavaś cāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ 12,165.009a kārttikyām adya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ 12,165.009c tatrāyam api bhoktā vai deyam asmai ca me dhanam 12,165.009d*0439_01 sa cādya divasaḥ puṇyo hy atithiś cāyam āgataḥ 12,165.009d*0439_02 saṃkalpitaṃ caiva dhanaṃ kiṃ vicāryam ataḥ param 12,165.010a tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam 12,165.010c snātānām anusaṃprāptam ahatakṣaumavāsasām 12,165.011a tān āgatān dvijaśreṣṭhān virūpākṣo viśāṃ pate 12,165.011c yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,165.012a bṛsyas teṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt 12,165.012c bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyair bharatasattama 12,165.013a tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ 12,165.013b*0440_01 tiladarbhodakenātha arcitā vidhivad dvijāḥ 12,165.013b*0440_02 viśvedevāḥ sapitaraḥ sāgnayaś copakalpitāḥ 12,165.013b*0440_03 viliptāḥ puṣpavantaś ca supracārāḥ supūjitāḥ 12,165.013c vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā 12,165.014a tato jāmbūnadāḥ pātrīr vajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ 12,165.014c varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādān madhughṛtāplutāḥ 12,165.015a tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ 12,165.015c īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā 12,165.016a viśeṣatas tu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ saṃprayacchati 12,165.016c śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyām iti śrutiḥ 12,165.017a suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīn atha ca mauktikam 12,165.017c vajrān mahādhanāṃś caiva vaiḍūryājinarāṅkavān 12,165.018a ratnarāśīn vinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata 12,165.018c tataḥ prāha dvijaśreṣṭhān virūpākṣo mahāyaśāḥ 12,165.019a gṛhṇīta ratnāny etāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ 12,165.019c yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ 12,165.019e tāny evādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata 12,165.020a ity uktavacane tasmin rākṣasendre mahātmani 12,165.020c yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhur brāhmaṇarṣabhāḥ 12,165.021a tato mahārhais te sarve ratnair abhyarcitāḥ śubhaiḥ 12,165.021c brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan 12,165.022a tatas tān rākṣasendraś ca dvijān āha punar vacaḥ 12,165.022c nānādigāgatān rājan rākṣasān pratiṣidhya vai 12,165.023a adhyaikadivasaṃ viprā na vo 'stīha bhayaṃ kva cit 12,165.023c rākṣasebhyaḥ pramodadhvam iṣṭato yāta māciram 12,165.024a tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṃghāḥ samantataḥ 12,165.024c gautamo 'pi suvarṇasya bhāram ādāya satvaraḥ 12,165.025a kṛcchrāt samudvahan vīra nyagrodhaṃ samupāgamat 12,165.025c nyaṣīdac ca pariśrāntaḥ klāntaś ca kṣudhitaś ca ha 12,165.026a tatas tam abhyagād rājan rājadharmā khagottamaḥ 12,165.026c svāgatenābhyanandac ca gautamaṃ mitravatsalaḥ 12,165.027a tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayat khagaḥ 12,165.027c pūjāṃ cāpy akarod dhīmān bhojanaṃ cāpy akalpayat 12,165.027d*0441_01 niṣpatraḥ śayane tasmin paryatapyata duṣṭadhīḥ 12,165.027d*0442_01 tatas tau saṃvidaṃ kṛtvā khagendradvijasattamau 12,165.027d*0442_02 nyaṣīdatāṃ mahārāja nyagrodhe vipule tathā 12,165.027d*0442_03 gautamaś cintayām āsa rātrau tasya samīpataḥ 12,165.028a sa bhuktavān suviśrānto gautamo 'cintayat tadā 12,165.028c hāṭakasyābhirūpasya bhāro 'yaṃ sumahān mayā 12,165.028e gṛhīto lobhamohād vai dūraṃ ca gamanaṃ mama 12,165.029a na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama 12,165.029c kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇān ity abhyacintayat 12,165.030a tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃ cana 12,165.030c kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedam acintayat 12,165.031a ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama 12,165.031c imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye 'haṃ samabhidrutam 12,166.001 bhīṣma uvāca 12,166.001a atha tatra mahārciṣmān analo vātasārathiḥ 12,166.001c tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto 'bhavat 12,166.002a sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā 12,166.002c kṛtaghnas tu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsur ajāgarat 12,166.003a tato 'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam 12,166.003c nihatya ca mudā yuktaḥ so 'nubandhaṃ na dṛṣṭavān 12,166.004a sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvāgnāv apacat tadā 12,166.004b*0443_01 pakvānnaṃ bhakṣayitvā ca kṛtaghnaḥ pāpapūruṣaḥ 12,166.004b*0443_02 jagāma tvarayā rājan svagṛhaṃ kṛtakṛtyavat 12,166.004c taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ 12,166.004d*0444_01 tato dākṣāyaṇīputraṃ nāgataṃ taṃ tu bhārata 12,166.004d*0444_02 virūpākṣaś cintayan vai hṛdayena vidūyatā 12,166.005a tato 'nyasmin gate cāhni virūpākṣo 'bravīt sutam 12,166.005c na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam 12,166.006a sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā 12,166.006b*0445_01 aparāṃ caiva māṃ draṣṭum āyāti sa vihaṃgarāṭ 12,166.006c māṃ cādṛṣṭvā kadā cit sa na gacchati gṛhān khagaḥ 12,166.007a ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagāt sa mamālayam 12,166.007c tasmān na śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt 12,166.008a svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ 12,166.008c taṃ gatas tatra me śaṅkā hanyāt taṃ sa dvijādhamaḥ 12,166.009a durācāras tu durbuddhir iṅgitair lakṣito mayā 12,166.009c niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyur ivādhamaḥ 12,166.010a gautamaḥ sa gatas tatra tenodvignaṃ mano mama 12,166.010c putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam 12,166.010e jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram 12,166.011a sa evam uktas tvarito rakṣobhiḥ sahito yayau 12,166.011c nyagrodhaṃ tatra cāpaśyat kaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ 12,166.012a sa rudann agamat putro rākṣasendrasya dhīmataḥ 12,166.012c tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautamagrahaṇāya vai 12,166.013a tato 'vidūre jagṛhur gautamaṃ rākṣasās tadā 12,166.013c rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam 12,166.014a tam ādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ 12,166.014c rājñaś ca darśayām āsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ 12,166.014e kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam 12,166.015a ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ 12,166.015c ārtanādaś ca sumahān abhūt tasya niveśane 12,166.016a sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam 12,166.016c athābravīn nṛpaḥ putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti 12,166.017a asya māṃsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ 12,166.017c pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ 12,166.017e hantavyo 'yaṃ mama matir bhavadbhir iti rākṣasāḥ 12,166.018a ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ 12,166.018c naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyam ity uta 12,166.019a dasyūnāṃ dīyatām eṣa sādhv adya puruṣādhamaḥ 12,166.019c ity ūcus taṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ 12,166.020a śirobhiś ca gatā bhūmim ūcū rakṣogaṇādhipam 12,166.020c na dātum arhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam 12,166.021a evam astv iti tān āha rākṣasendro niśācarān 12,166.021c dasyūnāṃ dīyatām eṣa kṛtaghno 'dyaiva rākṣasāḥ 12,166.022a ity ukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ 12,166.022c chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadus tadā 12,166.023a dasyavaś cāpi naicchanta tam attuṃ pāpakāriṇam 12,166.023c kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate 12,166.024a brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā 12,166.024c niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,166.025a mitradrohī nṛśaṃsaś ca kṛtaghnaś ca narādhamaḥ 12,166.025c kravyādaiḥ kṛmibhiś cānyair na bhujyante hi tādṛśāḥ 12,166.025d*0446_01 nyagrodhe rājadharmāṇam apaśyan nihataṃ tataḥ 12,166.025d*0446_02 ruditvā bahu tat tad vai vilapya ca sa rākṣasaḥ 12,166.025d*0446_03 gato roṣasamāviṣṭo gautamagrahaṇāya vai 12,166.025d*0446_04 gṛhīto gautamaḥ pāpo rakṣobhiḥ krodhamūrchitaiḥ 12,166.025d*0446_05 rājadharmaśarīrasya kaṅkālaṃ cāpy atho dhṛtam 12,166.025d*0446_06 merupṛṣṭhe ca nagaraṃ yātudhānās tato gatāḥ 12,166.025d*0446_07 krodharaktekṣaṇā ghorā gautamasya vadhe dhṛtāḥ 12,166.025d*0446_08 pārthivasyāgrato nyastaḥ kaṅkālo rājadharmaṇaḥ 12,166.025d*0446_09 taṃ dṛṣṭvā vimanā rājā sāmātyaḥ sagaṇo 'bhavat 12,166.025d*0446_10 ārtanādo mahān āsīd gṛhe tasya mahātmanaḥ 12,166.025d*0446_11 strīsaṃghasya tadā rājan nihate kāśyapātmaje 12,166.025d*0446_12 rākṣasā ūcuḥ 12,166.025d*0446_12 rājā caivābravīt putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti 12,166.025d*0446_13 asya māṃsaṃ vayaṃ sarve khādiṣyāmaḥ samāgatāḥ 12,166.025d*0446_14 pāpakṛt pāpakarmā ca pāpātmā pāpam āsthitaḥ 12,166.025d*0446_15 virūpākṣa uvāca 12,166.025d*0446_15 hantavya eva pāpātmā kṛtaghno nātra saṃśayaḥ 12,166.025d*0446_16 kṛtaghnaṃ pāpakarmāṇaṃ na bhakṣayitum utsahe 12,166.025d*0446_17 dāsebhyo dīyatām eṣa mitradhruk puruṣādhamaḥ 12,166.025d*0446_17 bhīṣma uvāca 12,166.025d*0446_18 dāsāḥ sarve samāhūtā yātudhānās tathāpare 12,166.025d*0446_19 necchanti sma kṛtaghnaṃ taṃ khādituṃ puruṣottama 12,166.025d*0446_20 śirobhiś ca gatā bhūmiṃ mahārāja tato balāt 12,166.025d*0446_21 mā nārthaṃ jātanirbandhaṃ kilbiṣaṃ dātum arhasi 12,166.025d*0446_22 yātudhānā nṛpeṇoktāḥ pāpakarmā viśasyatām 12,166.025d*0446_23 bhakṣyatāṃ tyajyatāṃ vāyaṃ darśanān me 'panīyatām 12,166.025d*0446_24 tatas te ruṣitā dāsāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ 12,166.025d*0446_25 khaṇḍaśo vikṛtaṃ hatvā kravyādbhyo hy adadus tadā 12,166.025d*0446_26 kravyādās tv api rājendra necchanti piśitāśanāḥ 12,166.025d*0446_27 mṛtān api hi kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate 12,166.025d*0446_28 brahmasvaharaṇe core brahmaghne gurutalpage 12,166.025d*0446_29 niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,166.025d*0446_30 mitradruhaṃ kṛtaghnaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca narādhamam 12,166.025d*0446_31 kravyādāḥ krimayaś caiva nopabhuñjanti vai sadā 12,167.001 bhīṣma uvāca 12,167.001a tataś citāṃ bakapateḥ kārayām āsa rākṣasaḥ 12,167.001c ratnair gandhaiś ca bahubhir vastraiś ca samalaṃkṛtām 12,167.002a tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāpavān 12,167.002c pretakāryāṇi vidhivad rākṣasendraś cakāra ha 12,167.003a tasmin kāle 'tha surabhir devī dākṣāyaṇī śubhā 12,167.003c upariṣṭāt tatas tasya sā babhūva payasvinī 12,167.004a tasyā vaktrāc cyutaḥ phenaḥ kṣīramiśras tadānagha 12,167.004c so 'patad vai tatas tasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ 12,167.005a tataḥ saṃjīvitas tena bakarājas tadānagha 12,167.005c utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ 12,167.006a tato 'bhyayād devarājo virūpākṣapuraṃ tadā 12,167.006c prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatīty uta 12,167.007a śrāvayām āsa cendras taṃ virūpākṣaṃ purātanam 12,167.007c yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ 12,167.008a yadā bakapatī rājan brahmāṇaṃ nopasarpati 12,167.008c tato roṣād idaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ 12,167.009a yasmān mūḍho mama sado nāgato 'sau bakādhamaḥ 12,167.009c tasmād vadhaṃ sa duṣṭātmā nacirāt samavāpsyati 12,167.010a tadāyaṃ tasya vacanān nihato gautamena vai 12,167.010c tenaivāmṛtasiktaś ca punaḥ saṃjīvito bakaḥ 12,167.011a rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram 12,167.011c yadi te 'nugrahakṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara 12,167.011e sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayety uta 12,167.012a tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha 12,167.012c saṃjīvayitvā sakhye vai prādāt taṃ gautamaṃ tadā 12,167.013a sabhāṇḍopaskaraṃ rājaṃs tam āsādya bakādhipaḥ 12,167.013c saṃpariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ 12,167.014a atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ 12,167.014c visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svam ālayam 12,167.015a yathocitaṃ ca sa bako yayau brahmasadas tadā 12,167.015b*0447_01 brahmātha svasabhāprāptaṃ bakaṃ dharmaparāyaṇam 12,167.015c brahmā ca taṃ mahātmānam ātithyenābhyapūjayat 12,167.016a gautamaś cāpi saṃprāpya punas taṃ śabarālayam 12,167.016c śūdrāyāṃ janayām āsa putrān duṣkṛtakāriṇaḥ 12,167.017a śāpaś ca sumahāṃs tasya dattaḥ suragaṇais tadā 12,167.017c kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirāt sutān 12,167.017e nirayaṃ prāpsyati mahat kṛtaghno 'yam iti prabho 12,167.018a etat prāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata 12,167.018c saṃsmṛtya cāpi sumahad ākhyānaṃ puruṣarṣabha 12,167.018e mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvad upavarṇitam 12,167.019a kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham 12,167.019c aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.020a mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ 12,167.020c mitradhruṅ nirayaṃ ghoram anantaṃ pratipadyate 12,167.021a kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrakāmena cānagha 12,167.021c mitrāt prabhavate satyaṃ mitrāt prabhavate balam 12,167.021d*0448_01 mitrād bhogāṃś ca bhuñjīta mitreṇāpatsu mucyate 12,167.021e satkārair uttamair mitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ 12,167.021f*0449_00 bhīṣma uvāca 12,167.021f*0449_01 vidvān saṃskārayām āsa pārthivo rājadharmaṇaḥ 12,167.021f*0449_02 gandhair bahubhir avyagro dāhayām āsa taṃ dvijam 12,167.021f*0449_03 tasya devasya vacanād indrasya bakarāḍ iha 12,167.021f*0449_04 tenaivāmṛtasiktaś ca punaḥ saṃjīvito bakaḥ 12,167.021f*0449_05 rājadharmāpi taṃ prāha sahasrākṣam ariṃdamam 12,167.021f*0449_06 gautamo brāhmaṇaḥ kvāsau mucyatāṃ matpriyaḥ sakhā 12,167.021f*0449_07 tasya vākyaṃ samājñāya kauśikaḥ surasattamaḥ 12,167.021f*0449_08 gautamaṃ hy abhyanujñāpya prīto 'tha gamanotsukaḥ 12,167.021f*0449_09 pratītaḥ sa gataḥ saumyo rājadharmā svam ālayam 12,167.021f*0449_10 nṛśaṃso gautamo mukto mitradhruk puruṣādhamaḥ 12,167.021f*0449_11 sabhāṇḍopaskaro yātaḥ sa tadā śabarālayam 12,167.021f*0449_12 tatrāsau śabarīdehe prasūto nirayopame 12,167.021f*0449_13 eṣa śāpo mahāṃs tatra muktaḥ suragaṇais tathā 12,167.021f*0449_14 dagdho rākṣasarājena khagarājaḥ pratāpavān 12,167.021f*0449_15 citāyāḥ pārśvato dogdhrī surabhir jīvayac ca tam 12,167.021f*0449_16 tasyā vaktrāc cyutaḥ pheno dugdhamātraṃ tadānagha 12,167.021f*0449_17 samīraṇāhṛto yātaś citāṃ tāṃ rājadharmaṇaḥ 12,167.021f*0449_18 devarājas tataḥ prāpto virūpākṣapuraṃ tadā 12,167.021f*0449_19 virūpākṣo 'pi taṃ prāptaṃ devarājaṃ samāgamat 12,167.021f*0449_20 kāśyapasya suto deva bhrātā me jīvatām iti 12,167.021f*0449_21 kauśikas tv abravīt sarvaṃ prīyamāṇaṃ punaḥ punaḥ 12,167.021f*0449_22 brahmaṇā vyāhṛto roṣād rājadharmā kadā cana 12,167.021f*0449_23 yasmāt tvaṃ nāgato draṣṭuṃ mama nityam imāṃ sabhām 12,167.021f*0449_24 tasmād bako bhavān bhāvī dharmaśīlaḥ purāṇavit 12,167.021f*0449_25 āgamiṣyati te vāsaṃ kadā cit pāpakarmakṛt 12,167.021f*0449_26 śabarāvāsago vipraḥ kṛtaghno vṛṣalīpatiḥ 12,167.021f*0449_27 yadā nihantā mokṣas te tadā bhāvīty uvāca tam 12,167.021f*0449_28 tasmād eva gato lokaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ 12,167.021f*0449_29 sa cāpi nirayaṃ prāpto duṣkṛtiḥ kulapāṃsanaḥ 12,167.021f*0449_30 etac chrutvā mahad vākyaṃ sanmadhye nāraderitam 12,167.021f*0449_31 mayāpi tava rājendra yathāvad anuvarṇitam 12,167.021f*0449_32 brahmaghne ca surāpe ca core bhraṣṭavrate tathā 12,167.021f*0449_33 niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.021f*0449_34 kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham 12,167.021f*0449_35 aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.021f*0449_36 mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ 12,167.021f*0449_37 mitradhruṅ nirayaṃ ghoraṃ narakaṃ pratipadyate 12,167.021f*0449_38 kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrabhāvena cānagha 12,167.021f*0449_39 mitrāt prabhavate sarvaṃ mitraṃ dhanyam iti smṛtam 12,167.021f*0449_40 arthād vā mitralābhād vā mitralābho viśiṣyate 12,167.021f*0449_41 sulabhā mitrato 'rthās tu mitreṇa yatituṃ kṣamam 12,167.021f*0449_42 mitraṃ cābhimataṃ snigdhaṃ phalaṃ cāpi satāṃ phalam 12,167.021f*0449_43 satkāraiḥ svajanopetaiḥ pūjayeta vicakṣaṇaḥ 12,167.021f*0450_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ 12,167.021f*0450_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ 12,167.021f*0450_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ 12,167.021f*0450_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu 12,167.021f*0451_01 tayaiva jīvitaṃ pāpaṃ svadeśagamanotsukam 12,167.021f*0451_02 śaśāpa śabarīdehe prasūto 'yaṃ bhavatv iti 12,167.021f*0451_03 kukṣau punarbhuvā pāpaḥ sutān ajanayat tathā 12,167.021f*0452_01 tasmād bakaṃ gṛhe hantā brāhmaṇaḥ pāpabandhanaḥ 12,167.021f*0452_02 bandho bhavatu ghoraiś ca pāśair nāgamayair bhṛśam 12,167.021f*0453_01 virūpākṣo 'tha saṃvṛttaṃ śrutvā vākyam apūjayat 12,167.021f*0453_02 śakraṃ ca brahmaṇaḥ pārśvaṃ tayā tena sahāvrajat 12,167.021f*0453_03 gautamo nirayaṃ prāptas tatsaṃbandhād bakas tathā 12,167.021f*0453_04 duḥkhaṃ rākṣasarājñaś ca dravyadānāc chramānvitaḥ 12,167.021f*0454_01 etac chrutvā tato vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 12,167.021f*0454_02 yudhiṣṭhiraḥ prītamanā bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sadā 12,167.022a parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ 12,167.022c mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ 12,167.023a eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava 12,167.023c mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,167.024 vaiśaṃpāyana uvāca 12,167.024a etac chrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 12,167.024c yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya 12,168.000*0455_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,168.000*0455_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,168.000*0456_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 12,168.000*0456_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 12,168.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,168.001a dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ 12,168.001c dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhasi pārthiva 12,168.002 bhīṣma uvāca 12,168.002a sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ 12,168.002c bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 12,168.003a yasmin yasmiṃs tu vinaye yo yo yāti viniścayam 12,168.003c sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama 12,168.004a yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat 12,168.004c tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ 12,168.005a evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira 12,168.005c ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimān naraḥ 12,168.006 yudhiṣṭhira uvāca 12,168.006a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,168.006c yayā buddhyā nudec chokaṃ tan me brūhi pitāmaha 12,168.007 bhīṣma uvāca 12,168.007a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,168.007c aho duḥkham iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret 12,168.008a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,168.008c yathā senajitaṃ vipraḥ kaś cid ity abravīd vacaḥ 12,168.009a putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam 12,168.009c viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanam abravīt 12,168.010a kiṃ nu khalv asi mūḍhas tvaṃ śocyaḥ kim anuśocasi 12,168.010c yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim 12,168.011a tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājan paryupāsate 12,168.011c sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam 12,168.012 senajid uvāca 12,168.012a kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhis tapodhana 12,168.012c kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yat prāpya na viṣīdasi 12,168.013 brāhmaṇa uvāca 12,168.013*0457_01 hṛṣyantam avasīdantaṃ sukhaduḥkhaviparyaye 12,168.013*0457_02 ātmānam anuśocāmi yo mamaiṣa hṛdi sthitaḥ 12,168.013a paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ 12,168.013b*0458_01 uttamādhamamadhyāni teṣu teṣv iha karmasu 12,168.013b*0459_01 aham eko na me kaś cin nāham anyasya kasya cit 12,168.013b*0459_02 na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ taṃ na paśyāmi yo mama 12,168.013c ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama 12,168.014a yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā 12,168.014c etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe 12,168.015a yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 12,168.015c sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ 12,168.016a evaṃ putrāś ca pautrāś ca jñātayo bāndhavās tathā 12,168.016c teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam 12,168.017a adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ 12,168.017c na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ san kam anuśocasi 12,168.018a tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham 12,168.018c sukhāt saṃjāyate duḥkham evam etat punaḥ punaḥ 12,168.018e sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,168.018f*0460_01 sukhaduḥkhe manuṣyāṇāṃ cakravat parivartataḥ 12,168.019a sukhāt tvaṃ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham 12,168.019c na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 12,168.019d*0461_01 śarīram evāyatanaṃ sukhasya 12,168.019d*0461_02 duḥkhasya cāpy āyatanaṃ śarīram 12,168.019d*0461_03 yad yac charīreṇa karoti karma 12,168.019d*0461_04 tenaiva dehī samupāśnute tat 12,168.019d*0461_05 jīvitaṃ ca śarīraṃ ca jātyaiva saha jāyate 12,168.019d*0461_06 ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ 12,168.019d*0461_07 snehapāśair bahuvidhair āviṣṭaviṣayā janāḥ 12,168.019d*0461_08 akṛtārthāś ca sīdante jalaiḥ saikatasetavaḥ 12,168.019d*0461_09 snehena tilavat sarvaṃ sargacakre nipīḍyate 12,168.019d*0461_10 tilapīḍair ivākramya kleśair ajñānasaṃbhavaiḥ 12,168.019d*0461_11 saṃcinoty aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ 12,168.019d*0461_12 ekaḥ kleśān avāpnoti paratreha ca mānavaḥ 12,168.019d*0461_13 putradārakuṭumbeṣu prasaktāḥ sarvamānavāḥ 12,168.019d*0461_14 śokapaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva 12,168.019d*0461_15 putranāśe vittanāśe jñātisaṃbandhinām api 12,168.019d*0461_16 prāpyate sumahad duḥkhaṃ dāvāgnipratimaṃ vibho 12,168.019d*0461_17 daivāyattam idaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,168.019d*0461_18 asuhṛt sasuhṛc cāpi saśatrur mitravān api 12,168.019d*0461_19 saprajñaḥ prajñayā hīno daivena labhate sukham 12,168.020a nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ 12,168.020c na ca prajñālam arthānāṃ na sukhānām alaṃ dhanam 12,168.021a na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye 12,168.021c lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 12,168.022a buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim 12,168.022c durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham 12,168.023a dhenur vatsasya gopasya svāminas taskarasya ca 12,168.023c payaḥ pibati yas tasyā dhenus tasyeti niścayaḥ 12,168.024a ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ 12,168.024c te narāḥ sukham edhante kliśyaty antarito janaḥ 12,168.025a antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire 12,168.025c antyaprāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ 12,168.025d*0462_01 sukhaṃ svapiti durmedhāḥ svāni karmāṇy acintayan 12,168.025d*0462_02 avijñānena mahatā kambaleneva saṃvṛtaḥ 12,168.026a ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ 12,168.026c tān naivārthā na cānarthā vyathayanti kadā cana 12,168.027a atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāś ca mūḍhatām 12,168.027c te 'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpam upayānti ca 12,168.028a nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva 12,168.028c avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ 12,168.029a sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam 12,168.029c bhūtiś caiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase 12,168.030a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam 12,168.030c prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ 12,168.031a śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca 12,168.031c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,168.032a buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣum anasūyakam 12,168.032c dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram 12,168.033a etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaś cared budhaḥ 12,168.033b*0463_01 śuklakṛṣṇagatijñaṃ taṃ devāsuravinirgamam 12,168.033c udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭum arhati 12,168.034a yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā 12,168.034c āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet 12,168.035a yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate 12,168.035c kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati 12,168.036a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,168.036c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,168.037a pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,168.037c prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam 12,168.038a evam eva kilaitāni priyāṇy evāpriyāṇi ca 12,168.038c jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,168.039a tad evaṃ buddhim āsthāya sukhaṃ jīved guṇānvitaḥ 12,168.039c sarvān kāmāñ jugupseta saṅgān kurvīta pṛṣṭhataḥ 12,168.039e vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyur eṣa manomayaḥ 12,168.039f*0464_01 krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ 12,168.040a yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,168.040c tadātmajyotir ātmā ca ātmany eva prasīdati 12,168.041a kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam 12,168.041c tad eva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā 12,168.042a na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati 12,168.042c yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,168.043a ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye 12,168.043c priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi 12,168.044a yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam 12,168.044c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,168.045a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 12,168.045c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 12,168.046a atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva 12,168.046c yathā sā kṛcchrakāle 'pi lebhe dharmaṃ sanātanam 12,168.047a saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīd vinākṛtā 12,168.047c atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhim āsthāpayat tadā 12,168.048 piṅgalovāca 12,168.048a unmattāham anunmattaṃ kāntam anvavasaṃ ciram 12,168.048c antike ramaṇaṃ santaṃ nainam adhyagamaṃ purā 12,168.049a ekasthūṇaṃ navadvāram apidhāsyāmy agārakam 12,168.049c kā hi kāntam ihāyāntam ayaṃ kānteti maṃsyate 12,168.050a akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ 12,168.050c na punar vañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi 12,168.051a anartho 'pi bhavaty artho daivāt pūrvakṛtena vā 12,168.051c saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāham adyājitendriyā 12,168.052a sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham 12,168.052c āśām anāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā 12,168.053 bhīṣma uvāca 12,168.053a etaiś cānyaiś ca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ 12,168.053c paryavasthāpito rājā senajin mumude sukham 12,169.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,169.001a atikrāmati kāle 'smin sarvabhūtakṣayāvahe 12,169.001c kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tan me brūhi pitāmaha 12,169.002 bhīṣma uvāca 12,169.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,169.002c pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,169.003a dvijāteḥ kasya cit pārtha svādhyāyaniratasya vai 12,169.003c babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ 12,169.004a so 'bravīt pitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam 12,169.004c mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ 12,169.005a dhīraḥ kiṃ svit tāta kuryāt prajānan; kṣipraṃ hy āyur bhraśyate mānavānām 12,169.005c pitas tad ācakṣva yathārthayogaṃ; mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam 12,169.006 pitovāca 12,169.006a vedān adhītya brahmacaryeṇa putra; putrān icchet pāvanārthaṃ pitṝṇām 12,169.006c agnīn ādhāya vidhivac ceṣṭayajño; vanaṃ praviśyātha munir bubhūṣet 12,169.007 putra uvāca 12,169.007a evam abhyāhate loke samantāt parivārite 12,169.007c amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase 12,169.008 pitovāca 12,169.008a katham abhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ 12,169.008c amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām 12,169.009 putra uvāca 12,169.009a mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ 12,169.009c ahorātrāḥ patanty ete nanu kasmān na budhyase 12,169.009d*0465_01 amoghā rātrayaś cāpi nityam āyānti yānti ca 12,169.010a yadāham etaj jānāmi na mṛtyus tiṣṭhatīti ha 12,169.010c so 'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaś caran 12,169.011a rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ yadā 12,169.011c gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kas tadā 12,169.011d*0466_01 yām eva rātriṃ prathamāṃ garbho bhajati mātaram 12,169.011d*0466_02 tām eva rātriṃ prasthāti maraṇāya nivartakaḥ 12,169.011d*0466_03 yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ na kiṃ cic chubham ācaret 12,169.011e tad eva vandhyaṃ divasam iti vidyād vicakṣaṇaḥ 12,169.012a anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyur abhyeti mānavam 12,169.012c śaṣpāṇīva vicinvantam anyatragatamānasam 12,169.012e vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,169.013a adyaiva kuru yac chreyo mā tvā kālo 'tyagād ayam 12,169.013c akṛteṣv eva kāryeṣu mṛtyur vai saṃprakarṣati 12,169.014a śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 12,169.014c na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam 12,169.014d*0467_01 niyato dehināṃ mṛtyur animittaṃ hi jīvitam 12,169.014e ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate 12,169.014f*0468_01 na mṛtyur āmantrayate hartukāmo jagatprabhuḥ 12,169.014f*0468_02 abuddha evākramate mīnān mīnagraho yathā 12,169.015a yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam 12,169.015c kṛte dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham 12,169.016a mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ 12,169.016c kṛtvā kāryam akāryaṃ vā puṣṭim eṣāṃ prayacchati 12,169.017a taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram 12,169.017c suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyur ādāya gacchati 12,169.018a saṃcinvānakam evaikaṃ kāmānām avitṛptakam 12,169.018c vyāghraḥ paśum ivādāya mṛtyur ādāya gacchati 12,169.019a idaṃ kṛtam idaṃ kāryam idam anyat kṛtākṛtam 12,169.019c evam īhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe 12,169.020a kṛtānāṃ phalam aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam 12,169.020c kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyur ādāya gacchati 12,169.020d*0469_01 durbalaṃ balavantaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim 12,169.020d*0469_02 aprāptasarvakāmārthaṃ mṛtyur ādāya gacchati 12,169.020d*0470_01 idaṃ me syād idaṃ me syād ity evaṃmanaso narān 12,169.020d*0470_02 anavāpteṣu kāmeṣu kṛtāntaḥ kurute vaśe 12,169.021a mṛtyur jarā ca vyādhiś ca duḥkhaṃ cānekakāraṇam 12,169.021c anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi 12,169.022a jātam evāntako 'ntāya jarā cānveti dehinam 12,169.022c anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 12,169.023a mṛtyor vā gṛham evaitad yā grāme vasato ratiḥ 12,169.023c devānām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ 12,169.024a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,169.024c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,169.025a na hiṃsayati yaḥ prāṇān manovākkāyahetubhiḥ 12,169.025c jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhir na sa badhyate 12,169.026a na mṛtyusenām āyāntīṃ jātu kaś cit prabādhate 12,169.026c ṛte satyam asaṃtyājyaṃ satye hy amṛtam āśritam 12,169.027a tasmāt satyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ 12,169.027c satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet 12,169.028a amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam 12,169.028c mṛtyum āpadyate mohāt satyenāpadyate 'mṛtam 12,169.029a so 'haṃ hy ahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ 12,169.029c samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmy amartyavat 12,169.030a śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ 12,169.030c vāṅmanaḥkarmayajñaś ca bhaviṣyāmy udagāyane 12,169.031a paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrair mādṛśo yaṣṭum arhati 12,169.031c antavadbhir uta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat 12,169.032a yasya vāṅmanasī syātāṃ samyak praṇihite sadā 12,169.032c tapas tyāgaś ca yogaś ca sa vai sarvam avāpnuyāt 12,169.033a nāsti vidyāsamaṃ cakṣur nāsti vidyāsamaṃ balam 12,169.033c nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 12,169.034a ātmany evātmanā jāta ātmaniṣṭho 'prajo 'pi vā 12,169.034c ātmany eva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā 12,169.035a naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ; yathaikatā samatā satyatā ca 12,169.035c śīle sthitir daṇḍanidhānam ārjavaṃ; tatas tataś coparamaḥ kriyābhyaḥ 12,169.036a kiṃ te dhanair bāndhavair vāpi kiṃ te; kiṃ te dārair brāhmaṇa yo mariṣyasi 12,169.036c ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahas te kva gataḥ pitā ca 12,169.037 bhīṣma uvāca 12,169.037a putrasyaitad vacaḥ śrutvā tathākārṣīt pitā nṛpa 12,169.037c tathā tvam api vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ 12,170.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,170.001a dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ 12,170.001c sukhaduḥkhāgamas teṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha 12,170.002 bhīṣma uvāca 12,170.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,170.002c śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha 12,170.003a abravīn māṃ purā kaś cid brāhmaṇas tyāgam āsthitaḥ 12,170.003c kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā 12,170.004a utpannam iha loke vai janmaprabhṛti mānavam 12,170.004c vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,170.005a tayor ekatare mārge yady enam abhisaṃnayet 12,170.005c na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyen na duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret 12,170.006a na vai carasi yac chreya ātmano vā yad īhase 12,170.006c akāmātmāpi hi sadā dhuram udyamya caiva hi 12,170.007a akiṃcanaḥ paripatan sukham āsvādayiṣyasi 12,170.007c akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi 12,170.008a ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivam anāmayam 12,170.008c anamitram atho hy etad durlabhaṃ sulabhaṃ satām 12,170.009a akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ 12,170.009c avekṣamāṇas trīṃl lokān na tulyam upalakṣaye 12,170.010a ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam 12,170.010c atyaricyata dāridryaṃ rājyād api guṇādhikam 12,170.011a ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahān ayam 12,170.011c nityodvigno hi dhanavān mṛtyor āsyagato yathā 12,170.012a naivāsyāgnir na cādityo na mṛtyur na ca dasyavaḥ 12,170.012c prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ 12,170.013a taṃ vai sadā kāmacaram anupastīrṇaśāyinam 12,170.013c bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ 12,170.014a dhanavān krodhalobhābhyām āviṣṭo naṣṭacetanaḥ 12,170.014c tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ 12,170.015a nirdaśaṃś cādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā 12,170.015c kas tam icchet paridraṣṭuṃ dātum icchati cen mahīm 12,170.016a śriyā hy abhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayaty avicakṣaṇam 12,170.016c sā tasya cittaṃ harati śāradābhram ivānilaḥ 12,170.017a athainaṃ rūpamānaś ca dhanamānaś ca vindati 12,170.017c abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ 12,170.017e ity ebhiḥ kāraṇais tasya tribhiś cittaṃ prasicyate 12,170.018a sa prasiktamanā bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān 12,170.018c parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate 12,170.019a tam atikrāntamaryādam ādadānaṃ tatas tataḥ 12,170.019c pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 12,170.020a evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam 12,170.020c vividhāny upavartante gātrasaṃsparśajāni ca 12,170.021a teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyam ācaret 12,170.021c lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇām adhruvaiḥ saha 12,170.022a nātyaktvā sukham āpnoti nātyaktvā vindate param 12,170.022c nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava 12,170.023a ity etad dhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam 12,170.023c śamyākena purā mahyaṃ tasmāt tyāgaḥ paro mataḥ 12,171.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,171.001a īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam 12,171.001c dhanatṛṣṇābhibhūtaś ca kiṃ kurvan sukham āpnuyāt 12,171.002 bhīṣma uvāca 12,171.002a sarvasāmyam anāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata 12,171.002c nirvedaś cāvivitsā ca yasya syāt sa sukhī naraḥ 12,171.003a etāny eva padāny āhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye 12,171.003c eṣa svargaś ca dharmaś ca sukhaṃ cānuttamaṃ satām 12,171.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,171.004c nirvedān maṅkinā gītaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,171.005a īhamāno dhanaṃ maṅkir bhagnehaś ca punaḥ punaḥ 12,171.005c kena cid dhanaśeṣeṇa krītavān damyagoyugam 12,171.006a susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau 12,171.006c āsīnam uṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām 12,171.007a tayoḥ saṃprāptayor uṣṭraḥ skandhadeśam amarṣaṇaḥ 12,171.007c utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ 12,171.008a hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā 12,171.008c mriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkis tatrābravīd idam 12,171.009a na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam 12,171.009c yuktena śraddhayā samyag īhāṃ samanutiṣṭhatā 12,171.010a kṛtasya pūrvaṃ cānarthair yuktasyāpy anutiṣṭhataḥ 12,171.010c imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivam upaplavam 12,171.011a udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati 12,171.011c utkṣipya kākatālīyam unmātheneva jambukaḥ 12,171.011d*0471_01 utpathenaiva dhāvantam utpathenaiva dhāvataḥ 12,171.012a maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama 12,171.012c śuddhaṃ hi daivam evedam ato naivāsti pauruṣam 12,171.013a yadi vāpy upapadyeta pauruṣaṃ nāma karhi cit 12,171.013c anviṣyamāṇaṃ tad api daivam evāvatiṣṭhate 12,171.014a tasmān nirveda eveha gantavyaḥ sukham īpsatā 12,171.014c sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaś cārthasādhane 12,171.015a aho samyak śukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā 12,171.015c pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt 12,171.016a yaḥ kāmān prāpnuyāt sarvān yaś cainān kevalāṃs tyajet 12,171.016c prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate 12,171.017a nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo 'sti kaś cana 12,171.017c śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate 12,171.018a nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka 12,171.018c asakṛc cāsi nikṛto na ca nirvidyase tano 12,171.019a yadi nāhaṃ vināśyas te yady evaṃ ramase mayā 12,171.019c mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka 12,171.020a saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ 12,171.020c kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka 12,171.020d*0472_01 paripanthika sarvasya śreyasaḥ pāpasaṃśraya 12,171.021a aho nu mama bāliśyaṃ yo 'haṃ krīḍanakas tava 12,171.021b*0473_01 kleśair nānāvidhair nityaṃ saṃyojayasi nirghṛṇa 12,171.021c kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatām iyāt 12,171.022a na pūrve nāpare jātu kāmānām antam āpnuvan 12,171.022c tyaktvā sarvasamārambhān pratibuddho 'smi jāgṛmi 12,171.023a nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛdham 12,171.023c yad anarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate 12,171.024a tyajāmi kāma tvāṃ caiva yac ca kiṃ cit priyaṃ tava 12,171.024c tavāhaṃ sukham anvicchann ātmany upalabhe sukham 12,171.025a kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpāt kila jāyase 12,171.025c na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi 12,171.026a īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī 12,171.026c labdhanāśo yathā mṛtyur labdhaṃ bhavati vā na vā 12,171.027a paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim 12,171.027c na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati 12,171.028a anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgam ivodakam 12,171.028c madvilāpanam etat tu pratibuddho 'smi saṃtyaja 12,171.029a ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ 12,171.029c sa yātv ito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham 12,171.030a na yuṣmāsv iha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu 12,171.030c tasmād utsṛjya sarvān vaḥ satyam evāśrayāmy aham 12,171.031a sarvabhūtāny ahaṃ dehe paśyan manasi cātmanaḥ 12,171.031c yoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan 12,171.032a vihariṣyāmy anāsaktaḥ sukhī lokān nirāmayaḥ 12,171.032c yathā mā tvaṃ punar naivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi 12,171.033a tvayā hi me praṇunnasya gatir anyā na vidyate 12,171.033c tṛṣṇāśokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā 12,171.034a dhananāśo 'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram 12,171.034c jñātayo hy avamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam 12,171.035a avajñānasahasrais tu doṣāḥ kaṣṭatarādhane 12,171.035c dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhair vidhīyate 12,171.036a dhanam asyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ 12,171.036c kliśyanti vividhair daṇḍair nityam udvejayanti ca 12,171.037a mandalolupatā duḥkham iti buddhaṃ cirān mayā 12,171.037c yad yad ālambase kāma tat tad evānurudhyase 12,171.038a atattvajño 'si bālaś ca dustoṣo 'pūraṇo 'nalaḥ 12,171.038c naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham 12,171.039a pātālam iva duṣpūro māṃ duḥkhair yoktum icchasi 12,171.039c nāham adya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punas tvayā 12,171.040a nirvedam aham āsādya dravyanāśād yadṛcchayā 12,171.040c nirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmān vicintaye 12,171.041a atikleśān sahāmīha nāhaṃ budhyāmy abuddhimān 12,171.041c nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ 12,171.042a parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvamanogatīḥ 12,171.042c na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase 12,171.043a kṣamiṣye 'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ 12,171.043c dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmy anādṛtya tad apriyam 12,171.044a tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan 12,171.044c na sakāmaṃ kariṣyāmi tvām ahaṃ śatrum ātmanaḥ 12,171.045a nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām 12,171.045c sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam 12,171.046a tasmāt kāmaś ca lobhaś ca tṛṣṇā kārpaṇyam eva ca 12,171.046c tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hy asmi sāṃpratam 12,171.047a prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyam eva ca 12,171.047c nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmy anātmavān 12,171.048a yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate 12,171.048c kāmasya vaśago nityaṃ duḥkham eva prapadyate 12,171.049a kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ 12,171.049c kāmakrodhodbhavaṃ duḥkham ahrīr aratir eva ca 12,171.050a eṣa brahmapraviṣṭo 'haṃ grīṣme śītam iva hradam 12,171.050c śāmyāmi parinirvāmi sukham āse ca kevalam 12,171.051a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,171.051c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,171.052a ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrum ivottamam 12,171.052c prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva syām ahaṃ sukhī 12,171.053a etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkir nirvedam āgataḥ 12,171.053c sarvān kāmān parityajya prāpya brahma mahat sukham 12,171.054a damyanāśakṛte maṅkir amaratvaṃ kilāgamat 12,171.054c acchinat kāmamūlaṃ sa tena prāpa mahat sukham 12,171.055a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,171.055b*0474_01 asminn arthe purā gītaṃ śṛṇu rājan mahātmanā 12,171.055c gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā 12,171.056a anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana 12,171.056c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,171.057a atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam 12,171.057c nirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira 12,171.058a bodhyaṃ dāntam ṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata 12,171.058c nirvedāc chāntim āpannaṃ śāntaṃ prajñānatarpitam 12,171.059a upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me 12,171.059c kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaś carasi nirvṛtaḥ 12,171.060 bodhya uvāca 12,171.060a upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃ cana 12,171.060c lakṣaṇaṃ tasya vakṣye 'haṃ tat svayaṃ pravimṛśyatām 12,171.061a piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane 12,171.061c iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍ ete guravo mama 12,171.061d*0475_00 bhīṣma uvāca 12,171.061d*0475_01 āśā balavatī kaṣṭā nairāśyaṃ paramaṃ sukham 12,171.061d*0475_02 āśāṃ nirāśāṃ kṛtvā tu sukhaṃ svapiti piṅgalā 12,171.061d*0475_03 sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ 12,171.061d*0475_04 āmiṣasya parityāgāt kuraraḥ sukham edhate 12,171.061d*0475_05 gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadā cana 12,171.061d*0475_06 sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate 12,171.061d*0475_07 sukhaṃ jīvanti munayo bhaikṣyavṛttiṃ samāśritāḥ 12,171.061d*0475_08 adroheṇaiva bhūtānāṃ sāraṅgā iva pakṣiṇaḥ 12,171.061d*0475_09 iṣukāro naraḥ kaś cid iṣāv āhitamānasaḥ 12,171.061d*0475_10 samīpenāpi gacchantaṃ rājānaṃ nāvabuddhavān 12,171.061d*0475_11 bahūnāṃ kalaho nityaṃ dvayoḥ saṃgharṣaṇaṃ dhruvam 12,171.061d*0475_12 ekākī vicariṣyāmi kumārīśaṅkhako yathā 12,172.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,172.001a kena vṛttena vṛttajña vītaśokaś caren mahīm 12,172.001c kiṃ ca kurvan naro loke prāpnoti paramāṃ gatim 12,172.002 bhīṣma uvāca 12,172.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,172.002c prahrādasya ca saṃvādaṃ muner ājagarasya ca 12,172.003a carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃ cit kalyacittam anāmayam 12,172.003c papraccha rājan prahrādo buddhimān prājñasaṃmataḥ 12,172.004a svasthaḥ śakto mṛdur dānto nirvivitso 'nasūyakaḥ 12,172.004c suvāg bahumato loke prājñaś carasi bālavat 12,172.005a naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣv anuśocasi 12,172.005c nityatṛpta iva brahman na kiṃ cid avamanyase 12,172.006a srotasā hriyamāṇāsu prajāsv avimanā iva 12,172.006c dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase 12,172.007a nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase 12,172.007c indriyārthān anādṛtya muktaś carasi sākṣivat 12,172.008a kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttir vā kā nu te mune 12,172.008c kṣipram ācakṣva me brahmañ śreyo yad iha manyase 12,172.009a anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit 12,172.009c uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādam anapārthayā 12,172.010a paśyan prahrāda bhūtānām utpattim animittataḥ 12,172.010c hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe 12,172.011a svabhāvād eva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ 12,172.011c svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kena cit 12,172.012a paśyan prahrāda saṃyogān viprayogaparāyaṇān 12,172.012c saṃcayāṃś ca vināśāntān na kva cid vidadhe manaḥ 12,172.013a antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ 12,172.013c utpattinidhanajñasya kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,172.014a jalajānām api hy antaṃ paryāyeṇopalakṣaye 12,172.014c mahatām api kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau 12,172.015a jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānām asurādhipa 12,172.015c pārthivānām api vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ 12,172.016a antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām 12,172.016c uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyur balavatām api 12,172.017a divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca 12,172.017c jyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye 12,172.018a iti bhūtāni saṃpaśyann anuṣaktāni mṛtyunā 12,172.018c sarvasāmānyato vidvān kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape 12,172.019a sumahāntam api grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā 12,172.019c śaye punar abhuñjāno divasāni bahūny api 12,172.020a āsravaty api mām annaṃ punar bahuguṇaṃ bahu 12,172.020c punar alpaguṇaṃ stokaṃ punar naivopapadyate 12,172.021a kaṇān kadā cit khādāmi piṇyākam api ca grase 12,172.021c bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃś coccāvacān punaḥ 12,172.022a śaye kadā cit paryaṅke bhūmāv api punaḥ śaye 12,172.022c prāsāde 'pi ca me śayyā kadā cid upapadyate 12,172.023a dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni ca 12,172.023c mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmy aham ekadā 12,172.024a na saṃnipatitaṃ dharmyam upabhogaṃ yadṛcchayā 12,172.024c pratyācakṣe na cāpy enam anurudhye sudurlabham 12,172.025a acalam anidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ; śucim atulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam 12,172.025c anabhimatam asevitaṃ ca mūḍhair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.026a acalitamatir acyutaḥ svadharmāt; parimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ 12,172.026c vigatabhayakaṣāyalobhamoho; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.027a aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ; vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam 12,172.027c hṛdayasukham asevitaṃ kadaryair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.028a idam idam iti tṛṣṇayābhibhūtaṃ; janam anavāptadhanaṃ viṣīdamānam 12,172.028c nipuṇam anuniśāmya tattvabuddhyā; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.029a bahuvidham anudṛśya cārthahetoḥ; kṛpaṇam ihāryam anāryam āśrayantam 12,172.029c upaśamarucir ātmavān praśānto; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.030a sukham asukham anartham arthalābhaṃ; ratim aratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca 12,172.030c vidhiniyatam avekṣya tattvato 'haṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.031a apagatabhayarāgamohadarpo; dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ 12,172.031c upagataphalabhogino niśāmya; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.032a aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā; damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ 12,172.032c apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.033a abhigatam asukhārtham īhanārthair; upagatabuddhir avekṣya cātmasaṃsthaḥ 12,172.033c tṛṣitam aniyataṃ mano niyantuṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.034a na hṛdayam anurudhyate mano vā; priyasukhadurlabhatām anityatāṃ ca 12,172.034c tad ubhayam upalakṣayann ivāhaṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.034d*0476_01 asulabham upalabhya cārthalābhaṃ 12,172.034d*0476_02 dhṛtimatibuddhiparākramair upetam 12,172.034d*0476_03 budhamanujaniṣevitaṃ samarthair 12,172.034d*0476_04 vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.035a bahu kathitam idaṃ hi buddhimadbhiḥ; kavibhir abhiprathayadbhir ātmakīrtim 12,172.035c idam idam iti tatra tatra tat tat; svaparamatair gahanaṃ pratarkayadbhiḥ 12,172.036a tad aham anuniśāmya viprayātaṃ; pṛthag abhipannam ihābudhair manuṣyaiḥ 12,172.036c anavasitam anantadoṣapāraṃ; nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ 12,172.037 bhīṣma uvāca 12,172.037a ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā; ya iha naro 'nucared vinītarāgaḥ 12,172.037c apagatabhayamanyulobhamohaḥ; sa khalu sukhī vihared imaṃ vihāram 12,173.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,173.001a bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha 12,173.001c narasya kā pratiṣṭhā syād etat pṛṣṭo vadasva me 12,173.002 bhīṣma uvāca 12,173.002a prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ 12,173.002c prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām 12,173.003a prajñayā prāpitārtho hi balir aiśvaryasaṃkṣaye 12,173.003c prahrādo namucir maṅkis tasyāḥ kiṃ vidyate param 12,173.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,173.004c indrakāśyapasaṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,173.005a vaiśyaḥ kaś cid ṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam 12,173.005c rathena pātayām āsa śrīmān dṛptas tapasvinam 12,173.006a ārtaḥ sa patitaḥ kruddhas tyaktvātmānam athābravīt 12,173.006c mariṣyāmy adhanasyeha jīvitārtho na vidyate 12,173.007a tathā mumūrṣum āsīnam akūjantam acetasam 12,173.007c indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam 12,173.008a manuṣyayonim icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ 12,173.008c manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati 12,173.009a manuṣyo brāhmaṇaś cāsi śrotriyaś cāsi kāśyapa 12,173.009c sudurlabham avāpyaitad adoṣān martum icchasi 12,173.010a sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ 12,173.010c saṃtoṣaṇīyarūpo 'si lobhād yad abhimanyase 12,173.011a aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ 12,173.011c pāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai 12,173.012a na pāṇilābhād adhiko lābhaḥ kaś cana vidyate 12,173.012c apāṇitvād vayaṃ brahman kaṇṭakān noddharāmahe 12,173.012d*0477_01 jantūn uccāvacān aṅge daśato na kaṣāma ca 12,173.013a atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī 12,173.013c uddharanti kṛmīn aṅgād daśamānān kaṣanti ca 12,173.014a himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate 12,173.014c celam annaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate 12,173.015a adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca 12,173.015c upāyair bahubhiś caiva vaśyān ātmani kurvate 12,173.016a ye khalv ajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ 12,173.016c sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune 12,173.017a diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmir na ca mūṣakaḥ 12,173.017c na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ 12,173.018a etāvatāpi lābhena toṣṭum arhasi kāśyapa 12,173.018c kiṃ punar yo 'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ 12,173.019a ime māṃ kṛmayo 'danti teṣām uddharaṇāya me 12,173.019c nāsti śaktir apāṇitvāt paśyāvasthām imāṃ mama 12,173.020a akāryam iti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmy aham 12,173.020c netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyam aparām iti 12,173.021a madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yām ahaṃ gataḥ 12,173.021c pāpīyasyo bahutarā ito 'nyāḥ pāpayonayaḥ 12,173.022a jātyaivaike sukhatarāḥ santy anye bhṛśaduḥkhitāḥ 12,173.022c naikāntasukham eveha kva cit paśyāmi kasya cit 12,173.023a manuṣyā hy āḍhyatāṃ prāpya rājyam icchanty anantaram 12,173.023c rājyād devatvam icchanti devatvād indratām api 12,173.024a bhaves tvaṃ yady api tv āḍhyo na rājā na ca daivatam 12,173.024c devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyes tathā sati 12,173.025a na tṛptiḥ priyalābhe 'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati 12,173.025c saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhir iva pāvakaḥ 12,173.026a asty eva tvayi śoko vai harṣaś cāsti tathā tvayi 12,173.026c sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā 12,173.027a paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām 12,173.027c mūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntān iva pañjare 12,173.027d*0478_01 na dvitīyasya śirasaś chedanaṃ vidyate kva cit 12,173.027d*0478_02 na ca pāṇes tṛtīyasya yan nāsti na tato bhayam 12,173.028a na khalv apy arasajñasya kāmaḥ kva cana jāyate 12,173.028c saṃsparśād darśanād vāpi śravaṇād vāpi jāyate 12,173.029a na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām 12,173.029c tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaś cid vidyate kva cit 12,173.030a yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa 12,173.030c yeṣām abhuktapūrvaṃ te teṣām asmṛtir eva ca 12,173.031a aprāśanam asaṃsparśam asaṃdarśanam eva ca 12,173.031c puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ 12,173.032a pāṇimanto dhanair yuktā balavanto na saṃśayaḥ 12,173.032c manuṣyā mānuṣair eva dāsatvam upapāditāḥ 12,173.033a vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ 12,173.033c te khalv api ramante ca modante ca hasanti ca 12,173.034a apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ 12,173.034c jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttim upāsate 12,173.035a utsahante ca te vṛttim anyām apy upasevitum 12,173.035c svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tat tathā 12,173.036a na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktum icchati 12,173.036c asaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm 12,173.037a dṛṣṭvā kuṇīn pakṣahatān manuṣyān āmayāvinaḥ 12,173.037c susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho 'si kāśyapa 12,173.038a yadi brāhmaṇa dehas te nirātaṅko nirāmayaḥ 12,173.038c aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ 12,173.039a na kena cit pravādena satyenaivāpahāriṇā 12,173.039c dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktum arhasi 12,173.040a yadi brahmañ śṛṇoṣy etac chraddadhāsi ca me vacaḥ 12,173.040c vedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyam avāpsyasi 12,173.041a svādhyāyam agnisaṃskāram apramatto 'nupālaya 12,173.041c satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kena cit 12,173.042a ye ke cana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam 12,173.042c kathaṃ te jātu śoceyur dhyāyeyur vāpy aśobhanam 12,173.043a icchantas te vihārāya sukhaṃ mahad avāpnuyuḥ 12,173.043c uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ 12,173.043d*0479_01 yajñadānaprajehāyāṃ yatante śaktipūrvakam 12,173.044a nakṣatreṣv āsureṣv anye dustīrthā durmuhūrtajāḥ 12,173.044c saṃpatanty āsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitām 12,173.045a aham āsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ 12,173.045c ānvīkṣikīṃ tarkavidyām anurakto nirarthikām 12,173.046a hetuvādān pravaditā vaktā saṃsatsu hetumat 12,173.046c ākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān 12,173.047a nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ 12,173.047c tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija 12,173.048a api jātu tathā tat syād ahorātraśatair api 12,173.048c yad ahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ 12,173.049a saṃtuṣṭaś cāpramattaś ca yajñadānataporatiḥ 12,173.049c jñeyajñātā bhaveyaṃ vai varjyavarjayitā tathā 12,173.050a tataḥ sa munir utthāya kāśyapas tam uvāca ha 12,173.050c aho batāsi kuśalo buddhimān iti vismitaḥ 12,173.051a samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā 12,173.051c dadarśa cainaṃ devānām indraṃ devaṃ śacīpatim 12,173.052a tataḥ saṃpūjayām āsa kāśyapo harivāhanam 12,173.052c anujñātaś ca tenātha praviveśa svam āśramam 12,174.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,174.001a yady asti dattam iṣṭaṃ vā tapas taptaṃ tathaiva ca 12,174.001c gurūṇāṃ cāpi śuśrūṣā tan me brūhi pitāmaha 12,174.001d*0480_01 yathāsmiṃś ca tathā tatra jānīyāṃ nṛpasattama 12,174.001d*0480_02 duṣkartāro yathā loke yat kurvanti tathā śṛṇu 12,174.002 bhīṣma uvāca 12,174.002a ātmanānarthayuktena pāpe niviśate manaḥ 12,174.002c sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kleśe mahati dhīyate 12,174.003a durbhikṣād eva durbhikṣaṃ kleśāt kleśaṃ bhayād bhayam 12,174.003c mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ 12,174.004a utsavād utsavaṃ yānti svargāt svargaṃ sukhāt sukham 12,174.004c śraddadhānāś ca dāntāś ca dhanāḍhyāḥ śubhakāriṇaḥ 12,174.005a vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca 12,174.005c hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kim ataḥ param 12,174.006a priyadevātitheyāś ca vadānyāḥ priyasādhavaḥ 12,174.006c kṣemyam ātmavatāṃ mārgam āsthitā hastadakṣiṇam 12,174.007a pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu 12,174.007c tadvidhās te manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam 12,174.008a suśīghram api dhāvantaṃ vidhānam anudhāvati 12,174.008c śete saha śayānena yena yena yathā kṛtam 12,174.009a upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantam anugacchati 12,174.009c karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate 12,174.010a yena yena yathā yad yat purā karma samācitam 12,174.010c tat tad eva naro bhuṅkte nityaṃ vihitam ātmanā 12,174.011a svakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitam 12,174.011c bhūtagrāmam imaṃ kālaḥ samantāt parikarṣati 12,174.012a acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca 12,174.012c svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam 12,174.013a saṃmānaś cāvamānaś ca lābhālābhau kṣayodayau 12,174.013c pravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ 12,174.014a ātmanā vihitaṃ duḥkham ātmanā vihitaṃ sukham 12,174.014c garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam 12,174.015a bālo yuvā ca vṛddhaś ca yat karoti śubhāśubham 12,174.015c tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 12,174.016a yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram 12,174.016c tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 12,174.017a samunnam agrato vastraṃ paścāc chudhyati karmaṇā 12,174.017b*0481_01 duṣkarmāpi tathā paścāt pūyate puṇyakarmaṇā 12,174.017b*0481_02 tapasā tapyate dehas tapasā vindate mahat 12,174.017c upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukham anantakam 12,174.018a dīrghakālena tapasā sevitena tapovane 12,174.018c dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manorathāḥ 12,174.019a śakunīnām ivākāśe matsyānām iva codake 12,174.019c padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ 12,174.020a alam anyair upālambhaiḥ kīrtitaiś ca vyatikramaiḥ 12,174.020c peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitam ātmanaḥ 12,175.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,175.001a kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,175.001c pralaye ca kam abhyeti tan me brūhi pitāmaha 12,175.002a sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ 12,175.002c sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 12,175.003a kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ 12,175.003c śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 12,175.004a kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ 12,175.004c asmāl lokād amuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān 12,175.005 bhīṣma uvāca 12,175.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,175.005c bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate 12,175.006a kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānam ivaujasā 12,175.006c bhṛguṃ maharṣim āsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata 12,175.007a sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ 12,175.007c sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 12,175.008a kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ 12,175.008c śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 12,175.009a kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ 12,175.009c paralokam imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān 12,175.010a evaṃ sa bhagavān pṛṣṭo bharadvājena saṃśayam 12,175.010c maharṣir brahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt 12,175.010d*0482_00 bhṛgur uvāca 12,175.010d*0482_01 nārāyaṇābhidhānasya kūṭasthasyākṣarātmanaḥ 12,175.010d*0482_02 avyaktasyāprameyasya prakṛtoparatasya ca 12,175.010d*0482_03 evaṃbhūtaḥ sa vai devaḥ puruṣaṃ cāsṛjad dvidhā 12,175.010d*0483_00 bhṛgur uvāca 12,175.010d*0483_01 nārāyaṇo jaganmūrtir antarātmā sanātanaḥ 12,175.010d*0483_02 kūṭastho 'kṣara avyakto nirlepo vyāpakaḥ prabhuḥ 12,175.010d*0483_03 prakṛteḥ parato nityam indriyair apy agocaraḥ 12,175.010d*0483_04 sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśād asṛjat puruṣaṃ prabhuḥ 12,175.011a mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ 12,175.011c anādinidhano devas tathābhedyo 'jarāmaraḥ 12,175.012a avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣaro 'vyayaḥ 12,175.012c yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca 12,175.013a so 'sṛjat prathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ 12,175.013b*0484_01 mahān sasarjāhaṃkāraṃ sa cāpi bhagavān atha 12,175.013c ākāśam iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ 12,175.014a ākāśād abhavad vāri salilād agnimārutau 12,175.014c agnimārutasaṃyogāt tataḥ samabhavan mahī 12,175.015a tatas tejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 12,175.015c tasmāt padmāt samabhavad brahmā vedamayo nidhiḥ 12,175.016a ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt 12,175.016c brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ 12,175.017a śailās tasyāsthisaṃjñās tu medo māṃsaṃ ca medinī 12,175.017c samudrās tasya rudhiram ākāśam udaraṃ tathā 12,175.018a pavanaś caiva niḥśvāsas tejo 'gnir nimnagāḥ sirāḥ 12,175.018c agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute 12,175.019a nabhaś cordhvaṃ śiras tasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau 12,175.019c durvijñeyo hy anantatvāt siddhair api na saṃśayaḥ 12,175.020a sa eva bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ 12,175.020c sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,175.021a ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai 12,175.021c yataḥ samabhavad viśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yad iha tvayā 12,175.022 bharadvāja uvāca 12,175.022a gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca 12,175.022c kāny atra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me 'rthataḥ 12,175.023 bhṛgur uvāca 12,175.023a anantam etad ākāśaṃ siddhacāraṇasevitam 12,175.023c ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate 12,175.024a ūrdhvaṃ gater adhastāt tu candrādityau na dṛśyataḥ 12,175.024c tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāś cāgnivarcasaḥ 12,175.025a te cāpy antaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ 12,175.025c durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada 12,175.026a upariṣṭopariṣṭāt tu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ 12,175.026c niruddham etad ākāśam aprameyaṃ surair api 12,175.027a pṛthivyante samudrās tu samudrānte tamaḥ smṛtam 12,175.027c tamaso 'nte jalaṃ prāhur jalasyānte 'gnir eva ca 12,175.028a rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ 12,175.028c tadante punar ākāśam ākāśānte punar jalam 12,175.029a evam antaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca 12,175.029c agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatair api 12,175.030a agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca 12,175.030c ākāśasadṛśā hy ete bhidyante tattvadarśanāt 12,175.031a paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca 12,175.031c trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā 12,175.031e adṛśyāya tv agamyāya kaḥ pramāṇam udāharet 12,175.032a siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ 12,175.032c tadā gauṇam anantasya nāmānanteti viśrutam 12,175.032e nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ 12,175.033a yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ 12,175.033c ko 'nyas tad vedituṃ śakto yo 'pi syāt tadvidho 'paraḥ 12,175.034a tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimān prabhuḥ 12,175.034c brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatir anuttamaḥ 12,175.035 bharadvāja uvāca 12,175.035a puṣkarād yadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram 12,175.035c brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavān saṃdeha eva me 12,175.036 bhṛgur uvāca 12,175.036a mānasasyeha yā mūrtir brahmatvaṃ samupāgatā 12,175.036c tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmam ucyate 12,175.037a karṇikā tasya padmasya merur gaganam ucchritaḥ 12,175.037c tasya madhye sthito lokān sṛjate jagataḥ prabhuḥ 12,176.001 bharadvāja uvāca 12,176.001a prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate prabhuḥ 12,176.001c merumadhye sthito brahmā tad brūhi dvijasattama 12,176.001d*0485_01 merumadhye sthito brahmā kathaṃ sa sasṛje prajāḥ 12,176.001d*0485_02 etan me sarvam ācakṣva yāthātathyena pṛcchataḥ 12,176.002 bhṛgur uvāca 12,176.002a prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat 12,176.002c saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam 12,176.003a yat prāṇāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ 12,176.003c parityaktāś ca naśyanti tenedaṃ sarvam āvṛtam 12,176.004a pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaś ca ye pare 12,176.004c sarvaṃ tad vāruṇaṃ jñeyam āpas tastambhire punaḥ 12,176.005 bharadvāja uvāca 12,176.005a kathaṃ salilam utpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau 12,176.005c kathaṃ ca medinī sṛṣṭety atra me saṃśayo mahān 12,176.006 bhṛgur uvāca 12,176.006a brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame 12,176.006c lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām 12,176.007a te 'tiṣṭhan dhyānam ālambya maunam āsthāya niścalāḥ 12,176.007c tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ 12,176.008a teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotram āgamat 12,176.008c divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt 12,176.009a purā stimitaniḥśabdam ākāśam acalopamam 12,176.009c naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptam iva saṃbabhau 12,176.010a tataḥ salilam utpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ 12,176.010c tasmāc ca salilotpīḍād udatiṣṭhata mārutaḥ 12,176.011a yathā bhājanam acchidraṃ niḥśabdam iva lakṣyate 12,176.011c tac cāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ 12,176.012a tathā salilasaṃruddhe nabhaso 'nte nirantare 12,176.012c bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān 12,176.013a sa eṣa carate vāyur arṇavotpīḍasaṃbhavaḥ 12,176.013c ākāśasthānam āsādya praśāntiṃ nādhigacchati 12,176.014a tasmin vāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ 12,176.014c prādurbhavaty ūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ 12,176.015a agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khāt samutpatate jalam 12,176.015c so 'gnir mārutasaṃyogād ghanatvam upapadyate 12,176.016a tasyākāśe nipatitaḥ snehas tiṣṭhati yo 'paraḥ 12,176.016c sa saṃghātatvam āpanno bhūmitvam upagacchati 12,176.017a rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā 12,176.017c bhūmir yonir iha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate 12,177.001 bharadvāja uvāca 12,177.001a ete te dhātavaḥ pañca brahmā yān asṛjat purā 12,177.001c āvṛtā yair ime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ 12,177.002a yad āsṛjat sahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ 12,177.002c pañcānām eva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate 12,177.003 bhṛgur uvāca 12,177.003a amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam 12,177.003c tatas teṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yam upapadyate 12,177.004a ceṣṭā vayūḥ kham ākāśam ūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ 12,177.004c pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam 12,177.005a ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yuktaṃ sthāvarajaṅgamam 12,177.005c śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiś cendriyasaṃjñitāḥ 12,177.006 bharadvāja uvāca 12,177.006a pañcabhir yadi bhūtais tu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 12,177.006c sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.007a anūṣmaṇām aceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ 12,177.007c vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.008a na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ 12,177.008c na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ 12,177.009a adravatvād anagnitvād abhaumatvād avāyutaḥ 12,177.009c ākāśasyāprameyatvād vṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam 12,177.010 bhṛgur uvāca 12,177.010a ghanānām api vṛkṣāṇām ākāśo 'sti na saṃśayaḥ 12,177.010c teṣāṃ puṣpaphale vyaktir nityaṃ samupalabhyate 12,177.011a ūṣmato glānaparṇānāṃ tvak phalaṃ puṣpam eva ca 12,177.011c mlāyate caiva śīte na sparśas tenātra vidyate 12,177.012a vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate 12,177.012c śrotreṇa gṛhyate śabdas tasmāc chṛṇvanti pādapāḥ 12,177.013a vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataś caiva gacchati 12,177.013c na hy adṛṣṭeś ca mārgo 'sti tasmāt paśyanti pādapāḥ 12,177.014a puṇyāpuṇyais tathā gandhair dhūpaiś ca vividhair api 12,177.014c arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmāj jighranti pādapāḥ 12,177.015a pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnām api darśanam 12,177.015c vyādhipratikriyatvāc ca vidyate rasanaṃ drume 12,177.016a vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalam ādadet 12,177.016c tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ 12,177.017a grahaṇāt sukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt 12,177.017c jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇām acaitanyaṃ na vidyate 12,177.018a tena taj jalam ādattaṃ jarayaty agnimārutau 12,177.018c āhārapariṇāmāc ca sneho vṛddhiś ca jāyate 12,177.019a jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.019c pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate 12,177.020a tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam 12,177.020c ity etad iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam 12,177.021a tejo 'gniś ca tathā krodhaś cakṣur ūṣmā tathaiva ca 12,177.021c agnir jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ 12,177.022a śrotraṃ ghrāṇam athāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭham eva ca 12,177.022c ākāśāt prāṇinām ete śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.023a śleṣmā pittam atha svedo vasā śoṇitam eva ca 12,177.023c ity āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā 12,177.024a prāṇāt praṇīyate prāṇī vyānād vyāyacchate tathā 12,177.024c gacchaty apāno 'vāk caiva samāno hṛdy avasthitaḥ 12,177.025a udānād ucchvasiti ca pratibhedāc ca bhāṣate 12,177.025c ity ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam 12,177.026a bhūmer gandhaguṇān vetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān 12,177.026c jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā 12,177.026d*0486_01 gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaś cātra guṇāḥ smṛtāḥ 12,177.026d*0487_01 śabdaṃ śṛṇoti ca tathā ākāśāt tu śarīravān 12,177.026d*0487_02 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca bhūguṇaḥ 12,177.027a tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān 12,177.027c iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuraḥ kaṭur eva ca 12,177.028a nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca 12,177.028c evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ 12,177.029a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ 12,177.029c rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,177.030a raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ 12,177.030c madhuro lavaṇas tiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭus tathā 12,177.030e eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ 12,177.031a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotir ucyate 12,177.031c jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam 12,177.032a hrasvo dīrghas tathā sthūlaś caturasro 'ṇu vṛttavān 12,177.032c śuklaḥ kṛṣṇas tathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇas tathā 12,177.032e evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ 12,177.033a śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate 12,177.033c vāyavyas tu guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ 12,177.034a kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥ 12,177.034c uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca 12,177.034d*0488_01 tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo laghur gurutaro 'pi ca 12,177.034e evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate 12,177.035a tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva tat smṛtam 12,177.035c tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam 12,177.035d*0489_01 śānto ghoraś ca mūḍhaś ca tān asaṃgharṣajas tathā 12,177.036a ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamas tathā 12,177.036c dhaivataś cāpi vijñeyas tathā cāpi niṣādakaḥ 12,177.037a eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ 12,177.037c traisvaryeṇa tu sarvatra sthito 'pi paṭahādiṣu 12,177.037d*0490_01 mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca 12,177.037d*0490_02 yaḥ kaś cic chrūyate śabdaḥ prāṇino 'prāṇino 'pi vā 12,177.037d*0490_03 eteṣām eva sarveṣāṃ viṣaye saṃprakīrtitaḥ 12,177.037d*0490_04 evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ 12,177.038a ākāśajaṃ śabdam āhur ebhir vāyuguṇaiḥ saha 12,177.038c avyāhataiś cetayate na vetti viṣamāgataiḥ 12,177.039a āpyāyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ 12,177.039c āpo 'gnir mārutaś caiva nityaṃ jāgrati dehiṣu 12,177.039d*0491_01 mūlam ete śarīrasya vyāpya prāṇān iha sthitāḥ 12,178.001 bharadvāja uvāca 12,178.001a pārthivaṃ dhātum āśritya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet 12,178.001c avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ 12,178.002 bhṛgur uvāca 12,178.002a vāyor gatim ahaṃ brahman kīrtayiṣyāmi te 'nagha 12,178.002c prāṇinām anilo dehān yathā ceṣṭayate balī 12,178.003a śrito mūrdhānam agnis tu śarīraṃ paripālayan 12,178.003c prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 12,178.004a sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 12,178.004c mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāś ca saḥ 12,178.005a evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate 12,178.005c pṛṣṭhataś ca samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 12,178.006a vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ 12,178.006c vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 12,178.007a prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate 12,178.007c udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 12,178.008a saṃdhiṣv api ca sarveṣu saṃniviṣṭas tathānilaḥ 12,178.008c śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate 12,178.009a dhātuṣv agnis tu vitataḥ samānena samīritaḥ 12,178.009c rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayann avatiṣṭhati 12,178.010a apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ 12,178.010c samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyak pacati pāvakaḥ 12,178.011a āsyaṃ hi pāyusaṃyuktam ante syād gudasaṃjñitam 12,178.011c srotas tasmāt prajāyante sarvasrotāṃsi dehinām 12,178.012a prāṇānāṃ saṃnipātāc ca saṃnipātaḥ prajāyate 12,178.012c ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām 12,178.013a agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate 12,178.013c sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam 12,178.014a pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ 12,178.014c nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ 12,178.015a prasṛtā hṛdayāt sarve tiryag ūrdhvam adhas tathā 12,178.015c vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 12,178.016a eṣa mārgo 'tha yogānāṃ yena gacchanti tat padam 12,178.016c jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ 12,178.017a evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām 12,178.017c tasmin sthito nityam agniḥ sthālyām iva samāhitaḥ 12,179.001 bharadvāja uvāca 12,179.001a yadi prāṇāyate vāyur vāyur eva viceṣṭate 12,179.001c śvasity ābhāṣate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,179.002a yady ūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi 12,179.002c agnir jarayate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,179.003a jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate 12,179.003c vāyur eva jahāty enam ūṣmabhāvaś ca naśyati 12,179.004a yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā 12,179.004c vāyumaṇḍalavad dṛśyo gacchet saha marudgaṇaiḥ 12,179.005a śleṣo yadi ca vātena yadi tasmāt praṇaśyati 12,179.005c mahārṇavavimuktatvād anyat salilabhājanam 12,179.006a kūpe vā salilaṃ dadyāt pradīpaṃ vā hutāśane 12,179.006c prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyaty asau tathā 12,179.006d*0492_01 tan naśyaty ubhayaṃ tadvaj jīvo vātānalātmakaḥ 12,179.007a pañcasādhāraṇe hy asmiñ śarīre jīvitaṃ kutaḥ 12,179.007c yeṣām anyataratyāgāc caturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ 12,179.008a naśyanty āpo hy anāhārād vāyur ucchvāsanigrahāt 12,179.008c naśyate koṣṭhabhedāt kham agnir naśyaty abhojanāt 12,179.009a vyādhivraṇaparikleśair medinī caiva śīryate 12,179.009c pīḍite 'nyatare hy eṣāṃ saṃghāto yāti pañcadhā 12,179.010a tasmin pañcatvam āpanne jīvaḥ kim anudhāvati 12,179.010c kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti vā 12,179.011a eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati mām iti 12,179.011c yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati 12,179.012a gauś ca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā 12,179.012c ihaiva vilayaṃ yānti kutas teṣāṃ samāgamaḥ 12,179.013a vihagair upayuktasya śailāgrāt patitasya vā 12,179.013c agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ 12,179.014a chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati 12,179.014c bījāny asya pravartante mṛtaḥ kva punar eṣyati 12,179.015a bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yad etat parivartate 12,179.015c mṛtā mṛtāḥ praṇaśyanti bījād bījaṃ pravartate 12,180.001 bhṛgur uvāca 12,180.001a na praṇāśo 'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca 12,180.001c yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate 12,180.002a na śarīrāśrito jīvas tasmin naṣṭe praṇaśyati 12,180.002c yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ 12,180.003 bharadvāja uvāca 12,180.003a agner yathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate 12,180.003c indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate 12,180.004a naśyatīty eva jānāmi śāntam agnim anindhanam 12,180.004c gatir yasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate 12,180.005 bhṛgur uvāca 12,180.005*0493_01 jīvasya cendhanāgneś ca sadā nāśo na vidyate 12,180.005a samidhām upayogānte sann evāgnir na dṛśyate 12,180.005c ākāśānugatatvād dhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ 12,180.006a tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hy ākāśavat sthitaḥ 12,180.006c na gṛhyate susūkṣmatvād yathā jyotir na saṃśayaḥ 12,180.007a prāṇān dhārayate hy agniḥ sa jīva upadhāryatām 12,180.007c vāyusaṃdhāraṇo hy agnir naśyaty ucchvāsanigrahāt 12,180.008a tasmin naṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tad acetanam 12,180.008c patitaṃ yāti bhūmitvam ayanaṃ tasya hi kṣitiḥ 12,180.009a jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca 12,180.009c ākāśaṃ pavano 'bhyeti jyotis tam anugacchati 12,180.009e tatra trayāṇām ekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam 12,180.010a yatra khaṃ tatra pavanas tatrāgnir yatra mārutaḥ 12,180.010c amūrtayas te vijñeyā āpo mūrtās tathā kṣitiḥ 12,180.011 bharadvāja uvāca 12,180.011a yady agnimārutau bhūmiḥ kham āpaś ca śarīriṣu 12,180.011c jīvaḥ kiṃlakṣaṇas tatrety etad ācakṣva me 'nagha 12,180.012a pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute 12,180.012c śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātum icchāmi yādṛśam 12,180.013a māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye 12,180.013c bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate 12,180.014a yady ajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam 12,180.014c śārīre mānase duḥkhe kas tāṃ vedayate rujam 12,180.015a śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat 12,180.015c maharṣe manasi vyagre tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,180.016a sarvaṃ paśyati yad dṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā 12,180.016c manasi vyākule tad dhi paśyann api na paśyati 12,180.017a na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati 12,180.017c na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ 12,180.018a hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocaty udvijate ca kaḥ 12,180.018c icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ 12,180.019 bhṛgur uvāca 12,180.019a na pañcasādhāraṇam atra kiṃ cic; charīram eko vahate 'ntarātmā 12,180.019c sa vetti gandhāṃś ca rasāñ śrutiṃ ca; sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāś ca ye 'nye 12,180.020a pañcātmake pañcaguṇapradarśī; sa sarvagātrānugato 'ntarātmā 12,180.020c sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tadviprayogāt tu na vetti dehaḥ 12,180.021a yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaś ca pāvake 12,180.021c tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati 12,180.022a ammayaṃ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām 12,180.022c tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt 12,180.022d*0494_01 ātmā kṣetrajña ity uktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtair guṇaiḥ 12,180.022d*0494_02 tair eva tu vinirmuktaḥ paramātmety udāhṛtaḥ 12,180.023a ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam 12,180.023c tasmin yaḥ saṃśrito dehe hy abbindur iva puṣkare 12,180.024a kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam 12,180.024c tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān 12,180.024d*0495_01 jīvam ātmaguṇaṃ vindyād ātmānaṃ paramātmanaḥ 12,180.025a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 12,180.025c tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta 12,180.026a na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mṛta ity abuddhāḥ 12,180.026c jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ 12,180.027a evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaś carati saṃvṛtaḥ 12,180.027c dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ 12,180.028a taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ 12,180.028c laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani 12,180.029a cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham 12,180.029c prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute 12,180.030a mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ity abhidhīyate 12,180.030c sṛṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātmaviniścaye 12,181.001 bhṛgur uvāca 12,181.001a asṛjad brāhmaṇān eva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ 12,181.001c ātmatejobhinirvṛttān bhāskarāgnisamaprabhān 12,181.002a tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam 12,181.002c ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ 12,181.003a devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ 12,181.003c yakṣarākṣasanāgāś ca piśācā manujās tathā 12,181.004a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama 12,181.004c ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghās tāṃś cāpi nirmame 12,181.005a brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ 12,181.005c vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇām asitas tathā 12,181.006 bharadvāja uvāca 12,181.006a cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate 12,181.006c sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ 12,181.007a kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaś cintā kṣudhā śramaḥ 12,181.007c sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmād varṇo vibhajyate 12,181.008a svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam 12,181.008c tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmād varṇo vibhajyate 12,181.009a jaṅgamānām asaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ 12,181.009c teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ 12,181.010 bhṛgur uvāca 12,181.010a na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmam idaṃ jagat 12,181.010c brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhir varṇatāṃ gatam 12,181.011a kāmabhogapriyās tīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ 12,181.011c tyaktasvadharmā raktāṅgās te dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ 12,181.012a goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ 12,181.012c svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ 12,181.013a hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ 12,181.013c kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭās te dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ 12,181.014a ity etaiḥ karmabhir vyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ 12,181.014c dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate 12,181.015a varṇāś catvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī 12,181.015c vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāt tv ajñānatāṃ gatāḥ 12,181.016a brāhmaṇā dharmatantrasthās tapas teṣāṃ na naśyati 12,181.016c brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃs tathā 12,181.017a brahma caitat purā sṛṣṭaṃ ye na jānanty atadvidaḥ 12,181.017c teṣāṃ bahuvidhās tv anyās tatra tatra hi jātayaḥ 12,181.018a piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ 12,181.018c pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ 12,181.019a prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ 12,181.019c ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ 12,181.020a ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā 12,181.020c sā sṛṣṭir mānasī nāma dharmatantraparāyaṇā 12,182.001 bharadvāja uvāca 12,182.001a brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama 12,182.001c vaiśyaḥ śūdraś ca viprarṣe tad brūhi vadatāṃ vara 12,182.002 bhṛgur uvāca 12,182.002a jātakarmādibhir yas tu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ 12,182.002c vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭsu karmasv avasthitaḥ 12,182.003a śaucācārasthitaḥ samyag vighasāśī gurupriyaḥ 12,182.003c nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate 12,182.004a satyaṃ dānaṃ damo 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā 12,182.004c tapaś ca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 12,182.005a kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ 12,182.005c dānādānaratir yaś ca sa vai kṣatriya ucyate 12,182.006a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yo viśaty aniśaṃ śuciḥ 12,182.006c vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ 12,182.007a sarvabhakṣaratir nityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ 12,182.007c tyaktavedas tv anācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ 12,182.008a śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije caitan na vidyate 12,182.008c na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ 12,182.009a sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ 12,182.009c etat pavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ 12,182.009d*0496_01 vāryau sarvātmanā tau hi śreyoghātārtham utthitau 12,182.010a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 12,182.010c vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 12,182.011a yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanās tv iha 12,182.011c tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 12,182.012a ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagataś caret 12,182.012c avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayen manaḥ 12,182.013a parigrahān parityajya bhaved buddhyā jitendriyaḥ 12,182.013c aśokaṃ sthānam ātiṣṭhed iha cāmutra cābhayam 12,182.014a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 12,182.014c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 12,182.015a indriyair gṛhyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ 12,182.015c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 12,182.016a manaḥ prāṇe nigṛhṇīyāt prāṇaṃ brahmaṇi dhārayet 12,182.016c nirvāṇād eva nirvāṇo na ca kiṃ cid vicintayet 12,182.016e sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati 12,182.017a śaucena satataṃ yuktas tathācārasamanvitaḥ 12,182.017c sānukrośaś ca bhūteṣu tad dvijātiṣu lakṣaṇam 12,183.001 bhṛgur uvāca 12,183.001a satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ 12,183.001c satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati 12,183.002a anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hy adhaḥ 12,183.002c tamograstā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam 12,183.003a svargaḥ prakāśa ity āhur narakaṃ tama eva ca 12,183.003c satyānṛtāt tad ubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ 12,183.004a tatra tv evaṃvidhā vṛttir loke satyānṛtā bhavet 12,183.004c dharmādharmau prakāśaś ca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā 12,183.005A tatra yat satyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśas tat sukham iti 12,183.005B tatra yad anṛtaṃ so 'dharmo yo 'dharmas tat tamo yat tamas tad duḥkham iti 12,183.006a śārīrair mānasair duḥkhaiḥ sukhaiś cāpy asukhodayaiḥ 12,183.006A atrocyate 12,183.006c lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ 12,183.007a tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ 12,183.007c sukhaṃ hy anityaṃ bhūtānām iha loke paratra ca 12,183.008a rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate 12,183.008c tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham 12,183.009A tat khalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca 12,183.009B iha khalv amuṣmiṃś ca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthā abhidhīyante 12,183.009C na hy atas trivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti 12,183.009D sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayor ārambhas taddhetur asyotpattiḥ sukhaprayojanā 12,183.010 bharadvāja uvāca 12,183.010A yad etad bhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tan na gṛhṇīmaḥ 12,183.010B na hy eṣām ṛṣīṇāṃ mahati sthitānām aprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainam abhilaṣanti 12,183.010C śrūyate ca bhagavāṃs trilokakṛd brahmā prabhur ekākī tiṣṭhati 12,183.010D brahmacārī na kāmasukheṣv ātmānam avadadhāti 12,183.010E api ca bhagavān viśveśvara umāpatiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat 12,183.010F tasmād brūmo na mahātmabhir ayaṃ pratigṛhīto na tv eṣa tāvad viśiṣṭo guṇa iti naitad bhagavataḥ pratyemi 12,183.010G bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti 12,183.010H lokapravādo 'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtāt sukham avāpyate duṣkṛtād duḥkham iti 12,183.010I atrocyatām 12,183.011 bhṛgur uvāca 12,183.011A anṛtāt khalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmam evānuvartante na dharmam 12,183.011B krodhalobhamohamānānṛtādibhir avacchannā na khalv asmiṃl loke na cāmutra sukham āpnuvanti 12,183.011C vividhavyādhigaṇopatāpair avakīryante 12,183.011D vadhabandharogaparikleśādibhiś ca kṣutpipāsāśramakṛtair upatāpair upatapyante 12,183.011E caṇḍavātātyuṣṇātiśītakṛtaiś ca pratibhayaiḥ śārīrair duḥkhair upatapyante 12,183.011F bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiś ca mānasaiḥ śokair abhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiś cānyair iti 12,183.012A yas tv etaiḥ śārīrair mānasair duḥkhair na spṛśyate sa sukhaṃ veda 12,183.012B na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti 12,183.012C tatra bhavati khalu 12,183.013a susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaś ca surabhis tathā 12,183.013c kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam 12,183.014a nityam eva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkham ihobhayam 12,183.014c narake duḥkham evāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam 12,183.015a pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ 12,183.015c pumān prajāpatis tatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ 12,183.016a ity etal lokanirmāṇaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā 12,183.016c prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhir āvṛtāḥ 12,184.001 bharadvāja uvāca 12,184.001a dānasya kiṃ phalaṃ prāhur dharmasya caritasya ca 12,184.001c tapasaś ca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca 12,184.002 bhṛgur uvāca 12,184.002a hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntir uttamā 12,184.002c dānena bhoga ity āhus tapasā sarvam āpnuyāt 12,184.003a dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārtham ihaiva ca 12,184.003c sadbhyo yad dīyate kiṃ cit tat paratropatiṣṭhati 12,184.004a asatsu dīyate yat tu tad dānam iha bhujyate 12,184.004c yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalam āpyate 12,184.005 bharadvāja uvāca 12,184.005a kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam 12,184.005c dharmaḥ katividho vāpi tad bhavān vaktum arhati 12,184.006 bhṛgur uvāca 12,184.006a svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ 12,184.006c teṣāṃ dharmaphalāvāptir yo 'nyathā sa vimuhyati 12,184.007 bharadvāja uvāca 12,184.007a yad etac cāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā 12,184.007c teṣāṃ sve sve ya ācārās tān me vaktum ihārhasi 12,184.008 bhṛgur uvāca 12,184.008A pūrvam eva bhagavatā lokahitam anutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārtham āśramāś catvāro 'bhinirdiṣṭāḥ 12,184.008B tatra gurukulavāsam eva tāvat prathamam āśramam udāharanti 12,184.008C samyag atra śaucasaṃskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatāny upasthāya vihāya tandrālasye guror abhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkṛtāntarātmā triṣavaṇam upaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt 12,184.009a guruṃ yas tu samārādhya dvijo vedam avāpnuyāt 12,184.009A bhavati cātra ślokaḥ 12,184.009c tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam 12,184.010A gārhasthyaṃ khalu dvitīyam āśramaṃ vadanti 12,184.010B tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ 12,184.010C samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate 12,184.010D dharmārthakāmāvāptir hy atra trivargasādhanam avekṣyāgarhitena karmaṇā dhanāny ādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet 12,184.010E tad dhi sarvāśramāṇāṃ mūlam udāharanti 12,184.010F gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinas teṣām apy ata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante 12,184.011A vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalv ete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginas tīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti 12,184.011B teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāś ceti 12,184.012a atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 12,184.012A bhavati cātra ślokaḥ 12,184.012c sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati 12,184.013A api cātra yajñakriyābhir devatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ 12,184.013B apatyotpādanena prajāpatir iti 12,184.014a vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ 12,184.014A ślokau cātra bhavataḥ 12,184.014c parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam 12,184.015a avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva vigarhitaḥ 12,184.015c ahiṃsā satyam akrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ 12,184.016A api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṃdarśanānāṃ prāptir bhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇām abhyavahāryāṇāṃ vividhānām upabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptir iti 12,184.017a trivargaguṇanirvṛttir yasya nityaṃ gṛhāśrame 12,184.017c sa sukhāny anubhūyeha śiṣṭānāṃ gatim āpnuyāt 12,184.018a uñchavṛttir gṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ 12,184.018c tyaktakāmasukhārambhas tasya svargo na durlabhaḥ 12,185.001 bhṛgur uvāca 12,185.001A vānaprasthāḥ khalu ṛṣidharmam anusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣv araṇyeṣu mṛgamahiṣavarāhasṛmaragajākīrṇeṣu tapasyanto 'nusaṃcaranti 12,185.001B tyaktagrāmyavastrāhāropabhogā vanyauṣadhimūlaphalaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśakuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanā askannahomabalikālānuṣṭhāyinaḥ samitkuśakusumopahārahomārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavananiṣṭaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryāvihitadharmānuṣṭhānahṛtamāṃsaśoṇitās tvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāc charīrāṇy udvahanti 12,185.002a yas tv etāṃ niyataś caryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret 12,185.002c sa dahed agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca durjayān 12,185.003A parivrājakānāṃ punar ācāras tad yathā 12,185.003B vimucyāgnidhanakalatraparibarhasaṅgān ātmanaḥ snehapāśān avadhūya parivrajanti samaloṣṭāśmakāñcanās trivargapravṛtteṣv ārambheṣv asaktabuddhayo 'rimitrodāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkarmabhir anabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevatāyatanāny anucaranto vāsārtham upeyur nagaraṃ grāmaṃ vā nagare pañcarātrikā grāmaikarātrikāḥ 12,185.003C praviśya ca prāṇadhāraṇamātrārthaṃ dvijātīnāṃ bhavanāny asaṃkīrṇakarmaṇām upatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācitabhaikṣāḥ kāmakrodhadarpamohalobhakārpaṇyadambhaparivādābhimānahiṃsānivṛttā iti 12,185.004a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ 12,185.004A bhavati cātra ślokaḥ 12,185.004c na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kva cit 12,185.005a kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ; śārīram agniṃ svamukhe juhoti 12,185.005c yo bhaikṣacaryopagatair havirbhiś; citāgnināṃ sa vyatiyāti lokān 12,185.006a mokṣāśramaṃ yaḥ kurute yathoktaṃ; śuciḥ susaṃkalpitabuddhiyuktaḥ 12,185.006c anindhanaṃ jyotir iva praśāntaṃ; sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ 12,185.007 bharadvāja uvāca 12,185.007a asmāl lokāt paro lokaḥ śrūyate nopalabhyate 12,185.007c tam ahaṃ jñātum icchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,185.008 bhṛgur uvāca 12,185.008a uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite 12,185.008c puṇyaḥ kṣemyaś ca kāmyaś ca sa varo loka ucyate 12,185.009a tatra hy apāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ 12,185.009c lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ 12,185.010a sa svargasadṛśo deśas tatra hy uktāḥ śubhā guṇāḥ 12,185.010c kāle mṛtyuḥ prabhavati spṛśanti vyādhayo na ca 12,185.011a na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ 12,185.011c na cānyonyavadhas tatra dravyeṣu na ca vismayaḥ 12,185.011e parokṣadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate 12,185.012a kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣam upalabhyate 12,185.012c śayyāyānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ 12,185.012e sarvakāmair vṛtāḥ ke cid dhemābharaṇabhūṣitāḥ 12,185.013a prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāṃ cid upapadyate 12,185.013c śrameṇa mahatā ke cit kurvanti prāṇadhāraṇam 12,185.014a iha dharmaparāḥ ke cit ke cin naikṛtikā narāḥ 12,185.014c sukhitā duḥkhitāḥ ke cin nirdhanā dhanino 'pare 12,185.015a iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate 12,185.015c lobhaś cārthakṛto nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ 12,185.016a iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ 12,185.016c yas tad vedobhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate 12,185.017a sopadhaṃ nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā 12,185.017c paropaghāto hiṃsā ca paiśunyam anṛtaṃ tathā 12,185.018a etān āsevate yas tu tapas tasya prahīyate 12,185.018c yas tv etān nācared vidvāṃs tapas tasyābhivardhate 12,185.019a karmabhūmir iyaṃ loka iha kṛtvā śubhāśubham 12,185.019c śubhaiḥ śubham avāpnoti kṛtvāśubham ato 'nyathā 12,185.020a iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,185.020c iṣṭveṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokam upāśritāḥ 12,185.021a uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ 12,185.021c ihatyās tatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ 12,185.022a asatkarmāṇi kurvantas tiryagyoniṣu cāpare 12,185.022c kṣīṇāyuṣas tathaivānye naśyanti pṛthivītale 12,185.023a anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ 12,185.023c ihaiva parivartante na te yānty uttarāṃ diśam 12,185.024a ye gurūn upasevante niyatā brahmacāriṇaḥ 12,185.024c panthānaṃ sarvalokānāṃ te jānanti manīṣiṇaḥ 12,185.025a ity ukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepād brahmanirmitaḥ 12,185.025c dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān 12,185.026 bhīṣma uvāca 12,185.026a ity ukto bhṛguṇā rājan bharadvājaḥ pratāpavān 12,185.026c bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat 12,185.027a eṣa te prabhavo rājañ jagataḥ saṃprakīrtitaḥ 12,185.027c nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,186.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,186.001a ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha 12,186.001c śrotum icchāmi dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ 12,186.002 bhīṣma uvāca 12,186.002a durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ 12,186.002c asanto hy abhivikhyātāḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 12,186.003a purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ 12,186.003c rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ 12,186.003d*0497_01 agnyāgāre tathā tīre ye na kurvanti te śubhāḥ 12,186.004a śaucam āvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam 12,186.004c dharmam āhur manuṣyāṇām upaspṛśya nadīṃ taret 12,186.005a sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyād bhāskarodaye 12,186.005c sāyaṃ prātar japan saṃdhyāṃ tiṣṭhet pūrvāṃ tathāparām 12,186.006a pañcārdro bhojanaṃ kuryāt prāṅmukho maunam āsthitaḥ 12,186.006c na ninded annabhakṣyāṃś ca svādv asvādu ca bhakṣayet 12,186.007a nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhen nārdrapādaḥ svapen niśi 12,186.007c devarṣināradaproktam etad ācāralakṣaṇam 12,186.008a śucikāmam anaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham 12,186.008c brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryāt pradakṣiṇam 12,186.009a atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca 12,186.009c sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate 12,186.010a sāyaṃ prātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam 12,186.010c nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsī tathā bhavet 12,186.011a homakāle tathā juhvann ṛtukāle tathā vrajan 12,186.011c ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet 12,186.012a amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam 12,186.012c upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate 12,186.012d*0498_01 loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī tu yo naraḥ 12,186.012d*0498_02 nityocchiṣṭaḥ śaṅkuśuko nehāyur vindate mahat 12,186.013a yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt 12,186.013c na bhakṣayed vṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet 12,186.014a svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet 12,186.014c kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇām upapādayet 12,186.015a gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam 12,186.015c gurūn abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā 12,186.016a nekṣetādityam udyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam 12,186.016c maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret 12,186.017a tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ 12,186.017c sarvam āryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca 12,186.018a darśane darśane nityaṃ sukhapraśnam udāharet 12,186.018c sāyaṃ prātaś ca viprāṇāṃ pradiṣṭam abhivādanam 12,186.019a devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe 12,186.019c svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet 12,186.019d*0499_01 sāyaṃprātaś ca viprāṇāṃ pūjanaṃ ca yathāvidhi 12,186.020a paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ 12,186.020c bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām 12,186.021a saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā 12,186.021c suśṛtaṃ pāyase brūyād yavāgvāṃ kṛsare tathā 12,186.022a śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne 'tha bhojane 12,186.022c vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣyam abhinandanam 12,186.023a pratyādityaṃ na meheta na paśyed ātmanaḥ śakṛt 12,186.023c sutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet 12,186.024a tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet 12,186.024c avarāṇāṃ samānānām ubhayeṣāṃ na duṣyati 12,186.025a hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpam ākhyāti vaikṛtam 12,186.025c jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane 12,186.026a jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayanty abahuśrutāḥ 12,186.026c nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ 12,186.027a pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpam evānuvartate 12,186.027b*0500_01 dharmeṇāpihito dharmo dharmam evānuvartate 12,186.027c dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāram anuvartate 12,186.027d*0501_01 pāpaṃ kṛtaṃ na sphurate yathāghair 12,186.027d*0501_02 vipācyamānaṃ punar eti kartuḥ 12,186.028a pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho; vivartamānasya tad eti kartuḥ 12,186.028c rāhur yathā candram upaiti cāpi; tathābudhaṃ pāpam upaiti karma 12,186.029a āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle neha bhujyate 12,186.029c tad budhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate 12,186.030a mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,186.030c tasmāt sarveṣu bhūteṣu manasā śivam ācaret 12,186.031a eka eva cared dharmaṃ nāsti dharme sahāyatā 12,186.031c kevalaṃ vidhim āsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati 12,186.032a devā yonir manuṣyāṇāṃ devānām amṛtaṃ divi 12,186.032c pretyabhāve sukhaṃ dharmāc chaśvat tair upabhujyate 12,187.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,187.001a adhyātmaṃ nāma yad idaṃ puruṣasyeha cintyate 12,187.001c yad adhyātmaṃ yataś caitat tan me brūhi pitāmaha 12,187.001d*0502_01 kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,187.001d*0502_02 pralaye ca kam abhyeti tan me vaktum ihārhasi 12,187.002 bhīṣma uvāca 12,187.002a adhyātmam iti māṃ pārtha yad etad anupṛcchasi 12,187.002c tad vyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham 12,187.002d*0503_01 sṛṣṭipralayasaṃyuktam ācāryaiḥ paridarśitam 12,187.003a yaj jñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati 12,187.003c phalalābhaś ca sadyaḥ syāt sarvabhūtahitaṃ ca tat 12,187.003d*0504_01 ātmānam amalaṃ rājann āvṛtyaivaṃ vyavasthitam 12,187.003d*0504_02 tasmin prakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat 12,187.003d*0504_03 tad vidvān naṣṭapāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate 12,187.003d*0504_04 aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ 12,187.004a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,187.004c mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 12,187.005a tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ 12,187.005c mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā 12,187.006a prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,187.006c tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ 12,187.006d*0505_01 sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīre bharatarṣabha 12,187.006d*0505_02 satataṃ pravilīyante guṇās te prabhavanti ca 12,187.006d*0505_03 yad vinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate 12,187.006d*0505_04 yad adhīnaṃ yatas tasmād adhyātmam iti kathyate 12,187.006d*0505_05 jñānaṃ tad ekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā 12,187.006d*0505_06 na te vācānurūpaṃ syād yayā[thā] rā[ra]savivarjitam 12,187.006d*0505_07 ākāśāt khalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ 12,187.006d*0505_08 iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,187.006d*0505_09 pralaye ca tam abhyeti tasmād utsṛjyate punaḥ 12,187.006d*0505_10 mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ 12,187.007a mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt 12,187.007c akarot teṣu vaiṣamyaṃ tat tu jīvo 'nu paśyati 12,187.008a śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśayonijam 12,187.008c vāyos tvaksparśaceṣṭāś ca vāg ity etac catuṣṭayam 12,187.009a rūpaṃ cakṣus tathā paktis trividhaṃ teja ucyate 12,187.009c rasaḥ kledaś ca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ 12,187.010a ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇās trayaḥ 12,187.010c mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate 12,187.011a indriyāṇi manaś caiva vijñānāny asya bhārata 12,187.011c saptamī buddhir ity āhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ 12,187.012a cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ 12,187.012c buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ 12,187.012d*0506_01 cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiś cetanety abhiviśrutā 12,187.012d*0506_02 cetanānantaro jīvas tad āvetti ca lakṣyate 12,187.012d*0506_03 notsṛjan visṛjaṃś caiva śarīraṃ dṛśyate yadā 12,187.012d*0506_04 tasmiṃś cetopalabdhiḥ syāt tamo vācchādayaty uta 12,187.013a ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yad arvāg ūrdhvaṃ ca paśyati 12,187.013c etena sarvam evedaṃ viddhy abhivyāptam antaram 12,187.014a puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ 12,187.014c tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃs tadāśrayān 12,187.015a etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṃ gatim 12,187.015c samavekṣya śanaiś caiva labhate śamam uttamam 12,187.016a guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api 12,187.016c manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ 12,187.016d*0507_01 yena saṃkalpayaty arthaṃ kiṃ cid bhavati tanmanaḥ 12,187.017a iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,187.017c pralīyate codbhavati tasmān nirdiśyate tathā 12,187.018a yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇoti śrotram ucyate 12,187.018c jighrati ghrāṇam ity āhū rasaṃ jānāti jihvayā 12,187.019a tvacā spṛśati ca sparśān buddhir vikriyate 'sakṛt 12,187.019c yena saṃkalpayaty arthaṃ kiṃ cid bhavati tan manaḥ 12,187.020a adhiṣṭhānāni buddher hi pṛthag arthāni pañcadhā 12,187.020c pañcendriyāṇi yāny āhus tāny adṛśyo 'dhitiṣṭhati 12,187.021a puruṣādhiṣṭhitā buddhis triṣu bhāveṣu vartate 12,187.021c kadā cil labhate prītiṃ kadā cid anuśocati 12,187.022a na sukhena na duḥkhena kadā cid api vartate 12,187.022c evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣv avasthitā 12,187.023a seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān nātivartate 12,187.023c saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān 12,187.024a atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate 12,187.024c pravartamānaṃ hi rajas tadbhāvam anuvartate 12,187.025a indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā 12,187.025c prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokas tamo mohaś ca te trayaḥ 12,187.026a ye ye ca bhāvā loke 'smin sarveṣv eteṣu te triṣu 12,187.026b*0508_01 sattvaṃ buddhis tamobhāvaḥ prītiyogāt pravartate 12,187.026c iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata 12,187.027a indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā 12,187.027c sattvaṃ rajas tamaś caiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā 12,187.028a trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate 12,187.028c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata 12,187.029a sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ 12,187.029c tamoguṇena saṃyuktau bhavato 'vyāvahārikau 12,187.030a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,187.030c vartate sāttviko bhāva ity avekṣeta tat tadā 12,187.031a atha yad duḥkhasaṃyuktam atuṣṭikaram ātmanaḥ 12,187.031c pravṛttaṃ raja ity eva tann asaṃrabhya cintayet 12,187.032a atha yan mohasaṃyuktam avyaktam iva yad bhavet 12,187.032c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 12,187.033a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā 12,187.033c kathaṃ cid abhivartanta ity ete sāttvikā guṇāḥ 12,187.034a atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā 12,187.034c liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetubhiḥ 12,187.035a abhimānas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā 12,187.035c kathaṃ cid abhivartante vividhās tāmasā guṇāḥ 12,187.036a dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam 12,187.036c manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca 12,187.037a sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ 12,187.037c sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān 12,187.038a maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā 12,187.038c anyonyam anyau ca yathā saṃprayogas tathā tayoḥ 12,187.039a pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā 12,187.039c yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau 12,187.040a na guṇā vidur ātmānaṃ sa guṇān vetti sarvaśaḥ 12,187.040c paridraṣṭā guṇānāṃ ca saṃsraṣṭā manyate sadā 12,187.041a indriyais tu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ 12,187.041c nirviceṣṭair ajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat 12,187.042a sṛjate hi guṇān sattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati 12,187.042c saṃprayogas tayor eṣa sattvakṣetrajñayor dhruvaḥ 12,187.043a āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaś cana 12,187.043c sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇān vai kadā cana 12,187.044a raśmīṃs teṣāṃ sa manasā yadā samyaṅ niyacchati 12,187.044c tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalann iva 12,187.045a tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityam ātmaratir muniḥ 12,187.045c sarvabhūtātmabhūtaḥ syāt sa gacchet paramāṃ gatim 12,187.046a yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate 12,187.046c evam eva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate 12,187.047a evaṃsvabhāvam evaitat svabuddhyā viharen naraḥ 12,187.047c aśocann aprahṛṣyaṃś ca cared vigatamatsaraḥ 12,187.048a svabhāvasiddhyā saṃsiddhān sa nityaṃ sṛjate guṇān 12,187.048c ūrṇanābhir yathā sraṣṭā vijñeyās tantuvad guṇāḥ 12,187.049a pradhvastā na nivartante nivṛttir nopalabhyate 12,187.049c pratyakṣeṇa parokṣaṃ tad anumānena sidhyati 12,187.050a evam eke vyavasyanti nivṛttir iti cāpare 12,187.050c ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati 12,187.051a itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham 12,187.051c vimucya sukham āsīta na śocec chinnasaṃśayaḥ 12,187.052a malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ 12,187.052c avagāhya suvidvaṃso viddhi jñānam idaṃ tathā 12,187.053a mahānadīṃ hi pārajñas tapyate na taran yathā 12,187.053b*0509_01 na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taraty uta 12,187.053c evaṃ ye vidur adhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānam uttamam 12,187.054a etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānām āgatiṃ gatim 12,187.054c avekṣya ca śanair buddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ 12,187.055a trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyate 12,187.055c anviṣya manasā yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ 12,187.056a na cātmā śakyate draṣṭum indriyeṣu vibhāgaśaḥ 12,187.056c tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣv akṛtātmabhiḥ 12,187.057a etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 12,187.057b*0510_01 pratigṛhya ca nihnoti hy anyathā ca pradṛśyate 12,187.057b*0510_02 na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate 12,187.057b*0510_03 dhūmena cāprasanno 'gnir yathārkaṃ na pravartayet 12,187.057b*0510_04 dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitim etāṃ nirīkṣate 12,187.057b*0510_05 atidūrāc ca sūkṣmatvāt prasthānaṃ na prakāśate 12,187.057b*0510_06 prapadya tac chrutāhvāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā 12,187.057c vijñāya tad dhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,187.058a na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ; yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ bhavet 12,187.058c na hi gatir adhikāsti kasya cit; sati hi guṇe pravadanty atulyatām 12,187.059a yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ; tac ca nirṇudati yat purā kṛtam 12,187.059c nāpriyaṃ tad ubhayaṃ kutaḥ priyaṃ; tasya taj janayatīha kurvataḥ 12,187.059d*0511_01 lokam āturam asūyate janas 12,187.059d*0511_02 tasya taj janayatīha sarvataḥ 12,187.060a loka āturajanān virāviṇas; tat tad eva bahu paśya śocataḥ 12,187.060c tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṃ padaṃ sadā 12,188.001 bhīṣma uvāca 12,188.001a hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham 12,188.001c yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ 12,188.002a yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ 12,188.002c maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ 12,188.003a nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ 12,188.003c janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ 12,188.004a nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityam āśritāḥ 12,188.004c asaṅgīny avivādīni manaḥśāntikarāṇi ca 12,188.005a tatra svādhyāyasaṃśliṣṭam ekāgraṃ dhārayen manaḥ 12,188.005c piṇḍīkṛtyendriyagrāmam āsīnaḥ kāṣṭhavan muniḥ 12,188.006a śabdaṃ na vindec chrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet 12,188.006c rūpaṃ na cakṣuṣā vidyāj jihvayā na rasāṃs tathā 12,188.007a ghreyāṇy api ca sarvāṇi jahyād dhyānena yogavit 12,188.007c pañcavargapramāthīni necchec caitāni vīryavān 12,188.008a tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ 12,188.008c samādadhyān mano bhrāntam indriyaiḥ saha pañcabhiḥ 12,188.009a visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam 12,188.009c pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyān mano 'ntaram 12,188.010a indriyāṇi manaś caiva yadā piṇḍīkaroty ayam 12,188.010c eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ 12,188.011a tasya tat pūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭham anantaram 12,188.011c sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyud ambudhare yathā 12,188.012a jalabindur yathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataś calaḥ 12,188.012c evam evāsya tac cittaṃ bhavati dhyānavartmani 12,188.013a samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃ cid dhyānavartmani tiṣṭhati 12,188.013c punar vāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat 12,188.014a anirvedo gatakleśo gatatandrīr amatsaraḥ 12,188.014c samādadhyāt punaś ceto dhyānena dhyānayogavit 12,188.015a vicāraś ca vitarkaś ca vivekaś copajāyate 12,188.015c muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānam āditaḥ 12,188.016a manasā kliśyamānas tu samādhānaṃ ca kārayet 12,188.016c na nirvedaṃ munir gacchet kuryād evātmano hitam 12,188.017a pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaś citāḥ 12,188.017c sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām 12,188.018a kiṃ cit snigdhaṃ yathā ca syāc chuṣkacūrṇam abhāvitam 12,188.018c kramaśas tu śanair gacchet sarvaṃ tat paribhāvanam 12,188.019a evam evendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet 12,188.019c saṃharet kramaśaś caiva sa samyak praśamiṣyati 12,188.020a svayam eva manaś caiva pañcavargaś ca bhārata 12,188.020c pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati 12,188.021a na tat puruṣakāreṇa na ca daivena kena cit 12,188.021c sukham eṣyati tat tasya yad evaṃ saṃyatātmanaḥ 12,188.022a sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi 12,188.022c gacchanti yogino hy evaṃ nirvāṇaṃ tan nirāmayam 12,189.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,189.001a cāturāśramyam uktaṃ te rājadharmās tathaiva ca 12,189.001c nānāśrayāś ca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ 12,189.002a śrutās tvattaḥ kathāś caiva dharmayuktā mahāmate 12,189.002c saṃdeho 'sti tu kaś cin me tad bhavān vaktum arhati 12,189.003a jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotum icchāmi bhārata 12,189.003c kiṃ phalaṃ japatām uktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ 12,189.004a japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi me 'nagha 12,189.004c jāpakā iti kiṃ caitat sāṃkhyayogakriyāvidhiḥ 12,189.005a kiṃ yajñavidhir evaiṣa kim etaj japyam ucyate 12,189.005c etan me sarvam ācakṣva sarvajño hy asi me mataḥ 12,189.006 bhīṣma uvāca 12,189.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,189.006c yamasya yat purā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca 12,189.006d*0511_01 sāṃkhyayogau tu yāv uktau munibhir mokṣadarśibhiḥ 12,189.006d*0512_01 ikṣvākoś caiva mṛtyoś ca vivādo dharmakāraṇāt 12,189.007a saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati 12,189.007c vedavādābhinirvṛttā śāntir brahmaṇy avasthitau 12,189.007e mārgau tāv apy ubhāv etau saṃśritau na ca saṃśritau 12,189.008a yathā saṃśrūyate rājan kāraṇaṃ cātra vakṣyate 12,189.008b*0513_01 krameṇa caiṣa vihito japayajñavidhir nṛpa 12,189.008b*0513_02 sālambanam iti jñeyaṃ japayajñātmakaṃ śubham 12,189.008c manaḥsamādhir atrāpi tathendriyajayaḥ smṛtaḥ 12,189.009a satyam agniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam 12,189.009c dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam 12,189.010a viṣayapratisaṃhāro mitajalpas tathā śamaḥ 12,189.010c eṣa pravṛttako dharmo nivṛttakam atho śṛṇu 12,189.011a yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ 12,189.011b*0514_01 na japo na ca vai dhyānaṃ necchā na dveṣaharṣaṇau 12,189.011b*0514_02 yujyate nṛpaśārdūla susaṃvedyaṃ hi tat kila 12,189.011b*0514_03 japam āvartayan nityaṃ japan vai brahmacārikam 12,189.011b*0514_04 tadarthabuddhyā saṃyāti manasā jāpakaḥ param 12,189.011b*0514_05 yathā saṃśrūyate jāpo yena vai jāpako bhavet 12,189.011b*0514_06 saṃhitāpraṇavenaiva sāvitrī ca parā matā 12,189.011b*0514_07 yad anyad ucitaṃ śuddhaṃ vedasmṛty upapāditam 12,189.011c etat sarvam aśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet 12,189.011e trividhaṃ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam 12,189.012a kuśoccayaniṣaṇṇaḥ san kuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī 12,189.012c cīraiḥ parivṛtas tasmin madhye channaḥ kuśais tathā 12,189.013a viṣayebhyo namaskuryād viṣayān na ca bhāvayet 12,189.013c sāmyam utpādya manaso manasy eva mano dadhat 12,189.014a tad dhiyā dhyāyati brahma japan vai saṃhitāṃ hitām 12,189.014c saṃnyasyaty atha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ 12,189.015a dhyānam utpādayaty atra saṃhitābalasaṃśrayāt 12,189.015c śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān 12,189.015d*0515_01 athābhimatamantreṇa praṇavādyaṃ japet kṛtī 12,189.015d*0515_02 yasminn evābhipatitaṃ manas tatra niveśayet 12,189.015d*0515_03 samādhau sa hi mantre tu saṃhitāṃ vā yathāvidhi 12,189.016a arāgamoho nirdvaṃdvo na śocati na sajjate 12,189.016c na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇām iti sthitiḥ 12,189.017a na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāpayet kva cit 12,189.017c na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ 12,189.018a dhyānakriyāparo yukto dhyānavān dhyānaniścayaḥ 12,189.018c dhyāne samādhim utpādya tad api tyajati kramāt 12,189.019a sa vai tasyām avasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī 12,189.019c nirīhas tyajati prāṇān brāhmīṃ saṃśrayate tanum 12,189.019d*0516_01 nirālambo bhavet smṛtvā maraṇāya samādhimān 12,189.019d*0516_02 sarvāṃl lokān samākramya kramāt prāpnoti vai param 12,189.020a atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam 12,189.020c utkrāmati ca mārgastho naiva kva cana jāyate 12,189.021a ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ 12,189.021c amṛtaṃ virajaḥśuddham ātmānaṃ pratipadyate 12,190.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,190.001a gatīnām uttamā prāptiḥ kathitā jāpakeṣv iha 12,190.001c ekaivaiṣā gatis teṣām uta yānty aparām api 12,190.002 bhīṣma uvāca 12,190.002a śṛṇuṣvāvahito rājañ jāpakānāṃ gatiṃ vibho 12,190.002c yathā gacchanti nirayam anekaṃ puruṣarṣabha 12,190.003a yathoktam etat pūrvaṃ yo nānutiṣṭhati jāpakaḥ 12,190.003c ekadeśakriyaś cātra nirayaṃ sa nigacchati 12,190.004a avajñānena kurute na tuṣyati na śocati 12,190.004c īdṛśo jāpako yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ 12,190.005a ahaṃkārakṛtaś caiva sarve nirayagāminaḥ 12,190.005c parāvamānī puruṣo bhavitā nirayopagaḥ 12,190.006a abhidhyāpūrvakaṃ japyaṃ kurute yaś ca mohitaḥ 12,190.006c yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayam ṛcchati 12,190.007a athaiśvaryapravṛttaḥ sañ jāpakas tatra rajyate 12,190.007c sa eva nirayas tasya nāsau tasmāt pramucyate 12,190.008a rāgeṇa jāpako japyaṃ kurute tatra mohitaḥ 12,190.008c yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatropajāyate 12,190.009a durbuddhir akṛtaprajñaś cale manasi tiṣṭhati 12,190.009c calām eva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati 12,190.010a akṛtaprajñako bālo mohaṃ gacchati jāpakaḥ 12,190.010c sa mohān nirayaṃ yāti tatra gatvānuśocati 12,190.011a dṛḍhagrāhī karomīti japyaṃ japati jāpakaḥ 12,190.011c na saṃpūrṇo na vā yukto nirayaṃ so 'dhigacchati 12,190.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,190.012a animittaṃ paraṃ yat tad avyaktaṃ brahmaṇi sthitam 12,190.012c sadbhūto jāpakaḥ kasmāt sa śarīram athāviśet 12,190.013 bhīṣma uvāca 12,190.013a duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ 12,190.013c praśastaṃ jāpakatvaṃ ca doṣāś caite tadātmakāḥ 12,191.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,191.001a kīdṛśo jāpako yāti nirayaṃ varṇayasva me 12,191.001c kautūhalaṃ hi me jātaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,191.002 bhīṣma uvāca 12,191.002a dharmasyāṃśaḥ prasūto 'si dharmiṣṭho 'si svabhāvataḥ 12,191.002c dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahito 'nagha 12,191.003a amūni yāni sthānāni devānāṃ paramātmanām 12,191.003c nānāsaṃsthānavarṇāni nānārūpaphalāni ca 12,191.004a divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhās tathā 12,191.004c ākrīḍā vividhā rājan padminyaś cāmalodakāḥ 12,191.005a caturṇāṃ lokapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ 12,191.005c marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānām aśvinor api 12,191.006a rudrādityavasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasām 12,191.006c ete vai nirayās tāta sthānasya paramātmanaḥ 12,191.007a abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kleśabhayāvṛtam 12,191.007c dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam aṣṭābhis tribhir eva ca 12,191.008a caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam 12,191.008c apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam 12,191.009a kālaḥ saṃpacyate tatra na kālas tatra vai prabhuḥ 12,191.009c sa kālasya prabhū rājan svargasyāpi tatheśvaraḥ 12,191.009d*0517_01 etad vai brahmaṇaḥ sthānaṃ jāpakasya mahātmanaḥ 12,191.009d*0517_02 tatrasthaṃ paramātmānaṃ dhyāyan vai susamāhitaḥ 12,191.009d*0517_03 hiraṇyagarbhasāyujyaṃ prāpnuyād vā nṛpottama 12,191.010a ātmakevalatāṃ prāptas tatra gatvā na śocati 12,191.010c īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayās te ca tādṛśāḥ 12,191.011a ete te nirayāḥ proktāḥ sarva eva yathātatham 12,191.011c tasya sthānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ 12,192.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,192.001a kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattama 12,192.001c vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,192.002 bhīṣma uvāca 12,192.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,192.002c ikṣvākoḥ sūryaputrasya yad vṛttaṃ brāhmaṇasya ca 12,192.003a kālasya mṛtyoś ca tathā yad vṛttaṃ tan nibodha me 12,192.003c yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasmin sthāne 'pi cābhavat 12,192.003d*0518_01 yenaiva kāraṇenātra dharmavādasamanvitaḥ 12,192.004a brāhmaṇo jāpakaḥ kaś cid dharmavṛtto mahāyaśāḥ 12,192.004c ṣaḍaṅgavin mahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ 12,192.005a tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca 12,192.005c vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ 12,192.006a so 'ntyaṃ brāhmaṃ tapas tepe saṃhitāṃ saṃyato japan 12,192.006c tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam 12,192.007a sa devyā darśitaḥ sākṣāt prītāsmīti tadā kila 12,192.007c japyam āvartayaṃs tūṣṇīṃ na ca tāṃ kiṃ cid abravīt 12,192.008a tasyānukampayā devī prītā samabhavat tadā 12,192.008c vedamātā tatas tasya taj japyaṃ samapūjayat 12,192.008d*0519_01 caturbhir akṣarair yuktā somapāne 'kṣarāṣṭakā 12,192.008d*0519_02 jagadbījasamāyuktā caturviṃśākṣarātmikā 12,192.009a samāptajapyas tūtthāya śirasā pādayos tathā 12,192.009c papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedam abravīt 12,192.010a diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama 12,192.010c yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ 12,192.011 sāvitry uvāca 12,192.011a kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te 12,192.011c prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tat te bhaviṣyati 12,192.012 bhīṣma uvāca 12,192.012a ity uktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit 12,192.012c japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatv iti punaḥ punaḥ 12,192.013a manasaś ca samādhir me vardhetāhar ahaḥ śubhe 12,192.013c tat tatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata 12,192.014a idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā 12,192.014c nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ 12,192.015a yāsyasi brahmaṇaḥ sthānam animittam aninditam 12,192.015c sādhaye bhavitā caitad yat tvayāham ihārthitā 12,192.016a niyato japa caikāgro dharmas tvāṃ samupaiṣyati 12,192.016c kālo mṛtyur yamaś caiva samāyāsyanti te 'ntikam 12,192.016e bhavitā ca vivādo 'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ 12,192.017a evam uktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam 12,192.017c brāhmaṇo 'pi japann āste divyaṃ varṣaśataṃ tadā 12,192.017d*0520_01 sadā dānto jitakrodhaḥ satyasaṃdho 'nasūyakaḥ 12,192.018a samāpte niyame tasminn atha viprasya dhīmataḥ 12,192.018c sākṣāt prītas tadā dharmo darśayām āsa taṃ dvijam 12,192.019 dharma uvāca 12,192.019a dvijāte paśya māṃ dharmam ahaṃ tvāṃ draṣṭum āgataḥ 12,192.019c japyasya ca phalaṃ yat te saṃprāptaṃ tac ca me śṛṇu 12,192.020a jitā lokās tvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ 12,192.020c devānāṃ nirayān sādho sarvān utkramya yāsyasi 12,192.021a prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokān yathepsitān 12,192.021c tyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokān avāpsyasi 12,192.022 brāhmaṇa uvāca 12,192.022a kṛtaṃ lokair hi me dharma gaccha ca tvaṃ yathāsukham 12,192.022c bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyam ahaṃ vibho 12,192.022d*0521_01 acalaṃ te manaḥ kṛtvā tyaja dehaṃ mahāmate 12,192.022d*0521_02 anena kiṃ te saṃyogaḥ kathaṃ mohaṃ gamiṣyasi 12,192.023 dharma uvāca 12,192.023a avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgava 12,192.023c svarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate 'nagha 12,192.024 brāhmaṇa uvāca 12,192.024a na rocaye svargavāsaṃ vinā dehād ahaṃ vibho 12,192.024c gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā 12,192.025 dharma uvāca 12,192.025a alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava 12,192.025c gaccha lokān arajaso yatra gatvā na śocasi 12,192.026 brāhmaṇa uvāca 12,192.026a rame japan mahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ 12,192.026c saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho 12,192.026d*0522_01 evaṃ te kāryasaṃprītir vartate munisattama 12,192.027 dharma uvāca 12,192.027a yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija 12,192.027c eṣa kālas tathā mṛtyur yamaś ca tvām upāgatāḥ 12,192.028 bhīṣma uvāca 12,192.028a atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuś ca tritayaṃ vibho 12,192.028c brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgam upāgamyedam abruvan 12,192.029a tapaso 'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca 12,192.029c phalaprāptis tava śreṣṭhā yamo 'haṃ tvām upabruve 12,192.030a yathāvad asya japyasya phalaṃ prāptas tvam uttamam 12,192.030c kālas te svargam āroḍhuṃ kālo 'haṃ tvām upāgataḥ 12,192.031a mṛtyuṃ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayam āgatam 12,192.031c kālena coditaṃ vipra tvām ito netum adya vai 12,192.032 brāhmaṇa uvāca 12,192.032a svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane 12,192.032c mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ 12,192.033 bhīṣma uvāca 12,192.033a arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyas tatra samāgame 12,192.033c abravīt paramaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ 12,192.033d*0523_01 svakāryanirbharā yūyaṃ paropadravahetavaḥ 12,192.033d*0523_02 bhavanto lokasāmānyāḥ kimarthaṃ brūta sattamāḥ 12,192.033d*0523_02 dharma uvāca 12,192.033d*0523_03 vayam apy evam avyagrair dhātur ājñāpuraḥsaraiḥ 12,192.033d*0523_04 bhīṣma uvāca 12,192.033d*0523_04 coditā dhāvamānā vai karmabhāgam anuvratāḥ 12,192.034a tasminn evātha kāle tu tīrthayātrām upāgataḥ 12,192.034c ikṣvākur agamat tatra sametā yatra te vibho 12,192.035a sarvān eva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipraṇamya ca 12,192.035c kuśalapraśnam akarot sarveṣāṃ rājasattamaḥ 12,192.036a tasmai so 'thāsanaṃ dattvā pādyam arghyaṃ tathaiva ca 12,192.036c abravīd brāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam 12,192.037a svāgataṃ te mahārāja brūhi yad yad ihecchasi 12,192.037c svaśaktyā kiṃ karomīha tad bhavān prabravītu me 12,192.038 rājovāca 12,192.038a rājāhaṃ brāhmaṇaś ca tvaṃ yadi ṣaṭkarmasaṃsthitaḥ 12,192.038c dadāmi vasu kiṃ cit te prārthitaṃ tad vadasva me 12,192.039 brāhmaṇa uvāca 12,192.039a dvividhā brāhmaṇā rājan dharmaś ca dvividhaḥ smṛtaḥ 12,192.039c pravṛttaś ca nivṛttaś ca nivṛtto 'smi pratigrahāt 12,192.040a tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa 12,192.040c ahaṃ na pratigṛhṇāmi kim iṣṭaṃ kiṃ dadāni te 12,192.040e brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim 12,192.041 rājovāca 12,192.041a kṣatriyo 'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kva cit 12,192.041c prayaccha yuddham ity evaṃ vādinaḥ smo dvijottama 12,192.042 brāhmaṇa uvāca 12,192.042a tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa 12,192.042c anyonyasyottaraṃ nāsti yad iṣṭaṃ tat samācara 12,192.043 rājovāca 12,192.043a svaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāṣitam 12,192.043c yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija 12,192.044 brāhmaṇa uvāca 12,192.044a yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase 12,192.044c na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ 12,192.045 rājovāca 12,192.045a vāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ 12,192.045c vāgyuddhaṃ tad idaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha 12,192.046 brāhmaṇa uvāca 12,192.046a saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām 12,192.046c brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram 12,192.047 rājovāca 12,192.047a yat tad varṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā 12,192.047c phalaṃ prāptaṃ tat prayaccha mama ditsur bhavān yadi 12,192.048 brāhmaṇa uvāca 12,192.048a paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yaj japitaṃ mayā 12,192.048c ardhaṃ tvam avicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi 12,192.049a atha vā sarvam eveha japyakaṃ māmakaṃ phalam 12,192.049c rājan prāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvam ihecchasi 12,192.050 rājovāca 12,192.050a kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yad yācitaṃ mayā 12,192.050c svasti te 'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada 12,192.051 brāhmaṇa uvāca 12,192.051a phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yaj japitaṃ mayā 12,192.051c ayaṃ dharmaś ca kālaś ca yamo mṛtyuś ca sākṣiṇaḥ 12,192.052 rājovāca 12,192.052a ajñātam asya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati 12,192.052b*0524_01 phalaṃ bravīṣi dharmasya na cej japyakṛtasya mām 12,192.052c prāpnotu tat phalaṃ vipro nāham icche sasaṃśayam 12,192.053 brāhmaṇa uvāca 12,192.053a nādade 'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā 12,192.053c vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi 12,192.053d*0525_01 sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate 12,192.053d*0525_02 sakṛd eva dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt 12,192.054a nābhisaṃdhir mayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana 12,192.054c japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmy ahaṃ phalam 12,192.055a dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā 12,192.055c na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava 12,192.056a athaivaṃ vadato me 'dya vacanaṃ na kariṣyasi 12,192.056c mahān adharmo bhavitā tava rājan mṛṣākṛtaḥ 12,192.057a na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktum ariṃdama 12,192.057c tathā mayāpy abhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate 12,192.058a saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānīty avicāritam 12,192.058c tad gṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān 12,192.059a ihāgamya hi māṃ rājañ jāpyaṃ phalam ayācithāḥ 12,192.059c tan mannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro 'pi ca 12,192.060a nāyaṃ loko 'sti na paro na ca pūrvān sa tārayet 12,192.060c kuta evāvarān rājan mṛṣāvādaparāyaṇaḥ 12,192.061a na yajñādhyayane dānaṃ niyamās tārayanti hi 12,192.061c tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha 12,192.062a tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yat tapaḥ 12,192.062c samāḥ śataiḥ sahasraiś ca tat satyān na viśiṣyate 12,192.063a satyam ekākṣaraṃ brahma satyam ekākṣaraṃ tapaḥ 12,192.063c satyam ekākṣaro yajñaḥ satyam ekākṣaraṃ śrutam 12,192.064a satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam 12,192.064c satyād dharmo damaś caiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 12,192.065a satyaṃ vedās tathāṅgāni satyaṃ yajñas tathā vidhiḥ 12,192.065c vratacaryās tathā satyam oṃkāraḥ satyam eva ca 12,192.066a prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatir eva ca 12,192.066c satyena vāyur abhyeti satyena tapate raviḥ 12,192.067a satyena cāgnir dahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 12,192.067c satyaṃ yajñas tapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī 12,192.068a tulām āropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam 12,192.068c samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato 'dhikam 12,192.069a yato dharmas tataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate 12,192.069c kimartham anṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃs tvam icchasi 12,192.070a satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājann anṛtaṃ kṛthāḥ 12,192.070c kasmāt tvam anṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe 'śubham 12,192.071a yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpa 12,192.071c svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokān anucariṣyasi 12,192.072a saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaś ca necchati 12,192.072c ubhāv ānṛtikāv etau na mṛṣā kartum arhasi 12,192.073 rājovāca 12,192.073a yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija 12,192.073c dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham 12,192.074 brāhmaṇa uvāca 12,192.074a na chandayāmi te rājan nāpi te gṛham āvrajam 12,192.074c ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham 12,192.075 dharma uvāca 12,192.075a avivādo 'stu yuvayor vittaṃ māṃ dharmam āgatam 12,192.075c dvijo dānaphalair yukto rājā satyaphalena ca 12,192.076 svarga uvāca 12,192.076a svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayam āgatam 12,192.076c avivādo 'stu yuvayor ubhau tulyaphalau yuvām 12,192.077 rājovāca 12,192.077a kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāsukham 12,192.077c vipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam 12,192.078 brāhmaṇa uvāca 12,192.078a bālye yadi syād ajñānān mayā hastaḥ prasāritaḥ 12,192.078c nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam upāse saṃhitāṃ japan 12,192.079a nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājan vipraṃ lobhayase katham 12,192.079c svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa 12,192.079e tapaḥsvādhyāyaśīlo 'haṃ nivṛttaś ca pratigrahāt 12,192.080 rājovāca 12,192.080a yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalam uttamam 12,192.080c āvayor yat phalaṃ kiṃ cit sahitaṃ nau tad astv iha 12,192.081a dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ 12,192.081c yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalam astu nau 12,192.082a mā vā bhūt sahabhojyaṃ nau madīyaṃ phalam āpnuhi 12,192.082c pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayy anugrahaḥ 12,192.083 bhīṣma uvāca 12,192.083a tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau 12,192.083c gṛhītvānyonyam āveṣṭya kucelāv ūcatur vacaḥ 12,192.084a na me dhārayasīty eko dhārayāmīti cāparaḥ 12,192.084c ihāsti nau vivādo 'yam ayaṃ rājānuśāsakaḥ 12,192.085a satyaṃ bravīmy aham idaṃ na me dhārayate bhavān 12,192.085c anṛtaṃ vadasīha tvam ṛṇaṃ te dhārayāmy aham 12,192.086a tāv ubhau bhṛśasaṃtaptau rājānam idam ūcatuḥ 12,192.086c parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvām iha vigarhitau 12,192.087 virūpa uvāca 12,192.087a dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam 12,192.087c dadataś ca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate 12,192.088 vikṛta uvāca 12,192.088a na me dhārayate kiṃ cid virūpo 'yaṃ narādhipa 12,192.088c mithyā bravīty ayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa 12,192.089 rājovāca 12,192.089a virūpa kiṃ dhārayate bhavān asya vadasva me 12,192.089c śrutvā tathā kariṣyāmīty evaṃ me dhīyate matiḥ 12,192.090 virūpa uvāca 12,192.090a śṛṇuṣvāvahito rājan yathaitad dhārayāmy aham 12,192.090c vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha 12,192.091a anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānagha 12,192.091c dhenur viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline 12,192.092a tasyāś cāyaṃ mayā rājan phalam abhyetya yācitaḥ 12,192.092c vikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā 12,192.093a tato me sukṛtaṃ karma kṛtam ātmaviśuddhaye 12,192.093c gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane 12,192.094a te coñchavṛttaye rājan mayā samapavarjite 12,192.094c yathāvidhi yathāśraddhaṃ tad asyāhaṃ punaḥ prabho 12,192.095a ihādya vai gṛhītvā tat prayacche dviguṇaṃ phalam 12,192.095c ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko 'tra doṣavān 12,192.096a evaṃ vivadamānau svas tvām ihābhyāgatau nṛpa 12,192.096c kuru dharmam adharmaṃ vā vinaye nau samādhaya 12,192.097a yadi necchati me dānaṃ yathā dattam anena vai 12,192.097c bhavān atra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ 12,192.098 rājovāca 12,192.098a dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāt tvam adya vai 12,192.098c yathaiva te 'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram 12,192.099 vikṛta uvāca 12,192.099a dīyatām ity anenoktaṃ dadānīti tathā mayā 12,192.099c nāyaṃ me dhārayaty atra gamyatāṃ yatra vāñchati 12,192.100 rājovāca 12,192.100a dadato 'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me 12,192.100c daṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāsty atra khalu saṃśayaḥ 12,192.101 vikṛta uvāca 12,192.101a mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tat kathaṃ punaḥ 12,192.101c kāmam atrāparādho me daṇḍyam ājñāpaya prabho 12,192.102 virūpa uvāca 12,192.102a dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃ cana 12,192.102c niyaṃsyati tvā nṛpatir ayaṃ dharmānuśāsakaḥ 12,192.103 vikṛta uvāca 12,192.103a svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ katham ihādya tat 12,192.103c gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavān abhyanujñāṃ dadāni te 12,192.104 brāhmaṇa uvāca 12,192.104a śrutam etat tvayā rājann anayoḥ kathitaṃ dvayoḥ 12,192.104c pratijñātaṃ mayā yat te tad gṛhāṇāvicāritam 12,192.105 rājovāca 12,192.105a prastutaṃ sumahat kāryam āvayor gahvaraṃ yathā 12,192.105c jāpakasya dṛḍhīkāraḥ katham etad bhaviṣyati 12,192.106a yadi tāvan na gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam 12,192.106c kathaṃ na lipyeyam ahaṃ doṣeṇa mahatādya vai 12,192.107 bhīṣma uvāca 12,192.107a tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ 12,192.107c nedānīṃ mām ihāsādya rājadharmo bhaven mṛṣā 12,192.108a svadharmaḥ paripālyaś ca rājñām eṣa viniścayaḥ 12,192.108c vipradharmaś ca sugurur mām anātmānam āviśat 12,192.109 brāhmaṇa uvāca 12,192.109a gṛhāṇa dhāraye 'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayā 12,192.109c na ced grahīṣyase rājañ śapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ 12,192.110 rājovāca 12,192.110a dhig rājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ 12,192.110c ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhaved iti 12,192.111a eṣa pāṇir apūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥ 12,192.111c yan me dhārayase vipra tad idānīṃ pradīyatām 12,192.112 brāhmaṇa uvāca 12,192.112a saṃhitāṃ japatā yāvān mayā kaś cid guṇaḥ kṛtaḥ 12,192.112c tat sarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃ cid ihāsti me 12,192.113 rājovāca 12,192.113a jalam etan nipatitaṃ mama pāṇau dvijottama 12,192.113c samam astu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān 12,192.114 virūpa uvāca 12,192.114a kāmakrodhau viddhi nau tvam āvābhyāṃ kārito bhavān 12,192.114b*0526_01 jijñāsamānau yuvayor manotthaṃ tu dvijottama 12,192.114c sameti ca yad uktaṃ te samā lokās tavāsya ca 12,192.115a nāyaṃ dhārayate kiṃ cij jijñāsā tvatkṛte kṛtā 12,192.115c kālo dharmas tathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām 12,192.116a sarvam anyonyanikaṣe nighṛṣṭaṃ paśyatas tava 12,192.116b*0527_01 sarveṣām upari sthānaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ 12,192.116b*0527_02 yuvayoḥ sthānam atulaṃ nirdvaṃdvam amalātmakam 12,192.116b*0527_03 sarve gacchāma yatra svān svāṃl lokāṃś ca tathā vayam 12,192.116c gaccha lokāñ jitān svena karmaṇā yatra vāñchasi 12,192.116d*0528_01 tato dharmayamādyās te vākyam ūcur nṛpadvijau 12,192.116d*0528_02 asmākaṃ yaḥ smṛto mūrdhā brahmalokam iti smṛtam 12,192.116d*0528_03 tatrasthau hi bhavantau hi yuvābhyāṃ nirjitā vayam 12,192.116d*0528_04 yuvayoḥ kāma āpannas tat kāmyam aviśaṅkayā 12,192.117 bhīṣma uvāca 12,192.117a jāpakānāṃ phalāvāptir mayā te saṃprakīrtitā 12,192.117c gatiḥ sthānaṃ ca lokāś ca jāpakena yathā jitāḥ 12,192.118a prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,192.118c atha vāgniṃ samāyāti sūryam āviśate 'pi vā 12,192.119a sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim 12,192.119c guṇāṃs teṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ 12,192.120a evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ 12,192.120c sarāgas tatra vasati guṇāṃs teṣāṃ samācaran 12,192.121a atha tatra virāgī sa gacchati tv atha saṃśayam 12,192.121c param avyayam icchan sa tam evāviśate punaḥ 12,192.122a amṛtāc cāmṛtaṃ prāptaḥ śītībhūto nirātmavān 12,192.122c brahmabhūtaḥ sa nirdvaṃdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ 12,192.123a brahmasthānam anāvartam ekam akṣarasaṃjñakam 12,192.123c aduḥkham ajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tat pratipadyate 12,192.124a caturbhir lakṣaṇair hīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ 12,192.124c puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate 12,192.125a atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tad adhitiṣṭhati 12,192.125c yac ca prārthayate tac ca manasā pratipadyate 12,192.126a atha vā vīkṣate lokān sarvān nirayasaṃsthitān 12,192.126c niḥspṛhaḥ sarvato muktas tatraiva ramate sukhī 12,192.127a evam eṣā mahārāja jāpakasya gatir yathā 12,192.127c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,193.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,193.001a kim uttaraṃ tadā tau sma cakratus tena bhāṣite 12,193.001c brāhmaṇo vātha vā rājā tan me brūhi pitāmaha 12,193.002a atha vā tau gatau tatra yad etat kīrtitaṃ tvayā 12,193.002c saṃvādo vā tayoḥ ko 'bhūt kiṃ vā tau tatra cakratuḥ 12,193.003 bhīṣma uvāca 12,193.003a tathety evaṃ pratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibho 12,193.003c yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca svargaṃ saṃpūjya cārhataḥ 12,193.004a pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā brāhmaṇarṣabhāḥ 12,193.004c sarvān saṃpūjya śirasā rājānaṃ so 'bravīd vacaḥ 12,193.005a phalenānena saṃyukto rājarṣe gaccha puṇyatām 12,193.005c bhavatā cābhyanujñāto japeyaṃ bhūya eva hi 12,193.006a varaś ca mama pūrvaṃ hi devyā datto mahābala 12,193.006c śraddhā te japato nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate 12,193.007 rājovāca 12,193.007a yady evam aphalā siddhiḥ śraddhā ca japituṃ tava 12,193.007c gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalam āpnuhi 12,193.008 brāhmaṇa uvāca 12,193.008a kṛtaḥ prayatnaḥ sumahān sarveṣāṃ saṃnidhāv iha 12,193.008c saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvo yatra nau gatiḥ 12,193.009 bhīṣma uvāca 12,193.009a vyavasāyaṃ tayos tatra viditvā tridaśeśvaraḥ 12,193.009c saha devair upayayau lokapālais tathaiva ca 12,193.010a sādhyā viśve 'tha maruto jyotīṃṣi sumahānti ca 12,193.010c nadyaḥ śailāḥ samudrāś ca tīrthāni vividhāni ca 12,193.011a tapāṃsi saṃyogavidhir vedāḥ stobhāḥ sarasvatī 12,193.011c nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ 12,193.011d*0529_01 tumburupramukhāś caiva hāhā hūhūs tathaiva ca 12,193.012a gandharvaś citrasenaś ca parivāragaṇair yutaḥ 12,193.012c nāgāḥ siddhāś ca munayo devadevaḥ prajāpatiḥ 12,193.012d*0530_01 ājagāma ca deveśo brahmā vedamayo 'vyayaḥ 12,193.012e viṣṇuḥ sahasraśīrṣaś ca devo 'cintyaḥ samāgamat 12,193.013a avādyantāntarikṣe ca bheryas tūryāṇi cābhibho 12,193.013c puṣpavarṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanām 12,193.013e nanṛtuś cāpsaraḥsaṃghās tatra tatra samantataḥ 12,193.014a atha svargas tathā rūpī brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 12,193.014c saṃsiddhas tvaṃ mahābhāga tvaṃ ca siddhas tathā nṛpa 12,193.015a atha tau sahitau rājann anyonyena vidhānataḥ 12,193.015c viṣayapratisaṃhāram ubhāv eva pracakratuḥ 12,193.016a prāṇāpānau tathodānaṃ samānaṃ vyānam eva ca 12,193.016c evaṃ tān manasi sthāpya dadhatuḥ prāṇayor manaḥ 12,193.017a upasthitakṛtau tatra nāsikāgram adho bhruvau 12,193.017c kuṅkuṇyāṃ caiva manasā śanair dhārayataḥ sma tau 12,193.018a niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sthiradṛṣṭī samāhitau 12,193.018c jitāsanau tathādhāya mūrdhany ātmānam eva ca 12,193.019a tāludeśam athoddālya brāhmaṇasya mahātmanaḥ 12,193.019c jyotirjvālā sumahatī jagāma tridivaṃ tadā 12,193.020a hāhākāras tato dikṣu sarvāsu sumahān abhūt 12,193.020c taj jyotiḥ stūyamānaṃ sma brahmāṇaṃ prāviśat tadā 12,193.021a tataḥ svāgatam ity āha tat tejaḥ sa pitāmahaḥ 12,193.021c prādeśamātraṃ puruṣaṃ pratyudgamya viśāṃ pate 12,193.022a bhūyaś caivāparaṃ prāha vacanaṃ madhuraṃ sma saḥ 12,193.022c jāpakais tulyaphalatā yogānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,193.023a yogasya tāvad etebhyaḥ phalaṃ pratyakṣadarśanam 12,193.023c jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu pratyutthānaṃ samādhikam 12,193.024a uṣyatāṃ mayi cety uktvācetayat sa tataḥ punaḥ 12,193.024c athāsya praviveśāsyaṃ brāhmaṇo vigatajvaraḥ 12,193.025a rājāpy etena vidhinā bhagavantaṃ pitāmaham 12,193.025c yathaiva dvijaśārdūlas tathaiva prāviśat tadā 12,193.026a svayaṃbhuvam atho devā abhivādya tato 'bruvan 12,193.026c jāpakārtham ayaṃ yatnas tadarthaṃ vayam āgatāḥ 12,193.027a kṛtapūjāv imau tulyaṃ tvayā tulyaphalāv imau 12,193.027c yogajāpakayor dṛṣṭaṃ phalaṃ sumahad adya vai 12,193.027e sarvāṃl lokān atītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitam 12,193.028 brahmovāca 12,193.028a mahāsmṛtiṃ paṭhed yas tu tathaivānusmṛtiṃ śubhām 12,193.028c tāv apy etena vidhinā gacchetāṃ matsalokatām 12,193.029a yaś ca yoge bhaved bhaktaḥ so 'pi nāsty atra saṃśayaḥ 12,193.029c vidhinānena dehānte mama lokān avāpnuyāt 12,193.029e gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye 12,193.030 bhīṣma uvāca 12,193.030a ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata 12,193.030c āmantrya taṃ tato devā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 12,193.031a te ca sarve mahātmāno dharmaṃ satkṛtya tatra vai 12,193.031c pṛṣṭhato 'nuyayū rājan sarve suprītamānasāḥ 12,193.032a etat phalaṃ jāpakānāṃ gatiś caiva prakīrtitā 12,193.032c yathāśrutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,194.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,194.001a kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca 12,194.001c bhūtātmā vā kathaṃ jñeyas tan me brūhi pitāmaha 12,194.002 bhīṣma uvāca 12,194.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,194.002c manoḥ prajāpater vādaṃ maharṣeś ca bṛhaspateḥ 12,194.003a prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ 12,194.003c bṛhaspatiḥ praśnam imaṃ purāṇaṃ; papraccha śiṣyo 'tha guruṃ praṇamya 12,194.004a yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto; jñāne phalaṃ yat pravadanti viprāḥ 12,194.004c yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyatāṃ me bhagavan yathāvat 12,194.005a yad arthaśāstrāgamamantravidbhir; yajñair anekair varagopradānaiḥ 12,194.005c phalaṃ mahadbhir yad upāsyate ca; tat kiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat 12,194.006a mahī mahījāḥ pavano 'ntarikṣaṃ; jalaukasaś caiva jalaṃ divaṃ ca 12,194.006c divaukasaś caiva yataḥ prasūtās; tad ucyatāṃ me bhagavan purāṇam 12,194.007a jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai; tatas tadarthā bhavati pravṛttiḥ 12,194.007c na cāpy ahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ; mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām 12,194.008a ṛk sāmasaṃghāṃś ca yajūṃṣi cāhaṃ; chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam 12,194.008c adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ; śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi 12,194.009a sa me bhavāñ śaṃsatu sarvam etaj; jñāne phalaṃ karmaṇi vā yad asti 12,194.009a*0531_01 sāmānyaśabdaiś ca viśeṣaṇaiś ca 12,194.009a*0531_02 sa me bhavāñ śaṃsatu tāvad etat 12,194.009c yathā ca dehāc cyavate śarīrī; punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti 12,194.010 manur uvāca 12,194.010a yad yat priyaṃ yasya sukhaṃ tad āhus; tad eva duḥkhaṃ pravadanty aniṣṭam 12,194.010c iṣṭaṃ ca me syād itarac ca na syād; etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.010e iṣṭaṃ tv aniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetety; etatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.011a kāmātmakāś chandasi karmayogā; ebhir vimuktaḥ param aśnuvīta 12,194.011c nānāvidhe karmapathe sukhārthī; naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti 12,194.011d*0532_00 bṛhaspatir uvāca 12,194.011d*0532_01 iṣṭaṃ tv aniṣṭaṃ ca sukhāsukhe ca 12,194.011d*0532_02 manur uvāca 12,194.011d*0532_02 sāśīs tv avacchandati karmabhiś ca 12,194.011d*0532_03 ebhir viyuktaḥ param āviveśa 12,194.011d*0532_04 etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.011d*0532_05 ātmādibhiḥ karmabhir idhyamāno 12,194.011d*0532_06 dharme pravṛtto dyutimān sukhārthī 12,194.011e paraṃ hi tat karmapathād apetaṃ; nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hy avaśyam 12,194.012a prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca; dvāv apy etau satpathau lokajuṣṭau 12,194.012c dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavac ca; manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyad asti 12,194.013a svenātmanā cakṣur iva praṇetā; niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā 12,194.013c jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ; karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam 12,194.014a sarpān kuśāgrāṇi tathodapānaṃ; jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti 12,194.014c ajñānatas tatra patanti mūḍhā; jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam 12,194.015a kṛtsnas tu mantro vidhivat prayukto; yajñā yathoktās tv atha dakṣiṇāś ca 12,194.015c annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti 12,194.016a guṇātmakaṃ karma vadanti vedās; tasmān mantrā mantramūlaṃ hi karma 12,194.016c vidhir vidheyaṃ manasopapattiḥ; phalasya bhoktā tu yathā śarīrī 12,194.017a śabdāś ca rūpāṇi rasāś ca puṇyāḥ; sparśāś ca gandhāś ca śubhās tathaiva 12,194.017c naro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syād; etat phalaṃ sidhyati karmaloke 12,194.018a yad yac charīreṇa karoti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tat 12,194.018c śarīram evāyatanaṃ sukhasya; duḥkhasya cāpy āyatanaṃ śarīram 12,194.019a vācā tu yat karma karoti kiṃ cid; vācaiva sarvaṃ samupāśnute tat 12,194.019c manas tu yat karma karoti kiṃ cin; manaḥstha evāyam upāśnute tat 12,194.020a yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī; karoty ayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ 12,194.020c tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ; śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti 12,194.021a matsyo yathā srota ivābhipātī; tathā kṛtaṃ pūrvam upaiti karma 12,194.021c śubhe tv asau tuṣyati duṣkṛte tu; na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī 12,194.022a yato jagat sarvam idaṃ prasūtaṃ; jñātvātmavanto vyatiyānti yat tat 12,194.022c yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat 12,194.023a rasair viyuktaṃ vividhaiś ca gandhair; aśabdam asparśam arūpavac ca 12,194.023c agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṃ; pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām 12,194.024a na strī pumān vāpi napuṃsakaṃ ca; na san na cāsat sad asac ca tan na 12,194.024c paśyanti yad brahmavido manuṣyās; tad akṣaraṃ na kṣaratīti viddhi 12,195.001 manur uvāca 12,195.001a akṣarāt khaṃ tato vāyur vāyor jyotis tato jalam 12,195.001c jalāt prasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat 12,195.002a ime śarīrair jalam eva gatvā; jalāc ca tejaḥ pavano 'ntarikṣam 12,195.002c khād vai nivartanti nabhāvinas te; ye bhāvinas te param āpnuvanti 12,195.003a noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ; nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam 12,195.003c na śabdavan nāpi ca gandhavat tan; na rūpavat tat paramasvabhāvam 12,195.004a sparśaṃ tanur veda rasaṃ tu jihvā; ghrāṇaṃ ca gandhāñ śravaṇe ca śabdān 12,195.004c rūpāṇi cakṣur na ca tatparaṃ yad; gṛhṇanty anadhyātmavido manuṣyāḥ 12,195.005a nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo; ghrāṇaṃ ca gandhāc chravaṇe ca śabdāt 12,195.005c sparśāt tanuṃ rūpaguṇāt tu cakṣus; tataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 12,195.006a yato gṛhītvā hi karoti yac ca; yasmiṃś ca tām ārabhate pravṛttim 12,195.006c yasmiṃś ca yad yena ca yaś ca kartā; tatkāraṇaṃ taṃ samupāyam āhuḥ 12,195.007a yac cābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca; yan mantravac chaṃsyate caiva loke 12,195.007c yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tat kāraṇaṃ kāryam ato yad anyat 12,195.008a yathā ca kaś cit sukṛtair manuṣyaḥ; śubhāśubhaṃ prāpnute 'thāvirodhāt 12,195.008c evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu; svakarmajair jñānam idaṃ nibaddham 12,195.009a yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ; prakāśam anyasya karoti dīpyan 12,195.009c tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā; jñānapradīptāḥ paravanta eva 12,195.010a yathā hi rājño bahavo hy amātyāḥ; pṛthak pramānaṃ pravadanti yuktāḥ 12,195.010c tadvac charīreṣu bhavanti pañca; jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ 12,195.011a yathārciṣo 'gneḥ pavanasya vegā; marīcayo 'rkasya nadīṣu cāpaḥ 12,195.011c gacchanti cāyānti ca tanyamānās; tadvac charīrāṇi śarīriṇāṃ tu 12,195.012a yathā ca kaś cit paraśuṃ gṛhītvā; dhūmaṃ na paśyej jvalanaṃ ca kāṣṭhe 12,195.012c tadvac charīrodarapāṇipādaṃ; chittvā na paśyanti tato yad anyat 12,195.013a tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṃ ca paśyej jvalanaṃ ca yogāt 12,195.013c tadvat subuddhiḥ samam indriyatvād; budhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 12,195.014a yathātmano 'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; svapnāntare paśyati cātmano 'nyat 12,195.014c śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhir; liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat 12,195.015a utpattivṛddhikṣayasaṃnipātair; na yujyate 'sau paramaḥ śarīrī 12,195.015c anena liṅgena tu liṅgam anyad; gacchaty adṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt 12,195.016a na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na cāpi saṃsparśam upaiti kiṃ cit 12,195.016c na cāpi taiḥ sādhayate 'tha kāryaṃ; te taṃ na paśyanti sa paśyate tān 12,195.017a yathā pradīpe jvalato 'nalasya; saṃtāpajaṃ rūpam upaiti kiṃ cit 12,195.017c na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti; tathaiva tad dṛśyate rūpam asya 12,195.018a yathā manuṣyaḥ parimucya kāyam; adṛśyam anyad viśate śarīram 12,195.018c visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ; tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam 12,195.019a khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ tathorvīṃ; samantato 'bhyāviśate śarīrī 12,195.019c nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śrotrādayaḥ pañca guṇāñ śrayante 12,195.020a śrotraṃ khato ghrāṇam atho pṛthivyās; tejomayaṃ rūpam atho vipākaḥ 12,195.020c jalāśrayaḥ sveda ukto rasaś ca; vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaś ca 12,195.021a mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāś ca tathendriyeṣu 12,195.021c sarvāṇi caitāni manonugāni; buddhiṃ mano 'nveti manaḥ svabhāvam 12,195.022a śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yad asya; tad eva pratyādadate svadehe 12,195.022c mano 'nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ srota ivānukūlam 12,195.023a calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti; sūkṣmaṃ mahad rūpam ivābhipāti 12,195.023c svarūpam ālocayate ca rūpaṃ; paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti 12,196.001 manur uvāca 12,196.001a yad indriyais tūpakṛtān purastāt; prāptān guṇān saṃsmarate cirāya 12,196.001c teṣv indriyeṣūpahateṣu paścāt; sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ 12,196.002a yathendriyārthān yugapat samastān; nāvekṣate kṛtsnam atulyakālam 12,196.002c yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃs; tasmāt sa ekaḥ paramaḥ śarīrī 12,196.003a rajas tamaḥ sattvam atho tṛtīyaṃ; gacchaty asau jñānaguṇān virūpān 12,196.003b*0533_01 na tair nibaddhaḥ sa tu badhnāti viśvaṃ 12,196.003b*0533_02 na cānuyātīha guṇān parātmā 12,196.003c tathendriyāṇy āviśate śarīrī; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 12,196.004a na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na paśyati sparśam indriyendriyam 12,196.004c na śrotraliṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ; tathāgataṃ paśyati tad vinaśyati 12,196.005a śrotrādīni na paśyanti svaṃ svam ātmānam ātmanā 12,196.005c sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñas tāni paśyati 12,196.006a yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā 12,196.006c na dṛṣṭapūrvaṃ manujair na ca tan nāsti tāvatā 12,196.007a tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau 12,196.007c adṛṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā 12,196.008a paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati 12,196.008c evam asti na vety etan na ca tan na parāyaṇam 12,196.009a rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ 12,196.009c dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim 12,196.010a tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ 12,196.010c pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam 12,196.011a na hi khalv anupāyena kaś cid artho 'bhisidhyati 12,196.011c sūtrajālair yathā matsyān badhnanti jalajīvinaḥ 12,196.012a mṛgair mṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhir yathā 12,196.012c gajānāṃ ca gajair evaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate 12,196.013a ahir eva hy aheḥ pādān paśyatīti nidarśanam 12,196.013c tadvan mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati 12,196.014a notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇy api 12,196.014c tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati 12,196.015a yathā candro hy amāvāsyām aliṅgatvān na dṛśyate 12,196.015c na ca nāśo 'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam 12,196.016a kṣīṇakośo hy amāvāsyāṃ candramā na prakāśate 12,196.016c tadvan mūrtiviyuktaḥ sañ śarīrī nopalabhyate 12,196.017a yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ 12,196.017c tadval liṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ 12,196.018a janmavṛddhikṣayaś cāsya pratyakṣeṇopalabhyate 12,196.018c sā tu candramaso vyaktir na tu tasya śarīriṇaḥ 12,196.019a utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate 12,196.019c candra eva tv amāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān 12,196.020a nābhisarpad vimuñcad vā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ 12,196.020c visṛjaṃś copasarpaṃś ca tadvat paśya śarīriṇam 12,196.021a yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamas tad upalabhyate 12,196.021c tadvac charīrasaṃyuktaḥ śarīrīty upalabhyate 12,196.022a yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhur nopalabhyate 12,196.022c tadvac charīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate 12,196.023a yathā candro hy amāvāsyāṃ nakṣatrair yujyate gataḥ 12,196.023c tadvac charīranirmuktaḥ phalair yujyati karmaṇaḥ 12,197.001 manur uvāca 12,197.001a yathā vyaktam idaṃ śete svapne carati cetanam 12,197.001c jñānam indriyasaṃyuktaṃ tadvat pretya bhavābhavau 12,197.002a yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā 12,197.002c tadvat prasannendriyavāñ jñeyaṃ jñānena paśyati 12,197.003a sa eva lulite tasmin yathā rūpaṃ na paśyati 12,197.003c tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati 12,197.004a abuddhir ajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ 12,197.004c duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ 12,197.005a ajñānatṛpto viṣayeṣv avagāḍho na dṛśyate 12,197.005c adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate 12,197.006a tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt 12,197.006c nivartate tathā tarṣaḥ pāpam antaṃ gataṃ yathā 12,197.006d*0534_01 antargatena pāpena dahyamānena cetasā 12,197.006d*0534_02 śubhāśubhavikāreṇa na sa bhūyo 'bhijāyate 12,197.007a viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya nasaṃśrayāt 12,197.007c manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 12,197.008a jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ 12,197.008c athādarśatalaprakhye paśyaty ātmānam ātmani 12,197.009a prasṛtair indriyair duḥkhī tair eva niyataiḥ sukhī 12,197.009c tasmād indriyarūpebhyo yacched ātmānam ātmanā 12,197.010a indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ 12,197.010c buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānāt parataraṃ param 12,197.011a avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ 12,197.011c manaḥ śrotrādibhir yuktaṃ śabdādīn sādhu paśyati 12,197.012a yas tāṃs tyajati śabdādīn sarvāś ca vyaktayas tathā 12,197.012b*0535_01 prasṛtānīndriyāṇy eva pratisaṃharati kūrmavat 12,197.012c vimuñcaty ākṛtigrāmāṃs tān muktvāmṛtam aśnute 12,197.013a udyan hi savitā yadvat sṛjate raśmimaṇḍalam 12,197.013b*0536_01 dṛśyate maṇḍalaṃ tasya na ca dṛśyeta maṇḍalī 12,197.013b*0536_02 tadvad dehas tu saṃdṛśya ātmādṛśyaḥ paraḥ sadā 12,197.013b*0536_03 grastaṃ hy udgirate nityam udgīthaṃ vetti nityaśaḥ 12,197.013b*0536_04 bālye rathābhyāṃ yogena tattvajñānaṃ tu saṃmatam 12,197.013c sa evāstam upāgacchaṃs tad evātmani yacchati 12,197.013d*0537_01 ādatte sarvabhūtānāṃ rasabhūtaṃ vikāsavān 12,197.014a antarātmā tathā deham āviśyendriyaraśmibhiḥ 12,197.014c prāpyendriyaguṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati 12,197.014d*0538_01 raśmimaṇḍalahīnas tu na cāsau nāsti tāvatā 12,197.015a praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ 12,197.015c prāpnoty ayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmam ātmavān 12,197.016a viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ 12,197.016c rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate 12,197.017a buddhiḥ karmaguṇair hīnā yadā manasi vartate 12,197.017c tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam 12,197.018a asparśanam aśṛṇvānam anāsvādam adarśanam 12,197.018c aghrāṇam avitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param 12,197.018d*0539_01 avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ 12,197.018d*0539_02 ātmanaḥ prasṛtā buddhir avyaktaṃ jñānam ucyate 12,197.018d*0539_03 tasmād buddhiḥ smṛtā tajjñair manas tasmāt tataḥ smṛtam 12,197.018d*0539_04 tasmād ākṛtayaḥ pañca manaḥ paramam ucyate 12,197.018d*0539_05 tasmāt paratarā buddhir jñānaṃ tasmāt paraṃ smṛtam 12,197.018d*0539_06 tataḥ sūkṣmas tato hy ātmā tasmāt parataraṃ na ca 12,197.018d*0539_07 indriyāṇi nirīkṣante manasaitāni sarvaśaḥ 12,197.019a manasy ākṛtayo magnā manas tv atigataṃ matim 12,197.019c matis tv atigatā jñānaṃ jñānaṃ tv abhigataṃ param 12,197.020a indriyair manasaḥ siddhir na buddhiṃ budhyate manaḥ 12,197.020c na buddhir budhyate 'vyaktaṃ sūkṣmas tv etāni paśyati 12,198.001 manur uvāca 12,198.001*0540_01 duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpy upasthite 12,198.001*0540_02 yasmin na śakyate kartuṃ yatnas taṃ nānucintayet 12,198.001*0540_03 bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet 12,198.001*0540_04 cintyamānaṃ hi cābhyeti bhūyaś cāpi pravartate 12,198.001*0540_05 prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 12,198.001*0540_06 etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt 12,198.001*0540_07 anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 12,198.001*0540_08 ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ 12,198.001*0540_09 na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhati 12,198.001*0540_10 aśocan pratikurvīta yadi paśyed upakramam 12,198.001*0540_11 sukhād bahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nāsti saṃśayaḥ 12,198.001*0540_12 snigdhasya cendriyārtheṣu mohān maraṇam apriyam 12,198.001*0540_13 parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ naraḥ 12,198.001*0540_14 abhyeti brahma so 'tyantaṃ na te śocanti paṇḍitāḥ 12,198.001*0540_15 duḥkham arthā hi yujyante pālane na ca te sukham 12,198.001*0540_16 duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṃ na cintayet 12,198.001a jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ 12,198.001c prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate 12,198.002a yadā karmaguṇopetā buddhir manasi vartate 12,198.002c tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā 12,198.003a seyaṃ guṇavatī buddhir guṇeṣv evābhivartate 12,198.003c avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgād ivodakam 12,198.004a yadā nirguṇam āpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam 12,198.004c tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṃ nikaṣe yathā 12,198.005a manas tv apahṛtaṃ buddhim indriyārthanidarśanam 12,198.005c na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam 12,198.006a sarvāṇy etāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ 12,198.006c manasy ekāgratāṃ kṛtvā tat paraṃ pratipadyate 12,198.007a yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye 12,198.007c tathendriyāṇy upādāya buddhir manasi vartate 12,198.008a yadā manasi sā buddhir vartate 'ntaracāriṇī 12,198.008c vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ 12,198.009a guṇavadbhir guṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ 12,198.009c tadā sarvaguṇān hitvā nirguṇaṃ pratipadyate 12,198.010a avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam 12,198.010c yatra nāsti padanyāsaḥ kas taṃ viṣayam āpnuyāt 12,198.011a tapasā cānumānena guṇair jātyā śrutena ca 12,198.011c ninīṣet tat paraṃ brahma viśuddhenāntarātmanā 12,198.012a guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate 12,198.012c guṇābhāvāt prakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam 12,198.013a nairguṇyād brahma cāpnoti saguṇatvān nivartate 12,198.013c guṇaprasāriṇī buddhir hutāśana ivendhane 12,198.014a yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ 12,198.014c tathā tat paramaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param 12,198.015a evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ 12,198.015c nivartante nivṛttau ca sargaṃ naivopayānti ca 12,198.016a puruṣaḥ prakṛtir buddhir viśeṣāś cendriyāṇi ca 12,198.016c ahaṃkāro 'bhimānaś ca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ 12,198.017a ekasyādyā pravṛttis tu pradhānāt saṃpravartate 12,198.017c dvitīyā mithunavyaktim aviśeṣān niyacchati 12,198.018a dharmād utkṛṣyate śreyas tathāśreyo 'py adharmataḥ 12,198.018c rāgavān prakṛtiṃ hy eti virakto jñānavān bhavet 12,199.001 manur uvāca 12,199.001@014_0001 tad eva satataṃ manye na śakyam anuvarṇitum 12,199.001@014_0002 yathānidarśanaṃ vastu na śakyam anubodhitum 12,199.001@014_0003 yathā hi sāraṃ jānāti na kathaṃ cana saṃsthitam 12,199.001@014_0004 parakāyacchavis tadvad dehe 'yaṃ cetanas tathā 12,199.001@014_0005 vinā kāyaṃ na sā chāyā tāṃ vinā kāyam asty uta 12,199.001@014_0006 tadvad eva vinā nāsti prakṛter iha vartanam 12,199.001@014_0007 idaṃ vinā paraṃ nāsti nedam asti paraṃ vinā 12,199.001@014_0008 jīvātmanā tv asau chinnas tv eṣa caiva parātmanā 12,199.001@014_0009 tat tatheti viduḥ ke cid atathyam iti cāpare 12,199.001@014_0010 ubhayaṃ me mataṃ vidvan muktihetau samāhitam 12,199.001@014_0011 vimuktaiś ca mṛgaḥ so 'pi dṛśyate saṃyatendriyaḥ 12,199.001@014_0012 sarveṣāṃ na hi dṛśyo hi taḍidvat sphurati hy asau 12,199.001@014_0013 brāhmaṇasya samādṛśyo vartate so 'pi kiṃ punaḥ 12,199.001@014_0014 vidyate paramaḥ śuddhaḥ sākṣibhūto vibhāvasuḥ 12,199.001@014_0015 śrutir eṣā tato nityā tasmād ekaḥ paro mataḥ 12,199.001@014_0016 na prayojanam uddiśya ceṣṭā tasya mahātmanaḥ 12,199.001@014_0017 tādṛśo 'stv iti mantavyas tathā satyaṃ mahātmanā 12,199.001@014_0018 nānāsaṃsthena bhedena sadā gativibhedavat 12,199.001@014_0019 tasya bhedaḥ samākhyāto bhedo hy asti tathāvidhaḥ 12,199.001@014_0020 evaṃ vidvan vijānīhi paramātmānam avyayam 12,199.001@014_0021 tattadguṇaviśeṣeṇa saṃjñānām anusaṃyutam 12,199.001@014_0022 sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sa ca sarvapravartakaḥ 12,199.001@014_0023 sarvātmakaḥ sarvaśaktiḥ sarvakāraṇakāraṇam 12,199.001@014_0024 sarvasādhāraṇaḥ sarvair upāsyaś ca mahātmabhiḥ 12,199.001@014_0025 vāsudeveti vikhyātas taṃ viditvāśnute 'mṛtam 12,199.001a yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha 12,199.001c atha tad drakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam 12,199.002a tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ 12,199.002c muktāsv atha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā 12,199.003a tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhastimṛgādiṣu 12,199.003c tadvat kīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ 12,199.004a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam 12,199.004c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 12,199.005a yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī 12,199.005c tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī 12,199.006a jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā 12,199.006c abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam 12,199.007a phalaṃ karmātmakaṃ vidyāt karma jñeyātmakaṃ tathā 12,199.007c jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyāj jñānaṃ sadasadātmakam 12,199.007d*0541_01 tad evam iṣyate brahma saṃkhyānād vinibhidyate 12,199.008a jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā 12,199.008c kṣayānte tat phalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam 12,199.009a mahad dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ 12,199.009c abudhās taṃ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ 12,199.010a pṛthivīrūpato rūpam apām iha mahattaram 12,199.010c adbhyo mahattaraṃ tejas tejasaḥ pavano mahān 12,199.011a pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṃ manaḥ 12,199.011c manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ 12,199.012a kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṃ jagat 12,199.012c nādir na madhyaṃ naivāntas tasya devasya vidyate 12,199.013a anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ 12,199.013c atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hy antavad ucyate 12,199.014a tad brahma paramaṃ proktaṃ tad dhāma paramaṃ smṛtam 12,199.014c tad gatvā kālaviṣayād vimuktā mokṣam āśritāḥ 12,199.015a guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param 12,199.015c nivṛttilakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate 12,199.016a ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ 12,199.016c jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ 12,199.017a na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam 12,199.017c na yatnasādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat 12,199.018a ṛcām ādis tathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate 12,199.018c antaś cādimatāṃ dṛṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smṛtaḥ 12,199.019a anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam 12,199.019c avyayatvāc ca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāt tataḥ param 12,199.020a adṛṣṭato 'nupāyāc ca apy abhisaṃdheś ca karmaṇaḥ 12,199.020c na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tat param 12,199.021a viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya ca darśanāt 12,199.021c manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 12,199.022a guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ 12,199.022c paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ 12,199.023a guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṃ vidyād guṇān imān 12,199.023c anumānād dhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha 12,199.024a sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ 12,199.024c mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam 12,199.025a jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ 12,199.025c manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate 12,199.026a buddhiprahīṇo manasāsamṛddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti 12,199.026c paraṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 12,199.027a guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām 12,199.027c anenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahmaśarīram eti 12,199.028a avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā; so 'vyaktatvaṃ gacchati hy antakāle 12,199.028c tair evāyaṃ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karmarūpaḥ 12,199.029a sarvair ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt 12,199.029c nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena 12,199.030a pṛthvyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi 12,199.030c paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham 12,199.031a divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimaṇḍalaḥ 12,199.031c tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam 12,199.032a anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānam avyayam 12,199.032c sanātanaṃ yad amṛtam avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamam amṛtatvam aśnute 12,199.032d@015_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,199.032d@015_0001 pitāmaha mahāprājña duḥkhaśokasamākule 12,199.032d@015_0002 saṃsāracakre lokānāṃ nirvedo nāsti kiṃ nv idam 12,199.032d@015_0002 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,199.032d@015_0004 nibandhanasya saṃvādaṃ bhogavatyā nṛpottama 12,199.032d@015_0005 muniṃ nibandhanaṃ śuṣkaṃ dhamanīyākṛtiṃ tathā 12,199.032d@015_0006 nirārambhaṃ nirālambam asajjantaṃ ca karmaṇi 12,199.032d@015_0007 putraṃ dṛṣṭvāpy uvācārtaṃ mātā bhogavatī tadā 12,199.032d@015_0008 uttiṣṭha mūḍha kiṃ śeṣe nirapekṣaḥ suhṛjjanaiḥ 12,199.032d@015_0009 nirālambo dhanopāye paitṛkaṃ tava kiṃ dhanam 12,199.032d@015_0009 nibandhana uvāca 12,199.032d@015_0010 paitṛkaṃ me mahan mātaḥ sarvaduḥkhālayaṃ tv iha 12,199.032d@015_0011 asty etat tadvighātāya yatiṣye tatra mā śucaḥ 12,199.032d@015_0012 idaṃ śarīram atyugraṃ pitrā dattam asaṃśayam 12,199.032d@015_0013 tam eva pitaraṃ gatvā dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam 12,199.032d@015_0014 kaś cin mahati saṃsāre vartamāno dhanecchayā 12,199.032d@015_0015 vanadurgam abhiprāpto mahat kravyādasaṃkulam 12,199.032d@015_0016 siṃhavyāghragajākārair atighorair mahāśanaiḥ 12,199.032d@015_0017 samantāt suparikṣiptaṃ sa dṛṣṭvā vyathate pumān 12,199.032d@015_0018 sa tad vanaṃ hy anucaran vipradhāvann itas tataḥ 12,199.032d@015_0019 vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇārthaṃ pradhāvati 12,199.032d@015_0020 athāpaśyad vanaṃ rūḍhaṃ samantād vāgurāvṛtam 12,199.032d@015_0021 vanamadhye ca tatrāsīd udapānaḥ samāvṛtaḥ 12,199.032d@015_0022 vallibhis tṛṇasaṃchinnair gūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ 12,199.032d@015_0023 sa papāta dvijas tatra vijane salilāśaye 12,199.032d@015_0024 vilagnaś cābhavat tasmiṃl latāsaṃtānasaṃkule 12,199.032d@015_0025 bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktas tayā paramasattvayā 12,199.032d@015_0026 sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ 12,199.032d@015_0027 adhas tatraiva jātaś ca jambūvṛkṣaḥ sudustaraḥ 12,199.032d@015_0028 kūpasya tasya velāyā apaśyat sumahāphalam 12,199.032d@015_0029 vṛkṣaṃ bahuvidhaṃ vyomavallīpuṣpasamākulam 12,199.032d@015_0030 nānārūpā madhukarās tasmin vṛkṣe 'bhavan kila 12,199.032d@015_0031 teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā pravavṛte tadā 12,199.032d@015_0032 vilambamānaḥ sa pumān dhārāṃ pibati sarvadā 12,199.032d@015_0033 na tasya tṛṣṇā viratā pīyamānasya saṃkaṭe 12,199.032d@015_0034 parīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0035 evaṃ sa vasate tatra duḥkhiduḥkhī punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0036 mayā tu tad dhanaṃ deyaṃ tava dāsyāmi cecchasi 12,199.032d@015_0037 tasya ca prārthitaḥ so 'tha dattvā muktim avāpa saḥ 12,199.032d@015_0038 sā ca tyaktvārthasaṃkalpaṃ jagāma paramāṃ gatim 12,199.032d@015_0039 evaṃ saṃsāracakrasya svarūpajñā nṛpottama 12,199.032d@015_0040 yudhiṣṭhira uvāca 12,199.032d@015_0040 paraṃ vairāgyam āgamya gacchanti paramaṃ padam 12,199.032d@015_0041 evaṃ saṃsāracakrasya svarūpaṃ viditaṃ na me 12,199.032d@015_0042 paitṛkaṃ tu dhanaṃ proktaṃ kiṃ tad vidvan mahātmanā 12,199.032d@015_0043 kāntāram iti kiṃ proktaṃ ko hastī sa tu kūpakaḥ 12,199.032d@015_0044 kiṃsaṃjñiko mahāvṛkṣo madhu vāpi pitāmaha 12,199.032d@015_0045 etaṃ me saṃśayaṃ viddhi dhanaśabdaṃ kim ucyate 12,199.032d@015_0046 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0046 kathaṃ labdhaṃ dhanaṃ tena tathā ca kim idaṃ tv iha 12,199.032d@015_0047 upākhyānam idaṃ sarvaṃ mokṣavidbhir udāhṛtam 12,199.032d@015_0048 sumatiṃ vindate yena bandhanāśaś ca bhārata 12,199.032d@015_0049 etad uktaṃ hi kāntāraṃ mahān saṃsāra eva saḥ 12,199.032d@015_0050 ye te pratiṣṭhitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ 12,199.032d@015_0051 yā sā nārī mahāghorā varṇarūpavināśinī 12,199.032d@015_0052 tām āhuś ca jarāṃ prājñāḥ pariṣvaktaṃ yayā jagat 12,199.032d@015_0053 yas tatra kūpe vasate mahāhiḥ kāla eva saḥ 12,199.032d@015_0054 yo vṛkṣaḥ sa ca mṛtyur hi svakṛtaṃ tasya tat phalam 12,199.032d@015_0055 ye tu kṛṣṇāḥ sitā rājan mūṣikā rātryahāni vai 12,199.032d@015_0056 dviṣaṭkapadasaṃyukto yo hastī ṣaṇmukhākṛtiḥ 12,199.032d@015_0057 sa ca saṃvatsaraḥ proktaḥ pādamāsartavo mukhāḥ 12,199.032d@015_0058 etat saṃsāracakrasya svarūpaṃ vyāhṛtaṃ mayā 12,199.032d@015_0059 evaṃ labdhadhanaṃ rājaṃs tat svarūpaṃ vināśaya 12,199.032d@015_0060 etaj jñātvā tu sā rājan paraṃ vairāgyam āsthitā 12,199.032d@015_0061 yathoktavidhinā bhūyaḥ paraṃ padam avāpa saḥ 12,199.032d@015_0062 dhatte dhārayate caiva etasmāt kāraṇād dhanam 12,199.032d@015_0063 tad gaccha cāmṛtaṃ śuddhaṃ hiraṇyam amṛtaṃ tapaḥ 12,199.032d@015_0064 tatsvarūpo mahādevaḥ kṛṣṇo devakinandanaḥ 12,199.032d@015_0065 tasya prasādād duḥkhasya nāśaṃ prāpsyasi mānada 12,199.032d@015_0066 ekaḥ kartā sa kṛṣṇaś ca jñānināṃ paramā gatiḥ 12,199.032d@015_0067 idam āśritya devendro devā rudrās tathāśvinau 12,199.032d@015_0068 sve sve pade viviśire bhuktimuktivido janāḥ 12,199.032d@015_0069 bhūtānām antarātmāsau sa nityapadasaṃvṛtaḥ 12,199.032d@015_0070 śrūyatām asya sadbhāvaḥ samyag jñānaṃ yathā tava 12,199.032d@015_0071 bhaved etan nibodha tvaṃ nāradāya purā hariḥ 12,199.032d@015_0072 darśayitvātmano rūpaṃ yad avocat svayaṃ vibhuḥ 12,199.032d@015_0073 purā deva ṛṣiḥ śrīmān nāradaḥ paramārthavān 12,199.032d@015_0074 cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tīrthāny anucaran prabhuḥ 12,199.032d@015_0075 himavatpādam āśritya vicārya ca punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0076 sa dadarśa hradaṃ tatra padmotpalasamākulam 12,199.032d@015_0077 dadarśa kanyāṃ tattīre sarvābharaṇabhūṣitām 12,199.032d@015_0078 śobhamānāṃ śriyā rājan krīḍantīm utpalais tathā 12,199.032d@015_0079 sā mahātmānam ālokya nāradety āha bhāminī 12,199.032d@015_0080 tasyāḥ samīpam āsādya tasthau vismitamānasaḥ 12,199.032d@015_0081 vīkṣamāṇaṃ tam ājñāya sā kanyā cāruhāsinī 12,199.032d@015_0082 vijajṛmbhe mahābhāgā smayamānā punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0083 tasmāt samabhavad vaktrāt puruṣākṛtisaṃyutaḥ 12,199.032d@015_0084 ratnabinducitāṅgas tu sarvābharaṇabhūṣitaḥ 12,199.032d@015_0085 ādityasadṛśākāraḥ śirasā dhārayan maṇim 12,199.032d@015_0086 punar eva tadākārasadṛśaḥ samajāyata 12,199.032d@015_0087 tṛtīyas tu mahārāja vividhābharaṇair yutaḥ 12,199.032d@015_0088 pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā vividhadhvanayas tu tām 12,199.032d@015_0089 tataḥ sarveṇa viprarṣiḥ kanyāṃ papraccha tāṃ śubhām 12,199.032d@015_0090 kā tvaṃ paramakalyāṇi padmendusadṛśānane 12,199.032d@015_0091 kanyovāca 12,199.032d@015_0091 na jāne tvāṃ mahādevi brūhi satyam anindite 12,199.032d@015_0092 sāvitrī nāma viprarṣe śṛṇu bhadraṃ tavāstu vai 12,199.032d@015_0093 kiṃ kariṣyāmi tad brūhi tava yac cetasi sthitam 12,199.032d@015_0093 nārada uvāca 12,199.032d@015_0094 abhivādaye tvāṃ sāvitri kṛtārtho 'ham anindite 12,199.032d@015_0095 etaṃ me saṃśayaṃ devi vaktum arhasi śobhane 12,199.032d@015_0096 yas tu vai prathamotpannaḥ ko 'sau sa puruṣākṛtiḥ 12,199.032d@015_0097 kanyovāca 12,199.032d@015_0097 bindavas tu mahādevi mūrdhni jyotirmayākṛtiḥ 12,199.032d@015_0098 agrajaḥ prathamotpanno yajurvedas tathāparaḥ 12,199.032d@015_0099 tṛtīyaḥ sāmavedas tu saṃśayo vyetu te mune 12,199.032d@015_0100 vedāś ca bindusaṃyuktā yajñasya phalasaṃśritāḥ 12,199.032d@015_0101 yat tad dṛṣṭaṃ mahaj jyotir jyotir ity ucyate budhaiḥ 12,199.032d@015_0102 ṛṣe jñeyaṃ mayā cāpīty uktvā cāntaradhīyata 12,199.032d@015_0103 tataḥ sa vismayāviṣṭo nāradaḥ puruṣarṣabha 12,199.032d@015_0104 dhyānayuktaḥ sa tu ciraṃ na bubodha mahāmatiḥ 12,199.032d@015_0105 tataḥ snātvā mahātejā vāgyato niyatendriyaḥ 12,199.032d@015_0106 tuṣṭāva puruṣavyāghro jijñāsuś ca tad adbhutam 12,199.032d@015_0107 tato varṣaśate pūrṇe bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 12,199.032d@015_0108 prāduś cakāra viśvātmā ṛṣeḥ paramasauhṛdāt 12,199.032d@015_0109 tam āgataṃ jagannāthaṃ sarvakāraṇakāraṇam 12,199.032d@015_0110 akhilāmaramaulyaṅgarukmāruṇapadadvayam 12,199.032d@015_0111 vainateyapadasparśakaṇaśobhitajānukam 12,199.032d@015_0112 pītāmbaralasatkāñcīdāmabaddhakaṭītaṭam 12,199.032d@015_0113 śrīvatsavakṣasaṃ cārumaṇikaustubhakaṃdharam 12,199.032d@015_0114 mandasmitamukhāmbhojaṃ caladāyatalocanam 12,199.032d@015_0115 namracāpānukaraṇanamrabhrūyugaśobhitam 12,199.032d@015_0116 nānāratnamaṇīvajrasphuranmakarakuṇḍalam 12,199.032d@015_0117 indranīlanibhābhaṃ taṃ keyūramakuṭojjvalam 12,199.032d@015_0118 devair indrapurogaiś ca ṛṣisaṃghair abhiṣṭutam 12,199.032d@015_0119 nārado jayaśabdena vavande śirasā harim 12,199.032d@015_0120 tataḥ sa bhagavāñ śrīmān meghagambhīrayā girā 12,199.032d@015_0121 prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ nāradaṃ patitaṃ kṣitau 12,199.032d@015_0122 bhadram astu ṛṣe tubhyaṃ varaṃ varaya suvrata 12,199.032d@015_0123 yat te manasi suvyaktam asti ca pradadāmi tat 12,199.032d@015_0124 sa cemaṃ jayaśabdena prasīdety āturo muniḥ 12,199.032d@015_0125 provāca hṛdi saṃrūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam 12,199.032d@015_0126 vivakṣitaṃ jagannātha mayā jñātaṃ tvayācyuta 12,199.032d@015_0127 tat prasīda hṛṣīkeśa śrotum icchāmi tad dhare 12,199.032d@015_0128 tataḥ smayan mahāviṣṇur abhyabhāṣata nāradam 12,199.032d@015_0129 yad dṛṣṭaṃ mama rūpaṃ tu vedānāṃ śirasi tvayā 12,199.032d@015_0130 nirdvaṃdvā nirahaṃkārāḥ śucayaḥ śuddhalocanāḥ 12,199.032d@015_0131 taṃ māṃ paśyanti satataṃ tān pṛccha yad ihecchasi 12,199.032d@015_0132 ye yogino mahāprājñā madaṃśā ye vyavasthitāḥ 12,199.032d@015_0133 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0133 teṣāṃ prasādaṃ devarṣe matprasādam avaihi tat 12,199.032d@015_0134 ity uktvā sa jagāmātha bhagavān bhūtabhāvanaḥ 12,199.032d@015_0135 tasmād vraja hṛṣīkeśaṃ kṛṣṇaṃ devakinandanam 12,199.032d@015_0136 etam ārādhya govindaṃ gatā muktiṃ maharṣayaḥ 12,199.032d@015_0137 eṣa kartā vikartā ca sarvakāraṇakāraṇam 12,199.032d@015_0138 mayāpy etac chrutaṃ rājan nāradāt tu nibodha tat 12,199.032d@015_0139 svayam eva samācaṣṭa nārado bhagavān muniḥ 12,199.032d@015_0140 samastasaṃsāravighātakāraṇaṃ 12,199.032d@015_0141 bhajanti ye viṣṇum ananyamānasāḥ 12,199.032d@015_0142 te yānti sāyujyam atīvadurlabham 12,199.032d@015_0143 itīva nityaṃ hṛdi varṇayanti 12,200.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,200.001a pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣam acyutam 12,200.001c kartāram akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,200.002a nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindam aparājitam 12,200.002c tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam 12,200.003 bhīṣma uvāca 12,200.003a śruto 'yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ 12,200.003c nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 12,200.004a asito devalas tāta vālmīkiś ca mahātapāḥ 12,200.004c mārkaṇḍeyaś ca govinde kathayaty adbhutaṃ mahat 12,200.004d*0542_01 keśavasya mayā rājan na śakyā varṇituṃ guṇāḥ 12,200.004d*0542_02 īdṛśo 'sau hṛṣīkeśo vāsudevaḥ parāt paraḥ 12,200.005a keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ 12,200.005c puruṣaḥ sarvam ity eva śrūyate bahudhā vibhuḥ 12,200.006a kiṃ tu yāni vidur loke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ 12,200.006c māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira 12,200.007a yāni cāhur manuṣyendra ye purāṇavido janāḥ 12,200.007c aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tāny aham 12,200.008a mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ 12,200.008c vāyur jyotis tathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat 12,200.009a sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ 12,200.009c apsv eva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ 12,200.010a sarvatejomayas tasmiñ śayānaḥ śayane śubhe 12,200.010c so 'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam acintayat 12,200.011a āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma 12,200.011c sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī 12,200.011d*0543_01 pradyumnam asṛjat tasmāt sarvatejaḥprakāśakam 12,200.011d*0543_02 aniruddhas tato jajñe sarvaśaktir mahādyutiḥ 12,200.011d*0543_03 apsu vyomagamaḥ śrīmān yoganidrām upeyivān 12,200.011d*0543_04 tasmāt saṃjajñire devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ 12,200.011d*0543_05 layasthityantakarmāṇas trayas te sumahaujasaḥ 12,200.012a tatas tasmin mahābāho prādurbhūte mahātmani 12,200.012c bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmam ajāyata 12,200.013a sa tatra bhagavān devaḥ puṣkare bhāsayan diśaḥ 12,200.013c brahmā samabhavat tāta sarvabhūtapitāmahaḥ 12,200.014a tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani 12,200.014c tamasaḥ pūrvajo jajñe madhur nāma mahāsuraḥ 12,200.015a tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam 12,200.015c brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 12,200.016a tasya tāta vadhāt sarve devadānavamānavāḥ 12,200.016c madhusūdanam ity āhur vṛṣabhaṃ sarvasātvatām 12,200.017a brahmā tu sasṛje putrān mānasān dakṣasaptamān 12,200.017c marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum 12,200.018a marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjad agrajam 12,200.018c mānasaṃ janayām āsa taijasaṃ brahmasattamam 12,200.019a aṅguṣṭhād asṛjad brahmā marīcer api pūrvajam 12,200.019c so 'bhavad bharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,200.020a tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraś ca bhārata 12,200.020c prajāpater duhitaras tāsāṃ jyeṣṭhābhavad ditiḥ 12,200.021a sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtir mahāyaśāḥ 12,200.021c mārīcaḥ kaśyapas tāta sarvāsām abhavat patiḥ 12,200.022a utpādya tu mahābhāgas tāsām avarajā daśa 12,200.022c dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ 12,200.023a dharmasya vasavaḥ putrā rudrāś cāmitatejasaḥ 12,200.023c viśvedevāś ca sādhyāś ca marutvantaś ca bhārata 12,200.024a aparās tu yavīyasyas tābhyo 'nyāḥ saptaviṃśatiḥ 12,200.024c somas tāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavat patiḥ 12,200.025a itarās tu vyajāyanta gandharvāṃs turagān dvijān 12,200.025c gāś ca kiṃpuruṣān matsyān audbhidāṃś ca vanaspatīn 12,200.026a ādityān aditir jajñe devaśreṣṭhān mahābalān 12,200.026c teṣāṃ viṣṇur vāmano 'bhūd govindaś cābhavat prabhuḥ 12,200.027a tasya vikramaṇād eva devānāṃ śrīr vyavardhata 12,200.027c dānavāś ca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā 12,200.028a vipracittipradhānāṃś ca dānavān asṛjad danuḥ 12,200.028c ditis tu sarvān asurān mahāsattvān vyajāyata 12,200.028d*0544_01 tataḥ sasarja bhagavān mṛtyuṃ lokabhayaṃkaram 12,200.028d*0544_02 hartāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja ca janārdanaḥ 12,200.029a ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ 12,200.029c pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvam evānvakalpayat 12,200.030a buddyāpaḥ so 'sṛjan meghāṃs tathā sthāvarajaṅgamān 12,200.030c pṛthivīṃ so 'sṛjad viśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā 12,200.031a tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punar eva yudhiṣṭhira 12,200.031c brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhād asṛjata prabhuḥ 12,200.032a bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānām ūrutaḥ śatam 12,200.032c padbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha 12,200.033a sa evaṃ caturo varṇān samutpādya mahāyaśāḥ 12,200.033c adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāram akarot prabhuḥ 12,200.033d*0545_01 vedavidyāvidhātāraṃ brahmāṇam amitadyutim 12,200.033d*0545_02 bhūtamātṛgaṇādhyakṣaṃ virūpākṣaṃ ca so 'sṛjat 12,200.033d*0545_03 śāsitāraṃ ca pāpānāṃ pitṝṇāṃ samavartinam 12,200.033d*0545_04 asṛjat sarvabhūtātmā nidhipaṃ ca dhaneśvaram 12,200.033d*0545_05 yādasām asṛjan nāthaṃ varuṇaṃ ca jaleśvaram 12,200.033d*0545_06 vāsavaṃ sarvadevānām adhyakṣam akarot prabhuḥ 12,200.034a yāvad yāvad abhūc chraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām 12,200.034c tāvat tāvad ajīvaṃs te nāsīd yamakṛtaṃ bhayam 12,200.035a na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha 12,200.035c saṃkalpād eva caiteṣām apatyam udapadyata 12,200.036a tatra tretāyuge kāle saṃkalpāj jāyate prajā 12,200.036c na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api janādhipa 12,200.037a dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nṛpa 12,200.037c tathā kaliyuge rājan dvaṃdvam āpedire janāḥ 12,200.038a eṣa bhūtapatis tāta svadhyakṣaś ca prakīrtitaḥ 12,200.038c niradhyakṣāṃs tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tān api 12,200.039a dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ 12,200.039c utsāḥ pulindāḥ śabarāś cūcupā maṇḍapaiḥ saha 12,200.040a uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tān api 12,200.040c yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha 12,200.041a ete pāpakṛtas tāta caranti pṛthivīm imām 12,200.041c śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa 12,200.042a naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīm imām 12,200.042c tretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha 12,200.043a tatas tasmin mahāghore saṃdhyākāle yugāntike 12,200.043c rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram 12,200.043d@016_0001 aindraṃ rūpaṃ samāsthāya hy asurebhyaś caran mahīm 12,200.043d@016_0002 sa eva bhagavān devo veditvaṃ ca gatā mahī 12,200.043d@016_0003 evaṃbhūte bhūtasṛṣṭir nārasiṃhādayaḥ kramāt 12,200.043d@016_0004 prādurbhāvāḥ smṛtā viṣṇor jagatīrakṣaṇāya vai 12,200.043d@016_0005 eṣa kṛṣṇo mahāyogī tattatkāryānurūpaṇam 12,200.043d@016_0006 hiraṇyakaśipuṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca 12,200.043d@016_0007 rāvaṇaṃ ca mahādaityaṃ hatvāsau puruṣottamaḥ 12,200.043d@016_0008 bhūmer duḥkhopanāśārthaṃ brahmaśakrādibhiḥ stutaḥ 12,200.043d@016_0009 ātmano 'ṅgān mahātejā udbabarha janārdanaḥ 12,200.043d@016_0010 sitakṛṣṇau mahārāja keśau harir udāradhīḥ 12,200.043d@016_0011 vasudevasya devakyām eṣa jāta ihottamaḥ 12,200.043d@016_0012 dehavān iha viśvātmā saṃbandhī te janārdanaḥ 12,200.043d@016_0013 āvirbabhūva yogīndro manotīto jagatpatiḥ 12,200.043d@016_0014 acintyaḥ puruṣavyāghra naiva kevalamānuṣaḥ 12,200.043d@016_0015 avyaktādiviśeṣāntaṃ parīmāṇārthasaṃyutam 12,200.043d@016_0016 krīḍā harer idaṃ sarvaṃ kṣaram ity eva dhāryatām 12,200.043d@016_0017 akṣaraṃ tatparaṃ nityaṃ vairūpyaṃ jagato hareḥ 12,200.043d@016_0018 tad viddhi rūpam atulam amṛtatvaṃ bhavajjitam 12,200.043d@016_0019 tad eva kṛṣṇo dāśārhaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ 12,200.043d@016_0020 na bhūtasṛṣṭisaṃsthānaṃ deho 'sya paramātmanaḥ 12,200.043d@016_0021 dehavān iha yo viṣṇur asau māyāmayo hariḥ 12,200.043d@016_0022 ātmano lokarakṣārthaṃ dhyāhi nityaṃ sanātanam 12,200.043d@016_0023 aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 12,200.043d@016_0024 itihāsapurāṇāni dharmāḥ svāyaṃbhuvādayaḥ 12,200.043d@016_0025 ya enaṃ prativartante vedāntāni ca sarvaśaḥ 12,200.043d@016_0026 bhaktihīnā na tair yānti nityam enaṃ kathaṃ cana 12,200.043d@016_0027 sarvabhūteṣu bhūtātmā tattadbuddhiṃ samāsthitaḥ 12,200.043d@016_0028 tasmād buddhas tvam evainaṃ dhyāhi nityam atandritaḥ 12,200.044a evam eṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ 12,200.044c devadevarṣir ācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk 12,200.045a nārado 'py atha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa 12,200.045c śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvad bharatarṣabha 12,200.046a evam eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ 12,200.046c acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ 12,200.046d*0546_01 evaṃvidho 'sau puruṣaḥ ko vainaṃ vetti sarvadā 12,200.046d*0546_02 etat te kathitaṃ rājan bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 12,201.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,201.001a ke pūrvam āsan patayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha 12,201.001c ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 12,201.002 bhīṣma uvāca 12,201.002a śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yan mā tvaṃ paripṛcchasi 12,201.002c prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 12,201.003a ekaḥ svayaṃbhūr bhagavān ādyo brahmā sanātanaḥ 12,201.003c brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ 12,201.004a marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,201.004c vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sadṛśā vai svayaṃbhuvā 12,201.005a sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ 12,201.005c ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvān eva prajāpatīn 12,201.006a atrivaṃśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ 12,201.006c prācīnabarhir bhagavāṃs tasmāt prācetaso daśa 12,201.007a daśānāṃ tanayas tv eko dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,201.007c tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate 12,201.008a marīceḥ kaśyapaḥ putras tasya dve nāmanī śrute 12,201.008c ariṣṭanemir ity ekaṃ kaśyapety aparaṃ viduḥ 12,201.009a aṅgaś caivaurasaḥ śrīmān rājā bhaumaś ca vīryavān 12,201.009c sahasraṃ yaś ca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā 12,201.010a aryamā caiva bhagavān ye cānye tanayā vibho 12,201.010c ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 12,201.011a śaśabindoś ca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta 12,201.011c ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānām abhūt tadā 12,201.012a evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ 12,201.012c putrāṇāṃ na ca te kaṃ cid icchanty anyaṃ prajāpatim 12,201.013a prajām ācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm 12,201.013c sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahān vaṃśaḥ prajāpateḥ 12,201.014a ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ 12,201.014b*0547_01 śaśabindus tu rājarṣir mahāyogī mahāmanāḥ 12,201.014b*0547_02 adhyātmavit sahasrāṇāṃ bhāryāṇāṃ daśamadhyagaḥ 12,201.014b*0547_03 sa yogī yogam āpannas tataḥ sāyujyatāṃ gataḥ 12,201.014c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃs tribhuvaneśvarān 12,201.015a bhago 'ṃśaś cāryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā 12,201.015c savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahābalaḥ 12,201.016a pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate 12,201.016c ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ 12,201.017a nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api 12,201.017c mārtāṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ 12,201.018a tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ 12,201.018c ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ 12,201.019a haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś ca sureśvaraḥ 12,201.019c sāvitraś ca jayantaś ca pinākī cāparājitaḥ 12,201.019d*0548_01 ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 12,201.019d*0549_01 dharo dhruvaś ca somaś ca āpaś caivānilo 'nalaḥ 12,201.019d*0549_02 pratyūṣaś ca mahābhāgaḥ sāvitraś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 12,201.019e pūrvam eva mahābhāgā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ 12,201.020a eta evaṃvidhā devā manor eva prajāpateḥ 12,201.020c te ca pūrve surāś ceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 12,201.021a śīlarūparatās tv anye tathānye siddhasādhyayoḥ 12,201.021c ṛbhavo marutaś caiva devānāṃ coditā gaṇāḥ 12,201.022a evam ete samāmnātā viśvedevās tathāśvinau 12,201.022c ādityāḥ kṣatriyās teṣāṃ viśas tu marutas tathā 12,201.023a aśvinau tu matau śūdrau tapasy ugre samāhitau 12,201.023c smṛtās tv aṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ 12,201.023e ity etat sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam 12,201.024a etān vai prātar utthāya devān yas tu prakīrtayet 12,201.024c svajād anyakṛtāc caiva sarvapāpāt pramucyate 12,201.025a yavakrīto 'tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 12,201.025c auśijaś caiva kakṣīvān nalaś cāṅgirasaḥ sutāḥ 12,201.026a ṛṣer medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā 12,201.026c trailokyabhāvanās tāta prācyāṃ saptarṣayas tathā 12,201.027a unmuco vimucaś caiva svastyātreyaś ca vīryavān 12,201.027c pramucaś cedhmavāhaś ca bhagavāṃś ca dṛḍhavrataḥ 12,201.028a mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 12,201.028c ete brahmarṣayo nityam āśritā dakṣiṇāṃ diśam 12,201.029a ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaś ca vīryavān 12,201.029c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,201.030a atreḥ putraś ca bhagavāṃs tathā sārasvataḥ prabhuḥ 12,201.030c ete nava mahātmānaḥ paścimām āśritā diśam 12,201.031a ātreyaś ca vasiṣṭhaś ca kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 12,201.031c gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 12,201.032a tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ 12,201.032c jamadagniś ca saptaite udīcīṃ diśam āśritāḥ 12,201.033a ete pratidiśaṃ sarve kīrtitās tigmatejasaḥ 12,201.033c sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 12,201.034a evam ete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ 12,201.034c eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate 12,201.035a yasyāṃ yasyāṃ diśi hy ete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ 12,201.035c mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃś ca gṛhān vrajet 12,202.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.001a pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama 12,202.001c śrotum icchāmi kārtsnyena kṛṣṇam avyayam īśvaram 12,202.002a yac cāsya tejaḥ sumahad yac ca karma purātanam 12,202.002c tan me sarvaṃ yathātattvaṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,202.003a tiryagyonigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavān hariḥ 12,202.003c kena kāryavisargeṇa tan me brūhi pitāmaha 12,202.004 bhīṣma uvāca 12,202.004a purāhaṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ 12,202.004c tatrāpaśyaṃ munigaṇān samāsīnān sahasraśaḥ 12,202.005a tatas te madhuparkeṇa pūjāṃ cakrur atho mayi 12,202.005c pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pratyanandam ṛṣīn aham 12,202.006a kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā 12,202.006c manaḥprahlādinīṃ divyāṃ tām ihaikamanāḥ śṛṇu 12,202.006d*0550_01 dharmo hi bhagavān viṣṇur varāho yajñarūpadhṛk 12,202.006d*0550_02 tanmayaṃ ca jagat sarvam ātmā sarvasya cātmavān 12,202.007a purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ 12,202.007c balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ 12,202.008a tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ 12,202.008c na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tām anuttamām 12,202.008d*0551_01 narakādyā mahāghorā hiraṇyākṣam upāśritāḥ 12,202.008d*0551_02 udyogaṃ paramaṃ cakrur devānāṃ nigrahe tadā 12,202.008d*0551_03 niyutaṃ vatsarāṇāṃ tu vāyubhakṣo 'bhavat tadā 12,202.008d*0551_04 hiraṇyākṣo mahāraudro lebhe devāt pitāmahāt 12,202.008d*0551_05 varān acintyān atulāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,202.009a dānavair ardyamānās tu devā devarṣayas tathā 12,202.009c na śarma lebhire rājan viśamānās tatas tataḥ 12,202.010a pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyan divaukasaḥ 12,202.010c dānavair abhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpair mahābalaiḥ 12,202.010e bhārārtām apakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm 12,202.010f*0552_01 gṛhītvā pṛthivī devī pātāle nyavasat tadā 12,202.010f*0552_02 tatas trailokyam akhilaṃ niroṣadhigaṇānvitam 12,202.010f*0552_03 niḥsvādhyāyavaṣaṭkāram abhūt sarvaṃ samantataḥ 12,202.011a athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇam idam abruvan 12,202.011c kathaṃ śakyāmahe brahman dānavair upamardanam 12,202.011d*0553_01 hiraṇyākṣeṇa bhagavan gṛhīteyaṃ vasuṃdharā 12,202.011d*0553_02 na śakṣyāmo vayaṃ tatra praveṣṭuṃ jaladurgamam 12,202.011d*0553_03 tān āha bhagavān brahmā munir eva prasādyatām 12,202.011d*0553_04 agastyo 'sau mahātejāḥ pātu taj jalam añjasā 12,202.011d*0553_05 tatheti coktvā te devā munim ūcur mudānvitāḥ 12,202.011d*0553_06 trāyasva lokān viprarṣe jalam etat kṣayaṃ naya 12,202.011d*0553_07 tatheti coktvā bhagavān kālānalasamadyutiḥ 12,202.011d*0553_08 dhyāyañ jalādanivahaṃ sa kṣaṇena papau jalam 12,202.011d*0553_09 śoṣite tu samudre ca devāḥ sarṣipurogamāḥ 12,202.011d*0553_10 brahmāṇaṃ praṇipatyocur muninā śoṣitaṃ jalam 12,202.011d*0553_11 iti bhūyaḥ samācakṣva kiṃ kariṣyāmahe vibho 12,202.012a svayaṃbhūs tān uvācedaṃ nisṛṣṭo 'tra vidhir mayā 12,202.012c te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca 12,202.013a nāvabhotsyanti saṃmūḍhā viṣṇum avyaktadarśanam 12,202.013c varāharūpiṇaṃ devam adhṛṣyam amarair api 12,202.014a eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ 12,202.014c antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ 12,202.014e śamayiṣyati śrutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ 12,202.015a tato viṣṇur mahātejā vārāhaṃ rūpam āśritaḥ 12,202.015c antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijān prati 12,202.016a dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvam amānuṣam 12,202.016c prasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ 12,202.017a sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam 12,202.017c saṃkruddhāś ca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ 12,202.018a dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ 12,202.018c nāśaknuvaṃś ca kiṃ cit te tasya kartuṃ tadā vibho 12,202.019a tato 'gaman vismayaṃ te dānavendrā bhayāt tadā 12,202.019c saṃśayaṃ gatam ātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ 12,202.020a tato devādidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ 12,202.020c yogam āsthāya bhagavāṃs tadā bharatasattama 12,202.021a vinanāda mahānādaṃ kṣobhayan daityadānavān 12,202.021c saṃnāditā yena lokāḥ sarvāś caiva diśo daśa 12,202.022a tena saṃnādaśabdena lokāḥ saṃkṣobham āgaman 12,202.022c saṃbhrāntāś ca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ 12,202.023a nirviceṣṭaṃ jagac cāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā 12,202.023c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam 12,202.024a tatas te dānavāḥ sarve tena śabdena bhīṣitāḥ 12,202.024c petur gatāsavaś caiva viṣṇutejovimohitāḥ 12,202.024d*0554_01 trastāṃś ca devān ālokya brahmā prāha pitāmahaḥ 12,202.024d*0554_02 yogeśvaro 'yaṃ bhagavān vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,202.024d*0554_03 nardamāno 'tra saṃyāti mā bhaiṣṭa surasattamāḥ 12,202.024d*0554_04 evam uktvā tato brahmā namaścakre pitāmahaḥ 12,202.024d*0554_05 devatā munayaś caiva viṣṇuṃ vai muktihetave 12,202.024d*0554_06 tato harir mahātejā brahmāṇam abhinandya ca 12,202.025a rasātalagatāṃś caiva varāhas tridaśadviṣaḥ 12,202.025c khuraiḥ saṃdārayām āsa māṃsamedosthisaṃcayam 12,202.026a nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ 12,202.026c padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāṭ 12,202.027a tato devagaṇāḥ sarve pitāmaham upābruvan 12,202.027b*0555_01 tatra gatvā mahātmānam ūcuś caiva jagatpatim 12,202.027c nādo 'yaṃ kīdṛśo deva nainaṃ vidma vayaṃ vibho 12,202.027e ko 'sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat 12,202.027f*0556_01 devāś ca dānavāś caiva mohitās tasya tejasā 12,202.028a etasminn antare viṣṇur vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,202.028c udatiṣṭhan mahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 12,202.028d*0557_00 pitāmaha uvāca 12,202.028d*0557_01 divyaṃ * * * * * * yuddham āsīn mahātmanoḥ 12,202.028d*0557_02 hiraṇyākṣasya viṣṇoś ca sarvasaṃkṣobhakāraṇam 12,202.028d*0557_03 jaghāna ca hiraṇyākṣam antarbhūmigataṃ hariḥ 12,202.028d*0557_04 tad ākarṇya mahātejā brahmā madhuram abravīt 12,202.029 pitāmaha uvāca 12,202.029a nihatya dānavapatīn mahāvarṣmā mahābalaḥ 12,202.029c eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 12,202.030a sarvabhūteśvaro yogī yonir ātmā tathātmanaḥ 12,202.030c sthirībhavata kṛṣṇo 'yaṃ sarvapāpapraṇāśanaḥ 12,202.031a kṛtvā karmātisādhv etad aśakyam amitaprabhaḥ 12,202.031c samāyātaḥ svam ātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ 12,202.031e padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 12,202.032a na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ 12,202.032c vidhir eṣa prabhāvaś ca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ 12,202.032e lokān dhārayatānena nādo mukto mahātmanā 12,202.033a sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,202.033c acyutaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ 12,202.033d@017A_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017A_0001 pitāmaha mahāprājña keśavasya mahātmanaḥ 12,202.033d@017A_0002 vaktum arhasi tattvena māhātmyaṃ punar eva tu 12,202.033d@017A_0003 na tṛpyāmy aham apy enaṃ paśyañ śṛṇvaṃś ca bhārata 12,202.033d@017A_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017A_0004 evaṃ kṛṣṇaṃ mahābāho tasmād etad bravīhi me 12,202.033d@017A_0005 śṛṇu rājan kathām etāṃ vaiṣṇavīṃ pāpanāśanīm 12,202.033d@017A_0006 nārado māṃ purā prāha yām ahaṃ te vadāmi tām 12,202.033d@017A_0007 devarṣir nāradaḥ pūrvaṃ tattvaṃ vetsyāmi vai hareḥ 12,202.033d@017A_0008 iti saṃcintya manasā dadhyau brahma sanātanam 12,202.033d@017A_0009 himālaye śubhe divye divyaṃ varṣaśataṃ kila 12,202.033d@017A_0010 anucchvasan nirāhāraḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ 12,202.033d@017A_0011 tato 'ntarikṣe vāg āsīt taṃ munipravaraṃ prati 12,202.033d@017A_0012 meghagambhīranirghoṣā divyā bāhyāśarīriṇī 12,202.033d@017A_0013 kimarthaṃ tvaṃ samāpanno dhyānaṃ munivarottama 12,202.033d@017A_0014 ahaṃ dadāmi te jñānaṃ dharmādyaṃ vā vṛṇīṣva mām 12,202.033d@017A_0015 tac chrutvā munir ālocya saṃbhramāviṣṭamānasaḥ 12,202.033d@017A_0016 kiṃ nu syād iti saṃcintya vākyam āhāparaṃ prati 12,202.033d@017A_0017 kasmād bhavān adya bibheda yānaṃ 12,202.033d@017A_0018 samāsthito vākyam udīrayan mām 12,202.033d@017A_0019 na rūpam anyat tava dṛśyate vai 12,202.033d@017A_0020 īdṛgvidhas tvaṃ samadhiṣṭhito 'si 12,202.033d@017A_0021 punas tam āha sa munim ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0022 na māṃ mūḍhā vijānanti jñānino māṃ vidanty uta 12,202.033d@017A_0023 taṃ pratyāha muniḥ śrīmān praṇato vinayānvitaḥ 12,202.033d@017A_0024 bhavantaṃ jñātum icchāmi tava tattvaṃ bravīhi me 12,202.033d@017A_0025 tasya tad vacanaṃ śrutvā nāradaṃ prāha lokapaḥ 12,202.033d@017A_0026 jñānena māṃ vijānīhi nānyathā śaktir asti te 12,202.033d@017A_0026 nārada uvāca 12,202.033d@017A_0027 kīdṛgvidhaṃ tu taj jñānaṃ yena jānāmi te tanum 12,202.033d@017A_0028 lokapāla uvāca 12,202.033d@017A_0028 ananta tan me brūhi tvaṃ yady anugrahavān aham 12,202.033d@017A_0029 vikalpahīnaṃ vipulaṃ tasya cū[?dū]raṃ śivaṃ param 12,202.033d@017A_0030 jñānaṃ tat tena jānāsi sādhanaṃ prati te mune 12,202.033d@017A_0031 atrāvṛtya sthitaṃ hy etat tac chuddham itaran mṛṣā 12,202.033d@017A_0032 etat te sarvam ākhyātaṃ saṃkṣepān munisattama 12,202.033d@017A_0032 nārada uvāca 12,202.033d@017A_0033 tvam eva tava tat tattvaṃ brūhi lokaguro mama 12,202.033d@017A_0034 bhavantaṃ jñātum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0035 tataḥ prahasya bhagavān meghagambhīrayā girā 12,202.033d@017A_0036 prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ na me cāsyaṃ śrutir na ca 12,202.033d@017A_0037 na ghrāṇajihve dṛk caiva tvacā nāsti tathā mune 12,202.033d@017A_0038 kathaṃ vakṣyāmi cātmānam aśarīras tathāpy aham 12,202.033d@017A_0039 taj jñātvā vismayāviṣṭo munir āha praṇamya tam 12,202.033d@017A_0040 yena tvaṃ pūrvam ātmānam ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0041 śakto 'ham iti māṃ prītaḥ proktavān asi tat katham 12,202.033d@017A_0042 punas tam āha bhagavāṃs tavāpy akṣāṇi santi vai 12,202.033d@017A_0043 tvam enaṃ brūhi cātmānaṃ yadi śaknoṣi nārada 12,202.033d@017A_0044 ātmā yathā tava mune viditas tu bhaviṣyati 12,202.033d@017A_0045 māṃ ca jānāsi tena tvam ekaṃ sādhanam āvayoḥ 12,202.033d@017A_0046 ity uktvā bhagavān devas tato novāca kiṃ cana 12,202.033d@017A_0047 nārado 'py utsmayan khinnaḥ kva gato 'sāv iti prabhuḥ 12,202.033d@017A_0048 sthitvā sa dīrghakālaṃ ca munir vyāmūḍhamānasaḥ 12,202.033d@017A_0049 āha māṃ bhagavān devas tv ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0050 tenāham iti sarvasya ko vānanto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0051 keyam urvī hy anantākhyā bṛhatī nūnam eva sā 12,202.033d@017A_0052 yasyāṃ jānanti bhūtāni vilīnāni tatas tataḥ 12,202.033d@017A_0053 enāṃ pṛcchāmi taruṇīṃ saiṣā nūnam uvāca mām 12,202.033d@017A_0054 ity evaṃ sa muniḥ śrīmān kṛtvā niścayam ātmanaḥ 12,202.033d@017A_0055 sa bhūtalaṃ samāviśya praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0056 āścaryāsi ca dhanyāsi bṛhatī tvaṃ vasuṃdhare 12,202.033d@017A_0057 tvām atra vettum icchāmi yādṛgbhūtāsi śobhane 12,202.033d@017A_0058 tac chrutvā dharaṇī devī smayamānābravīd idam 12,202.033d@017A_0059 nāhaṃ hi bṛhatī vipra na cānantā ca sattama 12,202.033d@017A_0060 kāraṇaṃ mama yo gandho gandhātmānaṃ bravīhi tam 12,202.033d@017A_0061 tato munis tad dhi tattvaṃ praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0062 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0063 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0064 [tato gandhātmakaḥ so 'nu pratyuvāca muniṃ prati] 12,202.033d@017A_0065 kāraṇaṃ me jalaṃ matto bṛhattaratamaṃ hi tat 12,202.033d@017A_0066 sa samudraṃ munir gatvā praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0067 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0068 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0069 tac chrutvā saritāṃ nāthaḥ samudro munim abravīt 12,202.033d@017A_0070 kāraṇaṃ me 'tra saṃpṛccha rasātmānaṃ bṛhattaram 12,202.033d@017A_0071 tato bṛhattaraṃ vidvaṃs tvaṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0072 tato munir yathāyogaṃ jalaṃ tattvam avekṣya tat 12,202.033d@017A_0073 jalātmānaṃ praṇamyāha jalatattvasthito muniḥ 12,202.033d@017A_0074 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0075 bhavantaṃ śrotum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0076 tato rasātmakaḥ so 'nu munim āha punaḥ punaḥ 12,202.033d@017A_0077 mamāpi kāraṇaṃ pṛccha tejorūpaṃ vibhāvasum 12,202.033d@017A_0078 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0079 tato 'gniṃ praṇipatyāha munir vismitamānasaḥ 12,202.033d@017A_0080 yajñātmānaṃ mahāvāsaṃ sarvabhūtanamaskṛtam 12,202.033d@017A_0081 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy anantaś ca bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0082 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0083 tataḥ prahasya bhagavān muniṃ sviṣṭakṛd abravīt 12,202.033d@017A_0084 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0085 kāraṇaṃ mama rūpaṃ yat taṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0086 tato yogakrameṇaiva pratītaṃ taṃ praviśya saḥ 12,202.033d@017A_0087 rūpātmānaṃ praṇamyāha nārado vadatāṃ varaḥ 12,202.033d@017A_0088 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0089 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0090 utsmayitvā tu rūpātmā taṃ muniṃ pratyuvāca ha 12,202.033d@017A_0091 vāyur me kāraṇaṃ brahmaṃs taṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0092 matto bahutaraḥ śrīmān anantaś ca mahābalim 12,202.033d@017A_0093 sa mārutaṃ praṇamyāha bhagavān munisattamaḥ 12,202.033d@017A_0094 yogasiddho mahāyogī jñānavijñānapāragaḥ 12,202.033d@017A_0095 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0096 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0097 tato vāyur hi saṃprāha nāradaṃ munisattamam 12,202.033d@017A_0098 kāraṇaṃ pṛccha bhagavan sparśātmānaṃ mamādya vai 12,202.033d@017A_0099 matto bṛhattaraḥ śrīmān anantaś ca tathaiva saḥ 12,202.033d@017A_0100 tato 'sya vacanaṃ śrutvā sparśātmānam uvāca saḥ 12,202.033d@017A_0101 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0102 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0103 tasya tad vacanaṃ śrutvā sparśātmā munim abravīt 12,202.033d@017A_0104 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0105 kāraṇaṃ mama caivemam ākāśaṃ ca bṛhattaram 12,202.033d@017A_0106 taṃ pṛccha muniśārdūla sarvavyāpinam avyayam 12,202.033d@017A_0107 tac chrutvā nāradaḥ śrīmān vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 12,202.033d@017A_0108 ākāśaṃ samupāgamya praṇamyāha kṛtāñjaliḥ 12,202.033d@017A_0109 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0110 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0111 ākāśas tam uvācedaṃ prahasan munisattamam 12,202.033d@017A_0112 nāhaṃ bṛhattaro brahmañ śabdo vai kāraṇaṃ mama 12,202.033d@017A_0113 taṃ pṛccha muniśārdūla sa vai matto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0114 tato hy āviśya cākāśaṃ śabdātmānam uvāca ha 12,202.033d@017A_0115 svaravyañjanasaṃyuktaṃ nānāhetuvibhūṣitam 12,202.033d@017A_0116 vedākhyaṃ paramaṃ guhyaṃ vedakāraṇam acyutam 12,202.033d@017A_0117 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0118 bhavantaṃ śrotum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0119 vedātmā pratyuvācedaṃ nāradaṃ munipuṃgavam 12,202.033d@017A_0120 mayā kāraṇabhūtena sarvavettā pitāmahaḥ 12,202.033d@017A_0121 brahmaṇo buddhisaṃsthānam āsthito 'haṃ mahāmune 12,202.033d@017A_0122 tasmād bṛhattaro mattaḥ padmayonir mahāmatiḥ 12,202.033d@017A_0123 taṃ pṛccha muniśārdūla sarvakāraṇakāraṇam 12,202.033d@017A_0124 brahmalokaṃ tato gatvā nārado munipuṃgavaiḥ 12,202.033d@017A_0125 sevyamānaṃ mahātmānaṃ lokapālair marudgaṇaiḥ 12,202.033d@017A_0126 samudraiś ca saridbhiś ca bhūtatattvaiḥ sabhūdharaiḥ 12,202.033d@017A_0127 gandharvair apsarobhiś ca jyotiṣāṃ ca gaṇais tathā 12,202.033d@017A_0128 stutistomagrahastobhais tathā vedair munīśvaraiḥ 12,202.033d@017A_0129 upāsyamānaṃ brahmāṇaṃ lokanāthaṃ parāt param 12,202.033d@017A_0130 hiraṇyagarbhaṃ viśveśaṃ caturvaktreṇa bhūṣitam 12,202.033d@017A_0131 praṇamya prāñjaliḥ prahvas tam āha munipuṃgavaḥ 12,202.033d@017A_0132 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0133 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0134 tac chrutvā bhagavān brahmā sarvalokapitāmahaḥ 12,202.033d@017A_0135 utsmayan munim āhedaṃ karmamūlasya lopakam 12,202.033d@017A_0136 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0137 lokānāṃ mama sarveṣāṃ nāthabhūto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0138 nandagopakule gopakumāraiḥ parivāritaḥ 12,202.033d@017A_0139 samastajagatāṃ goptā gopaveṣeṇa saṃsthitaḥ 12,202.033d@017A_0140 madrūpaṃ ca samāsthāya jagatsṛṣṭiṃ karoti saḥ 12,202.033d@017A_0141 aiśānam āsthitaḥ śrīmān hanti nityaṃ hi pāti ca 12,202.033d@017A_0142 viṣṇuḥ svarūparūpo 'sau kāraṇaṃ sa harir mama 12,202.033d@017A_0143 taṃ pṛccha muniśārdūla sa cānanto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0144 tato 'vatīrya bhagavān brahmalokān mahāmuniḥ 12,202.033d@017A_0145 nandagopakule viṣṇum enaṃ kṛṣṇaṃ jagatpatim 12,202.033d@017A_0146 bālakrīḍanakāsaktaṃ vatsajālavibhūṣitam 12,202.033d@017A_0147 pāyayitvātha badhnantaṃ dhūlidhūmrānanaṃ param 12,202.033d@017A_0148 gāhamānair hasadbhiś ca nṛtyadbhiś ca samantataḥ 12,202.033d@017A_0149 pāṇivādanakaiś caiva saṃvṛtaṃ veṇuvādakaiḥ 12,202.033d@017A_0150 praṇipatyābravīd enaṃ nārado bhagavān muniḥ 12,202.033d@017A_0151 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy anantaś ca bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0152 vettāsi cāvyayaś cāsi vettum icchāmi yādṛśam 12,202.033d@017A_0153 tataḥ prahasya bhagavān nāradaṃ pratyuvāca ha 12,202.033d@017A_0154 mattaḥ parataraṃ nāsti mattaḥ sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,202.033d@017A_0155 matto bṛhattaraṃ nānyad aham eva bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0156 ākāśe ca sthitaḥ pūrvam uktavān aham eva te 12,202.033d@017A_0157 na māṃ vetti janaḥ kaś cin māyā mama duratyayā 12,202.033d@017A_0158 bhaktyā tv ananyayā yuktā māṃ vijānanti yoginaḥ 12,202.033d@017A_0159 priyo 'si mama bhakto 'si mama tattvaṃ vilokaya 12,202.033d@017A_0160 dadāmi tava taj jñānaṃ yena tattvaṃ prapaśyasi 12,202.033d@017A_0161 anyeṣāṃ caiva bhaktānāṃ mama yogaratātmanām 12,202.033d@017A_0162 dadāmi divyaṃ jñānaṃ ca tena te yānti matpadam 12,202.033d@017A_0163 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017A_0163 evam uktvā yayau kṛṣṇo nandagopagṛhaṃ hariḥ 12,202.033d@017A_0164 etat te kathitaṃ rājan viṣṇutattvam anuttamam 12,202.033d@017A_0165 bhajasvainaṃ viśālākṣaṃ japan kṛṣṇeti sattama 12,202.033d@017A_0166 mohayan māṃ tathā tvāṃ ca śṛṇoty eṣa mayeritān 12,202.033d@017A_0167 dharmātmā ca mahābāho bhaktān rakṣati nānyathā 12,202.033d@017B_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017B_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,202.033d@017B_0002 prayāṇakāle kiṃ japyaṃ mokṣibhis tattvacintakaiḥ 12,202.033d@017B_0003 kim anusmaran kuruśreṣṭha maraṇe paryupasthite 12,202.033d@017B_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017B_0004 prāpnuyāt paramāṃ siddhiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 12,202.033d@017B_0005 tvadyuktaś ca hitaḥ sūkṣma uktaḥ praśnas tvayānagha 12,202.033d@017B_0006 śṛṇuṣvāvahito rājan nāradena purā śrutam 12,202.033d@017B_0007 śrīvatsāṅkaṃ jagadbījam anantaṃ lokasākṣiṇam 12,202.033d@017B_0008 purā nārāyaṇaṃ devaṃ nāradaḥ paripṛṣṭavān 12,202.033d@017B_0009 tvām akṣaraṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ tamasaḥ param 12,202.033d@017B_0010 āhur vedyaṃ paraṃ dhāma brahmādikamalodbhavam 12,202.033d@017B_0011 bhagavan bhūtabhavyeśa śraddadhānair jitendriyaiḥ 12,202.033d@017B_0012 kathaṃ bhaktair vicintyo 'si yogibhir mokṣakāṅkṣibhiḥ 12,202.033d@017B_0013 kiṃ japyaṃ kiṃ japen nityaṃ kālyam utthāya mānavaḥ 12,202.033d@017B_0014 kathaṃ yuñjan sadā dhyāyed brūhi tattvaṃ sanātanam 12,202.033d@017B_0015 śrutvā ca nāradoktaṃ tu devānām īśvaraḥ svayam 12,202.033d@017B_0016 provāca bhagavān viṣṇur nāradaṃ varadaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017B_0017 hanta te kathayiṣyāmi imāṃ divyām anusmṛtim 12,202.033d@017B_0018 yām adhītya prayāṇe tu madbhāvāyopapadyate 12,202.033d@017B_0019 oṃkāram agrataḥ kṛtvā māṃ namaskṛtya nārada 12,202.033d@017B_0020 ekāgraḥ prayato bhūtvā imaṃ mantram udīrayet 12,202.033d@017B_0021 oṃ namo bhagavate vāsudevāya iti 12,202.033d@017B_0022 ity ukto nāradaḥ prāha prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 12,202.033d@017B_0023 sarvadeveśvaraṃ viṣṇuṃ sarvātmānaṃ hariṃ prabhum 12,202.033d@017B_0024 avyaktaṃ śāśvataṃ devaṃ prabhavaṃ puruṣottamam 12,202.033d@017B_0025 prapadye prāñjalir viṣṇum akṣaraṃ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0026 purāṇaṃ prabhavaṃ nityam akṣayaṃ lokasākṣiṇam 12,202.033d@017B_0027 prapadye puṇḍarīkākṣam īśaṃ bhaktānukampinam 12,202.033d@017B_0028 lokanāthaṃ sahasrākṣam adbhutaṃ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0029 bhagavantaṃ prapanno 'smi bhūtabhavyabhavatprabhum 12,202.033d@017B_0030 sraṣṭāraṃ sarvalokānām anantaṃ sarvatomukham 12,202.033d@017B_0031 padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ prapadye satyam acyutam 12,202.033d@017B_0032 hiraṇyagarbham amṛtaṃ bhūgarbhaṃ parataḥ param 12,202.033d@017B_0033 prabhoḥ prabhum anādyantaṃ prapadye taṃ raviprabham 12,202.033d@017B_0034 sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ maharṣiṃ tattvabhāvanam 12,202.033d@017B_0035 prapadye sūkṣmam acalaṃ vareṇyam abhayapradam 12,202.033d@017B_0036 nārāyaṇaṃ purāṇarṣiṃ yogātmānaṃ sanātanam 12,202.033d@017B_0037 saṃsthānaṃ sarvatattvānāṃ prapadye dhruvam īśvaram 12,202.033d@017B_0038 yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam 12,202.033d@017B_0039 carācaragurur viṣṇuḥ sa me devaḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0040 yasmād utpadyate brahmā padmayoniḥ sanātanaḥ 12,202.033d@017B_0041 brahmayonir hi viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0042 yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame 12,202.033d@017B_0043 brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke parāvare 12,202.033d@017B_0044 ābhūtasaṃplave caiva pralīne 'prākṛto mahān 12,202.033d@017B_0045 ekas tiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0046 caturbhiś ca caturbhiś ca dvābhyāṃ pañcabhir eva ca 12,202.033d@017B_0047 hūyate ca punar dvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0048 parjanyaḥ pṛthivī sasyaṃ kālo dharmaḥ kriyākriye 12,202.033d@017B_0049 guṇākaraḥ sa me babhrur vāsudevaḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0050 agnīṣomārkatārāṇāṃ brahmarudrendrayoginām 12,202.033d@017B_0051 yas tejayati tejāṃsi sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0052 yogāvāsa namas tubhyaṃ sarvāvāsa varaprada 12,202.033d@017B_0053 yajñagarbha hiraṇyāṅga pañcayajña namo 'stu te 12,202.033d@017B_0054 caturmūrte paraṃ dhāma lakṣmyāvāsa parārcita 12,202.033d@017B_0055 sarvāvāsa namas te 'stu vāsudeva pradhānakṛt 12,202.033d@017B_0056 ajas tv anāmayaḥ panthā hy amūrtir viśvamūrtidhṛk 12,202.033d@017B_0057 vikartaḥ pañcakālajña namas te jñānasāgara 12,202.033d@017B_0058 avyaktād vyaktam utpannam avyaktād yaḥ paro 'kṣaraḥ 12,202.033d@017B_0059 yasmāt parataraṃ nāsti tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0060 na pradhāno na ca mahān puruṣaś cetano hy ajaḥ 12,202.033d@017B_0061 anayor yaḥ parataras tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0062 cintayanto hi yaṃ nityaṃ brahmeśānādayaḥ prabhum 12,202.033d@017B_0063 niścayaṃ nādhigacchanti tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0064 jitendriyā mahātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ 12,202.033d@017B_0065 yaṃ prāpya na nivartante tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0066 ekāṃśena jagat sarvam avaṣṭabhya vibhuḥ sthitaḥ 12,202.033d@017B_0067 agrāhyo nirguṇo nityaṃ tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0068 somārkāgnimayaṃ tejo yā ca tāramayī dyutiḥ 12,202.033d@017B_0069 divi saṃjāyate yo 'yaṃ sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0070 guṇādir nirguṇaś cādyo lakṣmīvāṃś cetano hy ajaḥ 12,202.033d@017B_0071 sūkṣmaḥ sarvagato yogī sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0072 avyaktaṃ samadhiṣṭhātā acintyaḥ sadasatparaḥ 12,202.033d@017B_0073 āsthitaḥ paramaṃ bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0074 kṣetrajñaḥ pañcadhā bhuṅkte prakṛtiṃ pañcabhir mukhaiḥ 12,202.033d@017B_0075 mahān guṇāṃś ca yo bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0076 sūryamadhye sthitaḥ somas tasya madhye ca yā sthitā 12,202.033d@017B_0077 bhūtabāhyā ca yā dīptiḥ sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0078 namas te sarvataḥ sarva sarvatokṣiśiromukha 12,202.033d@017B_0079 nirvikāra namas te 'stu sākṣī kṣetradhruvasthitiḥ 12,202.033d@017B_0080 atīndriya namas tubhyaṃ liṅgair vyaktair na mīyase 12,202.033d@017B_0081 ye ca tvāṃ nābhijānanti saṃsāre saṃsaranti te 12,202.033d@017B_0082 kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣavivarjitāḥ 12,202.033d@017B_0083 mānyabhaktā vijānanti na punar mārakā dvijāḥ 12,202.033d@017B_0084 ekākino hi nirdvaṃdvā nirāśīḥkarmakāriṇaḥ 12,202.033d@017B_0085 jñānāgnidagdhakarmāṇas tvāṃ viśanti viniścitāḥ 12,202.033d@017B_0086 aśarīraṃ śarīrasthaṃ samaṃ sarveṣu dehiṣu 12,202.033d@017B_0087 puṇyapāpavinirmuktā bhaktās tvāṃ praviśanty uta 12,202.033d@017B_0088 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau manobhūtendriyāṇi ca 12,202.033d@017B_0089 tvayi tāni ca teṣu tvaṃ na teṣu tvaṃ na te tvayi 12,202.033d@017B_0090 ekatvānyatvanānātvaṃ ye vidur yānti te param 12,202.033d@017B_0091 samo 'si sarvabhūteṣu na te dveṣyo 'sti na priyaḥ 12,202.033d@017B_0092 samatvam abhikāṅkṣe 'haṃ bhaktyā vai nānyacetasā 12,202.033d@017B_0093 carācaram idaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,202.033d@017B_0094 tvayā tvayy eva tat protaṃ sūtre maṇigaṇā iva 12,202.033d@017B_0095 sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho hy atattvas tattvasaṃjñitaḥ 12,202.033d@017B_0096 akartā hetur acalaḥ pṛthag ātmany avasthitaḥ 12,202.033d@017B_0097 na me bhūteṣu saṃyogo bhūtatattvaguṇādhikaḥ 12,202.033d@017B_0098 ahaṃkāreṇa buddhyā vā na me yogas tribhir guṇaiḥ 12,202.033d@017B_0099 na me dharmo 'sty adharmo vā nārambho janma vā punaḥ 12,202.033d@017B_0100 jarāmaraṇamokṣārthaṃ tvāṃ prapanno 'smi sarvaga 12,202.033d@017B_0101 viṣayair indriyair vāpi na me bhūyaḥ samāgamaḥ 12,202.033d@017B_0102 pṛthivīṃ yātu me ghrāṇaṃ yātu me rasanaṃ jalam 12,202.033d@017B_0103 rūpaṃ hutāśanaṃ yātu sparśo yātu ca mārutam 12,202.033d@017B_0104 śrotram ākāśam apy etu mano vaikārikaṃ punaḥ 12,202.033d@017B_0105 indriyāṇy api saṃyāntu svāsu svāsu ca yoniṣu 12,202.033d@017B_0106 pṛthivī yātu salilam āpo 'gnim analo 'nilam 12,202.033d@017B_0107 vāyur ākāśam apy etu manaś cākāśa eva ca 12,202.033d@017B_0108 ahaṃkāraṃ mano yātu mohanaṃ sarvadehinām 12,202.033d@017B_0109 ahaṃkāras tato buddhiṃ buddhir avyaktam acyuta 12,202.033d@017B_0110 pradhāne prakṛtiṃ yāte guṇasāmye vyavasthite 12,202.033d@017B_0111 viyogaḥ sarvakaraṇair guṇair bhūtaiś ca me bhavet 12,202.033d@017B_0112 niṣkevalaṃ padaṃ deva kāṅkṣe 'haṃ paramaṃ tava 12,202.033d@017B_0113 ekībhāvas tvayā me 'stu na me janma bhavet punaḥ 12,202.033d@017B_0114 tvadbuddhis tvadgataprāṇas tvadbhaktis tvatparāyaṇaḥ 12,202.033d@017B_0115 tvām evāhaṃ smariṣyāmi maraṇe paryupasthite 12,202.033d@017B_0116 pūrvadehakṛtā me tu vyādhayaḥ praviśantu mām 12,202.033d@017B_0117 ardayantu ca duḥkhāni ṛṇaṃ me pratimuñcatu 12,202.033d@017B_0118 anudhyāto 'si deveśa na me janma bhavet punaḥ 12,202.033d@017B_0119 tasmād bravīmi karmāṇi ṛṇaṃ me na bhaved iti 12,202.033d@017B_0120 nopatiṣṭhantu māṃ sarve vyādhayaḥ pūrvasaṃcitāḥ 12,202.033d@017B_0121 śrībhagavān uvāca 12,202.033d@017B_0121 anṛṇo gantum icchāmi tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0122 ahaṃ bhagavatas tasya mama cāsau sanātanaḥ 12,202.033d@017B_0123 tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 12,202.033d@017B_0124 karmendriyāṇi saṃyamya pañca buddhīndriyāṇi ca 12,202.033d@017B_0125 daśendriyāṇi manasi ahaṃkāre tathā manaḥ 12,202.033d@017B_0126 ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhim ātmani yojayet 12,202.033d@017B_0127 yatabuddhīndriyaḥ paśyed buddhyā budhyet parāt param 12,202.033d@017B_0128 mamāyam iti tasyāhaṃ yena sarvam idaṃ tatam 12,202.033d@017B_0129 ātmanātmani saṃyojya paramātmany anusmaret 12,202.033d@017B_0130 tato buddheḥ paraṃ buddhvā labhate na punarbhavam 12,202.033d@017B_0131 maraṇe samanuprāpte yaś caivaṃ mām anusmaret 12,202.033d@017B_0132 api pāpasamācāraḥ sa yāti paramāṃ gatim 12,202.033d@017B_0133 [oṃ] namo bhagavate tasmai dehināṃ paramātmane 12,202.033d@017B_0134 nārāyaṇāya bhaktānām ekaniṣṭhāya śāśvate 12,202.033d@017B_0135 imām anusmṛtiṃ divyāṃ vaiṣṇavīṃ susamāhitaḥ 12,202.033d@017B_0136 svapan vibudhyaṃś ca paṭhed yatra tatra samabhyaset 12,202.033d@017B_0137 paurṇamāsyām amāvāsyāṃ dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ 12,202.033d@017B_0138 śrāvayec chraddadhānāṃś ca madbhaktāṃś ca viśeṣataḥ 12,202.033d@017B_0139 yady ahaṃkāram āśritya yajñadānatapaḥkriyāḥ 12,202.033d@017B_0140 kurvaṃs tatphalam āpnoti punarāvartanaṃ tu tat 12,202.033d@017B_0141 abhyarcayan pitṝn devān paṭhañ juhvan baliṃ dadat 12,202.033d@017B_0142 jvalann agniṃ smared yo māṃ sa yāti paramāṃ gatim 12,202.033d@017B_0143 yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni śarīriṇām 12,202.033d@017B_0144 yajñaṃ dānaṃ tapas tasmāt kuryād āśīrvivarjitaḥ 12,202.033d@017B_0145 nama ity eva yo brūyān madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ 12,202.033d@017B_0146 tasyākṣayo bhavel lokaḥ śvapākasyāpi nārada 12,202.033d@017B_0147 kiṃ punar ye yajante māṃ sādhakā vidhipūrvakam 12,202.033d@017B_0148 śraddhāvanto yatātmānas te māṃ yānti madāśritāḥ 12,202.033d@017B_0149 karmāṇy ādyantavantīha madbhakto nāntam aśnute 12,202.033d@017B_0150 mām eva tasmād devarṣe dhyāhi nityam atandritaḥ 12,202.033d@017B_0151 avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyasy eva padaṃ mama 12,202.033d@017B_0152 ajñānāya ca yo jñānaṃ dadyād dharmopadeśanam 12,202.033d@017B_0153 kṛtsnāṃ vā pṛthivīṃ dadyāt tena tulyaṃ na tat phalam 12,202.033d@017B_0154 tasmāt pradeyaṃ sādhubhyo janmabandhabhayāpaham 12,202.033d@017B_0155 evaṃ dattvā naraśreṣṭha śreyo vīryaṃ ca vindati 12,202.033d@017B_0156 aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret 12,202.033d@017B_0157 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017B_0157 nāsau padam avāpnoti madbhaktair yad avāpyate 12,202.033d@017B_0158 evaṃ pṛṣṭaḥ purā tena nāradena surarṣiṇā 12,202.033d@017B_0159 yad uvāca tadā śaṃbhus tad uktaṃ tava suvrata 12,202.033d@017B_0160 tvam apy ekamanā bhūtvā dhyāhi jñeyaṃ guṇātigam 12,202.033d@017B_0161 bhajasva sarvabhāvena paramātmānam avyayam 12,202.033d@017B_0162 śrutvaivaṃ nārado vākyaṃ divyaṃ nārāyaṇeritam 12,202.033d@017B_0163 atyantabhaktimān deva ekāntatvam upeyivān 12,202.033d@017B_0164 nārāyaṇam ṛṣiṃ devaṃ daśa varṣāṇy ananyabhāk 12,202.033d@017B_0165 idaṃ japan vai prāpnoti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0166 kiṃ tasya bahubhir mantrair bhaktir yasya janārdane 12,202.033d@017B_0167 namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ 12,202.033d@017B_0168 imāṃ rahasyāṃ paramām anusmṛtim 12,202.033d@017B_0169 adhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm 12,202.033d@017B_0170 vihāya duḥkhāny avamucya saṃkaṭāt 12,202.033d@017B_0171 sa vītarāgo vicaran mahīm imām 12,202.033d@017C_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017C_0001 devāsuramanuṣyeṣu ṛṣimukhyeṣu vā punaḥ 12,202.033d@017C_0002 viṣṇos tattvaṃ yathākhyātaṃ ko vidvān anuvetti tat 12,202.033d@017C_0003 etan me sarvam ācakṣva na me tṛptir hi tattvataḥ 12,202.033d@017C_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017C_0004 vartate bharataśreṣṭha sarvajño 'sīti me matiḥ 12,202.033d@017C_0005 kā[?smā]rito 'haṃ tvayā rājan yad vṛttaṃ ca purā mama 12,202.033d@017C_0006 garuḍena purā mahyaṃ saṃvādo bhūbhṛduttama 12,202.033d@017C_0007 purāhaṃ tapa āsthāya vāsudevaparāyaṇaḥ 12,202.033d@017C_0008 dhyāyan stuvan namasyaṃś ca yajamānas tam eva ca 12,202.033d@017C_0009 gaṅgādvīpe samāsīno daśa varṣāṇi bhārata 12,202.033d@017C_0010 mātā ca mama sā devī jananī lokapāvanī 12,202.033d@017C_0011 samāsīnā samīpe me rakṣaṇārthaṃ mamācyuta 12,202.033d@017C_0012 tasmin kāle 'dbhutaḥ śrīmān sarvavedamayaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0013 suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho merumandarasaṃnibhaḥ 12,202.033d@017C_0014 ājagāma viśuddhātmā gaṅgāṃ draṣṭuṃ mahāyaśāḥ 12,202.033d@017C_0015 tam āgataṃ mahātmānaṃ pratyudgamyāham arthitaḥ 12,202.033d@017C_0016 praṇipatya yathānyāyaṃ kṛtāñjalir avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0017 so 'pi devo mahābhāgām abhinandya ca jāhnavīm 12,202.033d@017C_0018 tayā ca pūjitaḥ śrīmān upopāviśad āsane 12,202.033d@017C_0019 tataḥ kathāntare taṃ vai vacanaṃ cedam abravam 12,202.033d@017C_0020 vedaveda mahāvīrya vainateya mahābala 12,202.033d@017C_0021 nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ sahamāno 'niśaṃ harim 12,202.033d@017C_0022 jānāsi taṃ yathā vaktuṃ yādṛgbhūto janārdanaḥ 12,202.033d@017C_0023 garuḍa uvāca 12,202.033d@017C_0023 mamāpi tasya sadbhāvaṃ vaktum arhasi sattama 12,202.033d@017C_0024 śṛṇu bhīṣma yathānyāyaṃ purā tva[?tvā]m iha sattamāḥ 12,202.033d@017C_0025 aneke munayaḥ siddhā mānasottaravāsinaḥ 12,202.033d@017C_0026 papracchur māṃ mahāprājñā vāsudevaparāyaṇāḥ 12,202.033d@017C_0027 pakṣīndra vāsudevasya tat tvaṃ vetsi paraṃ padam 12,202.033d@017C_0028 tvayā samo na tasyāsti saṃnikṛṣṭapriyo 'pi ca 12,202.033d@017C_0029 teṣām ahaṃ vacaḥ śrutvā praṇipatya mahāharim 12,202.033d@017C_0030 abravaṃ ca yathāvṛttaṃ mama nārāyaṇasya ca 12,202.033d@017C_0031 śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā hṛtvā somam ahaṃ purā 12,202.033d@017C_0032 ākāśe patamānas tu vākyaṃ tatra śṛṇomi vai 12,202.033d@017C_0033 sādhu sādhu mahābāho prīto 'smi tava darśanāt 12,202.033d@017C_0034 vṛṇīṣva vacanaṃ mattaḥ pakṣīndra garuḍādhunā 12,202.033d@017C_0035 tvām ahaṃ bhaktitattvajño bravai vacanam uttamam 12,202.033d@017C_0036 ity āha sma dhruvaṃ tatra mām āha bhagavān punaḥ 12,202.033d@017C_0037 ṛṣir asmi mahāvīrya na māṃ jānāti vā mayi 12,202.033d@017C_0038 asūyati ca māṃ mūḍhas tac chrutvā garvam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0039 ahaṃ devanikāyānāṃ madhye vacanam abravam 12,202.033d@017C_0040 ṛṣe pūrvaṃ varaṃ mattas tvaṃ vṛṇīṣva tato hy aham 12,202.033d@017C_0041 vṛṇe tvatto varaṃ paścād ity evaṃ munisattamāḥ 12,202.033d@017C_0042 yasmāt tvāṃ bhagavān devaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ 12,202.033d@017C_0043 adya paśyati pakṣīndra vāhanaṃ bhava me sadā 12,202.033d@017C_0044 vṛṇe 'haṃ varam etad dhi tvatto 'dya patageśvara 12,202.033d@017C_0045 tatheti taṃ vīkṣya mātāmanahaṃkāram āsthitam (sic) 12,202.033d@017C_0046 jetukāmo hy ahaṃ viṣṇuṃ māyayā māyinaṃ harim 12,202.033d@017C_0047 tvatto hy ahaṃ vṛṇe tv adya varam ṛṣivarottama 12,202.033d@017C_0048 tavopariṣṭāt sthāsyāmi varam etat prayaccha me 12,202.033d@017C_0049 tatheti ca hasan prāha harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0050 dhvajaṃ ca me bhava sadā tvam eva vihageśvara 12,202.033d@017C_0051 upariṣṭāt sthitis te 'stu mama pakṣīndra sarvadā 12,202.033d@017C_0052 ity uktvā bhagavān devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 12,202.033d@017C_0053 sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrādityasaṃnibhaḥ 12,202.033d@017C_0054 sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayano mahān 12,202.033d@017C_0055 sahasramakuṭo 'cintyaḥ sahasravadano vibhuḥ 12,202.033d@017C_0056 vidyunmālānibhair divyair nānābharaṇarājibhiḥ 12,202.033d@017C_0057 kva cit saṃdṛśyamānas tu caturbāhuḥ kva cid dhariḥ 12,202.033d@017C_0058 kva cij jyotirmayo 'cintyaḥ kva cit skandhe samāhitaḥ 12,202.033d@017C_0059 evaṃ mama jayan devas tatraivāntaradhīyata 12,202.033d@017C_0060 tato 'haṃ vismayāpannaḥ kṛtvā kāryam anuttamam 12,202.033d@017C_0061 asyā vimucya jananīṃ mayā saha munīśvarāḥ 12,202.033d@017C_0062 acintyo 'yam ahaṃ bhūyo ko 'sau mām abravīt purā 12,202.033d@017C_0063 kīdṛgvidhaḥ sa bhagavān iti matvā tam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0064 anantaraṃ devadevaṃ skandhe mama samāśritam 12,202.033d@017C_0065 adrākṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ vahamāno 'ham adbhutam 12,202.033d@017C_0066 avaśas tasya bhāvena yatra yatra sa cecchati 12,202.033d@017C_0067 vismayāpannahṛdayo hy ahaṃ kim iti cintayan 12,202.033d@017C_0068 antarjalam ahaṃ sarvaṃ vahamāno 'gamaṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0069 sendrair devair mahābhāgair brahmādyaiḥ kalpajīvibhiḥ 12,202.033d@017C_0070 stūyamāno hy aham api tais tair abhyarcitaḥ pṛthak 12,202.033d@017C_0071 kṣīrodasyottare kūle divye maṇimaye śubhe 12,202.033d@017C_0072 vaikarṇaṃ nāma sadanaṃ hares tasya mahātmanaḥ 12,202.033d@017C_0073 divyaṃ tejomayaṃ śrīmad acintyam amarair api 12,202.033d@017C_0074 tejonilamayaiḥ stambhair nānāsaṃsthānasaṃsthitaiḥ 12,202.033d@017C_0075 vibhūṣitaṃ hiraṇyena bhāsvareṇa samantataḥ 12,202.033d@017C_0076 divyaṃ jyotiḥsamāyuktaṃ gītavāditraśobhitam 12,202.033d@017C_0077 śṛṇomi śabdaṃ tatrāhaṃ na paśyāmi śarīriṇam 12,202.033d@017C_0078 na ca sthalaṃ na cānyac ca pādayos taṃ samantataḥ 12,202.033d@017C_0079 vepamāno hy ahaṃ tatra viṣṭhito 'haṃ kṛtāñjaliḥ 12,202.033d@017C_0080 tato brahmādayo devā lokāpālās tathaiva ca 12,202.033d@017C_0081 sanandanādyā munayas tathānye parajīvinaḥ 12,202.033d@017C_0082 prāptās tatra sabhādvāri devagandharvasattamāḥ 12,202.033d@017C_0083 brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā kṛtāñjalipuṭās tadā 12,202.033d@017C_0084 tatas tadantare tasmin kṣīrodārṇavaśīkaraiḥ 12,202.033d@017C_0085 bodhyamāno mahāviṣṇur āvirbhūta ivābabhau 12,202.033d@017C_0086 phaṇāsahasramālāḍhyaṃ śeṣam avyaktasaṃsthitam 12,202.033d@017C_0087 paśyāmy ahaṃ mudākāśe yasyopari janārdanam 12,202.033d@017C_0088 dīrghavṛttaiḥ samaiḥ pīnaiḥ keyūravalayojjvalaiḥ 12,202.033d@017C_0089 caturbhir bāhubhir yuktaṃ * * * * * * * * 12,202.033d@017C_0090 pītāmbareṇa saṃvītaṃ kaustubhena virājitam 12,202.033d@017C_0091 vakṣaḥsthalena saṃyuktaṃ padmayādhiṣṭhitena ca 12,202.033d@017C_0092 īṣadunmīlitākṣaṃ taṃ sarvakāraṇakāraṇam 12,202.033d@017C_0093 kṣīrodasyopari babhau nīlābhraṃ paramaṃ yathā 12,202.033d@017C_0094 na kaś cid vadate kaś cin na vyāharati kaś cana 12,202.033d@017C_0095 brahmādistambaparyantaṃ mā śabdam iti roṣitam 12,202.033d@017C_0096 bhrukuṭīkuṭilākṣās te nānābhūtagaṇāḥ sthitāḥ 12,202.033d@017C_0097 tato 'cintyo hariḥ śrīmān ālokya ca pitāmaham 12,202.033d@017C_0098 kṛtvā ca prasthitaṃ tatra jagatāṃ hitakāmyayā 12,202.033d@017C_0099 gacchadhvam iti mām uktvā garuḍety āha māṃ tataḥ 12,202.033d@017C_0100 tato 'haṃ praṇipatyāgre kṛtāñjalir avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0101 āgaccheti ca mām uktvā pūrvottarapathaṃ gataḥ 12,202.033d@017C_0102 atīva mṛdubhāvena gacchann iva sa dṛśyate 12,202.033d@017C_0103 ayutaṃ niyutaṃ cāhaṃ prayutaṃ cārbudaṃ tathā 12,202.033d@017C_0104 patamāno 'ham aniśaṃ yojanāni tatas tataḥ 12,202.033d@017C_0105 nanu tat tvām ahaṃ bhakto viṣṭhito 'smi praśāstu naḥ 12,202.033d@017C_0106 āgaccha garuḍety evaṃ punar āha sa mādhavaḥ 12,202.033d@017C_0107 tato bhūyo hy ahaṃ pātaṃ patamāno vihāyasam 12,202.033d@017C_0108 ājagāma tato ghoraṃ śatakoṭisamāvṛtam 12,202.033d@017C_0109 tāmasānīva bhūtāni parvatābhāni tatra ha 12,202.033d@017C_0110 samānānīva padmāni tato 'haṃ bhīta āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0111 tato māṃ kiṃkaro ghoraḥ śatayojanam āyatam 12,202.033d@017C_0112 nigṛhya pāṇinā tasmāc cikṣepa ca sa loṣṭavat 12,202.033d@017C_0113 tat tamo 'ham atikramya hy āpaṃ caiva vihāyasam 12,202.033d@017C_0114 huṃkāraghoṣāṃs tatrāham aśanīpātasaṃnibhān 12,202.033d@017C_0115 karṇamūle hy aśṛṇavaṃ tato bhūtaiḥ samāsthitaḥ 12,202.033d@017C_0116 tato 'haṃ devadeveśa trāhi māṃ puṣkarekṣaṇa 12,202.033d@017C_0117 ity abravam ahaṃ tatra tato viṣṇur uvāca mām 12,202.033d@017C_0118 suṣirasya mukhe kaś cin māṃ cikṣepa bhayaṃkaraḥ 12,202.033d@017C_0119 atīto 'haṃ kṣaṇād agnim apaśyaṃ vāyumaṇḍalam 12,202.033d@017C_0120 ākāśam iva saṃprekṣya kṣeptukāmam upāgataḥ 12,202.033d@017C_0121 tatrāhaṃ duḥkhito bhūtaḥ krośamāno hy avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0122 kṣaṇāntareṇa ghoreṇa kruddho hi paramātmanā 12,202.033d@017C_0123 svapakṣarājinā dṛṣṭvā māṃ cikṣepa bhayaṃkaraḥ 12,202.033d@017C_0124 * * * garuḍakulaṃ sahasrādityasaṃnibham 12,202.033d@017C_0125 māṃ dṛṣṭvāpy atha saṃsthe 'tha hy alpakālo 'tidurbalaḥ 12,202.033d@017C_0126 aho vihaṃgamaḥ prāpta iti vismayamānasāḥ 12,202.033d@017C_0127 māṃ dṛṣṭvocur ahaṃ tatra paśyāmi garuḍadhvajam 12,202.033d@017C_0128 sahasrayojanāyāmaṃ sahasrādityavarcasam 12,202.033d@017C_0129 sahasragaruḍārūḍhaṃ garuḍās te mahābalāḥ 12,202.033d@017C_0130 atyāścaryam imaṃ deva vapuṣāsmatkulodbhavaḥ 12,202.033d@017C_0131 svalpaprāṇaḥ svalpakāyaḥ ko 'sau pakṣī ihāgataḥ 12,202.033d@017C_0132 tac chrutvāhaṃ naṣṭagarvo bhīto lajjāsamanvitaḥ 12,202.033d@017C_0133 svayaṃ buddhaś ca saṃvignas tato hy aśṛṇavaṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0134 āgaccha garuḍety eva tato 'haṃ yānam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0135 parārdhyaṃ ca tato gatvā yojanānāṃ śataṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0136 tatrāpaśyam ahaṃ yo vai brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,202.033d@017C_0137 tatrāpi cāparaṃ tatra śatakoṭipitāmahān 12,202.033d@017C_0138 punar ehīty uvācoccair bhagavān madhusūdanaḥ 12,202.033d@017C_0139 mahākulaṃ tato 'paśyaṃ pramāṇāni tam avyayam 12,202.033d@017C_0140 kapitthaphalasaṃkāśair aṇḍākāraiḥ samāśritam 12,202.033d@017C_0141 tatra sthito hariḥ śrīmān aṇḍam ekaṃ bibheda ha 12,202.033d@017C_0142 mahad bhūtaṃ hi māṃ gṛhya dattvā vai prākṣipat punaḥ 12,202.033d@017C_0143 tanmadhye sāgarān sapta brahmāṇaṃ ca tathā surān 12,202.033d@017C_0144 paśyāmy ahaṃ yathāyogaṃ mātaraṃ svakulaṃ tathā 12,202.033d@017C_0145 evaṃ mayānubhūtaṃ hi tattvānveṣaṇakāṅkṣiṇā 12,202.033d@017C_0146 śibikāsadṛśaṃ māṃ vai paśyadhvaṃ munisattamāḥ 12,202.033d@017C_0147 ity evam abravaṃ viprān bhīṣma yan me purābhavat 12,202.033d@017C_0148 tat te sarvaṃ yathānyāyam uktavān asmi sattama 12,202.033d@017C_0149 yoginas taṃ prapaśyanti jñānaṃ dṛṣṭvā paraṃ harim 12,202.033d@017C_0150 nānyathā śakyarūpo 'sau jñānagamyaḥ paraḥ pumān 12,202.033d@017C_0151 ananyayā ca bhaktyā ca prāptuṃ śakyo mahāhariḥ 12,202.033d@017C_0151 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017C_0152 ity evam uktvā bhagavān suparṇaḥ pakṣirāṭ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0153 āmantrya jananīṃ me vai tatraivāntaradhīyata 12,202.033d@017C_0154 tasmād rājendra sarvātmā vāsudevaḥ pradhānakṛt 12,202.033d@017C_0155 jñānena bhaktyā sulabho nānyatheti matir mama 12,203.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,203.001a yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata 12,203.001c tam ahaṃ tattvato jñātum icchāmi vadatāṃ vara 12,203.001d*0558_01 bhūyo 'pi jñānasadbhāve sthityarthaṃ tvāṃ bravīmy aham 12,203.001d*0558_02 acintyaṃ vāsudevākhyaṃ tasmāt prabrūhi sattama 12,203.002 bhīṣma uvāca 12,203.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,203.002c saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha 12,203.003a kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam 12,203.003b*0559_01 tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasaṃdhaṃ jitendriyam 12,203.003c śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ 12,203.003e caraṇāv upasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt 12,203.004a upāsanāt prasanno 'si yadi vai bhagavan mama 12,203.004c saṃśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi 12,203.005a kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat samyag brūhi yat param 12,203.005c kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama 12,203.005e samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ 12,203.006a vedeṣu cāpi yad vākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat 12,203.006c etad vidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi 12,203.007 gurur uvāca 12,203.007a śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṃ param 12,203.007c adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yad vasu 12,203.008a vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham 12,203.008b*0560_01 krīḍate bhagavān devo bālakrīḍanakair iva 12,203.008c satyaṃ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam 12,203.009a puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yat tad vedavido viduḥ 12,203.009c sargapralayakartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam 12,203.009e tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me 12,203.010a brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā 12,203.010b*0561_01 vaiśyo vaiśyais tathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrair mahāmanāḥ 12,203.010c māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,203.010e arhas tvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yat param 12,203.010f*0562_01 yam acyutaṃ paraṃ nityaṃ liṅgahīnaṃ ca nirmalam 12,203.010f*0562_02 nirvāṇam amṛtaṃ śrīmat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,203.010f*0562_03 bhave ca bhedavad bhinnaṃ pradānaṃ guṇakārakam 12,203.010f*0562_04 tasmin na sajjate nityaṃ sa eṣa puruṣo 'paraḥ 12,203.010f*0562_05 puruṣādhiṣṭhitaṃ nityaṃ pradhānaṃ brahma kāraṇam 12,203.010f*0562_06 kālasvarūpaṃ rūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā 12,203.010f*0562_07 kṣobhyamāṇaṃ sṛjaty eva nānābhūtāni bhāgaśaḥ 12,203.010f*0562_08 tad dṛṣṭvā puruṣo 'tattvaṃ sākṣī bhūtvā pravartate 12,203.010f*0562_09 tat praviśya yathāyogam abhinno bhinnalakṣaṇaḥ 12,203.011a kālacakram anādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam 12,203.011c trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravat parivartate 12,203.012a yat tad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam 12,203.012c vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham 12,203.012d*0563_01 tad akṣaram acintyaṃ vai bhinnarūpeṇa dṛśyate 12,203.012d*0563_02 paśya kālākhyam aniśaṃ na coṣṇaṃ nātiśītalam 12,203.012d*0563_03 na santy ete guṇās tasmiṃs tathā tasmāt pravartate 12,203.012d*0563_04 śītalo 'yam anuprāptaḥ kālo grīṣmas tathaiva ca 12,203.012d*0563_05 vakṣyanti sarvabhūtāni hy ete sūryodayaṃ prati 12,203.012d*0563_06 āgacchanti nivartanti sa kālo guṇarāśayaḥ 12,203.012d*0563_07 na caiva prakṛtisthena kālayuktena nityaśaḥ 12,203.012d*0563_08 guṇaiḥ saṃbhogam aratis tattvavijñānakovidam 12,203.012d*0563_09 puruṣādhiṣṭhitā nityaṃ prakṛtiḥ sūyate parā 12,203.013a pitṝn devān ṛṣīṃś caiva tathā vai yakṣadānavān 12,203.013c nāgāsuramanuṣyāṃś ca sṛjate paramo 'vyayaḥ 12,203.014a tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃś ca śāśvatān 12,203.014c pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ 12,203.015a yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 12,203.015c dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu 12,203.016a atha yad yad yadā bhāvi kālayogād yugādiṣu 12,203.016c tat tad utpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam 12,203.016d*0564_01 śrutir eṣā samākhyātā tadarthaṃ kāraṇātmanā 12,203.016d*0564_02 anāmnāyavidhānād vai vedā hy antarhitā yathā 12,203.016d*0564_03 yugānte hy astabhūtāni śāstrāṇi vividhāni ca 12,203.016d*0564_04 sarvasattvavinā[śā]d vai jīvātmanityayā smṛtāḥ 12,203.016d*0564_05 anyasminn aṇḍasadbhāve vartamānāni nityaśaḥ 12,203.017a yugānte 'ntarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ 12,203.017c lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayaṃbhuvā 12,203.017d*0565_01 niyogād brahmaṇo viprā lokatantrapravartakāḥ 12,203.018a vedavid veda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ 12,203.018c bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam 12,203.019a gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgraham 12,203.019c devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaś cikitsitam 12,203.019d*0566_01 nyāyatantraṃ hi kārtsnyena gautamo veda tattvataḥ 12,203.019d*0566_02 vedāntakarmayogaṃ ca vedavid brahmavid vibhuḥ 12,203.019d*0566_03 dvaipāyano nijagrāha śilpaśāstraṃ bhṛguḥ punaḥ 12,203.020a nyāyatantrāṇy anekāni tais tair uktāni vādibhiḥ 12,203.020c hetvāgamasadācārair yad uktaṃ tad upāsyate 12,203.021a anādyaṃ yat paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ 12,203.021c ekas tad veda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,203.022a nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā mukhyāḥ surāsurāḥ 12,203.022c rājarṣayaḥ purāṇāś ca paramaṃ duḥkhabheṣajam 12,203.022d*0567_01 vakṣye 'haṃ tava yat prāptam ṛṣer dvaipāyanān mayā 12,203.023a puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadā 12,203.023c hetuyuktam ataḥ sarvaṃ jagat saṃparivartate 12,203.024a dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ 12,203.024c prakṛtiḥ sṛjate tadvad ānantyān nāpacīyate 12,203.025a avyaktakarmajā buddhir ahaṃkāraṃ prasūyate 12,203.025c ākāśaṃ cāpy ahaṃkārād vāyur ākāśasaṃbhavaḥ 12,203.026a vāyos tejas tataś cāpas tv adbhyo hi vasudhodgatā 12,203.026c mūlaprakṛtayo 'ṣṭau tā jagad etāsv avasthitam 12,203.027a jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api 12,203.027c viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ 12,203.028a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇy api 12,203.028c pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇām api 12,203.029a śabdaḥ sparśo 'tha rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,203.029c vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ 12,203.029d*0568_01 buddhīndriyārthā ity uktā daśa saṃsargayonayaḥ 12,203.029d*0568_02 sadasadbhāvayoge ca mana ity abhidhīyate 12,203.029d*0568_03 vyavasāyaguṇā buddhir ahaṃkāro 'bhimānakaḥ 12,203.029d*0568_04 na bījaṃ dehayoge ca karmabījapravartanāt 12,203.030a rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathaiva ca 12,203.030c indriyair vividhair yuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manas tathā 12,203.031a vidyāt tu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ 12,203.031c deheṣu jñānakartāram upāsīnam upāsate 12,203.032a tadvat somaguṇā jihvā gandhas tu pṛthivīguṇaḥ 12,203.032c śrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣur agner guṇas tathā 12,203.032e sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā 12,203.033a manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvam avyaktajaṃ tathā 12,203.033c sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmād budhyeta buddhimān 12,203.034a ete bhāvā jagat sarvaṃ vahanti sacarācaram 12,203.034c śritā virajasaṃ devaṃ yam āhuḥ paramaṃ padam 12,203.035a navadvāraṃ puraṃ puṇyam etair bhāvaiḥ samanvitam 12,203.035c vyāpya śete mahān ātmā tasmāt puruṣa ucyate 12,203.036a ajaraḥ so 'maraś caiva vyaktāvyaktopadeśavān 12,203.036c vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ 12,203.037a yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān 12,203.037c jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu 12,203.038a so 'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati 12,203.038c kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām 12,203.039a agnir dārugato yadvad bhinne dārau na dṛśyate 12,203.039c tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate 12,203.039d*0569_01 agnir yathā hy upāyena mathitvā dāru dṛśyate 12,203.039d*0569_02 tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate 12,203.040a nadīṣv āpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ 12,203.040c saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām 12,203.041a svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥ 12,203.041c deham utsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate 12,203.042a karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyate 12,203.042c karmaṇā nīyate 'nyatra svakṛtena balīyasā 12,203.043a sa tu dehād yathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyate 12,203.043c tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam 12,204.001 gurur uvāca 12,204.001a caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,204.001c avyaktaprabhavāny āhur avyaktanidhanāni ca 12,204.001e avyaktanidhanaṃ vidyād avyaktātmātmakaṃ manaḥ 12,204.002a yathāśvatthakaṇīkāyām antarbhūto mahādrumaḥ 12,204.002c niṣpanno dṛśyate vyaktam avyaktāt saṃbhavas tathā 12,204.002d*0570_01 ātmānam anusaṃyāti buddhir avyaktajā tathā 12,204.002d*0570_02 tām anveti mano yadval lohavarmaṇi saṃnidhau 12,204.003a abhidravaty ayaskāntamayo niścetanāv ubhau 12,204.003c svabhāvahetujā bhāvā yadvad anyad apīdṛśam 12,204.004a tadvad avyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ 12,204.004c acetanāś cetayituḥ kāraṇād abhisaṃhitāḥ 12,204.005a na bhūḥ khaṃ dyaur na bhūtāni narṣayo na surāsurāḥ 12,204.005c nānyad āsīd ṛte jīvam āsedur na tu saṃhitam 12,204.006a sarvanītyā sarvagataṃ manohetu salakṣaṇam 12,204.006c ajñānakarma nirdiṣṭam etat kāraṇalakṣaṇam 12,204.007a tat kāraṇair hi saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam 12,204.007c yenaitad vartate cakram anādinidhanaṃ mahat 12,204.007d*0571_01 yena svabhāvasadbhāvaṃ hetubhūtā sakāraṇā 12,204.007d*0571_02 evaṃ prākṛtavistāro hy āśritya puruṣaṃ param 12,204.008a avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam 12,204.008c kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam 12,204.009a snigdhatvāt tilavat sarvaṃ cakre 'smin pīḍyate jagat 12,204.009c tilapīḍair ivākramya bhogair ajñānasaṃbhavaiḥ 12,204.009d*0572_01 prāṇenāyaṃ hi śānte tu virodhāt pratipālanam 12,204.009d*0572_02 dehasyeṣūn ya āste yaḥ śuddho 'cintya sanātanaḥ 12,204.009d*0572_03 bhrāmayan neṣato (sic) yāti kālacakrasamanvitaḥ 12,204.009d*0572_04 bhūtāni mohayan nityaṃ cakrasya ca rayaṃ gataḥ 12,204.009d*0572_05 snehadravyasamāyoge kṣetrapācaṃ na vastuṣu 12,204.009d*0572_06 tilavat pīḍite cakre hy ādhiyantranipīḍite 12,204.009d*0572_07 bahiś cādhiṣṭhite yadvaj jñānināṃ karmasaṃbhavam 12,204.010a karma tat kurute tarṣād ahaṃkāraparigraham 12,204.010c kāryakāraṇasaṃyoge sa hetur upapāditaḥ 12,204.010d*0573_01 yathākarṇya ca tac chiṣyas tattvajñānam anuttamam 12,204.011a nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā 12,204.011c kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān 12,204.012a hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāś ca parasparam 12,204.012c anyonyam abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā 12,204.013a sarajas tāmasair bhāvaiś cyuto hetubalānvitaḥ 12,204.013c kṣetrajñam evānuyāti pāṃsur vāterito yathā 12,204.013e na ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā 12,204.014a sarajasko 'rajaskaś ca sa vai vāyur yathā bhavet 12,204.014c tathaitad antaraṃ vidyāt kṣetrakṣetrajñayor budhaḥ 12,204.014e abhyāsāt sa tathā yukto na gacchet prakṛtiṃ punaḥ 12,204.015a saṃdeham etam utpannam acchinad bhagavān ṛṣiḥ 12,204.015c tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām 12,204.016a bījāny agnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥ 12,204.016c jñānadagdhais tathā kleśair nātmā saṃbadhyate punaḥ 12,205.001 gurur uvāca 12,205.001a pravṛttilakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate 12,205.001c teṣāṃ vijñānaniṣṭhānām anyat tattvaṃ na rocate 12,205.002a durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ 12,205.002c prayojanam atas tv atra mārgam icchanti saṃstutam 12,205.002d*0574_01 vedasya na vidur bhāvaṃ jñānamārgapratiṣṭhitam 12,205.003a sadbhir ācaritatvāt tu vṛttam etad agarhitam 12,205.003c iyaṃ sā buddhir anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim 12,205.004a śarīravān upādatte mohāt sarvaparigrahān 12,205.004c kāmakrodhādibhir bhāvair yukto rājasatāmasaiḥ 12,205.005a nāśuddham ācaret tasmād abhīpsan dehayāpanam 12,205.005c karmaṇo vivaraṃ kurvan na lokān āpnuyāc chubhān 12,205.006a lohayuktaṃ yathā hema vipakvaṃ na virājate 12,205.006c tathāpakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate 12,205.006d*0575_01 ke cid ātmaguṇaṃ prāptās te muktāś cakrabandhanāt 12,205.006d*0575_02 itare duḥkhasadvaṃdvās tathā duḥkhaparāyaṇāḥ 12,205.006d*0575_03 śukākarmānurūpaṃ te jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 12,205.006d*0575_04 krodhalobhamadāviṣṭā mūḍhāntaḥkaraṇāḥ sadā 12,205.006d*0575_05 yathā.......saṃchāyā nāsti nityatayā purā 12,205.006d*0575_06 guṇān eva tathā cintyā santy eti ca vidur budhāḥ 12,205.007a yaś cādharmaṃ caren mohāt kāmalobhāv anu plavan 12,205.007c dharmyaṃ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati 12,205.007d*0576_01 acalaṃ jñānam aprāpya calacittaś calān iyāt 12,205.008a śandādīn viṣayāṃs tasmād asaṃrāgād anuplavet 12,205.008c krodhaharṣau viṣādaś ca jāyante hi parasparam 12,205.008d*0577_01 guṇāḥ kāryāḥ krodhaharṣau sukhaduḥkhe priyāpriye 12,205.008d*0577_02 dvaṃdvāny athaivamādīni vijayec caiva sarvavit 12,205.009a pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase 12,205.009c kam abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet 12,205.010a sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ 12,205.010c nāvagacchanty avijñānād ātmajaṃ pārthivaṃ guṇam 12,205.011a mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvan mṛdaiva parilipyate 12,205.011c pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdvikārair vilipyate 12,205.012a madhu tailaṃ payaḥ sarpir māṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ 12,205.012c dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā 12,205.013a yadvat kāntāram ātiṣṭhan nautsukyaṃ samanuvrajet 12,205.013c śramād āhāram ādadyād asvādv api hi yāpanam 12,205.014a tadvat saṃsārakāntāram ātiṣṭhañ śramatatparaḥ 12,205.014c yātrārtham adyād āhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā 12,205.014d*0578_01 bhakṣaṇe śvāpadair mārgād iti cāraṃ karoti cet 12,205.014d*0578_02 evaṃ saṃsāramārgeṇa yātrārthaṃ viṣayāṇi ca 12,205.014d*0578_03 na gacched bhogavijñānād unmārge padyate tadā 12,205.014d*0578_04 tasmād aduḥkhato mārgam āsthitas tam anusmaret 12,205.014d*0578_05 nānāparṇaphalā vṛkṣā bahavaḥ santi tatra hi 12,205.014d*0578_06 bhoktāro munayaś caiva tasmāt parataraṃ vanam 12,205.014d*0578_07 anumānais tathā śāstrair yaśasā vikrameṇa ca 12,205.015a satyaśaucārjavatyāgair yaśasā vikrameṇa ca 12,205.015c kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca 12,205.016a bhāvān sarvān yathāvṛttān saṃvaseta yathākramam 12,205.016c śāntim icchann adīnātmā saṃyacched indriyāṇi ca 12,205.017a sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ 12,205.017c cakravat parivartante hy ajñānāj jantavo bhṛśam 12,205.018a tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñānasaṃbhavān 12,205.018c ajñānaprabhavaṃ nityam ahaṃkāraṃ parityajet 12,205.019a mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajas tamaḥ 12,205.019b*0579_01 dehamūlaṃ vijānīhi naitāni bhagavān ataḥ 12,205.019b*0579_02 upāyataḥ pravakṣyāmi taṃ ca mṛtyuṃ durāsadam 12,205.019c trailokyaṃ seśvaraṃ sarvam ahaṃkāre pratiṣṭhitam 12,205.020a yatheha niyataṃ kālo darśayaty ārtavān guṇān 12,205.020c tadvad bhūteṣv ahaṃkāraṃ vidyād bhūtapravartakam 12,205.021a saṃmohakaṃ tamo vidyāt kṛṣṇam ajñānasaṃbhavam 12,205.021b*0580_01 prakṛter guṇasaṃjāto mahān ahaṃkriyā tataḥ 12,205.021b*0580_02 ahaṃkārāt punaḥ paścād bhūtagrāmam udāhṛtam 12,205.021b*0580_03 avyaktasya guṇebhyas tu tadguṇāṃś ca nibodha tān 12,205.021c prītiduḥkhanibaddhāṃś ca samastāṃs trīn atho guṇān 12,205.021e sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān 12,205.022a pramoho harṣajaḥ prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ 12,205.022c etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān 12,205.022d*0581_01 asaṃtoṣo 'kṣamā dhairyam atṛptir viṣayādiṣu 12,205.022d*0581_02 rājasāś ca guṇā hy ete tatparaṃ tāmasāñ śṛṇu 12,205.022d*0581_03 mohas tandrī tathā duḥkhaṃ nidrālasyaṃ pramādatā 12,205.022d*0581_04 viṣādī dīrghasūtraś ca tat tāmasam udāhṛtam 12,205.023a kāmakrodhau pramādaś ca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ 12,205.023c viṣādaśokāv aratir mānadarpāv anāryatā 12,205.024a doṣāṇām evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam 12,205.024c vimṛśed ātmasaṃsthānām ekaikam anusaṃtatam 12,205.024d*0582_01 yasmin pratiṣṭhitaṃ cedaṃ yasmin sajjñānanirgatiḥ 12,205.024d*0582_02 sarvabhūtādhikaṃ nityam ahaṃkāraṃ vilokayet 12,205.024d*0582_03 vilokamānaḥ sa tadā svabuddhyā sūkṣmayā punaḥ 12,205.024d*0582_04 tad eva bhāti tad rūpam ātmanā yat sunirmalam 12,205.025 śiṣya uvāca 12,205.025a ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ 12,205.025c ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva 12,205.026a keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhir vimṛśed budhaḥ 12,205.026c etat sarvaṃ samācakṣva yathā vidyām ahaṃ prabho 12,205.026d*0583_01 mahyaṃ śuśrūṣave vidvan vakṣy etad buddhiniścitam 12,205.026d*0583_02 śāntatvād aparāntāc ca ārambhād api caikataḥ 12,205.026d*0583_03 prokto hy atra yathā hetur evam āhur manīṣiṇaḥ 12,205.027 gurur uvāca 12,205.027*0584_01 gauravaṃ tu guṇānāṃ syāt taddhetūnāṃ balābalāt 12,205.027a doṣair mūlād avacchinnair viśuddhātmā vimucyate 12,205.027c vināśayati saṃbhūtam ayasmayamayo yathā 12,205.027d*0585_01 sahajair aviśuddhātmā doṣair naśyati rājasaiḥ 12,205.027e tathākṛtātmā sahajair doṣair naśyati rājasaiḥ 12,205.028a rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarmasaṃbhavam 12,205.028b*0586_01 śamayet sattvam āsthāya svabuddhyā kevalaṃ dvijaḥ 12,205.028b*0587_01 tyajec ca manasā caitau śuddhātmā buddhim āsthitaḥ 12,205.028c tat sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvam ātmavataḥ samam 12,205.029a tasmād ātmavatā varjyaṃ rajaś ca tama eva ca 12,205.029c rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatām iyāt 12,205.029d*0588_01 āhārān varjayen nityaṃ rājasāṃs tāmasān api 12,205.029d*0589_01 te brahma punar āyānti na mohād acalā iva 12,205.030a atha vā mantravad brūyur māṃsādānāṃ yajuṣkṛtam 12,205.030c hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane 12,205.031a rajasā dharmayuktāni kāryāṇy api samāpnuyāt 12,205.031c arthayuktāni cātyarthaṃ kāmān sarvāṃś ca sevate 12,205.032a tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate 12,205.032c hiṃsāvihārābhiratas tandrīnidrāsamanvitaḥ 12,205.033a sattvasthaḥ sāttvikān bhāvāñ śuddhān paśyati saṃśritaḥ 12,205.033c sa dehī vimalaḥ śrīmāñ śuddho vidyāsamanvitaḥ 12,206.001 gurur uvāca 12,206.001a rajasā sādhyate mohas tamasā ca nararṣabha 12,206.001c krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanāc chuciḥ 12,206.002a paramaṃ paramātmānaṃ devam akṣayam avyayam 12,206.002c viṣṇum avyaktasaṃsthānaṃ viśante devasattamam 12,206.003a tasya māyāvidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ 12,206.003c mānavā jñānasaṃmohāt tataḥ kāmaṃ prayānti vai 12,206.004a kāmāt krodham avāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ 12,206.004c mānadarpād ahaṃkāram ahaṃkārāt tataḥ kriyāḥ 12,206.005a kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehāc chokam anantaram 12,206.005c sukhaduḥkhasamārambhāj janmājanmakṛtakṣaṇāḥ 12,206.006a janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam 12,206.006c purīṣamūtravikledaśoṇitaprabhavāvilam 12,206.007a tṛṣṇābhibhūtas tair baddhas tān evābhipariplavan 12,206.007b*0590_01 tathā narakagartasthas tṛṣṇārajjubhir ācitaḥ 12,206.007b*0590_02 puṇyapāpapraṇunnāṅgo jāyate sa yathā kṛmiḥ 12,206.007b*0590_03 maśakair matkuṇair daṣṭas tathā citravadhārditaḥ 12,206.007b*0590_04 nānāvyādhibhir ākīrṇaḥ kathaṃ cid yauvanaṃ gataḥ 12,206.007b*0590_05 kūrmotsṛjati bhūyaś ca rajjuḥ svasvamukhepsayā 12,206.007b*0590_06 yoṣitaṃ narakaṃ gṛhya janmakarmavaśānugaḥ 12,206.007b*0590_07 purakṣetranimittaṃ yad duḥkhaṃ vaktuṃ na śakyate 12,206.007b*0590_08 kas tatra nindakaś caiva narake pacyate bhṛśam 12,206.007b*0590_09 vārdhakyam anulaṅgheta tatra karmārabhet punaḥ 12,206.007b*0590_10 bhagavān saṃstutaḥ paścāt kiṃ pravakṣyāmi te bhṛśam 12,206.007c saṃsāratantravāhinyas tatra budhyeta yoṣitaḥ 12,206.008a prakṛtyā kṣetrabhūtās tā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ 12,206.008c tasmād etā viśeṣeṇa naro 'tīyur vipaścitaḥ 12,206.009a kṛtyā hy etā ghorarūpā mohayanty avicakṣaṇān 12,206.009c rajasy antarhitā mūrtir indriyāṇāṃ sanātanī 12,206.010a tasmāt tarṣātmakād rāgād bījāj jāyanti jantavaḥ 12,206.010c svadehajān asvasaṃjñān yadvad aṅgāt kṛmīṃs tyajet 12,206.010e svasaṃjñān asvajāṃs tadvat sutasaṃjñān kṛmīṃs tyajet 12,206.011a śukrato rasataś caiva snehāj jāyanti jantavaḥ 12,206.011c svabhāvāt karmayogād vā tān upekṣeta buddhimān 12,206.012a rajas tamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitam 12,206.012c jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇam 12,206.013a tad bījaṃ dehinām āhus tad bījaṃ jīvasaṃjñitam 12,206.013c karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakam 12,206.014a ramaty ayaṃ yathā svapne manasā dehavān iva 12,206.014c karmagarbhair guṇair dehī garbhe tad upapadyate 12,206.015a karmaṇā bījabhūtena codyate yad yad indriyam 12,206.015c jāyate tad ahaṃkārād rāgayuktena cetasā 12,206.016a śabdarāgāc chrotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.016b*0591_01 sparśarāgāt tvag evāsya jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.016c rūparāgāt tathā cakṣur ghrāṇaṃ gandhacikīrṣayā 12,206.016d*0592_01 rasarāgāt tathā jihvā jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.017a sparśanebhyas tathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ 12,206.017c vyānodānau samānaś ca pañcadhā dehayāpanā 12,206.018a saṃjātair jāyate gātraiḥ karmajair brahmaṇā vṛtaḥ 12,206.018c duḥkhādyantair duḥkhamadhyair naraḥ śārīramānasaiḥ 12,206.019a duḥkhaṃ vidyād upādānād abhimānāc ca vardhate 12,206.019c tyāgāt tebhyo nirodhaḥ syān nirodhajño vimucyate 12,206.020a indriyāṇāṃ rajasy eva prabhavapralayāv ubhau 12,206.020c parīkṣya saṃcared vidvān yathāvac chāstracakṣuṣā 12,206.021a jñānendriyāṇīndriyārthān nopasarpanty atarṣulam 12,206.021c jñātaiś ca kāraṇair dehī na dehaṃ punar arhati 12,207.001 gurur uvāca 12,207.001a atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvac chāstracakṣuṣā 12,207.001c tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṃ gatim 12,207.002a sarveṣām eva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate 12,207.002c puruṣebhyo dvijān āhur dvijebhyo mantravādinaḥ 12,207.003a sarvabhūtaviśiṣṭās te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ 12,207.003c brāhmaṇā vedatattvajñās tattvārthagatiniścayāḥ 12,207.004a netrahīno yathā hy ekaḥ kṛcchrāṇi labhate 'dhvani 12,207.004c jñānahīnas tathā loke tasmāj jñānavido 'dhikāḥ 12,207.005a tāṃs tān upāsate dharmān dharmakāmā yathāgamam 12,207.005c na tv eṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān 12,207.006a vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ 12,207.006c sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇān imān 12,207.007a yad idaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmacaryam iti smṛtam 12,207.007c paraṃ tat sarvabhūtebhyas tena yānti parāṃ gatim 12,207.008a liṅgasaṃyogahīnaṃ yac charīrasparśavarjitam 12,207.008c śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam 12,207.008d*0593_01 tvacā ca sparśanaṃ yac ca nāsayā ghrāṇam eva ca 12,207.009a jihvayā rasanaṃ yac ca tad eva parivarjitam 12,207.009c buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmaṣam 12,207.010a samyagvṛttir brahmalokaṃ prāpnuyān madhyamaḥ surān 12,207.010c dvijāgryo jāyate vidvān kanyasīṃ vṛttim āsthitaḥ 12,207.011a suduṣkaraṃ brahmacaryam upāyaṃ tatra me śṛṇu 12,207.011c saṃpravṛttam udīrṇaṃ ca nigṛhṇīyād dvijo manaḥ 12,207.012a yoṣitāṃ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ 12,207.012c kadā cid darśanād āsāṃ durbalān āviśed rajaḥ 12,207.013a rāgotpattau caret kṛcchram ahnas triḥ praviśed apaḥ 12,207.013c magnaḥ svapne ca manasā trir japed aghamarṣaṇam 12,207.014a pāpmānaṃ nirdahed evam antarbhūtaṃ rajomayam 12,207.014c jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ 12,207.015a kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvad acchidrabandhanam 12,207.015c tadvad dehagataṃ vidyād ātmānaṃ dehabandhanam 12,207.015d*0594_01 amedhyapūrṇaṃ yad bhāṇḍaṃ śleṣmāntakalilāvṛtam 12,207.015d*0594_02 necchate vīkṣituṃ bhāṇḍaṃ kutaḥ spraṣṭuṃ pravartate 12,207.015d*0594_03 dehabhāṇḍaṃ malaiḥ pūrṇaṃ bahiḥ svedajalāvṛtam 12,207.015d*0594_04 bībhatsaṃ naranārīṇāṃ jñānināṃ narakaṃ matam 12,207.015d*0594_05 chidrakumbho yathā srāvaṃ sṛjate tadgataṃ dṛḍham 12,207.015d*0594_06 antaḥsthaṃ sraṃsate tadvaj jalaṃ deheṣu dehinām 12,207.015d*0594_07 śleṣmāśrumūtrakalilaṃ purīṣaṃ śuklam eva ca 12,207.015d*0594_08 kaphajālaviniryāsaḥ sarasaś citta muñcaya 12,207.016a vātapittakaphān raktaṃ tvaṅmāṃsaṃ snāyum asthi ca 12,207.016c majjāṃ caiva sirājālais tarpayanti rasā nṛṇām 12,207.017a daśa vidyād dhamanyo 'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ 12,207.017c yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ 12,207.018a evam etāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram 12,207.018c tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram 12,207.019a madhye ca hṛdayasyaikā sirā tv atra manovahā 12,207.019c śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrair vimuñcati 12,207.020a sarvagātrapratāyinyas tasyā hy anugatāḥ sirāḥ 12,207.020c netrayoḥ pratipadyante vahantyas taijasaṃ guṇam 12,207.021a payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ 12,207.021c śukraṃ nirmathyate tadvad dehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ 12,207.022a svapne 'py evaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ 12,207.022c śukram asparśajaṃ dehāt sṛjanty asya manovahā 12,207.023a maharṣir bhagavān atrir veda tac chukrasaṃbhavam 12,207.023c tribījam indradaivatyaṃ tasmād indriyam ucyate 12,207.024a ye vai śukragatiṃ vidyur bhūtasaṃkarakārikām 12,207.024c virāgā dagdhadoṣās te nāpnuyur dehasaṃbhavam 12,207.025a guṇānāṃ sāmyam āgamya manasaiva manovaham 12,207.025c dehakarma nudan prāṇān antakāle vimucyate 12,207.026a bhavitā manaso jñānaṃ mana eva pratāyate 12,207.026c jyotiṣmad virajo divyam atra siddhaṃ mahātmanām 12,207.027a tasmāt tad avighātāya karma kuryād akalmaṣam 12,207.027c rajas tamaś ca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt 12,207.028a taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam 12,207.028c paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam 12,207.028d*0595_01 evaṃ putrakalatreṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu 12,207.028d*0595_02 ādatte hṛdaye kāmaṃ vyādhā[dhyā]dibhir abhiplutaḥ 12,207.028d*0595_03 yatas tataḥ paripatann avindan sukham aṇv api 12,207.028d*0595_04 bahuduḥkhasamāpannaḥ paścān nirvedam āsthitaḥ 12,207.028d*0595_05 jñānavṛkṣaṃ samāśritya paścān nirvṛtim aśnute 12,207.029a sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam 12,207.029c yadā paśyet tadā doṣān atītyāmṛtam aśnute 12,208.001 gurur uvāca 12,208.001a duranteṣv indriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 12,208.001c ye tv asaktā mahātmānas te yānti paramāṃ gatim 12,208.002a janmamṛtyujarāduḥkhair vyādhibhir manasaḥ klamaiḥ 12,208.002c dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaṭen mokṣāya buddhimān 12,208.003a vāṅmanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syād anahaṃkṛtaḥ 12,208.003c praśānto jñānavān bhikṣur nirapekṣaś caret sukham 12,208.003d*0596_01 vaśā mokṣavatāṃ pāśās tāsāṃ rūpaṃ pradarśakam 12,208.003d*0596_02 durgrahaṃ paśyamāno 'pi manyate mohitas tadā 12,208.003d*0596_03 evaṃ paśyantam ātmānam anudhyātaṃ hi bandhuṣu 12,208.003d*0596_04 ayathātvena jānāmi bhedarūpeṇa saṃsthitam 12,208.004a atha vā manasaḥ saṅgaṃ paśyed bhūtānukampayā 12,208.004c atrāpy upekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat 12,208.005a yat kṛtaṃ prāk śubhaṃ karma pāpaṃ vā tad upāśnute 12,208.005c tasmāc chubhāni karmāṇi kuryād vāgbuddhikarmabhiḥ 12,208.006a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam 12,208.006c kṣamā caivāpramādaś ca yasyaite sa sukhī bhavet 12,208.006d*0597_01 anakṣasādhyaṃ tad brahma nirmalaṃ jagataḥ param 12,208.006d*0597_02 svātmaprakāśam agrāhyam ahetukam acañcalam 12,208.006d*0597_03 vivekajñānavācistho hy āśurūpeṇa saṃsthitaḥ 12,208.006d*0597_04 vaikārikāt pradṛśyete gairike madhudhāravat 12,208.007a yaś cainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham 12,208.007c duḥkhān niḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet 12,208.008a tasmāt samāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet 12,208.008c nāpadhyāyen na spṛhayen nābaddhaṃ cintayed asat 12,208.009a avāgyogaprayogeṇa manojñaṃ saṃpravartate 12,208.009c vivakṣatā vā sadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmam avekṣatā 12,208.009e satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm 12,208.010a kalkāpetām aparuṣām anṛśaṃsām apaiśunām 12,208.010c īdṛg alpaṃ ca vaktavyam avikṣiptena cetasā 12,208.011a vākprabuddho hi saṃrāgād virāgād vyāhared yadi 12,208.011c buddhyā hy anigṛhītena manasā karma tāmasam 12,208.011e rajobhūtair hi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate 12,208.012a sa duḥkhaṃ prāpya loke 'smin narakāyopapadyate 12,208.012c tasmān manovākśarīrair ācared dhairyam ātmanaḥ 12,208.013a prakīrṇameṣabhāro hi yadvad dhāryeta dasyubhiḥ 12,208.013c pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāram abudhās tathā 12,208.013d*0598_01 saṃsāramārgam āpannaḥ pratilomaṃ vivarjayet 12,208.014a tān eva ca yathā dasyūn kṣiptvā gacchec chivāṃ diśam 12,208.014c tathā rajastamaḥkarmāṇy utsṛjya prāpnuyāt sukham 12,208.015a niḥsaṃdigdham anīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ 12,208.015c viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ 12,208.016a jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratir ātmavān 12,208.016c niṣpracāreṇa manasā paraṃ tad adhigacchati 12,208.017a dhṛtimān ātmavān buddhiṃ nigṛhṇīyād asaṃśayam 12,208.017c mano buddhyā nigṛhṇīyād viṣayān manasātmanaḥ 12,208.017d*0599_01 yojayitvā manas tatra niścalaṃ paramātmani 12,208.017d*0599_02 yogābhisaṃdhiyuktasya brahma tat saṃprakāśate 12,208.017d*0599_03 aikāntyaṃ tad idaṃ viddhi sarvavastvantarasthitiḥ 12,208.017d*0599_04 viśeṣahīnaṃ gṛhṇanti viśeṣāṃ kāraṇātmikām 12,208.017d*0599_05 atha vā na prabhus tatra paramātmani vartitum 12,208.017d*0599_06 āgāmitattvaṃ yogātmā yogatantram upakramet 12,208.018a nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe 12,208.018c devatās tāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tam īśvaram 12,208.019a tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavat saṃprakāśate 12,208.019c etaiś cāpagataiḥ sarvair brahmabhūyāya kalpate 12,208.020a atha vā na pravarteta yogatantrair upakramet 12,208.020c yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāt tat tad ācaret 12,208.021a kaṇapiṇyākakulmāṣaśākayāvakasaktavaḥ 12,208.021c tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyeṇopayojayet 12,208.022a āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam 12,208.022c tat parīkṣyānuvarteta yat pravṛtty anuvartakam 12,208.023a pravṛttaṃ noparundheta śanair agnim ivendhayet 12,208.023c jñānendhitaṃ tato jñānam arkavat saṃprakāśate 12,208.024a jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati 12,208.024c vijñānānugataṃ jñānam ajñānād apakṛṣyate 12,208.025a pṛthaktvāt saṃprayogāc ca nāsūyur veda śāśvatam 12,208.025c sa tayor apavargajño vītarāgo vimucyate 12,208.026a vayotīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam 12,208.026c amṛtaṃ tad avāpnoti yat tad akṣaram avyayam 12,209.001 gurur uvāca 12,209.001a niṣkalmaṣaṃ brahmacaryam icchatā carituṃ sadā 12,209.001c nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣān avekṣatā 12,209.002a svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate 12,209.002c dehāntaram ivāpannaś caraty apagatasmṛtiḥ 12,209.003a jñānābhyāsāj jāgarato jijñāsārtham anantaram 12,209.003c vijñānābhiniveśāt tu jāgaraty aniśaṃ sadā 12,209.004a atrāha ko nv ayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavān iva 12,209.004c pralīnair indriyair dehī vartate dehavān iva 12,209.005a atrocyate yathā hy etad veda yogeśvaro hariḥ 12,209.005c tathaitad upapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ 12,209.006a indriyāṇāṃ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṃ budhāḥ 12,209.006b*0600_01 tanmayānīndriyāṇy āhus tāvad gacchanti tāni vai 12,209.006b*0600_02 atrāhus tritayaṃ nityam atathyam iti cec ca na 12,209.006b*0600_03 prathame vartamāno 'sau tritayaṃ vetti sarvadā 12,209.006b*0600_04 netarāv upasaṃgamya vijānāti kathaṃ cana 12,209.006b*0600_05 svapnāvasthāgato hy eṣa svapna ity eva vetti ca 12,209.006b*0600_06 tad apy asadṛśaṃ yuktyā tritayaṃ mohalakṣaṇam 12,209.006b*0600_07 yadātmatritayān muktas tadā jānāty asatkṛtaḥ 12,209.006c manasas tu pralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam 12,209.007a kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hy api 12,209.007c yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvan manogatam 12,209.008a saṃsārāṇām asaṃkhyānāṃ kāmātmā tad avāpnuyāt 12,209.008c manasy antarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ 12,209.009a guṇānām api yad yat tat karma jānāty upasthitam 12,209.009c tat tac chaṃsanti bhūtāni mano yad bhāvitaṃ yathā 12,209.010a tatas tam upavartante guṇā rājasatāmasāḥ 12,209.010c sāttviko vā yathāyogam ānantaryaphalodayaḥ 12,209.011a tataḥ paśyaty asaṃbaddhān vātapittakaphottarān 12,209.011c rajastamobhavair bhāvais tad apy āhur duranvayam 12,209.012a prasannair indriyair yad yat saṃkalpayati mānasam 12,209.012c tat tat svapne 'py uparate manodṛṣṭir nirīkṣate 12,209.013a vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate 'pratighaṃ manaḥ 12,209.013c manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānasam 12,209.014a yat tat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam 12,209.014b*0601_01 vyaktabhedam atīto 'sau cinmātraṃ paridṛśyate 12,209.014c sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tad adhyātmaguṇaṃ viduḥ 12,209.015a lipseta manasā yaś ca saṃkalpād aiśvaraṃ guṇam 12,209.015c ātmaprabhāvāt taṃ vidyāt sarvā hy ātmani devatāḥ 12,209.016a evaṃ hi tapasā yuktam arkavat tamasaḥ param 12,209.016c trailokyaprakṛtir dehī tapasā taṃ maheśvaram 12,209.017a tapo hy adhiṣṭhitaṃ devais tapoghnam asurais tamaḥ 12,209.017c etad devāsurair guptaṃ tad āhur jñānalakṣaṇam 12,209.018a sattvaṃ rajas tamaś ceti devāsuraguṇān viduḥ 12,209.018c sattvaṃ devaguṇaṃ vidyād itarāv āsurau guṇau 12,209.018d*0602_01 sattvaṃ manas tathā buddhir devā ity abhiśabditāḥ 12,209.018d*0602_02 tair eva hi vṛtas tasmāj jñātvaivaṃ paramaṃ * * 12,209.018d*0602_03 nidrāvikalpena satāṃ * * viśati lokavat 12,209.018d*0602_04 svastho bhavati gūḍhātmā kaluṣaiḥ parivarjitaḥ 12,209.018d*0602_05 niśādikā ye kathitā lokānāṃ kaluṣā matāḥ 12,209.018d*0602_06 tair hīnaṃ yat puraṃ śuddhaṃ bāhyābhyantaravartinam 12,209.018d*0602_07 sadānandamayaṃ nityaṃ bhūtvā tat param anviyāt 12,209.018d*0602_08 evam ākhyātam atyarthaṃ brahmacaryam akalmaṣam 12,209.018d*0602_09 sarvasaṃyogahīnaṃ tad viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam 12,209.018d*0602_10 acintyam adbhutaṃ loke jñānena parivartate 12,209.019a brahma tat paramaṃ vedyam amṛtaṃ jyotir akṣaram 12,209.019c ye vidur bhāvitātmānas te yānti paramāṃ gatim 12,209.020a hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā 12,209.020c pratyāhāreṇa vā śakyam avyaktaṃ brahma veditum 12,210.001 gurur uvāca 12,210.001a na sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayam 12,210.001c vyaktāvyakte ca yat tattvaṃ saṃprāptaṃ paramarṣiṇā 12,210.002a vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyād avyaktam amṛtaṃ padam 12,210.002c pravṛttilakṣaṇaṃ dharmam ṛṣir nārāyaṇo 'bravīt 12,210.003a atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram 12,210.003c nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam avyaktaṃ brahma śāśvatam 12,210.004a pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatir athābravīt 12,210.004c pravṛttiḥ punarāvṛttir nivṛttiḥ paramā gatiḥ 12,210.005a tāṃ gatiṃ paramām eti nivṛttiparamo muniḥ 12,210.005c jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ 12,210.006a tad evam etau vijñeyāv avyaktapuruṣāv ubhau 12,210.006c avyaktapuruṣābhyāṃ tu yat syād anyan mahattaram 12,210.007a taṃ viśeṣam avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ 12,210.007c anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api 12,210.008a ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau 12,210.008c sāmānyam etad ubhayor evaṃ hy anyad viśeṣaṇam 12,210.009a prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā 12,210.009c viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya ca lakṣaṇam 12,210.010a prakṛteś ca vikārāṇāṃ draṣṭāram aguṇānvitam 12,210.010b*0603_01 kṣetrajñam āhur jīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam 12,210.010b*0604_01 agrāhyaṃ yena jānanti taj jñanaṃ daṃśitaś ca tat 12,210.010b*0604_02 tenaiva daṃśito nityaṃ na guṇaḥ paribhūyate 12,210.010c agrāhyau puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṃhitau 12,210.011a saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayā 12,210.011c karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yad yad viceṣṭate 12,210.011e kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko 'ham eṣo 'py asāv iti 12,210.011f*0605_01 mamāpi kāyam iti ca tad ajño nityasaṃvṛtaḥ 12,210.012a uṣṇīṣavān yathā vastrais tribhir bhavati saṃvṛtaḥ 12,210.012c saṃvṛto 'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ 12,210.012d*0606_01 bhedavastu tv abhedena jānāti sa yadā pumān 12,210.012d*0606_02 tadā paraṃ parātmāsau bhavaty eva nirañjanaḥ 12,210.012d*0606_03 kriyāyoge ca bhedākhye bahu saṃkṣipyate kva cit 12,210.012d*0606_04 vasurudragaṇādyeṣu svānubhogena bhogataḥ 12,210.012d*0606_05 evam eṣa paraḥ sattvo nānārūpeṇa saṃsthitaḥ 12,210.012d*0606_06 saṃkṣipto dṛśyate paścād ekarūpeṇa viṣṭhitaḥ 12,210.013a tasmāc catuṣṭayaṃ vedyam etair hetubhir ācitam 12,210.013c yathāsaṃjño hy ayaṃ samyag antakāle na muhyati 12,210.013d*0607_01 vāyur vidho yathā bhānur viprakāśaṃ gamiṣyati 12,210.014a śriyaṃ divyām abhiprepsur brahma vāṅmanasā śuciḥ 12,210.014c śārīrair niyamair ugraiś caren niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 12,210.015a trailokyaṃ tapasā vyāptam antarbhūtena bhāsvatā 12,210.015c sūryaś ca candramāś caiva bhāsatas tapasā divi 12,210.015d*0608_01 anyac ca dharmasāmyaṃ yat tapas tat kīrtyate punaḥ 12,210.016a pratāpas tapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ 12,210.016c rajastamoghnaṃ yat karma tapasas tat svalakṣaṇam 12,210.016d*0609_01 tritayaṃ hy etad ākhyātaṃ yady asmād bhāsituṃ punaḥ 12,210.016d*0609_02 svabhāsā bhāsayaṃś cāpi candramā hy atra vartate 12,210.016d*0609_03 sūryayoge tu yaḥ saṃdhis tapaḥ sarvaṃ pradīpyate 12,210.017a brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate 12,210.017c vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate 12,210.018a vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyam annaṃ viśiṣyate 12,210.018c āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ 12,210.019a vaimanasyaṃ ca viṣaye yānty asya karaṇāni ca 12,210.019c tasmāt tanmātram ādadyād yāvad atra prayojanam 12,210.020a antakāle vayotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ 12,210.020c evaṃ yuktena manasā jñānaṃ tad upapadyate 12,210.021a rajasā cāpy ayaṃ dehī dehavāñ śabdavac caret 12,210.021c kāryair avyāhatamatir vairāgyāt prakṛtau sthitaḥ 12,210.021e ā dehād apramādāc ca dehāntād vipramucyate 12,210.022a hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayas tathā 12,210.022c parapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate 12,210.023a bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam 12,210.023c dhṛtyā dehān dhārayanto buddhisaṃkṣiptamānasāḥ 12,210.023e sthānebhyo dhvaṃsamānāś ca sūkṣmatvāt tān upāsate 12,210.024a yathāgamaṃ ca tat sarvaṃ buddhyā tan naiva budhyate 12,210.024c dehāntaṃ kaś cid anvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ 12,210.024e yukto dhāraṇayā kaś cit sattāṃ ke cid upāsate 12,210.025a abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaram 12,210.025c antakāle hy upāsannās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 12,210.026a sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim 12,210.026c sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣām avekṣec chāstracakṣuṣā 12,210.027a dehaṃ tu paramaṃ vidyād vimuktam aparigraham 12,210.027c antarikṣād anyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam 12,210.028a martyalokād vimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥ 12,210.028c brahmabhūtā virajasas tato yānti parāṃ gatim 12,210.028d*0610_01 evam ekāyanaṃ dharmam āhur vedavido janāḥ 12,210.028d*0610_02 yathājñānam upāsantaḥ sarve yānti parāṃ gatim 12,210.029a kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣām utpadyate 'calam 12,210.029c te yānti paramāṃl lokān viśudhyanto yathābalam 12,210.030a bhagavantam ajaṃ divyaṃ viṣṇum avyaktasaṃjñitam 12,210.030c bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ 12,210.031a jñātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te 'vyayāḥ 12,210.031c prāpya tat paramaṃ sthānaṃ modante 'kṣaram avyayam 12,210.032a etāvad etad vijñānam etad asti ca nāsti ca 12,210.032c tṛṣṇābaddhaṃ jagat sarvaṃ cakravat parivartate 12,210.033a bisatantur yathaivāyam antaḥsthaḥ sarvato bise 12,210.033c tṛṣṇātantur anādyantas tathā dehagataḥ sadā 12,210.034a sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ 12,210.034c tadvat saṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibadhyate 12,210.034d*0611_01 itas tataḥ samāhṛtya rūpaṃ nirvartayiṣyati 12,210.035a vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam 12,210.035c yo yathāvad vijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate 12,210.036a prakāśaṃ bhagavān etad ṛṣir nārāyaṇo 'mṛtam 12,210.036c bhūtānām anukampārthaṃ jagāda jagato hitam 12,211.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,211.001a kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ 12,211.001c jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogān utsṛjya mānuṣān 12,211.002 bhīṣma uvāca 12,211.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,211.002c yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahat sukham 12,211.003a janako janadevas tu mithilāyāṃ janādhipaḥ 12,211.003c aurdhvadehikadharmāṇām āsīd yukto vicintane 12,211.004a tasya sma śatam ācāryā vasanti satataṃ gṛhe 12,211.004c darśayantaḥ pṛthag dharmān nānāpāṣaṇḍavādinaḥ 12,211.005a sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye 12,211.005c āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭham ātmatattve na tuṣyati 12,211.006a tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ 12,211.006c paridhāvan mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilām api 12,211.007a sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye 12,211.007c suparyavasitārthaś ca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ 12,211.008a ṛṣīṇām āhur ekaṃ yaṃ kāmād avasitaṃ nṛṣu 12,211.008c śāśvataṃ sukham atyantam anvicchan sa sudurlabham 12,211.009a yam āhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatim 12,211.009c sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam 12,211.010a āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yam āhuś cirajīvinam 12,211.010c pañcasrotasi yaḥ satram āste varṣasahasrikam 12,211.011a taṃ samāsīnam āgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahat 12,211.011b*0612_01 pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ 12,211.011b*0612_02 pañcajñaḥ pañcakṛt pañcaguṇaḥ pañcaśikhaḥ smṛtaḥ 12,211.011c puruṣāvastham avyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat 12,211.012a iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaś ca tapasā muniḥ 12,211.012c kṣetrakṣetrajñayor vyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ 12,211.013a yat tad ekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate 12,211.013b*0613_01 tan me brūhi dvijaśreṣṭha tvaṃ hi vettāsya tattvataḥ 12,211.013b*0613_02 evaṃ pṛṣṭaḥ pañcaśikhaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 12,211.013b*0614_01 bodhāyanaparān viprān ṛṣibhāvam upāgataḥ 12,211.013c āsurir maṇḍale tasmin pratipede tad avyayam 12,211.014a tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ 12,211.014c brāhmaṇī kapilā nāma kā cid āsīt kuṭumbinī 12,211.015a tasyāḥ putratvam āgamya striyāḥ sa pibati stanau 12,211.015c tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm 12,211.016a etan me bhagavān āha kāpileyāya saṃbhavam 12,211.016c tasya tat kāpileyatvaṃ sarvavittvam anuttamam 12,211.017a sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānām anuttamam 12,211.017c upetya śatam ācāryān mohayām āsa hetubhiḥ 12,211.017d*0615_01 nirākariṣṇus tān sarvāṃs teṣāṃ hetuguṇān bahūn 12,211.017d*0615_02 śrāvayām āsa matimān muniḥ pañcaśikho nṛpa 12,211.018a janakas tv abhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt 12,211.018c utsṛjya śatam ācāryān pṛṣṭhato 'nujagāma tam 12,211.019a tasmai paramakalpāya praṇatāya ca dharmataḥ 12,211.019c abravīt paramaṃ mokṣaṃ yat tat sāṃkhyaṃ vidhīyate 12,211.020a jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt 12,211.020c karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt 12,211.021a yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ 12,211.021c tad anāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calam adhruvam 12,211.022a dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike 12,211.022c āgamāt param astīti bruvann api parājitaḥ 12,211.023a anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ 12,211.023c ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam 12,211.024a atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate 12,211.024c ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate tathā 12,211.025a asti nāstīti cāpy etat tasminn asati lakṣaṇe 12,211.025c kim adhiṣṭhāya tad brūyāl lokayātrāviniścayam 12,211.026a pratyakṣaṃ hy etayor mūlaṃ kṛtāntaitihyayor api 12,211.026c pratyakṣo hy āgamo 'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃ cana 12,211.027a yatra tatrānumāne 'sti kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā 12,211.027c anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ 12,211.028a reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam 12,211.028c jātismṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto 'mbubhakṣaṇam 12,211.029a pretya bhūtātyayaś caiva devatābhyupayācanam 12,211.029c mṛte karmanivṛttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ 12,211.030a na tv ete hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ 12,211.030c amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate 12,211.031a avidyākarmaceṣṭānāṃ ke cid āhuḥ punarbhavam 12,211.031c kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam 12,211.032a avidyāṃ kṣetram āhur hi karma bījaṃ tathā kṛtam 12,211.032c tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ 12,211.033a tasmin vyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi 12,211.033c anyo 'nyāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṃkṣayam 12,211.034a yadā sa rūpataś cānyo jātitaḥ śrutito 'rthataḥ 12,211.034c katham asmin sa ity eva saṃbandhaḥ syād asaṃhitaḥ 12,211.035a evaṃ sati ca kā prītir dānavidyātapobalaiḥ 12,211.035c yad anyācaritaṃ karma sarvam anyaḥ prapadyate 12,211.036a yadā hy ayam ihaivānyaiḥ prākṛtair duḥkhito bhavet 12,211.036c sukhitair duḥkhitair vāpi dṛśyo 'py asya vinirṇayaḥ 12,211.037a tathā hi musalair hanyuḥ śarīraṃ tat punar bhavet 12,211.037c pṛthag jñānaṃ yad anyac ca yenaitan nopalabhyate 12,211.038a ṛtuḥ saṃvatsaras tithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriye 12,211.038c yathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ 12,211.039a jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinā 12,211.039c durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati 12,211.040a indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsam asthi ca 12,211.040c ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātum upayānti ca 12,211.041a lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ 12,211.041c yadarthaṃ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ 12,211.042a iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.042c etad astīdam astīti na kiṃ cit pratipadyate 12,211.043a teṣāṃ vimṛśatām evaṃ tat tat samabhidhāvatām 12,211.043c kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vṛkṣavat 12,211.044a evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ 12,211.044c āgamair apakṛṣyante hastipair hastino yathā 12,211.044d*0616_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 12,211.044d*0616_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 12,211.045a arthāṃs tathātyantasukhāvahāṃś ca; lipsanta ete bahavo viśulkāḥ 12,211.045c mahattaraṃ duḥkham abhiprapannā; hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti 12,211.046a vināśino hy adhruvajīvitasya; kiṃ bandhubhir mitraparigrahaiś ca 12,211.046c vihāya yo gacchati sarvam eva; kṣaṇena gatvā na nivartate ca 12,211.047a bhūvyomatoyānalavāyavo hi; sadā śarīraṃ paripālayanti 12,211.047c itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved; vināśino hy asya na śarma vidyate 12,211.048a idam anupadhi vākyam acchalaṃ; paramanirāmayam ātmasākṣikam 12,211.048c narapatir abhivīkṣya vismitaḥ; punar anuyoktum idaṃ pracakrame 12,211.048d@018_0000 bhīṣma uvāca 12,211.048d@018_0001 janako naradevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā 12,211.048d@018_0002 punar evānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau 12,211.048d@018_0003 bhagavan yad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasya cit 12,211.048d@018_0004 evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati 12,211.048d@018_0005 vivādād eva siddho 'sau kāraṇasyeva vedanā 12,211.048d@018_0005 pañcaśikha uvāca 12,211.048d@018_0006 cetano vidyate hy atra haitukaṃ ca manogatam 12,211.048d@018_0007 āgamād eva siddho 'sau svataḥsiddha iti śrutiḥ 12,211.048d@018_0008 vartate pṛthag anyonyaṃ na hy apāśritya karmasu 12,211.048d@018_0009 cetano hy aṃśavas tatra svamūrtaṃ dhārayanty ataḥ 12,211.048d@018_0010 svabhāvaṃ pauruṣaṃ karma hy ātmānaṃ tam upāśritāḥ 12,211.048d@018_0011 tam āśritya pravartante dehino dehabandhanāḥ 12,211.048d@018_0012 guṇajñānam abhijñānaṃ yasya liṅgā na śabdavat 12,211.048d@018_0013 pṛthivyādiṣu bhūteṣu tat tad āhur nidarśanam 12,211.048d@018_0014 ātmāsau vartate bhinnas tatra tatra samanvitaḥ 12,211.048d@018_0015 paramātmā tathaivaiko dehe 'sminn iti vai śrutiḥ 12,211.048d@018_0016 ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam 12,211.048d@018_0017 yathā tridhā pravartante tathāsau puruṣaḥ smṛtaḥ 12,211.048d@018_0018 payasy antarhitaṃ yadvat tadvad vyāptaṃ mahātmakam 12,211.048d@018_0019 pūrvaṃ naiśvaryayogena tasmād etan na śeṣavān 12,211.048d@018_0020 śabdaḥ kālaḥ kriyā deho mamaikasyaiva kalpanā 12,211.048d@018_0021 svabhāvaṃ tanmayaṃ tv etan māyārūpaṃ tu bhedavat 12,211.048d@018_0022 nānākhyaṃ paramaṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ parātmakam 12,211.048d@018_0023 liṅgādi devamadhyās te jñānaṃ devasya tat tathā 12,211.048d@018_0024 cinmayo 'yaṃ hi nādākhyaḥ śabdaś cāsau mano mahān 12,211.048d@018_0025 gatimān uta saṃdhatte varṇavat tat padānvitam 12,211.048d@018_0026 kāyo nāsti ca teṣāṃ vai avakāśas tathā param 12,211.048d@018_0027 ete noḍhā iti cākhyātāḥ sarve te dharmadūṣakāḥ 12,211.048d@018_0028 anubandhān na vijñānaṃ jñānato dhruvam avyayam 12,211.048d@018_0029 nānābhedavikalpena yeṣām ātmā smṛtaḥ sadā 12,211.048d@018_0030 prakṛter aparas teṣāṃ bahavo hy ātmavādinaḥ 12,211.048d@018_0031 virodho hy ātmasanmāyāṃ na teṣāṃ siddha eva hi 12,211.048d@018_0032 anyadā ca gṛhītai* vedabāhyās tataḥ smṛtāḥ 12,211.048d@018_0033 ekānekātmakaṃ teṣāṃ pratiṣedho hi bhedanut 12,211.048d@018_0034 tasmād vedasya hṛdayam advaidhyam iti viddhi tat 12,211.048d@018_0035 vedādṛṣṭer ayaṃ lokaḥ sarvārtheṣu pravartate 12,211.048d@018_0036 tasmāc ca smṛtayo jātāḥ setihāsāḥ pṛthagvidhāḥ 12,211.048d@018_0037 na yan na sādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat 12,211.048d@018_0038 indriyāṇi sabhūtāni parā ca prakṛtir manaḥ 12,211.048d@018_0039 ātmā ca paramaḥ śuddhaḥ prokto 'sau paramaḥ pumān 12,211.048d@018_0040 utpattilakṣaṇaṃ cedaṃ viparītam athobhayoḥ 12,211.048d@018_0041 yo vetti prakṛtiṃ nityaṃ tathā caivātmanas tu tām 12,211.048d@018_0042 pradahaty eṣa karmākhyaṃ dāvodbhūta ivānalaḥ 12,211.048d@018_0043 cinmātraparamaḥ śuddhaḥ sarvākṛtiṣu vartate 12,211.048d@018_0044 ākāśakalpaṃ vimalaṃ nānāśaktisamanvitam 12,211.048d@018_0045 tāpanaṃ sarvabhūtānāṃ jyotiṣāṃ madhyamasthitim 12,211.048d@018_0046 duḥkham āste sa nirduḥkhas tad vidvān na ca lipyati 12,211.048d@018_0047 asāv aśnāti yadvat tad bhramaro 'śnāti yan madhu 12,211.048d@018_0048 evam eṣa mahān ātmā nātmā tad avabudhyate 12,211.048d@018_0049 evaṃbhūtas tvam ity atra svādhīto budhyate param 12,211.048d@018_0050 budhasya bodhanaṃ tatra kriyate sadbhir ity uta 12,211.048d@018_0051 na budhasyeti vai kaś cin na tathāvac chruṇuṣva me 12,211.048d@018_0052 śokam asya na gatvā te śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ 12,211.048d@018_0053 lokaṃ nighnanti saṃbhinnā jñātino 'tra vadanty uta 12,211.048d@018_0054 evaṃ tasya vibhoḥ kṛtyaṃ dhātur asya mahātmanaḥ 12,211.048d@018_0055 kṣamanti te mahātmānaḥ sarvadvaṃdvavivarjitāḥ 12,211.048d@018_0056 ato 'nyathā mahātmānam anyathā pratipadyate 12,211.048d@018_0057 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 12,211.048d@018_0058 tasya saṃyogayogena śucir apy aśucir bhavet 12,211.048d@018_0059 aśuciś ca śuciś cāpi jñānād dehādayo yathā 12,211.048d@018_0060 dṛśyaṃ na caiva dṛṣṭaṃ syād dṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tu naiva ca 12,211.048d@018_0061 atītatritayaḥ siddho jñānarūpeṇa sarvadā 12,211.048d@018_0062 evaṃ na pratipadyante rāgamohamadānvitāḥ 12,211.048d@018_0063 vedabāhyā durātmānaḥ saṃsāre duḥkhabhāginaḥ 12,211.048d@018_0064 āgamānugatajñānā buddhiyuktā bhavanti te 12,211.048d@018_0065 buddhyā bhavati buddhyāttaṃ yad buddhaṃ cātmarūpavat 12,211.048d@018_0066 tamasy andhe na saṃdehāt paraṃ yānti na saṃśayaḥ 12,211.048d@018_0067 nityanaimittikān kṛtvā pāpahānim avāpya ca 12,211.048d@018_0068 śuddhasattvā mahātmāno jñānanirdhūtakalmaṣāḥ 12,211.048d@018_0069 asaktāḥ parivartante saṃsaranty atha vāyuvat 12,211.048d@018_0070 na yujyante 'tha vā kleśair ahaṃbhāvodbhavaiḥ saha 12,211.048d@018_0071 itas tataḥ samāhṛtya jñānaṃ nirvarṇayanty uta 12,211.048d@018_0072 jñānānvitas tamo hanyād arkavat sa mahāmatiḥ 12,211.048d@018_0073 evam ātmānam anvīkṣya nānāduḥkhasamanvitam 12,211.048d@018_0074 dehaṃ paṅkamale magnaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ 12,211.048d@018_0075 tam eva sarvaduḥkhāt tu mocayet paramātmavān 12,211.048d@018_0076 brahmacaryavratopetaḥ sarvasaṅgabahiṣkṛtaḥ 12,211.048d@018_0077 laghvāhāro viśuddhātmā paraṃ nirvāṇam ṛcchati 12,211.048d@018_0078 indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsam asthi ca 12,211.048d@018_0079 ānupūrvyād vinaśyanti svaṃ dhātum upayānti ca 12,211.048d@018_0080 kāraṇānugataṃ kāryaṃ yadi tac ca vinaśyati 12,211.048d@018_0081 aliṅgasya kathaṃ liṅgaṃ yujyate tan mṛṣā dṛḍham 12,211.048d@018_0082 na tv eva hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ 12,211.048d@018_0083 amartyasya ca martyena sāmānyaṃ nopapadyate 12,211.048d@018_0084 lokadṛṣṭo yathā jāteḥ svedajaḥ puruṣaḥ striyām 12,211.048d@018_0085 kṛtānusmaraṇāt siddho vedagamyaḥ paraḥ pumān 12,211.048d@018_0086 pratyakṣānugato vedo nāmahetubhir iṣyate 12,211.048d@018_0087 yathā śākhā hi vai śākhā taroḥ saṃbadhyate tadā 12,211.048d@018_0088 śrutyā tathā paro 'py ātmā dṛśyate so 'py aliṅgavān 12,211.048d@018_0089 aliṅgasādhyaṃ tad brahma bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.048d@018_0090 lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ 12,211.048d@018_0091 tadarthaṃ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ 12,211.048d@018_0092 iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.048d@018_0093 etad astīdam astīti na kiṃ cit pratidṛśyate 12,211.048d@018_0094 teṣāṃ vimṛśatām evaṃ tat tat samabhidhāvatām 12,211.048d@018_0095 kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vṛkṣavat 12,211.048d@018_0096 evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ 12,211.048d@018_0097 āgamair apakṛṣyanti hastino hastipair yathā 12,211.048d@018_0098 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 12,211.048d@018_0099 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 12,211.048d@018_0100 arthāṃs tathātyantaduḥkhāvahāṃś ca 12,211.048d@018_0101 lipsanta eke bahavo viśuṣkāḥ 12,211.048d@018_0102 mahattaraṃ duḥkham abhiprapannā 12,211.048d@018_0103 hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti 12,211.048d@018_0104 vināśino hy adhruvajīvitasya 12,211.048d@018_0105 kiṃ bandhubhir mantraparigrahaiś ca 12,211.048d@018_0106 vihāya yo gacchati sarvam eva 12,211.048d@018_0107 kṣaṇena gatvā na nivartate ca 12,211.048d@018_0108 khaṃ bhūmitoyānalavāyavo hi 12,211.048d@018_0109 sadā śarīraṃ pratipālayanti 12,211.048d@018_0110 itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved 12,211.048d@018_0111 vināśino hy asya na karma vidyate 12,211.048d@018_0111 bhīṣma uvāca 12,211.048d@018_0112 idam anupadhivākyam acchalaṃ 12,211.048d@018_0113 paramanirāmayam ātmasākṣikam 12,211.048d@018_0114 narapatir anuvīkṣya vismitaḥ 12,211.048d@018_0115 punar anuyoktum idaṃ pracakrame 12,212.001 bhīṣma uvāca 12,212.001a janako janadevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā 12,212.001c punar evānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau 12,212.002a bhagavan yad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasya cit 12,212.002c evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati 12,212.003a sarvam ucchedaniṣṭhaṃ syāt paśya caitad dvijottama 12,212.003c apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati 12,212.004a asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu 12,212.004c kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ 12,212.005a tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntam iva cāturam 12,212.005c punaḥ praśamayan vākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt 12,212.006a ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate 12,212.006c ayaṃ hy api samāhāraḥ śarīrendriyacetasām 12,212.006e vartate pṛthag anyonyam apy apāśritya karmasu 12,212.007a dhātavaḥ pañcaśākho 'yaṃ khaṃ vāyur jyotir ambu bhūḥ 12,212.007c te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ 12,212.008a ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam 12,212.008c eṣa pañcasamāhāraḥ śarīram iti naikadhā 12,212.008d*0617_01 ahaṃvācyaṃ dvijānāṃ yad viśiṣṭaṃ buddhirūpavat 12,212.008d*0617_02 vācām agocaraṃ nityaṃ jñeyam evaṃ bhaviṣyati 12,212.008d*0617_03 jñānaṃ jñeyaṃ tathājñānaṃ trividhaṃ jñānam ucyate 12,212.008e jñānam ūṣmā ca vāyuś ca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ 12,212.009a indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ 12,212.009c prāṇāpānau vikāraś ca dhātavaś cātra niḥsṛtāḥ 12,212.009d*0618_01 prāṇādayas tathā sparśā na saṃbādhagatās tathā 12,212.009d*0618_02 putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān 12,212.010a śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭir nāsā tathaiva ca 12,212.010c indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ 12,212.011a tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvā 12,212.011c sukhaduḥkheti yām āhur aduḥkhety asukheti ca 12,212.012a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca mūrty atha 12,212.012c ete hy āmaraṇāt pañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye 12,212.013a teṣu karmanisargaś ca sarvatattvārthaniścayaḥ 12,212.013c tam āhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhir ity avyayaṃ mahat 12,212.013c*0619_01 **** **** pāre ca rajasaḥ prabhum 12,212.013c*0619_02 virāgād vartate tasmin mano rajasi nityagam 12,212.013c*0619_03 tasmin prasanne saṃpaśyed 12,212.014a imaṃ guṇasamāhāram ātmabhāvena paśyataḥ 12,212.014c asamyag darśanair duḥkham anantaṃ nopaśāmyati 12,212.014d*0620_01 tasmād eteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān 12,212.015a anātmeti ca yad dṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mamety api 12,212.015c vartate kim adhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ 12,212.016a tatra samyaṅ mano nāma tyāgaśāstram anuttamam 12,212.016c śṛṇu yat tava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati 12,212.017a tyāga eva hi sarveṣām uktānām api karmaṇām 12,212.017c nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ 12,212.018a dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāny api 12,212.018c sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā 12,212.019a tasya mārgo 'yam advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ 12,212.019c viprahāṇāya duḥkhasya durgatir hy anyathā bhavet 12,212.019d*0621_01 śete jarāmṛtyubhayair vimuktaḥ 12,212.019d*0621_02 kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe 12,212.019d*0621_03 taponimitte vigate ca niṣṭhe 12,212.019d*0621_04 phale yathākāśam aliṅga eva 12,212.020a pañca jñānendriyāṇy uktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi 12,212.020c manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu 12,212.021a hastau karmendriyaṃ jñeyam atha pādau gatīndriyam 12,212.021c prajanānandayoḥ śepho visarge pāyur indriyam 12,212.022a vāk tu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ 12,212.022c evam ekādaśaitāni buddhyā tv avasṛjen manaḥ 12,212.023a karṇau śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe 12,212.023c tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ 12,212.023d*0622_01 cakṣū rūpaṃ tathā cittaṃ trayo darśanasaṃgrahe 12,212.023d*0622_02 nāsā gandhas tathā cittaṃ trayo ghrāṇasya saṃgrahe 12,212.023d*0622_03 tvacaḥ sparśaṃ tathā cittaṃ trayaḥ sparśanasaṃgrahe 12,212.023d*0622_04 jihvā rasas tathā cittaṃ trayo rasanasaṃgrahe 12,212.024a evaṃ pañcatrikā hy ete guṇās tad upalabdhaye 12,212.024c yena yas trividho bhāvaḥ paryāyāt samupasthitaḥ 12,212.025a sāttviko rājasaś caiva tāmasaś caiva te trayaḥ 12,212.025c trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā 12,212.026a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā 12,212.026c akutaś cit kutaś cid vā cittataḥ sāttviko guṇaḥ 12,212.027a atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā 12,212.027c liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetutaḥ 12,212.028a avivekas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā 12,212.028c kathaṃ cid api vartante vividhās tāmasā guṇāḥ 12,212.029a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,212.029c vartate sāttviko bhāva ity apekṣeta tat tathā 12,212.030a yat tu saṃtāpasaṃyuktam aprītikaram ātmanaḥ 12,212.030c pravṛttaṃ raja ity eva tatas tad abhicintayet 12,212.031a atha yan mohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,212.031c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 12,212.032a tad dhi śrotrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ 12,212.032c nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā 12,212.033a evaṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,212.033c sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat 12,212.034a svakarmayugapadbhāvo daśasv eteṣu tiṣṭhati 12,212.034c cittam ekādaśaṃ viddhi buddhir dvādaśamī bhavet 12,212.035a teṣām ayugapadbhāve ucchedo nāsti tāmasaḥ 12,212.035c āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ 12,212.036a indriyāṇy avasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamam 12,212.036c cintayan nānuparyeti tribhir evānvito guṇaiḥ 12,212.037a yat tamopahataṃ cittam āśu saṃcāram adhruvam 12,212.037c karoty uparamaṃ kāle tad āhus tāmasaṃ sukham 12,212.038a yad yad āgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnam upaśāmyati 12,212.038c atha tatrāpy upādatte tamo vyaktam ivānṛtam 12,212.039a evam eṣa prasaṃkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥ 12,212.039c kathaṃ cid vartate samyak keṣāṃ cid vā na vartate 12,212.039d*0623_01 aham ity eṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati 12,212.039d*0623_02 yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃs tathetaraḥ 12,212.039d*0623_03 dehadharmas tathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ 12,212.039d*0623_04 etenaivānumānena tyājyo dharmas tathā hy asau 12,212.039d*0623_05 jñānena mucyate jantur dharmātmā jñānavān bhavet 12,212.039d*0623_06 dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam 12,212.039d*0623_07 sarvārthajanakaś caiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam 12,212.039d*0623_08 sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathaṃ cana 12,212.039d*0623_09 sarvatyāge kṛte tasmāt paramātmā prasīdati 12,212.039d*0623_10 vyaktād avyaktam atulaṃ lokeṣu parivartate 12,212.040a evam āhuḥ samāhāraṃ kṣetram adhyātmacintakāḥ 12,212.040c sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate 12,212.041a evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet 12,212.041c svabhāvād vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ 12,212.042a yathārṇavagatā nadyo vyaktīr jahati nāma ca 12,212.042c na ca svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ 12,212.043a evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punar bhavet 12,212.043c pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ 12,212.044a imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhim; ātmānam anvicchati cāpramattaḥ 12,212.044c na lipyate karmaphalair aniṣṭaiḥ; patraṃ bisasyeva jalena siktam 12,212.045a dṛḍhaiś ca pāśair bahubhir vimuktaḥ; prajānimittair api daivataiś ca 12,212.045c yadā hy asau sukhaduḥkhe jahāti; muktas tadāgryāṃ gatim ety aliṅgaḥ 12,212.045e śrutipramāṇāgamamaṅgalaiś ca; śete jarāmṛtyubhayād atītaḥ 12,212.046a kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭe 12,212.046c alepam ākāśam aliṅgam evam; āsthāya paśyanti mahad dhy asaktāḥ 12,212.047a yathorṇanābhiḥ parivartamānas; tantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ 12,212.047c tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate loṣṭa ivādrim arcchan 12,212.048a yathā ruruḥ śṛṅgam atho purāṇaṃ; hitvā tvacaṃ vāpy urago yathāvat 12,212.048c vihāya gacchaty anavekṣamāṇas; tathā vimukto vijahāti duḥkham 12,212.049a drumaṃ yathā vāpy udake patantam; utsṛjya pakṣī prapataty asaktaḥ 12,212.049c tathā hy asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatim ety aliṅgaḥ 12,212.049d*0624_01 imān svalokān anupaśya sarvān 12,212.049d*0624_02 vrajan yathākāśam ivāptakāmaḥ 12,212.049d*0624_03 imāṃ hi gāthāṃ pralapan yathāsti 12,212.049d*0624_04 samastasaṃkalpaviśeṣamuktaḥ 12,212.049d*0624_05 ahaṃ hi sarvaṃ kila sarvabhāve 12,212.049d*0624_06 hy ahaṃ tadantar hy aham eva bhoktā 12,212.050a api ca bhavati maithilena gītaṃ; nagaram upāhitam agninābhivīkṣya 12,212.050c na khalu mama tuṣo 'pi dahyate 'tra; svayam idam āha kila sma bhūmipālaḥ 12,212.051a idam amṛtapadaṃ videharājaḥ; svayam iha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥ 12,212.051c nikhilam abhisamīkṣya niścitārthaṃ; paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ 12,212.052a imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ; na hīyate satatam avekṣate tathā 12,212.052c upadravān nānubhavaty aduḥkhitaḥ; pramucyate kapilam ivaitya maithilaḥ 12,212.052d@019_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,212.052d@019_0001 kiṃkāraṇaṃ mahāprājña dahyamānaś ca maithilaḥ 12,212.052d@019_0002 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0002 mithilāṃ neha dharmātmā prāha vīkṣya vidāhitām 12,212.052d@019_0003 śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yadarthaṃ dīpitā purā 12,212.052d@019_0004 vahninā dīpitā sā tu tan me śṛṇu mahāmate 12,212.052d@019_0005 janako janadevas tu karmāṇy ādhāya cātmani 12,212.052d@019_0006 sarvabhāvam anuprāpya bhāvena vicacāra saḥ 12,212.052d@019_0007 yajan dadaṃs tathā juhvan pālayan pṛthivīm imām 12,212.052d@019_0008 adhyātmavin mahāprājñas tanmayatvena niṣṭhitaḥ 12,212.052d@019_0009 sa tasya hṛdi saṃkalpaṃ jñātum aicchat svayaṃ prabhuḥ 12,212.052d@019_0010 sarvalokādhipas tatra dvijarūpeṇa saṃyutaḥ 12,212.052d@019_0011 mithilāyāṃ mahābuddhir vyalīkaṃ kiṃ cid ācaran 12,212.052d@019_0012 sa gṛhītvā dvijaśreṣṭhair nṛpāya prativeditaḥ 12,212.052d@019_0013 aparādhaṃ samuddiśya taṃ rājā pratyabhāṣata 12,212.052d@019_0014 na tvāṃ brāhmaṇa daṇḍena niyokṣyāmi kathaṃ cana 12,212.052d@019_0015 mama rājyād vinirgaccha yāvat sīmā bhuvo mama 12,212.052d@019_0016 tac chrutvā brāhmaṇo gatvā rājānaṃ pratyuvāca ha 12,212.052d@019_0017 kariṣye vacanaṃ rājan bravīhi mama jānataḥ 12,212.052d@019_0018 kā sīmā tava bhūmes tu brūhi dharmaṃ mamādya vai 12,212.052d@019_0019 tac chrutvā maithilo rājā lajjayāvanatānanaḥ 12,212.052d@019_0020 novāca vacanaṃ vipraṃ tattvabuddhyā samīkṣya tat 12,212.052d@019_0021 punaḥ punaś ca taṃ vipraś codayām āsa satvaram 12,212.052d@019_0022 brūhi rājendra gacchāmi tava rājyād vivāsitaḥ 12,212.052d@019_0023 tato nṛpo vicāryaivam āha brāhmaṇapuṃgavam 12,212.052d@019_0024 āvāso vā na me 'sty atra sarvā vā pṛthivī mama 12,212.052d@019_0025 gaccha vā tiṣṭha vā brahmann iti me niścitā matiḥ 12,212.052d@019_0026 ity uktaḥ sa tathā tena maithilena dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0027 abravīt taṃ mahātmānaṃ rājānaṃ mantribhir vṛtam 12,212.052d@019_0028 tam evaṃ padmanābhasya nityaṃ pakṣapadāhitam 12,212.052d@019_0029 aho siddhārtharūpo 'si gamiṣye svasti te 'stu vai 12,212.052d@019_0030 ity uktvā prayayau vipras taj jijñāsur dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0031 adahac cāgninā tasya mithilāṃ bhagavān svayam 12,212.052d@019_0032 pradīpyamānāṃ mithilāṃ dṛṣṭvā rājā na kampitaḥ 12,212.052d@019_0033 janaiḥ sa paripṛṣṭas tu vākyam etad uvāca ha 12,212.052d@019_0034 anantaṃ bata me vittaṃ bhāvyaṃ me nāsti kiṃ cana 12,212.052d@019_0035 mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃ cana dahyate 12,212.052d@019_0036 tad asya bhāṣamāṇasya śrutvā śrutvā hṛdi sthitam 12,212.052d@019_0037 punaḥ saṃjīvayām āsa mithilāṃ tāṃ dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0038 ātmānaṃ darśayām āsa varaṃ cāsmai dadau punaḥ 12,212.052d@019_0039 dharme tiṣṭhatu sadbhāvo buddhis te 'rthe narādhipa 12,212.052d@019_0040 satye tiṣṭhasva nirviṇṇaḥ svasti te 'stu vrajāmy aham 12,212.052d@019_0041 ity uktvā bhagavāṃś cainaṃ tatraivāntaradhīyata 12,212.052d@019_0042 etat te kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,212.052d@019_0042 yudhiṣṭhira uvāca 12,212.052d@019_0043 asti kaś cid yadi vibho sadāro niyato gṛhe 12,212.052d@019_0044 atītasarvasaṃsāraḥ sarvadvaṃdvavivarjitaḥ 12,212.052d@019_0045 taṃ me brūhi mahāprājña durlabhaḥ puruṣo mahān 12,212.052d@019_0045 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0046 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yan māṃ tvaṃ pṛṣṭavān asi 12,212.052d@019_0047 itihāsam imaṃ śuddhaṃ saṃsārabhayabheṣajam 12,212.052d@019_0048 devalo nāma viprarṣiḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ 12,212.052d@019_0049 kriyāvān dhārmiko nityaṃ devabrāhmaṇapūjakaḥ 12,212.052d@019_0050 sutā suvarcalā nāma tasya kalyāṇalakṣaṇā 12,212.052d@019_0051 nātihrasvā nātikṛśā nātidīrghā yaśasvinī 12,212.052d@019_0052 pradānasamayaṃ prāptā pitā tasya hy acintayat 12,212.052d@019_0053 asyāḥ patiḥ kuto veti brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ paraḥ 12,212.052d@019_0054 vidvān vipro hy akuṭumbaḥ priyavādī mahātapāḥ 12,212.052d@019_0055 ity evaṃ cintayānaṃ taṃ rahasy āha suvarcalā 12,212.052d@019_0056 andhāya māṃ mahāprājña dehy anandhāya vai pitaḥ 12,212.052d@019_0057 pitovāca 12,212.052d@019_0057 evaṃ smara sadā vidvan mamedaṃ prārthitaṃ mune 12,212.052d@019_0058 na śakyaṃ prārthitaṃ vatse tvayādya pratibhāti me 12,212.052d@019_0059 andhatānandhatā ceti vikāro mama jāyate 12,212.052d@019_0060 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0060 unmattevāśubhaṃ vākyaṃ bhāṣase śubhalocane 12,212.052d@019_0061 nāham unmattabhūtādya buddhipūrvaṃ bravīmi te 12,212.052d@019_0062 vidyate cet patis tādṛk sa māṃ bharati vedavit 12,212.052d@019_0063 yebhyas tvaṃ manyase dātuṃ mām ihānaya tān dvijān 12,212.052d@019_0064 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0064 tādṛśaṃ taṃ patiṃ teṣu varayiṣye yathātatham 12,212.052d@019_0065 tatheti coktvā tāṃ kanyām ṛṣiḥ śiṣyān uvāca ha 12,212.052d@019_0066 brāhmaṇān vedasaṃpannān yonigotraviśodhitān 12,212.052d@019_0067 mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhāñ śuddhān ācārataḥ śubhān 12,212.052d@019_0068 arogān buddhisaṃpannāñ śīlasattvaguṇānvitān 12,212.052d@019_0069 asaṃkīrṇāṃś ca gotreṣu vedavratasamanvitān 12,212.052d@019_0070 brāhmaṇān snātakāñ śīghraṃ mātāpitṛsamanvitān 12,212.052d@019_0071 niveṣṭukāmān kanyāṃ me dṛṣṭvānayata śiṣyakāḥ 12,212.052d@019_0072 tac chrutvā tvaritāḥ śiṣyā hy āśrameṣu tatas tataḥ 12,212.052d@019_0073 grāmeṣu ca tato gatvā brāhmaṇebhyo nyavedayan 12,212.052d@019_0074 ṛṣeḥ prabhāvaṃ matvā te kanyāyāś ca dvijottamāḥ 12,212.052d@019_0075 anekamunayo rājan saṃprāptā devalāśramam 12,212.052d@019_0076 anumānya yathānyāyaṃ munīn munikumārakān 12,212.052d@019_0077 abhyarcya vidhivat tatra kanyāṃ prāha pitā mahān 12,212.052d@019_0078 ete 'pi munayo vatse svaputraikamatā iha 12,212.052d@019_0079 vedavedāṅgasaṃpannāḥ kulīnāḥ śīlasaṃmatāḥ 12,212.052d@019_0080 ye 'mī teṣu varaṃ bhadre tvam icchasi mahāvratam 12,212.052d@019_0081 taṃ kumāraṃ vṛṇīṣvādya tasmai dāsyām ahaṃ śubhe 12,212.052d@019_0082 tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhā tadā 12,212.052d@019_0083 sarvalakṣaṇasaṃpannā vākyam āha yaśasvinī 12,212.052d@019_0084 viprāṇāṃ samitīr dṛṣṭvā praṇipatya tapodhanān 12,212.052d@019_0085 yady asti samitau vipro hy andho 'nandhaḥ sa me varaḥ 12,212.052d@019_0086 tac chrutvā munayas tatra vīkṣamāṇāḥ parasparam 12,212.052d@019_0087 nocur viprā mahābhāgāḥ kanyāṃ matvā hy avedikām 12,212.052d@019_0088 kutsayitvā muniṃ tatra manasā munisattamāḥ 12,212.052d@019_0089 yathāgataṃ yayuḥ kruddhā nānādeśanivāsinaḥ 12,212.052d@019_0090 kanyā ca saṃsthitā tatra pitṛveśmani bhāminī 12,212.052d@019_0091 tataḥ kadā cid brahmaṇyo vidvān nyāyaviśāradaḥ 12,212.052d@019_0092 ūhāpohavidhānajño brahmacaryasamanvitaḥ 12,212.052d@019_0093 vedavid vedatattvajñaḥ kriyākalpaviśāradaḥ 12,212.052d@019_0094 ātmatattvavibhāgajñaḥ pitṛmān guṇasāgaraḥ 12,212.052d@019_0095 śvetaketur iti khyātaḥ śrutvā vṛttāntam ādarāt 12,212.052d@019_0096 kanyārthaṃ devalaṃ cāpi śīghraṃ tatrāgato 'bhavat 12,212.052d@019_0097 uddālakasutaṃ dṛṣṭvā śvetaketuṃ mahāvratam 12,212.052d@019_0098 yathānyāyaṃ ca saṃpūjya devalaḥ pratyabhāṣata 12,212.052d@019_0099 kanye eṣa mahābhāge prāpto ṛṣikumārakaḥ 12,212.052d@019_0100 varayainaṃ mahāprājñaṃ vedavedāṅgapāragam 12,212.052d@019_0101 tac chrutvā kupitā kanyā ṛṣiputram udaikṣata 12,212.052d@019_0102 tāṃ kanyām āha viprarṣiḥ so 'haṃ bhadre samāgataḥ 12,212.052d@019_0103 andho 'ham atra tattvaṃ hi tathā manye ca sarvadā 12,212.052d@019_0104 viśālanayanaṃ viddhi tathā māṃ hīnasaṃśayam 12,212.052d@019_0105 vṛṇīṣva māṃ varārohe bhaje ca tvām anindite 12,212.052d@019_0106 yenedaṃ vīkṣate nityaṃ śṛṇoti spṛśate 'tha vā 12,212.052d@019_0107 ghrāyate vakti satataṃ yenedaṃ rasayate punaḥ 12,212.052d@019_0108 yenedaṃ manyate tattvaṃ yena budhyati vā punaḥ 12,212.052d@019_0109 na cakṣur vidyate hy etat sa vai bhūtāndha ucyate 12,212.052d@019_0110 yasmin pravartate cedaṃ paśyañ śṛṇvan spṛśann api 12,212.052d@019_0111 jighraṃś ca rasayaṃs tadvad vartate yena cakṣuṣā 12,212.052d@019_0112 tan me nāsti tato hy andho vṛṇu bhadre 'dya mām ataḥ 12,212.052d@019_0113 lokadṛṣṭyā karomīha nityanaimittikādikam 12,212.052d@019_0114 ātmadṛṣṭyā ca tat sarvaṃ vilipyāmi ca nityaśaḥ 12,212.052d@019_0115 sthito 'haṃ nirbharaḥ śāntaḥ kāryakāraṇabhāvanaḥ 12,212.052d@019_0116 avidyayā taran mṛtyuṃ vidyayā taṃ tathāmṛtam 12,212.052d@019_0117 yathāprāptaṃ tu saṃdṛśya vasāmīha vimatsaraḥ 12,212.052d@019_0118 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0118 krīte vyavasitaṃ bhadre bhartāhaṃ te vṛṇīṣva mām 12,212.052d@019_0119 tataḥ suvarcalā dṛṣṭvā prāha taṃ dvijasattamam 12,212.052d@019_0120 manasāsi vṛto vidvañ śeṣakartā pitā mama 12,212.052d@019_0121 vṛṇīṣva pitaraṃ mahyam eṣa vedavidhikramaḥ 12,212.052d@019_0122 tad vijñāya pitā tasyā devalo munisattamaḥ 12,212.052d@019_0123 śvetaketuṃ ca saṃpūjya tathaivoddālakena tam 12,212.052d@019_0124 munīnām agrataḥ kanyāṃ pradadau jalapūrvakam 12,212.052d@019_0125 udāharanti vai tatra śvetaketuṃ nirīkṣya tam 12,212.052d@019_0126 hṛtpuṇḍarīkanilayaḥ sarvabhūtātmako hariḥ 12,212.052d@019_0127 śvetaketusvarūpeṇa sthito 'sau madhusūdanaḥ 12,212.052d@019_0128 prīyatāṃ mādhavo devaḥ patnī ceyaṃ sutā mama 12,212.052d@019_0129 pratipādayāmi te kanyāṃ sahadharmacarīṃ śubhām 12,212.052d@019_0130 ity uktvā pradadau tasmai devalo munipuṃgavaḥ 12,212.052d@019_0131 pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ śvetaketur mahāyaśāḥ 12,212.052d@019_0132 upayamya yathānyāyam atra kṛtvā yathāvidhi 12,212.052d@019_0133 samāpya tantraṃ munibhir vaivāhikam anuttamam 12,212.052d@019_0134 sa gārhasthye vasan dhīmān bhāryāṃ tām idam abravīt 12,212.052d@019_0135 yāni coktāni vedeṣu tat sarvaṃ kuru śobhane 12,212.052d@019_0136 mayā saha yathānyāyaṃ sahadharmacarī mama 12,212.052d@019_0137 aham ity eva bhāvena sthito 'haṃ tvaṃ tathaiva ca 12,212.052d@019_0138 tasmāt karmāṇi kurvīthāḥ kuryāṃ te ca tataḥ param 12,212.052d@019_0139 na mameti ca bhāvena jñānāgninilayena ca 12,212.052d@019_0140 anantaraṃ tathā kuryās tāni karmāṇi bhasmasāt 12,212.052d@019_0141 evaṃ tvayā ca kartavyaṃ sarvadādurbhagā mayā 12,212.052d@019_0142 yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 12,212.052d@019_0143 tasmāl lokasya siddhyarthaṃ kartavyaṃ cātmasiddhaye 12,212.052d@019_0144 uktvaivaṃ sa mahāprājñaḥ sarvajñānaikabhājanaḥ 12,212.052d@019_0145 putrān utpādya tasyāṃ ca yajñaiḥ saṃtarpya devatāḥ 12,212.052d@019_0146 ātmayogaparo nityaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,212.052d@019_0147 bhāryāṃ tāṃ sadṛśīṃ prāpya buddhiṃ kṣetrajñayor iva 12,212.052d@019_0148 lokam anyam anuprāptau bhāryā bhartā tathaiva ca 12,212.052d@019_0149 sākṣibhūtau jagaty asmiṃś caramāṇau mudānvitau 12,212.052d@019_0150 tataḥ kadā cid bhartāraṃ śvetaketuṃ suvarcalā 12,212.052d@019_0151 papraccha ko bhavān atra brūhi me tad dvijottama 12,212.052d@019_0152 tām āha bhagavān vāgmī tvayā jñāto na saṃśayaḥ 12,212.052d@019_0153 dvijottameti mām uktvā punaḥ kam anupṛcchasi 12,212.052d@019_0154 sā tam āha mahātmānaṃ pṛcchāmi hṛdi śāyinam 12,212.052d@019_0155 tac chrutvā pratyuvācaināṃ sa na vakṣyati bhāmini 12,212.052d@019_0156 nāmagotrasamāyuktam ātmānaṃ manyase yadi 12,212.052d@019_0157 tan mithyāgotrasadbhāve vartate dehabandhanam 12,212.052d@019_0158 aham ity eṣa bhāvo 'tra tvayi cāpi samāhitaḥ 12,212.052d@019_0159 tvam apy aham ahaṃ sarvam aham ity eva vartate 12,212.052d@019_0160 nātra tat paramārthaṃ vai kimartham anupṛcchasi 12,212.052d@019_0161 tataḥ prahasya sā hṛṣṭā bhartāraṃ dharmacāriṇī 12,212.052d@019_0162 uvāca vacanaṃ kāle smayamānā tadā nṛpa 12,212.052d@019_0163 kim anekaprakāreṇa virodhena prayojanam 12,212.052d@019_0164 kriyākalāpair brahmarṣe jñānanaṣṭo 'si sarvadā 12,212.052d@019_0165 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0165 tan me brūhi mahāprājña yathāhaṃ tvām anuvratā 12,212.052d@019_0166 yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 12,212.052d@019_0167 vartate tena loko 'yaṃ saṃkīrṇaś ca bhaviṣyati 12,212.052d@019_0168 saṃkīrṇe ca tathā dharme varṇaḥ saṃkaram eti ca 12,212.052d@019_0169 saṃkare ca pravṛtte tu mātsyo nyāyaḥ pravartate 12,212.052d@019_0170 tad aniṣṭaṃ harer bhadre dhātur asya mahātmanaḥ 12,212.052d@019_0171 parameśvarasaṃkrīḍā lokasṛṣṭir iyaṃ śubhe 12,212.052d@019_0172 yāvatpāṃsava uddiṣṭās tāvatyo 'sya vibhūtayaḥ 12,212.052d@019_0173 tāvatyaś caiva māyās tu tāvatyo 'syāś ca śaktayaḥ 12,212.052d@019_0174 evaṃ sugahvare yukto yatra me tad bhavābhavam 12,212.052d@019_0175 chittvā jñānāsinā gacchet sa vidvān sa ca me priyaḥ 12,212.052d@019_0176 so 'ham eva na saṃdehaḥ pratijñā iti tasya vai 12,212.052d@019_0177 ye mūḍhās te durātmāno dharmasaṃkarakārakāḥ 12,212.052d@019_0178 maryādābhedakā nīcā narake yānti jantavaḥ 12,212.052d@019_0179 āsurīṃ yonim āpannā iti devānuśāsanam 12,212.052d@019_0180 bhagavatyā tathā loke rakṣitavyaṃ na saṃśayaḥ 12,212.052d@019_0181 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0181 maryādālokarakṣārtham evam asmi tathā sthitaḥ 12,212.052d@019_0182 śabdaḥ ko 'tra iti khyātas tathārthaṃ ca mahāmune 12,212.052d@019_0183 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0183 ākṛtiṃ ca tayor brūhi lakṣaṇena pṛthak pṛthak 12,212.052d@019_0184 vyatyayena ca varṇānāṃ parivādikṛto hi yaḥ 12,212.052d@019_0185 sa śabda iti vijñeyas tannipāto 'rtha ucyate 12,212.052d@019_0185 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0186 śabdārthayor hi saṃbandhas tv anayor asti vā na vā 12,212.052d@019_0187 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0187 tan me brūhi yathātattvaṃ śabdasthāne 'rtha eva cet 12,212.052d@019_0188 śabdārthayor na caivāsti saṃbandho 'tyanta eva hi 12,212.052d@019_0189 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0189 puṣkare ca yathā toyaṃ tathāstīti ca vettha tat 12,212.052d@019_0190 arthe sthitir hi śabdasya nānyathā ca sthitir bhavet 12,212.052d@019_0191 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0191 vidyate cen mahāprājña vinārthaṃ brūhi sattama 12,212.052d@019_0192 sasaṃsargo 'timātras tu vācakatvena vartate 12,212.052d@019_0193 asti ced vartate nityaṃ vikāroccāraṇena vai 12,212.052d@019_0193 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0194 śabdasthāno 'tra ity uktas tathārtha iti me kṛtam 12,212.052d@019_0195 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0195 arthāsthito na tiṣṭhec ca virūḍham iha bhāṣitam 12,212.052d@019_0196 na vikūlo 'tra kathito nākāśaṃ hi vinā jagat 12,212.052d@019_0197 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0197 saṃbandhas tatra nāsty eva tadvad ity eṣa manyatām 12,212.052d@019_0198 sadāhaṃkāraśabdo 'yaṃ vyaktam ātmani saṃśritaḥ 12,212.052d@019_0199 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0199 na vācas tatra vartante iti mithyā bhaviṣyati 12,212.052d@019_0200 ahaṃśabdo hy ahaṃbhāve nātmabhāve śubhavrate 12,212.052d@019_0201 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0201 na vartate pare 'cintye vācaḥ saguṇalakṣaṇāḥ 12,212.052d@019_0202 ahaṃ gātraikataḥ śyāmā bhavān api tathaiva ca 12,212.052d@019_0203 tan me brūhi yathānyāyam evaṃ cen munisattama 12,212.052d@019_0203 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0204 mṛnmaye hi ghaṭe bhāvas tādṛg bhāva iheṣyate 12,212.052d@019_0205 ayaṃ bhāvaḥ pare 'cintye hy ātmabhāvo yathā ca mṛt 12,212.052d@019_0206 ahaṃ tvam etad ity eva pare saṃkalpanāma tat 12,212.052d@019_0207 tasmād vāco na vartante iti naiva virudhyate 12,212.052d@019_0208 tasmād vāmena vartante manasā bhīru sarvaśaḥ 12,212.052d@019_0209 yathākāśagataṃ viśvaṃ saṃsaktam iva lakṣyate 12,212.052d@019_0210 saṃsarge sati saṃbandhāt tadvikāraṃ bhaviṣyati 12,212.052d@019_0211 anākāśagataṃ sarvaṃ vikāre ca sadā gatam 12,212.052d@019_0212 tad brahma paramaṃ śuddham anaupamyaṃ na śakyate 12,212.052d@019_0213 na dṛśyate tathā tac ca dṛśyate ca matir mama 12,212.052d@019_0213 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0214 nirvikāraṃ hy amūrtiṃ ca nirayaṃ sarvagaṃ tathā 12,212.052d@019_0215 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0215 dṛśyate ca viyan nityaṃ dṛgātmā tena dṛśyate 12,212.052d@019_0216 tvacā spṛśati vai vāyum ākāśasthaṃ punaḥ punaḥ 12,212.052d@019_0217 tatsthaṃ gandhaṃ tathāghrāti jyotiḥ paśyati cakṣuṣā 12,212.052d@019_0218 tamoraśmiguṇaś caiva meghajālaṃ tathaiva ca 12,212.052d@019_0219 varṣaṃ tārāgaṇaṃ caiva nākāśaṃ dṛśyate punaḥ 12,212.052d@019_0220 ākāśasyāpy athākāśaṃ sadrūpam iti niścitam 12,212.052d@019_0221 tadarthe kalpitā hy ete tatsatyo viṣṇur eva ca 12,212.052d@019_0222 yāni nāmāni gauṇāni hy upacārāt parātmani 12,212.052d@019_0223 na cakṣuṣā na manasā na cānyena paro vibhuḥ 12,212.052d@019_0224 cintyate sūkṣmayā buddhyā vācā vaktuṃ na śakyate 12,212.052d@019_0225 etat prapannam akhilaṃ tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,212.052d@019_0226 mahāghaṭo 'lpakaś caiva yathā mahyāṃ pratiṣṭhitau 12,212.052d@019_0227 na ca strī na pumāṃś caiva yathaiva na napuṃsakaḥ 12,212.052d@019_0228 kevalajñānamātraṃ tat tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,212.052d@019_0229 bhūmisaṃsthānayogena vastusaṃsthānayogataḥ 12,212.052d@019_0230 rasabhedā yathā toye prakṛtyām ātmanas tathā 12,212.052d@019_0231 tadvākyasmaraṇān nityaṃ tṛptiṃ vāri pibann iva 12,212.052d@019_0232 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0232 prāpnoti jñānam akhilaṃ tena tat sukham edhate 12,212.052d@019_0233 anena sādhyaṃ kiṃ syād bai śabdeneti matir mama 12,212.052d@019_0234 vedagamyaḥ paro 'cintya iti paurāṇikā viduḥ 12,212.052d@019_0235 nirarthako yathā loke tadvat syād iti me matiḥ 12,212.052d@019_0236 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0236 nirīkṣyaivaṃ yathānyāyaṃ vaktum arhasi me 'nagha 12,212.052d@019_0237 vedagamyaṃ paraṃ śuddham iti satyā parā śrutiḥ 12,212.052d@019_0238 vyāvṛttyā naitad ity āha upaliṅge ca vartate 12,212.052d@019_0239 nirarthako na caivāsti śabdo laukika uttame 12,212.052d@019_0240 ananvayāḥ smṛtāḥ śabdā nirarthā iti laukikaiḥ 12,212.052d@019_0241 gṛhyante tadvad ity eva na vartante parātmani 12,212.052d@019_0242 agocaratvaṃ vacasāṃ yuktam evaṃ tathā śubhe 12,212.052d@019_0243 sādhanasyopadeśāc ca hy upāyasya ca sūcanāt 12,212.052d@019_0244 upalakṣaṇayogena vyāvṛttyā ca pradarśanāt 12,212.052d@019_0245 vedagamyaḥ paraḥ śuddha iti me dhīyate matiḥ 12,212.052d@019_0246 adhyātmadhyānasaṃbhūtam abhūtaṃ bhūtavat sphuṭam 12,212.052d@019_0247 jñānaṃ viddhi śubhācāre tena yānti parāṃ gatim 12,212.052d@019_0248 yadi me vyāhṛtaṃ guhyaṃ śrutaṃ na tu tvayā śubhe 12,212.052d@019_0249 tathyam ity eva vā śuddhe jñānaṃ jñānavilocane 12,212.052d@019_0250 nānārūpavad asyaivam aiśvaryaṃ dṛśyate śubhe 12,212.052d@019_0251 na vāyus tan na sūryas tan nāgnis tat tu paraṃ padam 12,212.052d@019_0252 anena pūrṇam etad dhi hṛdi bhūtam iheṣyate 12,212.052d@019_0253 etāvad ātmavijñānam etāvad yad ahaṃ smṛtam 12,212.052d@019_0254 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0254 āvayor na ca sattve vai tasmād ajñānabandhanam 12,212.052d@019_0255 evaṃ suvarcalā hṛṣṭā proktā bhartrā yathārthavat 12,212.052d@019_0256 paricaryamāṇā hy aniśaṃ tattvabuddhisamanvitā 12,212.052d@019_0257 bhartā ca tām anuprekṣya nityanaimittikānvitaḥ 12,212.052d@019_0258 paramātmani govinde vāsudeve mahātmani 12,212.052d@019_0259 samādhāya ca karmāṇi tanmayatvena bhāvitaḥ 12,212.052d@019_0260 kālena mahatā rājan prāpnoti paramāṃ gatim 12,212.052d@019_0261 etat te kathitaṃ rājan yasmāt tvaṃ paripṛcchasi 12,212.052d@019_0262 gārhasthyaṃ ca samāsthāya gatau jāyāpatī param 12,213.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,213.001a kiṃ kurvan sukham āpnoti kiṃ kurvan duḥkham āpnute 12,213.001c kiṃ kurvan nirbhayo loke siddhaś carati bhārata 12,213.002 bhīṣma uvāca 12,213.002a damam eva praśaṃsanti vṛddhāḥ śrutisamādhayaḥ 12,213.002c sarveṣām eva varṇānāṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ 12,213.003a nādāntasya kriyāsiddhir yathāvad upalabhyate 12,213.003c kriyā tapaś ca vedāś ca dame sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,213.004a damas tejo vardhayati pavitraṃ dama ucyate 12,213.004c vipāpmā nirbhayo dāntaḥ puruṣo vindate mahat 12,213.005a sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate 12,213.005c sukhaṃ loke viparyeti manaś cāsya prasīdati 12,213.006a tejo damena dhriyate na tat tīkṣṇo 'dhigacchati 12,213.006c amitrāṃś ca bahūn nityaṃ pṛthag ātmani paśyati 12,213.007a kravyādbhya iva bhūtānām adāntebhyaḥ sadā bhayam 12,213.007c teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 12,213.008a āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate 12,213.008b*0625_01 dharmaḥ saṃrakṣyate tais tu yatas te dharmasetavaḥ 12,213.008c yac ca teṣu phalaṃ dharme bhūyo dānte tad ucyate 12,213.009a teṣāṃ liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 12,213.009c akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 12,213.010a akrodha ārjavaṃ nityaṃ nātivādo na mānitā 12,213.010c gurupūjānasūyā ca dayā bhūteṣv apaiśunam 12,213.011a janavādamṛṣāvādastutinindāvivarjanam 12,213.011c sādhukāmaś cāspṛhayann āyāti pratyayaṃ nṛṣu 12,213.012a avairakṛt sūpacāraḥ samo nindāpraśaṃsayoḥ 12,213.012c suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavān budhaḥ 12,213.012e prāpya loke ca satkāraṃ svargaṃ vai pretya gacchati 12,213.012f*0626_01 durgamaṃ sarvabhūtānāṃ prāpya yan modate sukhī 12,213.013a sarvabhūtahite yukto na smayād dveṣṭi vai janam 12,213.013c mahāhrada ivākṣobhya prajñātṛptaḥ prasīdati 12,213.014a abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ 12,213.014c namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dānto bhavati jñānavān 12,213.015a na hṛṣyati mahaty arthe vyasane ca na śocati 12,213.015c sa vai parimitaprajñaḥ sa dānto dvija ucyate 12,213.016a karmabhiḥ śrutasaṃpannaḥ sadbhir ācaritaiḥ śubhaiḥ 12,213.016c sadaiva damasaṃyuktas tasya bhuṅkte mahat phalam 12,213.017a anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 12,213.017c satyaṃ dānam anāyāso naiṣa mārgo durātmanām 12,213.017d*0627_01 kāmakrodhau ca lobhaś ca parasyerṣyā vikatthanā 12,213.017d*0628_01 dambho darpaś ca mānaś ca naiṣa mārgo mahātmanām 12,213.017d*0629_01 atuṣṭir anṛtaṃ moha eṣa mārgo durātmanām 12,213.018a kāmakrodhau vaśe kṛtvā brahmacārī jitendriyaḥ 12,213.018c vikramya ghore tapasi brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,213.018e kālākāṅkṣī carel lokān nirapāya ivātmavān 12,214.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.001a dvijātayo vratopetā yad idaṃ bhuñjate haviḥ 12,214.001c annaṃ brāhmaṇakāmāya katham etat pitāmaha 12,214.002 bhīṣma uvāca 12,214.002a avedoktavratopetā bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ 12,214.002c vedokteṣu ca bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira 12,214.002d*0630_01 upetavrataśaucā ye bhuñjante brāhmaṇāḥ kva cit 12,214.002d*0630_02 tad annam amṛtaṃ bhūtvā yajamānaṃ prapadyate 12,214.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.003a yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ 12,214.003c etat tapo mahārāja utāho kiṃ tapo bhavet 12,214.004 bhīṣma uvāca 12,214.004a māsapakṣopavāsena manyante yat tapo janāḥ 12,214.004c ātmatantropaghātaḥ sa na tapas tat satāṃ matam 12,214.004e tyāgaś ca sannatiś caiva śiṣyate tapa uttamam 12,214.005a sadopavāsī ca bhaved brahmacārī sadaiva ca 12,214.005c muniś ca syāt sadā vipro daivataṃ ca sadā bhajet 12,214.006a kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaś ca bhārata 12,214.006c amāṃsāśī sadā ca syāt pavitraṃ ca sadā japet 12,214.007a amṛtāśī sadā ca syān na ca syād viṣabhojanaḥ 12,214.007c vighasāśī sadā ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 12,214.007d*0631_01 śraddadhānaḥ sadā ca syād daivatadvijapūjakaḥ 12,214.008 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.008a kathaṃ sadopavāsī syād brahmacārī kathaṃ bhavet 12,214.008c vighasāśī kathaṃ ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 12,214.009 bhīṣma uvāca 12,214.009a antarā prātarāśaṃ ca sāyamāśaṃ tathaiva ca 12,214.009c sadopavāsī ca bhaved yo na bhuṅkte kathaṃ cana 12,214.010a bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ 12,214.010c ṛtavādī sadā ca syāj jñānanityaś ca yo naraḥ 12,214.011a abhakṣayan vṛthāmāṃsam amāṃsāśī bhavaty uta 12,214.011c dānanityaḥ pavitraś ca asvapnaś ca divāsvapan 12,214.012a bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu sadā sa ha 12,214.012c amṛtaṃ sakalaṃ bhuṅkta iti viddhi yudhiṣṭhira 12,214.013a abhuktavatsu nāśnānaḥ satataṃ yas tu vai dvijaḥ 12,214.013b*0632_01 adattvā yo 'tithibhyo 'nnaṃ na bhuṅkte so 'tithipriyaḥ 12,214.013b*0632_02 adattvānnaṃ daivatebhyo yo na bhuṅkte sa daivatam 12,214.013c abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavaty uta 12,214.014a devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca bhṛtyebhyo 'tithibhiḥ saha 12,214.014c avaśiṣṭaṃ tu yo 'śnāti tam āhur vighasāśinam 12,214.015a teṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sadane brahmaṇā saha 12,214.015c upasthitāś cāpsarobhiḥ pariyānti divaukasaḥ 12,214.016a devatābhiś ca ye sārdhaṃ pitṛbhiś copabhuñjate 12,214.016c ramante putrapautraiś ca teṣāṃ gatir anuttamā 12,214.016d@020_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0001 ke cid āhur dvidhā loke tridhā rājann anekadhā 12,214.016d@020_0002 na pratyayo na cānyac ca dṛśyate brahma naiva tat 12,214.016d@020_0003 nānāvidhāni śāstrāṇi yuktāś caiva pṛthagvidhāḥ 12,214.016d@020_0004 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0004 kim adhiṣṭhāya tiṣṭhāmi tan me brūhi pitāmaha 12,214.016d@020_0005 sve sve yuktā mahātmānaḥ śāstreṣu prabhaviṣṇavaḥ 12,214.016d@020_0006 vartante paṇḍitā loke ko vidvān kaś ca paṇḍitaḥ 12,214.016d@020_0007 sarveṣāṃ tattvam ajñāya yathāruci tathā bhavet 12,214.016d@020_0008 asminn arthe purābhūtam itihāsaṃ purātanam 12,214.016d@020_0009 mahāvivādasaṃyuktam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,214.016d@020_0010 himavatpārśva āsīnā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 12,214.016d@020_0011 ṣaṇṇāṃ tāni sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gaṇam āhitam 12,214.016d@020_0012 tatra ke cid dhruvaṃ viśvaṃ seśvaraṃ tu nirīśvaram 12,214.016d@020_0013 prākṛtaṃ kāraṇaṃ nāsti sarvaṃ naivam idaṃ jagat 12,214.016d@020_0014 anena cāpare viprāḥ svabhāvaṃ karma cāpare 12,214.016d@020_0015 pauruṣaṃ karma daivaṃ ca yat svabhāvādir eva tam 12,214.016d@020_0016 nānāhetuśatair yuktā nānāśāstrapravartakāḥ 12,214.016d@020_0017 svabhāvād brāhmaṇā rājañ jigīṣantaḥ parasparam 12,214.016d@020_0018 tatas tu mūlam udbhūtaṃ vādipratyarthisaṃyutam 12,214.016d@020_0019 pātradaṇḍavighātaṃ ca valkalājinavāsasām 12,214.016d@020_0020 eke manyusamāpannās tataḥ śāntā dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0021 vasiṣṭham abruvan sarve tvaṃ no brūhi sanātanam 12,214.016d@020_0022 nāhaṃ jānāmi viprendrāḥ pratyuvāca sa tān prabhuḥ 12,214.016d@020_0023 te sarve sahitā viprā nāradam ṛṣim abruvan 12,214.016d@020_0024 tvaṃ no brūhi mahābhāga tattvavic ca bhavān asi 12,214.016d@020_0025 nāhaṃ dvijā vijānāmi kva hi gacchāma saṃgatāḥ 12,214.016d@020_0026 iti tān āha bhagavāṃs tataḥ prāha ca sa dvijān 12,214.016d@020_0027 ko vidvān iha loke 'sminn amoho 'mṛtam adbhutam 12,214.016d@020_0028 tac ca te śuśruvur vākyaṃ brāhmaṇā hy aśarīriṇaḥ 12,214.016d@020_0029 sanaddhāma dvijā gatvā pṛcchadhvaṃ sa ca vakṣyati 12,214.016d@020_0030 tam āha kaś cid dvijavaryasattamo 12,214.016d@020_0031 vibhāṇḍako maṇḍitavedarāśiḥ 12,214.016d@020_0032 kas tvaṃ bhavān arthavibhedamadhye 12,214.016d@020_0033 na dṛśyase vākyam udīrayaṃś ca 12,214.016d@020_0034 athāhedaṃ taṃ bhagavān sanantaṃ 12,214.016d@020_0035 mahāmune viddhi māṃ paṇḍito 'si 12,214.016d@020_0036 ṛṣiṃ purāṇaṃ satataikarūpaṃ 12,214.016d@020_0037 yam akṣayaṃ vedavido vadanti 12,214.016d@020_0038 punas tam āhedam asau mahātmā 12,214.016d@020_0039 svarūpasaṃsthaṃ vada āha pārtha 12,214.016d@020_0040 tvam eko 'smadṛṣipuṃgavādya 12,214.016d@020_0041 na satsvarūpam atha vā punaḥ kim 12,214.016d@020_0042 athāha gambhīratarānuvādaṃ 12,214.016d@020_0043 vākyaṃ mahātmā hy aśarīra ādiḥ 12,214.016d@020_0044 na te mune śrotramukhe 'pi cāsyaṃ 12,214.016d@020_0045 na pādahastau prapadātmake na 12,214.016d@020_0046 bruvan munīn satyam atho nirīkṣya 12,214.016d@020_0047 svam āha vidvān manasā nigamya 12,214.016d@020_0048 ṛṣe kathaṃ vākyam idaṃ bravīṣi 12,214.016d@020_0049 na cāsya mantā na ca vidyate cet 12,214.016d@020_0050 na śuśruvus tatas tat tu prativākyaṃ dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0051 nirīkṣamāṇā ākāśaṃ prahasantas tatas tataḥ 12,214.016d@020_0052 āścaryam iti matvā te yayur haimaṃ mahāgirim 12,214.016d@020_0053 sanatkumārasaṃkāśaṃ sagaṇā munisattamāḥ 12,214.016d@020_0054 taṃ parvataṃ samāruhya dadṛśur dhyānam āśritāḥ 12,214.016d@020_0055 kumāraṃ devam arhantaṃ vedapārāvivarjitam 12,214.016d@020_0056 tataḥ saṃvatsare pūrṇe prakṛtisthaṃ mahāmunim 12,214.016d@020_0057 sanatkumāraṃ rājendra praṇipatya dvijāḥ sthitāḥ 12,214.016d@020_0058 āgatān bhagavān āha jñānanirdhūtakalmaṣaḥ 12,214.016d@020_0059 jñātaṃ mayā munigaṇā vākyaṃ tad aśarīriṇaḥ 12,214.016d@020_0060 kāryam adya yathākāmaṃ pṛcchadhvaṃ munipuṃgavāḥ 12,214.016d@020_0061 tam abruvan prāñjalayo mahāmuniṃ 12,214.016d@020_0062 dvijottamaṃ jñānanidhiṃ sunirmalam 12,214.016d@020_0063 kathaṃ vayaṃ jñānanidhiṃ vareṇyaṃ 12,214.016d@020_0064 yakṣyāmahe viśvarūpaṃ kumāra 12,214.016d@020_0065 prasīda no bhagavañ jñānaleśaṃ 12,214.016d@020_0066 madhuprayātāya sukhāya santaḥ 12,214.016d@020_0067 yat tat padaṃ viśvarūpaṃ mahāmune 12,214.016d@020_0068 tatra brūhi kiṃ kutra mahānubhāva 12,214.016d@020_0069 sa tair viyukto bhagavān mahātmā 12,214.016d@020_0070 yo 'saṃgavān satyavit tac chṛṇuṣva 12,214.016d@020_0071 anekasāhasrakaleṣu caiva 12,214.016d@020_0072 prasannadhātuṃ ca śubhājñayā sat 12,214.016d@020_0073 yathāha pūrvaṃ yuṣmāsu hy aśarīrī dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0074 tathaiva vākyaṃ tat satyam ajānantaś ca kīrtitam 12,214.016d@020_0075 śṛṇudhvaṃ paramaṃ kāraṇam asti | katham avagamyate | ahany ahani 12,214.016d@020_0076 pākaviśeṣo dṛśyate | tena miśraṃ sarvaṃ miśrayate | yathā 12,214.016d@020_0077 maṇḍalī dṛśi sarveṣām asti nidarśanam | asti cakṣuṣmatām asti 12,214.016d@020_0078 jñāne svarūpaṃ paśyati | yathā darpaṇāntarnidarśanam | sa eva sarvaṃ 12,214.016d@020_0079 vidvān na bibheti na gacchati | kutrāhaṃ kasya nāhaṃ kenety avartamāno 12,214.016d@020_0080 vijānāti | sa yugato vyāpī | sa pṛthak sthitaḥ | 12,214.016d@020_0081 tad aparamārtham | yathā vāyur ekaḥ san bahudheritaḥ | āśrayaviśeṣo 12,214.016d@020_0082 vā yasyāśrayo vā | yathāvad dvije mṛge vyāghre ca | manuje veṇu saṃśrayo 12,214.016d@020_0083 bhidyate vāyur athaikaḥ | ātmā tathāsau paramātmāsāv anya 12,214.016d@020_0084 iva bhāti | evam ātmā sa eva gacchati | sarvam ātmā paśyañ 12,214.016d@020_0085 śṛṇoti na jighrati na bhāṣate | 12,214.016d@020_0086 cakre 'sya taṃ mahātmānaṃ parito daśa raśmayaḥ 12,214.016d@020_0087 viniṣkramya yathā sūryam anugacchati taṃ prabhum 12,214.016d@020_0088 dine dine 'stam abhyeti punar udgacchate diśaḥ 12,214.016d@020_0089 tāv ubhau na ravau cāstāṃ tathā vitta śarīriṇam 12,214.016d@020_0090 patite vitta viprendrāḥ bhakṣaṇe caraṇe paraḥ 12,214.016d@020_0091 ūrdhvam ekas tathādhastād ekas tiṣṭhati cāparaḥ 12,214.016d@020_0092 hiraṇyasadanaṃ jñeyaṃ sametya paramaṃ padam 12,214.016d@020_0093 ātmanā hy ātmadīpaṃ tam ātmani hy ātmapūruṣam 12,214.016d@020_0094 saṃcitaṃ saṃcitaṃ pūrvaṃ bhramaro vartate bhraman 12,214.016d@020_0095 yo 'bhimānīva jānāti na muhyati na hīyate 12,214.016d@020_0096 na cakṣuṣā paśyati kaś canainaṃ 12,214.016d@020_0097 hṛdā manīṣā paśyati rūpam asya 12,214.016d@020_0098 na śuklaṃ na kṛṣṇaṃ paramārthabhāvaṃ 12,214.016d@020_0099 guhāśayaṃ jñānadevīkarastham 12,214.016d@020_0100 brāhmaṇasya na sādṛśye vartate so 'pi kiṃ punaḥ 12,214.016d@020_0101 ijyate yas tu mantreṇa yajamāno dvijottamaḥ 12,214.016d@020_0102 naiva dharmī na cādharmī dvaṃdvātīto vimatsaraḥ 12,214.016d@020_0103 jñānatṛptaḥ sukhaṃ śete hy amṛtātmā na saṃśayaḥ 12,214.016d@020_0104 evam eṣa jagatsṛṣṭiṃ kurute māyayā prabhuḥ 12,214.016d@020_0105 na jānāti virūḍhātmā kāraṇaṃ cātmano hy asau 12,214.016d@020_0106 dhyātā draṣṭā tathā mantā boddhā dṛṣṭān sa eva saḥ 12,214.016d@020_0107 ko vidvān paramātmānam anantaṃ lokabhāvanam 12,214.016d@020_0108 yat tu śakyaṃ mayā proktaṃ gacchadhvaṃ munipuṃgavāḥ 12,214.016d@020_0108 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0109 evaṃ praṇamya viprendrā jñānasāgarasaṃbhavam 12,214.016d@020_0110 sanatkumāraṃ saṃdṛṣṭvā jagmus te ruciraṃ punaḥ 12,214.016d@020_0111 tasmāt tvam api kaunteya jñānayogaparo bhava 12,214.016d@020_0112 jñānam eva mahārāja sarvaduḥkhavināśanam 12,214.016d@020_0113 idaṃ mahāduḥkhasamākarāṇāṃ 12,214.016d@020_0114 nṛṇāṃ paritrāṇavinirmitaṃ purā 12,214.016d@020_0115 purāṇapuṃsā ṛṣiṇā mahātmanā 12,214.016d@020_0116 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0116 mahāmunīnāṃ pravareṇa tad dhruvam 12,214.016d@020_0117 yad idaṃ tapa ity āhuḥ kiṃ tapaḥ saṃprakīrtitam 12,214.016d@020_0118 upavāsam athānyat tu vedācāram atho nu kim 12,214.016d@020_0119 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0119 śāstraṃ tapo mahāprājña tan me brūhi pitāmaha 12,214.016d@020_0120 pakṣamāsopavāsādīn manyante vai tapodhanāḥ 12,214.016d@020_0121 vedavratādīni tapaḥ apare vedapāragāḥ 12,214.016d@020_0122 vedapārāyaṇaṃ cānye cāhus tattvam athāpare 12,214.016d@020_0123 yathāvihitam ācāras tapaḥ sarvaṃ vrataṃ gatāḥ 12,214.016d@020_0124 ātmavidyāvidhānaṃ yat tat tapaḥ parikīrtitam 12,214.016d@020_0125 tyāgas tapas tathā śāntis tapa indriyanigrahaḥ 12,214.016d@020_0126 brahmacaryaṃ tapaḥ proktam āhur evaṃ dvijātayaḥ 12,214.016d@020_0127 sadopavāso yo vidvān brahmacārī sadā bhavet 12,214.016d@020_0128 yo muniś ca sadā dhīmān vighasāśī vimatsaraḥ 12,214.016d@020_0129 tatas tv anantam apy āhur yo nityam atithipriyaḥ 12,214.016d@020_0130 nāntarāśīs tato nityam upavāsī mahāvrataḥ 12,214.016d@020_0131 ṛtugāmī tathā prokto vighasāśī smṛto budhaiḥ 12,214.016d@020_0132 bhṛtyaśeṣaṃ tu yo bhuṅkte yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam 12,214.016d@020_0133 evaṃ nānārthasaṃyogaṃ tapaḥ śaśvad udāhṛtam 12,214.016d@020_0134 keṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sarve satyavrate sthitāḥ 12,214.016d@020_0135 ye 'pi karmamayaṃ prāhus te dvijā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ 12,214.016d@020_0136 ramante divyabhogaiś ca pūjitā hy apsarogaṇaiḥ 12,214.016d@020_0137 jñānātmakaṃ tapaḥśabdaṃ ye vadanti viniścitāḥ 12,214.016d@020_0138 te hy antarātmasadbhāvaṃ prapannā nṛpasattama 12,214.016d@020_0139 etat te nṛpaśārdūla proktaṃ yat pṛṣṭavān asi 12,214.016d@020_0140 yathāvastūni saṃjñāni vividhāni bhavanty uta 12,214.016d@020_0140 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0141 pitāmaha mahāprājña rājādhīnā nṛpāḥ punaḥ 12,214.016d@020_0142 anyāni ca sahasrāṇi nāmāni vividhāni ca 12,214.016d@020_0143 pratiyogīni vai teṣāṃ channāny astamitāni ca 12,214.016d@020_0144 dṛḍhaṃ sarvaṃ prākṛtakam idaṃ sarvatra paśya vai 12,214.016d@020_0145 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0145 tasmād yathāgataṃ rājan yathāruci nṛṇāṃ bhavet 12,214.016d@020_0146 asminn arthe purāvṛttaṃ śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 12,214.016d@020_0147 brāhmaṇānāṃ samūhe tu yad uvāca suvarcalā 12,214.016d@020_0148 devalasya sutā vidvan sarvalakṣaṇaśobhitā 12,214.016d@020_0149 kanyā suvarcalā nāma yogabhāvitacetanā 12,214.016d@020_0150 hetunā kena jātā sā nirdvaṃdvā naṣṭasaṃśayā 12,214.016d@020_0151 sābravīt pitaraṃ vipraṃ varānveṣaṇatatparā 12,214.016d@020_0152 andhāya māṃ mahāprājña dehi vīkṣya sulocanam 12,214.016d@020_0153 pitovāca 12,214.016d@020_0153 evaṃ sma ca pitaḥ śaśvan mayedaṃ [prārthitaṃ] mune 12,214.016d@020_0154 na śakyaṃ prārthituṃ vatse tvayādya pratibhāti me 12,214.016d@020_0155 andhatānandhatā ceti vicāro mama jāyate 12,214.016d@020_0156 kanyovāca 12,214.016d@020_0156 unmatteva sute vākyaṃ bhāṣase pṛthulocane 12,214.016d@020_0157 nāham unmattabhūtādya buddhipūrvaṃ bravīmi te 12,214.016d@020_0158 viddhi vai tādṛśaṃ loke sa māṃ bhajati vedavit 12,214.016d@020_0159 yān yāṃs tvaṃ manyase dātuṃ māṃ dvijottama tān iha 12,214.016d@020_0160 ānayānyān mahābhāga hy ahaṃ drakṣyāmi teṣu tam 12,214.016d@020_0161 tatheti coktvā tāṃ vipraḥ preṣayām āsa śiṣyakān 12,214.016d@020_0162 ṛṣeḥ prabhāvaṃ dṛṣṭvā te kanyāyāś ca dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0163 anekamunayo rājan saṃprāptā devalāśramam 12,214.016d@020_0164 tān āgatān athābhyarcya kanyām āha pitā mahān 12,214.016d@020_0165 yadīcchasi varaṃ bhadre taṃ vipraṃ varaya svayam 12,214.016d@020_0166 tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhānanā 12,214.016d@020_0167 karasaṃmitamadhyāṅgī vākyam āha tapodhanāḥ 12,214.016d@020_0168 yady asti saṃmato vipro hy andho 'nandhaḥ sa me varaḥ 12,214.016d@020_0169 nocur viprā mahābhāgāṃ prativākyaṃ yayuś ca te 12,214.016d@020_0170 kanyā ca tiṣṭhatām atra pitur veśmani bhārata 12,214.016d@020_0171 śvetaketuḥ kahālasya śyālaḥ paramadharmavit 12,214.016d@020_0172 śrutvā brahmā tadāgamya kanyām āha mahīpate 12,214.016d@020_0173 so 'haṃ bhadre samāvṛttas tvayokto yaḥ purā dvijaḥ 12,214.016d@020_0174 suvarcalovāca 12,214.016d@020_0174 viśālanayanaṃ viddhi mām andho 'haṃ vṛṇīṣva mām 12,214.016d@020_0175 kathaṃ viśālanetro 'si kathaṃ vā tvam alocanaḥ 12,214.016d@020_0176 dvija uvāca 12,214.016d@020_0176 brūhi paścād ahaṃ vidvan parīkṣe tvāṃ dvijottama 12,214.016d@020_0177 pratiyogīni nāmāni channāny astamitāni ca 12,214.016d@020_0178 śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe sahetukam 12,214.016d@020_0179 na me pravartate ceto na pratyakṣaṃ hi teṣu me 12,214.016d@020_0180 alocano 'haṃ tasmād dhi na gatir vidyate yataḥ 12,214.016d@020_0181 yena paśyati suśroṇi bhāṣate spṛśate punaḥ 12,214.016d@020_0182 bhujyate ghrāyate nityaṃ śṛṇoti manute tathā 12,214.016d@020_0183 tac cakṣur vidyate mahyaṃ yena paśyati vai sphuṭam 12,214.016d@020_0184 sulocano 'haṃ bhadre vai pṛccha vā kiṃ vadāmi te 12,214.016d@020_0185 sarvam asmin na me 'vidyā vidvān hi paramārthataḥ 12,214.016d@020_0186 sā viśuddhā tato bhūtvā śvetaketuṃ mahāmunim 12,214.016d@020_0187 praṇamya pūjayām āsa tāṃ bhāryāṃ sa ca labdhavān 12,214.016d@020_0188 vairāgyasaṃyutā kanyā tādṛśaṃ patim uttamam 12,214.016d@020_0189 prāptā rājan mahāprājña tasmād arthaḥ pṛthak pṛthak 12,214.016d@020_0190 etat te kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,215.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,215.001a yad idaṃ karma loke 'smiñ śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,215.001c puruṣaṃ yojayaty eva phalayogena bhārata 12,215.002a kartā svit tasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ 12,215.002c etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha 12,215.003 bhīṣma uvāca 12,215.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,215.003c prahrādasya ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,215.004a asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam 12,215.004c astambham anahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratam 12,215.005a tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāraniveśanam 12,215.005c carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam 12,215.006a akrudhyantam ahṛṣyantam apriyeṣu priyeṣu ca 12,215.006c kāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam 12,215.007a ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścitaniścayam 12,215.007c parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanam 12,215.007d*0633_01 avyaktātmani govinde vāsudeve mahātmani 12,215.007d*0633_02 hṛdayena samāviṣṭaṃ sarvabhāvapriyaṃkaram 12,215.007d*0634_01 bhaktaṃ bhāgavataṃ nityaṃ nārāyaṇaparāyaṇam 12,215.007d*0634_02 dhyāyantaṃ paramātmānaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutam 12,215.008a śakraḥ prahrādam āsīnam ekānte saṃyatendriyam 12,215.008c bubhutsamānas tat prajñām abhigamyedam abravīt 12,215.009a yaiḥ kaiś cit saṃmato loke guṇaiḥ syāt puruṣo nṛṣu 12,215.009c bhavaty anapagān sarvāṃs tān guṇāṃl lakṣayāmahe 12,215.010a atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanair iha 12,215.010c ātmānaṃ manyamānaḥ sañ śreyaḥ kim iha manyase 12,215.011a baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṃ vaśam āgataḥ 12,215.011c śriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi 12,215.012a prajñālābhāt tu daiteya utāho dhṛtimattayā 12,215.012c prahrāda svastharūpo 'si paśyan vyasanam ātmanaḥ 12,215.013a iti saṃcoditas tena dhīro niścitaniścayaḥ 12,215.013c uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñām anuvarṇayan 12,215.014a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate 12,215.014c tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho 'nupaśyataḥ 12,215.014d*0635_01 gahanaṃ sarvabhūtānāṃ dhyeyaṃ nityaṃ sanātanam 12,215.014d*0635_02 anigraham anaupamyaṃ sarvākāraṃ parātparam 12,215.014d*0635_03 sarvāvaraṇasaṃbhūtaṃ tasmād etat pravartate 12,215.014d*0635_04 tanmayā api saṃpaśya nānālakṣaṇalakṣitāḥ 12,215.014d*0635_05 sa vai pāti jagatsraṣṭā viṣṇur ity abhiśabditaḥ 12,215.014d*0635_06 punar darśati saṃprāpte ........ sureśvaraḥ (sic) 12,215.015a svabhāvāt saṃpravartante nivartante tathaiva ca 12,215.015c sarve bhāvās tathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate 12,215.016a puruṣārthasya cābhāve nāsti kaś cit svakārakaḥ 12,215.016c svayaṃ tu kurvatas tasya jātu māno bhaved iha 12,215.017a yas tu kartāram ātmānaṃ manyate sādhvasādhunoḥ 12,215.017c tasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ 12,215.018a yadi syāt puruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam 12,215.018c ārambhās tasya sidhyeran na ca jātu parābhavet 12,215.019a aniṣṭasya hi nirvṛttir anivṛttiḥ priyasya ca 12,215.019c lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthas tataḥ kutaḥ 12,215.020a aniṣṭasyābhinirvṛttim iṣṭasaṃvṛttim eva ca 12,215.020c aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cit tat svabhāvataḥ 12,215.021a pratirūpadharāḥ ke cid dṛśyante buddhisattamāḥ 12,215.021c virūpebhyo 'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam 12,215.022a svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā 12,215.022c śubhāśubhās tadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam 12,215.023a svabhāvād eva tat sarvam iti me niścitā matiḥ 12,215.023c ātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato 'nyathā 12,215.024a karmajaṃ tv iha manye 'haṃ phalayogaṃ śubhāśubham 12,215.024c karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnam ahaṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 12,215.025a yathā vedayate kaś cid odanaṃ vāyaso vadan 12,215.025c evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam 12,215.026a vikārān eva yo veda na veda prakṛtiṃ parām 12,215.026c tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho 'nupaśyataḥ 12,215.027a svabhāvabhāvino bhāvān sarvān eveha niścaye 12,215.027c budhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati 12,215.028a veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpy anityatām 12,215.028c tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,215.029a nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ 12,215.029c svastho 'vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau 12,215.030a kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥ 12,215.030c nāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā 12,215.031a prakṛtau ca vikāre ca na me prītir na ca dviṣe 12,215.031c dveṣṭāraṃ na ca paśyāmi yo mamādya mamāyate 12,215.032a nordhvaṃ nāvāṅ na tiryak ca na kva cic chakra kāmaye 12,215.032c na vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate 12,215.033 śakra uvāca 12,215.033a yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntir avāpyate 12,215.033c prabrūhi tam upāyaṃ me samyak prahrāda pṛcchate 12,215.034 prahrāda uvāca 12,215.034a ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā 12,215.034c vṛddhaśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat 12,215.035a svabhāvāl labhate prajñāṃ śāntim eti svabhāvataḥ 12,215.035c svabhāvād eva tat sarvaṃ yat kiṃ cid anupaśyasi 12,215.035d@021_0001 naivāntaraṃ vijānāti śrutvā gurumukhāt tataḥ 12,215.035d@021_0002 vākyaṃ vākyārthavijñānam ālokya manasā yatiḥ 12,215.035d@021_0003 vivekapratyayāpannam ātmānam anupaśyati 12,215.035d@021_0004 virajyati tato bhītyā parameśvaram ṛcchati 12,215.035d@021_0005 trātāraṃ sarvaduḥkhānāṃ tat sukhānveṣaṇaṃ yathā 12,215.035d@021_0006 karoti sadbhiḥ saṃsargamalaṃ santaḥ sukhāya vai 12,215.035d@021_0007 satāṃ sakāśād ājñāya mārgaṃ lakṣaṇavattayā 12,215.035d@021_0008 sarvasaṅgavinirmuktaḥ paramātmānam ṛcchati 12,215.035d@021_0009 viṣayecchākṛto dharmaṃ[rmaḥ] sarajasko bhayāvahaḥ 12,215.035d@021_0010 dharmahānim avāpnoti kramāt tena naraḥ punaḥ 12,215.035d@021_0011 bhaktihīno bhavaty eva paramātmani cācyuta 12,215.035d@021_0012 vācake vāpi ca sthānaṃ na hanty eva vimocitaḥ 12,215.035d@021_0013 sārkṣye (sic) cāsya ratir nityaṃ saṃsāre ca ratir bhavet 12,215.035d@021_0014 tasya nityam avijñānād ātmā caiva na sidhyati 12,215.035d@021_0015 unmattavṛttir bhavati kramād evaṃ pravartate 12,215.035d@021_0016 āśaucaṃ vardhate nityaṃ na śāmyati kathaṃ cana 12,215.035d@021_0017 viṣaye cānvitasyāsya mokṣavāñchā na jāyate 12,215.035d@021_0018 hetvābhāseṣu saṃlīnaḥ stauti vaiṣayikān guṇān 12,215.035d@021_0019 na śāstrāṇi śṛṇoty eva mānadarpasamanvitaḥ 12,215.035d@021_0020 svataḥsiddhaṃ na bhogas taṃ svataḥsiddhaṃ na vetti ca 12,215.035d@021_0021 cidrūpadhāraṇaṃ caiva paraṃ vastu athāvyayam 12,215.035d@021_0022 nānāyonigatas tena bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ 12,215.035d@021_0023 tīrṇapāraṃ na jānāti mahāmohasamanvitaḥ 12,215.035d@021_0024 ācāryasaṃśrayād vidyād vinayaṃ samupāgataḥ 12,215.035d@021_0025 anukūleṣu dharmeṣu cinoty enaṃ tatas tataḥ 12,215.035d@021_0026 ācārya iti ca khyātas tenāsau balavṛtrahan 12,215.035d@021_0027 niyatenaiva sadbhāvas tena janmāntarādiṣu 12,215.035d@021_0028 karmasaṃcayatūlaughaḥ kṣipyate jñānavāyunā 12,215.035d@021_0029 evaṃ yuktasamācāraḥ saṃsāravinivartakaḥ 12,215.035d@021_0030 anukūlavṛttiṃ satataṃ chinatty eva bhṛgur yathā 12,215.035d@021_0031 yena cāyaṃ samāpanno vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati 12,215.035d@021_0032 abhyantaraḥ smṛtaḥ śakra tatsāmyaṃ parivarjayet 12,215.035d@021_0033 prathamaṃ tatkṛtenaiva karmaṇā parimṛ[ga]cchati 12,215.035d@021_0034 dvitīyaṃ svapnayogaṃ ca karmaṇā parigacchati 12,215.035d@021_0035 etair akṣaiḥ samāpannaḥ pratyakṣo 'sau samāsthitaḥ 12,215.035d@021_0036 suṣuptyākhyas turīyo 'sau na ca hy āvaraṇānvitaḥ 12,215.035d@021_0037 lokavṛttyā tam īśānaṃ yajañ juhvan yamī bhavet 12,215.035d@021_0038 ātmany āyāsayogena niṣkriyaḥ sa parāt param 12,215.035d@021_0039 āyāme tāṃ vijānāti māyaiṣā paramātmanaḥ 12,215.035d@021_0040 prātibhāsikasāmānyād buddher yā saṃvidātmikā 12,215.035d@021_0041 sphuliṅgasattvasadṛśād agnibhāvo yathā bhavet 12,215.035d@021_0042 śiśūnām evam ajñānām ātmabhāvo 'nyathā smṛtaḥ 12,215.035d@021_0043 sādhye 'py avastubhūtākhye mitrāmitrādayaḥ kutaḥ 12,215.035d@021_0044 tadabhāve tu śokādyā na vartante sureśvara 12,215.035d@021_0045 evaṃ budhyasva bhagavan samabuddhiṃ samanviyāt 12,215.035d@021_0046 upāyam etad ākhyātaṃ mā vakraṃ gaccha devapa 12,215.035d@021_0047 jñānena paśyate karma jñānināṃ na pravartakam 12,215.035d@021_0048 yāvad ārabdham asyeha tāvan naivopaśāmyati 12,215.035d@021_0049 tadante taṃ prayāty eva na vidvān iti me matiḥ 12,215.035d@021_0050 yad asya vācakaṃ vakṣye tasmād etad bhavet sadā 12,215.035d@021_0051 tena tena ca bhāvena apāyaṃ tatra paśyati 12,215.035d@021_0052 sthānabhedeṣu vāg eṣā tālusaṃsthā yathā tathā 12,215.035d@021_0053 tadvad buddhigatā hy arthā buddhim ātmagataṃ sadā 12,215.035d@021_0054 samastasaṃkalpaviśeṣamuktaṃ 12,215.035d@021_0055 paraṃ parāṇāṃ paramaṃ mahātmā 12,215.035d@021_0056 trayyantavidbhiḥ parigīyate 'sau 12,215.035d@021_0057 viṣṇur vibhur vāsti guṇo na nityam 12,215.035d@021_0058 varṇeṣu lokeṣu viśeṣaṇeṣu 12,215.035d@021_0059 sa vāsudevo vasanān mahātmā 12,215.035d@021_0060 guṇānurūpaṃ sa ca karmarūpaṃ 12,215.035d@021_0061 dadāti sarvasya samastarūpam 12,215.035d@021_0062 na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya 12,215.035d@021_0063 na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam 12,215.035d@021_0064 bhaktyā ca dhṛtyā sa samāhitātmā 12,215.035d@021_0065 jñānasvarūpaṃ paripaśyatīha 12,215.035d@021_0066 vadanti tan me bhagavān dadau sa 12,215.035d@021_0067 sa eva śeṣaṃ maghavān mahātmā 12,215.035d@021_0068 evaṃ mamopāyam avehi śakra 12,215.035d@021_0069 tasmāl loko nāsti mahyaṃ sadaiva 12,215.036 bhīṣma uvāca 12,215.036a ity ukto daityapatinā śakro vismayam āgamat 12,215.036c prītimāṃś ca tadā rājaṃs tad vākyaṃ pratyapūjayat 12,215.037a sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatir īśvaraḥ 12,215.037c asurendram upāmantrya jagāma svaṃ niveśanam 12,216.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,216.001a yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīr vicaren mahīm 12,216.001c kāladaṇḍaviniṣpiṣṭas tan me brūhi pitāmaha 12,216.002 bhīṣma uvāca 12,216.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,216.002c vāsavasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca 12,216.003a pitāmaham upāgatya praṇipatya kṛtāñjaliḥ 12,216.003c sarvān evāsurāñ jitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ 12,216.004a yasya sma dadato vittaṃ na kadā cana hīyate 12,216.004c taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.005a sa eva hy astam ayate sa sma vidyotate diśaḥ 12,216.005c sa varṣati sma varṣāṇi yathākālam atandritaḥ 12,216.005e taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.006a sa vāyur varuṇaś caiva sa raviḥ sa ca candramāḥ 12,216.006c so 'gnis tapati bhūtāni pṛthivī ca bhavaty uta 12,216.006e taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.007 brahmovāca 12,216.007a naitat te sādhu maghavan yad etad anupṛcchasi 12,216.007c pṛṣṭas tu nānṛtaṃ brūyāt tasmād vakṣyāmi te balim 12,216.008a uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣv aśveṣu vā punaḥ 12,216.008c variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate 12,216.009 śakra uvāca 12,216.009a yadi sma balinā brahmañ śūnyāgāre sameyivān 12,216.009c hanyām enaṃ na vā hanyāṃ tad brahmann anuśādhi mām 12,216.010 brahmovāca 12,216.010a mā sma śakra baliṃ hiṃsīr na balir vadham arhati 12,216.010c nyāyāṃs tu śakra praṣṭavyas tvayā vāsava kāmyayā 12,216.011 bhīṣma uvāca 12,216.011a evam ukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā 12,216.011c cacārairāvataskandham adhiruhya śriyā vṛtaḥ 12,216.012a tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam 12,216.012c yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam 12,216.013 śakra uvāca 12,216.013a kharayonim anuprāptas tuṣabhakṣo 'si dānava 12,216.013c iyaṃ te yonir adhamā śocasy āho na śocasi 12,216.014a adṛṣṭaṃ bata paśyāmi dviṣatāṃ vaśam āgatam 12,216.014c śriyā vihīnaṃ mitraiś ca bhraṣṭavīryaparākramam 12,216.015a yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,216.015c lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan 12,216.016a tvanmukhāś caiva daiteyā vyatiṣṭhaṃs tava śāsane 12,216.016c akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha 12,216.016e idaṃ ca te 'dya vyasanaṃ śocasy āho na śocasi 12,216.017a yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihan 12,216.017c jñātibhyo vibhajan vittaṃ tadāsīt te manaḥ katham 12,216.018a yat te sahasrasamitā nanṛtur devayoṣitaḥ 12,216.018c bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā 12,216.019a sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ 12,216.019c katham adya tadā caiva manas te dānaveśvara 12,216.020a chatraṃ tavāsīt sumahat sauvarṇaṃ maṇibhūṣitam 12,216.020c nanṛtur yatra gandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā 12,216.021a yūpas tavāsīt sumahān yajataḥ sarvakāñcanaḥ 12,216.021c yatrādadaḥ sahasrāṇām ayutāni gavāṃ daśa 12,216.021d*0636_01 anantaraṃ sahasreṇa tadāsīd daitya kā matiḥ 12,216.022a yadā tu pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno 'nuparyayāḥ 12,216.022c śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsīt kiṃ nu te hṛdi 12,216.023a na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca 12,216.023c brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmy asurādhipa 12,216.023d*0637_00 bhīṣma uvāca 12,216.023d*0637_01 tataḥ prahasya sa balir vāsavena samīritam 12,216.023d*0637_02 niśamya mānagambhīraṃ surarājam athābravīt 12,216.023d*0637_03 aho hi tava bāliśyam iha devagaṇādhipa 12,216.023d*0637_04 ayuktaṃ devarājasya tava kaṣṭam idaṃ vacaḥ 12,216.024 balir uvāca 12,216.024a na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca 12,216.024c brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava 12,216.025a guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi 12,216.025c yadā me bhavitā kālas tadā tvaṃ tāni drakṣyasi 12,216.025d*0638_01 na jānīṣe bhavān siddhiṃ śubhāṅgasvarūparūpiṇīm 12,216.025d*0638_02 kālena bhavitā sarvo nātra gacchati vāsava 12,216.026a na tv etad anurūpaṃ te yaśaso vā kulasya vā 12,216.026c samṛddhārtho 'samṛddhārthaṃ yan māṃ katthitum icchasi 12,216.027a na hi duḥkheṣu śocanti na prahṛṣyanti carddhiṣu 12,216.027c kṛtaprajñā jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ 12,216.028a tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase 12,216.028c yadāham iva bhāvī tvaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi 12,216.028d*0639_01 aiśvaryamadamohena sa tvaṃ kiṃ nānubudhyase 12,216.028d*0639_02 kālena budhyase rājan vinipātena yojitaḥ 12,217.001 bhīṣma uvāca 12,217.001a punar eva tu taṃ śakraḥ prahasann idam abravīt 12,217.001c niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ pravyāhārāya bhārata 12,217.002a yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,217.002c lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan 12,217.003a dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemām avasthām ātmano bale 12,217.003c jñātimitraparityaktaḥ śocasy āho na śocasi 12,217.004a prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃś cātmavaśe sthitān 12,217.004c vinipātam imaṃ cādya śocasy āho na śocasi 12,217.005 balir uvāca 12,217.005*0640_01 garvaṃ hitvā tathā mānaṃ devarāja śṛṇuṣva me 12,217.005*0640_02 mayā ca tvānu sadbhāvaṃ pūrvam ācaritaṃ mahat 12,217.005*0640_03 avaśyakālaparyāyam ātmanaḥ parivartanam 12,217.005*0640_04 avidaṃl lokamāhātmya * * * * * * * * 12,217.005a anityam upalakṣyedaṃ kālaparyāyam ātmanaḥ 12,217.005c tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,217.006a antavanta ime dehā bhūtānām amarādhipa 12,217.006c tena śakra na śocāmi nāparādhād idaṃ mama 12,217.007a jīvitaṃ ca śarīraṃ ca pretya vai saha jāyate 12,217.007c ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ 12,217.008a tad īdṛśam idaṃ bhāvam avaśaḥ prāpya kevalam 12,217.008c yady evam abhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ 12,217.009a bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasām iva sāgaraḥ 12,217.009c naitat samyag vijānanto narā muhyanti vajrabhṛt 12,217.010a ye tv evaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ 12,217.010c te kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhir yeṣāṃ praṇaśyati 12,217.011a buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣam 12,217.011c vipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ saṃprasīdati 12,217.012a tatas tu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ 12,217.012c kṛpaṇāḥ paritapyante te 'narthaiḥ paricoditāḥ 12,217.013a arthasiddhim anarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā 12,217.013c sukhaduḥkhaphalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye 12,217.014a hataṃ hanti hato hy eva yo naro hanti kaṃ cana 12,217.014c ubhau tau na vijānīto yaś ca hanti hataś ca yaḥ 12,217.015a hatvā jitvā ca maghavan yaḥ kaś cit puruṣāyate 12,217.015c akartā hy eva bhavati kartā tv eva karoti tat 12,217.016a ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāv ubhau 12,217.016c kṛtaṃ hi tat kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ 12,217.017a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,217.017c etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā 12,217.018a mahāvidyo 'lpavidyaś ca balavān durbalaś ca yaḥ 12,217.018c darśanīyo virūpaś ca subhago durbhagaś ca yaḥ 12,217.019a sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā 12,217.019c tasmin kālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ 12,217.020a dagdham evānudahati hatam evānuhanti ca 12,217.020c naśyate naṣṭam evāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ 12,217.021a nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ saṃpradṛśyate 12,217.021c nāntam asya prapaśyāmi vidher divyasya cintayan 12,217.022a yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet 12,217.022c syān me harṣaś ca darpaś ca krodhaś caiva śacīpate 12,217.023a tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhe 12,217.023c bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpam ādiśya parigarhase 12,217.024a icchann ahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ 12,217.024c vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethās tvam eva me 12,217.025a kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchati 12,217.025c kālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam 12,217.026a purā sarvaṃ pravyathate mayi kruddhe puraṃdara 12,217.026b*0641_01 vidravanti tvayā sārdhaṃ sarva eva divaukasaḥ 12,217.026c avaimi tv asya lokasya dharmaṃ śakra sanātanam 12,217.027a tvam apy evam apekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥ 12,217.027c prabhavaś ca prabhāvaś ca nātmasaṃsthaḥ kadā cana 12,217.028a kaumāram eva te cittaṃ tathaivādya yathā purā 12,217.028c samavekṣasva maghavan buddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm 12,217.029a devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ 12,217.029c āsan sarve mama vaśe tat sarvaṃ vettha vāsava 12,217.030a namas tasyai diśe 'py astu yasyāṃ vairocano baliḥ 12,217.030c iti mām abhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ 12,217.031a nāhaṃ tad anuśocāmi nātmabhraṃśaṃ śacīpate 12,217.031c evaṃ me niścitā buddhiḥ śāstus tiṣṭhāmy ahaṃ vaśe 12,217.032a dṛśyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavān 12,217.032c duḥkhaṃ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṃ hi tat tathā 12,217.033a dauṣkuleyas tathā mūḍho durjātaḥ śakra dṛśyate 12,217.033c sukhaṃ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṃ hi tat tathā 12,217.034a kalyāṇī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyate 12,217.034c alakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dṛśyate 12,217.035a naitad asmatkṛtaṃ śakra naitac chakra tvayā kṛtam 12,217.035c yat tvam evaṃgato vajrin yad vāpy evaṃgatā vayam 12,217.036a na karma tava nānyeṣāṃ kuto mama śatakrato 12,217.036c ṛddhir vāpy atha vā narddhiḥ paryāyakṛtam eva tat 12,217.037a paśyāmi tvā virājantaṃ devarājam avasthitam 12,217.037c śrīmantaṃ dyutimantaṃ ca garjantaṃ ca mamopari 12,217.038a etac caivaṃ na cet kālo mām ākramya sthito bhavet 12,217.038c pātayeyam ahaṃ tvādya savajram api muṣṭinā 12,217.039a na tu vikramakālo 'yaṃ kṣamākālo 'yam āgataḥ 12,217.039c kālaḥ sthāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā 12,217.040a māṃ ced abhyāgataḥ kālo dānaveśvaram ūrjitam 12,217.040c garjantaṃ pratapantaṃ ca kam anyaṃ nāgamiṣyati 12,217.041a dvādaśānāṃ hi bhavatām ādityānāṃ mahātmanām 12,217.041c tejāṃsy ekena sarveṣāṃ devarāja hṛtāni me 12,217.042a aham evodvahāmy āpo visṛjāmi ca vāsava 12,217.042c tapāmi caiva trailokyaṃ vidyotāmy aham eva ca 12,217.043a saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmy aham athādade 12,217.043c saṃyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhur īśvaraḥ 12,217.044a tad adya vinivṛttaṃ me prabhutvam amarādhipa 12,217.044c kālasainyāvagāḍhasya sarvaṃ na pratibhāti me 12,217.045a nāhaṃ kartā na caiva tvaṃ nānyaḥ kartā śacīpate 12,217.045c paryāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadṛcchayā 12,217.046a māsārdhamāsaveśmānam ahorātrābhisaṃvṛtam 12,217.046c ṛtudvāraṃ varṣamukham āhur vedavido janāḥ 12,217.047a āhuḥ sarvam idaṃ cintyaṃ janāḥ ke cin manīṣayā 12,217.047b*0642_01 anityaṃ pañcavarṣāṇi ṣaṣṭho dṛśyati dehinām 12,217.047c asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā 12,217.047d*0643_01 tatas tāni na paśyāmi kāle tam api vṛtrahan 12,217.048a gambhīraṃ gahanaṃ brahma mahat toyārṇavaṃ yathā 12,217.048c anādinidhanaṃ cāhur akṣaraṃ param eva ca 12,217.049a sattveṣu liṅgam āveśya naliṅgam api tat svayam 12,217.049c manyante dhruvam evainaṃ ye narās tattvadarśinaḥ 12,217.050a bhūtānāṃ tu viparyāsaṃ manyate gatavān iti 12,217.050c na hy etāvad bhaved gamyaṃ na yasmāt prakṛteḥ paraḥ 12,217.051a gatiṃ hi sarvabhūtānām agatvā kva gamiṣyasi 12,217.051c yo dhāvatā na hātavyas tiṣṭhann api na hīyate 12,217.051e tam indriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā 12,217.052a āhuś cainaṃ ke cid agniṃ ke cid āhuḥ prajāpatim 12,217.052c ṛtumāsārdhamāsāṃś ca divasāṃs tu kṣaṇāṃs tathā 12,217.053a pūrvāhṇam aparāhṇaṃ ca madhyāhnam api cāpare 12,217.053c muhūrtam api caivāhur ekaṃ santam anekadhā 12,217.053e taṃ kālam avajānīhi yasya sarvam idaṃ vaśe 12,217.054a bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsava 12,217.054c balavīryopapannāni yathaiva tvaṃ śacīpate 12,217.055a tvām apy atibalaṃ śakraṃ devarājaṃ balotkaṭam 12,217.055c prāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati 12,217.056a ya idaṃ sarvam ādatte tasmāc chakra sthiro bhava 12,217.056c mayā tvayā ca pūrvaiś ca na sa śakyo 'tivartitum 12,217.057a yām etāṃ prāpya jānīṣe rājaśriyam anuttamām 12,217.057c sthitā mayīti tan mithyā naiṣā hy ekatra tiṣṭhati 12,217.058a sthitā hīndrasahasreṣu tvad viśiṣṭatameṣv iyam 12,217.058c māṃ ca lolā parityajya tvām agād vibudhādhipa 12,217.059a maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitum arhasi 12,217.059c tvām apy evaṃgataṃ tyaktvā kṣipram anyaṃ gamiṣyati 12,217.059d*0644_01 kālena coditā śakra mā te garvaḥ śatakrato 12,217.059d*0644_02 kṣamasva kālayogaṃ tam āgataṃ viddhi devapa 12,217.059d*0644_03 nirlajjaś caiva kasmāt tvaṃ devarāja vikatthase 12,217.059d*0644_04 sarvāsurāṇām adhipaḥ sarvadevabhayaṃkaraḥ 12,217.059d*0644_05 jitavān brahmaṇo lokaṃ ko vidyād āgataṃ gatim 12,218.001 bhīṣma uvāca 12,218.001a śatakratur athāpaśyad baler dīptāṃ mahātmanaḥ 12,218.001c svarūpiṇīṃ śarīrād dhi tadā niṣkrāmatīṃ śriyam 12,218.002a tāṃ dīptāṃ prabhayā dṛṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ 12,218.002c vismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ 12,218.003a bale keyam apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī 12,218.003c tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā 12,218.004 balir uvāca 12,218.004a na hīmām āsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīm 12,218.004c tvam evaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava 12,218.005 śakra uvāca 12,218.005a kā tvaṃ baler apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī 12,218.005c ajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite 12,218.006a kā tvaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā svatejasā 12,218.006c hitvā daityeśvaraṃ subhru tan mamācakṣva tattvataḥ 12,218.007 śrīr uvāca 12,218.007a na mā virocano veda na mā vairocano baliḥ 12,218.007c āhur māṃ duḥsahety evaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ 12,218.008a bhūtir lakṣmīti mām āhuḥ śrīr ity evaṃ ca vāsava 12,218.008c tvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ 12,218.009 śakra uvāca 12,218.009a kim idaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛte 12,218.009b*0645_01 yad guṇeṣu ca lubdhāsi baler apanayas tu kaḥ 12,218.009c duḥsahe vijahāsy enaṃ cirasaṃvāsinī satī 12,218.010 śrīr uvāca 12,218.010a na dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃ cana 12,218.010c kālas tu śakra paryāyān mainaṃ śakrāvamanyathāḥ 12,218.011 śakra uvāca 12,218.011a kathaṃ tvayā balis tyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍini 12,218.011c kathaṃ ca māṃ na jahyās tvaṃ tan me brūhi śucismite 12,218.012 śrīr uvāca 12,218.012a satye sthitāsmi dāne ca vrate tapasi caiva hi 12,218.012c parākrame ca dharme ca parācīnas tato baliḥ 12,218.013a brahmaṇyo 'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ 12,218.013c abhyasūyad brāhmaṇān vai ucchiṣṭaś cāspṛśad ghṛtam 12,218.014a yajñaśīlaḥ purā bhūtvā mām eva yajatety ayam 12,218.014c provāca lokān mūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ 12,218.015a apākṛtā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava 12,218.015c apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca 12,218.016 śakra uvāca 12,218.016a asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān 12,218.016c yas tvām eko viṣahituṃ śaknuyāt kamalālaye 12,218.017 śrīr uvāca 12,218.017a naiva devo na gandharvo nāsuro na ca rākṣasaḥ 12,218.017c yo mām eko viṣahituṃ śaktaḥ kaś cit puraṃdara 12,218.018 śakra uvāca 12,218.018a tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tad brūhi me śubhe 12,218.018c tat kariṣyāmi te vākyam ṛtaṃ tvaṃ vaktum arhasi 12,218.019 śrīr uvāca 12,218.019a sthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tat 12,218.019c vidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām 12,218.020 śakra uvāca 12,218.020a ahaṃ vai tvā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam 12,218.020c na tu me 'tikramaḥ syād vai sadā lakṣmi tavāntike 12,218.021a bhūmir eva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī 12,218.021c sā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ 12,218.022 śrīr uvāca 12,218.022a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥ 12,218.022c dvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.023 śakra uvāca 12,218.023a āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paricārikāḥ 12,218.023c tās te pādaṃ titikṣantām alam āpas titikṣitum 12,218.024 śrīr uvāca 12,218.024a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yam apsu pratiṣṭhitaḥ 12,218.024c tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.025 śakra uvāca 12,218.025a yasmin devāś ca yajñāś ca yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,218.025c tṛtīyaṃ pādam agnis te sudhṛtaṃ dhārayiṣyati 12,218.026 śrīr uvāca 12,218.026a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yam agnau pratiṣṭhitaḥ 12,218.026c caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.027 śakra uvāca 12,218.027a ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,218.027c te te pādaṃ titikṣantām alaṃ santas titikṣitum 12,218.028 śrīr uvāca 12,218.028a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥ 12,218.028c evaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām 12,218.029 śakra uvāca 12,218.029*0646_01 bhūmiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā adbhiḥ saṃtarpayanti ye 12,218.029*0646_02 bhūtāni ca yajanty agnau teṣāṃ tvam anapāyinī 12,218.029*0646_03 ye kriyābhiḥ suraktābhir hetuyuktāḥ samāhitāḥ 12,218.029*0646_04 jñānavanto vivatsāyāṃ labdhā mādyanti yoginaḥ 12,218.029a bhūtānām iha vai yas tvā mayā vinihitāṃ satīm 12,218.029c upahanyāt sa me dviṣyāt tathā śṛṇvantu me vacaḥ 12,218.030 bhīṣma uvāca 12,218.030*0647_01 tatheti coktvā sā bhraṣṭā sarvalokanamaskṛtā 12,218.030*0647_02 vāsavaṃ pālayām āsa sā devī kamalālayā 12,218.030a tatas tyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balir abravīt 12,218.030c yāvat purastāt pratapet tāvad vai dakṣiṇāṃ diśam 12,218.031a paścimāṃ tāvad evāpi tathodīcīṃ divākaraḥ 12,218.031c tathā madhyaṃdine sūryo astam eti yadā tadā 12,218.031e punar devāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vas tadā 12,218.032a sarvāṃl lokān yadāditya ekasthas tāpayiṣyati 12,218.032c tadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tvāṃ śatakrato 12,218.033 śakra uvāca 12,218.033a brahmaṇāsmi samādiṣṭo na hantavyo bhavān iti 12,218.033c tena te 'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani 12,218.034a yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te 'stu mahāsura 12,218.034c ādityo nāvatapitā kadā cin madhyataḥ sthitaḥ 12,218.035a sthāpito hy asya samayaḥ pūrvam eva svayaṃbhuvā 12,218.035c ajasraṃ pariyāty eṣa satyenāvatapan prajāḥ 12,218.036a ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā 12,218.036c yena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjan raviḥ 12,218.037 bhīṣma uvāca 12,218.037a evam uktas tu daityendro balir indreṇa bhārata 12,218.037c jagāma dakṣiṇām āśām udīcīṃ tu puraṃdaraḥ 12,218.038a ity etad balinā gītam anahaṃkārasaṃjñitam 12,218.038c vākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ kham evāruruhe tadā 12,219.001 bhīṣma uvāca 12,219.001*0648_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,219.001*0648_01 vyasaneṣu nimagnasya kiṃ śreyas tad bravīhi me 12,219.001*0648_02 bhūya eva mahābāho sthityarthaṃ taṃ bravīhi me 12,219.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,219.001c śatakratoś ca saṃvādaṃ namuceś ca yudhiṣṭhira 12,219.002a śriyā vihīnam āsīnam akṣobhyam iva sāgaram 12,219.002c bhavābhavajñaṃ bhūtānām ity uvāca puraṃdaraḥ 12,219.003a baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṃ vaśam āgataḥ 12,219.003c śriyā vihīno namuce śocasy āho na śocasi 12,219.004 namucir uvāca 12,219.004a anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate 12,219.004c amitrāś ca prahṛṣyanti nāsti śoke sahāyatā 12,219.005a tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,219.005c saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ dharmaś caiva sureśvara 12,219.005c*0649_01 **** **** saṃtāpād bhraśyate śriyaḥ 12,219.005c*0649_02 saṃtāpād bhraśyate cāyur 12,219.006a vinīya khalu tad duḥkham āgataṃ vaimanasyajam 12,219.006c dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā 12,219.007a yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ 12,219.007c tadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ 12,219.008a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā 12,219.008c tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivodakaṃ; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 12,219.009a bhāvābhāvāv abhijānan garīyo; jānāmi śreyo na tu tat karomi 12,219.009c āśāḥ suśarmyāḥ suhṛdāṃ sukurvan; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 12,219.010a yathā yathāsya prāptavyaṃ prāpnoty eva tathā tathā 12,219.010c bhavitavyaṃ yathā yac ca bhavaty eva tathā tathā 12,219.011a yatra yatraiva saṃyuṅkte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ 12,219.011c tatra tatraiva vasati na yatra svayam icchati 12,219.012a bhāvo yo 'yam anuprāpto bhavitavyam idaṃ mama 12,219.012c iti yasya sadā bhāvo na sa muhyet kadā cana 12,219.013a paryāyair hanyamānānām abhiyoktā na vidyate 12,219.013c duḥkham etat tu yad dveṣṭā kartāham iti manyate 12,219.014a ṛṣīṃś ca devāṃś ca mahāsurāṃś ca; traividyavṛddhāṃś ca vane munīṃś ca 12,219.014c kān nāpado nopanamanti loke; parāvarajñās tu na saṃbhramanti 12,219.015a na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati 12,219.015c na cārthakṛcchravyasaneṣu śocati; sthitaḥ prakṛtyā himavān ivācalaḥ 12,219.016a yam arthasiddhiḥ paramā na harṣayet; tathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet 12,219.016c sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ; niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharo naraḥ 12,219.017a yāṃ yām avasthāṃ puruṣo 'dhigacchet; tasyāṃ rametāparitapyamānaḥ 12,219.017c evaṃ pravṛddhaṃ praṇuden manojaṃ; saṃtāpam āyāsakaraṃ śarīrāt 12,219.018a tat sadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ; prāpya yo na kurute sabhābhayam 12,219.018c dharmatattvam avagāhya buddhimān; yo 'bhyupaiti sa pumān dhuraṃdharaḥ 12,219.019a prājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai prājño muhyati mohakāle 12,219.019c sthānāc cyutaś cen na mumoha gautamas; tāvat kṛcchrām āpadaṃ prāpya vṛddhaḥ 12,219.020a na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā 12,219.020b*0650_01 na śīlena na vṛttena tathā naivārthasaṃpadā 12,219.020c alabhyaṃ labhate martyas tatra kā paridevanā 12,219.021a yad evam anujātasya dhātāro vidadhuḥ purā 12,219.021c tad evānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati 12,219.022a labdhavyāny eva labhate gantavyāny eva gacchati 12,219.022c prāptavyāny eva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca 12,219.023a etad viditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ 12,219.023c kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ 12,220.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,220.001a magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi 12,220.001c bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe 'pi vā punaḥ 12,220.002a tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke 'smin bharatarṣabha 12,220.002c etad bhavantaṃ pṛcchāmi tan me vaktum ihārhasi 12,220.003 bhīṣma uvāca 12,220.003a putradāraiḥ sukhaiś caiva viyuktasya dhanena ca 12,220.003c magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa 12,220.004a dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate 12,220.004b*0651_01 viśokatā sukhaṃ dhatte dhatte cārogyam uttamam 12,220.004b*0652_01 vaśyā bhavanti dhairyeṇa na vā rājño na saṃśayaḥ 12,220.004b*0652_02 dhairyavāñ śriyam āpnoti dhairyād dharmo vivardhate 12,220.004c ārogyāc ca śarīrasya sa punar vindate śriyam 12,220.005a yasya rājño narās tāta sāttvikīṃ vṛttim āsthitāḥ 12,220.005c tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaś ca karmasu 12,220.006a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,220.006c balivāsavasaṃvādaṃ punar eva yudhiṣṭhira 12,220.007a vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye 12,220.007c viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau 12,220.008a ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite 12,220.008c samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi 12,220.009a rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ 12,220.009c gandharvair bhujagendraiś ca siddhaiś cānyair vṛtaḥ prabhuḥ 12,220.010a caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam 12,220.010c āruhyairāvataṃ śakras trailokyam anusaṃyayau 12,220.011a sa kadā cit samudrānte kasmiṃś cid girigahvare 12,220.011c baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca 12,220.012a tam airāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇair vṛtam 12,220.012c surendram indraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe 12,220.013a dṛṣṭvā tam avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim 12,220.013c adhirūḍho dvipaśreṣṭham ity uvāca śatakratuḥ 12,220.014a daitya na vyathase śauryād atha vā vṛddhasevayā 12,220.014c tapasā bhāvitatvād vā sarvathaitat suduṣkaram 12,220.015a śatrubhir vaśam ānīto hīnaḥ sthānād anuttamāt 12,220.015c vairocane kim āśritya śocitavye na śocasi 12,220.016a śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogān anuttamān 12,220.016c hṛtasvabalarājyas tvaṃ brūhi kasmān na śocasi 12,220.017a īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade 12,220.017c tat tvam adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi 12,220.018a baddhaś ca vāruṇaiḥ pāśair vajreṇa ca samāhataḥ 12,220.018c hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmān na śocasi 12,220.019a bhraṣṭaśrīr vibhavabhraṣṭo yan na śocasi duṣkaram 12,220.019c trailokyarājyanāśe hi ko 'nyo jīvitum utsahet 12,220.020a etac cānyac ca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam 12,220.020c śrutvā sukham asaṃbhrānto balir vairocano 'bravīt 12,220.021a nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te 12,220.021c vajram udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara 12,220.022a aśaktaḥ pūrvam āsīs tvaṃ kathaṃ cic chaktatāṃ gataḥ 12,220.022c kas tvad anya imā vācaḥ sukrūrā vaktum arhati 12,220.023a yas tu śatror vaśasthasya śakto 'pi kurute dayām 12,220.023c hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ 12,220.024a aniścayo hi yuddheṣu dvayor vivadamānayoḥ 12,220.024c ekaḥ prāpnoti vijayam ekaś caiva parābhavam 12,220.025a mā ca te bhūt svabhāvo 'yaṃ mayā daivatapuṃgava 12,220.025c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt 12,220.026a naitad asmatkṛtaṃ śakra naitac chakra tvayā kṛtam 12,220.026c yat tvam evaṃgato vajrin yad vāpy evaṃgatā vayam 12,220.027a aham āsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam 12,220.027c māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtam ity uta 12,220.028a sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati 12,220.028c paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā 12,220.029a kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayaty ayam 12,220.029c tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam 12,220.030a na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam 12,220.030c nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ 12,220.031a na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ 12,220.031c śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam 12,220.032a nāgāminam anarthaṃ hi pratighātaśatair api 12,220.032c śaknuvanti prativyoḍhum ṛte buddhibalān narāḥ 12,220.033a paryāyair hanyamānānāṃ paritrātā na vidyate 12,220.033c idaṃ tu duḥkhaṃ yac chakra kartāham iti manyate 12,220.034a yadi kartā bhavet kartā na kriyeta kadā cana 12,220.034c yasmāt tu kriyate kartā tasmāt kartāpy anīśvaraḥ 12,220.035a kālena tvāham ajayaṃ kālenāhaṃ jitas tvayā 12,220.035c gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ 12,220.036a indra prākṛtayā buddhyā pralapan nāvabudhyase 12,220.036c ke cit tvāṃ bahu manyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā 12,220.037a katham asmadvidho nāma jānaṃl lokapravṛttayaḥ 12,220.037c kālenābhyāhataḥ śocen muhyed vāpy arthasaṃbhrame 12,220.038a nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā 12,220.038c buddhir vyasanam āsādya bhinnā naur iva sīdati 12,220.039a ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ 12,220.039c te sarve śakra yāsyanti mārgam indraśatair gatam 12,220.040a tvām apy evaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā 12,220.040c kāle pariṇate kālaḥ kālayiṣyati mām iva 12,220.041a bahūnīndrasahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yuge 12,220.041c abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ 12,220.042a idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānam ātmānaṃ bahu manyase 12,220.042c sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇam iva śāśvatam 12,220.043a na cedam acalaṃ sthānam anantaṃ vāpi kasya cit 12,220.043c tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedam iti manyase 12,220.044a aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvam 12,220.044b*0653_01 nityaṃ kālaparītātmā bhavaty evaṃ sureśvara 12,220.044c mameyam iti mohāt tvaṃ rājaśriyam abhīpsasi 12,220.045a neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā 12,220.045c atikramya bahūn anyāṃs tvayi tāvad iyaṃ sthitā 12,220.046a kaṃ cit kālam iyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā 12,220.046c gaur nipānam ivotsṛjya punar anyaṃ gamiṣyati 12,220.047a rājalokā hy atikrāntā yān na saṃkhyātum utsahe 12,220.047c tvatto bahutarāś cānye bhaviṣyanti puraṃdara 12,220.048a savṛkṣauṣadhiratneyaṃ sasaritparvatākarā 12,220.048c tān idānīṃ na paśyāmi yair bhukteyaṃ purā mahī 12,220.049a pṛthur ailo mayo bhaumo narakaḥ śambaras tathā 12,220.049c aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānur amitadhvajaḥ 12,220.050a prahrādo namucir dakṣo vipracittir virocanaḥ 12,220.050c hrīniṣedhaḥ suhotraś ca bhūrihā puṣpavān vṛṣaḥ 12,220.051a satyeṣur ṛṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥ 12,220.051c bāṇaḥ kārtasvaro vahnir viśvadaṃṣṭro 'tha nairṛtaḥ 12,220.052a ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ 12,220.052c viśvajit pratiśauriś ca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ 12,220.053a hiraṇyakaśipuś caiva kaiṭabhaś caiva dānavaḥ 12,220.053c daityāś ca kālakhañjāś ca sarve te nairṛtaiḥ saha 12,220.054a ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāś ca ye 12,220.054c daityendrā dānavendrāś ca yāṃś cānyān anuśuśruma 12,220.055a bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ 12,220.055c kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ 12,220.056a sarvaiḥ kratuśatair iṣṭaṃ na tvam ekaḥ śatakratuḥ 12,220.056c sarve dharmaparāś cāsan sarve satatasatriṇaḥ 12,220.057a antarikṣacarāḥ sarve sarve 'bhimukhayodhinaḥ 12,220.057c sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ 12,220.058a sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ 12,220.058c sarve samaram āsādya na śrūyante parājitāḥ 12,220.059a sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ 12,220.059c sarve vedavrataparāḥ sarve cāsan bahuśrutāḥ 12,220.060a sarve saṃhatam aiśvaryam īśvarāḥ pratipedire 12,220.060c na caiśvaryamadas teṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām 12,220.061a sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ 12,220.061c sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvat pratipedire 12,220.062a sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥ 12,220.062c jvalantaḥ pratapantaś ca kālena pratisaṃhṛtāḥ 12,220.063a tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ 12,220.063c na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokam ātmanaḥ 12,220.064a muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñcemaṃ śrībhavaṃ madam 12,220.064c evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi 12,220.065a śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ 12,220.065c atītānāgate hitvā pratyutpannena vartaya 12,220.066a māṃ ced abhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktam atandritam 12,220.066c kṣamasva nacirād indra tvām apy upagamiṣyati 12,220.067a trāsayann iva devendra vāgbhis takṣasi mām iha 12,220.067c saṃyate mayi nūnaṃ tvam ātmānaṃ bahu manyase 12,220.068a kālaḥ prathamam āyān māṃ paścāt tvām anudhāvati 12,220.068c tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi 12,220.069a ko hi sthātum alaṃ loke kruddhasya mama saṃyuge 12,220.069c kālas tu balavān prāptas tena tiṣṭhasi vāsava 12,220.070a yat tad varṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavitum arhati 12,220.070c yathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ 12,220.071a aham aindrac cyutaḥ sthānāt tvam indraḥ prakṛto divi 12,220.071c sucitre jīvaloke 'sminn upāsyaḥ kālaparyayāt 12,220.072a kiṃ hi kṛtvā tvam indro 'dya kiṃ hi kṛtvā cyutā vayam 12,220.072c kālaḥ kartā vikartā ca sarvam anyad akāraṇam 12,220.073a nāśaṃ vināśam aiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,220.073c vidvān prāpyaivam atyarthaṃ na prahṛṣyen na ca vyathet 12,220.074a tvam eva hīndra vetthāsmān vedāhaṃ tvāṃ ca vāsava 12,220.074c vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa 12,220.075a tvam eva hi purā vettha yat tadā pauruṣaṃ mama 12,220.075c samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 12,220.076a ādityāś caiva rudrāś ca sādhyāś ca vasubhiḥ saha 12,220.076c mayā vinirjitāḥ sarve marutaś ca śacīpate 12,220.077a tvam eva śakra jānāsi devāsurasamāgame 12,220.077c sametā vibudhā bhagnās tarasā samare mayā 12,220.078a parvatāś cāsakṛt kṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ 12,220.078c saṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā 12,220.079a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat kālo duratikramaḥ 12,220.079c na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajram api muṣṭinā 12,220.080a na tu vikramakālo 'yaṃ kṣamākālo 'yam āgataḥ 12,220.080c tena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇataras tvayā 12,220.081a tvaṃ mā pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā 12,220.081c niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase 12,220.082a ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ 12,220.082c baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā 12,220.083a lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau 12,220.083c vadho bandhaḥ pramokṣaś ca sarvaṃ kālena labhyate 12,220.084a nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yas tu sadā prabhuḥ 12,220.084c so 'yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalam ivāgatam 12,220.085a yāny eva puruṣaḥ kurvan sukhaiḥ kālena yujyate 12,220.085c punas tāny eva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate 12,220.086a na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitum arhati 12,220.086c tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā 12,220.087a yadā hi śocatāṃ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati 12,220.087c sāmarthyaṃ śocato nāsti nādya śocāmy ahaṃ tataḥ 12,220.088a evam uktaḥ sahasrākṣo bhagavān pākaśāsanaḥ 12,220.088c pratisaṃhṛtya saṃrambham ity uvāca śatakratuḥ 12,220.089a savajram udyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃś ca vāruṇān 12,220.089c kasyeha na vyathed buddhir mṛtyor api jighāṃsataḥ 12,220.090a sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī 12,220.090c bruvan na vyathase sa tvaṃ vākyaṃ satyaparākrama 12,220.091a ho hi viśvāsam artheṣu śarīre vā śarīrabhṛt 12,220.091c kartum utsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat 12,220.092a aham apy evam evainaṃ lokaṃ jānāmy aśāśvatam 12,220.092c kālāgnāv āhitaṃ ghore guhye satatage 'kṣare 12,220.093a na cātra parihāro 'sti kālaspṛṣṭasya kasya cit 12,220.093c sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām 12,220.094a anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā 12,220.094c anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate 12,220.095a apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu 12,220.095c prayatnenāpy atikrānto dṛṣṭapūrvo na kena cit 12,220.096a purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ 12,220.096c kālo na parihāryaś ca na cāsyāsti vyatikramaḥ 12,220.097a ahorātrāṃś ca māsāṃś ca kṣaṇān kāṣṭhāḥ kalā lavān 12,220.097c saṃpiṇḍayati naḥ kālo vṛddhiṃ vārdhuṣiko yathā 12,220.098a idam adya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinam 12,220.098c kālo harati saṃprāpto nadīvega ivoḍupam 12,220.099a idānīṃ tāvad evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ 12,220.099c iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām 12,220.100a naśyanty arthās tathā bhogāḥ sthānam aiśvaryam eva ca 12,220.100c anityam adhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ 12,220.100d*0654_01 jīvitaṃ jīvalokasya kālenāgamya nīyate 12,220.100d*0655_01 ahaṃ sukhīti nityaṃ ca manasāpi na cintayet 12,220.100e ucchrāyā vinipātāntā bhāvo 'bhāvastha eva ca 12,220.101a sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī 12,220.101c aham āsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase 12,220.102a kālenākramya loke 'smin pacyamāne balīyasā 12,220.102c ajyeṣṭham akaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na budhyase 12,220.103a īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca 12,220.103c spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati 12,220.104a bhavāṃs tu bhāvatattvajño vidvāñ jñānataponvitaḥ 12,220.104c kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,220.105a kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,220.105c vairocane kṛtātmāsi spṛhaṇīyo vijānatām 12,220.106a sarvaloko hy ayaṃ manye buddhyā parigatas tvayā 12,220.106c viharan sarvatomukto na kva cit pariṣajjase 12,220.107a rajaś ca hi tamaś ca tvā spṛśato na jitendriyam 12,220.107c niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpaṃ tvam ātmānam upāsase 12,220.108a suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam 12,220.108c dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayy anukrośinī matiḥ 12,220.109a nāham etādṛśaṃ buddhaṃ hantum icchāmi bandhane 12,220.109c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo anukrośas tathā tvayi 12,220.110a mokṣyante vāruṇāḥ pāśās taveme kālaparyayāt 12,220.110c prajānām apacāreṇa svasti te 'stu mahāsura 12,220.111a yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate 12,220.111c putraś ca pitaraṃ mohāt preṣayiṣyati karmasu 12,220.112a brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam 12,220.112c śūdrāś ca brāhmaṇīṃ bhāryām upayāsyanti nirbhayāḥ 12,220.112d*0656_01 brāhmaṇāś cāpi śūdrāś ca bhogārthe kalpayanty uta 12,220.113a viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadā 12,220.113c saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiś ca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ 12,220.114a cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnam unmaryādaṃ bhaviṣyati 12,220.114c ekaikas te tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate 12,220.115a asmattas te bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya 12,220.115c sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ 12,220.116a tam evam uktvā bhagavāñ śatakratuḥ; pratiprayāto gajarājavāhanaḥ 12,220.116c vijitya sarvān asurān surādhipo; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ 12,220.117a maharṣayas tuṣṭuvur añjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvaram 12,220.117c himāpaho havyam udāvahaṃs tvaraṃs; tathāmṛtaṃ cārpitam īśvarāya ha 12,220.118a dvijottamaiḥ sarvagatair abhiṣṭuto; vidīptatejā gatamanyur īśvaraḥ 12,220.118c praśāntacetā muditaḥ svam ālayaṃ; triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ 12,221.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,221.001a pūrvarūpāṇi me rājan puruṣasya bhaviṣyataḥ 12,221.001c parābhaviṣyataś caiva tvaṃ me brūhi pitāmaha 12,221.002 bhīṣma uvāca 12,221.002a mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati 12,221.002c bhaviṣyataś ca bhadraṃ te tathaiva nabhaviṣyataḥ 12,221.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,221.003c śriyā śakrasya saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,221.004a mahatas tapaso vyuṣṭyā paśyaṃl lokau parāvarau 12,221.004c sāmānyam ṛṣibhir gatvā brahmalokanivāsibhiḥ 12,221.005a brahmaivāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ 12,221.005c vicacāra yathākāmaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ 12,221.006a kadā cit prātar utthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci 12,221.006c dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca 12,221.006d*0657_01 merupādodbhavāṃ gaṅgāṃ nārāyaṇapadacyutām 12,221.006d*0657_02 sa vīkṣamāṇo hṛṣṭātmā taṃ deśam abhijagmivān 12,221.006d*0657_03 yaṃ * devajavā[?nā]kīrṇaṃ sūkṣmakāñcanavālukam 12,221.006d*0657_04 gaṅgādvīpaṃ samāsādya nānāvṛkṣair alaṃkṛtam 12,221.006d*0657_05 sālatālāśvakarṇānāṃ candanānāṃ ca rājibhiḥ 12,221.006d*0657_06 maṇḍitaṃ vividhaiḥ puṣpair haṃsakāraṇḍavāyutam 12,221.006d*0657_07 nadīpulinam āsādya snātvā saṃtarpya devatāḥ 12,221.006d*0657_08 jajāpa japyaṃ dharmātmā tanmayatvena bhāsvatā 12,221.007a sahasranayanaś cāpi vajrī śambarapākahā 12,221.007c tasyā devarṣijuṣṭāyās tīram abhyājagāma ha 12,221.008a tāv āplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsatuḥ 12,221.008c nadyāḥ pulinam āsādya sūkṣmakāñcanavālukam 12,221.009a puṇyakarmabhir ākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ 12,221.009c cakratus tau kathāśīlau śucisaṃhṛṣṭamānasau 12,221.009e pūrvavṛttavyapetāni kathayantau samāhitau 12,221.010a atha bhāskaram udyantaṃ raśmijālapuraskṛtam 12,221.010c pūrṇamaṇḍalam ālokya tāv utthāyopatasthatuḥ 12,221.010d*0658_01 vivikte puṇyadeśe tu ramamāṇau mudā yutau 12,221.010d*0658_02 dadṛśāte 'ntarikṣe tau sūryasyodayanaṃ prati 12,221.010d*0658_03 jyotir jvālasamākīrṇaṃ jyotiṣāṃ gaṇamaṇḍitam 12,221.011a abhitas tūdayantaṃ tam arkam arkam ivāparam 12,221.011c ākāśe dadṛśe jyotir udyatārciḥsamaprabham 12,221.011d*0659_01 arkasya tejasā tulyaṃ tad bhāskarasamaprabham 12,221.012a tayoḥ samīpaṃ saṃprāptaṃ pratyadṛśyata bhārata 12,221.012c tat suparṇārkacaritam āsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam 12,221.012e bhābhir apratimaṃ bhāti trailokyam avabhāsayat 12,221.012f*0660_01 taṃ dṛṣṭvā tau tu vikrāntau prāñjalī samupasthitau 12,221.012f*0660_02 kramāt saṃprekṣyamāṇau tau vimānaṃ divyam adbhutam 12,221.012f*0660_03 tasmiṃs tadā satīṃ kāntāṃ lokakāntāṃ parāṃ śubhām 12,221.012f*0660_04 dhātrīṃ lokasya ramaṇīṃ lokamātaram acyutām 12,221.013a divyābhirūpaśobhābhir apsarobhiḥ puraskṛtām 12,221.013c bṛhatīm aṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānor ivārciṣam 12,221.014a nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārābhaktisamasrajam 12,221.014c śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣāt padmatalasthitām 12,221.015a sāvaruhya vimānāgrād aṅganānām anuttamā 12,221.015c abhyagacchat trilokeśaṃ śakraṃ carṣiṃ ca nāradam 12,221.016a nāradānugataḥ sākṣān maghavāṃs tām upāgamat 12,221.016c kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānam ātmanā 12,221.017a cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāś cāpi sa sarvavit 12,221.017c devarājaḥ śriyaṃ rājan vākyaṃ cedam uvāca ha 12,221.018a kā tvaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini 12,221.018c kutaś cāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe 12,221.019 śrīr uvāca 12,221.019a puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ 12,221.019c mamātmabhāvam icchanto yatante paramātmanā 12,221.020a sāhaṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmivibodhite 12,221.020c bhūtyarthaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī 12,221.021a ahaṃ lakṣmīr ahaṃ bhūtiḥ śrīś cāhaṃ balasūdana 12,221.021c ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatir vijitiḥ sthitiḥ 12,221.022a ahaṃ dhṛtir ahaṃ siddhir ahaṃ tviḍ bhūtir eva ca 12,221.022c ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutir niyatiḥ kṛtiḥ 12,221.023a rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgreṣu dhvajeṣu ca 12,221.023c nivāse dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca 12,221.024a jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣv anivartini 12,221.024c nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana 12,221.025a dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini 12,221.025c praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmy aham 12,221.025d*0661_01 ahiṃsānirate nityaṃ satyavākye yatendriye 12,221.026a asureṣv avasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanā 12,221.026c viparītāṃs tu tān buddhvā tvayi vāsam arocayam 12,221.027 śakra uvāca 12,221.027a kathaṃvṛtteṣu daityeṣu tvam avātsīr varānane 12,221.027c dṛṣṭvā ca kim ihāgās tvaṃ hitvā daiteyadānavān 12,221.028 śrīr uvāca 12,221.028a svadharmam anutiṣṭhatsu dhairyād acaliteṣu ca 12,221.028c svargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā hy aham 12,221.029a dānādhyayanayajñejyā gurudaivatapūjanam 12,221.029c viprāṇām atithīnāṃ ca teṣāṃ nityam avartata 12,221.030a susaṃmṛṣṭagṛhāś cāsañ jitastrīkā hutāgnayaḥ 12,221.030c guruśuśrūṣavo dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,221.031a śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlānasūyakāḥ 12,221.031c bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hy anīrṣavaḥ 12,221.032a amarṣaṇā na cānyonyaṃ spṛhayanti kadā cana 12,221.032c na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ 12,221.033a dātāraḥ saṃgṛhītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ 12,221.033c mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ 12,221.034a saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ 12,221.034c yathārthamānārthakarā hrīniṣedhā yatavratāḥ 12,221.035a nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṃkṛtāḥ 12,221.035c upavāsatapaḥśīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ 12,221.036a nainān abhyudiyāt sūryo na cāpy āsan prageniśāḥ 12,221.036c rātrau dadhi ca saktūṃś ca nityam eva vyavarjayan 12,221.037a kālyaṃ ghṛtaṃ cānvavekṣan prayatā brahmacāriṇaḥ 12,221.037c maṅgalān api cāpaśyan brāhmaṇāṃś cāpy apūjayan 12,221.038a sadā hi dadatāṃ dharmaḥ sadā cāpratigṛhṇatām 12,221.038c ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā 12,221.039a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām 12,221.039c dāyaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityam evānumodatām 12,221.039d*0662_01 kālo yātaḥ sukhe caiva dharmamārge ca vartatām 12,221.040a viṣaṇṇaṃ trastam udvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam 12,221.040c hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityam āśvāsayanti te 12,221.041a dharmam evānvavartanta na hiṃsanti parasparam 12,221.041c anukūlāś ca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ 12,221.042a pitṛdevātithīṃś caiva yathāvat te 'bhyapūjayan 12,221.042c avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyataporatāḥ 12,221.043a naike 'śnanti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyam 12,221.043c sarvabhūteṣv avartanta yathātmani dayāṃ prati 12,221.044a naivākāśe na paśuṣu nāyonau na ca parvasu 12,221.044c indriyasya visargaṃ te 'rocayanta kadā cana 12,221.045a nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyam ārjavaṃ caiva nityadā 12,221.045c utsāhaś cānahaṃkāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā 12,221.046a satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā 12,221.046c mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣv abhavat prabho 12,221.047a nidrā tandrīr asaṃprītir asūyā cānavekṣitā 12,221.047c aratiś ca viṣādaś ca na spṛhā cāviśanta tān 12,221.048a sāham evaṃguṇeṣv eva dānaveṣv avasaṃ purā 12,221.048c prajāsargam upādāya naikaṃ yugaviparyayam 12,221.049a tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt 12,221.049c apaśyaṃ vigataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām 12,221.050a sabhāsadāṃ te vṛddhānāṃ satyāḥ kathayatāṃ kathāḥ 12,221.050c prāhasann abhyasūyaṃś ca sarvavṛddhān guṇāvarāḥ 12,221.051a yūnaḥ sahasamāsīnān vṛddhān abhigatān sataḥ 12,221.051c nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvam apūjayan 12,221.052a vartayanty eva pitari putrāḥ prabhavatā ''tmanaḥ 12,221.052c amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayanto 'napatrapāḥ 12,221.053a tathā dharmād apetena karmaṇā garhitena ye 12,221.053c mahataḥ prāpnuvanty arthāṃs teṣv eṣām abhavat spṛhā 12,221.054a ucchaiś cāpy avadan rātrau nīcais tatrāgnir ajvalat 12,221.054c putrāḥ pitṝn abhyavadan bhāryāś cābhyavadan patīn 12,221.055a mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum 12,221.055c guruvan nābhyanandanta kumārān nānvapālayan 12,221.056a bhikṣāṃ balim adattvā ca svayam annāni bhuñjate 12,221.056c aniṣṭvā saṃvibhajyātha pitṛdevātithīn gurūn 12,221.057a na śaucam anurudhyanta teṣāṃ sūdajanās tathā 12,221.057c manasā karmaṇā vācā bhaktam āsīd anāvṛtam 12,221.057d@022_0001 bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ bhaktāny aśnanti mohitāḥ 12,221.057d@022_0002 eko dāso bhavet teṣāṃ teṣāṃ dāsīdvayaṃ tathā 12,221.057d@022_0003 trigavā dānavāḥ ke cic caturojās tathāpare 12,221.057d@022_0004 ṣaḍaśvāḥ saptamātaṅgāḥ pañcamāhiṣikāḥ pare 12,221.057d@022_0005 rātrau dadhi ca saktūṃś ca nityam evāvivarjitā 12,221.057d@022_0006 antardaśāhe cāśnanti gavāṃ kṣīraṃ vicetanāḥ 12,221.057d@022_0007 kramadohaṃ na kurvanti vatsastanyāni bhuñjate 12,221.057d@022_0008 anāthāṃ kṛpaṇāṃ bhāryāṃ ghnanti nityaṃ śapanti ca 12,221.057d@022_0009 śūdrānnapuṣṭā viprās tu nirlajjāś ca bhavanty uta 12,221.057d@022_0010 saṃkīrṇāni ca dhānyāni nātyavekṣat kuṭumbinī 12,221.057d@022_0011 mārjārakukkuṭaśvānaiḥ krīḍāṃ kurvanti mānavāḥ 12,221.057d@022_0012 gṛhe kaṇṭakino vṛkṣās tathā niṣpāva[?ṣparṇa]vallarī 12,221.057d@022_0013 yajñiyāś ca tathā vṛścyās teṣām āsan durātmanām 12,221.057d@022_0014 kūpasnānaratā nityaṃ parvamaithunagāminaḥ 12,221.057d@022_0015 tilān aśnanti rātrau ca tailābhyaktāś ca śerate 12,221.057d@022_0016 vibhītakakarañjānāṃ chāyāmūlanivāsinaḥ 12,221.057d@022_0017 karavīraṃ ca te puṣpaṃ dhārayanti ca mohitāḥ 12,221.057d@022_0018 padmabījāni khādanti puṣpaṃ jighranti mohitāḥ 12,221.057d@022_0019 na bhokṣyanti tathā nityaṃ daityāḥ kālena mohitāḥ 12,221.057d@022_0020 nindanti stavanaṃ viṣṇos tasya nityadviṣo janāḥ 12,221.057d@022_0021 homadhūmo na tatrāsīd vedaghoṣas tathaiva ca 12,221.057d@022_0022 yajñāś ca na pravartante yathāpūrvaṃ gṛhe gṛhe 12,221.057d@022_0023 śiṣyācāryakramo nāsīt putrair ātmapituḥ pitā 12,221.057d@022_0024 viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ hitvā pāṣaṇḍam āśritāḥ 12,221.057d@022_0025 havyakavyavihīnāś ca jñānādhyayanavarjitāḥ 12,221.057d@022_0026 devasvādānarucayo brahmasvarucayas tathā 12,221.057d@022_0027 stutimaṅgalahīnāni devasthānāni sarvaśaḥ 12,221.058a viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣakabhojanam 12,221.058c apāvṛtaṃ payo 'tiṣṭhad ucchiṣṭāś cāspṛśan ghṛtam 12,221.059a kuddālapāṭīpiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhājanam 12,221.059c dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣat kuṭumbinī 12,221.060a prākārāgāravidhvaṃsān na sma te pratikurvate 12,221.060b*0663_01 kṣudrāḥ saṃskārahīnāś ca nāryo hy udarapoṣaṇāḥ 12,221.060b*0663_02 śaucācāraparibhraṣṭā nirlajjā bhogavañcitāḥ 12,221.060b*0663_03 ubhābhyām eva pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanānvitāḥ 12,221.060b*0663_04 gṛhajālābhisaṃsthānā hy āsaṃs tatra striyaḥ punaḥ 12,221.060b*0663_05 śvaśrūśvaśurayor madhye bhartāraṃ kṛtakaṃ yathā 12,221.060b*0663_06 prekṣayanti ca nirlajjā nāryaḥ kulajalakṣaṇāḥ 12,221.060c nādriyante paśūn baddhvā yavasenodakena ca 12,221.061a bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣān abhakṣayan 12,221.061c tathā bhṛtyajanaṃ sarvaṃ paryaśnanti ca dānavāḥ 12,221.062a pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpān atha śaṣkulīḥ 12,221.062c apācayann ātmano 'rthe vṛthāmāṃsāny abhakṣayan 12,221.063a utsūryaśāyinaś cāsan sarve cāsan prageniśāḥ 12,221.063c avartan kalahāś cātra divārātraṃ gṛhe gṛhe 12,221.064a anāryāś cāryam āsīnaṃ paryupāsan na tatra ha 12,221.064c āśramasthān vikarmasthāḥ pradviṣanti parasparam 12,221.064e saṃkarāś cāpy avartanta na ca śaucam avartata 12,221.065a ye ca vedavido viprā vispaṣṭam anṛcaś ca ye 12,221.065c nirantaraviśeṣās te bahumānāvamānayoḥ 12,221.066a hāvam ābharaṇaṃ veṣaṃ gatiṃ sthitim avekṣitum 12,221.066c asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim 12,221.067a striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ 12,221.067c krīḍārativihāreṣu parāṃ mudam avāpnuvan 12,221.068a prabhavadbhiḥ purā dāyān arhebhyaḥ pratipāditān 12,221.068c nābhyavartanta nāstikyād vartantaḥ saṃbhaveṣv api 12,221.069a mitreṇābhyarthitaṃ mitram arthe saṃśayite kva cit 12,221.069c vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tad vasu 12,221.070a parasvādānarucayo vipaṇyavyavahāriṇaḥ 12,221.070c adṛśyantāryavarṇeṣu śūdrāś cāpi tapodhanāḥ 12,221.071a adhīyante 'vratāḥ ke cid vṛthāvratam athāpare 12,221.071c aśuśrūṣur guroḥ śiṣyaḥ kaś cic chiṣyasakho guruḥ 12,221.072a pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāv iva 12,221.072c aprabhutve sthitau vṛddhāv annaṃ prārthayataḥ sutān 12,221.073a tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ 12,221.073c kṛṣyādiṣv abhavan saktā mūrkhāḥ śrāddhāny abhuñjata 12,221.074a prātaḥ prātaś ca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ 12,221.074c śiṣyānuprahitās tasminn akurvan guravaś ca ha 12,221.075a śvaśrūśvaśurayor agre vadhūḥ preṣyān aśāsata 12,221.075c anvaśāsac ca bhartāraṃ samāhūyābhijalpatī 12,221.076a prayatnenāpi cārakṣac cittaṃ putrasya vai pitā 12,221.076c vyabhajaṃś cāpi saṃrambhād duḥkhavāsaṃ tathāvasan 12,221.077a agnidāhena corair vā rājabhir vā hṛtaṃ dhanam 12,221.077c dṛṣṭvā dveṣāt prāhasanta suhṛtsaṃbhāvitā hy api 12,221.078a kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ 12,221.078c abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ 12,221.078d*0664_01 śvaśurānugatāḥ sarve hy utsṛjya pitarau sutāḥ 12,221.078d*0664_02 svakarmaṇā ca jāto 'ham ity evaṃvādinas tathā 12,221.079a teṣv evamādīn ācārān ācaratsu viparyaye 12,221.079c nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣv iti me matiḥ 12,221.080a tāṃ māṃ svayam anuprāptām abhinanda śacīpate 12,221.080c tvayārcitāṃ māṃ deveśa purodhāsyanti devatāḥ 12,221.081a yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ 12,221.081c sapta devyo mayāṣṭamyo vāsaṃ ceṣyanti me 'ṣṭadhā 12,221.082a āśā śraddhā dhṛtiḥ kāntir vijitiḥ sannatiḥ kṣamā 12,221.082c aṣṭamī vṛttir etāsāṃ purogā pākaśāsana 12,221.083a tāś cāhaṃ cāsurāṃs tyaktvā yuṣmadviṣayam āgatā 12,221.083c tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu 12,221.084 bhīṣma uvāca 12,221.084a ity uktavacanāṃ devīm atyarthaṃ tau nanandatuḥ 12,221.084c nāradaś ca trilokarṣir vṛtrahantā ca vāsavaḥ 12,221.085a tato 'nalasakho vāyuḥ pravavau devaveśmasu 12,221.085c iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ 12,221.086a śucau cābhyarcite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ 12,221.086c lakṣmyā sahitam āsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ 12,221.087a tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ; śriyopapannaḥ suhṛdā surarṣiṇā 12,221.087c rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ; sadaḥ surāṇām abhisatkṛto yayau 12,221.088a atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ; śriyāś ca devyā manasā vicārayan 12,221.088c śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ; śivena tatrāgamanaṃ maharddhimat 12,221.089a tato 'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī; pitāmahasyāyatane svayaṃbhuvaḥ 12,221.089c anāhatā dundubhayaś ca nedire; tathā prasannāś ca diśaś cakāśire 12,221.090a yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo; na dharmamārgād vicacāla kaś cana 12,221.090c anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ; sughoṣaghoṣā bhuvanaukasāṃ jaye 12,221.091a kriyābhirāmā manujā yaśasvino; babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ 12,221.091c narāmarāḥ kiṃnarayakṣarākṣasāḥ; samṛddhimantaḥ sukhino yaśasvinaḥ 12,221.092a na jātv akāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ; papāta vṛkṣāt pavaneritād api 12,221.092c rasapradāḥ kāmadughāś ca dhenavo; na dāruṇā vāg vicacāra kasya cit 12,221.093a imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ; śriyāś ca śakrapramukhaiś ca daivataiḥ 12,221.093c paṭhanti ye viprasadaḥ samāgame; samṛddhakāmāḥ śriyam āpnuvanti te 12,221.094a tvayā kurūṇāṃ vara yat pracoditaṃ; bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam 12,221.094c tad adya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā; parīkṣya tattvaṃ parigantum arhasi 12,221.094d@023_0001 saṃsmṛtya buddhīndriyagocarātigaṃ 12,221.094d@023_0002 svagocare sarvakṛtālayaṃ tam 12,221.094d@023_0003 hariṃ mahāpāpaharaṃ janās te 12,221.094d@023_0004 saṃsmṛtya saṃpūjya vidhūtapāpāḥ 12,221.094d@023_0005 yamaiś ca nityaṃ niyamaiś ca saṃyatās 12,221.094d@023_0006 tattvaṃ ca viṣṇoḥ paripaśyamānāḥ 12,221.094d@023_0007 devānusāreṇa vimuktiyogaṃ 12,221.094d@023_0008 te gāhamānāḥ param āpnuvanti 12,221.094d@023_0009 evaṃ rājendra satataṃ japahomaparāyaṇaḥ 12,221.094d@023_0010 vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇaḥ 12,221.094d@023_0011 dānadharmaratir nityaṃ prajās tvaṃ paripālaya 12,221.094d@023_0012 vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇān 12,221.094d@023_0013 viśeṣeṇārcayethās tvaṃ satataṃ paryupāssva ca 12,222.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,222.001a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,222.001c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.002 bhīṣma uvāca 12,222.002a mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ 12,222.002c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,222.003c jaigīṣavyasya saṃvādam asitasya ca bhārata 12,222.003d*0665_01 mahādevāntare vṛttaṃ devyāś caivāntare tathā 12,222.003d*0665_02 yathāvac chṛṇu rājendra jñānadaṃ pāpanāśanam 12,222.004a jaigīṣavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam 12,222.004c akrudhyantam ahṛṣyantam asito devalo 'bravīt 12,222.005a na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi 12,222.005c kā te prajñā kutaś caiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyaṇam 12,222.006a iti tenānuyuktaḥ sa tam uvāca mahātapāḥ 12,222.006c mahad vākyam asaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci 12,222.007a yā gatir yā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām 12,222.007c tāṃ te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchasi vai dvija 12,222.008a nindatsu ca samo nityaṃ praśaṃsatsu ca devala 12,222.008c nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye 12,222.009a uktāś ca na vivakṣanti vaktāram ahite ratam 12,222.009c pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ 12,222.010a nāprāptam anuśocanti prāptakālāni kurvate 12,222.010c na cātītāni śocanti na cainān pratijānate 12,222.011a saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmād artheṣu devala 12,222.011c yathopapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ 12,222.012a pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ 12,222.012c manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasya cit 12,222.013a anīrṣavo na cānyonyaṃ vihiṃsanti kadā cana 12,222.013c na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ 12,222.014a nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ye 12,222.014c na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadā cana 12,222.015a sarvataś ca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ 12,222.015c na krudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasya cit 12,222.015e vimucya hṛdayagranthīṃś caṅkamyante yathāsukham 12,222.016a na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ 12,222.016c amitrāś ca na santy eṣāṃ ye cāmitrā na kasya cit 12,222.017a ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā 12,222.017c dharmam evānuvartante dharmajñā dvijasattama 12,222.017e ye hy ato vicyutā mārgāt te hṛṣyanty udvijanti ca 12,222.018a āsthitas tam ahaṃ mārgam asūyiṣyāmi kaṃ katham 12,222.018c nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā 12,222.019a yad yad icchanti tan mārgam abhigacchanti mānavāḥ 12,222.019c na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ 12,222.020a amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya tattvavit 12,222.020c viṣasyevodvijen nityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ 12,222.021a avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ 12,222.021c vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo 'vamantā sa badhyate 12,222.022a parāṃ gatiṃ ca ye ke cit prārthayanti manīṣiṇaḥ 12,222.022c etad vrataṃ samāśritya sukham edhanti te janāḥ 12,222.023a sarvataś ca samāhṛtya kratūn sarvāñ jitendriyaḥ 12,222.023c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.024a nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ 12,222.024c padam anvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim 12,222.024d@024_0001 etac chrutvā munes tasya vacanaṃ devalas tathā 12,222.024d@024_0002 tadadhīno 'bhavac chiṣyaḥ sarvadvaṃdvaviniṣṭhitaḥ 12,222.024d@024_0003 athānyat tu purā vṛttaṃ jaigīṣavyasya dhīmataḥ 12,222.024d@024_0004 śṛṇu rājann avahitaḥ sarvajñānasamanvitaḥ 12,222.024d@024_0005 yam āhuḥ sarvalokeśaṃ sarvalokanamaskṛtam 12,222.024d@024_0006 aṣṭamūrtiṃ jaganmūrtim iṣṭasaṃdhivibhūṣitam 12,222.024d@024_0007 yaṃ prāptā na viṣīdanti na śocanty udvijanti ca 12,222.024d@024_0008 yasya svābhāvikī śaktir idaṃ viśvaṃ carācaram 12,222.024d@024_0009 yāti sajjati sarvātmā sa devaḥ parameśvaraḥ 12,222.024d@024_0010 meror uttarapūrve tu sarvaratnavibhūṣite 12,222.024d@024_0011 acintye vimale sthāne sarvartukusumānvite 12,222.024d@024_0012 vṛkṣaiś ca śobhate nityaṃ divyavāyusamīrite 12,222.024d@024_0013 nānābhūtagaṇair yuktaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,222.024d@024_0014 tatra vidyādharagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,222.024d@024_0015 lokapālāḥ samudrāś ca nadyaḥ śailāḥ sarāṃsi ca 12,222.024d@024_0016 ṛṣayo vālakhilyāś ca yajñāḥ stobhāhvayās tathā 12,222.024d@024_0017 upāsāṃ cakrire devaṃ prajānāṃ patayas tathā 12,222.024d@024_0018 tatra rudro mahādevo devyā caiva sahomayā 12,222.024d@024_0019 āste vṛṣadhvajaḥ śrīmān somasūryāgnilocanaḥ 12,222.024d@024_0020 tatraivaṃ devam ālokya devī dhātrī vibhāvarī 12,222.024d@024_0021 umā devī pareśānam apṛcchad vinayānvitā 12,222.024d@024_0022 arthaḥ ko 'thārthaśaktiḥ kā bhagavan brūhi me 'rthitaḥ 12,222.024d@024_0023 tayaivaṃ paripṛṣṭo 'sau prāha devo maheśvaraḥ 12,222.024d@024_0024 artho 'ham arthaśaktis tvaṃ bhoktāhaṃ bhojyam eva ca 12,222.024d@024_0025 rūpaṃ viddhi mahābhāge prakṛtis tvaṃ paro hy aham 12,222.024d@024_0026 ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā hy ahaṃ yajñas tathaiva ca 12,222.024d@024_0027 āvayor na ca bhedo 'sti paramārthas tato 'bale 12,222.024d@024_0028 tathāpi vidmas te bhedaṃ kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,222.024d@024_0029 evam uktā tataḥ prāha hy adhikaṃ hy etayor vada 12,222.024d@024_0030 śreṣṭhaṃ veda mahādeva nama ity eva bhāminī 12,222.024d@024_0031 tadantare sthito vidvān vasurūpo mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0032 jaigīṣavyaḥ smayan prāha hy artha ity eva nādayan 12,222.024d@024_0033 śreṣṭho 'nyo 'smān mahīpiṇḍā tallīnā śaktir āparā 12,222.024d@024_0034 mudrikādiviśeṣeṇa vistṛtā saṃbhṛteti ca 12,222.024d@024_0035 tac chrutvā vacanaṃ devī ko 'sāv ity abravīd ruṣā 12,222.024d@024_0036 vākyam asyādya saṃbhaṅktvā proktavān iti śaṃkaram 12,222.024d@024_0037 tac chrutvā nirgato dhīmān āśramaṃ svaṃ mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0038 sthānāt svargagaṇe vidvān yogaiśvaryasamanvitaḥ 12,222.024d@024_0039 tataḥ prahasya bhagavān sarvapāpaharo haraḥ 12,222.024d@024_0040 prāha devīṃ praśāntātmā jaigīṣavyo mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0041 bhakto mama sakhā caiva śiṣyaś cātra mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0042 jaigīṣavya iti khyātaḥ proktvāsau nirgataḥ śubhe 12,222.024d@024_0043 tac chrutvā sātha saṃkruddhā na nyāyyaṃ tena vai kṛtam 12,222.024d@024_0044 vikṛtāhaṃ tvayā deva muninā ca tathā kṛtā 12,222.024d@024_0045 atajjñād atha deveśa madhye prāptaṃ na tac chrutam 12,222.024d@024_0046 tac chrutvā bhagavān āha mahādevaḥ pinākabhṛt 12,222.024d@024_0047 nirapekṣo munir yogī mām upāśritya saṃsthitaḥ 12,222.024d@024_0048 nirdvaṃdvaḥ satataṃ dhīmān samarūpasvabhāvadhṛt 12,222.024d@024_0049 tasmāt kṣamasva taṃ devi rakṣitavyas tvayā ca saḥ 12,222.024d@024_0050 ity uktā prāha sā devī munes tasya mahātmanaḥ 12,222.024d@024_0051 nirāśatvam ahaṃ draṣṭum icchāmy antakanāśana 12,222.024d@024_0052 tatheti coktvā tāṃ devo vṛṣam āruhya satvaram 12,222.024d@024_0053 devagandharvasaṃghaiś ca stūyamāno jagatpatiḥ 12,222.024d@024_0054 ajarāmaraśuddhātmā yatrāste sa mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0055 itas tataḥ samāhṛtya vīrasaṃghair mahāyaśāḥ 12,222.024d@024_0056 dehaprāvaraṇārthaṃ vai saṃsaran sa tadā muniḥ 12,222.024d@024_0057 pratyudgamya mahādevaṃ yathārhaṃ pratipūjya ca 12,222.024d@024_0058 punaḥ sa pūrvavat kanthāṃ sūcyā sūtreṇa sūcayat 12,222.024d@024_0059 tam āha bhagavāñ śaṃbhuḥ kiṃ pradāsyāmi te mune 12,222.024d@024_0060 vṛṇīṣva mattaḥ sarvaṃ tvaṃ jaigīṣavya yadīcchasi 12,222.024d@024_0061 nāvalokayamānas tu devadevaṃ mahāmunim 12,222.024d@024_0062 anavāptaṃ na paśyāmi tvatto govṛṣabhadhvaja 12,222.024d@024_0063 kṛtārthaḥ paripūrṇo 'haṃ yat te kāryaṃ tu gamyatām 12,222.024d@024_0064 prahasaṃs tu punaḥ śarvo vṛṇīṣveti tam abravīt 12,222.024d@024_0065 avaśyaṃ hi varo mattaḥ śrāvyaṃ varam anuttamam 12,222.024d@024_0066 jaigīṣavyas tam āhedaṃ śrotavyaṃ ca tvayā mama 12,222.024d@024_0067 sūcīm anu mahādeva sūtraṃ samanugacchataḥ[tu] 12,222.024d@024_0068 tataḥ prahasya bhagavān gaurīm ālokya śaṃkaraḥ 12,222.024d@024_0069 svasthānaṃ prayayau hṛṣṭaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,222.024d@024_0070 etat te kathitaṃ rājan yasmāt tvaṃ paripṛcchasi 12,222.024d@024_0071 nirdvaṃdvā yogino nityāḥ sarvaśas te svayaṃbhuvaḥ 12,223.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,223.001a priyaḥ sarvasya lokasya sarvasattvābhinanditā 12,223.001c guṇaiḥ sarvair upetaś ca ko nv asti bhuvi mānavaḥ 12,223.002 bhīṣma uvāca 12,223.002a atra te vartayiṣyāmi pṛcchato bharatarṣabha 12,223.002c ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca 12,223.003 ugrasena uvāca 12,223.003a paśya saṃkalpate loko nāradasya prakīrtane 12,223.003c manye sa guṇasaṃpanno brūhi tan mama pṛcchataḥ 12,223.004 vāsudeva uvāca 12,223.004a kukurādhipa yān manye śṛṇu tān me vivakṣataḥ 12,223.004b*0666_01 yac chrutvā pārameṣṭhyena bhavec cāpy amalā matiḥ 12,223.004c nāradasya guṇān sādhūn saṃkṣepeṇa narādhipa 12,223.005a na cāritranimitto 'syāhaṃkāro dehapātanaḥ 12,223.005c abhinnaśrutacāritras tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.005d*0667_01 aratiḥ krodhacāpalye bhayaṃ naitāni nārade 12,223.005d*0667_02 adīrghasūtraḥ śūraś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.006a tapasvī nārado bāḍhaṃ vāci nāsya vyatikramaḥ 12,223.006c kāmād vā yadi vā lobhāt tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.007a adhyātmavidhitattvajñaḥ kṣāntaḥ śakto jitendriyaḥ 12,223.007c ṛjuś ca satyavādī ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.008a tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca 12,223.008c janmanā tapasā vṛddhas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.009a sukhaśīlaḥ susaṃbhogaḥ subhojyaḥ svādaraḥ śuciḥ 12,223.009c suvākyaś cāpy anīrṣyaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.010a kalyānaṃ kurute bāḍhaṃ pāpam asmin na vidyate 12,223.010c na prīyate parān arthais tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.011a vedaśrutibhir ākhyānair arthān abhijigīṣate 12,223.011c titikṣur anavajñaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.012a samatvād dhi priyo nāsti nāpriyaś ca kathaṃ cana 12,223.012c manonukūlavādī ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.013a bahuśrutaś caitrakathaḥ paṇḍito 'nalaso 'śaṭhaḥ 12,223.013c adīno 'krodhano 'lubdhas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.014a nārthe na dharme kāme vā bhūtapūrvo 'sya vigrahaḥ 12,223.014c doṣāś cāsya samucchinnās tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.015a dṛḍhabhaktir anindyātmā śrutavān anṛśaṃsavān 12,223.015c vītasaṃmohadoṣaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.016a asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate 12,223.016c adīrghasaṃśayo vāgmī tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.017a samādhir nāsya mānārthe nātmānaṃ stauti karhi cit 12,223.017c anīrṣyur dṛḍhasaṃbhāṣas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.018a lokasya vividhaṃ vṛttaṃ prakṛteś cāpy akutsayan 12,223.018c saṃsargavidyākuśalas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.019a nāsūyaty āgamaṃ kaṃ cit svaṃ tapo nopajīvati 12,223.019c avandhyakālo vaśyātmā tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.020a kṛtaśramaḥ kṛtaprajño na ca tṛptaḥ samādhitaḥ 12,223.020c niyamastho 'pramattaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.021a sāpatrapaś ca yuktaś ca suneyaḥ śreyase paraiḥ 12,223.021c abhettā paraguhyānāṃ tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.022a na hṛṣyaty arthalābheṣu nālābheṣu vyathaty api 12,223.022c sthirabuddhir asaktātmā tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.023a taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucim akātaram 12,223.023c kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca kaḥ priyaṃ na kariṣyati 12,223.023d@025_0001 ity uktaḥ saṃpraśasyainam ugraseno gato gṛhāt 12,223.023d@025_0002 āste kṛṣṇas tathaikānte paryaṅke ratnabhūṣite 12,223.023d@025_0003 kadā cit tatra bhagavān praviveśa mahāmuniḥ 12,223.023d@025_0004 tam abhyarcya yathānyāyaṃ tūṣṇīm āste janārdanaḥ 12,223.023d@025_0005 taṃ khinnam iva saṃlakṣya keśavaṃ vākyam abravīt 12,223.023d@025_0006 kim idaṃ keśava tava vaimanasyaṃ janārdana 12,223.023d@025_0007 śrīvāsudeva uvāca 12,223.023d@025_0007 abhūtapūrvaṃ govinda tan me vyākhyātum arhasi 12,223.023d@025_0008 nāsuhṛt paramaṃ me 'dya nāpado 'rhati veditum 12,223.023d@025_0009 apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān 12,223.023d@025_0010 sa tvaṃ suhṛc ca vidvāṃś ca jitātmā śrotum arhasi 12,223.023d@025_0011 apy etad dhṛdi yad duḥkhaṃ tad bhavāñ śrotum arhati 12,223.023d@025_0012 dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ ca karomy aham 12,223.023d@025_0013 dviṣanti satataṃ kruddhā jñātisaṃbandhibāndhavāḥ 12,223.023d@025_0014 divyā api tathā bhogā dattās teṣāṃ mayā pṛthak 12,223.023d@025_0015 nārada uvāca 12,223.023d@025_0015 tathāpi ca dviṣanto māṃ vartante ca parasparam 12,223.023d@025_0016 anāyasena śastreṇa parimṛjyānumṛjya ca 12,223.023d@025_0017 bhagavān uvāca 12,223.023d@025_0017 jihvām uddhara caiteṣāṃ na vakṣyanti tataḥ param 12,223.023d@025_0018 anāyasaṃ kathaṃ vindyāṃ śastraṃ munivarottama 12,223.023d@025_0019 nārada uvāca 12,223.023d@025_0019 yenaiṣām uddhare jihvāṃ brūhi tan me yathātatham 12,223.023d@025_0020 gohiraṇyaṃ ca vāsāṃsi ratnādyaṃ yad dhanaṃ bahu 12,223.023d@025_0021 āsye prakṣipa caiteṣāṃ śastram etad anāyasam 12,223.023d@025_0022 suhṛtsaṃbandhimitrāṇāṃ gurūṇāṃ svajanasya ca 12,223.023d@025_0023 ākhyātaṃ śastram etad dhi tena chindhi punaḥ punaḥ 12,223.023d@025_0024 tavaiśvaryapradānāni ślāghyam eṣāṃ vacāṃsi ca 12,223.023d@025_0025 bhīṣma uvāca 12,223.023d@025_0025 samarthaṃ tvām abhijñāya pravadanti ca te narāḥ 12,223.023d@025_0026 tataḥ prahasya bhagavān saṃpūjya ca mahāmunim 12,223.023d@025_0027 tathākaron mahātejā munivākyena coditaḥ 12,223.023d@025_0028 evaṃprabhāvo brahmarṣir nārado munisattamaḥ 12,223.023d@025_0029 pṛṣṭavān asi yan māṃ tvaṃ tad uktaṃ rājasattama 12,223.023d@025_0030 sarvadharmahite yuktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 12,223.023d@025_0031 lokapriyatvaṃ gacchanti jñānavijñānakovidāḥ 12,224.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,224.001a ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ śrotum icchāmi kaurava 12,224.001c dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyur yuge yuge 12,224.002a lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānām āgatiṃ gatim 12,224.002c sargaś ca nidhanaṃ caiva kuta etat pravartate 12,224.002d*0668_01 bhedakaṃ bhedatattvaṃ ca tathānyeṣāṃ mataṃ tathā 12,224.002d*0668_02 avasthātritayaṃ caiva yādṛśaṃ ca pitāmaha 12,224.003a yadi te 'nugrahe buddhir asmāsv iha satāṃ vara 12,224.003c etad bhavantaṃ pṛcchāmi tad bhavān prabravītu me 12,224.004a pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitam uttamam 12,224.004c bharadvājasya viprarṣes tato me buddhir uttamā 12,224.005a jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā 12,224.005c tato bhūyas tu pṛcchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,224.006 bhīṣma uvāca 12,224.006a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,224.006c jagau yad bhagavān vyāsaḥ putrāya paripṛcchate 12,224.007a adhītya vedān akhilān sāṅgopaniṣadas tathā 12,224.007c anvicchan naiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt 12,224.008a kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ 12,224.008c papraccha saṃdeham imaṃ chinnadharmārthasaṃśayam 12,224.009a bhūtagrāmasya kartāraṃ kālajñāne ca niścayam 12,224.009b*0669_01 jñānaṃ brahma ca yogaṃ ca gavātmakam idaṃ jagat 12,224.009b*0669_02 tritaye tv enam āyāti tathā hy eṣo 'pi vā punaḥ 12,224.009b*0669_03 kenaiva ca vibhāgaḥ syāt turīyo lakṣaṇair vinā 12,224.009b*0669_04 jñānajñeyāntare ko 'sau ko 'yaṃ bhāvas tu bhedavat 12,224.009b*0669_05 yaj jñānaṃ lakṣaṇaṃ caiva teṣāṃ kartāram eva ca 12,224.009c brāhmaṇasya ca yat kṛtyaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,224.010a tasmai provāca tat sarvaṃ pitā putrāya pṛcchate 12,224.010c atītānāgate vidvān sarvajñaḥ sarvadharmavit 12,224.010d@026_0001 pṛcchatas tava satputra yathāvat kīrtayāmy aham 12,224.010d@026_0002 śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathāvṛtam idaṃ jagat 12,224.010d@026_0003 kāryādi kāraṇāntaṃ yat kāryāntaṃ kāraṇādikam 12,224.010d@026_0004 jñānaṃ tad ubhayaṃ vittvā satyaṃ ca paramaṃ śubham 12,224.010d@026_0005 brahmeti cābhivikhyātaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ 12,224.010d@026_0006 brahma tejomayaṃ bhūtaṃ bhūtakāraṇam adbhutam 12,224.010d@026_0007 āsīd ādau tatas tv āhuḥ prādhānyam iti tadvidaḥ 12,224.010d@026_0008 triguṇāṃ tāṃ mahāmāyāṃ vaiṣṇavīṃ prakṛtiṃ viduḥ 12,224.010d@026_0009 tad īdṛśam anādyantam avyaktam ajaraṃ dhruvam 12,224.010d@026_0010 apratarkyam avijñeyaṃ brahmāgre vikṛtaṃ ca tat 12,224.010d@026_0011 tad vai pradhānam uddiṣṭaṃ trisūkṣmaṃ triguṇātmakam 12,224.010d@026_0012 samyag yogaguṇaṃ svasthaṃ tad icchākṣobhitaṃ mahat 12,224.010d@026_0013 śaktitrayātmikā tasya prakṛtiḥ kāraṇātmikā 12,224.010d@026_0014 asvatantrā ca satataṃ vidadhiṣṭhānasaṃyutā 12,224.010d@026_0015 svabhāvākhyaṃ samāpannā mohavigrahadhāriṇī 12,224.010d@026_0016 vividhasyāsya jīvasya bhogārthaṃ samupāgatā 12,224.010d@026_0017 yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate 12,224.010d@026_0018 manas tadvad aśeṣasya parāt para iti smṛtaḥ 12,224.010d@026_0019 sṛṣṭvā praviśya tat tasmin kṣobhayām āsa viṣṭhitaḥ 12,224.010d@026_0020 sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān 12,224.010d@026_0021 pradhānatattvād udbhūto mahattvāc ca mahān smṛtaḥ 12,224.010d@026_0022 pradhānatattvam udbhūtaṃ mahattattvaṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0023 kālātmanābhibhūtaṃ tat kālo 'ṃśaḥ paramātmanaḥ 12,224.010d@026_0024 puruṣaś cāprameyātmā sa eva iti gīyate 12,224.010d@026_0025 triguṇo 'sau mahājñātaḥ pradhāna iti vai śrutiḥ 12,224.010d@026_0026 sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhātmakaḥ 12,224.010d@026_0027 trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata 12,224.010d@026_0028 tāmaso 'sāv ahaṃkāro bhūtādir iti saṃjñitaḥ 12,224.010d@026_0029 bhūtānām ādibhūtatvād raktāhis tāmasaḥ smṛtaḥ 12,224.010d@026_0030 bhūtādiḥ sa vikurvāṇaḥ śiṣṭaṃ tanmātrakaṃ tataḥ 12,224.010d@026_0031 sasarja śabdaṃ tanmātram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam 12,224.010d@026_0032 śabdalakṣaṇam ākāśaṃ śabdatanmātram āvṛṇot 12,224.010d@026_0033 tena saṃpīḍyamānas tu sparśamātraṃ sasarja ha 12,224.010d@026_0034 śabdamātraṃ tadākāśaṃ sparśamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0035 sasarja vāyus tenāsau pīḍyamāna iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0036 sparśamātraṃ tadā vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0037 tena saṃpīḍyamānas tu sasarjāgnim iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0038 rūpamātraṃ tato vahniṃ samutsṛjya samāvṛṇot 12,224.010d@026_0039 tena saṃpīḍyamānas tu rasamātraṃ sasarja ha 12,224.010d@026_0040 rūpamātragataṃ tejo rasamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0041 tena saṃpīḍyamānas tu sasarjāmbha iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0042 rasamātrātmakaṃ bhūyo rasaṃ tanmātram āvṛṇot 12,224.010d@026_0043 tena saṃpīḍyamānas tu gandhaṃ tanmātrakaṃ tataḥ 12,224.010d@026_0044 sasarja gandhaṃ tanmātram āvṛṇot karakaṃ tathā 12,224.010d@026_0045 tena saṃpīḍyamānas tu kāṭhinyaṃ ca sasarja ha 12,224.010d@026_0046 pṛthivī jāyate tasmād gandhatanmātrajāt tathā 12,224.010d@026_0047 ammayaṃ sarvam evedam āpas tastambhire punaḥ 12,224.010d@026_0048 bhūtānīmāni jātāni pṛthivyādīni vai śrutiḥ 12,224.010d@026_0049 bhūtānāṃ mūrtir evaiṣām annaṃ caiṣāṃ matā budhaiḥ 12,224.010d@026_0050 tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tanmātrā iti te smṛtāḥ 12,224.010d@026_0051 taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa 12,224.010d@026_0052 ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ 12,224.010d@026_0053 eṣām uddhartakaḥ kālo nānābhedavad āsthitaḥ 12,224.010d@026_0054 paramātmā ca bhūtātmā guṇabhedena saṃsthitaḥ 12,224.010d@026_0055 eka eva tridhā bhinnaḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ 12,224.010d@026_0056 brahmā sṛjati bhūtāni pāti nārāyaṇo 'vyayaḥ 12,224.010d@026_0057 rudro hanti jaganmūrtiḥ kāla eṣa kriyābudhaḥ 12,224.010d@026_0058 kālo 'pi tanmayo 'cintyas triguṇātmā sanātanaḥ 12,224.010d@026_0059 avyakto 'sāv acintyo 'sau vartate bhinnalakṣaṇaḥ 12,224.010d@026_0060 kālātmanā tv idaṃ bhinnam abhinnaṃ śrūyate hi yat 12,224.011a anādyantam ajaṃ divyam ajaraṃ dhruvam avyayam 12,224.011c apratarkyam avijñeyaṃ brahmāgre samavartata 12,224.012a kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva; triṃśat tu kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām 12,224.012c triṃśat kalāś cāpi bhaven muhūrto; bhāgaḥ kalāyā daśamaś ca yaḥ syāt 12,224.013a triṃśan muhūrtaś ca bhaved ahaś ca; rātriś ca saṃkhyā munibhiḥ praṇītā 12,224.013c māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśat; saṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ 12,224.013e saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti; saṃkhyāvido dakṣiṇam uttaraṃ ca 12,224.014a ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike 12,224.014c rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ 12,224.015a pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tayoḥ punaḥ 12,224.015c kṛṣṇo 'haḥ karmaceṣṭāyāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī 12,224.016a daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ 12,224.016c ahas tatrodagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam 12,224.017a ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike 12,224.017c tayoḥ saṃkhyāya varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmy ahaḥkṣape 12,224.018a teṣāṃ saṃvatsarāgrāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 12,224.018c kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā 12,224.019a catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam 12,224.019c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ 12,224.020a itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu 12,224.020c ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca 12,224.021a etāni śāśvatāṃl lokān dhārayanti sanātanān 12,224.021c etad brahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam 12,224.022a catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge 12,224.022c nādharmeṇāgamaḥ kaś cit paras tasya pravartate 12,224.023a itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropyate 12,224.023b*0670_01 satyaṃ śaucaṃ tathāyuś ca dharmaś cāpaiti pādaśaḥ 12,224.023c caurikānṛtamāyābhir adharmaś copacīyate 12,224.024a arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ 12,224.024c kṛte tretādiṣv eteṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ 12,224.025a vedavādāś cānuyugaṃ hrasantīti ca naḥ śrutam 12,224.025c āyūṃṣi cāśiṣaś caiva vedasyaiva ca yat phalam 12,224.026a anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare 12,224.026c anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva 12,224.027a tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam uttamam 12,224.027c dvāpare yajñam evāhur dānam eva kalau yuge 12,224.028a etāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ 12,224.028c sahasraṃ parivṛttaṃ tad brāhmaṃ divasam ucyate 12,224.029a rātris tāvat tithī brāhmī tadādau viśvam īśvaraḥ 12,224.029c pralaye 'dhyātmam āviśya suptvā so 'nte vibudhyate 12,224.030a sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ 12,224.030c rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ 12,224.031a pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṃ kṣapākṣaye 12,224.031c sṛjate ca mahad bhūtaṃ tasmād vyaktātmakaṃ manaḥ 12,224.032a brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat 12,224.032c ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,224.033a ahar mukhe vibuddhaḥ san sṛjate vidyayā jagat 12,224.033c agra eva mahābhūtam āśu vyaktātmakaṃ manaḥ 12,224.034a abhibhūyeha cārciṣmad vyasṛjat sapta mānasān 12,224.034c dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam 12,224.035a manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā 12,224.035c ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdo guṇo mataḥ 12,224.036a ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,224.036c balavāñ jāyate vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ 12,224.037a vāyor api vikurvāṇāj jyotir bhūtaṃ tamonudam 12,224.037c rociṣṇu jāyate tatra tad rūpaguṇam ucyate 12,224.038a jyotiṣo 'pi vikurvāṇād bhavanty āpo rasātmikāḥ 12,224.038c adbhyo gandhaguṇā bhūmiḥ pūrvaiṣā sṛṣṭir ucyate 12,224.039a guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvanty uttarottaram 12,224.039c teṣāṃ yāvat tithaṃ yad yat tat tat tāvad guṇaṃ smṛtam 12,224.040a upalabhyāpsu ced gandhaṃ ke cid brūyur anaipuṇāt 12,224.040c pṛthivyām eva taṃ vidyād āpo vāyuṃ ca saṃśritam 12,224.041a ete tu sapta puruṣā nānāviryāḥ pṛthak pṛthak 12,224.041c nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya sarvataḥ 12,224.042a te sametya mahātmānam anyonyam abhisaṃśritāḥ 12,224.042c śarīrāśrayaṇaṃ prāptās tataḥ puruṣa ucyate 12,224.043a śrayaṇāc charīraṃ bhavati mūrtimat ṣoḍaśātmakam 12,224.043c tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā 12,224.044a sarvabhūtāni cādāya tapasaś caraṇāya ca 12,224.044c ādikartā mahābhūtaṃ tam evāhuḥ prajāpatim 12,224.045a sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ 12,224.045c ajo janayate brahmā devarṣipitṛmānavān 12,224.046a lokān nadīḥ samudrāṃś ca diśaḥ śailān vanaspatīn 12,224.046c narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān 12,224.046e avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,224.047a teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭyāṃ pratipedire 12,224.047c tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ 12,224.048a hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte 12,224.048c ato yan manyate dhātā tasmāt tat tasya rocate 12,224.049a mahābhūteṣu nānātvam indriyārtheṣu mūrtiṣu 12,224.049c viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhāty uta 12,224.050a ke cit puruṣakāraṃ tu prāhuḥ karmavido janāḥ 12,224.050c daivam ity apare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ 12,224.051a pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ 12,224.051c traya ete 'pṛthagbhūtā navivekaṃ tu ke cana 12,224.052a evam etac ca naivaṃ ca yad bhūtaṃ sṛjate jagat 12,224.052c karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,224.053a tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ damaḥ śamaḥ 12,224.053c tena sarvān avāpnoti yān kāmān manasecchati 12,224.054a tapasā tad avāpnoti yad bhūtaṃ sṛjate jagat 12,224.054c sa tadbhūtaś ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ 12,224.055a ṛṣayas tapasā vedān adhyaiṣanta divāniśam 12,224.055c anādinidhanā nityā vāg utsṛṣṭā svayaṃbhuvā 12,224.055d*0671_01 ādau vedamayī divyā yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ 12,224.056a ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāś ca vedeṣu sṛṣṭayaḥ 12,224.056b*0672_01 nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ karmaṇāṃ ca pravartanam 12,224.056b*0672_02 vedaśabdebhya evādau nirmimīte sa īśvaraḥ 12,224.056b*0672_03 nāmadheyāni carṣīṇāṃ yāś ca vedeṣu sṛṣṭayaḥ 12,224.056c śarvaryanteṣu jātānāṃ tāny evaibhyo dadāti saḥ 12,224.057a nāmabhedas tapaḥkarmayajñākhyā lokasiddhayaḥ 12,224.057c ātmasiddhis tu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ 12,224.058a yad uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadṛṣṭibhiḥ 12,224.058c tadanteṣu yathāyuktaṃ kramayogena lakṣyate 12,224.059a karmajo 'yaṃ pṛthagbhāvo dvaṃdvayukto viyoginaḥ 12,224.059c ātmasiddhis tu vijñātā jahāti prāyaśo balam 12,224.060a dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat 12,224.060c śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,224.061a ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśas tathā 12,224.061c paricārayajñāḥ śūdrās tu tapoyajñā dvijātayaḥ 12,224.062a tretāyuge vidhis tv eṣāṃ yajñānāṃ na kṛte yuge 12,224.062c dvāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā 12,224.063a apṛthagdharmiṇo martyā ṛksāmāni yajūṃṣi ca 12,224.063c kāmyāṃ puṣṭiṃ pṛthag dṛṣṭvā tapobhis tapa eva ca 12,224.064a tretāyāṃ tu samastās te prādurāsan mahābalāḥ 12,224.064c saṃyantāraḥ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ 12,224.065a tretāyāṃ saṃhatā hy ete yajñā varṇās tathaiva ca 12,224.065c saṃrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge 12,224.066a dṛśyante nāpi dṛśyante vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ 12,224.066c utsīdante sayajñāś ca kevalā dharmasetavaḥ 12,224.067a kṛte yuge yas tu dharmo brāhmaṇeṣu pradṛśyate 12,224.067c ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ 12,224.068a adharmavratasaṃyogaṃ yathādharmaṃ yuge yuge 12,224.068c vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāyugam 12,224.069a yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi prāvṛṣi 12,224.069c sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yuge yuge 12,224.070a yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 12,224.070c dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu 12,224.071a vihitaṃ kālanānātvam anādinidhanaṃ tathā 12,224.071c kīrtitaṃ yat purastāt te tat sūte cātti ca prajāḥ 12,224.072a dadhāti prabhave sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ 12,224.072c svabhāvenaiva vartante dvaṃdvayuktāni bhūriśaḥ 12,224.073a sargaḥ kālaḥ kriyā vedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam 12,224.073c proktaṃ te putra sarvaṃ vai yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,224.074a pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate 'hani 12,224.074c yathedaṃ kurute 'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvam īśvaraḥ 12,224.075a divi sūryās tathā sapta dahanti śikhino 'rciṣā 12,224.075c sarvam etat tadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat 12,225.001 vyāsa uvāca 12,225.001a pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca 12,225.001c tāny evāgre pralīyante bhūmitvam upayānti ca 12,225.002a tataḥ pralīne sarvasmin sthāvare jaṅgame tathā 12,225.002c akāṣṭhā nistṛṇā bhūmir dṛśyate kūrmapṛṣṭhavat 12,225.003a bhūmer api guṇaṃ gandham āpa ādadate yadā 12,225.003c āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate 12,225.004a āpas tataḥ pratiṣṭhanti ūrmimatyo mahāsvanāḥ 12,225.004c sarvam evedam āpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca 12,225.005a apām api guṇāṃs tāta jyotir ādadate yadā 12,225.005c āpas tadā āttaguṇā jyotiṣy uparamanti ca 12,225.006a yadādityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino 'rciṣaḥ 12,225.006c sarvam evedam arcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ 12,225.007a jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyur ādadate yadā 12,225.007c praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān 12,225.008a tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ 12,225.008c adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa 12,225.009a vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 12,225.009c praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,225.009d*0673_01 arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat 12,225.009d*0673_02 sarvalokapraṇaditaṃ svaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,225.010a ākāśasya guṇaṃ śabdam abhivyaktātmakaṃ manaḥ 12,225.010b*0674_01 grasate ca yadā so 'pi śāmyati pratisaṃcare 12,225.010c manaso vyaktam avyaktaṃ brāhmaḥ sa pratisaṃcaraḥ 12,225.011a tad ātmaguṇam āviśya mano grasati candramāḥ 12,225.011c manasy uparate 'dhyātmā candramasy avatiṣṭhate 12,225.012a taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśe 12,225.012c cittaṃ grasati saṃkalpas tac ca jñānam anuttamam 12,225.013a kālo girati vijñānaṃ kālo balam iti śrutiḥ 12,225.013c balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvān kurute vaśe 12,225.014a ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvān kurute ''tmani 12,225.014c tad avyaktaṃ paraṃ brahma tac chāśvatam anuttamam 12,225.014e evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃcaraḥ 12,225.015a yathāvat kīrtitaṃ samyag evam etad asaṃśayam 12,225.015c bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ 12,225.016a evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥ punaḥ 12,225.016c yugasāhasrayor ādāv ahno rātryās tathaiva ca 12,226.001 vyāsa uvāca 12,226.001a bhūtagrāme niyuktaṃ yat tad etat kīrtitaṃ mayā 12,226.001c brāhmaṇasya tu yat kṛtyaṃ tat te vakṣyāmi pṛcchate 12,226.002a jātakarmaprabhṛty asya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām 12,226.002c kriyā syād ā samāvṛtter ācārye vedapārage 12,226.003a adhītya vedān akhilān guruśuśrūṣaṇe rataḥ 12,226.003c gurūṇām anṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit 12,226.004a ācāryeṇābhyanujñātaś caturṇām ekam āśramam 12,226.004c ā vimokṣāc charīrasya so 'nutiṣṭhed yathāvidhi 12,226.005a prajāsargeṇa dāraiś ca brahmacaryeṇa vā punaḥ 12,226.005c vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ 12,226.006a gṛhasthas tv eva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlam ucyate 12,226.006c tatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati 12,226.007a prajāvāñ śrotriyo yajvā mukto divyais tribhir ṛṇaiḥ 12,226.007c athānyān āśramān paścāt pūto gacchati karmabhiḥ 12,226.008a yat pṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyāsthānaṃ tadāvaset 12,226.008c yateta tasmin prāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame 12,226.009a tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā 12,226.009c ijyayā vā pradānair vā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ 12,226.010a yāvad asya bhavaty asmiṃl loke kīrtir yaśaskarī 12,226.010c tāvat puṇyakṛtāṃl lokān anantān puruṣo 'śnute 12,226.011a adhyāpayed adhīyīta yājayeta yajeta ca 12,226.011c na vṛthā pratigṛhṇīyān na ca dadyāt kathaṃ cana 12,226.012a yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahat 12,226.012c yady āgacched yajed dadyān naiko 'śnīyāt kathaṃ cana 12,226.013a gṛham āvasato hy asya nānyat tīrthaṃ pratigrahāt 12,226.013c devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām 12,226.014a antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām 12,226.014c dravyāṇām atiśaktyāpi deyam eṣāṃ kṛtād api 12,226.015a arhatām anurūpāṇāṃ nādeyaṃ hy asti kiṃ cana 12,226.015c uccaiḥśravasam apy aśvaṃ prāpaṇīyaṃ satāṃ viduḥ 12,226.015d*0674A_01 dattvā jagāma brahmādau lokān daivair abhiṣṭutān 12,226.016a anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ 12,226.016c svaiḥ prāṇair brāhmaṇaprāṇān paritrāya divaṃ gataḥ 12,226.017a rantidevaś ca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane 12,226.017c apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate 12,226.018a ātreyaś candradamayor arhator vividhaṃ dhanam 12,226.018c dattvā lokān yayau dhīmān anantān sa mahīpatiḥ 12,226.019a śibirauśīnaro 'ṅgāni sutaṃ ca priyam aurasam 12,226.019c brāhmaṇārtham upākṛtya nākapṛṣṭham ito gataḥ 12,226.020a pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake 12,226.020c brāhmaṇāyātulāṃ kīrtim iha cāmutra cāśnute 12,226.021a divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat 12,226.021c chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro 'bhyapatad divam 12,226.022a sāṃkṛtiś ca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam 12,226.022c upadiśya mahātejā gato lokān anuttamān 12,226.023a ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān 12,226.023c arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro 'bhyapatad divam 12,226.024a sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ 12,226.024c brāhmaṇārthe parityajya jagmatur lokam uttamam 12,226.025a sarvaratnaṃ vṛṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ 12,226.025c ramyam āvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokam āsthitaḥ 12,226.026a nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām 12,226.026c brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaś corvīṃ sapattanām 12,226.027a avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛt 12,226.027c vasiṣṭho jīvayām āsa prajāpatir iva prajāḥ 12,226.028a karaṃdhamasya putras tu marutto nṛpatis tathā 12,226.028c kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma ha 12,226.029a brahmadattaś ca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ 12,226.029c nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokān avāptavān 12,226.030a rājā mitrasahaś cāpi vasiṣṭhāya mahātmane 12,226.030c madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ 12,226.031a sahasrajic ca rājarṣiḥ prāṇān iṣṭān mahāyaśāḥ 12,226.031c brāhmaṇārthe parityajya gato lokān anuttamān 12,226.032a sarvakāmaiś ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam 12,226.032c mudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ 12,226.033a nāmnā ca dyutimān nāma śālvarājaḥ pratāpavān 12,226.033c dattvā rājyam ṛcīkāya gato lokān anuttamān 12,226.034a madirāśvaś ca rājarṣir dattvā kanyāṃ sumadhyamām 12,226.034c hiraṇyahastāya gato lokān devair abhiṣṭutān 12,226.035a lomapādaś ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ 12,226.035c ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmair ayujyata 12,226.036a dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajit 12,226.036c savatsānāṃ mahātejā gato lokān anuttamān 12,226.037a ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha 12,226.037c mahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ 12,226.038a teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtir yāvat sthāsyati medinī 12,226.038c dānayajñaprajāsargair ete hi divam āpnuvan 12,227.001 vyāsa uvāca 12,227.001a trayīvidyām avekṣeta vedeṣūktām athāṅgataḥ 12,227.001c ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo 'tharvaṇas tathā 12,227.001d*0675_01 tiṣṭhaty eteṣu bhagavān ṣaṭsu karmasu saṃsthitaḥ 12,227.002a vedavādeṣu kuśalā hy adhyātmakuśalāś ca ye 12,227.002c sattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau 12,227.003a evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret 12,227.003c asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ 12,227.004a sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ 12,227.004c svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ 12,227.005a tiṣṭhaty eteṣu gṛhavān ṣaṭsu karmasu sa dvijaḥ 12,227.005c pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca 12,227.006a dhṛtimān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān 12,227.006c vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati 12,227.007a dānam adhyayanaṃ yajñas tapo hrīr ārjavaṃ damaḥ 12,227.007c etair vardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati 12,227.008a dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,227.008c kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,227.009a agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cārced devatāḥ praṇameta ca 12,227.009c varjayed ruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām 12,227.010a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,227.010c jñānāgamena karmāṇi kurvan karmasu sidhyati 12,227.011a pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām 12,227.011c manyupaṅkām anādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān 12,227.012a kāmamanyūddhataṃ yat syān nityam atyantamohitam 12,227.012c mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā 12,227.012e svabhāvasrotasā vṛttam uhyate satataṃ jagat 12,227.013a kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam 12,227.013c māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca 12,227.014a nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca 12,227.014c kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca 12,227.015a dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca 12,227.015c ṛtasopānatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā 12,227.016a yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca 12,227.016c dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam 12,227.017a etat prajñāmayair dhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ 12,227.017c plavair aplavavanto hi kiṃ kariṣyanty acetasaḥ 12,227.018a upapannaṃ hi yat prājño nistaren netaro janaḥ 12,227.018c dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati 12,227.019a saṃśayātmā sa kāmātmā calacitto 'lpacetanaḥ 12,227.019c aprājño na taraty eva yo hy āste na sa gacchati 12,227.020a aplavo hi mahādoṣam uhyamāno 'dhigacchati 12,227.020c kāmagrāhagṛhītasya jñānam apy asya na plavaḥ 12,227.021a tasmād unmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ 12,227.021c etad unmajjanaṃ tasya yad ayaṃ brāhmaṇo bhavet 12,227.022a tryavadāte kule jātas trisaṃdehas trikarmakṛt 12,227.022c tasmād unmajjanas tiṣṭhen nistaret prajñayā yathā 12,227.023a saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ 12,227.023c prājñasyānantarā siddhir iha loke paratra ca 12,227.024a vartate teṣu gṛhavān akrudhyann anasūyakaḥ 12,227.024c pañcabhiḥ satataṃ yajñair vighasāśī yajeta ca 12,227.025a satāṃ vṛttena varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret 12,227.025c asaṃrodhena dharmasya vṛttiṃ lipsed agarhitām 12,227.026a śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥ 12,227.026c svadharmeṇa kriyāvāṃś ca karmaṇā so 'py asaṃkaraḥ 12,227.027a kriyāvāñ śraddadhānaś ca dātā prājño 'nasūyakaḥ 12,227.027c dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram 12,227.028a dhṛtimān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān 12,227.028c vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati 12,227.029a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,227.029c jñānavittvena karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati 12,227.030a adharmaṃ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥ 12,227.030c dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śocann iva karoti saḥ 12,227.031a dharmaṃ karomīti karoty adharmam; adharmakāmaś ca karoti dharmam 12,227.031c ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānan; sa jāyate mriyate cāpi dehī 12,228.001 vyāsa uvāca 12,228.001a atha ced rocayed etad druhyeta manasā tathā 12,228.001c unmajjaṃś ca nimajjaṃś ca jñānavān plavavān bhavet 12,228.002a prajñayā nirmitair dhīrās tārayanty abudhān plavaiḥ 12,228.002c nābudhās tārayanty anyān ātmānaṃ vā kathaṃ cana 12,228.003a chinnadoṣo munir yogān yukto yuñjīta dvādaśa 12,228.003c daśakarmasukhān arthān upāyāpāyanirbhayaḥ 12,228.004a cakṣur ācāravit prājño manasā darśanena ca 12,228.004c yacched vāṅmanasī buddhyā ya icchej jñānam uttamam 12,228.004e jñānena yacched ātmānaṃ ya icchec chāntim ātmanaḥ 12,228.005a eteṣāṃ ced anudraṣṭā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 12,228.005c yadi vā sarvavedajño yadi vāpy anṛco 'japaḥ 12,228.006a yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ 12,228.006c yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā 12,228.007a taraty eva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram 12,228.007c evaṃ hy etena yogena yuñjāno 'py ekam antataḥ 12,228.007e api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate 12,228.008a dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ 12,228.008c apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyur jīvabandhanaḥ 12,228.009a cetanābandhuraś cārur ācāragrahanemivān 12,228.009c darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ 12,228.010a prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ 12,228.010c kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ 12,228.011a tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ 12,228.011c jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate 12,228.012a atha saṃtvaramāṇasya ratham etaṃ yuyukṣataḥ 12,228.012c akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam 12,228.013a sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate 12,228.013c pṛṣṭhataḥ pārśvataś cānyā yāvatyas tāḥ pradhāraṇāḥ 12,228.014a kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ 12,228.014c jyotiṣo yat tad aiśvaryam ahaṃkārasya buddhitaḥ 12,228.015a avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate 12,228.015c vikramāś cāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ 12,228.016a athāsya yogayuktasya siddhim ātmani paśyataḥ 12,228.016c nirmathyamānaḥ sūkṣmatvād rūpāṇīmāni darśayet 12,228.017a śaiśiras tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ 12,228.017c tathā dehād vimuktasya pūrvarūpaṃ bhavaty uta 12,228.018a atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam 12,228.018c jalarūpam ivākāśe tatraivātmani paśyati 12,228.019a apāṃ vyatikrame cāpi vahnirūpaṃ prakāśate 12,228.019c tasminn uparate cāsya pītavastravad iṣyate 12,228.019c*0676_01 **** **** vāyavyaṃ sūkṣmam apy atha 12,228.019c*0676_02 rūpaṃ prakāśate tatra 12,228.019d*0677_01 tasminn uparate rūpam ākāśasya prakāśate 12,228.019e ūrṇārūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ prakāśate 12,228.020a atha śvetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmam apy ajaḥ 12,228.020b*0678_01 tasminn uparate cāsya buddhirūpaṃ prakāśate 12,228.020c aśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyam avyaktaṃ brahmaṇo 'sya vai 12,228.021a eteṣv api hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu 12,228.021c jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭir iṣṭā vidhīyate 12,228.022a prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrāt sṛjati prajāḥ 12,228.022c aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā 12,228.023a pṛthivīṃ kampayaty eko guṇo vāyor iti smṛtaḥ 12,228.023c ākāśabhūtaś cākāśe savarṇatvāt praṇaśyati 12,228.024a varṇato gṛhyate cāpi kāmāt pibati cāśayān 12,228.024c na cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā 12,228.025a ahaṃkārasya vijiteḥ pañcaite syur vaśānugāḥ 12,228.025c ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavaty atha 12,228.026a nirdoṣā pratibhā hy enaṃ kṛtsnā samabhivartate 12,228.026c tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṃ pratipadyate 12,228.027a yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ 12,228.027c tatrāvyaktamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me 12,228.027e tathā vyaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibodha me 12,228.028a pañcaviṃśatitattvāni tulyāny ubhayataḥ samam 12,228.028c yoge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃs tatra me śṛṇu 12,228.029a proktaṃ tad vyaktam ity eva jāyate vardhate ca yat 12,228.029c jīryate mriyate caiva caturbhir lakṣaṇair yutam 12,228.030a viparītam ato yat tu tad avyaktam udāhṛtam 12,228.030c dvāv ātmānau ca vedeṣu siddhānteṣv apy udāhṛtau 12,228.031a caturlakṣaṇajaṃ tv anyaṃ caturvargaṃ pracakṣate 12,228.031c vyaktam avyaktajaṃ caiva tathā buddham athetarat 12,228.031e sattvaṃ kṣetrajña ity etad dvayam apy anudarśitam 12,228.032a dvāv ātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ 12,228.032c viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānāṃ siddhilakṣaṇam 12,228.033a nirmamaś cānahaṃkāro nirdvaṃdvaś chinnasaṃśayaḥ 12,228.033c naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ 12,228.034a ākruṣṭas tāḍitaś caiva maitreṇa dhyāti nāśubham 12,228.034c vāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ 12,228.035a samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam abhivartate 12,228.035c naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ 12,228.036a alolupo 'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥ 12,228.036c nāsyendriyam anekāgraṃ nātikṣiptamanorathaḥ 12,228.036d*0679_01 sarvabhūtahito maitraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,228.036d*0679_02 tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ 12,228.036d*0679_03 aspṛhaḥ sarvakāmebhyo brahmacarye dṛḍhaś ca yaḥ 12,228.036e ahiṃsraḥ sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyo vimucyate 12,228.037a atha yogād vimucyante kāraṇair yair nibodha me 12,228.037c yogaiśvaryam atikrānto yo 'tikrāmati mucyate 12,228.038a ity eṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ 12,228.038c evaṃ bhavati nirdvaṃdvo brahmāṇaṃ cādhigacchati 12,229.001 vyāsa uvāca 12,229.001a atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntim āsthitaḥ 12,229.001c unmajjaṃś ca nimajjaṃś ca jñānam evābhisaṃśrayet 12,229.002 śuka uvāca 12,229.002a kiṃ taj jñānam atho vidyā yayā nistarati dvayam 12,229.002c pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttir iti caiva hi 12,229.003 vyāsa uvāca 12,229.003a yas tu paśyet svabhāvena vinā bhāvam acetanaḥ 12,229.003c puṣyate ca punaḥ sarvān prajñayā muktahetukaḥ 12,229.004a yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam 12,229.004c pūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃ cana 12,229.005a ye cainaṃ pakṣam āśritya vartayanty alpacetasaḥ 12,229.005c svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te 12,229.006a svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ 12,229.006c niruktam etayor etat svabhāvaparabhāvayoḥ 12,229.007a kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca 12,229.007c prajñāvadbhiḥ prakḷptāni yānāsanagṛhāṇi ca 12,229.008a ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānām agadasya ca 12,229.008c prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhir anuṣṭhitāḥ 12,229.009a prajñā saṃyojayaty arthaiḥ prajñā śreyo 'dhigacchati 12,229.009c rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ 12,229.010a pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate 12,229.010c vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ 12,229.011a bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham 12,229.011c jarāyvaṇḍam athodbhedaṃ svedaṃ cāpy upalakṣayet 12,229.012a sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamāny upalakṣayet 12,229.012c upapannaṃ hi yac ceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ 12,229.013a āhur dvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni ca 12,229.013c bahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūny api 12,229.014a dvipadāni dvayāny āhuḥ pārthivānītarāṇi ca 12,229.014c pārthivāni viśiṣṭāni tāni hy annāni bhuñjate 12,229.015a pārthivāni dvayāny āhur madhyamāny uttamāni ca 12,229.015c madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt 12,229.016a madhyamāni dvayāny āhur dharmajñānītarāṇi ca 12,229.016c dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt 12,229.017a dharmajñāni dvayāny āhur vedajñānītarāṇi ca 12,229.017c vedajñāni viśiṣṭāni vedo hy eṣu pratiṣṭhitaḥ 12,229.018a vedajñāni dvayāny āhuḥ pravaktṝṇītarāṇi ca 12,229.018c pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt 12,229.019a vijñāyante hi yair vedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥ 12,229.019c sayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ 12,229.020a pravaktṝṇi dvayāny āhur ātmajñānītarāṇi ca 12,229.020c ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt 12,229.021a dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavid 12,229.021c sa tyāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ 12,229.022a dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,229.022c śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam 12,229.023a antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye ''dhiyajñādhidaivatam 12,229.023c jānanti tān namasyāmas te devās tāta te dvijāḥ 12,229.024a teṣu viśvam idaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagad āhitam 12,229.024c teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃ cana 12,229.025a ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ 12,229.025c caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ 12,230.001 vyāsa uvāca 12,230.001a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,230.001c jñānavān eva karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati 12,230.002a tatra cen na bhaved evaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye 12,230.002c kiṃ nu karma svabhāvo 'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ 12,230.003a tatra ceha vivitsā syāj jñānaṃ cet puruṣaṃ prati 12,230.003c upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tac chṛṇu 12,230.004a pauruṣaṃ kāraṇaṃ ke cid āhuḥ karmasu mānavāḥ 12,230.004c daivam eke praśaṃsanti svabhāvaṃ cāpare janāḥ 12,230.005a pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ 12,230.005c trayam etat pṛthagbhūtam avivekaṃ tu ke cana 12,230.006a evam etan na cāpy evam ubhe cāpi na cāpy ubhe 12,230.006c karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,230.007a tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāś ca sasaṃśayāḥ 12,230.007b*0680_01 tretāyuge vidhis tv eṣa dharmāṇāṃ na kṛte yuge 12,230.007c tapasvinaḥ praśāntāś ca sattvasthāś ca kṛte yuge 12,230.008a apṛthagdarśinaḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca 12,230.008c kāmadveṣau pṛthag dṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate 12,230.009a tapodharmeṇa saṃyuktas taponityaḥ susaṃśitaḥ 12,230.009c tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati 12,230.010a tapasā tad avāpnoti yad bhūtvā sṛjate jagat 12,230.010c tadbhūtaś ca tataḥ sarvo bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ 12,230.011a tad uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ 12,230.011c vedānteṣu punar vyaktaṃ kramayogena lakṣyate 12,230.012a ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ 12,230.012c paricārayajñāḥ śūdrāś ca japayajñā dvijātayaḥ 12,230.013a pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet 12,230.013c kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate 12,230.014a tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramās tathā 12,230.014c saṃrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge 12,230.015a dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā 12,230.015c dṛśyante nāpi dṛśyante kaler ante punaḥ punaḥ 12,230.016a utsīdanti svadharmāś ca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ 12,230.016c gavāṃ bhūmeś ca ye cāpām oṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ 12,230.017a adharmāntarhitā vedā vedadharmās tathāśramāḥ 12,230.017c vikriyante svadharmasthāḥ sthāvarāṇi carāṇi ca 12,230.018a yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭir bhaumāni varṣati 12,230.018c sṛjate sarvato 'ṅgāni tathā vedā yuge yuge 12,230.019a visṛtaṃ kālanānātvam anādinidhanaṃ ca yat 12,230.019c kīrtitaṃ tat purastān me yataḥ saṃyānti yānti ca 12,230.020a dhātedaṃ prabhavasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ 12,230.020c svabhāvena pravartante dvaṃdvasṛṣṭāni bhūriśaḥ 12,230.021a sargaḥ kālo dhṛtir vedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam 12,230.021c etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,231.001 bhīṣma uvāca 12,231.001a ity ukto 'bhipraśasyaitat paramarṣes tu śāsanam 12,231.001c mokṣadharmārthasaṃyuktam idaṃ praṣṭuṃ pracakrame 12,231.002 śuka uvāca 12,231.002a prajāvāñ śrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño 'nasūyakaḥ 12,231.002c anāgatam anaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati 12,231.003a tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā 12,231.003c sāṃkhye vā yadi vā yoge etat pṛṣṭo 'bhidhatsva me 12,231.004a manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ samavāpyate 12,231.004c yenopāyena puruṣais tac ca vyākhyātum arhasi 12,231.005 vyāsa uvāca 12,231.005a nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt 12,231.005c nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaś cana 12,231.006a mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ 12,231.006c bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu 12,231.007a bhūmer deho jalāt sāro jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte 12,231.007c prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣv ākāśaṃ śarīriṇām 12,231.008a krānte viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhuktam archati 12,231.008c karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī 12,231.009a karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,231.009c darśanānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye 12,231.010a śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam 12,231.010c indriyāṇi pṛthak tv arthān manaso darśayanty uta 12,231.011a indriyāṇi mano yuṅkte vaśyān yanteva vājinaḥ 12,231.011c manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ 12,231.012a indriyāṇāṃ tathaiveṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ 12,231.012c niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā 12,231.013a indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ 12,231.013c prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām 12,231.014a āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanā 12,231.014c sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kadā cana 12,231.015a evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,231.015c manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani 12,231.016a na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ 12,231.016c manasā saṃpradīptena mahān ātmā prakāśate 12,231.017a aśabdasparśarūpaṃ tad arasāgandham avyayam 12,231.017c aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam 12,231.018a avyaktaṃ vyaktadeheṣu martyeṣv amaram āśritam 12,231.018c yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase 12,231.019a vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini 12,231.019c śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ 12,231.020a sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca 12,231.020c vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam 12,231.021a sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 12,231.021c yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā 12,231.022a yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani 12,231.022c ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate 12,231.023a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca 12,231.023c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,231.024a śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā 12,231.024c yathā gatir na dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ 12,231.025a kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani 12,231.025c yasmiṃs tu pacyate kālas taṃ na vedeha kaś cana 12,231.026a na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca tiraḥ punaḥ 12,231.026b*0681_01 indriyair api buddhyā vā gṛhyate na kadā cana 12,231.026c na madhye pratigṛhṇīte naiva kaś cit kutaś cana 12,231.027a sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃ cana 12,231.027c yaḥ sahasraṃ samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ 12,231.028a naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ 12,231.028c tasmāt sūkṣmāt sūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ 12,231.029a sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham 12,231.029c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,231.030a tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram 12,231.030c tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate 12,231.031a akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ 12,231.031c kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ hy amṛtam akṣaram 12,231.032a navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī 12,231.032c īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca 12,231.033a hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃśrayeṇa ca 12,231.033c śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ 12,231.034a haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram 12,231.034c tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī 12,232.001 vyāsa uvāca 12,232.001a pṛcchatas tava satputra yathāvad iha tattvataḥ 12,232.001c sāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā 12,232.002a yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tac chṛṇu 12,232.002c ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ 12,232.002e ātmano dhyāyinas tāta jñānam etad anuttamam 12,232.003a tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā 12,232.003c ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā 12,232.004a yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ 12,232.004c kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam 12,232.005a krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,232.005c sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati 12,232.006a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 12,232.006c cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā 12,232.007a apramādād bhayaṃ jahyāl lobhaṃ prājñopasevanāt 12,232.007c evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ 12,232.008a agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cārced devatāḥ praṇameta ca 12,232.008c varjayed ruṣitāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām 12,232.009a brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ rasaḥ 12,232.009c ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,232.010a dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā 12,232.010c śaucam āhārasaṃśuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ 12,232.011a etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati 12,232.011c sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate 12,232.012a samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan 12,232.012c dhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,232.012e kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,232.013a manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ 12,232.013c prāg rātrāpararātreṣu dhārayen mana ātmanā 12,232.014a jantoḥ pañcendriyasyāsya yad ekaṃ chidram indriyam 12,232.014c tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam 12,232.015a manas tu pūrvam ādadyāt kumīnān iva matsyahā 12,232.015c tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvāṃ ghrāṇaṃ ca yogavit 12,232.016a tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yatiḥ 12,232.016c tathaivāpohya saṃkalpān mano hy ātmani dhārayet 12,232.017a pañca jñānena saṃdhāya manasi sthāpayed yatiḥ 12,232.017c yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani 12,232.017e prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate 12,232.018a vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān 12,232.018c vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmanā 12,232.018e sarvaṃ ca tatra sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate 12,232.019a taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 12,232.019c dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ 12,232.020a evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ 12,232.020c āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasātmyatām 12,232.021a pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśane 12,232.021c adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ 12,232.022a pratibhām upasargāṃś cāpy upasaṃgṛhya yogataḥ 12,232.022c tāṃs tattvavid anādṛtya svātmanaiva nivartayet 12,232.023a kuryāt paricayaṃ yoge traikālyaṃ niyato muniḥ 12,232.023c giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojajet 12,232.024a saṃniyamyendriyagrāmaṃ goṣṭhe bhāṇḍamanā iva 12,232.024c ekāgraś cintayen nityaṃ yogān nodvejayen manaḥ 12,232.025a yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ 12,232.025c taṃ taṃ yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ 12,232.026a śūnyā giriguhāś caiva devatāyatanāni ca 12,232.026c śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet 12,232.027a nābhiṣvajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā 12,232.027c upekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet 12,232.028a yaś cainam abhinandeta yaś cainam apavādayet 12,232.028c samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham 12,232.029a na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet 12,232.029c samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ 12,232.030a evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ 12,232.030c ṣaṇmāsān nityayuktasya śabdabrahmātivartate 12,232.031a vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,232.031c etasmin nirato mārge viramen na vimohitaḥ 12,232.032a api varṇāv akṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī 12,232.032c tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim 12,232.033a ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ; yad indriyair upalabhate naro 'calaḥ 12,232.033c aṇor aṇīyo mahato mahattaraṃ; tadātmanā paśyati yukta ātmavān 12,232.034a idaṃ maharṣer vacanaṃ mahātmano; yathāvad uktaṃ manasānudṛśya ca 12,232.034c avekṣya ceyāt parameṣṭhisātmyatāṃ; prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ 12,233.001 śuka uvāca 12,233.001a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 12,233.001c kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā 12,233.002a etad vai śrotum icchāmi tad bhavān prabravītu me 12,233.002c etat tv anyonyavairūpye vartate pratikūlataḥ 12,233.003 bhīṣma uvāca 12,233.003a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam 12,233.003c karmavidyāmayāv etau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau 12,233.004a yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā 12,233.004c śṛṇuṣvaikamanāḥ putra gahvaraṃ hy etad antaram 12,233.005a asti dharma iti proktaṃ nāstīty atraiva yo vadet 12,233.005c tasya pakṣasya sadṛśam idaṃ mama bhaved atha 12,233.006a dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,233.006c pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca subhāṣitaḥ 12,233.007a karmaṇā badhyate jantur vidyayā tu pramucyate 12,233.007c tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ 12,233.008a karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ 12,233.008c vidyayā jāyate nityam avyayo hy avyayātmakaḥ 12,233.009a karma tv eke praśaṃsanti svalpabuddhitarā narāḥ 12,233.009c tena te dehajālāni ramayanta upāsate 12,233.010a ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ 12,233.010c na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva 12,233.011a karmaṇaḥ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,233.011c vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati 12,233.012a yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate 12,233.012c na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate 12,233.013a yatra tad brahma paramam avyaktam ajaraṃ dhruvam 12,233.013c avyāhatam anāyāsam amṛtaṃ cāviyogi ca 12,233.014a dvaṃdvair yatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā 12,233.014c samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ 12,233.015a vidyāmayo 'nyaḥ puruṣas tāta karmamayo 'paraḥ 12,233.015c viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam 12,233.015d*0682_01 vidyāmayaṃ taṃ puruṣaṃ nityaṃ jñānaguṇātmakam 12,233.016a tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate 12,233.016c navajaṃ śaśinaṃ dṛṣṭvā vakraṃ tantum ivāmbare 12,233.017a ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ 12,233.017c mūrtimān iti taṃ viddhi tāta karmaguṇātmakam 12,233.017d*0683_01 tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ 12,233.017d*0683_02 ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam 12,233.018a devo yaḥ saṃśritas tasminn abbindur iva puṣkare 12,233.018c kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyān nityaṃ tyāgajitātmakam 12,233.019a tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān 12,233.019c jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ 12,233.020a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 12,233.020c tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta 12,234.001 śuka uvāca 12,234.001a kṣarāt prabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca 12,234.001c buddhyaiśvaryābhisargārthaṃ yad dhyānaṃ cātmanaḥ śubham 12,234.002a bhūya eva tu loke 'smin sadvṛttiṃ vṛttihaitukīm 12,234.002c yayā santaḥ pravartante tad icchāmy anuvarṇitam 12,234.003a vede vacanam uktaṃ tu kuru karma tyajeti ca 12,234.003c katham etad vijānīyāṃ tac ca vyākhyātum arhasi 12,234.004a lokavṛttāntatattvajñaḥ pūto 'haṃ guruśāsanāt 12,234.004c kṛtvā buddhiṃ viyuktātmā tyakṣyāmy ātmānam avyathaḥ 12,234.005 vyāsa uvāca 12,234.005a yaiṣā vai vihitā vṛttiḥ purastād brahmaṇā svayam 12,234.005c eṣā pūrvataraiḥ sadbhir ācīrṇā paramarṣibhiḥ 12,234.006a brahmacaryeṇa vai lokāñ jayanti paramarṣayaḥ 12,234.006c ātmanaś ca hṛdi śreyas tv anviccha manasātmani 12,234.007a vane mūlaphalāśī ca tapyan suvipulaṃ tapaḥ 12,234.007c puṇyāyatanacārī ca bhūtānām avihiṃsakaḥ 12,234.008a vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye 12,234.008c kāle prāpte caran bhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase 12,234.009a niḥstutir nirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe 12,234.009c araṇye vicaraikākī yena kena cid āśitaḥ 12,234.010 śuka uvāca 12,234.010a yad idaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate 12,234.010c pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ 12,234.011a ity etac chrotum icchāmi bhagavān prabravītu me 12,234.011c karmaṇām avirodhena katham etat pravartate 12,234.012 bhīṣma uvāca 12,234.012a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam 12,234.012c ṛṣis tat pūjayan vākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ 12,234.013a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,234.013c yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim 12,234.014a eko ya āśramān etān anutiṣṭhed yathāvidhi 12,234.014c akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate 12,234.015a catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇy eṣā pratiṣṭhitā 12,234.015c etām āśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate 12,234.016a āyuṣas tu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ 12,234.016c gurau vā guruputre vā vased dharmārthakovidaḥ 12,234.017a karmātirekeṇa guror adhyetavyaṃ bubhūṣatā 12,234.017c dakṣiṇo nāpavādī syād āhūto gurum āśrayet 12,234.018a jaghanyaśāyī pūrvaṃ syād utthāyī guruveśmani 12,234.018c yac ca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ 12,234.019a kṛtam ity eva tat sarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ 12,234.019c kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kovidaḥ 12,234.020a śucir dakṣo guṇopeto brūyād iṣur ivātvaraḥ 12,234.020c cakṣuṣā gurum avyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ 12,234.021a nābhuktavati cāśnīyād apītavati no pibet 12,234.021c na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca 12,234.022a uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāv asya mṛdu spṛśet 12,234.022c dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet 12,234.023a abhivādya guruṃ brūyād adhīṣva bhagavann iti 12,234.023c idaṃ kariṣye bhagavann idaṃ cāpi kṛtaṃ mayā 12,234.023d*0684_01 brahmaṃs tad api kartāsmi yad bhavān vakṣyate punaḥ 12,234.024a iti sarvam anujñāpya nivedya gurave dhanam 12,234.024c kuryāt kṛtvā ca tat sarvam ākhyeyaṃ gurave punaḥ 12,234.025a yāṃs tu gandhān rasān vāpi brahmacārī na sevate 12,234.025c seveta tān samāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ 12,234.026a ye ke cid vistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ 12,234.026c tān sarvān anugṛhṇīyād bhavec cānapago guroḥ 12,234.027a sa evaṃ gurave prītim upahṛtya yathābalam 12,234.027c āśrameṣv āśrameṣv evaṃ śiṣyo varteta karmaṇā 12,234.028a vedavratopavāsena caturthe cāyuṣo gate 12,234.028c gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvarted yathāvidhi 12,234.029a dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya dharmataḥ 12,234.029c dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhivratī bhavet 12,235.001 vyāsa uvāca 12,235.001a dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset 12,235.001c dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya suvrataḥ 12,235.002a gṛhasthavṛttayaś caiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ 12,235.002c kusūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhīdhānyas tv anantaram 12,235.003a aśvastano 'tha kāpotīm āśrito vṛttim āharet 12,235.003c teṣāṃ paraḥ paro jyāyān dharmato lokajittamaḥ 12,235.004a ṣaṭkarmā vartayaty ekas tribhir anyaḥ pravartate 12,235.004c dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasatre vyavasthitaḥ 12,235.004e gṛhamedhivratāny atra mahāntīha pracakṣate 12,235.005a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn 12,235.005c prāṇī vā yadi vāprāṇī saṃskāraṃ yajuṣārhati 12,235.006a na divā prasvapej jātu na pūrvāpararātrayoḥ 12,235.006c na bhuñjītāntarākāle nānṛtāv āhvayet striyam 12,235.007a nāsyānaśnan vased vipro gṛhe kaś cid apūjitaḥ 12,235.007c tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā 12,235.008a vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ 12,235.008c svadharmajīvino dāntāḥ kriyāvantas tapasvinaḥ 12,235.008e teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpy arhaṇārthaṃ vidhīyate 12,235.009a na kharaiḥ saṃprayātasya svadharmājñānakasya ca 12,235.009c apaviddhāgnihotrasya guror vālīkakāriṇaḥ 12,235.010a saṃvibhāgo 'tra bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate 12,235.010c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā 12,235.011a vighasāśī bhaven nityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ 12,235.011c amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ syād bhojanaṃ haviṣā samam 12,235.011e bhṛtyaśeṣaṃ tu yo 'śnāti tam āhur vighasāśinam 12,235.011f*0685_01 vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣam athāmṛtam 12,235.012a svadāranirato dānto hy anasūyur jitendriyaḥ 12,235.012c ṛtvikpurohitācāryair mātulātithisaṃśritaiḥ 12,235.013a vṛddhabālāturair vaidyair jñātisaṃbandhibāndhavaiḥ 12,235.013c mātāpitṛbhyāṃ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā 12,235.014a duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret 12,235.014c etān vimucya saṃvādān sarvapāpaiḥ pramucyate 12,235.015a etair jitais tu jayati sarvāṃl lokān na saṃśayaḥ 12,235.015c ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ 12,235.016a atithis tv indralokeśo devalokasya cartvijaḥ 12,235.016c jāmayo 'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ 12,235.017a saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau 12,235.017c vṛddhabālāturakṛśās tv ākāśe prabhaviṣṇavaḥ 12,235.018a bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ 12,235.018c chāyā svā dāśavargas tu duhitā kṛpaṇaṃ param 12,235.019a tasmād etair adhikṣiptaḥ sahen nityam asaṃjvaraḥ 12,235.019c gṛhadharmarato vidvān dharmanityo jitaklamaḥ 12,235.020a na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kaṃ cid ācaret 12,235.020c gṛhasthavṛttayas tisras tāsāṃ niḥśreyasaṃ param 12,235.021a parasparaṃ tathaivāhuś cāturāśramyam eva tat 12,235.021c ye coktā niyamās teṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā 12,235.022a kumbhīdhānyair uñchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitais tathā 12,235.022c yasmiṃś caite vasanty arhās tad rāṣṭram abhivardhate 12,235.023a daśa pūrvān daśa parān punāti ca pitāmahān 12,235.023c gṛhasthavṛttayas tv etā vartayed yo gatavyathaḥ 12,235.024a sa cakracaralokānāṃ sadṛśīṃ prāpnuyād gatim 12,235.024c yatendriyāṇām atha vā gatir eṣā vidhīyate 12,235.025a svargaloko gṛhasthānām udāramanasāṃ hitaḥ 12,235.025c svargo vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ supuṣpitaḥ 12,235.026a svargaloke gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā niyatātmanām 12,235.026c brahmaṇā vihitā śreṇir eṣā yasmāt pramucyate 12,235.026e dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate 12,235.027a ataḥ paraṃ paramam udāram āśramaṃ; tṛtīyam āhus tyajatāṃ kalevaram 12,235.027c vanaukasāṃ gṛhapatinām anuttamaṃ; śṛṇuṣvaitat kliṣṭaśarīrakāriṇām 12,236.001 bhīṣma uvāca 12,236.001a proktā gṛhasthavṛttis te vihitā yā manīṣiṇām 12,236.001c tadanantaram uktaṃ yat tan nibodha yudhiṣṭhira 12,236.001d*0686_01 vyāsena kathitaṃ pūrvaṃ putrāya sumahātmane 12,236.002a kramaśas tv avadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttim uttamām 12,236.002c saṃyogavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasām 12,236.003a śrūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanām 12,236.003c prekṣāpūrvaṃ pravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsinām 12,236.004 vyāsa uvāca 12,236.004a gṛhasthas tu yadā paśyed valīpalitam ātmanaḥ 12,236.004c apatyasyaiva cāpatyaṃ vanam eva tadāśrayet 12,236.005a tṛtīyam āyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset 12,236.005c tān evāgnīn paricared yajamāno divaukasaḥ 12,236.006a niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto 'pramādavān 12,236.006c tad agnihotraṃ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ 12,236.007a akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca 12,236.007c havīṃṣi saṃprayaccheta makheṣv atrāpi pañcasu 12,236.008a vānaprasthāśrame 'py etāś catasro vṛttayaḥ smṛtāḥ 12,236.008c sadyaḥprakṣālakāḥ ke cit ke cin māsikasaṃcayāḥ 12,236.009a vārṣikaṃ saṃcayaṃ ke cit ke cid dvādaśavārṣikam 12,236.009c kurvanty atithipūjārthaṃ yajñatantrārthasiddhaye 12,236.010a abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ 12,236.010c grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvac ca mitabhojanāḥ 12,236.011a bhūmau viparivartante tiṣṭhed vā prapadair api 12,236.011c sthānāsanair vartayanti savaneṣv abhiṣiñcate 12,236.012a dantolūkhalinaḥ ke cid aśmakuṭṭās tathāpare 12,236.012c śuklapakṣe pibanty eke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt 12,236.013a kṛṣṇapakṣe pibanty eke bhuñjate ca yathākramam 12,236.013c mūlair eke phalair eke puṣpair eke dṛḍhavratāḥ 12,236.014a vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ 12,236.014c etāś cānyāś ca vividhā dīkṣās teṣāṃ manīṣiṇām 12,236.015a caturthaś caupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ 12,236.015c vānaprastho gṛhasthaś ca tato 'nyaḥ saṃpravartate 12,236.016a asminn eva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ 12,236.016c agastyaḥ sapta ṛṣayo madhucchando 'ghamarṣaṇaḥ 12,236.017a sāṃkṛtiḥ sudivā taṇḍir yavānno 'tha kṛtaśramaḥ 12,236.017c ahovīryas tathā kāvyas tāṇḍyo medhātithir budhaḥ 12,236.018a śalo vākaś ca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥ 12,236.018c evaṃdharmasu vidvāṃsas tataḥ svargam upāgaman 12,236.019a tāta pratyakṣadharmāṇas tathā yāyāvarā gaṇāḥ 12,236.019c ṛṣīṇām ugratapasāṃ dharmanaipuṇadarśinām 12,236.020a avācyāparimeyāś ca brāhmaṇā vanam āśritāḥ 12,236.020c vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāś ca tathāpare 12,236.021a karmabhis te nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ 12,236.021c gatāḥ pratyakṣadharmāṇas te sarve vanam āśritāḥ 12,236.021e anakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jyotiṣāṃ gaṇāḥ 12,236.022a jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥ 12,236.022c caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet 12,236.022e sadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām 12,236.023a ātmayājī so ''tmaratir ātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ 12,236.023c ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān 12,236.024a sadyaskrāṃś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā 12,236.024c sadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā nivartate 12,236.025a trīṃś caivāgnīn yajet samyag ātmany evātmamokṣaṇāt 12,236.025c prāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭ prāśnīyād akutsayan 12,236.026a keśalomanakhān vāpya vānaprastho munis tataḥ 12,236.026c āśramād āśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ 12,236.027a abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajed dvijaḥ 12,236.027c lokās tejomayās tasya pretya cānantyam aśnute 12,236.028a suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca kartum īhate 12,236.028c aroṣamoho gatasaṃdhivigraho; bhaved udāsīnavad ātmavin naraḥ 12,236.029a yameṣu caivātmagateṣu na vyathet; svaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥ 12,236.029c bhaved yatheṣṭā gatir ātmayājino; na saṃśayo dharmapare jītendriye 12,236.030a tataḥ paraṃ śreṣṭham atīva sadguṇair; adhiṣṭhitaṃ trīn adhivṛttam uttamam 12,236.030c caturtham uktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu; prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam 12,237.001 śuka uvāca 12,237.001a vartamānas tathaivātra vānaprasthāśrame yathā 12,237.001c yoktavyo ''tmā yathā śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam 12,237.002 vyāsa uvāca 12,237.002a prāpya saṃskāram etābhyām āśramābhyāṃ tataḥ param 12,237.002c yat kāryaṃ paramārthārthaṃ tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,237.003a kaṣāyaṃ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣu 12,237.003c pravrajec ca paraṃ sthānaṃ parivrajyām anuttamām 12,237.004a tad bhavān evam abhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā 12,237.004c eka eva caren nityaṃ siddhyartham asahāyavān 12,237.005a ekaś carati yaḥ paśyan na jahāti na hīyate 12,237.005c anagnir aniketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet 12,237.006a aśvastanavidhānaḥ syān munir bhāvasamanvitaḥ 12,237.006c laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛd annaniṣevitā 12,237.007a kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelam asahāyatā 12,237.007c upekṣā sarvabhūtānām etāvad bhikṣulakṣaṇam 12,237.008a yasmin vācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā iva 12,237.008c na vaktāraṃ punar yānti sa kaivalyāśrame vaset 12,237.009a naiva paśyen na śṛṇuyād avācyaṃ jātu kasya cit 12,237.009c brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyāt kathaṃ cana 12,237.010a yad brāhmaṇasya kuśalaṃ tad eva satataṃ vadet 12,237.010c tūṣṇīm āsīta nindāyāṃ kurvan bheṣajam ātmanaḥ 12,237.011a yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavaty ekena sarvadā 12,237.011c śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.012a yena kena cid ācchanno yena kena cid āśitaḥ 12,237.012c yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.013a aher iva gaṇād bhītaḥ sauhityān narakād iva 12,237.013c kuṇapād iva ca strībhyas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.014a na krudhyen na prahṛṣyec ca mānito 'mānitaś ca yaḥ 12,237.014c sarvabhūteṣv abhayadas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.015a nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam 12,237.015c kālam eva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā 12,237.016a anabhyāhatacittaḥ syād anabhyāhatavāk tathā 12,237.016c nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam 12,237.017a abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ 12,237.017c tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana 12,237.018a yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām 12,237.018c sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare 12,237.019a evaṃ sarvam ahiṃsāyāṃ dharmārtham apidhīyate 12,237.019c amṛtaḥ sa nityaṃ vasati yo 'hiṃsāṃ pratipadyate 12,237.020a ahiṃsakaḥ samaḥ satyo dhṛtimān niyatendriyaḥ 12,237.020c śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatim āpnoty anuttamām 12,237.021a evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ 12,237.021c na mṛtyur atigo bhāvaḥ sa mṛtyum adhigacchati 12,237.022a vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munim ākāśavat sthitam 12,237.022c asvam ekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.023a jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo 'ratyartham eva ca 12,237.023c ahorātrāś ca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.024a nirāśiṣam anārambhaṃ nirnamaskāram astutim 12,237.024c akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.025a sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante; sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasanti 12,237.025c teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ; kuryān na karmāṇi hi śraddadhānaḥ 12,237.026a dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ; sarvāṇi dānāny adhitiṣṭhatīha 12,237.026c tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti; so 'nantam āpnoty abhayaṃ prajābhyaḥ 12,237.027a uttāna āsyena havir juhoti; lokasya nābhir jagataḥ pratiṣṭhā 12,237.027c tasyāṅgam aṅgāni kṛtākṛtaṃ ca; vaiśvānaraḥ sarvam eva prapede 12,237.028a prādeśamātre hṛdi niśritaṃ yat; tasmin prāṇān ātmayājī juhoti 12,237.028c tasyāgnihotraṃ hutam ātmasaṃsthaṃ; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu 12,237.029a daivaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇaṃ; ye vidyur agryaṃ paramārthatāṃ ca 12,237.029c te sarvalokeṣu mahīyamānā; devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ vrajanti 12,237.030a vedāṃś ca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnam; atho niruktaṃ paramārthatāṃ ca 12,237.030c sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda; tasmai sma devāḥ spṛhayanti nityam 12,237.031a bhūmāv asaktaṃ divi cāprameyaṃ; hiraṇmayaṃ yo 'ṇḍajam aṇḍamadhye 12,237.031c patatriṇaṃ pakṣiṇam antarikṣe; yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ 12,237.032a āvartamānam ajaraṃ vivartanaṃ; ṣaṇṇemikaṃ dvādaśāraṃ suparva 12,237.032c yasyedam āsye pariyāti viśvaṃ; tat kālacakraṃ nihitaṃ guhāyām 12,237.033a yaḥ saṃprasādaṃ jagataḥ śarīraṃ; sarvān sa lokān adhigacchatīha 12,237.033c tasmin hutaṃ tarpayatīha devāṃs; te vai tṛptās tarpayanty āsyam asya 12,237.034a tejomayo nityatanuḥ purāṇo; lokān anantān abhayān upaiti 12,237.034c bhūtāni yasmān na trasante kadā cit; sa bhūtebhyo na trasate kadā cit 12,237.035a agarhaṇīyo na ca garhate 'nyān; sa vai vipraḥ paramātmānam īkṣet 12,237.035c vinītamoho vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca yo 'rtham ṛcchati 12,237.036a aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ 12,237.036c apetanindāstutir apriyāpriyaś; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ 12,238.001 vyāsa uvāca 12,238.001a prakṛtes tu vikārā ye kṣetrajñas taiḥ pariśritaḥ 12,238.001c te cainaṃ na prajānanti sa tu jānāti tān api 12,238.002a taiś caiṣa kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ 12,238.002c sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ 12,238.003a indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ 12,238.003c manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ 12,238.004a mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam 12,238.004c amṛtān na paraṃ kiṃ cit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ 12,238.005a evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ''tmā na prakāśate 12,238.005c dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ 12,238.006a antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā 12,238.006c indriyāṇīndriyārthāṃś ca bahu cintyam acintayan 12,238.007a dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ 12,238.007c anīśvaraḥ praśāntātma tato 'rchaty amṛtaṃ padam 12,238.008a indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ 12,238.008c ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute 12,238.009a hitvā tu sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet 12,238.009c sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjaro bhavet 12,238.010a cittaprasādena yatir jahāti hi śubhāśubham 12,238.010c prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute 12,238.011a lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 12,238.011c nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate 12,238.012a evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā 12,238.012c sattvāhāraviśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani 12,238.013a rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam 12,238.013c ātmapratyayikaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam 12,238.014a dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu 12,238.014c daśedam ṛk sahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam 12,238.015a navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca 12,238.015c tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam 12,238.015e snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam 12,238.016a tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine 12,238.016c nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca 12,238.017a nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe 12,238.017c na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca 12,238.018a ślāghate ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine 12,238.018c idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca 12,238.018e rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃ cana 12,238.019a yady apy asya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ 12,238.019c idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit 12,238.020a ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam 12,238.020c yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate 12,238.020e tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,238.020f*0687_01 yac ca te manasi vartate paraṃ 12,238.020f*0687_02 yatra cāsti tava saṃśayaḥ kva cit 12,238.020f*0687_03 śrūyatām ayam ahaṃ tavāgrataḥ 12,238.020f*0687_04 putra kiṃ hi kathayāmi te punaḥ 12,239.001 śuka uvāca 12,239.001a adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva me 12,239.001c yad adhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavann ṛṣisattama 12,239.002 vyāsa uvāca 12,239.002a adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate 12,239.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu 12,239.003a bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca 12,239.003c mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā 12,239.004a prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,239.004c tadvan mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate 12,239.005a iti tanmayam evedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,239.005c sarge ca pralaye caiva tasmān nirdiśyate tathā 12,239.006a mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt 12,239.006c akarot tāta vaiṣamyaṃ yasmin yad anupaśyati 12,239.007 śuka uvāca 12,239.007a akarod yac charīreṣu kathaṃ tad upalakṣayet 12,239.007c indriyāṇi guṇāḥ ke cit kathaṃ tān upalakṣayet 12,239.008 vyāsa uvāca 12,239.008a etat te vartayiṣyāmi yathāvad iha darśanam 12,239.008c śṛṇu tattvam ihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat 12,239.009a śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam 12,239.009c prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ 12,239.010a rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate 12,239.010c raso 'tha rasanaṃ sneho guṇās tv ete trayo 'mbhasām 12,239.011a ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ 12,239.011b*0688_01 śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,239.011c etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ 12,239.012a vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate 12,239.012c ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ 12,239.013a mano buddhiś ca bhāvaś ca traya ete ''tmayonijāḥ 12,239.013c na guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ 12,239.014a indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate 12,239.014c saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ punar aṣṭamam 12,239.015a cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ 12,239.015c buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate 12,239.016a rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ 12,239.016c samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet 12,239.017a yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati 12,239.017c evam evendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati 12,239.018a yad ūrdhvaṃ pādatalayor avāṅmūrdhnaś ca paśyati 12,239.018c etasminn eva kṛtye vai vartate buddhir uttamā 12,239.019a guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api 12,239.019c manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ 12,239.020a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet 12,239.020c praśāntam iva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet 12,239.021a yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,239.021c rajaḥ pravartakaṃ tat syāt satataṃ hāri dehinām 12,239.021d*0689_01 pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet 12,239.022a yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet 12,239.022c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhāryatām 12,239.023a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā 12,239.023c akasmād yadi vā kasmād vartate sāttviko guṇaḥ 12,239.024a abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā 12,239.024c liṅgāni rajasas tāni vartante hetvahetutaḥ 12,239.025a tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā 12,239.025c kathaṃ cid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ 12,240.001 vyāsa uvāca 12,240.001a manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī 12,240.001c hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā 12,240.002a indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ 12,240.002c manasas tu parā buddhir buddher ātmā paro mataḥ 12,240.003a buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmano ''tmikā 12,240.003c yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ 12,240.004a indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikriyate hy aṇu 12,240.004c śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate 12,240.005a paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet 12,240.005c jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak 12,240.006a indriyāṇīti tāny āhus teṣv adṛśyādhitiṣṭhati 12,240.006c tiṣṭhatī puruṣe buddhis triṣu bhāveṣu vartate 12,240.007a kadā cil labhate prītiṃ kadā cid api śocate 12,240.007c na sukhena na duḥkhena kadā cid iha yujyate 12,240.008a seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān ativartate 12,240.008c saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān 12,240.009a yadā prārthayate kiṃ cit tadā bhavati sā manaḥ 12,240.009c adhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret 12,240.009e indriyāṇy eva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ 12,240.010a sarvāṇy evānupūrvyeṇa yad yan nānuvidhīyate 12,240.010c avibhāgagatā buddhir bhāve manasi vartate 12,240.010e pravartamānaṃ tu rajaḥ sattvam apy anuvartate 12,240.011a ye caiva bhāvā vartante sarva eṣv eva te triṣu 12,240.011c anvarthāḥ saṃpravartante rathanemim arā iva 12,240.012a pradīpārthaṃ naraḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ 12,240.012c niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadṛcchayā 12,240.013a evaṃsvabhāvam evedam iti vidvān na muhyati 12,240.013c aśocann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ 12,240.014a na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ 12,240.014c pravartamānair anaye durdharair akṛtātmabhiḥ 12,240.015a teṣāṃ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati 12,240.015c tadā prakāśate hy ātmā ghaṭe dīpa iva jvalan 12,240.015e sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasy apagate yathā 12,240.015f*0690_01 prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathedam upadhāryatām 12,240.016a yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran 12,240.016b*0691_01 vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣair na lipyate 12,240.016c evam eva kṛtaprajño na doṣair viṣayāṃś caran 12,240.016e asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃ cana lipyate 12,240.017a tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratir yasya sadātmani 12,240.017c sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣv asajjataḥ 12,240.018a sattvam ātmā prasavati guṇān vāpi kadā ca na 12,240.018c na guṇā vidur ātmānaṃ guṇān veda sa sarvadā 12,240.019a paridraṣṭā guṇānāṃ sa sraṣṭā caiva yathātatham 12,240.019c sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ 12,240.020a sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān 12,240.020c pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā 12,240.021a yathā matsyo 'dbhir anyaḥ san saṃprayuktau tathaiva tau 12,240.021c maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā saha 12,240.022a iṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca 12,240.022c tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau 12,241.001 vyāsa uvāca 12,241.001a sṛjate tu guṇān sattvaṃ kṣetrajñas tv anutiṣṭhati 12,241.001c guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ 12,241.002a svabhāvayuktaṃ tat sarvaṃ yad imān sṛjate guṇān 12,241.002c ūrṇanābhir yathā sūtraṃ sṛjate tantuvad guṇān 12,241.003a pradhvastā na nivartante pravṛttir nopalabhyate 12,241.003b*0692_01 pratyakṣeṇa parokṣaṃ tad anumānena sidhyati 12,241.003c evam eke vyavasyanti nivṛttir iti cāpare 12,241.004a ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati 12,241.004c anenaiva vidhānena bhaved garbhaśayo mahān 12,241.005a anādinidhanaṃ nityam āsādya vicaren naraḥ 12,241.005b@027_0001 jayayukto ratho divyo brahmaloke mahīyate 12,241.005b@027_0002 atha satvaram āsādya ratham evaṃ yuyuṅkṣataḥ 12,241.005b@027_0003 akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam 12,241.005b@027_0004 saptayodhāyanaṃ kṛtsnā vānyataḥ pratipadyate 12,241.005b@027_0005 pṛṣṭhataḥ pārśvataś cānyā yāvantyāsyāḥ prasāraṇāt 12,241.005b@027_0006 kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ 12,241.005b@027_0007 jyotiṣo yat tad aiśvaryam ahaṃkārasya buddhitaḥ 12,241.005b@027_0008 avyaktasya yad aiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate 12,241.005b@027_0009 vyaktamāś cāpi (sic) yasyaite tathā yuktena yogataḥ 12,241.005b@027_0010 tathāsyaṃ bhavayuktasya vidhim ātmani paśyataḥ 12,241.005b@027_0011 nirmathyamānaṃ sūkṣmātmā rūpāṇīmāni darśayet 12,241.005b@027_0012 śaiśiras tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaṃ saṃśrayate nabhaḥ 12,241.005b@027_0013 tathā dehād vimuktasya pūrvarūpaṃ tad apy uta 12,241.005b@027_0014 atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam 12,241.005b@027_0015 jalarūpam ivākāśaṃ tatraivātmani paśyati 12,241.005b@027_0016 aparaṃ vyatikramec cāpi vahnirūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0017 tasminn uparate vāsya vāyavyaṃ sūkṣmam apy atha 12,241.005b@027_0018 rūpaṃ prakāśate tatra pītavarṇavad apy ajaḥ 12,241.005b@027_0019 tasminn uparate rūpam ākāśasya prakāśate 12,241.005b@027_0020 ūhyā savarṇarūpaṃ tat tasya rūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0021 tasminn uparate vāsya buddhirūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0022 suśuklaṃ cetasaḥ samyag avyakte brāhmaṇasya vai 12,241.005b@027_0023 eteṣv apīha jāteṣu phalajātāni me śṛṇu 12,241.005b@027_0024 jātasya pārthivaiśvaryaiḥ sṛṣṭir eṣā vidhīyate 12,241.005b@027_0025 prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrāt sṛjati prajāḥ 12,241.005b@027_0026 varṇato gṛhyate vāpsu nāyaṃ pibati cāśayāḥ 12,241.005b@027_0027 snācāsya (sic) tejasā rūpaṃ dahyate śāmyate tathā 12,241.005b@027_0028 aṅgulyāṅguṣṭhamātreṇa vastapāṭenavat tathā (sic) 12,241.005b@027_0029 pṛthivīṃ kampayanty ete guṇāpāyād iti smṛtaḥ 12,241.005b@027_0030 ākāśabhūtaś cākāśe svarṇastvān na ca dṛśyate 12,241.005b@027_0031 ahaṃkārasya vijaye pañca te syur vaśānugāḥ 12,241.005b@027_0032 ṣaṇṇām ātmani buddhau tu nitāyaṃ (sic) prabhavaty uta 12,241.005b@027_0033 nirdoṣaprabhavā hy eṣā kṛtsnā samabhivartate 12,241.005b@027_0034 tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṃ pratipadyate 12,241.005b@027_0035 yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ 12,241.005b@027_0036 tatrāsannamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa vai 12,241.005b@027_0037 tathā vyaktamayīṃ caiva vyākhyāṃ pūrvaṃ nibodha me 12,241.005b@027_0038 pañcaviṃśatitattvāni tulyāny ubhayataḥ samam 12,241.005b@027_0039 yoge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃs tatra me śṛṇu 12,241.005b@027_0040 proktaṃ tad vyartham ity eva jāyate vartate ca yat 12,241.005b@027_0041 jīvate mriyate caiva caturbhir lakṣaṇair yutam 12,241.005b@027_0042 viparītam ato yat tad avyaktaṃ samudāhṛtam 12,241.005b@027_0043 pāpātmānau ca deveṣu siddhānteṣv apy udāhṛtau 12,241.005b@027_0044 caturlakṣaṇajantur yaś caturvargaḥ pracakṣate 12,241.005b@027_0045 vyaktam avyaktajaṃ caiva tathā buddhir athetarat 12,241.005b@027_0046 sattvaṃ kṣetrajña ity etad dvayam avyaktadarśanam 12,241.005b@027_0047 dvāv ātmānau ca deveṣu viṣayeṣu ca rājataḥ 12,241.005b@027_0048 viṣayān pratisaṃhāraḥ sālokaṃ siddhilakṣaṇam 12,241.005b@027_0049 nirmamaś cānahaṃkāro nirdvaṃdvaś chinnasaṃśayaḥ 12,241.005b@027_0050 naiva krudhyati na dveṣṭi nātmatā bhavato giraḥ 12,241.005b@027_0051 ākruṣṭas tāḍitaś cāpi maitraṃ dhyāyati nāśubham 12,241.005b@027_0052 vāṅmanaḥkāyadaṇḍānāṃ trayāṇāṃ ca nivartakam 12,241.005b@027_0053 samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam ativartate 12,241.005b@027_0054 naivecchati na cānicchan yātrāmātravyavasthitaḥ 12,241.005b@027_0055 alolupo 'py atho dānto nākṛtir na nirākṛtiḥ 12,241.005b@027_0056 nāsyendriyamanaḥprāṇabuddhayaḥ sarvasākṣiṇaḥ 12,241.005c akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ 12,241.006a ity evaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham 12,241.006c atītya sukham āsīta aśocaṃś chinnasaṃśayaḥ 12,241.007a tapyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyā yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ 12,241.007c avagāḍhā hy avidvāṃso viddhi lokam imaṃ tathā 12,241.008a na tu tāmyati vai vidvān sthale carati tattvavit 12,241.008c evaṃ yo vindate ''tmānaṃ kevalaṃ jñānam ātmanaḥ 12,241.009a evaṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānām āgatiṃ gatim 12,241.009c samavekṣya śanaiḥ samyag labhate śamam uttamam 12,241.010a etad vai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ 12,241.010c ātmajñānaṃ śamaś caiva paryāptaṃ tatparāyaṇam 12,241.011a etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 12,241.011c vijñāyaitad vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,241.012a na bhavati viduṣāṃ mahad bhayaṃ; yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ bhavet 12,241.012c na hi gatir adhikāsti kasya cid; bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī 12,241.013a lokamāturam asūyate janas; tat tad eva ca nirīkṣya śocate 12,241.013c tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṃ kṛtākṛtam 12,241.014a yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ; tac ca nirṇudati yat purā kṛtam 12,241.014c na priyaṃ tad ubhayaṃ na cāpriyaṃ; tasya taj janayatīha kurvataḥ 12,242.001 śuka uvāca 12,242.001a yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaś cana 12,242.001c yo viśiṣṭaś ca dharmebhyas taṃ bhavān prabravītu me 12,242.002 vyāsa uvāca 12,242.002a dharmaṃ te saṃpravakṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam 12,242.002c viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyas tam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,242.003a indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ 12,242.003c sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān 12,242.004a manasaś cendriyāṇāṃ ca hy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ 12,242.004c taj jyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate 12,242.005a tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā 12,242.005c ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyam acintayan 12,242.006a gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani 12,242.006c tadā tvam ātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam 12,242.007a sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam 12,242.007c taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 12,242.008a yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ 12,242.008c ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam 12,242.009a evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nv aham 12,242.009c anyo hy atrāntar ātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati 12,242.010a jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā 12,242.010c dṛṣṭvā tvam ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit 12,242.011a vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ 12,242.011c parāṃ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ 12,242.012a sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm 12,242.012c pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam 12,242.013a lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām 12,242.013c satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām 12,242.014a avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ 12,242.014c pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām 12,242.015a saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām 12,242.015c ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām 12,242.016a yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ 12,242.016c tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavic chuciḥ 12,242.017a uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi 12,242.017c saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ 12,242.018a bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya 12,242.018c akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nanṛśaṃsamatis tathā 12,242.018e tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 12,242.019a evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ 12,242.019c dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayas tattvadarśinaḥ 12,242.020a ātmano 'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam 12,242.020c prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca 12,242.021a ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat 12,242.021c abruvaṃ yad ahaṃ tāta ātmasākṣikam añjasā 12,242.022a naiva strī na pumān etan naiva cedaṃ napuṃsakam 12,242.022c aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam 12,242.023a naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt 12,242.023c abhavapratipattyartham etad vartma vidhīyate 12,242.024a yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā 12,242.024c kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca 12,242.025a tat prītiyuktena guṇānvitena; putreṇa satputraguṇānvitena 12,242.025c pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ; brūyāt sutasyeha yad uktam etat 12,243.001 vyāsa uvāca 12,243.001a gandhān rasān nānurundhyāt sukhaṃ vā; nālaṃkārāṃś cāpnuyāt tasya tasya 12,243.001c mānaṃ ca kīrtiṃ ca yaśaś ca necchet; sa vai pracāraḥ paśyato brāhmaṇasya 12,243.002a sarvān vedān adhīyīta śuśrūṣur brahmacaryavān 12,243.002c ṛco yajūṃṣi sāmāni na tena na sa brāhmaṇaḥ 12,243.003a jñātivat sarvabhūtānāṃ sarvavit sarvavedavit 12,243.003c nākāmo mriyate jātu na tena na ca brāhmaṇaḥ 12,243.004a iṣṭīś ca vividhāḥ prāpya kratūṃś caivāptadakṣiṇān 12,243.004c naiva prāpnoti brāhmaṇyam abhidhyānāt kathaṃ cana 12,243.005a yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,243.005c yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,243.006a yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam 12,243.006c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,243.007a kāmabandhanam evaikaṃ nānyad astīha bandhanam 12,243.007c kāmabandhanamukto hi brahmabhūyāya kalpate 12,243.008a kāmato mucyamānas tu dhūmrābhrād iva candramāḥ 12,243.008c virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa vartate 12,243.009a āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat 12,243.009c sa kāmakānto na tu kāmakāmaḥ; sa vai lokāt svargam upaiti dehī 12,243.009c*0693_01 tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve 12,243.009c*0693_02 sa śāntim āpnoti na kāmakāmaḥ 12,243.010a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 12,243.010c damasyopaniṣad dānaṃ dānasyopaniṣat tapaḥ 12,243.011a tapasopaniṣat tyāgas tyāgasyopaniṣat sukham 12,243.011c sukhasyopaniṣat svargaḥ svargasyopaniṣac chamaḥ 12,243.012a kledanaṃ śokamanasoḥ saṃtāpaṃ tṛṣṇayā saha 12,243.012c sattvam icchasi saṃtoṣāc chāntilakṣaṇam uttamam 12,243.013a viśoko nirmamaḥ śāntaḥ prasannātmātmavittamaḥ 12,243.013c ṣaḍbhir lakṣaṇavān etaiḥ samagraḥ punar eṣyati 12,243.014a ṣaḍbhiḥ sattvaguṇopetaiḥ prājñair adhikamantribhiḥ 12,243.014c ye viduḥ pretya cātmānam ihasthāṃs tāṃs tathā viduḥ 12,243.015a akṛtrimam asaṃhāryaṃ prākṛtaṃ nirupaskṛtam 12,243.015c adhyātmaṃ sukṛtaprajñaḥ sukham avyayam aśnute 12,243.016a niṣpracāraṃ manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvataḥ 12,243.016c yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyam ato 'nyathā 12,243.017a yena tṛpyaty abhuñjāno yena tuṣyaty avittavān 12,243.017c yenāsneho balaṃ dhatte yas taṃ veda sa vedavit 12,243.018a saṃgopya hy ātmano dvārāṇy apidhāya vicintayan 12,243.018c yo hy āste brāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratir ucyate 12,243.019a samāhitaṃ pare tattve kṣīṇakāmam avasthitam 12,243.019c sarvataḥ sukham anveti vapuś cāndramasaṃ yathā 12,243.020a saviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṃś cābhajato muneḥ 12,243.020c sukhenāpohyate duḥkhaṃ bhāskareṇa tamo yathā 12,243.021a tam atikrāntakarmāṇam atikrāntaguṇakṣayam 12,243.021c brāhmaṇaṃ viṣayāśliṣṭaṃ jarāmṛtyū na vindataḥ 12,243.022a sa yadā sarvato muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate 12,243.022c indriyāṇīndriyārthāṃś ca śarīrastho 'tivartate 12,243.023a kāraṇaṃ paramaṃ prāpya atikrāntasya kāryatām 12,243.023c punarāvartanaṃ nāsti saṃprāptasya parāt param 12,244.001 vyāsa uvāca 12,244.001a dvaṃdvāni mokṣajijñāsur arthadharmāv anuṣṭhitaḥ 12,244.001c vaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvam idaṃ mahat 12,244.002a ākāśaṃ māruto jyotir āpaḥ pṛthvī ca pañcamī 12,244.002c bhāvābhāvau ca kālaś ca sarvabhūteṣu pañcasu 12,244.003a antarātmakam ākāśaṃ tanmayaṃ śrotram indriyam 12,244.003c tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyān mūrtiśāstravidhānavit 12,244.004a caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau 12,244.004c sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāt tathā sparśaṃ ca tanmayam 12,244.005a tataḥ pākaḥ prakāśaś ca jyotiś cakṣuś ca tanmayam 12,244.005c tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāt tamo 'nvavasitātmakam 12,244.006a prakledaḥ kṣudratā sneha ity āpo hy upadiśyate 12,244.006b*0694_01 asṛṅ majjā ca yac cānyat snigdhaṃ vidyāt tadātmakam 12,244.006c rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaś cāpāṃ guṇo mataḥ 12,244.007a saṃghātaḥ pārthivo dhātur asthidantanakhāni ca 12,244.007c śmaśru loma ca keśāś ca sirāḥ snāyu ca carma ca 12,244.008a indriyaṃ ghrāṇasaṃjñānaṃ nāsikety abhidhīyate 12,244.008c gandhaś caivendriyārtho 'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ 12,244.009a uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu cottarāḥ 12,244.009c pañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ 12,244.010a mano navamam eṣāṃ tu buddhis tu daśamī smṛtā 12,244.010c ekādaśo 'ntarātmā ca sarvataḥ para ucyate 12,244.011a vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam 12,244.011c karmānumānād vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ 12,244.012a ebhiḥ kālāṣṭamair bhāvair yaḥ sarvaiḥ sarvam anvitam 12,244.012c paśyaty akaluṣaṃ prājñaḥ sa mohaṃ nānuvartate 12,245.001 vyāsa uvāca 12,245.001a śarīrād vipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam 12,245.001c karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ 12,245.002a yathā marīcyaḥ sahitāś caranti; gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ 12,245.002c dehair vimuktā vicaranti lokāṃs; tathaiva sattvāny atimānuṣāṇi 12,245.003a pratirūpaṃ yathaivāpsu tāpaḥ sūryasya lakṣyate 12,245.003c sattvavāṃs tu tathā sattvaṃ pratirūpaṃ prapaśyati 12,245.004a tāni sūkṣmāṇi sattvasthā vimuktāni śarīrataḥ 12,245.004c svena tattvena tattvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ 12,245.005a svapatāṃ jāgratāṃ caiva sarveṣām ātmacintitam 12,245.005c pradhānadvaidhayuktānāṃ jahatāṃ karmajaṃ rajaḥ 12,245.006a yathāhani tathā rātrau yathā rātrau tathāhani 12,245.006c vaśe tiṣṭhati sattvātmā satataṃ yogayoginām 12,245.007a teṣāṃ nityaṃ sadānityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ 12,245.007c saptabhis tv anvitaḥ sūkṣmaiś cariṣṇur ajarāmaraḥ 12,245.008a manobuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit 12,245.008c svapneṣv api bhavaty eṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ 12,245.009a tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham 12,245.009c krodhalobhau tu tatrāpi kṛtvā vyasanam archati 12,245.010a prīṇitaś cāpi bhavati mahato 'rthān avāpya ca 12,245.010c karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgrann iva ca paśyati 12,245.010d*0695_01 mahoṣmāntargataś cāpi garbhatvaṃ samupeyivān 12,245.010d*0695_02 daśa māsān vasan kukṣau naiṣo 'nnam iva jīryate 12,245.011a tam evam atitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam 12,245.011c tamorajobhyām āviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu 12,245.012a śāstrayogaparā bhūtvā svam ātmānaṃ parīpsavaḥ 12,245.012c anucchvāsāny amūrtīni yāni vajropamāny api 12,245.013a pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣv āśramakarmasu 12,245.013c samādhau yogam evaitac chāṇḍilyaḥ śamam abravīt 12,245.014a viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram 12,245.014c pradhānaviniyogasthaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,246.001 vyāsa uvāca 12,246.001a hṛdi kāmadrumaś citro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ 12,246.001c krodhamānamahāskandho vivitsāparimocanaḥ 12,246.002a tasya cājñānam ādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam 12,246.002c so 'bhyasūyāpalāśo hi purāduṣkṛtasāravān 12,246.003a saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayaṃkaraḥ 12,246.003c mohanībhiḥ pipāsābhir latābhiḥ pariveṣṭitaḥ 12,246.004a upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhās taṃ phalepsavaḥ 12,246.004c āyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayan 12,246.005a yas tān pāśān vaśe kṛtvā taṃ vṛkṣam apakarṣati 12,246.005c gataḥ sa duḥkhayor antaṃ yatamānas tayor dvayoḥ 12,246.006a saṃrohaty akṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapam 12,246.006c sa tam eva tato hanti viṣaṃ grastam ivāturam 12,246.007a tasyānuśayamūlasya mūlam uddhriyate balāt 12,246.007c tyāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā 12,246.008a evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇam 12,246.008c vadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhāny ativartate 12,246.009a śarīraṃ puram ity āhuḥ svāminī buddhir iṣyate 12,246.009c tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam 12,246.010a indriyāṇi janāḥ paurās tadarthaṃ tu parā kṛtiḥ 12,246.010c tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajas tathā 12,246.011a yadartham upajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥ 12,246.011c advāreṇa tam evārthaṃ dvau doṣāv upajīvataḥ 12,246.012a tatra buddhir hi durdharṣā manaḥ sādharmyam ucyate 12,246.012c paurāś cāpi manas trastās teṣām api calā sthitiḥ 12,246.013a yadarthaṃ buddhir adhyāste na so 'rthaḥ pariṣīdati 12,246.013b*0696_01 pauramantraviyuktāyāḥ so 'rthaḥ saṃsīdati kramāt 12,246.013c yadarthaṃ pṛthag adhyāste manas tat pariṣīdati 12,246.014a pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalam 12,246.014c tatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate 12,246.015a tan manaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam 12,246.015c taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati 12,247.001 bhīṣma uvāca 12,247.001a bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya 12,247.001c dvaipāyanamukhād bhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha 12,247.002a dīptānalanibhaḥ prāha bhagavān dhūmravarcase 12,247.002c tato 'ham api vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam 12,247.003a bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā 12,247.003c gandho gurutvaṃ śaktiś ca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ 12,247.004a apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā 12,247.004c jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā 12,247.005a agner durdharṣatā tejas tāpaḥ pākaḥ prakāśanam 12,247.005c śaucaṃ rāgo laghus taikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā 12,247.006a vāyor aniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratā 12,247.006c balaṃ śaighryaṃ ca mohaś ca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ 12,247.007a ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi ca 12,247.007c anāśrayam anālambam avyaktam avikāritā 12,247.008a apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca 12,247.008c guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ 12,247.009a calopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā 12,247.009c sad asac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ 12,247.010a iṣṭāniṣṭavikalpaś ca vyavasāyaḥ samādhitā 12,247.010c saṃśayaḥ pratipattiś ca buddhau pañceha ye guṇāḥ 12,247.011 yudhiṣṭhira uvāca 12,247.011a kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ 12,247.011b*0697_01 etebhya ete nirvṛttāḥ svaguṇāyātmanopi vā 12,247.011c etan me sarvam ācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha 12,247.012 bhīṣma uvāca 12,247.012a āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇān vai; bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ 12,247.012c bhūtaviṣaktāś cākṣarasṛṣṭāḥ; putra na nityaṃ tad iha vadanti 12,247.013a tat putra cintākalitaṃ yad uktam; anāgataṃ vai tava saṃpratīha 12,247.013c bhūtārthatattvaṃ tad avāpya sarvaṃ; bhūtaprabhāvād bhava śāntabuddhiḥ 12,248.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,248.001a ya ime pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale 12,248.001c pṛtanāmadhya ete hi gatasattvā mahābalāḥ 12,248.002a ekaikaśo bhīmabalā nāgāyutabalās tathā 12,248.002c ete hi nihatāḥ saṃkhye tulyatejobalair naraiḥ 12,248.003a naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ prāṇināṃ saṃyuge purā 12,248.003c vikrameṇopasaṃpannās tejobalasamanvitāḥ 12,248.004a atha ceme mahāprājña śerate hi gatāsavaḥ 12,248.004c mṛtā iti ca śabdo 'yaṃ vartaty eṣu gatāsuṣu 12,248.005a ime mṛtā nṛpatayaḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ 12,248.005c tatra me saṃśayo jātaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti 12,248.006a kasya mṛtyuḥ kuto mṛtyuḥ kena mṛtyur iha prajāḥ 12,248.006c haraty amarasaṃkāśa tan me brūhi pitāmaha 12,248.007 bhīṣma uvāca 12,248.007a purā kṛtayuge tāta rājāsīd avikampakaḥ 12,248.007c sa śatruvaśam āpannaḥ saṃgrāme kṣīṇavāhanaḥ 12,248.008a tatra putro harir nāma nārāyaṇasamo bale 12,248.008c sa śatrubhir hataḥ saṃkhye sabalaḥ sapadānugaḥ 12,248.009a sa rājā śatruvaśagaḥ putraśokasamanvitaḥ 12,248.009c yadṛcchayāśāntiparo dadarśa bhuvi nāradam 12,248.010a sa tasmai sarvam ācaṣṭa yathā vṛttaṃ janeśvaraḥ 12,248.010c śatrubhir grahaṇaṃ saṃkhye putrasya maraṇaṃ tathā 12,248.011a tasya tad vacanaṃ śrutvā nārado 'tha tapodhanaḥ 12,248.011c ākhyānam idam ācaṣṭa putraśokāpahaṃ tadā 12,248.012a rājañ śṛṇu samākhyānam adyedaṃ bahuvistaram 12,248.012c yathā vṛttaṃ śrutaṃ caiva mayāpi vasudhādhipa 12,248.013a prajāḥ sṛṣṭvā mahātejāḥ prajāsarge pitāmahaḥ 12,248.013c atīva vṛddhā bahulā nāmṛṣyata punaḥ prajāḥ 12,248.014a na hy antaram abhūt kiṃ cit kva cij jantubhir acyuta 12,248.014c nirucchvāsam ivonnaddhaṃ trailokyam abhavan nṛpa 12,248.015a tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati bhūpate 12,248.015c cintayan nādhyagacchac ca saṃhāre hetukāraṇam 12,248.016a tasya roṣān mahārāja khebhyo 'gnir udatiṣṭhata 12,248.016c tena sarvā diśo rājan dadāha sa pitāmahaḥ 12,248.017a tato divaṃ bhuvaṃ khaṃ ca jagac ca sacarācaram 12,248.017c dadāha pāvako rājan bhagavatkopasaṃbhavaḥ 12,248.018a tatrādahyanta bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca 12,248.018c mahatā kopavegena kupite prapitāmahe 12,248.019a tato harijaṭaḥ sthāṇur vedādhvarapatiḥ śivaḥ 12,248.019c jagāda śaraṇaṃ devo brahmāṇaṃ paravīrahā 12,248.020a tasminn abhigate sthāṇau prajānāṃ hitakāmyayā 12,248.020c abravīd varado devo jvalann iva tadā śivam 12,248.021a karavāṇy adya kaṃ kāmaṃ varārho 'si mato mama 12,248.021c kartā hy asmi priyaṃ śambho tava yad dhṛdi vartate 12,249.001 sthāṇur uvāca 12,249.001a prajāsarganimittaṃ me kāryavattām imāṃ prabho 12,249.001c viddhi sṛṣṭās tvayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha 12,249.002a tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ 12,249.002c tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagatprabho 12,249.003 prajāpatir uvāca 12,249.003a na kupye na ca me kāmo na bhaveran prajā iti 12,249.003c lāghavārthaṃ dharaṇyās tu tataḥ saṃhāra iṣyate 12,249.004a iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacodayat 12,249.004c saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjati 12,249.005a yadāhaṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan 12,249.005c saṃhāram āsāṃ vṛddhānāṃ tato māṃ krodha āviśat 12,249.006 sthāṇur uvāca 12,249.006a saṃhārāntaṃ prasīdasva mā krudhas tridaśeśvara 12,249.006c mā prajāḥ sthāvaraṃ vaica jaṅgamaṃ ca vinīnaśaḥ 12,249.007a palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇolapam 12,249.007c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,249.008a tad etad bhasmasād bhūtaṃ jagat sarvam upaplutam 12,249.008c prasīda bhagavan sādho vara eṣa vṛto mayā 12,249.009a naṣṭā na punar eṣyanti prajā hy etāḥ kathaṃ cana 12,249.009c tasmān nivartyatām etat tejaḥ svenaiva tejasā 12,249.010a upāyam anyaṃ saṃpaśya prajānāṃ hitakāmyayā 12,249.010c yatheme jantavaḥ sarve nivarteran paraṃtapa 12,249.011a abhāvam abhigaccheyur utsannaprajanāḥ prajāḥ 12,249.011b*0698_01 paryāyeṇābhyupāyena neyā mṛtyuvaśaṃ tataḥ 12,249.011b*0699_01 putratvenānusaṃkalpya tvayāhaṃ tapasāpy aja 12,249.011c adhidaivaniyukto 'smi tvayā lokeṣv iheśvara 12,249.012a tvad bhavaṃ hi jagannātha jagat sthāvarajaṅgamam 12,249.012c prasādya tvāṃ mahādeva yācāmy āvṛttijāḥ prajāḥ 12,249.013 nārada uvāca 12,249.013a śrutvā tu vacanaṃ devaḥ sthāṇor niyatavāṅmanāḥ 12,249.013c tejas tat svaṃ nijagrāha punar evāntar ātmanā 12,249.014a tato 'gnim upasaṃgṛhya bhagavāṃl lokapūjitaḥ 12,249.014c pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayām āsa vai prabhuḥ 12,249.015a upasaṃharatas tasya tam agniṃ roṣajaṃ tadā 12,249.015c prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ 12,249.016a kṛṣṇā raktāmbaradharā raktanetratalāntarā 12,249.016c divyakuṇḍalasaṃpannā divyābharaṇabhūṣitā 12,249.017a sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇām āśritā diśam 12,249.017c dadṛśāte 'tha tau kanyāṃ devau viśveśvarāv ubhau 12,249.018a tām āhūya tadā devo lokānām ādir īśvaraḥ 12,249.018c mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti 12,249.019a tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca 12,249.019c tasmāt saṃhara sarvās tvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ 12,249.020a aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara bhāmini 12,249.020c mama tvaṃ hi niyogena śreyaḥ param avāpsyasi 12,249.021a evam uktā tu sā devī mṛtyuḥ kamalamālinī 12,249.021c pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātam atīva hi 12,249.022a pāṇibhyāṃ caiva jagrāha tāny aśrūṇi janeśvaraḥ 12,249.022c mānavānāṃ hitārthāya yayāce punar eva ca 12,250.001 nārada uvāca 12,250.001a vinīya duḥkham abalā sā tv atīvāyatekṣaṇā 12,250.001c uvāca prāñjalir bhūtvā latevāvarjitā tadā 12,250.002a tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara 12,250.002c raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṃkarī 12,250.003a bibhemy aham adharmasya dharmyam ādiśa karma me 12,250.003c tvaṃ māṃ bhītām avekṣasva śiveneśvara cakṣuṣā 12,250.004a bālān vṛddhān vayaḥsthāṃś ca na hareyam anāgasaḥ 12,250.004c prāṇinaḥ prāṇinām īśa namas te 'bhiprasīda me 12,250.005a priyān putrān vayasyāṃś ca bhrātṝn mātṝḥ pitṝn api 12,250.005c apadhyāsyanti yad deva mṛtāṃs teṣāṃ bibhemy aham 12,250.006a kṛpaṇāśruparikledo dahen māṃ śāśvatīḥ samāḥ 12,250.006c tebhyo 'haṃ balavad bhītā śaraṇaṃ tvām upāgatā 12,250.007a yamasya bhavane deva yāty ante pāpakarmiṇaḥ 12,250.007c prasādaye tvā varada prasādaṃ kuru me prabho 12,250.008a etam icchāmy ahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha 12,250.008c iccheyaṃ tvatprasādāc ca tapas taptuṃ sureśvara 12,250.009 pitāmaha uvāca 12,250.009a mṛtyo saṃkalpitā me tvaṃ prajāsaṃhārahetunā 12,250.009b*0700_01 tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca 12,250.009c gaccha saṃhara sarvās tvaṃ prajā mā ca vicāraya 12,250.010a etad evam avaśyaṃ hi bhavitā naitad anyathā 12,250.010c kriyatām anavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco 'naghe 12,250.011 nārada uvāca 12,250.011a evam uktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya 12,250.011c na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī 12,250.012a punaḥ punar athoktā sā gatasattveva bhāminī 12,250.012c tūṣṇīm āsīt tato devo devānām īśvareśvaraḥ 12,250.013a prasasāda kila brahmā svayam evātmanātmavān 12,250.013c smayamānaś ca lokeśo lokān sarvān avaikṣata 12,250.014a nivṛttaroṣe tasmiṃs tu bhagavaty aparājite 12,250.014c sā kanyāpajagāmāsya samīpād iti naḥ śrutam 12,250.015a apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā 12,250.015c tvaramāṇeva rājendra mṛtyur dhenukam abhyayāt 12,250.016a sā tatra paramaṃ devī tapo 'carata duścaram 12,250.016c samā hy ekapade tasthau daśa padmāni pañca ca 12,250.017a tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścaram 12,250.017c punar eva mahātejā brahmā vacanam abravīt 12,250.018a kuruṣva me vaco mṛtyo tad anādṛtya satvarā 12,250.018c tathaivaikapade tāta punar anyāni sapta sā 12,250.019a tasthau padmāni ṣaṭ caiva pañca dve caiva mānada 12,250.019c bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā 12,250.019d*0701_01 dve cāyute naraśreṣṭha vāyvāhārā mahāmate 12,250.020a punar gatvā tato rājan maunam ātiṣṭhad uttamam 12,250.020c apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca pārthiva 12,250.021a tato jagāma sā kanyā kauśikīṃ bharatarṣabha 12,250.021c tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ 12,250.022a tato yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalam 12,250.022c tasthau dārv iva niśceṣṭā bhūtānāṃ hitakāmyayā 12,250.023a tato himavato mūrdhni yatra devāḥ samījire 12,250.023c tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvam aparaṃ tataḥ 12,250.023e tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayām āsa yatnataḥ 12,250.024a tatas tām abravīt tatra lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 12,250.024c kim idaṃ vartate putri kriyatāṃ tad vaco mama 12,250.025a tato 'bravīt punar mṛtyur bhagavantaṃ pitāmaham 12,250.025c na hareyaṃ prajā deva punas tvāhaṃ prasādaye 12,250.026a tām adharmabhayatrastāṃ punar eva ca yācatīm 12,250.026c tadābravīd devadevo nigṛhyedaṃ vacas tataḥ 12,250.027a adharmo nāsti te mṛtyo saṃyacchemāḥ prajāḥ śubhe 12,250.027c mayā hy uktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃ cana 12,250.028a dharmaḥ sanātanaś ca tvām ihaivānupravekṣyate 12,250.028c ahaṃ ca vibudhāś caiva tvaddhite niratāḥ sadā 12,250.029a imam anyaṃ ca te kāmaṃ dadāmi manasepsitam 12,250.029c na tvā doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṃpīḍitāḥ prajāḥ 12,250.030a puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣas tvaṃ bhaviṣyasi 12,250.030c strīṣu strīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakam 12,250.031a saivam uktā mahārāja kṛtāñjalir uvāca ha 12,250.031c punar eva mahātmānaṃ neti deveśam avyayam 12,250.032a tām abravīt tadā devo mṛtyo saṃhara mānavān 12,250.032c adharmas te na bhavitā tathā dhyāsyāmy ahaṃ śubhe 12,250.032d*0702_01 tvaṃ hi yattā ca yuktā ca pūrvotpannā ca bhāminī 12,250.032d*0702_02 anuśiṣṭā ca nirdoṣā tasmāt tvaṃ kuru me matam 12,250.033a yān aśrubindūn patitān apaśyaṃ; ye pāṇibhyāṃ dhāritās te purastāt 12,250.033c te vyādhayo mānavān ghorarūpāḥ; prāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyo 12,250.034a sarveṣāṃ tvaṃ prāṇinām antakāle; kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ 12,250.034c evaṃ dharmas tvām upaiṣyaty ameyo; na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ 12,250.035a evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasy athoktaṃ; na cātmānaṃ majjayiṣyasy adharme 12,250.035c tasmāt kāmaṃ rocayābhyāgataṃ tvaṃ; saṃyojyātho saṃharasveha jantūn 12,250.036a sā vai tadā mṛtyusaṃjñāpadeśāc; chāpād bhītā bāḍham ity abravīt tam 12,250.036c atho prāṇān prāṇinām antakāle; kāmakrodhau prāpya nirmohya hanti 12,250.037a mṛtyor ye te vyādhayaś cāśrupātā; manuṣyāṇāṃ rujyate yaiḥ śarīram 12,250.037c sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāṇanānte; tasmāc chokaṃ mā kṛthā budhya buddhyā 12,250.038a sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte; gatvā vṛttāḥ saṃnivṛttās tathaiva 12,250.038c evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte; gatvāvṛttā devavad rājasiṃha 12,250.039a vāyur bhīmo bhīmanādo mahaujāḥ; sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ 12,250.039c nānāvṛttir dehināṃ dehabhede; tasmād vāyur devadevo viśiṣṭaḥ 12,250.040a sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭāḥ; sarve martyā devasaṃjñāviśiṣṭāḥ 12,250.040c tasmāt putraṃ mā śuco rājasiṃha; putraḥ svargaṃ prāpya te modate ha 12,250.041a evaṃ mṛtyur devasṛṣṭā prajānāṃ; prāpte kāle saṃharantī yathāvat 12,250.041c tasyāś caiva vyādhayas te 'śrupātāḥ; prāpte kāle saṃharantīha jantūn 12,251.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,251.001a ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ 12,251.001c ko 'yaṃ dharmaḥ kuto dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,251.002a dharmo nv ayam ihārthaḥ kim amutrārtho 'pi vā bhavet 12,251.002c ubhayārtho 'pi vā dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,251.003 bhīṣma uvāca 12,251.003a sadācāraḥ smṛtir vedās trividhaṃ dharmalakṣaṇam 12,251.003c caturtham artham ity āhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam 12,251.004a api hy uktāni karmāṇi vyavasyanty uttarāvare 12,251.004c lokayātrārtham eveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ 12,251.004e ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca 12,251.005a alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjati 12,251.005c na ca pāpakṛtaḥ pāpān mucyante ke cid āpadi 12,251.006a apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavit 12,251.006c dharmasya niṣṭhā svācāras tam evāśritya bhotsyase 12,251.007a yadādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ 12,251.007c ramate nirharan stenaḥ paravittam arājake 12,251.008a yadāsya tad dharanty anye tadā rājānam icchati 12,251.008c tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ 12,251.009a abhītaḥ śucir abhyeti rājadvāram aśaṅkitaḥ 12,251.009c na hi duścaritaṃ kiṃ cid antarātmani paśyati 12,251.010a satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param 12,251.010c satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 12,251.011a api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthak pṛthak 12,251.011c adroham avisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ 12,251.011e te cen mitho 'dhṛtiṃ kuryur vinaśyeyur asaṃśayam 12,251.012a na hartavyaṃ paradhanam iti dharmaḥ sanātanaḥ 12,251.012c manyante balavantas taṃ durbalaiḥ saṃpravartitam 12,251.012e yadā niyatidaurbalyam athaiṣām eva rocate 12,251.013a na hy atyantaṃ balayutā bhavanti sukhino 'pi vā 12,251.013c tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṃ cana 12,251.014a asādhubhyo 'sya na bhayaṃ na corebhyo na rājataḥ 12,251.014c na kiṃ cit kasya cit kurvan nirbhayaḥ śucir āvaset 12,251.015a sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmam iveyivān 12,251.015c bahudhācaritaṃ pāpam anyatraivānupaśyati 12,251.016a muditaḥ śucir abhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā 12,251.016c na hi duścaritaṃ kiṃ cid ātmano 'nyeṣu paśyati 12,251.017a dātavyam ity ayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ 12,251.017c taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam 12,251.018a yadā niyatikārpaṇyam athaiṣām eva rocate 12,251.018c na hy atyantaṃ dhanavanto bhavanti sukhino 'pi vā 12,251.019a yad anyair vihitaṃ necched ātmanaḥ karma pūruṣaḥ 12,251.019c na tat pareṣu kurvīta jānann apriyam ātmanaḥ 12,251.020a yo 'nyasya syād upapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktum arhati 12,251.020c yad anyas tasya tat kuryān na mṛṣyed iti me matiḥ 12,251.021a jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchet kathaṃ so 'nyaṃ praghātayet 12,251.021c yad yad ātmana iccheta tat parasyāpi cintayet 12,251.022a atiriktaiḥ saṃvibhajed bhogair anyān akiṃcanān 12,251.022c etasmāt kāraṇād dhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam 12,251.023a yasmiṃs tu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃs tathā bhavet 12,251.023c atha cel lābhasamaye sthitir dharme 'pi śobhanā 12,251.024a sarvaṃ priyābhyupagataṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,251.024c paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira 12,251.025a lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā 12,251.025c sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritam uttamam 12,251.026a dharmalakṣaṇam ākhyātam etat te kurusattama 12,251.026c tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṃ cana 12,252.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,252.001a sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam 12,252.001c pratibhā tv asti me kā cit tāṃ brūyām anumānataḥ 12,252.002a bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnās te vyāhṛtās tvayā 12,252.002c imam anyaṃ pravakṣyāmi na rājan vigrahād iva 12,252.003a imāni hi prāpayanti sṛjanty uttārayanti ca 12,252.003c na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum 12,252.004a anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ 12,252.004c āpadas tu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum 12,252.005a sadācāro mato dharmaḥ santas tv ācāralakṣaṇāḥ 12,252.005c sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hy alakṣaṇam 12,252.006a dṛśyate dharmarūpeṇa adharmaṃ prākṛtaś caran 12,252.006c dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaś cid aprākṛtaś caran 12,252.007a punar asya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ 12,252.007c vedavādāś cānuyugaṃ hrasantīti ha naḥ śrutam 12,252.008a anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare 12,252.008c anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva 12,252.009a āmnāyavacanaṃ satyam ity ayaṃ lokasaṃgrahaḥ 12,252.009c āmnāyebhyaḥ paraṃ vedāḥ prasṛtā viśvatomukhāḥ 12,252.010a te cet sarve pramāṇaṃ vai pramāṇaṃ tan na vidyate 12,252.010c pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ 12,252.011a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 12,252.011c yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sāpi praṇaśyati 12,252.012a vidma caivaṃ na vā vidma śakyaṃ vā vedituṃ na vā 12,252.012c aṇīyān kṣuradhārāyā garīyān parvatād api 12,252.013a gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ saṃpradṛśyate 12,252.013c anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punar gacchaty adarśanam 12,252.014a nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulyeva bhārata 12,252.014c smṛto 'pi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate 12,252.015a kāmād anye kṣayād anye kāraṇair aparais tathā 12,252.015c asanto hi vṛthācāraṃ bhajante bahavo 'pare 12,252.016a dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilīnas tv eva sādhuṣu 12,252.016c anye tān āhur unmattān api cāvahasanty uta 12,252.017a mahājanā hy upāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ 12,252.017c na hi sarvahitaḥ kaś cid ācāraḥ saṃpradṛśyate 12,252.018a tenaivānyaḥ prabhavati so 'paraṃ bādhate punaḥ 12,252.018c dṛśyate caiva sa punas tulyarūpo yadṛcchayā 12,252.019a yenaivānyaḥ prabhavati so 'parān api bādhate 12,252.019c ācārāṇām anaikāgryaṃ sarveṣām eva lakṣayet 12,252.020a cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ 12,252.020c tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī 12,253.001 bhīṣma uvāca 12,253.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,253.001c tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha 12,253.002a vane vanacaraḥ kaś cij jājalir nāma vai dvijaḥ 12,253.002c sāgaroddeśam āgamya tapas tepe mahātapāḥ 12,253.003a niyato niyatāhāraś cīrājinajaṭādharaḥ 12,253.003c malapaṅkadharo dhīmān bahūn varṣagaṇān muniḥ 12,253.004a sa kadā cin mahātejā jalavāso mahīpate 12,253.004c cacāra lokān viprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ 12,253.005a sa cintayām āsa munir jalamadhye kadā cana 12,253.005c viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām 12,253.006a na mayā sadṛśo 'stīha loke sthāvarajaṅgame 12,253.006c apsu vaihāyasaṃ gacchen mayā yo 'nyaḥ saheti vai 12,253.007a sa dṛśyamāno rakṣobhir jalamadhye 'vadat tataḥ 12,253.007c abruvaṃś ca piśācās taṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 12,253.008a tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥ 12,253.008c so 'py evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama 12,253.009a ity ukto jājalir bhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ 12,253.009c paśyeyaṃ tam ahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam 12,253.010a iti bruvāṇaṃ tam ṛṣiṃ rakṣāṃsy uddhṛtya sāgarāt 12,253.010c abruvan gaccha panthānam āsthāyemaṃ dvijottama 12,253.011a ity ukto jājalir bhūtair jagāma vimanās tadā 12,253.011c vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīd vacaḥ 12,253.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,253.012a kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purā 12,253.012c yena siddhiṃ parāṃ prāptas tan no vyākhyātum arhasi 12,253.013 bhīṣma uvāca 12,253.013a atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha 12,253.013c nadyupasparśanarataḥ sāyaṃ prātar mahātapāḥ 12,253.014a agnīn paricaran samyak svādhyāyaparamo dvijaḥ 12,253.014c vānaprasthavidhānajño jājalir jvalitaḥ śriyā 12,253.015a satye tapasi tiṣṭhan sa na ca dharmam avaikṣata 12,253.015c varṣāsv ākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ 12,253.016a vatātapasaho grīṣme na ca dharmam avindata 12,253.016c duḥkhaśayyāś ca vividhā bhūmau ca parivartanam 12,253.017a tataḥ kadā cit sa munir varṣāsv ākāśam āsthitaḥ 12,253.017c antarikṣāj jalaṃ mūrdhnā pratyagṛhṇān muhur muhuḥ 12,253.018a atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvur grathitāḥ prabho 12,253.018b*0703_01 klinnā babhūvur grathitā āplutasya jaṭāḥ prabho 12,253.018c araṇyagamanān nityaṃ malino malasaṃyutāḥ 12,253.019a sa kadā cin nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ 12,253.019c tasthau kāṣṭhavad avyagro na cacāla ca karhi cit 12,253.020a tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata 12,253.020c kuliṅgaśakunau rājan nīḍaṃ śirasi cakratuḥ 12,253.021a sa tau dayāvān viprarṣir upapraikṣata dampatī 12,253.021c kurvāṇaṃ nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ 12,253.022a yadā sa na calaty eva sthāṇubhūto mahātapāḥ 12,253.022c tatas tau pariviśvastau sukhaṃ tatroṣatus tadā 12,253.023a atītāsv atha varṣāsu śaratkāla upasthite 12,253.023c prājāpatyena vidhinā viśvāsāt kāmamohitau 12,253.024a tatrāpātayatāṃ rājañ śirasy aṇḍāni khecarau 12,253.024c tāny abudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ 12,253.025a buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ 12,253.025c dharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tv arocayat 12,253.026a ahany ahani cāgamya tatas tau tasya mūrdhani 12,253.026c āśvāsitau vai vasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibho 12,253.027a aṇḍebhyas tv atha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥ 12,253.027c vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ 12,253.028a sa rakṣamāṇas tv aṇḍāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥ 12,253.028c tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ 12,253.029a tatas tu kālasamaye babhūvus te 'tha pakṣiṇaḥ 12,253.029c bubudhe tāṃś ca sa munir jātapakṣāñ śakuntakān 12,253.030a tataḥ kadā cit tāṃs tatra paśyan pakṣīn yatavrataḥ 12,253.030c babhūva paramaprītas tadā matimatāṃ varaḥ 12,253.031a tathā tān abhisaṃvṛddhān dṛṣṭvā cāpnuvatāṃ mudam 12,253.031c śakunau nirbhayau tatra ūṣatuś cātmajaiḥ saha 12,253.032a jātapakṣāṃś ca so 'paśyad uḍḍīnān punarāgatān 12,253.032c sāyaṃ sāyaṃ dvijān vipro na cākampata jājaliḥ 12,253.033a kadā cit punar abhyetya punar gacchanti saṃtatam 12,253.033c tyaktā mātṛpitṛbhyāṃ te na cākampata jājaliḥ 12,253.034a atha te divasaṃ cārīṃ gatvā sāyaṃ punar nṛpa 12,253.034c upāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ 12,253.035a kadā cid divasān pañca samutpatya vihaṃgamāḥ 12,253.035c ṣaṣṭhe 'hani samājagmur na cākampata jājaliḥ 12,253.036a krameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūny api 12,253.036c nopāvartanta śakunā jātaprāṇāḥ sma te yadā 12,253.037a kadā cin māsamātreṇa samutpatya vihaṃgamāḥ 12,253.037c naivāgacchaṃs tato rājan prātiṣṭhata sa jājaliḥ 12,253.038a tatas teṣu pralīneṣu jājalir jātavismayaḥ 12,253.038c siddho 'smīti matiṃ cakre tatas taṃ māna āviśat 12,253.039a sa tathā nirgatān dṛṣṭvā śakuntān niyatavrataḥ 12,253.039c saṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ prītas tadābhavan 12,253.040a sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanam 12,253.040c udayantam athādityam abhyagacchan mahātapāḥ 12,253.041a saṃbhāvya caṭakān mūrdhni jājalir japatāṃ varaḥ 12,253.041c āsphoṭayat tadākāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai 12,253.042a athāntarikṣe vāg āsīt tāṃ sa śuśrāva jājaliḥ 12,253.042c dharmeṇa na samas tvaṃ vai tulādhārasya jājale 12,253.043a vārāṇasyāṃ mahāprājñas tulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥ 12,253.043c so 'py evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ bhāṣase dvija 12,253.044a so 'marṣavaśam āpannas tulādhāradidṛkṣayā 12,253.044c pṛthivīm acarad rājan yatrasāyaṃgṛho muniḥ 12,253.045a kālena mahatāgacchat sa tu vārāṇasīṃ purīm 12,253.045c vikrīṇantaṃ ca paṇyāni tulādhāraṃ dadarśa saḥ 12,253.046a so 'pi dṛṣṭvaiva taṃ vipram āyāntaṃ bhāṇḍajīvanaḥ 12,253.046c samutthāya susaṃhṛṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat 12,253.047 tulādhāra uvāca 12,253.047a āyān evāsi vidito mama brahman na saṃśayaḥ 12,253.047c bravīmi yat tu vacanaṃ tac chṛṇuṣva dvijottama 12,253.048a sāgarānūpam āśritya tapas taptaṃ tvayā mahat 12,253.048c na ca dharmasya saṃjñāṃ tvaṃ purā vettha kathaṃ cana 12,253.049a tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ 12,253.049c kṣipraṃ śirasy ajāyanta te ca saṃbhāvitās tvayā 12,253.050a jātapakṣā yadā te ca gatāś cārīm itas tataḥ 12,253.050c manyamānas tato dharmaṃ caṭakaprabhavaṃ dvija 12,253.050e khe vācaṃ tvam athāśrauṣīr māṃ prati dvijasattama 12,253.051a amarṣavaśam āpannas tataḥ prāpto bhavān iha 12,253.051c karavāṇi priyaṃ kiṃ te tad brūhi dvijasattama 12,254.001 bhīṣma uvāca 12,254.001a ity uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā 12,254.001c provāca vacanaṃ dhīmāñ jājalir japatāṃ varaḥ 12,254.002a vikrīṇānaḥ sarvarasān sarvagandhāṃś ca vāṇija 12,254.002c vanaspatīn oṣadhīś ca teṣāṃ mūlaphalāni ca 12,254.003a adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutas tvām idam āgatam 12,254.003c etad ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate 12,254.004a evam uktas tulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā 12,254.004c uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit 12,254.004e jājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptas tadā nṛpa 12,254.005a vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam 12,254.005c sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ 12,254.006a adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ 12,254.006c yā vṛttiḥ sa paro dharmas tena jīvāmi jājale 12,254.007a paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇair mayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam 12,254.007c alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃś coccāvacāṃs tathā 12,254.008a rasāṃś ca tāṃs tān viprarṣe madyavarjān ahaṃ bahūn 12,254.008c krītvā vai prativikrīṇe parahastād amāyayā 12,254.009a sarveṣāṃ yaḥ suhṛn nityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ 12,254.009c karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale 12,254.010a nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vā 12,254.010c ākāśasyeva viprarṣe paśyaṃl lokasya citratām 12,254.011a nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye 12,254.011c samo 'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam 12,254.012a iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥ 12,254.012c tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale 12,254.013a iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale 12,254.013c samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam 12,254.014a yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā 12,254.014c devair apihitadvārāḥ sopamā paśyato mama 12,254.015a yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayān prati 12,254.015c tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā 12,254.016a yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,254.016c yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ 12,254.017a yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam 12,254.017c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,254.018a na bhūto na bhaviṣyaś ca na ca dharmo 'sti kaś cana 12,254.018c yo 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnoty abhayaṃ padam 12,254.019a yasmād udvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhād iva 12,254.019c vākkrūrād daṇḍapāruṣyāt sa prāpnoti mahad bhayam 12,254.020a yathāvad vartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām 12,254.020c anuvartāmahe vṛttam ahiṃsrāṇāṃ mahātmanām 12,254.021a pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ 12,254.021c tena vaidyas tapasvī vā balavān vā vimohyate 12,254.022a ācārāj jājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmam avāpnuyāt 12,254.022c evaṃ yaḥ sādhubhir dāntaś cared adrohacetasā 12,254.023a nadyāṃ yathā ceha kāṣṭham uhyamānaṃ yadṛcchayā 12,254.023c yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kena cit 12,254.024a tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatas tataḥ 12,254.024c tṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinn asamīkṣayā 12,254.024e evam evāyam ācāraḥ prādurbhūto yatas tataḥ 12,254.025a yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana 12,254.025c abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune 12,254.026a yasmād udvijate vidvan sarvaloko vṛkād iva 12,254.026c krośatas tīram āsādya yathā sarve jalecarāḥ 12,254.027a sahāyavān dravyavān yaḥ subhago 'nyo 'paras tathā 12,254.027c tatas tān eva kavayaḥ śāstreṣu pravadanty uta 12,254.027e kīrtyartham alpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ 12,254.028a tapobhir yajñadānaiś ca vākyaiḥ prajñāśritais tathā 12,254.028c prāpnoty abhayadānasya yad yat phalam ihāśnute 12,254.029a loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadāty abhayadakṣiṇām 12,254.029c sa sarvayajñair ījānaḥ prāpnoty abhayadakṣiṇām 12,254.029e na bhūtānām ahiṃsāyā jyāyān dharmo 'sti kaś cana 12,254.030a yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana 12,254.030c so 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune 12,254.031a yasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 12,254.031c na sa dharmam avāpnoti iha loke paratra ca 12,254.032a sarvabhūtātmabhūtasya samyag bhūtāni paśyataḥ 12,254.032c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,254.033a dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam 12,254.033c bravīmi te satyam idaṃ śraddadhasva ca jājale 12,254.034a sa eva subhago bhūtvā punar bhavati durbhagaḥ 12,254.034c vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā 12,254.035a akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo 'pi jājale 12,254.035c bhūtabhavyārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam 12,254.036a sūkṣmatvān na sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ 12,254.036c upalabhyāntarā cānyān ācārān avabudhyate 12,254.037a ye ca chindanti vṛṣaṇān ye ca bhindanti nastakān 12,254.037c vahanti mahato bhārān badhnanti damayanti ca 12,254.038a hatvā sattvāni khādanti tān kathaṃ na vigarhase 12,254.038c mānuṣā mānuṣān eva dāsabhogena buñjate 12,254.039a vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśam 12,254.039c ātmanā cāpi jānāsi yad duḥkhaṃ vadhatāḍane 12,254.040a pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam 12,254.040c ādityaś candramā vāyur brahmā prāṇaḥ kratur yamaḥ 12,254.041a tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā 12,254.041b*0704_01 ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ 12,254.041b*0704_02 dhenur vatsaś ca somo vai vikrīyaitan na sidhyati 12,254.041c kā taile kā ghṛte brahman madhuny apsv auṣadheṣu vā 12,254.042a adaṃśamaśake deśe sukhaṃ saṃvardhitān paśūn 12,254.042c tāṃś ca mātuḥ priyāñ jānann ākramya bahudhā narāḥ 12,254.042e bahudaṃśakuśān deśān nayanti bahukardamān 12,254.043a vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdanty avidhināpare 12,254.043c na manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā 12,254.044a kṛṣiṃ sādhv iti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā 12,254.044c bhūmiṃ bhūmiśayāṃś caiva hanti kāṣṭham ayomukham 12,254.044e tathaivānaḍuho yuktān samavekṣasva jājale 12,254.045a aghnyā iti gavāṃ nāma ka enān hantum arhati 12,254.045c mahac cakārākuśalaṃ pṛṣadhro gālabhann iva 12,254.046a ṛṣayo yatayo hy etan nahuṣe pratyavedayan 12,254.046c gāṃ mātaraṃ cāpy avadhīr vṛṣabhaṃ ca prajāpatim 12,254.046e akāryaṃ nahuṣākārṣīr lapsyāmas tvatkṛte bhayam 12,254.047a śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣv apātayan 12,254.047c ṛṣayas te mahābhāgāḥ prajāsv eva hi jājale 12,254.047e bhrūṇahaṃ nahuṣaṃ tv āhur na te hoṣyāmahe haviḥ 12,254.048a ity uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ 12,254.048c ṛṣayo yatayaḥ śāntās tarasā pratyavedayan 12,254.049a īdṛśān aśivān ghorān ācārān iha jājale 12,254.049c kevalācaritatvāt tu nipuṇān nāvabudhyase 12,254.050a kāraṇād dharmam anvicchen na lokacaritaṃ caret 12,254.050c yo hanyād yaś ca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale 12,254.051a samau tāv api me syātāṃ na hi me staḥ priyāpriye 12,254.051c etad īdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 12,254.052a upapattyā hi saṃpanno yatibhiś caiva sevyate 12,254.052c satataṃ dharmaśīlaiś ca naipuṇyenopalakṣitaḥ 12,255.001 jājalir uvāca 12,255.001a yathā pravartito dharmas tulāṃ dhārayatā tvayā 12,255.001c svargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānām avarotsyate 12,255.002a kṛṣyā hy annaṃ prabhavati tatas tvam api jīvasi 12,255.002c paśubhiś cauṣadhībhiś ca martyā jīvanti vāṇija 12,255.003a yato yajñaḥ prabhavati nāstikyam api jalpasi 12,255.003c na hi varted ayaṃ loko vārtām utsṛjya kevalam 12,255.004 tulādhāra uvāca 12,255.004a vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ 12,255.004c na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavit tu sudurlabhaḥ 12,255.005a namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥ 12,255.005c svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣātraṃ yajñam ihāsthitāḥ 12,255.006a lubdhair vittaparair brahman nāstikaiḥ saṃpravartitam 12,255.006c vedavādān avijñāya satyābhāsam ivānṛtam 12,255.007a idaṃ deyam idaṃ deyam iti nāntaṃ cikīrṣati 12,255.007b*0705_01 devaiḥ pravartitaṃ hy etaṃ viddhi dharmaṃ ca jājale 12,255.007b*0705_02 aparā hy anavasthaiṣā nāsmākaṃ buddhir īdṛśī 12,255.007c ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale 12,255.007e tad eva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ 12,255.008a namaskāreṇa haviṣā svādhyāyair auṣadhais tathā 12,255.008c pūjā syād devatānāṃ hi yathā śāstranidarśanam 12,255.009a iṣṭāpūrtād asādhūnāṃ viṣamā jāyate prajā 12,255.009c lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ 12,255.010a yajamāno yathātmānam ṛtvijaś ca tathā prajāḥ 12,255.010c yajñāt prajā prabhavati nabhaso 'mbha ivāmalam 12,255.011a agnau prāstāhutir brahmann ādityam upatiṣṭhati 12,255.011c ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ 12,255.012a tasmāt svanuṣṭhitāt pūrve sarvān kāmāṃś ca lebhire 12,255.012c akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhir vīrudho 'bhavan 12,255.012e na te yajñeṣv ātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃ cana 12,255.013a śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajeran kathaṃ cana 12,255.013c jāyante 'sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ 12,255.014a sa sma pāpakṛtāṃ lokān gacched aśubhakarmaṇā 12,255.014c pramāṇam apramāṇena yaḥ kuryād aśubhaṃ naraḥ 12,255.014e pāpātmā so 'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama 12,255.015a kartavyam iti kartavyaṃ vetti yo brāhmaṇobhayam 12,255.015c brahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṃ punaḥ 12,255.016a viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ity anuśuśruma 12,255.016c sarvabhūtopaghātaś ca phalabhāve ca saṃyamaḥ 12,255.017a satyayajñā damayajñā alubdhāś cātmatṛptayaḥ 12,255.017c utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ 12,255.018a kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ 12,255.018c brāhmaṃ vedam adhīyantas toṣayanty amarān api 12,255.019a akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brāhmaṇasaṃśritam 12,255.019c tṛpyanti tṛpyato devās tṛptās tṛptasya jājale 12,255.020a yathā sarvarasais tṛpto nābhinandati kiṃ cana 12,255.020c tathā prajñānatṛptasya nityaṃ tṛptiḥ sukhodayā 12,255.021a dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitās tathā 12,255.021c asti nas tattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ 12,255.022a jñānavijñāninaḥ ke cit paraṃ pāraṃ titīrṣavaḥ 12,255.022c atīva tat sadā puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam 12,255.023a yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti ca 12,255.023c te tu tad brahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ 12,255.024a naiva te svargam icchanti na yajanti yaśodhanaiḥ 12,255.024c satāṃ vartmānuvartante yathābalam ahiṃsayā 12,255.025a vanaspatīn oṣadhīś ca phalamūlaṃ ca te viduḥ 12,255.025c na caitān ṛtvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ 12,255.026a svam eva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punar dvijāḥ 12,255.026c pariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā 12,255.026d*0706_01 tasmāt tān ṛtvijo lubdhā yājayanty aśubhān narān 12,255.027a prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṃ svadharmacaraṇena vai 12,255.027c iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale 12,255.028a prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabha 12,255.028c tena te devayānena pathā yānti mahāmune 12,255.029a āvṛttis tatra caikasya nāsty āvṛttir manīṣiṇām 12,255.029c ubhau tau devayānena gacchato jājale pathā 12,255.030a svayaṃ caiṣām anaḍuho yujyanti ca vahanti ca 12,255.030c svayam usrāś ca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ 12,255.031a svayaṃ yūpān upādāya yajante svāptadakṣiṇaiḥ 12,255.031c yas tathābhāvitātmā syāt sa gām ālabdhum arhati 12,255.032a oṣadhībhis tathā brahman yajeraṃs te natādṛśāḥ 12,255.032c buddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ prabravīmi te 12,255.033a nirāśiṣam anārambhaṃ nirnamaskāram astutim 12,255.033c akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,255.034a nāśrāvayan na ca yajan na dadad brāhmaṇeṣu ca 12,255.034c grāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale 12,255.034e idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñam avāpnuyāt 12,255.035 jājalir uvāca 12,255.035a na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ; pṛcchāmi tvā vāṇija kaṣṭam etat 12,255.035c pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṃ tam ṛṣayaḥ sthāpayanti 12,255.036a asminn evātmatīrthe na paśavaḥ prāpnuyuḥ sukham 12,255.036c atha svakarmaṇā kena vāṇija prāpnuyāt sukham 12,255.036e śaṃsa me tan mahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te 12,255.037 tulādhāra uvāca 12,255.037a uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kva cit 12,255.037c ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ 12,255.037e vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavaty eva gaurmakham 12,255.038a patnīṃ cānena vidhinā prakaroti niyojayan 12,255.038c puroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate 12,255.039a sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ 12,255.039c jājale tīrtham ātmaiva mā sma deśātithir bhava 12,255.040a etān īdṛśakān dharmān ācarann iha jājale 12,255.040c kāraṇair dharmam anvicchan na lokān āpnute śubhān 12,255.041 bhīṣma uvāca 12,255.041a etān īdṛśakān dharmāṃs tulādhāraḥ praśaṃsati 12,255.041c upapattyā hi saṃpannān nityaṃ sadbhir niṣevitān 12,256.001 tulādhāra uvāca 12,256.001a sadbhir vā yadi vāsadbhir ayaṃ panthāḥ samāśritaḥ 12,256.001c pratyakṣaṃ kriyatāṃ sādhu tato jñāsyasi tad yathā 12,256.002a ete śakuntā bahavaḥ samantād vicaranti hi 12,256.002c tavottamāṅge saṃbhūtāḥ śyenāś cānyāś ca jātayaḥ 12,256.003a āhvayainān mahābrahman viśamānāṃs tatas tataḥ 12,256.003c paśyemān hastapādeṣu śliṣṭān dehe ca sarvaśaḥ 12,256.004a saṃbhāvayanti pitaraṃ tvayā saṃbhāvitāḥ khagāḥ 12,256.004c asaṃśayaṃ pitā ca tvaṃ putrān āhvaya jājale 12,256.005 bhīṣma uvāca 12,256.005a tato jājalinā tena samāhūtāḥ patatriṇaḥ 12,256.005c vācam uccārayan divyāṃ dharmasya vacanāt kila 12,256.006a ahiṃsādikṛtaṃ karma iha caiva paratra ca 12,256.006c spardhā nihanti vai brahman sāhatā hanti taṃ naram 12,256.007a śraddhāvṛddhaṃ vāṅmanasī na yajñas trātum arhati 12,256.007c atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,256.008a śucer aśraddadhānasya śraddadhānasya cāśuceḥ 12,256.008c devāś cittam amanyanta sadṛśaṃ yajñakarmaṇi 12,256.009a śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ 12,256.009c mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan 12,256.010a prajāpatis tān uvāca viṣamaṃ kṛtam ity uta 12,256.010c śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatam aśraddhayetarat 12,256.010e bhojyam annaṃ vadānyasya kadaryasya na vārdhuṣeḥ 12,256.011a aśraddadhāna evaiko devānāṃ nārhate haviḥ 12,256.011c tasyaivānnaṃ na bhoktavyam iti dharmavido viduḥ 12,256.012a aśraddhā paramaṃ pāpaṃ śraddhā pāpapramocanī 12,256.012c jahāti pāpaṃ śraddhāvān sarpo jīrṇām iva tvacam 12,256.013a jyāyasī yā pavitrāṇāṃ nivṛttiḥ śraddhayā saha 12,256.013c nivṛttaśīladoṣo yaḥ śraddhāvān pūta eva saḥ 12,256.014a kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ vṛttena kim ātmanā 12,256.014c śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ 12,256.015a iti dharmaḥ samākhyātaḥ sadbhir dharmārthadarśibhiḥ 12,256.015c vayaṃ jijñāsamānās tvā saṃprāptā dharmadarśanāt 12,256.016a spardhāṃ jahi mahāprājña tataḥ prāpsyasi yat param 12,256.016c śraddhāvāñ śraddadhānaś ca dharmāṃś caiveha vāṇijaḥ 12,256.016e svavartmani sthitaś caiva garīyān eṣa jājale 12,256.017a evaṃ bahumatārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāṣitam 12,256.017c samyak caivam upālabdho dharmaś coktaḥ sanātanaḥ 12,256.018a tasya vikhyātavīryasya śrutvā vākyāni sa dvijaḥ 12,256.018c tulādhārasya kaunteya śāntim evānvapadyata 12,256.019a tato 'cireṇa kālena tulādhāraḥ sa eva ca 12,256.019c divaṃ gatvā mahāprājñau viharetāṃ yathāsukham 12,256.019e svaṃ svaṃ sthānam upāgamya svakarmaphalanirjitam 12,256.020a samānāṃ śraddadhānānāṃ saṃyatānāṃ sucetasām 12,256.020c kurvatāṃ yajña ity eva na yajño jātu neṣyate 12,256.021a śraddhā vai sāttvikī devī sūryasya duhitā nṛpa 12,256.021c sāvitrī prasavitrī ca jīvaviśvāsinī tathā 12,256.022a vāgvṛddhaṃ trāyate śraddhā manovṛddhaṃ ca bhārata 12,256.022c yathaupamyopadeśena kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,257.001 bhīṣma uvāca 12,257.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,257.001c prajānām anukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhnunā 12,257.002a chinnasthūṇaṃ vṛṣaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam 12,257.002c gograhe yajñavāṭasya prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ 12,257.003a svasti gobhyo 'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam 12,257.003c hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyām āśīr eṣānukalpitā 12,257.004a avyavasthitamaryādair vimūḍhair nāstikair naraiḥ 12,257.004c saṃśayātmabhir avyaktair hiṃsā samanukīrtitā 12,257.005a sarvakarmasv ahiṃsā hi dharmātmā manur abravīt 12,257.005c kāmarāgād vihiṃsanti bahir vedyāṃ paśūn narāḥ 12,257.006a tasmāt pramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā 12,257.006c ahiṃsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā 12,257.007a upoṣya saṃśito bhūtvā hitvā vedakṛtāḥ śrutīḥ 12,257.007c ācāra ity anācārāḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ 12,257.008a yadi yajñāṃś ca vṛkṣāṃś ca yūpāṃś coddiśya mānavāḥ 12,257.008c vṛthā māṃsāni khādanti naiṣa dharmaḥ praśasyate 12,257.009a māṃsaṃ madhu surā matsyā āsavaṃ kṛsaraudanam 12,257.009c dhūrtaiḥ pravartitaṃ hy etan naitad vedeṣu kalpitam 12,257.010a kāmān mohāc ca lobhāc ca laulyam etat pravartitam 12,257.010c viṣṇum evābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ 12,257.010e pāyasaiḥ sumanobhiś ca tasyāpi yajanaṃ smṛtam 12,257.011a yajñiyāś caiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ 12,257.011c yac cāpi kiṃ cit kartavyam anyac cokṣaiḥ susaṃskṛtam 12,257.011e mahāsattvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārham eva tat 12,257.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,257.012a śarīram āpadaś cāpi vivadanty avihiṃsataḥ 12,257.012c kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyati 12,257.013 bhīṣma uvāca 12,257.013a yathā śarīraṃ na glāyen neyān mṛtyuvaśaṃ yathā 12,257.013c tathā karmasu varteta samartho dharmam ācaret 12,258.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,258.001a kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vā 12,258.001c sarvathā kāryadurge 'smin bhavān naḥ paramo guruḥ 12,258.002 bhīṣma uvāca 12,258.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,258.002c cirakāres tu yat pūrvaṃ vṛttam āṅgirase kule 12,258.003a cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika 12,258.003c cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu 12,258.004a cirakārī mahāprājño gautamasyābhavat sutaḥ 12,258.004c ciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvān prapadyate 12,258.005a ciraṃ saṃcintayann arthāṃś ciraṃ jāgrac ciraṃ svapan 12,258.005c cirakāryābhisaṃpatteś cirakārī tathocyate 12,258.006a alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate 12,258.006c buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā 12,258.007a vyabhicāre tu kasmiṃś cid vyatikramyāparān sutān 12,258.007c pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīm iti 12,258.007d*0707_01 ity uktvā sa tadā vipro gautamas tapatāṃ varaḥ 12,258.007d*0707_02 avimṛśya mahābhāgo vanam eva jagāma ha 12,258.008a sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāc cirakārikaḥ 12,258.008c vimṛśya cirakāritvāc cintayām āsa vai ciram 12,258.009a pitur ājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham 12,258.009c kathaṃ dharmacchale nāsmin nimajjeyam asādhuvat 12,258.010a pitur ājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam 12,258.010c asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayet 12,258.011a striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet 12,258.011c pitaraṃ cāpy avajñāya kaḥ pratiṣṭhām avāpnuyāt 12,258.012a anavajñā pitur yuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇam 12,258.012c yuktakṣamāv ubhāv etau nātivartetamāṃ katham 12,258.013a pitā hy ātmānam ādhatte jāyāyāṃ jajñiyām iti 12,258.013c śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca 12,258.014a so 'ham ātmā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ 12,258.014c vijñānaṃ me kathaṃ na syād bubudhe cātmasaṃbhavam 12,258.015a jātakarmaṇi yat prāha pitā yac copakarmaṇi 12,258.015c paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ pitur gauravaniścaye 12,258.016a gurur agryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyayanād dhitaḥ 12,258.016c pitā yad āha dharmaḥ sa vedeṣv api suniścitaḥ 12,258.017a prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā 12,258.017c śarīrādīni deyāni pitā tv ekaḥ prayacchati 12,258.018a tasmāt pitur vacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃ cana 12,258.018c pātakāny api pūyante pitur vacanakāriṇaḥ 12,258.019a bhoge bhāgye prasavane sarvalokanidarśane 12,258.019c bhartrā caiva samāyoge sīmantonnayane tathā 12,258.020a pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ 12,258.020c pitari prītim āpanne sarvāḥ prīyanti devatāḥ 12,258.021a āśiṣas tā bhajanty enaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā 12,258.021c niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yad abhinandati 12,258.022a mucyate bandhanāt puṣpaṃ phalaṃ vṛntāt pramucyate 12,258.022c kliśyann api sutasnehaiḥ pitā snehaṃ na muñcati 12,258.023a etad vicintitaṃ tāvat putrasya pitṛgauravam 12,258.023c pitā hy alpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram 12,258.024a yo hy ayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥ 12,258.024c asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ 12,258.024e mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ 12,258.024f*0708_01 mātṛlābhe sanāthatvam anāthatvaṃ viparyaye 12,258.025a na ca śocati nāpy enaṃ sthāviryam apakarṣati 12,258.025c śriyā hīno 'pi yo gehe ambeti pratipadyate 12,258.025d*0709_01 prāpnuyād eva harṣaṃ sa cintātmā mānuṣaḥ svayam 12,258.026a putrapautrasamākīrṇo jananīṃ yaḥ samāśritaḥ 12,258.026c api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavac caret 12,258.027a samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpy akṛśaṃ tathā 12,258.027c rakṣaty eva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ 12,258.028a tadā sa vṛddho bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥ 12,258.028c tadā śūnyaṃ jagat tasya yadā mātrā viyujyate 12,258.029a nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ 12,258.029c nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā 12,258.030a kukṣisaṃdhāraṇād dhātrī jananāj jananī smṛtā 12,258.030c aṅgānāṃ vardhanād ambā vīrasūtvena vīrasūḥ 12,258.031a śiśoḥ śuśrūṣaṇāc chuśrūr mātā deham anantaram 12,258.031c cetanāvān naro hanyād yasya nāsuṣiraṃ śiraḥ 12,258.032a dampatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo 'bhisaṃdhiḥ kṛtaḥ kila 12,258.032c taṃ mātā vā pitā veda bhūtārtho mātari sthitaḥ 12,258.033a mātā jānāti yad gotraṃ mātā jānāti yasya saḥ 12,258.033c mātur bharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ 12,258.034a pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmam upetya ca 12,258.034c yadi yāpyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatām 12,258.035a bharaṇād dhi striyo bhartā pātyāc caiva striyāḥ patiḥ 12,258.035c guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na patiḥ patiḥ 12,258.036a evaṃ strī nāparādhnoti nara evāparādhyati 12,258.036c vyuccaraṃś ca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati 12,258.037a striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtam 12,258.037c tasyātmanā tu sadṛśam ātmānaṃ paramaṃ dadau 12,258.037e sarvakāryāparādhyatvān nāparādhyanti cāṅganāḥ 12,258.038a yaś canokto hi nirdeśaḥ striyā maithunatṛptaye 12,258.038c tasya smārayato vyaktam adharmo nātra saṃśayaḥ 12,258.039a yāvan nārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitām 12,258.039c avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo 'py avicakṣaṇāḥ 12,258.040a devatānāṃ samāvāyam ekasthaṃ pitaraṃ viduḥ 12,258.040c martyānāṃ devatānāṃ ca snehād abhyeti mātaram 12,258.041a evaṃ vimṛśatas tasya cirakāritayā bahu 12,258.041c dīrghaḥ kālo vyatikrāntas tatas tasyāgamat pitā 12,258.042a medhātithir mahāprājño gautamas tapasi sthitaḥ 12,258.042c vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam 12,258.043a so 'bravīd duḥkhasaṃtapto bhṛśam aśrūṇi vartayan 12,258.043c śrutadhairyaprasādena paścāttāpam upāgataḥ 12,258.044a āśramaṃ mama saṃprāptas trilokeśaḥ puraṃdaraḥ 12,258.044c atithivratam āsthāya brāhmaṇaṃ rūpam āsthitaḥ 12,258.045a samayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhipūjitaḥ 12,258.045c arghyaṃ pādyaṃ ca nyāyena tayābhipratipāditaḥ 12,258.046a paravaty asmi cāpy uktaḥ praṇayiṣye nayena ca 12,258.046c atra cākuśale jāte striyo nāsti vyatikramaḥ 12,258.047a evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagas tridaśeśvaraḥ 12,258.047c aparādhyati dharmasya pramādas tv aparādhyati 12,258.048a īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhus tena caivordhvaretasaḥ 12,258.048c īrṣyayā tv aham ākṣipto magno duṣkṛtasāgare 12,258.049a hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvāc ca śāsitām 12,258.049c bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati 12,258.050a antareṇa mayājñaptaś cirakārī hy udāradhīḥ 12,258.050c yady adya cirakārī syāt sa māṃ trāyeta pātakāt 12,258.051a cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika 12,258.051c yady adya cirakārī tvaṃ tato 'si cirakārikaḥ 12,258.052a trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yac cārjitaṃ mayā 12,258.052c ātmānaṃ pātakebhyaś ca bhavādya cirakārikaḥ 12,258.053a sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tava 12,258.053b*0710_01 āvayoś cittasaṃtāpaḥ na hy asatphalatas tathā 12,258.053c saphalaṃ tat tavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ 12,258.054a ciram āśaṃsito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ 12,258.054c saphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika 12,258.055a cirāyate ca saṃtāpāc ciraṃ svapiti vāritaḥ 12,258.055c āvayoś cirasaṃtāpād avekṣya cirakārika 12,258.056a evaṃ sa duḥkhito rājan maharṣir gautamas tadā 12,258.056c cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitam athāntike 12,258.057a cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ 12,258.057c śastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame 12,258.058a gautamas tu sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi 12,258.058c patnīṃ caiva nirākārāṃ parām abhyagaman mudam 12,258.059a na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanā 12,258.059c vijane cāśramasthena putraś cāpi samāhitaḥ 12,258.060a hanyāt tv anapavādena śastrapāṇau sute sthite 12,258.060c vinītaṃ praśnayitvā ca vyavasyed ātmakarmasu 12,258.061a buddhiś cāsīt sutaṃ dṛṣṭvā pituś caraṇayor natam 12,258.061c śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayād iti 12,258.062a tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani 12,258.062c ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvety udāhṛtaḥ 12,258.063a evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣasamanvitaḥ 12,258.063c abhinandya mahāprājña idaṃ vacanam abravīt 12,258.064a cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava 12,258.064c cirāyamāṇe tvayi ca ciram asmi suduḥkhitaḥ 12,258.065a gāthāś cāpy abravīd vidvān gautamo munisattamaḥ 12,258.065c cirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāt 12,258.066a cireṇa mitraṃ badhnīyāc cireṇa ca kṛtaṃ tyajet 12,258.066c cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇam arhati 12,258.067a rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi 12,258.067c apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate 12,258.068a bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca 12,258.068c avyakteṣv aparādheṣu cirakārī praśasyate 12,258.069a evaṃ sa gautamas tasya prītaḥ putrasya bhārata 12,258.069c karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tayā 12,258.070a evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣas tataḥ 12,258.070c cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate 12,258.071a ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchati 12,258.071c paścāttāpakaraṃ karma na kiṃ cid upapadyate 12,258.072a ciraṃ vṛddhān upāsīta ciram anvāsya pūjayet 12,258.072c ciraṃ dharmān niṣeveta kuryāc cānveṣaṇaṃ ciram 12,258.073a ciram anvāsya viduṣaś ciraṃ śiṣṭān niṣevya ca 12,258.073c ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yāty anavajñatām 12,258.074a bruvataś ca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam 12,258.074c ciraṃ pṛcchec ciraṃ brūyāc ciraṃ na paribhūyate 12,258.075a upāsya bahulās tasminn āśrame sumahātapāḥ 12,258.075c samāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitas tadā 12,259.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,259.001a kathaṃ rājā prajā rakṣen na ca kiṃ cit pratāpayet 12,259.001c pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,259.002 bhīṣma uvāca 12,259.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,259.002c dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha 12,259.003a avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavān iti naḥ śrutam 12,259.003c vadhāya nīyamāneṣu pitur evānuśāsanāt 12,259.004a adharmatāṃ yāti dharmo yāty adharmaś ca dharmatām 12,259.004c vadho nāma bhaved dharmo naitad bhavitum arhati 12,259.005 dyumatsena uvāca 12,259.005a atha ced avadho dharmo dharmaḥ ko jātu cid bhavet 12,259.005c dasyavaś cen na hanyeran satyavan saṃkaro bhavet 12,259.006a mamedam iti nāsyaitat pravarteta kalau yuge 12,259.006c lokayātrā na caiva syād atha ced vettha śaṃsa naḥ 12,259.007 satyavān uvāca 12,259.007a sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ 12,259.007c dharmapāśanibaddhānām alpo vyapacariṣyati 12,259.008a yo yas teṣām apacaret tam ācakṣīta vai dvijaḥ 12,259.008c ayaṃ me na śṛṇotīti tasmin rājā pradhārayet 12,259.009a tattvābhedena yac chāstraṃ tat kāryaṃ nānyathā vadhaḥ 12,259.009c asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi 12,259.010a dasyūn hinasti vai rājā bhūyaso vāpy anāgasaḥ 12,259.010c bhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hate 12,259.010e pareṇāpakṛte rājā tasmāt samyak pradhārayet 12,259.011a asādhuś caiva puruṣo labhate śīlam ekadā 12,259.011c sādhoś cāpi hy asādhubhyo jāyate 'śobhanā prajā 12,259.012a na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,259.012c api khalv avadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate 12,259.013a udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca 12,259.013c vadhadaṇḍena te kleśyā na puro 'hitasaṃpadā 12,259.014a yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 12,259.014c kariṣyāmaḥ punar brahman na pāpam iti vādinaḥ 12,259.015a tadā visargam arhāḥ syur itīdaṃ nṛpaśāsanam 12,259.015c bibhrad daṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo 'rhati vāsasam 12,259.016a garīyāṃso garīyāṃsam aparādhe punaḥ punaḥ 12,259.016c tathā visargam arhanti na yathā prathame tathā 12,259.017 dyumatsena uvāca 12,259.017a yatra yatraiva śakyeran saṃyantuṃ samaye prajāḥ 12,259.017c sa tāvat procyate dharmo yāvan na pratilaṅghyate 12,259.018a ahanyamāneṣu punaḥ sarvam eva parābhavet 12,259.018c pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañ janāḥ 12,259.019a mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ 12,259.019c purā dhigdaṇḍa evāsīd vāgdaṇḍas tadanantaram 12,259.020a āsīd ādānadaṇḍo 'pi vadhadaṇḍo 'dya vartate 12,259.020c vadhenāpi na śakyante niyantum apare janāḥ 12,259.021a naiva dasyur manuṣyāṇāṃ na devānām iti śrutiḥ 12,259.021c na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaś cana 12,259.022a padmaṃ śmaśānād ādatte piśācāc cāpi daivatam 12,259.022c teṣu yaḥ samayaṃ kuryād ajñeṣu hatabuddhiṣu 12,259.023 satyavān uvāca 12,259.023a tān na śaknoṣi cet sādhūn paritrātum ahiṃsayā 12,259.023c kasya cid bhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru 12,259.024 dyumatsena uvāca 12,259.024a rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ 12,259.024c apatrapanti tādṛgbhyas tathāvṛttā bhavanti ca 12,259.025a vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmād ghnanti duṣkṛtīn 12,259.025c sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ 12,259.026a śreyasaḥ śreyasīm evaṃ vṛttiṃ loko 'nuvartate 12,259.026c sadaiva hi guror vṛttam anuvartanti mānavāḥ 12,259.027a ātmānam asamādhāya samādhitsati yaḥ parān 12,259.027c viṣayeṣv indriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam 12,259.028a yo rājño dambhamohena kiṃ cit kuryād asāṃpratam 12,259.028c sarvopāyair niyamyaḥ sa tathā pāpān nivartate 12,259.029a ātmaivādau niyantavyo duṣkṛtaṃ saṃniyacchatā 12,259.029c daṇḍayec ca mahādaṇḍair api bandhūn anantarān 12,259.030a yatra vai pāpakṛt kleśyo na mahad duḥkham archati 12,259.030c vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam 12,259.030e iti kāruṇyaśīlas tu vidvān vai brāhmaṇo 'nvaśāt 12,259.031a iti caivānuśiṣṭo 'smi pūrvais tāta pitāmahaiḥ 12,259.031c āśvāsayadbhiḥ subhṛśam anukrośāt tathaiva ca 12,259.032a etat prathamakalpena rājā kṛtayuge 'bhajat 12,259.032c pādonenāpi dharmeṇa gacchet tretāyuge tathā 12,259.032e dvāpare tu dvipādena pādena tv apare yuge 12,259.033a tathā kaliyuge prāpte rājñāṃ duścaritena ha 12,259.033c bhavet kālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī 12,259.034a atha prathamakalpena satyavan saṃkaro bhavet 12,259.034c āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet 12,259.035a satyāya hi yathā neha jahyād dharmaphalaṃ mahat 12,259.035c bhūtānām anukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,260.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,260.001a avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ 12,260.001c yaḥ syād ubhayabhāg dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,260.002a gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥ 12,260.002c adūrasaṃprasthitayoḥ kiṃ svic chreyaḥ pitāmaha 12,260.003 bhīṣma uvāca 12,260.003a ubhau dharmau mahābhāgāv ubhau paramaduścarau 12,260.003c ubhau mahāphalau tāta sadbhir ācaritāv ubhau 12,260.004a atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyam ubhayos tayoḥ 12,260.004c śṛṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayam 12,260.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,260.005c kapilasya goś ca saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,260.006a āmnāyam anupaśyan hi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,260.006c nahuṣaḥ pūrvam ālebhe tvaṣṭur gām iti naḥ śrutam 12,260.007a tāṃ niyuktām adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ 12,260.007c jñānavān niyatāhāro dadarśa kapilas tadā 12,260.008a sa buddhim uttamāṃ prāpto naiṣṭhikīm akutobhayām 12,260.008c smarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā ity abravīt sakṛt 12,260.009a tāṃ gām ṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatim abravīt 12,260.009c haṃho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ 12,260.010a tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ 12,260.010c sarvam ārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ 12,260.011a tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ 12,260.011c kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ 12,260.012 kapila uvāca 12,260.012a nāhaṃ vedān vinindāmi na vivakṣāmi karhi cit 12,260.012c pṛthag āśramiṇāṃ karmāṇy ekārthānīti naḥ śrutam 12,260.013a gacchaty eva parityāgī vānaprasthaś ca gacchati 12,260.013c gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāv api gacchataḥ 12,260.014a devayānā hi panthānaś catvāraḥ śāśvatā matāḥ 12,260.014c teṣāṃ jyāyaḥkanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam 12,260.015a evaṃ viditvā sarvārthān ārabhed iti vaidikam 12,260.015c nārabhed iti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ 12,260.016a anārambhe hy adoṣaḥ syād ārambhe 'doṣa uttamaḥ 12,260.016c evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam 12,260.017a yady atra kiṃ cit pratyakṣam ahiṃsāyāḥ paraṃ matam 12,260.017c ṛte tv āgamaśāstrebhyo brūhi tad yadi paśyasi 12,260.018 syūmaraśmir uvāca 12,260.018a svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ 12,260.018c phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate 12,260.019a ajaś cāśvaś ca meṣaś ca gauś ca pakṣigaṇāś ca ye 12,260.019c grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnam iti śrutiḥ 12,260.020a tathaivānnaṃ hy aharahaḥ sāyaṃ prātar nirupyate 12,260.020c paśavaś cātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgam iti śrutiḥ 12,260.021a etāni saha yajñena prajāpatir akalpayat 12,260.021c tena prajāpatir devān yajñenāyajata prabhuḥ 12,260.022a te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca 12,260.022b*0711_01 gaurajo manujo meṣaḥ aśvāśvataragardabhāḥ 12,260.022b*0711_02 ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ 12,260.022b*0711_03 siṃhā vyāghrā varāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā 12,260.022b*0711_04 mahiṣī vānarāś caiva saptāraṇyās tathā smṛtāḥ 12,260.022c yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhur uttamasaṃjñitam 12,260.023a etac caivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvatarais tathā 12,260.023c ko jātu na vicinvīta vidvān svāṃ śaktim ātmanaḥ 12,260.024a paśavaś ca manuṣyāś ca drumāś cauṣadhibhiḥ saha 12,260.024c svargam evābhikāṅkṣante na ca svargas tv ṛte makham 12,260.025a oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrud ājyaṃ payo dadhi 12,260.025c havir bhūmir diśaḥ śraddhā kālaś caitāni dvādaśa 12,260.026a ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaś ca ṣoḍaśaḥ 12,260.026c agnir jñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate 12,260.026e aṅgāny etāni yajñasya yajño mūlam iti śrutiḥ 12,260.027a ājyena payasā dadhnā śakṛtāmikṣayā tvacā 12,260.027c vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavaty eva gaur makham 12,260.027e evaṃ pratyekaśaḥ sarvaṃ yad yad asya vidhīyate 12,260.028a yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ 12,260.028c saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayanty uta 12,260.029a yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥ 12,260.029c evaṃ pūrve pūrvatarāḥ pravṛttāś caiva mānavāḥ 12,260.030a na hinasti hy ārabhate nābhidruhyati kiṃ cana 12,260.030c yajño yaṣṭavya ity eva yo yajaty aphalepsayā 12,260.031a yajñāṅgāny api caitāni yathoktāni nasaṃśayaḥ 12,260.031c vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam 12,260.032a āmnāyam ārṣaṃ paśyāmi yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,260.032c taṃ vidvāṃso 'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt 12,260.033a brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca 12,260.033c anu yajñaṃ jagat sarvaṃ yajñaś cānu jagat sadā 12,260.034a om iti brahmaṇo yonir namaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ 12,260.034c yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtāny api 12,260.035a na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ 12,260.035c iti vedā vadantīha siddhāś ca paramarṣayaḥ 12,260.036a ṛco yajūṃṣi sāmāni stobhāś ca vidhicoditāḥ 12,260.036c yasminn etāni sarvāṇi bahir eva sa vai dvijaḥ 12,260.037a agnyādheye yad bhavati yac ca some sute dvija 12,260.037c yac cetarair mahāyajñair veda tad bhagavān svataḥ 12,260.038a tasmād brahman yajetaiva yājayec cāvicārayan 12,260.038c yajataḥ svargavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat 12,260.039a nāyaṃ loko 'sty ayajñānāṃ paraś ceti viniścayaḥ 12,260.039c vedavādavidaś caiva pramāṇam ubhayaṃ tadā 12,261.001 kapila uvāca 12,261.001a etāvad anupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ 12,261.001c naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaś cid asti vyatikramaḥ 12,261.002a nirdvaṃdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ 12,261.002c vimuktāḥ sarvapāpebhyaś caranti śucayo 'malāḥ 12,261.003a apavarge 'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ 12,261.003c brahmiṣṭhā brahmabhūtāś ca brahmaṇy eva kṛtālayāḥ 12,261.004a viśokā naṣṭarajasas teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,261.004c teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam 12,261.005 syūmaraśmir uvāca 12,261.005a yady eṣā paramā niṣṭhā yady eṣā paramā gatiḥ 12,261.005c gṛhasthān avyapāśritya nāśramo 'nyaḥ pravartate 12,261.006a yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ 12,261.006c evaṃ gṛhastham āśritya vartanta itare ''śramāḥ 12,261.007a gṛhastha eva yajate gṛhasthas tapyate tapaḥ 12,261.007c gārhasthyam asya dharmasya mūlaṃ yat kiṃ cid ejate 12,261.008a prajanād dhy abhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto mune 12,261.008c prajanaṃ cāpy utānyatra na kathaṃ cana vidyate 12,261.009a yās tāḥ syur bahir oṣadhyo bahv araṇyās tathā dvija 12,261.009c oṣadhibhyo bahir yasmāt prāṇī kaś cin na vidyate 12,261.009e kasyaiṣā vāg bhavet satyā mokṣo nāsti gṛhād iti 12,261.010a aśraddadhānair aprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ 12,261.010c nirāśair alasaiḥ śrāntais tapyamānaiḥ svakarmabhiḥ 12,261.010e śramasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ 12,261.011a trailokyasyaiva hetur hi maryādā śāśvatī dhruvā 12,261.011c brāhmaṇo nāma bhagavāñ janmaprabhṛti pūjyate 12,261.012a prāg garbhādhānān mantrā hi pravartante dvijātiṣu 12,261.012c aviśrambheṣu vartante viśrambheṣv apy asaṃśayam 12,261.013a dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhojanam 12,261.013c dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāṃ cāpsu majjanam 12,261.014a arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 12,261.014c mṛtasyāpy anumanyante mantrā mantrāś ca kāraṇam 12,261.015a evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo 'sti kasya cit 12,261.015c ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu 12,261.016a śriyā vihīnair alasaiḥ paṇḍitair apalāpitam 12,261.016c vedavādāparijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam 12,261.017a na vai pāpair hriyate kṛṣyate vā; yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ 12,261.017c ūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdham eti; saṃtarpitas tarpayate ca kāmaiḥ 12,261.018a na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā 12,261.018c mahat prāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati 12,261.019 kapila uvāca 12,261.019a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihotraṃ ca dhīmatām 12,261.019c cāturmāsyāni caivāsaṃs teṣu yajñaḥ sanātanaḥ 12,261.020a anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃśritāḥ 12,261.020c brahmaṇaiva sma te devāṃs tarpayanty amṛtaiṣiṇaḥ 12,261.021a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ 12,261.021c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,261.022a caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ; caturdhā cainam upayāti nindā 12,261.022c bāhubhyāṃ vāca udarād upasthāt; teṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet 12,261.023a nākṣair dīvyen nādadītānyavittaṃ; na vāyonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇet 12,261.023c kruddho na caiva prahareta dhīmāṃs; tathāsya tat pāṇipādaṃ suguptam 12,261.024a nākrośam archen na mṛṣā vadec ca; na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt 12,261.024c satyavrato mitabhāṣo 'pramattas; tathāsya vāgdvāram atho suguptam 12,261.025a nānāśanaḥ syān na mahāśanaḥ syād; alolupaḥ sādhubhir āgataḥ syāt 12,261.025c yātrārtham āhāram ihādadīta; tathāsya syāj jāṭharī dvāraguptiḥ 12,261.026a na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ; na cāpi nārīm anṛtāv āhvayīta 12,261.026c bhāryāvrataṃ hy ātmani dhārayīta; tathāsyopasthadvāraguptir bhaveta 12,261.027a dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ 12,261.027c upastham udaraṃ bāhū vāk caturthī sa vai dvijaḥ 12,261.028a moghāny aguptadvārasya sarvāṇy eva bhavanty uta 12,261.028c kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kim ātmanā 12,261.029a anuttarīyavasanam anupastīrṇaśāyinam 12,261.029c bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.030a dvaṃdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ 12,261.030c pareṣām ananudhyāyaṃs taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.031a yena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtiś ca yā 12,261.031c gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.032a abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ 12,261.032c sarvabhūtātmabhūto yas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.033a nāntareṇānujānanti vedānāṃ yat kriyāphalam 12,261.033c anujñāya ca tat sarvam anyad rocayate 'phalam 12,261.034a phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhruvāṇi ca 12,261.034c viguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca 12,261.035a guṇāś cātra sudurjñeyā jñātāś cāpi suduṣkarāḥ 12,261.035c anuṣṭhitāś cāntavanta iti tvam anupaśyasi 12,261.036 syūmaraśmir uvāca 12,261.036a yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaś ca saphalo yathā 12,261.036c tau panthānāv ubhau vyaktau bhagavaṃs tad bravīhi me 12,261.037 kapila uvāca 12,261.037a pratyakṣam iha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ 12,261.037c pratyakṣaṃ tu kim atrāsti yad bhavanta upāsate 12,261.038 syūmaraśmir uvāca 12,261.038a syūmaraśmir ahaṃ brahmañ jijñāsārtham ihāgataḥ 12,261.038c śreyaskāmaḥ pratyavocam ārjavān na vivakṣayā 12,261.038e imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavān prabravītu me 12,261.039a pratyakṣam iha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ 12,261.039c kim atra pratyakṣatamaṃ bhavanto yad upāsate 12,261.039e anyatra tarkaśāstrebhya āgamāc ca yathāgamam 12,261.040a āgamo vedavādas tu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ 12,261.040c yathāgamam upāsīta āgamas tatra sidhyati 12,261.040e siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyaty āgamaniścayāt 12,261.041a naur nāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā 12,261.041c hriyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃs tārayiṣyati 12,261.041e etad bravītu bhagavān upapanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,261.042a naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ 12,261.042c na nirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto 'sti kaś cana 12,261.043a bhavanto 'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam 12,261.043c indriyārthāś ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu 12,261.044a evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ pravṛttiṣu 12,261.044c ekam ālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam 12,261.045 kapila uvāca 12,261.045a yad yad ācarate śāstram atha sarvapravṛttiṣu 12,261.045c yasya yatra hy anuṣṭhānaṃ tatra tatra nirāmayam 12,261.046a sarvaṃ pāvayate jñānaṃ yo jñānaṃ hy anuvartate 12,261.046c jñānād apetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ 12,261.047a bhavanto jñānino nityaṃ sarvataś ca nirāgamāḥ 12,261.047c aikātmyaṃ nāma kaś cid dhi kadā cid abhipadyate 12,261.048a śāstraṃ hy abuddhvā tattvena ke cid vādabalā janāḥ 12,261.048c kāmadveṣābhibhūtatvād ahaṃkāravaśaṃ gatāḥ 12,261.049a yāthātathyam avijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ 12,261.049c brahmastenā nirārambhā apakvamatayo 'śivāḥ 12,261.050a vaiguṇyam eva paśyanti na guṇān anuyuñjate 12,261.050c teṣāṃ tamaḥśarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam 12,261.051a yo yathāprakṛtir jantuḥ prakṛteḥ syād vaśānugaḥ 12,261.051c tasya dveṣaś ca kāmaś ca krodho dambho 'nṛtaṃ madaḥ 12,261.051e nityam evābhivartante guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 12,261.052a etad buddhyānupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubham 12,261.052c parāṃ gatim abhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ 12,261.052d*0712_01 yataḥ svarūpataś cānyo jātitaḥ śrutito 'rthataḥ 12,261.052d*0712_02 katham asmin sa ity eva saṃbandhaḥ syād asaṃhitaḥ 12,261.053 syūmaraśmir uvāca 12,261.053a sarvam etan mayā brahmañ śāstrataḥ parikīrtitam 12,261.053c na hy avijñāya śātrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ 12,261.054a yaḥ kaś cin nyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstram iti śrutiḥ 12,261.054c yad anyāyyam aśāstraṃ tad ity eṣā śrūyate śrutiḥ 12,261.055a na pravṛttir ṛte śāstrāt kā cid astīti niścayaḥ 12,261.055c yad anyad vedavādebhyas tad aśāstram iti śrutiḥ 12,261.056a śāstrād apetaṃ paśyanti bahavo vyaktamāninaḥ 12,261.056c śāstradoṣān na paśyanti iha cāmutra cāpare 12,261.056d*0713_01 indriyārthāś ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu 12,261.056d*0713_02 evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ pravṛttiṣu 12,261.056d*0713_03 evam ālambamānānāṃ nirṇaye sarvatodiśam 12,261.056e avijñānahataprajñā hīnaprajñās tamovṛtāḥ 12,261.057a śakyaṃ tv ekena muktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ 12,261.057c piṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvatodiśam 12,261.057d*0714_01 ānantyaṃ vadamānena śaktena vijitātmanā 12,261.057e vedavādaṃ vyapāśritya mokṣo 'stīti prabhāṣitum 12,261.057f*0715_01 apetanyāyaśāstreṇa sarvalokavigarhiṇā 12,261.058a idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbam abhisaṃśritam 12,261.058c dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajāsaṃtānam ārjavam 12,261.059a yady etad evaṃ kṛtvāpi na vimokṣo 'sti kasya cit 12,261.059c dhik kartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaś cāyaṃ nirarthakaḥ 12,261.060a nāstikyam anyathā ca syād vedānāṃ pṛṣṭhataḥkriyā 12,261.060c etasyānantyam icchāmi bhagavañ śrotum añjasā 12,261.061a tathyaṃ vadasva me brahmann upasanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,261.061c yathā te vidito mokṣas tathecchāmy upaśikṣitum 12,262.001 kapila uvāca 12,262.001a vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥkṛtāḥ 12,262.001c dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat 12,262.001e śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,262.002a śarīram etat kurute yad vede kurute tanum 12,262.002c kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ 12,262.003a ānantyam anuyuṅkte yaḥ karmaṇā tad bravīmi te 12,262.003c nirāgamam anaitihyaṃ pratyakṣaṃ lokasākṣikam 12,262.004a dharma ity eva ye yajñān vitanvanti nirāśiṣaḥ 12,262.004c utpannatyāgino 'lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ 12,262.004e dhanānām eṣa vai panthās tīrtheṣu pratipādanam 12,262.005a anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadā cit karmayonitaḥ 12,262.005c manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ 12,262.006a akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ 12,262.006c jñānaniṣṭhās triśuklāś ca sarvabhūtahite ratāḥ 12,262.007a āsan gṛhasthā bhūyiṣṭham avyutkrāntāḥ svakarmasu 12,262.007c rājānaś ca tathā yuktā brāhmaṇāś ca yathāvidhi 12,262.008a samā hy ārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ 12,262.008c pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare 12,262.009a purastād bhāvitātmāno yathāvac caritavratāḥ 12,262.009c caranti dharmaṃ kṛcchre 'pi durge caivādhisaṃhatāḥ 12,262.010a saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsīt sukham eva tat 12,262.010c teṣāṃ nāsīd vidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kadā cana 12,262.011a satyaṃ hi dharmam āsthāya durādharṣatamā matāḥ 12,262.011c na mātrām anurudhyante na dharmacchalam antataḥ 12,262.012a ya eva prathamaḥ kalpas tam evābhyācaran saha 12,262.012c asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate 12,262.012e durbalātmana utpannaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ 12,262.013a yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ 12,262.013c traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ 12,262.013e yajanto 'har ahar yajñair nirāśīrbandhanā budhāḥ 12,262.014a teṣāṃ yajñāś ca vedāś ca karmāṇi ca yathāgamam 12,262.014c āgamāś ca yathākālaṃ saṃkalpāś ca yathāvratam 12,262.015a apetakāmakrodhānāṃ prakṛtyā saṃśitātmanām 12,262.015c ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sthitānāṃ sveṣu karmasu 12,262.015e sarvam ānantyam evāsīd iti naḥ śāśvatī śrutiḥ 12,262.016a teṣām adīnasattvānāṃ duścarācārakarmaṇām 12,262.016c svakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapo ghoratvam āgatam 12,262.017a taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,262.017c aśaknuvadbhiś carituṃ kiṃ cid dharmeṣu sūcitam 12,262.018a nirāpaddharma ācāras tv apramādo 'parābhavaḥ 12,262.018c sarvavarṇeṣu yat teṣu nāsīt kaś cid vyatikramaḥ 12,262.019a dharmam ekaṃ catuṣpādam āśritās te nararṣabhāḥ 12,262.019c taṃ santo vidhivat prāpya gacchanti paramāṃ gatim 12,262.020a gṛhebhya eva niṣkramya vanam anye samāśritāḥ 12,262.020c gṛham evābhisaṃśritya tato 'nye brahmacāriṇaḥ 12,262.021a dharmam etaṃ catuṣpādam āśramaṃ brāhmaṇā viduḥ 12,262.021c ānantyaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇā nāma niścayaḥ 12,262.022a ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ 12,262.022c ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ 12,262.023a nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavas tārakāgaṇāḥ 12,262.023c ānantyam upasaṃprāptāḥ saṃtoṣād iti vaidikam 12,262.024a yady āgacchanti saṃsāraṃ punar yoniṣu tādṛśāḥ 12,262.024c na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadā cit karmayonitaḥ 12,262.024d*0716_01 ekam eva brahmacārī śuśrūṣur ghoraniścayaḥ 12,262.025a evaṃ yukto brāhmaṇaḥ syād anyo brāhmaṇako bhavet 12,262.025c karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,262.026a evaṃ pakvakaṣāyāṇām ānantyena śrutena ca 12,262.026c sarvam ānantyam evāsīd evaṃ naḥ śāśvatī śrutiḥ 12,262.027a teṣām apetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām 12,262.027c caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ 12,262.028a sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ brāhmaṇair niyatātmabhiḥ 12,262.028c saṃtoṣamūlas tyāgātmā jñānādhiṣṭhānam ucyate 12,262.029a apavargagatir nityo yatidharmaḥ sanātanaḥ 12,262.029c sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalam upāsyate 12,262.030a gacchato gacchataḥ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati 12,262.030c brahmaṇaḥ padam anvicchan saṃsārān mucyate śuciḥ 12,262.031 syūmaraśmir uvāca 12,262.031a ye bhuñjate ye dadate yajante 'dhīyate ca ye 12,262.031c mātrābhir dharmalabdhābhir ye vā tyāgaṃ samāśritāḥ 12,262.032a eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ 12,262.032c etad ācakṣva me brahman yathātathyena pṛcchataḥ 12,262.033 kapila uvāca 12,262.033a parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato 'bhyudayāś ca ye 12,262.033c na tu tyāgasukhaṃ prāptā etat tvam api paśyasi 12,262.034 syūmaraśmir uvāca 12,262.034a bhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥ 12,262.034c āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyām aikyam ucyate 12,262.035a ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣo nānya ucyate 12,262.035c tad yathāvad yathānyāyaṃ bhagavān prabravītu me 12,262.036 kapila uvāca 12,262.036a śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ 12,262.036c pakve kaṣāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati 12,262.037a ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntir ahiṃsā satyam ārjavam 12,262.037c adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā śamas tathā 12,262.038a panthāno brahmaṇas tv ete etaiḥ prāpnoti yat param 12,262.038c tad vidvān anubudhyeta manasā karmaniścayam 12,262.039a yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ 12,262.039c gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭās tām āhuḥ paramāṃ gatim 12,262.040a vedāṃś ca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthiti 12,262.040c evaṃ vedavid ity āhur ato 'nyo vātareṭakaḥ 12,262.041a sarvaṃ vidur vedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,262.041c vede hi niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca 12,262.042a eṣaiva niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca 12,262.042c etad antaṃ ca madhyaṃ ca sac cāsac ca vijānataḥ 12,262.043a samastatyāga ity eva śama ity eva niṣṭhitaḥ 12,262.043c saṃtoṣa ity atra śubham apavarge pratiṣṭhitam 12,262.044a ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ; sarvasyātmā jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca 12,262.044c sarvaṃ sukhaṃ yac chivam uttamaṃ ca; brahmāvyaktaṃ prabhavaś cāvyayaś ca 12,262.045a tejaḥ kṣamā śāntir anāmayaṃ śubhaṃ; tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvam 12,262.045c etaiḥ śabdair gamyate buddhinetrais; tasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya 12,263.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,263.001a dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata 12,263.001c kasya lābho viśiṣṭo 'tra tan me brūhi pitāmaha 12,263.002 bhīṣma uvāca 12,263.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,263.002c kuṇḍadhāreṇa yat prītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā 12,263.003a adhano brāhmaṇaḥ kaś cit kāmād dharmam avaikṣata 12,263.003c yajñārthaṃ sa tato 'rthārthī tapo 'tapyata dāruṇam 12,263.004a sa niścayam atho kṛtvā pūjayām āsa devatāḥ 12,263.004c bhaktyā na caivādhyagacchad dhanaṃ saṃpūjya devatāḥ 12,263.005a tataś cintāṃ punaḥ prāptaḥ katamad daivataṃ nu tat 12,263.005c yan me drutaṃ prasīdeta mānuṣair ajaḍīkṛtam 12,263.006a atha saumyena vapuṣā devānucaram antike 12,263.006c pratyapaśyaj jaladharaṃ kuṇḍadhāram avasthitam 12,263.007a dṛṣṭvaiva taṃ mahātmānaṃ tasya bhaktir ajāyata 12,263.007c ayaṃ me dhāsyati śreyo vapur etad dhi tādṛśam 12,263.008a saṃnikṛṣṭaś ca devasya na cānyair mānuṣair vṛtaḥ 12,263.008c eṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghram eva ca 12,263.009a tato dhūpaiś ca gandhaiś ca mālyair uccāvacair api 12,263.009c balibhir vividhaiś cāpi pūjayām āsa taṃ dvijaḥ 12,263.010a tataḥ svalpena kālena tuṣṭo jaladharas tadā 12,263.010c tasyopakāre niyatām imāṃ vācam uvāca ha 12,263.011a brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā 12,263.011c niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,263.012a āśāyās tanayo 'dharmaḥ krodho 'sūyāsutaḥ smṛtaḥ 12,263.012c putro lobho nikṛtyās tu kṛtaghno nārhati prajām 12,263.013a tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā 12,263.013c apaśyat sarvabhūtāni kuśeṣu śayitas tadā 12,263.014a śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ 12,263.014c śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanam apaśyata 12,263.015a maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutim 12,263.015c apaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira 12,263.016a tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca 12,263.016c śubhaiḥ karmabhir ārabdhāḥ pracchidanty aśubheṣu ca 12,263.017a paśyatām atha yakṣāṇāṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ 12,263.017c niṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha 12,263.018a tatas tu devavacanān maṇibhadro mahāyaśāḥ 12,263.018c uvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kim iṣyate 12,263.019 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.019a yadi prasannā devā me bhakto 'yaṃ brāhmaṇo mama 12,263.019c asyānugraham icchāmi kṛtaṃ kiṃ cit sukhodayam 12,263.020 bhīṣma uvāca 12,263.020a tatas taṃ maṇibhadras tu punar vacanam abravīt 12,263.020c devānām eva vacanāt kuṇḍadhāraṃ mahādyutim 12,263.021a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakāryaḥ sukhī bhava 12,263.021b*0717_01 dhanārthī yadi vipro 'yaṃ dhanam asmai pradīyatām 12,263.021c yāvad dhanaṃ prārthayate brāhmaṇo 'yaṃ sakhā tava 12,263.021e devānāṃ śāsanāt tāvad asaṃkhyeyaṃ dadāmy aham 12,263.022a vicārya kuṇḍadhāras tu mānuṣyaṃ calam adhruvam 12,263.022c tapase matim ādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ 12,263.023 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.023a nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada 12,263.023c anyam evāham icchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam 12,263.024a pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahad vā dhanasaṃcayam 12,263.024c bhaktāya nāham icchāmi bhaved eṣa tu dhārmikaḥ 12,263.025a dharme 'sya ramatāṃ buddhir dharmaṃ caivopajīvatu 12,263.025c dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo 'nugraho mataḥ 12,263.026 maṇibhadra uvāca 12,263.026a yadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca 12,263.026c phalāny evāyam aśnātu kāyakleśavivarjitaḥ 12,263.027 bhīṣma uvāca 12,263.027a tatas tad eva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ 12,263.027c abhyāsam akarod dharme tatas tuṣṭāsya devatāḥ 12,263.028 maṇibhadra uvāca 12,263.028a prītās te devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca 12,263.028c bhaviṣyaty eṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ 12,263.029 bhīṣma uvāca 12,263.029a tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhira 12,263.029b*0718_01 brāhmaṇaḥ sa ca saṃtapto rājyalobhād ariṃdama 12,263.029c īpsitaṃ manaso labdhvā varam anyaiḥ sudurlabham 12,263.030a tato 'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥ 12,263.030c pārśvato 'bhyāgato nyastāny atha nirvedam āgataḥ 12,263.031 brāhmaṇa uvāca 12,263.031a ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nv anyo vetsyate kṛtam 12,263.031c gacchāmi vanam evāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvitum 12,263.032 bhīṣma uvāca 12,263.032a nirvedād devatānāṃ ca prasādāt sa dvijottamaḥ 12,263.032c vanaṃ praviśya sumahat tapa ārabdhavāṃs tadā 12,263.033a devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ 12,263.033c dharme cāpi mahārāja ratir asyābhyajāyata 12,263.034a tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro 'bhavad dvijaḥ 12,263.034c parṇaṃ tyaktvā jalāhāras tadāsīd dvijasattamaḥ 12,263.035a vāyubhakṣas tataḥ paścād bahūn varṣagaṇān abhūt 12,263.035c na cāsya kṣīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat 12,263.036a dharme ca śraddadhānasya tapasy ugre ca vartataḥ 12,263.036c kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭir ajāyata 12,263.037a tasya buddhiḥ prādurāsīd yadi dadyāṃ mahad dhanam 12,263.037a*0719_01 rājyaṃ vā mama saṃtuṣṭo naṣṭo 'haṃ syāṃ na saṃśayaḥ 12,263.037c tuṣṭaḥ kasmai cid evāhaṃ na mithyā vāg bhaven mama 12,263.038a tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃs tapaḥ 12,263.038c bhūyaś cācintayat siddho yat paraṃ so 'bhyapadyata 12,263.039a yadi dadyām ahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasya cit 12,263.039c sa bhaved acirād rājā na mithyā vāg bhaven mama 12,263.040a tasya sākṣāt kuṇḍadhāro darśayām āsa bhārata 12,263.040c brāhmaṇasya tapoyogāt sauhṛdenābhicoditaḥ 12,263.041a samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi 12,263.041c brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaś cābhavan nṛpa 12,263.042a tato 'bravīt kuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣur uttamam 12,263.042c paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃś cāvekṣa cakṣuṣā 12,263.043a tato rājñāṃ sahasrāṇi magnāni niraye tadā 12,263.043c dūrād apaśyad vipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā 12,263.044 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.044a māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkham āpnuyāḥ 12,263.044c kṛtaṃ mayā bhavet kiṃ te kaś ca te 'nugraho bhavet 12,263.045a paśya paśya ca bhūyas tvaṃ kāmān icchet kathaṃ naraḥ 12,263.045c svargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 12,263.046 bhīṣma uvāca 12,263.046a tato 'paśyat sa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madam 12,263.046c nidrāṃ tandrīṃ tathālasyam āvṛtya puruṣān sthitān 12,263.047 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.047a etair lokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣād bhayam 12,263.047c tathaiva devavacanād vighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ 12,263.048a na devair ananujñātaḥ kaś cid bhavati dhārmikaḥ 12,263.048c eṣa śakto 'si tapasā rājyaṃ dātuṃ dhanāni ca 12,263.049 bhīṣma uvāca 12,263.049a tataḥ papāta śirasā brāhmaṇas toyadhāriṇe 12,263.049c uvāca cainaṃ dharmātmā mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ 12,263.050a kāmalobhānubandhena purā te yad asūyitam 12,263.050c mayā sneham avijñāya tatra me kṣantum arhasi 12,263.051a kṣāntam eva mayety uktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham 12,263.051c saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata 12,263.052a tataḥ sarvān imāṃl lokān brāhmaṇo 'nucacāra ha 12,263.052c kuṇḍadhāraprasādena tapasā yojitaḥ purā 12,263.053a vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā 12,263.053c dharmāc chaktyā tathā yogād yā caiva paramā gatiḥ 12,263.054a devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ 12,263.054c dhārmikān pūjayantīha na dhanāḍhyān na kāminaḥ 12,263.055a suprasannā hi te devā yat te dharme ratā matiḥ 12,263.055c dhane sukhakalā kā cid dharme tu paramaṃ sukham 12,264.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,264.001a bahūnāṃ yajñatapasām ekārthānāṃ pitāmaha 12,264.001c dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ 12,264.002 bhīṣma uvāca 12,264.002a atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam 12,264.002c uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha 12,264.003a rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣv abhavad dvijaḥ 12,264.003c uñchavṛttir ṛṣiḥ kaś cid yajñe yajñaṃ samādadhe 12,264.004a śyāmākam aśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalā 12,264.004c tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam 12,264.005a upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayā 12,264.005c api mūlaphalair ijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa 12,264.006a tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaracāriṇī 12,264.006c yajñapatnītvam ānītā satyenānuvidhīyate 12,264.006e sā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī 12,264.007a mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāś ca parṇinām 12,264.007c akāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hotrānumārgataḥ 12,264.008a śukrasya punar ājātir apadhyānād adharmavit 12,264.008c tasmin vane samīpastho mṛgo 'bhūt sahacārikaḥ 12,264.008e vacobhir abravīt satyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam 12,264.009a yadi mantrāṅgahīno 'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ 12,264.009c māṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargam atandritaḥ 12,264.010a tatas tu yajñe sāvitrī sākṣāt taṃ saṃnyamantrayat 12,264.010c nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam 12,264.011a evam uktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakam 12,264.011c kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam 12,264.012a sā tu baddhāñjaliṃ satyam ayācad dhariṇaṃ punaḥ 12,264.012c satyena saṃpariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatām iti 12,264.013a tataḥ sa hariṇo gatvā padāny aṣṭau nyavartata 12,264.013c sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim 12,264.014a paśya hy apsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā 12,264.014c vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām 12,264.015a tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā 12,264.015c mṛgam ālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat 12,264.016a sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane 12,264.016c tasya niṣkṛtim ādhatta na hy asau yajñasaṃvidhiḥ 12,264.017a tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanas tadā 12,264.017c tapo mahat samucchinnaṃ tasmād dhiṃsā na yajñiyā 12,264.018a tatas taṃ bhagavān dharmo yajñaṃ yājayata svayam 12,264.018c samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param 12,264.019a ahiṃsā sakalo dharmo hiṃsā yajñe 'samāhitā 12,264.019c satyaṃ te 'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām 12,265.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,265.001a kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā 12,265.001c kena nirvedam ādatte mokṣaṃ vā kena gacchati 12,265.002 bhīṣma uvāca 12,265.002a viditāḥ sarvadharmās te sthityartham anupṛcchasi 12,265.002c śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ 12,265.003a vijñānārthaṃ hi pañcānām icchā pūrvaṃ pravartate 12,265.003c prāpya tāñ jāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha 12,265.004a tatas tadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ 12,265.004c iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca cikīrṣati 12,265.005a tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram 12,265.005c tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram 12,265.006a lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca 12,265.006c na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṃ karoti ca 12,265.007a vyājena carato dharmam arthavyājo 'pi rocate 12,265.007c vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana 12,265.008a tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati 12,265.008c suhṛdbhir vāryamāṇo 'pi paṇḍitaiś cāpi bhārata 12,265.009a uttaraṃ nyāyasaṃbaddhaṃ bravīti vidhiyojitam 12,265.009c adharmas trividhas tasya vardhate rāgamohajaḥ 12,265.010a pāpaṃ cintayate caiva prabravīti karoti ca 12,265.010c tasyādharmapravṛttasya doṣān paśyanti sādhavaḥ 12,265.011a ekaśīlāś ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ 12,265.011c sa neha sukham āpnoti kuta eva paratra vai 12,265.012a evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu 12,265.012c yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate 12,265.012d*0720_01 kuśalenaiva dharmeṇa gatim iṣṭāṃ prapadyate 12,265.013a ya etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati 12,265.013c kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃś cāpy upasevate 12,265.014a tasya sādhusamācārād abhyāsāc caiva vardhate 12,265.014c prajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati 12,265.015a so 'tha dharmād avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ 12,265.015c tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai 12,265.016a dharmātmā bhavati hy evaṃ mitraṃ ca labhate śubham 12,265.016c sa mitradhanalābhāt tu pretya ceha ca nandati 12,265.017a śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe ca bhārata 12,265.017c prabhutvaṃ labhate jantur dharmasyaitat phalaṃ viduḥ 12,265.018a sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira 12,265.018b*0721_01 dharme sthitānāṃ kaunteya sarvabhogakriyāsu ca 12,265.018c atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā 12,265.019a prajñācakṣur yadā kāme doṣam evānupaśyati 12,265.019c virajyate tadā kāmān na ca dharmaṃ vimuñcati 12,265.020a sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam 12,265.020c tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ 12,265.021a śanair nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca 12,265.021c dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param 12,265.022a etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,265.022c pāpaṃ dharmaṃ tathā mokṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata 12,265.023a tasmād dharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira 12,265.023c dharme sthitānāṃ kaunteya siddhir bhavati śāśvatī 12,266.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,266.001a mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ 12,266.001c tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,266.002 bhīṣma uvāca 12,266.002a tvayy evaitan mahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam 12,266.002c yad upāyena sarvārthān nityaṃ mṛgayase 'nagha 12,266.003a karaṇe ghaṭasya yā buddhir ghaṭotpattau na sānagha 12,266.003c evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyad dharmeṣu kāraṇam 12,266.004a pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam 12,266.004c ekaḥ panthā hi mokṣasya tan me vistarataḥ śṛṇu 12,266.005a kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,266.005c sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchetum arhati 12,266.006a apramādād bhayaṃ rakṣec chvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt 12,266.006c icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet 12,266.007a bhramaṃ pramoham āvartam abhyāsād vinivartayet 12,266.007c nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit 12,266.008a upadravāṃs tathā rogān hitajīrṇamitāśanāt 12,266.008c lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣād viṣayāṃs tattvadarśanāt 12,266.009a anukrośād adharmaṃ ca jayed dharmam upekṣayā 12,266.009c āyatyā ca jayed āśām arthaṃ saṅgavivarjanāt 12,266.010a anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ 12,266.010c kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ 12,266.011a utthānena jayet tandrīṃ vitarkaṃ niścayāj jayet 12,266.011c maunena bahubhāṣyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet 12,266.012a yacched vāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchej jñānacakṣuṣā 12,266.012c jñānam ātmā mahān yacchet taṃ yacchec chāntir ātmanaḥ 12,266.012d*0722_01 jñānam ātmāvabodhena yacched ātmānam ātmanā 12,266.013a tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā 12,266.013c yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ 12,266.014a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam 12,266.014c parityajya niṣeveta tathemān yogasādhanān 12,266.015a dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā 12,266.015c śaucam āhārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ 12,266.016a etair vivardhate tejaḥ pāpmānam apahanti ca 12,266.016c sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate 12,266.017a dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,266.017c kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,266.018a amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam 12,266.018c adainyam anudīrṇatvam anudvego vyavasthitiḥ 12,266.019a eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ 12,266.019c tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato 'nyathā 12,267.001 bhīṣma uvāca 12,267.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,267.001c nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca 12,267.002a āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ 12,267.002c nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,267.003a kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ brahman sthāvarajaṅgamam 12,267.003c pralaye ca kam abhyeti tad bhavān prabravītu me 12,267.004 asita uvāca 12,267.004a yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ 12,267.004c mahābhūtāni pañceti tāny āhur bhūtacintakāḥ 12,267.005a tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ 12,267.005c etebhyo yaḥ paraṃ brūyād asad brūyād asaṃśayam 12,267.006a viddhi nārada pañcaitāñ śāśvatān acalān dhruvān 12,267.006c mahatas tejaso rāśīn kālaṣaṣṭhān svabhāvataḥ 12,267.007a āpaś caivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau 12,267.007c asiddhiḥ param etebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam 12,267.008a nopapattyā na vā yuktyā tv asad brūyād asaṃśayam 12,267.008c vettha tān abhinirvṛttān ṣaḍ ete yasya rāśayaḥ 12,267.009a pañcaiva tāni kālaś ca bhāvābhāvau ca kevalau 12,267.009c aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau 12,267.010a abhāvād bhāviteṣv eva tebhyaś ca prabhavanty api 12,267.010c vinaṣṭo 'pi ca tāny eva jantur bhavati pañcadhā 12,267.011a tasya bhūmimayo dehaḥ śrotram ākāśasaṃbhavam 12,267.011c sūryaś cakṣur asur vāyur adbhyas tu khalu śoṇitam 12,267.012a cakṣuṣī nāsikākarṇau tvag jihveti ca pañcamī 12,267.012c indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ 12,267.013a darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā 12,267.013c upapattyā guṇān viddhi pañca pañcasu pañcadhā 12,267.014a rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaś caivātha tadguṇāḥ 12,267.014c indriyair upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ 12,267.015a rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caitāṃs tu tadguṇān 12,267.015c indriyāṇi na budhyante kṣetrajñas tais tu budhyate 12,267.016a cittam indriyasaṃghātāt paraṃ tasmāt paraṃ manaḥ 12,267.016c manasas tu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ 12,267.017a pūrvaṃ cetayate jantur indriyair viṣayān pṛthak 12,267.017c vicārya manasā paścād atha buddhyā vyavasyati 12,267.017e indriyair upalabdhārthān sarvān yas tv adhyavasyati 12,267.018a cittam indriyasaṃghātaṃ mano buddhiṃ tathāṣṭamīm 12,267.018c aṣṭau jñānendriyāṇy āhur etāny adhyātmacintakāḥ 12,267.019a pāṇipādaṃ ca pāyuś ca mehanaṃ pañcamaṃ mukham 12,267.019c iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇy api 12,267.020a jalpanābhyavahārārthaṃ mukham indriyam ucyate 12,267.020c gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau 12,267.021a pāyūpasthau visargārtham indriye tulyakarmaṇī 12,267.021c visarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike 12,267.022a balaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaḍ etāni vācā samyag yathāgamam 12,267.022c jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṃśabditā mayā 12,267.023a indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramād uparamo yadā 12,267.023c bhavatīndriyasaṃnyāsād atha svapiti vai naraḥ 12,267.024a indriyāṇāṃ vyuparame mano 'nuparataṃ yadi 12,267.024c sevate viṣayān eva tad vidyāt svapnadarśanam 12,267.025a sāttvikāś caiva ye bhāvās tathā rājasatāmasāḥ 12,267.025c karmayuktān praśaṃsanti sāttvikān itarāṃs tathā 12,267.026a ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ 12,267.026c sāttvikasya nimittāni bhāvān saṃśrayate smṛtiḥ 12,267.027a jantuṣv ekatameṣv evaṃ bhāvā ye vidhim āsthitāḥ 12,267.027c bhāvayor īpsitaṃ nityaṃ pratyakṣagamanaṃ dvayoḥ 12,267.028a indriyāṇi ca bhāvāś ca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ 12,267.028c teṣām aṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ 12,267.029a atha vā saśarīrās te guṇāḥ sarve śarīriṇām 12,267.029c saṃśritās tadviyoge hi saśarīrā na santi te 12,267.030a atha vā saṃnipāto 'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam 12,267.030c ekaś ca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām 12,267.030e ūṣmaṇā saha viṃśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ 12,267.031a mahān saṃdhārayaty etac charīraṃ vāyunā saha 12,267.031c tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane 12,267.032a yathaivotpadyate kiṃ cit pañcatvaṃ gacchate tathā 12,267.032c puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritam 12,267.032e dehaṃ viśati kālena tato 'yaṃ karmasaṃbhavam 12,267.033a hitvā hitvā hy ayaṃ praiti dehād dehaṃ kṛtāśrayaḥ 12,267.033c kālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇād vā gṛhād gṛham 12,267.034a tatra naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ 12,267.034c kṛpaṇās tv anutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ 12,267.035a na hy ayaṃ kasya cit kaś cin nāsya kaś cana vidyate 12,267.035c bhavaty eko hy ayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāk 12,267.036a naiva saṃjāyate jantur na ca jātu vipadyate 12,267.036c yāti deham ayaṃ bhuktvā kadā cit paramāṃ gatim 12,267.037a puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayan karmasaṃcayāt 12,267.037c kṣīṇadehaḥ punar dehī brahmatvam upagacchati 12,267.038a puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jñānaṃ vidhīyate 12,267.038c tatkṣaye hy asya paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim 12,268.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,268.001a bhrātaraḥ pitaraḥ putrā jñātayaḥ suhṛdas tathā 12,268.001c arthahetor hatāḥ krūrair asmābhiḥ pāpabuddhibhiḥ 12,268.002a yeyam arthodbhavā tṛṣṇā katham etāṃ pitāmaha 12,268.002c nivartayema pāpaṃ hi tṛṣṇayā kāritā vayam 12,268.003 bhīṣma uvāca 12,268.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,268.003c gītaṃ videharājena māṇḍavyāyānupṛcchate 12,268.004a susukhaṃ bata jīvāmi yasya me nāsti kiṃ cana 12,268.004c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,268.005a arthāḥ khalu samṛddhā hi bāḍhaṃ duḥkhaṃ vijānatām 12,268.005c asamṛddhās tv api sadā mohayanty avicakṣaṇān 12,268.006a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,268.006c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,268.007a yathaiva śṛṅgaṃ goḥ kāle vardhamānasya vardhate 12,268.007c tathaiva tṛṣṇā vittena vardhamānena vardhate 12,268.008a kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam 12,268.008c tad eva paritāpāya nāśe saṃpadyate punaḥ 12,268.009a na kāmān anurudhyeta duḥkhaṃ kāmeṣu vai ratiḥ 12,268.009c prāpyārtham upayuñjīta dharme kāmaṃ vivarjayet 12,268.010a vidvān sarveṣu bhūteṣu vyāghramāṃsopamo bhavet 12,268.010c kṛtakṛtyo viśuddhātmā sarvaṃ tyajati vai saha 12,268.011a ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau priyāpriye 12,268.011c bhayābhaye ca saṃtyajya saṃpraśānto nirāmayaḥ 12,268.012a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 12,268.012c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 12,268.013a cāritram ātmanaḥ paśyaṃś candraśuddham anāmayam 12,268.013c dharmātmā labhate kīrtiṃ pretya ceha yathāsukham 12,268.014a rājñas tad vacanaṃ śrutvā prītimān abhavad dvijaḥ 12,268.014c pūjayitvā ca tad vākyaṃ māṇḍavyo mokṣam āśritaḥ 12,269.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,269.001a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,269.001c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,269.002 bhīṣma uvāca 12,269.002a mokṣadharmeṣu nirato laghvāhāro jitendriyaḥ 12,269.002c prāpnoti paramaṃ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,269.002d*0723_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,269.002d*0723_02 hārītena purā gītaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,269.003a svagṛhād abhiniḥsṛtya lābhālābhe samo muniḥ 12,269.003c samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet 12,269.004a na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayed api 12,269.004c na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharet kva cit 12,269.005a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagatiś caret 12,269.005c nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit 12,269.006a ativādāṃs titikṣeta nābhimanyet kathaṃ cana 12,269.006c krodhyamānaḥ priyaṃ brūyād ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet 12,269.007a pradakṣiṇaṃ prasavyaṃ ca grāmamadhye na cācaret 12,269.007c bhaikṣacaryām anāpanno na gacchet pūrvaketitaḥ 12,269.008a avakīrṇaḥ suguptaś ca na vācā hy apriyaṃ vadet 12,269.008c mṛduḥ syād apratikrūro visrabdhaḥ syād aroṣaṇaḥ 12,269.009a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 12,269.009c atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ 12,269.010a anuyātrikam arthasya mātrālābheṣv anādṛtaḥ 12,269.010c alābhe na vihanyeta lābhaś cainaṃ na harṣayet 12,269.011a lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ 12,269.011c abhipūjitalābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ 12,269.012a na cānnadoṣān nindeta na guṇān abhipūjayet 12,269.012c śayyāsane vivikte ca nityam evābhipūjayet 12,269.013a śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlam araṇyam atha vā guhām 12,269.013c ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tato 'nyatraiva saṃviśet 12,269.014a anurodhavirodhābhyāṃ samaḥ syād acalo dhruvaḥ 12,269.014c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe nānurudhyeta karmaṇi 12,269.014d*0724_01 nityatṛptaḥ susaṃtuṣṭaḥ prasannavadanendriyaḥ 12,269.014d*0724_02 dhyānajapyaparo maunī vairāgyaṃ samupāśritaḥ 12,269.014d*0724_03 asvantaṃ bhautikaṃ sargaṃ paśyan bhūtātmikāṃ gatim 12,269.014d*0724_04 niḥspṛhaḥ samadarśī ca pakvāpakvena vartayan 12,269.014d*0724_05 ātmārāmaḥ praśāntātmā laghvāhāro nirāmayaḥ 12,269.015a vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ; vivitsāvegam udaropasthavegam 12,269.015c etān vegān vinayed vai tapasvī; nindā cāsya hṛdayaṃ nopahanyāt 12,269.016a madhyastha eva tiṣṭheta praśaṃsānindayoḥ samaḥ 12,269.016c etat pavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrame 12,269.017a mahātmā suvrato dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ 12,269.017c apūrvacārakaḥ saumyo aniketaḥ samāhitaḥ 12,269.018a vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhi cit 12,269.018c ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet 12,269.019a vijānatāṃ mokṣa eṣa śramaḥ syād avijānatām 12,269.019c mokṣayānam idaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hārito 'bravīt 12,269.020a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajed gṛhāt 12,269.020c lokās tejomayās tasya tathānantyāya kalpate 12,270.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,270.001a dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve 'smān pravadanty uta 12,270.001c na duḥkhitataraḥ kaś cit pumān asmābhir asti ha 12,270.002a lokasaṃbhāvitair duḥkhaṃ yat prāptaṃ kurusattama 12,270.002c prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devair api pitāmaha 12,270.003a kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakam 12,270.003c duḥkham etac charīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama 12,270.004a vimuktāḥ saptadaśabhir hetubhūtaiś ca pañcabhiḥ 12,270.004c indriyārthair guṇaiś caiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha 12,270.005a na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ 12,270.005c kadā vayaṃ bhaviṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa 12,270.006 bhīṣma uvāca 12,270.006a nāsty anantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyānagocaram 12,270.006c punarbhāvo 'pi saṃkhyāto nāsti kiṃ cid ihācalam 12,270.007a na cāpi gamyate rājan naiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ 12,270.007c udyogād eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha 12,270.008a īśo 'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ 12,270.008c tata eva samutthena tamasā rudhyate 'pi ca 12,270.009a yathāñjanamayo vāyuḥ punar mānaḥśilaṃ rajaḥ 12,270.009c anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayan diśaḥ 12,270.010a tathā karmaphalair dehī rañjitas tamasāvṛtaḥ 12,270.010c vivarṇo varṇam āśritya deheṣu parivartate 12,270.011a jñānena hi yadā jantur ajñānaprabhavaṃ tamaḥ 12,270.011c vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam 12,270.012a ayatnasādhyaṃ munayo vadanti; ye cāpi muktās ta upāsitavyāḥ 12,270.012c tvayā ca lokena ca sāmareṇa; tasmān na śāmyanti maharṣisaṃghāḥ 12,270.013a asminn arthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 12,270.013c yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam 12,270.014a nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata 12,270.014c aśocatā śatrumadhye buddhim āsthāya kevalām 12,270.015a bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtram uśanā vākyam abravīt 12,270.015c kaccit parājitasyādya na vyathā te 'sti dānava 12,270.016 vṛtra uvāca 12,270.016a satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hy aham 12,270.016c na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānām āgatiṃ gatim 12,270.017a kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake 'vaśāḥ 12,270.017c paridṛṣṭāni sarvāṇi divyāny āhur manīṣiṇaḥ 12,270.018a kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ 12,270.018c sāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ 12,270.019a tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca 12,270.019c nirgacchanty avaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ 12,270.020a evaṃ saṃsaramāṇāni jīvāny aham adṛṣṭavān 12,270.020c yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam 12,270.021a tiryag gacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivam eva ca 12,270.021c sukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvam eva ca 12,270.022a kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalokaḥ prapadyate 12,270.022c gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā 12,270.023 bhīṣma uvāca 12,270.023a kālasaṃkhyānasaṃkhyātaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam 12,270.023c taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavān uśanā pratyabhāṣata 12,270.023e bhīmān duṣṭapralāpāṃs tvaṃ tāta kasmāt prabhāṣase 12,270.024 vṛtra uvāca 12,270.024a pratyakṣam etad bhavatas tathānyeṣāṃ manīṣiṇām 12,270.024c mayā yaj jayalubdhena purā taptaṃ mahat tapaḥ 12,270.025a gandhān ādāya bhūtānāṃ rasāṃś ca vividhān api 12,270.025c avardhaṃ trīn samākramya lokān vai svena tejasā 12,270.026a jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacaras tathā 12,270.026c ajeyaḥ sarvabhūtānām āsaṃ nityam apetabhīḥ 12,270.027a aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tac ca svakarmabhiḥ 12,270.027c dhṛtim āsthāya bhagavan na śocāmi tatas tv aham 12,270.028a yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā 12,270.028c tato me bhagavān dṛṣṭo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,270.029a vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo 'nantaḥ sanātanaḥ 12,270.029c muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ 12,270.030a nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai 12,270.030c yad ahaṃ praṣṭum icchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam 12,270.031a aiśvaryaṃ vai mahad brahman kasmin varṇe pratiṣṭhitam 12,270.031c nivartate cāpi punaḥ katham aiśvaryam uttamam 12,270.032a kasmād bhūtāni jīvanti pravartante 'tha vā punaḥ 12,270.032c kiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvas tiṣṭhati śāśvataḥ 12,270.033a kena vā karmaṇā śakyam atha jñānena kena vā 12,270.033c brahmarṣe tat phalaṃ prāptuṃ tan me vyākhyātum arhasi 12,270.034a itīdam uktaḥ sa munis tadānīṃ; pratyāha yat tac chṛṇu rājasiṃha 12,270.034c mayocyamānaṃ puruṣarṣabha tvam; ananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ 12,271.001 uśanovāca 12,271.001a namas tasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave 12,271.001c yasya pṛthvītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaram 12,271.002a mūrdhā yasya tv anantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama 12,271.002c tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.003 bhīṣma uvāca 12,271.003a tayoḥ saṃvadator evam ājagāma mahāmuniḥ 12,271.003c sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai 12,271.004a sa pūjito 'surendreṇa muninośanasā tathā 12,271.004c niṣasādāsane rājan mahārhe munipuṃgavaḥ 12,271.005a tam āsīnaṃ mahāprājñam uśanā vākyam abravīt 12,271.005c brūhy asmai dānavendrāya viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.006a sanatkumāras tu tataḥ śrutvā prāha vaco 'rthavat 12,271.006c viṣṇor māhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate 12,271.007a śṛṇu sarvam idaṃ daitya viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.007c viṣṇau jagat sthitaṃ sarvam iti viddhi paraṃtapa 12,271.008a sṛjaty eṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram 12,271.008c eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ 12,271.008e asmin gacchanti vilayam asmāc ca prabhavanty uta 12,271.009a naiṣa dānavatā śakyas tapasā naiva cejyayā 12,271.009c saṃprāptum indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate 12,271.010a bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ 12,271.010c nirmalīkurute buddhyā so 'mutrānantyam aśnute 12,271.011a yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet 12,271.011c bahuśo 'tiprayatnena mahatātmakṛtena ha 12,271.012a tadvaj jātiśatair jīvaḥ śudhyate 'lpena karmaṇā 12,271.012c yatnena mahatā caivāpy ekajātau viśudhyate 12,271.013a līlayālpaṃ yathā gātrāt pramṛjyād ātmano rajaḥ 12,271.013c bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā 12,271.014a yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam 12,271.014c na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvat sūkṣmasya darśanam 12,271.015a tad eva bahubhir mālyair vāsyamānaṃ punaḥ punaḥ 12,271.015c vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati 12,271.016a evaṃ jātiśatair yukto guṇair eva prasaṅgiṣu 12,271.016c buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai 12,271.017a karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava 12,271.017c yathā karmaviśeṣāṃś ca prāpnuvanti tathā śṛṇu 12,271.018a yathā ca saṃpravartante yasmiṃs tiṣṭhanti vā vibho 12,271.018c tat te 'nupūrvyā vyākhyāsye tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,271.019a anādinidhanaḥ śrīmān harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,271.019c sa vai sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,271.020a eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraś cākṣara eva ca 12,271.020c ekādaśavikārātmā jagat pibati raśmibhiḥ 12,271.021a pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divam eva ca 12,271.021c bāhavas tu diśo daitya śrotram ākāśam eva ca 12,271.022a tasya tejomayaḥ sūryo manaś candramasi sthitam 12,271.022c buddhir jñānagatā nityaṃ rasas tv apsu pravartate 12,271.023a bhruvor anantarās tasya grahā dānavasattama 12,271.023c nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayor bhūś ca dānava 12,271.023d*0725_01 taṃ viśvabhūtaṃ viśvādiṃ paramaṃ viddhi ceśvaram 12,271.023d*0726_01 pādayor bhūḥ sapātāḷā hṛtasūryasyaiva maṇḍalam 12,271.024a rajas tamaś ca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam 12,271.024c so ''śramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇas tat phalaṃ viduḥ 12,271.025a akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva param avyayaḥ 12,271.025c chandāṃsi tasya romāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī 12,271.026a bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ 12,271.026c sa brahmaparamo dharmas tapaś ca sad asac ca saḥ 12,271.027a śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvikkratuś ca saḥ 12,271.027c pitāmahaś ca viṣṇuś ca so 'śvinau sa puraṃdaraḥ 12,271.028a mitraś ca varuṇaś caiva yamo 'tha dhanadas tathā 12,271.028c te pṛthagdarśanās tasya saṃvidanti tathaikatām 12,271.028e ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagad idaṃ vaśe 12,271.029a nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadaty ayam 12,271.029c jantuḥ paśyati jñānena tataḥ sattvaṃ prakāśate 12,271.030a saṃhāravikṣepasahasrakoṭīs; tiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye 12,271.030c prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ; vāpīsahasrāṇi bahūni daitya 12,271.031a vāpyaḥ punar yojanavistṛtās tāḥ; krośaṃ ca gambhīratayāvagāḍhāḥ 12,271.031c āyāmataḥ pañcaśatāś ca sarvāḥ; pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ 12,271.032a vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā; tv ahnā sakṛc cāpy atha na dvitīyam 12,271.032c tāsāṃ kṣaye viddhi kṛtaṃ visargaṃ; saṃhāram ekaṃ ca tathā prajānām 12,271.033a ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ; kṛṣṇo dhūmro nīlam athāsya madhyam 12,271.033c raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu; hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam 12,271.034a paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ; gataklamaṃ sidhyati dānavendra 12,271.034c gatvā tu yoniprabhavāni daitya; sahasraśaḥ siddhim upaiti jīvaḥ 12,271.035a gatiṃ ca yāṃ darśanam āha devo; gatvā śubhaṃ darśanam eva cāha 12,271.035c gatiḥ punar varṇakṛtā prajānāṃ; varṇas tathā kālakṛto 'surendra 12,271.036a śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha; parā gatir jīvaguṇasya daitya 12,271.036b*0727_01 atiprasakto nirayāc ca daitya 12,271.036b*0727_02 tatas tataḥ saṃparivartate ca 12,271.036c ārohaṇaṃ tat kṛtam eva viddhi; sthānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣām 12,271.037a kṛṣṇasya varṇasya gatir nikṛṣṭā; sa majjate narake pacyamānaḥ 12,271.037c sthānaṃ tathā durgatibhis tu tasya; prajāvisargān subahūn vadanti 12,271.038a śataṃ sahasrāṇi tataś caritvā; prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt 12,271.038c sa caiva tasmin nivasaty anīśo; yugakṣaye tamasā saṃvṛtātmā 12,271.039a sa vai yadā sattvaguṇena yuktas; tamo vyapohan ghaṭate svabuddhyā 12,271.039c sa lohitaṃ varṇam upaiti nīlo; manuṣyaloke parivartate ca 12,271.040a sa tatra saṃhāravisargam eva; svakarmajair bandhanaiḥ kliśyamānaḥ 12,271.040c tataḥ sa hāridram upaiti varṇaṃ; saṃhāravikṣepaśate vyatīte 12,271.041a hāridravarṇas tu prajāvisargān; sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai 12,271.041c avipramukto niraye ca daitya; tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi 12,271.042a gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya; catvāri saṃvartakṛtāni caiva 12,271.042c vimuktam enaṃ nirayāc ca viddhi; sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu 12,271.043a sa devaloke viharaty abhīkṣṇaṃ; tataś cyuto mānuṣatām upaiti 12,271.043c saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau; martyeṣu tiṣṭhann amṛtatvam eti 12,271.044a so 'smād atha bhraśyati kālayogāt; kṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaṣṭe 12,271.044c yathā tv ayaṃ sidhyati jīvalokas; tat te 'bhidhāsyāmy asurapravīra 12,271.045a daivāni sa vyūhaśatāni sapta; rakto haridro 'tha tathaiva śuklaḥ 12,271.045c saṃśritya saṃdhāvati śuklam etam; aṣṭāparān arcyatamān sa lokān 12,271.046a aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni yāni; manoviruddhāni mahādyutīnām 12,271.046c śuklasya varṇasya parā gatir yā; trīṇy eva ruddhāni mahānubhāva 12,271.047a saṃhāravikṣepam aniṣṭam ekaṃ; catvāri cānyāni vasaty anīśaḥ 12,271.047c ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatir yā; siddhā viśiṣṭasya gataklamasya 12,271.048a saptottaraṃ teṣu vasaty anīśaḥ; saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣam 12,271.048c tasmād upāvṛtya manuṣyaloke; tato mahān mānuṣatām upaiti 12,271.049a tasmād upāvṛtya tataḥ krameṇa; so 'gre sma saṃtiṣṭhati bhūtasargam 12,271.049c sa saptakṛtvaś ca paraiti lokān; saṃhāravikṣepakṛtapravāsaḥ 12,271.050a saptaiva saṃhāram upaplavāni; saṃbhāvya saṃtiṣṭhati siddhaloke 12,271.050c tato 'vyayaṃ sthānam anantam eti; devasya viṣṇor atha brahmaṇaś ca 12,271.050e śeṣasya caivātha narasya caiva; devasya viṣṇoḥ paramasya caiva 12,271.051a saṃhārakāle paridagdhakāyā; brahmāṇam āyānti sadā prajā hi 12,271.051c ceṣṭātmano devagaṇāś ca sarve; ye brahmalokād amarāḥ sma te 'pi 12,271.052a prajāvisargaṃ tu saśeṣakālaṃ; sthānāni svāny eva saranti jīvāḥ 12,271.052c niḥśeṣāṇāṃ tat padaṃ yānti cānte; sarvāpadā ye sadṛśā manuṣyāḥ 12,271.053a ye tu cyutāḥ siddhalokāt krameṇa; teṣāṃ gatiṃ yānti tathānupūrvyā 12,271.053c jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpā; vidhiṃ svakaṃ yānti viparyayeṇa 12,271.054a sa yāvad evāsti saśeṣabhukte; prajāś ca devyau ca tathaiva śukle 12,271.054c tāvat tadā teṣu viśuddhabhāvaḥ; saṃyamya pañcendriyarūpam etat 12,271.055a śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti; śuddhena nityaṃ manasā vicinvan 12,271.055c tato 'vyayaṃ sthānam upaiti brahma; duṣprāpam abhyeti sa śāśvataṃ vai 12,271.055e ity etad ākhyātam ahīnasattva; nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te 12,271.056 vṛtra uvāca 12,271.056*0728_01 evaṃ sa devo bhagavān uvāca 12,271.056*0728_02 sanatkumāro madhurābhibhāṣī 12,271.056a evaṃ gate me na viṣādo 'sti kaś cit; samyak ca paśyāmi vacas tavaitat 12,271.056c śrutvā ca te vācam adīnasattva; vikalmaṣo 'smy adya tathā vipāpmā 12,271.057a pravṛttam etad bhagavan maharṣe; mahādyuteś cakram anantavīryam 12,271.057c viṣṇor anantasya sanātanaṃ tat; sthānaṃ sargā yatra sarve pravṛttāḥ 12,271.057e sa vai mahātmā puruṣottamo vai; tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitam 12,271.058 bhīṣma uvāca 12,271.058a evam uktvā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇān avāsṛjat 12,271.058c yojayitvā tathātmānaṃ paraṃ sthānam avāptavān 12,271.059 yudhiṣṭhira uvāca 12,271.059a ayaṃ sa bhagavān devaḥ pitāmaha janārdanaḥ 12,271.059c sanatkumāro vṛtrāya yat tad ākhyātavān purā 12,271.060 bhīṣma uvāca 12,271.060a mūlasthāyī sa bhagavān svenānantena tejasā 12,271.060c tatsthaḥ sṛjati tān bhāvān nānārūpān mahātapāḥ 12,271.061a turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavam acyutam 12,271.061b*0729_01 turīyārdhena brahmāṇaṃ tasya viddhi mahātmanaḥ 12,271.061c turīyārdhena lokāṃs trīn bhāvayaty eṣa buddhimān 12,271.062a arvāk sthitas tu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate 12,271.062c sa śete bhagavān apsu yo 'sāv atibalaḥ prabhuḥ 12,271.062e tān vidhātā prasannātmā lokāṃś carati śāśvatān 12,271.063a sarvāṇy aśūnyāni karoty anantaḥ; sanatkumāraḥ saṃcarate ca lokān 12,271.063c sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā; tatsthaṃ jagat sarvam idaṃ vicitram 12,271.064 yudhiṣṭhira uvāca 12,271.064a vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye ''tmano gatiḥ 12,271.064c śubhā tasmāt sa sukhito na śocati pitāmaha 12,271.065a śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate 'nagha 12,271.065c tiryaggateś ca nirmukto nirayāc ca pitāmaha 12,271.066a hāridravarṇe rakte vā vartamānas tu pārthiva 12,271.066c tiryag evānupaśyeta karmabhis tāmasair vṛtaḥ 12,271.067a vayaṃ tu bhṛśam āpannā raktāḥ kaṣṭamukhe 'sukhe 12,271.067c kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamām atha 12,271.068 bhīṣma uvāca 12,271.068a śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 12,271.068c vihṛtya devalokeṣu punar mānuṣyam eṣyatha 12,271.069a prajāvisargaṃ ca sukhena kāle; pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā 12,271.069c sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ; mā vo bhayaṃ bhūd vimalāḥ stha sarve 12,272.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,272.001a aho dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ 12,272.001c yasya vijñānam atulaṃ viṣṇor bhaktiś ca tādṛśī 12,272.002a durvijñeyam idaṃ tāta viṣṇor amitatejasaḥ 12,272.002c kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ taj jñātavān asau 12,272.003a bhavatā kathitaṃ hy etac chraddadhe cāham acyuta 12,272.003c bhūyas tu me samutpannā buddhir avyaktadarśanāt 12,272.004a kathaṃ vinihato vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha 12,272.004c dharmiṣṭho viṣṇubhaktaś ca tattvajñaś ca padānvaye 12,272.005a etan me saṃśayaṃ brūhi pṛcchato bharatarṣabha 12,272.005c vṛtras tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ 12,272.006a yathā caivābhavad yuddhaṃ tac cācakṣva pitāmaha 12,272.006c vistareṇa mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,272.007 bhīṣma uvāca 12,272.007a rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā 12,272.007c dadarśāthāgrato vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatopamam 12,272.008a yojanānāṃ śatāny ūrdhvaṃ pañcocchritam ariṃdama 12,272.008c śatāni vistareṇātha trīṇy evābhyadhikāni tu 12,272.009a tat prekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ trailokyenāpi durjayam 12,272.009c vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntim upalebhire 12,272.010a śakrasya tu tadā rājann ūrustambho vyajāyata 12,272.010c bhayād vṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tad rūpam uttamam 12,272.011a tato nādaḥ samabhavad vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ 12,272.011c devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasmin yuddha upasthite 12,272.012a atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakram upasthitam 12,272.012c na saṃbhramo na bhīḥ kā cid āsthā vā samajāyata 12,272.013a tataḥ samabhavad yuddhaṃ trailokyasya bhayaṃkaram 12,272.013c śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ 12,272.014a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ 12,272.014c śilābhir vividhābhiś ca kārmukaiś ca mahāsvanaiḥ 12,272.015a astraiś ca vividhair divyaiḥ pāvakolkābhir eva ca 12,272.015c devāsurais tataḥ sainyaiḥ sarvam āsīt samākulam 12,272.016a pitāmahapurogāś ca sarve devagaṇās tathā 12,272.016c ṛṣayaś ca mahābhāgās tad yuddhaṃ draṣṭum āgaman 12,272.017a vimānāgryair mahārāja siddhāś ca bharatarṣabha 12,272.017c gandharvāś ca vimānāgryair apsarobhiḥ samāgaman 12,272.018a tato 'ntarikṣam āvṛtya vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,272.018c aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāt samavākirat 12,272.019a tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ 12,272.019c aśmavarṣam apohanta vṛtrapreritam āhave 12,272.020a vṛtraś ca kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ 12,272.020c mohayām āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ 12,272.021a tasya vṛtrārditasyātha moha āsīc chatakratoḥ 12,272.021c rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat 12,272.022 vasiṣṭha uvāca 12,272.022a devaśreṣṭho 'si devendra surārivinibarhaṇa 12,272.022c trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmāc chakra viṣīdasi 12,272.023a eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaś caiva jagatprabhuḥ 12,272.023c somaś ca bhagavān devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ 12,272.023d*0730_01 samudvignaṃ samīkṣya tvāṃ svastīty ūcur jayāya te 12,272.024a mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaś cid evetaro yathā 12,272.024c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara 12,272.025a eṣa lokagurus tryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,272.025c nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃs tyaja mohaṃ sureśvara 12,272.026a ete brahmarṣayaś caiva bṛhaspatipurogamāḥ 12,272.026c stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai 12,272.027 bhīṣma uvāca 12,272.027a evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā 12,272.027c atīva vāsavasyāsīd balam uttamatejasaḥ 12,272.028a tato buddhim upāgamya bhagavān pākaśāsanaḥ 12,272.028c yogena mahatā yuktas tāṃ māyāṃ vyapakarṣata 12,272.029a tato 'ṅgiraḥsutaḥ śrīmāṃs te caiva paramarṣayaḥ 12,272.029c dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntam upagamya maheśvaram 12,272.029e ūcur vṛtravināśārthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 12,272.030a tato bhagavatas tejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ 12,272.030c samāviśan mahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā 12,272.031a viṣṇuś ca bhagavān devaḥ sarvalokābhipūjitaḥ 12,272.031c aindraṃ samāviśad vajraṃ lokasaṃrakṣaṇe rataḥ 12,272.032a tato bṛhaspatir dhīmān upāgamya śatakratum 12,272.032c vasiṣṭhaś ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ 12,272.033a te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lokapūjitam 12,272.033c ūcur ekāgramanaso jahi vṛtram iti prabho 12,272.034 maheśvara uvāca 12,272.034a eṣa vṛtro mahāñ śakra balena mahatā vṛtaḥ 12,272.034c viśvātmā sarvagaś caiva bahumāyaś ca viśrutaḥ 12,272.035a tad enam asuraśreṣṭhaṃ trailokyenāpi durjayam 12,272.035c jahi tvaṃ yogam āsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara 12,272.036a anena hi tapas taptaṃ balārtham amarādhipa 12,272.036c ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṃ dadau 12,272.037a mahattvaṃ yogināṃ caiva mahāmāyatvam eva ca 12,272.037c mahābalatvaṃ ca tathā tejaś cāgryaṃ sureśvara 12,272.038a etad vai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava 12,272.038c vṛtram enaṃ tvam apy evaṃ jahi vajreṇa dānavam 12,272.039 śakra uvāca 12,272.039a bhagavaṃs tvatprasādena ditijaṃ sudurāsadam 12,272.039c vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatas te surarṣabha 12,272.040 bhīṣma uvāca 12,272.040a āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure 12,272.040c devatānām ṛṣīṇāṃ ca harṣān nādo mahān abhūt 12,272.041a tato dundubhayaś caiva śaṅkhāś ca sumahāsvanāḥ 12,272.041c murajā ḍiṇḍimāś caiva prāvādyanta sahasraśaḥ 12,272.042a asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ smṛtilopo 'bhavan mahān 12,272.042c prajñānāśaś ca balavān kṣaṇena samapadyata 12,272.043a tam āviṣṭam atho jñātvā ṛṣayo devatās tathā 12,272.043c stuvantaḥ śakram īśānaṃ tathā prācodayann api 12,272.044a rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ 12,272.044c ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpam āsīt sudurdṛśam 12,273.001 bhīṣma uvāca 12,273.001a vṛtrasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥ 12,273.001c abhavan yāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu 12,273.002a jvalitāsyo 'bhavad ghoro vaivarṇyaṃ cāgamat param 12,273.002c gātrakampaś ca sumahāñ śvāsaś cāpy abhavan mahān 12,273.002e romaharṣaś ca tīvro 'bhūn niḥśvāsaś ca mahān nṛpa 12,273.003a śivā cāśivasaṃkāśā tasya vaktrāt sudāruṇā 12,273.003c niṣpapāta mahāghorā smṛtiḥ sā tasya bhārata 12,273.003e ulkāś ca jvalitās tasya dīptāḥ pārśve prapedire 12,273.004a gṛdhrakaṅkavaḍāś caiva vāco 'muñcan sudāruṇāḥ 12,273.004c vṛtrasyopari saṃhṛṣṭāś cakravat paribabhramuḥ 12,273.005a tatas taṃ ratham āsthāya devāpyāyitam āhave 12,273.005c vajrodyatakaraḥ śakras taṃ daityaṃ pratyavaikṣata 12,273.006a amānuṣam atho nādaṃ sa mumoca mahāsuraḥ 12,273.006c vyajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ 12,273.006e athāsya jṛmbhataḥ śakras tato vajram avāsṛjat 12,273.007a sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśopamaḥ 12,273.007c kṣipram eva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityam apātayat 12,273.008a tato nādaḥ samabhavat punar eva samantataḥ 12,273.008c vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha 12,273.009a vṛtraṃ tu hatvā bhagavān dānavārir mahāyaśāḥ 12,273.009c vajreṇa viṣṇuyuktena divam eva samāviśat 12,273.010a atha vṛtrasya kauravya śarīrād abhiniḥsṛtā 12,273.010c brahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā 12,273.011a karāladaśanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā 12,273.011c prakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata 12,273.012a kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabha 12,273.012c rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī 12,273.013a sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahā 12,273.013c vajriṇaṃ mṛgayām āsa tadā bharatasattama 12,273.014a kasya cit tv atha kālasya vṛtrahā kurunandana 12,273.014c svargāyābhimukhaḥ prāyāl lokānāṃ hitakāmyayā 12,273.015a bisān niḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasam 12,273.015c kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavat tadā 12,273.016a sa hi tasmin samutpanne brahmahatyākṛte bhaye 12,273.016c nalinyāṃ bisamadhyastho babhūvābdagaṇān bahūn 12,273.017a anusṛtya tu yatnāt sa tayā vai brahmahatyayā 12,273.017c tadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata 12,273.018a tasyā vyapohane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha 12,273.018c na cāśakat tāṃ devendro brahmahatyāṃ vyapohitum 12,273.019a gṛhīta eva tu tayā devendro bharatarṣabha 12,273.019c pitāmaham upāgamya śirasā pratyapūjayat 12,273.020a jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu dvijapravarahatyayā 12,273.020c brahmā saṃcintayām āsa tadā bharatasattama 12,273.021a tām uvāca mahābāho brahmahatyāṃ pitāmahaḥ 12,273.021c svareṇa madhureṇātha sāntvayann iva bhārata 12,273.022a mucyatāṃ tridaśendro 'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini 12,273.022c brūhi kiṃ te karomy adya kāmaṃ kaṃ tvam ihecchasi 12,273.023 brahmahatyovāca 12,273.023a trilokapūjite deve prīte trailokyakartari 12,273.023c kṛtam eveha manye 'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me 12,273.024a tvayā kṛteyaṃ maryādā lokasaṃrakṣaṇārthinā 12,273.024c sthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā 12,273.025a prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvare prabho 12,273.025c śakrād apagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me 12,273.026 bhīṣma uvāca 12,273.026a tatheti tāṃ prāha tadā brahmahatyāṃ pitāmahaḥ 12,273.026c upāyataḥ sa śakrasya brahmahatyāṃ vyapohata 12,273.027a tataḥ svayaṃbhuvā dhyātas tatra vahnir mahātmanā 12,273.027c brahmāṇam upasaṃgamya tato vacanam abravīt 12,273.028a prāpto 'smi bhagavan deva tvatsakāśam ariṃdama 12,273.028c yat kartavyaṃ mayā deva tad bhavān vaktum arhati 12,273.029 brahmovāca 12,273.029a bahudhā vibhajiṣyāmi brahmahatyām imām aham 12,273.029c śakrasyādya vimokṣārthaṃ caturbhāgaṃ pratīccha me 12,273.030 agnir uvāca 12,273.030a mama mokṣasya ko 'nto vai brahman dhyāyasva vai prabho 12,273.030c etad icchāmi vijñātuṃ tattvato lokapūjita 12,273.031 brahmovāca 12,273.031a yas tvāṃ jvalantam āsādya svayaṃ vai mānavaḥ kva cit 12,273.031c bījauṣadhirasair vahne na yakṣyati tamovṛtaḥ 12,273.032a tam eṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati 12,273.032c brahmahatyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ 12,273.033 bhīṣma uvāca 12,273.033a ity uktaḥ pratijagrāha tad vaco havyakavyabhuk 12,273.033c pitāmahasya bhagavāṃs tathā ca tad abhūt prabho 12,273.034a tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ 12,273.034c imam arthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame 12,273.034d*0731_01 iyaṃ vṛtrād anuprāptā brahmahatyā mahābhayā 12,273.034d*0731_02 puruhūtaṃ caturthāṃśam asyā yūyaṃ pratīcchata 12,273.035a tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ tathaivoktaṃ yathātatham 12,273.035c vyathitaṃ vahnivad rājan brahmāṇam idam abravīt 12,273.036a asmākaṃ brahmahatyāto ko 'nto lokapitāmaha 12,273.036c svabhāvanihatān asmān na punar hantum arhasi 12,273.037a vayam agniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritam 12,273.037c sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedanabhedanam 12,273.038a brahmahatyām imām adya bhavataḥ śāsanād vayam 12,273.038c grahīṣyāmas trilokeśa mokṣaṃ cintayatāṃ bhavān 12,273.039 brahmovāca 12,273.039a parvakāle tu saṃprāpte yo vai chedanabhedanam 12,273.039c kariṣyati naro mohāt tam eṣānugamiṣyati 12,273.040 bhīṣma uvāca 12,273.040a tato vṛkṣauṣadhitṛṇam evam uktaṃ mahātmanā 12,273.040c brahmāṇam abhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatam 12,273.041a āhūyāpsaraso devas tato lokapitāmahaḥ 12,273.041c vācā madhurayā prāha sāntvayann iva bhārata 12,273.042a iyam indrād anuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥ 12,273.042c caturtham asyā bhāgaṃ hi mayoktāḥ saṃpratīcchata 12,273.043 apsarasa ūcuḥ 12,273.043a grahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāt 12,273.043c mokṣaṃ samayato 'smākaṃ cintayasva pitāmaha 12,273.044 brahmovāca 12,273.044a rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunam ācaret 12,273.044c tam eṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ 12,273.045 bhīṣma uvāca 12,273.045a tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,273.045c svāni sthānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha 12,273.046a tatas trilokakṛd devaḥ punar eva mahātapāḥ 12,273.046c apaḥ saṃcintayām āsa dhyātās tāś cāpy athāgaman 12,273.047a tās tu sarvāḥ samāgamya brahmāṇam amitaujasam 12,273.047c idam ūcur vaco rājan praṇipatya pitāmaham 12,273.048a imāḥ sma deva saṃprāptās tvatsakāśam ariṃdama 12,273.048c śāsanāt tava deveśa samājñāpaya no vibho 12,273.049 brahmovāca 12,273.049a iyaṃ vṛtrād anuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā 12,273.049c brahmahatyā caturthāṃśam asyā yūyaṃ pratīcchata 12,273.050 āpa ūcuḥ 12,273.050a evaṃ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabho 12,273.050c mokṣaṃ samayato 'smākaṃ saṃcintayitum arhasi 12,273.051a tvaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramo guruḥ 12,273.051c ko 'nyaḥ prasādo hi bhaved yaḥ kṛcchrān naḥ samuddharet 12,273.052 brahmovāca 12,273.052a alpā iti matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥ 12,273.052c śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati 12,273.053a tam eṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati 12,273.053c tathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ 12,273.054 bhīṣma uvāca 12,273.054a tato vimucya devendraṃ brahmahatyā yudhiṣṭhira 12,273.054c yathānisṛṣṭaṃ taṃ deśam agacchad devaśāsanāt 12,273.055a evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmahatyā janādhipa 12,273.055c pitāmaham anujñāpya so 'śvamedham akalpayat 12,273.056a śrūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vai 12,273.056c brahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavān 12,273.057a samavāpya śriyaṃ devo hatvārīṃś ca sahasraśaḥ 12,273.057c praharṣam atulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate 12,273.058a vṛtrasya rudhirāc caiva khukhuṇḍāḥ pārtha jajñire 12,273.058c dvijātibhir abhakṣyās te dīkṣitaiś ca tapodhanaiḥ 12,273.059a sarvāvasthaṃ tvam apy eṣāṃ dvijātīnāṃ priyaṃ kuru 12,273.059c ime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana 12,273.060a evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyān mahāsuraḥ 12,273.060c upāyapūrvaṃ nihato vṛtro 'thāmitatejasā 12,273.061a evaṃ tvam api kauravya pṛthivyām aparājitaḥ 12,273.061c bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakratur amitrahā 12,273.062a ye tu śakrakathāṃ divyām imāṃ parvasu parvasu 12,273.062c vipramadhye paṭhiṣyanti na te prāpsyanti kilbiṣam 12,273.063a ity etad vṛtram āśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahat 12,273.063c kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,274.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,274.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,274.001c asti vṛtravadhād eva vivakṣā mama jāyate 12,274.002a jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitas te janādhipa 12,274.002c nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha 12,274.003a katham eṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūt kutaḥ 12,274.003c jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotum icchāmy ahaṃ prabho 12,274.004 bhīṣma uvāca 12,274.004a śṛṇu rājañ jvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutam 12,274.004c vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata 12,274.005a purā meror mahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam 12,274.005c jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam 12,274.005e aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata 12,274.005f*0732_01 khyātam āsīt svatejobhir āvāryārkaprabhaṃ sthitam 12,274.006a tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite 12,274.006c paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo babhūva ha 12,274.007a śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau 12,274.007c tathā devā mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ 12,274.008a tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṃ varau 12,274.008c tathā vaiśravaṇo rājā guhyakair abhisaṃvṛtaḥ 12,274.009a yakṣāṇām adhipaḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ 12,274.009b*0733_01 śaṅkhapadmanidhī cobhau ṛddhyā paramayā saha 12,274.009b*0734_01 upāsanta mahātmānam uśanā ca mahākaviḥ 12,274.009b*0734_02 sanatkumārapramukhās tathaiva ca maharṣayaḥ 12,274.009c aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pare 12,274.010a viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau 12,274.010c apsarogaṇasaṃghāś ca samājagmur anekaśaḥ 12,274.011a vavau śivaḥ sukho vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ 12,274.011c sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ 12,274.012a tathā vidyādharāś caiva siddhāś caiva tapodhanāḥ 12,274.012c mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata 12,274.013a bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇy atha 12,274.013c rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ 12,274.014a bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ 12,274.014c devasyānucarās tatra tasthire cānalopamāḥ 12,274.015a nandī ca bhagavāṃs tatra devasyānumate sthitaḥ 12,274.015c pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā 12,274.016a gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā 12,274.016c paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana 12,274.017a evaṃ sa bhagavāṃs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ 12,274.017c devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata 12,274.018a kasya cit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,274.018c pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'nvapadyata 12,274.019a tatas tasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 12,274.019c gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā 12,274.020a te vimānair mahātmāno jvalitair jvalanaprabhāḥ 12,274.020c devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ 12,274.021a prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā 12,274.021c uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim 12,274.022a bhagavan kva nu yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ 12,274.022c brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam 12,274.023 maheśvara uvāca 12,274.023a dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ 12,274.023c hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ 12,274.024 umā uvāca 12,274.024a yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi 12,274.024c kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate 12,274.025 maheśvara uvāca 12,274.025a surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam 12,274.025c yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ 12,274.026a pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini 12,274.026c na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ 12,274.027 umā uvāca 12,274.027a bhagavan sarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ 12,274.027c ajeyaś cāpradhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā 12,274.028a anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ 12,274.028c atīva duḥkham utpannaṃ vepathuś ca mamānagha 12,274.029 bhīṣma uvāca 12,274.029a evam uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim 12,274.029c tūṣṇīṃbhūtābhavad rājan dahyamānena cetasā 12,274.030a atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yac cikīrṣitam 12,274.030c sa samājñāpayām āsa tiṣṭha tvam iti nandinam 12,274.031a tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ 12,274.031c taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmair anucarais tadā 12,274.031e sahasā ghātayām āsa devadevaḥ pinākadhṛk 12,274.032a ke cin nādān amuñcanta ke cid dhāsāṃś ca cakrire 12,274.032c rudhireṇāpare rājaṃs tatrāgniṃ samavākiran 12,274.033a ke cid yūpān samutpāṭya babhramur vikṛtānanāḥ 12,274.033c āsyair anye cāgrasanta tathaiva paricārakān 12,274.034a tataḥ sa yajño nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥ 12,274.034c āsthāya mṛgarūpaṃ vai kham evābhyapatat tadā 12,274.035a taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantam upalabhya saḥ 12,274.035c dhanur ādāya bāṇaṃ ca tadānvasarata prabhuḥ 12,274.036a tatas tasya sureśasya krodhād amitatejasaḥ 12,274.036c lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha 12,274.037a tasmin patitamātre tu svedabindau tathā bhuvi 12,274.037c prādurbabhūva sumahān agniḥ kālānalopamaḥ 12,274.038a tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha 12,274.038c hrasvo 'timātraraktākṣo hariśmaśrur vibhīṣaṇaḥ 12,274.039a ūrdhvakeśo 'tilomāṅgaḥ śyenolūkas tathaiva ca 12,274.039c karālaḥ kṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca 12,274.040a taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ 12,274.040b*0735_01 vyacarat sarvato devān prādravat sa ṛṣīṃs tathā 12,274.040c devāś cāpy adravan sarve tato bhītā diśo daśa 12,274.041a tena tasmin vicaratā puruṣeṇa viśāṃ pate 12,274.041c pṛthivī vyacalad rājann atīva bharatarṣabha 12,274.042a hāhābhūte pravṛtte tu nāde lokabhayaṃkare 12,274.042b*0736_01 hāhābhūtaṃ jagat sarvam upalakṣya tadā prabhuḥ 12,274.042c pitāmaho mahādevaṃ darśayan pratyabhāṣata 12,274.043a bhavato 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho 12,274.043c kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā 12,274.044a imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca paraṃtapa 12,274.044c tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire 12,274.045a yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedāt te vibudhottama 12,274.045c jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati 12,274.046a ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho 12,274.046c samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam 12,274.047a ity ukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite 12,274.047c bhagavantaṃ tathety āha brahmāṇam amitaujasam 12,274.048a parāṃ ca prītim agamad utsmayaṃś ca pinākadhṛk 12,274.048c avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ 12,274.049a jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjat tadā 12,274.049c śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu tac cāpi putraka 12,274.050a śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatuḥ 12,274.050c apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmokaṃ bhujageṣu ca 12,274.051a khorakaḥ saurabheyāṇām ūṣaraṃ pṛthivītale 12,274.051c paśūnām api dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam 12,274.052a randhrāgatam athāśvānāṃ śikhodbhedaś ca barhiṇām 12,274.052c netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā 12,274.053a abjānāṃ pittabhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam 12,274.053c śukānām api sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ 12,274.054a śārdūleṣv atha dharmajña śramo jvara ihocyate 12,274.054c mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ 12,274.054e maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram 12,274.055a etan māheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ 12,274.055c namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ 12,274.056a anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,274.056c vyajṛmbhata tataḥ śakras tasmai vajram avāsṛjat 12,274.057a praviśya vajro vṛtraṃ tu dārayām āsa bhārata 12,274.057c dāritaś ca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ 12,274.057e jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇor amitatejasaḥ 12,274.058a viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagad vyāptam abhūt purā 12,274.058c tasmāc ca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānam avāptavān 12,274.059a ity eṣa vṛtram āśritya jvarasya mahato mayā 12,274.059c vistaraḥ kathitaḥ putra kim anyat prabravīmi te 12,274.060a imāṃ jvarotpattim adīnamānasaḥ; paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ 12,274.060c vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto; labheta kāmān sa yathāmanīṣitān 12,274.060d@028_0000 janamejaya uvāca 12,274.060d@028_0001 prācetasasya dakṣasya kathaṃ vaivasvate 'ntare 12,274.060d@028_0002 vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ 12,274.060d@028_0003 devyā manyukṛtaṃ matvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ 12,274.060d@028_0004 prasādāt tasya dakṣeṇa sa yajñaḥ saṃdhitaḥ katham 12,274.060d@028_0005 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0005 etad veditum icchāmi tan me brūhi yathātatham 12,274.060d@028_0006 purā himavataḥ pṛṣṭhe dakṣo vai yajñam āharat 12,274.060d@028_0007 gaṅgādvāre śubhe deśe ṛṣisiddhaniṣevite 12,274.060d@028_0008 gandharvāpsarasākīrṇe nānādrumalatāvṛte 12,274.060d@028_0009 ṛṣisaṃghaiḥ parivṛtaṃ dakṣaṃ yajñabhṛtāṃ varam 12,274.060d@028_0010 pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ 12,274.060d@028_0011 sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim 12,274.060d@028_0012 devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 12,274.060d@028_0013 hāhā hūhūś ca gandharvau tumburur nāradas tathā 12,274.060d@028_0014 viśvāvasur viśvaseno gandharvāpsarasas tathā 12,274.060d@028_0015 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ saha marudgaṇaiḥ 12,274.060d@028_0016 indreṇa sahitāḥ sarve āgatā yajñabhāginaḥ 12,274.060d@028_0017 ūṣmapāḥ somapāś caiva dhūmapā ājyapās tathā 12,274.060d@028_0018 ṛṣayaḥ pitaraś caiva āgatā brahmaṇā saha 12,274.060d@028_0019 ete cānye ca bahavo bhūtagrāmaś caturvidhaḥ 12,274.060d@028_0020 jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhidajās tathā 12,274.060d@028_0021 āhūtā mantritāḥ sarve devāś ca saha patnibhiḥ 12,274.060d@028_0022 virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ 12,274.060d@028_0023 tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt 12,274.060d@028_0024 nāyaṃ yajño na vā dharmo yatra rudro na ijyate 12,274.060d@028_0025 vadhabandhaṃ prapannā vai kiṃ nu kālasya paryayaḥ 12,274.060d@028_0026 kiṃ nu mohān na paśyanti vināśaṃ paryupasthitam 12,274.060d@028_0027 upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ na budhyanti mahādhvare 12,274.060d@028_0028 ity uktvā sa mahāyogī paśyati dhyānacakṣuṣā 12,274.060d@028_0029 sa paśyati mahādevaṃ devīṃ ca varadāṃ śubhām 12,274.060d@028_0030 nāradaṃ ca mahātmānaṃ dṛṣṭvā devyāḥ samīpataḥ 12,274.060d@028_0031 saṃtoṣaṃ paramaṃ lebhe iti niścitya yogavit 12,274.060d@028_0032 ekamantrās tu te sarve yeneśo na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0033 tasmād deśād apakramya dadhīcir vākyam abravīt 12,274.060d@028_0034 apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpy apūjane 12,274.060d@028_0035 tripātakasamaṃ pāpaṃ śaśvat prāpnoti mānavaḥ 12,274.060d@028_0036 anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana 12,274.060d@028_0037 devatānām ṛṣīṇāṃ ca madhye satyaṃ bravīmy aham 12,274.060d@028_0038 āgataṃ paśubhartāraṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ patim 12,274.060d@028_0039 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0039 adhvare hy aprabhoktāraṃ sarveṣāṃ paśyata prabhum 12,274.060d@028_0040 santi no bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ 12,274.060d@028_0041 dadhīcir uvāca 12,274.060d@028_0041 ekādaśasthānagatā nāhaṃ vedmi maheśvaram 12,274.060d@028_0042 sarveṣām ekamantro 'yaṃ yeneśo na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0043 yathāhaṃ śaṃkarād ūrdhvaṃ nānyaṃ paśyāmi daivatam 12,274.060d@028_0044 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0044 tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati 12,274.060d@028_0045 etan makheśāya suvarṇapātre 12,274.060d@028_0046 haviḥ samastaṃ vidhimantrapūtam 12,274.060d@028_0047 viṣṇor nayāmy apratimasya bhāgaṃ 12,274.060d@028_0048 devy uvāca 12,274.060d@028_0048 prabhur vibhuś cāhavanīya eṣaḥ 12,274.060d@028_0049 kiṃ nāma dānaṃ niyamaṃ tapo vā 12,274.060d@028_0050 kuryām ahaṃ yena patir mamādya 12,274.060d@028_0051 labheta bhāgaṃ bhagavān acintyo 12,274.060d@028_0052 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0052 bhāgasya cārdham atha vā tṛtīyam 12,274.060d@028_0053 evaṃ bruvāṇāṃ bhagavān svapatnīṃ 12,274.060d@028_0054 prahṛṣṭarūpaḥ kṣubhitām uvāca 12,274.060d@028_0055 na vetsi māṃ devi kṛśodarāṅgi 12,274.060d@028_0056 kiṃ nāma yuktaṃ mayi yan makheśe 12,274.060d@028_0057 ahaṃ hi jānāmi viśālanetre 12,274.060d@028_0058 dhyānena hīnā na vidanty asantaḥ 12,274.060d@028_0059 tavādya mohena ca sendradevā 12,274.060d@028_0060 lokās trayaḥ sarvata eva mūḍhāḥ 12,274.060d@028_0061 mām adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti 12,274.060d@028_0062 rathaṃtaraṃ sāmagāś copagānti 12,274.060d@028_0063 māṃ brāhmaṇā brahmasatre yajante 12,274.060d@028_0064 devy uvāca 12,274.060d@028_0064 mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam 12,274.060d@028_0065 suprākṛto 'pi bhagavan sarvaḥ strījanasaṃsadi 12,274.060d@028_0066 bhagavān uvāca 12,274.060d@028_0066 stauti garvāyate cāpi svam ātmānaṃ na saṃśayaḥ 12,274.060d@028_0067 nātmānaṃ staumi deveśi paśya me tanumadhyame 12,274.060d@028_0068 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0068 yaṃ srakṣyāmi varārohe tavārthe varavarṇini 12,274.060d@028_0069 ity uktvā bhagavān patnīm umāṃ prāṇair api priyām 12,274.060d@028_0070 so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṃ ghoraṃ praharṣaṇam 12,274.060d@028_0071 tam uvācākṣipa makhaṃ dakṣasyeti maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0072 tasmād vaktrād vimuktena siṃhenaikena līlayā 12,274.060d@028_0073 devyā manyuvyapohārthaṃ hato dakṣasya vai kratuḥ 12,274.060d@028_0074 manyunā ca mahābhīmā mahākālī maheśvarī 12,274.060d@028_0075 ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṃ sahānugā 12,274.060d@028_0076 devasyānumataṃ matvā praṇamya śirasā tataḥ 12,274.060d@028_0077 ātmanaḥ sadṛśaḥ śauryād balarūpasamanvitaḥ 12,274.060d@028_0078 sa eva bhagavān krodhaḥ pratirūpasamanvitaḥ 12,274.060d@028_0079 anantabalavīryaś ca anantabalapauruṣaḥ 12,274.060d@028_0080 vīrabhadra iti khyāto devyā manyupramārjakaḥ 12,274.060d@028_0081 so 'sṛjad romakūpebhyo raumyān nāma gaṇeśvarān 12,274.060d@028_0082 rudrānugā gaṇā raudrā rudravīryaparākramāḥ 12,274.060d@028_0083 te nipetus tatas tūrṇaṃ dakṣayajñavihiṃsayā 12,274.060d@028_0084 bhīmarūpā mahākāyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,274.060d@028_0085 tataḥ kilakilāśabdair ākāśaṃ pūrayann iva 12,274.060d@028_0086 tena śabdena mahatā trastās tatra divaukasaḥ 12,274.060d@028_0087 parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasuṃdharā 12,274.060d@028_0088 mārutāś caiva ghūrṇante cukṣubhe varuṇālayaḥ 12,274.060d@028_0089 agnayo naiva dīpyante naiva dīpyati bhāskaraḥ 12,274.060d@028_0090 grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na candramāḥ 12,274.060d@028_0091 ṛṣayo na prakāśante na devā na ca mānuṣāḥ 12,274.060d@028_0092 evaṃ tu timirībhūte nirdahanty avamānitāḥ 12,274.060d@028_0093 praharanty apare ghorā yūpān utpāṭayanti ca 12,274.060d@028_0094 pramardanti tathā cānye vimardanti tathā pare 12,274.060d@028_0095 ādhāvanti pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ 12,274.060d@028_0096 cūrṇyante yajñapātrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 12,274.060d@028_0097 viśīryamāṇā dṛśyante tārā iva nabhastalāt 12,274.060d@028_0098 divyānnapānabhakṣyāṇāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ 12,274.060d@028_0099 kṣīranadyo 'tha dṛśyante ghṛtapāyasakardamāḥ 12,274.060d@028_0100 dadhimaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ 12,274.060d@028_0101 ṣaḍrasā nivahanty etā guḍakulyā manoramāḥ 12,274.060d@028_0102 uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca 12,274.060d@028_0103 pānakāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca 12,274.060d@028_0104 bhuñjate vividhair vaktrair vilumpanty ākṣipanti ca 12,274.060d@028_0105 rudrakopān mahākāyāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ 12,274.060d@028_0106 kṣobhayan surasainyāni bhīṣayantaḥ samantataḥ 12,274.060d@028_0107 krīḍanti vikṛtākāraiś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ 12,274.060d@028_0108 rudrakrodhāt prayatnena sarvadevaiḥ surakṣitam 12,274.060d@028_0109 taṃ yajñam adahac chīghraṃ bhadrakālī samantataḥ 12,274.060d@028_0110 cakāra bhairavaṃ nādaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 12,274.060d@028_0111 chittvā śiro vai yajñasya nanāda ca mumoda ca 12,274.060d@028_0112 tato brahmādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0113 vīrabhadra uvāca 12,274.060d@028_0113 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve kathyatāṃ ko bhavān iti 12,274.060d@028_0114 nāhaṃ rudro na vā devī naiva bhoktum ihāgataḥ 12,274.060d@028_0115 devyā manyukṛtaṃ matvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ 12,274.060d@028_0116 draṣṭuṃ vā naiva viprendrān naiva kautūhalena ca 12,274.060d@028_0117 tava yajñavināśārthaṃ saṃprāptaṃ viddhi mām iha 12,274.060d@028_0118 vīrabhadra iti khyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ 12,274.060d@028_0119 bhadrakālīti vijñeyā devyāḥ kopād viniḥsṛtā 12,274.060d@028_0120 preṣitau devadevena yajñāntikam ihāgatau 12,274.060d@028_0121 śaraṇaṃ gaccha viprendra devadevam umāpatim 12,274.060d@028_0122 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0122 varaṃ krodho 'pi devasya varadānaṃ na cānyataḥ 12,274.060d@028_0123 vīrabhadravacaḥ śrutvā dakṣo dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,274.060d@028_0124 toṣayām āsa stotreṇa praṇipatya maheśvaram 12,274.060d@028_0125 prapadye devam īśānaṃ śāśvataṃ dhruvam avyayam 12,274.060d@028_0126 mahādevaṃ mahātmānaṃ viśvasya jagataḥ patim 12,274.060d@028_0127 dakṣaprajāpater yajñe dravyais tu susamāhitaiḥ 12,274.060d@028_0128 āhūtā devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,274.060d@028_0129 devo nāhūyate tatra viśvakarmā maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0130 tatra kruddhā mahādevī gaṇāṃs tatra vyasarjayat 12,274.060d@028_0131 pradīpte yajñavāṭe tu vidruteṣu dvijātiṣu 12,274.060d@028_0132 tārāgaṇam anuprāpte raudre dīpte mahātmani 12,274.060d@028_0133 śūlanirbhinnahṛdayaiḥ kūjadbhiḥ paricārakaiḥ 12,274.060d@028_0134 nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhair itas tataḥ 12,274.060d@028_0135 utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛddhibhiḥ 12,274.060d@028_0136 pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivāśatanināditaiḥ 12,274.060d@028_0137 yakṣagandharvasaṃghaiś ca piśācoragarākṣasaiḥ 12,274.060d@028_0138 prāṇāpānau saṃnirudhya vaktrasthānena yatnataḥ 12,274.060d@028_0139 vicārya sarvato dṛṣṭiṃ bahudṛṣṭir amitrajit 12,274.060d@028_0140 sahasā devadeveśo agnikuṇḍāt samutthitaḥ 12,274.060d@028_0141 bibhrat sūryasahasrasya tejaḥ saṃvartakopamaḥ 12,274.060d@028_0142 smitaṃ kṛtvābravīd vākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 12,274.060d@028_0143 śrāvite ca makhādhyāye devānāṃ guruṇā tataḥ 12,274.060d@028_0144 tam uvācāñjaliṃ kṛtvā dakṣo devaṃ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0145 bhītaśaṅkitavitrastaḥ sabāṣpavadanekṣaṇaḥ 12,274.060d@028_0146 yadi prasanno bhagavān yadi cāhaṃ tava priyaḥ 12,274.060d@028_0147 yadi vāham anugrāhyo yadi deyo varo mama 12,274.060d@028_0148 yad dagdhaṃ bhakṣitaṃ pītam aśitaṃ yac ca nāśitam 12,274.060d@028_0149 cūrṇīkṛtāpaviddhaṃ ca yajñasaṃbhāram īhitam 12,274.060d@028_0150 dīrghakālena mahatā prayatnena ca saṃcitam 12,274.060d@028_0151 tan na mithyā bhaven mahyaṃ varam etam ahaṃ vṛṇe 12,274.060d@028_0152 tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ 12,274.060d@028_0153 dharmādhyakṣo virūpākṣas tryakṣo devaḥ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0154 jānubhyām avanīṃ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam 12,274.060d@028_0155 yudhiṣṭhira uvāca 12,274.060d@028_0155 nāmnām aṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam 12,274.060d@028_0156 yair nāmadheyaiḥ stutavān dakṣo devaḥ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0157 bhīṣma uvāca 12,274.060d@028_0157 vaktum arhasi me tāta śrotuṃ śraddhā mamānagha 12,274.060d@028_0158 śrūyatāṃ devadevasya nāmāny adbhutakarmaṇaḥ 12,274.060d@028_0159 gūḍhavratasya guhyāni prakāśāni ca bhārata 12,274.060d@028_0159 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0160 namas te devadeveśa devāribalasūdana 12,274.060d@028_0161 devendrabalaviṣṭambha devadānavapūjita 12,274.060d@028_0162 sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipa priya 12,274.060d@028_0163 sarvataḥpāṇipādānta sarvatokṣiśiromukha 12,274.060d@028_0164 sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi 12,274.060d@028_0165 śaṅkukarṇa mahākarṇa kumbhakarṇārṇavālaya 12,274.060d@028_0166 gajendrakarṇa gokarṇa pāṇikarṇa namo 'stu te 12,274.060d@028_0167 śatodara śatāvarta śatajihva śatānana 12,274.060d@028_0168 gāyanti tvāṃ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ 12,274.060d@028_0169 brahmāṇaṃ tvāṃ śatakratum ūrdhvaṃ kham iva menire 12,274.060d@028_0170 mūrtau hi te mahāmūrte samudrāmbarasaṃnibha 12,274.060d@028_0171 sarvā vai devatā hy asmin gāvo goṣṭha ivāsate 12,274.060d@028_0172 bhavaccharīre paśyāmi somam agniṃ jaleśvaram 12,274.060d@028_0173 ādityam atha vai viṣṇuṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim 12,274.060d@028_0174 bhagavān kāraṇaṃ kāryaṃ kriyā karaṇam eva ca 12,274.060d@028_0175 asataś ca sataś caiva tathaiva prabhavāpyayau 12,274.060d@028_0176 namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca 12,274.060d@028_0177 paśūnāṃ pataye caiva namo 'stv andhakaghātine 12,274.060d@028_0178 trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavarapāṇine 12,274.060d@028_0179 tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0180 namaś caṇḍāya muṇḍāya aṇḍāyāṇḍadharāya ca 12,274.060d@028_0181 daṇḍine samakarṇāya daṇḍimuṇḍāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0182 namordhvadaṃṣṭrakeśāya śuklāyāvatatāya ca 12,274.060d@028_0183 vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0184 namo 'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca 12,274.060d@028_0185 sūryāya sūryamālāya sūryadhvajapatākine 12,274.060d@028_0186 namaḥ pramathanāthāya vṛṣaskandhāya dhanvine 12,274.060d@028_0187 śatruṃdamāya daṇḍāya parṇacīrapaṭāya ca 12,274.060d@028_0188 namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca 12,274.060d@028_0189 hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ 12,274.060d@028_0190 namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0191 sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane 12,274.060d@028_0192 namo hotre 'tha mantrāya śukladhvajapatākine 12,274.060d@028_0193 namo nābhāya nābhyāya namaḥ kaṭakaṭāya ca 12,274.060d@028_0194 namo 'stu kṛśanāsāya kṛśāṅgāya kṛśāya ca 12,274.060d@028_0195 saṃhṛṣṭāya vihṛṣṭāya namaḥ kilakilāya ca 12,274.060d@028_0196 namo 'stu śayamānāya śayitāyotthitāya ca 12,274.060d@028_0197 sthitāya dhāvamānāya muṇḍāya jaṭilāya ca 12,274.060d@028_0198 namo nartanaśīlāya mukhavāditravādine 12,274.060d@028_0199 nādyopahāralubdhāya gītavāditraśāline 12,274.060d@028_0200 namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca 12,274.060d@028_0201 kālanāthāya kalyāya kṣayāyopakṣayāya ca 12,274.060d@028_0202 bhīmadundubhihāsāya bhīmavratadharāya ca 12,274.060d@028_0203 ugrāya ca namo nityaṃ namo 'stu daśabāhave 12,274.060d@028_0204 namaḥ kapālahastāya citibhasmapriyāya ca 12,274.060d@028_0205 vibhīṣaṇāya bhīṣmāya bhīmavratadharāya ca 12,274.060d@028_0206 namo vikṛtavaktrāya khaḍgajihvāya daṃṣṭriṇe 12,274.060d@028_0207 pakvāmamāṃsalubdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca 12,274.060d@028_0208 namo vṛṣāya vṛṣyāya govṛṣāya vṛṣāya ca 12,274.060d@028_0209 kaṭaṃkaṭāya caṇḍāya namaḥ pacapacāya ca 12,274.060d@028_0210 namaḥ sarvavariṣṭhāya varāya varadāya ca 12,274.060d@028_0211 varamālyagandhavastrāya varātivarade namaḥ 12,274.060d@028_0212 namo raktaviraktāya bhāvanāyākṣamāline 12,274.060d@028_0213 saṃbhinnāya vibhinnāya chāyāyātapanāya ca 12,274.060d@028_0214 aghoraghorarūpāya ghoraghoratarāya ca 12,274.060d@028_0215 namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca 12,274.060d@028_0216 ekapād bahunetrāya ekaśīrṣa namo namaḥ 12,274.060d@028_0217 namaḥ kṣudrāya lubdhāya saṃvibhāgapriyāya ca 12,274.060d@028_0218 pañcālāya sitāṅgāya namaḥ śamaśamāya ca 12,274.060d@028_0219 namaś caṇḍikaghaṇṭāya ghaṇṭāyāghaṇṭaghaṇṭine 12,274.060d@028_0220 sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca 12,274.060d@028_0221 prāṇaghaṇṭāya gandhāya namaḥ kalakalāya ca 12,274.060d@028_0222 hūṃhūṃhūṃkārapārāya hūṃhūṃkārapriyāya ca 12,274.060d@028_0223 namaḥ śamaśame nityaṃ girivṛkṣālayāya ca 12,274.060d@028_0224 garbhamāṃsaśṛgālāya tārakāya tarāya ca 12,274.060d@028_0225 namo yajñāya yajine hutāya prahutāya ca 12,274.060d@028_0226 yajñavāhāya dāntāya tapyāyātapanāya ca 12,274.060d@028_0227 namas taṭāya taṭyāya taṭānāṃ pataye namaḥ 12,274.060d@028_0228 annadāyānnapataye namas tv annabhuje tathā 12,274.060d@028_0229 namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca 12,274.060d@028_0230 sahasrodyataśūlāya sahasranayanāya ca 12,274.060d@028_0231 namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca 12,274.060d@028_0232 bālānucaragoptrāya bālakrīḍanakāya ca 12,274.060d@028_0233 namo vṛddhāya lubdhāya kṣubdhāya kṣobhaṇāya ca 12,274.060d@028_0234 taraṅgāṅkitakeśāya muñjakeśāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0235 namaḥ ṣaṭkarṇatuṣṭāya trikarmaniratāya ca 12,274.060d@028_0236 varṇāśramāṇāṃ vidhivat pṛthakkarmanivartine 12,274.060d@028_0237 namo ghuṣyāya ghoṣāya namaḥ kalakalāya ca 12,274.060d@028_0238 śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca 12,274.060d@028_0239 prāṇabhagnāya daṇḍāya sphoṭanāya kṛśāya ca 12,274.060d@028_0240 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kathyāya kathanāya ca 12,274.060d@028_0241 sāṃkhyāya sāṃkhyamukhyāya sāṃkhyayogapravartine 12,274.060d@028_0242 namo rathyavirathyāya catuṣpatharathāya ca 12,274.060d@028_0243 kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine 12,274.060d@028_0244 īśāna vajrasaṃghāta harikeśa namo 'stu te 12,274.060d@028_0245 tryambakāmbikanāthāya vyaktāvyakta namo 'stu te 12,274.060d@028_0246 kāma kāmada kāmaghna tṛptātṛptavicāriṇe 12,274.060d@028_0247 sarva sarvada sarvaghna saṃdhyārāga namo 'stu te 12,274.060d@028_0248 mahābala mahābāho mahāsattva mahādyute 12,274.060d@028_0249 mahāmeghacayaprakhya mahākāla namo 'stu te 12,274.060d@028_0250 sthūlajīrṇāṅgajaṭile valkalājinadhāriṇe 12,274.060d@028_0251 dīptasūryāgnijaṭile valkalājinavāsase 12,274.060d@028_0252 sahasrasūryapratima taponitya namo 'stu te 12,274.060d@028_0253 unmādana śatāvarta gaṅgātoyārdramūrdhaja 12,274.060d@028_0254 candrāvarta yugāvarta meghāvarta namo 'stu te 12,274.060d@028_0255 tvam annam annabhoktā ca annado 'nnabhug eva 12,274.060d@028_0256 annasraṣṭā ca paktā ca pakvabhuk pavano 'nalaḥ 12,274.060d@028_0257 jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś ca tathodbhijāḥ 12,274.060d@028_0258 tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ 12,274.060d@028_0259 carācarasya sraṣṭā tvaṃ pratihartā tathaiva ca 12,274.060d@028_0260 tvām āhur brahmaviduṣo brahma brahmavidāṃ vara 12,274.060d@028_0261 manasaḥ paramā yoniḥ khaṃ vāyur jyotiṣāṃ nidhiḥ 12,274.060d@028_0262 ṛksāmāni tathoṃkāram āhus tvāṃ brahmavādinaḥ 12,274.060d@028_0263 hāyihāyi huvāhāyi hāvuhāyi tathāsakṛt 12,274.060d@028_0264 gāyanti tvāṃ suraśreṣṭha sāmagā brahmavādinaḥ 12,274.060d@028_0265 yajurmayo ṛṅmayaś ca tvām āhutimayas tathā 12,274.060d@028_0266 paṭhyase stutibhis tvaṃ hi vedopaniṣadāṃ gaṇaiḥ 12,274.060d@028_0267 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāvarāś ca ye 12,274.060d@028_0268 tvam eva meghasaṃghāś ca vidyutstanitagarjitaḥ 12,274.060d@028_0269 saṃvatsaras tvam ṛtavo māso māsārdham eva ca 12,274.060d@028_0270 yugā nimeṣāḥ kāṣṭhās tvaṃ nakṣatrāṇi grahāḥ kalāḥ 12,274.060d@028_0271 vṛkṣāṇāṃ kakudo 'si tvaṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca 12,274.060d@028_0272 vyāghro mṛgāṇāṃ patatāṃ tārkṣyo 'nantaś ca bhoginām 12,274.060d@028_0273 kṣīrodo hy udadhīnāṃ ca yantrāṇāṃ dhanur eva ca 12,274.060d@028_0274 vajraḥ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyam eva ca 12,274.060d@028_0275 tvam eva dveṣa icchā ca rāgo mohaḥ kṣamākṣame 12,274.060d@028_0276 vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau 12,274.060d@028_0277 tvaṃ gadī tvaṃ śarī cāpī khaṭvāṅgī jharjharī tathā 12,274.060d@028_0278 chettā bhettā prahartā tvaṃ netā mantā pitā mataḥ 12,274.060d@028_0279 daśalakṣaṇasaṃyukto dharmo 'rthaḥ kāma eva ca 12,274.060d@028_0280 gaṅgā samudrāḥ saritaḥ palvalāni sarāṃsi ca 12,274.060d@028_0281 latā vallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 12,274.060d@028_0282 dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ 12,274.060d@028_0283 ādiś cāntaś ca devānāṃ gāyatry oṃkāra eva ca 12,274.060d@028_0284 harito lohito nīlaḥ kṛṣṇo raktas tathāruṇaḥ 12,274.060d@028_0285 kadruś ca kapilaś caiva kapoto mecakas tathā 12,274.060d@028_0286 avarṇaś ca suvarṇaś ca varṇakāro hy anaupamaḥ 12,274.060d@028_0287 suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca 12,274.060d@028_0288 tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado 'nalaḥ 12,274.060d@028_0289 upaplavaś citrabhānuḥ svarbhānur bhānur eva ca 12,274.060d@028_0290 hotraṃ hotā ca homyaṃ ca hutaṃ caiva tathā prabhuḥ 12,274.060d@028_0291 trisauparṇaṃ tathā brahma yajuṣāṃ śatarudriyam 12,274.060d@028_0292 pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 12,274.060d@028_0293 giriko hiṇḍuko vṛkṣo jīvaḥ pudgala eva ca 12,274.060d@028_0294 prāṇaḥ sattvaṃ rajaś caiva tamaś cāpramadas tathā 12,274.060d@028_0295 prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca 12,274.060d@028_0296 unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣutaṃ jṛmbhitam eva ca 12,274.060d@028_0297 lohitāntargatā dṛṣṭir mahāvaktro mahodaraḥ 12,274.060d@028_0298 śuciromā hariśmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ 12,274.060d@028_0299 gītavāditratattvajño gītavādanakapriyaḥ 12,274.060d@028_0300 matsyo jalacaro jālyo 'kalaḥ kelikalaḥ kaliḥ 12,274.060d@028_0301 akālaś cātikālaś ca duṣkālaḥ kāla eva ca 12,274.060d@028_0302 mṛtyuḥ kṣuraś ca kṛtyaś ca pakṣo 'pakṣakṣayaṃkaraḥ 12,274.060d@028_0303 meghakālo mahādaṃṣṭraḥ saṃvartakabalāhakaḥ 12,274.060d@028_0304 ghaṇṭo 'ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milīmilī 12,274.060d@028_0305 brahmakāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk 12,274.060d@028_0306 caturyugaś caturvedaś cāturhotrapravartakaḥ 12,274.060d@028_0307 cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca yaḥ 12,274.060d@028_0308 sadā cākṣapriyo dhūrto gaṇādhyakṣo gaṇādhipaḥ 12,274.060d@028_0309 raktamālyāmbaradharo giriśo girikapriyaḥ 12,274.060d@028_0310 śilpikaḥ śilpināṃ śreṣṭhaḥ sarvaśilpapravartakaḥ 12,274.060d@028_0311 bhaganetrāṅkuśaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ 12,274.060d@028_0312 svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāro namo namaḥ 12,274.060d@028_0313 gūḍhavrato guhyatapās tārakas tārakāmayaḥ 12,274.060d@028_0314 dhātā vidhātā saṃdhātā vidhātā dhāraṇo 'dharaḥ 12,274.060d@028_0315 brahmā tapaś ca satyaṃ ca brahmacaryam athārjavam 12,274.060d@028_0316 bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ 12,274.060d@028_0317 bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva dhruvo dānto maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0318 dīkṣito 'dīkṣitaḥ kṣānto durdānto 'dāntanāśanaḥ 12,274.060d@028_0319 candrāvarto yugāvartaḥ saṃvartaḥ saṃpravartakaḥ 12,274.060d@028_0320 kāmo bindur aṇuḥ sthūlaḥ karṇikārasrajapriyaḥ 12,274.060d@028_0321 nandīmukho bhīmamukhaḥ sumukho durmukho 'mukhaḥ 12,274.060d@028_0322 caturmukho bahumukho raṇeṣv agnimukhas tathā 12,274.060d@028_0323 hiraṇyagarbhaḥ śakunir mahoragapatir virāṭ 12,274.060d@028_0324 adharmahā mahāpārśvo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ 12,274.060d@028_0325 gonardo gopratāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ 12,274.060d@028_0326 trailokyagoptā govindo gomārgo 'mārga eva ca 12,274.060d@028_0327 śreṣṭhaḥ sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaḥ kampa eva ca 12,274.060d@028_0328 durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ 12,274.060d@028_0329 durdharṣo duṣprakampaś ca durviṣo durjayo jayaḥ 12,274.060d@028_0330 śaśaḥ śaśāṅkaḥ śamanaḥ śītoṣṇakṣujjarādhidhṛk 12,274.060d@028_0331 ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhir eva ca 12,274.060d@028_0332 mama yajñamṛgavyādho vyādhīnām āgamo gamaḥ 12,274.060d@028_0333 śikhaṇḍī puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍarīkavanālayaḥ 12,274.060d@028_0334 daṇḍadhāras tryambakaś ca ugradaṇḍo 'ṇḍanāśanaḥ 12,274.060d@028_0335 viṣāgnipāḥ suraśreṣṭhaḥ somapās tvaṃ marutpatiḥ 12,274.060d@028_0336 amṛtapās tvaṃ jagannātha devadeva gaṇeśvaraḥ 12,274.060d@028_0337 viṣāgnipā mṛtyupāś ca kṣīrapāḥ somapās tathā 12,274.060d@028_0338 madhuścyutānām agrapās tvam eva tuṣitājyapāḥ 12,274.060d@028_0339 hiraṇyaretāḥ puruṣas tvam eva 12,274.060d@028_0340 tvaṃ strī pumāṃs tvaṃ ca napuṃsakaṃ ca 12,274.060d@028_0341 bālo yuvā sthaviro jīrṇadaṃṣṭro 12,274.060d@028_0342 nāgendraśatrur viśvakartā vareṇyaḥ 12,274.060d@028_0343 tvaṃ viśvabāhus tejasvī viśvatomukhaś 12,274.060d@028_0344 candrādityau hṛdayaṃ ca pitāmahaḥ 12,274.060d@028_0345 sarasvatī vāgbalam uttamo 'nilaḥ 12,274.060d@028_0346 ahorātro nimeṣonmeṣakartā 12,274.060d@028_0347 na brahmā na ca govindaḥ paurāṇā ṛṣayo na te 12,274.060d@028_0348 māhātmyaṃ vedituṃ śaktā yāthātathyena te śiva 12,274.060d@028_0349 yā mūrtayaḥ susūkṣmās te na mahyaṃ yānti darśanam 12,274.060d@028_0350 trāhi māṃ satataṃ rakṣa pitā putram ivaurasam 12,274.060d@028_0351 rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tavānagha namo 'stu te 12,274.060d@028_0352 bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṃ sadā tvayi 12,274.060d@028_0353 yaḥ sahasrāṇy anekāni puṃsām āvṛtya durdṛśaḥ 12,274.060d@028_0354 tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptās tu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0355 yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,274.060d@028_0356 jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ 12,274.060d@028_0357 jaṭile daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe 12,274.060d@028_0358 kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,274.060d@028_0359 yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu 12,274.060d@028_0360 kukṣau samudrāś catvāras tasmai toyātmane namaḥ 12,274.060d@028_0361 saṃbhakṣya sarvabhūtāni yugānte paryupasthite 12,274.060d@028_0362 yaḥ śete jalamadhyasthas taṃ prapadye 'mbuśāyinam 12,274.060d@028_0363 praviśya vadanaṃ rāhor yaḥ somaṃ pibate niśi 12,274.060d@028_0364 grasaty arkaṃ ca svarbhānur bhūtvā māṃ so 'bhirakṣatu 12,274.060d@028_0365 ye cānupatitā garbhā yathābhāgānupāsate 12,274.060d@028_0366 namas tebhyaḥ svadhā svāhā prāpnuvantu mudantu te 12,274.060d@028_0367 ye 'ṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām 12,274.060d@028_0368 rakṣantu te hi māṃ nityaṃ nityaṃ cāpyāyayantu ca 12,274.060d@028_0369 ye na rodanti dehasthā dehino rodayanti ca 12,274.060d@028_0370 harṣayanti na hṛṣyanti namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0371 ye nadīṣu samudreṣu parvateṣu guhāsu ca 12,274.060d@028_0372 vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca 12,274.060d@028_0373 catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu taṭeṣu ca 12,274.060d@028_0374 hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca 12,274.060d@028_0375 ye ca pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca 12,274.060d@028_0376 candrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu 12,274.060d@028_0377 rasātalagatā ye ca ye ca tasmai paraṃ gatāḥ 12,274.060d@028_0378 namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0379 yeṣāṃ na vidyate saṃkhyā pramāṇaṃ rūpam eva ca 12,274.060d@028_0380 asaṃkhyeyaguṇā rudrā namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0381 sarvabhūtakaro yasmāt sarvabhūtapatir haraḥ 12,274.060d@028_0382 sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0383 tvam eva hījyase yasmād yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 12,274.060d@028_0384 tvam eva kartā sarvasya tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0385 atha vā māyayā deva sūkṣmayā tava mohitaḥ 12,274.060d@028_0386 etasmāt kāraṇād vāpi tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0387 prasīda mama bhadraṃ te tava bhāvagatasya me 12,274.060d@028_0388 tvayi me hṛdayaṃ deva tvayi buddhir manas tvayi 12,274.060d@028_0389 stutvaivaṃ sa mahādevaṃ virarāma prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0390 bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata 12,274.060d@028_0391 parituṣṭo 'smi te dakṣa stavenānena suvrata 12,274.060d@028_0392 bahunātra kim uktena matsamīpe bhaviṣyasi 12,274.060d@028_0393 aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca 12,274.060d@028_0394 prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi 12,274.060d@028_0395 athainam abravīd vākyaṃ trailokyādhipatir bhavaḥ 12,274.060d@028_0396 āśvāsanakaraṃ vākyaṃ vākyavid vākyasaṃmitam 12,274.060d@028_0397 dakṣa dakṣa na kartavyo manyur vighnam imaṃ prati 12,274.060d@028_0398 ahaṃ yajñaharas tubhyaṃ dṛṣṭam etat purātanam 12,274.060d@028_0399 bhūyaś ca te varaṃ dadmi taṃ tvaṃ gṛhṇīṣva suvrata 12,274.060d@028_0400 prasannavadano bhūtvā tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,274.060d@028_0401 vedāt ṣaḍaṅgād uddhṛtya sāṃkhyayogāc ca yuktitaḥ 12,274.060d@028_0402 tapaḥ sutaptaṃ vipulaṃ duścaraṃ devadānavaiḥ 12,274.060d@028_0403 apūrvaṃ sarvatobhadraṃ viśvatomukham avyayam 12,274.060d@028_0404 abdair daśāhasaṃyuktaṃ gūḍham aprājñaninditam 12,274.060d@028_0405 varṇāśramakṛtair dharmair viparītaṃ kva cit samam 12,274.060d@028_0406 gatāntair adhyavasitam atyāśramam idaṃ vratam 12,274.060d@028_0407 mayā pāśupataṃ dakṣa yogam utpāditaṃ purā 12,274.060d@028_0408 tasya cīrṇasya tat samyak phalaṃ bhavati puṣkalam 12,274.060d@028_0409 tac cāstu te mahābhāga tyajyatāṃ mānaso jvaraḥ 12,274.060d@028_0410 evam uktvā mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ 12,274.060d@028_0411 adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitavikramaḥ 12,274.060d@028_0412 dakṣaproktaṃ stavam imaṃ kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā 12,274.060d@028_0413 nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃ cid dīrgham āyur avāpnuyāt 12,274.060d@028_0414 yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavāñ śivaḥ 12,274.060d@028_0415 tathā stavo variṣṭho 'yaṃ stavānāṃ brahmasaṃmitaḥ 12,274.060d@028_0416 yaśorājyasukhaiśvaryakāmārthadhanakāṅkṣibhiḥ 12,274.060d@028_0417 śrotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ 12,274.060d@028_0418 vyādhito duḥkhito dīnaś coragrasto bhayārditaḥ 12,274.060d@028_0419 rājakāryābhiyukto vā mucyate mahato bhayāt 12,274.060d@028_0420 anenaiva tu dehena gaṇānāṃ samatāṃ vrajet 12,274.060d@028_0421 tejasā yaśasā caiva yukto bhavati nirmalaḥ 12,274.060d@028_0422 na rākṣasāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ 12,274.060d@028_0423 vighnaṃ kuryur gṛhe tasya yatrāyaṃ paṭhyate stavaḥ 12,274.060d@028_0424 śṛṇuyāc caiva yā nārī tadbhaktā brahmacāriṇī 12,274.060d@028_0425 pitṛpakṣe mātṛpakṣe pūjyā bhavati devavat 12,274.060d@028_0426 śṛṇuyād yaḥ stavaṃ kṛtsnaṃ kīrtayed vā samāhitaḥ 12,274.060d@028_0427 tasya sarvāṇi karmāṇi siddhiṃ gacchanty abhīkṣṇaśaḥ 12,274.060d@028_0428 manasā cintitaṃ yac ca yac ca vācānukīrtitam 12,274.060d@028_0429 sarvaṃ saṃpadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt 12,274.060d@028_0430 devasya ca saguhasya devyā nandīśvarasya ca 12,274.060d@028_0431 baliṃ suvihitaṃ kṛtvā damena niyamena ca 12,274.060d@028_0432 tatas tu yukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam 12,274.060d@028_0433 īpsitāṃl labhate so 'rthān kāmān bhogāṃś ca mānavaḥ 12,274.060d@028_0434 mṛtaś ca svargam āpnoti tiryakṣu ca na jāyate 12,274.060d@028_0435 ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,274.060d*0737_01 katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 12,274.060d*0737_02 kim anyat kathayāmīha tad bhavān vaktum arhati 12,275.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,275.001a śokād duḥkhāc ca mṛtyoś ca trasyanti prāṇinaḥ sadā 12,275.001c ubhayaṃ me yathā na syāt tan me brūhi pitāmaha 12,275.002 bhīṣma uvāca 12,275.002a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,275.002c nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata 12,275.003 nārada uvāca 12,275.003a uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca 12,275.003c saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase 12,275.004a udvegaṃ neha te kiṃ cit susūkṣmam api lakṣaye 12,275.004c nityatṛpta iva svastho bālavac ca viceṣṭase 12,275.005 samaṅga uvāca 12,275.005a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ sattveṣu mānada 12,275.005c teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hy aham 12,275.006a upakramān ahaṃ veda punar eva phalodayān 12,275.006c loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hy aham 12,275.007a agādhāś cāpratiṣṭhāś ca gatimantaś ca nārada 12,275.007c andhā jaḍāś ca jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ 12,275.008a vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ 12,275.008c balavanto 'balāś caiva tadvad asmān sabhājaya 12,275.009a sahasriṇaś ca jīvanti jīvanti śatinas tathā 12,275.009c śākena cānye jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ 12,275.010a yadā na śocemahi kiṃ nu na syād; dharmeṇa vā nārada karmaṇā vā 12,275.010c kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni; duḥkhāni vā yan na vidharṣayanti 12,275.011a yasmai prajñāṃ kathayante manuṣyāḥ; prajñāmūlo hīndriyāṇāṃ prasādaḥ 12,275.011c muhyanti śocanti yadendriyāṇi; prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya 12,275.012a mūḍhasya darpaḥ sa punar moha eva; mūḍhasya nāyaṃ na paro 'sti lokaḥ 12,275.012c na hy eva duḥkhāni sadā bhavanti; sukhasya vā nityaśo lābha eva 12,275.013a bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ; na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt 12,275.013c iṣṭān bhogān nānurudhyet sukhaṃ vā; na cintayed duḥkham abhyāgataṃ vā 12,275.014a samāhito na spṛhayet pareṣāṃ; nānāgataṃ nābhinandeta lābham 12,275.014c na cāpi hṛṣyed vipule 'rthalābhe; tathārthanāśe ca na vai viṣīdet 12,275.015a na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī; na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam 12,275.015c duḥkhāt trātuṃ sarva evotsahante; paratra śīle na tu yānti śāntim 12,275.016a nāsti buddhir ayuktasya nāyogād vidyate sukham 12,275.016c dhṛtiś ca duḥkhatyāgaś cāpy ubhayaṃ naḥ sukhodayam 12,275.017a priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ 12,275.017c utseko narakāyaiva tasmāt taṃ saṃtyajāmy aham 12,275.018a etāñ śokabhayotsekān mohanān sukhaduḥkhayoḥ 12,275.018c paśyāmi sākṣival loke dehasyāsya viceṣṭanāt 12,275.019a arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ 12,275.019c tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīm imām 12,275.020a na mṛtyuto na cādharmān na lobhān na kutaś cana 12,275.020c pītāmṛtasyevātyantam iha cāmutra vā bhayam 12,275.021a etad brahman vijānāmi mahat kṛtvā tapo 'vyayam 12,275.021c tena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate 12,276.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,276.001a atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ 12,276.001c akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha 12,276.002 bhīṣma uvāca 12,276.002a gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam 12,276.002c śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate 12,276.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,276.003c gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca 12,276.003d*0738_01 svāśramaṃ samanuprāptaṃ nāradaṃ devavarcasam 12,276.004a vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyam 12,276.004c śreyaskāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavo 'bravīt 12,276.005a yaiḥ kaiś cit saṃmato loke guṇais tu puruṣo nṛṣu 12,276.005c bhavaty anapagān sarvāṃs tān guṇāṃl lakṣayāmy aham 12,276.006a bhavān evaṃvidho 'smākaṃ saṃśayaṃ chettum arhati 12,276.006c amūḍhaś ciramūḍhānāṃ lokatattvam ajānatām 12,276.007a jñāne hy evaṃ pravṛttiḥ syāt kāryākārye vijānataḥ 12,276.007c yat kāryaṃ na vyavasyāmas tad bhavān vaktum arhati 12,276.008a bhagavann āśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ 12,276.008c idaṃ śreya idaṃ śreya iti nānāpradhāvitāḥ 12,276.009a tāṃs tu viprasthitān dṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ 12,276.009c svaśāstraiḥ parituṣṭāṃś ca śreyo nopalabhāmahe 12,276.010a śāstraṃ yadi bhaved ekaṃ vyaktaṃ śreyo bhavet tadā 12,276.010c śāstraiś ca bahubhir bhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam 12,276.011a etasmāt kāraṇāc chreyaḥ kalilaṃ pratibhāti mām 12,276.011c bravītu bhagavāṃs tan me upasanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,276.012 nārada uvāca 12,276.012a āśramās tāta catvāro yathāsaṃkalpitāḥ pṛthak 12,276.012c tān sarvān anupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava 12,276.013a teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvam āśramāṇāṃ tatas tataḥ 12,276.013c nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak 12,276.013e nayanti caiva te samyag abhipretam asaṃśayam 12,276.014a ṛju paśyaṃs tathā samyag āśramāṇāṃ parāṃ gatim 12,276.014c yat tu niḥśreyasaṃ samyak tac caivāsaṃśayātmakam 12,276.015a anugrahaṃ ca mitrāṇām amitrāṇāṃ ca nigraham 12,276.015c saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhur manīṣiṇaḥ 12,276.016a nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṃ puṇyaśīlatā 12,276.016c sadbhiś ca samudācāraḥ śreya etad asaṃśayam 12,276.017a mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam 12,276.017c vāk caiva madhurā proktā śreya etad asaṃśayam 12,276.018a devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca saṃvibhāgo 'tithiṣv api 12,276.018c asaṃtyāgaś ca bhṛtyānāṃ śreya etad asaṃśayam 12,276.019a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram 12,276.019c yad bhūtahitam atyantam etat satyaṃ bravīmy aham 12,276.020a ahaṃkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥ 12,276.020c saṃtoṣaś caikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate 12,276.021a dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca 12,276.021c vidyārthānāṃ ca jijñāsā śreya etad asaṃśayam 12,276.022a śabdarūparasasparśān saha gandhena kevalān 12,276.022c nātyartham upaseveta śreyaso 'rthī paraṃtapa 12,276.023a naktaṃcaryā divāsvapnam ālasyaṃ paiśunaṃ madam 12,276.023c atiyogam ayogaṃ ca śreyaso 'rthī parityajet 12,276.024a karmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā 12,276.024c svaguṇair eva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt 12,276.025a nirguṇās tv eva bhūyiṣṭham ātmasaṃbhāvino narāḥ 12,276.025c doṣair anyān guṇavataḥ kṣipanty ātmaguṇakṣayāt 12,276.026a anucyamānāś ca punas te manyante mahājanāt 12,276.026c guṇavattaram ātmānaṃ svena mānena darpitāḥ 12,276.027a abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan 12,276.027c vipaścid guṇasaṃpannaḥ prāpnoty eva mahad yaśaḥ 12,276.028a abruvan vāti surabhir gandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ 12,276.028c tathaivāvyāharan bhāti vimalo bhānur ambare 12,276.029a evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā 12,276.029c jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca 12,276.030a na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā 12,276.030c api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate 12,276.031a asann uccair api proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati 12,276.031c dīpyate tv eva lokeṣu śanair api subhāṣitam 12,276.032a mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bahu 12,276.032c darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān 12,276.033a etasmāt kāraṇāt prajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām 12,276.033c prajñālābho hi bhūtānām uttamaḥ pratibhāti mām 12,276.034a nāpṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na cānyāyena pṛcchataḥ 12,276.034c jñānavān api medhāvī jaḍaval lokam ācaret 12,276.035a tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu 12,276.035c manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca 12,276.036a caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet 12,276.036c na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃ cana 12,276.037a nirārambho 'py ayam iha yathālabdhopajīvanaḥ 12,276.037c puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt 12,276.038a apām agnes tathendoś ca sparśaṃ vedayate yathā 12,276.038c tathā paśyāmahe sparśam ubhayoḥ pāpapuṇyayoḥ 12,276.039a apaśyanto 'nnaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ 12,276.039c bhuñjānaṃ cānnaviṣayān viṣayaṃ viddhi karmaṇām 12,276.040a yatrāgamayamānānām asatkāreṇa pṛcchatām 12,276.040c prabrūyād brahmaṇo dharmaṃ tyajet taṃ deśam ātmavān 12,276.040d*0739_01 durvṛtto 'pi varo vipro na ca śūdro jitendriyaḥ 12,276.040d*0739_02 kaḥ parityajya gāṃ duṣṭāṃ duhyec chīlavatīṃ kharīm 12,276.040d*0739_03 paṇḍitasyāpi śūdrasya sarvaśāstraratasya ca 12,276.040d*0739_04 vacanaṃ tasya na grāhyaṃ śunocchiṣṭaṃ havir yathā 12,276.041a śiṣyopādhyāyikā vṛttir yatra syāt susamāhitā 12,276.041c yathāvac chāstrasaṃpannā kas taṃ deśaṃ parityajet 12,276.042a ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyur vipaścitām 12,276.042c ātmapūjābhikāmā vai ko vaset tatra paṇḍitaḥ 12,276.043a yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ 12,276.043c pradīptam iva śailāntaṃ kas taṃ deśaṃ na saṃtyajet 12,276.044a yatra dharmam anāśaṅkāś careyur vītamatsarāḥ 12,276.044c caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu 12,276.045a dharmam arthanimittaṃ tu careyur yatra mānavāḥ 12,276.045c na tān anuvasej jātu te hi pāpakṛto janāḥ 12,276.046a karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ 12,276.046c vyavadhāvet tatas tūrṇaṃ sasarpāc charaṇād iva 12,276.047a yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhavet 12,276.047c āditas tan na kartavyam icchatā bhavam ātmanaḥ 12,276.048a yatra rājā ca rājñaś ca puruṣāḥ pratyanantarāḥ 12,276.048c kuṭumbinām agrabhujas tyajet tad rāṣṭram ātmavān 12,276.049a śrotriyās tv agrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ 12,276.049c yājanādhyāpane yuktā yatra tad rāṣṭram āvaset 12,276.050a svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyag anuṣṭhitāḥ 12,276.050c ajasraṃ caiva vartante vaset tatrāvicārayan 12,276.051a aśucīny atra paśyeta brāhmaṇān vṛttikarśitān 12,276.051c tyajet tad rāṣṭram āsannam upasṛṣṭam ivāmiṣam 12,276.052a prīyamāṇā narā yatra prayaccheyur ayācitāḥ 12,276.052c svasthacitto vaset tatra kṛtakṛtya ivātmavān 12,276.053a daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraś ca kṛtātmasu 12,276.053c caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu 12,276.054a upasṛṣṭeṣv adānteṣu durācāreṣv asādhuṣu 12,276.054c avinīteṣu lubdheṣu sumahad daṇḍadhāraṇam 12,276.055a yatra rājā dharmanityo rājyaṃ vai paryupāsitā 12,276.055c apāsya kāmān kāmeśo vaset tatrāvicārayan 12,276.056a tathāśīlā hi rājānaḥ sarvān viṣayavāsinaḥ 12,276.056c śreyasā yojayanty āśu śreyasi pratyupasthite 12,276.057a pṛcchatas te mayā tāta śreya etad udāhṛtam 12,276.057c na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātum ātmanaḥ 12,276.058a evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ praṇihitātmanaḥ 12,276.058c tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati 12,277.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,277.001a kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ cared asmadvidho nṛpaḥ 12,277.001c nityaṃ kaiś ca guṇair yuktaḥ saṅgapāśād vimucyate 12,277.002 bhīṣma uvāca 12,277.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,277.002c ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate 12,277.003 sagara uvāca 12,277.003a kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahman kṛtveha sukham aśnute 12,277.003c kathaṃ na śocen na kṣubhyed etad icchāmi veditum 12,277.004 bhīṣma uvāca 12,277.004a evam uktas tadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,277.004c vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sad vākyam idam abravīt 12,277.005a sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca loko 'vagacchati 12,277.005c prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ 12,277.006a saktabuddhir aśāntātmā na sa śakyaś cikitsitum 12,277.006c snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate 12,277.007a snehajān iha te pāśān vakṣyāmi śṛṇu tān mama 12,277.007c sakarṇakena śirasā śakyāś chettuṃ vijānatā 12,277.008a saṃbhāvya putrān kālena yauvanasthān niveśya ca 12,277.008c samarthāñ jīvane jñātvā muktaś cara yathāsukham 12,277.009a bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām 12,277.009c jñātvā prajahi kāle tvaṃ parārtham anudṛśya ca 12,277.010a sāpatyo nirapatyo vā muktaś cara yathāsukham 12,277.010c indriyair indriyārthāṃs tvam anubhūya yathāvidhi 12,277.011a kṛtakautūhalas teṣu muktaś cara yathāsukham 12,277.011c upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava 12,277.012a eṣa tāvat samāsena tava saṃkīrtito mayā 12,277.012c mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tac chṛṇu 12,277.013a muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ 12,277.013c saktabhāvā vinaśyanti narās tatra na saṃśayaḥ 12,277.014a āhārasaṃcayāś caiva tathā kīṭapipīlikāḥ 12,277.014c asaktāḥ sukhino loke saktāś caiva vināśinaḥ 12,277.015a svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā 12,277.015c ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tv iti 12,277.016a svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate 12,277.016c sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayam evādhigacchati 12,277.017a bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham 12,277.017c svakṛtenādhigacchanti loke nāsty akṛtaṃ purā 12,277.018a dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm 12,277.018c loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ 12,277.019a svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā 12,277.019c ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛḍhātmanaḥ 12,277.020a svajanaṃ hi yadā mṛtyur hanty eva tava paśyataḥ 12,277.020c kṛte 'pi yatne mahati tatra boddhavyam ātmanā 12,277.021a jīvantam api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā 12,277.021c asamāpte parityajya paścād api mariṣyasi 12,277.022a yadā mṛtaś ca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃ cana 12,277.022c sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu boddhavyam ātmanā 12,277.023a mṛte vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥ 12,277.023c svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitam ātmanaḥ 12,277.024a evaṃ vijānaṃl loke 'smin kaḥ kasyety abhiniścitaḥ 12,277.024c mokṣe niveśaya mano bhūyaś cāpy upadhāraya 12,277.025a kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ 12,277.025c krodho lobhas tathā mohaḥ sattvavān mukta eva saḥ 12,277.026a dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ 12,277.026c na pramādyati saṃmohāt satataṃ mukta eva saḥ 12,277.027a divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā 12,277.027c bhoktavyam iti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate 12,277.028a ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ 12,277.028c yaḥ paśyati sadā yukto yathāvan mukta eva saḥ 12,277.029a saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā 12,277.029c yas tattvato vijānāti loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.030a prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu 12,277.030c prāsāde mañcakasthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.031a mṛtyunābhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiś copapīḍitam 12,277.031c avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.032a yaḥ paśyati sukhī tuṣṭo napaśyaṃś ca vihanyate 12,277.032c yaś cāpy alpena saṃtuṣṭo loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.033a agnīṣomāv idaṃ sarvam iti yaś cānupaśyati 12,277.033c na ca saṃspṛśyate bhāvair adbhutair mukta eva saḥ 12,277.034a paryaṅkaśayyā bhūmiś ca samāne yasya dehinaḥ 12,277.034c śālayaś ca kadannaṃ ca yasya syān mukta eva saḥ 12,277.035a kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca 12,277.035c āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syān mukta eva saḥ 12,277.036a pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaś cānupaśyati 12,277.036c tathā ca vartate dṛṣṭvā loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.037a sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau 12,277.037c icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ 12,277.038a raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathā 12,277.038c śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate 12,277.039a valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyam eva ca 12,277.039c kubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.040a puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā 12,277.040c bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.041a gatān ṛṣīṃs tathā devān asurāṃś ca tathā gatān 12,277.041c lokād asmāt paraṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.042a prabhāvair anvitās tais taiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ 12,277.042c ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate 12,277.043a arthāṃś ca durlabhāṃl loke kleśāṃś ca sulabhāṃs tathā 12,277.043c duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.044a apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇam eva ca 12,277.044c paśyan bhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet 12,277.045a śāstrāl lokāc ca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ 12,277.045c asāram iva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ 12,277.046a etac chrutvā mama vaco bhavāṃś caratu muktavat 12,277.046c gārhasthye yadi te mokṣe kṛtā buddhir aviklavā 12,277.047a tat tasya vacanaṃ śrutvā samyak sa pṛthivīpatiḥ 12,277.047c mokṣajaiś ca guṇair yuktaḥ pālayām āsa ca prajāḥ 12,278.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,278.001a tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalam idaṃ hṛdi 12,278.001c tad ahaṃ śrotum icchāmi tvattaḥ kurupitāmaha 12,278.002a kathaṃ devarṣir uśanā sadā kāvyo mahāmatiḥ 12,278.002c asurāṇāṃ priyakaraḥ surāṇām apriye rataḥ 12,278.003a vardhayām āsa tejaś ca kimartham amitaujasām 12,278.003c nityaṃ vairanibaddhāś ca dānavāḥ surasattamaiḥ 12,278.004a kathaṃ cāpy uśanā prāpa śukratvam amaradyutiḥ 12,278.004c ṛddhiṃ ca sa kathaṃ prāptaḥ sarvam etad bravīhi me 12,278.005a na yāti ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ katham 12,278.005c etad icchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha 12,278.006 bhīṣma uvāca 12,278.006a śṛṇu rājann avahitaḥ sarvam etad yathātatham 12,278.006c yathāmati yathā caitac chrutapūrvaṃ mayānagha 12,278.007a eṣa bhārgavadāyādo muniḥ satyo dṛḍhavrataḥ 12,278.007c asurāṇāṃ priyakaro nimitte karuṇātmake 12,278.008a indro 'tha dhanado rājā yakṣarakṣodhipaḥ sa ca 12,278.008c prabhaviṣṇuś ca kośasya jagataś ca tathā prabhuḥ 12,278.009a tasyātmānam athāviśya yogasiddho mahāmuniḥ 12,278.009c ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yogena hṛtavān vasu 12,278.010a hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadas tathā 12,278.010c āpannamanyuḥ saṃvignaḥ so 'bhyagāt surasattamam 12,278.011a nivedayām āsa tadā śivāyāmitatejase 12,278.011c devaśreṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe 12,278.012 kubera uvāca 12,278.012a yogātmakenośanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu 12,278.012c yogenātmagatiṃ kṛtvā niḥsṛtaś ca mahātapāḥ 12,278.013 bhīṣma uvāca 12,278.013a etac chrutvā tataḥ kruddho mahāyogī maheśvaraḥ 12,278.013c saṃraktanayano rājañ śūlam ādāya tasthivān 12,278.014a kvāsvau kvāsāv iti prāha gṛhītvā paramāyudham 12,278.014c uśanā dūratas tasya babhau jñātvā cikīrṣitam 12,278.015a sa mahāyogino buddhvā taṃ roṣaṃ vai mahātmanaḥ 12,278.015c gatim āgamanaṃ vetti sthānaṃ vetti tataḥ prabhuḥ 12,278.016a saṃcintyogreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvaram 12,278.016c uśanā yogasiddhātmā śūlāgre pratyadṛśyata 12,278.017a vijñātarūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā 12,278.017c jñātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāṇinā samanāmayat 12,278.018a ānatenātha śūlena pāṇināmitatejasā 12,278.018c pinākam iti covāca śūlam ugrāyudhaḥ prabhuḥ 12,278.018d*0740_01 sa tu praviṣṭa uśanā pāṇiṃ māheśvaraṃ prabhuḥ 12,278.019a pāṇimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tam umāpatiḥ 12,278.019c āsyaṃ vivṛtya kakudī pāṇiṃ saṃprākṣipac chanaiḥ 12,278.020a sa tu praviṣṭa uśanā koṣṭhaṃ māheśvaraṃ prabhuḥ 12,278.020c vyacarac cāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ 12,278.021 yudhiṣṭhira uvāca 12,278.021a kimarthaṃ vyacarad rājann uśanā tasya dhīmataḥ 12,278.021c jaṭhare devadevasya kiṃ cākārṣīn mahādyutiḥ 12,278.022 bhīṣma uvāca 12,278.022a purā so 'ntarjalagataḥ sthāṇubhūto mahāvrataḥ 12,278.022c varṣāṇām abhavad rājan prayutāny arbudāni ca 12,278.023a udatiṣṭhat tapas taptvā duścaraṃ sa mahāhradāt 12,278.023c tato devātidevas taṃ brahmā samupasarpata 12,278.024a tapovṛddhim apṛcchac ca kuśalaṃ cainam avyayam 12,278.024c tapaḥ sucīrṇam iti ca provāca vṛṣabhadhvajaḥ 12,278.025a tatsaṃyogena vṛddhiṃ cāpy apaśyat sa tu śaṃkaraḥ 12,278.025c mahāmatir acintyātmā satyadharmarataḥ sadā 12,278.026a sa tenāḍhyo mahāyogī tapasā ca dhanena ca 12,278.026c vyarājata mahārāja triṣu lokeṣu vīryavān 12,278.027a tataḥ pinākī yogātmā dhyānayogaṃ samāviśat 12,278.027c uśanā tu samudvigno nililye jaṭhare tataḥ 12,278.028a tuṣṭāva ca mahāyogī devaṃ tatrastha eva ca 12,278.028c niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇas tu tejasā pratyahanyata 12,278.029a uśanā tu tadovāca jaṭharastho mahāmuniḥ 12,278.029c prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punar ariṃdama 12,278.030a tam uvāca mahādevo gaccha śiśnena mokṣaṇam 12,278.030c iti srotāṃsi sarvāṇi ruddhvā tridaśapuṃgavaḥ 12,278.031a apaśyamānaḥ sa dvāraṃ sarvataḥpihito muniḥ 12,278.031c paryakrāmad dahyamāna itaś cetaś ca tejasā 12,278.032a sa viniṣkramya śiśnena śukratvam abhipedivān 12,278.032c kāryeṇa tena nabhaso nāgacchata ca madhyataḥ 12,278.032d*0741_01 tata eva ca deveṣu sapratiṣṭho mahāmuniḥ 12,278.032d*0741_02 paurohityaṃ ca daityānāṃ cakre tejovivṛddhaye 12,278.033a niṣkrāntam atha taṃ dṛṣṭvā jvalantam iva tejasā 12,278.033c bhavo roṣasamāviṣṭaḥ śūlodyatakaraḥ sthitaḥ 12,278.034a nyavārayata taṃ devī kruddhaṃ paśupatiṃ patim 12,278.034c putratvam agamad devyā vārite śaṃkare ca saḥ 12,278.035 devy uvāca 12,278.035a hiṃsanīyas tvayā naiṣa mama putratvam āgataḥ 12,278.035c na hi devodarāt kaś cin niḥsṛto nāśam archati 12,278.036 bhīṣma uvāca 12,278.036a tataḥ prīto 'bhavad devyāḥ prahasaṃś cedam abravīt 12,278.036c gacchatv eṣa yathākāmam iti rājan punaḥ punaḥ 12,278.037a tataḥ praṇamya varadaṃ devaṃ devīm umāṃ tathā 12,278.037c uśanā prāpa tad dhīmān gatim iṣṭāṃ mahāmuniḥ 12,278.038a etat te kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ 12,278.038c caritaṃ bharataśreṣṭha yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,279.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,279.001a ataḥ paraṃ mahābāho yac chreyas tad vadasva me 12,279.001c na tṛpyāmy amṛtasyeva vacasas te pitāmaha 12,279.002a kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama 12,279.002c śreyaḥ param avāpnoti pretya ceha ca tad vada 12,279.003 bhīṣma uvāca 12,279.003a atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ 12,279.003c parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ 12,279.004a kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānām asmiṃl loke paratra ca 12,279.004c yad bhavet pratipattavyaṃ tad bhavān prabravītu me 12,279.005a tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit 12,279.005c nṛpāyānugrahamanā munir vākyam athābravīt 12,279.006a dharma eva kṛtaḥ śreyān iha loke paratra ca 12,279.006c tasmād dhi paramaṃ nāsti yathā prāhur manīṣiṇaḥ 12,279.007a pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate 12,279.007c dharmātmakaḥ karmavidhir dehināṃ nṛpasattama 12,279.007e tasminn āśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate 12,279.008a caturvidhā hi lokasya yātrā tāta vidhīyate 12,279.008c martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmāt pravartate 12,279.009a sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ 12,279.009c daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ bahudhā gatiḥ 12,279.010a sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate 12,279.010c tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ 12,279.011a nābījāj jāyate kiṃ cin nākṛtvā sukham edhate 12,279.011c sukṛtī vindati sukhaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ 12,279.012a daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam 12,279.012c svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ 12,279.013a pretya jātikṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ 12,279.013c te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham 12,279.014a lokayātrāśrayaś caiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ 12,279.014c śāntyarthaṃ manasas tāta naitad vṛddhānuśāsanam 12,279.015a cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham 12,279.015c kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate 12,279.016a nirantaraṃ ca miśraṃ ca phalate karma pārthiva 12,279.016c kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo 'sya vidyate 12,279.017a kadā cit sukṛtaṃ tāta kūṭastham iva tiṣṭhati 12,279.017c majjamānasya saṃsāre yāvad duḥkhād vimucyate 12,279.018a tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate 12,279.018c sukṛtakṣayād duṣkṛtaṃ ca tad viddhi manujādhipa 12,279.019a damaḥ kṣamā dhṛtis tejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā 12,279.019c hrīr ahiṃsāvyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ 12,279.020a duṣkṛte sukṛte vāpi na jantur ayato bhavet 12,279.020c nityaṃ manaḥsamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ 12,279.021a nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi sevate 12,279.021c karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate 12,279.022a sukhaduḥkhe samādhāya pumān anyena gacchati 12,279.022c anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaś ca pārthiva 12,279.023a pareṣāṃ yad asūyeta na tat kuryāt svayaṃ naraḥ 12,279.023c yo hy asūyus tathāyuktaḥ so 'vahāsaṃ niyacchati 12,279.024a bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣo; vaiśyo 'nīhāvān hīnavarṇo 'lasaś ca 12,279.024c vidvāṃś cāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ; satyād bhraṣṭo brāhmaṇaḥ strī ca duṣṭā 12,279.025a rāgī muktaḥ pacamāno ''tmahetor; mūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram 12,279.025c ete sarve śocyatāṃ yānti rājan; yaś cāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu 12,280.001 parāśara uvāca 12,280.001a manoratharathaṃ prāpya indriyārthahayaṃ naraḥ 12,280.001c raśmibhir jñānasaṃbhūtair yo gacchati sa buddhimān 12,280.002a sevāśritena manasā vṛttihīnasya śasyate 12,280.002c dvijātihastān nirvṛttā na tu tulyāt parasparam 12,280.003a āyur nasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣed viśāṃ pate 12,280.003c utkarṣārthaṃ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā 12,280.004a varṇebhyo 'pi paribhraṣṭaḥ sa vai saṃmānam arhati 12,280.004c na tu yaḥ satkriyāṃ prāpya rājasaṃ karma sevate 12,280.005a varṇotkarṣam avāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā 12,280.005c durlabhaṃ tam alabdhā hi hanyāt pāpena karmaṇā 12,280.006a ajñānād dhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirṇudet 12,280.006c pāpaṃ hi karma phalati pāpam eva svayaṃ kṛtam 12,280.006e tasmāt pāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalodayam 12,280.007a pāpānubandhaṃ yat karma yady api syān mahāphalam 12,280.007c na tat seveta medhāvī śuciḥ kusalilaṃ yathā 12,280.008a kiṃkaṣṭam anupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ 12,280.008c pratyāpannasya hi sato nātmā tāvad virocate 12,280.009a pratyāpattiś ca yasyeha bāliśasya na jāyate 12,280.009c tasyāpi sumahāṃs tāpaḥ prasthitasyopajāyate 12,280.010a viraktaṃ śodhyate vastraṃ na tu kṛṣṇopasaṃhitam 12,280.010c prayatnena manuṣyendra pāpam evaṃ nibodha me 12,280.011a svayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubham evānutiṣṭhati 12,280.011c prāyaścittaṃ naraḥ kartum ubhayaṃ so 'śnute pṛthak 12,280.012a ajñānāt tu kṛtāṃ hiṃsām ahiṃsā vyapakarṣati 12,280.012c brāhmaṇāḥ śāstranirdeśād ity āhur brahmavādinaḥ 12,280.013a tathā kāmakṛtaṃ cāsya vihiṃsaivāpakarṣati 12,280.013c ity āhur dharmaśāstrajñā brāhmaṇā vedapāragāḥ 12,280.014a ahaṃ tu tāvat paśyāmi karma yad vartate kṛtam 12,280.014c guṇayuktaṃ prakāśaṃ ca pāpenānupasaṃhitam 12,280.015a yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham 12,280.015c buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha 12,280.016a bhavaty alpaphalaṃ karma sevitaṃ nityam ulbaṇam 12,280.016c abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtam ugreṇa karmaṇā 12,280.017a kṛtāni yāni karmāṇi daivatair munibhis tathā 12,280.017c nācaret tāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet 12,280.018a saṃcintya manasā rājan viditvā śaktim ātmanaḥ 12,280.018c karoti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati 12,280.019a nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā 12,280.019c navetare tathābhāvaṃ prāpnoti sukhabhāvitam 12,280.020a satoye 'nyat tu yat toyaṃ tasminn eva prasicyate 12,280.020c vṛddhe vṛddhim avāpnoti salile salilaṃ yathā 12,280.021a evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni bhūpate 12,280.021c nasamānīha hīnāni tāni puṇyatamāny api 12,280.022a rājñā jetavyāḥ sāyudhāś connatāś ca; samyak kartavyaṃ pālanaṃ ca prajānām 12,280.022c agniś ceyo bahubhiś cāpi yajñair; ante madhye vā vanam āśritya stheyam 12,280.023a damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo; bhūtāni cātmānam ivānupaśyet 12,280.023c garīyasaḥ pūjayed ātmaśaktyā; satyena śīlena sukhaṃ narendra 12,281.001 parāśara uvāca 12,281.001a kaḥ kasya copakurute kaś ca kasmai prayacchati 12,281.001c prāṇī karoty ayaṃ karma sarvam ātmārtham ātmanā 12,281.002a gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayet 12,281.002c sodaryaṃ bhrātaram api kim utānyaṃ pṛthagjanam 12,281.003a viśiṣṭasya viśiṣṭāc ca tulyau dānapratigrahau 12,281.003c tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ tad dvijasya prayacchataḥ 12,281.004a nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇair nyāyenaiva vivardhitam 12,281.004c saṃrakṣyaṃ yatnam āsthāya dharmārtham iti niścayaḥ 12,281.005a na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanam arjayet 12,281.005c śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryān narddhim anusmaret 12,281.006a apo hi prayataḥ śītās tāpitā jvalanena vā 12,281.006c śaktito 'tithaye dattvā kṣudhārtāyāśnute phalam 12,281.007a rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā 12,281.007c phalapatrair atho mūlair munīn arcitavān asau 12,281.008a tair eva phalapatraiś ca sa māṭharam atoṣayat 12,281.008c tasmāl lebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo 'pi pṛthivīpatiḥ 12,281.009a devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyo 'thātmanas tathā 12,281.009c ṛṇavāñ jāyate martyas tasmād anṛṇatāṃ vrajet 12,281.010a svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā 12,281.010c pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇām abhyarcanena ca 12,281.011a vācaḥ śeṣāvahāryeṇa pālanenātmano 'pi ca 12,281.011c yathāvad bhṛtyavargasya cikīrṣed dharmam āditaḥ 12,281.012a prayatnena ca saṃsiddhā dhanair api vivarjitāḥ 12,281.012c samyag ghutvā hutavahaṃ munayaḥ siddhim āgatāḥ 12,281.013a viśvāmitrasya putratvam ṛcīkatanayo 'gamat 12,281.013c ṛgbhiḥ stutvā mahābhāgo devān vai yajñabhāginaḥ 12,281.014a gataḥ śukratvam uśanā devadevaprasādanāt 12,281.014c devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ 12,281.015a asito devalaś caiva tathā nāradaparvatau 12,281.015c kakṣīvāñ jāmadagnyaś ca rāmas tāṇḍyas tathāṃśumān 12,281.016a vasiṣṭho jamadagniś ca viśvāmitro 'trir eva ca 12,281.016c bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ 12,281.017a ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇum ṛgbhiḥ samāhitāḥ 12,281.017c lebhire tapasā siddhiṃ prasādāt tasya dhīmataḥ 12,281.018a anarhāś cārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tam eva ha 12,281.018c na tu vṛddhim ihānvicchet karma kṛtvā jugupsitam 12,281.019a ye 'rthā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa dhig astu tān 12,281.019c dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyād dhanakāṅkṣayā 12,281.020a āhitāgnir hi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛd uttamaḥ 12,281.020c vedā hi sarve rājendra sthitās triṣv agniṣu prabho 12,281.021a sa cāpy agnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate 12,281.021c śreyo hy anāhitāgnitvam agnihotraṃ na niṣkriyam 12,281.022a agnir ātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā 12,281.022c guruś ca naraśārdūla paricaryā yathātatham 12,281.023a mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī; vidvān klībaḥ paśyati prītiyogāt 12,281.023c dākṣyeṇāhīno dharmayukto nadānto; loke 'smin vai pūjyate sadbhir āryaḥ 12,282.001 parāśara uvāca 12,282.001a vṛttiḥ sakāśād varṇebhyas tribhyo hīnasya śobhanā 12,282.001c prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhān kurute sadā 12,282.002a vṛttiś cen nāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dhruvā 12,282.002c na vṛttiṃ parato mārgec chuśrūṣāṃ tu prayojayet 12,282.003a sadbhis tu saha saṃsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ 12,282.003c nityaṃ sarvāsv avasthāsu nāsadbhir iti me matiḥ 12,282.004a yathodayagirau dravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate 12,282.004c tathā satsaṃnikarṣeṇa hīnavarṇo 'pi dīpyate 12,282.005a yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklam ambaram 12,282.005c tādṛśaṃ kurute rūpam etad evam avaihi me 12,282.006a tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana 12,282.006c anityam iha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalam 12,282.007a sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ 12,282.007c yaś cinoti śubhāny eva sa bhadrāṇīha paśyati 12,282.008a dharmād apetaṃ yat karma yady api syān mahāphalam 12,282.008c na tat seveta medhāvī na tad dhitam ihocyate 12,282.008d*0742_01 dharmeṇa sahitaṃ yat tu bhaved alpaphalodayam 12,282.008d*0742_02 tat kāryam aviśaṅkena karmātyantasukhāvaham 12,282.009a yo hṛtvā gosahasrāṇi nṛpo dadyād arakṣitā 12,282.009c sa śabdamātraphalabhāg rājā bhavati taskaraḥ 12,282.010a svayaṃbhūr asṛjac cāgre dhātāraṃ lokapūjitam 12,282.010c dhātāsṛjat putram ekaṃ prajānāṃ dhāraṇe ratam 12,282.011a tam arcayitvā vaiśyas tu kuryād atyartham ṛddhimat 12,282.011c rakṣitavyaṃ tu rājanyair upayojyaṃ dvijātibhiḥ 12,282.012a ajihmair aśaṭhakrodhair havyakavyaprayoktṛbhiḥ 12,282.012c śūdrair nirmārjanaṃ kāryam evaṃ dharmo na naśyati 12,282.013a apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ 12,282.013c sukhena tāsāṃ rājendra modante divi devatāḥ 12,282.014a tasmād yo rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇābhipūjyate 12,282.014c adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaś cārjane rataḥ 12,282.015a yaś ca śuśrūṣate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ 12,282.015c ato 'nyathā manuṣyendra svadharmāt parihīyate 12,282.016a prāṇasaṃtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo 'pi mahāphalāḥ 12,282.016c nyāyenopārjitā dattāḥ kim utānyāḥ sahasraśaḥ 12,282.017a satkṛtya tu dvijātibhyo yo dadāti narādhipa 12,282.017c yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityam aśnāti phalam ūrjitam 12,282.018a abhigamya dattaṃ tuṣṭyā yad dhanyam āhur abhiṣṭutam 12,282.018c yācitena tu yad dattaṃ tad āhur madhyamaṃ budhāḥ 12,282.019a avajñayā dīyate yat tathaivāśraddhayāpi ca 12,282.019c tad āhur adhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ 12,282.020a atikrame majjamāno vividhena naraḥ sadā 12,282.020c tathā prayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāt 12,282.021a damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu 12,282.021c dhanena vaiśyaḥ śūdras tu nityaṃ dākṣyeṇa śobhate 12,283.001 parāśara uvāca 12,283.001a pratigrahāgatā vipre kṣatriye śastranirjitāḥ 12,283.001c vaiśye nyāyārjitāś caiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ 12,283.001e svalpāpy arthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ 12,283.002a nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śūdraḥ śuśrūṣur ucyate 12,283.002c kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patati dvijaḥ 12,283.002e śūdrakarmā yadā tu syāt tadā patati vai dvijaḥ 12,283.003a vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajīvanam 12,283.003c śūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttir na jāyate 12,283.004a raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam 12,283.004c madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayo lohacarmaṇoḥ 12,283.005a apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam 12,283.005c kṛtapūrviṇas tu tyajato mahān dharma iti śrutiḥ 12,283.006a saṃsiddhaḥ puruṣo loke yad ācarati pāpakam 12,283.006c madenābhiplutamanās tac ca nagrāhyam ucyate 12,283.007a śrūyante hi purāṇe vai prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ 12,283.007c dāntā dharmapradhānāś ca nyāyadharmānuvartakāḥ 12,283.008a dharma eva sadā nṝṇām iha rājan praśasyate 12,283.008c dharmavṛddhā guṇān eva sevante hi narā bhuvi 12,283.009a taṃ dharmam asurās tāta nāmṛṣyanta janādhipa 12,283.009c vivardhamānāḥ kramaśas tatra te 'nvāviśan prajāḥ 12,283.010a teṣāṃ darpaḥ samabhavat prajānāṃ dharmanāśanaḥ 12,283.010c darpātmanāṃ tataḥ krodhaḥ punas teṣām ajāyata 12,283.011a tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam 12,283.011c hrīś caivāpy anaśad rājaṃs tato moho vyajāyata 12,283.012a tato mohaparītās te nāpaśyanta yathā purā 12,283.012c parasparāv amardena vartayanti yathāsukham 12,283.013a tān prāpya tu sa dhig daṇḍo nakāraṇam ato 'bhavat 12,283.013c tato 'bhyagacchan devāṃś ca brāhmaṇāṃś cāvamanya ha 12,283.014a etasminn eva kāle tu devā devavaraṃ śivam 12,283.014c agacchañ śaraṇaṃ vīraṃ bahurūpaṃ gaṇādhipam 12,283.015a tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau 12,283.015c tisro 'py ekena bāṇena devāpyāyitatejasā 12,283.016a teṣām adhipatis tv āsīd bhīmo bhīmaparākramaḥ 12,283.016c devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā 12,283.017a tasmin hate 'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ 12,283.017c prāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā 12,283.018a tato 'bhyaṣiñcan rājyena devānāṃ divi vāsavam 12,283.018c saptarṣayaś cānvayuñjan narāṇāṃ daṇḍadhāraṇe 12,283.019a saptarṣīṇām athordhvaṃ ca vipṛthur nāma pārthivaḥ 12,283.019c rājānaḥ kṣatriyāś caiva maṇḍaleṣu pṛthak pṛthak 12,283.020a mahākuleṣu ye jātā vṛttāḥ pūrvatarāś ca ye 12,283.020c teṣām athāsuro bhāvo hṛdayān nāpasarpati 12,283.021a tasmāt tenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ 12,283.021c āsurāṇy eva karmāṇi nyaṣevan bhīmavikramāḥ 12,283.022a pratyatiṣṭhaṃś ca teṣv eva tāny eva sthāpayanti ca 12,283.022c bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ 12,283.023a tasmād ahaṃ bravīmi tvāṃ rājan saṃcintya śāstrataḥ 12,283.023c saṃsiddhādhigamaṃ kuryāt karma hiṃsātmakaṃ tyajet 12,283.024a na saṃkareṇa draviṇaṃ vicinvīta vicakṣaṇaḥ 12,283.024c dharmārthaṃ nyāyam utsṛjya na tat kalyāṇam ucyate 12,283.025a sa tvam evaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ 12,283.025c prajā bhṛtyāṃś ca putrāṃś ca svadharmeṇānupālaya 12,283.026a iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṃ sauhārdam eva ca 12,283.026c atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate 12,283.027a tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana 12,283.027c nirguṇo yo hi durbuddhir ātmanaḥ so 'rir ucyate 12,283.028a mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ 12,283.028c na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣv iha 12,283.029a dharmaśīlo naro vidvān īhako 'nīhako 'pi vā 12,283.029c ātmabhūtaḥ sadā loke cared bhūtāny ahiṃsayan 12,283.030a yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai 12,283.030c nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇam ṛcchati 12,284.001 parāśara uvāca 12,284.001a eṣa dharmavidhis tāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ 12,284.001c tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,284.002a prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate 12,284.002c saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvais tāmasarājasaiḥ 12,284.003a gṛhāṇy āśritya gāvaś ca kṣetrāṇi ca dhanāni ca 12,284.003c dārāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca bhavantīha narasya vai 12,284.004a evaṃ tasya pravṛttasya nityam evānupaśyataḥ 12,284.004c rāgadveṣau vivardhete hy anityatvam apaśyataḥ 12,284.005a rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam 12,284.005c mohajātā ratir nāma samupaiti narādhipa 12,284.006a kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ 12,284.006c lābhaṃ grāmyasukhād anyaṃ ratito nānupaśyati 12,284.007a tato lobhābhibhūtātmā saṅgād vardhayate janam 12,284.007c puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati 12,284.008a sa jānann api cākāryam arthārthaṃ sevate naraḥ 12,284.008c bālasnehaparītātmā tatkṣayāc cānutapyate 12,284.009a tato mānena saṃpanno rakṣann ātmaparājayam 12,284.009c karoti yena bhogī syām iti tasmād vinaśyati 12,284.010a tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanam 12,284.010c anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham 12,284.011a snehāyatananāśāc ca dhananāśāc ca pārthiva 12,284.011c ādhivyādhipratāpāc ca nirvedam upagacchati 12,284.012a nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhāc chāstradarśanam 12,284.012c śāstrārthadarśanād rājaṃs tapa evānupaśyati 12,284.013a durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān 12,284.013c yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati 12,284.014a tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate 12,284.014c jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam 12,284.015a prajāpatiḥ prajāḥ pūrvam asṛjat tapasā vibhuḥ 12,284.015c kva cit kva cid vrataparo vratāny āsthāya pārthiva 12,284.016a ādityā vasavo rudrās tathaivāgny aśvimārutāḥ 12,284.016c viśvedevās tathā sādhyāḥ pitaro 'tha marudgaṇāḥ 12,284.017a yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāś cānye divaukasaḥ 12,284.017c saṃsiddhās tapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ 12,284.018a ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇās tapasā purā 12,284.018c te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā 12,284.019a martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ 12,284.019c mahākuleṣu dṛśyante tat sarvaṃ tapasaḥ phalam 12,284.020a kauśikāni ca vastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca 12,284.020c vāhanāsanayānāni sarvaṃ tat tapasaḥ phalam 12,284.021a manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ 12,284.021c vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tat sarvaṃ tapasaḥ phalam 12,284.022a śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca 12,284.022c abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām 12,284.023a nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cit trailokye 'smin paraṃtapa 12,284.023c upabhogaparityāgaḥ phalāny akṛtakarmaṇām 12,284.024a sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet 12,284.024c avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama 12,284.025a asaṃtoṣo 'sukhāyaiva lobhād indriyavibhramaḥ 12,284.025c tato 'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā 12,284.026a naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati 12,284.026c tasmāt sukhakṣaye prāpte pumān ugraṃ tapaś caret 12,284.027a yad iṣṭaṃ tat sukhaṃ prāhur dveṣyaṃ duḥkham ihocyate 12,284.027c kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam 12,284.028a nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃś copabhuñjate 12,284.028c prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 12,284.029a apriyāṇy avamānāṃś ca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam 12,284.029c phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam 12,284.030a dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate 12,284.030c sa kṛtvā pāpakāny eva nirayaṃ pratipadyate 12,284.031a sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama 12,284.031c svavṛttād yo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ 12,284.032a iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā 12,284.032c rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate 12,284.033a tato 'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayāt punaḥ 12,284.033c budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukham anuttamam 12,284.034a tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ 12,284.034c dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate 12,284.035a aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthair viṣayāḥ sadā 12,284.035c prayatnenopagamyaś ca svadharma iti me matiḥ 12,284.036a mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām 12,284.036c dharmakriyāviyuktānām aśaktyā saṃvṛtātmanām 12,284.037a kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam 12,284.037c teṣāṃ nānyad ṛte loke tapasaḥ karma vidyate 12,284.038a sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam 12,284.038c dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicaren nṛpa 12,284.039a yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim 12,284.039c evam āśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim 12,285.001 janaka uvāca 12,285.001a varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate 12,285.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tad brūhi vadatāṃ vara 12,285.002a yad etaj jāyate 'patyaṃ sa evāyam iti śrutiḥ 12,285.002c kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ 12,285.003 parāśara uvāca 12,285.003a evam etan mahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ 12,285.003c tapasas tv apakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ 12,285.004a sukṣetrāc ca subījāc ca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ 12,285.004c ato 'nyatarato hīnād avaro nāma jāyate 12,285.005a vaktrād bhujābhyām ūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire 12,285.005c sṛjataḥ prajāpater lokān iti dharmavido viduḥ 12,285.006a mukhajā brāhmaṇās tāta bāhujāḥ kṣatrabandhavaḥ 12,285.006c ūrujā dhanino rājan pādajāḥ paricārakāḥ 12,285.007a caturṇām eva varṇānām āgamaḥ puruṣarṣabha 12,285.007c ato 'nye tv atiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ 12,285.008a kṣatrajātir athāmbaṣṭhā ugrā vaidehakās tathā 12,285.008c śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ 12,285.009a āyogāḥ karaṇā vrātyāś caṇḍālāś ca narādhipa 12,285.009c ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparam 12,285.010 janaka uvāca 12,285.010a brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham 12,285.010c bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama 12,285.011a yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ 12,285.011c śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathāpare 12,285.012 parāśara uvāca 12,285.012a rājan naitad bhaved grāhyam apakṛṣṭena janmanā 12,285.012c mahātmanāṃ samutpattis tapasā bhāvitātmanām 12,285.013a utpādya putrān munayo nṛpate yatra tatra ha 12,285.013c svenaiva tapasā teṣām ṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ 12,285.014a pitāmahaś ca me pūrvam ṛśyaśṛṅgaś ca kāśyapaḥ 12,285.014c vaṭas tāṇḍyaḥ kṛpaś caiva kakṣīvān kamaṭhādayaḥ 12,285.015a yavakrītaś ca nṛpate droṇaś ca vadatāṃ varaḥ 12,285.015c āyur mataṅgo dattaś ca drupado matsya eva ca 12,285.016a ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso ''śrayāt 12,285.016c pratiṣṭhitā vedavido dame tapasi caiva hi 12,285.017a mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva 12,285.017c aṅgirāḥ kaśyapaś caiva vasiṣṭho bhṛgur eva ca 12,285.018a karmato 'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva 12,285.018c nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām 12,285.019 janaka uvāca 12,285.019a viśeṣadharmān varṇānāṃ prabrūhi bhagavan mama 12,285.019c tathā sāmānyadharmāṃś ca sarvatra kuśalo hy asi 12,285.020 parāśara uvāca 12,285.020a pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa 12,285.020c viśeṣadharmo viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā 12,285.021a kṛṣiś ca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśām api 12,285.021c dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa 12,285.022a viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ 12,285.022c dharmān sādhāraṇāṃs tāta vistareṇa śṛṇuṣva me 12,285.023a ānṛśaṃsyam ahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā 12,285.023c śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyam akrodha eva ca 12,285.024a sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā 12,285.024c ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa 12,285.025a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ 12,285.025c atra teṣām adhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara 12,285.026a vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ 12,285.026c unnamanti yathāsantam āśrityeha svakarmasu 12,285.027a na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo; na cāpi saṃskāram ihārhatīti vā 12,285.027c śrutipravṛttaṃ na ca dharmam āpnute; na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam 12,285.028a vaidehakaṃ śūdram udāharanti; dvijā mahārāja śrutopapannāḥ 12,285.028c ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ; viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam 12,285.029a satāṃ vṛttam anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ 12,285.029c mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ 12,285.030a yathā yathā hi sadvṛttam ālambantītare janāḥ 12,285.030c tathā tathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca śerate 12,285.031 janaka uvāca 12,285.031a kiṃ karma dūṣayaty enam atha jātir mahāmune 12,285.031c saṃdeho me samutpannas tan me vyākhyātum arhasi 12,285.032 parāśara uvāca 12,285.032a asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam 12,285.032c karma caiva hi jātiś ca viśeṣaṃ tu niśāmaya 12,285.033a jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma niṣevate 12,285.033c jātyā duṣṭaś ca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ 12,285.034a jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam 12,285.034c karma tad dūṣayaty enaṃ tasmāt karma naśobhanam 12,285.035 janaka uvāca 12,285.035a kāni karmāṇi dharmyāṇi loke 'smin dvijasattama 12,285.035c na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā 12,285.036 parāśara uvāca 12,285.036a śṛṇu me 'tra mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,285.036c yāni karmāṇy ahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā 12,285.037a saṃnyasyāgnīn upāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ 12,285.037c naiḥśreyasaṃ dharmapathaṃ samāruhya yathākramam 12,285.038a praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ 12,285.038c prayānti sthānam ajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ 12,285.039a sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak; kṛtvā rājan satyavākyāni coktvā 12,285.039c tyaktvādharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke; yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ 12,286.001 parāśara uvāca 12,286.001a pitā sakhāyo guravaḥ striyaś ca; na nirguṇā nāma bhavanti loke 12,286.001c ananyabhaktāḥ priyavādinaś ca; hitāś ca vaśyāś ca tathaiva rājan 12,286.002a pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ; mātur viśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti 12,286.002c jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti; jitendriyārthāḥ param āpnuvanti 12,286.003a raṇājire yatra śarāgnisaṃstare; nṛpātmajo ghātam avāpya dahyate 12,286.003c prayāti lokān amaraiḥ sudurlabhān; niṣevate svargaphalaṃ yathāsukham 12,286.004a śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ; parāṅmukhaṃ paribarhaiś ca hīnam 12,286.004c anudyataṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ; na vai hiṃsyād bālavṛddhau ca rājan 12,286.005a paribarhaiḥ susaṃpannam udyataṃ tulyatāṃ gatam 12,286.005c atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam 12,286.006a tulyād iha vadhaḥ śreyān viśiṣṭāc ceti niścayaḥ 12,286.006c nihīnāt kātarāc caiva nṛpāṇāṃ garhito vadhaḥ 12,286.007a pāpāt pāpasamācārān nihīnāc ca narādhipa 12,286.007c pāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ 12,286.008a na kaś cit trāti vai rājan diṣṭāntavaśam āgatam 12,286.008c sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaś cid evāpakarṣati 12,286.009a snigdhaiś ca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet 12,286.009c hiṃsātmakāni karmāṇi nāyur icchet parāyuṣā 12,286.010a gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśam abhikāṅkṣatām 12,286.010c nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām 12,286.011a āyuṣi kṣayam āpanne pañcatvam upagacchati 12,286.011c nākāraṇāt tad bhavati kāraṇair upapāditam 12,286.012a tathā śarīraṃ bhavati dehād yenopapāditam 12,286.012c adhvānaṃ gatakaś cāyaṃ prāptaś cāyaṃ gṛhād gṛham 12,286.013a dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyat kiṃ cana vidyate 12,286.013c tad dehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate 12,286.014a sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam 12,286.014c bhūtānām indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam 12,286.015a tvagantaṃ deham ity āhur vidvāṃso 'dhyātmacintakāḥ 12,286.015c guṇair api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam 12,286.016a śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam 12,286.016c bhūtaiḥ prakṛtim āpannais tato bhūmau nimajjati 12,286.017a bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra ha 12,286.017c idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra ha 12,286.017e tatsvabhāvo 'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇas tathā 12,286.018a na jāyate tu nṛpate kaṃ cit kālam ayaṃ punaḥ 12,286.018c paribhramati bhūtātmā dyām ivāmbudharo mahān 12,286.019a sa punar jāyate rājan prāpyehāyatanaṃ nṛpa 12,286.019c manasaḥ paramo hy ātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ 12,286.020a dvividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa 12,286.020c jaṅgamānām api tathā dvipadāḥ paramā matāḥ 12,286.020e dvipadānām api tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ 12,286.021a dvijānām api rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ 12,286.021c prājñānām ātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānām amāninaḥ 12,286.022a jātam anveti maraṇaṃ nṛṇām iti viniścayaḥ 12,286.022c antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ 12,286.023a āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet 12,286.023c nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājan sa puṇyakṛt 12,286.024a ayojayitvā kleśena janaṃ plāvya ca duṣkṛtam 12,286.024c mṛtyunāprākṛteneha karma kṛtvātmaśaktitaḥ 12,286.025a viṣam udbandhanaṃ dāho dasyuhastāt tathā vadhaḥ 12,286.025c daṃṣṭribhyaś ca paśubhyaś ca prākṛto vadha ucyate 12,286.026a na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṃdhijaiḥ 12,286.026c evaṃvidhaiś ca bahubhir aparaiḥ prākṛtair api 12,286.027a ūrdhvaṃ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa 12,286.027c madhyato madhyapuṇyānām adho duṣkṛtakarmaṇām 12,286.028a ekaḥ śatrur na dvitīyo 'sti śatrur; ajñānatulyaḥ puruṣasya rājan 12,286.028c yenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto; ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni 12,286.029a prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ; vṛddhān upāsyaṃ ca bhaveta yasya 12,286.029c prayatnasādhyo hi sa rājaputra; prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti 12,286.030a adhītya vedāṃs tapasā brahmacārī; yajñāñ śaktyā saṃnisṛjyeha pañca 12,286.030c vanaṃ gacchet puruṣo dharmakāmaḥ; śreyaś citvā sthāpayitvā svavaṃśam 12,286.031a upabhogair api tyaktaṃ nātmānam avasādayet 12,286.031c caṇḍālatve 'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabham 12,286.032a iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpate 12,286.032c ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ 12,286.033a kathaṃ na vipraṇaśyema yonito 'syā iti prabho 12,286.033c kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt 12,286.034a yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyam iha vai naraḥ 12,286.034c dharmāvamantā kāmātmā bhavet sa khalu vañcyate 12,286.035a yas tu prītipurogeṇa cakṣuṣā tāta paśyati 12,286.035c dīpopamāni bhūtāni yāvad arcir na naśyati 12,286.036a sāntvenānupradānena priyavādena cāpy uta 12,286.036c samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate 12,286.037a dānaṃ tyāgaḥ śobhanā mūrtir adbhyo; bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram 12,286.037c sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu; ye cāpy anye puṇyadeśāḥ pṛthivyām 12,286.038a gṛheṣu yeṣām asavaḥ patanti; teṣām atho nirharaṇaṃ praśastam 12,286.038c yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne; śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ 12,286.039a iṣṭiḥ puṣṭir yajanaṃ yājanaṃ ca; dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ 12,286.039c śaktyā pitryaṃ yac ca kiṃ cit praśastaṃ; sarvāṇy ātmārthe mānavo yaḥ karoti 12,286.040a dharmaśāstrāṇi vedāś ca ṣaḍaṅgāni narādhipa 12,286.040c śreyaso 'rthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ 12,286.041 bhīṣma uvāca 12,286.041a evad vai sarvam ākhyātaṃ muninā sumahātmanā 12,286.041c videharājāya purā śreyaso 'rthe narādhipa 12,287.001 bhīṣma uvāca 12,287.001a punar eva tu papraccha janako mithilādhipaḥ 12,287.001c parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam 12,287.002a kiṃ śreyaḥ kā gatir brahman kiṃ kṛtaṃ na vinaśyati 12,287.002c kva gato na nivarteta tan me brūhi mahāmune 12,287.003 parāśara uvāca 12,287.003a asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā 12,287.003c cīrṇaṃ tapo na praṇaśyed vāpaḥ kṣetre na naśyati 12,287.004a chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme 'bhirajyate 12,287.004c dattvābhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhim avāpnuyāt 12,287.005a yo dadāti sahasrāṇi gavām aśvaśatāni ca 12,287.005c abhayaṃ sarvabhūtebhyas tad dānam ativartate 12,287.006a vasan viṣayamadhye 'pi na vasaty eva buddhimān 12,287.006c saṃvasaty eva durbuddhir asatsu viṣayeṣv api 12,287.007a nādharmaḥ śliṣyate prājñam āpaḥ puṣkaraparṇavat 12,287.007c aprājñam adhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatu kāṣṭhavat 12,287.008a nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāram abhimuñcati 12,287.008c kartā khalu yathākālaṃ tat sarvam abhipadyate 12,287.008e na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ 12,287.009a buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate 12,287.009c śubhāśubheṣu saktātmā prāpnoti sumahad bhayam 12,287.010a vītarāgo jitakrodhaḥ samyag bhavati yaḥ sadā 12,287.010c viṣaye vartamāno 'pi na sa pāpena yujyate 12,287.011a maryādāyāṃ dharmasetur nibaddho naiva sīdati 12,287.011c puṣṭasrota ivāyattaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ 12,287.012a yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā 12,287.012c ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate 12,287.013a yathā tilānām iha puṣpasaṃśrayāt; pṛthak pṛthag yāti guṇo 'tisaumyatām 12,287.013c tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ; yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ pravartate 12,287.014a jahāti dārān ihate na saṃpadaḥ; sadaśvayānaṃ vividhāś ca yāḥ kriyāḥ 12,287.014c triviṣṭape jātamatir yadā naras; tadāsya buddhir viṣayeṣu bhidyate 12,287.015a prasaktabuddhir viṣayeṣu yo naro; yo budhyate hy ātmahitaṃ kadā ca na 12,287.015c sa sarvabhāvānugatena cetasā; nṛpāmiṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate 12,287.016a saṃghātavān martyalokaḥ parasparam apāśritaḥ 12,287.016c kadalīgarbhaniḥsāro naur ivāpsu nimajjati 12,287.017a na dharmakālaḥ puruṣasya niścito; na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate 12,287.017c kriyā hi dharmasya sadaiva śobhanā; yadā naro mṛtyumukhe 'bhivartate 12,287.018a yathāndhaḥ svagṛhe yukto hy abhyāsād eva gacchati 12,287.018c tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim 12,287.019a maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam 12,287.019c avidvān mokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat 12,287.020a yathā mṛṇālo 'nugatam āśu muñcati kardamam 12,287.020c tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate 12,287.020e manaḥ praṇayate ''tmānaṃ sa enam abhiyuñjati 12,287.020f*0743_01 yukto yadā sa bhavati tadā tat paśyate param 12,287.021a parārthe vartamānas tu svakāryaṃ yo 'bhimanyate 12,287.021c indriyārtheṣu saktaḥ san svakāryāt parihīyate 12,287.022a adhas tiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim 12,287.022c prāpnoti svakṛtair ātmā prājñasyehetarasya ca 12,287.023a mṛnmaye bhājane pakve yathā vai nyasyate dravaḥ 12,287.023c tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayam aśnute 12,287.024a viṣayān aśnute yas tu na sa bhokṣyaty asaṃśayam 12,287.024c yas tu bhogāṃs tyajed ātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati 12,287.025a nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ 12,287.025c jātyandha iva panthānam āvṛtātmā na budhyate 12,287.026a vaṇig yathā samudrād vai yathārthaṃ labhate dhanam 12,287.026c tathā martyārṇave jantoḥ karmavijñānato gatiḥ 12,287.027a ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran 12,287.027c mṛtyur grasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā 12,287.028a svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate 12,287.028c nākṛtaṃ labhate kaś cit kiṃ cid atra priyāpriyam 12,287.029a śayānaṃ yāntam āsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca 12,287.029c śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā 12,287.030a na hy anyat tīram āsādya punas tartuṃ vyavasyati 12,287.030c durlabho dṛśyate hy asya vinipāto mahārṇave 12,287.031a yathā bhārāvasaktā hi naur mahāmbhasi tantunā 12,287.031c tathā mano 'bhiyogād vai śarīraṃ pratikarṣati 12,287.032a yathā samudram abhitaḥ saṃsyūtāḥ sarito 'parāḥ 12,287.032c tathādyā prakṛtir yogād abhisaṃsyūyate sadā 12,287.033a snehapāśair bahuvidhair āsaktamanaso narāḥ 12,287.033c prakṛtisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat 12,287.034a śarīragṛhasaṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ 12,287.034c buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tv iha paratra ca 12,287.035a vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepās tu sukhāvahāḥ 12,287.035c parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgam ātmahitaṃ viduḥ 12,287.036a saṃkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ 12,287.036c bhāryā dāsāś ca putrāś ca svam artham anuyuñjate 12,287.037a na mātā na pitā kiṃ cit kasya cit pratipadyate 12,287.037c dānapathyodano jantuḥ svakarmaphalam aśnute 12,287.038a mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanas tathā 12,287.038c aṣṭāpadapadasthāne tv akṣamudreva nyasyate 12,287.039a sarvāṇi karmāṇi purā kṛtāni; śubhāśubhāny ātmano yānti jantoḥ 12,287.039c upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā; buddhiṃ tathā codayate 'ntarātmā 12,287.040a vyavasāyaṃ samāśritya sahāyān yo 'dhigacchati 12,287.040c na tasya kaś cid ārambhaḥ kadā cid avasīdati 12,287.041a advaidhamanasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitam 12,287.041c na śrīḥ saṃtyajate nityam ādityam iva raśmayaḥ 12,287.042a āstikyavyavasāyābhyām upāyād vismayād dhiyā 12,287.042c yam ārabhaty anindyātmā na so 'rthaḥ parisīdati 12,287.043a sarvaḥ svāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥ svayaṃ; garbhāt saṃpratipadyate tad ubhayaṃ yat tena pūrvaṃ kṛtam 12,287.043c mṛtyuś cāparihāravān samagatiḥ kālena viccheditā; dāroś cūrṇam ivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ prāpayet 12,287.044a svarūpatām ātmakṛtaṃ ca vistaraṃ; kulānvayaṃ dravyasamṛddhisaṃcayam 12,287.044c naro hi sarvo labhate yathākṛtaṃ; śubhāśubhenātmakṛtena karmaṇā 12,287.045 bhīṣma uvāca 12,287.045a ity ukto janako rājan yathātathyaṃ manīṣiṇā 12,287.045c śrutvā dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ parāṃ mudam avāpa ha 12,288.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,288.001a satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha 12,288.001c vidvāṃso manujā loke katham etan mataṃ tava 12,288.002 bhīṣma uvāca 12,288.002a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,288.002c sādhyānām iha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira 12,288.003a haṃso bhūtvātha sauvarṇas tv ajo nityaḥ prajāpatiḥ 12,288.003c sa vai paryeti lokāṃs trīn atha sādhyān upāgamat 12,288.004 sādhyā ūcuḥ 12,288.004a śakune vayaṃ sma devā vai sādhyās tvām anuyujmahe 12,288.004c pṛcchāmas tvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃś ca kila mokṣavit 12,288.005a śruto 'si naḥ paṇḍito dhīravādī; sādhuśabdaḥ patate te patatrin 12,288.005c kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ; kasmin manas te ramate mahātman 12,288.006a tan naḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi; yat kāryāṇāṃ manyase śreṣṭham ekam 12,288.006c yat kṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhair; vimucyate vihagendreha śīghram 12,288.007 haṃsa uvāca 12,288.007a idaṃ kāryam amṛtāśāḥ śṛṇomi; tapo damaḥ satyam ātmābhiguptiḥ 12,288.007c granthīn vimucya hṛdayasya sarvān; priyāpriye svaṃ vaśam ānayīta 12,288.008a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 12,288.008c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 12,288.009a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 12,288.009c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 12,288.010a paraś ced enam ativādabāṇair; bhṛśaṃ vidhyec chama eveha kāryaḥ 12,288.010c saṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya 12,288.011a kṣepābhimānād abhiṣaṅgavyalīkaṃ; nigṛhṇāti jvalitaṃ yaś ca manyum 12,288.011c aduṣṭacetā mudito 'nasūyuḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām 12,288.012a ākruśyamāno na vadāmi kiṃ cit; kṣamāmy ahaṃ tāḍyamānaś ca nityam 12,288.012c śreṣṭhaṃ hy etat kṣamam apy āhur āryāḥ; satyaṃ tathaivārjavam ānṛśaṃsyam 12,288.013a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 12,288.013c damasyopaniṣan mokṣa etat sarvānuśāsanam 12,288.014a vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ; vivitsāvegam udaropasthavegam 12,288.014c etān vegān yo viṣahaty udīrṇāṃs; taṃ manye 'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca 12,288.015a akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ 12,288.015c amānuṣān mānuṣo vai viśiṣṭas; tathājñānāj jñānavān vai pradhānaḥ 12,288.016a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ 12,288.016c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 12,288.017a yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā; yo vā hato na pratihanti dhairyāt 12,288.017c pāpaṃ ca yo necchati tasya hantus; tasmai devāḥ spṛhayante sadaiva 12,288.018a pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca 12,288.018c vimānito hato ''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati 12,288.019a sadāham āryān nibhṛto 'py upāse; na me vivitsā na ca me 'sti roṣaḥ 12,288.019c na cāpy ahaṃ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṃ cid viṣameṇa yāmi 12,288.020a nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃ cid; damaṃ dvāraṃ hy amṛtasyeha vedmi 12,288.020c guhyaṃ brahma tad idaṃ vo bravīmi; na mānuṣāc chreṣṭhataraṃ hi kiṃ cit 12,288.021a vimucyamānaḥ pāpebhyo dhanebhya iva candramāḥ 12,288.021c virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa sidhyati 12,288.022a yaḥ sarveṣāṃ bhavati hy arcanīya; utsecane stambha ivābhijātaḥ 12,288.022c yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti; sa vai devān gacchati saṃyatātmā 12,288.023a na tathā vaktum icchanti kalyāṇān puruṣe guṇān 12,288.023c yathaiṣāṃ vaktum icchanti nairguṇyam anuyuñjakāḥ 12,288.024a yasya vāṅmanasī gupte samyak praṇihite sadā 12,288.024c vedās tapaś ca tyāgaś ca sa idaṃ sarvam āpnuyāt 12,288.025a ākrośanāvamānābhyām abudhād vardhate budhaḥ 12,288.025c tasmān na vardhayed anyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet 12,288.026a amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya vai dvijaḥ 12,288.026c sukhaṃ hy avamataḥ śete yo 'vamantā sa naśyati 12,288.027a yat krodhano yajate yad dadāti; yad vā tapas tapyati yaj juhoti 12,288.027c vaivasvatas tad dharate 'sya sarvaṃ; moghaḥ śramo bhavati krodhanasya 12,288.028a catvāri yasya dvārāṇi suguptāny amarottamāḥ 12,288.028c upastham udaraṃ hastau vāk caturthī sa dharmavit 12,288.029a satyaṃ damaṃ hy ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; dhṛtiṃ titikṣām abhisevamānaḥ 12,288.029c svādhyāyanityo 'spṛhayan pareṣām; ekāntaśīly ūrdhvagatir bhavet saḥ 12,288.030a sarvān etān anucaran vatsavac caturaḥ stanān 12,288.030c na pāvanatamaṃ kiṃ cit satyād adhyagamaṃ kva cit 12,288.031a ācakṣe 'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran 12,288.031c satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 12,288.032a yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃś copasevate 12,288.032c yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ 12,288.033a yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva 12,288.033c vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti 12,288.034a sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante; na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum 12,288.034c nenduḥ samaḥ syād asamo hi vāyur; uccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda 12,288.035a aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe 12,288.035c tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai 12,288.036a śiśnodare ye 'bhiratāḥ sadaiva; stenā narā vākparuṣāś ca nityam 12,288.036c apetadoṣān iti tān viditvā; dūrād devāḥ saṃparivarjayanti 12,288.037a na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ; sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā 12,288.037c satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā; dharme ratās taiḥ saha saṃbhajante 12,288.038a avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam 12,288.038c dharmaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham 12,288.039 sādhyā ūcuḥ 12,288.039a kenāyam āvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate 12,288.039c kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati 12,288.040 haṃsa uvāca 12,288.040a ajñānenāvṛto loko mātsaryān na prakāśate 12,288.040c lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṃ na gacchati 12,288.041 sādhyā ūcuḥ 12,288.041a kaḥ svid eko ramate brāhmaṇānāṃ; kaḥ svid eko bahubhir joṣam āste 12,288.041c kaḥ svid eko balavān durbalo 'pi; kaḥ svid eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti 12,288.042 haṃsa uvāca 12,288.042a prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ; prājña eko bahubhir joṣam āste 12,288.042c prājña eko balavān durbalo 'pi; prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti 12,288.043 sādhyā ūcuḥ 12,288.043a kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvam ucyate 12,288.043c asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kim eṣāṃ mānuṣaṃ matam 12,288.044 haṃsa uvāca 12,288.044a svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvam ucyate 12,288.044c asādhutvaṃ parīvādo mṛtyur mānuṣam ucyate 12,288.045 bhīṣma uvāca 12,288.045*0744_01 ity uktvā varado devo bhagavān nitya avyayaḥ 12,288.045*0744_02 sādhyair devagaṇaiḥ sārdhaṃ divam evāruroha saḥ 12,288.045*0744_03 etad yaśasyam āyuṣyaṃ putryaṃ svargāya tu dhruvam 12,288.045*0744_04 darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca 12,288.045a saṃvāda ity ayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ 12,288.045c kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyam ucyate 12,289.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.001a sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktum arhasi 12,289.001c tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama 12,289.002 bhīṣma uvāca 12,289.002a sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ 12,289.002c vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ svapakṣodbhāvanāya vai 12,289.003a anīśvaraḥ kathaṃ mucyed ity evaṃ śatrukarśana 12,289.003c vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅ manīṣiṇaḥ 12,289.004a vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyag dvijātayaḥ 12,289.004c vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ 12,289.005a ūrdhvaṃ sa dehāt suvyaktaṃ vimucyed iti nānyathā 12,289.005c etad āhur mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam 12,289.006a svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam 12,289.006c śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ 12,289.007a pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ 12,289.007c ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira 12,289.008a ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate 12,289.008c anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim 12,289.009a tulyaṃ śaucaṃ tayor yuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha 12,289.009c vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ 12,289.009d*0745_01 tayos tu darśanaṃ samyak sūkṣme bhāve prasajyate 12,289.010 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.010a yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha 12,289.010c tulyaṃ na darśanaṃ kasmāt tan me brūhi pitāmaha 12,289.011 bhīṣma uvāca 12,289.011a rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam 12,289.011c yogāc chittvādito doṣān pañcaitān prāpnuvanti tat 12,289.012a yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punar jalam 12,289.012c prāpnuvanti tathā yogās tat padaṃ vītakalmaṣāḥ 12,289.013a tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ 12,289.013c prāpnuyur vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ 12,289.014a lobhajāni tathā rājan bandhanāni balānvitāḥ 12,289.014c chittvā yogāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivam 12,289.015a abalāś ca mṛgā rājan vāgurāsu tathāpare 12,289.015c vinaśyanti na saṃdehas tadvad yogabalād ṛte 12,289.016a balahīnāś ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ 12,289.016c antaṃ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ 12,289.017a yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālam ariṃdama 12,289.017c tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ 12,289.018a karmajair bandhanair baddhās tadvad yogāḥ paraṃtapa 12,289.018c abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ 12,289.019a alpakaś ca yathā rājan vahniḥ śāmyati durbalaḥ 12,289.019c ākrānta indhanaiḥ sthūlais tadvad yogo 'balaḥ prabho 12,289.020a sa eva ca yadā rājan vahnir jātabalaḥ punaḥ 12,289.020c samīraṇayutaḥ kṛtsnāṃ dahet kṣipraṃ mahīm api 12,289.021a tadvaj jātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ 12,289.021c antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayej jagat 12,289.022a durbalaś ca yathā rājan srotasā hriyate naraḥ 12,289.022c balahīnas tathā yogo viṣayair hriyate 'vaśaḥ 12,289.023a tad eva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ 12,289.023c tadvad yogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayān bahūn 12,289.024a viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥ 12,289.024c prajāpatīn ṛṣīn devān mahābhūtāni ceśvarāḥ 12,289.025a na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyur bhīmavikramaḥ 12,289.025c īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ 12,289.026a ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha 12,289.026c yogaḥ kuryād balaṃ prāpya taiś ca sarvair mahīṃ caret 12,289.027a prāpnuyād viṣayāṃś caiva punaś cograṃ tapaś caret 12,289.027c saṃkṣipec ca punaḥ pārtha sūryas tejoguṇān iva 12,289.028a balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva 12,289.028c vimokṣaprabhaviṣṇutvam upapannam asaṃśayam 12,289.029a balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṃ pate 12,289.029c nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punas tava 12,289.030a ātmanaś ca samādhāne dhāraṇāṃ prati cābhibho 12,289.030c nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha 12,289.031a apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ 12,289.031c yuktaḥ samyak tathā yogī mokṣaṃ prāpnoty asaṃśayam 12,289.032a snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam 12,289.032c puruṣo yatta ārohet sopānaṃ yuktamānasaḥ 12,289.033a yuktvā tathāyam ātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalam 12,289.033c karoty amalam ātmānaṃ bhāskaropamadarśanam 12,289.034a yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ 12,289.034c mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayet pārthiva pattanam 12,289.035a tadvad ātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavit 12,289.035c durgamaṃ sthānam āpnoti hitvā deham imaṃ nṛpa 12,289.036a sārathiś ca yathā yuktvā sadaśvān susamāhitaḥ 12,289.036c deśam iṣṭaṃ nayaty āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha 12,289.037a tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ 12,289.037c prāpnoty āśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ 12,289.038a āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo 'calaḥ 12,289.038c pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padam āpnoti so 'jaram 12,289.039a nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ 12,289.039c darśane sparśane cāpi ghrāṇe cāmitavikrama 12,289.040a sthāneṣv eteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ 12,289.040c ātmanā sūkṣmam ātmānaṃ yuṅkte samyag viśāṃ pate 12,289.041a sa śīghram amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubham 12,289.041c uttamaṃ yogam āsthāya yadīcchati vimucyate 12,289.042 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.042a āhārān kīdṛśān kṛtvā kāni jitvā ca bhārata 12,289.042c yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati 12,289.043 bhīṣma uvāca 12,289.043a kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇe 12,289.043c snehānāṃ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt 12,289.044a bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālam ariṃdama 12,289.044c ekārāmo viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt 12,289.045a pakṣān māsān ṛtūṃś citrān saṃcaraṃś ca guhās tathā 12,289.045c apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt 12,289.046a akhaṇḍam api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara 12,289.046c upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt 12,289.047a kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣam eva ca 12,289.047c bhayaṃ nidrāṃ tathā śvāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃs tathā 12,289.048a aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva 12,289.048c sparśān sarvāṃs tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama 12,289.049a dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmam ātmānam ātmanā 12,289.049c vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā 12,289.050a durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām 12,289.050c na kaś cid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha 12,289.051a yathā kaś cid vanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam 12,289.051c śvabhravat toyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam 12,289.052a abhaktam aṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham 12,289.052c panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipated yuvā 12,289.053a yogamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaś cid bhajate dvijaḥ 12,289.053c kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo hi sa smṛtaḥ 12,289.054a sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate 12,289.054c dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyam akṛtātmabhiḥ 12,289.055a vipannā dhāraṇās tāta nayanti naśubhāṃ gatim 12,289.055c netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣān arṇave nṛpa 12,289.056a yas tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi 12,289.056c maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati 12,289.057a nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣv idam udāhṛtam 12,289.057c paraṃ yogaṃ tu yat kṛtsnaṃ niścitaṃ tad dvijātiṣu 12,289.058a paraṃ hi tad brahma mahan mahātman; brahmāṇam īśaṃ varadaṃ ca viṣṇum 12,289.058c bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; ṣaḍ brahmaputrāṃś ca mahānubhāvān 12,289.059a tamaś ca kaṣṭaṃ sumahad rajaś ca; sattvaṃ ca śuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca 12,289.059c siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaś ca kṛtsnaṃ sumahac ca dhairyam 12,289.060a tārādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃś ca devān uragān pitṝṃś ca 12,289.060c śailāṃś ca kṛtsnān udadhīṃś ca ghorān; nadīś ca sarvāḥ savanān ghanāṃś ca 12,289.061a nāgān nagān yakṣagaṇān diśaś ca; gandharvasaṃghān puruṣān striyaś ca 12,289.061c parasparaṃ prāpya mahān mahātmā; viśeta yogī nacirād vimuktaḥ 12,289.062a kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā; deve mahāvīryamatau śubheyam 12,289.062c yogān sa sarvān abhibhūya martyān; nārāyaṇātmā kurute mahātmā 12,290.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.001a samyak tvayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ 12,290.001c yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā 12,290.002a sāṃkhye tv idānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate 12,290.002c triṣu lokeṣu yaj jñānaṃ sarvaṃ tad viditaṃ hi te 12,290.003 bhīṣma uvāca 12,290.003a śṛṇu me tvam idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām 12,290.003c vihitaṃ yatibhir buddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ 12,290.004a yasmin na vibhramāḥ ke cid dṛśyante manujarṣabha 12,290.004c guṇāś ca yasmin bahavo doṣahāniś ca kevalā 12,290.005a jñānena parisaṃkhyāya sadoṣān viṣayān nṛpa 12,290.005c mānuṣān durjayān kṛtsnān paiśācān viṣayāṃs tathā 12,290.006a rākṣasān viṣayāñ jñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃs tathā 12,290.006c viṣayān auragāñ jñātvā gāndharvaviṣayāṃs tathā 12,290.007a pitṝṇāṃ viṣayāñ jñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa 12,290.007c suparṇaviṣayāñ jñātvā marutāṃ viṣayāṃs tathā 12,290.008a rājarṣiviṣayāñ jñātvā brahmarṣiviṣayāṃs tathā 12,290.008c āsurān viṣayāñ jñātvā vaiśvadevāṃs tathaiva ca 12,290.009a devarṣiviṣayāñ jñātvā yogānām api ceśvarān 12,290.009c viṣayāṃś ca prajeśānāṃ brahmaṇo viṣayāṃs tathā 12,290.010a āyuṣaś ca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ 12,290.010c sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara 12,290.011a prāpte kāle ca yad duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām 12,290.011c tiryak ca patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat 12,290.012a svargasya ca guṇān kṛtsnān doṣān sarvāṃś ca bhārata 12,290.012c vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ 12,290.013a jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa 12,290.013c sāṃkhyajñāne ca ye doṣās tathaiva ca guṇā nṛpa 12,290.013d*0746_01 itareṣu ca ye doṣā guṇās teṣu ca bhārata 12,290.013d*0746_02 parisaṃkhyāya saṃkhyānaṃ matvā sāṃkhyaṃ guṇādhikam 12,290.014a sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā 12,290.014c tamaś cāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā 12,290.015a ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṃ tathā 12,290.015c buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ mahat 12,290.016a dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṃ punaḥ 12,290.016c mārgaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṃ tathā 12,290.017a jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇair bhāvitāḥ śubhaiḥ 12,290.017c prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ param 12,290.018a rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca 12,290.018c śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca 12,290.019a tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam 12,290.019c mohaṃ tamasi saṃsaktaṃ lobham artheṣu saṃśritam 12,290.020a viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam 12,290.020c apsu devīṃ tathā saktām apas tejasi cāśritāḥ 12,290.021a tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam 12,290.021c nabho mahati saṃyuktaṃ mahad buddhau ca saṃśritam 12,290.022a buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi cāśritam 12,290.022c rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani 12,290.023a saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā 12,290.023c devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kva cit 12,290.024a jñātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,290.024c svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā vai deham āśrite 12,290.025a madhyastham ekam ātmānaṃ pāpaṃ yasmin na vidyate 12,290.025c dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām 12,290.026a indriyāṇīndriyārthāṃś ca sarvān ātmani saṃśritān 12,290.026b*0747_01 durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam 12,290.026c prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ 12,290.027a avāk caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ 12,290.027c sapta vātāṃs tathā śeṣān saptadhā vidhivat punaḥ 12,290.028a prajāpatīn ṛṣīṃś caiva mārgāṃś ca subahūn varān 12,290.028c saptarṣīṃś ca bahūñ jñātvā rājarṣīṃś ca paraṃtapa 12,290.029a surarṣīn mahataś cānyān maharṣīn sūryasaṃnibhān 12,290.029c aiśvaryāc cyāvitāñ jñātvā kālena mahatā nṛpa 12,290.030a mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva 12,290.030c gatiṃ cāpy aśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmaṇām 12,290.031a vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye 12,290.031c yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārān aśubhāṃs tathā 12,290.032a jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane 12,290.032c śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite 12,290.033a śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe 12,290.033c sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure 'śucau 12,290.034a vijñāyāhitam ātmānaṃ yogāṃś ca vividhān nṛpa 12,290.034c tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām 12,290.035a sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha 12,290.035c garhitaṃ mahatām arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām 12,290.036a upaplavāṃs tathā ghorāñ śaśinas tejasas tathā 12,290.036c tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam 12,290.037a dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa 12,290.037c anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānām api cāśubham 12,290.038a bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham 12,290.038c rāge mohe ca saṃprāpte kva cit sattvaṃ samāśritam 12,290.039a sahasreṣu naraḥ kaś cin mokṣabuddhiṃ samāśritaḥ 12,290.039c durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam 12,290.040a bahumānam alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ 12,290.040c viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ 12,290.041a gatāsūnāṃ ca kaunteya dehān dṛṣṭvā tathāśubhān 12,290.041c vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata 12,290.042a brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām 12,290.042c surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām 12,290.042e gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām 12,290.043a jananīṣu ca vartante ye na samyag yudhiṣṭhira 12,290.043c sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ 12,290.044a tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām 12,290.044c tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak 12,290.045a vedavādāṃs tathā citrān ṛtūnāṃ paryayāṃs tathā 12,290.045c kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ prakṣayaṃ tathā 12,290.046a pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam 12,290.046c kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatas tathā 12,290.047a vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ 12,290.047c kṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punar vṛddhiṃ tathaiva ca 12,290.048a saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ 12,290.048c kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā 12,290.049a varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ 12,290.049c jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha 12,290.050a dehadoṣāṃs tathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ 12,290.050c dehaviklavatāṃ caiva samyag vijñāya bhārata 12,290.051a ātmadoṣāṃś ca vijñāya sarvān ātmani saṃśritān 12,290.051c svadehād utthitān gandhāṃs tathā vijñāya cāśubhān 12,290.051d*0748_01 mūtraśleṣmapurīṣādīn svedajāṃś ca sukutsitān 12,290.052 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.052a kān svagātrodbhavān doṣān paśyasy amitavikrama 12,290.052c etan me saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi tattvataḥ 12,290.053 bhīṣma uvāca 12,290.053a pañca doṣān prabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ 12,290.053c mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tān arisūdana 12,290.054a kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate 12,290.054c ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām 12,290.055a chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,290.055c sattvasaṃśīlanān nidrām apramādād bhayaṃ tathā 12,290.055e chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ laghvāhāratayā nṛpa 12,290.056a guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api 12,290.056c hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ 12,290.057a apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇor māyāśatair vṛtam 12,290.057c cittabhittipratīkāśaṃ nalasāram anarthakam 12,290.058a tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham 12,290.058c nāśaprāyaṃ sukhād dhīnaṃ nāśottaram abhāvagam 12,290.058e rajas tamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipam ivāvaśam 12,290.059a sāṃkhyā rājan mahāprājñās tyaktvā dehaṃ prajākṛtam 12,290.059c jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa 12,290.060a rājasān aśubhān gandhāṃs tāmasāṃś ca tathāvidhān 12,290.060c puṇyāṃś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṃśritān 12,290.060e chittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata 12,290.061a tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam 12,290.061c vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam 12,290.062a tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtaranty uta 12,290.062c snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpam ariṃdama 12,290.063a karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratam idaṃ nṛpa 12,290.063c hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasamahākaram 12,290.064a nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam 12,290.064c śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam 12,290.065a asthisaṃghātasaṃghāṭaṃ śleṣmaphenam ariṃdama 12,290.065c dānamuktākaraṃ bhīmaṃ śoṇitahradavidrumam 12,290.066a hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram 12,290.066c rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam 12,290.067a punar ājanmalokaughaṃ putrabāndhavapattanam 12,290.067c ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam 12,290.068a vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim 12,290.068c mokṣaduṣprāpaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram 12,290.069a taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhārata 12,290.069c tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ 12,290.070a tatas tān sukṛtīn sāṃkhyān sūryo vahati raśmibhiḥ 12,290.070c padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān nṛpa 12,290.071a tatra tān pravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata 12,290.071c vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṃs tapodhanān 12,290.072a sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaś ca bhārata 12,290.072c saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān 12,290.072e sa tān vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073a nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073b*0749_01 tamo vahati rājendra rajasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073c rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim 12,290.074a sattvaṃ vahati śuddhātman paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,290.074c prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā 12,290.075a paramātmānam āsādya tadbhūtāyatanāmalāḥ 12,290.075c amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibho 12,290.075e paramā sā gatiḥ pārtha nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām 12,290.075f*0750_01 satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām 12,290.076 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.076a sthānam uttamam āsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ 12,290.076c ājanmamaraṇaṃ vā te smaranty uta na vānagha 12,290.077a yad atra tathyaṃ tan me tvaṃ yathāvad vaktum arhasi 12,290.077c tvad ṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭum arhāmi kaurava 12,290.078a mokṣadoṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn 12,290.078c yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare 12,290.079a pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa 12,290.079c magnasya hi pare jñāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhavet 12,290.080 bhīṣma uvāca 12,290.080a yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ 12,290.080c buddhānām api saṃmohaḥ praśne 'smin bharatarṣabha 12,290.080e atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅ mayeritam 12,290.081a buddhiś ca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām 12,290.081c indriyāṇy api budhyante svadehaṃ dehino nṛpa 12,290.081e kāraṇāny ātmanas tāni sūkṣmaḥ paśyati tais tu saḥ 12,290.082a ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu 12,290.082c vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave 12,290.083a indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana 12,290.083c sūkṣmaś carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ 12,290.084a sa paśyati yathānyāyaṃ sparśān spṛśati cābhibho 12,290.084c budhyamāno yathāpūrvam akhileneha bhārata 12,290.085a indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi 12,290.085c anīśatvāt pralīyante sarpā hataviṣā iva 12,290.086a indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣv eva sarvaśaḥ 12,290.086c ākramya gatayaḥ sūkṣmāś caraty ātmā na saṃśayaḥ 12,290.087a sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ 12,290.087c guṇāṃś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata 12,290.088a guṇāṃś ca manasas tadvan nabhasaś ca guṇāṃs tathā 12,290.088c guṇān vāyoś ca dharmātmaṃs tejasaś ca guṇān punaḥ 12,290.089a apāṃ guṇāṃs tathā pārtha pārthivāṃś ca guṇān api 12,290.089c sarvātmanā guṇair vyāpya kṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira 12,290.090a ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe 12,290.090c śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṃ vibho 12,290.091a prakṛtiṃ cāpy atikramya gacchaty ātmānam avyayam 12,290.091c paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvaṃdvaṃ prakṛteḥ param 12,290.092a vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭas tam anāmayam 12,290.092c paramātmānam aguṇaṃ na nivartati bhārata 12,290.093a śiṣṭaṃ tv atra manas tāta indriyāṇi ca bhārata 12,290.093c āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ 12,290.094a śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā 12,290.094c evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā 12,290.095a sāṃkhyā rājan mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim 12,290.095c jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate 12,290.096a atra te saṃśayo mā bhūj jñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam 12,290.096c akṣaraṃ dhruvam avyaktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam 12,290.097a anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatam 12,290.097c kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yad vadanti śamātmakāḥ 12,290.098a yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 12,290.098c yac ca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ 12,290.099a sarve viprāś ca devāś ca tathāgamavido janāḥ 12,290.099c brahmaṇyaṃ paramaṃ devam anantaṃ parato 'cyutam 12,290.100a prārthayantaś ca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ 12,290.100c samyag yuktās tathā yogāḥ sāṃkhyāś cāmitadarśanāḥ 12,290.101a amūrtes tasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtir iti śrutiḥ 12,290.101c abhijñānāni tasyāhur mataṃ hi bharatarṣabha 12,290.102a dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate 12,290.102c jaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate 12,290.103a jñānaṃ mahad yad dhi mahatsu rājan; vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge 12,290.103c yac cāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ; sāṃkhyāgataṃ tan nikhilaṃ narendra 12,290.104a yac cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ; yac cārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe 12,290.104c jñānaṃ ca loke yad ihāsti kiṃ cit; sāṃkhyāgataṃ tac ca mahan mahātman 12,290.105a śamaś ca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca; jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvad uktam 12,290.105c tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṃkhye yathāvad vihitāni rājan 12,290.106a viparyaye tasya hi pārtha devān; gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena 12,290.106c tāṃś cānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ 12,290.107a hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ; divaukaso dyām iva pārtha sāṃkhyāḥ 12,290.107c tato 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe; sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe 12,290.108a teṣāṃ na tiryag gamanaṃ hi dṛṣṭaṃ; nāvāg gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ 12,290.108c na cābudhānām api te dvijātayo; ye jñānam etan nṛpate 'nuraktāḥ 12,290.109a sāṃkyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ; mahārṇavaṃ vimalam udārakāntam 12,290.109c kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā; nārāyaṇo dhārayate 'prameyam 12,290.110a etan mayoktaṃ naradeva tattvaṃ; nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam 12,290.110c sa sargakāle ca karoti sargaṃ; saṃhārakāle ca tad atti bhūyaḥ 12,290.110d*0751_01 saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ 12,290.110d*0751_02 kṛtvāpsu śete jagadantarātmā 12,291.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,291.001a kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ 12,291.001c kiṃ ca tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ 12,291.002a akṣarakṣarayor vyaktim icchāmy ariniṣūdana 12,291.002c upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana 12,291.003a tvaṃ hi jñānanidhir viprair ucyase vedapāragaiḥ 12,291.003c ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ 12,291.004a śeṣam alpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare 12,291.004c āvṛtte bhagavaty arke gantāsi paramāṃ gatim 12,291.005a tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam 12,291.005c kuruvaṃśapradīpas tvaṃ jñānadravyeṇa dīpyase 12,291.006a tad etac chrotum icchāmi tvattaḥ kurukulodvaha 12,291.006c na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvann amṛtam īdṛśam 12,291.007 bhīṣma uvāca 12,291.007a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,291.007c vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca 12,291.008a vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim 12,291.008c papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param 12,291.009a param adhyātmakuśalam adhyātmagatiniścayam 12,291.009c maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,291.010a svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpy anulbaṇam 12,291.010c papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā 12,291.011a bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam 12,291.011c yasmān na punarāvṛttim āpnuvanti manīṣiṇaḥ 12,291.012a yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat 12,291.012c yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemyam anāmayam 12,291.013 vasiṣṭha uvāca 12,291.013a śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat 12,291.013c yan na kṣarati pūrveṇa yāvat kālena cāpy atha 12,291.014a yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇam 12,291.014c daśakalpaśatāvṛttaṃ tad ahar brāhmam ucyate 12,291.014e rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate 12,291.015a sṛjaty anantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtam agrajam 12,291.015c mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ 12,291.015e aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam 12,291.016a sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham 12,291.016c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,291.017a hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtaḥ 12,291.017c mahān iti ca yogeṣu viriñca iti cāpy uta 12,291.018a sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ 12,291.018c vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ 12,291.019a vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā 12,291.019c tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ 12,291.020a eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā 12,291.020c ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatim ahaṃkṛtam 12,291.021a avyaktād vyaktam utpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam 12,291.021c mahāntaṃ cāpy ahaṃkāram avidyāsargam eva ca 12,291.022a avidhiś ca vidhiś caiva samutpannau tathaikataḥ 12,291.022c vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ 12,291.023a bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva 12,291.023c ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam 12,291.024a vāyur jyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā 12,291.024c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,291.025a evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam 12,291.025c pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthavat 12,291.026a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam 12,291.026c vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca 12,291.027a buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca 12,291.027c saṃbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva 12,291.028a eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate 12,291.028c yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,291.029a etad dehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu 12,291.029c veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave 12,291.030a sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage 12,291.030c sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare 12,291.031a sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake 12,291.031c śuni śvapāke vaiṇeye sacaṇḍāle sapulkase 12,291.032a hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha 12,291.032b*0752_01 sahastyaśve saśārdūle saṛkṣagavi caiva hi 12,291.032c yac ca mūrtimayaṃ kiṃ cit sarvatraitan nidarśanam 12,291.033a jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ 12,291.033c sthānaṃ dehavatām asti ity evam anuśuśruma 12,291.034a kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṃjñakam 12,291.034c ahany ahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ 12,291.035a etad akṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat 12,291.035c jagan mohātmakaṃ prāhur avyaktaṃ vyaktasaṃjñakam 12,291.036a mahāṃś caivāgrajo nityam etat kṣaranidarśanam 12,291.036c kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ 12,291.037a pañcaviṃśatimo viṣṇur nistattvas tattvasaṃjñakaḥ 12,291.037c tattvasaṃśrayaṇād etat tattvam āhur manīṣiṇaḥ 12,291.038a yad amūrty asṛjad vyaktaṃ tat tan mūrty adhitiṣṭhati 12,291.038c caturviṃśatimo vyakto hy amūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,291.039a sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhate ''tmavān 12,291.039c cetayaṃś cetano nityaḥ sarvamūrtir amūrtimān 12,291.040a sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ 12,291.040c gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñakaḥ 12,291.041a evam eṣa mahān ātmā sargapralayakovidaḥ 12,291.041c vikurvāṇaḥ prakṛtimān abhimanyaty abuddhimān 12,291.042a tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu 12,291.042c līyate 'pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt 12,291.043a sahavāso nivāsātmā nānyo 'ham iti manyate 12,291.043c yo 'haṃ so 'ham iti hy uktvā guṇān anu nivartate 12,291.044a tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate 12,291.044c rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt 12,291.045a śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu 12,291.045c sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni vai 12,291.046a tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃs tathā 12,291.046c sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ 12,291.047a niṣkaivalyena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt 12,291.047c puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ 12,291.048a evam avyaktaviṣayaṃ kṣaram āhur manīṣiṇaḥ 12,291.048c pañcaviṃśatimo yo 'yaṃ jñānād eva pravartate 12,292.001 vasiṣṭha uvāca 12,292.001a evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate 12,292.001c dehād dehasahasrāṇi tathā samabhipadyate 12,292.002a tiryagyonisahasreṣu kadā cid devatāsv api 12,292.002c upapadyati saṃyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt 12,292.003a mānuṣatvād divaṃ yāti divo mānuṣyam eva ca 12,292.003c mānuṣyān nirayasthānam ānantyaṃ pratipadyate 12,292.004a kośakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati 12,292.004c sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ 12,292.005a dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvas tāsu tāsv iha yoniṣu 12,292.005c śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe 12,292.006a jalodare 'rśasāṃ roge jvaragaṇḍaviṣūcike 12,292.006c śvitre kuṣṭhe 'gnidāhe ca sidhmāpasmārayor api 12,292.007a yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṣu 12,292.007c utpadyante vicitrāṇi tāny eṣo 'py abhimanyate 12,292.007d*0753_01 tiryagyonisahasreṣu kadā cid devatāsv api 12,292.007e abhimanyaty abhīmānāt tathaiva sukṛtāny api 12,292.008a ekavāsāś ca durvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā 12,292.008c maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā 12,292.009a cīradhāraṇam ākāśe śayanaṃ sthānam eva ca 12,292.009c iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā 12,292.010a bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ 12,292.010c vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca 12,292.011a vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvito 'phalaḥ 12,292.011c muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca 12,292.012a śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ 12,292.012c siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca 12,292.012d*0754_01 phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṇṭakavastradhṛk 12,292.013a kīṭakāvasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca 12,292.013c vastrāṇi cānyāni bahūny abhimanyaty abuddhimān 12,292.014a bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca 12,292.014c ekavastrāntarāśitvam ekakālikabhojanam 12,292.015a caturthāṣṭamakālaś ca ṣaṣṭhakālika eva ca 12,292.015c ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ 12,292.016a saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva ca 12,292.016c māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca 12,292.017a vāyubhakṣo 'mbupiṇyākagomayādana eva ca 12,292.017c gomūtrabhojanaś caiva śākapuṣpāda eva ca 12,292.018a śaivālabhojanaś caiva tathācāmena vartayan 12,292.018c vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ 12,292.019a vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā 12,292.019c cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca 12,292.020a cāturāśramyapanthānam āśrayaty āśramān api 12,292.020c upāsīnaś ca pāṣaṇḍān guhāḥ śailāṃs tathaiva ca 12,292.021a viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca 12,292.021b*0755_01 pulināni viviktāni viviktāni vanāni ca 12,292.021b*0755_02 devasthānāni puṇyāni viviktāni sarāṃsi ca 12,292.021b*0755_03 viviktāś cāpi śailānāṃ guhā gṛhanibhopamāḥ 12,292.021c vividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca 12,292.022a niyamān suvicitrāṃś ca vividhāni tapāṃsi ca 12,292.022c yajñāṃś ca vividhākārān vidhīṃś ca vividhāṃs tathā 12,292.023a vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva ca 12,292.023c dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇeṣv api 12,292.024a abhimanyaty asaṃbodhāt tathaiva trividhān guṇān 12,292.024c sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca 12,292.024e prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta 12,292.025a svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥ 12,292.025c yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham 12,292.025e yajanādhyayane caiva yac cānyad api kiṃ cana 12,292.026a janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane 'pi ca 12,292.026c śubhāśubhamayaṃ sarvam etad āhuḥ kriyāpatham 12,292.027a prakṛtiḥ kurute devī mahāpralayam eva ca 12,292.027c divasānte guṇān etān abhyetyaiko 'vatiṣṭhati 12,292.028a raśmijālam ivādityas tatkālena niyacchati 12,292.028c evam eṣo 'sakṛt sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate 12,292.029a ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān 12,292.029c evam eva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī 12,292.030a kriyākriyā pathe raktas triguṇas triguṇātigaḥ 12,292.030c kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate 12,292.030d*0756_01 prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho 12,292.030d*0756_02 rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā 12,292.031a evaṃ dvaṃdvāny athaitāni vartante mama nityaśaḥ 12,292.031c mamaivaitāni jāyante bādhante tāni mām iti 12,292.032a nistartavyāny athaitāni sarvāṇīti narādhipa 12,292.032c manyate 'yaṃ hy abuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api 12,292.033a bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai 12,292.033c ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam 12,292.034a sukham eva ca kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama 12,292.034b*0757_01 sukhārthī ca tyajed duḥkhaṃ sukhaduḥkhaviparyayam 12,292.034c yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati 12,292.035a bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam 12,292.035c mahad duḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam 12,292.036a nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ 12,292.036c manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ 12,292.036e manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati 12,292.036f*0758_01 evaṃ paryāyaśo duḥkhaṃ punar eṣyāmy ahaṃ sukham 12,292.037a ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātmaguṇair vṛtaḥ 12,292.037c tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate 12,292.038a mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate 12,292.038c sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu 12,292.039a ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam 12,292.039c sa eva phalam aśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān 12,292.040a prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam 12,292.040c prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā 12,292.041a tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca 12,292.041c trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha 12,292.042a aliṅgāṃ prakṛtiṃ tv āhur liṅgair anumimīmahe 12,292.042c tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi paśyati 12,292.043a sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam 12,292.043c vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate 12,292.044a śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi ca 12,292.044c vāg ādīni pravartante guṇeṣv eva guṇaiḥ saha 12,292.044e aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ca 12,292.045a nirindriyo 'bhimanyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ 12,292.045c aliṅgo liṅgam ātmānam akālaḥ kālam ātmanaḥ 12,292.046a asattvaṃ sattvam ātmānam atattvaṃ tattvam ātmanaḥ 12,292.046c amṛtyur mṛtyum ātmānam acaraś caram ātmanaḥ 12,292.047a akṣetraḥ kṣetram ātmānam asargaḥ sargam ātmanaḥ 12,292.047c atapās tapa ātmānam agatir gatim ātmanaḥ 12,292.048a abhavo bhavam ātmānam abhayo bhayam ātmanaḥ 12,292.048b*0759_01 akartā kartṛ cātmānam abījo bījam ātmanaḥ 12,292.048c akṣaraḥ kṣaram ātmānam abuddhis tv abhimanyate 12,293.001 vasiṣṭha uvāca 12,293.001a evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt 12,293.001c sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati 12,293.002a dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati 12,293.002c tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca 12,293.003a candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ 12,293.003c līyate 'pratibuddhatvād evam eṣa hy abuddhimān 12,293.004a kalāḥ pañcadaśā yonis tad dhāma iti paṭhyate 12,293.004c nityam etad vijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā 12,293.005a kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān 12,293.005c dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate 12,293.006a ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām 12,293.006c na tūpayujyate devair devān upayunakti sā 12,293.007a evaṃ tāṃ kṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama 12,293.007c sā hy asya prakṛtir dṛṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate 12,293.008a tad evaṃ ṣoḍaśakalaṃ deham avyaktasaṃjñakam 12,293.008c mamāyam iti manvānas tatraiva parivartate 12,293.009a pañcaviṃśas tathaivātmā tasyaivā pratibodhanāt 12,293.009c vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt 12,293.010a aśuddha eva śuddhātmā tādṛg bhavati pārthiva 12,293.010c abuddhasevanāc cāpi buddho 'py abudhatāṃ vrajet 12,293.011a tathaivāpratibuddho 'pi jñeyo nṛpatisattama 12,293.011c prakṛtes triguṇāyās tu sevanāt prākṛto bhavet 12,293.012 karālajanaka uvāca 12,293.012a akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate 12,293.012c strīpuṃsor vāpi bhagavan saṃbandhas tadvad ucyate 12,293.013a ṛte na puruṣeṇeha strī garbhaṃ dhārayaty uta 12,293.013c ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayet tathā 12,293.014a anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt 12,293.014c rūpaṃ nirvartayaty etad evaṃ sarvāsu yoniṣu 12,293.015a ratyartham abhisaṃrodhād anyonyaguṇasaṃśrayāt 12,293.015c ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam 12,293.016a ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇās tathā 12,293.016c asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija 12,293.017a tvaṅ māṃsaṃ śoṇitaṃ caiva mātṛjāny api śuśruma 12,293.017c evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate 12,293.018a pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate 12,293.018c vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam 12,293.019a evam evābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau 12,293.019c paśyāmi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate 12,293.020a atha vānantarakṛtaṃ kiṃ cid eva nidarśanam 12,293.020c tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvathā 12,293.021a mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam 12,293.021c adeham ajaraṃ divyam atīndriyam anīśvaram 12,293.022 vasiṣṭha uvāca 12,293.022a yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam 12,293.022c evam etad yathā caitan na gṛhṇāti tathā bhavān 12,293.023a dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ 12,293.023c na tu granthasya tattvajño yathāvat tvaṃ nareśvara 12,293.024a yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ 12,293.024c na ca granthārthatattvajñas tasya tad dhāraṇaṃ vṛthā 12,293.025a bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ 12,293.025c yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā 12,293.026a granthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃs tādṛśo vaktum arhati 12,293.026c yathā tattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati 12,293.027a yas tu saṃsatsu kathayed granthārthaṃ sthūlabuddhimān 12,293.027c sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt 12,293.028a nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ 12,293.028c sopahāsātmatām eti yasmāc caivātmavān api 12,293.029a tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate 12,293.029c yāthātathyena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu 12,293.030a yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyais tad anugamyate 12,293.030c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān 12,293.031a tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca 12,293.031c etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān idam āha vai 12,293.032a dravyād dravyasya niṣpattir indriyād indriyaṃ tathā 12,293.032c dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca 12,293.032d*0760_01 sūkṣmadehagatā mātrā bījāpyāyitavṛddhikāḥ 12,293.033a nirindriyasyābījasya nirdravyasyāsya dehinaḥ 12,293.033c kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ 12,293.034a guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca 12,293.034c evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante ca na santi ca 12,293.035a tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca 12,293.035c aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai 12,293.036a pumāṃś caivāpumāṃś caiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam 12,293.036c naiva pumān pumāṃś caiva sa liṅgīty abhidhīyate 12,293.037a aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ 12,293.037c yathā puṣpaphalair nityam ṛtavo mūrtayas tathā 12,293.038a evam apy anumānena hy aliṅgam upalabhyate 12,293.038c pañcaviṃśatimas tāta liṅgeṣv aniyatātmakaḥ 12,293.039a anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ 12,293.039c kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣv aguṇa ucyate 12,293.040a guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ 12,293.040c tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ 12,293.041a yadā tv eṣa guṇān sarvān prākṛtān abhimanyate 12,293.041c tadā sa guṇavān eva parameṇānupaśyati 12,293.042a yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyā yogāś ca sarvaśaḥ 12,293.042c budhyamānaṃ mahāprājñam abuddhaparivarjanāt 12,293.043a aprabuddham athāvyaktaṃ saguṇaṃ prāhur īśvaram 12,293.043c nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca 12,293.044a prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ 12,293.044c sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ 12,293.045a yadā prabuddhās tv avyaktam avasthājanmabhīravaḥ 12,293.045c budhyamānaṃ prabudhyanti gamayanti samaṃ tadā 12,293.046a etan nidarśanaṃ samyag asamyag anudarśanam 12,293.046c budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthak pṛthag ariṃdama 12,293.047a paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam 12,293.047c ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate 12,293.048a pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ yadāsamyak pravartate 12,293.048c ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpy adarśanam 12,293.049a tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam 12,293.049c pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ 12,293.050a nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur nidarśanam 12,293.050c vargasya vargam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam 12,294.001 karālajanaka uvāca 12,294.001a nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad ṛṣisattama 12,294.001c paśyāmi cābhisaṃdigdham etayor vai nidarśanam 12,294.002a tathāprabuddhabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha 12,294.002c sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ 12,294.003a akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam 12,294.003c tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha 12,294.004a tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam 12,294.004c buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ 12,294.005a vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca 12,294.005c sāṃkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthak caivāpṛthak ca ha 12,294.006 vasiṣṭha uvāca 12,294.006a hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi 12,294.006c yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me 12,294.007a yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam 12,294.007c tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vedavido janāḥ 12,294.008a ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca 12,294.008c prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo manasas tathā 12,294.009a mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa 12,294.009c trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ 12,294.010a indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ 12,294.010c daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ 12,294.011a taṃ codanābhir matimān ātmānaṃ codayed atha 12,294.011c tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ 12,294.012a taiś cātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma 12,294.012c dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ 12,294.013a vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ 12,294.013c pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano ''tmani 12,294.014a sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara 12,294.014c mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ 12,294.015a sthāṇuvac cāpy akampaḥ syād girivac cāpi niścalaḥ 12,294.015c budhā vidhividhānajñās tadā yuktaṃ pracakṣate 12,294.016a na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati 12,294.016c na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ 12,294.017a na cābhimanyate kiṃ cin na ca budhyati kāṣṭhavat 12,294.017c tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ 12,294.018a nivāte ca yathā dīpyan dīpas tadvat sa dṛśyate 12,294.018c niriṅgaś cācalaś cordhvaṃ na tiryaggatim āpnuyāt 12,294.019a tadā tam anupaśyeta yasmin dṛṣṭe tu kathyate 12,294.019c hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ 12,294.020a vidhūma iva saptārcir āditya iva raśmimān 12,294.020c vaidyuto 'gnir ivākāśe dṛśyate ''tmā tathātmani 12,294.021a yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ 12,294.021c brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hy ayonim amṛtātmakam 12,294.022a tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram 12,294.022c tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate 12,294.023a buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt 12,294.023c mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ 12,294.024a sa tamonuda ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ 12,294.024c vimalo vitamaskaś ca nirliṅgo 'liṅgasaṃjñitaḥ 12,294.025a yogam etad dhi yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam 12,294.025c evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānam ajaraṃ param 12,294.026a yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā 12,294.026c sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam 12,294.027a avyaktam āhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ 12,294.027c tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama 12,294.028a ahaṃkāras tu mahatas tṛtīyam iti naḥ śrutam 12,294.028c pañca bhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ 12,294.029a etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa 12,294.029c pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca 12,294.030a etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ 12,294.030c sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ 12,294.031a yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate 12,294.031c līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā 12,294.032a anulomena jāyante līyante pratilomataḥ 12,294.032c guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā 12,294.033a sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama 12,294.033c ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat 12,294.033e evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ 12,294.034a adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam 12,294.034c ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān 12,294.034e ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt 12,294.035a bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām 12,294.035c tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati 12,294.036a adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ 12,294.036c adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam 12,294.037a kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate 12,294.037c avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate 12,294.038a anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate 12,294.038c kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ 12,294.039a anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate 12,294.039c jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ 12,294.040a avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram 12,294.040c anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam 12,294.041a sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyānadarśanam 12,294.041c sāṃkhyaṃ prakurute caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate 12,294.042a tattvāni ca caturviṃśat parisaṃkhyāya tattvataḥ 12,294.042c sāṃkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,294.043a pañcaviṃśo 'prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ 12,294.043c yadā tu budhyate ''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ 12,294.044a samyag darśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ 12,294.044c evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta 12,294.045a samyaṅ nidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā 12,294.045c guṇatattvāny athaitāni nirguṇo 'nyas tathā bhavet 12,294.046a na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vidyate punaḥ 12,294.046c vidyate 'kṣarabhāvatvād aparasparam avyayam 12,294.047a paśyerann ekamatayo na samyak teṣu darśanam 12,294.047c te 'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama 12,294.048a sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt 12,294.048c vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ 12,294.049a sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,294.049c ya enam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate 12,295.001 vasiṣṭha uvāca 12,295.001a sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama 12,295.001c vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ 12,295.002a avidyām āhur avyaktaṃ sargapralayadharmi vai 12,295.002c sargapralayanirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.003a parasparam avidyāṃ vai tan nibodhānupūrvaśaḥ 12,295.003c yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyāsya nidarśanam 12,295.004a karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam 12,295.004c buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam 12,295.005a viśeṣāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ 12,295.005c manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ity abhicakṣate 12,295.006a ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,295.006c ahaṃkārasya ca tathā buddhir vidyā nareśvara 12,295.007a buddheḥ prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram 12,295.007c vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ 12,295.008a avyaktasya paraṃ prāhur vidyāṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.008c sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva 12,295.009a jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.009c tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ 12,295.010a vidyāvidyārthatattvena mayoktaṃ te viśeṣataḥ 12,295.010c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me 12,295.011a ubhāv etau kṣarāv uktāv ubhāv etau ca nakṣarau 12,295.011c kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ 12,295.012a anādinidhanāv etāv ubhāv eveśvarau matau 12,295.012c tattvasaṃjñāv ubhāv etau procyete jñānacintakaiḥ 12,295.013a sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur akṣaram 12,295.013c tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ 12,295.014a guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam 12,295.014c adhiṣṭhānāt kṣetram āhur etat tat pañcaviṃśakam 12,295.015a yadā tu guṇajālaṃ tad avyaktātmani saṃkṣipet 12,295.015c tadā saha guṇais tais tu pañcaviṃśo vilīyate 12,295.016a guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtir bhavet 12,295.016c kṣetrajño 'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate 12,295.017a tadākṣaratvaṃ prakṛtir gacchate guṇasaṃjñitā 12,295.017c nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt 12,295.018a evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣaye 12,295.018c prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma 12,295.019a kṣaro bhavaty eṣa yadā tadā guṇavatīm atha 12,295.019c prakṛtiṃ tv abhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ 12,295.020a tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt 12,295.020c anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān 12,295.021a tadaiṣo 'nyatvatām eti na ca miśratvam āvrajet 12,295.021c prakṛtyā caiva rājendra namiśro 'nyaś ca dṛśyate 12,295.022a yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate 12,295.022c paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyan na saṃjvaret 12,295.023a kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālam imaṃ janam 12,295.023c matsyo jālaṃ hy avijñānād anuvartitavāṃs tathā 12,295.024a aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam 12,295.024c matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha 12,295.025a matsyo 'nyatvaṃ yathājñānād udakān nābhimanyate 12,295.025c ātmānaṃ tadvad ajñānād anyatvaṃ caiva vedmy aham 12,295.026a mamāstu dhig abuddhasya yo 'haṃ magnam imaṃ punaḥ 12,295.026c anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam 12,295.027a ayam atra bhaved bandhur anena saha mokṣaṇam 12,295.027c sāmyam ekatvam āyāto yādṛśas tādṛśas tv aham 12,295.028a tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai 12,295.028c ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tathā 12,295.029a yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān 12,295.029c sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālam imaṃ tv aham 12,295.030a anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān 12,295.030c uccamadhyamanīcānāṃ tām ahaṃ katham āvase 12,295.031a samānayānayā ceha sahavāsam ahaṃ katham 12,295.031c gacchāmy abuddhabhāvatvād eṣedānīṃ sthiro bhave 12,295.032a sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etad dhi vañcanāt 12,295.032c vañcito 'smy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā 12,295.033a na cāyam aparādho 'syā aparādho hy ayaṃ mama 12,295.033c yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ 12,295.034a tato 'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣv amūrtimān 12,295.034c amūrtaś cāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ 12,295.035a prakṛter anayatvena tāsu tāsv iha yoniṣu 12,295.035c nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca 12,295.035e yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā 12,295.036a na mamātrānayā kāryam ahaṃkārakṛtātmayā 12,295.036c ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām 12,295.036e idānīm eṣa buddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ 12,295.037a mamatvam anayā nityam ahaṃkārakṛtātmakam 12,295.037c apetyāham imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam 12,295.038a anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā 12,295.038c kṣamaṃ mama sahānena naikatvam anayā saha 12,295.038e evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān 12,295.039a akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaram anāmayam 12,295.039c avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā 12,295.039e nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila 12,295.040a akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam 12,295.040c mayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrutinidarśanāt 12,295.041a niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ tathā 12,295.041c pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam 12,295.042a sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt 12,295.042c yad eva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanam eva tat 12,295.043a prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate 12,295.043c vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā 12,295.044a bṛhac caiva hi tac chāstram ity āhuḥ kuśalā janāḥ 12,295.044c asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punar dadhi punaḥ śaraḥ 12,295.045a pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa 12,295.045c sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tatra yathāvad anuvarṇitam 12,295.046a buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ 12,295.046c budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhur yoganidarśanam 12,296.001 vasiṣṭha uvāca 12,296.001a aprabuddham athāvyaktam imaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu 12,296.001c guṇān dhārayate hy eṣā sṛjaty ākṣipate tathā 12,296.002a ajasraṃ tv iha krīḍārthaṃ vikurvantī narādhipa 12,296.002c ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tāny eva ca vicakṣate 12,296.003a etad evaṃ vikurvāṇāṃ budhyamāno na budhyate 12,296.003c avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty api 12,296.004a na tv eva budhyate 'vyaktaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam 12,296.004c kadā cit tv eva khalv etad āhur apratibuddhakam 12,296.005a budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṃśakam 12,296.005c budhyamāno bhavaty eṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ 12,296.006a anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam 12,296.006c avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty uta 12,296.007a pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāv api budhyate 12,296.007c ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddham aprameyaṃ sanātanam 12,296.008a satataṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca budhyate 12,296.008c dṛśyādṛśye hy anugatam ubhāv eva mahādyutī 12,296.009a avyaktaṃ na tu tad brahma budhyate tāta kevalam 12,296.009c kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati 12,296.010a budhyamāno yadātmānam anyo 'ham iti manyate 12,296.010c tadā prakṛtimān eṣa bhavaty avyaktalocanaḥ 12,296.011a budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhām amalāṃ yadā 12,296.011c ṣaḍviṃśo rājaśārdūla tadā buddhatvam āvrajet 12,296.012a tatas tyajati so 'vyaktaṃ sargapralayadharmiṇam 12,296.012c nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktām acetanām 12,296.013a tataḥ kevaladharmāsau bhavaty avyaktadarśanāt 12,296.013c kevalena samāgamya vimukto ''tmānam āpnuyāt 12,296.014a etat tat tattvam ity āhur nistattvam ajarāmaram 12,296.014c tattvasaṃśrayaṇād etat tattvavan na ca mānada 12,296.014e pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ 12,296.015a na caiṣa tattvavāṃs tāta nistattvas tv eṣa buddhimān 12,296.015c eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhasya lakṣaṇam 12,296.016a ṣaḍviṃśo 'ham iti prājño gṛhyamāṇo 'jarāmaraḥ 12,296.016c kevalena balenaiva samatāṃ yāty asaṃśayam 12,296.017a ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno 'py abuddhimān 12,296.017c etan nānātvam ity uktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt 12,296.018a cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca 12,296.018c ekatvaṃ vai bhavaty asya yadā buddhyā na budhyate 12,296.019a budhyamāno 'prabuddhena samatāṃ yāti maithila 12,296.019c saṅgadharmā bhavaty eṣa niḥsaṅgātmā narādhipa 12,296.020a niḥsaṅgātmānam āsādya ṣaḍviṃśakam ajaṃ viduḥ 12,296.020c vibhus tyajati cāvyaktaṃ yadā tv etad vibudhyate 12,296.020e caturviṃśam agādhaṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt 12,296.021a eṣa hy apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te 'nagha 12,296.021c prokto buddhaś ca tattvena yathāśrutinidarśanāt 12,296.021e nānātvaikatvam etāvad draṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ 12,296.022a maśakodumbare yadvad anyatvaṃ tadvad etayoḥ 12,296.022c matsyo 'mbhasi yathā tadvad anyatvam upalabhyate 12,296.023a evam evāvagantavyaṃ nānātvaikatvam etayoḥ 12,296.023c etad vimokṣa ity uktam avyaktajñānasaṃhitam 12,296.024a pañcaviṃśatikasyāsya yo 'yaṃ deheṣu vartate 12,296.024c eṣa mokṣayitavyeti prāhur avyaktagocarāt 12,296.025a so 'yam evaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ 12,296.025c pareṇa paradharmā ca bhavaty eṣa sametya vai 12,296.026a viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān 12,296.026c vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha 12,296.027a niyogadharmiṇā caiva niyogātmā bhavaty api 12,296.027c vimokṣiṇā vimokṣaś ca sametyeha tathā bhavet 12,296.028a śucikarmā śuciś caiva bhavaty amitadīptimān 12,296.028c vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā 12,296.029a kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai 12,296.029c svatantraś ca svatantreṇa svatantratvam avāpnute 12,296.030a etāvad etat kathitaṃ mayā te; tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam 12,296.030c amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ; sanātanaṃ brahma viśuddham ādyam 12,296.031a na vedaniṣṭhasya janasya rājan; pradeyam etat paramaṃ tvayā bhavet 12,296.031c vivitsamānāya vibodhakārakaṃ; prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam 12,296.032a na deyam etac ca tathānṛtātmane; śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye 12,296.032c na paṇḍitajñānaparopatāpine; deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe 12,296.033a śraddhānvitāyātha guṇānvitāya; parāpavādād viratāya nityam 12,296.033c viśuddhayogāya budhāya caiva; kriyāvate 'tha kṣamiṇe hitāya 12,296.034a viviktaśīlāya vidhipriyāya; vivādahīnāya bahuśrutāya 12,296.034c vijānate caiva na cāhitakṣame; dame ca śaktāya śame ca dehinām 12,296.035a etair guṇair hīnatame na deyam; etat paraṃ brahma viśuddham āhuḥ 12,296.035c na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ; dharmapravaktāram apātradānāt 12,296.036a pṛthvīm imāṃ yady api ratnapūrṇāṃ; dadyān nadeyaṃ tv idam avratāya 12,296.036c jitendriyāyaitad asaṃśayaṃ te; bhavet pradeyaṃ paramaṃ narendra 12,296.037a karāla mā te bhayam astu kiṃ cid; etac chrutaṃ brahma paraṃ tvayādya 12,296.037c yathāvad uktaṃ paramaṃ pavitraṃ; niḥśokam atyantam anādimadhyam 12,296.038a agādhajanmāmaraṇaṃ ca rājan; nirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca 12,296.038c samīkṣya mohaṃ tyaja cādya sarvaṃ; jñānasya tattvārtham idaṃ viditvā 12,296.039a avāptam etad dhi purā sanātanād; dhiraṇyagarbhād gadato narādhipa 12,296.039c prasādya yatnena tam ugratejasaṃ; sanātanaṃ brahma yathādya vai tvayā 12,296.040a pṛṣṭas tvayā cāsmi yathā narendra; tathā mayedaṃ tvayi coktam adya 12,296.040c tathāvāptaṃ brahmaṇo me narendra; mahaj jñānaṃ mokṣavidāṃ purāṇam 12,296.041 bhīṣma uvāca 12,296.041a etad uktaṃ paraṃ brahma yasmān nāvartate punaḥ 12,296.041c pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt 12,296.042a punarāvṛttim āpnoti paraṃ jñānam avāpya ca 12,296.042c nāvabudhyati tattvena budhyamāno 'jarāmaraḥ 12,296.043a etan niḥśreyasakaraṃ jñānānāṃ te paraṃ mayā 12,296.043c kathitaṃ tattvatas tāta śrutvā devarṣito nṛpa 12,296.044a hiraṇyagarbhād ṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā 12,296.044c vasiṣṭhād ṛṣiśārdūlān nārado 'vāptavān idam 12,296.045a nāradād viditaṃ mahyam etad brahma sanātanam 12,296.045c mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitat paramaṃ padam 12,296.046a yena kṣarākṣare vitte na bhayaṃ tasya vidyate 12,296.046c vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitad vetti pārthiva 12,296.047a avijñānāc ca mūḍhātmā punaḥ punar upadravan 12,296.047c pretya jātisahasrāṇi maraṇāntāny upāśnute 12,296.048a devalokaṃ tathā tiryaṅ mānuṣyam api cāśnute 12,296.048c yadi śudhyati kālena tasmād ajñānasāgarāt 12,296.048d*0761_01 uttīrṇo 'smād agādhāt sa param āpnoti śobhanam 12,296.049a ajñānasāgaro ghoro hy avyakto 'gādha ucyate 12,296.049c ahany ahani majjanti yatra bhūtāni bhārata 12,296.050a yasmād agādhād avyaktād uttīrṇas tvaṃ sanātanāt 12,296.050c tasmāt tvaṃ virajāś caiva vitamaskaś ca pārthiva 12,297.001 bhīṣma uvāca 12,297.001a mṛgayāṃ vicaran kaś cid vijane janakātmajaḥ 12,297.001c vane dadarśa viprendram ṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ 12,297.002a tam āsīnam upāsīnaḥ praṇamya śirasā munim 12,297.002c paścād anumatas tena papraccha vasumān idam 12,297.003a bhagavan kim idaṃ śreyaḥ pretya vāpīha vā bhavet 12,297.003c puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ 12,297.004a satkṛtya paripṛṣṭaḥ san sumahātmā mahātapāḥ 12,297.004c nijagāda tatas tasmai śreyaskaram idaṃ vacaḥ 12,297.005a manaso 'pratikūlāni pretya ceha ca vāñchasi 12,297.005c bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasva yatendriyaḥ 12,297.006a dharmaḥ satāṃ hitaḥ puṃsāṃ dharmaś caivāśrayaḥ satām 12,297.006c dharmāl lokās trayas tāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ 12,297.007a svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi 12,297.007c madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi 12,297.008a yathā jñāne paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā 12,297.008c tathā dharme paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā 12,297.009a asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram 12,297.009c satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram 12,297.010a vane grāmyasukhācāro yathā grāmyas tathaiva saḥ 12,297.010c grāme vanasukhācāro yathā vanacaras tathā 12,297.011a manovākkarmake dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ 12,297.011c nivṛttau vā pravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇān 12,297.012a nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaś cānasūyatā 12,297.012c prārthitaṃ vrataśaucābhyāṃ satkṛtaṃ deśakālayoḥ 12,297.013a śubhena vidhinā labdham arhāya pratipādayet 12,297.013c krodham utsṛjya dattvā ca nānutapyen na kīrtayet 12,297.014a anṛśaṃsaḥ śucir dāntaḥ satyavāg ārjave sthitaḥ 12,297.014c yonikarmaviśuddhaś ca pātraṃ syād vedavid dvijaḥ 12,297.015a satkṛtā caikapatnī ca jātyā yonir iheṣyate 12,297.015c ṛgyajuḥsāmago vidvān ṣaṭkarmā pātram ucyate 12,297.016a sa eva dharmaḥ so 'dharmas taṃ taṃ pratinaraṃ bhavet 12,297.016c pātrakarmaviśeṣeṇa deśakālāv avekṣya ca 12,297.017a līlayālpaṃ yathā gātrāt pramṛjyād rajasaḥ pumān 12,297.017c bahuyatnena mahatā pāpanirharaṇaṃ tathā 12,297.018a viriktasya yathā samyag ghṛtaṃ bhavati bheṣajam 12,297.018c tathā nirhṛtadoṣasya pretyadharmaḥ sukhāvahaḥ 12,297.019a mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe 12,297.019c aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣv evāvatārayet 12,297.019d*0762_01 mānasaṃ vṛddhasevābhir duḥkhaṃ śārīram auṣadhaiḥ 12,297.019d*0762_02 vācikaṃ mantrajāpyena vidvān yatnād vināśayet 12,297.020a sarvaṃ sarveṇa sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya 12,297.020c svadharme yatra rāgas te kāmaṃ dharmo vidhīyatām 12,297.021a adhṛtātman dhṛtau tiṣṭha durbuddhe buddhimān bhava 12,297.021c apraśānta praśāmya tvam aprājña prājñavac cara 12,297.022a tejasā śakyate prāptum upāyasahacāriṇā 12,297.022c iha ca pretya ca śreyas tasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā 12,297.023a rājarṣir adhṛtiḥ svargāt patito hi mahābhiṣaḥ 12,297.023c yayātiḥ kṣīṇapuṇyaś ca dhṛtyā lokān avāptavān 12,297.024a tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt 12,297.024c prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo 'bhipatsyase 12,297.024d*0763_01 sa tu vipras tathā pṛṣṭo rājñā jānakinā vane 12,297.024d*0763_02 proktavān akhilaṃ dharmaṃ mokṣāśramam anuttamam 12,297.025a sa tu svabhāvasaṃpannas tac chrutvā munibhāṣitam 12,297.025c vinivartya manaḥ kāmād dharme buddhiṃ cakāra ha 12,298.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,298.001a dharmādharmavimuktaṃ yad vimuktaṃ sarvasaṃśrayāt 12,298.001c janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ 12,298.002a yac chivaṃ nityam abhayaṃ nityaṃ cākṣaram avyayam 12,298.002c śuci nityam anāyāsaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,298.003 bhīṣma uvāca 12,298.003a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,298.003c yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata 12,298.004a yājñavalkyam ṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātir mahāyaśāḥ 12,298.004c papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ 12,298.005a katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ 12,298.005c kim avyaktaṃ paraṃ brahma tasmāc ca paratas tu kim 12,298.006a prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca 12,298.006c vaktum arhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ 12,298.007a ajñānāt paripṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ 12,298.007c tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvam etad asaṃśayam 12,298.008 yājñavalkya uvāca 12,298.008a śrūyatām avanīpāla yad etad anupṛcchasi 12,298.008c yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ 12,298.009a na tavāviditaṃ kiṃ cin māṃ tu jijñāsate bhavān 12,298.009c pṛṣṭena cāpi vaktavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,298.010a aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś cāpi ṣoḍaśa 12,298.010c atha sapta tu vyaktāni prāhur adhyātmacintakāḥ 12,298.011a avyaktaṃ ca mahāṃś caiva tathāhaṃkāra eva ca 12,298.011c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,298.012a etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārān api me śṛṇu 12,298.012c śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam 12,298.013a śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,298.013c vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca 12,298.014a ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu 12,298.014c buddhīndriyāṇy athaitāni saviśeṣāṇi maithila 12,298.015a manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātmagaticintakāḥ 12,298.015c tvaṃ caivānye ca vidvāṃsas tattvabuddhiviśāradāḥ 12,298.016a avyaktāc ca mahān ātmā samutpadyati pārthiva 12,298.016c prathamaṃ sargam ity etad āhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ 12,298.017a mahataś cāpy ahaṃkāra utpadyati narādhipa 12,298.017c dvitīyaṃ sargam ity āhur etad buddhyātmakaṃ smṛtam 12,298.018a ahaṃkārāc ca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam 12,298.018c tṛtīyaḥ sarga ity eṣa āhaṃkārika ucyate 12,298.019a manasas tu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa 12,298.019b*0764_01 samudbhūtāni manaso mahābhūtāni pārthiva 12,298.019c caturthaṃ sargam ity etan mānasaṃ paricakṣate 12,298.020a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,298.020c pañcamaṃ sargam ity āhur bhautikaṃ bhūtacintakāḥ 12,298.021a śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam 12,298.021c sargaṃ tu ṣaṣṭham ity āhur bahucintātmakaṃ smṛtam 12,298.022a adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa 12,298.022c saptamaṃ sargam ity āhur etad aindriyakaṃ smṛtam 12,298.023a ūrdhvasrotas tathā tiryag utpadyati narādhipa 12,298.023c aṣṭamaṃ sargam ity āhur etad ārjavakaṃ budhāḥ 12,298.024a tiryak srotas tv adhaḥsrota utpadyati narādhipa 12,298.024c navamaṃ sargam ity āhur etad ārjavakaṃ budhāḥ 12,298.025a etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa 12,298.025c caturviṃśatir uktāni yathāśruti nidarśanāt 12,298.026a ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ 12,298.026c mahātmabhir anuproktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me 12,299.001 yājñavalkya uvāca 12,299.001a avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibodha me 12,299.001c pañca kalpasahasrāṇi dviguṇāny ahar ucyate 12,299.002a rātrir etāvatī cāsya pratibuddho narādhipa 12,299.002c sṛjaty oṣadhim evāgre jīvanaṃ sarvadehinām 12,299.003a tato brahmāṇam asṛjad dhairaṇyāṇḍasamudbhavam 12,299.003c sā mūrtiḥ sarvabhūtānām ity evam anuśuśruma 12,299.004a saṃvatsaram uṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ 12,299.004c saṃdadhe 'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divam ardhaṃ prajāpatiḥ 12,299.005a dyāvāpṛthivyor ity eṣa rājan vedeṣu paṭhyate 12,299.005c tayoḥ śakalayor madhyam ākāśam akarot prabhuḥ 12,299.006a etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ 12,299.006c daśa kalpasahasrāṇi pādonāny ahar ucyate 12,299.006e rātrim etāvatīṃ cāsya prāhur adhyātmacintakāḥ 12,299.007a sṛjaty ahaṃkāram ṛṣir bhūtaṃ divyātmakaṃ tathā 12,299.007c caturaś cāparān putrān dehāt pūrvaṃ mahān ṛṣiḥ 12,299.007d*0765_01 maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā 12,299.007e te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama 12,299.008a devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devair lokāḥ samāvṛtāḥ 12,299.008c carācarā naraśreṣṭha ity evam anuśuśruma 12,299.009a parameṣṭhī tv ahaṃkāro 'sṛjad bhūtāni pañcadhā 12,299.009c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,299.010a etasyāpi niśām āhus tṛtīyam iha kurvataḥ 12,299.010c pañca kalpasahasrāṇi tāvad evāhar ucyate 12,299.011a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 12,299.011c ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu 12,299.011e yair āviṣṭāni bhūtāni ahany ahani pārthiva 12,299.012a anyonyaṃ spṛhayanty ete anyonyasya hite ratāḥ 12,299.012c anyonyam abhimanyante anyonyaspardhinas tathā 12,299.013a te vadhyamānā anyonyaṃ guṇair hāribhir avyayāḥ 12,299.013c ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ 12,299.014a trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣām ahar ucyate 12,299.014c ratrir etāvatī caiva manasaś ca narādhipa 12,299.015a manaś carati rājendra caritaṃ sarvam indriyaiḥ 12,299.015c na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati 12,299.016a cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā 12,299.016c manasi vyākule cakṣuḥ paśyann api na paśyati 12,299.016e tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantīty abhicakṣate 12,299.017a manasy uparate rājann indriyoparamo bhavet 12,299.017c na cendriyavyuparame manasy uparamo bhavet 12,299.017e evaṃ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet 12,299.018a indriyāṇāṃ hi sarveṣām īśvaraṃ mana ucyate 12,299.018c etad viśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ 12,300.001 yājñavalkya uvāca 12,300.001a tattvānāṃ sargasaṃkhyā ca kālasaṃkhyā tathaiva ca 12,300.001c mayā proktānupūrvyeṇa saṃhāram api me śṛṇu 12,300.002a yathā saṃharate jantūn sasarja ca punaḥ punaḥ 12,300.002c anādinidhano brahmā nityaś cākṣara eva ca 12,300.003a ahaḥkṣayam atho buddhvā niśi svapnamanās tathā 12,300.003c codayām āsa bhagavān avyakto 'haṃkṛtaṃ naram 12,300.004a tataḥ śatasahasrāṃśur avyaktenābhicoditaḥ 12,300.004c kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityo jvaladagnivat 12,300.005a caturvidhaṃ prajājālaṃ nirdahaty āśu tejasā 12,300.005c jarāyvaṇḍasvedajātam udbhijjaṃ ca narādhipa 12,300.006a etad unmeṣamātreṇa viniṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam 12,300.006c kūrmapṛṣṭhasamā bhūmir bhavaty atha samantataḥ 12,300.007a jagad dagdhvāmitabalaḥ kevalaṃ jagatīṃ tataḥ 12,300.007c ambhasā balinā kṣipram āpūryata samantataḥ 12,300.008a tataḥ kālāgnim āsādya tad ambho yāti saṃkṣayam 12,300.008c vinaṣṭe 'mbhasi rājendra jājvalīty analo mahān 12,300.009a tam aprameyo 'tibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum 12,300.009c ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptārciṣam athāñjasā 12,300.010a bhakṣayām āsa balavān vāyur aṣṭātmako balī 12,300.010c vicarann amitaprāṇas tiryag ūrdhvam adhas tathā 12,300.011a tam apratibalaṃ bhīmam ākāśaṃ grasate ''tmanā 12,300.011c ākāśam apy atinadan mano grasati cārikam 12,300.012a mano grasati sarvātmā so 'haṃkāraḥ prajāpatiḥ 12,300.012c ahaṃkāraṃ mahān ātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit 12,300.013a tam apy anupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ 12,300.013c aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 12,300.014a sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ 12,300.014c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,300.015a hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇo 'ṅguṣṭhamātrakaḥ 12,300.015c anugrasaty anantaṃ hi mahātmā viśvam īśvaraḥ 12,300.016a tataḥ samabhavat sarvam akṣayāvyayam avraṇam 12,300.016c bhūtabhavyamanuṣyāṇāṃ sraṣṭāram anaghaṃ tathā 12,300.017a eṣo 'pyayas te rājendra yathāvat paribhāṣitaḥ 12,300.017c adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 12,301.001 yājñavalkya uvāca 12,301.001a pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,301.001c gantavyam adhibhūtaṃ ca viṣṇus tatrādhidaivatam 12,301.002a pāyur adhyātmam ity āhur yathātattvārthadarśinaḥ 12,301.002c visargam adhibhūtaṃ ca mitras tatrādhidaivatam 12,301.003a upastho 'dhyātmam ity āhur yathāyoganidarśanam 12,301.003c adhibhūtaṃ tathānando daivataṃ ca prajāpatiḥ 12,301.004a hastāv adhyātmam ity āhur yathāsāṃkhyanidarśanam 12,301.004c kartavyam adhibhūtaṃ tu indras tatrādhidaivatam 12,301.005a vāg adhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam 12,301.005c vaktavyam adhibhūtaṃ tu vahnis tatrādhidaivatam 12,301.006a cakṣur adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.006c rūpam atrādhibhūtaṃ tu sūryas tatrādhidaivatam 12,301.007a śrotram adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.007b*0766_01 karṇāv adhyātmakaṃ jñeyaṃ prāhuḥ sāṃkhyanidarśanāḥ 12,301.007c śabdas tatrādhibhūtaṃ tu diśas tatrādhidaivatam 12,301.008a jihvām adhyātmam ity āhur yathātattvanidarśanam 12,301.008c rasa evādhibhūtaṃ tu āpas tatrādhidaivatam 12,301.009a ghrāṇam adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.009c gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam 12,301.010a tvag adhyātmam iti prāhus tattvabuddhiviśāradāḥ 12,301.010c sparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaś cādhidaivatam 12,301.011a mano 'dhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam 12,301.011c mantavyam adhibhūtaṃ tu candramāś cādhidaivatam 12,301.012a ahaṃkārikam adhyātmam āhus tattvanidarśanam 12,301.012c abhimāno 'dhibhūtaṃ tu bhavas tatrādhidaivatam 12,301.013a buddhir adhyātmam ity āhur yathāvedanidarśanam 12,301.013c boddhavyam adhibhūtaṃ tu kṣetrajño 'trādhidaivatam 12,301.013d*0767_01 cittam adhyātmam ity āhur yoginaḥ sūkṣmadṛṣṭayaḥ 12,301.013d*0767_02 adhibhūtaṃ caityam āhū rudras tatrādhidaivatam 12,301.014a eṣā te vyaktato rājan vibhūtir anuvarṇitā 12,301.014c ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit 12,301.015a prakṛtir guṇān vikurute svacchandenātmakāmyayā 12,301.015c krīḍārthaṃ tu mahārāja śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,301.016a yathā dīpasahasrāṇi dīpān martyāḥ prakurvate 12,301.016c prakṛtis tathā vikurute puruṣasya guṇān bahūn 12,301.017a sattvam ānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyam eva ca 12,301.017c sukhaṃ śuddhitvam ārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 12,301.018a akārpaṇyam asaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtir ahiṃsatā 12,301.018c samatā satyam ānṛṇyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,301.019a śaucam ārjavam ācāram alaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ 12,301.019c iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānām avikatthanam 12,301.020a dānena cānugrahaṇam aspṛhārthe parārthatā 12,301.020c sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ 12,301.021a rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpam aiśvaryavigrahe 12,301.021c atyāśitvam akāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam 12,301.022a parāpavādeṣu ratir vivādānāṃ ca sevanam 12,301.022c ahaṃkāras tv asatkāraś cintā vairopasevanam 12,301.023a paritāpo 'paharaṇaṃ hrīnāśo 'nārjavaṃ tathā 12,301.023c bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madas tathā 12,301.023e darpo dveṣo 'tivādaś ca ete proktā rajoguṇāḥ 12,301.024a tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ pravakṣyāmy upadhāryatām 12,301.024c moho 'prakāśas tāmisram andhatāmisrasaṃjñitam 12,301.025a maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate 12,301.025c tamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇām abhirocanam 12,301.026a bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā 12,301.026c gandhavāso vihāreṣu śayaneṣv āsaneṣu ca 12,301.027a divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ 12,301.027c nṛtyavāditragītānām ajñānāc chraddadhānatā 12,301.027e dveṣo dharmaviśeṣāṇām ete vai tāmasā guṇāḥ 12,301.027f*0768_01 ity evaṃ saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 12,301.027f*0768_02 sarvair ihendriyārthaiś ca vyaktāvyaktaiś ca saṃhatāḥ 12,301.027f*0768_03 pañcaviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ 12,301.027f*0768_04 etaiḥ sarvaiḥ samāyuktāḥ pumān ity abhidhīyate 12,302.001 yājñavalkya uvāca 12,302.001a ete pradhānasya guṇās trayaḥ puruṣasattama 12,302.001c kṛtsnasya caiva jagatas tiṣṭhanty anapagāḥ sadā 12,302.001d*0769_01 avyaktarūpo bhagavāñ śatadhā ca sahasraśaḥ 12,302.002a śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā 12,302.002c koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā 12,302.003a sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam 12,302.003c tāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhur adhyātmacintakāḥ 12,302.004a kevaleneha puṇyena gatim ūrdhvām avāpnuyāt 12,302.004c puṇyapāpena mānuṣyam adharmeṇāpy adhogatim 12,302.005a dvaṃdvam eṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ 12,302.005c sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca śṛṇuṣva me 12,302.006a sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaś ca tamas tathā 12,302.006c tamasaś ca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktam eva ca 12,302.006d*0770_01 sattvaṃ prapadyate sattvād avyaktād vyaktam eva ca 12,302.007a avyaktasattvasaṃyukto devalokam avāpnuyāt 12,302.007c rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate 12,302.008a rajastamobhyāṃ saṃyuktas tiryagyoniṣu jāyate 12,302.008c rajastāmasasattvaiś ca yukto mānuṣyam āpnuyāt 12,302.009a puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānam āhur manīṣiṇām 12,302.009c śāsvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat 12,302.010a jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānam avraṇam acyutam 12,302.010c atīndriyam abījaṃ ca janmamṛtyutamonudam 12,302.011a avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭas te 'haṃ narādhipa 12,302.011c sa eṣa prakṛtiṣṭho hi tasthur ity abhidhīyate 12,302.012a acetanaś caiṣa mataḥ prakṛtisthaś ca pārthiva 12,302.012c etenādhiṣṭhitaś caiva sṛjate saṃharaty api 12,302.013 janaka uvāca 12,302.013a anādinidhanāv etāv ubhāv eva mahāmune 12,302.013c amūrtimantāv acalāv aprakampyau ca nirvraṇau 12,302.014a agrāhyāv ṛṣiśārdūla katham eko hy acetanaḥ 12,302.014c cetanāvāṃs tathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ 12,302.015a tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmam upāsase 12,302.015c sākalyaṃ mokṣadharmasya śrotum icchāmi tattvataḥ 12,302.016a astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca 12,302.016b*0771_01 daivatāni ca me brūhi dehaṃ yāny āśritāni vai 12,302.016c tathaivotkramaṇasthānaṃ dehino 'pi viyujyataḥ 12,302.017a kālena yad dhi prāpnoti sthānaṃ tad brūhi me dvija 12,302.017c sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthag yogaṃ tathaiva ca 12,302.018a ariṣṭāni ca tattvena vaktum arhasi sattama 12,302.018c viditaṃ sarvam etat te pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,303.001 yājñavalkya uvāca 12,303.001a na śakyo nirguṇas tāta guṇīkartuṃ viśāṃ pate 12,303.001c guṇavāṃś cāpy aguṇavān yathātattvaṃ nibodha me 12,303.002a guṇair hi guṇavān eva nirguṇaś cāguṇas tathā 12,303.002c prāhur evaṃ mahātmāno munayas tattvadarśinaḥ 12,303.003a guṇasvabhāvas tv avyakto guṇān evābhivartate 12,303.003c upayuṅkte ca tān eva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ 12,303.004a avyaktas tu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥ 12,303.004c na mattaḥ param astīti nityam evābhimanyate 12,303.005a anena kāraṇenaitad avyaktaṃ syād acetanam 12,303.005c nityatvād akṣaratvāc ca kṣarāṇāṃ tattvato 'nyathā 12,303.006a yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥ 12,303.006c yadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktam ihocyate 12,303.007a kartṛtvāc cāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathocyate 12,303.007c kartṛtvāc caiva yonīnāṃ yonidharmā tathocyate 12,303.008a kartṛtvāt prakṛtīnāṃ tu tathā prakṛtidharmitā 12,303.008c kartṛtvāc cāpi bījānāṃ bījadharmī tathocyate 12,303.009a guṇānāṃ prasavatvāc ca tathā prasavadharmavān 12,303.009c kartṛtvāt pralayānāṃ ca tathā pralayadharmitā 12,303.009d*0772_01 kartṛtvāt prasavānāṃ ca tathā prabhavadharmitā 12,303.010a bījatvāt prakṛtitvāc ca pralayatvāt tathaiva ca 12,303.010c upekṣakatvād anyatvād abhimānāc ca kevalam 12,303.011a manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ 12,303.011c anityaṃ nityam avyaktam evam etad dhi śuśruma 12,303.012a avyaktaikatvam ity āhur nānātvaṃ puruṣas tathā 12,303.012c sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānam āsthitāḥ 12,303.013a anyaḥ sa puruṣo 'vyaktas tv adhruvo dhruvasaṃjñakaḥ 12,303.013c yathā muñja iṣīkāyās tathaivaitad dhi jāyate 12,303.013d*0773_01 na caiva muñjasaṃyogād iṣīkā kartṛ budhyate 12,303.014a anyaṃ ca maśakaṃ vidyād anyac codumbaraṃ tathā 12,303.014c na codumbarasaṃyogair maśakas tatra lipyate 12,303.015a anya eva tathā matsyas tathānyad udakaṃ smṛtam 12,303.015c na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ 12,303.016a anyo hy agnir ukhāpy anyā nityam evam avaihi bhoḥ 12,303.016c na copalipyate so 'gnir ukhāsaṃsparśanena vai 12,303.017a puṣkaraṃ tv anyad evātra tathānyad udakaṃ smṛtam 12,303.017c na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram 12,303.018a eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥ 12,303.018c yathā tathainaṃ paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ 12,303.019a ye tv anyathaiva paśyanti na samyak teṣu darśanam 12,303.019c te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ 12,303.020a sāṃkhyadarśanam etat te parisaṃkhyātam uttamam 12,303.020c evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ 12,303.021a ye tv anye tattvakuśalās teṣām etan nidarśanam 12,303.021c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānām api darśanam 12,304.001 yājñavalkya uvāca 12,304.001a sāṃkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me 12,304.001c yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama 12,304.002a nāsti sāṃkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam 12,304.002c tāv ubhāv ekacaryau tu ubhāv anidhanau smṛtau 12,304.003a pṛthak pṛthak tu paśyanti ye 'lpabuddhiratā narāḥ 12,304.003c vayaṃ tu rājan paśyāma ekam eva tu niścayāt 12,304.004a yad eva yogāḥ paśyanti tat sāṃkhyair api dṛśyate 12,304.004c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit 12,304.005a rudrapradhānān aparān viddhi yogān paraṃtapa 12,304.005c tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa 12,304.006a yāvad dhi pralayas tāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vai 12,304.006c yogena lokān vicaran sukhaṃ saṃnyasya cānagha 12,304.007a vedeṣu cāṣṭaguṇitaṃ yogam āhur manīṣiṇaḥ 12,304.007c sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ prāhur netaraṃ nṛpasattama 12,304.008a dviguṇaṃ yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ prāhur uttamam 12,304.008c saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam 12,304.008d*0774_01 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaṃ ca pārthiva 12,304.009a dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva 12,304.009b*0775_01 ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca 12,304.009c prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ 12,304.010a yatra dṛśyeta muñcan vai prāṇān maithilasattama 12,304.010c vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmād dhi na samācaret 12,304.011a niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ 12,304.011c madhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ 12,304.012a tad evam upaśāntena dāntenaikāntaśīlinā 12,304.012c ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo ''tmā na saṃśayaḥ 12,304.013a pañcānām indriyāṇāṃ tu doṣān ākṣipya pañcadhā 12,304.013c śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca 12,304.014a pratibhām apavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila 12,304.014c indriyagrāmam akhilaṃ manasy abhiniveśya ha 12,304.015a manas tathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa 12,304.015c ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāv api 12,304.016a evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyeta kevalam 12,304.016c virajaskamalaṃ nityam anantaṃ śuddham avraṇam 12,304.017a tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvam abhedyam ajarāmaram 12,304.017c śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cāvyayam 12,304.018a yuktasya tu mahārāja lakṣaṇāny upadhārayet 12,304.018c lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 12,304.019a nivāte tu yathā dīpo jvalet snehasamanvitaḥ 12,304.019c niścalordhvaśikhas tadvad yuktam āhur manīṣiṇaḥ 12,304.020a pāṣāṇa iva meghotthair yathā bindubhir āhataḥ 12,304.020c nālaṃ cālayituṃ śakyas tathā yuktasya lakṣaṇam 12,304.021a śaṅkhadundubhinirghoṣair vividhair gītavāditaiḥ 12,304.021c kriyamāṇair na kampeta yuktasyaitan nidarśanam 12,304.022a tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ 12,304.022c sopānam āruhed bhītas tarjyamāno 'sipāṇibhiḥ 12,304.023a saṃyatātmā bhayāt teṣāṃ na pātrād bindum utsṛjet 12,304.023c tathaivottaramāṇasya ekāgramanasas tathā 12,304.024a sthiratvād indriyāṇāṃ tu niścalatvāt tathaiva ca 12,304.024c evaṃ yuktasya tu muner lakṣaṇāny upadhārayet 12,304.025a sa yuktaḥ paśyati brahma yat tat paramam avyayam 12,304.025c mahatas tamaso madhye sthitaṃ jvalanasaṃnibham 12,304.026a etena kevalaṃ yāti tyaktvā deham asākṣikam 12,304.026c kālena mahatā rājañ śrutir eṣā sanātanī 12,304.027a etad dhi yogaṃ yogānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam 12,304.027c vijñāya tad dhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,305.001 yājñavalkya uvāca 12,305.001a tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa 12,305.001c padbhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānam ucyate 12,305.002a jaṅghābhyāṃ tu vasūn devān āpnuyād iti naḥ śrutam 12,305.002c jānubhyāṃ ca mahābhāgān devān sādhyān avāpnuyāt 12,305.003a pāyunotkramamāṇas tu maitraṃ sthānam avāpnuyāt 12,305.003c pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu prajāpatim 12,305.004a pārśvābhyāṃ maruto devān nāsābhyām indum eva ca 12,305.004c bāhubhyām indram ity āhur urasā rudram eva ca 12,305.005a grīvāyās tam ṛṣiśreṣṭhaṃ naram āpnoty anuttamam 12,305.005c viśvedevān mukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt 12,305.006a ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryam eva ca 12,305.006c bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṝn atha 12,305.007a brahmāṇam āpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā 12,305.007c etāny utkramaṇasthānāny uktāni mithileśvara 12,305.008a ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ 12,305.008c saṃvatsaraviyogasya saṃbhaveyuḥ śarīriṇaḥ 12,305.009a yo 'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvāṃ kadā cana 12,305.009c tathaiva dhruvam ity āhuḥ pūrṇenduṃ dīpam eva ca 12,305.009e khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇatas te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ 12,305.010a paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthiva 12,305.010c ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ 12,305.011a atidyutir atiprajñā aprajñā cādyutis tathā 12,305.011c prakṛter vikriyāpattiḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam 12,305.012a daivatāny avajānāti brāhmaṇaiś ca virudhyate 12,305.012c kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam 12,305.013a śīrṇanābhi yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati 12,305.013c tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk 12,305.014a śavagandham upāghrāti surabhiṃ prāpya yo naraḥ 12,305.014c devatāyatanasthas tu ṣaḍrātreṇa sa mṛtyubhāk 12,305.015a karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā 12,305.015c saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam 12,305.016a akasmāc ca sravedyasya vāmam akṣi narādhipa 12,305.016c mūrdhataś cotpated dhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam 12,305.017a etāvanti tv ariṣṭāni viditvā mānavo ''tmavān 12,305.017c niśi cāhani cātmānaṃ yojayet paramātmani 12,305.018a pratīkṣamāṇas tat kālaṃ yat kālaṃ prati tad bhavet 12,305.018c athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātum icched imāṃ kriyām 12,305.019a sarvagandhān rasāṃś caiva dhārayeta samāhitaḥ 12,305.019c tathā hi mṛtyuṃ jayati tatpareṇāntarātmanā 12,305.020a sasāṃkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha 12,305.020c jayec ca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā 12,305.021a gacchet prāpyākṣayaṃ kṛtsnam ajanma śivam avyayam 12,305.021c śāśvataṃ sthānam acalaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 12,306.001 yājñavalkya uvāca 12,306.001a avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭas te 'haṃ narādhipa 12,306.001c paraṃ guhyam imaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa 12,306.002a yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha 12,306.002c mayādityād avāptāni yajūṃṣi mithilādhipa 12,306.003a mahatā tapasā devas tapiṣṭhaḥ sevito mayā 12,306.003c prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktas tadānagha 12,306.004a varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṃ te sudurlabham 12,306.004c tat te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ 12,306.005a tataḥ praṇamya śirasā mayoktas tapatāṃ varaḥ 12,306.005c yajūṃṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum 12,306.006a tato māṃ bhagavān āha vitariṣyāmi te dvija 12,306.006c sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati 12,306.007a tato mām āha bhagavān āsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru 12,306.007c vivṛtaṃ ca tato me ''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī 12,306.008a tato vidahyamāno 'haṃ praviṣṭo 'mbhas tadānagha 12,306.008c avijñānād amarṣāc ca bhāskarasya mahātmanaḥ 12,306.008d*0776_01 vaiśaṃpāyananāmāsau mātulo me mahāmuniḥ 12,306.008d*0776_02 mucyatāṃ yad adhītaṃ te matta ity eva so 'bravīt 12,306.008d*0776_03 tenāmarṣeṇa tapto 'haṃ mātulasya mahātmanaḥ 12,306.009a tato vidahyamānaṃ mām uvāca bhagavān raviḥ 12,306.009c muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhas tataḥ śītībhaviṣyasi 12,306.010a śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ 12,306.010c pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija 12,306.011a kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha 12,306.011c tasyānte cāpunarbhāve buddhis tava bhaviṣyati 12,306.012a prāpsyase ca yad iṣṭaṃ tat sāṃkhyayogepsitaṃ padam 12,306.012c etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata 12,306.013a tato 'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau 12,306.013c gṛham āgatya saṃhṛṣṭo 'cintayaṃ vai sarasvatīm 12,306.014a tataḥ pravṛttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitā 12,306.014c oṃkāram āditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī 12,306.015a tato 'ham arghyaṃ vidhivat sarasvatyai nyavedayam 12,306.015c tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇas tatparāyaṇaḥ 12,306.016a tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham 12,306.016c cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha 12,306.017a kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatam uttamam 12,306.017c vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ 12,306.018a tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ 12,306.018c vyāpto yajño mahārāja pitus tava mahātmanaḥ 12,306.019a miṣato devalasyāpi tato 'rdhaṃ hṛtavān aham 12,306.019c svavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha 12,306.020a sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vai 12,306.020c pitrā te munibhiś caiva tato 'ham anumānitaḥ 12,306.021a daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣy arkān mayānagha 12,306.021c tathaiva lomaharṣāc ca purāṇam avadhāritam 12,306.021d*0777_01 upadhāritaṃ tathā vāpi purāṇaṃ romaharṣaṇāt 12,306.022a bījam etat puraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm 12,306.022c sūryasya cānubhāvena pravṛtto 'haṃ narādhipa 12,306.023a kartuṃ śatapathaṃ vedam apūrvaṃ kāritaṃ ca me 12,306.023c yathābhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā tac copapāditam 12,306.024a śiṣyāṇām akhilaṃ kṛtsnam anujñātaṃ sasaṃgraham 12,306.024c sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ 12,306.025a śākhāḥ pañcadaśemās tu vidyā bhāskaradarśitāḥ 12,306.025c pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tad anucintayam 12,306.026a kim atra brahmaṇyam ṛtaṃ kiṃ ca vedyam anuttamam 12,306.026c cintaye tatra cāgatya gandharvo mām apṛcchata 12,306.027a viśvāvasus tato rājan vedāntajñānakovidaḥ 12,306.027c caturviṃśatikān praśnān pṛṣṭvā vedasya pārthiva 12,306.027e pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā 12,306.028a viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇam eva ca 12,306.028a*0778_01 **** **** puruṣaṃ prakṛtiṃ tathā 12,306.028a*0778_02 tathaiva puruṣavyāghra 12,306.028c jñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kas tapā atapās tathā 12,306.028e sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca 12,306.029a vedyāvedyaṃ tathā rājann acalaṃ calam eva ca 12,306.029c apūrvam akṣayaṃ kṣayyam etat praśnam anuttamam 12,306.030a athoktaś ca mayā rājan rājā gandharvasattamaḥ 12,306.030c pṛṣṭavān anupūrveṇa praśnam uttamam arthavat 12,306.031a muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvad yāvad enaṃ vicintaye 12,306.031c bāḍham ity eva kṛtvā sa tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ 12,306.032a tato 'nvacintayam ahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm 12,306.032c manasā sa ca me praśno dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 12,306.033a tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva 12,306.033c mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām 12,306.034a caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī 12,306.034c udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe 'dhi dhiṣṭhitā 12,306.035a athoktas tu mayā rājan rājā viśvāvasus tadā 12,306.035c śrūyatāṃ yad bhavān asmān praśnaṃ saṃpṛṣṭavān iha 12,306.036a viśvāviśveti yad idaṃ gandharvendrānupṛcchasi 12,306.036c viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyād bhūtabhavyabhayaṃkaram 12,306.037a triguṇaṃ guṇakartṛtvād aviśvo niṣkalas tathā 12,306.037c aśvas tathaiva mithunam evam evānudṛśyate 12,306.038a avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam 12,306.038c tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā 12,306.039a jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhur jñeyaṃ niṣkalam eva ca 12,306.039c ajñaś ca jñaś ca puruṣas tasmān niṣkala ucyate 12,306.040a kas tapā atapāḥ proktaḥ ko 'sau puruṣa ucyate 12,306.040c tapāḥ prakṛtir ity āhur atapā niṣkalaḥ smṛtaḥ 12,306.040d*0779_01 sūryam avyaktam ity uktam atisūryas tu niṣkalam 12,306.040d*0779_02 avidyā prakṛtir jñeyā vidyā puruṣa ucyate 12,306.040d*0780_01 sūryāṃ ca prakṛtiṃ vidyād asūryā niṣphalaḥ smṛtaḥ 12,306.040d*0780_02 vidyeti puruṣaṃ vidyād avidyā prakṛtiḥ parā 12,306.041a tathaivāvedyam avyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate 12,306.041c calācalam iti proktaṃ tvayā tad api me śṛṇu 12,306.042a calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ 12,306.042c akṣepasargayoḥkartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 12,306.043a ajāv ubhāv aprajau ca akṣayau cāpy ubhāv api 12,306.043c ajau nityāv ubhau prāhur adhyātmagatiniścayāḥ 12,306.044a akṣayatvāt prajanane ajam atrāhur avyayam 12,306.044c akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hy asya na vidyate 12,306.045a guṇakṣayatvāt prakṛtiḥ kartṛtvād akṣayaṃ budhāḥ 12,306.045c eṣā te ''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī 12,306.046a vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi 12,306.046c ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ 12,306.047a jāyante ca mriyante ca yasminn ete yataś cyutāḥ 12,306.047c vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama 12,306.048a sāṅgopāṅgān api yadi pañca vedān adhīyate 12,306.048c vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ 12,306.049a yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathed gandharvasattama 12,306.049c viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ nāpi vā ghṛtam 12,306.050a tathā vedyam avedyaṃ ca vedavidyo na vindati 12,306.050c sa kevalaṃ mūḍhamatir jñānabhāravahaḥ smṛtaḥ 12,306.051a draṣṭavyau nityam evaitau tatpareṇāntarātmanā 12,306.051c yathāsya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ 12,306.052a ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīm imām 12,306.052c parityajya kṣayam iha akṣayaṃ dharmam āsthitaḥ 12,306.053a yadā tu paśyate 'tyantam ahany ahani kāśyapa 12,306.053c tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.054a anyaś ca śaśvad avyaktas tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,306.054c tasya dvāv anupaśyeta tam ekam iti sādhavaḥ 12,306.055a tenaitan nābhijānanti pañcaviṃśakam acyutam 12,306.055c janmamṛtyubhayād yogāḥ sāṃkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ 12,306.056 viśvāvasur uvāca 12,306.056a pañcaviṃśaṃ yad etat te proktaṃ brāhmaṇasattama 12,306.056c tathā tan na tathā veti tad bhavān vaktum arhati 12,306.057a jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutam 12,306.057c parāśarasya viprarṣer vārṣagaṇyasya dhīmataḥ 12,306.058a bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca 12,306.058c gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ 12,306.059a nāradasyāsureś caiva pulastyasya ca dhīmataḥ 12,306.059c sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ 12,306.060a kaśyapasya pituś caiva pūrvam eva mayā śrutam 12,306.060c tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ 12,306.061a daivatebhyaḥ pitṛbhyaś ca daityebhyaś ca tatas tataḥ 12,306.061c prāptam etan mayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadanty uta 12,306.062a tasmāt tad vai bhavadbuddhyā śrotum icchāmi brāhmaṇa 12,306.062c bhavān prabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaś cātibuddhimān 12,306.063a na tavāviditaṃ kiṃ cid bhavāñ śrutinidhiḥ smṛtaḥ 12,306.063c kathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa 12,306.064a brahmalokagatāś caiva kathayanti maharṣayaḥ 12,306.064c patiś ca tapatāṃ śaśvad ādityas tava bhāṣate 12,306.065a sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmann avāptaṃ kṛtsnam eva ca 12,306.065c tathaiva yogajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ 12,306.066a niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhas tvaṃ budhyamānaś carācaram 12,306.066c śrotum icchāmi taj jñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā 12,306.067 yājñavalkya uvāca 12,306.067a kṛtsnadhāriṇam eva tvāṃ manye gandharvasattama 12,306.067c jijñāsasi ca māṃ rājaṃs tan nibodha yathāśrutam 12,306.068a abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ 12,306.068c na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam 12,306.069a anenāpratibodhena pradhānaṃ pravadanti tam 12,306.069c sāṃkhyayogāś ca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt 12,306.070a paśyaṃs tathaivāpaśyaṃś ca paśyaty anyas tathānagha 12,306.070c ṣaḍviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati 12,306.070e na tu paśyati paśyaṃs tu yaś cainam anupaśyati 12,306.071a pañcaviṃśo 'bhimanyeta nānyo 'sti paramo mama 12,306.071c na caturviṃśako 'grāhyo manujair jñānadarśibhiḥ 12,306.072a matsyevodakam anveti pravartati pravartanāt 12,306.072c yathaiva budhyate matsyas tathaiṣo 'py anubudhyate 12,306.072e sasnehaḥ sahavāsāc ca sābhimānaś ca nityaśaḥ 12,306.073a sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate 12,306.073c unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ 12,306.074a yadā tu manyate 'nyo 'ham anya eṣa iti dvijaḥ 12,306.074c tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.075a anyaś ca rājann avaras tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,306.075c tatsthatvād anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ 12,306.076a tenaitan nābhinandanti pañcaviṃśakam acyutam 12,306.076c janmamṛtyubhayād bhītā yogāḥ sāṃkhyāś ca kāśyapa 12,306.076e ṣaḍviṃśam anupaśyanti śucayas tatparāyaṇāḥ 12,306.077a yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.077c tadā sa sarvavid vidvān na punarjanma vindati 12,306.078a evam apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te 'nagha 12,306.078c buddhaś cokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt 12,306.079a paśyāpaśyaṃ yo 'nupaśyet kṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa 12,306.079c kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśāt paraṃ ca yat 12,306.080 viśvāvasur uvāca 12,306.080a tathyaṃ śubhaṃ caitad uktaṃ tvayā bhoḥ; samyak kṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvat 12,306.080c svasty akṣayaṃ bhavataś cāstu nityaṃ; buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namas te 12,306.081 yājñavalkya uvāca 12,306.081a evam uktvā saṃprayāto divaṃ sa; vibhrājan vai śrīmatā darśanena 12,306.081c tuṣṭaś ca tuṣṭyā parayābhinandya; pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā 12,306.082a brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca; ye cādhastāt saṃvasante narendra 12,306.082c tatraiva tad darśanaṃ darśayan vai; samyak kṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai 12,306.083a sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāś ca; tadvad yogā yogadharme ratāś ca 12,306.083c ye cāpy anye mokṣakāmā manuṣyās; teṣām etad darśanaṃ jñānadṛṣṭam 12,306.084a jñānān mokṣo jāyate pūruṣāṇāṃ; nāsty ajñānād evam āhur narendra 12,306.084c tasmāj jñānaṃ tattvato 'nveṣitavyaṃ; yenātmānaṃ mokṣayej janmamṛtyoḥ 12,306.085a prāpya jñānaṃ brāhmaṇāt kṣatriyād vā; vaiśyāc chūdrād api nīcād abhīkṣṇam 12,306.085c śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ; na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām 12,306.086a sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāś ca; sarve nityaṃ vyāharante ca brahma 12,306.086c tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi; sarvaṃ viśvaṃ brahma caitat samastam 12,306.087a brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā; bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ 12,306.087c nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataś cāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ 12,306.088a ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante; tāṃ tāṃ rājaṃs te yathā yānty abhāvam 12,306.088c tathā varṇā jñānahīnāḥ patante; ghorād ajñānāt prākṛtaṃ yonijālam 12,306.089a tasmāj jñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ; sarvatrasthaṃ caitad uktaṃ mayā te 12,306.089c tasthau brahmā tasthivāṃś cāparo yas; tasmai nityaṃ mokṣam āhur dvijendrāḥ 12,306.090a yat te pṛṣṭaṃ tan mayā copadiṣṭaṃ; yāthātathyaṃ tad viśoko bhavasva 12,306.090c rājan gacchasvaitadarthasya pāraṃ; samyak proktaṃ svasti te 'stv atra nityam 12,306.091 bhīṣma uvāca 12,306.091a sa evam anuśāstas tu yājñavalkyena dhīmatā 12,306.091c prītimān abhavad rājā mithilādhipatis tadā 12,306.092a gate munivare tasmin kṛte cāpi pradakṣiṇe 12,306.092c daivarātir narapatir āsīnas tatra mokṣavit 12,306.093a gokoṭiṃ sparśayām āsa hiraṇyasya tathaiva ca 12,306.093c ratnāñjalim athaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā 12,306.094a videharājyaṃ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vai 12,306.094c yatidharmam upāsaṃś cāpy avasan mithilādhipaḥ 12,306.095a sāṃkhyajñānam adhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ 12,306.095c dharmādharmau ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan 12,306.096a anantam iti kṛtvā sa nityaṃ kevalam eva ca 12,306.096c dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca 12,306.097a janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tad acintayat 12,306.097c brahmāvyaktasya karmedam iti nityaṃ narādhipa 12,306.098a paśyanti yogāḥ sāṃkhyāś ca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ 12,306.098c iṣṭāniṣṭaviyuktaṃ hi tasthau brahma parātparam 12,306.098e nityaṃ tam āhur vidvāṃsaḥ śucis tasmāc chucir bhava 12,306.099a dīyate yac ca labhate dattaṃ yac cānumanyate 12,306.099b*0781_01 avyakteneti tac cintyam anyathā mā vicintaya 12,306.099c dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yac ca ha 12,306.099e dadāty avyaktam evaitat pratigṛhṇāti tac ca vai 12,306.100a ātmā hy evātmano hy ekaḥ ko 'nyas tvatto 'dhiko bhavet 12,306.100c evaṃ manyasva satatam anyathā mā vicintaya 12,306.101a yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ 12,306.101c tena tīrthāni yajñāś ca sevitavyāvipaścitā 12,306.102a na svādhyāyais tapobhir vā yajñair vā kurunandana 12,306.102c labhate 'vyaktasaṃsthānaṃ jñātvāvyaktaṃ mahīpate 12,306.103a tathaiva mahataḥ sthānam āhaṃkārikam eva ca 12,306.103c ahaṃkārāt paraṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt 12,306.104a ye tv avyaktāt paraṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ 12,306.104c janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sad asac ca yat 12,306.105a etan mayāptaṃ janakāt purastāt; tenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt 12,306.105c jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā; jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ 12,306.106a durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājan; na bhūtikaṃ jñānavido vadanti 12,306.106c yajñais tapobhir niyamair vrataiś ca; divaṃ samāsādya patanti bhūmau 12,306.107a tasmād upāsasva paraṃ mahac chuci; śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram 12,306.107c kṣetrajñavit pārthiva jñānayajñam; upāsya vai tattvam ṛṣir bhaviṣyasi 12,306.108a upaniṣadam upākarot tadā vai; janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ 12,306.108c yad upagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tac; chubham amṛtatvam aśokam ṛcchatīti 12,307.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,307.001a aiśvaryaṃ vā mahat prāpya dhanaṃ vā bharatarṣabha 12,307.001c dīrgham āyur avāpyātha kathaṃ mṛtyum atikramet 12,307.002a tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 12,307.002c rasāyanaprayogair vā kair nopaiti jarāntakau 12,307.003 bhīṣma uvāca 12,307.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,307.003c bhikṣoḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca 12,307.004a vaideho janako rājā maharṣiṃ vedavittamam 12,307.004c paryapṛcchat pañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayam 12,307.005a kena vṛttena bhagavann atikrāmej jarāntakau 12,307.005c tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śrutena vā 12,307.006a evam uktaḥ sa vaidehaṃ pratyuvāca parokṣavit 12,307.006c nivṛttir naitayor asti nānivṛttiḥ kathaṃ cana 12,307.007a na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ 12,307.007c so 'yaṃ prapadyate 'dhvānaṃ cirāya dhruvam adhruvaḥ 12,307.008a sarvabhūtasamucchedaḥ srotasevohyate sadā 12,307.008c uhyamānaṃ nimajjantam aplave kālasāgare 12,307.008e jarāmṛtyumahāgrāhe na kaś cid abhipadyate 12,307.009a naivāsya bhavitā kaś cin nāsau bhavati kasya cit 12,307.009c pathi saṃgatam evedaṃ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ 12,307.009e nāyam atyantasaṃvāso labdhapūrvo hi kena cit 12,307.010a kṣipyante tena tenaiva niṣṭanantaḥ punaḥ punaḥ 12,307.010c kālena jātā jātā hi vāyunevābhrasaṃcayāḥ 12,307.011a jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāv iva 12,307.011c balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api 12,307.012a evaṃbhūteṣu bhūteṣu nityabhūtādhruveṣu ca 12,307.012c kathaṃ hṛṣyeta jāteṣu mṛteṣu ca kathaṃ jvaret 12,307.013a kuto 'ham āgataḥ ko 'smi kva gamiṣyāmi kasya vā 12,307.013c kasmin sthitaḥ kva bhavitā kasmāt kim anuśocasi 12,307.013d*0782_01 satyaś ca te yathātmā ca tyaktaḥ syāt kim anena ca 12,307.014a draṣṭā svargasya na hy asti tathaiva narakasya ca 12,307.014c āgamāṃs tv anatikramya dadyāc caiva yajeta ca 12,308.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.001a aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama 12,308.001c kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me 12,308.002a saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ 12,308.002c paraṃ mokṣasya yac cāpi tan me brūhi pitāmaha 12,308.003 bhīṣma uvāca 12,308.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,308.003c janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāś ca bhārata 12,308.004a saṃnyāsaphalikaḥ kaś cid babhūva nṛpatiḥ purā 12,308.004c maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ 12,308.005a sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥ 12,308.005c indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhām imām 12,308.006a tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām 12,308.006c lokeṣu spṛhayanty anye puruṣāḥ puruṣeśvara 12,308.007a atha dharmayuge tasmin yogadharmam anuṣṭhitā 12,308.007c mahīm anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī 12,308.008a tayā jagad idaṃ sarvam aṭantyā mithileśvaraḥ 12,308.008c tatra tatra śruto mokṣe kathyamānas tridaṇḍibhiḥ 12,308.009a sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā 12,308.009c darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha 12,308.010a tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ 12,308.010c abibhrad anavadyāṅgī rūpam anyad anuttamam 12,308.011a cakṣur nimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī 12,308.011c videhānāṃ purīṃ subhrūr jagāma kamalekṣaṇā 12,308.012a sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām 12,308.012c bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram 12,308.013a rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapus tathā 12,308.013c keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ 12,308.014a tato 'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam 12,308.014c pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpy atarpayat 12,308.015a atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhir vṛtam 12,308.015c sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayām āsa bhikṣukī 12,308.016a sulabhā tv asya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā 12,308.016c sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate 12,308.017a netrābhyāṃ netrayor asya raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ 12,308.017c sā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhair babandha ha 12,308.018a janako 'py utsmayan rājā bhāvam asyā viśeṣayan 12,308.018c pratijagrāha bhāvena bhāvam asyā nṛpottamaḥ 12,308.019a tad ekasminn adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatām ayam 12,308.019c chatrādiṣu vimuktasya muktāyāś ca tridaṇḍake 12,308.020a bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi 12,308.020c kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ 12,308.021a śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate 12,308.021c eṣv artheṣūttaraṃ tasmāt pravedyaṃ satsamāgame 12,308.022a chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ 12,308.022c sa tvāṃ saṃmantum icchāmi mānārhāsi matā hi me 12,308.023a yasmāc caitan mayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā 12,308.023c yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tam api me śṛṇu 12,308.024a pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ 12,308.024c bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ 12,308.025a sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā 12,308.025c trividhe mokṣadharme 'smin gatādhvā chinnasaṃśayaḥ 12,308.026a sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajan 12,308.026c vārṣikāṃś caturo māsān purā mayi sukhoṣitaḥ 12,308.027a tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ 12,308.027c śrāvitas trividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyād vicālitaḥ 12,308.028a so 'haṃ tām akhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām 12,308.028c muktarāgaś carāmy ekaḥ pade paramake sthitaḥ 12,308.029a vairāgyaṃ punar etasya mokṣasya paramo vidhiḥ 12,308.029c jñānād eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate 12,308.030a jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat 12,308.030c mahad dvaṃdvapramokṣāya sā siddhir yā vayotigā 12,308.031a seyaṃ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṃdvatā mayā 12,308.031c ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā 12,308.032a yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtam adbhir āplāvitaṃ tathā 12,308.032c janayaty aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvat punarbhavam 12,308.033a yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā 12,308.033c prāpyāpy aṅkurahetutvam abījatvān na jāyate 12,308.033c*0783_01 kṣīṇavāsanayā buddhyā karma yat kriyate 'nagha 12,308.033c*0783_02 tad dagdhabījavad bhūyo nāṅkuraṃ pravimuñcati 12,308.034a tadvad bhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇā 12,308.034c jñānaṃ kṛtam abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate 12,308.035a nābhiṣajjati kasmiṃś cin nānarthe na parigrahe 12,308.035c nābhirajyati caiteṣu vyarthatvād rāgadoṣayoḥ 12,308.036a yaś ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet 12,308.036c savyaṃ vāsyā ca yas takṣet samāv etāv ubhau mama 12,308.037a sukhī so 'ham avāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,308.037c muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo 'nyais tridaṇḍibhiḥ 12,308.038a mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvair maharṣibhiḥ 12,308.038c jñānaṃ lokottaraṃ yac ca sarvatyāgaś ca karmaṇām 12,308.039a jñānaniṣṭhāṃ vadanty eke mokṣaśāstravido janāḥ 12,308.039c karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ 12,308.040a prahāyobhayam apy etaj jñānaṃ karma ca kevalam 12,308.040c tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā 12,308.041a yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahe 12,308.041c māne dambhe tathā snehe sadṛśās te kuṭumbibhiḥ 12,308.042a tridaṇḍādiṣu yady asti mokṣo jñānena kena cit 12,308.042c chatrādiṣu kathaṃ na syāt tulyahetau parigrahe 12,308.043a yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cit 12,308.043c tat tad ālambate dravyaṃ sarvaḥ sve sve parigrahe 12,308.044a doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajaty āśramāntaram 12,308.044c utsṛjan parigṛhṇaṃś ca so 'pi saṅgān na mucyate 12,308.045a ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani 12,308.045c rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā 12,308.046a atha satyādhipatye 'pi jñānenaiveha kevalam 12,308.046c mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ 12,308.047a kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥ 12,308.047c liṅgāny atyartham etāni na mokṣāyeti me matiḥ 12,308.048a yadi saty api liṅge 'smiñ jñānam evātra kāraṇam 12,308.048c nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam 12,308.049a atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ 12,308.049c kiṃ tad evārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate 12,308.050a ākiṃcanye na mokṣo 'sti kaiṃcanye nāsti bandhanam 12,308.050c kaiṃcanye cetare caiva jantur jñānena mucyate 12,308.051a tasmād dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe 12,308.051c bandhanāyataneṣv eṣu viddhy abandhe pade sthitam 12,308.052a rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ 12,308.052c mokṣāśmaniśiteneha chinnas tyāgāsinā mayā 12,308.053a so 'ham evaṃgato mukto jātāsthas tvayi bhikṣuki 12,308.053c ayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śṛṇu tan mama 12,308.054a saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapur agryaṃ tathā vayaḥ 12,308.054c tavaitāni samastāni niyamaś ceti saṃśayaḥ 12,308.055a yac cāpy ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam 12,308.055c mukto 'yaṃ syān na vety asmād dharṣito matparigrahaḥ 12,308.056a na ca kāmasamāyukte mukte 'py asti tridaṇḍakam 12,308.056c na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā 12,308.057a matpakṣasaṃśrayāc cāyaṃ śṛṇu yas te vyatikramaḥ 12,308.057c āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham 12,308.058a praveśas te kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure tathā 12,308.058c kasya vā saṃnisargāt tvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama 12,308.059a varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hy aham 12,308.059c nāvayor ekayogo 'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram 12,308.060a vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tv aham āśrame 12,308.060c ayaṃ cāpi sukaṣṭas te dvitīyo ''śramasaṃkaraḥ 12,308.061a sagotrāṃ vāsagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām 12,308.061c sagotram āviśantyās te tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ 12,308.062a atha jīvati te bhartā proṣito 'py atha vā kva cit 12,308.062c agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ 12,308.063a sā tvam etāny akāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi 12,308.063c avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ 12,308.064a atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kena cit 12,308.064c yadi kiṃ cic chrutaṃ te 'sti sarvaṃ kṛtam anarthakam 12,308.065a idam anyat tṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam 12,308.065c duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ pravaktavyaṃ prakāśitam 12,308.066a na mayy evābhisaṃdhis te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ 12,308.066c yeyaṃ matpariṣat kṛtsnā jetum icchasi tām api 12,308.067a tathā hy evaṃ punaś ca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi 12,308.067c matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca 12,308.068a sā svenāmarṣajena tvam ṛddhimohena mohitā 12,308.068c bhūyaḥ sṛjasi yogāstraṃ viṣāmṛtam ivaikadhā 12,308.069a icchator hi dvayor lābhaḥ strīpuṃsor amṛtopamaḥ 12,308.069c alābhaś cāpy araktasya so 'tra doṣo viṣopamaḥ 12,308.070a mā sprākṣīḥ sadhu jānīṣva svaśāstram anupālaya 12,308.070c kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama 12,308.070e etat sarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum 12,308.071a sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yady anyasya mahīpateḥ 12,308.071c tattvaṃ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum 12,308.072a na rājānaṃ mṛṣā gacchen na dvijātiṃ kathaṃ cana 12,308.072c na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyur hy ete mṛṣāgatāḥ 12,308.073a rājñāṃ hi balam aiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam 12,308.073c rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balam anuttamam 12,308.074a ata etair balair ete balinaḥ svārtham icchatā 12,308.074c ārjavenābhigantavyā vināśāya hy anārjavam 12,308.075a sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtim ātmanaḥ 12,308.075c kṛtyam āgamane caiva vaktum arhasi tattvataḥ 12,308.076a ity etair asukhair vākyair ayuktair asamañjasaiḥ 12,308.076c pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata 12,308.077a uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā 12,308.077c tataś cārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum 12,308.078a navabhir navabhiś caiva doṣair vāgbuddhidūṣaṇaiḥ 12,308.078c apetam upapannārtham aṣṭādaśaguṇānvitam 12,308.079a saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ 12,308.079c pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nṛpa 12,308.080a eṣām ekaikaśo 'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇam 12,308.080c śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ 12,308.081a jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate 12,308.081c tatrātiśayinī buddhis tat saukṣmyam iti vartate 12,308.082a doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥ 12,308.082c kaṃ cid artham abhipretya sā saṃkhyety upadhāryatām 12,308.083a idaṃ pūrvam idaṃ paścād vaktavyaṃ yad vivakṣitam 12,308.083c kramayogaṃ tam apy āhur vākyaṃ vākyavido janāḥ 12,308.084a dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ 12,308.084c idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ 12,308.085a icchādveṣabhavair duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate 12,308.085c tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate 12,308.086a tāny etāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa 12,308.086c ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya 12,308.087a upetārtham abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikam 12,308.087c nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava 12,308.088a na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na ca 12,308.088c nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpy asaṃskṛtam 12,308.089a na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca 12,308.089c na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇam ahetukam 12,308.090a kāmāt krodhād bhayāl lobhād dainyād ānāryakāt tathā 12,308.090c hrīto 'nukrośato mānān na vakṣyāmi kathaṃ cana 12,308.091a vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tv avikalaṃ nṛpa 12,308.091c samam eti vivakṣāyāṃ tadā so 'rthaḥ prakāśate 12,308.092a vaktavye tu yadā vaktā śrotāram avamanyate 12,308.092c svārtham āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati 12,308.093a atha yaḥ svārtham utsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ 12,308.093c viśaṅkā jāyate tasmin vākyaṃ tad api doṣavat 12,308.094a yas tu vaktā dvayor artham aviruddhaṃ prabhāṣate 12,308.094c śrotuś caivātmanaś caiva sa vaktā netaro nṛpa 12,308.095a tad arthavad idaṃ vākyam upetaṃ vākyasaṃpadā 12,308.095c avikṣiptamanā rājann ekāgraḥ śrotum arhasi 12,308.096a kāsi kasya kuto veti tvayāham abhicoditā 12,308.096c tatrottaram idaṃ vākyaṃ rājann ekamanāḥ śṛṇu 12,308.097a yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaś codabindubhiḥ 12,308.097c suśliṣṭāni tathā rājan prāṇinām iha saṃbhavaḥ 12,308.098a śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca 12,308.098c pṛthag ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat 12,308.099a na caiṣāṃ codanā kā cid astīty eṣa viniścayaḥ 12,308.099c ekaikasyeha vijñānaṃ nāsty ātmani tathā pare 12,308.100a na veda cakṣuś cakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate 12,308.100c tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam 12,308.100e saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ 12,308.101a bāhyān anyān apekṣante guṇāṃs tān api me śṛṇu 12,308.101c rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ 12,308.101e yathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ 12,308.102a jñānajñeyāntare tasmin mano nāmāparo guṇaḥ 12,308.102c vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī 12,308.103a dvādaśas tv aparas tatra buddhir nāma guṇaḥ smṛtaḥ 12,308.103c yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati 12,308.104a atha dvādaśake tasmin sattvaṃ nāmāparo guṇaḥ 12,308.104c mahāsattvo 'lpasattvo vā jantur yenānumīyate 12,308.105a kṣetrajña iti cāpy anyo guṇas tatra caturdaśaḥ 12,308.105c mamāyam iti yenāyaṃ manyate na ca manyate 12,308.106a atha pañcadaśo rājan guṇas tatrāparaḥ smṛtaḥ 12,308.106c pṛthak kalāsamūhasya sāmagryaṃ tad ihocyate 12,308.107a guṇas tv evāparas tatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ 12,308.107c ākṛtir vyaktir ity etau guṇau yasmin samāśritau 12,308.108a sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye 12,308.108c iti caikonaviṃśo 'yaṃ dvaṃdvayoga iti smṛtaḥ 12,308.109a ūrdhvam ekonaviṃśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥ 12,308.109c itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,308.110a viṃśakaś caiṣa saṃghāto mahābhūtāni pañca ca 12,308.110c sadasadbhāvayogau ca guṇāv anyau prakāśakau 12,308.111a ity evaṃ viṃśatiś caiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ 12,308.111c vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare 12,308.112a ekaviṃśaś ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ 12,308.112c samagrā yatra vartante tac charīram iti smṛtam 12,308.113a avyaktaṃ prakṛtiṃ tv āsāṃ kalānāṃ kaś cid icchati 12,308.113c vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati 12,308.114a avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīm atha catuṣṭayīm 12,308.114c prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyanty adhyātmacintakāḥ 12,308.115a seyaṃ prakṛtir avyaktā kalābhir vyaktatāṃ gatā 12,308.115c ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpy anye śarīriṇaḥ 12,308.116a bindunyāsādayo 'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ 12,308.116c yāsām eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate 12,308.117a kalalād arbudotpattiḥ peśī cāpy arbudodbhavā 12,308.117c peśyās tv aṅgābhinirvṛttir nakharomāṇi cāṅgataḥ 12,308.118a saṃpūrṇe navame māse jantor jātasya maithila 12,308.118b*0784_01 evaṃ hi jantuḥ saṃpūrṇo navame māsi maithila 12,308.118c jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumān veti liṅgataḥ 12,308.119a jātamātraṃ tu tad rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli 12,308.119c kaumārarūpam āpannaṃ rūpato nopalabhyate 12,308.120a kaumārād yauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt 12,308.120c anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate 12,308.121a kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe 12,308.121c vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāt tu na vibhāvyate 12,308.122a na caiṣām apyayo rājaṃl lakṣyate prabhavo na ca 12,308.122c avasthāyām avasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ 12,308.123a tasyāpy evaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ 12,308.123c ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ 12,308.124a kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ 12,308.124c saṃbandhaḥ ko 'sti bhūtānāṃ svair apy avayavair iha 12,308.125a yathādityān maṇeś caiva vīrudbhyaś caiva pāvakaḥ 12,308.125c bhavaty evaṃ samudayāt kalānām api jantavaḥ 12,308.126a ātmany evātmanātmānaṃ yathā tvam anupaśyasi 12,308.126c evam evātmanātmānam anyasmin kiṃ na paśyasi 12,308.126e yady ātmani parasmiṃś ca samatām adhyavasyasi 12,308.127a atha māṃ kāsi kasyeti kimartham anupṛcchasi 12,308.127c idaṃ me syād idaṃ neti dvaṃdvair muktasya maithila 12,308.127e kāsi kasya kuto veti vacane kiṃ prayojanam 12,308.128a ripau mitre 'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe 12,308.128c kṛtavān yo mahīpāla kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.129a trivarge saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasu 12,308.129c saṅgavān yas trivarge ca kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.130a priye caivāpriye caiva durbale balavaty api 12,308.130c yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.131a tad amuktasya te mokṣe yo 'bhimāno bhaven nṛpa 12,308.131c suhṛdbhiḥ sa nivāryas te vicittasyeva bheṣajaiḥ 12,308.132a tāni tāny anusaṃdṛśya saṅgasthānāny ariṃdama 12,308.132c ātmanātmani saṃpaśyet kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.133a imāny anyāni sūkṣmāṇi mokṣam āśritya kāni cit 12,308.133c caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu 12,308.134a ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnām ekacchatrāṃ praśāsti ha 12,308.134c ekam eva sa vai rājā puram adhyāvasaty uta 12,308.135a tatpure caikam evāsya gṛhaṃ yad adhitiṣṭhati 12,308.135c gṛhe śayanam apy ekaṃ niśāyāṃ yatra līyate 12,308.136a śayyārdhaṃ tasya cāpy atra strīpūrvam adhitiṣṭhati 12,308.136c tad anena prasaṅgena phalenaiveha yujyate 12,308.137a evam evopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca 12,308.137c guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau prati 12,308.138a paratantraḥ sadā rājā svalpe so 'pi prasajjate 12,308.138c saṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā 12,308.139a strīṣu krīḍāvihāreṣu nityam asyāsvatantratā 12,308.139c mantre cāmātyasamitau kuta eva svatantratā 12,308.140a yadā tv ājñāpayaty anyāṃs tadāsyoktā svatantratā 12,308.140c avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃs tasmin guṇe sthitaḥ 12,308.141a svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhir janaiḥ 12,308.141c śayane cāpy anujñātaḥ supta utthāpyate 'vaśaḥ 12,308.142a snāhy ālabha piba prāśa juhudhy agnīn yajeti ca 12,308.142c vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ 12,308.143a abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ 12,308.143c na cāpy utsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāt 12,308.144a dāne kośakṣayo hy asya vairaṃ cāpy aprayacchataḥ 12,308.144c kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ 12,308.145a prājñāñ śūrāṃs tathaivāḍhyān ekasthāne 'pi śaṅkate 12,308.145c bhayam apy abhaye rājño yaiś ca nityam upāsyate 12,308.146a yadā caite praduṣyanti rājan ye kīrtitā mayā 12,308.146c tadaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam 12,308.147a sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhī 12,308.147c nigrahānugrahau kurvaṃs tulyo janaka rājabhiḥ 12,308.148a putrā dārās tathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayaḥ 12,308.148c paraiḥ sādhāraṇā hy ete tais tair evāsya hetubhiḥ 12,308.149a hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ 12,308.149c lokasādhāraṇeṣv eṣu mithyājñānena tapyate 12,308.150a amukto mānasair duḥkhair icchādveṣapriyodbhavaiḥ 12,308.150c śirorogādibhī rogais tathaiva vinipātibhiḥ 12,308.151a dvaṃdvais tais tair upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ 12,308.151c bahupratyarthikaṃ rājyam upāste gaṇayan niśāḥ 12,308.152a tad alpasukham atyarthaṃ bahuduḥkham asāravat 12,308.152b*0785_01 tṛṇāgnijvalanaprakhyaṃ phenabudbudasaṃnibham 12,308.152c ko rājyam abhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet 12,308.153a mamedam iti yac cedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase 12,308.153c balaṃ kośam amātyāṃś ca kasyaitāni na vā nṛpa 12,308.154a mitrāmātyaṃ puraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ 12,308.154c saptāṅgaś cakrasaṃghāto rājyam ity ucyate nṛpa 12,308.155a saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ 12,308.155c anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato 'dhikaḥ 12,308.156a teṣu teṣu hi kāleṣu tat tad aṅgaṃ viśiṣyate 12,308.156c yena yat sidhyate kāryaṃ tat prādhānyāya kalpate 12,308.157a saptāṅgaś cāpi saṃghātas trayaś cānye nṛpottama 12,308.157c saṃbhūya daśavargo 'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat 12,308.158a yaś ca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharmarato bhavet 12,308.158c sa tuṣyed daśabhāgena tatas tv anyo daśāvaraiḥ 12,308.159a nāsty asādhāraṇo rājā nāsti rājyam arājakam 12,308.159c rājye 'sati kuto dharmo dharme 'sati kutaḥ param 12,308.160a yo 'py atra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ 12,308.160c pṛthivī dakṣiṇā yasya so 'śvamedho na vidyate 12,308.161a sāham etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila 12,308.161c samarthā śataśo vaktum atha vāpi sahasraśaḥ 12,308.162a svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe 12,308.162c na mām evaṃvidhāṃ muktām īdṛśaṃ vaktum arhasi 12,308.163a nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhāc chrutaḥ 12,308.163c sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ 12,308.164a tasya te muktasaṅgasya pāśān ākramya tiṣṭhataḥ 12,308.164c chatrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punar nṛpa 12,308.165a śrutaṃ te na śrutaṃ manye mithyā vāpi śrutaṃ śrutam 12,308.165c atha vā śrutasaṃkāśaṃ śrutam anyac chrutaṃ tvayā 12,308.166a athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhasi 12,308.166c abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhas tvaṃ prākṛto mayā 12,308.167a sattvenānupraveśo hi yo 'yaṃ tvayi kṛto mayā 12,308.167c kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto 'si sarvataḥ 12,308.168a niyamo hy eṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā 12,308.168c śūnyam āvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam 12,308.169a na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha 12,308.169c na gātrāvayavair anyaiḥ spṛśāmi tvā narādhipa 12,308.170a kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā 12,308.170c naitat sadasi vaktavyaṃ sad vāsad vā mithaḥ kṛtam 12,308.171a brāhmaṇā guravaś ceme tathāmātyā gurūttamāḥ 12,308.171c tvaṃ cātha gurur apy eṣām evam anyonyagauravam 12,308.172a tad evam anusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā 12,308.172c strīpuṃsoḥ samavāyo 'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi 12,308.173a yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam 12,308.173c tiṣṭhaty aspṛśatī tadvat tvayi vatsyāmi maithila 12,308.174a yadi vāpy aspṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃ cana 12,308.174c jñānaṃ kṛtam abījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā 12,308.175a sa gārhasthyāc cyutaś ca tvaṃ mokṣaṃ nāvāpya durvidam 12,308.175c ubhayor antarāle ca vartase mokṣavātikaḥ 12,308.176a na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ 12,308.176c bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ 12,308.177a varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ 12,308.177c nānyad anyad iti jñātvā nānyad anyat pravartate 12,308.178a pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikāḥ 12,308.178c āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśrayā vayam 12,308.179a na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaś cāpi na makṣikāḥ 12,308.179c svayam evāśrayanty ete bhāvā na tu parāśrayam 12,308.180a pṛthaktvād āśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca 12,308.180c parasparapṛthaktvāc ca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ 12,308.181a nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā 12,308.181c tava rājan savarṇāsmi śuddhayonir aviplutā 12,308.182a pradhāno nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ 12,308.182c kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām 12,308.183a droṇaś ca śataśṛṅgaś ca vakradvāraś ca parvataḥ 12,308.183c mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha 12,308.184a sāhaṃ tasmin kule jātā bhartary asati madvidhe 12,308.184c vinītā mokṣadharmeṣu carāmy ekā munivratam 12,308.185a nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī 12,308.185c na dharmasaṃkarakarī svadharme 'smi dhṛtavratā 12,308.186a nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣyapravādinī 12,308.186c nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tvatsakāśaṃ janādhipa 12,308.187a mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī 12,308.187c tava mokṣasya cāpy asya jijñāsārtham ihāgatā 12,308.188a na vargasthā bravīmy etat svapakṣaparapakṣayoḥ 12,308.188c mukto na mucyate yaś ca śānto yaś ca na śāmyati 12,308.189a yathā śūnye purāgāre bhikṣur ekāṃ niśāṃ vaset 12,308.189c tathā hi tvaccharīre 'sminn imāṃ vatsyāmi śarvarīm 12,308.190a sāham āsanadānena vāgātithyena cārcitā 12,308.190c suptā suśaraṇā prītā śvo gamiṣyāmi maithila 12,308.191a ity etāni sa vākyāni hetumanty arthavanti ca 12,308.191c śrutvā nādhijagau rājā kiṃ cid anyad ataḥ param 12,308.191d@029A_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.191d@029A_0001 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ bharatarṣabha 12,308.191d@029A_0002 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029A_0002 vaktum arhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ 12,308.191d@029A_0003 atrāpy udāharantīmaṃ saṃvādaṃ guruśiṣyayoḥ 12,308.191d@029A_0004 āsurir uvāca 12,308.191d@029A_0004 kapilasyāsureś caiva sarvaduḥkhavimokṣaṇam 12,308.191d@029A_0005 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam 12,308.191d@029A_0006 bhagavann amitaprajña vaktum arhasi me 'rthataḥ 12,308.191d@029A_0007 kiṃ vyaktaṃ kim avyaktaṃ kiṃ vyaktāvyaktataram | kati tattvāni 12,308.191d@029A_0008 kim ādyaṃ madhyamaṃ ca tattvānāṃ kim adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca | 12,308.191d@029A_0009 kiṃ nu svargāpyayaṃ kati sargāḥ kiṃ bhūtaṃ kiṃ bhaviṣyaṃ kiṃ bhavyam | 12,308.191d@029A_0010 kiṃ jñānaṃ kiṃ jñeyaṃ ko jñātā kiṃ buddhaṃ kim apratibuddhaṃ kiṃ 12,308.191d@029A_0011 budhyamānam | 12,308.191d@029A_0012 kati parvāṇi kati srotāṃsi kati karmayonayaḥ | kim ekatvaṃ kiṃ 12,308.191d@029A_0013 nānātvam | kiṃ sahavāsavivāsaṃ kiṃ vidyāvidyam | iti | 12,308.191d@029A_0013 kapila uvāca 12,308.191d@029A_0014 yad bhavān āha kiṃ vyaktaṃ kim avyaktam ity atra brūmaḥ | avyaktam | 12,308.191d@029A_0015 agrāhyam atarkyam aparimeyam avyaktam | vyaktam upalakṣyate | 12,308.191d@029A_0016 yathartavo 'mūrtayas teṣu puṣpaphalair vyaktir upalakṣyate tadvad avyaktaṃ guṇair upalakṣyate 12,308.191d@029A_0017 prāggataṃ pratyaggatam ūrdhvam adhas tiryak ca | sataś cānanugrāhyatvāt 12,308.191d@029A_0018 sākṛtiḥ | 12,308.191d@029A_0019 avyaktasya tamo rajaḥ sattvaṃ tat pradhānaṃ tattvaṃ paraṃ kṣetram | 12,308.191d@029A_0020 salilam amṛtam abhayam avyaktam akṣaram ajaṃ jīvam ity evamādīny avyaktanāmāni 12,308.191d@029A_0021 bhavanti | evam āha | 12,308.191d@029A_0022 avyaktaṃ bījadharmāṇāṃ mahāgrāham acetanam 12,308.191d@029A_0023 tasmād ekaguṇo jajñe tad vyaktaṃ tattvam īśvaraḥ 12,308.191d@029A_0024 tad etad avyaktam | prasavadhāraṇādānasvabhāvam āpo dhāraṇe prajanane 12,308.191d@029A_0025 ādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā parāpramattaṃ tad ekasmin kāryakāraṇe | 12,308.191d@029A_0026 ************** 12,308.191d@029A_0027 yad apy uktaṃ kiṃ vyaktam ity atra brūmaḥ | vyaktaṃ nāmāsure yat pūrvam 12,308.191d@029A_0028 avyaktād utpannam īśvaram apratibuddhaguṇastham etat puruṣasaṃjñakaṃ mahad ity uktaṃ 12,308.191d@029A_0029 buddhir iti ca dhṛtir iti ca | sattā smṛtir matir medhā vyavasāyaḥ 12,308.191d@029A_0030 samādhiḥ prāptir ity evamādīni vyaktaparyāyanāmāni vadanti | 12,308.191d@029A_0031 evam āha | 12,308.191d@029A_0032 mahataḥ siddhir āyattā saṃśayaś ca mahān yataḥ 12,308.191d@029A_0033 putrasargasya dīptyartham autsukyaṃ ca paraṃ tathā 12,308.191d@029A_0034 tad evordhvasrotobhimukhatvād apratibuddhatvāc cātmanaḥ prakaroty ahaṃkāram 12,308.191d@029A_0035 avyaktāvyaktataram | 12,308.191d@029A_0036 yad apy uktaṃ kiṃ vyaktāvyaktataram ity atra brūmaḥ | vyaktāvyaktataraṃ 12,308.191d@029A_0037 nāma tṛtīyaṃ puruṣasaṃjñakam | 12,308.191d@029A_0038 tad etayor ubhayor viriñcivairiñcayor ekaikaśa utpattiḥ | viriñco 'bhimāniny 12,308.191d@029A_0039 aviveka īrṣyā kāmaḥ krodho lobho darpo moho mamakāraś 12,308.191d@029A_0040 cety etāny ahaṃkāraparyāyanāmāni bhavanti | evam āha | 12,308.191d@029A_0041 ahaṃ kartety ahaṃkartā sasṛje viśvam īśvaraḥ 12,308.191d@029A_0042 tṛtīyam etaṃ puruṣam abhimānaguṇaṃ viduḥ 12,308.191d@029A_0043 ahaṃkārād yugapad utpādayām āsa pañca mahābhūtāni śabdasparśarūparasagandhalakṣaṇāni | 12,308.191d@029A_0044 tāny eva buddhyanta iti | evam āha | 12,308.191d@029A_0045 bhūtasargam ahaṃkārād yo vidvān avabudhyate 12,308.191d@029A_0046 so 'bhimānam atikramya mahāntaṃ pratitiṣṭhate 12,308.191d@029A_0047 bhūteṣu cāpy ahaṃkāro asarūpas tathocyate 12,308.191d@029A_0048 punar viṣayahetvarthe sa manaḥsaṃjñakaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029A_0049 vikharād vaikharaṃ yugapad indriyaiḥ sahotpādayati | śrotraghrāṇacakṣurjihvātvag 12,308.191d@029A_0050 ity etāni śabdasparśarūparasagandhān avabudhyanta 12,308.191d@029A_0051 iti pañca buddhīndriyāṇi vadanti | evam āhur ācāryāḥ | vāg ghastau 12,308.191d@029A_0052 pādapāyur ānandaś ceti pañca karmendriyāṇi viśeṣāḥ | ādityo 'śvinau 12,308.191d@029A_0053 nakṣatrāṇīty etānīndriyāṇāṃ paryāyanāmāni vadanti | evam 12,308.191d@029A_0054 āha | 12,308.191d@029A_0055 ahaṃkārāt tathā bhūtāny utpādya mahadātmanoḥ 12,308.191d@029A_0056 vaikharatvaṃ tato jñātvā vaikharo viṣayātmakaḥ 12,308.191d@029A_0057 vikārastham ahaṃkāram avabudhyātha mānavaḥ 12,308.191d@029A_0058 mahad aiśvaryam āpnoti yāvad ācandratārakam 12,308.191d@029A_0058 kapila uvāca 12,308.191d@029A_0059 yad apy uktaṃ kati tattvāni bhavantīti | tad etāni mayā pūrvaśaḥ 12,308.191d@029A_0060 pūrvoktāni | evam āha | 12,308.191d@029A_0061 tattvāny etāny athoktāni yathāvad yo 'nubudhyate 12,308.191d@029A_0062 na sa pāpena lipyeta nirmuktaḥ sarvasaṃkarāt 12,308.191d@029A_0063 yad apy uktaṃ kim ādyaṃ madhyamaṃ ca tattvānām ity atra brūmaḥ | etad ādyaṃ 12,308.191d@029A_0064 madhyamaṃ coktaṃ buddhyādīni trayoviṃśatitattvāni viśeṣaparyavasānāni 12,308.191d@029A_0065 jñātavyāni bhavantīty evam āha | kenety atrocyate | 12,308.191d@029A_0066 devadattayajñadattabrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdracaṇḍālapulkasādir etāni 12,308.191d@029A_0067 jñātavyāni buddhyādīni viśeṣaparyavasānāni mantavyāni pratyetavyāny 12,308.191d@029A_0068 uktāni | etad ādyaṃ madhyamaṃ ca | etasmāt tattvānām utpattir 12,308.191d@029A_0069 bhavati atra pralīyante | ke cid āhur ācāryāḥ | aham ity evam ātmakaṃ 12,308.191d@029A_0070 śarīrasaṃghātaṃ triṣu lokeṣu vyaktam | avyaktasūkṣmādhiṣṭhitam etad 12,308.191d@029A_0071 devadattasaṃjñakam | dehināṃ yogadarśanam | abuddhapuruṣadarśanānāṃ tu 12,308.191d@029A_0072 pañcaviṃśatitattvānāṃ buddhyamānāpratibuddhayor vyatiriktam upekṣakaṃ śuci 12,308.191d@029A_0073 vyabhram ity āhur ācāryāḥ | evaṃ cāha | 12,308.191d@029A_0074 caturviṃśatitattvajñas tv avyakte pratitiṣṭhati 12,308.191d@029A_0075 pañcaviṃśatitattvajño 'vyaktam apy atitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0000 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0001 yad apy uktaṃ kim adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ cet yatra brūmaḥ | adhyātmam 12,308.191d@029B_0002 adhibhūtam adhidaivataṃ cāsure vakṣyāmaḥ | pādāv adhyātmaṃ gantavyam 12,308.191d@029B_0003 adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivatam | pāyur adhyātmaṃ visargo 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0004 ānando 'dhyātmam anubhavo 'dhibhūtaṃ prajāpatir adhidaivatam | 12,308.191d@029B_0005 hastāv adhyātmaṃ kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0006 vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam agnir adhidaivatam | ghrāṇo 'dhyātmaṃ 12,308.191d@029B_0007 ghreyam adhibhūtaṃ bhūmir adhidaivatam | śrotram adhyātmaṃ śrotavyam adhibhūtam 12,308.191d@029B_0008 ākāśam adhidaivatam | cakṣur adhyātmaṃ draṣṭavyam adhibhūtaṃ sūryo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0009 jihvādhyātmaṃ raso 'dhibhūtam āpo 'dhidaivatam | tvag adhyātmaṃ 12,308.191d@029B_0010 spraṣṭavyam adhibhūtaṃ vāyur adhidaivatam | mano 'dhyātmaṃ mantavyam 12,308.191d@029B_0011 adhibhūtaṃ candramā adhidaivatam | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029B_0012 viriñco 'dhidaivatam | buddhir adhyātmaṃ boddhavyam adhibhūtaṃ puruṣo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0013 etāvad adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca sarvatra pratyetavyānīty 12,308.191d@029B_0014 āha | 12,308.191d@029B_0015 brāhmaṇe nṛpatau kīṭe śvapāke śuni hastini 12,308.191d@029B_0016 puttikādaṃśamaśake vihaṃge ca samaṃ bhavet 12,308.191d@029B_0017 avyaktapuruṣayor yogād buddhir utpadyate ''tmani 12,308.191d@029B_0018 yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram 12,308.191d@029B_0019 ya etat tritayaṃ vetti śuddhaṃ cānyad upekṣakam 12,308.191d@029B_0020 virajo vitamaskaṃ ca nirmalaṃ śivam avyayam 12,308.191d@029B_0021 saṃdehasaṃkarān mukto nirindriyam anīśvaram 12,308.191d@029B_0022 niraṅkuram abījaṃ ca śāśvataṃ tad avāpnuyāt 12,308.191d@029B_0023 yad apy uktaṃ kiṃ nu sargāpyayam iti atra brūmaḥ | tad yathā jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāś 12,308.191d@029B_0024 catvāro bhūtagrāmāḥ kālāgnināhaṃkṛtenānekaśatasahasrāṃśunā 12,308.191d@029B_0025 dahyamānāḥ pṛthivīm anupralīyante | tadāttagandhā 12,308.191d@029B_0026 kūrmapṛṣṭhanibhā pṛthivī apsu pralīyate | tad udakaṃ sarvam 12,308.191d@029B_0027 abhavat | agnir apy ādatte toyam | tadāgnibhūtam abhavat | agnim apy ādatte 12,308.191d@029B_0028 vāyuḥ | sa vāyur ūrdhvam adhas tiryak ca dodhavīti | tad vāyur bhūtam 12,308.191d@029B_0029 abhavat | vāyum apy ādatte vyoma | tad ākāśam eva ninādam abhavat | 12,308.191d@029B_0030 tad ākāśaṃ manasi pralīyate | mano 'haṃkāre 'haṃkāro mahati 12,308.191d@029B_0031 mahān avyakte tad etat pralayam īhate | pralayāntān mahāpralaya ity ucyate | 12,308.191d@029B_0032 praṇaṣṭasarvasvaṃ tama evāpratimaṃ bhavati | agrāhyam acchedyam 12,308.191d@029B_0033 abhedyam apratarkyam anādy acintyam anālambam asthānam avyayam ajaṃ śāśvatam 12,308.191d@029B_0034 iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0035 sargapralayam etāvat tattvato yo 'vabudhyate 12,308.191d@029B_0036 uttīrya so 'śivād asmāc chivam ānantyam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0037 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0037 iti | 12,308.191d@029B_0038 yad apy uktam āsure kati sargāṇi prākṛtavaikṛtāni bhavantīti | 12,308.191d@029B_0039 atra brūmaḥ | nava sargāṇi prākṛtavaikṛtāni bhavanti | avyaktān mahad 12,308.191d@029B_0040 utpadyate | taṃ vidyāsargaṃ vadanti | mahataś cāhaṃkāra utpadyate | 12,308.191d@029B_0041 ahaṃkārāt pañcabhūtasargaḥ | bhūtebhyo vikāraḥ | yasmāt kṛtsnasya jagatas 12,308.191d@029B_0042 tejas tad etat prabhavāpyayam | evam āha | 12,308.191d@029B_0043 utpattiṃ nidhanaṃ madhyaṃ bhūtānām ātmanaś ca yaḥ 12,308.191d@029B_0044 vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti 12,308.191d@029B_0045 yad apy uktaṃ kiṃ bhūtaṃ kiṃ bhavyaṃ kiṃ bhaviṣyac cety atra brūmaḥ | 12,308.191d@029B_0046 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ cāsure trailokyaṃ kālaḥ | sa mahātmā saṃpraty atītānāgatānām 12,308.191d@029B_0047 utpādakānām utpādakaś cānugrāhakaś ca tirobhāvakaś cety 12,308.191d@029B_0048 evam āha | 12,308.191d@029B_0049 bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ sraṣṭāraṃ kālam īśvaram 12,308.191d@029B_0050 yo 'vabudhyati tadgāmī sa duḥkhāt parimucyate 12,308.191d@029B_0051 katarasmād duḥkhāt | janmajarāmaraṇājñānabadhirāndhakubjahīnātiriktāṅgavadhabandhavairūpyacintāvyādhiprabhṛtibhir 12,308.191d@029B_0052 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0052 anyaiś cānekair iti | 12,308.191d@029B_0053 yad apy uktaṃ kiṃ jñānam iti atra brūmaḥ | jñānaṃ nāmāsure prajñā | 12,308.191d@029B_0054 sā buddhir yayā boddhavyam anubudhyate | kiṃ punas tad boddhavyam ity atrocyate | 12,308.191d@029B_0055 boddhavyaṃ nāma dvividham iṣṭāniṣṭakṛtam | tad yathā | idaṃ 12,308.191d@029B_0056 dharmyam idam adharmyam | idaṃ vācyam idam avācyam | idaṃ kāryam idam akāryam | 12,308.191d@029B_0057 idaṃ grāhyam idam agrāhyam | idaṃ gamyam idam agamyam | idaṃ 12,308.191d@029B_0058 śrāvyam idam aśrāvyam | idaṃ dṛśyam idam adṛśyam | idaṃ bhakṣyam idam abhakṣyam | 12,308.191d@029B_0059 idaṃ bhojyam idam abhojyam | idaṃ peyam idam apeyam | idaṃ 12,308.191d@029B_0060 lehyam idam alehyam | idaṃ coṣyam idam acoṣyam | 12,308.191d@029B_0061 kutaś caitāny avatiṣṭhante | kva vā pralīyante | kasya vaitāni | kasya 12,308.191d@029B_0062 vā naitāni | tatrocyate | avyaktād etāny avatiṣṭhante | avyaktam eva 12,308.191d@029B_0063 pralīyante | avyaktasyaitāni naitāni puruṣasyety atrāha | yady avyaktād 12,308.191d@029B_0064 etāny avatiṣṭhante 'vyaktam evābhipralīyante | 12,308.191d@029B_0065 kena khalv idānīṃ kāraṇeneṣṭāniṣṭakṛtair dvaṃdvair avabudhyate 12,308.191d@029B_0066 kṣetrajñaḥ | kasmād abhimanyate mamaitāni dvaṃdvāni | aham eteṣāṃ mattaś caitāny 12,308.191d@029B_0067 avatiṣṭhante mayy evābhipralīyanta ity evam āha | 12,308.191d@029B_0068 pravartamānān prakṛter imān guṇāṃs 12,308.191d@029B_0069 tamovṛto 'yaṃ viparītadarśanaḥ 12,308.191d@029B_0070 ahaṃ karomīty abudho 'bhimanyate 12,308.191d@029B_0071 tṛṇasya kubjīkaraṇe 'py anīśvaraḥ 12,308.191d@029B_0072 yadā tv ayam abhimanyate | avyaktād etāny avatiṣṭhante | avyaktam 12,308.191d@029B_0073 evābhipralīyante avyaktasyaitāni naitāni mameti | tadāsya 12,308.191d@029B_0074 vijñānābhisaṃbandhād vivāso bhavati | evam āha | 12,308.191d@029B_0075 setur iva bhavet prakṛtir jalam iva guṇā matsyavat kṣetrī 12,308.191d@029B_0076 tasmin svabhāvalulite jale pravṛtte carati matsyaḥ 12,308.191d@029B_0077 evaṃ svabhāvayogāt sṛjati guṇān prakṛtir ity abhimatam | na so 'jñeṣu 12,308.191d@029B_0078 pravicarati kṣetrajño jñaḥ paraḥ prakṛter iti | 12,308.191d@029B_0079 yad apy uktaṃ kiṃ jñeyam iti | atra brūmaḥ | jñeyaṃ nāmāsure puruṣaḥ 12,308.191d@029B_0080 pañcaviṃśatitattvāni bhavanti evam āha | 12,308.191d@029B_0081 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau mahābhūtāni pañca ca 12,308.191d@029B_0082 viśeṣān pañca caivāhur daśaikaṃ ca prakāśakān 12,308.191d@029B_0083 ekādaśendriyāṇy eva etāvaj jñeyasaṃjñitam 12,308.191d@029B_0084 pañca pañca hi vargāṇi vijñeyāny eva tattvataḥ 12,308.191d@029B_0085 pañcaviṃśatitattvāni viditvaitāni tattvataḥ 12,308.191d@029B_0086 viśuddhaḥ puruṣaś cāsmād vargahīno na śocati 12,308.191d@029B_0087 pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ 12,308.191d@029B_0088 trayas trivargān yo veda śuddhātmani sa līyate 12,308.191d@029B_0089 ke te trayas trivargā ity atra brūmaḥ | sattvaṃ rajas tama iti prathamaḥ | 12,308.191d@029B_0090 utpādako 'nugrāhyakas tirobhāvaka iti dvitīyaḥ | buddho 'pratibuddho 12,308.191d@029B_0091 budhyamāna iti tṛtīyaḥ | evam ete trayas trivargā bhavanti | 12,308.191d@029B_0092 evam āha | 12,308.191d@029B_0093 trayas trivargān vijñāya yāthātathyena mānavaḥ 12,308.191d@029B_0094 karmaṇā manasā vācā pravimukto na śocati 12,308.191d@029B_0095 kāryaṃ kāraṇaṃ kartṛtvam iti trivargaguṇāḥ | ke guṇā guṇamātrā 12,308.191d@029B_0096 guṇalakṣaṇaṃ guṇāvayavam | sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ | tatra 12,308.191d@029B_0097 tattvadarśanatā bhayanāśaḥ svasthabhāvatā prasannendriyatā sukhasvapnapratibodhanam 12,308.191d@029B_0098 iti sattvamātrāḥ | rāgitā matsaritā sāhasikatā 12,308.191d@029B_0099 paritāpitāriṣṭasvapnapratibodhanateti rajomātrāḥ | mūḍhatā nidrāveśitā 12,308.191d@029B_0100 dharmadveṣitākāryeṣv atipramoditā smṛtināśaś ceti 12,308.191d@029B_0101 tamomātrāḥ | guṇavṛttam ity upāsya sarvabhūtamadhyasthas tamasābhibhūtaḥ 12,308.191d@029B_0102 svapiti | sattvaviśuddho 'vabudhyate | svapnapratibodhanāntaraṃ raja 12,308.191d@029B_0103 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0103 ity avayavān | ya evaṃ vindate prājñaḥ sarvato vimucyata iti | 12,308.191d@029B_0104 yad apy uktaṃ ko jñāteti atra brūmaḥ | jñātā nāmāsure kṣetrajño 12,308.191d@029B_0105 draṣṭā śucir upekṣako jñānatriko budhyamānāpratibuddhayoḥ 12,308.191d@029B_0106 paraḥ | taṃ viditvā niravayavam anāmayam asmād duḥkhād vimucyata ity evam 12,308.191d@029B_0107 āha | 12,308.191d@029B_0108 pañcaviṃśatitattvād dhi niṣkalaṃ śucim avraṇam 12,308.191d@029B_0109 na śocati naro jñātvā sāṃkhyaśrutinidarśanāt 12,308.191d@029B_0110 yad apy uktaṃ kim apratibuddhaṃ kiṃ budhyamānaṃ ceti | atra 12,308.191d@029B_0111 brūmaḥ | apratibuddhaṃ nāmāsure avyaktam | budhyamānaṃ buddhistham | 12,308.191d@029B_0112 param etābhyām anyad upekṣakaṃ śucijñaṃ vyabhram ity evam āha | 12,308.191d@029B_0113 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0114 pārāvaryaṃ viditvā tu jñānasāphalyam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0115 ye tv evaṃ nāma budhyeran yathāśāstranidarśanāt 12,308.191d@029B_0116 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0116 tritayaṃ teṣv asāphalyaṃ śāstrasyābhavad āsure 12,308.191d@029B_0117 yad apy uktaṃ kati parvāṇi bhavantīti atrocyate | pañca parvāṇi 12,308.191d@029B_0118 tamo moho mahāmohas tāmisro 'ndhatāmisra iti | tama ity ajñānam 12,308.191d@029B_0119 evādhikurute | moha ity ālasyam evādhikurute | mahāmoha iti 12,308.191d@029B_0120 kāmam evādhikurute | kasmāt | mahatām apy atra devadānavamaharṣīṇāṃ 12,308.191d@029B_0121 mahān moho bhavatīti | tāmisra iti krodham evādhikurute | 12,308.191d@029B_0122 andhatāmisra iti viṣādam evādhikurute | viṣādaś ca mṛtyuḥ | 12,308.191d@029B_0123 sa cāpratibuddhasya bhavati | kasmāt | yat sattvastho 'ham iti paśyan 12,308.191d@029B_0124 mohāt sa sattvavināśe nityasya kṣetrajñasya vināśam anupaśyati | yatraikakālam 12,308.191d@029B_0125 andhatāmisraṃ viṣādam evārchati | ahaṃ mariṣyāmi 12,308.191d@029B_0126 aham amṛto 'nityatvād ajñānatvāc ca | maraṇajananatve svaśarīrasaṃsthite 12,308.191d@029B_0127 paraśarīrasaṃjñite cābhiṣvajate | ahaṃ tava mama tvaṃ mātā mama mātur 12,308.191d@029B_0128 ahaṃ putro mama pitur aham ity evamādiṣu snehāyataneṣv abhidhatte | satataṃ 12,308.191d@029B_0129 duḥkhānubaddhas tāsu tāsu yonyavasthāsv abhiṣicyamāno mama sukhaṃ 12,308.191d@029B_0130 mama duḥkham ity evamādibhiḥ sarvadvaṃdvair abhyāhato 'haṃkāraspṛṣṭo 12,308.191d@029B_0131 mātsaryakāmakrodhalobhamohamānadarpamadāviṣṭas tṛṣṇārtaś ca | indriyānukūlato 12,308.191d@029B_0132 'tikṛcchratvān niyatamānasaḥ śubhāśubham eva karma kurvan sthāvaranirayatiryagyoniṣv 12,308.191d@029B_0133 evopapadyate varṣasahasrakoṭiśatāny anantāny eko 'navabodhāt | 12,308.191d@029B_0134 evaṃ hy āha | 12,308.191d@029B_0135 parvāṇi parvāṇi ghorāṇi yo 'vidvān nāvabudhyate 12,308.191d@029B_0136 sa badhyate mṛtyupāśair harṣaśokasamanvitaḥ 12,308.191d@029B_0137 budhyamāno hy adīnātmā viditārthas tu tattvataḥ 12,308.191d@029B_0138 vimucyate mṛtyupāśair vidyayā gataniścayaḥ 12,308.191d@029B_0139 iti | 12,308.191d@029B_0140 yad apy uktaṃ kati srotāṃsi bhavantīti | atra brūmaḥ | 12,308.191d@029B_0141 pañca srotāṃsi bhavanti | mukhyasrotas tiryaksrota urdhvasroto 'rvākasroto 12,308.191d@029B_0142 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0142 'nugrahasrotaś ceti | 12,308.191d@029B_0143 yad apy uktaṃ kati karmayonayo bhavantīti | atra brūmaḥ | pañca karmayonayo 12,308.191d@029B_0144 bhavanti dhṛtiḥ śraddhā sukhā vividiṣāvividiṣā ceti | 12,308.191d@029B_0145 tatra dhṛtir nāma karmayoniḥ | dhṛtiṃ yo 'nurakṣati trividhena 12,308.191d@029B_0146 karmaṇā vāṅmanaḥkāyasamuttheneti | evam āha | 12,308.191d@029B_0147 vāci karmaṇi saṃkalpe pratijñāṃ yo 'nurakṣati 12,308.191d@029B_0148 tanniṣṭhas tatpratijñaś ca dhṛter etat svalakṣaṇam 12,308.191d@029B_0149 śraddhā nāma karmayoniḥ | śraddhāṃ yas tv anutiṣṭhate so 'nasūyādamādibhiḥ 12,308.191d@029B_0150 vijñānasaṃyogabrahmacaryagurukulanivāsagṛhasthavānaprasthadānādhyayanapratigrahamantrādibhir 12,308.191d@029B_0151 nakṣatraniyamaiḥ śreyaḥ prāpsyāmīty 12,308.191d@029B_0152 evam anuṣṭhānaṃ kuruta iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0153 brahmacaryānasūye ca dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,308.191d@029B_0154 yajanaṃ yājanaṃ caiva śraddhāyā lakṣaṇaṃ smṛtam 12,308.191d@029B_0155 sukhaṃ nāma karmayoniḥ | yaḥ sukhakāmo bhavati prāyaścittaparaḥ 12,308.191d@029B_0156 pareṇa yatnenānutiṣṭhati | tad yathā satyaṃ kāmamanyuviṣayagobrāhmaṇakarma | 12,308.191d@029B_0157 anulomānām api proktā sāvitrīty anyāś ca vidyā 12,308.191d@029B_0158 bahvyo brahmalokaṃ prāpayantīti | evam āha | 12,308.191d@029B_0159 karmavidyātapobhis tu yo yatnam anutiṣṭhati 12,308.191d@029B_0160 prāyaścittaṃ tapaś caiva tat sukhāyāstu lakṣaṇam 12,308.191d@029B_0161 vividiṣā nāma karmayoniḥ | sarvaṃ jñātukāmatā | āgamāṃś ca 12,308.191d@029B_0162 kurute śrutiviśeṣākāṅkṣī kva saṃjñā kva vāsaṃjñeti | evam āha | 12,308.191d@029B_0163 sarvam etat parijñāya karma hy ārabhate tu yaḥ 12,308.191d@029B_0164 saiṣā vividiṣā nāma karmayonir anuṣṭhitā 12,308.191d@029B_0165 avividiṣā nāma karmayoniḥ | sarvam evājñātukāmatā 12,308.191d@029B_0166 sarvakarmabhyo nivartanam iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0167 sarvam etat parijñāya karmabhyo yo nivartate 12,308.191d@029B_0168 saiṣāvividiṣā nāma karmayonir anuṣṭhitā 12,308.191d@029B_0169 yad apy uktaṃ kim ekatvaṃ kiṃ nānātvam iti | atra brūmaḥ | ekatvaṃ 12,308.191d@029B_0170 nāmāsure yad ayaṃ sattvam abhiṣvajate kṣetrajñaḥ vyaktaṃ cāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0171 cāpratibuddhattvāt tad ekatvam apadiśyate | nānātvaṃ nāma yad ayaṃ sattvād avyaktāc 12,308.191d@029B_0172 ca smṛtaḥ samāvartayate | etan nānātvam apadiśyate pratibuddhatvāt | 12,308.191d@029B_0173 evam eṣāṃ bhautikāhaṃkārikamāhātmikāvyaktīnāṃ caturṇāṃ 12,308.191d@029B_0174 puruṣāṇāṃ sattvenaikatvaṃ bhavati nānātvaṃ ceti | evam āha | 12,308.191d@029B_0175 nānātvaikatvam etāvad yo na vindaty abuddhimān 12,308.191d@029B_0176 sa badhyate sarvabandhair asaṃbandhād vimucyate 12,308.191d@029B_0177 yad apy uktaṃ kiṃ sahavāsavivāsam iti | atra brūmaḥ | sahavāsaṃ 12,308.191d@029B_0178 nāmāsure yad ayaṃ sattvam abhiṣajate kṣetrajño 'vyaktaṃ cāpratibuddhatvād 12,308.191d@029B_0179 etat sahavāsam ity apadiśyate | vivāsaṃ nāma yad ayaṃ sattvād avyaktāc ca 12,308.191d@029B_0180 vāsaṃ pratisamāvartayate pratibuddhatvād etad vivāsam apadiśyate | 12,308.191d@029B_0181 evam apratibuddhānāṃ viṣayābhiṣaṅgiṇām eṣāṃ bhautikāhaṃkārikamāhātmikāvyaktikānāṃ 12,308.191d@029B_0182 caturṇāṃ puruṣāṇāṃ sattvena sahavāsavivāsam 12,308.191d@029B_0183 anyatvāt | evaṃ cāha | 12,308.191d@029B_0184 vivāsaṃ sahavāsaṃ ca yo vidvān nāvabudhyate 12,308.191d@029B_0185 sa baddhaḥ sattvasaṃvāsaiḥ saṃsārān na pramucyate 12,308.191d@029B_0186 iti | 12,308.191d@029B_0186 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0187 yad apy uktaṃ kiṃ vidyāvidyeti | atra brūmaḥ | avidyā nāmāsure 12,308.191d@029B_0188 bhavaty eṣā iṣṭāniṣṭāvyatiriktā trayī punarbhāvikī | vidyā nāmāsure 12,308.191d@029B_0189 bhavatīṣṭāniṣṭavyatiriktānvīkṣiky apunarbhāvikī | sarvabhūtābhayaṃkarī 12,308.191d@029B_0190 sarvalokeṣv ālokanāya sarvajñānāvabodhanābhyudyatā 12,308.191d@029B_0191 sarvaduḥkhanirmokṣāyopadiṣṭety ācāryam abhigamya yāthātathyadarśanān na 12,308.191d@029B_0192 bhavati | evam āha | 12,308.191d@029B_0193 ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca na kva cit kāmayed budhaḥ 12,308.191d@029B_0194 na hi jñānena cājñāne śarma vindati mānuṣaḥ 12,308.191d@029B_0195 mānuṣatvāc ca devatvaṃ devatvāc ca manuṣyatām 12,308.191d@029B_0196 sa tu saṃdhāvate 'jasram avidyāvaśam āgataḥ 12,308.191d@029B_0197 yas tv avidyām adhaḥ kṛtvā vidyārtham avabudhya ca 12,308.191d@029B_0198 nābhinandati na dveṣṭi vidyāvidye sa buddhimān 12,308.191d@029B_0199 pārāvarye sukhaṃ jñātvā viditvā ca paraṃ budhaḥ 12,308.191d@029B_0200 mucyate dehasaṃtānād dehāc cāmṛtam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0201 āsurir uvāca 12,308.191d@029B_0201 iti | 12,308.191d@029B_0202 bhagavan kiṃ kuśalākuśalaṃ vargāvargaṃ kiṃ kṛtsnakṣayaṃ kiṃ śuddhāśuddhaṃ 12,308.191d@029B_0203 kiṃ nityānityaṃ kiṃ kevalākevalaṃ kiṃ parāt paraṃ kiṃ paśyāpaśyaṃ 12,308.191d@029B_0204 kiṃ śāśvatāśāśvataṃ kiṃ vyatiriktāvyatiriktaṃ kiṃ yogāyogam ity atra 12,308.191d@029B_0205 saṃdeho me bhavaty apratyakṣatvāt | pratyakṣaṃ caitad bhagavataḥ | 12,308.191d@029B_0206 tad anubhāṣitum arhati bhagavān madanugrahāya dharmeṇa | iti | 12,308.191d@029B_0206 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0207 yad uktam āsure kiṃ kuśalākuśalam iti | atra brūmaḥ | kuśalaṃ 12,308.191d@029B_0208 nāma sarveṣu vedeṣu sarveṣu śāstreṣu sarvāsu vidyāsv adhigatayāthātathyatvam | 12,308.191d@029B_0209 akuśalaṃ nāma sarveṣām anadhigatayāthātathyatvam | 12,308.191d@029B_0210 tad etat kuśalākuśalaṃ karma sattvam āhuḥ | sattvamūle khalv ete 12,308.191d@029B_0211 kuśalākuśale sattvabhūte sattva eva pralayaṃ gacchataḥ | sattvaṃ 12,308.191d@029B_0212 caivāviśeṣas tyajati | tanmūlaṃ caitat kuśalākuśalam aśeṣataḥ sattvam 12,308.191d@029B_0213 iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0214 kāyena trividhaṃ karma vācā caiva caturvidham 12,308.191d@029B_0215 manasā trividhaṃ caiva kuśalākuśalaṃ smṛtam 12,308.191d@029B_0216 yad apy uktaṃ kiṃ vargāvargam iti | atra brūmaḥ | vargaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0217 puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvāni bhavanti | avyaktaṃ mahān ahaṃkāraḥ pañca 12,308.191d@029B_0218 mahābhūtāni pañca viśeṣā ekādaśendriyāṇi | tad vargam | etasmād 12,308.191d@029B_0219 vargād apavarga upavṛttaḥ kṣetrajñaḥ śucir upekṣako budhyamānāpratibuddhayoḥ 12,308.191d@029B_0220 parastāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0221 pañcaviṃśāt paraṃ vyaktam ahaṃkāras tataḥ paraḥ 12,308.191d@029B_0222 ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ 12,308.191d@029B_0223 mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 12,308.191d@029B_0224 parāvarajñas tattvānāṃ prāpnoty ajam anuttamam 12,308.191d@029B_0225 iti | 12,308.191d@029B_0225 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0226 yad apy uktaṃ kiṃ kṛtsnakṣayam iti | atra brūmaḥ | kṛtsnakṣayaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0227 puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvāni bhavanti | avyaktaṃ mahān buddhir ahaṃkāraḥ 12,308.191d@029B_0228 pañca mahābhūtāni pañca viśeṣā ekādaśendriyāṇi puruṣeṇa jñātavyāni 12,308.191d@029B_0229 bhavanti | svatas tasmāt tattvāni | nāham eteṣāṃ naitāni mattaḥ 12,308.191d@029B_0230 sarvataḥ sarvāṇīti | evam āha | 12,308.191d@029B_0231 samyagdarśanasaṃpannaḥ kṛtsnakṣayam avāpnuyāt 12,308.191d@029B_0232 kṛtsnakṣayaṃ na cāpnoti asamyagdarśane rataḥ 12,308.191d@029B_0233 yad apy uktaṃ kiṃ śuddhāśuddham iti | atra brūmaḥ | śuddhaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0234 kṣetrajño draṣṭā sākṣimātrako budhyamānāpratibuddhayoḥ paro yaḥ 12,308.191d@029B_0235 pañcaviṃśatitattvajñaḥ | yathā mantavyaṃ tathā manyate yathā 12,308.191d@029B_0236 boddhavyaṃ tathā budhyate yathā vaktavyaṃ tathā bravīti yathā kartavyaṃ 12,308.191d@029B_0237 tathā karoty ahaṃkārāpratibuddhatvāt | budhena kṣetrajñena sarvaṃ dṛṣṭaṃ 12,308.191d@029B_0238 sarvāgamāḥ sarvadvaṃdvāni sarvajñānāni tapaś cātapaś ca śuddhaś cāśuddhaś ca | 12,308.191d@029B_0239 anena mārgeṇa kṣetrajñasyāśuddhadharmiṇaḥ śuddhim ṛcchati | amārgeṇa 12,308.191d@029B_0240 jñānadṛṣṭāntāgamaprāmāṇyāt suvipulam api tapas taptvā 12,308.191d@029B_0241 saṃsāra eva majjaty apratibuddhatvāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0242 suśuddhaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvāpy aśuddham iti manyate 12,308.191d@029B_0243 sa tapo vipulaṃ prāpya saṃsāre pratitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0244 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0244 iti | 12,308.191d@029B_0245 yad apy uktaṃ kiṃ nityānityam iti | atra brūmaḥ | nityaṃ 12,308.191d@029B_0246 nāmāsure 'vyaktam | anityā vikārāḥ | avyaktam anityaṃ pravadanti 12,308.191d@029B_0247 sargapralayadharmitvād vikārāṇām | tathaivādhiṣṭhātāram anityaṃ pravadanti 12,308.191d@029B_0248 adhiṣṭhānakartṛtvād vikārāṇām | anenaiva hetunā evam etayor ubhayor 12,308.191d@029B_0249 nityatvān nityaḥ kṣetrajña ity evam āha | 12,308.191d@029B_0250 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0251 nityānityaṃ viditvā tu na janma punar āpnuyāt 12,308.191d@029B_0252 yad apy uktaṃ kiṃ kevalākevalam iti | atra brūmaḥ | kevalaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0253 paraṃ kṣetrajño 'prakṛtir avikāraḥ | prakṛtivikāraguṇādhiṣṭhitatvād akevalaṃ 12,308.191d@029B_0254 buddhisthaṃ budhyamānaṃ puruṣam ācāryāḥ | yadi hy eṣa budhyeta nāham eteṣāṃ 12,308.191d@029B_0255 prakṛtivikārāṇām iti kevalaś ca syād anyaś ca 12,308.191d@029B_0256 syāt | yadā tv eṣa prakṛtivikārān adhitiṣṭhamāno 'bhimanyate mamaite 12,308.191d@029B_0257 prakṛtivikārā aham eteṣām iti tadaiṣa prakṛtivikārāṇām adhiṣṭhitatvād 12,308.191d@029B_0258 akevalaḥ syāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0259 budhyamāno yadā buddhyā vikārān adhitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0260 tadā saha guṇair eṣa sargapralayabhāg bhavet 12,308.191d@029B_0261 yadā tv eṣa vikārāṇām anyo 'ham iti manyate 12,308.191d@029B_0262 tadā vikārān utkramya param avyaktam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0263 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0263 iti | 12,308.191d@029B_0264 yad apy uktaṃ kiṃ parāt param iti | atra brūmaḥ | parāt paraṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0265 karmendriyebhyaḥ paraṃ buddhīndriyaṃ buddhīndriyebhyo mano manaso 12,308.191d@029B_0266 viśeṣā viśeṣebhyo mahābhūtāni mahābhūtebhyo 'haṃkāro 'haṃkārād 12,308.191d@029B_0267 buddhir buddher mahān mahataś cāvyaktam | tad etad āsure parāt paraṃ bhavati | 12,308.191d@029B_0268 aparam etat | param etebhyo 'nyaḥ kṣetrajñas tv asargapralayadharmā | asargapralayadharmiṇāv 12,308.191d@029B_0269 abuddhabudhyamānāv avyaktapuruṣau | na tv etāvad budhyamānāpratibuddhatvād 12,308.191d@029B_0270 buddhaḥ | evam āha | 12,308.191d@029B_0271 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0272 parāparaṃ viditvā tu na janma punar āpnuyāt 12,308.191d@029B_0273 evam etābhyāṃ budhyamānāpratibuddhābhyām anyaṃ buddhaṃ buddhvā na śocatīti | 12,308.191d@029B_0274 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0274 ++++ 12,308.191d@029B_0275 yad apy uktaṃ kiṃ paśyāpaśyam iti | atra brūmaḥ | anādinidhanād 12,308.191d@029B_0276 grāhyatvād āsure śāśvatam avyaktam | prasavadhāraṇādānaguṇasvabhāvatvād 12,308.191d@029B_0277 aśāśvatam | anye cācāryās tathaivādhiṣṭhātāram anenaiva 12,308.191d@029B_0278 hetunā śāśvataṃ ca varṇayanti | śāśvatas tu bhagavān kṣetrajño bījadharmā 12,308.191d@029B_0279 prakṛtivikārayor vyatiriktaḥ śuddhadharmā muktadharmā ceti | evam āha | 12,308.191d@029B_0280 paśyaḥ paśyati paśyantam apaśyantaṃ ca paśyati 12,308.191d@029B_0281 apaśyas tāv apaśyatvāt paśyāpaśyau na paśyati 12,308.191d@029B_0282 iti | 12,308.191d@029B_0283 yad apy uktaṃ kiṃ vyatiriktam iti | atra brūmaḥ | vyatiriktaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0284 puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ kṣetrajñaḥ | yathā puṣkaraparṇastho bindur na śleṣam 12,308.191d@029B_0285 upagacchanty anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā muñjād 12,308.191d@029B_0286 iṣīkā nikṛṣṭā na punar āviśati anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0287 yathodake pravartamāne matsyo na pravartate 'nyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0288 yathodumbare maśako bhinna udumbare na punar abhiṣvajate 'nyatvāt tathā 12,308.191d@029B_0289 kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā kūlād vṛkṣaḥ pataṃs tat kūlaṃ muñcaty anyatvāt tathā 12,308.191d@029B_0290 kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā vṛkṣād vā śakunir utpatan sa taṃ vṛkṣam 12,308.191d@029B_0291 utsṛjaty anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | kasmād anyatvāt | sarveṣām evam 12,308.191d@029B_0292 anyatvam | kūlam anyad vṛkṣo 'nyaḥ | maśako 'nyo 'nyad udumbaram | 12,308.191d@029B_0293 anyo matsyo 'nyad udakam | muñjam anyad anyeṣīkā | anyad udakam anyat 12,308.191d@029B_0294 puṣkaraparṇam | tathānyat kṣetraṃ kṣetrajño 'nyaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ | 12,308.191d@029B_0295 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0295 anyaś cāsmāt kṣetrajña iti | 12,308.191d@029B_0296 yad apy uktaṃ kiṃ viyogāviyogam iti | atra brūmaḥ | aviyogo 12,308.191d@029B_0297 nāmāsure viṣayaviṣayiṇau prati viśleṣo na bhavaty apratibuddhatvāt | 12,308.191d@029B_0298 viyogo nāmāsure puruṣaḥ pañcaviṃśatīnāṃ tattvānām asaṃsakto nāham 12,308.191d@029B_0299 eteṣām anye caite mamety anabhimanyamāno viyogī bhavati | 12,308.191d@029B_0300 pañcaviṃśatitattvajñaḥ parātmā bhavate 'mṛtaḥ 12,308.191d@029B_0301 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0301 sa muktas tattvasaṃtānāt pareṇa samatāṃ vrajet 12,308.191d@029B_0302 evam etad āsure paraṃ puruṣād anyad vyaktam abuddhaṃ budhyamāno 'bhimanyate | 12,308.191d@029B_0303 nānābhāvāt kṣetradharmāvyaktam akṣetradharmā kṣetrajñaḥ | bījadharmāvyaktam abījadharmā 12,308.191d@029B_0304 kṣetrajñaḥ | sargadharmāvyaktam asargadharmā kṣetrajñaḥ | prakṛtidharmāvyaktam 12,308.191d@029B_0305 aprakṛtidharmā kṣetrajñaḥ | guṇadharmāvyaktam aguṇadharmā 12,308.191d@029B_0306 kṣetrajñaḥ | avimaladharmāvyaktaṃ vimaladharmā kṣetrajñaḥ | abuddhidharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0307 buddhidharmā kṣetrajñaḥ | aśucidharmāvyaktaṃ śucidharmā kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0308 amuktadharmāvyaktaṃ muktadharmā kṣetrajñaḥ | aviviktadharmāvyaktaṃ viviktadharmā 12,308.191d@029B_0309 kṣetrajñaḥ | akuśaladharmāvyaktaṃ kuśaladharmā kṣetrajñaḥ | apaśyadharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0310 paśyadharmā kṣetrajñaḥ | acetanadharmāvyaktaṃ cetanadharmā 12,308.191d@029B_0311 kṣetrajñaḥ | aviyogadharmāvyaktaṃ viyogadharmā kṣetrajñaḥ | avimokṣadharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0312 vimokṣadharmā kṣetrajñaḥ | kiṃ ca bhūyo draṣṭā kṣetrajño 12,308.191d@029B_0313 draṣṭavyam avyaktam | śrotā kṣetrajñaḥ śrotavyam avyaktam | mantā 12,308.191d@029B_0314 kṣetrajño mantavyam avyaktam | boddhā kṣetrajño boddhavyam avyaktam | 12,308.191d@029B_0315 evam evāsure anyad avyaktam anyaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvam 12,308.191d@029B_0316 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0316 anyad anyo 'smāt kṣetrajña iti | 12,308.191d@029B_0317 evam etad āsure buddhyā buddhvā nirdvaṃdvaṃ nirnamaskāram asvāhākārasvadhākāram 12,308.191d@029B_0318 anahaṃkāraṃ kṣetrajñaṃ śuddhaṃ nirdvaṃdvena nirdvitīyena śuddhenālubdhakenāhiṃsakena 12,308.191d@029B_0319 yathālabdhopajīvināpy apagatakāmakrodhalobhamohamānadarpeṇātmavatā 12,308.191d@029B_0320 sarvabhūtadarśanena samyagdṛṣṭinā yatātmanā 12,308.191d@029B_0321 śāntena dāntena śūnyāgāranadīpulinavṛkṣamūlavṛkṣakoṭarabusāgārāvasathagṛhānityena 12,308.191d@029B_0322 yātrāmātrabhojanācchādanena yatra kva cana 12,308.191d@029B_0323 śāyinā bhikṣuṇā svakāryam anuṣṭhātavyam | pratibhāvyam upasargaṃ jitvā 12,308.191d@029B_0324 yogena yogakāryam anuṣṭheyam | tad dvividhaṃ dhyānam | tad yathā prāṇāyāmātmakaṃ 12,308.191d@029B_0325 caturvidhaṃ saguṇaprāṇāyāmātmakaṃ ca mānasam aguṇam | 12,308.191d@029B_0326 tad yathā śrotraṃ śrāvyebhyaḥ pratisamāvartayati ghrāṇaṃ ghreyebhyaś 12,308.191d@029B_0327 cakṣū rūpebhyas tvacaṃ sparśebhyo jihvāṃ rasebhyo mano mantavyebhyo 12,308.191d@029B_0328 'haṃkāram abhimānebhyo buddhiṃ boddhavyebhyaḥ | tad etad idam indriyagrāmam 12,308.191d@029B_0329 asmād indriyaviṣayāt svaiḥ svaṃ nirudhya devatāḥ pratisamāvartayati | 12,308.191d@029B_0330 jalajānīva pralāyayati mānasebhyaḥ saṃkalpebhyaḥ 12,308.191d@029B_0331 pratisamāvartayati mānasam indriyāṇi | mānasebhyaś caivaṃ saṃkalpebhyaḥ 12,308.191d@029B_0332 pratisamāvartayitvā mahātmā kratum unnayate | mahākratavo bhūtādiś ca 12,308.191d@029B_0333 bhūtaviśeṣāś ca mahaty ātmani mahāntam ātmānaṃ kratūṃś ca vivecayitvā 12,308.191d@029B_0334 vyaktam anuyuṅkte | tatrātītaḥ kṣemī bhavati tasmād ayaṃ vivṛtaḥ | yaś ca 12,308.191d@029B_0335 tataḥ kṣetrajñam asamāvṛto bhavati nirdvaṃdvo nirdvitīyaḥ 12,308.191d@029B_0336 śuddho mukto nityaḥ kevalo bhavati | eṣo 'nta eṣo 'pavarga eṣā 12,308.191d@029B_0337 niṣṭhā etan naiṣkarmyam | 12,308.191d@029B_0338 tad yathā tathopanayanena pūrvataraiś cācāryair upadiṣṭam | tad evam upadeśaḥ | 12,308.191d@029B_0339 tatra śloko bhavati | 12,308.191d@029B_0340 yathāsya jāgrataḥ svapno yathā syāt tamasā vṛtaḥ 12,308.191d@029B_0341 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0341 vibhāgajñasya mokṣas tu yas tv ajñaḥ sa punar bhavet 12,308.191d@029B_0342 etāvad evāsure dhyānam anuvarṇitam | parisaṃkhyānam api coktam | 12,308.191d@029B_0343 caturviṃśatitattvam etat kāraṇam ity atra brūmaḥ | tad etad buddhisthaṃ budhyamānam 12,308.191d@029B_0344 etad ācāryāḥ śuddham icchanty anavabodhāt | nānyam aguṇaṃ puruṣam | 12,308.191d@029B_0345 kas tv eṣo 'dhiṣṭhātṛsaṃjñakaḥ prakṛtivikārāṇām anyas tv apratīkāraḥ | 12,308.191d@029B_0346 +++ 12,308.191d@029B_0347 tad etat prakṛtivikārasaṃjñakād anyad avyaktāt puruṣaṃ śuddhaṃ niṣkaivalyam 12,308.191d@029B_0348 anavayavam ajaṃ kṣemyam evāha | 12,308.191d@029B_0349 yeneyaṃ sasutā bahuprasavinī lokāśrayālambinā 12,308.191d@029B_0350 yonisthāḥ puruṣāś ca yena viditā buddhyā sadā buddhavat 12,308.191d@029B_0351 draṣṭā caiva paro guṇair virahito jñānāt turīyo 'kṣayas 12,308.191d@029B_0352 tadvad vartayatīha yaḥ kṛtamatir muktaḥ sa yonyādhikaḥ 12,308.191d@029B_0353 tad etad upasaṃkhyānam anuvarṇitaṃ yāthātathyadarśanād anavabuddhānāṃ pratibodhanam 12,308.191d@029B_0354 iti | 12,308.191d@029B_0354 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0355 sāṅgopāṅgeṣu setihāsapañcameṣv āsure vedeṣv aṣṭāsu vidyāsthāneṣv 12,308.191d@029B_0356 amṛtam uddhṛtya mayānuvarṇitaṃ sāṃkhyajñānam etāvad etaj jñātavyaṃ 12,308.191d@029B_0357 pañcaviṃśatitattvāni | tad etan nāputrāya nāśiṣyāya nāsarvasvapradāyine 12,308.191d@029B_0358 nāsaṃvatsaroṣitāya vā vartayitavyam | paramajñānam ityartham ṛṣayo 12,308.191d@029B_0359 vedaproktaṃ vedyaṃ vetsyantīti | tad etad āsure nāvabudhyanty abhīkṣṇapāpmāno 12,308.191d@029B_0360 'nyathaiva pravṛttāḥ svāhākārasvadhākāroṃkāravaṣaṭkārair 12,308.191d@029B_0361 ṛṣikoṭisahasrāṇy anantānīṣṭāniṣṭakṛtena karmaṇā | tathaiva devadānavāsurapiśācabhūtarākṣasavidyādharagandharvayakṣanāgakiṃnarādayo 'nye 12,308.191d@029B_0362 ++++ 12,308.191d@029B_0363 bhūtagrāmā ajñānapatham āśritā ajñānam evāvalīyante | jāyante 12,308.191d@029B_0364 cāsakṛd asakṛj jñānāt sthāvaranarakatiryagyoniṣv evopapadyante varṣakoṭiśatasahasrāṇy 12,308.191d@029B_0365 anekāni | kathaṃ cit kasya cid dharmabuddhir api 12,308.191d@029B_0366 syāt | kuta eva mokṣabuddhiḥ | 12,308.191d@029B_0367 te 'py apavargeṇaiva sukhakāmāḥ pratikūladuḥkhanivartanam eva kurvanto 12,308.191d@029B_0368 bhāvotpādakaṃ trailokyād anyad apaśyanto niḥsaraṇaṃ trailokyam evāgādhaṃ 12,308.191d@029B_0369 prapatanti | tadvad āsure laukikeṣv api tu darśaneṣu paraṃ vedaprāmāṇyam | 12,308.191d@029B_0370 te cāpi duḥkhasaṃsāravartakā eva | kuta eva | 12,308.191d@029B_0371 vedārthaṃ yajño yajñārthaṃ svargaḥ svargārthaṃ sukhaṃ ca mohāyatanam iṣṭaṃ 12,308.191d@029B_0372 mohaprabhavaṃ janma | tac ca sukhaduḥkhahaitukamohaprabhavaṃ janma | tathaiva 12,308.191d@029B_0373 cāpi nidhanam | tac cāpi duḥkhahaitukaratam | tasmān mantragrāmo 12,308.191d@029B_0374 duḥkhasya parasparaṃ hetuḥ | tasmād upaśamarucayo duḥkhasamudraugham uttitīrṣanto 12,308.191d@029B_0375 hitvā sarvavedān upaśamaśāstreṣu prayujyante | tad abhyāsāc 12,308.191d@029B_0376 ca śāstrasya duḥkhamārgāvacchedaṃ kurvanti | svātmany ekatvenāvatiṣṭhante 12,308.191d@029B_0377 śītībhūtā amṛtaṃ prāptāḥ | evam āha | 12,308.191d@029B_0378 teṣāṃ śāstrābhyāsād duḥkhasroto nivartate | atyantacchinne duḥkhasrotasi 12,308.191d@029B_0379 śāntir ihāntāya duḥkhasya | tad etad āsure mayotpannamātreṇaivāvabuddhaṃ 12,308.191d@029B_0380 prākṛtajñānam | yad antarotpannas tatra bhagavān viriñco 12,308.191d@029B_0381 'pi vikrośitavān saptakṛtvaḥ | yadā na tasya kaś cit prativacanaṃ 12,308.191d@029B_0382 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029B_0382 prāyacchat tataḥ pravṛttas tatra bhavān punaḥ sargāya nivṛtta iti | 12,308.191d@029B_0383 tad etat paramajñānam āsurer ācāryeṇānuśastaṃ paramarṣiṇā bhagavatā 12,308.191d@029B_0384 kapilena pareṇa bahumānena | bhagavatā cāsuriṇā śāstraṃ bhagavate 12,308.191d@029B_0385 pañcaśikhāya pañcaśikhena kātyāyanāya kātyāyanena 12,308.191d@029B_0386 gautamāya gautamena gārgyāya gārgyeṇāvaṭyāyanāya āvaṭyāyanenarṣibhya 12,308.191d@029B_0387 ṛṣibhyaḥ | tat edat paramaṃ tat pareṇa bhagavatā vyāsena vyāsān 12,308.191d@029B_0388 mayāvāptaṃ paramajñānaṃ tathā matto bhavatā prāptam iti | 12,308.191d@029B_0389 tad etad brāhmaṇāṃs tāta śrāvayet saṃśitavratān 12,308.191d@029B_0390 kṣatriyān yājñikāṃś caiva prajāpālanatatparān 12,308.191d@029B_0391 vaiśyāṃś ca nṛpaśārdūla sarvātithyakṛtavratān 12,308.191d@029B_0392 śūdrāṃś ca śuśrūṣaparān sarvasattvahite ratān 12,308.191d@029B_0393 yady api syus trayo varṇā yajñe cādhikriyanti vai 12,308.191d@029B_0394 mantravarjaṃ tu śūdrāṇāṃ kriyā dṛṣṭā iti śrutiḥ 12,308.191d@029B_0395 sūtrakāravacas tv etad vedakāravacas tadā 12,308.191d@029B_0396 śāstrakārās tathā caitat pravadantīti naḥ śrutam 12,308.191d@029C_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.191d@029C_0001 kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare 12,308.191d@029C_0002 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029C_0002 yat prāpya kleśaṃ nāpnoti tan me brūhi pitāmaha 12,308.191d@029C_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,308.191d@029C_0004 sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca 12,308.191d@029C_0005 sanatkumāro bhagavān brahmaputro mahāyaśāḥ 12,308.191d@029C_0006 pūrvajāś ca trayas tasya kathyante brahmavādinaḥ 12,308.191d@029C_0007 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 12,308.191d@029C_0008 jātamātrāś ca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ 12,308.191d@029C_0009 caturthaś caiva teṣāṃ sa bhagavān yogasattamaḥ 12,308.191d@029C_0010 sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ 12,308.191d@029C_0011 hairaṇyagarbhaś ca munir vasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0012 ṣaṣṭhaḥ sthāṇuś ca bhagavān ameyātmā triśūladhṛk 12,308.191d@029C_0013 tato 'pare samutpannāḥ pāvakād varuṇakratau 12,308.191d@029C_0014 mānasāḥ svayaṃbhuvo hi marīcipramukhās tathā 12,308.191d@029C_0015 bhṛgur marīcer anujo bhṛgor apy aṅgirās tathā 12,308.191d@029C_0016 anujo 'ṅgiraso 'thātriḥ pulastyo 'tres tathānujaḥ 12,308.191d@029C_0017 pulastyasyānujo vidvān pulaho 'nupamadyutiḥ 12,308.191d@029C_0018 paṭhyante brahmajā hy ete vidvadbhir amitaujasaḥ 12,308.191d@029C_0019 sargam etan mahārāja kurvann ādigurur mahān 12,308.191d@029C_0020 prabhur vibhur anantaśrīr brahmā lokapitāmahaḥ 12,308.191d@029C_0021 mūrtimanto 'mṛtībhūtās tejasātitaponvitāḥ 12,308.191d@029C_0022 sanakaprabhṛtayas tatra trayaḥ prāptāḥ paraṃ padam 12,308.191d@029C_0023 kṛtsnakṣayam anuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt 12,308.191d@029C_0024 sanatkumāras tu vibhur yogam āsthāya yogavit 12,308.191d@029C_0025 vicacāra trayo lokān aiśvaryeṇa pareṇa ha 12,308.191d@029C_0026 rudraś cāpy aṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ 12,308.191d@029C_0027 sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ rājan netare nṛpasattama 12,308.191d@029C_0028 marīcipramukhās tāta sarve sṛṣṭyartham eva te 12,308.191d@029C_0029 niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me 12,308.191d@029C_0030 sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ 12,308.191d@029C_0031 sarvavedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ 12,308.191d@029C_0032 itihāse purāṇe ca śrutir eṣā purātanā 12,308.191d@029C_0033 varade kathyata iti prāhur vedāntapāragāḥ 12,308.191d@029C_0034 eteṣāṃ pitaras tāta putrā ity anucakṣate 12,308.191d@029C_0035 gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo 'mūrtayas tathā 12,308.191d@029C_0036 pitṝṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ 12,308.191d@029C_0037 devair vyāptā ime lokā ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029C_0038 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva devasthānāt tathaiva ca 12,308.191d@029C_0039 devalāc ca naraśreṣṭha kāśyapāc ca mayā śrutaḥ 12,308.191d@029C_0040 gautamād atha kauṇḍinyād bhāradvājāt tathaiva ca 12,308.191d@029C_0041 mārkaṇḍeyāt tathaivaitad ṛṣer devatamāt tathā 12,308.191d@029C_0042 pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam 12,308.191d@029C_0043 paraṃ rahasyaṃ rājendra brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 12,308.191d@029C_0044 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yan mā pṛcchasi bhārata 12,308.191d@029C_0045 tad ihaikamanāḥ śraddhī śṛṇuṣvāvahito mama 12,308.191d@029C_0046 svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ 12,308.191d@029C_0047 sanatkumāro bhagavān dīpaṃ jajvālya tejasā 12,308.191d@029C_0048 aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahāmuniḥ 12,308.191d@029C_0049 sa kadā cin mahārāja merupṛṣṭhe sameyivān 12,308.191d@029C_0050 nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā 12,308.191d@029C_0051 jijñāsamānāv anyonyaṃ sakāśād brahmaṇas tadā 12,308.191d@029C_0052 brahmabhāgagatau tāta paramārthārthacintakau 12,308.191d@029C_0053 matimān matimacchreṣṭhaṃ buddhimān buddhimattaram 12,308.191d@029C_0054 śrutimāñ śrutimacchreṣṭhaṃ smṛtimān smṛtimattaram 12,308.191d@029C_0055 kṣetravit kṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavij jñānavittamam 12,308.191d@029C_0056 lokavil lokavicchreṣṭham ātmavic cātmavittamam 12,308.191d@029C_0057 sanatkumāraṃ tattvajñaṃ bhagavantam ariṃdama 12,308.191d@029C_0058 sarvavedārthakuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,308.191d@029C_0059 sāṃkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,308.191d@029C_0060 nārado 'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahāmatim 12,308.191d@029C_0061 trayoviṃśatitattvasya avyaktasya mahāmune 12,308.191d@029C_0062 prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva śrotum icchāmi tattvataḥ 12,308.191d@029C_0063 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0064 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0064 kālasaṃkhyāś ca sargāṃś ca tad bhavān vaktum arhati 12,308.191d@029C_0065 śrūyatām ānupūrvyeṇa nava sargāḥ prayatnataḥ 12,308.191d@029C_0066 tathā kālaparīmāṇaṃ tattvānām ṛṣisattama 12,308.191d@029C_0067 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0068 kālasaṃkhyā ca sargaṃ ca sarvam eva mahāmune 12,308.191d@029C_0069 tamasaḥ kurvataḥ sargas tāmasety abhidhīyate 12,308.191d@029C_0070 brahmavidbhir dvijair nityaṃ nityam adhyātmacintakaiḥ 12,308.191d@029C_0071 paryāyanāmāny etasya kathayanti manīṣiṇaḥ 12,308.191d@029C_0072 tāni te saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,308.191d@029C_0073 mahārṇavo 'rṇavaś caiva salilaṃ ca guṇās tathā 12,308.191d@029C_0074 vedās tapaś ca yajñāś ca dharmaś ca bhagavān vibhuḥ 12,308.191d@029C_0075 prāṇaḥ saṃvartako 'gniś ca vyoma kālas tathaiva ca 12,308.191d@029C_0076 nāmāny etāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai 12,308.191d@029C_0077 kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānumānataḥ 12,308.191d@029C_0078 caturyugasahasraṃ tu caturyugam ariṃdama 12,308.191d@029C_0079 prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,308.191d@029C_0080 daśakalpasahasrāṇi avyaktasya mahāniśā 12,308.191d@029C_0081 tathaiva divasaṃ prāhur yogāḥ sāṃkhyāś ca tattvataḥ 12,308.191d@029C_0082 niśāṃ suptvātha bhagavān kṣapānte pratyabudhyata 12,308.191d@029C_0083 ahaḥ kṛtvā sukhaṃ tāta sasarja prabhur īśvaraḥ 12,308.191d@029C_0084 hiraṇyagarbhaṃ viśvātmā hy aṇḍajaṃ jalajaṃ munim 12,308.191d@029C_0085 bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāram anaghaṃ vibhum 12,308.191d@029C_0086 mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuṃ svayaṃbhuvam 12,308.191d@029C_0087 aṇimālaghimāprāptim īśānaṃ jyotiṣāṃ param 12,308.191d@029C_0088 tasya cāpi niśām āhur vedavedāṅgapāragāḥ 12,308.191d@029C_0089 pañcakalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 12,308.191d@029C_0090 na sargaṃ kurute brahmā tāmasasyānupūrvaśaḥ 12,308.191d@029C_0091 sṛjate sa tv ahaṃkāraṃ parameṣṭhinam avyayam 12,308.191d@029C_0092 ahaṃkāreṇa vai lokā vyāptās tv āhaṃkṛtena ca 12,308.191d@029C_0093 yenāviṣṭāni bhūtāni majjanty avyaktasāgare 12,308.191d@029C_0094 devarṣidānavanarā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 12,308.191d@029C_0095 unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhas tiryag eva ca 12,308.191d@029C_0096 etasyāpi niśām āhus tṛtīyam atha kurvataḥ 12,308.191d@029C_0097 trīṇi kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 12,308.191d@029C_0098 ahaṃkāraś ca sṛjati mahābhūtāni pañca vai 12,308.191d@029C_0099 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,308.191d@029C_0100 eteṣāṃ guṇatattvāni pañca prāhur dvijātayaḥ 12,308.191d@029C_0101 śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca 12,308.191d@029C_0102 guṇeṣv eteṣv abhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ 12,308.191d@029C_0103 nottiṣṭhanty avaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare 12,308.191d@029C_0104 eteṣām iha vai sargaṃ caturtham iha kurvatām 12,308.191d@029C_0105 dve tu kalpasahasre vai aho rātris tathaiva ca 12,308.191d@029C_0106 ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate 12,308.191d@029C_0107 indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt 12,308.191d@029C_0108 manaḥ sargagataṃ tāta viśat sarvam idaṃ jagat 12,308.191d@029C_0109 na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ 12,308.191d@029C_0110 etasyāpi tu vai sargaṃ ṣaṣṭham āhur dvijātayaḥ 12,308.191d@029C_0111 ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātrir etāvatī tathā 12,308.191d@029C_0112 urdhvasrotas tu vai sargaṃ saptamaṃ brāhmaṇā viduḥ 12,308.191d@029C_0113 aṣṭamaś cāpy adhaḥsrotas tiryak tu navamaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0114 etāni nava sargāṇi tattvāni ca mahāmune 12,308.191d@029C_0115 caturviṃśatir uktāni kālasaṃkhyāś ca te 'nagha 12,308.191d@029C_0116 apyayaṃ prabhavaṃ caiva avyaktasya mahāmune 12,308.191d@029C_0117 pravakṣyāmy aparaṃ tattvaṃ yasya yasyeśvaraś ca yaḥ 12,308.191d@029C_0118 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0119 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0119 yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tat tathā vai nibodha me 12,308.191d@029C_0120 adhaḥsrotasi sarge ca tiryaksrotasi caiva ha 12,308.191d@029C_0121 etābhyām īśvaraṃ vidyād ūrdhvasrotas tathaiva ca 12,308.191d@029C_0122 karmendriyāṇāṃ pañcānām īśvaro buddhigocaraḥ 12,308.191d@029C_0123 buddhīndriyāṇām atha tu mana īśvaram ucyate 12,308.191d@029C_0124 manasaḥ pañca bhūtāni saguṇāny āhur īśvaram 12,308.191d@029C_0125 bhūtānām īśvaraṃ vidyād brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,308.191d@029C_0126 bhavān hi kuśalaś caiva dharmeṣv eva pareṣu vai 12,308.191d@029C_0127 kālāgnir apy ahaḥ svaṃ te jagad dahati cāṃśubhiḥ 12,308.191d@029C_0128 tataḥ sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,308.191d@029C_0129 hāhābhūtāni dagdhāni svayoniṃ gamitāni vai 12,308.191d@029C_0130 kūrmapṛṣṭhanibhā bhūmir nirdagdhakuśakaṇṭakā 12,308.191d@029C_0131 nirvṛkṣā nistṛṇā caiva dagdhā kālāgninā tadā 12,308.191d@029C_0132 jagat pralīnaṃ jagati jagaty apsu pralīyate 12,308.191d@029C_0133 naṣṭagandhā tadā sūkṣmā jalam evābhavat tadā 12,308.191d@029C_0134 tato mayūkhajālena sūryasyāpīyate jalam 12,308.191d@029C_0135 jalātmā pralīyaty arke tadā brāhmaṇasattama 12,308.191d@029C_0136 antarikṣagatān bhūtān pradahaty analas tadā 12,308.191d@029C_0137 agnibhūtaṃ tadā vyoma bhavatīty abhicakṣate 12,308.191d@029C_0138 taṃ tathā visphurantaṃ hi vāyur dhvaṃsayate mahān 12,308.191d@029C_0139 mahatā balavegena ādatte taṃ hi bhānumān 12,308.191d@029C_0140 vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 12,308.191d@029C_0141 praṇaśyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,308.191d@029C_0142 tasya taṃ ninadaṃ śabdam ādatte vai manas tadā 12,308.191d@029C_0143 sa śabdaguṇahīnātmā tiṣṭhate 'mūrtimāṃs tu vai 12,308.191d@029C_0144 bhuṅkte tu sa tadā vyoma manas tāta digātmakam 12,308.191d@029C_0145 vyomātmani vinaṣṭe tu saṃkalpātmā vivardhate 12,308.191d@029C_0146 saṃkalpātmānam ādatte cittaṃ vai svena tejasā 12,308.191d@029C_0147 cittaṃ grasaty ahaṃkāras tadā vai munisattama 12,308.191d@029C_0148 vinaṣṭe ca tadā citte ahaṃkāro bhaven mahān 12,308.191d@029C_0149 ahaṃkāraṃ tadādatte mahān brahmā prajāpatiḥ 12,308.191d@029C_0150 abhimāne vinaṣṭe tu mahān brahmā virājate 12,308.191d@029C_0151 taṃ tadā triṣu lokeṣu mūrtiṣv evāgramūrtijam 12,308.191d@029C_0152 yena viśvam idaṃ kṛtsnaṃ nirmitaṃ vai guṇārthinā 12,308.191d@029C_0153 mūrtiṃ jaleśvaram api vyavasāyaguṇātmakam 12,308.191d@029C_0154 grasiṣṇur bhagavān brahmā vyakto 'vyaktam asaṃśayam 12,308.191d@029C_0155 eṣo 'pyayaś ca pralayo mayā te paribhāṣitaḥ 12,308.191d@029C_0156 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 12,308.191d@029C_0157 ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtaṃ diśo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029C_0158 vāyur dvitīyaṃ bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ sparśo 'dhibhūtaṃ vidyud adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0159 syāt | jyotis tṛtīyaṃ bhūtaṃ cakṣur adhyātmaṃ rūpam adhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0160 sūryo 'dhidaivataṃ syāt | āpaś caturthaṃ bhūtaṃ jihvādhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0161 raso 'dhibhūtaṃ somo 'dhidaivataṃ syāt | pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇam adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0162 gandho 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivataṃ syāt | pāñcabhautikam etac 12,308.191d@029C_0163 catuṣṭayam anuvarṇitam | 12,308.191d@029C_0164 ata ūrdhvaṃ trividham indriyavidhim anuvarṇayiṣyāmaḥ | pādāv adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0165 gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivataṃ syāt | hastāv adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0166 kartavyam adhibhūtaṃ indro 'dhidaivataṃ syāt | pāyur adhyātmaṃ visargo 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0167 mitro 'dhidaivataṃ syāt | upastham adhyātmam ānando 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0168 prajāpatir adhidaivataṃ syāt | vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtaṃ agnir adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0169 syāt | mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ candramā adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0170 syāt | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0171 syāt | buddhir adhyātmaṃ vyavasāyo 'dhibhūtaṃ brahmādhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0172 syāt | evam avyakto bhagavān asakṛd asakṛt sargān kurute saṃharate ca | 12,308.191d@029C_0173 kasmāt krīḍārtham | yathādityo 'ṃśujālaṃ kṣipati saṃharate ca yathā 12,308.191d@029C_0174 cāntarikṣād abhrakośa uttiṣṭhati | 12,308.191d@029C_0175 stanitaṃ garjitonmiśraṃ tac ca tatraiva prāṇaśat | 12,308.191d@029C_0176 evam avyakto guṇān sṛjati saṃharate ca | yathā cārṇavād ūrmijālaṃ 12,308.191d@029C_0177 nīcoccaṃ prādurbhavati tac ca tatraiva prāṇaśad evam avyakto lokān sṛjati 12,308.191d@029C_0178 saṃharate ca | yathā ca kūrmo 'ṅgāni kāmāt prasārayate punaś ca praveśayaty 12,308.191d@029C_0179 evam avyakto lokān prasārayati girati ca | cetanaś ca bhagavān pañcaviṃśakaḥ 12,308.191d@029C_0180 śuciḥ | tenādhiṣṭhitā prakṛtiś cetayati | nityaṃ 12,308.191d@029C_0181 sahadharmā ca bhagavato 'vyaktasya kriyāvato 'kriyāvān bhagavān paramaprakṛtir 12,308.191d@029C_0182 nārada uvāca 12,308.191d@029C_0182 aṇuḥ kṣetrajñaḥ kṣemya iti | 12,308.191d@029C_0183 yady acetanā prakṛtiś cetanādhiṣṭhitā cetayati kasmān na mokṣo 'sti | 12,308.191d@029C_0184 bhavadvidhānāṃ cetaskāṅkṣiṇāṃ ceto hi pañcaviṃśakam upadiśanti 12,308.191d@029C_0185 yogāḥ sāṃkhyāś ca | tac cāyuktam upadiśanti | tad vañcanāc cāyutaprakṛtisahadharmā 12,308.191d@029C_0186 prakṛtiṃ vartamānām anuvartate iti | anuvartamānāc 12,308.191d@029C_0187 ca manyāmahe adhiṣṭhātṛtvād aṇutvāc ceta iti | ataś ca bhavaty eva 12,308.191d@029C_0188 doṣa iti | yathā hi kaś cid dīrgham adhvānaṃ gacchati saṅgavān | asaṅgasyāgamavato 12,308.191d@029C_0189 gamane na prayojanaṃ bhavati | atha gacchati so 'pi saṅgī 12,308.191d@029C_0190 bhavati | matsyaś codakaṃ sahadharmiṇāv eva | evaṃ bhagavadvacanāt 12,308.191d@029C_0191 prakṛtipuruṣau | yady udakaṃ pravartamānaṃ matsyo 'nupravartate nanu saṅgavān 12,308.191d@029C_0192 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0192 bhavati asaṅgī matsyas tasya kiṃ saṅgavṛttyānuvartanena | 12,308.191d@029C_0193 devarṣe tatrāsaṅgaṃ varṇayanti puruṣasya | na bhagavatā vyaktena 12,308.191d@029C_0194 saṅgo 'sti nirguṇasya guṇinā | tatra ślokān udāharanti budhāḥ | 12,308.191d@029C_0195 tān upadhārayasvaikārthe paryāyavacanaṃ kṛtvā | 12,308.191d@029C_0196 adhiṣṭhā puruṣo nityaṃ prakṛtyā na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0197 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0198 cetanā puruṣo nityaṃ kālasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0199 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0200 draṣṭā hi puruṣo nityaṃ manaso na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0201 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0202 boddhā hi puruṣo nityaṃ vedasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0203 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0204 jñātā hi puruṣo nityaṃ kṣetrasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0205 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0206 kartā hi puruṣo nityaṃ parasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0207 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0208 devarṣe tatrāsaṅgam anuvarṇayanti puruṣasya | śucir hi bhagavān 12,308.191d@029C_0209 kṣetrajño 'śucinīṃ prakṛtim udāharanti | saṅgī hi saṅgavān saṅgī 12,308.191d@029C_0210 cāsaṅga iti yo 'saṅgo hy ātmānaṃ saṅginam anupaśyati sa 12,308.191d@029C_0211 khalv ajñānīty ucyate budhair iha | 12,308.191d@029C_0212 etasyāvidyāgrastasya udbhavākṣepaśatasahasrakoṭiśo 'pyayamānasyāvyaktasāgare 12,308.191d@029C_0213 sumahān duḥkhayogo bhavati | yathā ca samudraṃ prayātasya 12,308.191d@029C_0214 kṛtaprāyaścittasya arthatarṣiṇo vaṇiksaṃghasya yānapātrārṇavodaragataś 12,308.191d@029C_0215 caṇḍavāyunā bhidyamāna itas tataś ca vimalābhir ūrmibhir 12,308.191d@029C_0216 bhidyamāno hāhābhūto jano vyāpadyet | śataśaś cāprāptamanorathāḥ 12,308.191d@029C_0217 plavān gṛhītvā | plavāś conmajjanti nimajjanti cānyonyam 12,308.191d@029C_0218 avalambamānāḥ | evam ajñānī puruṣa unmajjati nimajjati ca | yathā 12,308.191d@029C_0219 tatronmajjaṃś ca nimajjaṃś ca kaś cit pāram āsādayati sa muktas tatas tasyāpado 12,308.191d@029C_0220 mṛtyumukhāt | 12,308.191d@029C_0220 nārada uvāca 12,308.191d@029C_0221 bhagavann acchedyābhedyādāhyātarkyānantyākalpyānādimadhyā yadā 12,308.191d@029C_0222 prakṛtis tadvat puruṣo 'py ebhir eva guṇair yutaḥ | tat katham anityāṃ prakṛtim 12,308.191d@029C_0223 udāharanti nityaṃ puruṣam iti | 12,308.191d@029C_0223 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0224 devarṣe samyag abhihitaṃ bhavatā | acchedyābhedyādāhyātarkyānantyākalpyānādimadhyā 12,308.191d@029C_0225 prakṛtir hi puruṣaś ca | kartṛtvād guṇānām 12,308.191d@029C_0226 anityāṃ prakṛtim udāharanti akartṛtvān nityaḥ puruṣaḥ | yadi prakṛtir 12,308.191d@029C_0227 guṇān kuryād veda cātmānaṃ puruṣaś ca | nityānityabhāve vītarāgatve 12,308.191d@029C_0228 cāsya nirdvaṃdvatā ca | yadā tv ayam eva syān nānyad asti mama param ity abhimanyamāno 12,308.191d@029C_0229 nityatvatām eti | tatra ślokān udāharanti | 12,308.191d@029C_0230 ubhāv amūrtī hy ajarāv ubhāv eva mahātmabhiḥ 12,308.191d@029C_0231 viditau viṣayī caiva viṣayaś ca mahāmune 12,308.191d@029C_0232 puruṣo viṣayī nityaṃ prakṛtir viṣayaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0233 vyākhyātau śāstravidbhir hi maśakodumbarau yathā 12,308.191d@029C_0234 prakṛtir na vijānāti bhujyamānam acetanam 12,308.191d@029C_0235 puruṣaś cāpi jānāti bhuṅkte yaś ca sa bhujyate 12,308.191d@029C_0236 mahadādayo guṇā bhojyaṃ bhoktā tu prakṛtir dvija 12,308.191d@029C_0237 manyanty evaṃ vibhāgajñā bhoktāraṃ tasya ceśvaram 12,308.191d@029C_0238 aiśvaryaṃ bhavatīśatvāt prakṛtyā dvijasattama 12,308.191d@029C_0239 anīśatvād anaiśvaryaṃ puruṣasyānucakṣate 12,308.191d@029C_0240 vibhūtitvād vibhutvaṃ hi puruṣasya mahāmune 12,308.191d@029C_0241 dvaṃdvabhāvād anityaṃ hi triguṇā prakṛtis tathā 12,308.191d@029C_0242 nirdvaṃdvo nirguṇo nityaḥ puruṣo 'trānucakṣate 12,308.191d@029C_0243 kriyākaraṇayogitvād anityā prakṛtir dvija 12,308.191d@029C_0244 kriyākaraṇahīno hi nityaḥ puruṣa ucyate 12,308.191d@029C_0245 evam anumanyante yatayaḥ stunvānāḥ puruṣam | sattvaṃ 12,308.191d@029C_0246 kṣetraṃ paraṃ guhākṣayakaraṃ calavraṇakaraṃ niśicaraṃ nidhir matiḥ smṛtir dhṛtir 12,308.191d@029C_0247 iti caitāni prakṛtiparyāyanāmāni | athāparāṇi bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyam 12,308.191d@029C_0248 iti | sattvaṃ rajas tama iti triguṇam etat prakṛtir ity anupaśyati | 12,308.191d@029C_0249 atha tad avyaktāt param avyayaṃ śivaṃ kṣemamayaṃ śuci vyabhram iti vimalam 12,308.191d@029C_0250 amalam acalam ajaram akaram ataram abhavam iti | abhavanam anayanam 12,308.191d@029C_0251 agamanaṃ pṛthag iti caitāni puruṣaparyāyanāmāni | atra paśyantu 12,308.191d@029C_0252 bhavantaḥ kṣetrajñaṃ vimokṣaṃ viśokaṃ vimoham | vidambhād vilobhād vikārād 12,308.191d@029C_0253 viruddhād ānṛśaṃsyād alaulyam aśaraṇam abhayam anavayavaṃ paśyante | 12,308.191d@029C_0254 tad yathā maśakodumbarayor vivāsasahavāso 'nya eva svabhāva evam eva 12,308.191d@029C_0255 jñānājñānayor vivāsasahavāsaḥ | anyad eva jñānam ajñānam | 12,308.191d@029C_0256 kṣetrajñas tyakṣyati prakṛtiṃ na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ tyakṣyati | manyate 12,308.191d@029C_0257 prakṛtiṃ kṣetrajño na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ manyate | budhyate prakṛtiṃ 12,308.191d@029C_0258 kṣetrajño na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ budhyate | paśyati prakṛtiṃ kṣetrajño 12,308.191d@029C_0259 na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ paśyati | etad vivāsasahavāsam ity etan nānātvadarśanaṃ 12,308.191d@029C_0260 paśyanti devarṣe | jñātāraṃ tad asaṅgam anupaśyatu 12,308.191d@029C_0261 bhavān puruṣe | atra ślokam udāharanti | 12,308.191d@029C_0262 yogāś ca sāṃkhyāś ca vadanti samyaṅ 12,308.191d@029C_0263 na pañcaviṃśāt param asti kiṃ cit 12,308.191d@029C_0264 athānyathā paśyati tattvam etad 12,308.191d@029C_0265 dvayaṃ tu paśyāma guror niyogāt 12,308.191d@029C_0266 ity etad yogadarśanam | atra sāṃkhyair gītam | śloko bhavati | 12,308.191d@029C_0267 paśyaḥ paśyati paśyantam apaśyantaṃ ca paśyati 12,308.191d@029C_0268 apaśyas tāv apaśyatvāt paśyāpaśyau na paśyati 12,308.191d@029C_0269 prakṛtiḥ kṣetraṃ kṣetrajñaś cāparaḥ | kṣetrajñaḥ ṣaḍviṃśako 'nupaśyati | 12,308.191d@029C_0270 na tat pañcaviṃśaḥ kṣetrajñaḥ prakṛtir vā paraṃ kṣetrajñaṃ paśyati | 12,308.191d@029C_0271 devarṣe yan mayā bahubhir janmabhir avāptam idānīm | ye hy evaṃ paśyanti 12,308.191d@029C_0272 śivaṃ hi teṣām ihaiva cāmutra saṃśayo nāsti | sukhaṃ paraṃ janma cāhaṃ 12,308.191d@029C_0273 bravīmi | na tv itaraṃ mṛtyuṃ vivedāham | 12,308.191d@029C_0274 prativirama sa buddhivigrahāt paramaśucis tvam upāsa nirmamaḥ 12,308.191d@029C_0275 bahubhir aribhir etad āvṛtaṃ prakṛtimayaṃ hi śarīram adhruvam 12,308.191d@029C_0276 yadi jayasi śarīram ekato nanu vijitās tava sarvaśatravaḥ 12,308.191d@029C_0277 munibhir ṛṣibhir īritaṃ paraṃ paramaśuciṃ tam upāsya te gatāḥ 12,308.191d@029C_0278 etan mayopasanneṣūpadiṣṭaṃ devarṣe hiraṇyanābhasya mahāsurasya 12,308.191d@029C_0279 śivasya caitan namucer nāradasya prahrādasya vṛtrasya virocanasya 12,308.191d@029C_0280 baler marīceḥ pulastyapulahayoḥ | tathaiva bhṛgvaṅgirasor atrivasiṣṭhakāśyapānāṃ 12,308.191d@029C_0281 śukrasya cendrasya bṛhaspateś cāṅgirasottamāya | 12,308.191d@029C_0282 tathaiva viśvāvasave mayoktaṃ gandharvāpsarobhiś ca | etad brahma sarvatra 12,308.191d@029C_0283 samaṃ draṣṭavyam | brahmaṇi cendre śuni kīṭe pataṃgadaṃśamaśakeṣu samyag 12,308.191d@029C_0284 anudarśanāc ca paśyāmaḥ | sarvasya mokṣadharmo vidyate | etat padam 12,308.191d@029C_0285 anudvignaṃ janmamṛtyutamonudam upaśāntaṃ samuttīrṇam avasthitam 12,308.191d@029C_0286 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029C_0286 apajvaram | 12,308.191d@029C_0287 etac chrutvā muniśreṣṭho nāradaḥ sa mahāmuniḥ 12,308.191d@029C_0288 parayā ca mudā yuktaḥ praṇamya śirasā gurum 12,308.191d@029C_0289 pradakṣiṇaṃ ca taṃ kṛtvā jagāma bhavanaṃ svakam 12,308.191d@029C_0290 bhagavān api tatraiva sadyas tv antaradhīyata 12,308.191d@029D_0000 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029D_0001 saṃyamanaḥ kāśipatir avimuktagataṃ muniṃ papraccha jñānavijñānaṃ 12,308.191d@029D_0002 saṃyamana uvāca 12,308.191d@029D_0002 kapilād āgatāgamam | 12,308.191d@029D_0003 ko viśvaṃ sṛjate sarvam idaṃ saṃharate ca kaḥ 12,308.191d@029D_0004 kaś ca viśvam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty agnivad dāruṣu 12,308.191d@029D_0005 kaś ca viśvam aviśvaṃ ca nityam evānupaśyati 12,308.191d@029D_0006 kau ca tau muniśārdūla namasye tāv ubhāv api 12,308.191d@029D_0007 kati tattvāni viśvātmā bhagavān havyakavyabhuk 12,308.191d@029D_0008 kiṃ ca havyaṃ ca kavyaṃ ca paṭhyate śāstradarśanāt 12,308.191d@029D_0009 kaś ca sattvāt samutpannas tasmāt tattvād viśāradaḥ 12,308.191d@029D_0010 kaś ca tattvādir ity uktas tathā prāṇādir eva ca 12,308.191d@029D_0011 bhūtādiś ca muniśreṣṭha vikārādis tathaiva ca 12,308.191d@029D_0012 kasmād ādadate caiva visṛjya ca punaḥ punaḥ 12,308.191d@029D_0013 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0014 vimokṣaś cāsya bhagavan yo 'yaṃ deheṣu vartate 12,308.191d@029D_0015 savijñānaṃ sadaśakaṃ tathopaniṣadaṃ mune 12,308.191d@029D_0016 vartate tvayi kārtsnyena yogaśāstraṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0017 purāṇaṃ ca muniśreṣṭha yathābuddhi sanātanam 12,308.191d@029D_0018 sāṅgopāṅgāś ca catvāro vedās tiṣṭhanti vedavit 12,308.191d@029D_0019 sarvasya cāsya jñānasya granthataś cārthataś ca te 12,308.191d@029D_0020 viditaṃ veditavyaṃ hi pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,308.191d@029D_0021 parāvarajño bhagavān ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029D_0022 tena tvām anupṛcchāmi sarvabhūtahite ratam 12,308.191d@029D_0023 parokṣam etad asmākaṃ tava pratyakṣam eva ca 12,308.191d@029D_0024 manyāma manasā deva yatīnāṃ yatisattama 12,308.191d@029D_0025 tad anugrahadharmeṇa akṣayeṇāvyayena ca 12,308.191d@029D_0026 śāśvatenāprameyena acalenāmṛtena ca 12,308.191d@029D_0027 janmamṛtyuvimuktena yoktum arhasi mānagha 12,308.191d@029D_0028 sarvathā tena dehena asadgranthena me mune 12,308.191d@029D_0029 badhyāmi bhagavan nityam ityartham aham āgataḥ 12,308.191d@029D_0030 kāśirājyaṃ parityajya bhagavantam ariṃdama 12,308.191d@029D_0031 tad etac chrotum icchāmi yāthātathyena tattvataḥ 12,308.191d@029D_0032 mamānatasya bhagavañ śiṣyasyāmitabuddhimān 12,308.191d@029D_0033 vaktum arhasi śāntyartham etam arthaṃ mahāmune 12,308.191d@029D_0034 mamodvahaty eva manaḥ tattvaṃ śrotuṃ parāyaṇam 12,308.191d@029D_0035 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0035 pāpaghnam amṛtaṃ śreṣṭhaṃ pavitrāṇāṃ parāyaṇam 12,308.191d@029D_0036 śrūyatāṃ nṛpaśārdūla sarvam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0037 sarvasya cāsya jñānasya kṛtsnakārī bhavān api 12,308.191d@029D_0038 viśanād viśvam ity āhur lokānāṃ kāśisattama 12,308.191d@029D_0039 lokāṃś ca viśvam eveti pravadanti narādhipa 12,308.191d@029D_0040 lokānām apy aviśanād aviśvam iti taṃ viduḥ 12,308.191d@029D_0041 īdṛgbhūtīyam evāhur aparaṃ śāstradarśanāt 12,308.191d@029D_0042 viśvāviśve naraśreṣṭha tattvabuddhiparāyaṇāḥ 12,308.191d@029D_0043 narāṇāṃ naraśārdūla tattvam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0044 amṛtāś ca trayo 'py ete nityāś ceti vadanti vai 12,308.191d@029D_0045 vibhāginaś ca vai nityaṃ vimalāś ceti naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0046 ajāś cāmūrtayaś caiva aprakampyāvyayāś ca ha 12,308.191d@029D_0047 agrāhyāś cāpratarkyāś ca tathāmartyāś ca pārthiva 12,308.191d@029D_0048 anādinidhanāś caiva tathāmūrtyāś ca te 'nagha 12,308.191d@029D_0049 acchedyāś cāmarāś caiva apradahyatamāś ca vai 12,308.191d@029D_0050 nirguṇāś cetanāś caiva paśyāś ceti narādhipa 12,308.191d@029D_0051 yathaitad uktam ācāryair evam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0052 santi sarve guṇā hy eṣāṃ trayāṇāṃ nṛpasattama 12,308.191d@029D_0053 ahaṃ tattvaṃ pravakṣyāmi yathā cācāryadarśanam 12,308.191d@029D_0054 eko 'tra guṇavāṃś caiva tathaivācetanaś ca ha 12,308.191d@029D_0055 apaśyaś ca mahārāja pradhāna iti paṭhyate 12,308.191d@029D_0056 pratyayaṃ copasarge vai vidhānaṃ mana iṣyate 12,308.191d@029D_0057 pradhāna iti nāmāsya etayor dharma ucyate 12,308.191d@029D_0058 saṃdhāvatīti rājendra ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029D_0059 tasya tat saṃpravakṣyāmi nava tāṃś ca nibodha me 12,308.191d@029D_0060 prākṛtāny asya catvāri vaikṛtāni tu pañca vai 12,308.191d@029D_0061 pūrvam utpadyate 'vyaktād vyakto vyaktādir ucyate 12,308.191d@029D_0062 prāṇānām ādim evaitam āhur adhyātmacintakāḥ 12,308.191d@029D_0063 mahān iti ca nāmāsya prāhur vedavipaścitaḥ 12,308.191d@029D_0064 buddhir ity apare rājan viriñceti tathāpare 12,308.191d@029D_0065 etasmāt khalu vairiñcam utpadyati narādhipa 12,308.191d@029D_0066 viriñcād rājaśārdūla vairiñcaḥ sarga ucyate 12,308.191d@029D_0067 ekaikaśo viriñco vai vairiñcād utpattitaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029D_0068 ete sargā mahārāja vidyāvidyeti naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0069 vairiñcāt pañca bhūtāni vairiñcāni narādhipa 12,308.191d@029D_0070 utpadyante mahārāja ahaṃkārād asaṃśayam 12,308.191d@029D_0071 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,308.191d@029D_0072 pañca bhūtaviśeṣāś ca yugapat kāśinandana 12,308.191d@029D_0073 vairiñco viṣayārthī tu jajñe bhūteṣu pañcasu 12,308.191d@029D_0074 mana ity abhidiśyeta vikharād vaikharas tathā 12,308.191d@029D_0075 buddhīndriyāṇi rājendra tathā karmendriyāṇy api 12,308.191d@029D_0076 caturaḥ prākṛtān sargān yugapat tāta buddhimān 12,308.191d@029D_0077 vaikṛtān pañca caivāhur adhyātmakṛtaniścayāḥ 12,308.191d@029D_0078 tvaṃ caivānye ca rājendra tattvabuddhiviśāradāḥ 12,308.191d@029D_0079 tiryak sargaṃ tathā mukhya ūrdhvo 'rvāksrota eva ca 12,308.191d@029D_0080 pañcamo 'nugrahaś caiva navaitān viddhi pārthiva 12,308.191d@029D_0081 etad dhi sarganavakaṃ sāṃkhyayoganidarśanam 12,308.191d@029D_0082 mayeyam ānupūrvyeṇa tattvasaṃkhyā ca te 'nagha 12,308.191d@029D_0083 yaś ca yasmāt samutpannas tataś caivānuvarṇitaḥ 12,308.191d@029D_0084 vikārādi manaḥ prāhus trayāṇāṃ pañcakāni vai 12,308.191d@029D_0085 bhūtādīnāṃ tu pañcānām āhur vikharam eva tu 12,308.191d@029D_0086 prāṇāpānasamānānām udānavyānayoś ca ha 12,308.191d@029D_0087 viriñcam āhuḥ prāṇādiṃ brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,308.191d@029D_0088 trayoviṃśatitattvānāṃ vyaktānāṃ nṛpasattama 12,308.191d@029D_0089 ādim avyaktam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,308.191d@029D_0090 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0090 iti | 12,308.191d@029D_0091 etad dhi mūrtisaṃghātaṃ trailokye sarvadehiṣu 12,308.191d@029D_0092 āvyaktikasya sādṛśyaṃ viriñcasya prajāpateḥ 12,308.191d@029D_0093 vyaktasyāvyaktam ity āhur viśvarūpasya naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0094 veditavyo mahārāja viśvarūpaḥ sanātanaḥ 12,308.191d@029D_0095 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0096 pravakṣyāmi yathātattvaṃ tan nibodha janeśvara 12,308.191d@029D_0097 śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtam ākāśam adhidaivatam | tvag adhyātmaṃ 12,308.191d@029D_0098 sparśo 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivatam | vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam agnir 12,308.191d@029D_0099 adhidaivatam | ghrāṇam adhyātmaṃ gandho 'dhibhūtaṃ pṛthivy adhidaivatam | 12,308.191d@029D_0100 pādāv adhyātmaṃ gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivatam | hastāv 12,308.191d@029D_0101 adhyātmaṃ kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivatam | pāyur adhyātmaṃ visargo 12,308.191d@029D_0102 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivatam | upastho 'dhyātmam ānando 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029D_0103 prajāpatir adhidaivatam | mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ candramā 12,308.191d@029D_0104 adhidaivatam | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivatam | 12,308.191d@029D_0105 buddhir adhyātmaṃ boddhavyam adhibhūtaṃ puruṣo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029D_0106 etad adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca sarvaṃ vijñātavyam | 12,308.191d@029D_0107 anabhidroheṇa brāhmaṇendre śuni kīṭe pataṃgaputtikādaṃśamaśakeṣv 12,308.191d@029D_0108 ity evaṃ prayoktavyaṃ syāt | 12,308.191d@029D_0109 ātmany evātmaliṅge caitasyāvyaktikasya mahātmikasyāhaṃkārikabhautikavaikārikebhyaś 12,308.191d@029D_0110 ca kālajñānaṃ puruṣebhyo vyākhyāsyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0111 tad etat paryāyaśatasahasraśaḥ pañcaśataṃ pañcāhorātram apadiśyate 12,308.191d@029D_0112 pañcānāṃ puruṣāṇām | tatraikasya pratiṣiddham avyaktasya caturṇāṃ 12,308.191d@029D_0113 vakṣyanty ācāryāḥ | mahadādīnāṃ paryāyaśatasahasrāṇy aśītim ahorātram 12,308.191d@029D_0114 apadiśyate | prādhānikasya mahataś catvāriṃśat paryāyaśatasahasrāṇy ahorātram 12,308.191d@029D_0115 apadiśyate | 12,308.191d@029D_0116 āhaṃkārikasya bhautikasya puruṣasya paryāyadaśasahasrāṇy ahorātram 12,308.191d@029D_0117 apadiśyate | vaikārikasya puruṣasya manasaḥ paryāyam api caturyugam | 12,308.191d@029D_0118 tad etat paryāyaśatasahasrāṇi pañcāśatam avyaktasyāhorātrasyākevalasya | 12,308.191d@029D_0119 ebhyaḥ paśyen nityaṃ kālajñānam | kālajñāne 'syāvyaktasyācetanasya 12,308.191d@029D_0120 jñānavijñānam iti paśyantyā bījadharmiṇaṃ 12,308.191d@029D_0121 bījadharmiṇām aprasavadharmiṇām aprakṛtidharmiṇām apralayadharmiṇāṃ pralayadharmiṇām 12,308.191d@029D_0122 iti | 12,308.191d@029D_0122 saṃyamana uvāca 12,308.191d@029D_0123 bhagavan yadā khalv agnir dāruśatasahasrakoṭiṣv avatiṣṭhamānas tatsthatvān 12,308.191d@029D_0124 nityaṃ sahadharmā syād evaṃ khalv ayaṃ kṣetrasahasrakoṭiṣv avatiṣṭhamānas tatsthatvān 12,308.191d@029D_0125 nityaṃ sahadharmaḥ syāt | yadi khalv asyāniṣṭaṃ 12,308.191d@029D_0126 kṣetraṃ sahadharmitvaṃ syān nāyam iṣṭāniṣṭe pravartamānaḥ prakṛtim anuvarteta 12,308.191d@029D_0127 guṇasargāya guṇasargam | yac cānuvartamānasya prakṛtisahadharmitvaṃ 12,308.191d@029D_0128 syād bhavatu | na hy aniṣṭaguṇenānugamyamānām abhiṣvajata ityartham 12,308.191d@029D_0129 asyeṣṭā prakṛtir guṇāṃś ca tān anuvartate ca | tad abhiṣvajanād anugamanāc ca 12,308.191d@029D_0130 tatsthatvāc ca nityasyānityam anupaśyāmaḥ | tad dhetumātraṃ 12,308.191d@029D_0131 vakṣyāmaḥ | kaś cid guṇyaguṇinā sārdhaṃ samīyāya | sametya ca kāryakāraṇaṃ 12,308.191d@029D_0132 sa kurvīta | taṃ ca tatheṣṭāniṣṭe pravartamānaṃ guṇinam athāguṇo 'nuvartate 12,308.191d@029D_0133 tatsthatvāt | nanu so 'pīṣṭāniṣṭavad bhavati tatsthatvāt | 12,308.191d@029D_0134 yadi hy ayam iṣṭāniṣṭavyatiriktaḥ sadbhāvo nāyam iṣṭāniṣṭavattvam ityartham 12,308.191d@029D_0135 asyeṣṭāniṣṭatvabhāvam iṣṭaṃ yenāyam anuvartate cābhiṣvajate 12,308.191d@029D_0136 ceti | tad anuṣvajanād anugamanāc ca kāryākāryakartṛtvam asyānupaśyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0137 kāryākāryakartṛtvāc cāyam iṣṭāniṣṭavān bhavati | 12,308.191d@029D_0138 yad uktam iṣṭāniṣṭe nāyam iti tan mithyā | guṇavān ayaṃ kṣetrajño 12,308.191d@029D_0139 nāguṇavān | yady ayam aguṇavān syān nāyam iṣṭāniṣṭe pravartamānāṃ prakṛtim 12,308.191d@029D_0140 anuvarteta dharmiṇīm | tad anuvarṇitāni dvaṃdvasya dvaṃdvadharmitvāt 12,308.191d@029D_0141 paśyāmaḥ | tad anupapannaṃ syād vyatiriktasyātiriktatvam anirdvaṃdvasya 12,308.191d@029D_0142 sadvaṃdvatvaṃ ca paśyasva | ācārya paśya tvaṃ kevalasyākevalatvaṃ 12,308.191d@029D_0143 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0143 nityasya cānityatvaṃ kevalasyākevalatvaṃ svātantryaṃ cāsya | 12,308.191d@029D_0144 bhoḥ saṃyamana yad etad uktaṃ bhavatā na vayam asyaitad evaṃ gṛhṇīmaḥ | ekatvam 12,308.191d@029D_0145 evaitad upadiṣṭaṃ bhavatā tatra yan neṣṭam | saṃyogaṃ nityaṃ jānīte 12,308.191d@029D_0146 sṛjyamānam asakṛt saṃharamāṇaṃ ca | guṇāṃs tu guṇasaṃharaṇam anuvyākhyāsyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0147 tad yathā catvāro bhūtagrāmā jarāyujāṇḍajodbhidasvedajāḥ 12,308.191d@029D_0148 kālāgnināhaṃkāreṇāprameyaprabhāvānubhāvena śatasahasrāṃśunā dahyamānā 12,308.191d@029D_0149 vighūrṇanto 'vaśā bhūmau patanti | tatas tair bhūtair hīnā bhūr vivasanā 12,308.191d@029D_0150 śuddhā sthaṇḍilā kūrmapṛṣṭhanibhā babhūva | tāṃ tathābhūtāṃ 12,308.191d@029D_0151 jagajjananīṃ jagatīm āpo bhuñjate | praṇaṣṭā bhūr jalam eva syāt | jalam 12,308.191d@029D_0152 ādityo raśmibhir ādatte | samantād apāṃ vināśād agnir jājvalyamāno 'ntarikṣacarān 12,308.191d@029D_0153 bhūtān upayujyāgnir jalam ādatte | agniṃ ca vāyuḥ | vinaṣṭe 12,308.191d@029D_0154 'gnau vāyur evāgniḥ syāt | sa tadā sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇān upayujya 12,308.191d@029D_0155 vāyur ākāśaṃ syāt | ākāśaṃ mano mano 'haṃkāro 'haṃkāraṃ 12,308.191d@029D_0156 mahān sūryaḥ sūyanāt | kṛtsnasya jagataḥ sarvasūryāṇām ekīkṛtya lokāṃs 12,308.191d@029D_0157 trīn nāśāya syān mahatas tamaso madhye tiṣṭhaty ekas tam apy ādadad avyaktam | 12,308.191d@029D_0158 tad etat pañcāhorātrikaṃ pralayaṃ mahāpralaya ity ucyate | pralayān mahatas tad 12,308.191d@029D_0159 ekatvaṃ praṇaṣṭasarvasvaṃ sarvamūrtijāleśvaravināśyodakaṃ mūrtyekaṃ syāt | 12,308.191d@029D_0160 tad etad dhavyaṃ kavyaṃ ca prakaraṇād guṇatāṃ kavyam ity ucyate sa 12,308.191d@029D_0161 haraṇād dhavyam iti | tad etad guṇavan nirguṇaṃ guṇopayogād guṇakartṛtvād guṇīty 12,308.191d@029D_0162 ucyate budhaiḥ | krīḍārtham evāsakṛt sṛjate ca guṇān | anavabodhāt tad aparas 12,308.191d@029D_0163 tv aham evaikaḥ syān nānyaḥ syād iti | yadi hy eṣāvabudhyetānyo 'sti 12,308.191d@029D_0164 mama vara iti na sṛjed udāsīnatvāc ca sargasaṃhārayor utpattir na bhavet | 12,308.191d@029D_0165 yad uktaṃ bhoḥ saṃyamana ko viśvaṃ sṛjate kṛtsnam idaṃ saṃharate 12,308.191d@029D_0166 ceti | yad apy uktaṃ kaś ca viśvam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty agnivad dāruṣv iti | 12,308.191d@029D_0167 pañcaviṃśako 'nyo 'nyasyāvyaktasya trayoviṃśatitattvasya caturviṃśakasya 12,308.191d@029D_0168 draṣṭā draṣṭavyasya śrotā śrotavyasya mantā mantavyasya boddhā boddhavyasyādhiṣṭhātā 12,308.191d@029D_0169 vā | anenādhiṣṭhitā prakṛtir guṇān saṃharate ca nartate | 12,308.191d@029D_0170 na cetanenācetanā nirguṇena guṇinīti paśyenāpaśyeti 12,308.191d@029D_0171 śuddhenāśuddhā nityenānityā kevalenākevalā sargadharmiṇy asargadharmiṇādarśanadharmiṇā 12,308.191d@029D_0172 darśanadharmiṇī kṣetradharmiṇākṣetradarśanāt | kasmāt | 12,308.191d@029D_0173 pṛthaktvāt | pṛthagbhāvam asya prapadyato 'nekatvaṃ neṣṭaṃ bhavataḥ | 12,308.191d@029D_0174 prakṛtikṣetrajñayor ekatvam anavabodhadarśanam etad abudhānāṃ darśanam | na 12,308.191d@029D_0175 budhā hy evam etad anupaśyanti paśyāpaśyayor ekatvam | paśyaṃ 12,308.191d@029D_0176 paśyantaṃ daivād anya eva paśyaḥ | kasmāt | śāstradarśanāt | śāstradarśanasya 12,308.191d@029D_0177 cānavabodhād abudha ity ucyate budhaiḥ | budhaś cāyaṃ kṣetrajño 12,308.191d@029D_0178 buddhyādīn guṇān abhivartamānān anubudhyate prakṛtitaḥ | tac ca boddhavyam | 12,308.191d@029D_0179 na tv evaṃ prakṛtir guṇān kṣetrajñaṃ vā | anavabodhāt | yadi hy evaṃ budhyeran 12,308.191d@029D_0180 prakṛtir vā guṇā vā buddhaṃ buddhasahadharmiṇī syāt | bhaveyus 12,308.191d@029D_0181 te ca | buddho 'nubudhyati tam anubuddhatvāt prakṛtir abhimanyate | aham evāsya 12,308.191d@029D_0182 nānyaḥ syād iti | iṣṭāny abhiṣvajate ''tmajānāṃ yajanayājanādhyayanādhyāpanadānapratigrahaṃ 12,308.191d@029D_0183 bhakṣyābhakṣyaṃ peyāpeyaṃ vācyāvācyam 12,308.191d@029D_0184 iti | gamanaṃ saṃkocanaṃ prasāraṇaṃ priyāpriyaṃ gamyāgamyaṃ 12,308.191d@029D_0185 śubhāśubhaṃ śabdasparśarūparasagandhādīnāṃ cāvāptir ity evamādīn 12,308.191d@029D_0186 guṇān utpādayaty anavabodhāt | prakṛtir anubhūyate dvaṃdvatvāt | 12,308.191d@029D_0187 tad anekatvam asya kṣetrajñasya prapadyate | nirdvaṃdvasya cāsya pravartamānasya 12,308.191d@029D_0188 paśyata utpadyate 'haṃkārakṛto doṣaḥ syāt | aham enāṃ pratyācakṣe 'ham 12,308.191d@029D_0189 enāṃ budhyāmīti | na caiṣā paśyaty ācakṣate manyate budhyate 12,308.191d@029D_0190 cāhaṃkārāt | yadi hy abhimanyed vābhiṣvajed vā | evam anubuddhaḥ 12,308.191d@029D_0191 syāt | anubandhāc ca śaktitvaṃ syāt | śaktitvāc cāsya vyatirekatvaṃ 12,308.191d@029D_0192 syāt | yadi hy ayam iṣṭāniṣṭābhyāṃ madhyasthaḥ katham asyeṣṭāniṣṭakṛto 12,308.191d@029D_0193 doṣaḥ syāt | bhavati nirdvaṃdvatvāc cāsyālepakatvāc cāsya 12,308.191d@029D_0194 vyatirekatvaṃ syāt | bhavataś cātra ślokau yathā | 12,308.191d@029D_0195 paṅkasyāpi hi doṣeṇa nopalipyati paṅkajam 12,308.191d@029D_0196 tathāvyaktasya doṣeṇa nopalipyati kevalaḥ 12,308.191d@029D_0197 kevalatvaṃ pṛthagbhāvāt paṅkapaṅkajayor yathā 12,308.191d@029D_0198 tathāsya sahabhāvatvād vinābhāva iti smṛtaḥ 12,308.191d@029D_0199 evam asya bho saṃyamana vyatiriktasya vyatiriktatvaṃ bhavati | 12,308.191d@029D_0200 asahabhāvam asahabhāvatvāc ca | anyatvam anyatvān nistattvam 12,308.191d@029D_0201 iti | atra ślokā bhavanti | 12,308.191d@029D_0202 ghorād agādhād avyaktād astam astataraṃ janāḥ 12,308.191d@029D_0203 pratīpabhūtam anyasyā manyante tattvabuddhayaḥ 12,308.191d@029D_0204 ye tv abuddhās tapoyogād ekatvaṃ nānupaśyati (sic) 12,308.191d@029D_0205 te vyaktaniṣṭhād ekatvāj jāyante ca mriyanti ca 12,308.191d@029D_0206 nirdvaṃdvadharmiṇo nityam atyantaṃ dvaṃdvadharmiṇā 12,308.191d@029D_0207 anityāc ca mahārāja dvaṃdvaniṣṭhā bhavanti te 12,308.191d@029D_0208 aśraddadhānāḥ śāstrasya dvaidhībhāvāc ca pārthiva 12,308.191d@029D_0209 kālasyāsye nimajjanti unmajjanti bhave narāḥ 12,308.191d@029D_0210 advaidhāt tu bhaven mokṣo hy avyaktagrāhadharmiṇām 12,308.191d@029D_0211 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0211 vimucyaitad vimokṣaḥ syād avimokṣāt punarbhavaḥ 12,308.191d@029D_0212 bhoḥ saṃyamana evam anyo 'vyaktadharmiṇo 'py aguṇo guṇadharmiṇo 'py 12,308.191d@029D_0213 acalaś caladharmiṇo 'prakṛtiḥ prakṛtidharmiṇaḥ kṣetrajñaḥ kṣetradharmiṇo 12,308.191d@029D_0214 vimuktaś cāvimuktād vimalaś cāvimalāc chuddho 'śuddhād yogaś cāviyogān 12,308.191d@029D_0215 mokṣaś cāvimokṣāt | evaṃ puṣkaraparṇastha ivābbindur 12,308.191d@029D_0216 nityam asaktas tatsthatvān maśakodumbarayor matsyodakayoś ca yathāvyaktaṃ 12,308.191d@029D_0217 bhavati sahabhāvād evam asya kṣetrajñasyānyatvaṃ bhavati | tad uṣyamāṇasya 12,308.191d@029D_0218 paśyenāpaśyasya paśyataś cāpaśyabuddhyābuddhasya cetanācetanasya 12,308.191d@029D_0219 kevalākevalasya nityānityasya jñānājñānasya | evam asya bhoḥ 12,308.191d@029D_0220 ajñātasyāvyaktasyopakaraṇaṃ śokād aśokaṃ, mohād amohaṃ, 12,308.191d@029D_0221 sthirāt sthiraṃ, abhrād anabhraṃ vraṇād avraṇaṃ kājād akājaṃ sīmād asīmaṃ 12,308.191d@029D_0222 purād apuraṃ purasya cāpy avadāraṇaṃ puratvam upadiśyate | lokād alokaṃ 12,308.191d@029D_0223 kālād akālaṃ bhayād abhayaṃ śivād aśivaṃ vibhutvāc cāvibhutvam | 12,308.191d@029D_0224 evam asyānupaśyataḥ khalv avyaktam avijanam asyaikatvaṃ param anupaśyato 12,308.191d@029D_0225 nānātvāt kṣemyād akṣemyaḥ syād akṣemyād avyaktāt | bhavanti 12,308.191d@029D_0226 cātra ślokāḥ | 12,308.191d@029D_0227 kṣemyākṣemyaṃ nānupaśyeta nityaṃ 12,308.191d@029D_0228 kṣemyas tv anyas taṃ tu naivānupaśyet 12,308.191d@029D_0229 ṣaḍviṃśo vā pañcaviṃśo nu rājann 12,308.191d@029D_0230 avyaktaś ca prāhur evaṃ vidhijñāḥ 12,308.191d@029D_0231 yo 'yaṃ boddhā pañcaviṃśaḥ parasya 12,308.191d@029D_0232 sa manyate īdṛśo 'smīti rājan 12,308.191d@029D_0233 buddhasya vai bodhanāt tena samyag 12,308.191d@029D_0234 gacchaty ayaṃ na calo nācalas tvam 12,308.191d@029D_0235 evaṃ boddhā kevalāt kevalaḥ san 12,308.191d@029D_0236 sa syād vyaktaḥ kiṃ ca saṃjñānasaṃjñaḥ 12,308.191d@029D_0237 nirdvaṃdvasya dvaṃdvabhāvātmakasya 12,308.191d@029D_0238 bhāvān na syān na prabhāvaḥ śuciḥ syāt 12,308.191d@029D_0239 śuciprabodhād aśucitvaṃ tadā syāt 12,308.191d@029D_0240 trilokasadbhāvaguṇapravartakam 12,308.191d@029D_0241 bhavaty ayaṃ kevala eva kevalaḥ 12,308.191d@029D_0242 sametya nityām amalām alaṃ śucim 12,308.191d@029D_0243 śuciprabodhanasya bhoḥ saṃyamana budhyamānasya pañcaviṃśasya 12,308.191d@029D_0244 buddhāt ṣaḍviṃśabodhanatvam upadiśanti | boddhāraṃ budhyamānasya vyatiriktasya 12,308.191d@029D_0245 vyatiriktatvam upapadyate | kevalaṃ nāham asyāḥ 12,308.191d@029D_0246 kaś cin neyaṃ mama kā cana ṣaḍviṃśasyāham anena mama saha caikatvam iti | 12,308.191d@029D_0247 tatra ślokaḥ | 12,308.191d@029D_0248 sāmyaḥ sāmyaṃ śuciṃ dṛṣṭvā śucim āhur manīṣiṇaḥ 12,308.191d@029D_0249 bahiḥ kṛtvā tamisrālam avyaktāc cetanaṃ param 12,308.191d@029D_0250 iti | 12,308.191d@029D_0251 tad etad bhagavatā buddham avāpya mahat tattvaṃ paramarṣiṇā paramaguruṇā 12,308.191d@029D_0252 mama kapilena guruṇā ca mamāsuriṇā jātiśatair bahubhir avāptaṃ 12,308.191d@029D_0253 kṛtsnakṣayaṃ kapilāt | mamāpy evam eva śiṣyadaśakatvam upagamya 12,308.191d@029D_0254 jātiśatair bahubhir avāptaṃ bhagavata āsureḥ sakāśāt | mattaś ca kātyāyanenāptam | 12,308.191d@029D_0255 gautamena kātyāyanād avāptam | gautamāc ca 12,308.191d@029D_0256 gārgyeṇāvāptam | tad etat paraṃparayā bahubhir ācāryair avāptaṃ kṛtsnakṣayam amṛtārthatattvaṃ 12,308.191d@029D_0257 vimalam amalajñānam | atyagādham acetanam akevalam avyaktam 12,308.191d@029D_0258 apāsya nityaṃ cetanaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratibuddhaṃ budhyamānena pañcaviṃśakena 12,308.191d@029D_0259 ṣaḍviṃśakam | atra ślokā bhavanti | 12,308.191d@029D_0260 sutasyaitad varṇitaṃ manniyogād 12,308.191d@029D_0261 vārāṇasyāṃ krīḍamānena rājñā 12,308.191d@029D_0262 tattvajñānaṃ pṛcchataḥ prāñjaliḥ syāt 12,308.191d@029D_0263 pṛcchaṃs tasya granthataś cārthataś ca 12,308.191d@029D_0264 proktaṃ hy etat ṣoḍaśapraśnam ugraṃ 12,308.191d@029D_0265 nistattvākhyaṃ viṃśat ṣaṭ caiva rājan 12,308.191d@029D_0266 yaṃ vai buddhvā bālakāya praṇamya 12,308.191d@029D_0267 mūrdhnābhyarṇaṃ pādayor hṛṣyamāṇaḥ 12,308.191d@029D_0268 padbhyāṃ gatas tattvam avāpya kṛtsnaṃ 12,308.191d@029D_0269 sanatkumārād amṛtaṃ paraṃ vai 12,308.191d@029D_0270 sanatkumāreṇa mamopadiṣṭam 12,308.191d@029D_0271 etan mahad brahma yathāvad adya 12,308.191d@029D_0272 tat te śrutaṃ tad bhava vītaśoka 12,308.191d@029D_0273 etaṃ mahāpraśnam avāpya cārtham 12,308.191d@029D_0274 tulyaṃ bhavān paśyatu brahmaṇaś ced 12,308.191d@029D_0275 indrasya sthāṇor maśakasya caiva 12,308.191d@029D_0276 pataṃgakīṭe śuni ca śvapāke 12,308.191d@029D_0277 sarvaṃ hi sarvatra narendrasiṃha 12,308.191d@029D_0278 yas tv anyathā paśyati hy alpabuddhir 12,308.191d@029D_0279 avyaktaniṣṭhaḥ sa bhaveta rājan 12,308.191d@029D_0280 sattvasya sarvasya hy apaśyamāno 12,308.191d@029D_0281 abuddhimān duḥkham upaiti nityam 12,308.191d@029D_0282 na cāsya duḥkhaṃ sa tu duḥkham eti 12,308.191d@029D_0283 vaiṣamyabuddhitvam avāpya mohāt 12,308.191d@029D_0284 tad gaccha rājan svapurīṃ viśālāṃ 12,308.191d@029D_0285 vārāṇasīm aśvarathena śīghram 12,308.191d@029D_0286 etāvad etat paramaṃ rahasyam 12,308.191d@029D_0287 uktaṃ mayā te 'tividhāya sarvam 12,308.191d@029D_0288 jñānī bhavān na tvam abuddhabuddhir 12,308.191d@029D_0289 buddhir hi te jyāyasī rājasiṃha 12,308.191d@029D_0290 buddhaṃ tvayāgryaṃ paramaṃ pavitraṃ 12,308.191d@029D_0291 ṣaḍviṃśakaṃ pañcaviṃśāt paraṃ yat 12,308.191d@029D_0292 na pañcaviṃśakāt punaḥ prajāyate narottamaḥ 12,308.191d@029D_0293 sa yatra tatra saṃvasaṃs trivargavic chucir bhavet 12,308.191d@029D_0294 śucir hi pañcaviṃśakas tathaiva ṣaḍviṃśaka- 12,308.191d@029D_0295 tvam avabudhyati yadā tadā śucir bhaved iti 12,308.191d@029E_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 12,308.191d@029E_0001 purā yudhiṣṭhiro rājā prayatenāntarātmanā 12,308.191d@029E_0002 dvaipāyanam ṛṣiśreṣṭhaṃ papracchātha kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0003 sahito bhrātṛbhiḥ sarvair udāramatibhiḥ śubhaiḥ 12,308.191d@029E_0004 pṛthivyām upaviṣṭais tu vinītair uttamaujasaiḥ 12,308.191d@029E_0005 bhagavān sarvabhūtānāṃ sarvajñaḥ sarvadarśivān 12,308.191d@029E_0006 viśrutas triṣu lokeṣu dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0007 tad icchāma upaśrotuṃ maṅgalyam ṛṣisattama 12,308.191d@029E_0008 kathāṃ bhagavatā proktāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 12,308.191d@029E_0009 vayaṃ ca yady anugrāhyāḥ sarve bhagavato matāḥ 12,308.191d@029E_0010 brūhi satyavatāṃ śreṣṭha śṛṇumopahitā vayam 12,308.191d@029E_0011 evaṃ saṃpraśrayād uktaḥ satyātmā satyavādinā 12,308.191d@029E_0012 yudhiṣṭhireṇa satkṛtya kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,308.191d@029E_0013 yudhiṣṭhira mahāprājña kurūṇāṃ vaṃśavardhana 12,308.191d@029E_0014 śrotum icchasi kaunteya bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śubhām 12,308.191d@029E_0015 imāṃ kathām upaśrutya narāṇām arthasiddhaye 12,308.191d@029E_0016 vijayaś ca narendrāṇām iha pārtha na durlabhaḥ 12,308.191d@029E_0017 śāntikī pauṣṭikī rakṣā sarvaduḥsvapnanāśinī 12,308.191d@029E_0018 katheyam amarākārā daivatair api kathyate 12,308.191d@029E_0019 atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,308.191d@029E_0020 bālye 'vāptaṃ tu yad vīra agastyena mahātmanā 12,308.191d@029E_0021 purā kṛtayuge rājan maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0022 mitrāvaruṇayoḥ putraḥ śrīmān atitapāḥ prabhuḥ 12,308.191d@029E_0023 sa cāśramapade puṇye puṇyakarmā mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0024 samā dvādaśako rājan vayasā bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0025 sva āvasatha ekākī hy abhrākāśakṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0026 mitrāvaruṇayoḥ svargaṃ gatayoḥ sukṛtātmanoḥ 12,308.191d@029E_0027 puṣkarasyottare tīre sarvadevanamaskṛtaḥ 12,308.191d@029E_0028 parvato bhāskaro nāma bhāskarābhaḥ svatejasā 12,308.191d@029E_0029 ataḥ prabhavate rājan puṇyasrotā mahānadī 12,308.191d@029E_0030 varadā vitamā nāma siddhacāraṇasevitā 12,308.191d@029E_0031 tasmin girivare tasyāgasteḥ paitṛka āśramaḥ 12,308.191d@029E_0032 puṇyapuṣpaphalopetaiḥ pādapair upaśobhitaḥ 12,308.191d@029E_0033 tapyate śiśur ekākī tapo dvādaśavārṣikam 12,308.191d@029E_0034 yan na taptaṃ purā vatsa divyair anyais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0035 neśvareṇa na cendreṇa yamena varuṇena vā 12,308.191d@029E_0036 nityordhvabāhur ādityaṃ bhāskare tasthivān muniḥ 12,308.191d@029E_0037 ūrdhvamukho nirālambo jitātmā pavanopamaḥ 12,308.191d@029E_0038 nirāvṛto nirālambo niyatātmā jitendriyaḥ 12,308.191d@029E_0039 nirdvaṃdvo nirahaṃkāro nirāśo niḥspṛhaḥ kva cit 12,308.191d@029E_0040 kāṣṭhabhūtas tapas tepe sarvabhūtahite rataḥ 12,308.191d@029E_0041 nirvṛto nistamā dhīro nivṛttaḥ sarvataḥ samaḥ 12,308.191d@029E_0042 tam evam upasaṃpannam udāramanasaṃ śucim 12,308.191d@029E_0043 bhāskare vartate nityaṃ tapyamānam atīva ca 12,308.191d@029E_0044 avardhata mahāpuṇye sa hi dharmeṇa bhārata 12,308.191d@029E_0045 atha kaunteya kālena kena cid bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0046 aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnāṃ puṇyakarmaṇām 12,308.191d@029E_0047 ānupūrvyeṇa yātāni mahīṃ kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0048 saparvatavanoddeśāṃ sanadīnadasāgarām 12,308.191d@029E_0049 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0049 tatra tatra mahāpuṇyāḥ puṇyatīrthābhilāṣiṇaḥ 12,308.191d@029E_0050 etasminn antare pārtha ṛṣisaṃghaḥ sa vai mahān 12,308.191d@029E_0051 pradakṣiṇaṃ mahīṃ kṛtvā bhāskaraṃ girim abhyayāt 12,308.191d@029E_0052 te taṃ girivaraṃ puṇyam atha kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0053 tato girinadīṃ puṇyāṃ tīrthahetor upāgaman 12,308.191d@029E_0054 aṣṭāśītisahasrāṇi tatra nadyāṃ yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0055 vigāhya taj jalaṃ rājan prahṛṣṭā munayo 'bhavan 12,308.191d@029E_0056 ke cit sasnur yathākāmaṃ ke cid atra upaspṛśan 12,308.191d@029E_0057 ke cit puṇyena toyena pitṝn devān atarpayan 12,308.191d@029E_0058 ke cit prakrīḍitās tatra japanty anye tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0059 adhyātmaṃ cintayanty anye ke cid vedān adhīyire 12,308.191d@029E_0060 kathāḥ śuśruvur anye ca proktā anyais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0061 dhyānam anye hy upāsanta niṣeduś ca tathā pare 12,308.191d@029E_0062 evaṃ tair ṛṣibhiḥ siddhair vitamā puṇyavardhanī 12,308.191d@029E_0063 nadī sā puruṣavyāghra dyotate tais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0064 etasminn antare pārtha devarājaḥ puraṃdaraḥ 12,308.191d@029E_0065 pitāmahaṃ puraskṛtya saha devaiḥ sameyivān 12,308.191d@029E_0066 vitamāyāṃ tad ekānte tasyāṃ nadyāṃ yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0067 athābravīt puṣkarajaḥ sureśvaram ariṃdamam 12,308.191d@029E_0068 vijñāya munisaṃghasya dharme rāgam upasthitam 12,308.191d@029E_0069 puraṃdara mahābāho sarvathā śrotum arhasi 12,308.191d@029E_0070 ṛṣīṇām amaraśreṣṭha dharme rāgam upasthitam 12,308.191d@029E_0071 imaṃ muhūrtam eteṣām ahaṃkāraḥ sureśvara 12,308.191d@029E_0072 prabhaviṣyati sarveṣām asvargīyo na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0073 sa bhavān deśam utsṛjya imaṃ suravareśvara 12,308.191d@029E_0074 gantum arhasi dharmātman draṣṭum etan na te kṣamam 12,308.191d@029E_0075 sa tatas tad vacaḥ śrutvā devarājaḥ pitāmahāt 12,308.191d@029E_0076 jagāma bharataśreṣṭha saha devair ariṃdama 12,308.191d@029E_0077 gate deveśvare śakre pitāmahapurogame 12,308.191d@029E_0078 aṣṭāśītisahasrāṇi paramaṃ harṣam abhyayuḥ 12,308.191d@029E_0079 te pranṛttāḥ pragītāś ca tathā prahasitā api 12,308.191d@029E_0080 vitamāyā jale puṇye tasmin prakrīḍitāḥ pare 12,308.191d@029E_0081 ekānte ca mahāprājño nāradaḥ kalahapriyaḥ 12,308.191d@029E_0082 tantrīyuktakam ādāya munir vedān adhītavān 12,308.191d@029E_0083 saṃvarto 'py atha kaunteya jalād utthāya bhārata 12,308.191d@029E_0084 uvāca tān ṛṣīn sarvān harṣeṇa mahatā yutaḥ 12,308.191d@029E_0085 śrūyatām ṛṣibhiḥ sarvair idaṃ mama vaco dvijāḥ 12,308.191d@029E_0086 rocate yadi sarveṣāṃ kriyatāṃ munisattamāḥ 12,308.191d@029E_0087 aham ugratapā viprā bhavanto 'pi tathaiva ca 12,308.191d@029E_0088 na tulyo 'smatprabhāveṇa dharmeṇa ca tathā paraḥ 12,308.191d@029E_0089 dīrghakālapracīrṇasya yamasya niyamasya ca 12,308.191d@029E_0090 tapobalaṃ na paśyāmi kim apy etat kathaṃ cana 12,308.191d@029E_0091 saṃvartavacanaṃ śrutvā sarvaṃ tad ṛṣimaṇḍalam 12,308.191d@029E_0092 ahaṃkāravaśaṃ prāptaṃ tad vākyam abhinandati 12,308.191d@029E_0093 ahaṃkṛtvā tataḥ sarve ṛṣayaḥ kuntinandana 12,308.191d@029E_0094 parasparam avajñāya tatra te 'thāmitaujasaḥ 12,308.191d@029E_0095 bhṛgus tato mahārāja sarvarṣigaṇapūjitaḥ 12,308.191d@029E_0096 saṃvartavacanaṃ tatra sa satkṛtyedam abravīt 12,308.191d@029E_0097 evam etan na saṃdeho yat tvayoktaṃ dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0098 tasmāt prabhāvaṃ tapaso draṣṭum arhāma sarvaśaḥ 12,308.191d@029E_0099 ṛṣayaḥ śrūyatāṃ tāvan mama vākyaṃ dhṛtavratāḥ 12,308.191d@029E_0100 ahaṃ śucir ahaṃ śreṣṭhaḥ aham ugratapodhanaḥ 12,308.191d@029E_0101 ahaṃ pradhāna ity evaṃ yaj jalpatha tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0102 kim etat kathayitvā vo hy ahaṃkārāt punaḥ punaḥ 12,308.191d@029E_0103 pratyakṣaṃ draṣṭum icchāma iha dharmasya naḥ phalam 12,308.191d@029E_0104 na tapo vidyate yatra sarvabhūteṣv asaṃśayam 12,308.191d@029E_0105 upaspṛśya tatas toyaṃ punar abhyupagamyatām 12,308.191d@029E_0106 dṛśyatāṃ suprataptasya dharmasya mahataḥ phalam 12,308.191d@029E_0107 yatra yena tapas taptaṃ tathā daśadaśātmakam 12,308.191d@029E_0108 tad darśayadhvaṃ saṃgamya tapo yasya yathā kṛtam 12,308.191d@029E_0109 tato bhṛguvacaḥ śrutvā sarvaṃ tad ṛṣimaṇḍalam 12,308.191d@029E_0110 bhṛgor vacaḥ puraskṛtya tathety ūcur maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0111 te tu krodhād ahaṃkāraṃ prāpya sarve maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0112 nadīṃ tāṃ vitamāṃ puṇyām upaspraṣṭuṃ vicakramuḥ 12,308.191d@029E_0113 te tatra bhraṣṭatapaso vitamāyāṃ jalaṃ śubham 12,308.191d@029E_0114 upaspṛśya mahārāja japyam āvartayaṃs tadā 12,308.191d@029E_0115 tatas tad gaganaṃ ruddhaṃ sarvais tair ṛṣisattamaiḥ 12,308.191d@029E_0116 tapobalaṃ naraśreṣṭha darśayadbhir asaṃśayam 12,308.191d@029E_0117 kaś cid ākāśam āviśya jvalad dharmeṇa kevalam 12,308.191d@029E_0118 apsarobhis tathā cānye pūtāḥ svargagatā dvijāḥ 12,308.191d@029E_0119 puṣpavarṣais tathā cānyaiḥ pūjyante guhyakair api 12,308.191d@029E_0120 ke cid ākāśam āviśya divyāṃ ceṣṭām akurvata 12,308.191d@029E_0121 tathāsīt sumahān nādo harṣāt teṣām ariṃdama 12,308.191d@029E_0122 anyonyaṃ paśyatāṃ tatra hasatāṃ ca yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0123 te dṛṣṭvā balam anyonyaṃ dharmasya bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0124 tad evaṃ kathayantas te tīre nadyās tathā vibho 12,308.191d@029E_0125 taṃ tu dṛṣṭvā viditvā ca dharmalopaṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0126 nāradaḥ kuruśārdūla ghaṭṭayaṃs tantriyuktakam 12,308.191d@029E_0127 atha te ṛṣayaḥ sarve gantukāmā nabhastalam 12,308.191d@029E_0128 yathāpūrvam amitraghna aśaktā gamanāya hi 12,308.191d@029E_0129 aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām 12,308.191d@029E_0130 aśaktā gamane rājaṃs tato 'nyonyam apaśyata 12,308.191d@029E_0131 te nirastā nirutsāhā nirāśā gamanaṃ prati 12,308.191d@029E_0132 tatraivāsan mahābhāga bhraṣṭapakṣāḥ khagā iva 12,308.191d@029E_0133 parasparam udaikṣanta evam uktvā maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0134 kim idaṃ kiṃ nv idam iti dhik kaṣṭam iti cāpare 12,308.191d@029E_0135 te vīkṣamāṇāḥ kṛpaṇāḥ svarge vigatacetasaḥ 12,308.191d@029E_0136 ahaṃkāreṇa mahatā vasudhāyāṃ nipātitāḥ 12,308.191d@029E_0137 mohasya vaśam āgamya sarva eva vicetasaḥ 12,308.191d@029E_0138 na kiṃ cid abhijānanti dharmasya gamanasya vā 12,308.191d@029E_0139 yadā vimanasaḥ sarve khagāḥ khāt patitā iva 12,308.191d@029E_0140 athaitān nāradovāca harṣād idam atho vacaḥ 12,308.191d@029E_0141 kim udīkṣatha mohasthā nākapṛṣṭhaṃ yiyāsavaḥ 12,308.191d@029E_0142 durlabho 'yaṃ guṇo bhūyo bhavatāṃ naṣṭadharmiṇām 12,308.191d@029E_0143 ahaṃkāreṇa mahatā naṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ 12,308.191d@029E_0144 evaṃ gate na paśyāmi svargaṃ gantuṃ yathā purā 12,308.191d@029E_0145 ete stha ṛṣayaḥ sarve pakṣahīnāḥ khagā iva 12,308.191d@029E_0146 tena dharmātilopena cintitena durātmanā 12,308.191d@029E_0147 ete stha sarve saṃvṛttā nirāśā gamanaṃ prati 12,308.191d@029E_0148 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0148 nadyās tīre śubhe puṇye dharmaṃ kuruta yatnataḥ 12,308.191d@029E_0149 tasya tad vacanaṃ śrutvā ṛṣayo dīnacetasaḥ 12,308.191d@029E_0150 taṃ nāradam ṛṣiśreṣṭhaṃ prahvā bhūtvātha te 'bruvan 12,308.191d@029E_0151 punar asmadvidhair bhūyo nākapṛṣṭhaṃ tapodhana 12,308.191d@029E_0152 adhiṣṭhātuṃ kathaṃ vāpi na bhaved dharmasaṃkaraḥ 12,308.191d@029E_0153 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradaḥ punar abravīt 12,308.191d@029E_0154 muhūrtaṃ dhyānam āsthāya yogam āgamya vai śubham 12,308.191d@029E_0155 ahaṃkārasya jānīdhvam ṛṣayo dāruṇaṃ balam 12,308.191d@029E_0156 kim āśāsya tu pāpasya karmaṇaś caritasya vai 12,308.191d@029E_0157 aho phalam anāryasya duṣkṛtasya mahat tv idam 12,308.191d@029E_0158 yad evaṃ prāpyate doṣas tv ahaṃkāro maharṣibhiḥ 12,308.191d@029E_0159 kva tad varṣasahasrāṇi taptasya tapasaḥ phalam 12,308.191d@029E_0160 kva tan naṣṭaṃ purā tv iṣṭaṃ niyamaḥ kva ca vai damaḥ 12,308.191d@029E_0161 yad ūrdhvabāhubhiḥ śāntaiḥ kva nu tasya phalaṃ gatam 12,308.191d@029E_0162 yadarthaṃ cārcitā devāḥ pitaraś ca tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0163 kva nu tasya phalaṃ viprāḥ tapaso 'gryasya vai gatam 12,308.191d@029E_0164 ete kartavyadharmāḥ stha punar eva yathā purā 12,308.191d@029E_0165 evaṃ gate na paśyāmi gamanaṃ vas triviṣṭapam 12,308.191d@029E_0166 ahaṃkāraprabhāveṇa tena saṃśayitā gatiḥ 12,308.191d@029E_0167 aham apy anugantā vai kevalena tu karmaṇā 12,308.191d@029E_0168 anena kāraṇenāptam evaṃ saṃśayam ātmani 12,308.191d@029E_0169 tad iyaṃ pravarasrotā nadī puṇyajalā śubhā 12,308.191d@029E_0170 kartavyo dharma iha tu yadi nāsti nabhogatiḥ 12,308.191d@029E_0171 vāyubhakṣā nirāhārā niyatā vijitendriyāḥ 12,308.191d@029E_0172 iha dharmaṃ sunibhṛtā bhavantaḥ kartum arhatha 12,308.191d@029E_0173 iha deveśvareṇāpi vāsavena mahātmanā 12,308.191d@029E_0174 dharma ugraḥ sucarito vitamāyāḥ puropari 12,308.191d@029E_0175 iha devena devyā ca rudreṇa sumahat tapaḥ 12,308.191d@029E_0176 taptaṃ varṣasahasrāṇi divyena vidhinā purā 12,308.191d@029E_0177 imāṃ saridvarāṃ prāpya viṣṇunāpi mahātmanā 12,308.191d@029E_0178 śubhaṃ jalam upaspṛśya prāpto dustarasaṃkṣayaḥ 12,308.191d@029E_0179 eṣa prabhāvo dharmajñā nadyā asyā na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0180 caritveha tataḥ puṇyaṃ gamiṣyatha śubhāṃ gatim 12,308.191d@029E_0181 yadā vimanasaḥ sarve paraṃ dainyam upāgatāḥ 12,308.191d@029E_0182 sarva eva mahātmānaḥ tatas tān nārado 'bravīt 12,308.191d@029E_0183 dainyam etat parityajya sarvakāryāvasādakam 12,308.191d@029E_0184 śrotum arhatha vai sarve prayatenāntarātmanā 12,308.191d@029E_0185 yac ca vakṣyāmi tat kāryaṃ bhavadbhiḥ kāryasādhanam 12,308.191d@029E_0186 sarvathā mānam utsṛjya vinayena damena ca 12,308.191d@029E_0187 yad idaṃ vacanaṃ me 'dya kariṣyatha tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0188 idaṃ muhūrtam ākāśaṃ yathāpūrvaṃ gamiṣyatha 12,308.191d@029E_0189 yadi madvacanaṃ sarve yathoktam anutiṣṭhatha 12,308.191d@029E_0190 asmin muhūrte sarveṣāṃ kalmaṣaṃ nāśam eṣyati 12,308.191d@029E_0191 anṛtaṃ noktapūrvaṃ me munir asmi dhṛtavratāḥ 12,308.191d@029E_0192 madvacaḥ śrūyatāṃ sādhu nārado 'smi tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0193 dharmo vas tyaktamānānāṃ svargaś caiva bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0194 idaṃ muhūrtaṃ sarveṣāṃ madvākyaṃ parigṛhya tu 12,308.191d@029E_0195 bhāvajñeyāni dharmyāṇi vākyāni suhṛdāṃ sadā 12,308.191d@029E_0196 kriyatām avicāreṇa mamedaṃ vacanaṃ hitam 12,308.191d@029E_0197 saṃvartasya hitārthāya yathāvad iha lapsyatha 12,308.191d@029E_0198 kathayiṣyāmi vaḥ samyak sarveṣām eva sādhuṣu 12,308.191d@029E_0199 śrutvā kṣamākṣamaṃ jñātvā yad dhitaṃ tat kariṣyatha 12,308.191d@029E_0200 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0200 śāśvataṃ ca dhruvaṃ caiva yathāsthānaṃ gamiṣyatha 12,308.191d@029E_0201 te tasya vacanaṃ śrutvā tadā ṛṣivarā nṛpa 12,308.191d@029E_0202 harṣeṇotphullanayanāḥ sarva eva tadābhavan 12,308.191d@029E_0203 taṃ bhṛguḥ prayato bhūtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā 12,308.191d@029E_0204 uvāca puruṣaśreṣṭha vismayād ruciraṃ vacaḥ 12,308.191d@029E_0205 kiṃ nu tad daivataṃ brahman vrataṃ vā niyamo 'pi vā 12,308.191d@029E_0206 yat kṛtvā khecaraśreṣṭha nākapṛṣṭhaṃ labhemahi 12,308.191d@029E_0207 sarvathā naitad āścaryaṃ devarṣe tava yan matam 12,308.191d@029E_0208 asmākam anukampārthaṃ yat tvaṃ vadasi dhārmika 12,308.191d@029E_0209 tato vada hitaṃ vākyaṃ pāpam etat pramārjitam 12,308.191d@029E_0210 ko vā sa niyamo vipra samādheyo hi naḥ punaḥ 12,308.191d@029E_0211 tad ete vai vayaṃ sarve ṛṣayo munisattama 12,308.191d@029E_0212 baddhāñjalipuṭāḥ prahvās tava sādho prasādane 12,308.191d@029E_0213 tat tu dharmātmanaḥ śrutvā bhṛgor vākyaṃ mahāyaśāḥ 12,308.191d@029E_0214 kṛtāñjalipuṭāṃs tāṃś ca ṛṣīn dṛṣṭvā mahāmuniḥ 12,308.191d@029E_0215 tataḥ prahasya tad vākyaṃ nārado munisattamaḥ 12,308.191d@029E_0216 sarvān eva samāsīnān idaṃ vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0217 hanta vaḥ kathayiṣyāmi sarva eva nibodhata 12,308.191d@029E_0218 kṣamaṃ cāpy anukūlaṃ ca svargāya ca hitāya ca 12,308.191d@029E_0219 eṣa śailavare bālo mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0220 agastyo nāma dharmātmā bhāskare tapa āsthitaḥ 12,308.191d@029E_0221 dhairyeṇa tapasā caiva dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0222 na tulyo vidyate yasya sarveṣāṃ bhavatām api 12,308.191d@029E_0223 taṃ bālam ugratapasaṃ dharmātmānam aninditam 12,308.191d@029E_0224 abhigacchata saṃhṛtya ṛṣayo mānam ātmanaḥ 12,308.191d@029E_0225 yadi mānaṃ ca mohaṃ ca tyaktvā darpaṃ ca kevalam 12,308.191d@029E_0226 abhigacchata taṃ bālaṃ gamiṣyatha yathā purā 12,308.191d@029E_0227 sa hy arka iva tejasvī bhāskare parvatottame 12,308.191d@029E_0228 tapaś carati lokasya svastihetor dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0229 na tulyas tejasā tasya dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0230 upatiṣṭhata taṃ sarve varadaṃ munipuṃgavam 12,308.191d@029E_0231 tatas tasya vacaḥ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0232 hṛṣṭena manasā sarve tasya vākyam adhiṣṭhitāḥ 12,308.191d@029E_0233 nāradaṃ te tathety uktvā sarve kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0234 prasannamanaso vīra jagmus te bhāskaraṃ girim 12,308.191d@029E_0235 te taṃ girivaraṃ puṇyaṃ sarvakālaphaladrumam 12,308.191d@029E_0236 adhiruhya yatātmānaḥ sarvataḥ pratyalokayan 12,308.191d@029E_0237 sa tu parvatarājasya bhāskarasyāṃśumān iva 12,308.191d@029E_0238 upary upari dharmātmā caraty ugraṃ tapaḥ śuciḥ 12,308.191d@029E_0239 taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve ṛṣayaḥ śatrusūdana 12,308.191d@029E_0240 tasmān nātarkayaṃs te tad yad uktaṃ nāradena vai 12,308.191d@029E_0241 tatas tv abhigatāḥ sarve taṃ bālam ṛṣisattamāḥ 12,308.191d@029E_0242 aṣṭāśītisahasrāṇi prayatāni yatāni ca 12,308.191d@029E_0243 sarveṣāṃ vacanāt teṣāṃ bhṛgus tatra yatavrataḥ 12,308.191d@029E_0244 abravīt taṃ mahātmānaṃ dīpyamānaḥ svatejasā 12,308.191d@029E_0245 agastya śreṣṭha sādhūnāṃ nityaṃ sucaritavrata 12,308.191d@029E_0246 śrotum arhasi dharmajña vaco munivarātmaja 12,308.191d@029E_0247 vayaṃ daivatasṛṣṭena ahaṃkāreṇa mohitāḥ 12,308.191d@029E_0248 damam utsṛjya dharmeṇa rāgaspṛṣṭā vimohitāḥ 12,308.191d@029E_0249 bhavatprasādād icchāmo gantum iṣṭāṃ śubhāṃ gatim 12,308.191d@029E_0250 ahaṃkārādidagdhānāṃ sarveṣāṃ śaraṇaṃ bhava 12,308.191d@029E_0251 aṣṭāśītisahasrāṇi mokṣayitvā bhavān imān 12,308.191d@029E_0252 kalmaṣād atidharmeṇa śaśval lokān avāpsyasi 12,308.191d@029E_0253 dānenānena dharmasya maharṣe munisattama 12,308.191d@029E_0254 ātmānaṃ ca pitṝṃś caiva jīvalokaṃ ca tāraya 12,308.191d@029E_0255 vayaṃ tvā prayatāḥ sarve svargahetor upasthitāḥ 12,308.191d@029E_0256 aṣṭāśītisahasrāṇi tārayemāni tejasā 12,308.191d@029E_0257 vayaṃ tv abhigatāḥ sarve bhavataḥ svargakāṅkṣiṇaḥ 12,308.191d@029E_0258 āśayā tvatsakāśāc ca kāṅkṣamāṇāḥ śivaṃ padam 12,308.191d@029E_0259 yathārthaṃ kuru dharmajña ṛṣīṇām iha cāgamam 12,308.191d@029E_0260 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0260 arhase tejasā svena rakṣituṃ śaraṇāgatān 12,308.191d@029E_0261 sa tān ṛṣigaṇān dṛṣṭvā agastyaḥ śaraṇāgatān 12,308.191d@029E_0262 baddhāñjalipuṭān sarvān prahṛṣṭavadano 'bhavat 12,308.191d@029E_0263 pratyarcayitvā sarvān vai vinayenopagamya ca 12,308.191d@029E_0264 kṛtāñjalir uvācedaṃ sarvān sa ṛṣisattamān 12,308.191d@029E_0265 susvāgataṃ vo bhavatu sādhūnāṃ sarvaśas tv iha 12,308.191d@029E_0266 svam āśramapadaṃ tāvad ṛṣīṇāṃ bhavatām idam 12,308.191d@029E_0267 tatas teṣv arhataḥ kṛtvā sa cātithividhiṃ dvijaḥ 12,308.191d@029E_0268 upaviśya yathānyāyaṃ praśrayāvanataḥ sthitaḥ 12,308.191d@029E_0269 agastyas tāṃs tataḥ sarvān kṛtāñjalir abhāṣata 12,308.191d@029E_0270 namo bhagavatām astu sarveṣām eva vaḥ samam 12,308.191d@029E_0271 putro 'haṃ bhavatāṃ sādhu śiṣyo vā praṇato 'bruvam 12,308.191d@029E_0272 kā śaktir mama bālasya muner akṛtakarmaṇaḥ 12,308.191d@029E_0273 bhavatām abhayaṃ dātuṃ svargaṃ prāpayituṃ tathā 12,308.191d@029E_0274 muneḥ kartavyadharmo 'yaṃ kevalaṃ kiṃ cid eva hi 12,308.191d@029E_0275 nāma dharma iti śrutvā kiṃ cin niyamavān aham 12,308.191d@029E_0276 kuto dharmaḥ kutaḥ puṇyaṃ kuto dānaṃ kuto damaḥ 12,308.191d@029E_0277 yena dadyām ahaṃ dharmaṃ bhavatāṃ svargakāṅkṣiṇām 12,308.191d@029E_0278 prasīdata na me roṣaṃ yūyaṃ vai kartum arhatha 12,308.191d@029E_0279 saṃbhāvayāmi nātmānaṃ yena dadyām aho 'bhayam 12,308.191d@029E_0280 tad etad vacanaṃ śrutvā munes tasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0281 cakrus te gamane buddhiṃ tām eva vitamāṃ tadā 12,308.191d@029E_0282 tatas tv agastyaḥ sahasā tān uvāca dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0283 aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,308.191d@029E_0284 śirasy añjalinā bālaḥ praṇamya śirasā hy api 12,308.191d@029E_0285 idaṃ vacanam iṣṭātmā sarvān eva tadābravīt 12,308.191d@029E_0286 na gantavyam alaṃ tāvat sarvair ṛṣigaṇair itaḥ 12,308.191d@029E_0287 dāsyāmi yadi śakṣyāmi svargīyaṃ bhavatāṃ vacaḥ 12,308.191d@029E_0288 gamiṣyatha yathāpūrvaṃ yadi dharmo bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0289 muhūrtaṃ sthīyatāṃ tāvad yāvat tāvad upaspṛśe 12,308.191d@029E_0290 sa gatvā vitamāṃ puṇyām ṛṣis tvaritam ātmavān 12,308.191d@029E_0291 yathāvidhi upaspṛśya tatas tv abhyājagāma ha 12,308.191d@029E_0292 tataḥ pūrvāṃ diśaṃ dhīmān adhiṣṭhāya kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0293 hṛṣṭena manasovāca sthito hy ūrdhvam udaṅmukhaḥ 12,308.191d@029E_0294 yady asti sukṛtaṃ kiṃ cid devatā vā supūjitāḥ 12,308.191d@029E_0295 aṣṭāśītisahasrāṇi yāntv etāni yathā purā 12,308.191d@029E_0296 dhruvāya cāstu sarveṣāṃ svargaṃ sthānaṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0297 mama satyena tapasā niyamena damena ca 12,308.191d@029E_0298 etasya vacanasyānte tatas tu bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0299 aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāṃ puṇyakarmaṇām 12,308.191d@029E_0300 svargam āruruhus tāni muditāni yathā purā 12,308.191d@029E_0301 vacanaṃ śrūyate tatra sādhu sādhv ity anantaram 12,308.191d@029E_0302 sādhu putra suputras tvaṃ mitrasya sudhṛtavrata 12,308.191d@029E_0303 sādhu sattvavatāṃ śreṣṭha sādhu satyavatāṃ vara 12,308.191d@029E_0304 sādhu dānam idaṃ puṇyaṃ sādhu brahmaṇyatā ca te 12,308.191d@029E_0305 tvatprasādād vayaṃ sarve nākapṛṣṭham idaṃ kṣaṇāt 12,308.191d@029E_0306 prāptavanto yathāpūrvam aho dānaṃ tavākṣayam 12,308.191d@029E_0307 nedur dundubhayaḥ svarge aho dānaphalasya vai 12,308.191d@029E_0308 ghuṣyate cāpy aho dānaṃ tribhir lokair mahāmune 12,308.191d@029E_0309 devā mahoragā yakṣā gandharvāḥ siddhacāraṇāḥ 12,308.191d@029E_0310 agastyaṃ puruṣaśreṣṭhaṃ puṣpavarṣair avākiran 12,308.191d@029E_0311 gandharvā gītaghoṣeṇa vicitrair vāditais tathā 12,308.191d@029E_0312 aho dānaṃ ghoṣayanto agastyaṃ pūjayanti vai 12,308.191d@029E_0313 ūrvaśī menakā rambhā śyāmā kālī tathaiva ca 12,308.191d@029E_0314 rāmā yojanagandhā ca gandhakālī tathaiva ca 12,308.191d@029E_0315 varāpsarā hy anṛtyanta agastyaṃ bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0316 aho dānaṃ ghoṣayanti śataśaś caiva mānada 12,308.191d@029E_0317 manoramaṃ susaṃhṛṣṭā devagandharvapannagāḥ 12,308.191d@029E_0318 ghoṣayanto mahānādam agaster muditās tadā 12,308.191d@029E_0319 tiṣṭhanty abhimukhāḥ svargaṃ sādhu sādhv ity atho 'bruvan 12,308.191d@029E_0320 dhruvaṃ te cāpy aho dānaṃ tasya lokās trayas tadā 12,308.191d@029E_0321 divyapuṣpadharā meghāḥ sarvataḥ samupasthitāḥ 12,308.191d@029E_0322 vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi agastyasyāśramaṃ prati 12,308.191d@029E_0323 evaṃ tadā mahārāja agasteḥ sādhuvādinaḥ 12,308.191d@029E_0324 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0324 ghuṣyate cāpy aho dānaṃ sarvato bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0325 aho dāne ghuṣyamāṇe brahmarṣes tasya vai tadā 12,308.191d@029E_0326 nāradaḥ paramāścaryam adbhutaṃ prativīkṣya tat 12,308.191d@029E_0327 sa tasmād vitamātīrād utthāya munipuṃgavaḥ 12,308.191d@029E_0328 harṣeṇa mahatā yukto bhāskaraṃ girim āruhat 12,308.191d@029E_0329 so 'dhiruhya mahāprājña paśyate bālakaṃ munim 12,308.191d@029E_0330 nirvikāraṃ tadāsīnaṃ dhairyeṇa mahatānvitam 12,308.191d@029E_0331 taṃ dṛṣṭvā nārado bālam agastyaṃ munisattamam 12,308.191d@029E_0332 devarṣir vardhayām āsa harṣād amarasaṃnibham 12,308.191d@029E_0333 diṣṭyā vardhasi dharmajña dhruvāya munisattama 12,308.191d@029E_0334 bhavatā vijitā lokā hitakāma mahāmune 12,308.191d@029E_0335 aṣṭāśītisahasrāṇi prāpayitvā nabhastalam 12,308.191d@029E_0336 tad etad bhavatāvāptaṃ mahādānaṃ mahodayam 12,308.191d@029E_0337 naitad indrādibhir devair avāptam ṛṣibhir na ca 12,308.191d@029E_0338 yat tvayādya mahāprājña prāptaṃ bālena kevalam 12,308.191d@029E_0339 svargīyam etad dharmajña dhruvāya munisattama 12,308.191d@029E_0340 bhavatā vijitā lokāḥ sarvalokahitaiṣiṇā 12,308.191d@029E_0341 kartavyo bahulaś caiva tvayā dharmo hy asaṃśayam 12,308.191d@029E_0342 bhavān asmin yuge pūrve ṛṣir eko guṇaiḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029E_0343 bhaviṣyasi mahāprājña dhruvaḥ śāśvata avyayaḥ 12,308.191d@029E_0344 tasya tad vacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0345 abhivādya yathānyāyam idaṃ vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0346 bhagavan kevalaṃ bālyād avāptaṃ tapasā vibho 12,308.191d@029E_0347 mayādya katham apy uktaṃ kṛte teṣāṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0348 te gatāḥ sahasā sarve vacanān mama nārada 12,308.191d@029E_0349 nākapṛṣṭhaṃ mahātmānaḥ sa hi dharmaḥ samārjitaḥ 12,308.191d@029E_0350 agastyavacanaṃ śrutvā nārado bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0351 uvāca paramaprītas tad vākyam abhipūjayan 12,308.191d@029E_0352 kiṃ nāma budhyase ''tmānam agaste pūrvanirjitān 12,308.191d@029E_0353 lokāṃs tvayā mahāprājña dharmeṇa mahatā ciram 12,308.191d@029E_0354 bhavān eko muniḥ pūrvaṃ vṛṣabho nāma nāmataḥ 12,308.191d@029E_0355 yadā ca varṣakoṭī vai yugam āsīn mahāvrata 12,308.191d@029E_0356 divyasaṃkalpakaṃ nāma pūrvakalpe kṛte yuge 12,308.191d@029E_0357 yadā dvīpān samudrāṃś ca parvatāṃś ca vanāni ca 12,308.191d@029E_0358 viṣṇuḥ saṃkalpayām āsa sahitaḥ padmayoninā 12,308.191d@029E_0359 tadāpi hi bhavāñ jātaḥ salilād dhi svayaṃ prabho 12,308.191d@029E_0360 puṣkarāc ca yathā brahmā yathā toyāc ca pāvakaḥ 12,308.191d@029E_0361 tathā tvam api dharmajña svayaṃbhūḥ salilodbhavaḥ 12,308.191d@029E_0362 evaṃ hi kathayām āsa varadaḥ padmasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0363 tava sarvaṃ mahāprājña pūrvajanma tapomayam 12,308.191d@029E_0364 agastya uvāca 12,308.191d@029E_0364 tan na te jñānasaṃjñeyas tava janma prabudhyatām 12,308.191d@029E_0365 yathā tathāstu bhagavan diṣṭyā te ṛṣayo gatāḥ 12,308.191d@029E_0366 diṣṭyā te na vṛthā satyā bhagavan vāg udāhṛtā 12,308.191d@029E_0367 ahaṃkārakṛtaṃ manye na ca satyaṃ mamānyathā 12,308.191d@029E_0368 vyāsa uvāca 12,308.191d@029E_0368 na smarāmy anṛtaṃ tāta kadā cid api bhāṣitam 12,308.191d@029E_0369 yudhiṣṭhira mahāprājña śrūyatāṃ paramādbhutam 12,308.191d@029E_0370 yac chrutvā manujaśreṣṭha kalmaṣaṃ nāśam eṣyati 12,308.191d@029E_0371 bhaviṣyati na duḥsvapnaḥ pāpaṃ na prabhaviṣyati 12,308.191d@029E_0372 nityaṃ svastikaraṃ dhanyaṃ putrapautre bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0373 bhaviṣyati mahārāja jīvaloke 'py anāmayam 12,308.191d@029E_0374 tad idaṃ kathayiṣyāmi kuntīputra nibodha me 12,308.191d@029E_0375 purā dvādaśavarṣeṇa yad avāptam agastinā 12,308.191d@029E_0376 sa kadā cin mahārāja mahātmā kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0377 upavāsasya mahataḥ samāptau niyatavrataḥ 12,308.191d@029E_0378 upaviṣṭaḥ śuciḥ snātaḥ samāptau sudhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0379 tatas tu sahasā hy eva utpapāta mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0380 sa jagāma tadākāśaṃ vāyuneva samuddhataḥ 12,308.191d@029E_0381 devagandharvacaritāṃ gatiṃ siddhaniṣevitām 12,308.191d@029E_0382 sa siddhacāraṇākīrṇāṃ vidyādharaniṣevitām 12,308.191d@029E_0383 prāpyāntarikṣaṃ bhagavān kiṃ svit kim iti cābravīt 12,308.191d@029E_0384 sa saptamapathaṃ gatvā pavanasya mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0385 sa jagāma tadākāśaṃ vāyuneva samuddhataḥ 12,308.191d@029E_0386 devagandharvacaritāṃ gatiṃ siddhaniṣevitām 12,308.191d@029E_0387 paśyate vimalāḥ sarvā diśo daśa nṛpottama 12,308.191d@029E_0388 vimānāni ca devānāṃ parvatāṃś ca vanāni ca 12,308.191d@029E_0389 mahānubhāvān yakṣāṃś ca sarvataḥ pravilokayan 12,308.191d@029E_0390 devatānāṃ niketāni divyāni bhavanāni ca 12,308.191d@029E_0391 gandharvanagaraṃ caiva tatra tatrānvavaikṣata 12,308.191d@029E_0392 saptadvīpavatīṃ ramyāṃ bahuparvataśobhitām 12,308.191d@029E_0393 paṭṭaṇāgārakīrṇāṃ ca catuḥsāgaramaṇḍitām 12,308.191d@029E_0394 so 'paśyata mahīṃ ramyām agastyo bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0395 divyena cakṣuṣā rājan daivatāni ca bhārata 12,308.191d@029E_0396 tatas tv ākāśam āviśya saptavāyupathāṃ gatim 12,308.191d@029E_0397 agastyo nīyate rājan dharmeṇa bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0398 sa paśyati nabho dīptaṃ jvālārcirbhir nirantaram 12,308.191d@029E_0399 dhūmāndhakārasaṃchannaṃ pradīptavanasaṃnibham 12,308.191d@029E_0400 taṃ dṛṣṭvā vyathitas tv āsīt sa tadā kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0401 kim etad iti cāvignaś cakre saṃsthām avasthitām 12,308.191d@029E_0402 tatas tu sahasāgatya daivataṃ puruṣākṛti 12,308.191d@029E_0403 tasthau vai pārśvatas tasya agastyasya kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0404 sa tu taṃ praśrayād eva upasaṃgamya cābravīt 12,308.191d@029E_0405 agastyaḥ prayato nityaṃ śucinā caiva cetasā 12,308.191d@029E_0406 brāhmaṇo 'smi mahābhāga katham abhyāgato nabhaḥ 12,308.191d@029E_0407 tataḥ pradīptam ālokya śaṅkitaḥ sādhu kathyatām 12,308.191d@029E_0408 saśarīratayā nedaṃ viditaṃ me yathāvidham 12,308.191d@029E_0409 tato 'smi vyathito deva tat prasīda vadasva me 12,308.191d@029E_0410 evaṃ pṛṣṭaṃ tadā rājan muninā daivataṃ tu tat 12,308.191d@029E_0411 satkṛtya vacanaṃ tasya tato vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0412 avagacchāmy agastya tvām ṛṣiṃ paramadhārmikam 12,308.191d@029E_0413 saśarīram anuprāptam ato 'haṃ samupasthitaḥ 12,308.191d@029E_0414 idaṃ khalu nabhaḥ sarvam agnir eva dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0415 tato jyotiṣam ity uktaṃ kāraṇena na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0416 jyotīṃṣy etās tārakā vai nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 12,308.191d@029E_0417 nityaṃ tāpayate cāpi sahasrārcir divākaraḥ 12,308.191d@029E_0418 idaṃ tu dahanākāraṃ yat paśyasi dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0419 svargas tatra mahātejā dāhanaṃ pāvakasya ca 12,308.191d@029E_0420 tatrārciṣmān hutavaho lokatrayacaro mahān 12,308.191d@029E_0421 svayam agniḥ sthito vipra ato dīptam idaṃ nabhaḥ 12,308.191d@029E_0422 atrastham abhigacchanti devāḥ sarṣigaṇās tadā 12,308.191d@029E_0423 hutāśanaṃ mahābhāgaṃ varadaṃ ca svayaṃprabham 12,308.191d@029E_0424 atrasthaṃ varadaṃ devaṃ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,308.191d@029E_0425 adhigacchati devānāṃ śāntyarthaṃ madhusūdanaḥ 12,308.191d@029E_0426 atrasthaṃ daivatair brahma devalokaś ca nirmitaḥ 12,308.191d@029E_0427 parvatāś ca samudrāś ca dvīpāś ca saritas tathā 12,308.191d@029E_0428 etat tat prathamaṃ sthānam agnes trailokyapūjitam 12,308.191d@029E_0429 pradīptaṃ yat tvam ālokya śaṅkito 'bhūr dvijottama 12,308.191d@029E_0430 tad etan nirviśaṅkas tvaṃ mune praviśa mā vyathāḥ 12,308.191d@029E_0431 nedaṃ dharmātmanā dīptaṃ nabhaḥ pavanaśītalam 12,308.191d@029E_0432 tasya tad vacanaṃ śrutvā daivatasya dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0433 satkṛtya tad asaṃmohād viveśa sa munir nabhaḥ 12,308.191d@029E_0434 sa paśyamānas tatrasthān devān ṛṣigaṇāṃs tathā 12,308.191d@029E_0435 jagāma dṛśyamānaś ca pūjyamānaś ca tair api 12,308.191d@029E_0436 sa tan nabho mahātejā viveśa himaśītalam 12,308.191d@029E_0437 maharṣir daivatākīrṇaṃ padmair iva jalāśayam 12,308.191d@029E_0438 tatrasthāni vimānāni daivatānāṃ dadarśa ca 12,308.191d@029E_0439 sadhvajāni patākāś ca savimānāṃś ca toraṇān 12,308.191d@029E_0440 gandharvāṃś caiva dharmātmā pranṛttāṃś cāpsarogaṇān 12,308.191d@029E_0441 so 'paśyata mahātejās tasmin hautāśane ha khe 12,309.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,309.001a kathaṃ nirvedam āpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā 12,309.001c etad icchāmi kauravya śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 12,309.001d*0786_01 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam 12,309.001d*0786_02 vaktum arhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ 12,309.002 bhīṣma uvāca 12,309.002a prākṛtena suvṛttena carantam akutobhayam 12,309.002c adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyam anvaśād vai pitā sutam 12,309.003a dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau 12,309.003c kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ 12,309.004a satyam ārjavam akrodham anasūyāṃ damaṃ tapaḥ 12,309.004c ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivat paripālaya 12,309.005a satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvam anārjavam 12,309.005c devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃśraya 12,309.006a phenapātropame dehe jīve śakunivat sthite 12,309.006c anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka 12,309.007a apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu 12,309.007c antaraṃ lipsamāneṣu bālas tvaṃ nāvabudhyase 12,309.008a gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi 12,309.008c jīvite śiṣyamāṇe ca kim utthāya na dhāvasi 12,309.009a aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam 12,309.009c pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ 12,309.010a dharmāya ye 'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ 12,309.010c apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate 12,309.011a ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ 12,309.011c dharmyaṃ panthānam ārūḍhās tān upāssva ca pṛccha ca 12,309.012a upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśinām 12,309.012c niyaccha parayā buddhyā cittam utpathagāmi vai 12,309.013a adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ 12,309.013c sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ 12,309.014a dharmaniḥśreṇim āsthāya kiṃ cit kiṃ cit samāruha 12,309.014c kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayan nāvabudhyase 12,309.015a nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātam ivāsthiram 12,309.015c vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇum ivoddhatam 12,309.016a kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm 12,309.016c nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara 12,309.017a mṛtyunābhyāhate loke jarayā paripīḍite 12,309.017c amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara 12,309.018a tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyur anveṣate yadā 12,309.018c nirvṛtiṃ labhase kasmād akasmān mṛtyunāśitaḥ 12,309.019a saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam 12,309.019c vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,309.020a kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān 12,309.020c andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām 12,309.021a saṃpatan dehajālāni kadā cid iha mānuṣe 12,309.021c brāhmaṇyaṃ labhate jantus tat putra paripālaya 12,309.022a brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ na kāmārthāya jāyate 12,309.022c iha kleśāya tapase pretya tv anupamaṃ sukham 12,309.023a brāhmaṇyaṃ bahubhir avāpyate tapobhis; tal labdhvā na paripaṇena heḍitavyam 12,309.023c svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva 12,309.024a avyaktaprakṛtir ayaṃ kalāśarīraḥ; sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā 12,309.024c ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro; māṃsāṅgo dravati vayohayo narāṇām 12,309.025a taṃ dṛṣṭvā prasṛtam ajasram ugravegaṃ; gacchantaṃ satatam ihāvyapekṣamāṇam 12,309.025c cakṣus te yadi na parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya 12,309.026a ye 'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ; krośantaḥ satatam aniṣṭasaṃprayogāḥ 12,309.026c kliśyante parigatavedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśam adharmavāsanābhiḥ 12,309.027a rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān 12,309.027c bahuvidham api carataḥ pradiśati; sukham anupagataṃ niravadyam 12,309.028a śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṃsi; vaḍagṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ 12,309.028c narāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudam uparataṃ viśasanti 12,309.029a maryādā niyatāḥ svayaṃbhuvā ya ihemāḥ; prabhinatti daśaguṇā manonugatvāt 12,309.029c nivasati bhṛśam asukhaṃ pitṛviṣaya;vipinam avagāhya sa pāpaḥ 12,309.030a yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaś ca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ syāt 12,309.030c upanidhibhir asukhakṛt sa paramanirayago; bhṛśam asukham anubhavati duṣkṛtakarmā 12,309.031a uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīm; avagāḍho 'sipatravanabhinnagātraḥ 12,309.031c paraśuvanaśayo nipatito; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ 12,309.032a mahāpadāni katthase na cāpy avekṣase param 12,309.032c cirasya mṛtyukārikām anāgatāṃ na budhyase 12,309.033a prayāsyatāṃ kim āsyate samutthitaṃ mahad bhayam 12,309.033c atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām 12,309.034a purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya mṛtyuśāsanāt 12,309.034c tad antikāya dāruṇaiḥ prayatnam ārjave kuru 12,309.035a purā samūlabāndhavaṃ prabhur haraty aduḥkhavit 12,309.035c taveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ 12,309.036a purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ 12,309.036c puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam 12,309.037a purā sahikka eva te pravāti māruto 'ntakaḥ 12,309.037c purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame 12,309.038a smṛtiś ca saṃnirudhyate purā taveha putraka 12,309.038c samākulasya gacchataḥ samādhim uttamaṃ kuru 12,309.039a kṛtākṛte śubhāśubhe pramādakarmaviplute 12,309.039c smaran purā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim 12,309.040a purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti te 12,309.040c balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim 12,309.041a purā śarīram antako bhinatti rogasāyakaiḥ 12,309.041c prasahya jīvitakṣaye tapo mahat samācara 12,309.042a purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥ 12,309.042c abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane 12,309.043a purāndhakāram ekako 'nupaśyasi tvarasva vai 12,309.043c purā hiraṇmayān nagān nirīkṣase 'drimūrdhani 12,309.044a purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāś ca śatravaḥ 12,309.044c vicālayanti darśanād ghaṭasva putra yat param 12,309.045a dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ 12,309.045c mṛtaṃ ca yan na muñcati samarjayasva tad dhanam 12,309.046a na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam 12,309.046c yad eva yasya yautakaṃ tad eva tatra so 'śnute 12,309.047a paratra yena jīvyate tad eva putra dīyatām 12,309.047c dhanaṃ yad akṣayaṃ dhruvaṃ samarjayasva tat svayam 12,309.048a na yāvad eva pacyate mahājanasya yāvakam 12,309.048c apakva eva yāvake purā praṇīyase tvara 12,309.049a na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ 12,309.049c anuvrajanti saṃkaṭe vrajantam ekapātinam 12,309.050a yad eva karma kevalaṃ svayaṃ kṛtaṃ śubhāśubham 12,309.050c tad eva tasya yautakaṃ bhavaty amutra gacchataḥ 12,309.051a hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ 12,309.051c na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ 12,309.052a paratragāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ 12,309.052c na sākṣir ātmanā samo nṛṇām ihāsti kaś cana 12,309.053a manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavaty amutra gacchataḥ 12,309.053c prapaśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvataḥ 12,309.054a ihāgnisūryavāyavaḥ śarīram āśritās trayaḥ 12,309.054c ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ 12,309.055a yathāniśeṣu sarvataḥspṛśatsu sarvadāriṣu 12,309.055c prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmam eva pālaya 12,309.056a anekapāripanthike virūparaudrarakṣite 12,309.056c svam eva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati 12,309.057a na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparam 12,309.057c yathākṛtaṃ svakarmajaṃ tad eva bhujyate phalam 12,309.058a yathāpsarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha 12,309.058c tathāpnuvanti karmato vimānakāmagāminaḥ 12,309.059a yatheha yat kṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ 12,309.059c tad āpnuvanti mānavās tathā viśuddhayonayaḥ 12,309.060a prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ 12,309.060c vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ 12,309.061a sahasraśo 'py anekaśaḥ pravaktum utsahāmahe 12,309.061c abuddhimohanaṃ punaḥ prabhur vinā na yāvakam 12,309.062a gatā dviraṣṭavarṣatā dhruvo 'si pañcaviṃśakaḥ 12,309.062c kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te 'tivartate 12,309.063a purā karoti so 'ntakaḥ pramādagomukhaṃ damam 12,309.063c yathāgṛhītam utthitaṃ tvarasva dharmapālane 12,309.064a yadā tvam eva pṛṣṭhatas tvam agrato gamiṣyasi 12,309.064c tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kim ātmanā pareṇa vā 12,309.065a yad ekapātināṃ satāṃ bhavaty amutra gacchatām 12,309.065c bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhim 12,309.066a sakūlamūlabāndhavaṃ prabhur haraty asaṅgavān 12,309.066c na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim 12,309.067a idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatam 12,309.067c svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat 12,309.068a dadhāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasya kasya cit 12,309.068c abuddhimohajair guṇaiḥ śataika eva yujyate 12,309.069a śrutaṃ samartham astu te prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ 12,309.069c tad eva tatra darśanaṃ kṛtajñam arthasaṃhitam 12,309.070a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,309.070c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,309.071a kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhis te; kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi 12,309.071c ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahās te kva gatāś ca sarve 12,309.072a śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 12,309.072b*0787_01 na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam 12,309.072c ko hi tad veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate 12,309.073a anugamya śmaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ 12,309.073c agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdas tathā 12,309.074a nāstikān niranukrośān narān pāpamatau sthitān 12,309.074c vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ prepsur atandritaḥ 12,309.075a evam abhyāhate loke kālenopanipīḍite 12,309.075c sumahad dhairyam ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru 12,309.076a athemaṃ darśanopāyaṃ samyag yo vetti mānavaḥ 12,309.076c samyak sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukham edhate 12,309.077a na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi 12,309.077c dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito; ya eva dharmāc cyavate sa muhyati 12,309.078a prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ; phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi 12,309.078c nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate; triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ 12,309.079a sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham 12,309.079c tathātmānaṃ samādadhyād bhraśyeta na punar yathā 12,309.080a yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī 12,309.080c tam āhuḥ puṇyakarmāṇam aśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ 12,309.081a yasya nopahatā buddhir niścayeṣv avalambate 12,309.081c svarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahad bhayam 12,309.082a tapovaneṣu ye jātās tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 12,309.082c teṣām alpataro dharmaḥ kāmabhogam ajānatām 12,309.083a yas tu bhogān parityajya śarīreṇa tapaś caret 12,309.083c na tena kiṃ cin na prāptaṃ tan me bahumataṃ phalam 12,309.084a mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 12,309.084c anāgatāny atītāni kasya te kasya vā vayam 12,309.084d*0788_01 aham eko na me kaś cid ahaṃ vāpi na kasya cit 12,309.084d*0788_02 taṃ na paśyāmi yasyāhaṃ taṃ na paśyāmi yo mama 12,309.085a na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tair api 12,309.085c svakṛtais tāni yātāni bhavāṃś caiva gamiṣyati 12,309.086a iha loke hi dhaninaḥ paro 'pi svajanāyate 12,309.086c svajanas tu daridrāṇāṃ jīvatām eva naśyati 12,309.087a saṃcinoty aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ 12,309.087c tataḥ kleśam avāpnoti paratreha tathaiva ca 12,309.088a paśya tvaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā 12,309.088c tat kuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yat samudāhṛtam 12,309.089a tad etat saṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ praviśya tām 12,309.089c śubhāny ācaritavyāni paralokam abhīpsatā 12,309.090a māsartusaṃjñāparivartakena; sūryāgninā rātridivendhanena 12,309.090c svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati prasahya 12,309.091a dhanena kiṃ yan na dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūn na bādhate 12,309.091c śrutena kiṃ yena na dharmam ācaret; kim ātmanā yo na jitendriyo vaśī 12,309.092a idaṃ dvaipāyanavaco hitam uktaṃ niśamya tu 12,309.092c śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadeśikam 12,310.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,310.001a kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ 12,310.001c siddhiṃ ca paramāṃ prāptas tan me brūhi pitāmaha 12,310.002a kasyāṃ cotpādayām āsa śukaṃ vyāsas tapodhanaḥ 12,310.002c na hy asya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ 12,310.003a kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ 12,310.003c yathā nānyasya loke 'smin dvitīyasyeha kasya cit 12,310.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute 12,310.004c na hi me tṛptir astīha śṛṇvato 'mṛtam uttamam 12,310.005a māhātmyam ātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha 12,310.005c yathāvad ānupūrvyeṇa tan me brūhi pitāmaha 12,310.006 bhīṣma uvāca 12,310.006a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 12,310.006c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 12,310.007a tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi pāṇḍava 12,310.007c tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā 12,310.008a indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam 12,310.008c saṃniyamya tu tāny eva siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ 12,310.009a aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca 12,310.009c yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam 12,310.010a atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ yathā 12,310.010c śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidām akṛtātmabhiḥ 12,310.011a meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute 12,310.011c vijahāra mahādevo bhīmair bhūtagaṇair vṛtaḥ 12,310.012a śailarājasutā caiva devī tatrābhavat purā 12,310.012c tatra divyaṃ tapas tepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 12,310.013a yogenātmānam āviśya yogadharmaparāyaṇaḥ 12,310.013c dhārayan sa tapas tepe putrārthaṃ kurusattama 12,310.014a agner bhūmer apāṃ vāyor antarikṣasya cābhibho 12,310.014c vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyād iti sma ha 12,310.015a saṃkalpenātha so 'nena duṣprāpeṇākṛtātmabhiḥ 12,310.015c varayām āsa deveśam āsthitas tapa uttamam 12,310.016a atiṣṭhan mārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ 12,310.016c ārādhayan mahādevaṃ bahurūpam umāpatim 12,310.017a tatra brahmarṣayaś caiva sarve devarṣayas tathā 12,310.017c lokapālāś ca lokeśaṃ sādhyāś ca vasubhiḥ saha 12,310.018a ādityāś caiva rudrāś ca divākaraniśākarau 12,310.018c maruto mārutaś caiva sāgarāḥ saritas tathā 12,310.019a aśvinau devagandharvās tathā nāradaparvatau 12,310.019c viśvāvasuś ca gandharvaḥ siddhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,310.020a tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām 12,310.020c dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnām iva niśākaraḥ 12,310.021a tasmin divye vane ramye devadevarṣisaṃkule 12,310.021c āsthitaḥ paramaṃ yogam ṛṣiḥ putrārtham udyataḥ 12,310.022a na cāsya hīyate varṇo na glānir upajāyate 12,310.022c trayāṇām api lokānāṃ tad adbhutam ivābhavat 12,310.023a jaṭāś ca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ 12,310.023c prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ 12,310.024a mārkaṇḍeyo hi bhagavān etad ākhyātavān mama 12,310.024c sa devacaritānīha kathayām āsa me sadā 12,310.025a tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ 12,310.025c agnivarṇā jaṭās tāta prakāśante mahātmanaḥ 12,310.026a evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata 12,310.026c maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim 12,310.026d*0789_01 tatas tasya mahādevo darśayām āsa sāmbikaḥ 12,310.027a uvāca cainaṃ bhagavāṃs tryambakaḥ prahasann iva 12,310.027c evaṃvidhas te tanayo dvaipāyana bhaviṣyati 12,310.028a yathā hy agnir yathā vāyur yathā bhūmir yathā jalam 12,310.028c yathā ca khaṃ tathā śuddho bhaviṣyati suto mahān 12,310.029a tadbhāvabhāvī tadbuddhis tadātmā tadapāśrayaḥ 12,310.029c tejasāvṛtya lokāṃs trīn yaśaḥ prāpsyati kevalam 12,311.001 bhīṣma uvāca 12,311.001a sa labdhvā paramaṃ devād varaṃ satyavatīsutaḥ 12,311.001c araṇīṃ tv atha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā 12,311.002a atha rūpaṃ paraṃ rājan bibhratīṃ svena tejasā 12,311.002c ghṛtācīṃ nāmāpsarasam apaśyad bhagavān ṛṣiḥ 12,311.003a ṛṣir apsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ 12,311.003c abhavad bhagavān vyāso vane tasmin yudhiṣṭhira 12,311.004a sā ca kṛtvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam 12,311.004c śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamat 12,311.005a sa tām apsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtām 12,311.005c śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha 12,311.006a sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇan hṛcchayaṃ muniḥ 12,311.006c na śaśāka niyantuṃ tad vyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ 12,311.006e bhāvitvāc caiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ 12,311.007a yatnān niyacchatas tasya muner agnicikīrṣayā 12,311.007c araṇyām eva sahasā tasya śukram avāpatat 12,311.008a so 'viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ 12,311.008c araṇīṃ mamantha brahmarṣis tasyāṃ jajñe śuko nṛpa 12,311.009a śukre nirmathyamāne tu śuko jajñe mahātapāḥ 12,311.009c paramarṣir mahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ 12,311.010a yathādhvare samiddho 'gnir bhāti havyam upāttavān 12,311.010c tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalann iva tejasā 12,311.011a bibhrat pituś ca kauravya rūpavarṇam anuttamam 12,311.011c babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo 'gnir iva jvalan 12,311.012a taṃ gaṅgā saritāṃ śreṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara 12,311.012c svarūpiṇī tadābhyetya snāpayām āsa vāriṇā 12,311.013a antarikṣāc ca kauravya daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha 12,311.013c papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ 12,311.014a jegīyante sma gandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 12,311.014c devadundubhayaś caiva prāvādyanta mahāsvanāḥ 12,311.015a viśvāvasuś ca gandharvas tathā tumburunāradau 12,311.015c hāhāhūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam 12,311.016a tatra śakrapurogāś ca lokapālāḥ samāgatāḥ 12,311.016c devā devarṣayaś caiva tathā brahmarṣayo 'pi ca 12,311.017a divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣātra mārutaḥ 12,311.017c jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭam abhavaj jagat 12,311.018a taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ 12,311.018c jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayat tadā 12,311.019a tasya deveśvaraḥ śakro divyam adbhutadarśanam 12,311.019c dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devavāsāṃsi cābhibho 12,311.020a haṃsāś ca śatapatrāś ca sārasāś ca sahasraśaḥ 12,311.020c pradakṣiṇam avartanta śukāś cāṣāś ca bhārata 12,311.021a āraṇeyas tathā divyaṃ prāpya janma mahādyutiḥ 12,311.021c tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ 12,311.022a utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ 12,311.022c upatasthur mahārāja yathāsya pitaraṃ tathā 12,311.023a bṛhaspatiṃ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit 12,311.023c upādhyāyaṃ mahārāja dharmam evānucintayan 12,311.024a so 'dhītya vedān akhilān sarahasyān sasaṃgrahān 12,311.024c itihāsaṃ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibho 12,311.025a gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ 12,311.025c ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ 12,311.026a devatānām ṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sa mahātapāḥ 12,311.026c saṃmantraṇīyo mānyaś ca jñānena tapasā tathā 12,311.027a na tv asya ramate buddhir āśrameṣu narādhipa 12,311.027c triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ 12,312.001 bhīṣma uvāca 12,312.001a sa mokṣam anucintyaiva śukaḥ pitaram abhyagāt 12,312.001c prāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ 12,312.002a mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me 12,312.002c yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavet prabho 12,312.003a śrutvā putrasya vacanaṃ paramarṣir uvāca tam 12,312.003c adhīṣva putra mokṣaṃ vai dharmāṃś ca vividhān api 12,312.004a pitur niyogāj jagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ 12,312.004c yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata 12,312.005a sa taṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam 12,312.005c mene putraṃ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam 12,312.006a uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram 12,312.006c sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ 12,312.007a pitur niyogād agaman maithilaṃ janakaṃ nṛpam 12,312.007c praṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam 12,312.008a uktaś ca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchety avismitaḥ 12,312.008c na prabhāveṇa gantavyam antarikṣacareṇa vai 12,312.009a ārjaveṇaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā 12,312.009c nānveṣṭavyā viśeṣās tu viśeṣā hi prasaṅginaḥ 12,312.010a ahaṃkāro na kartavyo yājye tasmin narādhipe 12,312.010c sthātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam 12,312.011a sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ 12,312.011c yājyo mama sa yad brūyāt tat kāryam aviśaṅkayā 12,312.012a evam uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ 12,312.012c padbhyāṃ śakto 'ntarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām 12,312.013a sa girīṃś cāpy atikramya nadīs tīrtvā sarāṃsi ca 12,312.013c bahuvyālamṛgākīrṇā vividhāś cāṭavīs tathā 12,312.014a meror hareś ca dve varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā 12,312.014c krameṇaiva vyatikramya bhārataṃ varṣam āsadat 12,312.015a sa deśān vividhān paśyaṃś cīnahūṇaniṣevitān 12,312.015c āryāvartam imaṃ deśam ājagāma mahāmuniḥ 12,312.016a pitur vacanam ājñāya tam evārthaṃ vicintayan 12,312.016c adhvānaṃ so 'ticakrāma khe 'caraḥ khe carann iva 12,312.017a pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi ca 12,312.017c ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyan na paśyati 12,312.018a udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca 12,312.018c puṇyāni caiva tīrthāni so 'tikramya tathādhvanaḥ 12,312.019a so 'cireṇaiva kālena videhān āsasāda ha 12,312.019c rakṣitān dharmarājena janakena mahātmanā 12,312.020a tatra grāmān bahūn paśyan bahvannarasabhojanān 12,312.020c pallīghoṣān samṛddhāṃś ca bahugokulasaṃkulān 12,312.021a sphītāṃś ca śāliyavasair haṃsasārasasevitān 12,312.021c padminībhiś ca śataśaḥ śrīmatībhir alaṃkṛtān 12,312.022a sa videhān atikramya samṛddhajanasevitān 12,312.022c mithilopavanaṃ ramyam āsasāda maharddhimat 12,312.023a hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārīsamākulam 12,312.023c paśyann apaśyann iva tat samatikrāmad acyutaḥ 12,312.024a manasā taṃ vahan bhāraṃ tam evārthaṃ vicintayan 12,312.024c ātmārāmaḥ prasannātmā mithilām āsasāda ha 12,312.025a tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālair nivāritaḥ 12,312.025c sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha 12,312.026a sa rājamārgam āsādya samṛddhajanasaṃkulam 12,312.026c pārthivakṣayam āsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha 12,312.027a tatrāpi dvārapālās tam ugravāco nyaṣedhayan 12,312.027c tathaiva ca śukas tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata 12,312.028a na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ 12,312.028c pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt 12,312.029a teṣāṃ tu dvārapālānām ekaḥ śokasamanvitaḥ 12,312.029c madhyaṃgatam ivādityaṃ dṛṣṭvā śukam avasthitam 12,312.030a pūjayitvā yathānyāyam abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,312.030c prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ 12,312.031a tatrāsīnaḥ śukas tāta mokṣam evānucintayan 12,312.031c chāyāyām ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ 12,312.032a taṃ muhūrtād ivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥ 12,312.032c prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ 12,312.033a tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahac caitrarathopamam 12,312.033c suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam 12,312.034a tad darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanam uttamam 12,312.034b*0790_01 śukaṃ prāveśayan mantrī pramadāvanam uttamam 12,312.034c arham āsanam ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ 12,312.035a taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyas taruṇyaḥ priyadarśanāḥ 12,312.035c sūkṣmaraktāmbaradharās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ 12,312.036a saṃlāpollāpakuśalā nṛttagītaviśāradāḥ 12,312.036c smitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ 12,312.037a kāmopacārakuśalā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ 12,312.037c paraṃ pañcāśato nāryo vāramukhyāḥ samādravan 12,312.038a pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayārcya ca 12,312.038c deśakālopapannena sādhvannenāpy atarpayan 12,312.039a tasya bhuktavatas tāta tad antaḥpurakānanam 12,312.039c suramyaṃ darśayām āsur ekaikaśyena bhārata 12,312.040a krīḍantyaś ca hasantyaś ca gāyantyaś caiva tāḥ śukam 12,312.040c udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃs tadā 12,312.041a āraṇeyas tu śuddhātmā trisaṃdehas trikarmakṛt 12,312.041c vaśyendriyo jitakrodho na hṛṣyati na kupyati 12,312.042a tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitam 12,312.042c spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ dadus tāḥ paramastriyaḥ 12,312.043a pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyām upāsya ca 12,312.043c niṣasādāsane puṇye tam evārthaṃ vicintayan 12,312.044a pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ 12,312.044c madhyarātre yathānyāyaṃ nidrām āhārayat prabhuḥ 12,312.045a tato muhūrtād utthāya kṛtvā śaucam anantaram 12,312.045c strībhiḥ parivṛto dhīmān dhyānam evānvapadyata 12,312.046a anena vidhinā kārṣṇis tad ahaḥśeṣam acyutaḥ 12,312.046c tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayām āsa bhārata 12,313.001 bhīṣma uvāca 12,313.001a tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata 12,313.001c puraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇy antaḥpurāṇi ca 12,313.002a āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca 12,313.002c śirasā cārghyam ādāya guruputraṃ samabhyagāt 12,313.003a sa tad āsanam ādāya bahuratnavibhūṣitam 12,313.003c spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadram ṛddhimat 12,313.004a purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ 12,313.004c pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam 12,313.005a tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ pratyapūjayat 12,313.005c pādyaṃ nivedya prathamam arghyaṃ gāṃ ca nyavedayat 12,313.005e sa ca tāṃ mantravat pūjāṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi 12,313.006a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakād dvijasattamaḥ 12,313.006c gāṃ caiva samanujñāya rājānam anumānya ca 12,313.007a paryapṛcchan mahātejā rājñaḥ kuśalam avyayam 12,313.007c anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha 12,313.008a anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ 12,313.008c udārasattvābhijano bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ 12,313.009a kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ 12,313.009c kim āgamanam ity eva paryapṛcchata pārthivaḥ 12,313.010 śuka uvāca 12,313.010a pitrāham ukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ 12,313.010c videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ 12,313.011a tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ 12,313.011c pravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayam 12,313.012a so 'haṃ pitur niyogāt tvām upapraṣṭum ihāgataḥ 12,313.012c tan me dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvad vaktum arhasi 12,313.013a kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaś ca kim ātmakaḥ 12,313.013c kathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā 12,313.014 janaka uvāca 12,313.014a yat kāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tac chṛṇu 12,313.014c kṛtopanayanas tāta bhaved vedaparāyaṇaḥ 12,313.015a tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho 12,313.015c devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpy anṛṇaś cānasūyakaḥ 12,313.016a vedān adhītya niyato dakṣiṇām apavarjya ca 12,313.016c abhyanujñām atha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ 12,313.017a samāvṛttas tu gārhasthye sadāro niyato vaset 12,313.017c anasūyur yathānyāyam āhitāgnis tathaiva ca 12,313.018a utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaset 12,313.018c tān evāgnīn yathāśāstram arcayann atithipriyaḥ 12,313.019a sa vane 'gnīn yathānyāyam ātmany āropya dharmavit 12,313.019c nirdvaṃdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset 12,313.020 śuka uvāca 12,313.020a utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate 12,313.020c kim avaśyaṃ nivastavyam āśrameṣu vaneṣu ca 12,313.021a etad bhavantaṃ pṛcchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,313.021c yathāvedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa 12,313.022 janaka uvāca 12,313.022a na vinā jñānavijñānaṃ mokṣasyādhigamo bhavet 12,313.022c na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ 12,313.023a ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyate 12,313.023c vijñāya kṛtakṛtyas tu tīrṇas tad ubhayaṃ tyajet 12,313.024a anucchedāya lokānām anucchedāya karmaṇām 12,313.024c pūrvair ācarito dharmaś cāturāśramyasaṃkathaḥ 12,313.025a anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇā 12,313.025c kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate 12,313.026a bhavitaiḥ kāraṇaiś cāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu 12,313.026c āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame 12,313.027a tam āsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ 12,313.027c triṣv āśrameṣu ko nv artho bhavet param abhīpsataḥ 12,313.028a rājasāṃs tāmasāṃś caiva nityaṃ doṣān vivarjayet 12,313.028c sāttvikaṃ mārgam āsthāya paśyed ātmānam ātmanā 12,313.029a sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 12,313.029c saṃpaśyan nopalipyeta jale vāricaro yathā 12,313.030a pakṣīva plavanād ūrdhvam amutrānantyam aśnute 12,313.030c vihāya dehaṃ nirmukto nirdvaṃdvaḥ praśamaṃ gataḥ 12,313.031a atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā 12,313.031c dhāryante yā dvijais tāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ 12,313.032a jyotir ātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tat 12,313.032c svayaṃ ca śakyaṃ tad draṣṭuṃ susamāhitacetasā 12,313.033a na bibheti paro yasmān na bibheti parāc ca yaḥ 12,313.033c yaś ca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,313.034a yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam 12,313.034c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,313.035a saṃyojya tapasātmānam īrṣyām utsṛjya mohinīm 12,313.035c tyaktvā kāmaṃ ca lobhaṃ ca tato brahmatvam aśnute 12,313.036a yadā śravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam 12,313.036c samo bhavati nirdvaṃdvo brahma saṃpadyate tadā 12,313.037a yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati 12,313.037c kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca 12,313.038a śītam uṣṇaṃ tathaivārtham anarthaṃ priyam apriyam 12,313.038c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā 12,313.039a prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,313.039c tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā 12,313.040a tamaḥparigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate 12,313.040c tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum 12,313.041a etat sarvaṃ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara 12,313.041c yac cānyad api vettavyaṃ tattvato veda tad bhavān 12,313.042a brahmarṣe viditaś cāsi viṣayāntam upāgataḥ 12,313.042c guros tava prasādena tava caivopaśikṣayā 12,313.043a tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahāmune 12,313.043c jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama 12,313.044a adhikaṃ tava vijñānam adhikā ca gatis tava 12,313.044c adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ tac ca tvaṃ nāvabudhyase 12,313.045a bālyād vā saṃśayād vāpi bhayād vāpy avimokṣajāt 12,313.045c utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatim 12,313.046a vyavasāyena śuddhena madvidhaiś chinnasaṃśayaḥ 12,313.046c vimucya hṛdayagranthīn āsādayati tāṃ gatim 12,313.047a bhavāṃś cotpannavijñānaḥ sthirabuddhir alolupaḥ 12,313.047c vyavasāyād ṛte brahmann āsādayati tatparam 12,313.048a nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupā 12,313.048c nautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate 12,313.049a na bandhuṣu nibandhas te na bhayeṣv asti te bhayam 12,313.049c paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam 12,313.050a ahaṃ ca tvānupaśyāmi ye cāpy anye manīṣiṇaḥ 12,313.050c āsthitaṃ paramaṃ mārgam akṣayaṃ tam anāmayam 12,313.051a yat phalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaś ca yad ātmakaḥ 12,313.051c tasmin vai vartase vipra kim anyat paripṛcchasi 12,314.001 bhīṣma uvāca 12,314.001a etac chrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ 12,314.001c ātmanātmānam āsthāya dṛṣṭvā cātmānam ātmanā 12,314.002a kṛtakāryaḥ sukhī śāntas tūṣṇīṃ prāyād udaṅmukhaḥ 12,314.002b*0791_01 prayayau yogam āsthāya tuṣṭo diśam athottarām 12,314.002c śaiśiraṃ girim uddiśya sadharmā mātariśvanaḥ 12,314.003a etasminn eva kāle tu devarṣir nāradas tadā 12,314.003c himavantam iyād draṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam 12,314.004a tam apsarogaṇākīrṇaṃ gītasvananināditam 12,314.004c kiṃnarāṇāṃ samūhaiś ca bhṛṅgarājais tathaiva ca 12,314.005a madgubhiḥ khañjarīṭaiś ca vicitrair jīvajīvakaiḥ 12,314.005c citravarṇair mayūraiś ca kekāśatavirājitaiḥ 12,314.005e rājahaṃsasamūhaiś ca hṛṣṭaiḥ parabhṛtais tathā 12,314.006a pakṣirājo garutmāṃś ca yaṃ nityam adhigacchati 12,314.006c catvāro lokapālāś ca devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,314.006e yatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā 12,314.007a viṣṇunā yatra putrārthe tapas taptaṃ mahātmanā 12,314.007c yatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ 12,314.008a śaktir nyastā kṣititale trailokyam avamanya vai 12,314.008c yatrovāca jagatskandaḥ kṣipan vākyam idaṃ tadā 12,314.009a yo 'nyo 'sti matto 'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ 12,314.009c yo brahmaṇyo dvitīyo 'sti triṣu lokeṣu vīryavān 12,314.010a so 'bhyuddharatv imāṃ śaktim atha vā kampayatv iti 12,314.010c tac chrutvā vyathitā lokāḥ ka imām uddhared iti 12,314.011a atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam 12,314.011c apaśyad bhagavān viṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam 12,314.011e kiṃ nv atra sukṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti vicintayan 12,314.012a sa nāmṛṣyata taṃ kṣepam avaikṣata ca pāvakim 12,314.012c sa prahasya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā 12,314.012e kampayām āsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ 12,314.013a śaktyāṃ tu kampamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā 12,314.013c medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā 12,314.014a śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtā 12,314.014c rakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṃ prabhaviṣṇunā 12,314.015a tāṃ kampayitvā bhagavān prahrādam idam abravīt 12,314.015c paśya vīryaṃ kumārasya naitad anyaḥ kariṣyati 12,314.016a so 'mṛṣyamāṇas tad vākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ 12,314.016c jagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na cainām apy akampayat 12,314.017a nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrchito girimūrdhani 12,314.017c vihvalaḥ prāpatad bhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ 12,314.018a yatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ 12,314.018c tapo 'tapyata durdharṣas tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ 12,314.019a pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥ 12,314.019c ādityabandhanaṃ nāma durdharṣam akṛtātmabhiḥ 12,314.020a na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ 12,314.020c daśayojanavistāram agnijvālāsamāvṛtam 12,314.021a bhagavān pāvakas tatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān 12,314.021c sarvavighnān praśamayan mahādevasya dhīmataḥ 12,314.022a divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ 12,314.022c devān saṃtāpayaṃs tatra mahādevo dhṛtavrataḥ 12,314.023a aindrīṃ tu diśam āsthāya śailarājasya dhīmataḥ 12,314.023c vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ 12,314.023e vedān adhyāpayām āsa vyāsaḥ śiṣyān mahātapāḥ 12,314.024a sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 12,314.024c jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam 12,314.025a ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ 12,314.025c tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pitur uttamam 12,314.025e āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ 12,314.026a atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantam iva pāvakam 12,314.026c dadarśa sutam āyāntaṃ divākarasamaprabham 12,314.027a asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca 12,314.027c yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam 12,314.028a so 'bhigamya pituḥ pādāv agṛhṇād araṇīsutaḥ 12,314.028c yathopajoṣaṃ taiś cāpi samāgacchan mahāmuniḥ 12,314.029a tato nivedayām āsa pitre sarvam aśeṣataḥ 12,314.029c śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ 12,314.030a evam adhyāpayañ śiṣyān vyāsaḥ putraṃ ca vīryavān 12,314.030c uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ 12,314.031a tataḥ kadā cic chiṣyās taṃ parivāryāvatasthire 12,314.031c vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ 12,314.032a vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣv atitapasvinaḥ 12,314.032c athocus te tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum 12,314.033a mahatā śreyasā yuktā yaśasā ca sma vardhitāḥ 12,314.033c ekaṃ tv idānīm icchāmo guruṇānugrahaṃ kṛtam 12,314.034a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣis tān uvāca ha 12,314.034c ucyatām iti tad vatsā yad vaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā 12,314.035a etad vākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyās te hṛṣṭamānasāḥ 12,314.035c punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum 12,314.036a ūcus te sahitā rājann idaṃ vacanam uttamam 12,314.036c yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama 12,314.037a kāṅkṣāmas tu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā 12,314.037c ṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacched atra prasīda naḥ 12,314.038a catvāras te vayaṃ śiṣyā guruputraś ca pañcamaḥ 12,314.038c iha vedāḥ pratiṣṭherann eṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ 12,314.039a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit 12,314.039c parāśarātmajo dhīmān paralokārthacintakaḥ 12,314.039e uvāca śiṣyān dharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ 12,314.040a brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave bhavet 12,314.040c brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣati 12,314.041a bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatām ayam 12,314.041c nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani 12,314.042a ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ 12,314.042c nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃ cana 12,314.043a yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanigharṣaṇaiḥ 12,314.043c parīkṣeta tathā śiṣyān īkṣet kulaguṇādibhiḥ 12,314.044a na niyojyāś ca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye 12,314.044c yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati 12,314.045a sarvas taratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu 12,314.045c śrāvayec caturo varṇān kṛtvā brāhmaṇam agrataḥ 12,314.046a vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tac ca kāryaṃ mahat smṛtam 12,314.046c stutyartham iha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 12,314.047a yo nirvadeta saṃmohād brāhmaṇaṃ vedapāragam 12,314.047c so 'padhyānād brāhmaṇasya parābhūyād asaṃśayam 12,314.048a yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pṛcchati 12,314.048c tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati 12,314.049a etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati 12,314.049c upakuryāc ca śiṣyāṇām etac ca hṛdi vo bhavet 12,315.001 bhīṣma uvāca 12,315.001a etac chrutvā guror vākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ 12,315.001c anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā 12,315.002a uktāḥ smo yad bhagavatā tadātvāyatisaṃhitam 12,315.002c tan no manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmas tathā ca tat 12,315.003a anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ 12,315.003c vijñāpayanti sma guruṃ punar vākyaviśāradāḥ 12,315.004a śailād asmān mahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune 12,315.004c vedān anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho 12,315.005a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,315.005c pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 12,315.006a kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate 12,315.006c apramādaś ca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam 12,315.007a te 'nujñātās tataḥ sarve guruṇā satyavādinā 12,315.007c jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca 12,315.008a avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhotram akalpayan 12,315.008c saṃyājayanto viprāṃś ca rājanyāṃś ca viśas tathā 12,315.009a pūjyamānā dvijair nityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ 12,315.009c yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ 12,315.010a avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān 12,315.010c tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmān ekānte samupāviśat 12,315.011a taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ 12,315.011c athainam abravīt kāle madhurākṣarayā girā 12,315.012a bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate 12,315.012c eko dhyānaparas tūṣṇīṃ kim āsse cintayann iva 12,315.013a brahmaghoṣair virahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate 12,315.013c rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā 12,315.014a na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānām ivālayaḥ 12,315.014c devarṣigaṇajuṣṭo 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ 12,315.015a ṛṣayaś ca hi devāś ca gandharvāś ca mahaujasaḥ 12,315.015c vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā 12,315.016a nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,315.016c maharṣe yat tvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa 12,315.017a etan manonukūlaṃ me bhavān arhati bhāṣitum 12,315.017c sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī 12,315.018a triṣu lokeṣu yad vṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam 12,315.018c tad ājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te 12,315.019a yan mayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tad udāhara 12,315.019c viyuktasyeha śiṣyair me nātihṛṣṭam idaṃ manaḥ 12,315.020 nārada uvāca 12,315.020a anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam 12,315.020c malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam 12,315.021a adhīyatāṃ bhavān vedān sārdhaṃ putreṇa dhīmatā 12,315.021c vidhunvan brahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ 12,315.022 bhīṣma uvāca 12,315.022a nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit 12,315.022c tathety uvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ 12,315.022d@030_0001 uvāca ca mahāprājñaṃ nāradaṃ punar eva hi 12,315.022d@030_0002 malaṃ pṛthivyā bāhlīkā ity uktam adhunā tvayā 12,315.022d@030_0003 nārada uvāca 12,315.022d@030_0003 kīdṛśāś caiva bāhlīkā brūhi me vadatāṃ vara 12,315.022d@030_0004 asyāṃ pṛthivyāṃ catvāro deśāḥ pāpajanair vṛtāḥ 12,315.022d@030_0005 yugaṃdharas tu prathamas tathā bhūtilakaḥ smṛtaḥ 12,315.022d@030_0006 acyutacchala ity uktas tṛtīyaḥ pāpakṛttamaḥ 12,315.022d@030_0007 caturthas tu mahāpāpo bāhlīka iti saṃjñitaḥ 12,315.022d@030_0008 mṛgoṣṭragardabhakṣīraṃ pibanty asya yugaṃdhare 12,315.022d@030_0009 ekavarṇās tu dṛśyante janā vai hy acyutasthale 12,315.022d@030_0010 mehanti ca malaṃ pāpā visṛjanti jaleṣu vai 12,315.022d@030_0011 nityaṃ bhūtilake 'tyannaṃ taj jalaṃ ca pibanti ca 12,315.022d@030_0012 haribāhyās tu vāhīkā na smaranti hariṃ kva cit 12,315.022d@030_0013 aihalaukikamokṣaṃ te māṃsaśoṇitavardhanāḥ 12,315.022d@030_0014 vṛthā jātā bhaviṣyanti bāhlīkā iti viśrutāḥ 12,315.022d@030_0015 puṣkarāhāraniratāḥ piśācā yad abhāṣata 12,315.022d@030_0016 musuṇṭhīṃ parigṛhyogrāṃ tac chṛṇuṣva mahāmune 12,315.022d@030_0017 brāhmaṇīṃ bahuputrāṃ tāṃ puṣkare snātum āgatām 12,315.022d@030_0018 yugaṃdhare payaḥ pītvā hy ucitā hy acyutasthale 12,315.022d@030_0019 tathā bhūtilake snātvā bāhlīkāṃś ca nirīkṣya vai 12,315.022d@030_0020 āgatāsi tathā snātuṃ kathaṃ svargaṃ na gacchasi 12,315.022d@030_0021 ity uktvā brāhmaṇībhāṇḍaṃ pothayitvā musuṇṭhinā 12,315.022d@030_0022 uvāca krodhatāmrākṣī piśācī tīrthapālikā 12,315.022d@030_0023 etat tu te divā vṛttaṃ rātrau vṛttam athānyathā 12,315.022d@030_0024 gaccha bāhlīkasaṃsargād aśucitvaṃ na saṃśayaḥ 12,315.022d@030_0025 yad dviṣanti mahātmānaṃ na smaranti janārdanam 12,315.022d@030_0026 na teṣāṃ puṇyatīrtheṣu gatiḥ saṃsargiṇām api 12,315.022d@030_0027 udyuktā brāhmaṇī bhītā pratiyātā sutaiḥ saha 12,315.022d@030_0028 svadehasthā jajāpaivaṃ saputrā dhyānatatparā 12,315.022d@030_0029 anantasya hareḥ śuddhaṃ nāma vai dvādaśākṣaram 12,315.022d@030_0030 vatsaratritaye pūrṇe brāhmaṇī punar āgatā 12,315.022d@030_0031 saputrā puṣkaradvāraṃ piśācy āha tathāgatam 12,315.022d@030_0032 namas te brāhmaṇi śubhe pūtāhaṃ tava darśanāt 12,315.022d@030_0033 kuru tīrthābhiṣekaṃ ca saputrā pāpavarjitā 12,315.022d@030_0034 harer nāmnā ca māṃ sādhvī jalena spraṣṭum arhasi 12,315.022d@030_0035 ity uktā brāhmaṇī hṛṣṭā putraiḥ saha śubhavratā 12,315.022d@030_0036 jalena prokṣayām āsa dvādaśākṣarasaṃyutam 12,315.022d@030_0037 tatkṣaṇād abhavac chuddhā piśācī divyarūpiṇī 12,315.022d@030_0038 apsarā hy abhavad divyā gatā svarlokam uttamam 12,315.022d@030_0039 brāhmaṇī caiva kālena vāsudevaparāyaṇā 12,315.022d@030_0040 saputrā cāgatā sthānam acyutasya paraṃ śubham 12,315.022d@030_0041 etat te kathitaṃ vidvan mune kālo 'yam āgataḥ 12,315.022d@030_0042 gamiṣye 'haṃ mahāprājña āgamiṣyāmi vai punaḥ 12,315.022d@030_0043 ity uktvā sa jagāmātha nārado vadatāṃ varaḥ 12,315.022d@030_0044 dvaipāyanas tu bhagavāṃs tac chrutvā munisattamāt 12,315.023a śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot 12,315.023c svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva 12,315.024a tayor abhyasator evaṃ nānādharmapravādinoḥ 12,315.024c vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ 12,315.025a tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putram avārayat 12,315.025c śuko vāritamātras tu kautūhalasamanvitaḥ 12,315.026a apṛcchat pitaraṃ brahman kuto vāyur abhūd ayam 12,315.026c ākhyātum arhati bhavān vāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam 12,315.027a śukasyaitad vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ 12,315.027c anadhyāyanimitte 'sminn idaṃ vacanam abravīt 12,315.028a divyaṃ te cakṣur utpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ 12,315.028c tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ 12,315.029a ādarśe svām iva chāyāṃ paśyasy ātmānam ātmanā 12,315.029c nyasyātmani svayaṃ vedān buddhyā samanucintaya 12,315.030a devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaś ca tāmasaḥ 12,315.030c dvāv etau pretya panthānau divaṃ cādhaś ca gacchataḥ 12,315.031a pṛthivyām antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ 12,315.031c saptaite vāyumārgā vai tān nibodhānupūrvaśaḥ 12,315.032a tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvan mahābalāḥ 12,315.032c teṣām apy abhavat putraḥ samāno nāma durjayaḥ 12,315.033a udānas tasya putro 'bhūd vyānas tasyābhavat sutaḥ 12,315.033c apānaś ca tato jñeyaḥ prāṇaś cāpi tataḥ param 12,315.034a anapatyo 'bhavat prāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ 12,315.034c pṛthak karmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham 12,315.035a prāṇināṃ sarvato vāyuś ceṣṭā vartayate pṛthak 12,315.035c prāṇanāc caiva bhūtānāṃ prāṇa ity abhidhīyate 12,315.036a prerayaty abhrasaṃghātān dhūmajāṃś coṣmajāṃś ca yaḥ 12,315.036c prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ 12,315.037a ambare sneham abhrebhyas taḍidbhyaś cottamadyutiḥ 12,315.037c āvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan 12,315.038a udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvat somādīnāṃ karoti yaḥ 12,315.038c antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ 12,315.039a yaś caturbhyaḥ samudrebhyo vāyur dhārayate jalam 12,315.039c uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo 'mbare 'nilaḥ 12,315.040a yo 'dbhiḥ saṃyojya jīmūtān parjanyāya prayacchati 12,315.040c udvaho nāma varṣiṣṭhas tritīyaḥ sa sadāgatiḥ 12,315.041a samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthag ghanāḥ 12,315.041c varṣamokṣakṛtārambhās te bhavanti ghanāghanāḥ 12,315.042a saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ 12,315.042c rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvam upayānti ca 12,315.043a yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā 12,315.043c caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ 12,315.044a yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān 12,315.044c vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ 12,315.045a dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumān 12,315.045c pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ 12,315.046a yasmin pāriplave divyā vahanty āpo vihāyasā 12,315.046c puṇyaṃ cākāśagaṅgāyās toyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati 12,315.047a dūrāt pratihato yasminn ekaraśmir divākaraḥ 12,315.047c yonir aṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā 12,315.048a yasmād āpyāyate somo nidhir divyo 'mṛtasya ca 12,315.048c ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyur javatāṃ varaḥ 12,315.049a sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇān yo 'ntakāle nirasyati 12,315.049c yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāv ubhau 12,315.050a samyag anvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayā 12,315.050c dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate 12,315.051a yaṃ samāsādya vegena diśām antaṃ prapedire 12,315.051c dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ 12,315.052a yena sṛṣṭaḥ parābhūto yāty eva na nivartate 12,315.052c parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ 12,315.053a evam ete 'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ 12,315.053c anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ 12,315.054a etat tu mahad āścaryaṃ yad ayaṃ parvatottamaḥ 12,315.054c kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā 12,315.055a viṣṇor niḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ 12,315.055c sahasodīryate tāta jagat pravyathate tadā 12,315.056a tasmād brahmavido brahma nādhīyante 'tivāyati 12,315.056c vāyor vāyubhayaṃ hy uktaṃ brahma tat pīḍitaṃ bhavet 12,315.057a etāvad uktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,315.057c uktvā putram adhīṣveti vyomagaṅgām ayāt tadā 12,316.001 bhīṣma uvāca 12,316.001a etasminn antare śūnye nāradaḥ samupāgamat 12,316.001c śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthān vaktum īpsitān 12,316.001d*0792_01 mokṣopāyān bahuvidhāñ śukasyādeṣṭum īpsitān 12,316.002a devarṣiṃ tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam 12,316.002c arghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat 12,316.003a nārado 'thābravīt prīto brūhi brahmavidāṃ vara 12,316.003c kena tvāṃ śreyasā tāta yojayāmīti hṛṣṭavat 12,316.004a nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata 12,316.004c asmiṃl loke hitaṃ yat syāt tena māṃ yoktum arhasi 12,316.005 nārada uvāca 12,316.005a tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,316.005c sanatkumāro bhagavān idaṃ vacanam abravīt 12,316.006a nāsti vidyāsamaṃ cakṣur nāsti vidyāsamaṃ tapaḥ 12,316.006c nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 12,316.007a nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṃ puṇyaśīlatā 12,316.007c sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etad anuttamam 12,316.008a mānuṣyam asukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati 12,316.008c nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam 12,316.009a saktasya buddhiś calati mohajālavivardhinī 12,316.009c mohajālāvṛto duḥkham iha cāmutra cāśnute 12,316.010a sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ 12,316.010c kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārtham udyatau 12,316.011a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 12,316.011c vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 12,316.012a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam 12,316.012c ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyād vidyate param 12,316.013a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyād api hitaṃ bhavet 12,316.013c yad bhūtahitam atyantam etat satyaṃ mataṃ mama 12,316.014a sarvārambhaphalatyāgī nirāśīr niṣparigrahaḥ 12,316.014c yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvān sa ca paṇḍitaḥ 12,316.015a indriyair indriyārthebhyaś caraty ātmavaśair iha 12,316.015c asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ 12,316.016a ātmabhūtair atadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca 12,316.016c sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati 12,316.017a adarśanam asaṃsparśas tathāsaṃbhāṣaṇaṃ sadā 12,316.017c yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param 12,316.018a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret 12,316.018c nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cit 12,316.019a ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīṣṭvam acāpalam 12,316.019c etad āhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ 12,316.020a parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ 12,316.020c aśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cābhayam 12,316.021a nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣam ātmanaḥ 12,316.021c parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpād vimokṣyase 12,316.022a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 12,316.022c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 12,316.023a guṇasaṅgeṣv anāsakta ekacaryārataḥ sadā 12,316.023c brāhmaṇe nacirād eva sukham āyāty anuttamam 12,316.024a dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ 12,316.024c viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati 12,316.025a śubhair labhati devatvaṃ vyāmiśrair janma mānuṣam 12,316.025c aśubhaiś cāpy adhojanma karmabhir labhate 'vaśaḥ 12,316.026a tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 12,316.026c saṃsāre pacyate jantus tat kathaṃ nāvabudhyase 12,316.027a ahite hitasaṃjñas tvam adhruve dhruvasaṃjñakaḥ 12,316.027c anarthe cārthasaṃjñas tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase 12,316.028a saṃveṣṭyamānaṃ bahubhir mohatantubhir ātmajaiḥ 12,316.028c kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayan nāvabudhyase 12,316.029a alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ 12,316.029c kṛmir hi kośakāras tu badhyate svaparigrahāt 12,316.030a putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 12,316.030c saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva 12,316.031a mahājālasamākṛṣṭān sthale matsyān ivoddhṛtān 12,316.031c snehajālasamākṛṣṭān paśya jantūn suduḥkhitān 12,316.032a kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayāḥ 12,316.032c pārakyam adhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam 12,316.033a yadā sarvaṃ parityajya gantavyam avaśena te 12,316.033c anarthe kiṃ prasaktas tvaṃ svam arthaṃ nānutiṣṭhasi 12,316.034a aviśrāntam anālambam apātheyam adaiśikam 12,316.034c tamaḥkāntāram adhvānaṃ katham eko gamiṣyasi 12,316.035a na hi tvā prasthitaṃ kaś cit pṛṣṭhato 'nugamiṣyati 12,316.035c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvā yāsyantam anuyāsyati 12,316.036a vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram 12,316.036c arthārtham anusāryante siddhārthas tu vimucyate 12,316.037a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,316.037c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,316.037d*0793_01 tulyajātivayorūpān hutān paśyasi mṛtyunā 12,316.037d*0793_02 na ca nāmāsti nirvedo lauhaṃ hi hṛdayaṃ tava 12,316.038a rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām 12,316.038c gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām 12,316.039a kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyavaṭākarām 12,316.039c tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvā nadīṃ taret 12,316.040a tyaja dharmam adharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja 12,316.040c ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja 12,316.041a tyaja dharmam asaṃkalpād adharmaṃ cāpy ahiṃsayā 12,316.041c ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt 12,316.042a asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam 12,316.042c carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ 12,316.043a jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam 12,316.043c rajasvalam anityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja 12,316.044a idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajagac cāpi yad bhavet 12,316.044c mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahad yat paramāṇu yat 12,316.044d*0794_01 mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā mahī 12,316.044d*0794_02 ṣaṣṭhas tu cetanā yā tu ātmā saptama ucyate 12,316.044d*0794_03 aṣṭamaṃ tu mano jñeyaṃ buddhis tu navamī smṛtā 12,316.045a indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 12,316.045c ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 12,316.046a sarvair ihendriyārthaiś ca vyaktāvyaktair hi saṃhitaḥ 12,316.046c pañcaviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ 12,316.047a etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumān ity abhidhīyate 12,316.047c trivargo 'tra sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā 12,316.048a ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau 12,316.048c pārāśaryeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yac ca kiṃ cana 12,316.049a indriyair gṛhyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ 12,316.049c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 12,316.050a indriyair niyatair dehī dhārābhir iva tarpyate 12,316.050c loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati 12,316.051a parāvaradṛśaḥ śaktir jñānavelāṃ na paśyati 12,316.051c paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā 12,316.052a brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate 12,316.052c jñānena vividhān kleśān ativṛttasya mohajān 12,316.052e loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate 12,316.053a anādinidhanaṃ jantum ātmani sthitam avyayam 12,316.053c akartāram amūrtaṃ ca bhagavān āha tīrthavit 12,316.054a yo jantuḥ svakṛtais tais taiḥ karmabhir nityaduḥkhitaḥ 12,316.054c sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūn anekadhā 12,316.055a tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu 12,316.055c tapyate 'tha punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ 12,316.056a ajasram eva mohārto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ 12,316.056c badhyate mathyate caiva karmabhir manthavat sadā 12,316.057a tato nivṛtto bandhāt svāt karmaṇām udayād iha 12,316.057c paribhramati saṃsāraṃ cakravad bahuvedanaḥ 12,316.058a sa tvaṃ nivṛttabandhas tu nivṛttaś cāpi karmataḥ 12,316.058c sarvavit sarvajit siddho bhava bhāvavivarjitaḥ 12,316.059a saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt 12,316.059c saṃprāptā bahavaḥ siddhim apy abādhāṃ sukhodayām 12,317.001 nārada uvāca 12,317.001a aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam 12,317.001c niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukham edhate 12,317.002a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 12,317.002c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,317.003a tasmād aniṣṭanāśārtham itihāsaṃ nibodha me 12,317.003c tiṣṭhate ced vaśe buddhir labhate śokanāśanam 12,317.004a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca 12,317.004c manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ 12,317.005a dravyeṣu samatīteṣu ye guṇās tān na cintayet 12,317.005c tān anādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate 12,317.006a doṣadarśī bhavet tatra yatra rāgaḥ pravartate 12,317.006c aniṣṭavad dhitaṃ paśyet tathā kṣipraṃ virajyate 12,317.007a nārtho na dharmo na yaśo yo 'tītam anuśocati 12,317.007c apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate 12,317.008a guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca 12,317.008c sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate 12,317.009a mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati 12,317.009c duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate 12,317.010a nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim 12,317.010c samyak prapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate 12,317.011a duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpy upasthite 12,317.011c yasmin na śakyate kartuṃ yatnas tan nānucintayet 12,317.012a bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet 12,317.012c cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaś cāpi pravardhate 12,317.013a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 12,317.013c etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt 12,317.014a anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 12,317.014c ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ 12,317.015a na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhati 12,317.015c aśocan pratikurvīta yadi paśyed upakramam 12,317.016a sukhād bahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ 12,317.016c snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohān maraṇam apriyam 12,317.017a parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ naraḥ 12,317.017c abhyeti brahma so 'tyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ 12,317.018a duḥkham arthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥ 12,317.018c duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṃ na cintayet 12,317.019a anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ 12,317.019c atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 12,317.020a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 12,317.020c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 12,317.021a anto nāsti pipāsāyās tuṣṭis tu paramaṃ sukham 12,317.021c tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ 12,317.022a nimeṣamātram api hi vayo gacchan na tiṣṭhati 12,317.022c svaśarīreṣv anityeṣu nityaṃ kim anucintayet 12,317.023a bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ param 12,317.023c na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 12,317.024a saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam 12,317.024c vyāghraḥ paśum ivāsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,317.025a athāpy upāyaṃ saṃpaśyed duḥkhasya parimokṣaṇe 12,317.025c aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet 12,317.026a śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca 12,317.026c nopabhogāt paraṃ kiṃ cid dhanino vādhanasya vā 12,317.027a prāk saṃprayogād bhūtānāṃ nāsti duḥkham anāmayam 12,317.027c viprayogāt tu sarvasya na śocet prakṛtisthitaḥ 12,317.028a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 12,317.028c cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā 12,317.029a praṇayaṃ pratisaṃhṛtya saṃstuteṣv itareṣu ca 12,317.029c vicared asamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ 12,317.030a adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ 12,317.030c ātmanaiva sahāyena yaś caret sa sukhī bhavet 12,318.001 nārada uvāca 12,318.001a sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate 12,318.001c nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam 12,318.002a svabhāvād yatnam ātiṣṭhed yatnavān nāvasīdati 12,318.002c jarāmaraṇarogebhyaḥ priyam ātmānam uddharet 12,318.003a rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ 12,318.003c sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ 12,318.004a vyādhitasya vivitsābhis trasyato jīvitaiṣiṇaḥ 12,318.004c avaśasya vināśāya śarīram apakṛṣyate 12,318.005a sravanti na nivartante srotāṃsi saritām iva 12,318.005c āyur ādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ 12,318.006a vyatyayo hy ayam atyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ 12,318.006c jātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate 12,318.007a sukhaduḥkhāni bhūtānām ajaro jarayann asau 12,318.007c ādityo hy astam abhyeti punaḥ punar udeti ca 12,318.008a adṛṣṭapūrvān ādāya bhāvān apariśaṅkitān 12,318.008c iṣṭāniṣṭān manuṣyāṇām astaṃ gacchanti rātrayaḥ 12,318.009a yo yam icched yathākāmaṃ kāmānāṃ tat tad āpnuyāt 12,318.009c yadi syān na parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam 12,318.010a saṃyatāś ca hi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ 12,318.010c dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāś ca svakarmabhiḥ 12,318.011a apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ 12,318.011c āśīrbhir apy asaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ 12,318.012a bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ 12,318.012c vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣv eva jīryate 12,318.013a aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati 12,318.013c kaś cit karmānusṛtyānyo na prāpyam adhigacchati 12,318.014a aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ 12,318.014c śukram anyatra saṃbhūtaṃ punar anyatra gacchati 12,318.015a tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā 12,318.015c āmrapuṣpopamā yasya nivṛttir upalabhyate 12,318.016a keṣāṃ cit putrakāmānām anusaṃtānam icchatām 12,318.016c siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍam upajāyate 12,318.017a garbhāc codvijamānānāṃ kruddhād āśīviṣād iva 12,318.017c āyuṣmāñ jāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ 12,318.018a devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ 12,318.018c daśa māsān paridhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ 12,318.019a apare dhanadhānyāni bhogāṃś ca pitṛsaṃcitān 12,318.019c vipulān abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ 12,318.020a anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame 12,318.020c upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate 12,318.021a śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇam 12,318.021c prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam 12,318.022a nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalam 12,318.022c vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvam ivāhitam 12,318.023a saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindum acetanam 12,318.023c kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvam iha paśyasi 12,318.024a annapānāni jīryante yatra bhakṣāś ca bhakṣitāḥ 12,318.024c tasminn evodare garbhaḥ kiṃ nānnam iva jīryate 12,318.025a garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ 12,318.025c dhāraṇe vā visarge vā na kartur vidyate vaśaḥ 12,318.026a sravanti hy udarād garbhā jāyamānās tathāpare 12,318.026c āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate 12,318.027a etasmād yonisaṃbandhād yo jīvan parimucyate 12,318.027c prajāṃ ca labhate kāṃ cit punar dvaṃdveṣu majjati 12,318.028a śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśām 12,318.028c prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ 12,318.029a nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syur nātra saṃśayaḥ 12,318.029c vyādhibhiś ca vimathyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva 12,318.030a vyādhibhir bhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam 12,318.030c vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāś cikitsakāḥ 12,318.031a te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥ 12,318.031c vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhair ivārditāḥ 12,318.032a te pibantaḥ kaṣāyāṃś ca sarpīṃṣi vividhāni ca 12,318.032c dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgair ivottamaiḥ 12,318.033a ke vā bhuvi cikitsante rogārtān mṛgapakṣiṇaḥ 12,318.033c śvāpadāni daridrāṃś ca prāyo nārtā bhavanti te 12,318.034a ghorān api durādharṣān nṛpatīn ugratejasaḥ 12,318.034c ākramya roga ādatte paśūn paśupaco yathā 12,318.035a iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam 12,318.035c srotasā sahasā kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā 12,318.036a na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā 12,318.036c svabhāvā vyativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu 12,318.037a na mriyeran na jīryeran sarve syuḥ sarvakāmikāḥ 12,318.037c nāpriyaṃ pratipaśyeyur utthānasya phalaṃ prati 12,318.038a upary upari lokasya sarvo bhavitum icchati 12,318.038c yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā 12,318.039a aiśvaryamadamattāṃś ca mattān madyamadena ca 12,318.039c apramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate 12,318.040a kleśāḥ pratinivartante keṣāṃ cid asamīkṣitāḥ 12,318.040c svaṃ svaṃ ca punar anyeṣāṃ na kiṃ cid abhigamyate 12,318.041a mahac ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu 12,318.041c vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ 12,318.042a sarveṣām ṛddhikāmānām anye rathapuraḥsarāḥ 12,318.042c manujāś ca śatastrīkāḥ śataśo vidhavāḥ striyaḥ 12,318.043a dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu gacchanty ekaikaśo narāḥ 12,318.043c idam anyat paraṃ paśya mātra mohaṃ kariṣyasi 12,318.044a tyaja dharmam adharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja 12,318.044c ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja 12,318.045a etat te paramaṃ guhyam ākhyātam ṛṣisattama 12,318.045c yena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ 12,318.046 bhīṣma uvāca 12,318.046a nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān 12,318.046c saṃcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata 12,318.047a putradārair mahān kleśo vidyāmnāye mahāñ śramaḥ 12,318.047c kiṃ nu syāc chāśvataṃ sthānam alpakleśaṃ mahodayam 12,318.048a tato muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatim ātmanaḥ 12,318.048c parāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim 12,318.049a kathaṃ tv aham asaṃkliṣṭo gaccheyaṃ paramāṃ gatim 12,318.049c nāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṃsārasāgare 12,318.050a paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ 12,318.050c sarvasaṅgān parityajya niścitāṃ manaso gatim 12,318.051a tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me 'dhigamiṣyati 12,318.051c akṣayaś cāvyayaś caiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ 12,318.052a na tu yogam ṛte śakyā prāptuṃ sā paramā gatiḥ 12,318.052c avabandho hi muktasya karmabhir nopapadyate 12,318.053a tasmād yogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaram 12,318.053c vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram 12,318.054a na hy eṣa kṣayam āpnoti somaḥ suragaṇair yathā 12,318.054c kampitaḥ patate bhūmiṃ punaś caivādhirohati 12,318.054e kṣīyate hi sadā somaḥ punaś caivābhipūryate 12,318.054f*0795_01 necchāmy evaṃ viditvaite hrāsavṛddhī punaḥ punaḥ 12,318.055a ravis tu saṃtāpayati lokān raśmibhir ulbaṇaiḥ 12,318.055c sarvatas teja ādatte nityam akṣayamaṇḍalaḥ 12,318.056a ato me rocate gantum ādityaṃ dīptatejasam 12,318.056c atra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā 12,318.056d*0796_01 sūryasya tapataś cāhaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,318.057a sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaram 12,318.057c ṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejo 'tiduḥsaham 12,318.058a āpṛcchāmi nagān nāgān girīn urvīṃ diśo divam 12,318.058c devadānavagandharvān piśācoragarākṣasān 12,318.059a lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi nasaṃśayaḥ 12,318.059c paśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ 12,318.060a athānujñāpya tam ṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutam 12,318.060c tasmād anujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ prati 12,318.061a so 'bhivādya mahātmānam ṛṣiṃ dvaipāyanaṃ munim 12,318.061c śukaḥ pradakṣiṇīkṛtya kṛṣṇam āpṛṣṭavān muniḥ 12,318.062a śrutvā ṛṣis tad vacanaṃ śukasya; prīto mahātmā punar āha cainam 12,318.062c bho bhoḥ putra sthīyatāṃ tāvad adya; yāvac cakṣuḥ prīṇayāmi tvadartham 12,318.062d*0797_01 evam uktaḥ pitus tena snehayuktena cetasā 12,318.062d*0797_02 naivecchām akarot tasya niḥsaṅgenāntarātmanā 12,318.063a nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥ 12,318.063c mokṣam evānusaṃcintya gamanāya mano dadhe 12,318.063e pitaraṃ saṃparityajya jagāma dvijasattamaḥ 12,318.063f*0798_01 kailāsapṛṣṭhaṃ vipulaṃ siddhasaṃghair niṣevitam 12,319.001 bhīṣma uvāca 12,319.001a giripṛṣṭhaṃ samāruhya suto vyāsasya bhārata 12,319.001c same deśe vivikte ca niḥśalāka upāviśat 12,319.002a dhārayām āsa cātmānaṃ yathāśāstraṃ mahāmuniḥ 12,319.002c pādāt prabhṛtigātreṣu krameṇa kramayogavit 12,319.003a tataḥ sa prāṅmukho vidvān āditye nacirodite 12,319.003c pāṇipādaṃ samādhāya vinītavad upāviśat 12,319.004a na tatra pakṣisaṃghāto na śabdo nāpi darśanam 12,319.004c yatra vaiyāsakir dhīmān yoktuṃ samupacakrame 12,319.005a sa dadarśa tadātmānaṃ sarvasaṅgaviniḥsṛtam 12,319.005c prajahāsa tato hāsaṃ śukaḥ saṃprekṣya bhāskaram 12,319.006a sa punar yogam āsthāya mokṣamārgopalabdhaye 12,319.006c mahāyogīśvaro bhūtvā so 'tyakrāmad vihāyasam 12,319.007a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā 12,319.007c nivedayām āsa tadā svaṃ yogaṃ paramarṣaye 12,319.008a dṛṣṭo mārgaḥ pravṛtto 'smi svasti te 'stu tapodhana 12,319.008c tvatprasādād gamiṣyāmi gatim iṣṭāṃ mahādyute 12,319.009a nāradenābhyanujñātas tato dvaipāyanātmajaḥ 12,319.009c abhivādya punar yogam āsthāyākāśam āviśat 12,319.010a kailāsapṛṣṭhād utpatya sa papāta divaṃ tadā 12,319.010c antarikṣacaraḥ śrīmān vyāsaputraḥ suniścitaḥ 12,319.011a tam udyantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ vainateyasamadyutim 12,319.011c dadṛśuḥ sarvabhūtāni manomārutaraṃhasam 12,319.012a vyavasāyena lokāṃs trīn sarvān so 'tha vicintayan 12,319.012c āsthito divyam adhvānaṃ pāvakārkasamaprabhaḥ 12,319.013a tam ekamanasaṃ yāntam avyagram akutobhayam 12,319.013c dadṛśuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca 12,319.014a yathāśakti yathānyāyaṃ pūjayāṃ cakrire tadā 12,319.014c puṣpavarṣaiś ca divyais tam avacakrur divaukasaḥ 12,319.015a taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,319.015c ṛṣayaś caiva saṃsiddhāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ 12,319.016a antarikṣacaraḥ ko 'yaṃ tapasā siddhim āgataḥ 12,319.016c adhaḥkāyordhvavaktraś ca netraiḥ samabhivāhyate 12,319.017a tataḥ paramadhīrātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ 12,319.017c bhāskaraṃ samudīkṣan sa prāṅmukho vāgyato 'gamat 12,319.017e śabdenākāśam akhilaṃ pūrayann iva sarvataḥ 12,319.018a tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā sarvāpsarogaṇāḥ 12,319.018c saṃbhrāntamanaso rājann āsan paramavismitāḥ 12,319.018e pañcacūḍāprabhṛtayo bhṛśam utphullalocanāḥ 12,319.019a daivataṃ katamaṃ hy etad uttamāṃ gatim āsthitam 12,319.019c suniścitam ihāyāti vimuktam iva niḥspṛham 12,319.020a tataḥ samaticakrāma malayaṃ nāma parvatam 12,319.020c urvaśī pūrvacittiś ca yaṃ nityam upasevate 12,319.020e te sma brahmarṣiputrasya vismayaṃ yayatuḥ param 12,319.021a aho buddhisamādhānaṃ vedābhyāsarate dvije 12,319.021c acireṇaiva kālena nabhaś carati candravat 12,319.021e pitṛśuśrūṣayā siddhiṃ saṃprāpto 'yam anuttamām 12,319.022a pitṛbhakto dṛḍhatapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ 12,319.022b*0799_01 kṛtāñjalipuṭāḥ sarve tuṣṭuvur hṛṣṭamānasāḥ 12,319.022c ananyamanasā tena kathaṃ pitrā vivarjitaḥ 12,319.023a urvaśyā vacanaṃ śrutvā śukaḥ paramadharmavit 12,319.023c udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ 12,319.024a so 'ntarikṣaṃ mahīṃ caiva saśailavanakānanām 12,319.024c ālokayām āsa tadā sarāṃsi saritas tathā 12,319.025a tato dvaipāyanasutaṃ bahumānapuraḥsaram 12,319.025c kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā nirīkṣante sma devatāḥ 12,319.026a abravīt tās tadā vākyaṃ śukaḥ paramadharmavit 12,319.026c pitā yady anugacchen māṃ krośamānaḥ śuketi vai 12,319.027a tataḥ prativaco deyaṃ sarvair eva samāhitaiḥ 12,319.027c etan me snehataḥ sarve vacanaṃ kartum arhatha 12,319.028a śukasya vacanaṃ śrutvā diśaḥ savanakānanāḥ 12,319.028c samudrāḥ saritaḥ śailāḥ pratyūcus taṃ samantataḥ 12,319.029a yathājñāpayase vipra bāḍham evaṃ bhaviṣyati 12,319.029c ṛṣer vyāharato vākyaṃ prativakṣyāmahe vayam 12,320.001 bhīṣma uvāca 12,320.001a ity evam uktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ 12,320.001c prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lokāṃś caturvidhān 12,320.002a tamo hy aṣṭavidhaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥ 12,320.002c tataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃs tad adbhutam ivābhavat 12,320.003a tatas tasmin pade nitye nirguṇe liṅgavarjite 12,320.003c brahmaṇi pratyatiṣṭhat sa vidhūmo 'gnir iva jvalan 12,320.004a ulkāpātā diśāṃ dāhā bhūmikampās tathaiva ca 12,320.004c prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃs tad adbhutam ivābhavat 12,320.005a drumāḥ śākhāś ca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ 12,320.005c nirghātaśabdaiś ca girir himavān dīryatīva ha 12,320.006a na babhāse sahasrāṃśur na jajvāla ca pāvakaḥ 12,320.006c hradāś ca saritaś caiva cukṣubhuḥ sāgarās tathā 12,320.007a vavarṣa vāsavas toyaṃ rasavac ca sugandhi ca 12,320.007c vavau samīraṇaś cāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ 12,320.008a sa śṛṅge 'pratime divye himavan merusaṃbhave 12,320.008c saṃśliṣṭe śvetapīte dve rukmarūpyamaye śubhe 12,320.009a śatayojanavistāre tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata 12,320.009c udīcīṃ diśam āśritya rucire saṃdadarśa ha 12,320.010a so 'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatac chukaḥ 12,320.010c tataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛte 12,320.010e adṛśyetāṃ mahārāja tad adbhutam ivābhavat 12,320.011a tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ 12,320.011c na ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ 12,320.012a tato mahān abhūc chabdo divi sarvadivaukasām 12,320.012c gandharvāṇām ṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ 12,320.013a dṛṣṭvā śukam atikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhākṛtam 12,320.013c sādhu sādhv iti tatrāsīn nādaḥ sarvatra bhārata 12,320.014a sa pūjyamāno devaiś ca gandharvair ṛṣibhis tathā 12,320.014c yakṣarākṣasasaṃghaiś ca vidyādharagaṇais tathā 12,320.015a divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇam antarikṣaṃ samantataḥ 12,320.015c āsīt kila mahārāja śukābhipatane tadā 12,320.016a tato mandākinīṃ ramyām upariṣṭād abhivrajan 12,320.016c śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām 12,320.017a tasyāṃ krīḍanty abhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ 12,320.017c śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ 12,320.018a taṃ prakramantam ājñāya pitā snehasamanvitaḥ 12,320.018c uttamāṃ gatim āsthāya pṛṣṭhato 'nusasāra ha 12,320.019a śukas tu mārutād ūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagām 12,320.019c darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto 'bhavat tadā 12,320.020a mahāyogagatiṃ tv agryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥ 12,320.020c nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau 12,320.021a sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatam 12,320.021c śaśaṃsur ṛṣayas tasmai karma putrasya tat tadā 12,320.022a tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditas tadā 12,320.022c svayaṃ pitrā svareṇoccais trīṃl lokān anunādya vai 12,320.023a śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ 12,320.023c pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan 12,320.024a tata ekākṣaraṃ nādaṃ bho ity eva samīrayan 12,320.024c pratyāharaj jagat sarvam uccaiḥ sthāvarajaṅgamam 12,320.025a tataḥ prabhṛti cādyāpi śabdān uccāritān pṛthak 12,320.025c girigahvarapṛṣṭheṣu vyājahāra śukaṃ prati 12,320.026a antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukas tadā 12,320.026c guṇān saṃtyajya śabdādīn padam adhyagamat param 12,320.027a mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ 12,320.027c niṣasāda giriprasthe putram evānucintayan 12,320.028a tato mandākinītīre krīḍanto 'psarasāṃ gaṇāḥ 12,320.028c āsādya tam ṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ 12,320.029a jale nililyire kāś cit kāś cid gulmān prapedire 12,320.029c vasanāny ādaduḥ kāś cid dṛṣṭvā taṃ munisattamam 12,320.030a tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā 12,320.030c saktatām ātmanaś caiva prīto 'bhūd vrīḍitaś ca ha 12,320.031a taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥ 12,320.031c pinākahasto bhagavān abhyāgacchata śaṃkaraḥ 12,320.032a tam uvāca mahādevaḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 12,320.032c putraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 12,320.033a agner bhūmer apāṃ vāyor antarikṣasya caiva ha 12,320.033c vīryeṇa sadṛśaḥ putras tvayā mattaḥ purā vṛtaḥ 12,320.034a sa tathālakṣaṇo jātas tapasā tava saṃbhṛtaḥ 12,320.034c mama caiva prabhāvena brahmatejomayaḥ śuciḥ 12,320.035a sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpām ajitendriyaiḥ 12,320.035c daivatair api viprarṣe taṃ tvaṃ kim anuśocasi 12,320.036a yāvat sthāsyanti girayo yāvat sthāsyanti sāgarāḥ 12,320.036c tāvat tavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati 12,320.037a chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato 'napagāṃ sadā 12,320.037c drakṣyase tvaṃ ca loke 'smin matprasādān mahāmune 12,320.038a so 'nunīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhārata 12,320.038c chāyāṃ paśyan samāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā 12,320.039a iti janma gatiś caiva śukasya bharatarṣabha 12,320.039c vistareṇa mayākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,320.040a etad ācaṣṭa me rājan devarṣir nāradaḥ purā 12,320.040c vyāsaś caiva mahāyogī saṃjalpeṣu pade pade 12,320.041a itihāsam imaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitam 12,320.041c dhārayed yaḥ śamaparaḥ sa gacchet paramāṃ gatim 12,321.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,321.001a gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,321.001c ya icchet siddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ 12,321.002a kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param 12,321.002c vidhinā kena juhuyād daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca 12,321.003a muktaś ca kāṃ gatiṃ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ 12,321.003c svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate divaḥ 12,321.004a devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā 12,321.004c tasmāt parataraṃ yac ca tan me brūhi pitāmaha 12,321.005 bhīṣma uvāca 12,321.005a gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha 12,321.005c na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api 12,321.006a ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā 12,321.006c gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan 12,321.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,321.007c nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca 12,321.008a nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ 12,321.008c dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata 12,321.009a kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare 12,321.009c naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca 12,321.010a tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau 12,321.010c badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye 12,321.011a aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam 12,321.011c tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau 12,321.012a tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api 12,321.012c yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati 12,321.013a nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ 12,321.013c mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam 12,321.014a nāradaḥ sumahad bhūtaṃ lokān sarvān acīcarat 12,321.014c taṃ deśam agamad rājan badaryāśramam āśugaḥ 12,321.015a tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt 12,321.015c idaṃ tad āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,321.016a sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ 12,321.016c ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā 12,321.017a dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ 12,321.017c aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha 12,321.017e naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā 12,321.018a tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃś cit kāraṇāntare 12,321.018c sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau 12,321.019a etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā 12,321.019c pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau 12,321.019e kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī 12,321.020a iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha 12,321.020c sahasā prādurabhavat samīpe devayos tadā 12,321.021a kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ 12,321.021c pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ 12,321.022a taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram 12,321.022c upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,321.023a nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā 12,321.023c namaskṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt 12,321.024a vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase 12,321.024c tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam 12,321.024e pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat 12,321.025a catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ 12,321.025c yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam 12,321.026a pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ 12,321.026c kaṃ tv adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe 12,321.026d*0800_01 kam arcasi mahābhāga tan me brūhīha pṛcchataḥ 12,321.027 śrībhagavān uvāca 12,321.027a avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam 12,321.027c tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham 12,321.028a yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam 12,321.028c indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam 12,321.029a sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś ceti kathyate 12,321.029c triguṇavyatirikto 'sau puruṣaś ceti kalpitaḥ 12,321.029e tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama 12,321.030a avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā 12,321.030c tāṃ yonim āvayor viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ 12,321.030e āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite 12,321.031a nāsti tasmāt paro 'nyo hi pitā devo 'tha vā dvijaḥ 12,321.031c ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṃ pūjayāvahe 12,321.032a tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī 12,321.032c daivaṃ pitryaṃ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam 12,321.033a brahmā sthāṇur manur dakṣo bhṛgur dharmas tapo damaḥ 12,321.033c marīcir aṅgirātriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,321.034a vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca 12,321.034c kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca 12,321.035a ekaviṃśatir utpannās te prajāpatayaḥ smṛtāḥ 12,321.035c tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm 12,321.036a daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ 12,321.036c ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ 12,321.037a svargasthā api ye ke cit taṃ namasyanti dehinaḥ 12,321.037c te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim 12,321.038a ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca 12,321.038c kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ 12,321.039a muktānāṃ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ 12,321.039c sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate 12,321.040a dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ 12,321.040c evaṃ jñātvā tam ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam 12,321.041a taṃ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ 12,321.041c bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ 12,321.042a ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ 12,321.042c etad abhyadhikaṃ teṣāṃ yat te taṃ praviśanty uta 12,321.043a iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ 12,321.043c bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ 12,322.001 bhīṣma uvāca 12,322.001a sa evam ukto dvipadāṃ variṣṭho; nārāyaṇenottamapūruṣeṇa 12,322.001c jagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ; nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam 12,322.002a yadartham ātmaprabhaveha janma; tavottamaṃ dharmagṛhe caturdhā 12,322.002c tat sādhyatāṃ lokahitārtham adya; gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām 12,322.003a vedāḥ svadhītā mama lokanātha; taptaṃ tapo nānṛtam uktapūrvam 12,322.003c pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi; parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvam 12,322.004a guptāni catvāri yathāgamaṃ me; śatrau ca mitre ca samo 'smi nityam 12,322.004c taṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna; ekāntabhāvena vṛṇomy ajasram 12,322.004e ebhir viśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ; kasmān na paśyeyam anantam īśam 12,322.005a tat pārameṣṭhyasya vaco niśamya; nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptā 12,322.005b*0801_01 tasmād anujñāṃ mama dehi deva 12,322.005b*0801_02 taṃ vai dṛṣṭvā kṛtakṛtyo bhavāmi 12,322.005c gaccheti taṃ nāradam uktavān sa; saṃpūjayitvātmavidhikriyābhiḥ 12,322.006a tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ; so 'bhyarcayitvā tam ṛṣiṃ purāṇam 12,322.006c kham utpapātottamavegayuktas; tato 'dhimerau sahasā nililye 12,322.007a tatrāvatasthe ca munir muhūrtam; ekāntam āsādya gireḥ sa śṛṅge 12,322.007c ālokayann uttarapaścimena; dadarśa cātyadbhutarūpayuktam 12,322.008a kṣīrodadher uttarato hi dvīpaḥ; śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ 12,322.008c meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ; dvātriṃśatordhvaṃ kavibhir niruktaḥ 12,322.009a atīndriyāś cānaśanāś ca tatra; niṣpandahīnāḥ susugandhinaś ca 12,322.009c śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāś; cakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām 12,322.010a vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā; divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥ 12,322.010c chatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ; satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ 12,322.011a ṣaṣṭyā dantair yuktāḥ śuklair; aṣṭābhir daṃṣṭrābhir ye 12,322.011c jihvābhir ye viṣvagvaktraṃ; lelihyante sūryaprakhyam 12,322.012a bhaktyā devaṃ viśvotpannaṃ; yasmāt sarve lokāḥ sūtāḥ 12,322.012c vedā dharmā munayaḥ śāntā; devāḥ sarve tasya visargāḥ 12,322.013 yudhiṣṭhira uvāca 12,322.013a atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ 12,322.013c kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatir uttamā 12,322.014a ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama 12,322.014c teṣāṃ lakṣaṇam etad dhi yac chvetadvīpavāsinām 12,322.015a tasmān me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,322.015c tvaṃ hi sarvakathārāmas tvāṃ caivopāśritā vayam 12,322.016 bhīṣma uvāca 12,322.016a vistīrṇaiṣā kathā rājañ śrutā me pitṛsaṃnidhau 12,322.016c saiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smṛtaḥ 12,322.016d*0802_01 śaṃtanoḥ kathayām āsa nārado munisattamaḥ 12,322.016d*0802_02 rājñā pṛṣṭaḥ purā prāha tatrāhaṃ śrutavān purā 12,322.017a rājoparicaro nāma babhūvādhipatir bhuvaḥ 12,322.017c ākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ harim 12,322.018a dhārmiko nityabhaktaś ca pitṝn nityam atandritaḥ 12,322.018c sāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇavarāt purā 12,322.019a sātvataṃ vidhim āsthāya prāk sūryamukhaniḥsṛtam 12,322.019c pūjayām āsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān 12,322.020a pitṛśeṣeṇa viprāṃś ca saṃvibhajyāśritāṃś ca saḥ 12,322.020c śeṣānnabhuk satyaparaḥ sarvabhūteṣv ahiṃsakaḥ 12,322.020e sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam 12,322.020f*0803_01 anādimadhyanidhanaṃ lokakartāram avyayam 12,322.021a tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato 'mitrakarśana 12,322.021c ekaśayyāsanaṃ śakro dattavān devarāṭ svayam 12,322.022a ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni ca 12,322.022c etad bhagavate sarvam iti tat prekṣitaṃ sadā 12,322.023a kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥ 12,322.023c sarvāḥ sātvatam āsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ 12,322.024a pañcarātravido mukhyās tasya gehe mahātmanaḥ 12,322.024c prāyaṇaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam 12,322.025a tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥ 12,322.025c nānṛtā vāk samabhavan mano duṣṭaṃ na cābhavat 12,322.025e na ca kāyena kṛtavān sa pāpaṃ param aṇv api 12,322.026a ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ 12,322.026c tair ekamatibhir bhūtvā yat proktaṃ śāstram uttamam 12,322.026d*0804_01 vedaiś caturbhiḥ samitaṃ kṛtaṃ merau mahāgirau 12,322.026d*0804_02 āsyaiḥ saptabhir udgīrṇaṃ lokadharmam anuttamam 12,322.027a marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,322.027c vasiṣṭhaś ca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ 12,322.028a sapta prakṛtayo hy etās tathā svāyaṃbhuvo 'ṣṭamaḥ 12,322.028c etābhir dhāryate lokas tābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtam 12,322.029a ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ 12,322.029b*0805_01 bhūtabhavyabhaviṣyajñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 12,322.029c idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitam anuttamam 12,322.029e lokān saṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire 12,322.030a tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścāc ca kīrtitaḥ 12,322.030c maryādā vividhāś caiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ 12,322.031a ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,322.031c divyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha 12,322.032a nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatī 12,322.032c viveśa tān ṛṣīn sarvāṃl lokānāṃ hitakāmyayā 12,322.033a tataḥ pravartitā samyak tapovidbhir dvijātibhiḥ 12,322.033c śabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā 12,322.034a ādāv eva hi tac chāstram oṃkārasvarabhūṣitam 12,322.034c ṛṣibhir bhāvitaṃ tatra yatra kāruṇiko hy asau 12,322.035a tataḥ prasanno bhagavān anirdiṣṭaśarīragaḥ 12,322.035c ṛṣīn uvāca tān sarvān adṛśyaḥ puruṣottamaḥ 12,322.036a kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānām idam uttamam 12,322.036c lokatantrasya kṛtsnasya yasmād dharmaḥ pravartate 12,322.037a pravṛttau ca nivṛttau ca yonir etad bhaviṣyati 12,322.037c ṛgyajuḥsāmabhir juṣṭam atharvāṅgirasais tathā 12,322.038a tathā pramāṇaṃ hi mayā kṛto brahmā prasādajaḥ 12,322.038c rudraś ca krodhajo viprā yūyaṃ prakṛtayas tathā 12,322.039a sūryācandramasau vāyur bhūmir āpo 'gnir eva ca 12,322.039c sarve ca nakṣatragaṇā yac ca bhūtābhiśabditam 12,322.040a adhikāreṣu vartante yathāsvaṃ brahmavādinaḥ 12,322.040c sarve pramāṇaṃ hi yathā tathaitac chāstram uttamam 12,322.041a bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etan madanuśāsanam 12,322.041c asmāt pravakṣyate dharmān manuḥ svāyaṃbhuvaḥ svayam 12,322.042a uśanā bṛhaspatiś caiva yadotpannau bhaviṣyataḥ 12,322.042c tadā pravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmanmatibhir uddhṛtam 12,322.043a svāyaṃbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kṛte 12,322.043c bṛhaspatimate caiva lokeṣu pravicārite 12,322.044a yuṣmatkṛtam idaṃ śāstraṃ prajāpālo vasus tataḥ 12,322.044c bṛhaspatisakāśād vai prāpsyate dvijasattamāḥ 12,322.045a sa hi madbhāvito rājā madbhaktaś ca bhaviṣyati 12,322.045c tena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati 12,322.046a etad dhi sarvaśāstrāṇāṃ śāstram uttamasaṃjñitam 12,322.046c etad arthyaṃ ca dharmyaṃ ca yaśasyaṃ caitad uttamam 12,322.047a asya pravartanāc caiva prajāvanto bhaviṣyatha 12,322.047c sa ca rājā śriyā yukto bhaviṣyati mahān vasuḥ 12,322.048a saṃsthite tu nṛpe tasmiñ śāstram etat sanātanam 12,322.048c antardhāsyati tat satyam etad vaḥ kathitaṃ mayā 12,322.049a etāvad uktvā vacanam adṛśyaḥ puruṣottamaḥ 12,322.049c visṛjya tān ṛṣīn sarvān kām api prasthito diśam 12,322.050a tatas te lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥ 12,322.050c prāvartayanta tac chāstraṃ dharmayoniṃ sanātanam 12,322.051a utpanne ''ṅgirase caiva yuge prathamakalpite 12,322.051c sāṅgopaniṣadaṃ śāstraṃ sthāpayitvā bṛhaspatau 12,322.052a jagmur yathepsitaṃ deśaṃ tapase kṛtaniścayāḥ 12,322.052c dhāraṇāt sarvalokānāṃ sarvadharmapravartakāḥ 12,323.001 bhīṣma uvāca 12,323.001a tato 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅgirasaḥ sute 12,323.001c babhūvur nirvṛtā devā jāte devapurohite 12,323.002a bṛhad brahma mahac ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ 12,323.002c ebhiḥ samanvito rājan guṇair vidvān bṛhaspatiḥ 12,323.003a tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ 12,323.003c adhītavāṃs tadā śāstraṃ samyak citraśikhaṇḍijam 12,323.004a sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ 12,323.004c pālayām āsa pṛthivīṃ divam ākhaṇḍalo yathā 12,323.005a tasya yajño mahān āsīd aśvamedho mahātmanaḥ 12,323.005c bṛhaspatir upādhyāyas tatra hotā babhūva ha 12,323.006a prajāpatisutāś cātra sadasyās tv abhavaṃs trayaḥ 12,323.006c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,323.007a dhanuṣākṣo 'tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 12,323.007c ṛṣir medhātithiś caiva tāṇḍyaś caiva mahān ṛṣiḥ 12,323.008a ṛṣiḥ śaktir mahābhāgas tathā vedaśirāś ca yaḥ 12,323.008c kapilaś ca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ 12,323.009a ādyaḥ kaṭhas taittiriś ca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ 12,323.009c kaṇvo 'tha devahotraś ca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ 12,323.009e saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārās tasmin rājan mahākratau 12,323.010a na tatra paśughāto 'bhūt sa rājaivaṃ sthito 'bhavat 12,323.010c ahiṃsraḥ śucir akṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ 12,323.010e āraṇyakapadodgītā bhāgās tatropakalpitāḥ 12,323.011a prītas tato 'sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ 12,323.011c sākṣāt taṃ darśayām āsa so 'dṛśyo 'nyena kena cit 12,323.012a svayaṃ bhāgam upāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān 12,323.012c adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā 12,323.013a bṛhaspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ 12,323.013c ākāśaṃ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat 12,323.014a uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo 'yam udyataḥ 12,323.014c grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ 12,323.015a udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha 12,323.015c kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harir vibhuḥ 12,323.016a tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahān vasuḥ 12,323.016c prasādayām āsa muniṃ sadasyās te ca sarvaśaḥ 12,323.016d*0806_00 uparicaravasur uvāca 12,323.016d*0806_01 hutaṃ tvayāvadānīha puroḍāśasya yāvatī 12,323.016d*0806_02 gṛhītā devadevena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ 12,323.016d*0806_03 ity evam ukto vasunā saroṣaś cābravīd guruḥ 12,323.016d*0806_04 na yajeyam ahaṃ cātra paribhūtas tvayānagha 12,323.016d*0806_05 tvayā paśur vāritaś ca kṛtaḥ piṣṭamayaḥ paśuḥ 12,323.016d*0806_06 vasur uvāca 12,323.016d*0806_06 tvaṃ devaṃ paśyase nityaṃ na paśyeyam ahaṃ katham 12,323.016d*0806_07 paśuhiṃsā vāritā ca yajurvedādimantrataḥ 12,323.016d*0806_08 ahaṃ na vāraye hiṃsāṃ drakṣyāmy ekāntiko harim 12,323.016d*0806_09 bhīṣma uvāca 12,323.016d*0806_09 tasmāt kopo na kartavyo bhavatā guruṇā mayi 12,323.016d*0806_10 vasum evaṃ bruvāṇaṃ tu kruddha eva bṛhaspatiḥ 12,323.016d*0806_11 uvāca ṛtvijaś caiva kiṃ naḥ karmeti vārayan 12,323.016d*0806_12 athaikato dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,323.017a ūcuś cainam asaṃbhrāntā na roṣaṃ kartum arhasi 12,323.017b*0807_01 śṛṇu tvaṃ vacanaṃ putra asmābhiḥ samudāhṛtam 12,323.017c naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yas tvaṃ roṣam acīkṛthāḥ 12,323.018a aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ 12,323.018c na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā bṛhaspate 12,323.018e yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati 12,323.019 ekatadvitatritā ūcuḥ 12,323.019*0808_01 ekatadvitatritaś cocus tataś citraśikhaṇḍinaḥ 12,323.019a vayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ 12,323.019c gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadā cid diśam uttarām 12,323.020a taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam 12,323.020c ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ 12,323.021a meror uttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ 12,323.021c sa deśo yatra nas taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,323.021e kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tv iti 12,323.021f*0809_01 vareṇyaṃ varadaṃ taṃ vai devadevaṃ sanātanam 12,323.022a tato vratasyāvabhṛthe vāg uvācāśarīriṇī 12,323.022b*0810_01 snigdhagambhīrayā vācā praharṣaṇakarī vibho 12,323.022c sutaptaṃ vas tapo viprāḥ prasannenāntarātmanā 12,323.023a yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum 12,323.023c kṣīrodadher uttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ 12,323.024a tatra nārāyaṇaparā mānavāś candravarcasaḥ 12,323.024c ekāntabhāvopagatās te bhaktāḥ puruṣottamam 12,323.025a te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanam 12,323.025c atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ 12,323.026a ekāntinas te puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ 12,323.026c gacchadhvaṃ tatra munayas tatrātmā me prakāśitaḥ 12,323.027a atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tām aśarīriṇīm 12,323.027c yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ pratipedire 12,323.028a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittās taddidṛkṣavaḥ 12,323.028b*0811_01 sahasābhihatāḥ sarve tejasā tasya mohitāḥ 12,323.028c tato no dṛṣṭiviṣayas tadā pratihato 'bhavat 12,323.029a na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohṛtadarśanāḥ 12,323.029c tato naḥ prādurabhavad vijñānaṃ devayogajam 12,323.030a na kilātaptatapasā śakyate draṣṭum añjasā 12,323.030c tataḥ punar varṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat 12,323.031a vratāvasāne suśubhān narān dadṛśire vayam 12,323.031c śvetāṃś candrapratīkāśān sarvalakṣaṇalakṣitān 12,323.032a nityāñjalikṛtān brahma japataḥ prāgudaṅmukhān 12,323.032c mānaso nāma sa japo japyate tair mahātmabhiḥ 12,323.032e tenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ 12,323.033a yā bhaven muniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣaye 12,323.033c ekaikasya prabhā tādṛk sābhavan mānavasya ha 12,323.034a tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayam 12,323.034c na tatrābhyadhikaḥ kaś cit sarve te samatejasaḥ 12,323.035a atha sūryasahasrasya prabhāṃ yugapad utthitām 12,323.035c sahasā dṛṣṭavantaḥ sma punar eva bṛhaspate 12,323.036a sahitāś cābhyadhāvanta tatas te mānavā drutam 12,323.036c kṛtāñjalipuṭā hṛṣṭā nama ity eva vādinaḥ 12,323.037a tato 'bhivadatāṃ teṣām aśrauṣma vipulaṃ dhvanim 12,323.037c baliḥ kilopahriyate tasya devasya tair naraiḥ 12,323.038a vayaṃ tu tejasā tasya sahasā hṛtacetasaḥ 12,323.038c na kiṃ cid api paśyāmo hṛtadṛṣṭibalendriyāḥ 12,323.039a ekas tu śabdo 'virataḥ śruto 'smābhir udīritaḥ 12,323.039b*0812_01 ākāśaṃ pūrayan sarvaṃ śikṣākṣarasamanvitaḥ 12,323.039c jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana 12,323.040a namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja 12,323.040c iti śabdaḥ śruto 'smābhiḥ śikṣākṣarasamīritaḥ 12,323.041a etasminn antare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,323.041c divyāny uvāha puṣpāṇi karmaṇyāś cauṣadhīs tathā 12,323.042a tair iṣṭaḥ pañcakālajñair harir ekāntibhir naraiḥ 12,323.042b*0813_01 bhaktyā paramayā yuktair manovākkarmabhis tadā 12,323.042c nūnaṃ tatrāgato devo yathā tair vāg udīritā 12,323.042e vayaṃ tv enaṃ na paśyāmo mohitās tasya māyayā 12,323.043a mārute saṃnivṛtte ca balau ca pratipādite 12,323.043c cintāvyākulitātmāno jātāḥ smo 'ṅgirasāṃ vara 12,323.044a mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣu 12,323.044c asmān na kaś cin manasā cakṣuṣā vāpy apūjayat 12,323.045a te 'pi svasthā munigaṇā ekabhāvam anuvratāḥ 12,323.045c nāsmāsu dadhire bhāvaṃ brahmabhāvam anuṣṭhitāḥ 12,323.046a tato 'smān supariśrāntāṃs tapasā cāpi karśitān 12,323.046c uvāca khasthaṃ kim api bhūtaṃ tatrāśarīrakam 12,323.047a dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ 12,323.047c dṛṣṭo bhavati deveśa ebhir dṛṣṭair dvijottamāḥ 12,323.048a gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatam ito 'cirāt 12,323.048c na sa śakyo abhaktena draṣṭuṃ devaḥ kathaṃ cana 12,323.049a kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥ 12,323.049c śakyo draṣṭuṃ sa bhagavān prabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ 12,323.050a mahat kāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhir dvijasattamāḥ 12,323.050c itaḥ kṛtayuge 'tīte viparyāsaṃ gate 'pi ca 12,323.051a vaivasvate 'ntare viprāḥ prāpte tretāyuge tataḥ 12,323.051c surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha 12,323.052a tatas tad adbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sma somapa 12,323.052c tasya prasādāt prāptāḥ smo deśam īpsitam añjasā 12,323.053a evaṃ sutapasā caiva havyakavyais tathaiva ca 12,323.053c devo 'smābhir na dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tvaṃ draṣṭum arhasi 12,323.053e nārāyaṇo mahad bhūtaṃ viśvasṛg ghavyakavyabhuk 12,323.053f*0814_01 anādinidhano 'vyakto devadānavapūjitaḥ 12,323.054 bhīṣma uvāca 12,323.054a evam ekatavākyena dvitatritamatena ca 12,323.054c anunītaḥ sadasyaiś ca bṛhaspatir udāradhīḥ 12,323.054e samānīya tato yajñaṃ daivataṃ samapūjayat 12,323.055a samāptayajño rājāpi prajāḥ pālitavān vasuḥ 12,323.055c brahmaśāpād divo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṃ tataḥ 12,323.055d*0815_01 sa rājā rājaśārdūla satyadharmaparāyaṇaḥ 12,323.056a antarbhūmigataś caiva satataṃ dharmavatsalaḥ 12,323.056c nārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇapadaṃ jagau 12,323.057a tasyaiva ca prasādena punar evotthitas tu saḥ 12,323.057c mahītalād gataḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ samanantaram 12,323.057e parāṃ gatim anuprāpta iti naiṣṭhikam añjasā 12,324.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,324.001a yadā bhakto bhagavata āsīd rājā mahāvasuḥ 12,324.001c kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ 12,324.002 bhīṣma uvāca 12,324.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,324.002c ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata 12,324.002d*0816_01 iyaṃ vai karmabhūmir hi svargo bhogāya kalpitaḥ 12,324.002d*0816_02 tasmād indro mahīṃ prāpya yajamānas tu dīkṣitaḥ 12,324.002d*0816_03 savanīyapaśoḥ kāla āgate tu bṛhaspatiḥ 12,324.002d*0816_04 piṣṭam ānīyatām atra paśvartha iti bhāṣata 12,324.002d*0816_05 tac chrutvā devatāḥ sarvā idam ūcur dvijottamam 12,324.002d*0816_06 bṛhaspatiṃ māṃsagṛdhnāḥ pṛthak pṛthag ariṃdama 12,324.003a ajena yaṣṭavyam iti devāḥ prāhur dvijottamān 12,324.003c sa ca chāgo hy ajo jñeyo nānyaḥ paśur iti sthitiḥ 12,324.004 ṛṣaya ūcuḥ 12,324.004a bījair yajñeṣu yaṣṭavyam iti vai vaidikī śrutiḥ 12,324.004c ajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghnantum arhatha 12,324.005a naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ 12,324.005c idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ 12,324.005d*0817_01 yuṣmākam ajabuddhir hi ajo bījaṃ tad ucyate 12,324.006 bhīṣma uvāca 12,324.006a teṣāṃ saṃvadatām evam ṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha 12,324.006c mārgāgato nṛpaśreṣṭhas taṃ deśaṃ prāptavān vasuḥ 12,324.006e antarikṣacaraḥ śrīmān samagrabalavāhanaḥ 12,324.007a taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tv antarikṣagam 12,324.007c ūcur dvijātayo devān eṣa chetsyati saṃśayam 12,324.008a yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ 12,324.008c kathaṃ svid anyathā brūyād vākyam eṣa mahān vasuḥ 12,324.009a evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayas tathā 12,324.009c apṛcchan sahasābhyetya vasuṃ rājānam antikāt 12,324.010a bho rājan kena yaṣṭavyam ajenāho svid auṣadhaiḥ 12,324.010c etan naḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavān mataḥ 12,324.011a sa tān kṛtāñjalir bhūtvā paripapraccha vai vasuḥ 12,324.011c kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāgatāḥ 12,324.012 ṛṣaya ūcuḥ 12,324.012a dhānyair yaṣṭavyam ity eṣa pakṣo 'smākaṃ narādhipa 12,324.012c devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājan vadasva naḥ 12,324.013 bhīṣma uvāca 12,324.013a devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt 12,324.013c chāgenājena yaṣṭavyam evam uktaṃ vacas tadā 12,324.014a kupitās te tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ 12,324.014c ūcur vasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam 12,324.015a surapakṣo gṛhītas te yasmāt tasmād divaḥ pata 12,324.015c adya prabhṛti te rājann ākāśe vihatā gatiḥ 12,324.015e asmacchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi 12,324.015f*0818_01 viruddhaṃ vedasūtrāṇām uktaṃ yadi bhaven nṛpa 12,324.015f*0818_02 vayaṃ viruddhavacanā yadi tatra patāmahe 12,324.016a tatas tasmin muhūrte 'tha rājoparicaras tadā 12,324.016c adho vai saṃbabhūvāśu bhūmer vivarago nṛpaḥ 12,324.016e smṛtis tv enaṃ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā 12,324.017a devās tu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam 12,324.017c cintayām āsur avyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat 12,324.018a anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā 12,324.018c asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitair no divaukasaḥ 12,324.019a iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayam īśvarāḥ 12,324.019c ūcus taṃ hṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā 12,324.020a brahmaṇyadevaṃ tvaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harim 12,324.020c kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryāc chāpavimokṣaṇam 12,324.021a mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām 12,324.021c avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama 12,324.021d*0819_01 viruddhaṃ vedaśāstrāṇāṃ na vaktavyaṃ hitārthinā 12,324.022a yatas tvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśān medinītalam 12,324.022b*0820_01 asmatpakṣanimittaṃ te vyasanaṃ prāptam īdṛśam 12,324.022c ekaṃ tv anugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛpasattama 12,324.023a yāvat tvaṃ śāpadoṣeṇa kālam āsiṣyase 'nagha 12,324.023c bhūmer vivarago bhūtvā tāvantaṃ kālam āpsyasi 12,324.023e yajñeṣu suhutāṃ viprair vasor dhārāṃ mahātmabhiḥ 12,324.024a prāpsyase 'smadanudhyānān mā ca tvāṃ glānir āspṛśet 12,324.024c na kṣutpipāse rājendra bhūmeś chidre bhaviṣyataḥ 12,324.025a vasor dhārānupītatvāt tejasāpyāyitena ca 12,324.025b*0821_01 taṃ bhakto 'si mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam 12,324.025c sa devo 'smadvarāt prīto brahmalokaṃ hi neṣyati 12,324.026a evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥ 12,324.026b*0822_01 kratuṃ samāpya piṣṭena munīnāṃ vacanāt tadā 12,324.026c gatāḥ svabhavanaṃ devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,324.026d*0823_01 gṛhītvā dakṣiṇāṃ sarve gatāḥ svān āśramān punaḥ 12,324.026d*0823_02 vasuṃ vicintya śakraś ca praviveśāmarāvatīm 12,324.026d*0823_03 vasur vivaragas tatra vyalīkasya phalād guroḥ 12,324.027a cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata 12,324.027c japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgatam 12,324.028a tatrāpi pañcabhir yajñaiḥ pañcakālān ariṃdama 12,324.028c ayajad dhariṃ surapatiṃ bhūmer vivarago 'pi san 12,324.029a tato 'sya tuṣṭo bhagavān bhaktyā nārāyaṇo hariḥ 12,324.029c ananyabhaktasya satas tatparasya jitātmanaḥ 12,324.030a varado bhagavān viṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam 12,324.030c garutmantaṃ mahāvegam ābabhāṣe smayann iva 12,324.031a dvijottama mahābhāga gamyatāṃ vacanān mama 12,324.031c samrāḍ rājā vasur nāma dharmātmā māṃ samāśritaḥ 12,324.032a brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalam 12,324.032c mānitās te tu viprendrās tvaṃ tu gaccha dvijottama 12,324.033a bhūmer vivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayā 12,324.033c adhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram 12,324.034a garutmān atha vikṣipya pakṣau mārutavegavān 12,324.034c viveśa vivaraṃ bhūmer yatrāste vāgyato vasuḥ 12,324.035a tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ 12,324.035b*0824_01 gṛhītvā taṃ vasuṃ bhaktaṃ sahasā vasudhātalāt 12,324.035c utpapāta nabhas tūrṇaṃ tatra cainam amuñcata 12,324.036a tasmin muhūrte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥ 12,324.036c saśarīro gataś caiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ 12,324.037a evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣād devatājñayā 12,324.037c prāptā gatir ayajvārhā dvijaśāpān mahātmanā 12,324.038a kevalaṃ puruṣas tena sevito harir īśvaraḥ 12,324.038c tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokam avāpa ca 12,324.039a etat te sarvam ākhyātaṃ te bhūtā mānavā yathā 12,324.039c nārado 'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavān ṛṣiḥ 12,324.039e tat te sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 12,325.001 bhīṣma uvāca 12,325.001a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,325.001c dadarśa tān eva narāñ śvetāṃś candraprabhāñ śubhān 12,325.001d*0825_01 anindriyān anāhārān aniṣyandān sugandhinaḥ 12,325.001d*0825_02 baddhāñjalipuṭān hṛṣṭāñ jitaṃ ta iti vādinaḥ 12,325.001d*0825_03 mahopaniṣadaṃ mantram adhīyānān svarānvitam 12,325.001d*0825_04 pañcopaniṣadair mantrair manasā dhyāyataḥ śucīn 12,325.001d*0825_05 śāśvataṃ brahma paramaṃ gṛṇānān sūryavarcasaḥ 12,325.001d*0825_06 pūjāparān balikṛtaḥ stuvataḥ parameṣṭhinam 12,325.001d*0825_07 ekāgramanaso dāntān ekāntitvam upāśritān 12,325.002a pūjayām āsa śirasā manasā taiś ca pūjitaḥ 12,325.002c didṛkṣur japyaparamaḥ sarvakṛcchradharaḥ sthitaḥ 12,325.003a bhūtvaikāgramanā vipra ūrdhvabāhur mahāmuniḥ 12,325.003c stotraṃ jagau sa viśvāya nirguṇāya mahātmane 12,325.004 nārada uvāca 12,325.004A namas te devadeva [1] niṣkriya [2] nirguṇa [3] lokasākṣin [4] kṣetrajña [5] ananta [6_116] puruṣa [7] mahāpuruṣa [8] triguṇa [9] pradhāna [10] 12,325.004B amṛta [11] vyoma [12] sanātana [13] sadasadvyaktāvyakta [14] ṛtadhāman [15] pūrvādideva [16] vasuprada [17] prajāpate [18] suprajāpate [19] vanaspate [20] 12,325.004C mahāprajāpate [21] ūrjaspate [22] vācaspate [23] manaspate [24] jagatpate [25] divaspate [26] marutpate [27] salilapate [28] pṛthivīpate [29] dikpate [30] 12,325.004D pūrvanivāsa [31] brahmapurohita [32] brahmakāyika [33] mahākāyika [34] mahārājika [35] caturmahārājika [36] ābhāsura [37] mahābhāsura [38] saptamahābhāsura [39] yāmya [40] 12,325.004E mahāyāmya [41] saṃjñāsaṃjña [42] tuṣita [43] mahātuṣita [44] pratardana [45] parinirmita [46] vaśavartin [47] aparinirmita [48] yajña [49] mahāyajña [50] 12,325.004F yajñasaṃbhava [51] yajñayone [52] yajñagarbha [53] yajñahṛdaya [54] yajñastuta [55] yajñabhāgahara [56] pañcayajñadhara [57] pañcakālakartṛgate [58] pañcarātrika [59] vaikuṇṭha [60] 12,325.004G aparājita [61] mānasika [62] paramasvāmin [63] susnāta [64] haṃsa [65] paramahaṃsa [66] paramayājñika [67] sāṃkhyayoga [68] amṛteśaya [69] hiraṇyeśaya [70] 12,325.004H vedeśaya [71] kuśeśaya [72] brahmeśaya [73] padmeśaya [74] viśveśvara [75] tvaṃ jagadanvayaḥ [76] tvaṃ jagatprakṛtiḥ [77] tavāgnir āsyam [78] vaḍavāmukho 'gniḥ [79] tvam āhutiḥ [80] 12,325.004I tvaṃ sārathiḥ [81] tvaṃ vaṣaṭkāraḥ [82] tvam oṃkāraḥ [83] tvaṃ manaḥ [84] tvaṃ candramāḥ [85] tvaṃ cakṣur ādyam [86] tvaṃ sūryaḥ [87] tvaṃ diśāṃ gajaḥ [88] digbhāno [89] hayaśiraḥ [90] 12,325.004J prathamatrisauparṇa [91] pañcāgne [92] triṇāciketa [93] ṣaḍaṅgavidhāna [94] prāgjyotiṣa [95] jyeṣṭhasāmaga [96] sāmikavratadhara [97] atharvaśiraḥ [98] pañcamahākalpa [99] phenapācārya [100] 12,325.004K vālakhilya [101] vaikhānasa [102] abhagnayoga [103] abhagnaparisaṃkhyāna [104] yugāde [105] yugamadhya [106] yuganidhana [107] ākhaṇḍala [108] prācīnagarbha [109] kauśika [110] 12,325.004L puruṣṭuta [111] puruhūta [112] viśvarūpa [113] anantagate [114] anantabhoga [115] ananta [116_6] anāde [117] amadhya [118] avyaktamadhya [119] avyaktanidhana [120] 12,325.004M vratāvāsa [121] samudrādhivāsa [122] yaśovāsa [123] tapovāsa [124] lakṣmyāvāsa [125] vidyāvāsa [126] kīrtyāvāsa [127] śrīvāsa [128] sarvāvāsa [129] vāsudeva [130] 12,325.004N sarvacchandaka [131] harihaya [132] harimedha [133] mahāyajñabhāgahara [134] varaprada [135_157] yamaniyamamahāniyamakṛcchrātikṛcchramahākṛcchrasarvakṛcchraniyamadhara [136] nivṛttadharmapravacanagate [137] pravṛttavedakriya [138] aja [139] sarvagate [140] 12,325.004O sarvadarśin [141] agrāhya [142] acala [143] mahāvibhūte [144] māhātmyaśarīra [145] pavitra [146] mahāpavitra [147] hiraṇmaya [148] bṛhat [149] apratarkya [150] 12,325.004P avijñeya [151] brahmāgrya [152] prajāsargakara [153] prajānidhanakara [154] mahāmāyādhara [155] citraśikhaṇḍin [156] varaprada [157_135] puroḍāśabhāgahara [158] gatādhvan [159] chinnatṛṣṇa [160] 12,325.004Q chinnasaṃśaya [161] sarvatonivṛtta [162] brāhmaṇarūpa [163] brāhmaṇapriya [164] viśvamūrte [165] mahāmūrte [166] bāndhava [167] bhaktavatsala [168] brahmaṇyadeva [169] bhakto 'haṃ tvāṃ didṛkṣuḥ [170] ekāntadarśanāya namo namaḥ [171] 12,326.001 bhīṣma uvāca 12,326.001a evaṃ stutaḥ sa bhagavān guhyais tathyaiś ca nāmabhiḥ 12,326.001c taṃ muniṃ darśayām āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk 12,326.002a kiṃ cic candraviśuddhātmā kiṃ cic candrād viśeṣavān 12,326.002c kṛśānuvarṇaḥ kiṃ cic ca kiṃ cid dhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ 12,326.003a śukapatravarṇaḥ kiṃ cic ca kiṃ cit sphaṭikasaprabhaḥ 12,326.003c nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kva cit 12,326.004a pravālāṅkuravarṇaś ca śvetavarṇaḥ kva cid babhau 12,326.004c kva cit suvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kva cit 12,326.005a nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kva cit 12,326.005c mayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kva cit 12,326.006a etān varṇān bahuvidhān rūpe bibhrat sanātanaḥ 12,326.006c sahasranayanaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasrapāt 12,326.007a sahasrodarabāhuś ca avyakta iti ca kva cit 12,326.007c oṃkāram udgiran vaktrāt sāvitrīṃ ca tadanvayām 12,326.008a śeṣebhyaś caiva vaktrebhyaś caturvedodgataṃ vasu 12,326.008b*0826_01 udgiraṃś caturo vedāñ śe[? n saśe]ṣān vasudhādhipa 12,326.008c āraṇyakaṃ jagau devo harir nārāyaṇo vaśī 12,326.009a vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhān maṇirūpān athopalān 12,326.009c ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam 12,326.009e dhārayām āsa deveśo hastair yajñapatis tadā 12,326.010a taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ 12,326.010c vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram 12,326.010e tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ 12,326.011a ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,326.011c imaṃ deśam anuprāptā mama darśanalālasāḥ 12,326.012a na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaś cana 12,326.012c ṛte hy ekāntikaśreṣṭhāt tvaṃ caivaikāntiko mataḥ 12,326.013a mamaitās tanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija 12,326.013c tās tvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam 12,326.014a vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattas tvaṃ yam ihecchasi 12,326.014c prasanno 'haṃ tavādyeha viśvamūrtir ihāvyayaḥ 12,326.015 nārada uvāca 12,326.015a adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca 12,326.015c sadyaḥ phalam avāptaṃ vai dṛṣṭo yad bhagavān mayā 12,326.016a vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭas tvaṃ yat sanātanaḥ 12,326.016c bhagavān viśvadṛk siṃhaḥ sarvamūrtir mahāprabhuḥ 12,326.017 bhīṣma uvāca 12,326.017a evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam 12,326.017c uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram 12,326.018a ime hy anindriyāhārā madbhaktāś candravarcasaḥ 12,326.018c ekāgrāś cintayeyur māṃ naiṣāṃ vighno bhaved iti 12,326.019a siddhāś caite mahābhāgāḥ purā hy ekāntino 'bhavan 12,326.019c tamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyanty asaṃśayam 12,326.020a na dṛśyaś cakṣuṣā yo 'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca 12,326.020c na ghreyaś caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ 12,326.021a sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās taṃ bhajanti vai 12,326.021c yaś ca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate 12,326.022a bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati 12,326.022c ajo nityaḥ śāśvataś ca nirguṇo niṣkalas tathā 12,326.023a dvirdvādaśebhyas tattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,326.023c puruṣo niṣkriyaś caiva jñānadṛśyaś ca kathyate 12,326.024a yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama 12,326.024c sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ 12,326.025a paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada 12,326.025b*0827_01 na vidur munayaś caiva yāthārthyaṃ munipuṃgava 12,326.025c śubhāśubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadā cana 12,326.026a sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate 12,326.026c ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca 12,326.027a etān guṇāṃs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate 12,326.027b*0828_01 paśya jīvasya māhātmyaṃ ya evaṃ guṇabhojakaḥ 12,326.027b*0828_02 īṣal laghuparikrānto na guṇās tasya bhojakāḥ 12,326.027b*0829_01 sarvasthaḥ sarvago viśvaṃ guṇabhuṅ nirguṇo 'pi ca 12,326.027b*0829_02 bhojyo 'haṃ bhojako bhoktā paktāhaṃ jaṭhare 'nalaḥ 12,326.027b*0829_03 bhūtagrāmam imaṃ kṛtsnaṃ pṛthak karma pṛthaṅmukham 12,326.027b*0829_04 prakṛtistho 'vatiṣṭhāmi na ca tiṣṭhāmi mūrtimān 12,326.027b*0829_05 prāṇāpānapravāreṇa śarīraṃ prāpya dhiṣṭhitaḥ 12,326.027b*0829_06 aham eva hi jaṃtūnāṃ nimeṣonmeṣakṛd dvija 12,326.027b*0829_07 māṃ tu jānīhi viprarṣe puruṣaṃ sarvagaṃ prabhum 12,326.027c nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ 12,326.028a jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivy apsu pralīyate 12,326.028c jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate 12,326.029a khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasy ākāśam eva ca 12,326.029b*0830_01 kālo hi paramaṃ bhūtaṃ manasy eṣa pralīyate 12,326.029c mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate 12,326.030a avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkriye saṃpralīyate 12,326.030c nāsti tasmāt parataraṃ puruṣād vai sanātanāt 12,326.030d*0831_01 māṃ tu jānīhi brahmarṣe puruṣaṃ sarvagaṃ prabhum 12,326.031a nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 12,326.031c ṛte tam ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam 12,326.031e sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ 12,326.032a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,326.032c te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṃjñitam 12,326.033a tadāviśati yo brahmann adṛśyo laghuvikramaḥ 12,326.033c utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayan prabhuḥ 12,326.034a na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kva cit 12,326.034c na ca jīvaṃ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta 12,326.034d*0832_01 pṛthagbhūtāś ca te nityaṃ kṣetrajñaḥ pṛthag eva ca 12,326.034d*0832_02 sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās tasya bhojakāḥ 12,326.034d*0832_03 ete pañcasu bhūteṣu śarīrastheṣu kalpitāḥ 12,326.035a sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ 12,326.035c tasmāt sanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā 12,326.036a yasmiṃś ca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye 12,326.036c sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate 12,326.037a tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇam eva ca 12,326.037c yasmāt sarvaṃ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam 12,326.037e so 'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu 12,326.038a yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 12,326.038c jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ 12,326.039a saṃkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate 12,326.039c pradyumnād yo 'niruddhas tu so 'haṃkāro maheśvaraḥ 12,326.040a mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagat sthāvarajaṅgamam 12,326.040c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sac cāsac caiva nārada 12,326.041a māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama 12,326.041c ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,326.042a nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,326.042c etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate 12,326.042e icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ 12,326.043a māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada 12,326.043c sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi 12,326.043e mayaitat kathitaṃ samyak tava mūrticatuṣṭayam 12,326.044a siddhā hy ete mahābhāgā narā hy ekāntino 'bhavan 12,326.044c tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune 12,326.045a ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada 12,326.045c ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ 12,326.045e maivaṃ te buddhir atrābhūd dṛṣṭo jīvo mayeti ca 12,326.046a ahaṃ sarvatrago brahman bhūtagrāmāntarātmakaḥ 12,326.046c bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmy aham 12,326.047a hiraṇyagarbho lokādiś caturvaktro niruktagaḥ 12,326.047c brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ 12,326.047d*0833_01 lalāṭāc caiva me rudro devaḥ krodhād viniḥsṛtaḥ 12,326.048a paśyaikādaśa me rudrān dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitān 12,326.048c dvādaśaiva tathādityān vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān 12,326.049a agrataś caiva me paśya vasūn aṣṭau surottamān 12,326.049c nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ 12,326.050a sarvān prajāpatīn paśya paśya sapta ṛṣīn api 12,326.050c vedān yajñāṃś ca śataśaḥ paśyāmṛtam athauṣadhīḥ 12,326.051a tapāṃsi niyamāṃś caiva yamān api pṛthagvidhān 12,326.051c tathāṣṭaguṇam aiśvaryam ekasthaṃ paśya mūrtimat 12,326.052a śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīm 12,326.052c vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm 12,326.053a dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram 12,326.053c ambhodharān samudrāṃś ca sarāṃsi saritas tathā 12,326.054a mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃś caturaḥ paśya sattama 12,326.054c trīṃś caivemān guṇān paśya matsthān mūrtivivarjitān 12,326.055a devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate 12,326.055c devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hy eko 'ham āditaḥ 12,326.056a ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare 12,326.056c pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam 12,326.057a mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñam ayajat svayam 12,326.057c tatas tasmai varān prīto dadāv aham anuttamān 12,326.058a matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvam eva ca 12,326.058c ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam 12,326.059a tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaś cana 12,326.059c tvaṃ caiva varado brahman varepsūnāṃ bhaviṣyasi 12,326.060a surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana 12,326.060c pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata 12,326.060e vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvam upāsyo bhaviṣyasi 12,326.061a prādurbhāvagataś cāhaṃ surakāryeṣu nityadā 12,326.061c anuśāsyas tvayā brahman niyojyaś ca suto yathā 12,326.062a etāṃś cānyāṃś ca rucirān brahmaṇe 'mitatejase 12,326.062b*0834_01 evaṃ rudrāya manave indrāyāmitatejase 12,326.062c ahaṃ dattvā varān prīto nivṛttiparamo 'bhavam 12,326.063a nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā 12,326.063c tasmān nivṛttim āpannaś caret sarvāṅganirvṛtaḥ 12,326.064a vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam 12,326.064c kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ 12,326.065a hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ 12,326.065c so 'haṃ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ 12,326.066a eṣo 'haṃ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ 12,326.066c tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagat punaḥ 12,326.066e kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,326.067a ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama 12,326.067c tato bhūyo jagat sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā 12,326.068a asmanmūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam 12,326.068c sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat 12,326.069a pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ 12,326.069c aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ 12,326.070a brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca 12,326.070c etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ 12,326.071a yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha 12,326.071c naṣṭau punar balāt kāla ānayaty amitadyutiḥ 12,326.071e tathā balād ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai 12,326.071f*0835_00 bhīṣmaḥ 12,326.071f*0835_01 nāradas tv atha papraccha bhagavantaṃ janārdanam 12,326.071f*0835_02 śrībhagavān uvāca 12,326.071f*0835_02 keṣu keṣu ca bhāveṣu draṣṭavyo 'si mayā prabho 12,326.071f*0835_03 śṛṇu nārada tattvena prādurbhāvān mahāmune 12,326.071f*0835_04 matsyaḥ kūrmo varāhaś ca nārasiṃho 'tha vāmanaḥ 12,326.071f*0835_05 rāmo rāmaś ca rāmaś ca kṛṣṇaḥ kalkī ca te daśa 12,326.071f*0835_06 pūrvaṃ mīno bhaviṣyāmi sthāpayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ 12,326.071f*0835_07 lokān vedān dhariṣyāmi majjamānān mahārṇave 12,326.071f*0835_08 dvitīyaṃ kūrmarūpaṃ me hemakūṭanibhaṃ smṛtam 12,326.071f*0835_09 mandaraṃ dhārayiṣyāmi amṛtārthaṃ dvijottama 12,326.071f*0835_10 magnāṃ mahārṇave ghore bhārākrāntām imāṃ punaḥ 12,326.072a sattvair ākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām 12,326.072c ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,326.073a hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam 12,326.073c nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ 12,326.073e surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam 12,326.074a virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ 12,326.074b*0836_01 avadhyaḥ sarvalokānāṃ sadevāsurarakṣasām 12,326.074c bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāc cyāvayiṣyati 12,326.075a trailokye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau 12,326.075c adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt 12,326.075d*0837_01 jaṭī gatvā yajñasadaḥ stūyamāno dvijottamaiḥ 12,326.075d*0837_02 yajñastavaṃ kariṣyāmi śrutvā prīto bhaved baliḥ 12,326.075d*0837_03 kim icchasi baṭo brūhīty ukto yāce mahad varam 12,326.075d*0837_04 dīyatāṃ tripadīmātram iti yāce mahāsuram 12,326.075d*0837_05 sa dadyān mayi saṃprītaḥ pratiṣiddhaś ca mantribhiḥ 12,326.075d*0837_06 yāvaj jalaṃ hastagataṃ tribhir vikramaṇair vṛtam 12,326.076a tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase 12,326.076c devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada 12,326.076e baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam 12,326.076f*0838_01 dānavaṃ balināṃ śreṣṭham avadhyaṃ sarvadaivataiḥ 12,326.077a tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ 12,326.077a*0839_01 **** **** dvāviṃśad yugaparyaye 12,326.077a*0839_02 bhaviṣyāmi ṛṣis tatra jamadagnisuto balī 12,326.077a*0839_03 bāhuvīryayuto rāmo 12,326.077c kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam 12,326.078a saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca 12,326.078c rāmo dāśarathir bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ 12,326.079a tritopaghātād vairūpyam ekato 'tha dvitas tathā 12,326.079c prāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāv ṛṣī 12,326.080a tayor ye tv anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ 12,326.080b*0840_01 mahābalā mahāvīryāḥ śakratulyaparākramāḥ 12,326.080c te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija 12,326.081a tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam 12,326.081c haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam 12,326.081d*0841_01 tadrājye sthāpayiṣyāmi vibhīṣaṇam akalmaṣam 12,326.081d*0841_02 ayodhyāvāsinaḥ sarvān neṣye 'haṃ lokam avyayam 12,326.081d*0841_03 vibhīṣaṇāya dāsyāmi rājyaṃ tasya yathākramam 12,326.082a dvāparasya kaleś caiva saṃdhau paryavasānike 12,326.082c prādurbhāvaḥ kaṃsahetor mathurāyāṃ bhaviṣyati 12,326.082d*0842_01 kalidvāparayoḥ saṃdhāv aṣṭāviṃśe caturyuge 12,326.082d*0842_02 prādurbhāvaṃ kariṣyāmi bhūyo vṛṣṇikulodvahaḥ 12,326.082d*0842_03 madhurāyāṃ kaṃsahetor vāsudeveti nāmataḥ 12,326.082d*0842_04 tṛtīyo rāma ity eva vasudevasuto balī 12,326.083a tatrāhaṃ dānavān hatvā subahūn devakaṇṭakān 12,326.083c kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm 12,326.084a vasānas tatra vai puryām aditer vipriyaṃkaram 12,326.084c haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam 12,326.085a prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam 12,326.085c kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān 12,326.085d*0843_01 kṛkalāsabhūtaṃ ca nṛgaṃ mocayiṣye ca vai punaḥ 12,326.085d*0843_02 tataḥ pautranimittena gatvā vai śoṇitaṃ puram 12,326.085d*0843_03 bāṇasya ca puraṃ gatvā kariṣye kadanaṃ mahat 12,326.086a śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇam 12,326.086c parājeṣyāmy athodyuktau devalokanamaskṛtau 12,326.087a tataḥ sutaṃ baler jitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇam 12,326.087c vināśayiṣyāmi tataḥ sarvān saubhanivāsinaḥ 12,326.087d*0844_01 kaṃsaṃ keśiṃ tathā krūram ariṣṭaṃ ca mahāsuram 12,326.087d*0844_02 cāṇūraṃ ca mahāvīryaṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam 12,326.087d*0844_03 pralambaṃ dhenukaṃ caiva ariṣṭaṃ vṛṣarūpiṇam 12,326.087d*0844_04 kālīyaṃ ca vaśe kṛtvā yamunāyā mahāhrade 12,326.087d*0844_05 gokuleṣu tataḥ paścād gavārthe tu mahāgirim 12,326.087d*0844_06 saptarātraṃ dhariṣyāmi varṣamāṇe tu vāsave 12,326.087d*0844_07 apakrānte tato varṣe girimūrdhany avasthitaḥ 12,326.087d*0844_08 indreṇa saha saṃvādaṃ kariṣyāmi tadā dvija 12,326.088a yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṃvṛtaḥ 12,326.088c bhaviṣyati vadhas tasya matta eva dvijottama 12,326.088d*0845_01 laghvācchidya dhanaṃ sarvaṃ vāsudevaṃ ca pauṇḍrakam 12,326.089a jarāsaṃdhaś ca balavān sarvarājavirodhakaḥ 12,326.089c bhaviṣyaty asuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje 12,326.089e mama buddhiparispandād vadhas tasya bhaviṣyati 12,326.089f*0846_01 śiśupālaṃ vadhiṣyāmi yajñe dharmasutasya vai 12,326.089f*0847_01 duryodhanāparādhena yudhiṣṭhiraguṇena ca 12,326.090a samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu 12,326.090c vāsaviḥ susahāyo vai mama hy eko bhaviṣyati 12,326.090d*0848_01 yudhiṣṭhiraṃ sthāpayiṣye svarājye bhrātṛbhiḥ saha 12,326.091a evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāv ṛṣī 12,326.091c udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārtham īśvarau 12,326.091d*0849_01 śastrair nipatitāḥ sarve nṛpā yāsyanti vai divam 12,326.092a kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam 12,326.092b*0850_01 rājyaṃ praśāsati punaḥ kuntīputre yudhiṣṭhire 12,326.092c sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāś ca sattama 12,326.092e kariṣye pralayaṃ ghoram ātmajñātivināśanam 12,326.093a karmāṇy aparimeyāni caturmūrtidharo hy aham 12,326.093c kṛtvā lokān gamiṣyāmi svān ahaṃ brahmasatkṛtān 12,326.093d@031_0001 tataḥ kaliyugasyādau bhūtvā rājataruṃ śritaḥ 12,326.093d@031_0002 bhāṣayā māgadhenaiva dharmarājagṛhe vadan 12,326.093d@031_0003 kāṣāyavastrasaṃvīto muṇḍitaḥ śukladantavān 12,326.093d@031_0004 śuddhodanasuto buddho mohayiṣyāmi mānavān 12,326.093d@031_0005 śūdrāḥ śrāddheṣu bhojyante mayi buddhatvam āgate 12,326.093d@031_0006 bhaviṣyanti narāḥ sarve muṇḍāḥ kāṣāyasaṃvṛtāḥ 12,326.093d@031_0007 anadhyāyā bhaviṣyanti viprāś cāgnivivarjitāḥ 12,326.093d@031_0008 agnihotrāṇi sīdanti gurupūjā ca naśyati 12,326.093d@031_0009 na śṛṇvanti pituḥ putrā na snuṣā naiva mātaraḥ 12,326.093d@031_0010 na mitraṃ na kalatraṃ vā vartate hy adharottamam 12,326.093d@031_0011 evaṃ bhūtaṃ jagat sarvaṃ śrutismṛtivivarjitam 12,326.093d@031_0012 bhaviṣyati kalau nagno hy aśuddho varṇasaṃkaraḥ 12,326.093d@031_0013 teṣāṃ sakāśād dharmajñā devabrahmadviṣo narāḥ 12,326.093d@031_0014 bhaviṣyanti hy aśuddhāś ca nyāyacchalavibhāṣiṇaḥ 12,326.093d@031_0015 ye nagnadharmaśrotāras te samāḥ pāpaniścayaiḥ 12,326.093d@031_0016 tasmād ete na saṃbhāṣyā na spraṣṭavyā hitārthibhiḥ 12,326.093d@031_0017 upavāsatrayaṃ kuryāt tatsaṃsargaviśuddhaye 12,326.093d@031_0018 tataḥ kaliyugasyānte brāhmaṇo haripiṅgalaḥ 12,326.093d@031_0019 kalkir viṣṇuyaśaḥputro yājñavalkyapurohitaḥ 12,326.093d@031_0020 sahāyā brāhmaṇāḥ sarve tair ahaṃ sahitaḥ punaḥ 12,326.093d@031_0021 mlecchān utsādayiṣyāmi pāṣaṇḍāṃś caiva sarvaśaḥ 12,326.093d@031_0022 pāṣaṇḍiṣaṭkān hatvā vai tatrāntaḥpralaye tataḥ 12,326.093d@031_0023 ahaṃ paścād bhaviṣyāmi yajñeṣu nirataḥ sadā 12,326.094a haṃso hayaśirāś caiva prādurbhāvā dvijottama 12,326.094b*0851_01 vārāho nārasiṃhaś ca vāmano rāma eva ca 12,326.094b*0851_02 rāmo dāśarathiś caiva sātvataḥ kalkir eva ca 12,326.094c yadā vedaśrutir naṣṭā mayā pratyāhṛtā tadā 12,326.094e savedāḥ saśrutīkāś ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge 12,326.095a atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutās te yadi vā kva cit 12,326.095c atikrāntāś ca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ 12,326.095d*0852_01 puruṣaḥ sarvam evedam akṣayaś cāvyayaś ca ha 12,326.095e lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ 12,326.096a na hy etad brahmaṇā prāptam īdṛśaṃ mama darśanam 12,326.096c yat tvayā prāptam adyeha ekāntagatabuddhinā 12,326.097a etat te sarvam ākhyātaṃ brahman bhaktimato mayā 12,326.097c purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama 12,326.098a evaṃ sa bhagavān devo viśvamūrtidharo 'vyayaḥ 12,326.098c etāvad uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata 12,326.099a nārado 'pi mahātejāḥ prāpyānugraham īpsitam 12,326.099c naranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravad badarāśramam 12,326.100a idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam 12,326.100c sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam 12,326.101a nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado 'śrāvayat punaḥ 12,326.101c brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam 12,326.101d*0853_01 śrutvā brahmamukhād rudraḥ sa devyai kathayat punaḥ 12,326.101d*0854_01 evaṃ paraṃparākhyātam idaṃ śaṃtanunā śrutam 12,326.102 yudhiṣṭhira uvāca 12,326.102a etad āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ 12,326.102c kiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt 12,326.103a pitāmaho hi bhagavāṃs tasmād devād anantaraḥ 12,326.103c kathaṃ sa na vijānīyāt prabhāvam amitaujasaḥ 12,326.104 bhīṣma uvāca 12,326.104a mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca 12,326.104c samatītāni rājendra sargāś ca pralayāś ca ha 12,326.105a sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ 12,326.105c jānāti devapravaraṃ bhūyaś cāto 'dhikaṃ nṛpa 12,326.105e paramātmānam īśānam ātmanaḥ prabhavaṃ tathā 12,326.106a ye tv anye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ 12,326.106c tebhyas tac chrāvayām āsa purāṇaṃ vedasaṃmitam 12,326.107a teṣāṃ sakāśāt sūryaś ca śrutvā vai bhāvitātmanām 12,326.107c ātmānugāmināṃ brahma śrāvayām āsa bhārata 12,326.108a ṣaṭṣaṣṭir hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,326.108c sūryasya tapato lokān nirmitā ye puraḥsarāḥ 12,326.108e teṣām akathayat sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām 12,326.109a sūryānugāmibhis tāta ṛṣibhis tair mahātmabhiḥ 12,326.109c merau samāgatā devāḥ śrāvitāś cedam uttamam 12,326.110a devānāṃ tu sakāśād vai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ 12,326.110c śrāvayām āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ 12,326.111a mama cāpi pitā tāta kathayām āsa śaṃtanuḥ 12,326.111c tato mayaitac chrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata 12,326.111d*0855_01 nāradāc caiva devarṣeḥ purāṇam aham āptavān 12,326.112a surair vā munibhir vāpi purāṇaṃ yair idaṃ śrutam 12,326.112c sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ 12,326.113a idam ākhyānam ārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpa 12,326.113c nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃ cana 12,326.113d*0856_01 ākhyānam uttamaṃ cedaṃ śrāvayed yaḥ sadā nṛpa 12,326.113d*0856_02 sadaiva manujo bhaktaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 12,326.113d*0856_03 prāpnuyād acirād rājan viṣṇulokaṃ sanātanam 12,326.114a matto 'nyāni ca te rājann upākhyānaśatāni vai 12,326.114c yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro 'yam uddhṛtaḥ 12,326.115a surāsurair yathā rājan nirmathyāmṛtam uddhṛtam 12,326.115c evam etat purā vipraiḥ kathāmṛtam ihoddhṛtam 12,326.116a yaś cedaṃ paṭhate nityaṃ yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 12,326.116c ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ 12,326.117a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ 12,326.117c sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ 12,326.118a mucyed ārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām 12,326.118c jijñāsur labhate kāmān bhakto bhaktagatiṃ vrajet 12,326.119a tvayāpi satataṃ rājann abhyarcyaḥ puruṣottamaḥ 12,326.119b*0857_01 vāsudevaṃ mahātmānaṃ śrotavyaṃ vidhipūrvakam 12,326.119c sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ 12,326.120a brahmaṇyadevo bhagavān prīyatāṃ te sanātanaḥ 12,326.120c yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhur janārdanaḥ 12,326.120d*0858_01 pūjanīyo sadāvyagro munibhir vedapāragaiḥ 12,326.121 vaiśaṃpāyana uvāca 12,326.121a śrutvaitad ākhyānavaraṃ dharmarāḍ janamejaya 12,326.121c bhrātaraś cāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan 12,326.122a jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata 12,326.122c nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīm udīrayan 12,326.123a yo hy asmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 12,326.123c sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇam udīrayan 12,326.124a gatvāntarikṣāt satataṃ kṣīrodam amṛtāśayam 12,326.124c pūjayitvā ca deveśaṃ punar āyāt svam āśramam 12,326.124d*0859_00 bhīṣma uvāca 12,326.124d*0859_01 etat te sarvam ākhyātaṃ nāradoktaṃ mayeritam 12,326.124d*0859_02 pāraṃparyāgataṃ hy etat pitrā me kathitaṃ purā 12,326.124d*0860_00 sūta uvāca 12,326.124d*0860_01 etat te sarvam ākhyātaṃ vaiśaṃpāyanakīrtitam 12,326.124d*0860_02 janamejayena yac chrutvā kṛtaṃ samyag yathāvidhi 12,326.124d*0860_03 yūyaṃ hi taptatapasaḥ sarve ca caritavratāḥ 12,326.124d*0860_04 sarve vedavido mukhyā naimiṣāraṇyavāsinaḥ 12,326.124d*0860_05 śaunakasya mahāsatraṃ prāptāḥ sarve dvijottamāḥ 12,326.124d*0860_06 yajadhvaṃ suhutair yajñair ātmānaṃ parameśvaram 12,327.001 janamejaya uvāca 12,327.001a kathaṃ sa bhagavān devo yajñeṣv agraharaḥ prabhuḥ 12,327.001c yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavit tathā 12,327.002a nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ 12,327.002c pravṛttidharmān vidadhe sa eva bhagavān prabhuḥ 12,327.003a kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ 12,327.003c kathaṃ nivṛttidharmāś ca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ 12,327.004a etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanam 12,327.004c tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā 12,327.004d*0861_00 sūta uvāca 12,327.004d*0861_01 janamejayena yat pṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ 12,327.004d*0861_02 tat te 'haṃ kīrtayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama 12,327.004d*0861_03 śrutvā māhātmyam etasya dehināṃ paramātmanaḥ 12,327.004d*0861_04 janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanam abravīt 12,327.005a ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ 12,327.005c kriyāsv abhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ 12,327.005e mokṣaś coktas tvayā brahman nirvāṇaṃ paramaṃ sukham 12,327.006a ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ 12,327.006c te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ 12,327.007a aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ 12,327.007c yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan 12,327.008a kiṃ nu brahmā ca rudraś ca śakraś ca balabhit prabhuḥ 12,327.008c sūryas tārādhipo vāyur agnir varuṇa eva ca 12,327.008e ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ 12,327.009a pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam 12,327.009c tatas te nāsthitā mārgaṃ dhruvam akṣayam avyayam 12,327.010a smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ 12,327.010c doṣaḥ kālaparīmāṇe mahān eṣa kriyāvatām 12,327.011a etan me saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyam ivārpitam 12,327.011c chindhītihāsakathanāt paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,327.012a kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija 12,327.012c kimarthaṃ cādhvare brahmann ijyante tridivaukasaḥ 12,327.013a ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama 12,327.013c te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai 12,327.014 vaiśaṃpāyana uvāca 12,327.014a aho gūḍhatamaḥ praśnas tvayā pṛṣṭo janeśvara 12,327.014c nātaptatapasā hy eṣa nāvedaviduṣā tathā 12,327.014e nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā 12,327.015a hanta te kathayiṣyāmi yan me pṛṣṭaḥ purā guruḥ 12,327.015c kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān ṛṣiḥ 12,327.016a sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ 12,327.016c ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaś ca śukaḥ smṛtaḥ 12,327.017a etān samāgatān sarvān pañca śiṣyān damānvitān 12,327.017c śaucācārasamāyuktāñ jitakrodhāñ jitendriyān 12,327.018a vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān 12,327.018c merau girivare ramye siddhacāraṇasevite 12,327.019a teṣām abhyasyatāṃ vedān kadā cit saṃśayo 'bhavat 12,327.019b*0862_01 kiṃ tu brahmātha rudro vā devatā ṛṣayas tathā 12,327.019b*0862_02 prāyaḥ pravṛttimārgasthāḥ kasya devasya śāsanāt 12,327.019b*0862_03 ke vai nivṛttimārgasthāḥ kasya devasya śāsanāt 12,327.019b*0862_04 ke vai yajante sarve 'pi ka eṣām īśvaraḥ paraḥ 12,327.019c eṣa vai yas tvayā pṛṣṭas tena teṣāṃ prakīrtitaḥ 12,327.019e tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo 'dya bhārata 12,327.020a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ 12,327.020c parāśarasutaḥ śrīmān vyāso vākyam uvāca ha 12,327.021a mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,327.021c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānīyām iti sattamāḥ 12,327.022a tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca 12,327.022c nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ 12,327.023a traikālikam idaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam 12,327.023c tac chṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayam uttamam 12,327.023e yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā 12,327.024a paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ 12,327.024c mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā 12,327.025a tasmāt prasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tad vidur budhāḥ 12,327.025c avyaktād vyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt 12,327.026a aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate 12,327.026c yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham 12,327.026e so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ 12,327.027a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,327.027c ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata 12,327.028a mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇān nirmame punaḥ 12,327.028c bhūtebhyaś caiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñ śṛṇu 12,327.029a marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,327.029c vasiṣṭhaś ca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvas tathā 12,327.029e jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,327.030a vedān vedāṅgasaṃyuktān yajñān yajñāṅgasaṃyutān 12,327.030b*0863_01 etān vai sumahābhāgān ṛṣīṃl lokapitāmahān 12,327.030c nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,327.030e aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaś ca jātaṃ viśvam idaṃ jagat 12,327.031a rudro roṣātmako jāto daśānyān so 'sṛjat svayam 12,327.031c ekādaśaite rudrās tu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ 12,327.032a te rudrāḥ prakṛtiś caiva sarve caiva surarṣayaḥ 12,327.032c utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ 12,327.033a vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃs tvayā vai prabhaviṣṇunā 12,327.033c yena yasminn adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha 12,327.034a yo 'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro 'rthacintakaḥ 12,327.034c paripālyaḥ kathaṃ tena so 'dhikāro 'dhikāriṇā 12,327.035a pradiśasva balaṃ tasya yo 'dhikārārthacintakaḥ 12,327.035c evam ukto mahādevo devāṃs tān idam abravīt 12,327.036a sādhv ahaṃ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ 12,327.036c mamāpy eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā 12,327.037a lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ 12,327.037c kathaṃ balakṣayo na syād yuṣmākaṃ hy ātmanaś ca me 12,327.038a itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam 12,327.038c mahāpuruṣam avyaktaṃ sa no vakṣyati yad dhitam 12,327.039a tatas te brahmaṇā sārdham ṛṣayo vibudhās tathā 12,327.039c kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmur lokahitārthinaḥ 12,327.040a te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṃ vedakalpitam 12,327.040c sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā 12,327.041a ūrdhvaṃ dṛṣṭir bāhavaś ca ekāgraṃ ca mano 'bhavat 12,327.041c ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ 12,327.042a divyaṃ varṣasahasraṃ te tapas taptvā tad uttamam 12,327.042c śuśruvur madhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām 12,327.043a bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,327.043c svāgatenārcya vaḥ sarvāñ śrāvaye vākyam uttamam 12,327.044a vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tac ca lokahitaṃ mahat 12,327.044c pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam 12,327.045a sutaptaṃ vas tapo devā mamārādhanakāmyayā 12,327.045c bhokṣyathāsya mahāsattvās tapasaḥ phalam uttamam 12,327.046a eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ 12,327.046c yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ 12,327.047a sarve bhāgān kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ 12,327.047c tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ 12,327.048a śrutvaitad devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ 12,327.048c tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ 12,327.049a vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum āharan 12,327.049c tasmin satre tadā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat 12,327.049e devā devarṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan 12,327.050a te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ 12,327.050c prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param 12,327.050e bṛhantaṃ sarvagaṃ devam īśānaṃ varadaṃ prabhum 12,327.051a tato 'tha varado devas tān sarvān amarān sthitān 12,327.051c aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ 12,327.052a yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ 12,327.052c prīto 'haṃ pradiśāmy adya phalam āvṛttilakṣaṇam 12,327.053a etad vo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam 12,327.053c yūyaṃ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 12,327.053e yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ 12,327.054a yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ 12,327.054c kalpayiṣyanti vo bhāgāṃs te narā vedakalpitān 12,327.055a yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau 12,327.055c sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ 12,327.056a yūyaṃ lokān dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ 12,327.056c sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ 12,327.057a yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ 12,327.057c tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha 12,327.058a yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ 12,327.058c māṃ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama 12,327.059a ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāś cauṣadhibhiḥ saha 12,327.059c ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau 12,327.060a nirmāṇam etad yuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam 12,327.060c mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti 12,327.060e cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāram īśvarāḥ 12,327.061a marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,327.061c vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai 12,327.062a ete vedavido mukhyā vedācāryāś ca kalpitāḥ 12,327.062c pravṛttidharmiṇaś caiva prājāpatyena kalpitāḥ 12,327.063a ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ 12,327.063c aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ 12,327.064a sanaḥ sanatsujātaś ca sanakaḥ sasanandanaḥ 12,327.064c sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaś ca sanātanaḥ 12,327.065a saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ 12,327.065c svayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmam āsthitāḥ 12,327.066a ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidas tathā 12,327.066c ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ 12,327.067a yato 'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān 12,327.067c tasmāt parataro yo 'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ 12,327.067e so 'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ 12,327.068a yo yathā nirmito jantur yasmin yasmiṃś ca karmaṇi 12,327.068c pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so 'śnute 'vaśaḥ 12,327.069a eṣa lokagurur brahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ 12,327.069c eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ 12,327.069e mayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ 12,327.070a asya caivānujo rudro lalāṭād yaḥ samutthitaḥ 12,327.070c brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ 12,327.071a gacchadhvaṃ svān adhīkārāṃś cintayadhvaṃ yathāvidhi 12,327.071c pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram 12,327.072a pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayas tathā 12,327.072c parinirmitakālāni āyūṃṣi ca surottamāḥ 12,327.073a idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 12,327.073b*0864_01 tripādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati 12,327.073c ahiṃsyā yajñapaśavo yuge 'smin naitad anyathā 12,327.073e catuṣpāt sakalo dharmo bhaviṣyaty atra vai surāḥ 12,327.074a tatas tretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati 12,327.074c prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe 12,327.074e tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati 12,327.075a tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati 12,327.075c dvipādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati 12,327.075d*0865_01 tatra vadhyanti paśavo yūpeṣv atra nibadhyate 12,327.076a tatas tiṣye 'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte 12,327.076c ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati 12,327.076d*0866_01 devā devarṣayaś cocus tam evaṃvādinaṃ gurum 12,327.077 devā ūcuḥ 12,327.077a ekapādasthite dharme yatrakvacanagāmini 12,327.077c kathaṃ kartavyam asmābhir bhagavaṃs tad vadasva naḥ 12,327.078 śrībhagavān uvāca 12,327.078*0867_01 guravo yatra pūjyante sādhuvṛttāḥ śamānvitāḥ 12,327.078*0867_02 vastavyaṃ tatra yuṣmābhir yatra dharmo na hīyate 12,327.078a yatra vedāś ca yajñāś ca tapaḥ satyaṃ damas tathā 12,327.078c ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ 12,327.078e sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo 'dharmaḥ padā spṛśet 12,327.079 vyāsa uvāca 12,327.079a te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,327.079c namaskṛtvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān 12,327.080a gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ 12,327.080c didṛkṣur bhagavantaṃ tam aniruddhatanau sthitam 12,327.081a taṃ devo darśayām āsa kṛtvā hayaśiro mahat 12,327.081c sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhṛk 12,327.082a tato 'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devam amitaujasam 12,327.082c lokakartā prabhur brahmā lokānāṃ hitakāmyayā 12,327.083a mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ 12,327.083c sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitas tadā 12,327.084a lokakāryagatīḥ sarvās tvaṃ cintaya yathāvidhi 12,327.084c dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhur jagato guruḥ 12,327.084e tvayy āveśitabhāro 'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmy athāñjasā 12,327.085a yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati 12,327.085c prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ 12,327.086a evam uktvā hayaśirās tatraivāntaradhīyata 12,327.086c tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokam acirād gataḥ 12,327.087a evam eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ 12,327.087c yajñeṣv agraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā 12,327.088a nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatim akṣayadharmiṇām 12,327.088c pravṛttidharmān vidadhe kṛtvā lokasya citratām 12,327.089a sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam 12,327.089c yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokān; yugādau prabuddho jagad dhy utsasarja 12,327.089d*0868_01 sa ādiḥ sa ca madhyaṃ vai buddhaḥ sṛjati vai jagat 12,327.090a tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane 12,327.090c ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām 12,327.091a mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā 12,327.091c ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā 12,327.092a aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā 12,327.092c vedayajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca 12,327.093a samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśine 12,327.093c śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe 12,327.094a tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso 'pi ca 12,327.094c vācaś ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā 12,327.095a kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate 12,327.095c vivasvate 'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā 12,327.096a guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca 12,327.096c eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatir avyayaḥ 12,327.097a evam etat purā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā 12,327.097c kathitaṃ tac ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ 12,327.098a kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harir īśvaraḥ 12,327.098c gīyatāṃ vedaśabdaiś ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi 12,327.099 vaiśaṃpāyana uvāca 12,327.099a ity uktās tu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā 12,327.099c sarve śiṣyāḥ sutaś cāsya śukaḥ paramadharmavit 12,327.100a sa cāsmākam upādhyāyaḥ sahāsmābhir viśāṃ pate 12,327.100c caturvedodgatābhiś ca ṛgbhis tam abhituṣṭuve 12,327.101a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,327.101c evaṃ me 'kathayad rājan purā dvaipāyano guruḥ 12,327.102a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet 12,327.102c namo bhagavate kṛtvā samāhitamanā naraḥ 12,327.103a bhavaty arogo dyutimān balarūpasamanvitaḥ 12,327.103c āturo mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt 12,327.104a kāmakāmī labhet kāmaṃ dīrgham āyur avāpnuyāt 12,327.104c brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet 12,327.104e vaiśyo vipulalābhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt 12,327.105a aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim 12,327.105c lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayet sutam 12,327.105e vandhyā prasavam āpnoti putrapautrasamṛddhimat 12,327.106a kṣemeṇa gacched adhvānam idaṃ yaḥ paṭhate pathi 12,327.106c yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tam āpnoti ca dhruvam 12,327.106d*0869_01 ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,327.107a idaṃ maharṣer vacanaṃ viniścitaṃ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam 12,327.107c samāgamaṃ carṣidivaukasām imaṃ; niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante 12,328.001 janamejaya uvāca 12,328.001a astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam 12,328.001c nāmabhir vividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavan mama 12,328.002a vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ 12,328.002c śrutvā bhaveyaṃ yat pūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ 12,328.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,328.003a śṛṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ 12,328.003c prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam 12,328.004a nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ 12,328.004c pṛṣṭavān keśavaṃ rājan phalgunaḥ paravīrahā 12,328.005 arjuna uvāca 12,328.005a bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya 12,328.005c lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada 12,328.006a yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ 12,328.006c vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ 12,328.007a teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava 12,328.007c na hy anyo vartayen nāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho 12,328.008 śrībhagavān uvāca 12,328.008a ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu 12,328.008c purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe 'rjuna 12,328.009a sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca 12,328.009c bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ 12,328.010a gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kāni cit 12,328.010c niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato 'nagha 12,328.010e kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me 'rdhaṃ smṛtaḥ purā 12,328.011a namo 'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane 12,328.011c nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane 12,328.012a yasya prasādajo brahmā rudraś ca krodhasaṃbhavaḥ 12,328.012c yo 'sau yonir hi sarvasya sthāvarasya carasya ca 12,328.013a aṣṭādaśaguṇaṃ yat tat sattvaṃ sattvavatāṃ vara 12,328.013c prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī 12,328.013e ṛtā satyāmarājayyā lokānām ātmasaṃjñitā 12,328.014a tasmāt sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 12,328.014c tato yajñaś ca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ 12,328.014e aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 12,328.015a brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hy amitatejasaḥ 12,328.015c prasādāt prādurabhavat padmaṃ padmanibhekṣaṇa 12,328.015e tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ 12,328.016a ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā 12,328.016c krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ 12,328.017a etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau 12,328.017c tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau 12,328.017e nimittamātraṃ tāv atra sarvaprāṇivarapradau 12,328.018a kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ 12,328.018c ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ 12,328.019a dakṣakratuharaś caiva bhaganetraharas tathā 12,328.019c nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge 12,328.019d*0870_01 yo 'sau rudraḥ so 'ham asmi yo 'ham asmi śivaḥ paraḥ 12,328.019d*0870_02 yathā rudras tathāhaṃ ca nāvayor antaraṃ tathā 12,328.020a tasmin hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare 12,328.020c saṃpūjito bhavet pārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,328.021a aham ātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana 12,328.021c tasmād ātmānam evāgre rudraṃ saṃpūjayāmy aham 12,328.022a yady ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam 12,328.022c ātmānaṃ nārcayet kaś cid iti me bhāvitaṃ manaḥ 12,328.022e mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate 12,328.023a pramāṇāni hi pūjyāni tatas taṃ pūjayāmy aham 12,328.023c yas taṃ vetti sa māṃ vetti yo 'nu taṃ sa hi mām anu 12,328.024a rudro nārāyaṇaś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam 12,328.024c loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu 12,328.025a na hi me kena cid deyo varaḥ pāṇḍavanandana 12,328.025c iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvam īśvaram 12,328.025e putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā 12,328.026a na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmai cid vibudhāya tu 12,328.026c ṛta ātmānam eveti tato rudraṃ bhajāmy aham 12,328.027a sabrahmakāḥ sarudrāś ca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ 12,328.027c arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,328.028a bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata 12,328.028c sarveṣām agraṇīr viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaś ca nityaśaḥ 12,328.029a namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama 12,328.029c varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama 12,328.030a caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam 12,328.030c teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhās te caivānanyadevatāḥ 12,328.030e aham eva gatis teṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām 12,328.031a ye ca śiṣṭās trayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ 12,328.031c sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhas tu śreṣṭhabhāk 12,328.032a brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāś cānyā devatāḥ smṛtāḥ 12,328.032c prabuddhavaryāḥ sevante mām evaiṣyanti yat param 12,328.032e bhaktaṃ prati viśeṣas te eṣa pārthānukīrtitaḥ 12,328.033a tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau 12,328.033c bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum 12,328.034a jānāmy adhyātmayogāṃś ca yo 'haṃ yasmāc ca bhārata 12,328.034c nivṛttilakṣaṇo dharmas tathābhyudayiko 'pi ca 12,328.035a narāṇām ayanaṃ khyātam aham ekaḥ sanātanaḥ 12,328.035c āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ 12,328.035e ayanaṃ mama tat pūrvam ato nārāyaṇo hy aham 12,328.036a chādayāmi jagad viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ 12,328.036c sarvabhūtādhivāsaś ca vāsudevas tato hy aham 12,328.037a gatiś ca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata 12,328.037c vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cābhyadhikā mama 12,328.038a adhibhūtāni cānte 'haṃ tad icchaṃś cāsmi bhārata 12,328.038c kramaṇāc cāpy ahaṃ pārtha viṣṇur ity abhisaṃjñitaḥ 12,328.039a damāt siddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi 12,328.039c divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmād dāmodaro hy aham 12,328.040a pṛśnir ity ucyate cānnaṃ vedā āpo 'mṛtaṃ tathā 12,328.040c mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhas tato hy aham 12,328.041a ṛṣayaḥ prāhur evaṃ māṃ tritakūpābhipātitam 12,328.041c pṛśnigarbha tritaṃ pāhīty ekatadvitapātitam 12,328.042a tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivaras tritaḥ 12,328.042c uttatārodapānād vai pṛśnigarbhānukīrtanāt 12,328.043a sūryasya tapato lokān agneḥ somasya cāpy uta 12,328.043c aṃśavo ye prakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ 12,328.043e sarvajñāḥ keśavaṃ tasmān mām āhur dvijasattamāḥ 12,328.044a svapatnyām āhito garbha utathyena mahātmanā 12,328.044c utathye 'ntarhite caiva kadā cid devamāyayā 12,328.044e bṛhaspatir athāvindat tāṃ patnīṃ tasya bhārata 12,328.045a tato vai tam ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā 12,328.045c uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ 12,328.046a pūrvāgato 'haṃ varada nārhasy ambāṃ prabādhitum 12,328.046c etad bṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca 12,328.047a maithunopagato yasmāt tvayāhaṃ vinivāritaḥ 12,328.047c tasmād andho jāsyasi tvaṃ macchāpān nātra saṃśayaḥ 12,328.048a sa śāpād ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān 12,328.048c sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hy āsīd ṛṣiḥ purā 12,328.049a vedān avāpya caturaḥ sāṅgopāṅgān sanātanān 12,328.049c prayojayām āsa tadā nāma guhyam idaṃ mama 12,328.050a ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ 12,328.050c sa cakṣuṣmān samabhavad gautamaś cābhavat punaḥ 12,328.051a evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna 12,328.051c devānām atha sarveṣām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 12,328.052a agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam 12,328.052c agnīṣomātmakaṃ tasmāj jagat kṛtsnaṃ carācaram 12,328.053A api hi purāṇe bhavati 12,328.053B ekayonyātmakāv agnīṣomau 12,328.053C devāś cāgnimukhā iti 12,328.053D ekayonitvāc ca parasparaṃ mahayanto lokān dhārayata iti 12,329.001 arjuna uvāca 12,329.001a agnīṣomau kathaṃ pūrvam ekayonī pravartitau 12,329.001c eṣa me saṃśayo jātas taṃ chindhi madhusūdana 12,329.002 śrībhagavān uvāca 12,329.002a hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana 12,329.002c ātmatejodbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā mama 12,329.003A saṃprakṣālanakāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte 12,329.003B avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame 12,329.003C jyotirdharaṇivāyurahite 'ndhe tamasi jalaikārṇave loke 12,329.003D tama ity evābhibhūte 'saṃjñake 'dvitīye pratiṣṭhite 12,329.003E naiva rātryāṃ na divase na sati nāsati na vyakte nāvyakte vyavasthite 12,329.003F etasyām avasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṃbhavāt satyād ahiṃsrāl lalāmād vividhapravṛttiviśeṣāt 12,329.003G akṣayād ajarāmarād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ 12,329.004A nidarśanam api hy atra bhavati 12,329.004B nāsīd aho na rātrir āsīt 12,329.004C na sad āsīn nāsad āsīt 12,329.004D tama eva purastād abhavad viśvarūpam 12,329.004E sā viśvasya jananīty evam asyārtho 'nubhāṣyate 12,329.005A tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja 12,329.005B tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat 12,329.005C yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ 12,329.005D yo 'gnis tat kṣatraṃ kṣatrād brahma balavattaram 12,329.005E kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā 12,329.005F brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam 12,329.005G dīpyamāne 'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi 12,329.005H bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti 12,329.006A mantravādo 'pi hi bhavati 12,329.006B tvam agne yajñānāṃ hotā viśveṣām 12,329.006C hito devebhir mānuṣe jane iti 12,329.006D nidarśanaṃ cātra bhavati 12,329.006E viśveṣām agne yajñānāṃ hoteti 12,329.006F hito devair mānuṣair jagata iti 12,329.006G agnir hi yajñānāṃ hotā kartā 12,329.006H sa cāgnir brahma 12,329.007A na hy ṛte mantrād dhavanam asti 12,329.007B na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati 12,329.007C havir mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṃ hoteti niyuktaḥ 12,329.007D ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca 12,329.007E brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ 12,329.007F tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti 12,329.007G yajñā devāṃs tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti 12,329.008A śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati 12,329.008B agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti 12,329.008C evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso 'gniṃ bhāvayanti 12,329.008D agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati 12,329.008E api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti 12,329.009a viśvaṃ brahmāsṛjat pūrvaṃ sarvādir niravaskaram 12,329.009c brahmaghoṣair divaṃ tiṣṭhanty amarā brahmayonayaḥ 12,329.010a brāhmaṇānāṃ matir vākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca 12,329.010c dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityād vāry amṛtaṃ yathā 12,329.011a nāsti satyāt paro dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ 12,329.011c brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye 12,329.012a naiṣām ukṣā vardhate nota vāhā; na gargaro mathyate saṃpradāne 12,329.012c apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ 12,329.013A vedapurāṇetihāsaprāmāṇyān nārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāś ca brāhmaṇāḥ 12,329.013B vāksamakālaṃ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaś ca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ 12,329.013C itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayam evotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāś ca 12,329.014A ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamād dhariśmaśrutām indraḥ prāptaḥ 12,329.014B kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa 12,329.014C aśvinor grahapratiṣedhodyatavajrasya puraṃdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ 12,329.014D kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyas tapasā cātmānaṃ saṃyojya netrākṛtir anyā lalāṭe rudrasyotpāditā 12,329.015A tripuravadhārthaṃ dīkṣām abhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkṛtya prayuktāḥ 12,329.015B tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ 12,329.015C tair asya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatām upanītaḥ 12,329.015D pūrve ca manvantare svāyaṃbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇān nīlakaṇṭhatvam eva vā 12,329.016A amṛtotpādane puraścaraṇatām upagatasyāṅgiraso bṛhaspater upaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ 12,329.016B atha bṛhaspatir apāṃ cukrodha 12,329.016C yasmān mamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na prasādam upagatās tasmād adyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṃkīrṇāḥ kaluṣībhavateti 12,329.016D tadāprabhṛty āpo yādobhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ 12,329.017A viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām 12,329.017B sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asurebhyaḥ 12,329.018A atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāram asurā varam ayācanta 12,329.018B he svasar ayaṃ te putras tvāṣṭro viśvarūpas triśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asmākam 12,329.018C tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmaḥ 12,329.018D tad enaṃ tvaṃ vārayitum arhasi tathā yathāsmān bhajed iti 12,329.019A atha viśvarūpaṃ nandanavanam upagataṃ mātovāca 12,329.019B putra kiṃ parapakṣavardhanas tvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi 12,329.019C nārhasy evaṃ kartum iti 12,329.019D sa viśvarūpo mātur vākyam anatikramaṇīyam iti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipum agāt 12,329.020A hairaṇyagarbhāc ca vasiṣṭhād dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavān 12,329.020B yasmāt tvayānyo vṛto hotā tasmād asamāptayajñas tvam apūrvāt sattvajātād vadhaṃ prāpsyasīti 12,329.020C tacchāpadānād dhiraṇyakaśipuḥ prāptavān vadham 12,329.021A viśvarūpo mātṛpakṣavardhano 'tyarthaṃ tapasy abhavat 12,329.021B tasya vratabhaṅgārtham indro bahvīḥ śrīmatyo 'psaraso niyuyoja 12,329.021C tāś ca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavat tāsu cāpsaraḥsu nacirād eva sakto 'bhavat 12,329.021D saktaṃ cainaṃ jñātvāpsarasa ūcur gacchāmahe vayaṃ yathāgatam iti 12,329.022A tās tvāṣṭra uvāca 12,329.022B kva gamiṣyatha āsyatāṃ tāvan mayā saha śreyo bhaviṣyatīti 12,329.022C tās tam abruvan 12,329.022D vayaṃ devastriyo 'psarasa indraṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti 12,329.023A atha tā viśvarūpo 'bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti 12,329.023B tato mantrāñ jajāpa 12,329.023C tair mantraiḥ prāvardhata triśirāḥ 12,329.023D ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhir yajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāv ekenāpa ekena sendrān devān 12,329.023E athendras taṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintām āpede 12,329.024A devāś ca te sahendreṇa brahmāṇam abhijagmur ūcuś ca 12,329.024B viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate 12,329.024C vayam abhāgāḥ saṃvṛttāḥ 12,329.024D asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmaḥ 12,329.024E tad arhasi no vidhātuṃ śreyo yad anantaram iti 12,329.025A tān brahmovāca ṛṣir bhārgavas tapas tapyate dadhīcaḥ 12,329.025B sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāt 12,329.025C tasyāsthibhir vajraṃ kriyatām iti 12,329.026A devās tatrāgacchan yatra dadhīco bhagavān ṛṣis tapas tepe 12,329.026B sendrā devās tam abhigamyocur bhagavaṃs tapasaḥ kuśalam avighnaṃ ceti 12,329.026C tān dadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kriyatām 12,329.026D yad vakṣyatha tat kariṣyāmīti 12,329.026E te tam abruvañ śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavān kartum arhatīti 12,329.026F atha dadhīcas tathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra 12,329.026*0871_01 evam ukto dadhīcas tān abravīt |1| sahasraṃ varṣāṇām 12,329.026*0871_02 aindraṃ padam avāpyate mayā yadi jahyām |2| tathety uktvendraḥ 12,329.026*0871_03 svasthānaṃ dattvā tapasvy abhavat |3| indro dadhīco 'bhavat |4| 12,329.026*0871_04 tāvat pūrṇe sendrā devā āgaman kālo 'yaṃ dehanyāsāyeti |5| 12,329.026*0872_01 śrutir apy atra bhavati | indro dadhīco 'sthibhiḥ kṛtam 12,329.026*0872_02 (Ṛv. 1.84.13a) iti | 12,329.027A tasya paramātmany avasṛte tāny asthīni dhātā saṃgṛhya vajram akarot 12,329.027B tena vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa brahmāsthisaṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna 12,329.027C śirasāṃ cāsya chedanam akarot 12,329.027D tasmād anantaraṃ viśvarūpagātramathanasaṃbhavaṃ tvaṣṭrotpāditam evāriṃ vṛtram indro jaghāna 12,329.027*0873_01 takṣṇā yajñapaśoḥ śiras te dadāmīty uktvā 12,329.028A tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayād indro devarājyaṃ parityajya apsu saṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ prapede 12,329.028B tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa 12,329.029A atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṃ babhūva 12,329.029B devān rajas tamaś cāviveśa 12,329.029C mantrā na prāvartanta maharṣīṇām 12,329.029D rakṣāṃsi prādurabhavan 12,329.029E brahma cotsādanaṃ jagāma 12,329.029F anindrāś cābalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ 12,329.030A atha devā ṛṣayaś cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ 12,329.030B nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva 12,329.030C atha lokāḥ prakṛtim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ 12,329.031A athovāca nahuṣaḥ 12,329.031B sarvaṃ māṃ śakropabhuktam upasthitam ṛte śacīm iti 12,329.031C sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām 12,329.031D subhage 'ham indro devānāṃ bhajasva mām iti 12,329.031E taṃ śacī pratyuvāca 12,329.031F prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaś ca 12,329.031G nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartum iti 12,329.032A tām athovāca nahuṣaḥ 12,329.032B aindraṃ padam adhyāsyate mayā 12,329.032C aham indrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaś cit tvam indrabhukteti 12,329.032D sā tam uvāca 12,329.032E asti mama kiṃ cid vratam aparyavasitam 12,329.032F tasyāvabhṛthe tvām upagamiṣyāmi kaiś cid evāhobhir iti 12,329.032G sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma 12,329.033A atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatim upāgacchat 12,329.033B sa ca tām abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatir uvāca 12,329.033C anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadām upaśrutim āhvaya 12,329.033D sā tavendraṃ darśayiṣyatīti 12,329.034A sātha mahāniyamam āsthitā devīṃ varadām upaśrutiṃ mantrair āhvayat 12,329.034B sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt 12,329.034C uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā 12,329.034D kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 12,329.034E tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti 12,329.034F saināṃ mānasaṃ saro 'nayat 12,329.034G tatrendraṃ bisagranthigatam adarśayat 12,329.035A tām indraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva 12,329.035B aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam 12,329.035C naṣṭaṃ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti 12,329.035D tām indra uvāca kathaṃ vartayasīti 12,329.035E sā tam uvāca 12,329.035F nahuṣo mām āhvayati 12,329.035G kālaś cāsya mayā kṛta iti 12,329.036A tām indra uvāca 12,329.036B gaccha 12,329.036C nahuṣas tvayā vācyo 'pūrveṇa mām ṛṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva 12,329.036D indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā 12,329.036E tvam anyenopayātum arhasīti 12,329.036F saivam uktā hṛṣṭā jagāma 12,329.036G indro 'pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ 12,329.037A athendrāṇīm abhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti 12,329.037B taṃ śacy abravīc chakreṇa yathoktam 12,329.037C sa maharṣiyuktaṃ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat 12,329.038A atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo maharṣīn vikriyamāṇāṃs tān nahuṣeṇāpaśyat 12,329.038B padbhyāṃ ca tenāspṛśyata 12,329.038C tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravṛtta pāpa patasva mahīm 12,329.038D sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti 12,329.038E sa maharṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat 12,329.039A athānindraṃ punas trailokyam abhavat 12,329.039B tato devā ṛṣayaś ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇam indrārthe 'bhijagmuḥ 12,329.039C ūcuś cainaṃ bhagavann indraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātum arhasīti 12,329.039D tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro 'bhiyajatu 12,329.039E tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti 12,329.040A tato devā ṛṣayaś cendraṃ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti 12,329.040B sā punas tat saraḥ samabhyagacchat 12,329.040C indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya bṛhaspatim abhijagāma 12,329.040D bṛhaspatiś cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat 12,329.040E tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam aśvam utsṛjya vāhanaṃ tam eva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayām āsa 12,329.041A tataḥ sa devarāḍ devair ṛṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva 12,329.041B brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat 12,329.041C evam indro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ 12,329.041*0874_01 vanitāsu rajaḥ | vṛkṣeṣu niryāsaḥ | giriṣu śambaḥ | 12,329.041*0874_02 pṛthivyām ūṣarāḥ |1| te 'spṛśyāḥ |2| tasmād dhavir alavaṇaṃ 12,329.041*0874_03 pacyate |3|| 12,329.041*0875_01 nahuṣasya śāpamokṣanimittaṃ devair ṛṣibhir yācyamāno 'gastyaḥ 12,329.041*0875_02 prāha | 12,329.041*0875_03 yāvat svakulajaḥ śrīmān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,329.041*0875_04 kathayitvā svakān praśnān svaṃ bhīmaṃ ca vimokṣyate | 12,329.042A ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo maharṣir upāspṛśaṃs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ 12,329.042B sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ 12,329.043A bhṛguṇā maharṣiṇā śapto 'gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ 12,329.044A aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti 12,329.044B tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat 12,329.044C aditiṃ cāvocad bhikṣāṃ dehīti 12,329.044D tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṃ nānyenety aditir bhikṣāṃ nādāt 12,329.044E atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritam adityāḥ 12,329.044F sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ 12,329.044*0876_01 aditiḥ śaptā aditer udare bhaviṣyati vyathā 12,329.045A dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan 12,329.045B tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatim indave 12,329.045C tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṃ prītim akarot 12,329.045D tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemam arthaṃ śaśaṃsuḥ 12,329.045E bhagavann asmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīm adhikaṃ bhajatīti 12,329.045F so 'bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti 12,329.046A dakṣaśāpāt somaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa 12,329.046B sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat 12,329.046C dakṣaś cainam abravīn na samaṃ vartasa iti 12,329.046D tatrarṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā 12,329.046E paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham 12,329.046F tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti 12,329.046G athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham 12,329.046H gatvā cātmanaḥ snapanam akarot 12,329.046I snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayām āsa 12,329.046J tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhṛti tīrthaṃ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṃ babhūva 12,329.046K tacchāpād adyāpi kṣīyate somo 'māvāsyāntarasthaḥ 12,329.046L paurṇamāsīmātre 'dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapur darśayati 12,329.046M meghasadṛśaṃ varṇam agamat tad asya śaśalakṣma vimalam abhavat 12,329.047A sthūlaśirā maharṣir meroḥ prāguttare digbhāge tapas tepe 12,329.047B tasya tapas tapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucir vāyur vivāyamānaḥ śarīram aspṛśat 12,329.047C sa tapasā tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdayaparitoṣam agamat 12,329.047D tatra tasyānilavyajanakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ na darśitavanta iti sa etāñ śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti 12,329.048A nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma maharṣiḥ purābhavat 12,329.048B tasya merau tapas tapyataḥ samudra āhūto nāgataḥ 12,329.048C tenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajalaḥ kṛtaḥ 12,329.048D svedaprasyandanasadṛśaś cāsya lavaṇabhāvo janitaḥ 12,329.048E uktaś cāpeyo bhaviṣyasi 12,329.048F etac ca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñitena pīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati 12,329.048G tad etad adyāpi vaḍavāmukhasaṃjñitenānuvartinā toyaṃ sāmudraṃ pīyate 12,329.048*0877_01 punar umā dakṣakopād dhimavato girer duhitā babhūva 12,329.049A himavato girer duhitaram umāṃ rudraś cakame 12,329.049B bhṛgur api ca maharṣir himavantam āgamyābravīt kanyām umāṃ me dehīti 12,329.049C tam abravīd dhimavān abhilaṣito varo rudra iti 12,329.049D tam abravīd bhṛgur yasmāt tvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātas tasmān na ratnānāṃ bhavān bhājanaṃ bhaviṣyatīti 12,329.049E adyaprabhṛty etad avasthitam ṛṣivacanam 12,329.050A tad evaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām 12,329.050B kṣatram api śāśvatīm avyayāṃ pṛthivīṃ patnīm abhigamya bubhuje 12,329.050C tad etad brahmāgnīṣomīyam 12,329.050D tena jagad dhāryate 12,330.001 śrībhagavān uvāca 12,330.001a sūryācandramasau śaśvat keśair me aṃśusaṃjñitaiḥ 12,330.001b*0878_01 nāmnāṃ niruktaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ 12,330.001c bodhayaṃs tāpayaṃś caiva jagad uttiṣṭhataḥ pṛthak 12,330.002a bodhanāt tāpanāc caiva jagato harṣaṇaṃ bhavet 12,330.002c agnīṣomakṛtair ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana 12,330.002e hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ 12,330.003a iḍopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣv aham 12,330.003c varṇaś ca me hariśreṣṭhas tasmād dharir ahaṃ smṛtaḥ 12,330.004a dhāma sāro hi lokānām ṛtaṃ caiva vicāritam 12,330.004c ṛtadhāmā tato vipraiḥ satyaś cāhaṃ prakīrtitaḥ 12,330.005a naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām 12,330.005c govinda iti māṃ devā vāgbhiḥ samabhituṣṭuvuḥ 12,330.006a śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet 12,330.006c tenāviṣṭaṃ hi yat kiṃ cic chipiviṣṭaṃ hi tat smṛtam 12,330.007a yāsko mām ṛṣir avyagro naikayajñeṣu gītavān 12,330.007c śipiviṣṭa iti hy asmād guhyanāmadharo hy aham 12,330.008a stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāsko ṛṣir udāradhīḥ 12,330.008c matprasādād adho naṣṭaṃ niruktam abhijagmivān 12,330.009a na hi jāto na jāye 'haṃ na janiṣye kadā cana 12,330.009c kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmād aham ajaḥ smṛtaḥ 12,330.010a noktapūrvaṃ mayā kṣudram aślīlaṃ vā kadā cana 12,330.010c ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī 12,330.011a sac cāsac caiva kaunteya mayāveśitam ātmani 12,330.011c pauṣkare brahmasadane satyaṃ mām ṛṣayo viduḥ 12,330.012a sattvān na cyutapūrvo 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtam 12,330.012c janmanīhābhavat sattvaṃ paurvikaṃ me dhanaṃjaya 12,330.013a nirāśīḥkarmasaṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ prakalpaya 12,330.013c sātvatajñānadṛṣṭo 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ 12,330.014a kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān 12,330.014c kṛṣṇo varṇaś ca me yasmāt tasmāt kṛṣṇo 'ham arjuna 12,330.015a mayā saṃśleṣitā bhūmir adbhir vyoma ca vāyunā 12,330.015c vāyuś ca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama 12,330.016a nirvāṇaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmo 'sau para ucyate 12,330.016c tasmān na cyutapūrvo 'ham acyutas tena karmaṇā 12,330.017a pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvalaukike 12,330.017c tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi mām adhokṣajam añjasā 12,330.018a niruktaṃ vedaviduṣo ye ca śabdārthacintakāḥ 12,330.018c te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ 12,330.018d*0879_01 adho na kṣīyate yasmād vadanty anye 'py adhokṣajam 12,330.019a śabda ekamatair eṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ 12,330.019c nānyo hy adhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum 12,330.020a ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam 12,330.020c ghṛtārcir aham avyagrair vedajñaiḥ parikīrtitaḥ 12,330.021a trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ca smṛtāḥ 12,330.021c pittaṃ śleṣmā ca vāyuś ca eṣa saṃghāta ucyate 12,330.022a etaiś ca dhāryate jantur etaiḥ kṣīṇaiś ca kṣīyate 12,330.022c āyurvedavidas tasmāt tridhātuṃ māṃ pracakṣate 12,330.023a vṛṣo hi bhagavān dharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata 12,330.023c naighaṇṭukapadākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣam uttamam 12,330.024a kapir varāhaḥ śreṣṭhaś ca dharmaś ca vṛṣa ucyate 12,330.024c tasmād vṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ 12,330.024d*0880_01 nādimantaṃ na cāntaṃ ca kadā cid vidyate surāḥ 12,330.025a na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ; kadā cid vidante surāś cāsurāś ca 12,330.025c anādyo hy amadhyas tathā cāpy anantaḥ; pragīto 'ham īśo vibhur lokasākṣī 12,330.026a śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanaṃjaya 12,330.026c na ca pāpāni gṛhṇāmi tato 'haṃ vai śuciśravāḥ 12,330.027a ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho divyadarśanaḥ 12,330.027c imām uddhṛtavān bhūmim ekaśṛṅgas tato hy aham 12,330.028a tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,330.028c trikakut tena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt 12,330.029a viriñca iti yaḥ proktaḥ kapilajñānacintakaiḥ 12,330.029c sa prajāpatir evāhaṃ cetanāt sarvalokakṛt 12,330.030a vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam 12,330.030c kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ 12,330.031a hiraṇyagarbho dyutimān eṣa yaś chandasi stutaḥ 12,330.031c yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ smṛtaḥ 12,330.032a ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate 12,330.032c sahasraśākhaṃ yat sāma ye vai vedavido janāḥ 12,330.032e gāyanty āraṇyake viprā madbhaktās te 'pi durlabhāḥ 12,330.033a ṣaṭpañcāśatam aṣṭau ca saptatriṃśatam ity uta 12,330.033c yasmiñ śākhā yajurvede so 'ham ādhvaryave smṛtaḥ 12,330.034a pañcakalpam atharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitam 12,330.034c kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidas tathā 12,330.035a śākhābhedāś ca ye ke cid yāś ca śākhāsu gītayaḥ 12,330.035c svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃs tān viddhi matkṛtān 12,330.036a yat tad dhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam 12,330.036c so 'ham evottare bhāge kramākṣaravibhāgavit 12,330.037a rāmādeśitamārgeṇa matprasādān mahātmanā 12,330.037c pāñcālena kramaḥ prāptas tasmād bhūtāt sanātanāt 12,330.037e bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaḥ kramapāragaḥ 12,330.038a nārāyaṇād varaṃ labdhvā prāpya yogam anuttamam 12,330.038c kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ 12,330.039a kaṇḍarīko 'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān 12,330.039c jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 12,330.039e saptajātiṣu mukhyatvād yogānāṃ saṃpadaṃ gataḥ 12,330.040a purāham ātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare 12,330.040c dharmasya kuruśārdūla tato 'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ 12,330.041a naranārāyaṇau pūrvaṃ tapas tepatur avyayam 12,330.041c dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane 12,330.042a tatkālasamayaṃ caiva dakṣayajño babhūva ha 12,330.042c na caivākalpayad bhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata 12,330.043a tato dadhīcivacanād dakṣayajñam apāharat 12,330.043c sasarja śūlaṃ krodhena prajvalantaṃ muhur muhuḥ 12,330.044a tac chūlaṃ bhasmasāt kṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram 12,330.044c āvayoḥ sahasāgacchad badaryāśramam antikāt 12,330.044e vegena mahatā pārtha patan nārāyaṇorasi 12,330.045a tataḥ svatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha 12,330.045c babhūvur muñjavarṇās tu tato 'haṃ muñjakeśavān 12,330.046a tac ca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā 12,330.046c jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam 12,330.047a atha rudra upādhāvat tāv ṛṣī tapasānvitau 12,330.047c tata enaṃ samuddhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā 12,330.047e nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā 12,330.048a atha rudravighātārtham iṣīkāṃ jagṛhe naraḥ 12,330.048c mantraiś ca saṃyuyojāśu so 'bhavat paraśur mahān 12,330.049a kṣiptaś ca sahasā rudre khaṇḍanaṃ prāptavāṃs tadā 12,330.049c tato 'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt 12,330.049d*0881_01 rudrasya bhāgaṃ pradadur bhāgam uccheṣaṇaṃ punaḥ 12,330.049d*0881_02 śrutir apy atra bhavati vedair uktas tathā punaḥ 12,330.049d*0881_03 uccheṣaṇabhāgo vai rudras tasyoccheṣaṇena hotavyam iti sarve 12,330.049d*0881_04 gamyarūpeṇa tadā || 12,330.050 arjuna uvāca 12,330.050a asmin yuddhe tu vārṣṇeya trailokyamathane tadā 12,330.050c jayaṃ kaḥ prāptavāṃs tatra śaṃsaitan me janārdana 12,330.051 śrībhagavān uvāca 12,330.051a tayoḥ saṃlagnayor yuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ 12,330.051c udvignāḥ sahasā kṛtsnā lokāḥ sarve 'bhavaṃs tadā 12,330.052a nāgṛhṇāt pāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ 12,330.052c vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,330.053a devān rajas tamaś caiva samāviviśatus tadā 12,330.053c vasudhā saṃcakampe 'tha nabhaś ca vipaphāla ha 12,330.054a niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanāc cyutaḥ 12,330.054c agāc choṣaṃ samudraś ca himavāṃś ca vyaśīryata 12,330.055a tasminn evaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana 12,330.055c brahmā vṛto devagaṇair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ 12,330.055e ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddham avartata 12,330.056a sāñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ 12,330.056c uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānām astu vai śivam 12,330.056e nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā 12,330.057a yad akṣaram athāvyaktam īśaṃ lokasya bhāvanam 12,330.057c kūṭasthaṃ kartṛnirdvaṃdvam akarteti ca yaṃ viduḥ 12,330.058a vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtir iyaṃ śivā 12,330.058c naro nārāyaṇaś caiva jātau dharmakulodvahau 12,330.059a tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau 12,330.059c ahaṃ prasādajas tasya kasmiṃś cit kāraṇāntare 12,330.059e tvaṃ caiva krodhajas tāta pūrvasarge sanātanaḥ 12,330.060a mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiś ca maharṣibhiḥ 12,330.060c prasādayāśu lokānāṃ śāntir bhavatu māciram 12,330.061a brahmaṇā tv evam uktas tu rudraḥ krodhāgnim utsṛjan 12,330.061c prasādayām āsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,330.061e śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim 12,330.062a tato 'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ 12,330.062c prītimān abhavat tatra rudreṇa saha saṃgataḥ 12,330.063a ṛṣibhir brahmaṇā caiva vibudhaiś ca supūjitaḥ 12,330.063c uvāca devam īśānam īśaḥ sa jagato hariḥ 12,330.064a yas tvāṃ vetti sa māṃ vetti yas tvām anu sa mām anu 12,330.064c nāvayor antaraṃ kiṃ cin mā te bhūd buddhir anyathā 12,330.065a adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko 'yaṃ bhavatv ayam 12,330.065c mama pāṇyaṅkitaś cāpi śrīkaṇṭhas tvaṃ bhaviṣyasi 12,330.066a evaṃ lakṣaṇam utpādya parasparakṛtaṃ tadā 12,330.066c sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāv ṛṣī 12,330.066e tapas tepatur avyagrau visṛjya tridivaukasaḥ 12,330.067a eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe 12,330.067c nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata 12,330.067e ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te 12,330.068a evaṃ bahuvidhai rūpaiś carāmīha vasuṃdharām 12,330.068c brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam 12,330.068e mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavāñ jayam 12,330.069a yas tu te so 'grato yāti yuddhe saṃpraty upasthite 12,330.069c taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam 12,330.070a kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava 12,330.070c nihatāṃs tena vai pūrvaṃ hatavān asi vai ripūn 12,330.071a aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevam umāpatim 12,330.071c namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haram avyayam 12,330.071d*0882_01 yaḥ sa te kathitaḥ pūrvaṃ krodhajeti punaḥ punaḥ 12,330.071d*0882_02 tasya prabhāvam evāgryaṃ yac chrutaṃ te dhanaṃjaya 12,331.001 janamejaya uvāca 12,331.001a brahman sumahad ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam 12,331.001c yac chrutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 12,331.001d@032_0001 sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 12,331.001d@032_0002 na tathā phaladaṃ saute nārāyaṇakathā yathā 12,331.001d@032_0003 pāvitāṅgāḥ sma saṃvṛttāḥ śrutvemam āditaḥ kathām 12,331.001d@032_0004 nārāyaṇāśrayāṃ puṇyāṃ sarvapāpapramocanīm 12,331.001d@032_0005 durdarśo bhagavān devaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,331.001d@032_0006 devaiḥ sabrahmakaiḥ kṛtsnair anyaiś caiva maharṣibhiḥ 12,331.001d@032_0007 dṛṣṭavān nārado yatra devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,331.001d@032_0008 nūnam etad dhy anumataṃ tasya devasya sūtaja 12,331.001d@032_0009 yad dṛṣṭavāñ jagannātham aniruddhatanau sthitam 12,331.001d@032_0010 yat prādravat punar bhūyo nārado devasattamau 12,331.001d@032_0011 sūta uvāca 12,331.001d@032_0011 naranārāyaṇau draṣṭuṃ kāraṇaṃ tad bravīhi me 12,331.001d@032_0012 tasmin yajñe vartamāne rājñaḥ pārikṣitasya vai 12,331.001d@032_0013 karmāntareṣu vidhivad vartamāneṣu śaunaka 12,331.001d@032_0014 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣiṃ vedanidhiṃ prabhum 12,331.001d@032_0015 janamejaya uvāca 12,331.001d@032_0015 paripapraccha rājendraḥ pitāmahapitāmaham 12,331.001d@032_0016 śvetadvīpān nivṛttena nāradena surarṣiṇā 12,331.001d@032_0017 dhyāyatā bhagavadvākyaṃ ceṣṭitaṃ kim ataḥ param 12,331.001d@032_0018 badaryāśramam āgamya samāgamya ca tāv ṛṣī 12,331.001d@032_0019 kiyantaṃ kālam avasat kāṃ kathāṃ pṛṣṭavāṃś ca saḥ 12,331.002a idaṃ śatasahasrād dhi bhāratākhyānavistarāt 12,331.002c āmathya matimanthena jñānodadhim anuttamam 12,331.003a navanītaṃ yathā dadhno malayāc candanaṃ yathā 12,331.003c āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo 'mṛtaṃ yathā 12,331.004a samuddhṛtam idaṃ brahman kathāmṛtam anuttamam 12,331.004c taponidhe tvayoktaṃ hi nārāyaṇakathāśrayam 12,331.005a sa hīśo bhagavān devaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ 12,331.005c aho nārāyaṇaṃ tejo durdarśaṃ dvijasattama 12,331.006a yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥ 12,331.006c ṛṣayaś ca sagandharvā yac ca kiṃ cic carācaram 12,331.006e na tato 'sti paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca 12,331.007a sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 12,331.007c na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇakathā yathā 12,331.008a sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemām āditaḥ kathām 12,331.008c harer viśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm 12,331.009a na citraṃ kṛtavāṃs tatra yad āryo me dhanaṃjayaḥ 12,331.009c vāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñ jayam uttamam 12,331.010a na cāsya kiṃ cid aprāpyaṃ manye lokeṣv api triṣu 12,331.010c trailokyanātho viṣṇuḥ sa yasyāsīt sāhyakṛt sakhā 12,331.011a dhanyāś ca sarva evāsan brahmaṃs te mama pūrvakāḥ 12,331.011c hitāya śreyase caiva yeṣām āsīj janārdanaḥ 12,331.012a tapasāpi na dṛśyo hi bhagavāṃl lokapūjitaḥ 12,331.012c yaṃ dṛṣṭavantas te sākṣāc chrīvatsāṅkavibhūṣaṇam 12,331.013a tebhyo dhanyataraś caiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,331.013c na cālpatejasam ṛṣiṃ vedmi nāradam avyayam 12,331.013d*0883_01 dṛṣṭavān yo hariṃ devaṃ nārāyaṇam ajaṃ vibhum 12,331.013e śvetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ svayaṃ hariḥ 12,331.014a devaprasādānugataṃ vyaktaṃ tat tasya darśanam 12,331.014c yad dṛṣṭavāṃs tadā devam aniruddhatanau sthitam 12,331.015a badarīm āśramaṃ yat tu nāradaḥ prādravat punaḥ 12,331.015c naranārāyaṇau draṣṭuṃ kiṃ nu tatkāraṇaṃ mune 12,331.016a śvetadvīpān nivṛttaś ca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,331.016c badarīm āśramaṃ prāpya samāgamya ca tāv ṛṣī 12,331.017a kiyantaṃ kālam avasat kāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃś ca saḥ 12,331.017c śvetadvīpād upāvṛtte tasmin vā sumahātmani 12,331.018a kim abrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāv ṛṣī 12,331.018c tad etan me yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi 12,331.018d*0884_00 sūta uvāca 12,331.018d*0884_01 evaṃ pṛṣṭas tadā rājñā parāśaryo mahāmuniḥ 12,331.018d*0884_02 samīpasthaṃ tataḥ śiṣyaṃ vaiśaṃpāyanam abravīt 12,331.018d*0884_03 brūhy asmai sarvam akhilaṃ yad vṛttaṃ nāradasya ha 12,331.018d*0884_04 tayoḥ sakāśaṃ gatvā ca yathā sa kṛtavān punaḥ 12,331.018d*0885_00 sūta uvāca 12,331.018d*0885_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanas tadā 12,331.018d*0885_02 śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 12,331.018d*0885_03 tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi 12,331.018d*0885_04 guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā 12,331.018d*0885_05 ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṃ purātanam 12,331.019 vaiśaṃpāyana uvāca 12,331.019a namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 12,331.019c yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 12,331.019d*0886_01 nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,331.019d*0886_02 etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmy aham 12,331.019d*0886_03 nāradena purā yā me gurave viniveditā 12,331.019d*0886_04 ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,331.020a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭvā ca harim avyayam 12,331.020c nivṛtto nārado rājaṃs tarasā merum āgamat 12,331.020e hṛdayenodvahan bhāraṃ yad uktaṃ paramātmanā 12,331.021a paścād asyābhavad rājann ātmanaḥ sādhvasaṃ mahat 12,331.021c yad gatvā dūram adhvānaṃ kṣemī punar ihāgataḥ 12,331.022a tato meroḥ pracakrāma parvataṃ gandhamādanam 12,331.022c nipapāta ca khāt tūrṇaṃ viśālāṃ badarīm anu 12,331.023a tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāv ṛṣisattamau 12,331.023c tapaś carantau sumahad ātmaniṣṭhau mahāvratau 12,331.024a tejasābhyadhikau sūryāt sarvalokavirocanāt 12,331.024c śrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau 12,331.025a jālapādabhujau tau tu pādayoś cakralakṣaṇau 12,331.025c vyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau 12,331.026a ṣaṣṭidantāv aṣṭadaṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau 12,331.026c svāsyau pṛthulalāṭau ca suhanū subhrunāsikau 12,331.027a ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayos tayoḥ 12,331.027c evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣasaṃjñitau 12,331.028a tau dṛṣṭvā nārado hṛṣṭas tābhyāṃ ca pratipūjitaḥ 12,331.028c svāgatenābhibhāṣyātha pṛṣṭaś cānāmayaṃ tadā 12,331.029a babhūvāntargatamatir nirīkṣya puruṣottamau 12,331.029c sadogatās tatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ 12,331.030a śvetadvīpe mayā dṛṣṭās tādṛśāv ṛṣisattamau 12,331.030c iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇam 12,331.030e upopaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe 12,331.031a tatas tau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasām api 12,331.031c ṛṣī śamadamopetau kṛtvā pūrvāhṇikaṃ vidhim 12,331.032a paścān nāradam avyagrau pādyārghyābhyāṃ prapūjya ca 12,331.032c pīṭhayoś copaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa 12,331.033a teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo 'bhivyarājata 12,331.033c ājyāhutimahājvālair yajñavāṭo 'gnibhir yathā 12,331.034a atha nārāyaṇas tatra nāradaṃ vākyam abravīt 12,331.034c sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitam 12,331.035a apīdānīṃ sa bhagavān paramātmā sanātanaḥ 12,331.035c śvetadvīpe tvayā dṛṣṭa āvayoḥ prakṛtiḥ parā 12,331.036 nārada uvāca 12,331.036a dṛṣṭo me puruṣaḥ śrīmān viśvarūpadharo 'vyayaḥ 12,331.036c sarve hi lokās tatrasthās tathā devāḥ saharṣibhiḥ 12,331.036e adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyan sanātanau 12,331.037a yair lakṣaṇair upetaḥ sa harir avyaktarūpadhṛk 12,331.037c tair lakṣaṇair upetau hi vyaktarūpadharau yuvām 12,331.038a dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥ 12,331.038c iha caivāgato 'smy adya visṛṣṭaḥ paramātmanā 12,331.039a ko hi nāma bhavet tasya tejasā yaśasā śriyā 12,331.039c sadṛśas triṣu lokeṣu ṛte dharmātmajau yuvām 12,331.040a tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kṣetrajñasaṃjñitam 12,331.040c prādurbhāvāś ca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā 12,331.041a tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥ 12,331.041c pratibuddhāś ca te sarve bhaktāś ca puruṣottamam 12,331.042a te 'rcayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ 12,331.042c priyabhakto hi bhagavān paramātmā dvijapriyaḥ 12,331.043a ramate so 'rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥ 12,331.043c viśvabhuk sarvago devo bāndhavo bhaktavatsalaḥ 12,331.043e sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibaladyutiḥ 12,331.043f*0887_01 hetuś cājñāvidhānaṃ ca tattvaṃ caiva mahāyaśāḥ 12,331.044a tapasā yojya so ''tmānaṃ śvetadvīpāt paraṃ hi yat 12,331.044c teja ity abhivikhyātaṃ svayaṃbhāsāvabhāsitam 12,331.045a śāntiḥ sā triṣu lokeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanām 12,331.045c etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ vratam āsthitaḥ 12,331.046a na tatra sūryas tapati na somo 'bhivirājate 12,331.046c na vāyur vāti deveśe tapaś carati duścaram 12,331.047a vedīm aṣṭatalotsedhāṃ bhūmāv āsthāya viśvabhuk 12,331.047c ekapādasthito deva ūrdhvabāhur udaṅmukhaḥ 12,331.047e sāṅgān āvartayan vedāṃs tapas tepe suduścaram 12,331.048a yad brahmā ṛṣayaś caiva svayaṃ paśupatiś ca yat 12,331.048c śeṣāś ca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ 12,331.049a nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaś ca ye 12,331.049c havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ prayuñjate 12,331.049e kṛtsnaṃ tat tasya devasya caraṇāv upatiṣṭhati 12,331.050a yāḥ kriyāḥ saṃprayuktās tu ekāntagatabuddhibhiḥ 12,331.050c tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigṛhṇāti vai svayam 12,331.051a na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhair mahātmabhiḥ 12,331.051c vidyate triṣu lokeṣu tato 'smy aikāntikaṃ gataḥ 12,331.051e iha caivāgatas tena visṛṣṭaḥ paramātmanā 12,331.051f*0888_01 ananyadevatābhaktir ananyamanutā hareḥ 12,331.051f*0888_02 ananyasevyatā viṣṇor ananyārcyatvam eva ca 12,331.051f*0888_03 brahmarudrādisāmyatvaṃ buddhirāhityam eva ca 12,331.051f*0888_04 ananyadevālayagatir ananyabhaktādyavīkṣaṇam 12,331.051f*0888_05 tathā karmaphalāsaṅgo hy ekāntitvam idaṃ matam 12,331.052a evaṃ me bhagavān devaḥ svayam ākhyātavān hariḥ 12,331.052c āsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ 12,332.001 naranārāyaṇāv ūcatuḥ 12,332.001a dhanyo 'sy anugṛhīto 'si yat te dṛṣṭaḥ svayaṃ prabhuḥ 12,332.001c na hi taṃ dṛṣṭavān kaś cit padmayonir api svayam 12,332.002a avyaktayonir bhagavān durdarśaḥ puruṣottamaḥ 12,332.002c nāradaitad dhi te satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtam 12,332.003a nāsya bhaktaiḥ priyataro loke kaś cana vidyate 12,332.003c tataḥ svayaṃ darśitavān svam ātmānaṃ dvijottama 12,332.004a tapo hi tapyatas tasya yat sthānaṃ paramātmanaḥ 12,332.004c na tat saṃprāpnute kaś cid ṛte hy āvāṃ dvijottama 12,332.005a yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaved dyutiḥ 12,332.005c sthānasya sā bhavet tasya svayaṃ tena virājatā 12,332.006a tasmād uttiṣṭhate vipra devād viśvabhuvaḥ pateḥ 12,332.006c kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmis tu yujyate 12,332.007a tasmāc cottiṣṭhate devāt sarvabhūtahito rasaḥ 12,332.007c āpo yena hi yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca 12,332.008a tasmād eva samudbhūtaṃ tejo rūpaguṇātmakam 12,332.008c yena sma yujyate sūryas tato lokān virājate 12,332.009a tasmād devāt samudbhūtaḥ sparśas tu puruṣottamāt 12,332.009c yena sma yujyate vāyus tato lokān vivāty asau 12,332.010a tasmāc cottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarāt prabhoḥ 12,332.010c ākāśaṃ yujyate yena tatas tiṣṭhaty asaṃvṛtam 12,332.011a tasmāc cottiṣṭhate devāt sarvabhūtagataṃ manaḥ 12,332.011c candramā yena saṃyuktaḥ prakāśaguṇadhāraṇaḥ 12,332.012a ṣaḍbhūtotpādakaṃ nāma tat sthānaṃ vedasaṃjñitam 12,332.012c vidyāsahāyo yatrāste bhagavān havyakavyabhuk 12,332.013a ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ 12,332.013c teṣāṃ vai kṣemam adhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama 12,332.013e sarvalokatamohantā ādityo dvāram ucyate 12,332.013f*0889_01 jvālāmālī mahātejā yenedaṃ dhāryate jagat 12,332.014a ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kena cit kva cit 12,332.014c paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśanty uta 12,332.015a tasmād api vinirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ 12,332.015c manobhūtās tato bhūyaḥ pradyumnaṃ praviśanty uta 12,332.016a pradyumnāc cāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā 12,332.016c viśanti viprapravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha 12,332.017a tatas traiguṇyahīnās te paramātmānam añjasā 12,332.017c praviśanti dvijaśreṣṭha kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam 12,332.017e sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ 12,332.018a samāhitamanaskāś ca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ 12,332.018c ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te 12,332.019a āvām api ca dharmasya gṛhe jātau dvijottama 12,332.019c ramyāṃ viśālām āśritya tapa ugraṃ samāsthitau 12,332.020a ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ 12,332.020c bhaviṣyanti trilokasthās teṣāṃ svastīty ato dvija 12,332.021a vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama 12,332.021c āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyak tad uttamam 12,332.021d*0890_01 svārthena vidhinā yuktaḥ sarvakṛcchravrate sthitaḥ 12,332.022a āvābhyām api dṛṣṭas tvaṃ śvetadvīpe tapodhana 12,332.022c samāgato bhagavatā saṃjalpaṃ kṛtavān yathā 12,332.023a sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare 12,332.023c yad bhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham 12,332.023d*0891_01 sarvaṃ sa te kathitavān devadevo mahāmune 12,332.024 vaiśaṃpāyana uvāca 12,332.024a etac chrutvā tayor vākyaṃ tapasy ugre 'bhyavartata 12,332.024c nāradaḥ prāñjalir bhūtvā nārāyaṇaparāyaṇaḥ 12,332.025a jajāpa vidhivan mantrān nārāyaṇagatān bahūn 12,332.025c divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame 12,332.026a avasat sa mahātejā nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,332.026c tam evābhyarcayan devaṃ naranārāyaṇau ca tau 12,333.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,333.001a kasya cit tv atha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,333.001c daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ param 12,333.002a tatas taṃ vacanaṃ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ 12,333.002c ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite 12,333.003a tvayā matimatāṃ śreṣṭha tan me śaṃsa yathāgamam 12,333.003c kim etat kriyate karma phalaṃ cāsya kim iṣyate 12,333.004 nārada uvāca 12,333.004a tvayaitat kathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyam ity api 12,333.004c daivataṃ ca paro yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ 12,333.005a tatas tadbhāvito nityaṃ yaje vaikuṇṭham avyayam 12,333.005c tasmāc ca prasṛtaḥ pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,333.006a mama vai pitaraṃ prītaḥ parameṣṭhy apy ajījanat 12,333.006c ahaṃ saṃkalpajas tasya putraḥ prathamakalpitaḥ 12,333.007a yajāmy ahaṃ pitṝn sādho nārāyaṇavidhau kṛte 12,333.007c evaṃ sa eva bhagavān pitā mātā pitāmahaḥ 12,333.007e ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ 12,333.008a śrutiś cāpy aparā deva putrān hi pitaro 'yajan 12,333.008c vedaśrutiḥ praṇaṣṭā ca punar adhyāpitā sutaiḥ 12,333.008e tatas te mantradāḥ putrāḥ pitṛtvam upapedire 12,333.009a nūnaṃ puraitad viditaṃ yuvayor bhāvitātmanoḥ 12,333.009c putrāś ca pitaraś caiva parasparam apūjayan 12,333.010a trīn piṇḍān nyasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśān iti 12,333.010c kathaṃ tu piṇḍasaṃjñāṃ te pitaro lebhire purā 12,333.011 naranārāyaṇāv ūcatuḥ 12,333.011a imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām 12,333.011c govinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpam āśritaḥ 12,333.012a sthāpayitvā tu dharaṇīṃ sve sthāne puruṣottamaḥ 12,333.012c jalakardamaliptāṅgo lokakāryārtham udyataḥ 12,333.013a prāpte cāhnikakāle sa madhyaṃdinagate ravau 12,333.013c daṃṣṭrāvilagnān mṛtpiṇḍān vidhūya sahasā prabhuḥ 12,333.013e sthāpayām āsa vai pṛthvyāṃ kuśān āstīrya nārada 12,333.014a sa teṣv ātmānam uddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi 12,333.014c saṃkalpayitvā trīn piṇḍān svenaiva vidhinā prabhuḥ 12,333.015a ātmagātroṣmasaṃbhūtaiḥ snehagarbhais tilair api 12,333.015c prokṣyāpavargaṃ deveśaḥ prāṅmukhaḥ kṛtavān svayam 12,333.016a maryādāsthāpanārthaṃ ca tato vacanam uktavān 12,333.016c ahaṃ hi pitaraḥ sraṣṭum udyato lokakṛt svayam 12,333.017a tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ param 12,333.017c daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśam 12,333.017e āśritā dharaṇīṃ piṇḍās tasmāt pitara eva te 12,333.018a trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharās tv ime 12,333.018c bhavantu pitaro loke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ 12,333.019a pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ 12,333.019c aham evātra vijñeyas triṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ 12,333.020a nāsti matto 'dhikaḥ kaś cit ko vābhyarcyo mayā svayam 12,333.020c ko vā mama pitā loke aham eva pitāmahaḥ 12,333.021a pitāmahapitā caiva aham evātra kāraṇam 12,333.021c ity evam uktvā vacanaṃ devadevo vṛṣākapiḥ 12,333.022a varāhaparvate vipra dattvā piṇḍān savistarān 12,333.022c ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ 12,333.023a etadarthaṃ śubhamate pitaraḥ piṇḍasaṃjñitāḥ 12,333.023c labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapivaco yathā 12,333.024a ye yajanti pitṝn devān gurūṃś caivātithīṃs tathā 12,333.024c gāś caiva dvijamukhyāṃś ca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā 12,333.024e karmaṇā manasā vācā viṣṇum eva yajanti te 12,333.025a antargataḥ sa bhagavān sarvasattvaśarīragaḥ 12,333.025c samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ 12,333.025e mahān mahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutaḥ 12,334.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,334.001a śrutvaitan nārado vākyaṃ naranārāyaṇeritam 12,334.001c atyantabhaktimān deve ekāntitvam upeyivān 12,334.002a proṣya varṣasahasraṃ tu naranārāyaṇāśrame 12,334.002c śrutvā bhagavadākhyānaṃ dṛṣṭvā ca harim avyayam 12,334.002e himavantaṃ jagāmāśu yatrāsya svaka āśramaḥ 12,334.003a tāv api khyātatapasau naranārāyaṇāv ṛṣī 12,334.003c tasminn evāśrame ramye tepatus tapa uttamam 12,334.004a tvam apy amitavikrāntaḥ pāṇḍavānāṃ kulodvahaḥ 12,334.004c pāvitātmādya saṃvṛttaḥ śrutvemām āditaḥ kathām 12,334.005a naiva tasya paro loko nāyaṃ pārthivasattama 12,334.005c karmaṇā manasā vācā yo dviṣyād viṣṇum avyayam 12,334.006a majjanti pitaras tasya narake śāśvatīḥ samāḥ 12,334.006c yo dviṣyād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,334.007a kathaṃ nāma bhaved dveṣya ātmā lokasya kasya cit 12,334.007c ātmā hi puruṣavyāghra jñeyo viṣṇur iti sthitiḥ 12,334.008a ya eṣa gurur asmākam ṛṣir gandhavatīsutaḥ 12,334.008c tenaitat kathitaṃ tāta māhātmyaṃ paramātmanaḥ 12,334.008e tasmāc chrutaṃ mayā cedaṃ kathitaṃ ca tavānagha 12,334.009a kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum 12,334.009c ko hy anyaḥ puruṣavyāghra mahābhāratakṛd bhavet 12,334.009e dharmān nānāvidhāṃś caiva ko brūyāt tam ṛte prabhum 12,334.010a vartatāṃ te mahāyajño yathā saṃkalpitas tvayā 12,334.010c saṃkalpitāśvamedhas tvaṃ śrutadharmaś ca tattvataḥ 12,334.011a etat tu mahad ākhyānaṃ śrutvā pārikṣito nṛpaḥ 12,334.011c tato yajñasamāptyarthaṃ kriyāḥ sarvāḥ samārabhat 12,334.012a nārāyaṇīyam ākhyānam etat te kathitaṃ mayā 12,334.012b*0892_01 pṛṣṭena śaunakādyeha naimiṣāraṇyavāsiṣu 12,334.012c nāradena purā rājan gurave me niveditam 12,334.012e ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,334.013a sa hi paramagurur bhuvanapatir; dharaṇidharaḥ śamaniyamanidhiḥ 12,334.013c śrutivinayanidhir dvijaparamahitas; tava bhavatu gatir harir amarahitaḥ 12,334.014a tapasāṃ nidhiḥ sumahatāṃ mahato; yaśasaś ca bhājanam ariṣṭakahā 12,334.014c ekāntināṃ śaraṇado 'bhayado; gatido 'stu vaḥ sa makhabhāgaharaḥ 12,334.015a triguṇātigaś catuṣpañcadharaḥ; pūrteṣṭayoś ca phalabhāgaharaḥ 12,334.015c vidadhāti nityam ajito 'tibalo; gatim ātmagāṃ sukṛtinām ṛṣiṇām 12,334.016a taṃ lokasākṣiṇam ajaṃ puruṣaṃ; ravivarṇam īśvaragatiṃ bahuśaḥ 12,334.016c praṇamadhvam ekamatayo yatayaḥ; salilodbhavo 'pi tam ṛṣiṃ praṇataḥ 12,334.017a sa hi lokayonir amṛtasya padaṃ; sūkṣmaṃ purāṇam acalaṃ paramam 12,334.017c tat sāṃkhyayogibhir udāradhṛtaṃ; buddhyā yatātmabhir viditaṃ satatam 12,335.001 janamejaya uvāca 12,335.001a śrutaṃ bhagavatas tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ 12,335.001c janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam 12,335.001e mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī 12,335.002a pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ 12,335.002c sa tathā naḥ śruto brahman kathyamānas tvayānagha 12,335.003a yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat 12,335.003c havyakavyabhujo viṣṇor udakpūrve mahodadhau 12,335.003e tac ca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā 12,335.004a kiṃ tad utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā 12,335.004c rūpaṃ prabhāvamahatām apūrvaṃ dhīmatāṃ vara 12,335.005a dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭham apūrvam amitaujasam 12,335.005c tad aśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kim akaron mune 12,335.006a etan naḥ saṃśayaṃ brahman purāṇajñānasaṃbhavam 12,335.006c kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam 12,335.006e pāvitāḥ sma tvayā brahman puṇyāṃ kathayatā kathām 12,335.007 vaiśaṃpāyana uvāca 12,335.007a kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam 12,335.007c jagau yad bhagavān vyāso rājño dharmasutasya vai 12,335.007d*0893_01 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi sarvaṃ tac chṛṇu śaunaka 12,335.007d*0894_01 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣiṃ vedanidhiṃ prabhum 12,335.007d*0894_02 paripapraccha rājendraḥ pārīkṣita yudhiṣṭhiraḥ 12,335.008a śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ 12,335.008c utpannasaṃśayo rājā tam eva samacodayat 12,335.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,335.009a yat tad darśitavān brahmā devaṃ hayaśirodharam 12,335.009c kimarthaṃ tat samabhavad vapur devopakalpitam 12,335.010 vyāsa uvāca 12,335.010a yat kiṃ cid iha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate 12,335.010c sarvaṃ pañcabhir āviṣṭaṃ bhūtair īśvarabuddhijaiḥ 12,335.011a īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhur nārāyaṇo virāṭ 12,335.011c bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo 'pi ca 12,335.011e bhūtapralayam avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama 12,335.012a dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā 12,335.012c jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile 12,335.013a vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge 12,335.013c vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate 12,335.014a avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca 12,335.014c tama evābhavat sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 12,335.015a tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamomūlam ṛtātmakam 12,335.015c tad viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanum āsthitam 12,335.016a so 'niruddha iti proktas tat pradhānaṃ pracakṣate 12,335.016c tad avyaktam iti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama 12,335.017a vidyāsahāyavān devo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ 12,335.017b*0895_01 ādikarmā sa bhūtānām aprameyo hariḥ prabhuḥ 12,335.017c apsv eva śayanaṃ cakre nidrāyogam upāgataḥ 12,335.017e jagataś cintayan sṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām 12,335.018a tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahān ātmaguṇaḥ smṛtaḥ 12,335.018c ahaṃkāras tato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ 12,335.018e hiraṇyagarbho bhagavān sarvalokapitāmahaḥ 12,335.019a padme 'niruddhāt saṃbhūtas tadā padmanibhekṣaṇaḥ 12,335.019c sahasrapatre dyutimān upaviṣṭaḥ sanātanaḥ 12,335.020a dadṛśe 'dbhutasaṃkāśe lokān āpomayān prabhuḥ 12,335.020c sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇān sṛjat 12,335.021a pūrvam eva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe 12,335.021c nārāyaṇakṛtau bindū apām āstāṃ guṇottarau 12,335.022a tāv apaśyat sa bhagavān anādinidhano 'cyutaḥ 12,335.022c ekas tatrābhavad bindur madhvābho ruciraprabhaḥ 12,335.023a sa tāmaso madhur jātas tadā nārāyaṇājñayā 12,335.023c kaṭhinas tv aparo binduḥ kaiṭabho rājasas tu saḥ 12,335.024a tāv abhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau 12,335.024c balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau 12,335.025a dadṛśāte 'ravindasthaṃ brahmāṇam amitaprabham 12,335.025c sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃś caturaś cāruvigrahān 12,335.026a tato vigrahavantau tau vedān dṛṣṭvāsurottamau 12,335.026c sahasā jagṛhatur vedān brahmaṇaḥ paśyatas tadā 12,335.027a atha tau dānavaśreṣṭhau vedān gṛhya sanātanān 12,335.027c rasāṃ viviśatus tūrṇam udakpūrve mahodadhau 12,335.028a tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalam āviśat 12,335.028c tato vacanam īśānaṃ prāha vedair vinākṛtaḥ 12,335.029a vedā me paramaṃ cakṣur vedā me paramaṃ balam 12,335.029c vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam 12,335.030a mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balād itaḥ 12,335.030c andhakārā hi me lokā jātā vedair vinākṛtāḥ 12,335.030e vedān ṛte hi kiṃ kuryāṃ lokān vai sraṣṭum udyataḥ 12,335.031a aho bata mahad duḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama 12,335.031c prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokāya randhayan 12,335.032a ko hi śokārṇave magnaṃ mām ito 'dya samuddharet 12,335.032c vedāṃs tān ānayen naṣṭān kasya cāhaṃ priyo bhave 12,335.033a ity evaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama 12,335.033c hareḥ stotrārtham udbhūtā buddhir buddhimatāṃ vara 12,335.033e tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ 12,335.034a namas te brahmahṛdaya namas te mama pūrvaja 12,335.034c lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe vibho 12,335.035a vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānam āsthita 12,335.035c viśvabhuk sarvabhūtānām antarātmann ayonija 12,335.036a ahaṃ prasādajas tubhyaṃ lokadhāmne svayaṃbhuve 12,335.036c tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam 12,335.037a cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsīt purātanam 12,335.037c tvatprasādāc ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat 12,335.038a tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho 12,335.038c nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamam ucyate 12,335.039a aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam 12,335.039c idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha 12,335.040a sarge sarge hy ahaṃ putras tava triguṇavarjitaḥ 12,335.040c prathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ 12,335.041a tvam īśvarasvabhāvaś ca svayaṃbhūḥ puruṣottamaḥ 12,335.041c tvayā vinirmito 'haṃ vai vedacakṣur vayotigaḥ 12,335.042a te me vedā hṛtāś cakṣur andho jāto 'smi jāgṛhi 12,335.042c dadasva cakṣuṣī mahyaṃ priyo 'haṃ te priyo 'si me 12,335.043a evaṃ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ 12,335.043c jahau nidrām atha tadā vedakāryārtham udyataḥ 12,335.043e aiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanum āsthitaḥ 12,335.044a sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhas tadā 12,335.044c kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānām ālayaṃ prabhuḥ 12,335.045a tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā 12,335.045c keśāś cāsyābhavan dīrghā raver aṃśusamaprabhāḥ 12,335.046a karṇāv ākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī 12,335.046c gaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāv āstāṃ mahānadī 12,335.047a cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā 12,335.047c oṃkāras tv atha saṃskāro vidyuj jihvā ca nirmitā 12,335.048a dantāś ca pitaro rājan somapā iti viśrutāḥ 12,335.048c goloko brahmalokaś ca oṣṭhāv āstāṃ mahātmanaḥ 12,335.048e grīvā cāsyābhavad rājan kālarātrir guṇottarā 12,335.049a etad dhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhir āvṛtam 12,335.049c antardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ 12,335.050a rasāṃ punaḥ praviṣṭaś ca yogaṃ paramam āsthitaḥ 12,335.050c śaikṣaṃ svaraṃ samāsthāya om iti prāsṛjat svaram 12,335.051a sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ snigdha eva ca 12,335.051c babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ 12,335.052a tatas tāv asurau kṛtvā vedān samayabandhanān 12,335.052c rasātale vinikṣipya yataḥ śabdas tato drutau 12,335.053a etasminn antare rājan devo hayaśirodharaḥ 12,335.053c jagrāha vedān akhilān rasātalagatān hariḥ 12,335.053e prādāc ca brahmaṇe bhūyas tataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ 12,335.054a sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau 12,335.054c vedānām ālayaś cāpi babhūvāśvaśirās tataḥ 12,335.055a atha kiṃ cid apaśyantau dānavau madhukaiṭabhau 12,335.055c punar ājagmatus tatra vegitau paśyatāṃ ca tau 12,335.055e yatra vedā vinikṣiptās tat sthānaṃ śūnyam eva ca 12,335.056a tata uttamam āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau 12,335.056c punar uttasthatuḥ śīghraṃ rasānām ālayāt tadā 12,335.056e dadṛśāte ca puruṣaṃ tam evādikaraṃ prabhum 12,335.057a śvetaṃ candraviśuddhābham aniruddhatanau sthitam 12,335.057c bhūyo 'py amitavikrāntaṃ nidrāyogam upāgatam 12,335.058a ātmapramāṇaracite apām upari kalpite 12,335.058c śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte 12,335.059a niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham 12,335.059c taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsam amuñcatām 12,335.060a ūcatuś ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau 12,335.060c ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrām upāgataḥ 12,335.061a anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtam āharaṇaṃ rasāt 12,335.061c kasyaiṣa ko nu khalv eṣa kiṃ ca svapiti bhogavān 12,335.062a ity uccāritavākyau tau bodhayām āsatur harim 12,335.062c yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ 12,335.063a nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe 12,335.063b*0896_01 vibuddhaḥ sumahātejā yodhayām āsa tāv ubhau 12,335.063c atha yuddhaṃ samabhavat tayor nārāyaṇasya ca 12,335.064a rajastamoviṣṭatanū tāv ubhau madhukaiṭabhau 12,335.064c brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna madhusūdanaḥ 12,335.065a tatas tayor vadhenāśu vedāpaharaṇena ca 12,335.065c śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ 12,335.066a tataḥ parivṛto brahmā hatārir vedasatkṛtaḥ 12,335.066c nirmame sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān 12,335.067a dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lokavisargikīm 12,335.067c tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ 12,335.068a tau dānavau harir hatvā kṛtvā hayaśiras tanum 12,335.068c punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tām eva vidadhe tanum 12,335.068d*0897_00 vaiśaṃpāyana uvāca 12,335.068d*0897_01 evaṃ sa bhagavān vyāso gurur mama viśāṃ pate 12,335.068d*0897_02 kathayām āsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ 12,335.069a evam eṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ 12,335.069c paurāṇam etad ākhyātaṃ rūpaṃ varadam aiśvaram 12,335.070a yo hy etad brāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyād dhārayeta vā 12,335.070c na tasyādhyayanaṃ nāśam upagacchet kadā cana 12,335.071a ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam 12,335.071c pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite 12,335.072a etad dhayaśiro rājann ākhyānaṃ tava kīrtitam 12,335.072c purāṇaṃ vedasamitaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,335.073a yāṃ yām icchet tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kva cit 12,335.073c tāṃ tāṃ kuryād vikurvāṇaḥ svayam ātmānam ātmanā 12,335.074a eṣa vedanidhiḥ śrīmān eṣa vai tapaso nidhiḥ 12,335.074c eṣa yogaś ca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ harir vibhuḥ 12,335.075a nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ 12,335.075c tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ 12,335.076a nārāyaṇaparaṃ satyam ṛtaṃ nārāyaṇātmakam 12,335.076c nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ 12,335.077a pravṛttilakṣaṇaś caiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ 12,335.077c nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ 12,335.078a apāṃ caiva guṇo rājan raso nārāyaṇātmakaḥ 12,335.078c jyotiṣāṃ ca guṇo rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam 12,335.079a nārāyaṇātmakaś cāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ 12,335.079c nārāyaṇātmakaś cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ 12,335.080a manaś cāpi tato bhūtam avyaktaguṇalakṣaṇam 12,335.080c nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣām ayanaṃ ca yat 12,335.081a nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīś ca lakṣmīś ca devatāḥ 12,335.081c nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ 12,335.082a kāraṇaṃ puruṣo yeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam 12,335.082c svabhāvaś caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam 12,335.082d*0898_01 adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham 12,335.082d*0898_02 vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam 12,335.083a pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ 12,335.083c tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ 12,335.084a tattvam eko mahāyogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,335.084c sabrahmakānāṃ lokānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 12,335.085a sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnām ātmavedinām 12,335.085c manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te 12,335.086a ye ke cit sarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate 12,335.086c dānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat 12,335.087a sarveṣām āśrayo viṣṇur aiśvaraṃ vidhim āsthitaḥ 12,335.087c sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate 12,335.088a ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣir; mahāvibhūtir guṇavān nirguṇākhyaḥ 12,335.088c guṇaiś ca saṃyogam upaiti śīghraṃ; kālo yathartāv ṛtusaṃprayuktaḥ 12,335.089a naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano; na cāgatiṃ kaś cid ihānupasyati 12,335.089c jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam 12,336.001 janamejaya uvāca 12,336.001a aho hy ekāntinaḥ sarvān prīṇāti bhagavān hariḥ 12,336.001c vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavān svayam 12,336.002a ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ 12,336.002c teṣāṃ tvayābhinirdiṣṭā pāraṃparyāgatā gatiḥ 12,336.003a caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam 12,336.003c ekāntinas tu puruṣā gacchanti paramaṃ padam 12,336.004a nūnam ekāntadharmo 'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ 12,336.004c agatvā gatayas tisro yad gacchanty avyayaṃ harim 12,336.005a sahopaniṣadān vedān ye viprāḥ samyag āsthitāḥ 12,336.005c paṭhanti vidhim āsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ 12,336.006a tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatim ekāntināṃ nṛṇām 12,336.006c kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇāpi vā 12,336.007a ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho 12,336.007c etan me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,336.008 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.008a samupoḍheṣv anīkeṣu kurupāṇḍavayor mṛdhe 12,336.008c arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam 12,336.009a āgatiś ca gatiś caiva pūrvaṃ te kathitā mayā 12,336.009c gahano hy eṣa dharmo vai durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,336.010a saṃmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ 12,336.010c dhāryate svayam īśena rājan nārāyaṇena ha 12,336.011a etam arthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ 12,336.011c ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,336.012a guruṇā ca mamāpy eṣa kathito nṛpasattama 12,336.012c yathā tu kathitas tatra nāradena tathā śṛṇu 12,336.013a yadāsīn mānasaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam 12,336.013c brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam 12,336.013e tena dharmeṇa kṛtavān daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 12,336.014a phenapā ṛṣayaś caiva taṃ dharmaṃ pratipedire 12,336.014c vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmam etaṃ prapedire 12,336.014e vaikhānasebhyaḥ somas tu tataḥ so 'ntardadhe punaḥ 12,336.015a yadāsīc cākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa 12,336.015c tadā pitāmahāt somād etaṃ dharmam ajānata 12,336.015e nārāyaṇātmakaṃ rājan rudrāya pradadau ca saḥ 12,336.016a tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa 12,336.016c vālakhilyān ṛṣīn sarvān dharmam etam apāṭhayat 12,336.016e antardadhe tato bhūyas tasya devasya māyayā 12,336.016f*0899_01 vālakhilyā mahātmāno dharmāya pradaduś ca tam 12,336.017a tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīd vācikaṃ mahat 12,336.017c tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇān nṛpa 12,336.018a suparṇo nāma tam ṛṣiḥ prāptavān puruṣottamāt 12,336.018c tapasā vai sutaptena damena niyamena ca 12,336.019a triḥ parikrāntavān etat suparṇo dharmam uttamam 12,336.019c yasmāt tasmād vrataṃ hy etat trisauparṇam ihocyate 12,336.020a ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratam etad dhi duścaram 12,336.020c suparṇāc cāpy adhigato dharma eṣa sanātanaḥ 12,336.021a vāyunā dvipadāṃ śreṣṭha prathito jagadāyuṣā 12,336.021c vāyoḥ sakāśāt prāptaś ca ṛṣibhir vighasāśibhiḥ 12,336.022a tebhyo mahodadhiś cainaṃ prāptavān dharmam uttamam 12,336.022c tataḥ so 'ntardadhe bhūyo nārāyaṇasamāhitaḥ 12,336.023a yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭir āsīn mahātmanaḥ 12,336.023c brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu 12,336.024a jagat sraṣṭumanā devo harir nārāyaṇaḥ svayam 12,336.024c cintayām āsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhuḥ 12,336.025a atha cintayatas tasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ 12,336.025c prajāsargakaro brahmā tam uvāca jagatpatiḥ 12,336.026a sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatas tathā 12,336.026c śreyas tava vidhāsyāmi balaṃ tejaś ca suvrata 12,336.027a dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ 12,336.027c tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi 12,336.028a tato brahmā namaścakre devāya harimedhase 12,336.028c dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham 12,336.028e āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam 12,336.029a upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe 'mitatejase 12,336.029c taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥkarmasaṃjñitam 12,336.029e jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam 12,336.030a tato 'tha varado devo brahmalokapitāmahaḥ 12,336.030c asṛjat sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān 12,336.031a tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham 12,336.031c tato hi sātvato dharmo vyāpya lokān avasthitaḥ 12,336.032a tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt 12,336.032c pūjayām āsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,336.033a dharmapratiṣṭhāhetoś ca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ 12,336.033c adhyāpayām āsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā 12,336.034a tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa 12,336.034c adhyāpayat purāvyagraḥ sarvalokapatir vibhuḥ 12,336.035a tataḥ śaṅkhapadaś cāpi putram ātmajam aurasam 12,336.035c diśāpālaṃ sudharmāṇam adhyāpayata bhārata 12,336.035e tataḥ so 'ntardadhe bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ 12,336.036a nāsikyajanmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama 12,336.036c dharmam etaṃ svayaṃ devo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,336.036e ujjagārāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatas tadā 12,336.037a sanatkumāro bhagavāṃs tataḥ prādhītavān nṛpa 12,336.037c sanatkumārād api ca vīraṇo vai prajāpatiḥ 12,336.037e kṛtādau kuruśārdūla dharmam etam adhītavān 12,336.038a vīraṇaś cāpy adhītyainaṃ raucyāya manave dadau 12,336.038c raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase 12,336.039a kukṣināmne 'tha pradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe 12,336.039c tataḥ so 'ntardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ 12,336.040a aṇḍaje janmani punar brahmaṇe hariyonaye 12,336.040c eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhāt punaḥ 12,336.041a gṛhīto brahmaṇā rājan prayuktaś ca yathāvidhi 12,336.041c adhyāpitāś ca munayo nāmnā barhiṣado nṛpa 12,336.042a barhiṣadbhyaś ca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam 12,336.042c jyeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ 12,336.043a jyeṣṭhāc cāpy anusaṃkrānto rājānam avikampanam 12,336.043c antardadhe tato rājann eṣa dharmaḥ prabhor hareḥ 12,336.044a yad idaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa 12,336.044c tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena hi 12,336.045a pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe 12,336.045c pitāmahaś ca dakṣāya dharmam etaṃ purā dadau 12,336.046a tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādād dakṣo nṛpottama 12,336.046c āditye savitur jyeṣṭhe vivasvāñ jagṛhe tataḥ 12,336.047a tretāyugādau ca punar vivasvān manave dadau 12,336.047c manuś ca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau 12,336.048a ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokān avasthitaḥ 12,336.048c gamiṣyati kṣayānte ca punar nārāyaṇaṃ nṛpa 12,336.049a vratināṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama 12,336.049c kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ 12,336.050a nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ 12,336.050c eṣa dharmo jagannāthāt sākṣān nārāyaṇān nṛpa 12,336.051a evam eṣa mahān dharma ādyo rājan sanātanaḥ 12,336.051c durvijñeyo duṣkaraś ca sātvatair dhāryate sadā 12,336.052a dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā 12,336.052c ahiṃsādharmayuktena prīyate harir īśvaraḥ 12,336.053a ekavyūhavibhāgo vā kva cid dvivyūhasaṃjñitaḥ 12,336.053c trivyūhaś cāpi saṃkhyātaś caturvyūhaś ca dṛśyate 12,336.054a harir eva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalas tathā 12,336.054c jīvaś ca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ 12,336.055a manaś ca prathitaṃ rājan pañcendriyasamīraṇam 12,336.055c eṣa lokanidhir dhīmān eṣa lokavisargakṛt 12,336.056a akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇam eva ca 12,336.056c yathecchati tathā rājan krīḍate puruṣo 'vyayaḥ 12,336.057a eṣa ekāntidharmas te kīrtito nṛpasattama 12,336.057c mayā guruprasādena durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,336.057e ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa 12,336.058a yady ekāntibhir ākīrṇaṃ jagat syāt kurunandana 12,336.058c ahiṃsakair ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ 12,336.058e bhavet kṛtayugaprāptir āśīḥkarmavivarjitaiḥ 12,336.059a evaṃ sa bhagavān vyāso gurur mama viśāṃ pate 12,336.059c kathayām āsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ 12,336.060a ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājañ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,336.060c tasyāpy akathayat pūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ 12,336.061a devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābham acyutam 12,336.061c yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ 12,336.061d*0900_01 tad eva kevalaṃ sthānaṃ muktānāṃ paramaṃ bhavet 12,336.062 janamejaya uvāca 12,336.062a evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pratibuddhair niṣevitam 12,336.062c na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ 12,336.063 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.063a tisraḥ prakṛtayo rājan dehabandheṣu nirmitāḥ 12,336.063c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata 12,336.064a dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha 12,336.064c sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhaven mokṣārthaniścitaḥ 12,336.065a atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavartinam 12,336.065c nārāyaṇaparo mokṣas tato vai sāttvikaḥ smṛtaḥ 12,336.066a manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayan puruṣottamam 12,336.066c ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ 12,336.067a manīṣiṇo hi ye ke cid yatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ 12,336.067c teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ 12,336.068a jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyen madhusūdanaḥ 12,336.068c sāttvikas tu sa vijñeyo bhaven mokṣe ca niścitaḥ 12,336.069a sāṃkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ 12,336.069c nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatim 12,336.070a nārāyaṇena dṛṣṭaś ca pratibuddho bhavet pumān 12,336.070c evam ātmecchayā rājan pratibuddho na jāyate 12,336.071a rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte 12,336.071c tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate 12,336.071e pravṛttilakṣaṇair yuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam 12,336.072a paśyaty enaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,336.072c rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutam 12,336.073a kāmaṃ devāś ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama 12,336.073c hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ 12,336.074 janamejaya uvāca 12,336.074a kathaṃ vaikāriko gacchet puruṣaḥ puruṣottamam 12,336.074b*0901_01 vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam 12,336.075 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.075a susūkṣmasattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhir akṣaraiḥ 12,336.075c puruṣaḥ puruṣaṃ gacchen niṣkriyaḥ pañcaviṃśakam 12,336.076a evam ekaṃ sāṃkhyayogaṃ vedāraṇyakam eva ca 12,336.076c parasparāṅgāny etāni pañcarātraṃ ca kathyate 12,336.076e eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ 12,336.077a yathā samudrāt prasṛtā jalaughās; tam eva rājan punar āviśanti 12,336.077c ime tathā jñānamahājalaughā; nārāyaṇaṃ vai punar āviśanti 12,336.078a eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava 12,336.078c kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknoṣi bhārata 12,336.079a evaṃ hi sumahābhāgo nārado gurave mama 12,336.079c śvetānāṃ yatinām āha ekāntagatim avyayām 12,336.080a vyāsaś cākathayat prītyā dharmaputrāya dhīmate 12,336.080c sa evāyaṃ mayā tubhyam ākhyātaḥ prasṛto guroḥ 12,336.081a itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama 12,336.081c yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti vimohitāḥ 12,336.082a kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanas tathā 12,336.082c saṃhārakārakaś caiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate 12,337.001 janamejaya uvāca 12,337.001a sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakam eva ca 12,337.001c jñānāny etāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha 12,337.002a kim etāny ekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā mune 12,337.002c prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam 12,337.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.003a jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ; yaṃ dvīpamadhye sutam ātmavantam 12,337.003c parāśarād gandhavatī maharṣiṃ; tasmai namo 'jñānatamonudāya 12,337.004a pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣim ārṣeyavibhūtiyuktam 12,337.004c nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam 12,337.005a tam ādikāleṣu mahāvibhūtir; nārāyaṇo brahmamahānidhānam 12,337.005c sasarja putrārtham udāratejā; vyāsaṃ mahātmānam ajaḥ purāṇaḥ 12,337.006 janamejaya uvāca 12,337.006a tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama 12,337.006c vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ 12,337.007a parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 12,337.007c bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvam evainaṃ prabhāṣase 12,337.008a kim ataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ 12,337.008c kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam 12,337.009 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.009a vedārthān vettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ 12,337.009c guror me jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ 12,337.010a kṛtvā bhāratam ākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ 12,337.010c śuśrūṣāṃ tatparā rājan kṛtavanto vayaṃ tadā 12,337.011a sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ 12,337.011c ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajas tathā 12,337.012a ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhir uttamaiḥ 12,337.012c śuśubhe himavatpāde bhūtair bhūtapatir yathā 12,337.013a vedān āvartayan sāṅgān bhāratārthāṃś ca sarvaśaḥ 12,337.013c tam ekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayam upāsmahe 12,337.014a kathāntare 'tha kasmiṃś cit pṛṣṭo 'smābhir dvijottamaḥ 12,337.014c vedārthān bhāratārthāṃś ca janma nārāyaṇāt tathā 12,337.015a sa pūrvam uktvā vedārthān bhāratārthāṃś ca tattvavit 12,337.015c nārāyaṇād idaṃ janma vyāhartum upacakrame 12,337.016a śṛṇudhvam ākhyānavaram etad ārṣeyam uttamam 12,337.016c ādikālodbhavaṃ viprās tapasādhigataṃ mayā 12,337.017a prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave 12,337.017c nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ 12,337.018a sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇam amitaprabham 12,337.018c tataḥ sa prādurabhavad athainaṃ vākyam abravīt 12,337.019a mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ 12,337.019c sṛja prajās tvaṃ vividhā brahman sajaḍapaṇḍitāḥ 12,337.020a sa evam ukto vimukhaś cintāvyākulamānasaḥ 12,337.020c praṇamya varadaṃ devam uvāca harim īśvaram 12,337.021a kā śaktir mama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo 'stu te 12,337.021c aprajñāvān ahaṃ deva vidhatsva yad anantaram 12,337.022a sa evam ukto bhagavān bhūtvāthāntarhitas tataḥ 12,337.022c cintayām āsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ 12,337.023a svarūpiṇī tato buddhir upatasthe hariṃ prabhum 12,337.023c yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā 12,337.024a sa tām aiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīm 12,337.024c uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhur avyayaḥ 12,337.025a brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye 12,337.025c tatas tam īśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā 12,337.026a athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ 12,337.026c bhūyaś cainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ 12,337.026d*0902_01 bāḍham ity eva kṛtvā sa yathājñāṃ śirasā hareḥ 12,337.026d*0903_01 tathākaroc ca dharmātmā brahmā lokapitāmahaḥ 12,337.027a evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 12,337.027c prāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam 12,337.028a tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato 'bhavat 12,337.028c athāsya buddhir abhavat punar anyā tadā kila 12,337.029a sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā 12,337.029c daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥ 12,337.029e jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī 12,337.030a bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ 12,337.030c bhaviṣyanti tapoyuktā varān prāpsyanti cottamān 12,337.031a avaśyam eva taiḥ sarvair varadānena darpitaiḥ 12,337.031c bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,337.031e tatra nyāyyam idaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā 12,337.032a atha nānāsamudbhūtair vasudhāyāṃ yathākramam 12,337.032c nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca 12,337.033a imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīm 12,337.033c mayā hy eṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā 12,337.034a mayā dhṛtā dhārayati jagad dhi sacarācaram 12,337.034c tasmāt pṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ 12,337.035a evaṃ sa cintayitvā tu bhagavān madhusūdanaḥ 12,337.035c rūpāṇy anekāny asṛjat prādurbhāvabhavāya saḥ 12,337.036a vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā 12,337.036c ebhir mayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ 12,337.037a atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan 12,337.037c sarasvatīm uccacāra tatra sārasvato 'bhavat 12,337.038a apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavo vibhoḥ 12,337.038c bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ 12,337.039a tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ 12,337.039c vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ vara 12,337.039e tasmāt kuru yathājñaptaṃ mayaitad vacanaṃ mune 12,337.040a tena bhinnās tadā vedā manoḥ svāyaṃbhuve 'ntare 12,337.040c tatas tutoṣa bhagavān haris tenāsya karmaṇā 12,337.040e tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca 12,337.041 śrībhagavān uvāca 12,337.041a manvantareṣu putra tvam evaṃ lokapravartakaḥ 12,337.041c bhaviṣyasy acalo brahmann apradhṛṣyaś ca nityaśaḥ 12,337.042a punas tiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ 12,337.042c bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi 12,337.043a teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati 12,337.043c parasparavināśārthaṃ tvām ṛte dvijasattama 12,337.044a tatrāpy anekadhā vedān bhetsyase tapasānvitaḥ 12,337.044c kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi 12,337.045a dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakaras tathā 12,337.045c bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgād vimokṣyase 12,337.046a vītarāgaś ca putras te paramātmā bhaviṣyati 12,337.046c maheśvaraprasādena naitad vacanam anyathā 12,337.047a yaṃ mānasaṃ vai pravadanti putraṃ; pitāmahasyottamabuddhiyuktam 12,337.047c vasiṣṭham agryaṃ tapaso nidhānaṃ; yaś cāpi sūryaṃ vyatiricya bhāti 12,337.048a tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ; parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ 12,337.048c pitā sa te vedanidhir variṣṭho; mahātapā vai tapaso nivāsaḥ 12,337.048e kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ; tasmād ṛṣes tvaṃ bhavitā ca putraḥ 12,337.049a bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥ 12,337.049c ye hy atikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ 12,337.050a tāṃś ca sarvān mayoddiṣṭān drakṣyase tapasānvitaḥ 12,337.050c punar drakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān 12,337.051a anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune 12,337.051c anudhyānān mama mune naitad vacanam anyathā 12,337.051d*0904_01 bhaviṣyati mahāsattva khyātiś cāpy atulā tava 12,337.052a śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manur mahān 12,337.052c tasmin manvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥ 12,337.052e tvam eva bhavitā vatsa matprasādān na saṃśayaḥ 12,337.052f*0905_01 yat kiṃ cid vidyate loke sarvaṃ tan madviceṣṭitam 12,337.052f*0905_02 anyo hy anyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmy aham 12,337.053 vyāsa uvāca 12,337.053a evaṃ sārasvatam ṛṣim apāntaratamaṃ tadā 12,337.053c uktvā vacanam īśānaḥ sādhayasvety athābravīt 12,337.054a so 'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ 12,337.054c apāntaratamā nāma tato jāto ''jñayā hareḥ 12,337.054e punaś ca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ 12,337.055a tad etat kathitaṃ janma mayā pūrvakam ātmanaḥ 12,337.055c nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam 12,337.056a mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,337.056c purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā 12,337.057a etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchatha putrakāḥ 12,337.057c pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā 12,337.058 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.058a eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo 'smadguror nṛpa 12,337.058c vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu 12,337.059a sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā 12,337.059c jñānāny etāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai 12,337.060a sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate 12,337.060c hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ 12,337.061a apāntaratamāś caiva vedācāryaḥ sa ucyate 12,337.061c prācīnagarbhaṃ tam ṛṣiṃ pravadantīha ke cana 12,337.062a umāpatir bhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ 12,337.062c uktavān idam avyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ 12,337.063a pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavān svayam 12,337.063c sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣv eteṣu dṛśyate 12,337.064a yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,337.064c na cainam evaṃ jānanti tamobhūtā viśāṃ pate 12,337.065a tam eva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 12,337.065c niṣṭhāṃ nārāyaṇam ṛṣiṃ nānyo 'stīti ca vādinaḥ 12,337.066a niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ 12,337.066c sasaṃśayān hetubalān nādhyāvasati mādhavaḥ 12,337.067a pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa 12,337.067c ekāntabhāvopagatās te hariṃ praviśanti vai 12,337.068a sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve; vedāś ca sarve nikhilena rājan 12,337.068c sarvaiḥ samastair ṛṣibhir nirukto; nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam 12,337.069a śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ yat; pravartate sarvalokeṣu kiṃ cit 12,337.069c tasmād ṛṣes tad bhavatīti vidyād; divy antarikṣe bhuvi cāpsu cāpi 12,338.001 janamejaya uvāca 12,338.001a bahavaḥ puruṣā brahmann utāho eka eva tu 12,338.001c ko hy atra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonir ihocyate 12,338.002 vaiśaṃpāyana uvāca 12,338.002a bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇām 12,338.002c naitad icchanti puruṣam ekaṃ kurukulodvaha 12,338.003a bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonir ucyate 12,338.003c tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam 12,338.004a namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejase 12,338.004c tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye 12,338.005a idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva 12,338.005c ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātam ṛṣisiṃhena cintitam 12,338.006a utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ 12,338.006c adhyātmacintām āśritya śāstrāṇy uktāni bhārata 12,338.007a samāsatas tu yad vyāsaḥ puruṣaikatvam uktavān 12,338.007c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādād amitaujasaḥ 12,338.008a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,338.008c brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate 12,338.009a kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ 12,338.009c vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa 12,338.010a tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan 12,338.010c vairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate 12,338.011a atha tatrāsatas tasya caturvaktrasya dhīmataḥ 12,338.011c lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgād yadṛcchayā 12,338.011e ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ 12,338.012a tataḥ khān nipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani 12,338.012c agrataś cābhavat prīto vavande cāpi pādayoḥ 12,338.013a taṃ pādayor nipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā 12,338.013c utthāpayām āsa tadā prabhur ekaḥ prajāpatiḥ 12,338.014a uvāca cainaṃ bhagavāṃś cirasyāgatam ātmajam 12,338.014c svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si me 'ntikam 12,338.015a kaccit te kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā 12,338.015c nityam ugratapās tvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ 12,338.016 rudra uvāca 12,338.016a tvatprasādena bhagavan svādhyāyatapasor mama 12,338.016c kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatas tathā 12,338.017a ciradṛṣṭo hi bhagavān vairājasadane mayā 12,338.017c tato 'haṃ parvataṃ prāptas tv imaṃ tvatpādasevitam 12,338.018a kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te 12,338.018c naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha 12,338.019a kiṃ nu tat sadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam 12,338.019c surāsurair adhyuṣitam ṛṣibhiś cāmitaprabhaiḥ 12,338.020a gandharvair apsarobhiś ca satataṃ saṃniṣevitam 12,338.020c utsṛjyemaṃ girivaram ekākī prāptavān asi 12,338.021 brahmovāca 12,338.021a vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā 12,338.021c atraikāgreṇa manasā puruṣaś cintyate virāṭ 12,338.022 rudra uvāca 12,338.022a bahavaḥ puruṣā brahmaṃs tvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 12,338.022c sṛjyante cāpare brahman sa caikaḥ puruṣo virāṭ 12,338.023a ko hy asau cintyate brahmaṃs tvayā vai puruṣottamaḥ 12,338.023c etan me saṃśayaṃ brūhi mahat kautūhalaṃ hi me 12,338.024 brahmovāca 12,338.024a bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥ 12,338.024c evam etad atikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivam ity api 12,338.024e ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te 12,338.025a bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonir ucyate 12,338.025c tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam 12,338.025e nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam 12,339.001 brahmovāca 12,339.001a śṛṇu putra yathā hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ 12,339.001c akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca nirucyate 12,339.002a na sa śakyas tvayā draṣṭuṃ mayānyair vāpi sattama 12,339.002c saguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hy asau smṛtaḥ 12,339.003a aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau 12,339.003c vasann api śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ 12,339.004a mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ 12,339.004c sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kena cit kva cit 12,339.005a viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ 12,339.005c ekaś carati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham 12,339.006a kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe 12,339.006c tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate 12,339.007a nāgatir na gatis tasya jñeyā bhūtena kena cit 12,339.007c sāṃkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam 12,339.008a cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamām 12,339.008c yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam 12,339.009a tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 12,339.009c mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibharty ekaḥ sanātanaḥ 12,339.010a eko hutāśo bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryas tapasāṃ yonir ekā 12,339.010c eko vāyur bahudhā vāti loke; mahodadhiś cāmbhasāṃ yonir ekaḥ 12,339.010e puruṣaś caiko nirguṇo viśvarūpas; taṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti 12,339.011a hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubham 12,339.011c ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ 12,339.012a acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam 12,339.012c vicared yo yatir yattaḥ sa gacchet puruṣaṃ prabhum 12,339.013a evaṃ hi paramātmānaṃ ke cid icchanti paṇḍitāḥ 12,339.013c ekātmānaṃ tathātmānam apare 'dhyātmacintakāḥ 12,339.014a tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥ 12,339.014c sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ 12,339.014e na lipyate phalaiś cāpi padmapatram ivāmbhasā 12,339.015a karmātmā tv aparo yo 'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate 12,339.015c sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ 12,339.015e evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣas te yathākramam 12,339.016a yat tat kṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma; vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ saboddhṛ 12,339.016c mantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ; ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam 12,339.017a draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ; jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca 12,339.017c yad vai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ; nityaṃ caitac chāśvataṃ cāvyayaṃ ca 12,339.018a yad vai sūte dhātur ādyaṃ nidhānaṃ; tad vai viprāḥ pravadante 'niruddham 12,339.018c yad vai loke vaidikaṃ karma sādhu; āśīryuktaṃ tad dhi tasyopabhojyam 12,339.019a devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntās; taṃ prāg yajñair yajñabhāgaṃ yajante 12,339.019c ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ; tasmāj jātas tvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ 12,339.019e matto jagaj jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca; sarve vedāḥ sarahasyā hi putra 12,339.020a caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati 12,339.020c evaṃ sa eva bhagavāñ jñānena pratibodhitaḥ 12,339.021a etat te kathitaṃ putra yathāvad anupṛcchataḥ 12,339.021c sāṃkhyajñāne tathā yoge yathāvad anuvarṇitam 12,340.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,340.001a dharmāḥ pitāmahenoktā mokṣadharmāśritāḥ śubhāḥ 12,340.001c dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhati me bhavān 12,340.002 bhīṣma uvāca 12,340.002a sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ 12,340.002c bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 12,340.003a yasmin yasmiṃs tu viṣaye yo yo yāti viniścayam 12,340.003c sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama 12,340.004a api ca tvaṃ naravyāghra śrotum arhasi me kathām 12,340.004c purā śakrasya kathitāṃ nāradena surarṣiṇā 12,340.005a surarṣir nārado rājan siddhas trailokyasaṃmataḥ 12,340.005c paryeti kramaśo lokān vāyur avyāhato yathā 12,340.006a sa kadā cin maheṣvāsa devarājālayaṃ gataḥ 12,340.006c satkṛtaś ca mahendreṇa pratyāsannagato 'bhavat 12,340.007a taṃ kṛtakṣaṇam āsīnaṃ paryapṛcchac chacīpatiḥ 12,340.007c brahmarṣe kiṃ cid āścaryam asti dṛṣṭaṃ tvayānagha 12,340.008a yathā tvam api viprarṣe trailokyaṃ sacarācaram 12,340.008c jātakautūhalo nityaṃ siddhaś carasi sākṣivat 12,340.009a na hy asty aviditaṃ loke devarṣe tava kiṃ cana 12,340.009c śrutaṃ vāpy anubhūtaṃ vā dṛṣṭaṃ vā kathayasva me 12,340.010a tasmai rājan surendrāya nārado vadatāṃ varaḥ 12,340.010c āsīnāyopapannāya proktavān vipulāṃ kathām 12,340.011a yathā yena ca kalpena sa tasmai dvijasattamaḥ 12,340.011c kathāṃ kathitavān pṛṣṭas tathā tvam api me śṛṇu 12,341.001 bhīṣma uvāca 12,341.001a āsīt kila kuruśreṣṭha mahāpadme purottame 12,341.001c gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaś cid vipraḥ samāhitaḥ 12,341.002a saumyaḥ somānvaye vede gatādhvā chinnasaṃśayaḥ 12,341.002c dharmanityo jitakrodho nityatṛpto jitendriyaḥ 12,341.003a ahiṃsānirato nityaṃ satyaḥ sajjanasaṃmataḥ 12,341.003c nyāyaprāptena vittena svena śīlena cānvitaḥ 12,341.004a jñātisaṃbandhivipule mitrāpāśrayasaṃmate 12,341.004c kule mahati vikhyāte viśiṣṭāṃ vṛttim āsthitaḥ 12,341.005a sa putrān bahulān dṛṣṭvā vipule karmaṇi sthitaḥ 12,341.005c kuladharmāśrito rājan dharmacaryāparo 'bhavat 12,341.006a tataḥ sa dharmaṃ vedoktaṃ yathāśāstroktam eva ca 12,341.006c śiṣṭācīrṇaṃ ca dharmaṃ ca trividhaṃ cintya cetasā 12,341.007a kiṃ nu me syāc chubhaṃ kṛtvā kiṃ kṣamaṃ kiṃ parāyaṇam 12,341.007c ity evaṃ khidyate nityaṃ na ca yāti viniścayam 12,341.008a tasyaivaṃ khidyamānasya dharmaṃ paramam āsthitaḥ 12,341.008c kadā cid atithiḥ prāpto brāhmaṇaḥ susamāhitaḥ 12,341.009a sa tasmai satkriyāṃ cakre kriyāyuktena hetunā 12,341.009c viśrāntaṃ cainam āsīnam idaṃ vacanam abravīt 12,342.001 brāhmaṇa uvāca 12,342.001a samutpannābhidhāno 'smi vāṅmādhuryeṇa te 'nagha 12,342.001c mitratām abhipannas tvāṃ kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu 12,342.002a gṛhasthadharmaṃ viprendra kṛtvā putragataṃ tv aham 12,342.002c dharmaṃ paramakaṃ kuryāṃ ko hi mārgo bhaved dvija 12,342.003a aham ātmānam ātmastham eka evātmani sthitaḥ 12,342.003c kartuṃ kāṅkṣāmi necchāmi baddhaḥ sādhāraṇair guṇaiḥ 12,342.004a yāvad evānatītaṃ me vayaḥ putraphalāśritam 12,342.004c tāvad icchāmi pātheyam ādātuṃ pāralaukikam 12,342.005a asmin hi lokasaṃtāne paraṃ pāram abhīpsataḥ 12,342.005c utpannā me matir iyaṃ kuto dharmamayaḥ plavaḥ 12,342.006a samuhyamānāni niśamya loke; niryātyamānāni ca sāttvikāni 12,342.006c dṛṣṭvā ca dharmadhvajaketumālāṃ; prakīryamāṇām upari prajānām 12,342.007a na me mano rajyati bhogakāle; dṛṣṭvā yatīn prārthayataḥ paratra 12,342.007c tenātithe buddhibalāśrayeṇa; dharmārthatattve viniyuṅkṣva māṃ tvam 12,342.008 bhīṣma uvāca 12,342.008a so 'tithir vacanaṃ tasya śrutvā dharmābhilāṣiṇaḥ 12,342.008c provāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ prājño madhurayā girā 12,342.009a aham apy atra muhyāmi mamāpy eṣa manorathaḥ 12,342.009c na ca saṃniścayaṃ yāmi bahudvāre triviṣṭape 12,342.010a ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid yajñaphalaṃ dvijāḥ 12,342.010c vānaprasthāśramaṃ ke cid gārhasthyaṃ ke cid āśritāḥ 12,342.011a rājadharmāśrayaṃ ke cit ke cid ātmaphalāśrayam 12,342.011c gurucaryāśrayaṃ ke cit ke cid vākyaṃ yam āśrayam 12,342.012a mātaraṃ pitaraṃ ke cic chuśrūṣanto divaṃ gatāḥ 12,342.012c ahiṃsayā pare svargaṃ satyena ca tathā pare 12,342.013a āhave 'bhimukhāḥ ke cin nihatāḥ svid divaṃ gatāḥ 12,342.013c ke cid uñchavrataiḥ siddhāḥ svargamārgasamāśritāḥ 12,342.014a ke cid adhyayane yuktā vedavrataparāḥ śubhāḥ 12,342.014c buddhimanto gatāḥ svargaṃ tuṣṭātmāno jitendriyāḥ 12,342.015a ārjavenāpare yuktā nihatānārjavair janaiḥ 12,342.015c ṛjavo nākapṛṣṭhe vai śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ 12,342.016a evaṃ bahuvidhair loke dharmadvārair anāvṛtaiḥ 12,342.016c mamāpi matir āvignā meghalekheva vāyunā 12,343.001 atithir uvāca 12,343.001a upadeśaṃ tu te vipra kariṣye 'haṃ yathāgamam 12,343.001c guruṇā me yathākhyātam arthatas tac ca me śṛṇu 12,343.001d*0906_01 tathaitām eva guruṇā yathākhyātaṃ gatārthataḥ 12,343.002a yatra pūrvābhisargeṇa dharmacakraṃ pravartitam 12,343.002c naimiṣe gomatītīre tatra nāgāhvayaṃ puram 12,343.003a samagrais tridaśais tatra iṣṭam āsīd dvijarṣabha 12,343.003c yatrendrātikramaṃ cakre māndhātā rājasattamaḥ 12,343.004a kṛtādhivāso dharmātmā tatra cakṣuḥśravā mahān 12,343.004c padmanābho mahābhāgaḥ padma ity eva viśrutaḥ 12,343.005a sa vācā karmaṇā caiva manasā ca dvijarṣabha 12,343.005c prasādayati bhūtāni trividhe vartmani sthitaḥ 12,343.006a sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti caturvidham 12,343.006c viṣamasthaṃ janaṃ svaṃ ca cakṣurdhyānena rakṣati 12,343.007a tam abhikramya vidhinā praṣṭum arhasi kāṅkṣitam 12,343.007c sa te paramakaṃ dharmaṃ namithyā darśayiṣyati 12,343.008a sa hi sarvātithir nāgo buddhiśāstraviśāradaḥ 12,343.008c guṇair anavamair yuktaḥ samastair ābhikāmikaiḥ 12,343.009a prakṛtyā nityasalilo nityam adhyayane rataḥ 12,343.009c tapodamābhyāṃ saṃyukto vṛttenānavareṇa ca 12,343.010a yajvā dānaruciḥ kṣānto vṛtte ca parame sthitaḥ 12,343.010c satyavāg anasūyuś ca śīlavān abhisaṃśritaḥ 12,343.011a śeṣānnabhoktā vacanānukūlo; hitārjavotkṛṣṭakṛtākṛtajñaḥ 12,343.011c avairakṛd bhūtahite niyukto; gaṅgāhradāmbho 'bhijanopapannaḥ 12,344.001 brāhmaṇa uvāca 12,344.001a atibhārodyatasyaiva bhārāpanayanaṃ mahat 12,344.001c parāśvāsakaraṃ vākyam idaṃ me bhavataḥ śrutam 12,344.002a adhvaklāntasya śayanaṃ sthānaklāntasya cāsanam 12,344.002c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhārtasya ca bhojanam 12,344.003a īpsitasyeva saṃprāptir annasya samaye 'titheḥ 12,344.003c eṣitasyātmanaḥ kāle vṛddhasyeva suto yathā 12,344.004a manasā cintitasyeva prītisnigdhasya darśanam 12,344.004c prahrādayati māṃ vākyaṃ bhavatā yad udīritam 12,344.005a dattacakṣur ivākāśe paśyāmi vimṛśāmi ca 12,344.005c prajñānavacanād yo 'yam upadeśo hi me kṛtaḥ 12,344.005e bāḍham evaṃ kariṣyāmi yathā māṃ bhāṣate bhavān 12,344.006a ihemāṃ rajanīṃ sādho nivasasva mayā saha 12,344.006c prabhāte yāsyati bhavān paryāśvastaḥ sukhoṣitaḥ 12,344.006e asau hi bhagavān sūryo mandaraśmir avāṅmukhaḥ 12,344.007 bhīṣma uvāca 12,344.007a tatas tena kṛtātithyaḥ so 'tithiḥ śatrusūdana 12,344.007c uvāsa kila tāṃ rātriṃ saha tena dvijena vai 12,344.008a tat tac ca dharmasaṃyuktaṃ tayoḥ kathayatos tadā 12,344.008c vyatītā sā niśā kṛtsnā sukhena divasopamā 12,344.008d*0907_01 tasya brāhmaṇavaryasya atitheś cāpi bhārata 12,344.009a tataḥ prabhātasamaye so 'tithis tena pūjitaḥ 12,344.009c brāhmaṇena yathāśaktyā svakāryam abhikāṅkṣatā 12,344.010a tataḥ sa vipraḥ kṛtadharmaniścayaḥ; kṛtābhyanujñaḥ svajanena dharmavit 12,344.010c yathopadiṣṭaṃ bhujagendrasaṃśrayaṃ; jagāma kāle sukṛtaikaniścayaḥ 12,345.001 bhīṣma uvāca 12,345.001a sa vanāni vicitrāṇi tīrthāni ca sarāṃsi ca 12,345.001c abhigacchan krameṇa sma kaṃ cin munim upasthitaḥ 12,345.002a taṃ sa tena yathoddiṣṭaṃ nāgaṃ vipreṇa brāhmaṇaḥ 12,345.002c paryapṛcchad yathānyāyaṃ śrutvaiva ca jagāma saḥ 12,345.003a so 'bhigamya yathākhyātaṃ nāgāyatanam arthavit 12,345.003c proktavān aham asmīti bhoḥśabdālaṃkṛtaṃ vacaḥ 12,345.004a tatas tasya vacaḥ śrutvā rūpiṇī dharmavatsalā 12,345.004c darśayām āsa taṃ vipraṃ nāgapatnī pativratā 12,345.005a sā tasmai vidhivat pūjāṃ cakre dharmaparāyaṇā 12,345.005c svāgatenāgataṃ kṛtvā kiṃ karomīti cābravīt 12,345.006 brāhmaṇa uvāca 12,345.006a viśrānto 'bhyarcitaś cāsmi bhavatyā ślakṣṇayā girā 12,345.006c draṣṭum icchāmi bhavati taṃ devaṃ nāgam uttamam 12,345.007a etad dhi paramaṃ kāryam etan me phalam īpsitam 12,345.007c anenārthena cāsmy adya saṃprāptaḥ pannagālayam 12,345.008 nāgabhāryovāca 12,345.008a ārya sūryarathaṃ voḍhuṃ gato 'sau māsacārikaḥ 12,345.008c saptāṣṭabhir dinair vipra darśayiṣyaty asaṃśayam 12,345.009a etad viditam āryasya vivāsakaraṇaṃ mama 12,345.009c bhartur bhavatu kiṃ cānyat kriyatāṃ tad vadasva me 12,345.010 brāhmaṇa uvāca 12,345.010a anena niścayenāhaṃ sādhvi saṃprāptavān iha 12,345.010c pratīkṣann āgamaṃ devi vatsyāmy asmin mahāvane 12,345.011a saṃprāptasyaiva cāvyagram āvedyo 'ham ihāgataḥ 12,345.011c mamābhigamanaṃ prāpto vācyaś ca vacanaṃ tvayā 12,345.012a aham apy atra vatsyāmi gomatyāḥ puline śubhe 12,345.012c kālaṃ parimitāhāro yathoktaṃ paripālayan 12,345.013 bhīṣma uvāca 12,345.013a tataḥ sa vipras tāṃ nāgīṃ samādhāya punaḥ punaḥ 12,345.013c tad eva pulinaṃ nadyāḥ prayayau brāhmaṇarṣabhaḥ 12,346.001 bhīṣma uvāca 12,346.001a atha tena naraśreṣṭha brāhmaṇena tapasvinā 12,346.001c nirāhāreṇa vasatā duḥkhitās te bhujaṃgamāḥ 12,346.002a sarve saṃbhūya sahitās tasya nāgasya bāndhavāḥ 12,346.002c bhrātaras tanayā bhāryā yayus taṃ brāhmaṇaṃ prati 12,346.003a te 'paśyan puline taṃ vai vivikte niyatavratam 12,346.003c samāsīnaṃ nirāhāraṃ dvijaṃ japyaparāyaṇam 12,346.004a te sarve samabhikramya vipram abhyarcya cāsakṛt 12,346.004c ūcur vākyam asaṃdigdham ātitheyasya bāndhavāḥ 12,346.005a ṣaṣṭho hi divasas te 'dya prāptasyeha tapodhana 12,346.005c na cābhilaṣase kiṃ cid āhāraṃ dharmavatsala 12,346.006a asmān abhigataś cāsi vayaṃ ca tvām upasthitāḥ 12,346.006c kāryaṃ cātithyam asmābhir vayaṃ sarve kuṭumbinaḥ 12,346.007a mūlaṃ phalaṃ vā parṇaṃ vā payo vā dvijasattama 12,346.007c āhārahetor annaṃ vā bhoktum arhasi brāhmaṇa 12,346.008a tyaktāhāreṇa bhavatā vane nivasatā satā 12,346.008c bālavṛddham idaṃ sarvaṃ pīḍyate dharmasaṃkaṭāt 12,346.008d*0908_01 anugrahārtham asmākam āhāraṃ kartum arhasi 12,346.008d*0908_02 anaśnati tvayi brahman gacchema narakaṃ vayam 12,346.009a na hi no bhrūṇahā kaś cid rājāpathyo 'nṛto 'pi vā 12,346.009c pūrvāśī vā kule hy asmin devatātithibandhuṣu 12,346.010 brāhmaṇa uvāca 12,346.010a upadeśena yuṣmākam āhāro 'yaṃ mayā vṛtaḥ 12,346.010c dvirūnaṃ daśarātraṃ vai nāgasyāgamanaṃ prati 12,346.011a yady aṣṭarātre niryāte nāgamiṣyati pannagaḥ 12,346.011c tadāhāraṃ kariṣyāmi tannimittam idaṃ vratam 12,346.012a kartavyo na ca saṃtāpo gamyatāṃ ca yathāgatam 12,346.012c tannimittaṃ vrataṃ mahyaṃ naitad bhettum ihārhatha 12,346.013 bhīṣma uvāca 12,346.013a tena te samanujñātā brāhmaṇena bhujaṃgamāḥ 12,346.013c svam eva bhavanaṃ jagmur akṛtārthā nararṣabha 12,347.001 bhīṣma uvāca 12,347.001a atha kāle bahutithe pūrṇe prāpto bhujaṃgamaḥ 12,347.001c dattābhyanujñaḥ svaṃ veśma kṛtakarmā vivasvataḥ 12,347.002a taṃ bhāryā samabhikrāmat pādaśaucādibhir guṇaiḥ 12,347.002c upapannāṃ ca tāṃ sādhvīṃ pannagaḥ paryapṛcchata 12,347.003a api tvam asi kalyāṇi devatātithipūjane 12,347.003c pūrvam uktena vidhinā yuktā yuktena matsamam 12,347.004a na khalv asy akṛtārthena strībuddhyā mārdavīkṛtā 12,347.004c madviyogena suśroṇi viyuktā dharmasetunā 12,347.005 nāgabhāryovāca 12,347.005a śiṣyāṇāṃ guruśuśrūṣā viprāṇāṃ vedapāraṇam 12,347.005c bhṛtyānāṃ svāmivacanaṃ rājñāṃ lokānupālanam 12,347.006a sarvabhūtaparitrāṇaṃ kṣatradharma ihocyate 12,347.006c vaiśyānāṃ yajñasaṃvṛttir ātitheyasamanvitā 12,347.007a viprakṣatriyavaiśyānāṃ śuśrūṣā śūdrakarma tat 12,347.007c gṛhasthadharmo nāgendra sarvabhūtahitaiṣitā 12,347.008a niyatāhāratā nityaṃ vratacaryā yathākramam 12,347.008c dharmo hi dharmasaṃbandhād indriyāṇāṃ viśeṣaṇam 12,347.009a ahaṃ kasya kuto vāhaṃ kaḥ ko me ha bhaved iti 12,347.009c prayojanamatir nityam evaṃ mokṣāśramī bhavet 12,347.010a pativratātvaṃ bhāryāyāḥ paramo dharma ucyate 12,347.010c tavopadeśān nāgendra tac ca tattvena vedmi vai 12,347.011a sāhaṃ dharmaṃ vijānantī dharmanitye tvayi sthite 12,347.011c satpathaṃ katham utsṛjya yāsyāmi viṣame pathi 12,347.012a devatānāṃ mahābhāga dharmacaryā na hīyate 12,347.012c atithīnāṃ ca satkāre nityayuktāsmy atandritā 12,347.013a saptāṣṭadivasās tv adya viprasyehāgatasya vai 12,347.013c sa ca kāryaṃ na me khyāti darśanaṃ tava kāṅkṣati 12,347.014a gomatyās tv eṣa puline tvaddarśanasamutsukaḥ 12,347.014c āsīno ''vartayan brahma brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,347.014d*0909_01 tapodhyānaparo nityaṃ satyasaṃdho jitendriyaḥ 12,347.015a ahaṃ tv anena nāgendra sāmapūrvaṃ samāhitā 12,347.015c prasthāpyo matsakāśaṃ sa saṃprāpto bhujagottamaḥ 12,347.016a etac chrutvā mahāprājña tatra gantuṃ tvam arhasi 12,347.016c dātum arhasi vā tasya darśanaṃ darśanaśravaḥ 12,348.001 nāga uvāca 12,348.001a atha brāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi 12,348.001c mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vātha śucismite 12,348.002a ko hi māṃ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini 12,348.002c saṃdarśanarucir vākyam ājñāpūrvaṃ vadiṣyati 12,348.003a surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīṇāṃ ca bhāmini 12,348.003c nanu nāgā mahāvīryāḥ sauraseyās tarasvinaḥ 12,348.004a vandanīyāś ca varadā vayam apy anuyāyinaḥ 12,348.004c manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa dhanādhyakṣā iti śrutiḥ 12,348.005 nāgabhāryovāca 12,348.005a ārjavenābhijānāmi nāsau devo 'nilāśana 12,348.005c ekaṃ tv asya vijānāmi bhaktimān atiroṣaṇaḥ 12,348.005d*0910_01 dvijānām iha bhaktaḥ sa kālavit kaliroṣaṇaḥ 12,348.005d*0911_01 saṃkalpavihitaṃ tv arthaṃ pūrayitvānilāśana 12,348.005d*0911_02 arthināṃ paramaṃ lokaṃ yaśaś cāgryaṃ samaśnute 12,348.005d*0912_01 prārthitārthābhihantā te mā bhūt kaś cit kule 'nagha 12,348.005d*0912_02 sāmarthye sati nāgendra narake sa hi majjati 12,348.006a sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā 12,348.006c varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣati 12,348.007a na hi tvā daivataṃ kiṃ cid vivignaṃ pratipālayet 12,348.007c tulye hy abhijane jāto na kaś cit paryupāsate 12,348.008a tad roṣaṃ sahajaṃ tyaktvā tvam enaṃ draṣṭum arhasi 12,348.008c āśāchedena tasyādya nātmānaṃ dagdhum arhasi 12,348.009a āśayā tv abhipannānām akṛtvāśrupramārjanam 12,348.009c rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate 12,348.010a maunāj jñānaphalāvāptir dānena ca yaśo mahat 12,348.010c vāgmitvaṃ satyavākyena paratra ca mahīyate 12,348.011a bhūmipradānena gatiṃ labhaty āśramasaṃmitām 12,348.011c naṣṭasyārthasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalam upāśnute 12,348.012a abhipretām asaṃkliṣṭāṃ kṛtvākāmavatīṃ kriyām 12,348.012c na yāti nirayaṃ kaś cid iti dharmavido viduḥ 12,348.013 nāga uvāca 12,348.013a abhimānena māno me jātidoṣeṇa vai mahān 12,348.013c roṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdho vācāgninā tvayā 12,348.014a na ca roṣād ahaṃ sādhvi paśyeyam adhikaṃ tamaḥ 12,348.014c yasya vaktavyatāṃ yānti viśeṣeṇa bhujaṃgamāḥ 12,348.015a doṣasya hi vaśaṃ gatvā daśagrīvaḥ pratāpavān 12,348.015c tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṃyuge 12,348.016a antaḥpuragataṃ vatsaṃ śrutvā rāmeṇa nirhṛtam 12,348.016c dharṣaṇād roṣasaṃvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ 12,348.017a jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ 12,348.017c saṃyuge nihato roṣāt kārtavīryo mahābalaḥ 12,348.017d*0913_01 tathā śakrapratispardhī roṣasya vaśam āgataḥ 12,348.017d*0913_02 māndhātā nihato yuddhe lavaṇeneha rakṣasā 12,348.018a tad eṣa tapasāṃ śatruḥ śreyasaś ca nipātanaḥ 12,348.018c nigṛhīto mayā roṣaḥ śrutvaiva vacanaṃ tava 12,348.019a ātmānaṃ ca viśeṣeṇa praśaṃsāmy anapāyini 12,348.019c yasya me tvaṃ viśālākṣi bhāryā sarvaguṇānvitā 12,348.020a eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ 12,348.020c sarvathā coktavān vākyaṃ nākṛtārthaḥ prayāsyati 12,349.001 bhīṣma uvāca 12,349.001a sa pannagapatis tatra prayayau brāhmaṇaṃ prati 12,349.001c tam eva manasā dhyāyan kāryavattāṃ vicārayan 12,349.002a tam abhikramya nāgendro matimān sa nareśvara 12,349.002c provāca madhuraṃ vākyaṃ prakṛtyā dharmavatsalaḥ 12,349.003a bho bho kṣāmyābhibhāṣe tvāṃ na roṣaṃ kartum arhasi 12,349.003c iha tvam abhisaṃprāptaḥ kasyārthe kiṃ prayojanam 12,349.004a ābhimukhyād abhikramya snehāt pṛcchāmi te dvija 12,349.004c vivikte gomatītīre kiṃ vā tvaṃ paryupāsase 12,349.005 brāhmaṇa uvāca 12,349.005a dharmāraṇyaṃ hi māṃ viddhi nāgaṃ draṣṭum ihāgatam 12,349.005c padmanābhaṃ dvijaśreṣṭhaṃ tatra me kāryam āhitam 12,349.006a tasya cāham asāṃnidhyaṃ śrutavān asmi taṃ gatam 12,349.006c svajanaṃ taṃ pratīkṣāmi parjanyam iva karṣakaḥ 12,349.007a tasya cākleśakaraṇaṃ svastikārasamāhitam 12,349.007c vartayāmy ayutaṃ brahma yogayukto nirāmayaḥ 12,349.008 nāga uvāca 12,349.008a aho kalyāṇavṛttas tvaṃ sādhu sajjanavatsalaḥ 12,349.008c śravāḍhyas tvaṃ mahābhāga paraṃ snehena paśyasi 12,349.009a ahaṃ sa nāgo viprarṣe yathā māṃ vindate bhavān 12,349.009c ājñāpaya yathā svairaṃ kiṃ karomi priyaṃ tava 12,349.010a bhavantaṃ svajanād asmi saṃprāptaṃ śrutavān iha 12,349.010c atas tvāṃ svayam evāhaṃ draṣṭum abhyāgato dvija 12,349.011a saṃprāptaś ca bhavān adya kṛtārthaḥ pratiyāsyati 12,349.011c visrabdho māṃ dvijaśreṣṭha viṣaye yoktum arhasi 12,349.012a vayaṃ hi bhavatā sarve guṇakrītā viśeṣataḥ 12,349.012c yas tvam ātmahitaṃ tyaktvā mām evehānurudhyase 12,349.013 brāhmaṇa uvāca 12,349.013a āgato 'haṃ mahābhāga tava darśanalālasaḥ 12,349.013c kaṃ cid artham anarthajñaḥ praṣṭukāmo bhujaṃgama 12,349.014a aham ātmānam ātmastho mārgamāṇo ''tmano hitam 12,349.014c vāsārthinaṃ mahāprājña balavantam upāsmi ha 12,349.015a prakāśitas tvaṃ svaguṇair yaśogarbhagabhastibhiḥ 12,349.015c śaśāṅkakarasaṃsparśair hṛdyair ātmaprakāśitaiḥ 12,349.016a tasya me praśnam utpannaṃ chindhi tvam anilāśana 12,349.016c paścāt kāryaṃ vadiṣyāmi śrotum arhati me bhavān 12,350.001 brāhmaṇa uvāca 12,350.001a vivasvato gacchati paryayeṇa; voḍhuṃ bhavāṃs taṃ ratham ekacakram 12,350.001c āścaryabhūtaṃ yadi tatra kiṃ cid; dṛṣṭaṃ tvayā śaṃsitum arhasi tvam 12,350.002 nāga uvāca 12,350.002*0914_01 āścaryāṇām anekānāṃ pratiṣṭhā bhagavān raviḥ 12,350.002*0914_02 yato bhūtāḥ pravartante sarve trailokyasaṃmatāḥ 12,350.002a yasya raśmisahasreṣu śākhāsv iva vihaṃgamāḥ 12,350.002c vasanty āśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha 12,350.003a yato vāyur viniḥsṛtya sūryaraśmyāśrito mahān 12,350.003c vijṛmbhaty ambare vipra kim āścaryataraṃ tataḥ 12,350.003d*0915_01 vibhajyatāṃ tu viprarṣe prajānāṃ hitakāmyayā 12,350.003d*0915_02 toyaṃ sṛjati varṣāsu kim āścaryam ataḥ param 12,350.003d*0915_03 yasya maṇḍalamadhyastho mahātmā paramatviṣā 12,350.003d*0915_04 dīptaḥ samīkṣate lokān kim āścaryam ataḥ param 12,350.003d*0916_01 śakracāpāṅkitaghaṭaiḥ yaḥ sa vārighaṭodaraiḥ 12,350.004a śukro nāmāsitaḥ pādo yasya vāridharo 'mbare 12,350.004c toyaṃ sṛjati varṣāsu kim āścaryam ataḥ param 12,350.005a yo 'ṣṭamāsāṃs tu śucinā kiraṇenojjhitaṃ payaḥ 12,350.005c paryādatte punaḥ kāle kim āścaryam ataḥ param 12,350.006a yasya tejoviśeṣeṣu nityam ātmā pratiṣṭhitaḥ 12,350.006c yato bījaṃ mahī ceyaṃ dhāryate sacarācaram 12,350.007a yatra devo mahābāhuḥ śāśvataḥ paramo 'kṣaraḥ 12,350.007c anādinidhano vipra kim āścaryam ataḥ param 12,350.007d*0917_01 devo mantramayo 'nādiḥ kālātmā tejasāṃ nidhiḥ 12,350.007d*0917_02 jaganmayasya kṣetrajñaḥ kim āścaryataraṃ tataḥ 12,350.008a āścaryāṇām ivāścaryam idam ekaṃ tu me śṛṇu 12,350.008c vimale yan mayā dṛṣṭam ambare sūryasaṃśrayāt 12,350.009a purā madhyāhnasamaye lokāṃs tapati bhāskare 12,350.009c pratyādityapratīkāśaḥ sarvataḥ pratyadṛśyata 12,350.010a sa lokāṃs tejasā sarvān svabhāsā nirvibhāsayan 12,350.010c ādityābhimukho 'bhyeti gaganaṃ pāṭayann iva 12,350.011a hutāhutir iva jyotir vyāpya tejomarīcibhiḥ 12,350.011c anirdeśyena rūpeṇa dvitīya iva bhāskaraḥ 12,350.012a tasyābhigamanaprāptau hasto datto vivasvatā 12,350.012c tenāpi dakṣiṇo hasto dattaḥ pratyarcanārthinā 12,350.013a tato bhittvaiva gaganaṃ praviṣṭo ravimaṇḍalam 12,350.013c ekībhūtaṃ ca tat tejaḥ kṣaṇenādityatāṃ gatam 12,350.014a tatra naḥ saṃśayo jātas tayos tejaḥsamāgame 12,350.014c anayoḥ ko bhavet sūryo rathastho yo 'yam āgataḥ 12,350.015a te vayaṃ jātasaṃdehāḥ paryapṛcchāmahe ravim 12,350.015c ka eṣa divam ākramya gataḥ sūrya ivāparaḥ 12,351.001 sūrya uvāca 12,351.001a naiṣa devo 'nilasakho nāsuro na ca pannagaḥ 12,351.001c uñchavṛttivrate siddho munir eṣa divaṃ gataḥ 12,351.002a eṣa mūlaphalāhāraḥ śīrṇaparṇāśanas tathā 12,351.002c abbhakṣo vāyubhakṣaś ca āsīd vipraḥ samāhitaḥ 12,351.003a ṛcaś cānena vipreṇa saṃhitāntarabhiṣṭutāḥ 12,351.003c svargadvārakṛtodyogo yenāsau tridivaṃ gataḥ 12,351.004a asannadhīranākāṅkṣī nityam uñchaśilāśanaḥ 12,351.004c sarvabhūtahite yukta eṣa vipro bhujaṃgama 12,351.004d*0918_01 eṣa svena prabhāvena saṃprāpto nirmalāṃ gatim 12,351.004d*0918_02 sukṛtenāsya yatnena spṛhayante bhavadvidhāḥ 12,351.005a na hi devā na gandharvā nāsurā na ca pannagāḥ 12,351.005c prabhavantīha bhūtānāṃ prāptānāṃ paramāṃ gatim 12,351.006 nāga uvāca 12,351.006a etad evaṃvidhaṃ dṛṣṭam āścaryaṃ tatra me dvija 12,351.006c saṃsiddho mānuṣaḥ kāyo yo 'sau siddhagatiṃ gataḥ 12,351.006e sūryeṇa sahito brahman pṛthivīṃ parivartate 12,352.001 brāhmaṇa uvāca 12,352.001a āścaryaṃ nātra saṃdehaḥ suprīto 'smi bhujaṃgama 12,352.001c anvarthopagatair vākyaiḥ panthānaṃ cāsmi darśitaḥ 12,352.002a svasti te 'stu gamiṣyāmi sādho bhujagasattama 12,352.002c smaraṇīyo 'smi bhavatā saṃpreṣaṇaniyojanaiḥ 12,352.003 nāga uvāca 12,352.003a anuktvā madgataṃ kāryaṃ kvedānīṃ prasthito bhavān 12,352.003c ucyatāṃ dvija yat kāryaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ 12,352.004a uktānukte kṛte kārye mām āmantrya dvijarṣabha 12,352.004c mayā pratyabhyanujñātas tato yāsyasi brāhmaṇa 12,352.005a na hi māṃ kevalaṃ dṛṣṭvā tyaktvā praṇayavān iha 12,352.005c gantum arhasi viprarṣe vṛkṣamūlagato yathā 12,352.006a tvayi cāhaṃ dvijaśreṣṭha bhavān mayi na saṃśayaḥ 12,352.006c loko 'yaṃ bhavataḥ sarvaḥ kā cintā mayi te 'nagha 12,352.007 brāhmaṇa uvāca 12,352.007a evam etan mahāprājña vijñātārtha bhujaṃgama 12,352.007c nātiriktās tvayā devāḥ sarvathaiva yathātatham 12,352.008a ya evāhaṃ sa eva tvam evam etad bhujaṃgama 12,352.008c ahaṃ bhavāṃś ca bhūtāni sarve sarvatragāḥ sadā 12,352.009a āsīt tu me bhogapate saṃśayaḥ puṇyasaṃcaye 12,352.009c so 'ham uñchavrataṃ sādho cariṣyāmy arthadarśanam 12,352.010a eṣa me niścayaḥ sādho kṛtaḥ kāraṇavattaraḥ 12,352.010c āmantrayāmi bhadraṃ te kṛtārtho 'smi bhujaṃgama 12,353.001 bhīṣma uvāca 12,353.001a sa cāmantryoragaśreṣṭhaṃ brāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ 12,353.001c dīkṣākāṅkṣī tadā rājaṃś cyavanaṃ bhārgavaṃ śritaḥ 12,353.002a sa tena kṛtasaṃskāro dharmam evopatasthivān 12,353.002c tathaiva ca kathām etāṃ rājan kathitavāṃs tadā 12,353.003a bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane 12,353.003c kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane 12,353.004a nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane 12,353.004c kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭakarmaṇā 12,353.005a devarājena ca purā kathaiṣā kathitā śubhā 12,353.005c samastebhyaḥ praśastebhyo vasubhyo vasudhādhipa 12,353.006a yadā ca mama rāmeṇa yuddham āsīt sudāruṇam 12,353.006c vasubhiś ca tadā rājan katheyaṃ kathitā mama 12,353.007a pṛcchamānāya tattvena mayā tubhyaṃ viśāṃ pate 12,353.007c katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 12,353.008a tad eṣa paramo dharmo yan māṃ pṛcchasi bhārata 12,353.008c asannadhīr anākāṅkṣī dharmārthakaraṇe nṛpa 12,353.009a sa ca kila kṛtaniścayo dvijāgryo; bhujagapatipratideśitārthakṛtyaḥ 12,353.009c yamaniyamasamāhito vanāntaṃ; parigaṇitoñchaśilāśanaḥ praviṣṭaḥ 13,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 13,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 13,001.000*0002_01 yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ 13,001.000*0002_02 yugme yaḥ kapilaḥ kalau sa bhagavān kṛṣṇatvam abhyāgataḥ 13,001.000*0002_03 yaṃ vedāntavido vadanti munayo yo yogibhir gīyate 13,001.000*0002_04 sa brahmā yadi vā haro yadi hariḥ pāyāj jagad durgateḥ 13,001.000*0002_05 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam 13,001.000*0002_06 ko 'nyo hi puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 13,001.000*0003_01 lakṣmīmaṭhanivāso 'haṃ gopālākhyo dvijottamaḥ 13,001.000*0003_02 śrīkṛṣṇaṃ tu namaskṛtya likhyāmi muktikāmyayā 13,001.000*0004_01 śibirād dhāstinapuraṃ prāpya bhārata saṃjayaḥ 13,001.000*0004_02 praviveśa mahāprājño dhṛtarāṣṭraniveśanam 13,001.000*0004_03 śokenāpahataḥ sūto vihvalan bhṛśaduḥkhitaḥ 13,001.000*0004_04 cintayan vaiśasaṃ ghoraṃ sūtaputrasya pāṇḍavaiḥ 13,001.000*0005_00 vaiśaṃpāyanaḥ 13,001.000*0005_01 śaratalpe mahātmānaṃ śayānam aparājitam 13,001.000*0005_02 yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedam abravīt 13,001.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,001.001a śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha 13,001.001c na ca me hṛdaye śāntir asti kṛtvedam īdṛśam 13,001.002a asminn arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha 13,001.002c svakṛte kā nu śāntiḥ syāc chamād bahuvidhād api 13,001.003a śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇam udīkṣya ca 13,001.003c śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtāny eva cintayan 13,001.004a rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam 13,001.004c tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsv ivāmbujam 13,001.005a ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yat pitāmahaḥ 13,001.005c imām avasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire 13,001.005e tathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ 13,001.005f*0006_01 matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kiṃ nu kaṣṭataraṃ tataḥ 13,001.006a vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāś ca kālamanyuvaśānugāḥ 13,001.006c kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa 13,001.006d*0007_01 idaṃ tu dhārtarāṣṭrasya śreyo manye janādhipa 13,001.006d*0007_02 imām avasthāṃ saṃprāptaṃ yad asau tvāṃ na paśyati 13,001.007a ahaṃ tava hy antakaraḥ suhṛdvadhakaras tathā 13,001.007c na śāntim adhigacchāmi paśyaṃs tvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau 13,001.007d*0008_01 duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ 13,001.007d*0008_02 nihataḥ kṣatradharme 'smin durātmā kulapāṃsanaḥ 13,001.007d*0008_03 na sa paśyati duṣṭātmā tvām adya patitaṃ kṣitau 13,001.007d*0008_04 ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitam ātmanaḥ 13,001.007d*0008_05 ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam 13,001.007d*0008_06 abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhir acyuta 13,001.007d*0008_07 na tvām evaṃ suduḥkhārtam adrākṣaṃ sāyakārditam 13,001.007d*0008_08 nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa 13,001.007d*0008_09 anyasminn api loke hi yathā mucyema kilbiṣāt 13,001.007d*0008_10 tathā praśādhi māṃ rājan mama ced icchasi priyam 13,001.008 bhīṣma uvāca 13,001.008a paratantraṃ kathaṃ hetum ātmānam anupaśyasi 13,001.008c karmaṇy asmin mahābhāga sūkṣmaṃ hy etad atīndriyam 13,001.009a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,001.009c saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ 13,001.010a gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā 13,001.010c sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putram apaśyad gatacetanam 13,001.011a atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ 13,001.011c lubdhako 'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat 13,001.012a tāṃ cābravīd ayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ 13,001.012c brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā 13,001.013a agnau prakṣipyatām eṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo 'pi vā 13,001.013c na hy ayaṃ bālahā pāpaś ciraṃ jīvitum arhati 13,001.014 gautamy uvāca 13,001.014a visṛjainam abuddhis tvaṃ na vadhyo 'rjunaka tvayā 13,001.014c ko hy ātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavye sati cintayan 13,001.015a plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathā plavāḥ 13,001.015c majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannam ivodake 13,001.015d*0009_01 yadi vāsmiṃs tu nihate pannage 'rjunaka tvayā 13,001.015d*0009_02 jīved ayaṃ bālako me tan na me 'rjunaka priyam 13,001.016a na cāmṛtyur bhavitā vai hate 'smin; ko vātyayaḥ syād ahate 'smiñ janasya 13,001.016b*0010_01 hatvā cainaṃ nāmṛtaḥ syād ayaṃ me 13,001.016b*0010_02 jīvaty asmin ko 'tyayaḥ syād ayaṃ te 13,001.016b*0011_01 nāsyāmṛtatvaṃ bhavitā vai hate 'smiñ 13,001.016b*0011_02 jīvaty asmin ko vyasuḥ syād anante 13,001.016c asyotsarge prāṇayuktasya jantor; mṛtyor lokaṃ ko nu gacched anantam 13,001.017 lubdhaka uvāca 13,001.017a jānāmy evaṃ neha guṇāguṇajñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavanti 13,001.017c svasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāt kṣudraṃ sarpam enaṃ haniṣye 13,001.018a samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti; sadyaḥ śucaṃ tv arthavidas tyajanti 13,001.018c śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi; tasmāt tyājyaṃ jahi śokaṃ hate 'smin 13,001.019 gautamy uvāca 13,001.019a na caivārtir vidyate 'smadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi 13,001.019c nityāyasto bālajano na cāsti; dharmo hy eṣa prabhavāmy asya nāham 13,001.020a na brāhmaṇānāṃ kopo 'sti kutaḥ kopāc ca yātanā 13,001.020c mārdavāt kṣamyatāṃ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ 13,001.021 lubdhaka uvāca 13,001.021a hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syāt; sadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ 13,001.021c kālāl lābho yas tu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt 13,001.022 gautamy uvāca 13,001.022a kārthaprāptir gṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvā 13,001.022c kasmāt saumya bhujage na kṣameyaṃ; mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām 13,001.023 lubdhaka uvāca 13,001.023a asmād ekasmād bahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ 13,001.023c kṛtāgasaṃ dharmavidas tyajanti; sarīsṛpaṃ pāpam imaṃ jahi tvam 13,001.024 gautamy uvāca 13,001.024a nāsmin hate pannage putrako me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai 13,001.024c guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye; tasmāt sarpaṃ lubdhaka muñca jīvam 13,001.025 lubdhaka uvāca 13,001.025a vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāg vai; yajñaṃ hatvā bhāgam avāpa caiva 13,001.025c śūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ; kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūd viśaṅkā 13,001.026 bhīṣma uvāca 13,001.026a asakṛt procyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati 13,001.026c lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaron matim 13,001.027a īṣad ucchvasamānas tu kṛcchrāt saṃstabhya pannagaḥ 13,001.027c utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ 13,001.028a ko nv arjunaka doṣo 'tra vidyate mama bāliśa 13,001.028c asvatantraṃ hi māṃ mṛtyur vivaśaṃ yad acūcudat 13,001.029a tasyāyaṃ vacanād daṣṭo na kopena na kāmyayā 13,001.029c tasya tat kilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam 13,001.030 lubdhaka uvāca 13,001.030a yady anyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham 13,001.030c kāraṇaṃ vai tvam apy atra tasmāt tvam api kilbiṣī 13,001.031a mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā 13,001.031c kāraṇatve prakalpyante tathā tvam api pannaga 13,001.032a kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga 13,001.032c ātmānaṃ kāraṇaṃ hy atra tvam ākhyāsi bhujaṃgama 13,001.033 sarpa uvāca 13,001.033a sarva ete hy asvavaśā daṇḍacakrādayo yathā 13,001.033c tathāham api tasmān me naiṣa hetur matas tava 13,001.034a atha vā matam etat te te 'py anyonyaprayojakāḥ 13,001.034c kāryakāraṇasaṃdeho bhavaty anyonyacodanāt 13,001.035a evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī 13,001.035c kilbiṣaṃ samavāye syān manyase yadi kilbiṣam 13,001.035d*0012_01 kilbiṣaṃ manyase hi tvaṃ vadhyam evaṃ prabhāṣase 13,001.036 lubdhaka uvāca 13,001.036a kāraṇaṃ yadi na syād vai na kartā syās tvam apy uta 13,001.036c vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmād vadhyo 'si me mataḥ 13,001.037a asaty api kṛte kārye neha pannaga lipyate 13,001.037c tasmān nātraiva hetuḥ syād vadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase 13,001.038 sarpa uvāca 13,001.038a kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe 13,001.038c tasmāt tvam asmin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ 13,001.039a yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ 13,001.039c anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane 13,001.040 lubdhaka uvāca 13,001.040a vadhyas tvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt 13,001.040c bhāṣase kiṃ bahu punar vadhyaḥ san pannagādhama 13,001.041 sarpa uvāca 13,001.041a yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ 13,001.041c na phalaṃ prāpnuvanty atra paraloke tathā hy aham 13,001.042 bhīṣma uvāca 13,001.042a tathā bruvati tasmiṃs tu pannage mṛtyucodite 13,001.042c ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīd idam 13,001.043a kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannaga tvām acūcudam 13,001.043c vināśahetur nāsya tvam ahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ 13,001.044a yathā vāyur jaladharān vikarṣati tatas tataḥ 13,001.044c tadvaj jaladavat sarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ 13,001.044d*0013_01 tadvidhas tadvaśe cāhaṃ kālasya vaśagaś ciram 13,001.045a sāttvikā rājasāś caiva tāmasā ye ca ke cana 13,001.045c bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu 13,001.046a jaṅgamāḥ sthāvarāś caiva divi vā yadi vā bhuvi 13,001.046c sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakam idaṃ jagat 13,001.047a pravṛttayaś ca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥ 13,001.047c tāsāṃ vikṛtayo yāś ca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam 13,001.048a ādityaś candramā viṣṇur āpo vāyuḥ śatakratuḥ 13,001.048c agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavas tathā 13,001.049a saritaḥ sāgarāś caiva bhāvābhāvau ca pannaga 13,001.049c sarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ 13,001.050a evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase 13,001.050c atha caivaṃgate doṣo mayi tvam api doṣavān 13,001.051 sarpa uvāca 13,001.051a nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyo bravīmy aham 13,001.051c tvayāhaṃ codita iti bravīmy etāvad eva tu 13,001.052a yadi kāle tu doṣo 'sti yadi tatrāpi neṣyate 13,001.052c doṣo naiva parīkṣyo me na hy atrādhikṛtā vayam 13,001.053a nirmokṣas tv asya doṣasya mayā kāryo yathā tathā 13,001.053c mṛtyo vidoṣaḥ syām eva yathā tan me prayojanam 13,001.054 bhīṣma uvāca 13,001.054a sarpo 'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam 13,001.054c nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitum arhasi 13,001.055 lubdhaka uvāca 13,001.055a mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama 13,001.055c naiva tāvad vidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga 13,001.056a mṛtyus tvaṃ caiva hetur hi jantor asya vināśane 13,001.056c ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇam akāraṇam 13,001.057a dhiṅ mṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām 13,001.057c tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam 13,001.058 mṛtyur uvāca 13,001.058a vivaśau kālavaśagāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau 13,001.058c nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyak prapaśyasi 13,001.059 lubdhaka uvāca 13,001.059a yuvām ubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau 13,001.059c harṣakrodhau kathaṃ syātām etad icchāmi veditum 13,001.060 mṛtyur uvāca 13,001.060a yāḥ kāś cid iha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ 13,001.060c pūrvam evaitad uktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ 13,001.061a tasmād ubhau kālavaśāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau 13,001.061c nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhi cit 13,001.062 bhīṣma uvāca 13,001.062a athopagamya kālas tu tasmin dharmārthasaṃśaye 13,001.062c abravīt pannagaṃ mṛtyuṃ lubdham arjunakaṃ ca tam 13,001.063 kāla uvāca 13,001.063a naivāhaṃ nāpy ayaṃ mṛtyur nāyaṃ lubdhaka pannagaḥ 13,001.063c kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ 13,001.064a akarod yad ayaṃ karma tan no 'rjunaka codakam 13,001.064c praṇāśahetur nānyo 'sya vadhyate 'yaṃ svakarmaṇā 13,001.065a yad anena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ 13,001.065c vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam 13,001.066a karmadāyādavāṃl lokaḥ karmasaṃbandhalakṣaṇaḥ 13,001.066c karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathā vayam 13,001.067a yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati 13,001.067c evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate 13,001.068a yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaram 13,001.068c tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāv ātmakarmabhiḥ 13,001.069a evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyur na sarpo na tathā bhavān 13,001.069c na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśur evātra kāraṇam 13,001.070a tasmiṃs tathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa 13,001.070c svakarmapratyayāṃl lokān matvārjunakam abravīt 13,001.071a naiva kālo na bhujago na mṛtyur iha kāraṇam 13,001.071c svakarmabhir ayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ 13,001.072a mayā ca tat kṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ 13,001.072c yātu kālas tathā mṛtyur muñcārjunaka pannagam 13,001.073 bhīṣma uvāca 13,001.073a tato yathāgataṃ jagmur mṛtyuḥ kālo 'tha pannagaḥ 13,001.073c abhūd viroṣo 'rjunako viśokā caiva gautamī 13,001.074a etac chrutvā śamaṃ gaccha mā bhūś cintāparo nṛpa 13,001.074c svakarmapratyayāṃl lokāṃs trīn viddhi manujarṣabha 13,001.075a na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vai 13,001.075c kālena tat kṛtaṃ viddhi vihatā yena pārthivāḥ 13,001.076 vaiśaṃpāyana uvāca 13,001.076a ity etad vacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ 13,001.076c yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit 13,002.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,002.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,002.001c śrutaṃ me mahad ākhyānam idaṃ matimatāṃ vara 13,002.002a bhūyas tu śrotum icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa 13,002.002c kathyamānaṃ tvayā kiṃ cit tan me vyākhyātum arhasi 13,002.003a kena mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ 13,002.003c ity etat sarvam ācakṣva tattvena mama pārthiva 13,002.004 bhīṣma uvāca 13,002.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,002.004c yathā mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ 13,002.005a manoḥ prajāpate rājann ikṣvākur abhavat sutaḥ 13,002.005c tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ 13,002.006a daśamas tasya putras tu daśāśvo nāma bhārata 13,002.006c māhiṣmatyām abhūd rājā dharmātmā satyavikramaḥ 13,002.007a daśāśvasya sutas tv āsīd rājā paramadhārmikaḥ 13,002.007c satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ 13,002.008a madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 13,002.008c dhanurvede ca vede ca nirato yo 'bhavat sadā 13,002.009a madirāśvasya putras tu dyutimān nāma pārthivaḥ 13,002.009c mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ 13,002.010a putro dyutimatas tv āsīt suvīro nāma pārthivaḥ 13,002.010a*0014_01 rājā paramadhārmikaḥ 13,002.010a*0014_02 sarvalokeṣu vikhyātaḥ 13,002.010c dharmātmā kośavāṃś cāpi devarāja ivāparaḥ 13,002.011a suvīrasya tu putro 'bhūt sarvasaṃgrāmadurjayaḥ 13,002.011c durjayety abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 13,002.011d*0015_01 sudurjaya iti khyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 13,002.012a durjayasyendravapuṣaḥ putro 'gnisadṛśadyutiḥ 13,002.012c duryodhano nāma mahān rājāsīd rājasattama 13,002.012d*0016_01 ikṣvākos tu śataṃ putrā daśāśvo daśamaḥ smṛtaḥ 13,002.012d*0016_02 māhiṣmatyām abhūd rājā madirāśvas tato 'bhavat 13,002.012d*0016_03 tasya ca dyutimān nāma suvīras tasya cātmajaḥ 13,002.012d*0016_04 durjayas tasya tasyāpi duryodhana iti smṛtaḥ 13,002.013a tasyendrasamavīryasya saṃgrāmeṣv anivartinaḥ 13,002.013c viṣayaś ca prabhāvaś ca tulyam evābhyavartata 13,002.013d*0017_01 viṣaye vāsavas tasya samyag eva pravarṣati 13,002.014a ratnair dhanaiś ca paśubhiḥ sasyaiś cāpi pṛthagvidhaiḥ 13,002.014c nagaraṃ viṣayaś cāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat 13,002.015a na tasya viṣaye cābhūt kṛpaṇo nāpi durgataḥ 13,002.015c vyādhito vā kṛśo vāpi tasmin nābhūn naraḥ kva cit 13,002.015d*0018_01 vyādhito durgataś caiva puruṣaḥ pratyadṛśyata 13,002.016a sudakṣiṇo madhuravāg anasūyur jitendriyaḥ 13,002.016c dharmātmā cānṛśaṃsaś ca vikrānto 'thāvikatthanaḥ 13,002.017a yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ 13,002.017c na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ 13,002.018a taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā 13,002.018c cakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata 13,002.019a tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā 13,002.019c nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā 13,002.020a tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira 13,002.020c duryodhanasutā yādṛg abhavad varavarṇinī 13,002.021a tām agniś cakame sākṣād rājakanyāṃ sudarśanām 13,002.021b*0019_01 sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā 13,002.021b*0019_02 niyuktā pitṛsaṃdeśād ārirādhayiṣuḥ śikhim 13,002.021b*0019_03 tasyā manoramaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ 13,002.021b*0019_04 agniḥ 13,002.021b*0019_04 manmathena samāviṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ 13,002.021b*0019_05 bhaja mām anavadyāṅgi kāmāt kamalalocane 13,002.021b*0019_06 rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane 13,002.021b*0019_07 tavedaṃ padmapatrākṣaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā manoharam 13,002.021b*0019_08 bhrūlatālalitaṃ kāntam anaṅgo bādhate hi mām 13,002.021b*0019_09 lalāṭaṃ candralekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam 13,002.021b*0019_10 dṛṣṭvā te patralekhāṅkam anaṅgo bādhate bhṛśam 13,002.021b*0019_11 bālātapenākulitaṃ sasvedapulakodgamam 13,002.021b*0019_12 bimbādharoṣṭhaṃ vadanaṃ vibuddham iva paṅkajam 13,002.021b*0019_13 atīva cāruvibhrāntaṃ mudam āvahate mama 13,002.021b*0019_14 dantaprākāraniyatā vāṇī tava surakṣitā 13,002.021b*0019_15 tāmrapallavasaṃkāśā jihveyaṃ te manoharā 13,002.021b*0019_16 samāḥ snigdhāḥ sujātāś ca sahitāś ca dvijās tava 13,002.021b*0019_17 dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hy asi 13,002.021b*0019_18 manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam 13,002.021b*0019_19 stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau 13,002.021b*0019_20 pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṃgamakṣamau 13,002.021b*0019_21 bhīṣmaḥ 13,002.021b*0019_21 gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini 13,002.021b*0019_22 saivam uktā virahite pāvakena mahātmanā 13,002.021b*0019_23 īṣad ākampihṛdayā vrīḍitā vākyam abravīt 13,002.021b*0019_24 nanu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ 13,002.021b*0019_25 mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāś ca ye 13,002.021b*0019_26 pāṇigrahaṇamantraiś ca hute caiva vibhāvasau 13,002.021b*0019_27 satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ 13,002.021b*0019_28 sāhaṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me 13,002.021b*0019_29 atha nāticirāt kālād rājā duryodhanaḥ kila 13,002.021b*0019_30 yajñasaṃbhāranipuṇān mantrīn āhūya coktavān 13,002.021b*0019_31 yajñaṃ yakṣye 'ham iti vai saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me 13,002.021b*0019_32 tataḥ samāhitas tasya yajño brāhmaṇasattamaiḥ 13,002.021c bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣād varayām āsa taṃ nṛpam 13,002.021d*0020_01 viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyām ayācata 13,002.021d*0021_01 na tu rājā pradānāya tasmai bhāvam akalpayat 13,002.022a daridraś cāsavarṇaś ca mamāyam iti pārthivaḥ 13,002.022c na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām 13,002.022d*0022_01 iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ 13,002.023a tato 'sya vitate yajñe naṣṭo 'bhūd dhavyavāhanaḥ 13,002.023c tato duryodhano rājā vākyam āhartvijas tadā 13,002.024a duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syād bhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ 13,002.024c yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣv iva 13,002.025a na hy alpaṃ duṣkṛtaṃ no 'sti yenāgnir nāśam āgataḥ 13,002.025c bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitad vimṛśyatām 13,002.026a etad rājño vacaḥ śrutvā viprās te bharatarṣabha 13,002.026c niyatā vāgyatāś caiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 13,002.027a tān darśayām āsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ 13,002.027b*0023_01 atha dīkṣām upetasya yajñe tasya mahātmanaḥ 13,002.027b*0023_02 āhito havanārthāya vedyām agniḥ praṇaśyata 13,002.027b*0023_03 tataḥ sa bhīto nṛpatir bhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ 13,002.027b*0023_04 mantriṇo brāhmaṇāṃś caiva papraccha kim idaṃ bhavet 13,002.027b*0023_05 yajñe samiddho bhagavān naṣṭo me havyavāhanaḥ 13,002.027b*0023_06 saṃmantrakuśalais tais tu brāhmaṇair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_07 amānuṣo vikāro 'yam iti tair eva bodhitaḥ 13,002.027b*0023_08 dharmavighnakaraṃ vīra naitat tvayy upapadyate 13,002.027b*0023_09 stūyatāṃ bhagavān vahnir brāhmaṇair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_10 ṛtvigbhir mantrakuśalair gīyatāṃ vai hutāśanaḥ 13,002.027b*0023_11 atha ṛksāmayajuṣāṃ pāragair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_12 vedatattvārthakuśalaiḥ stutaḥ stomapuraskṛtaiḥ 13,002.027b*0023_13 guhyeṣu nāmadheyeṣu kīrtyamāneṣu pāvakaḥ 13,002.027c svaṃ rūpaṃ dīptimat kṛtvā śaradarkasamadyutiḥ 13,002.028a tato mahātmā tān āha dahano brāhmaṇarṣabhān 13,002.028c varayāmy ātmano 'rthāya duryodhanasutām iti 13,002.029a tatas te kālyam utthāya tasmai rājñe nyavedayan 13,002.029c brāhmaṇā vismitāḥ sarve yad uktaṃ citrabhānunā 13,002.030a tataḥ sa rājā tac chrutvā vacanaṃ brahmavādinām 13,002.030c avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān 13,002.031a prāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum 13,002.031c nityaṃ sāṃnidhyam iha te citrabhāno bhaved iti 13,002.031e tam āha bhagavān agnir evam astv iti pārthivam 13,002.032a tataḥ sāṃnidhyam adhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ 13,002.032c dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśo vijayatā tadā 13,002.033a tatas tāṃ samalaṃkṛtya kanyām ahatavāsasam 13,002.033c dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane 13,002.034a pratijagrāha cāgnis tāṃ rājaputrīṃ sudarśanām 13,002.034c vidhinā vedadṛṣṭena vasor dhārām ivādhvare 13,002.035a tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā 13,002.035c abhavat prītimān agnir garbhaṃ tasyāṃ samādadhe 13,002.036a tasyāṃ samabhavat putro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ 13,002.036b*0024_01 sudarśanas tu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ 13,002.036c śiśur evādhyagāt sarvaṃ sa ca brahma sanātanam 13,002.037a athaughavān nāma nṛpo nṛgasyāsīt pitāmahaḥ 13,002.037c tasyāpy oghavatī kanyā putraś caugharatho 'bhavat 13,002.038a tām oghavān dadau tasmai svayam oghavatīṃ sutām 13,002.038c sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm 13,002.039a sa gṛhasthāśramaratas tayā saha sudarśanaḥ 13,002.039c kurukṣetre 'vasad rājann oghavatyā samanvitaḥ 13,002.040a gṛhasthaś cāvajeṣyāmi mṛtyum ity eva sa prabho 13,002.040c pratijñām akarod dhīmān dīptatejā viśāṃ pate 13,002.041a tām athaughavatīṃ rājan sa pāvakasuto 'bravīt 13,002.041c atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃ cana 13,002.042a yena yena ca tuṣyeta nityam eva tvayātithiḥ 13,002.042c apy ātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā 13,002.043a etad vrataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate 13,002.043c gṛhasthānāṃ hi suśroṇi nātither vidyate param 13,002.044a pramāṇaṃ yadi vāmoru vacas te mama śobhane 13,002.044c idaṃ vacanam avyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā 13,002.045a niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite 'naghe 13,002.045c nātithis te 'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yady ahaṃ tava 13,002.046a tam abravīd oghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ 13,002.046c na me tvadvacanāt kiṃ cid akartavyaṃ kathaṃ cana 13,002.047a jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam 13,002.047c pṛṣṭhato 'nvagamad rājan randhrānveṣī tadā sadā 13,002.048a idhmārthaṃ tu gate tasminn agniputre sudarśane 13,002.048c atithir brāhmaṇaḥ śrīmāṃs tām āhaughavatīṃ tadā 13,002.049a ātithyaṃ dattam icchāmi tvayādya varavarṇini 13,002.049c pramāṇaṃ yadi dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ 13,002.050a ity uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī 13,002.050c vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃ pate 13,002.051a āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye 13,002.051c provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 13,002.052a tām abravīt tato vipro rājaputrīṃ sudarśanām 13,002.052c tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tad ācara 13,002.053a yadi pramāṇaṃ dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ 13,002.053c pradānenātmano rājñi kartum arhasi me priyam 13,002.054a tathā saṃchandyamāno 'nyair īpsitair nṛpakanyayā 13,002.054c nānyam ātmapradānāt sa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ 13,002.055a sā tu rājasutā smṛtvā bhartur vacanam āditaḥ 13,002.055c tatheti lajjamānā sā tam uvāca dvijarṣabham 13,002.056a tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha 13,002.056c saṃsmṛtya bhartur vacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ 13,002.057a athedhmān samupādāya sa pāvakir upāgamat 13,002.057c mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhur ivānvitaḥ 13,002.058a tatas tv āśramam āgamya sa pāvakasutas tadā 13,002.058c tām ājuhāvaughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt 13,002.059a tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā 13,002.059c karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī 13,002.060a ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartur eva ca 13,002.060c tūṣṇīṃbhūtābhavat sādhvī na covācātha kiṃ cana 13,002.061a atha tāṃ punar evedaṃ provāca sa sudarśanaḥ 13,002.061c kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kim ato mama 13,002.062a pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā 13,002.062c kathaṃ na pratyudety adya smayamānā yathā purā 13,002.063a uṭajasthas tu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam 13,002.063c atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake brāhmaṇaṃ ca mām 13,002.064a anayā chandyamāno 'haṃ bhāryayā tava sattama 13,002.064c tais tair atithisatkārair ārjave 'syā dṛḍhaṃ manaḥ 13,002.065a anena vidhinā seyaṃ mām arcati śubhānanā 13,002.065c anurūpaṃ yad atrādya tad bhavān vaktum arhati 13,002.066a kūṭamudgarahastas tu mṛtyus taṃ vai samanvayāt 13,002.066c hīnapratijñam atrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan 13,002.067a sudarśanas tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā 13,002.067c tyakterṣyas tyaktamanyuś ca smayamāno 'bravīd idam 13,002.068a surataṃ te 'stu viprāgrya prītir hi paramā mama 13,002.068c gṛhasthasya hi dharmo 'gryaḥ saṃprāptātithipūjanam 13,002.069a atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati 13,002.069b*0025_01 hīnapratijñam atraikaṃ saṃprāptasya tu gacchati 13,002.069c nānyas tasmāt paro dharma iti prāhur manīṣiṇaḥ 13,002.070a prāṇā hi mama dārāś ca yac cānyad vidyate vasu 13,002.070c atithibhyo mayā deyam iti me vratam āhitam 13,002.071a niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyam etat te samudāhṛtam 13,002.071c tenāhaṃ vipra satyena svayam ātmānam ālabhe 13,002.072a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,002.072c buddhir ātmā manaḥ kālo diśaś caiva guṇā daśa 13,002.073a nityam ete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ 13,002.073c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara 13,002.074a yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā 13,002.074c tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā 13,002.075a tato nādaḥ samabhavad dikṣu sarvāsu bhārata 13,002.075c asakṛt satyam ity eva naitan mithyeti sarvaśaḥ 13,002.076a uṭajāt tu tatas tasmān niścakrāma sa vai dvijaḥ 13,002.076c vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyur ivodyataḥ 13,002.077a svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṃl lokān anunādayan 13,002.077c uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvam āmantrya nāmataḥ 13,002.078a dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha 13,002.078c prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītir me paramā tvayi 13,002.079a vijitaś ca tvayā mṛtyur yo 'yaṃ tvām anugacchati 13,002.079c randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ 13,002.080a na cāsti śaktis trailokye kasya cit puruṣottama 13,002.080c pativratām imāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitum apy uta 13,002.081a rakṣitā tvadguṇair eṣā pativrataguṇais tathā 13,002.081c adhṛṣyā yad iyaṃ brūyāt tathā tan nānyathā bhavet 13,002.082a eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī 13,002.082c pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati 13,002.083a ardhenaughavatī nāma tvām ardhenānuyāsyati 13,002.083c śarīreṇa mahābhāgā yogo hy asyā vaśe sthitaḥ 13,002.084a anayā saha lokāṃś ca gantāsi tapasārjitān 13,002.084c yatra nāvṛttim abhyeti śāśvatāṃs tān sanātanān 13,002.085a anena caiva dehena lokāṃs tvam abhipatsyase 13,002.085c nirjitaś ca tvayā mṛtyur aiśvaryaṃ ca tavottamam 13,002.086a pañca bhūtāny atikrāntaḥ svavīryāc ca manobhavaḥ 13,002.086c gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau 13,002.087a sneho rāgaś ca tandrī ca moho drohaś ca kevalaḥ 13,002.087c tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ 13,002.088 bhīṣma uvāca 13,002.088a śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ ratham uttamam 13,002.088c yuktaṃ pragṛhya bhagavān vyavasāyo jagāma tam 13,002.089a mṛtyur ātmā ca lokāś ca jitā bhūtāni pañca ca 13,002.089c buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca 13,002.090a tasmād gṛhāśramasthasya nānyad daivatam asti vai 13,002.090c ṛte 'tithiṃ naravyāghra manasaitad vicāraya 13,002.091a atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubham 13,002.091c na tat kratuśatenāpi tulyam āhur manīṣiṇaḥ 13,002.092a pātraṃ tv atithim āsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet 13,002.092c sa dattvā sukṛtaṃ tasya kṣapayeta hy anarcitaḥ 13,002.093a etat te kathitaṃ putra mayākhyānam anuttamam 13,002.093c yathā hi vijito mṛtyur gṛhasthena purābhavat 13,002.094a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam idam ākhyānam uttamam 13,002.094c bubhūṣatābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham 13,002.095a ya idaṃ kathayed vidvān ahany ahani bhārata 13,002.095c sudarśanasya caritaṃ puṇyāṃl lokān avāpnuyāt 13,003.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,003.001a brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhir varṇair narādhipa 13,003.001c kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā 13,003.002a viśvāmitreṇa dharmātman brāhmaṇatvaṃ nararṣabha 13,003.002c śrotum icchāmi tattvena tan me brūhi pitāmaha 13,003.003a tena hy amitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,003.003c hataṃ putraśataṃ sadyas tapasā prapitāmaha 13,003.004a yātudhānāś ca bahavo rākṣasās tigmatejasaḥ 13,003.004c manyunāviṣṭadehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ 13,003.005a mahān kuśikavaṃśaś ca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ 13,003.005c sthāpito naraloke 'smin vidvān brāhmaṇasaṃstutaḥ 13,003.006a ṛcīkasyātmajaś caiva śunaḥśepo mahātapāḥ 13,003.006c vimokṣito mahāsatrāt paśutām abhyupāgataḥ 13,003.007a hariścandrakratau devāṃs toṣayitvātmatejasā 13,003.007c putratām anusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ 13,003.008a nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa 13,003.008c putrāḥ pañcaśatāś cāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ 13,003.009a triśaṅkur bandhusaṃtyakta ikṣvākuḥ prītipūrvakam 13,003.009c avākśirā divaṃ nīto dakṣiṇām āśrito diśam 13,003.010a viśvāmitrasya vipulā nadī rājarṣisevitā 13,003.010c kauśikīti śivā puṇyā brahmarṣigaṇasevitā 13,003.011a tapovighnakarī caiva pañcacūḍā susaṃmatā 13,003.011c rambhā nāmāpsarāḥ śāpād yasya śailatvam āgatā 13,003.012a tathaivāsya bhayād baddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā 13,003.012c ātmānaṃ majjayām āsa vipāśaḥ punar utthitaḥ 13,003.013a tadāprabhṛti puṇyā hi vipāśābhūn mahānadī 13,003.013c vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,003.014a vāgbhiś ca bhagavān yena devasenāgragaḥ prabhuḥ 13,003.014c stutaḥ prītamanāś cāsīc chāpāc cainam amocayat 13,003.015a dhruvasyauttānapādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca 13,003.015c madhye jvalati yo nityam udīcīm āśrito diśam 13,003.016a tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava 13,003.016c kṣatriyasyety ato jātam idaṃ kautūhalaṃ mama 13,003.017a kim etad iti tattvena prabrūhi bharatarṣabha 13,003.017c dehāntaram anāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo 'bhavat 13,003.018a etat tattvena me rājan sarvam ākhyātum arhasi 13,003.018c mataṃgasya yathātattvaṃ tathaivaitad bravīhi me 13,003.019a sthāne mataṃgo brāhmaṇyaṃ nālabhad bharatarṣabha 13,003.019c caṇḍālayonau jāto hi kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyāt 13,004.001 bhīṣma uvāca 13,004.001a śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā 13,004.001c brāhmaṇatvaṃ gatas tāta brahmarṣitvaṃ tathaiva ca 13,004.002a bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥ 13,004.002c babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,004.003a tasya putro mahān āsīj jahnur nāma nareśvaraḥ 13,004.003c duhitṛtvam anuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ 13,004.004a tasyātmajas tulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ 13,004.004c sindhudvīpāc ca rājarṣir balākāśvo mahābalaḥ 13,004.005a vallabhas tasya tanayaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ 13,004.005c kuśikas tasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ 13,004.006a kuśikasyātmajaḥ śrīmān gādhir nāma janeśvaraḥ 13,004.006c aputraḥ sa mahābāhur vanavāsam udāvasat 13,004.007a kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sataḥ 13,004.007c nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi 13,004.008a tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ 13,004.008c ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ 13,004.009a sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane 13,004.009c daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ 13,004.010a pratyākhyāya punar yāntam abravīd rājasattamaḥ 13,004.010c śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vetsyasi me sutām 13,004.011 ṛcīka uvāca 13,004.011a kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkam ahaṃ nṛpa 13,004.011c duhitur brūhy asaṃsakto mātrābhūt te vicāraṇā 13,004.012 gādhir uvāca 13,004.012a candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasām 13,004.012c ekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava 13,004.013 bhīṣma uvāca 13,004.013a tataḥ sa bhṛguśārdūlaś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ 13,004.013c abravīd varuṇaṃ devam ādityaṃ patim ambhasām 13,004.014a ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām 13,004.014c sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama 13,004.015a tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam 13,004.015c uvāca yatra te chandas tatrotthāsyanti vājinaḥ 13,004.016a dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām 13,004.016c gaṅgājalāt samuttasthau sahasraṃ vipulaujasām 13,004.017a adūre kanyakubjasya gaṅgāyās tīram uttamam 13,004.017c aśvatīrthaṃ tad adyāpi mānavāḥ paricakṣate 13,004.018a tat tadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham 13,004.018c ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ 13,004.019a tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca 13,004.019c dadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai 13,004.020a jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥ 13,004.020c sā ca taṃ patim āsādya paraṃ harṣam avāpa ha 13,004.021a sa tutoṣa ca viprarṣis tasyā vṛttena bhārata 13,004.021c chandayām āsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm 13,004.021d*0025_01 sā ca vavre varaṃ tasmāt putraṃ brahmarṣisattamam 13,004.022a mātre tat sarvam ācakhyau sā kanyā rājasattamam 13,004.022c atha tām abravīn mātā sutāṃ kiṃ cid avāṅmukhīm 13,004.023a mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartum arhati 13,004.023c apatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ 13,004.024a tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tat sarvaṃ pratyavedayat 13,004.024c mātuś cikīrṣitaṃ rājann ṛcīkas tām athābravīt 13,004.025a guṇavantam apatyaṃ vai tvaṃ ca sā janayiṣyathaḥ 13,004.025c jananyās tava kalyāṇi mā bhūd vai praṇayo 'nyathā 13,004.026a tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe 13,004.026c asmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃs tava bhrātā ca vaṃśakṛt 13,004.027a ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣam udumbaram 13,004.027c pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭam avāpsyathaḥ 13,004.028a carudvayam idaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite 13,004.028c tvaṃ ca sā copayuñjīthāṃ tataḥ putrāv avāpsyathaḥ 13,004.029a tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata 13,004.029c yad ṛcīkena kathitaṃ tac cācakhyau carudvayam 13,004.029d*0026_01 atha mātā sutā cāpi vyatyāsena carudvayam 13,004.029d*0026_02 bhuktavatyau mahārāja tato garbham upeṣyataḥ 13,004.029d*0026_03 dṛṣṭvā kadā cit svāṃ bhāryām ṛcīkas tv abravīd vacaḥ 13,004.030a tām uvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā 13,004.030c putri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama 13,004.031a bhartrā ya eṣa dattas te carur mantrapuraskṛtaḥ 13,004.031c etaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca 13,004.032a vyatyāsaṃ vṛkṣayoś cāpi karavāva śucismite 13,004.032b*0027_01 vṛkṣayor api vyatyāsaṃ kuryāva varavarṇini 13,004.032c yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama mātur anindite 13,004.032d*0028_01 svam apatyaṃ viśiṣṭaṃ hi sarva icchaty anāvilam 13,004.033a vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtam evaṃ bhaviṣyati 13,004.033c tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame 13,004.033e kathaṃ viśiṣṭo bhrātā te bhaved ity eva cintaya 13,004.034a tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā 13,004.034c atha garbhāv anuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira 13,004.035a dṛṣṭvā garbham anuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahān ṛṣiḥ 13,004.035c uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ 13,004.036a vyatyāsenopayuktas te carur vyaktaṃ bhaviṣyati 13,004.036c vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe 13,004.037a mayā hi viśvaṃ yad brahma tvaccarau saṃniveśitam 13,004.037c kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam 13,004.038a trilokavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi 13,004.038c sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etat kṛtaṃ mayā 13,004.039a vyatyāsas tu kṛto yasmāt tvayā mātrā tathaiva ca 13,004.039c tasmāt sā brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati 13,004.040a kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi 13,004.040c na hi te tat kṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini 13,004.041a sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī 13,004.041c bhūmau satyavatī rājaṃś chinneva rucirā latā 13,004.042a pratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā praṇipatya ca 13,004.042c uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī brāhmaṇarṣabham 13,004.043a prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃ vara 13,004.043c prasādaṃ kuru viprarṣe na me syāt kṣatriyaḥ sutaḥ 13,004.044a kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitum arhati 13,004.044c na tu me syāt suto brahmann eṣa me dīyatāṃ varaḥ 13,004.045a evam astv iti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ 13,004.045c tataḥ sā janayām āsa jamadagniṃ sutaṃ śubham 13,004.046a viśvāmitraṃ cājanayad gādher bhāryā yaśasvinī 13,004.046c ṛṣeḥ prabhāvād rājendra brahmarṣiṃ brahmavādinam 13,004.047a tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ 13,004.047c kṣatriyaḥ so 'py atha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ 13,004.048a tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥ 13,004.048c tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca 13,004.049a madhucchandaś ca bhagavān devarātaś ca vīryavān 13,004.049c akṣīṇaś ca śakuntaś ca babhruḥ kālapathas tathā 13,004.050a yājñavalkyaś ca vikhyātas tathā sthūṇo mahāvrataḥ 13,004.050c ulūko yamadūtaś ca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ 13,004.051a karṇajaṅghaś ca bhagavān gālavaś ca mahān ṛṣiḥ 13,004.051c ṛṣir vajras tathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca 13,004.052a lālāṭyo nāradaś caiva tathā kūrcamukhaḥ smṛtaḥ 13,004.052c vādulir musalaś caiva rakṣogrīvas tathaiva ca 13,004.053a aṅghriko naikabhṛc caiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ 13,004.053c cakrako mārutantavyo vātaghno 'thāśvalāyanaḥ 13,004.054a śyāmāyano 'tha gārgyaś ca jābāliḥ suśrutas tathā 13,004.054c kārīṣir atha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ 13,004.055a mahān ṛṣiś ca kapilas tatharṣis tārakāyanaḥ 13,004.055c tathaiva copagahanas tatharṣiś cārjunāyanaḥ 13,004.056a mārgamitrir hiraṇyākṣo jaṅghārir babhruvāhanaḥ 13,004.056c sūtir vibhūtiḥ sūtaś ca suraṅgaś ca tathaiva hi 13,004.057a ārāddhir nāmayaś caiva cāmpeyojjayanau tathā 13,004.057c navatantur bakanakhaḥ śayonaratir eva ca 13,004.058a śayoruhaś cārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ 13,004.058c ujjayonir adāpekṣī nāradī ca mahān ṛṣiḥ 13,004.058d*0029_01 ete cānye ca bahavo mahātmāno jitendriyāḥ 13,004.058e viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ 13,004.059a tan naiṣa kṣatriyo rājan viśvāmitro mahātapāḥ 13,004.059c ṛcīkenāhitaṃ brahma param etad yudhiṣṭhira 13,004.060a etat te sarvam ākhyātaṃ tattvena bharatarṣabha 13,004.060c viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ 13,004.061a yatra yatra ca saṃdeho bhūyas te rājasattama 13,004.061c tatra tatra ca māṃ brūhi cchettāsmi tava saṃśayān 13,005.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,005.001a ānṛśaṃsasya dharmasya guṇān bhaktajanasya ca 13,005.001c śrotum icchāmi kārtsnyena tan me brūhi pitāmaha 13,005.002 bhīṣma uvāca 13,005.002*0030_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,005.002*0030_02 vāsavasya ca saṃvādaṃ śukasya ca mahātmanaḥ 13,005.002a viṣaye kāśirājasya grāmān niṣkramya lubdhakaḥ 13,005.002c saviṣaṃ kāṇḍam ādāya mṛgayām āsa vai mṛgam 13,005.003a tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane 13,005.003c avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ 13,005.004a tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā 13,005.004c mahān vanatarur viddho mṛgaṃ tatra jighāṃsatā 13,005.005a sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṛtaḥ 13,005.005c utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣam āgataḥ 13,005.006a tasmin vṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ 13,005.006c na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ 13,005.007a niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāg api 13,005.007c kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata 13,005.008a tam udāraṃ mahāsattvam atimānuṣaceṣṭitam 13,005.008c samaduḥkhasukhaṃ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ 13,005.009a tataś cintām upagataḥ śakraḥ katham ayaṃ dvijaḥ 13,005.009c tiryagyonāv asaṃbhāvyam ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ 13,005.010a atha vā nātra citraṃ hīty abhavad vāsavasya tu 13,005.010c prāṇinām iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate 13,005.011a tato brāhmaṇaveṣeṇa mānuṣaṃ rūpam āsthitaḥ 13,005.011c avatīrya mahīṃ śakras taṃ pakṣiṇam uvāca ha 13,005.012a śuka bhoḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha dākṣeyī suprajās tvayā 13,005.012c pṛcche tvā śuṣkam etaṃ vai kasmān na tyajasi drumam 13,005.013a atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam 13,005.013c svāgataṃ devarājāya vijñātas tapasā mayā 13,005.014a tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhv iti bhāṣitam 13,005.014c aho vijñānam ity evaṃ tapasā pūjitas tataḥ 13,005.015a tam evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam 13,005.015c vijānann api tāṃ prāptiṃ papraccha balasūdanaḥ 13,005.015d*0031_01 jānann api ca tatprāptiṃ pṛcchate pākaśāsanaḥ 13,005.016a niṣpatram aphalaṃ śuṣkam aśaraṇyaṃ patatriṇām 13,005.016c kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahad idaṃ vanam 13,005.017a anye 'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ 13,005.017c śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'smin mahāvane 13,005.018a gatāyuṣam asāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam 13,005.018c vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hy asthiraṃ drumam 13,005.019a tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam 13,005.019c sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha 13,005.020a anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate 13,005.020c yatrābhavas tatra bhavas tan nibodha surādhipa 13,005.021a asminn ahaṃ drume jātaḥ sādhubhiś ca guṇair yutaḥ 13,005.021c bālabhāve ca saṃguptaḥ śatrubhiś ca na dharṣitaḥ 13,005.022a kim anukrośavaiphalyam utpādayasi me 'nagha 13,005.022b*0032_01 anuraktasya bhaktasya saṃspṛśen na ca pāvakam 13,005.022c ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca 13,005.023a anukrośo hi sādhūnāṃ sumahad dharmalakṣaṇam 13,005.023c anukrośaś ca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati 13,005.024a tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān 13,005.024c atas tvaṃ deva devānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ 13,005.025a nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ 13,005.025b*0033_01 tadbhaktitas tyājayituṃ na mām arhasi sattama 13,005.025c samartham upajīvyemaṃ tyajeyaṃ katham adya vai 13,005.025d*0034_01 samastham upajīvan vai viṣamasthaṃ kathaṃ tyajet 13,005.026a tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ 13,005.026c śukaṃ provāca dharmajñam ānṛśaṃsyena toṣitaḥ 13,005.027a varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ 13,005.027b*0035_01 punar jīvatv ayaṃ vṛkṣo yadi syān mayy anugrahaḥ 13,005.027c ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavam 13,005.028a viditvā ca dṛḍhāṃ śakras tāṃ śuke śīlasaṃpadam 13,005.028c prītaḥ kṣipram atho vṛkṣam amṛtenāvasiktavān 13,005.029a tataḥ phalāni patrāṇi śākhāś cāpi manoramāḥ 13,005.029c śukasya dṛḍhabhaktitvāc chrīmattvaṃ cāpa sa drumaḥ 13,005.030a śukaś ca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena ha 13,005.030c āyuṣo 'nte mahārāja prāpa śakrasalokatām 13,005.031a evam eva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ 13,005.031c sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ 13,006.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,006.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,006.001c daive puruṣakāre ca kiṃ svic chreṣṭhataraṃ bhavet 13,006.002 bhīṣma uvāca 13,006.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,006.002c vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaś ca yudhiṣṭhira 13,006.003a daivamānuṣayoḥ kiṃ svit karmaṇoḥ śreṣṭham ity uta 13,006.003c purā vasiṣṭho bhagavān pitāmaham apṛcchata 13,006.004a tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ 13,006.004c uvāca madhuraṃ vākyam arthavad dhetubhūṣitam 13,006.004d*0036_00 brahmā 13,006.004d*0036_01 bījato hy aṅkurotpattir aṅkurāt parṇasaṃbhavaḥ 13,006.004d*0036_02 parṇān nālāḥ prasūyante nālāt skandhaḥ prasūyate 13,006.004d*0036_03 skandhān nivartate puṣpaṃ puṣpān nivartate phalam 13,006.004d*0036_04 phalān nivartate bījaṃ bījāt syāt saṃbhavaḥ punaḥ 13,006.005a nābījaṃ jāyate kiṃ cin na bījena vinā phalam 13,006.005c bījād bījaṃ prabhavati bījād eva phalaṃ smṛtam 13,006.006a yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetram āsādya karṣakaḥ 13,006.006c sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam 13,006.007a yathā bījaṃ vinā kṣetram uptaṃ bhavati niṣphalam 13,006.007c tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati 13,006.008a kṣetraṃ puruṣakāras tu daivaṃ bījam udāhṛtam 13,006.008c kṣetrabījasamāyogāt tataḥ sasyaṃ samṛdhyate 13,006.009a karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayam aśnāti kārakaḥ 13,006.009c pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpy akṛtasya ca 13,006.010a śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā 13,006.010c kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kva cit 13,006.011a kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ 13,006.011c akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam 13,006.012a tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca 13,006.012c prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivād akṛtātmanā 13,006.013a tathā svargaś ca bhogaś ca niṣṭhā yā ca manīṣitā 13,006.013c sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate 13,006.014a jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāś candrārkamārutāḥ 13,006.014c sarve puruṣakāreṇa mānuṣyād devatāṃ gatāḥ 13,006.015a artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam 13,006.015c śrīś cāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ 13,006.016a śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca 13,006.016c vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam 13,006.017a nādātāraṃ bhajanty arthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam 13,006.017c nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam 13,006.018a yena lokās trayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāś ca devatāḥ 13,006.018c sa eṣa bhagavān viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ 13,006.019a svaṃ cet karmaphalaṃ na syāt sarvam evāphalaṃ bhavet 13,006.019c loko daivaṃ samālambya udāsīno bhaven na tu 13,006.020a akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivam anuvartate 13,006.020c vṛthā śrāmyati saṃprāpya patiṃ klībam ivāṅganā 13,006.021a na tathā mānuṣe loke bhayam asti śubhāśubhe 13,006.021c yathā tridaśaloke hi bhayam alpena jāyate 13,006.022a kṛtaḥ puruṣakāras tu daivam evānuvartate 13,006.022c na daivam akṛte kiṃ cit kasya cid dātum arhati 13,006.023a yadā sthānāny anityāni dṛśyante daivateṣv api 13,006.023c kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati 13,006.024a na daivatāni loke 'smin vyāpāraṃ yānti kasya cit 13,006.024c vyāsaṅgaṃ janayanty ugram ātmābhibhavaśaṅkayā 13,006.025a ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ 13,006.025c kasya vācā hy adaivaṃ syād yato daivaṃ pravartate 13,006.026a kathaṃ cāsya samutpattir yathā daivaṃ pravartate 13,006.026c evaṃ tridaśaloke 'pi prāpyante bahavaś chalāḥ 13,006.027a ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 13,006.027c ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpy akṛtasya ca 13,006.028a kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃ cit kṛte karmaṇi sidhyati 13,006.028c sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate 13,006.029a devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyair avāpyate 13,006.029c puṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati 13,006.030a purā yayātir vibhraṣṭaś cyāvitaḥ patitaḥ kṣitau 13,006.030c punar āropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ 13,006.031a purūravāś ca rājarṣir dvijair abhihitaḥ purā 13,006.031c aila ity abhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ 13,006.032a aśvamedhādibhir yajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ 13,006.032c maharṣiśāpāt saudāsaḥ puruṣādatvam āgataḥ 13,006.033a aśvatthāmā ca rāmaś ca muniputrau dhanurdharau 13,006.033c na gacchataḥ svargalokaṃ sukṛteneha karmaṇā 13,006.034a vasur yajñaśatair iṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ 13,006.034c mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ 13,006.035a balir vairocanir baddho dharmapāśena daivataiḥ 13,006.035c viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ 13,006.036a śakrasyodasya caraṇaṃ prasthito janamejayaḥ 13,006.036c dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ 13,006.037a ajñānād brāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca 13,006.037c vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ 13,006.038a gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe 13,006.038c purā nṛgaś ca rājarṣiḥ kṛkalāsatvam āgataḥ 13,006.039a dhundhumāraś ca rājarṣiḥ satreṣv eva jarāṃ gataḥ 13,006.039c prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje 13,006.040a pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ 13,006.040c punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivād bhujasaṃśrayāt 13,006.041a taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ 13,006.041c kiṃ te daivabalāc chāpam utsṛjante na karmaṇā 13,006.042a pāpam utsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham 13,006.042c lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram 13,006.043a yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo 'pi bhavate mahān 13,006.043c tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate 13,006.044a yathā tailakṣayād dīpaḥ pramlānim upagacchati 13,006.044c tathā karmakṣayād daivaṃ pramlānim upagacchati 13,006.045a vipulam api dhanaughaṃ prāpya bhogān striyo vā; puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno 'pi bhoktum 13,006.045c sunihitam api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vyayaguṇam api sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante 13,006.045c*0037_01 puruṣa iha mahātmā prāpnute nityayuktaḥ 13,006.046a bhavati manujalokād devaloko viśiṣṭo; bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi 13,006.046c pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam 13,006.047a vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvaṃ; gurum iva kṛtam agryaṃ karma saṃyāti daivam 13,006.047c anupahatam adīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitas tatra tatra 13,006.048a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā vai munisattama 13,006.048c phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ 13,006.049a abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā 13,006.049c vidhinā karmaṇā caiva svargamārgam avāpnuyāt 13,007.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,007.001a karmaṇāṃ me samastānāṃ śubhānāṃ bharatarṣabha 13,007.001c phalāni mahatāṃ śreṣṭha prabrūhi paripṛcchataḥ 13,007.002 bhīṣma uvāca 13,007.002*0038_01 hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ pṛcchasi bhārata 13,007.002a rahasyaṃ yad ṛṣīṇāṃ tu tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 13,007.002c yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāve cirepsitā 13,007.003a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ 13,007.003c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 13,007.004a yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yat karoti śubhāśubham 13,007.004c tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 13,007.005a na naśyati kṛtaṃ karma sadā pañcendriyair iha 13,007.005c te hy asya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca 13,007.006a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 13,007.006c anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 13,007.007a yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate 13,007.007c śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat 13,007.008a sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca 13,007.008c cīravalkalasaṃvīte vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,007.009a vāhanāsanayānāni yogātmani tapodhane 13,007.009c agnīn upaśayānasya rājapauruṣam ucyate 13,007.010a rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyam anugacchati 13,007.010c āmiṣapratisaṃhāre paśūn putrāṃś ca vindati 13,007.011a avākśirās tu yo lambed udavāsaṃ ca yo vaset 13,007.011c satataṃ caikaśāyī yaḥ sa labhetepsitāṃ gatim 13,007.012a pādyam āsanam evātha dīpam annaṃ pratiśrayam 13,007.012c dadyād atithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 13,007.013a vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānam upāsataḥ 13,007.013c akṣayās tasya vai lokāḥ sarvakāmagamās tathā 13,007.014a dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃ pate 13,007.014c upabhogāṃś ca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam 13,007.015a rūpam aiśvaryam ārogyam ahiṃsāphalam aśnute 13,007.015c phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ tathā 13,007.016a prāyopaveśanād rājyaṃ sarvatra sukham ucyate 13,007.016c svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulam uttamam 13,007.017a gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ 13,007.017c striyas triṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 13,007.018a salilāśī bhaved yaś ca sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ 13,007.018c maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 13,007.019a upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva 13,007.019c kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānād viśiṣyate 13,007.020a adhītya sarvavedān vai sadyo duḥkhāt pramucyate 13,007.020b*0038A_01 tatpāṭhadhāraṇāt svargam arthajñānāt parāṃ gatim 13,007.020b*0038A_02 vitṛṣṇānāṃ vedajapāt svargamokṣaphalaṃ smṛtam 13,007.020c mānasaṃ hi caran dharmaṃ svargalokam avāpnuyāt 13,007.020d*0039_01 tatparā ye dvijā loke tasya lokāḥ sanātanam 13,007.021a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 13,007.021c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 13,007.022a yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram 13,007.022c evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 13,007.023a acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca 13,007.023c svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam 13,007.024a jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ 13,007.024c cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikā tu na jīryate 13,007.025a yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ 13,007.025c prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā 13,007.025e yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam 13,007.026a sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ 13,007.026c anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 13,007.027 vaiśaṃpāyana uvāca 13,007.027a bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṃgavāḥ 13,007.027c āsan prahṛṣṭamanasaḥ prītimanto 'bhavaṃs tadā 13,007.028a yan mantre bhavati vṛthā prayujyamāne; yat some bhavati vṛthābhiṣūyamāṇe 13,007.028c yac cāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne; tat sarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne 13,007.029a ity etad ṛṣiṇā proktam uktavān asmi yad vibho 13,007.029c śubhāśubhaphalaprāptau kim ataḥ śrotum icchasi 13,008.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,008.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kān namasyasi bhārata 13,008.001c etan me sarvam ācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa 13,008.001d*0040_01 yathaiva te namaskāryāḥ proktāḥ śakreṇa mānada 13,008.001d*0040_02 tathaiva mayi cācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa 13,008.002a uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ 13,008.002c manuṣyaloke sarvasmin yad amutreha cāpy uta 13,008.003 bhīṣma uvāca 13,008.003a spṛhayāmi dvijātīnāṃ yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam 13,008.003c yeṣāṃ svapratyayaḥ svargas tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ 13,008.004a yeṣāṃ vṛddhāś ca bālāś ca pitṛpaitāmahīṃ dhuram 13,008.004c udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai spṛhayāmy aham 13,008.005a vidyāsv abhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām 13,008.005c śrutavṛttopapannānāṃ sadākṣaravidāṃ satām 13,008.006a saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānām iva saṃghaśaḥ 13,008.006c maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ 13,008.007a samyag uccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira 13,008.007c śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ 13,008.007d*0041_01 jñānavijñānayuktānāṃ teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.008a ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ 13,008.008c vijñānaguṇasaṃpannās teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.009a susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca 13,008.009c dadaty annāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira 13,008.009e ye cāpi satataṃ rājaṃs teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.010a śakyaṃ hy evāhave yoddhuṃ na dātum anasūyitam 13,008.010c śūrā vīrāś ca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira 13,008.010e teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate 13,008.011a dhanyaḥ syāṃ yady ahaṃ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako 'pi vā 13,008.011c kule jāto dharmagatis tapovidyāparāyaṇaḥ 13,008.011d*0042_01 bhadraṃ tu janma saṃprāpya bhūyo brāhmaṇako bhavet 13,008.011d*0042_02 bandhumadhye kule jātaḥ sudurāpam avāpnuyāt 13,008.012a na me tvattaḥ priyataro loke 'smin pāṇḍunandana 13,008.012c tvattaś ca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,008.013a yathā mama priyatarās tvatto viprāḥ kurūdvaha 13,008.013c tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 13,008.014a na me pitā priyataro brāhmaṇebhyas tathābhavat 13,008.014c na me pituḥ pitā vāpi ye cānye 'pi suhṛjjanāḥ 13,008.015a na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid vidyate brāhmaṇeṣv iha 13,008.015c aṇu vā yadi vā sthūlaṃ viditaṃ sādhukarmabhiḥ 13,008.016a karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa 13,008.016c yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmy aham 13,008.017a brahmaṇya iti mām āhus tayā vācāsmi toṣitaḥ 13,008.017c etad eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam 13,008.018a paśyāmi lokān amalāñ chucīn brāhmaṇayāyinaḥ 13,008.018c teṣu me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 13,008.019a yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira 13,008.019c sa devaḥ sā gatir nānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ 13,008.020a kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ 13,008.020c pitāputrau ca vijñeyau tayor hi brāhmaṇaḥ pitā 13,008.021a nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim 13,008.021c pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim 13,008.021d*0043_01 brāhmaṇānujñayā grāhyaṃ rājyaṃ ca sapurohitaiḥ 13,008.021d*0043_02 tadrakṣaṇena svargo 'sya tatkopān narako 'kṣayaḥ 13,008.022a putravac ca tato rakṣyā upāsyā guruvac ca te 13,008.022c agnivac copacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama 13,008.023a ṛjūn sataḥ satyaśīlān sarvabhūtahite ratān 13,008.023c āśīviṣān iva kruddhān dvijān upacaret sadā 13,008.024a tejasas tapasaś caiva nityaṃ bibhyed yudhiṣṭhira 13,008.024b*0044_01 dūrato mātṛvat pūjyā vipradārāḥ surakṣayā 13,008.024c ubhe caite parityājye tejaś caiva tapas tathā 13,008.025a vyavasāyas tayoḥ śīghram ubhayor eva vidyate 13,008.025c hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ 13,008.025d*0045_01 akopanāparādhena bhūyo narakam aśnute 13,008.026a bhūyaḥ syād ubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇād yad akopanāt 13,008.026c kuryād ubhayataḥśeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet 13,008.027a daṇḍapāṇir yathā goṣu pālo nityaṃ sthiro bhavet 13,008.027c brāhmaṇān brahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet 13,008.028a piteva putrān rakṣethā brāhmaṇān brahmatejasaḥ 13,008.028c gṛhe caiṣām avekṣethāḥ kaccid astīha jīvanam 13,008.028d@001_0000 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0001 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0002 ṛgvedaḥ 13,008.028d@001_0002 caturṇām api vedānāṃ saṃvādaṃ putra tac chṛṇu 13,008.028d@001_0003 gṛhān āśrayamāṇasya agnihotraṃ ca juhvataḥ 13,008.028d@001_0004 sarvaṃ sukṛtam ādatte yaḥ sāye nudyate 'tithiḥ 13,008.028d@001_0004 yajurvedaḥ 13,008.028d@001_0005 na skandate na vyathate nāsyordhvaṃ sarpate rajaḥ 13,008.028d@001_0006 sāmavedaḥ 13,008.028d@001_0006 variṣṭham agnihotrāc ca brāhmaṇasya mukhe hutam 13,008.028d@001_0007 na ced dhanti pitaraṃ mātaraṃ vā 13,008.028d@001_0008 na brāhmaṇaṃ no 'pavādaṃ karoti 13,008.028d@001_0009 yat kiṃ cid anyad vṛjinaṃ karoti 13,008.028d@001_0010 atharvavedaḥ 13,008.028d@001_0010 prīto 'tithis tad upahanti pāpam 13,008.028d@001_0011 yat krodhano yajate yad dadāti 13,008.028d@001_0012 yad vā tapas tapyati yaj juhoti 13,008.028d@001_0013 vaivasvato harate sarvam asya 13,008.028d@001_0014 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0014 moghaṃ ceṣṭaṃ bhavati krodhanasya 13,008.028d@001_0015 bhūyas tu śṛṇu rājendra dharmān dharmabhṛtāṃ vara 13,008.028d@001_0016 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0017 indraḥ 13,008.028d@001_0017 indrāgnyoḥ sūryaśacyoś ca tan me nigadataḥ śṛṇu 13,008.028d@001_0018 rājye viprān prapaśyāmi kāmakrodhavivarjitān 13,008.028d@001_0019 agniḥ 13,008.028d@001_0019 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0020 yathāhaṃ tatra nāśnāmi yatra nāśnanti vai dvijāḥ 13,008.028d@001_0021 sūryaḥ 13,008.028d@001_0021 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0022 yathā gobrāhmaṇasyārthe na tapāmi yathābalam 13,008.028d@001_0023 śacī 13,008.028d@001_0023 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0024 karmaṇā manasā vācā nāvamanye puraṃdaram 13,008.028d@001_0025 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0025 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0026 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0027 madrarājasya saṃvādaṃ vyāsasya ca mahātmanaḥ 13,008.028d@001_0028 vaitāne karmaṇi tate kuntīputra yathā purā 13,008.028d@001_0029 madrarājaḥ 13,008.028d@001_0029 ukto bhagavān yajñārthe tathā tatrāśṛṇod bhavān 13,008.028d@001_0030 kāni tīrthāni bhagavan phalārthāś ceha ke ''śramāḥ 13,008.028d@001_0031 ka ijyate kaś ca yajñaḥ ko yūpaḥ kramate ca kaḥ 13,008.028d@001_0032 kaś cādhvare śasyate gītiśabdaiḥ 13,008.028d@001_0033 kaś cādhvare gīyate valgubhāṣaiḥ 13,008.028d@001_0034 ko brahmaśabdaiḥ stutibhiḥ stūyate ca 13,008.028d@001_0035 kasyeha vai havir adhvaryavaḥ kalpayanti 13,008.028d@001_0036 varṇāśrame gophale kaś ca some 13,008.028d@001_0037 kaś coṃkāraḥ kaś ca vedārthamārgaḥ 13,008.028d@001_0038 pṛṣṭas tan me brūhi sarvaṃ maharṣe 13,008.028d@001_0039 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0039 lokajyeṣṭhaṃ yasya vijñānam āhuḥ 13,008.028d@001_0040 lokajyeṣṭhaṃ yasya vijñānam āhur 13,008.028d@001_0041 yonijyeṣṭhaṃ yasya vadanti janma 13,008.028d@001_0042 pūtātmāno brāhmaṇā vedamukhyā 13,008.028d@001_0043 brāhmaṇaḥ 13,008.028d@001_0043 asmin praśno dīyatāṃ keśavāya 13,008.028d@001_0044 bālo jātyā kṣatradharmārthaśīlo 13,008.028d@001_0045 jāto devakyāṃ śūraputreṇa vīra 13,008.028d@001_0046 vettuṃ vedān arhate kṣatriyo vai 13,008.028d@001_0047 vāsudevaḥ 13,008.028d@001_0047 dāśārhāṇām uttamaḥ puṣkarākṣaḥ 13,008.028d@001_0048 pārāśarya brūhi yad brāhmaṇebhyaḥ 13,008.028d@001_0049 prītātmā vai brahmakalpaḥ sumedhāḥ 13,008.028d@001_0050 pṛṣṭo yajñārthaṃ pāṇḍavasyātitejā 13,008.028d@001_0051 vyāsaḥ 13,008.028d@001_0051 etac chreyas tasya lokasya caiva 13,008.028d@001_0052 uktaṃ vākyaṃ yad bhavān mām avocat 13,008.028d@001_0053 praśnaṃ citraṃ nāham atrotsahe 'dya 13,008.028d@001_0054 chettuṃ vispaṣṭaṃ tiṣṭhati tvadvidhe vai 13,008.028d@001_0055 vāsudevaḥ 13,008.028d@001_0055 lokajyeṣṭhe viśvarūpe sunābhe 13,008.028d@001_0056 tat tvaṃ vākyaṃ brūhi yat tvaṃ maharṣe 13,008.028d@001_0057 yasmin kṛṣṇaḥ procyate vai yathāvat 13,008.028d@001_0058 prītas te 'haṃ jñānaśaktyā yathāvat 13,008.028d@001_0059 vaiśaṃpāyanaḥ 13,008.028d@001_0059 tasmān nirdeśe karmaṇāṃ brūhi siddhim 13,008.028d@001_0060 uktavākye sattame yādavānāṃ 13,008.028d@001_0061 kṛṣṇo vyāsaḥ prāñjalir vāsudevam 13,008.028d@001_0062 vipraiḥ sārdhaṃ pūjayan devadevaṃ 13,008.028d@001_0063 kṛṣṇaṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ babhāṣe 13,008.028d@001_0063 vyāsaḥ 13,008.028d@001_0064 ānantyaṃ te viśvakarmaṃs tavaivaṃ 13,008.028d@001_0065 rūpaṃ paurāṇaṃ śāśvataṃ ca dhruvaṃ ca 13,008.028d@001_0066 kas te budhyed vedavādeṣu caital 13,008.028d@001_0067 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0067 loke hy asmiñ śāsakas tvaṃ pitaiva 13,008.028d@001_0068 dvārakāyāṃ yathā prāha purāyaṃ munisattamaḥ 13,008.028d@001_0069 vedavipramayatvaṃ tu vāsudevasya tac chṛṇu 13,008.028d@001_0070 yūpaṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ vijānan 13,008.028d@001_0071 sarvān viprān bodhate tattvadarśī 13,008.028d@001_0072 viṣṇuṃ krāntaṃ vāsudevaṃ vijānan 13,008.028d@001_0073 vipro vipratvaṃ gacchate tattvadarśī 13,008.028d@001_0074 viṣṇur yajñas tv ijyate cāpi viṣṇuḥ 13,008.028d@001_0075 kṛṣṇo viṣṇur yaś ca kṛtsnaḥ prabhuś ca 13,008.028d@001_0076 kṛṣṇo vedāṅgaṃ vedavādāś ca kṛṣṇa 13,008.028d@001_0077 evaṃ jānan brāhmaṇo brahma eti 13,008.028d@001_0078 sthānaṃ sarvaṃ vaiṣṇavaṃ yajñamārge 13,008.028d@001_0079 cāturhotraṃ vaiṣṇavaṃ tatra kṛṣṇaḥ 13,008.028d@001_0080 sarvair bhāvair ijyate sarvakāmaiḥ 13,008.028d@001_0081 puṇyāṃl lokān brāhmaṇāḥ prāpnuvanti 13,008.028d@001_0082 somaṃ sadbhāvād ye ca jātaṃ pibanti 13,008.028d@001_0083 dīptaṃ karma ye vidānāś caranti 13,008.028d@001_0084 ekāntam iṣṭau cintayanto divisthās 13,008.028d@001_0085 te vai sthānaṃ prapnuvanti vratajñāḥ 13,008.028d@001_0086 om ity etad dhyāyamāno na gacched 13,008.028d@001_0087 durgaṃ panthānaṃ pāpakarmāpi vipraḥ 13,008.028d@001_0088 sarvaṃ kṛṣṇaṃ vāsudevaṃ hi viprāḥ 13,008.028d@001_0089 kṛtvā dhyānaṃ durgatiṃ na prayānti 13,008.028d@001_0090 ājyaṃ yajñaḥ sruksruvau yajñadātā 13,008.028d@001_0091 icchā patnī patniśālā havīṃṣi 13,008.028d@001_0092 idhmāḥ puroḍāśaḥ sarvadā hotṛkartā 13,008.028d@001_0093 kṛtsnaṃ viṣṇuṃ saṃvijānaṃs tam eti 13,008.028d@001_0094 yoge yoge karmaṇāṃ cābhihāre 13,008.028d@001_0095 yukte vaitāne karmaṇi brāhmaṇasya 13,008.028d@001_0096 puṣṭyartheṣu prāpnuyāt karmasiddhiṃ 13,008.028d@001_0097 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0097 śāntyartheṣu prāpnuyāt sarvaśāntim 13,008.028d@001_0098 śraddhāṃ tyāgaṃ nirvṛtiṃ cāpi pūjāṃ 13,008.028d@001_0099 satyaṃ dharmaṃ yaḥ kṛtaṃ cābhyupaiti 13,008.028d@001_0100 kāmadveṣau tyajya sarveṣu tulyaḥ 13,008.028d@001_0101 śraddhāpūtaḥ sarvayajñeṣu yogyaḥ 13,008.028d@001_0102 yasmin yajñe sarvabhūtāḥ prahṛṣṭāḥ 13,008.028d@001_0103 sarve cārambhāḥ śāstradṛṣṭāḥ pravṛttāḥ 13,008.028d@001_0104 dharmyair arthyair ye yajante dhruvaṃ te 13,008.028d@001_0105 pūtātmāno dharmam ekaṃ bhajante 13,008.028d@001_0106 ekākṣaraṃ dvyakṣaram ekam eva 13,008.028d@001_0107 sadā yajante niyatāḥ pratītāḥ 13,008.028d@001_0108 dṛṣṭvā manāg arcayitvā sma viprāḥ 13,008.028d@001_0109 satāṃ mārgaṃ taṃ dhruvaṃ saṃbhajante 13,008.028d@001_0110 pāpātmānaḥ krodharāgābhibhūtāḥ 13,008.028d@001_0111 kṛṣṇe bhaktā nāma saṃkīrtayantaḥ 13,008.028d@001_0112 pūtātmāno yajñaśīlāḥ sumedhā 13,008.028d@001_0113 yajñasyānte kīrtilokān bhajante 13,008.028d@001_0114 eko vedo brāhmaṇānāṃ babhūva 13,008.028d@001_0115 catuṣpādas traiguṇo brahmaśīrṣaḥ 13,008.028d@001_0116 pādaṃ pādaṃ brāhmaṇā vedam āhus 13,008.028d@001_0117 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0117 tretākāle taṃ ca taṃ viddhi śīrṣam 13,008.028d@001_0118 sarve vedāḥ sarvavedyāḥ saśāstrāḥ 13,008.028d@001_0119 sarve yajñāḥ sarva ijyāś ca kṛṣṇaḥ 13,008.028d@001_0120 viduḥ kṛṣṇaṃ brāhmaṇās tattvato ye 13,008.028d@001_0121 teṣāṃ rājan sarvayajñāḥ samāptāḥ 13,008.028d@001_0122 jñeyo yogī brāhmaṇair vedatattvair 13,008.028d@001_0123 āraṇyakaiḥ saiṣa kṛṣṇaḥ prabhutvāt 13,008.028d@001_0124 sarvān yajñān brāhmaṇān brahma caiva 13,008.028d@001_0125 vyāpyātiṣṭhad devadevas triloke 13,008.028d@001_0126 sa eṣa devaḥ śakram īśaṃ yajānaṃ 13,008.028d@001_0127 prītyā prāha kratuyaṣṭāram agryam 13,008.028d@001_0128 na mā śakro veda vedārthatattvād 13,008.028d@001_0129 bhakto bhaktyā śuddhabhāvapradhānaḥ 13,008.028d@001_0130 māṃ jānante brahmaśīrṣaṃ variṣṭhaṃ 13,008.028d@001_0131 viśve viśvaṃ brahmayoniṃ hy ayonim 13,008.028d@001_0132 sarvatrāhaṃ śāśvataḥ śāśvateśaḥ 13,008.028d@001_0133 kṛtsno vedo nirguṇo 'nantatejāḥ 13,008.028d@001_0134 sarve devā vāsudevaṃ yajante 13,008.028d@001_0135 tato buddhyā mārgamāṇās tanūnām 13,008.028d@001_0136 sarvān kāmān prāpnuvante viśālāṃs 13,008.028d@001_0137 trailokye 'smin kṛṣṇanāmābhidhānāt 13,008.028d@001_0138 kṛṣṇo yajñair ijyate yāyajūkaiḥ 13,008.028d@001_0139 kṛṣṇo vīrair ijyate vikramadbhiḥ 13,008.028d@001_0140 kṛṣṇo vākyair ijyate saṃmṛśānaiḥ 13,008.028d@001_0141 kṛṣṇo muktair ijyate vītamohaiḥ 13,008.028d@001_0142 vidyāvantaḥ somapā ye vipāpā 13,008.028d@001_0143 bhagavān 13,008.028d@001_0143 iṣṭvā yajñair gocaraṃ prārthayante 13,008.028d@001_0144 sarvaṃ krāntaṃ devalokaṃ viśālam 13,008.028d@001_0145 ante gatvā martyalokaṃ bhajante 13,008.028d@001_0146 evaṃ sarve tv āśramāḥ suvratā ye 13,008.028d@001_0147 māṃ jānanto yānti lokān adīnān 13,008.028d@001_0148 yāṃ yāṃ dīkṣām udvahante vipāpā 13,008.028d@001_0149 jyotir bhūtvā devalokaṃ bhajante 13,008.028d@001_0150 pūjyante māṃ pūjayantaḥ prahṛṣṭā 13,008.028d@001_0151 māṃ jānantaḥ śraddhayā vāsudevam 13,008.028d@001_0152 bhaktyā tuṣṭo 'haṃ tasya sattvaṃ prayacche 13,008.028d@001_0153 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0153 sattvaspṛṣṭo vītamoho 'yam eti 13,008.028d@001_0154 jyotīṃṣi śuklāni ca yāni loke 13,008.028d@001_0155 trayo lokā lokapālās trayī ca 13,008.028d@001_0156 trayo 'gnayaś cāhutayaś ca pañca 13,008.028d@001_0157 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0157 sarve devā devakīputra eva 13,008.028d@001_0158 vyāsasyaitad vacaḥ śrutvā madrarājaḥ saharṣibhiḥ 13,008.028d@001_0159 vaiśaṃpāyanaḥ 13,008.028d@001_0159 vyāsaṃ kṛṣṇaṃ ca vidhivat prītātmā pratyapūjayat 13,008.028d@001_0160 kavipradhānas tu maharṣiputro 13,008.028d@001_0161 dvaipāyanas tad vacanaṃ niśamya 13,008.028d@001_0162 jagāma pṛthvīṃ śirasā mahātmā 13,008.028d@001_0163 namaś ca kṛṣṇāya cakāra bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,008.028d@001A_0001 garuḍaḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha iti pūrvaṃ pitāmaha 13,008.028d@001A_0002 uktas tvayā mahābāho śvetavāhaṃ praśaṃsatā 13,008.028d@001A_0003 atra kautūhalaṃ me 'sti śravaṇe jāyate matiḥ 13,008.028d@001A_0004 kathaṃ garutmān pakṣīṇāṃ śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ paraṃtapa 13,008.028d@001A_0005 suparṇo vainateyaś ca kena śatruś ca bhoginām 13,008.028d@001A_0006 kiṃvīryaḥ kiṃbalaś cāsau vaktum arhasi bhārata 13,008.028d@001A_0006 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0007 vāsudeva mahābāho devakī suprajās tvayā 13,008.028d@001A_0008 śrutaṃ te dharmarājasya yaduharṣavivardhana 13,008.028d@001A_0009 suparṇaṃ śaṃsa ity eva mām āha kurunandanaḥ 13,008.028d@001A_0010 asya pravaktum icchāmi tvayājñapto mahādyute 13,008.028d@001A_0011 tvaṃ hi śaure mahābāho suparṇaḥ procyase purā 13,008.028d@001A_0012 anādinidhane kāle garuḍaś cāsi keśava 13,008.028d@001A_0013 tasmāt pūrvaṃ prasādya tvāṃ dharmaputrāya dhīmate 13,008.028d@001A_0014 vāsudevaḥ 13,008.028d@001A_0014 garuḍaṃ patatāṃ śreṣṭhaṃ vaktum icchāmi mādhava 13,008.028d@001A_0015 yathaiva mā bhavān veda tathā veda yudhiṣṭhiraḥ 13,008.028d@001A_0016 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0016 tathā ca garuḍo rājaṃs tathāsmai brūhi tattvataḥ 13,008.028d@001A_0017 yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu rājan yathātatham 13,008.028d@001A_0018 garuḍaṃ pakṣiṇāṃ śreṣṭhaṃ vainateyaṃ mahābalam 13,008.028d@001A_0019 tathā ca garuḍo rājan suparṇaś ca yathābhavat 13,008.028d@001A_0020 yathā ca bhujagān hanti tathā me bruvataḥ śṛṇu 13,008.028d@001A_0021 purāhaṃ tāta rāmeṇa jāmadagnyena dhīmatā 13,008.028d@001A_0022 kailāsaśikhare ramye mṛgān nighnan sahasraśaḥ 13,008.028d@001A_0023 tam ahaṃ tāta dṛṣṭvaiva śastrāṇy utsṛjya sarvaśaḥ 13,008.028d@001A_0024 abhivādya pūrvaṃ rāmāya vinayenopatasthivān 13,008.028d@001A_0025 tam ahaṃ kathānte varadaṃ suparṇasya balaujasī 13,008.028d@001A_0026 apṛcchaṃ sa ca māṃ prītaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhira 13,008.028d@001A_0027 kadrūś ca vinatā cāstāṃ prajāpatisute ubhe 13,008.028d@001A_0028 te dharmeṇopayeme 'tha mārīcaḥ kaśyapaḥ prabhuḥ 13,008.028d@001A_0029 prādāt tābhyāṃ varaṃ prīto bhāryābhyāṃ sumahātapāḥ 13,008.028d@001A_0030 tatra kadrūr varaṃ vavre putrāṇāṃ daśataḥ śatam 13,008.028d@001A_0031 tulyatejaḥprabhāvānāṃ sarveṣāṃ tulyajanmanām 13,008.028d@001A_0032 vinatā tu vavre dvau putrau vīrau bharatasattama 13,008.028d@001A_0033 kadrūputrasahasreṇa tulyavegaparākramau 13,008.028d@001A_0034 sa tu tābhyāṃ varaṃ prādāt tathety uktvā mahātapāḥ 13,008.028d@001A_0035 janayām āsa tān putrāṃs tābhyām āsīd yathā purā 13,008.028d@001A_0036 kadrūḥ prajajñe tv aṇḍānāṃ tathaiva daśataḥ śatam 13,008.028d@001A_0037 aṇḍe dve vinatā caiva darśanīyatare śubhe 13,008.028d@001A_0038 tāni tv aṇḍāni tu tayoḥ kadrūvinatayor dvayoḥ 13,008.028d@001A_0039 sopasvedeṣu pātreṣu nidadhuḥ paricāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0040 niḥsaranti tadāṇḍebhyaḥ kadrūputrā bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0041 pañcavarṣaśate kāle dṛṣṭaśvāsabalaujasaḥ 13,008.028d@001A_0042 vinatā teṣu jāteṣu pannageṣu mahātmasu 13,008.028d@001A_0043 viputrā putrasaṃtāpād aṇḍam ekaṃ bibheda ha 13,008.028d@001A_0044 kim anena kariṣye 'ham iti vākyam abhāṣata 13,008.028d@001A_0045 na hi pañcaśate kāle purā putrau dadarśa sā 13,008.028d@001A_0046 sāpaśyadaṇḍān niṣkrāntaṃ vinā patraṃ manasvinam 13,008.028d@001A_0047 pūrvakāyopasaṃpannaṃ viyuktam itareṇa ha 13,008.028d@001A_0048 dṛṣṭvā tu taṃ tathārūpam asamagraśarīriṇam 13,008.028d@001A_0049 putraduḥkhānvitāśocat sa ca pakṣī tathā gataḥ 13,008.028d@001A_0050 abravīc ca mudā yuktaḥ paryaśrunayanas tadā 13,008.028d@001A_0051 mātaraṃ capalāsīti hato 'ham iti cāsakṛt 13,008.028d@001A_0052 na tvayā kāṅkṣitaḥ kālo yāvān evātyagāt purā 13,008.028d@001A_0053 āvāṃ bhavāva putrau te śvasanād balavattarau 13,008.028d@001A_0054 īrṣyākrodhābhibhūtatvād yo 'ham evaṃ kṛtas tvayā 13,008.028d@001A_0055 tasmāt tvam api me mātar dāsībhāvaṃ gamiṣyasi 13,008.028d@001A_0056 pañca varṣaśatāni tvaṃ spardhase vai yayā saha 13,008.028d@001A_0057 dāsī tasyā bhavitrīti sāśrupātam uvāca ha 13,008.028d@001A_0058 eṣa caiva mahābhāge balī balavatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0059 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0059 mokṣayiṣyati te mātar dāsībhāvān mamānujaḥ 13,008.028d@001A_0060 vinatā putraśokārtā śāpād bhītā ca bhārata 13,008.028d@001A_0061 pratīkṣate sma taṃ kālaṃ yaḥ putroktas tadābhavat 13,008.028d@001A_0062 tato 'py atīte pañcaśate varṣāṇāṃ kālasaṃyuge 13,008.028d@001A_0063 garuḍo 'tha mahāvīryo jajñe bhujagabhug balī 13,008.028d@001A_0064 bandhurāsyaḥ śikhī patrakośaḥ kūrmanakho mahān 13,008.028d@001A_0065 raktākṣaḥ saṃhatagrīvo hrasvapādo mahāśirāḥ 13,008.028d@001A_0066 yas tv aṇḍāt sa vinirbhinno niṣkrānto bharatarṣabha 13,008.028d@001A_0067 vinatāpūrvajaḥ putraḥ so 'ruṇo dṛśyate divi 13,008.028d@001A_0068 pūrvāṃ diśam abhipretya sūryasyodayanaṃ prati 13,008.028d@001A_0069 aruṇo 'ruṇasaṃkāśo nāmnā caivāruṇaḥ smṛtaḥ 13,008.028d@001A_0070 jātamātras tu vihago garuḍaḥ pannagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0071 vihāya mātaraṃ kṣipram agamat sarvatodiśam 13,008.028d@001A_0072 sa tathā cātivavṛdhe sarvakāmair athārcitaḥ 13,008.028d@001A_0073 pitāmahavisṛṣṭena bhojanena viśāṃ pate 13,008.028d@001A_0074 tasmiṃś ca vihage tatra yathākāmaṃ vivardhati 13,008.028d@001A_0075 kadrūś ca vinatā caiva gacchetāṃ sāgaraṃ prati 13,008.028d@001A_0076 dadṛśāte tu te yāntam uccaiḥśravasam antikāt 13,008.028d@001A_0077 snātvopavṛttaṃ tvaritaṃ pītavantaṃ ca vājinam 13,008.028d@001A_0078 tataḥ kadrūr hasanty eva vinatām idam abravīt 13,008.028d@001A_0079 vinatā 13,008.028d@001A_0079 hayasya varṇaḥ ko nv atra brūhi yas te mataḥ śubhe 13,008.028d@001A_0080 ekavarṇo hayo rājñi sarvaśveto mato mama 13,008.028d@001A_0081 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0081 varṇaṃ vā kīdṛśaṃ tasya manyase tvaṃ manasvini 13,008.028d@001A_0082 sarvaśveto matas tubhyaṃ ya eṣa hayasattamaḥ 13,008.028d@001A_0083 vinatā 13,008.028d@001A_0083 brūhi kalyāṇi dīvyāvo varṇānyatvena bhāmini 13,008.028d@001A_0084 yady ārye dīvyasi tvaṃ me kaḥ paṇo no bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0085 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0085 sā taj jñātvā paṇeyaṃ vai jñātvā tu vipaṇe tvayā 13,008.028d@001A_0086 jitā dāsī bhaver me tvam ahaṃ cāpy asitekṣaṇe 13,008.028d@001A_0087 naikavarṇaikavarṇatve vinate rocate ca te 13,008.028d@001A_0088 rocate me paṇo rājñi dāsītvena na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0089 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0089 satyam ātiṣṭha bhadraṃ te satye sthāsyāmi cāpy aham 13,008.028d@001A_0090 vinatā tu tathety uktvā kṛtasaṃśayanā paṇe 13,008.028d@001A_0091 kadrūr api tathety uktvā putrān idam uvāca ha 13,008.028d@001A_0092 mayā kṛtaḥ paṇaḥ putrā mitho vinatayā saha 13,008.028d@001A_0093 uccaiḥśravasi gāndharve tac chṛṇudhvaṃ bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0094 abravaṃ naikavarṇaṃ taṃ saikavarṇam athābravīt 13,008.028d@001A_0095 jitā dāsī bhavet putrāḥ sā vāhaṃ vā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0096 ekavarṇaś ca vājī sa candrakokanadaprabhaḥ 13,008.028d@001A_0097 sāhaṃ dāsī bhaviṣyāmi jitā putrā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0098 te yūyam aśvapravaram āviśadhvam atandritāḥ 13,008.028d@001A_0099 sarpāḥ 13,008.028d@001A_0099 sarvaśvetaṃ vāladhiṣu vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0100 nikṛtyā na jayaḥ śreyān mātaḥ satyā giraḥ śṛṇu 13,008.028d@001A_0101 āyatyāṃ ca tadātve ca na ca dharmo 'tra vidyate 13,008.028d@001A_0102 sā tvaṃ dharmād apetaṃ vai kulasyaivāhitaṃ tava 13,008.028d@001A_0103 nikṛtyā vijayaṃ mātar mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana 13,008.028d@001A_0104 yady adharmeṇa vijayaṃ vayaṃ kāṅkṣāmahe kva cit 13,008.028d@001A_0105 tvayā nāma nivāryāḥ sma mā kurudhvam iti dhruvam 13,008.028d@001A_0106 sā tvam asmān api sato vipāpān ṛjubuddhinaḥ 13,008.028d@001A_0107 kalmaṣeṇābhisaṃyoktuṃ kāṅkṣase lobhamohitā 13,008.028d@001A_0108 te vayaṃ tvāṃ parityajya draviṣyāma diśo daśa 13,008.028d@001A_0109 yatra vākyaṃ na te mātaḥ punaḥ śroṣyāma īdṛśam 13,008.028d@001A_0110 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 13,008.028d@001A_0111 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0111 utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate 13,008.028d@001A_0112 śṛṇomi vividhā vāco hetumatyaḥ samīritāḥ 13,008.028d@001A_0113 vakragā mannivṛttyarthaṃ tad ahaṃ vo na rocaye 13,008.028d@001A_0114 na ca tat paṇitaṃ mandāḥ śakyaṃ jetum ato 'nyathā 13,008.028d@001A_0115 jite nikṛtyā śrutvaitat kṣamaṃ kuruta putrakāḥ 13,008.028d@001A_0116 śvo 'haṃ prabhātasamaye jitā dharmeṇa putrakāḥ 13,008.028d@001A_0117 śailūṣiṇī bhaviṣyāmi vinatāyā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0118 iha cāmutra cārthāya putrān icchanti mātaraḥ 13,008.028d@001A_0119 seyam īhā vipannā me yuṣmān āsādya saṃgatām 13,008.028d@001A_0120 iha vā tārayet putraḥ pretya vā tārayet pitṝn 13,008.028d@001A_0121 nātra citraṃ bhavet kiṃ cit punātīti ca putratā 13,008.028d@001A_0122 te yūyaṃ tāraṇārthāya mama putrā manojavāḥ 13,008.028d@001A_0123 āviśadhvaṃ hayaśreṣṭhaṃ vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0124 jānāmy adharmaṃ sakalaṃ vijitā vinatā bhavet 13,008.028d@001A_0125 nikṛtyā dāsabhāvas tu yuṣmān apy avapīḍayet 13,008.028d@001A_0126 nikṛtyā vijayo veti dāsatvaṃ vā parājaye 13,008.028d@001A_0127 ubhayaṃ niścayaṃ kṛtvā jayo vai dhārmiko varaḥ 13,008.028d@001A_0128 yady apy adharmo vijayo yuṣmān eva spṛśet punaḥ 13,008.028d@001A_0129 guror vacanam āsthāya dharmo vaḥ sa bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0129 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0130 śrutvā tu vacanaṃ mātuḥ kruddhāyās te bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0131 kṛcchreṇaivānvamodanta ke cid dhitvā diśo gatāḥ 13,008.028d@001A_0132 ye pratasthur diśas tatra kruddhā tān aśapad bhṛśam 13,008.028d@001A_0133 bhujaṃgamānāṃ mātāsau kadrūr vairakarī tadā 13,008.028d@001A_0133 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0134 utpatsyati hi rājanyaḥ pāṇḍavo janamejayaḥ 13,008.028d@001A_0135 caturtho dhanvināṃ śreṣṭhāt kuntīputrād dhanaṃjayāt 13,008.028d@001A_0136 sa sarpasatram āhartā kruddhaḥ kurukulodvahaḥ 13,008.028d@001A_0137 tasmin satre 'gninā yuṣmān pañcatvam upaneṣyati 13,008.028d@001A_0138 evaṃ kruddhāśapan mātā pannagān dharmacāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0139 guroḥ parityāgakṛtaṃ naitad anyad bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0140 evaṃ śaptā diśaḥ prāptāḥ pannagā dharmacāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0141 vihāya mātaraṃ kruddhā gatā vairakarīṃ tadā 13,008.028d@001A_0142 tatra ye vṛjinaṃ tasyā anāpannā bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0143 te tasya vājino vālā babhūvur asitaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0144 tān dṛṣṭvā vāladhisthāṃś ca putrān kadrūr athābravīt 13,008.028d@001A_0145 vinatām atha saṃhṛṣṭā hayo 'sau dṛśyatām iti 13,008.028d@001A_0146 ekavarṇo na vā bhadre paṇo nau suvyavasthitaḥ 13,008.028d@001A_0147 udakād uttarantaṃ taṃ hayaṃ caiva ca bhāminī 13,008.028d@001A_0148 sā tv avakramatir devī vinatā jihmagābhinīm 13,008.028d@001A_0149 abravīd bhaginīṃ kiṃ cid vihasantīva bhārata 13,008.028d@001A_0150 hanta paśyāva gacchāvaḥ sukṛto nau paṇaḥ śubhe 13,008.028d@001A_0151 dāsī vā te bhaviṣyāmi tvaṃ vā dāsī bhaviṣyasi 13,008.028d@001A_0152 evaṃ sthiraṃ paṇaṃ kṛtvā hayaṃ te tu dadarśatuḥ 13,008.028d@001A_0153 kṛtvā sākṣiṇam ātmānaṃ bhaginyau kurusattama 13,008.028d@001A_0154 sā dṛṣṭvaiva hayaṃ mandaṃ vinatā śokakarśitā 13,008.028d@001A_0155 śvetaṃ candrāṃśuvālaṃ taṃ kālavālaṃ manojavam 13,008.028d@001A_0156 tatra sā vrīlitā vākyaṃ vinatā sāśrubindukā 13,008.028d@001A_0157 uvāca kālavālo 'yaṃ turago vijitaṃ tvayā 13,008.028d@001A_0158 dāsī māṃ preṣayasvārye yathākāmavaśāṃ śubhe 13,008.028d@001A_0159 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0159 dāsyaś ca kāmakārā hi bhartṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0160 tataḥ kadrūr hasantīva vinatāṃ dharmacāriṇīm 13,008.028d@001A_0161 dāsīvat preṣayām āsa sā ca sarvaṃ cakāra tat 13,008.028d@001A_0162 na vivarṇā na saṃkṣubdhā na ca kruddhā na duḥkhitā 13,008.028d@001A_0163 preṣyakarma cakārāsyā vinatā kamalekṣaṇā 13,008.028d@001A_0164 imā diśaś catasro 'syāḥ preṣyabhāvena vartitāḥ 13,008.028d@001A_0165 atha sma vainateyaṃ vai baladarpau samīyatuḥ 13,008.028d@001A_0166 taṃ darpavaśam āpannaṃ paridhāvantam antikāt 13,008.028d@001A_0167 dadarśa nārado rājan devarṣir darpasaṃyutam 13,008.028d@001A_0168 tam abravīc ca devarṣir nāradaḥ prahasann iva 13,008.028d@001A_0169 kiṃ darpavaśam āpanno na vai paśyasi mātaram 13,008.028d@001A_0170 balena dṛptaḥ satatam ahaṃmānakṛtaḥ sadā 13,008.028d@001A_0171 dāsīṃ pannagarājasya mātur antargṛhe satīm 13,008.028d@001A_0172 tam abravīd vainateyaḥ karma kiṃ tan mahāmune 13,008.028d@001A_0173 janayitrī mayi sute jātā dāsī tapasvinī 13,008.028d@001A_0174 athābravīd ṛṣir vākyaṃ dīvyatī vijitā khaga 13,008.028d@001A_0175 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0175 nikṛtyā pannagendrasya mātrā putraiḥ purā saha 13,008.028d@001A_0176 kathaṃ jitā nikṛtyā sā bhagavañ jananī mama 13,008.028d@001A_0177 brūhi tan me yathāvṛttaṃ śrutvā vetsye tataḥ param 13,008.028d@001A_0178 tatas tasya yathāvṛttaṃ sarvaṃ tan nāradas tadā 13,008.028d@001A_0179 ācakhyau bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ patatriṇaḥ 13,008.028d@001A_0180 tac chrutvā vainateyasya kopo hṛdi samāviśat 13,008.028d@001A_0181 jagarhe pannagān sarvān mātrā saha paraṃtapa 13,008.028d@001A_0182 tatas tu roṣād duḥkhāc ca tūrṇam utpatya pakṣirāṭ 13,008.028d@001A_0183 jagāma yatra mātāsya kṛcchre mahati vartate 13,008.028d@001A_0184 tatrāpaśyat tato dīnāṃ jaṭilāṃ malināṃ kṛśām 13,008.028d@001A_0185 toyadena praticchannāṃ sūryābhām iva mātaram 13,008.028d@001A_0186 tasya duḥkhāc ca roṣāc ca netrābhyām aśru cāsravat 13,008.028d@001A_0187 pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca pauruṣe pratitasthuṣaḥ 13,008.028d@001A_0188 anuktvā mātaraṃ kiṃ cit patatrivarapuṃgavaḥ 13,008.028d@001A_0189 kadrūm eva sa dharmātmā vacanaṃ pratyabhāṣata 13,008.028d@001A_0190 yadi dharmeṇa me mātā jitā yady apy adharmataḥ 13,008.028d@001A_0191 jyeṣṭhā tvam asi me mātā dharmaḥ sarvaḥ sa me mataḥ 13,008.028d@001A_0192 iyaṃ tu me syāt kṛpaṇā mayi putre 'mba duḥkhitā 13,008.028d@001A_0193 anujānīhi tāṃ sādhu matkṛte dharmadarśinī 13,008.028d@001A_0194 kadrūḥ śrutvāsya tad vākyaṃ vainateyasya dhīmataḥ 13,008.028d@001A_0195 uvāca vākyaṃ duṣprajñā parītā duḥkhamūrchitā 13,008.028d@001A_0196 nāhaṃ tava na te mātur vainateya kathaṃ cana 13,008.028d@001A_0197 kuryāṃ priyam aniṣṭātmā māṃ bravīṣi khaga dvija 13,008.028d@001A_0198 tāṃ tadā bruvatīṃ vākyam aniṣṭāṃ krūrabhāṣiṇīm 13,008.028d@001A_0199 dāruṇāṃ sūnṛtābhis tām anunetuṃ pracakrame 13,008.028d@001A_0199 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0200 jyeṣṭhā tvam asi kalyāṇi mātur me bhāmini priyā 13,008.028d@001A_0201 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0201 sodaryā mama cāsi tvaṃ jyeṣṭhā mātā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0202 vihaṃgama yathākāmaṃ gaccha kāmagama dvija 13,008.028d@001A_0203 sūnṛtābhis tvayā mātā nādāsī śakyam aṇḍaja 13,008.028d@001A_0204 amṛtaṃ yady āhares tvaṃ vihaṃga jananīṃ tava 13,008.028d@001A_0205 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0205 adāsīṃ mama paśyemāṃ vainateya na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0206 tathety uktvā tu vihagaḥ pratijñāya mahādyutiḥ 13,008.028d@001A_0207 amṛtāharaṇe vācaṃ tataḥ pitaram abravīt 13,008.028d@001A_0208 kāmaṃ vai sūnṛtā vāco visṛjya ca muhur muhuḥ 13,008.028d@001A_0209 yac cāpy anujñāṃ mātur vai na ca sā hy anumanyate 13,008.028d@001A_0210 sā mā bahuvidhā vāco vajrakalpā visṛjya vai 13,008.028d@001A_0211 bhagavan vinatā dāsī mama mātā mahādyute 13,008.028d@001A_0212 kadrūḥ preṣayate caiva dāsīyam iti cābravīt 13,008.028d@001A_0213 āharāmṛtam ity eva mokṣyate vinatā tataḥ 13,008.028d@001A_0214 so 'haṃ mātur vimokṣārtham āhariṣya iti bruvan 13,008.028d@001A_0215 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0215 amṛtaṃ prārthitas tūrṇam āhartuṃ pratinandya vai 13,008.028d@001A_0216 amṛtaṃ tāta duṣprāpaṃ devair api kutas tvayā 13,008.028d@001A_0217 rakṣyate hi bhṛśaṃ putra rakṣibhis tan nibodha me 13,008.028d@001A_0218 guptam adbhir bhṛśaṃ sādhu sarvataḥ parivāritam 13,008.028d@001A_0219 anantaram atho guptaṃ jvalatā jātavedasā 13,008.028d@001A_0220 tataḥ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 13,008.028d@001A_0221 rakṣanty amṛtam atyarthaṃ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 13,008.028d@001A_0222 teṣāṃ śaktyṛṣṭiśūlāṃś ca śataghnyaḥ paṭṭasās tathā 13,008.028d@001A_0223 āyudhā rakṣiṇāṃ tāta vajrakalpāḥ śilās tathā 13,008.028d@001A_0224 tato jālena mahatā avanaddhaṃ samantataḥ 13,008.028d@001A_0225 ayasmayena vai tāta vṛtrahantuḥ sma śāsanāt 13,008.028d@001A_0226 tat tvam evaṃvidhaṃ tāta kathaṃ prārthayase 'mṛtam 13,008.028d@001A_0227 surakṣitaṃ vajrabhṛtā vainateya vihaṃgama 13,008.028d@001A_0228 indreṇa devair nāgaiś ca khaḍgair girijalādibhiḥ 13,008.028d@001A_0228 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0229 putragṛddhyā bravīṣy etac chṛṇu tāta viniścayam 13,008.028d@001A_0230 balavān upāyavān asmi bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te 13,008.028d@001A_0231 tam abravīt pitā hṛṣṭaḥ prahasan vai punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0232 yadi tau bhakṣayes tāta krūrau kacchapavāraṇau 13,008.028d@001A_0233 tathā balam ameyaṃ te bhavitā tan na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0234 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0234 amṛtasyaiva cāhartā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0235 kva tau krūrau mahābhāga vartete hastikacchapau 13,008.028d@001A_0236 bhakṣayiṣyāmy ahaṃ tāta balasyāpyāyanaṃ prati 13,008.028d@001A_0236 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0237 parvato vai samudrānte nabhaḥ stabdhveha tiṣṭhati 13,008.028d@001A_0238 urago nāma duṣprāpaḥ purā devagaṇair api 13,008.028d@001A_0239 gorutāni sa vistīrṇaḥ puṣpitadrumasānumān 13,008.028d@001A_0240 tatra panthāḥ kṛtas tāta kuñjareṇa balīyasā 13,008.028d@001A_0241 gorutāny ucchrayas tasya nava sapta ca putraka 13,008.028d@001A_0242 gacchatāgacchatā caiva kṣapitaḥ sa mahāgiriḥ 13,008.028d@001A_0243 tāvān bhūmisamas tāta kṛtaḥ panthāḥ samutthitaḥ 13,008.028d@001A_0244 tena gatvā sa mātaṃgaḥ pipāsur yuddham icchati 13,008.028d@001A_0245 tam atītya tu śailendraṃ hradaḥ kokanadāyutaḥ 13,008.028d@001A_0246 kanaketi ca vikhyātas tatra kūrmo mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0247 gorutāni sa vistīrṇaḥ kacchapaḥ kuñjaraś ca saḥ 13,008.028d@001A_0248 āyāmataś cāpi samau tejobalasamanvitau 13,008.028d@001A_0249 punarāvṛttim āpannau tāv etau madhukaiṭabhau 13,008.028d@001A_0250 janmāntare vipramūḍhau parasparavadhaiṣiṇau 13,008.028d@001A_0251 yadā sa nāgo vrajati pipāsus taṃ jalāśayam 13,008.028d@001A_0252 tadainaṃ kacchapo roṣāt pratiyāti mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0253 nakhaiś ca daśanaiś cāpi nimajyonmajya cāsakṛt 13,008.028d@001A_0254 virarādāgrahastena kuñjaraṃ taṃ jalecaraḥ 13,008.028d@001A_0255 nāgarāḍ api toyārthī pipāsuś caraṇair api 13,008.028d@001A_0256 agrahastena dantābhyāṃ nivārayati vārijam 13,008.028d@001A_0257 sa tu toyād anuttiṣṭhan vārijo gajayūthapam 13,008.028d@001A_0258 nakhaiś ca daśanaiś caiva dviradaṃ pratiṣedhati 13,008.028d@001A_0259 nivārito gajaśreṣṭhaḥ punar gacchati svaṃ vanam 13,008.028d@001A_0260 pipāsuḥ klinnahastāgro rudhireṇa samukṣitaḥ 13,008.028d@001A_0261 tau gaccha sahitau putra yadi śaknoṣi bhakṣaya 13,008.028d@001A_0262 na tau pṛthak tvayā śakyāv apramattau bale sthitau 13,008.028d@001A_0262 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0263 kathaṃ tau bhagavañ śakyau mayā vāraṇakacchapau 13,008.028d@001A_0264 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0264 yugapad grahītuṃ tan me tvam upāyaṃ vaktum arhasi 13,008.028d@001A_0265 yoddhukāme gaje tasmin muhūrtaṃ sa jalecaraḥ 13,008.028d@001A_0266 uttiṣṭhati jalāt tūrṇaṃ yoddhukāmaḥ punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0267 jalajaṃ nirjalaṃ tāta pramattaṃ caiva vāraṇam 13,008.028d@001A_0268 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0268 grahīṣyasi pataṃgeśa nānyo yogo 'tra vidyate 13,008.028d@001A_0269 ity evam ukto vihagas tad gatvā vanam uttamam 13,008.028d@001A_0270 dadarśa vāraṇendraṃ taṃ meghācalasamaprabham 13,008.028d@001A_0271 tāṃ sa nāgo girer vīthiṃ saṃprāpta iva bhārata 13,008.028d@001A_0272 sa taṃ dṛṣṭvā mahābhāgaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 13,008.028d@001A_0273 bibhakṣayiṣato rājan dāruṇasya mahātmanaḥ 13,008.028d@001A_0274 mātaṃgaṃ kacchapaṃ caiva praharṣaḥ sumahān abhūt 13,008.028d@001A_0275 atha vegena mahatā khecaraḥ sa mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0276 saṃkucya sarvagātrāṇi kṛcchreṇaivānvapadyata 13,008.028d@001A_0277 tathā gatvā tam adhvānaṃ vāraṇapravaro balī 13,008.028d@001A_0278 niśaśvāsa mahāśvāsaṃ śramād viśramaṇāya ca 13,008.028d@001A_0279 tasya niḥśvāsavātena madagandhena caiva ha 13,008.028d@001A_0280 udatiṣṭhan mahākūrmo vāraṇapratiṣedhakaḥ 13,008.028d@001A_0281 tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ dadarśa patageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0282 kacchapendradviradayor indraprahrādayor iva 13,008.028d@001A_0283 spṛśantam agrahastena toyaṃ vāraṇayūthapam 13,008.028d@001A_0284 dantair nakhaiś ca jalajo vārayām āsa bhārata 13,008.028d@001A_0285 jalajaṃ vāraṇo 'py evaṃ caraṇaiḥ puṣkareṇa ca 13,008.028d@001A_0286 pratyaṣedhan nimajjantam unmajjantaṃ tathaiva ca 13,008.028d@001A_0287 muhūrtam abhavad yuddhaṃ tayor bhīmapradarśanam 13,008.028d@001A_0288 atha tasmāj jalād rājan kacchapaḥ sthalam āsthitaḥ 13,008.028d@001A_0289 sa tu nāgaḥ prabhagno 'pi pipāsur na nyavartata 13,008.028d@001A_0290 toyagṛdhnuḥ śanais tarṣād apāsarpata pṛṣṭhataḥ 13,008.028d@001A_0291 taṃ dṛṣṭvā jalajaṃ tūrṇam apasarpantam āhavāt 13,008.028d@001A_0292 abhidudrāva vegena vajrapāṇir ivāsuram 13,008.028d@001A_0293 taṃ roṣāt sthalam uttīrṇam asaṃprāptaṃ gajottamam 13,008.028d@001A_0294 ubhāv eva samastau tu jagrāha vinatāsutaḥ 13,008.028d@001A_0295 caraṇena tu savyena jagrāha sa gajottamam 13,008.028d@001A_0296 praspandamānaṃ balavān dakṣiṇena tu kacchapam 13,008.028d@001A_0297 utpapāta tatas tūrṇaṃ pannagendraniṣūdanaḥ 13,008.028d@001A_0298 divaṃ khaṃ ca samāvṛtya pakṣābhyām aparājitaḥ 13,008.028d@001A_0299 tena cotpatatā tūrṇaṃ saṃgṛhītau nakhair bhṛśam 13,008.028d@001A_0300 vajragarbhaiḥ suniśitaiḥ prāṇāṃs tūrṇaṃ mumocatuḥ 13,008.028d@001A_0301 tau gṛhya balavāṃs tūrṇaṃ srastapādaśirodharau 13,008.028d@001A_0302 vivalgann iva khe krīḍan khecaro 'bhijagāma ha 13,008.028d@001A_0303 attukāmas tato vīraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 13,008.028d@001A_0304 niraikṣata na cāpaśyad drumaṃ paryāptam āsitum 13,008.028d@001A_0305 naimiṣaṃ tv atha saṃprāpya devāraṇyaṃ mahādyutiḥ 13,008.028d@001A_0306 apaśyata drumaṃ kaṃ cic chākhāskandhasamāvṛtam 13,008.028d@001A_0307 himavacchikharaprakhyaṃ yojanadvayam ucchritam 13,008.028d@001A_0308 pariṇāhena rājendra nalvamātraṃ samantataḥ 13,008.028d@001A_0309 tasya śākhābhavat kā cid āyatā pañcayojanam 13,008.028d@001A_0310 dṛḍhamūlā dṛḍhaskandhā vajrapatrasamācitā 13,008.028d@001A_0311 tatropaviṣṭaḥ sahasā vainateyo nigṛhya tau 13,008.028d@001A_0312 attukāmas tataḥ śākhāṃ tasya vegād avāpatat 13,008.028d@001A_0313 tāṃ patantīm abhiprekṣya prekṣya carṣigaṇān atha 13,008.028d@001A_0314 āsīnān vasubhiḥ sārdhaṃ satreṇa jagatīpate 13,008.028d@001A_0315 vaikhānasān nāma yatīn vālakhilyagaṇān api 13,008.028d@001A_0316 tasya bhīr āviśat tatra patagendrasya bhārata 13,008.028d@001A_0317 tān dṛṣṭvā sa yatīṃs tatra samāsīnān suraiḥ saha 13,008.028d@001A_0318 tuṇḍena gṛhya tāṃ śākhām utpapāta khageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0319 tau ca pakṣī bhujaṃgāśo vyomni krīḍann ivāvrajat 13,008.028d@001A_0320 taṃ dṛṣṭvā gurusaṃbhāraṃ pragṛhyotpatitaṃ khagam 13,008.028d@001A_0321 ṛṣayas te 'bruvan sarve garuḍo 'yam iti sma ha 13,008.028d@001A_0322 na tv anyaḥ kṣamate kaś cid yathāyaṃ vīryavān khagaḥ 13,008.028d@001A_0323 asau gacchati dharmātmā gurubhārasamanvitaḥ 13,008.028d@001A_0324 ayaṃ krīḍann ivākāśe tasmād garuḍa eva saḥ 13,008.028d@001A_0325 evaṃ te samayaṃ sarve vasavaś ca divaukasaḥ 13,008.028d@001A_0326 akārṣuḥ pakṣirājasya garuḍety eva nāma ha 13,008.028d@001A_0327 sa pakṣī pṛthivīṃ sarvāṃ paridhāvaṃs tatas tataḥ 13,008.028d@001A_0328 mumukṣuḥ śākhinaḥ śākhāṃ na sma deśam apaśyata 13,008.028d@001A_0329 sa vācam aśṛṇod divyām upary upari jalpataḥ 13,008.028d@001A_0330 devadūtasya vispaṣṭam ābhāṣya garuḍeti ca 13,008.028d@001A_0331 vainateya kuvindeṣu samudrānte mahābala 13,008.028d@001A_0332 pātyatāṃ śākhinaḥ śākhā na hi te dharmaniścayaḥ 13,008.028d@001A_0333 tac chrutvā garuḍas tūrṇaṃ jagāma lavaṇāmbhasaḥ 13,008.028d@001A_0334 uddeśaṃ yatra te mandāḥ kuvindāḥ pāpakarmiṇaḥ 13,008.028d@001A_0335 tato gatvā tataḥ śākhāṃ mumoca patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0336 tayā hatā janapadās tadā ṣaṭtriṃśato nṛpa 13,008.028d@001A_0337 sa deśo rājaśārdūla khyātaḥ paramadāruṇaḥ 13,008.028d@001A_0338 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0338 śākhāpataga ity eva kuvindānāṃ durātmanām 13,008.028d@001A_0339 hatvā taṃ pakṣiśārdūlaḥ kuvindānāṃ janavrajam 13,008.028d@001A_0340 upopaviśya śailāgre bhakṣayām āsa tāv ubhau 13,008.028d@001A_0341 vāraṇaṃ kacchapaṃ caiva saṃhṛṣṭaḥ sa patatrirāṭ 13,008.028d@001A_0342 tayoḥ sa rudhiraṃ pītvā medasī ca paraṃtapa 13,008.028d@001A_0343 saṃhṛṣṭaḥ patatāṃ śreṣṭho labdhvā balam anuttamam 13,008.028d@001A_0344 jagāma devarājasya bhavanaṃ pannagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0345 taṃ praṇamya mahātmānaṃ pāvakaṃ visphuliṅginam 13,008.028d@001A_0346 rātriṃdivaṃ prajvalitaṃ rakṣārtham amṛtasya ha 13,008.028d@001A_0347 taṃ dṛṣṭvā vihagendrasya bhayaṃ tīvram athāviśat 13,008.028d@001A_0348 na tu toyān na rakṣobhyo bhayam asyopapadyate 13,008.028d@001A_0349 pakṣitvam ātmano dṛṣṭvā jvalantaṃ ca hutāśanam 13,008.028d@001A_0350 pitāmaham atho gatvā dadarśa bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0351 taṃ praṇamya mahātmānaṃ garuḍaḥ prayatāñjaliḥ 13,008.028d@001A_0352 provāca tad asaṃdigdhaṃ vacanaṃ patageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0353 udyataṃ gurukṛtye māṃ bhagavan dharmaniścitam 13,008.028d@001A_0354 vimokṣaṇārthaṃ mātur hi dāsabhāvād aninditam 13,008.028d@001A_0355 kadrūsakāśam amṛtaṃ mayā hartavyam īśvara 13,008.028d@001A_0356 tadā me jananī deva dāsabhāvāt pramokṣyate 13,008.028d@001A_0357 tatrāmṛtaṃ prajvalito nityam īśvara rakṣati 13,008.028d@001A_0358 hiraṇyaretā bhagavān pākaśāsanaśāsanāt 13,008.028d@001A_0359 tatra me devadeveśa bhayaṃ tīvram athāviśat 13,008.028d@001A_0360 jvalantaṃ pāvakaṃ dṛṣṭvā pakṣitvaṃ cātmanaḥ prabho 13,008.028d@001A_0361 samatikramituṃ śakyaḥ kathaṃ syāt pāvako mayā 13,008.028d@001A_0362 tasyābhyupāyaṃ varada vaktum īśo 'si me prabho 13,008.028d@001A_0363 tam abravīn mahābhāga tapyamānaṃ vihaṃgamam 13,008.028d@001A_0364 agneḥ saṃśamanopāyam utsmayan sa punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0365 payasā śāmyate vatsa sarpiṣā ca hutāśanaḥ 13,008.028d@001A_0366 śarīrastho 'pi bhūtānāṃ kiṃ punaḥ prajvalan bhuvi 13,008.028d@001A_0367 navanītaṃ payo vāpi pāvake tvaṃ samādadheḥ 13,008.028d@001A_0368 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0368 tato gaccha yathākāmaṃ na tvā dhakṣyati pāvakaḥ 13,008.028d@001A_0369 pitāmahavacaḥ śrutvā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0370 jagāma gokulaṃ kiṃ cin navanītajihīrṣayā 13,008.028d@001A_0371 navanītaṃ tathāpaśyan mathitaṃ kalaśe sthitam 13,008.028d@001A_0372 tad ādāya tato 'gacchad yatas tad rakṣyate 'mṛtam 13,008.028d@001A_0373 sa tatra gatvā patagas tiryak toyaṃ mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0374 hutāśanam apakramya navanītam apātayat 13,008.028d@001A_0375 so 'rciṣmān mandavego 'bhūt sarpiṣā tena tarpitaḥ 13,008.028d@001A_0376 dhūmaketur na jajvāla dhūmam eva sasarja ha 13,008.028d@001A_0377 tam atītyāśu garuḍo hṛṣṭātmā jātavedasam 13,008.028d@001A_0378 rakṣāṃsi samatikrāmat pakṣavātena pātayan 13,008.028d@001A_0379 te patanti śirobhiś ca jānubhiś caraṇais tathā 13,008.028d@001A_0380 utsṛjya śastrāvaraṇaṃ pakṣipakṣasamāhatāḥ 13,008.028d@001A_0381 utplutya cāvṛtān nāgān hatvā cakraṃ vyatītya ca 13,008.028d@001A_0382 arāntareṇa śirasā bhittvā jālaṃ samādravat 13,008.028d@001A_0383 sa bhittvā śirasā jālaṃ vajravegasamo balī 13,008.028d@001A_0384 ujjahāra tataḥ śīghram amṛtaṃ bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0385 tad ādāyādravac chīghraṃ garuḍaḥ śvasano yathā 13,008.028d@001A_0386 atha saṃnāham akarod vṛtrahā vibudhaiḥ saha 13,008.028d@001A_0387 tato mātalisaṃyuktaṃ haribhiḥ svarṇamālibhiḥ 13,008.028d@001A_0388 āruroha rathaṃ śīghraṃ sūryāgnisamatejasam 13,008.028d@001A_0389 so 'bhyadravat pakṣirājaṃ vṛtrahā pākaśāsanaḥ 13,008.028d@001A_0390 udyamya niśitaṃ vajraṃ vajrahasto mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0391 tathaiva garuḍo rājan vajrahastaṃ samādravat 13,008.028d@001A_0392 tato vai mātaliṃ prāha śīghraṃ vāhaya vājinaḥ 13,008.028d@001A_0393 atha divyaṃ mahāghoraṃ garuḍāya sasarja ha 13,008.028d@001A_0394 vajraṃ sahasranayanas tigmavegaparākramaḥ 13,008.028d@001A_0395 utsisṛkṣantam ājñāya vajraṃ vai tridaśeśvaram 13,008.028d@001A_0396 tūrṇaṃ vegataro bhūtvā jagāma patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0397 pitāmahanisargeṇa jñātvā labdhavaraḥ khagaḥ 13,008.028d@001A_0398 āyudhānāṃ varaṃ vajram atha śakram uvāca ha 13,008.028d@001A_0399 vṛtrahann eṣa vajras te varo labdhaḥ pitāmahāt 13,008.028d@001A_0400 ataḥ saṃmānam ākāṅkṣan muñcāmy ekaṃ tanūruham 13,008.028d@001A_0401 etenāyudharājena yadi śakto 'si vṛtrahan 13,008.028d@001A_0402 hanyās tvaṃ parayā śaktyā gacchāmy aham anāmayaḥ 13,008.028d@001A_0403 tat tu tūrṇaṃ tadā vajraṃ svena vegena bhārata 13,008.028d@001A_0404 jaghāna parayā śaktyā na cainam adahad bhṛśam 13,008.028d@001A_0405 tato devarṣayo rājan gacchanto vai vihāyasā 13,008.028d@001A_0406 dṛṣṭvā vajraṃ viṣaktaṃ taṃ pakṣiparṇe 'bruvan vacaḥ 13,008.028d@001A_0407 suparṇaḥ pakṣigaruḍo yasya parṇe varāyudham 13,008.028d@001A_0408 viṣaktaṃ devarājasya vṛtrahantuḥ sanātanam 13,008.028d@001A_0409 evaṃ suparṇo vihago vainateyaḥ pratāpavān 13,008.028d@001A_0410 ṛṣayas taṃ vijānanti cāgneyaṃ vaiṣṇavaṃ punaḥ 13,008.028d@001A_0411 vedābhiṣṭutam atyantaṃ svargamārgaphalapradam 13,008.028d@001A_0412 tanu parṇaṃ suparṇasya jagṛhur barhiṇas tathā 13,008.028d@001A_0413 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0413 mayūrā vismitāḥ sarve ādravanti sma vajriṇam 13,008.028d@001A_0414 tato vajraṃ sahasrākṣo dṛṣṭvā saktaṃ varāyudham 13,008.028d@001A_0415 ṛṣīṃś ca dṛṣṭvā sahasā suparṇam idam abravīt 13,008.028d@001A_0416 na te suparṇa paśyāmi prabhāvaṃ tena yodhaye 13,008.028d@001A_0417 ity ukte na mayā rakṣā śakyā kartum ato 'nyathā 13,008.028d@001A_0418 idaṃ vajraṃ mayā sārdhaṃ nivṛttaṃ hi yathāgatam 13,008.028d@001A_0419 tataḥ sahasranayane nivṛtte garuḍas tathā 13,008.028d@001A_0420 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0420 kadrūm abhyāgamat tūrṇam amṛtaṃ gṛhya bhārata 13,008.028d@001A_0421 tadāhṛtaṃ mayā śīghram amṛtaṃ jananīkṛte 13,008.028d@001A_0422 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0422 adāsī sā bhavatv adya vinatā dharmacāriṇī 13,008.028d@001A_0423 svāgataṃ svāhṛtaṃ cedam amṛtaṃ vinatātmaja 13,008.028d@001A_0424 adāsī jananī te 'dya putra kāmavaśā śubhā 13,008.028d@001A_0425 evam ukte tadā sā ca saṃprāptā vinatā gṛham 13,008.028d@001A_0426 upanīya yathānyāyaṃ vihago balināṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0427 smṛtvā nikṛtyā vijayaṃ mātuḥ saṃpratipadyata 13,008.028d@001A_0428 vadhaṃ ca bhujagendrāṇāṃ ye vālās tasya vājinaḥ 13,008.028d@001A_0429 babhūvur asitaprakhyā nikṛtyā vai jitaṃ tvayā 13,008.028d@001A_0430 tām uvāca tato nyāyaṃ vihago balināṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0431 ujjahārāmṛtaṃ tūrṇam utpapāta ca raṃhasā 13,008.028d@001A_0432 tad gṛhītvāmṛtaṃ tūrṇaṃ prayāntam aparājitam 13,008.028d@001A_0433 kadrūr bhujaṃgajananī suparṇam idam abravīt 13,008.028d@001A_0434 kimarthaṃ vainateya tvam āhṛtyāmṛtam uttamam 13,008.028d@001A_0435 punar harasi durbuddhe mā jātu vṛjinaṃ kṛthāḥ 13,008.028d@001A_0435 suparṇaḥ 13,008.028d@001A_0436 amṛtāharaṇaṃ me 'dya yat kṛtaṃ jananīkṛte 13,008.028d@001A_0437 bhavatyā vacanād etad āharāmṛtam ity uta 13,008.028d@001A_0438 āhṛtaṃ tad idaṃ śīghraṃ muktā ca jananī mama 13,008.028d@001A_0439 harāmy eṣa punas tatra yata etan mayāhṛtam 13,008.028d@001A_0440 yadi māṃ bhavatī brūyād amṛtaṃ me ca dīyatām 13,008.028d@001A_0441 tathā kuryāṃ na vā kuryāṃ na hi tvam amṛtakṣamā 13,008.028d@001A_0442 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0442 mayā dharmeṇa satyena vinatā ca samuddhṛtā 13,008.028d@001A_0443 tato gatvātha garuḍaḥ puraṃdaram uvāca ha 13,008.028d@001A_0444 idaṃ mayā vṛtrahantar hṛtaṃ te 'mṛtam uttamam 13,008.028d@001A_0445 mātrarthe hi tathaivedaṃ gṛhāṇāmṛtam āhṛtam 13,008.028d@001A_0446 mātā ca mama deveśa dāsītvam upajagmuṣī 13,008.028d@001A_0447 bhujaṃgamānāṃ mātur vai sā muktāmṛtadarśanāt 13,008.028d@001A_0448 etac chrutvā sahasrākṣaḥ suparṇam anumanyate 13,008.028d@001A_0449 uvāca ca mudā yukto diṣṭyā diṣṭyeti vāsavaḥ 13,008.028d@001A_0450 ṛṣayo ye sahasrākṣam upāsanti suraiḥ saha 13,008.028d@001A_0451 te sarve ca mudā yuktā viśve devās tathaiva ca 13,008.028d@001A_0452 tatas tam ṛṣayaḥ sarve devāś ca bharatarṣabha 13,008.028d@001A_0453 ūcuḥ puraṃdaraṃ hṛṣṭā garuḍo labhatāṃ varam 13,008.028d@001A_0454 tataḥ śacīpatir vākyam uvāca prahasann iva 13,008.028d@001A_0455 janiṣyati hṛṣīkeśaḥ svayam evaiṣa pakṣirāṭ 13,008.028d@001A_0456 keśavaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śūraputrasya veśmani 13,008.028d@001A_0457 svayaṃ dharmasya rakṣārthaṃ vibhajya bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0458 eṣa te pāṇḍavaśreṣṭha garuḍo 'tha patatrirāṭ 13,008.028d@001A_0459 suparṇo vainateyaś ca kīrtito bhadram astu te 13,008.028d@001A_0460 tad etad dadatāṃ śreṣṭha mayākhyānaṃ prakīrtitam 13,008.028d@001A_0461 suparṇasya mahābāho kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,009.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,009.001a brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha 13,009.001c na prayacchanti mohāt te ke bhavanti mahāmate 13,009.001d*0046_01 dānadharmeṣu bho bhīṣma sadaiva niścayo hi me 13,009.002a etan me tattvato brūhi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 13,009.002c pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ 13,009.003 bhīṣma uvāca 13,009.003a yo na dadyāt pratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu 13,009.003c āśās tasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam 13,009.004a yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati 13,009.004c etasminn antare yad yat sukṛtaṃ tasya bhārata 13,009.004e yac ca tasya hutaṃ kiṃ cit sarvaṃ tasyopahanyate 13,009.004e*0047_01 dattaṃ vā bharatarṣabha 13,009.004e*0047_02 tapas taptam atho vāpi 13,009.005a atraitad vacanaṃ prāhur dharmaśāstravido janāḥ 13,009.005c niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā 13,009.006a api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ 13,009.006c aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate 13,009.007a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,009.007c sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata 13,009.008a tau sakhāyau purā hy āstāṃ mānuṣatve paraṃtapa 13,009.008c anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā 13,009.008d*0048_01 saṃbhāṣamāṇau tu tataḥ sakhyaṃ tatra parasparam 13,009.009a tataḥ parāsūn khādantaṃ sṛgālaṃ vānaro 'bravīt 13,009.009c śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātim anusmaran 13,009.010a kiṃ tvayā pāpakaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ sudāruṇam 13,009.010c yas tvaṃ śmaśāne mṛtakān pūtikān atsi kutsitān 13,009.011a evam uktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā 13,009.011c brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tad upākṛtam 13,009.012a tatkṛte pāpikāṃ yonim āpanno 'smi plavaṃgama 13,009.012c tasmād evaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ 13,009.012d*0049_01 etan mayā te kathitaṃ sṛgālo 'haṃ yathābhavam 13,009.012d*0049_02 vānara uvāca 13,009.012d*0049_02 tvaṃ tu vānaratāṃ prāptaḥ karmaṇā kena tad vada 13,009.012d*0049_03 pārakyāṇi purā lobhāt phalāny apahṛtāni ca 13,009.012d*0049_04 bhīṣma uvāca 13,009.012d*0049_04 tenāhaṃ karmadoṣeṇa vānaratvam upāgataḥ 13,009.012d*0049_05 evaṃ tau kathayitvā tu karmadoṣān parasparam 13,009.012d*0049_06 sṛgālo vānaraś cāpi pratiyātau yathāgatam 13,009.012d*0050_00 bhīṣma uvāca 13,009.012d*0050_01 sṛgālo vānaraṃ prāha punar eva nṛpottama 13,009.012d*0050_02 kiṃ tvayā pātakaṃ karma kṛtaṃ yenāsi vānaraḥ 13,009.012d*0051_01 sa cāpy āha brāhmaṇānāṃ phalāhāraḥ plavaṃgamaḥ 13,009.012d*0051_02 tasmān na brāhmaṇasvaṃ tu hartavyaṃ viduṣā sadā 13,009.012d*0051_03 sīmāvivāde moktavyaṃ dātavyaṃ ca pratiśrutam 13,009.013a ity etad bruvato rājan brāhmaṇasya mayā śrutam 13,009.013c kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm 13,009.014a śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃ pate 13,009.014c kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava 13,009.014d*0052_01 na hartavyaṃ vipradhanaṃ kṣantavyaṃ teṣu nityaśaḥ 13,009.014d*0052_02 bālāś ca nāvamantavyā daridrāḥ kṛpaṇā api 13,009.015a evam eva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai 13,009.015c pratiśrutya bhaved deyaṃ nāśā kāryā hi brāhmaṇaiḥ 13,009.016a brāhmaṇo hy āśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate 13,009.016c susamiddho yathā dīptaḥ pāvakas tadvidhaḥ smṛtaḥ 13,009.017a yaṃ nirīkṣeta saṃkruddha āśayā pūrvajātayā 13,009.017c pradaheta hi taṃ rājan kakṣam akṣayyabhug yathā 13,009.018a sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati 13,009.018c bhavaty agadasaṃkāśo viṣaye tasya bhārata 13,009.019a putrān pautrān paśūṃś caiva bāndhavān sacivāṃs tathā 13,009.019c puraṃ janapadaṃ caiva śāntir iṣṭeva puṣyati 13,009.020a etad dhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate 13,009.020c sahasrakiraṇasyeva savitur dharaṇītale 13,009.021a tasmād dātavyam eveha pratiśrutya yudhiṣṭhira 13,009.021c yadīcchec chobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama 13,009.022a brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hy anuttamaḥ 13,009.022c śakyaṃ prāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā 13,009.023a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 13,009.023c tasmād dānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā 13,009.024a mahad dhi bharataśreṣṭha brāhmaṇas tīrtham ucyate 13,009.024c velāyāṃ na tu kasyāṃ cid gacched vipro hy apūjitaḥ 13,010.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,010.001a mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ 13,010.001c jātyāvarasya rājarṣe doṣas tasya bhaven na vā 13,010.002a etad icchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha 13,010.002c sūkṣmā gatir hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ 13,010.003 bhīṣma uvāca 13,010.003a atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājan yathāgamam 13,010.003b*0053_01 duruktaṃ vacanaṃ rājan yathānyāyaṃ yathāgatam 13,010.003c ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutam āsīd yathā mayā 13,010.004a upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit 13,010.004c upadeśe mahān doṣa upādhyāyasya bhāṣyate 13,010.004d*0054_01 nādhyāpayec chūdram iha tathā naiva ca yājayet 13,010.005a nidarśanam idaṃ rājañ śṛṇu me bharatarṣabha 13,010.005c duruktavacane rājan yathā pūrvaṃ yudhiṣṭhira 13,010.005e brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe 13,010.006a tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam 13,010.006c bahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam 13,010.007a siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam 13,010.007c vratibhir bahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasair upaśobhitam 13,010.008a brāhmaṇaiś ca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṃnibhaiḥ 13,010.008c niyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ 13,010.008e dīkṣitair bharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ 13,010.009a vedādhyayanaghoṣaiś ca nāditaṃ bharatarṣabha 13,010.009c vālakhilyaiś ca bahubhir yatibhiś ca niṣevitam 13,010.010a tatra kaś cit samutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ 13,010.010c āgato hy āśramapadaṃ pūjitaś ca tapasvibhiḥ 13,010.011a tāṃs tu dṛṣṭvā munigaṇān devakalpān mahaujasaḥ 13,010.011c vahato vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata 13,010.012a athāsya buddhir abhavat tapasye bharatarṣabha 13,010.012c tato 'bravīt kulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata 13,010.013a bhavatprasādād icchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha 13,010.013c tan māṃ tvaṃ bhagavan vaktuṃ pravrājayitum arhasi 13,010.014a varṇāvaro 'haṃ bhagavañ śūdro jātyāsmi sattama 13,010.014c śuśrūṣāṃ kartum icchāmi prapannāya prasīda me 13,010.015 kulapatir uvāca 13,010.015a na śakyam iha śūdreṇa liṅgam āśritya vartitum 13,010.015c āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava 13,010.015d*0055_01 śuśrūṣayā parāṃl lokān avāpsyasi na saṃśayaḥ 13,010.016 bhīṣma uvāca 13,010.016a evam uktas tu muninā sa śūdro 'cintayan nṛpa 13,010.016c katham atra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca me 13,010.016e vijñātam evaṃ bhavatu kariṣye priyam ātmanaḥ 13,010.017a gatvāśramapadād dūram uṭajaṃ kṛtavāṃs tu saḥ 13,010.017c tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca 13,010.017e niveśya bharataśreṣṭha niyamastho 'bhavat sukham 13,010.018a abhiṣekāṃś ca niyamān devatāyataneṣu ca 13,010.018c baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpy apūjayat 13,010.019a saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ 13,010.019c nityaṃ saṃnihitābhiś ca oṣadhībhiḥ phalais tathā 13,010.020a atithīn pūjayām āsa yathāvat samupāgatān 13,010.020c evaṃ hi sumahān kālo vyatyakrāmat sa tasya vai 13,010.021a athāsya munir āgacchat saṃgatyā vai tam āśramam 13,010.021c saṃpūjya svāgatenarṣiṃ vidhivat paryatoṣayat 13,010.022a anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvat paryapṛcchata 13,010.022c ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ 13,010.023a evaṃ sa bahuśas tasya śūdrasya bharatarṣabha 13,010.023c so 'gacchad āśramam ṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha 13,010.024a atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so 'bravīd bharatarṣabha 13,010.024c pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me 'nugrahaṃ kuru 13,010.025a bāḍham ity eva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha 13,010.025b*0056_01 atha grāhayituṃ vipraṃ śūdro nīvārataṇḍulān 13,010.025c śucir bhūtvā sa śūdras tu tasyarṣeḥ pādyam ānayat 13,010.025d*0057_01 śucir bhūtvā namaskṛtya tasya pādyam athānayat 13,010.026a atha darbhāṃś ca vanyāś ca oṣadhīr bharatarṣabha 13,010.026c pavitram āsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat 13,010.027a atha dakṣiṇam āvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikām 13,010.027c kṛtām anyāyato dṛṣṭvā tatas tam ṛṣir abravīt 13,010.028a kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥ 13,010.028c sa ca tat kṛtavāñ śūdraḥ sarvaṃ yad ṛṣir abravīt 13,010.029a yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃs tān yathātatham 13,010.029c havyakavyavidhiṃ kṛtsnam uktaṃ tena tapasvinā 13,010.030a ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ 13,010.030c pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha 13,010.031a atha dīrghasya kālasya sa tapyañ śūdratāpasaḥ 13,010.031c vane pañcatvam agamat sukṛtena ca tena vai 13,010.031e ajāyata mahārājarājavaṃśe mahādyutiḥ 13,010.032a tathaiva sa ṛṣis tāta kāladharmam avāpya ha 13,010.032c purohitakule vipra ājāto bharatarṣabha 13,010.033a evaṃ tau tatra saṃbhūtāv ubhau śūdramunī tadā 13,010.033c krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāv ubhau 13,010.034a atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniścitaḥ 13,010.034c kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ 13,010.034e sakhye cāpi parā prītis tayoś cāpi vyavardhata 13,010.035a pitary uparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārata 13,010.035c abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ 13,010.035e abhiṣiktena sa ṛṣir abhiṣiktaḥ purohitaḥ 13,010.036a sa taṃ purodhāya sukham avasad bharatarṣabha 13,010.036c rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāś ca paripālayan 13,010.037a puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt 13,010.037c utsmayan prāhasac cāpi dṛṣṭvā rājā purohitam 13,010.037e evaṃ sa bahuśo rājan purodhasam upāhasat 13,010.038a lakṣayitvā purodhās tu bahuśastaṃ narādhipam 13,010.038c utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumān abhūt 13,010.039a atha śūnye purodhās tu saha rājñā samāgataḥ 13,010.039c kathābhir anukūlābhī rājānam abhirāmayat 13,010.040a tato 'bravīn narendraṃ sa purodhā bharatarṣabha 13,010.040c varam icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute 13,010.041 rājovāca 13,010.041a varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kim utaikaṃ dvijottama 13,010.041c snehāc ca bahumānāc ca nāsty adeyaṃ hi me tava 13,010.042 purohita uvāca 13,010.042a ekaṃ vai varam icchāmi yadi tuṣṭo 'si pārthiva 13,010.042c yad dadāsi mahārāja satyaṃ tad vada mānṛtam 13,010.043 bhīṣma uvāca 13,010.043a bāḍham ity eva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira 13,010.043c yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānan na tu saṃvade 13,010.044 purohita uvāca 13,010.044a puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt 13,010.044c śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya mām 13,010.045a savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā 13,010.045c kāmayā śāpito rājan nānyathā vaktum arhasi 13,010.046a bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyam akāraṇam 13,010.046c kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me 13,010.047 rājovāca 13,010.047a evam ukte tvayā vipra yad avācyaṃ bhaved api 13,010.047c avaśyam eva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija 13,010.048a pūrvadehe yathā vṛttaṃ tan nibodha dvijottama 13,010.048c jātiṃ smarāmy ahaṃ brahmann avadhānena me śṛṇu 13,010.049a śūdro 'ham abhavaṃ pūrvaṃ tāpaso bhṛśasaṃyutaḥ 13,010.049c ṛṣir ugratapās tvaṃ ca tadābhūr dvijasattama 13,010.050a prīyatā hi tadā brahman mamānugrahabuddhinā 13,010.050c pitṛkārye tvayā pūrvam upadeśaḥ kṛto 'nagha 13,010.050e bṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama 13,010.051a etena karmadoṣeṇa purodhās tvam ajāyathāḥ 13,010.051c ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam 13,010.051e matkṛte hy upadeśena tvayā prāptam idaṃ phalam 13,010.052a etasmāt kāraṇād brahman prahase tvāṃ dvijottama 13,010.052c na tvāṃ paribhavan brahman prahasāmi gurur bhavān 13,010.053a viparyayeṇa me manyus tena saṃtapyate manaḥ 13,010.053c jātiṃ smarāmy ahaṃ tubhyam atas tvāṃ prahasāmi vai 13,010.054a evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam 13,010.054c purohitatvam utsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave 13,010.055a itas tvam adhamām anyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija 13,010.055c gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama 13,010.056 bhīṣma uvāca 13,010.056a tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānāny anekaśaḥ 13,010.056c brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃś ca sarvaśaḥ 13,010.057a kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaḥ 13,010.057c tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca 13,010.058a dattvā gāś caiva viprāṇāṃ pūtātmā so 'bhavad dvijaḥ 13,010.058c tam eva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ 13,010.059a tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama 13,010.059c saṃmataś cābhavat teṣām āśrame ''śramavāsinām 13,010.060a evaṃ prāpto mahat kṛcchram ṛṣiḥ sa nṛpasattama 13,010.060c brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmād varṇāvare jane 13,010.061a varjayed upadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa 13,010.061c upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchram avāpnuyāt 13,010.062a eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa dvijasattamāt 13,010.062c na pravaktavyam iha hi kiṃ cid varṇāvare jane 13,010.063a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ 13,010.063c eteṣu kathayan rājan brāhmaṇo na praduṣyati 13,010.064a tasmāt sadbhir na vaktavyaṃ kasya cit kiṃ cid agrataḥ 13,010.064c sūkṣmā gatir hi dharmasya durjñeyā hy akṛtātmabhiḥ 13,010.065a tasmān maunāni munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ 13,010.065c duruktasya bhayād rājan nānubhāṣanti kiṃ cana 13,010.066a dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjavaparāyaṇāḥ 13,010.066c duruktavācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam 13,010.067a upadeśo na kartavyaḥ kadā cid api kasya cit 13,010.067c upadeśād dhi tat pāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt 13,010.068a vimṛśya tasmāt prājñena vaktavyaṃ dharmam icchatā 13,010.068c satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti vai 13,010.069a vaktavyam iha pṛṣṭena viniścitya viparyayam 13,010.069c sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmam avāpnuyāt 13,010.070a etat te sarvam ākhyātam upadeśe kṛte sati 13,010.070c mahān kleśo hi bhavati tasmān nopadiśet kva cit 13,011.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,011.001a kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu vā bharatarṣabha 13,011.001c śrīḥ padmā vasate nityaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,011.002 bhīṣma uvāca 13,011.002a atra te vartayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam 13,011.002c rukmiṇī devakīputrasaṃnidhau paryapṛcchata 13,011.003a nārāyaṇasyāṅkagatāṃ jvalantīṃ; dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamānavaktrām 13,011.003c kautūhalād vismitacārunetrā; papraccha mātā makaradhvajasya 13,011.004a kānīha bhūtāny upasevase tvaṃ; saṃtiṣṭhatī kāni na sevase tvam 13,011.004c tāni trilokeśvarabhūtakānte; tattvena me brūhi maharṣikanye 13,011.005a evaṃ tadā śrīr abhibhāṣyamāṇā; devyā samakṣaṃ garuḍadhvajasya 13,011.005c uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ; manoharaṃ candramukhī prasannā 13,011.006a vasāmi satye subhage pragalbhe; dakṣe nare karmaṇi vartamāne 13,011.006b*0058_01 akrodhane devapare kṛtajñe 13,011.006b*0058_02 jitendriye nityam udīrṇasattve 13,011.006c nākarmaśīle puruṣe vasāmi; na nāstike sāṃkarike kṛtaghne 13,011.006e na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte; na cāpi caure na guruṣv asūye 13,011.007a ye cālpatejobalasattvasārā; hṛṣyanti kupyanti ca yatra tatra 13,011.007c na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu; nareṣu saṃsuptamanoratheṣu 13,011.008a yaś cātmani prārthayate na kiṃ cid; yaś ca svabhāvopahatāntarātmā 13,011.008c teṣv alpasaṃtoṣarateṣu nityaṃ; nareṣu nāhaṃ nivasāmi devi 13,011.009a vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu 13,011.009c vṛddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu 13,011.009d*0059_01 avandhyakāleṣu sadā snānaśaucarateṣu ca 13,011.009d*0059_02 brahmacaryatapojñānagodvijātipriyeṣu ca 13,011.010a strīṣu kṣāntāsu dāntāsu devadvijaparāsu ca 13,011.010c vasāmi satyaśīlāsu svabhāvaniratāsu ca 13,011.010d*0060_01 viśuddhagṛhabhāṇḍāsu godhānyābhiratāsu ca 13,011.010d*0061_01 svadharmaśīleṣu ca dharmavitsu 13,011.010d*0061_02 vṛddhopasevānirate ca dānte 13,011.010d*0061_03 kṛtātmani kṣāntipare samarthe 13,011.010d*0061_04 kṣāntāsu dāntāsu tathābalāsu 13,011.010d*0061_05 satyasvabhāvārjavasaṃyutāsu 13,011.010d*0061_06 vasāmi devadvijapūjitāsu 13,011.011a prakīrṇabhāṇḍām anavekṣyakāriṇīṃ; sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm 13,011.011c parasya veśmābhiratām alajjām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 13,011.012a lolām acokṣām avalehinīṃ ca; vyapetadhairyāṃ kalahapriyāṃ ca 13,011.012c nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 13,011.013a satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu; saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu 13,011.013c vasāmi nārīṣu pativratāsu; kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu 13,011.014a yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu; yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu 13,011.014c vasāmi phullāsu ca padminīṣu; nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu 13,011.015a śaileṣu goṣṭheṣu tathā vaneṣu; saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu 13,011.015c nadīṣu haṃsasvananāditāsu; krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu 13,011.016a vistīrṇakūlahradaśobhitāsu; tapasvisiddhadvijasevitāsu 13,011.016c vasāmi nityaṃ subahūdakāsu; siṃhair gajaiś cākulitodakāsu 13,011.016e matte gaje govṛṣabhe narendre; siṃhāsane satpuruṣe ca nityam 13,011.017a yasmin gṛhe hūyate havyavāho; gobrāhmaṇaś cārcyate devatāś ca 13,011.017b*0062_01 yasmiñ jano havyabhujaṃ juhoti 13,011.017b*0062_02 gobrāhmaṇaṃ cārcati devatāś ca 13,011.017b*0063_01 yasmin yajñe hūyati havyavāhe 13,011.017b*0063_02 gobrāhmaṇābhyarcitadevatāsu 13,011.017c kāle ca puṣpair balayaḥ kriyante; tasmin gṛhe nityam upaimi vāsam 13,011.018a svādhyāyanityeṣu dvijeṣu nityaṃ; kṣatre ca dharmābhirate sadaiva 13,011.018c vaiśye ca kṛṣyābhirate vasāmi; śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte 13,011.019a nārāyaṇe tv ekamanā vasāmi; sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā 13,011.019c tasmin hi dharmaḥ sumahān niviṣṭo; brahmaṇyatā cātra tathā priyatvam 13,011.020a nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṃ mayā śakyam ihābhidhātum 13,011.020c yasmiṃs tu bhāvena vasāmi puṃsi; sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ 13,011.020d@002_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,011.020d@002_0001 prāyaścittaṃ kṛtaghnānāṃ pratibrūhi pitāmaha 13,011.020d@002_0002 mātṝḥ pitṝn gurūṃś caiva ye 'vamanyanti mohitāḥ 13,011.020d@002_0003 ye cāpy anye pare tāta kṛtaghnā nirapatrapāḥ 13,011.020d@002_0004 bhīṣmaḥ 13,011.020d@002_0004 teṣāṃ gatiṃ mahābāho śrotum icchāmi tattvataḥ 13,011.020d@002_0005 kṛtaghnānāṃ gatis tāta narake śāśvatīḥ samāḥ 13,011.020d@002_0006 mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye na tiṣṭhanta śāsane 13,011.020d@002_0007 kṛmikīṭapipīleṣu jāyante sthāvareṣu ca 13,011.020d@002_0008 durlabho hi punas teṣāṃ mānuṣye punarudbhavaḥ 13,011.020d@002_0009 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,011.020d@002_0010 vatsanābho mahāprājño maharṣiḥ saṃśitavrataḥ 13,011.020d@002_0011 valmīkabhūto brahmarṣis tapyate sumahat tapaḥ 13,011.020d@002_0012 tasmiṃś ca tapyati tapo vāsavo bharatarṣabha 13,011.020d@002_0013 vavarṣa sumahad varṣaṃ savidyut stanayitnumān 13,011.020d@002_0014 tatra saptāhavarṣaṃ tu mumuce pākaśāsanaḥ 13,011.020d@002_0015 nimīlitākṣas tad varṣaṃ pratyagṛhṇata vai dvijaḥ 13,011.020d@002_0016 tasmin patati varṣe tu śītavātasamanvite 13,011.020d@002_0017 viśīrṇadhvastaśikharo valmīko 'śanitāḍitaḥ 13,011.020d@002_0018 tāḍyamāne tatas tasmin vatsanābhe mahātmani 13,011.020d@002_0019 kāruṇyāt tasya dharmas tu ānṛśaṃsyam athākarot 13,011.020d@002_0020 cintayānasya brahmarṣiṃ tapantam atidhārmikam 13,011.020d@002_0021 anurūpā matiḥ kṣipram upajātā svabhāvajā 13,011.020d@002_0022 svaṃ rūpaṃ māhiṣaṃ kṛtvā sumahāntaṃ manoharam 13,011.020d@002_0023 trāṇārthaṃ vatsanābhasya catuṣpād upari sthitaḥ 13,011.020d@002_0024 yadā tv apagataṃ varṣaṃ vṛṣṭivātasamanvitam 13,011.020d@002_0025 tato mahiṣarūpeṇa dharmo dharmabhṛtāṃ vara 13,011.020d@002_0026 śanair valmīkam utsṛjya prādravad bharatarṣabha 13,011.020d@002_0027 sthite 'smin vṛṣṭisaṃpāte vīkṣate sma mahātapāḥ 13,011.020d@002_0028 diśaś ca vipulās tatra girīṇāṃ śikharāṇi ca 13,011.020d@002_0029 dṛṣṭvā ca pṛthivīṃ sarvāṃ salilena pariplutām 13,011.020d@002_0030 jalāśayān sa tān dṛṣṭvā vipraḥ pramudito 'bhavat 13,011.020d@002_0031 acintayad vismitaś ca varṣāt kenāsmi rakṣitaḥ 13,011.020d@002_0032 so 'paśyat tatra mahiṣam avasthitam adūrataḥ 13,011.020d@002_0033 tiryagyonāv api kathaṃ dṛśyate dharmavatsalaḥ 13,011.020d@002_0034 ato nu bhadramahiṣaḥ śilāpaṭṭam avasthitaḥ 13,011.020d@002_0035 pīvaraś caiva balyaś ca bahumāṃso bhaved ayam 13,011.020d@002_0036 tasya buddhir iyaṃ jātā dharmasaṃsaktajā muneḥ 13,011.020d@002_0037 kṛtaghnā narakaṃ yānti ye ca viśvastaghātinaḥ 13,011.020d@002_0038 niṣkṛtiṃ neha paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathaṃ cana 13,011.020d@002_0039 ṛte prāṇaparityāgād dharmajñānāṃ vaco yathā 13,011.020d@002_0040 akṛtvā bharaṇaṃ pitror adattvā gurudakṣiṇām 13,011.020d@002_0041 kṛtaghnatāṃ ca saṃprāpya maraṇāntā ca niṣkṛtiḥ 13,011.020d@002_0042 ākāṅkṣāyām upekṣāyāṃ copapātakam uttamam 13,011.020d@002_0043 tasmāt prāṇān parityakṣye prāyaścittārtham ity uta 13,011.020d@002_0044 sa meruśikharaṃ gatvā niḥsaṅgenāntarātmanā 13,011.020d@002_0045 prāyaścittaṃ kartukāmaḥ śarīraṃ tyaktum udyataḥ 13,011.020d@002_0046 dharmaḥ 13,011.020d@002_0046 nigṛhītaś ca dharmātmā haste dharmeṇa dharmavit 13,011.020d@002_0047 vatsanābha mahāprājña bahuvarṣaśatāyuṣa 13,011.020d@002_0048 parituṣṭo 'smi tyāgena niḥsaṅgena tathātmanaḥ 13,011.020d@002_0049 evaṃ dharmabhṛtaḥ sarve vimṛśanti kṛtākṛtam 13,011.020d@002_0050 na kaś cid vatsanābhasya yasya nopahataṃ manaḥ 13,011.020d@002_0051 yaś cānavadyaś carati śakto dharmaṃ ca sarvaśaḥ 13,011.020d@002_0052 nivartasva mahāprājña pūtātmā hy asi śāśvataḥ 13,012.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,012.001a strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet 13,012.001c etan me saṃśayaṃ rājan yathāvad vaktum arhasi 13,012.002 bhīṣma uvāca 13,012.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,012.002c bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairam abhūt purā 13,012.003a purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣir atidhārmikaḥ 13,012.003c aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñam āharat 13,012.004a agniṣṭuṃ nāma rājarṣir indradviṣṭaṃ mahābalaḥ 13,012.004c prāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmasya ceṣyate 13,012.005a indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ 13,012.005c antaraṃ tasya rājarṣer anvicchan niyatātmanaḥ 13,012.005d*0064_01 na caivāsyāntaraṃ rājan sa dadarśa mahātmanaḥ 13,012.006a kasya cit tv atha kālasya mṛgayām aṭato nṛpa 13,012.006c idam antaram ity eva śakro nṛpam amohayat 13,012.007a ekāśvena ca rājarṣir bhrānta indreṇa mohitaḥ 13,012.007c na diśo 'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditas tadā 13,012.008a itaś cetaś ca vai dhāvañ śramatṛṣṇārdito nṛpaḥ 13,012.008c saro 'paśyat suruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā 13,012.008e so 'vagāhya saras tāta pāyayām āsa vājinam 13,012.009a atha pītodakaṃ so 'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ 13,012.009c avagāhya tataḥ snāto rājā strītvam avāpa ha 13,012.010a ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ 13,012.010c cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ 13,012.011a ārohiṣye kathaṃ tv aśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram 13,012.011c agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatam aurasam 13,012.012a jātaṃ mahābalānāṃ vai tān pravakṣyāmi kiṃ tv aham 13,012.012c dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca 13,012.013a mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca 13,012.013b*0065_01 hāvabhāvādilāvaṇyastrīguṇād vā kutūhalam 13,012.013c strīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ 13,012.013e vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ 13,012.014a pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me 'bhavat 13,012.014c strībhāvāt katham aśvaṃ tu punar āroḍhum utsahe 13,012.015a mahatā tv atha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ 13,012.015c punar āyāt puraṃ tāta strībhūto nṛpasattama 13,012.016a putrā dārāś ca bhṛtyāś ca paurajānapadāś ca te 13,012.016c kiṃ nv idaṃ tv iti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 13,012.017a athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥ 13,012.017c mṛgayām asmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham 13,012.017e udbhrāntaḥ prāviśaṃ ghorām aṭavīṃ daivamohitaḥ 13,012.018a aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥ 13,012.018c saraḥ suruciraprakhyam apaśyaṃ pakṣibhir vṛtam 13,012.019a tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivān na saṃśayaḥ 13,012.019c atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca 13,012.019d*0066_01 nāmagotrāṇi cābhāṣya dārāṇāṃ mantriṇāṃ tathā 13,012.020a uvāca putrāṃś ca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ 13,012.020c saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ 13,012.020e abhiṣicya sa putrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ 13,012.020f*0067_01 evam uktvā putraśataṃ vanam eva jagāma ha 13,012.020f*0068_01 sa putrāṇāṃ śataṃ rājā abhiṣicya vanaṃ gataḥ 13,012.021a tām āśrame striyaṃ tāta tāpaso 'bhyavapadyata 13,012.021c tāpasenāsya putrāṇām āśrame 'py abhavac chatam 13,012.022a atha sā tān sutān gṛhya pūrvaputrān abhāṣata 13,012.022c puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ 13,012.023a ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ 13,012.023c sahitā bhrātaras te 'tha rājyaṃ bubhujire tadā 13,012.024a tān dṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānān rājyam uttamam 13,012.024c cintayām āsa devendro manyunābhipariplutaḥ 13,012.024e upakāro 'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā 13,012.025a tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ 13,012.025c bhedayām āsa tān gatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān 13,012.026a bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye 'py ekasya pituḥ sutāḥ 13,012.026c rājyahetor vivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ 13,012.027a yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyās tāpasasyetare sutāḥ 13,012.027c kaśyapasya surāś caiva asurāś ca sutās tathā 13,012.027e yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ 13,012.028a indreṇa bheditās te tu yuddhe 'nyonyam apātayan 13,012.028c tac chrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha 13,012.029a brāhmaṇacchadmanābhyetya tām indro 'thānvapṛcchata 13,012.029c kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane 13,012.030a brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇam abravīt 13,012.030c putrāṇāṃ dve śate brahman kālena vinipātite 13,012.031a ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayā 13,012.031c samutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ dvijottama 13,012.032a kadā cin mṛgayāṃ yāta udbhrānto gahane vane 13,012.032c avagāḍhaś ca sarasi strībhūto brāhmaṇottama 13,012.032e putrān rājye pratiṣṭhāpya vanam asmi tato gataḥ 13,012.033a striyāś ca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā 13,012.033c āśrame janitaṃ brahman nītās te nagaraṃ mayā 13,012.034a teṣāṃ ca vairam utpannaṃ kālayogena vai dvija 13,012.034c etac chocāmi viprendra daivenābhipariplutā 13,012.035a indras tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravīt paruṣaṃ vacaḥ 13,012.035c purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam 13,012.036a indradviṣṭena yajatā mām anādṛtya durmate 13,012.036c indro 'ham asmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā 13,012.037a indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ 13,012.037c prasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥ 13,012.037e iṣṭas tridaśaśārdūla tatra me kṣantum arhasi 13,012.037f*0069_01 indraḥ surapatiś caiva vajrahasto mahābalaḥ 13,012.037f*0069_02 airāvatagajārūḍhaḥ sahasrākṣa namo 'stu te 13,012.038a praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṃ dadau 13,012.038c putrā vai katame rājañ jīvantu tava śaṃsa me 13,012.038e strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye 'bhavan 13,012.039a tāpasī tu tataḥ śakram uvāca prayatāñjaliḥ 13,012.039c strībhūtasya hi ye jātās te me jīvantu vāsava 13,012.040a indras tu vismito hṛṣṭaḥ striyaṃ papraccha tāṃ punaḥ 13,012.040c puruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutās tava 13,012.041a strībhūtasya hi ye jātāḥ snehas tebhyo 'dhikaḥ katham 13,012.041c kāraṇaṃ śrotum icchāmi tan me vaktum ihārhasi 13,012.042 stry uvāca 13,012.042a striyās tv abhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vai 13,012.042c tasmāt te śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai 13,012.043 bhīṣma uvāca 13,012.043a evam ukte tatas tv indraḥ prīto vākyam uvāca ha 13,012.043c sarva eveha jīvantu putrās te satyavādini 13,012.044a varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvam icchasi suvrata 13,012.044c puruṣatvam atha strītvaṃ matto yad abhikāṅkṣasi 13,012.045 stry uvāca 13,012.045a strītvam eva vṛṇe śakra prasanne tvayi vāsava 13,012.046a evam uktas tu devendras tāṃ striyaṃ pratyuvāca ha 13,012.046c puruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho 13,012.047a evam uktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ 13,012.047c striyāḥ puruṣasaṃyoge prītir abhyadhikā sadā 13,012.047e etasmāt kāraṇāc chakra strītvam eva vṛṇomy aham 13,012.048a rame caivādhikaṃ strītve satyaṃ vai devasattama 13,012.048c strībhāvena hi tuṣṭo 'smi gamyatāṃ tridaśādhipa 13,012.049a evam astv iti coktvā tām āpṛcchya tridivaṃ gataḥ 13,012.049c evaṃ striyā mahārāja adhikā prītir ucyate 13,013.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,013.001a kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa lokayātrāhitārthinā 13,013.001c kathaṃ vai lokayātrāṃ tu kiṃśīlaś ca samācaret 13,013.002 bhīṣma uvāca 13,013.002*0070_01 deve nārāyaṇe bhaktiḥ śaṃkare sādhupūjayā 13,013.002*0070_02 dhyānenātha japaiḥ kāryā svadharmaiḥ śucitejasā 13,013.002a kāyena trividhaṃ karma vācā cāpi caturvidham 13,013.002c manasā trividhaṃ caiva daśa karmapathāṃs tyajet 13,013.003a prāṇātipātaṃ stainyaṃ ca paradāram athāpi ca 13,013.003c trīṇi pāpāni kāyena sarvataḥ parivarjayet 13,013.004a asatpralāpaṃ pāruṣyaṃ paiśunyam anṛtaṃ tathā 13,013.004c catvāri vācā rājendra na jalpen nānucintayet 13,013.005a anabhidhyā parasveṣu sarvasattveṣu sauhṛdam 13,013.005c karmaṇāṃ phalam astīti trividhaṃ manasā caret 13,013.006a tasmād vākkāyamanasā nācared aśubhaṃ naraḥ 13,013.006c śubhāśubhāny ācaran hi tasya tasyāśnute phalam 13,013.006d*0071_01 śubhāny evācaraṃl loke bhakto nārāyaṇasya hi 13,013.006d*0071_02 tasyaiva tu padaṃ sūkṣmaṃ prasādād aśnuyāt param 13,013.006d@003_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0001 cittaṃ me dūyate tāta loke param avindataḥ 13,013.006d@003_0002 aśāśvatam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṃgamam 13,013.006d@003_0003 ṛte nārāyaṇaṃ puṇyaṃ pratibhāti pitāmaha 13,013.006d@003_0004 nārāyaṇo hi viśvātmā puruṣaḥ puṣkarekṣaṇaḥ 13,013.006d@003_0005 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0005 tasyāsya devakīsūnoḥ śrutaṃ kṛtsnaṃ tvayānagha 13,013.006d@003_0006 yudhiṣṭhira mahāprājña mayā dṛṣṭaṃ ca saṃgare 13,013.006d@003_0006 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0007 tvatta eva tu rājendra rājadharmāś ca puṣkalāḥ 13,013.006d@003_0008 śrutaṃ purāṇam akhilaṃ nāradena niveditam 13,013.006d@003_0009 guhyaṃ nārāyaṇākhyānaṃ trividhakleśanāśanam 13,013.006d@003_0010 ekāntadharmaniyamāḥ samāsavyāsakalpitāḥ 13,013.006d@003_0011 kathitā vai mahābhāga tvayā vai madanugrahāt 13,013.006d@003_0012 lokarakṣaṇakartṛtvaṃ tasyaiva harimedhasaḥ 13,013.006d@003_0013 ātitheyavidhiś caiva tapāṃsi niyamāś ca ye 13,013.006d@003_0014 vedavādaprasiddhāś ca vājapeyādayo makhāḥ 13,013.006d@003_0015 yajñā draviṇaniṣpādyā agnihotrānupālitāḥ 13,013.006d@003_0016 japayajñāś ca vividhā brāhmaṇānāṃ tapasvinām 13,013.006d@003_0017 ekādaśavidhāḥ proktā haviryajñā dvijātinām 13,013.006d@003_0018 teṣāṃ phalaviśeṣāś ca uñchadharmās tathaiva ca 13,013.006d@003_0019 ahany ahani ye proktā mahāyajñā dvijātinām 13,013.006d@003_0020 vedaśravaṇadharmāś ca brahmayajñaphalaṃ tathā 13,013.006d@003_0021 vedavratavidhānaṃ ca niyamāś caiva vaidikāḥ 13,013.006d@003_0022 svāhā svadhā praṇīte ca iṣṭāpūrtaphalaṃ tathā 13,013.006d@003_0023 uttarottarasevāyām āśramāṇāṃ ca yat phalam 13,013.006d@003_0024 pratyekaśaś ca niṣṭhāyām āśramāṇāṃ mahāmate 13,013.006d@003_0025 māsapakṣopavāsānāṃ samyag uktaṃ phalaṃ ca yat 13,013.006d@003_0026 anāśitānāṃ ye lokā ye ca pañcatapā narāḥ 13,013.006d@003_0027 vīrādhvānaṃ prapannānāṃ yā gatiś cāgnihotriṇām 13,013.006d@003_0028 grīṣme pañcatapānāṃ ca śiśire jalacāriṇām 13,013.006d@003_0029 varṣe sthaṇḍilaśāyīnāṃ phalaṃ yat parikīrtitam 13,013.006d@003_0030 loke cakracarāṇāṃ ca dvijānāṃ yat phalaṃ smṛtam 13,013.006d@003_0031 annādīnāṃ ca dānānāṃ yat phalaṃ parikīrtitam 13,013.006d@003_0032 sarvatīrthābhiṣiktānāṃ narāṇāṃ ca phalodayaḥ 13,013.006d@003_0033 rājñāṃ dharmāś ca ye loke samyak pālayatāṃ prajāḥ 13,013.006d@003_0034 ye ca satyavratā loke ye ca tīrthe kṛtaśramāḥ 13,013.006d@003_0035 mātāpitṛparā ye ca guruvṛttīś ca saṃśritāḥ 13,013.006d@003_0036 gobrāhmaṇaparitrāṇe rāṣṭrātikramaṇe tathā 13,013.006d@003_0037 tyajanty abhimukhāḥ prāṇān nirbhayāḥ sattvam āśritāḥ 13,013.006d@003_0038 sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatir dadatāṃ vara 13,013.006d@003_0039 ve ca saṃdhyām upāsante samyag uktā mahāvratāḥ 13,013.006d@003_0040 tathā yogavidhānaṃ ca yad grantheṣv abhiśabditam 13,013.006d@003_0041 vedādyāḥ śrutayaś cāpi śrutā me kurusattama 13,013.006d@003_0042 siddhāntanirṇayāś cāpi dvaipāyanamukhodgatāḥ 13,013.006d@003_0043 śrutāḥ pañca mahāyāgā yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,013.006d@003_0044 tatprabhedeṣu ye dharmās te 'pi vai kṛtsnaśaḥ śrutāḥ 13,013.006d@003_0045 na ca dūṣayituṃ śakyāḥ sadbhir uktā hi te tathā 13,013.006d@003_0046 eteṣāṃ kila dharmāṇām uttamo vaiṣṇavo vidhiḥ 13,013.006d@003_0047 rakṣate bhagavān viṣṇur bhaktam ātmaśarīravat 13,013.006d@003_0048 karmaṇo hi kṛtasyeha kāmitasya dvijottamaiḥ 13,013.006d@003_0049 phalaṃ hy avaśyaṃ bhoktavyam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0050 bhogānte cāpi patanaṃ gatiḥ pūrvaṃ prabhāṣitā 13,013.006d@003_0051 na me prītikarās tv ete viṣodarkā hi me matāḥ 13,013.006d@003_0052 vadhāt kaṣṭataraṃ manye garbhavāsaṃ mahādyute 13,013.006d@003_0053 diṣṭānte yāni duḥkhāni puruṣo vindate vibho 13,013.006d@003_0054 tataḥ kaṣṭatarāṇīha garbhavāse hi vindati 13,013.006d@003_0055 tataś cābhyadhikāṃ tīvrāṃ vedanāṃ labhate naraḥ 13,013.006d@003_0056 garbhāpakramaṇe tāta karmaṇām upasarpaṇe 13,013.006d@003_0057 tasmān me niścayo jāto dharmeṣv eteṣu bhārata 13,013.006d@003_0058 tad icchāmi kuruśreṣṭha tvatprasādān mahāmate 13,013.006d@003_0059 taṃ dharmaṃ ceha vettuṃ vai yo jarājanmamṛtyuhā 13,013.006d@003_0060 yenoṣṇadā vaitaraṇī asipatravanaṃ ca tat 13,013.006d@003_0061 kuṇḍāni cāgnitaptāni kṣuradhārāpathas tathā 13,013.006d@003_0062 śālmalīṃ ca mahāghorām āyasīṃ ghorakaṇṭakām 13,013.006d@003_0063 mātāpitṛkṛte cāpi suhṛnmitrārthakāraṇāt 13,013.006d@003_0064 ātmahetoś ca pāpāni kṛtānīha naraiś ca yaiḥ 13,013.006d@003_0065 teṣāṃ phalodayaṃ kaṣṭam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0066 kumbhīpākapradīptānāṃ śūlārtānāṃ ca krandatām 13,013.006d@003_0067 raurave kṣipyamāṇānāṃ prahārair mathitātmanām 13,013.006d@003_0068 stanatām apakṛttānāṃ pibatām ātmaśoṇitam 13,013.006d@003_0069 teṣām eva pravadatāṃ kāruṇyaṃ nāsti yantrataḥ 13,013.006d@003_0070 tṛṣṇāśuṣkoṣṭhakaṇṭhānāṃ vihvalānām acetasām 13,013.006d@003_0071 sarvaduḥkhābhitaptānāṃ rujārtānāṃ ca krośatām 13,013.006d@003_0072 vedanārtā hi krandanti pūrayanto diśo daśa 13,013.006d@003_0073 ekaḥ karoti pāpāni sahabhojyāni bāndhavaiḥ 13,013.006d@003_0074 teṣām ekaḥ phalaṃ bhuṅkte kaṣṭe vaivasvatakṣaye 13,013.006d@003_0075 yena naitāṃ gatiṃ gacchen na viṇmūtrāsthipicchile 13,013.006d@003_0076 viṣṭhāmūtrakṛmīmadhye bahujantuniṣevite 13,013.006d@003_0077 ko garbhavāsāt parato narako 'nyo vidhīyate 13,013.006d@003_0078 yatra vāsakṛto yogaḥ kukṣau vāso vidhīyate 13,013.006d@003_0079 jāto vistīrṇaduḥkhaḥ syād bhavate vigatajvaraḥ 13,013.006d@003_0080 na caiṣa labhyate kāmo jātamātraṃ hi mānavam 13,013.006d@003_0081 āviśantīha duḥkhāni manovākkāyikāni tu 13,013.006d@003_0082 tair asvatantro bhavati pīḍyamāno bhayānakaiḥ 13,013.006d@003_0083 tair garbhavāsaṃ gacchati avaśo jāyate tathā 13,013.006d@003_0084 avaśaś cehate jantur vrajaty avaśa eva hi 13,013.006d@003_0085 jarasā rūpavidhvaṃsaṃ prāpnoty avaśa eva tu 13,013.006d@003_0086 śarīrabhedam āpnoti jīryaty avaśa eva tu 13,013.006d@003_0087 evaṃ hy aniyato mṛtyur bhavaty eva sadā nṛṣu 13,013.006d@003_0088 garbheṣu mriyate kaś cij jāyamānas tathāparaḥ 13,013.006d@003_0089 jātā mriyante bahavo yauvanasthās tathāpare 13,013.006d@003_0090 madhyabhāve tu naśyanti sthaviro mṛta eva tu 13,013.006d@003_0091 ko janmano nodvijate svayaṃbhūr api yo bhavet 13,013.006d@003_0092 kutas tv asmadvidhas tāta maraṇasya vaśānugaḥ 13,013.006d@003_0093 nityāviṣṭo bhayenāhaṃ manasā kurusattama 13,013.006d@003_0094 muhūrtam apy ahaṃ śarma na vindāmi mahāmate 13,013.006d@003_0095 kālātmani tirobhūto nityaṃ tadguṇavarjitaḥ 13,013.006d@003_0096 annair bahuvidhaiḥ puṣṭaṃ vastrair nānāvidhair vṛtam 13,013.006d@003_0097 candanāgarudigdhāṅgaṃ maṇimuktāvibhūṣitam 13,013.006d@003_0098 yānair bahuvidhair yātam ekāntenaiva lālitam 13,013.006d@003_0099 yauvanoddhatarūpābhir madavihvalagāmibhiḥ 13,013.006d@003_0100 iṣṭābhir abhirāmābhir varastrībhir ayantritam 13,013.006d@003_0101 ramitaṃ suciraṃ kālaṃ śarīram amitaprabham 13,013.006d@003_0102 avitṛptā gamiṣyanti hitvā prāṇāṃs tathāpare 13,013.006d@003_0103 svarge 'py aniyatā bhūtis tathaivākāśasaṃśraye 13,013.006d@003_0104 devāpy adhiṣṭhānavaśās tasmād devaṃ na kāmaye 13,013.006d@003_0105 kāmānāṃ nāsty adhiṣṭhānam akāmas tu nivartate 13,013.006d@003_0106 lokasaṃgrahadharmās tu sarva eva na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0107 ḍolāsadharmān dharmajña ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0108 kasmāt ko viṣamaṃ duḥkham āroheta vicakṣaṇaḥ 13,013.006d@003_0109 vidyamāne same mārge ḍolādharmavivarjite 13,013.006d@003_0110 ko hy ātmānaṃ priyaṃ loke ḍolāsādharmyatāṃ nayet 13,013.006d@003_0111 carācaraiḥ sarvabhūtair gantavyam aviśaṅkayā 13,013.006d@003_0112 asmāl lokāt paraṃ lokam apātheyam adaiśikam 13,013.006d@003_0113 ghoraṃ tamaḥ praveṣṭavyam atrātāram abāndhavam 13,013.006d@003_0114 ye tu taṃ kila dharmajñā dharmaṃ nārāyaṇeritam 13,013.006d@003_0115 ananyamanaso dāntāḥ smaranti niyatavratāḥ 13,013.006d@003_0116 tatas te na ca paśyanti prāpnuvanti paraṃ padam 13,013.006d@003_0117 rakṣate bhagavān viṣṇur bhaktān ātmaśarīravat 13,013.006d@003_0118 kulālacakrapratime bhrāmyamāṇeṣu jantuṣu 13,013.006d@003_0119 mātāpitṛsahasrāṇi saṃprāptāni mayā guro 13,013.006d@003_0120 snehāpannena pītās tu mātṝṇāṃ vividhāḥ stanāḥ 13,013.006d@003_0121 putradārasahasrāṇi iṣṭāniṣṭaśatāni ca 13,013.006d@003_0122 prāptāny adhiṣṭhānavaśād atītāni tathaiva ca 13,013.006d@003_0123 na kva cic ca sukhaṃ prāptaṃ na kva cic chāśvatī gatiḥ 13,013.006d@003_0124 sthānair mahadbhir vibhraṃśo duḥkhalabdhaiḥ punaḥ punaḥ 13,013.006d@003_0125 dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam 13,013.006d@003_0126 adhvagānām iva pathi cchāyām āśritya saṃgamaḥ 13,013.006d@003_0127 evaṃ karmavaśo loko jñātīnāṃ hitasaṃgamaḥ 13,013.006d@003_0128 viśramya ca punar yāti karmabhir darśitāṃ gatim 13,013.006d@003_0129 etad īdṛśakaṃ dṛṣṭvā jñātvā caiva samāgamam 13,013.006d@003_0130 ko na bibhyet kuruśreṣṭha viṣṭhānnasyeva bhojanāt 13,013.006d@003_0131 buddhiś ca me samutpannā vaiṣṇave dharmavistare 13,013.006d@003_0132 tad eṣa śirasā pādau gato 'smi bhagavaṃs tava 13,013.006d@003_0133 śaraṇaṃ ca prapanno 'smi gantavye śaraṇe dhruve 13,013.006d@003_0134 janmamṛtyujarākhinnas tribhir duḥkhair nipīḍitaḥ 13,013.006d@003_0135 icchāmi bhavatā trātum ebhyas tvatto mahāmune 13,013.006d@003_0136 tasyādyayugadharmasya śravaṇāt kurupuṃgava 13,013.006d@003_0137 etad ādyayugodbhūtaṃ tretāyāṃ tat tirohitam 13,013.006d@003_0138 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0138 sa eva dharmam akhilam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0139 sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca 13,013.006d@003_0140 ko rājyaṃ vipulaṃ gṛhya sphītākārapuraṃ mahat 13,013.006d@003_0141 nirjitārātisāmantaṃ devarājyopamaṃ sukham 13,013.006d@003_0142 rājye rājyaguṇā ye ca tān vyudasya narādhipa 13,013.006d@003_0143 doṣaṃ paśyasi rājendra dehe 'smin pāñcabhautike 13,013.006d@003_0144 atikrāntās tvayā rājan vṛttena prapitāmahāḥ 13,013.006d@003_0145 dharmo vigrahavān dhīro viduraś ca mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0146 saṃjayaś ca mahātejā ye cānye divyadarśanāḥ 13,013.006d@003_0147 pravṛttajñānasaṃpannās tattvajñānavido nṛpa 13,013.006d@003_0148 te 'tikrāntā mahārāja brahmādyāḥ sasurāsurāḥ 13,013.006d@003_0149 anityaṃ duḥkhasaṃtaptaṃ jagad etan na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0150 evam etān mahābāho brahmādyān sasurāsurān 13,013.006d@003_0151 anityān satataṃ paśya manuṣyādiṣu kā kathā 13,013.006d@003_0152 nityāṃ tu prakṛtīm āhur yāsau prasavadharmiṇī 13,013.006d@003_0153 arūpiṇīm anirdeśyām akṛtāṃ puruṣātigām 13,013.006d@003_0154 tām atyantasukhāṃ saukhyāṃ nirvāṇam iti saṃjñitām 13,013.006d@003_0155 āhur brahmarṣayo hy ādyāṃ bhuvi caiva maharṣayaḥ 13,013.006d@003_0156 tayā puruṣarūpiṇyā dharmaprakṛtiko 'nagha 13,013.006d@003_0157 sa yāty eva hi nirvāṇaṃ yat tat prakṛtisaṃjñitam 13,013.006d@003_0158 sa eṣa prākṛto dharmo bhrājaty ādiyuge nṛpa 13,013.006d@003_0159 vikāradharmāḥ śeṣeṣu yugeṣu bharatarṣabha 13,013.006d@003_0160 bhrājante 'bhyadhikaṃ vīra saṃsārapathagocarāḥ 13,013.006d@003_0161 prakṛtīnāṃ ca sarvāsām akṛtā prakṛtiḥ smṛtā 13,013.006d@003_0162 evaṃ prakṛtidharmā hi varāṃ prakṛtim āśritāḥ 13,013.006d@003_0163 paśyanti paramāṃ loke dṛṣṭādṛṣṭānudarśinīm 13,013.006d@003_0164 sattvādiyugaparyante tretāyugasamudbhave 13,013.006d@003_0165 kāmaṃ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu tirohitaḥ 13,013.006d@003_0166 kupatheṣu tu dharmeṣu prādurbhūteṣu kaurava 13,013.006d@003_0167 jāto mandapracāro hi dharmaḥ kaliyuge nṛpa 13,013.006d@003_0168 nityas tu puruṣo jñeyo viśvarūpo nirañjanaḥ 13,013.006d@003_0169 brahmādyā api devāś ca yaṃ sadā paryupāsate 13,013.006d@003_0170 taṃ ca nārāyaṇaṃ viddhi paraṃ brahmeti śāśvatam 13,013.006d@003_0171 tatkarma kuru kāyena dhyāyasva manasā ca tam 13,013.006d@003_0172 kīrtayasva ca tannāma vācā sarvatra bhūpate 13,013.006d@003_0173 tatpadaṃ prāpnuhi prāpyaṃ śāśvataṃ cāpunarbhavam 13,013.006d@003_0174 ity etad viṣṇum āśritya saṃsāragrahamokṣaṇam 13,013.006d@003_0175 kathitaṃ te mahābāho kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,013.006d@003_0175 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0176 kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare 13,013.006d@003_0177 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0177 yat prāpya kleśaṃ nāpnoti tan me brūhi pitāmaha 13,013.006d@003_0178 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003_0179 sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca 13,013.006d@003_0180 sanatkumāro bhagavān brahmaputro mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0181 pūrvajātās trayas tasya kathyante brahmavādinaḥ 13,013.006d@003_0182 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 13,013.006d@003_0183 jātamātrāś ca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ 13,013.006d@003_0184 caturthaś caiva teṣāṃ sa bhagavān yogavittamaḥ 13,013.006d@003_0185 sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ 13,013.006d@003_0186 hairaṇyagarbhaḥ sa munir vasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ 13,013.006d@003_0187 ṣaṣṭhaḥ sthāṇuḥ sa bhagavān ameyātmā triśūladhṛt 13,013.006d@003_0188 tato 'pare samutpannāḥ pāvakā dāruṇe kratau 13,013.006d@003_0189 manasā svayaṃbhuvo hīme marīcipramukhās tathā 13,013.006d@003_0190 bhṛgur marīcer anujo bhṛgor apy aṅgirās tathā 13,013.006d@003_0191 anujo 'ṅgiraso 'thātriḥ pulastyo 'tres tathānujaḥ 13,013.006d@003_0192 pulastyasyānujo vidvān pulaho nu mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0193 paṭhyante brahmajā hy ete vidvadbhir amitaujasaḥ 13,013.006d@003_0194 sarvam etan mahārāja kurvann ādigurur mahān 13,013.006d@003_0195 prabhur vibhur anantaśrīr brahmā lokapitāmahaḥ 13,013.006d@003_0196 mūrtimanto 'mṛtībhūtās tejasātitaponvitāḥ 13,013.006d@003_0197 sanakaprabhṛtayas tatra ye ca prāptāḥ paraṃ padam 13,013.006d@003_0198 kṛtsnaṃ kṣayam anuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt 13,013.006d@003_0199 sanatkumāras tu vibhur yogam āsthāya yogavit 13,013.006d@003_0200 trīṃl lokān acarac chaśvad aiśvaryeṇa pareṇa hi 13,013.006d@003_0201 rudraś cāpy aṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0202 sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ rājann itare nṛpasattama 13,013.006d@003_0203 marīcipramukhās tāta sarve sṛṣṭyartham eva te 13,013.006d@003_0204 niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me 13,013.006d@003_0205 sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ 13,013.006d@003_0206 sarve vedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0207 itihāsapurāṇe ca śrutir eṣā sanātanī 13,013.006d@003_0208 brāhmaṇā varadān etān prāhur vedāntapāragāḥ 13,013.006d@003_0209 eteṣāṃ pitaras tāta putrā ity anucakṣate 13,013.006d@003_0210 gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo 'mūrtayas tathā 13,013.006d@003_0211 pitṝṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ 13,013.006d@003_0212 devair vyāptā ime lokā ity evam anuśuśruma 13,013.006d@003_0213 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva devasthānāt tathaiva ca 13,013.006d@003_0214 devalāc ca naraśreṣṭha kāśyapāc ca mayā śrutam 13,013.006d@003_0215 gautamād api kauṇḍinyād bhāradvājāt tathaiva ca 13,013.006d@003_0216 mārkaṇḍeyāt tathaivaitad ṛṣer devamatāt tathā 13,013.006d@003_0217 pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam 13,013.006d@003_0218 paraṃ rahasyaṃ vedāntaṃ priyaṃ hi paramātmanaḥ 13,013.006d@003_0219 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yan māṃ pṛcchasi bhārata 13,013.006d@003_0220 tad ihaikamanobuddhiḥ śṛṇuṣvāvahito nṛpa 13,013.006d@003_0221 svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ 13,013.006d@003_0222 sanatkumāro bhagavān divyaṃ jajvāla tejasā 13,013.006d@003_0223 aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0224 sa kadā cin mahābhāgo merupṛṣṭhaṃ samāgamat 13,013.006d@003_0225 nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā 13,013.006d@003_0226 jijñāsamānāv anyonyaṃ sakāśe brahmaṇas tataḥ 13,013.006d@003_0227 brahmabhāvagatau tāta paramārthārthacintakau 13,013.006d@003_0228 matimān matimacchreṣṭhaṃ buddhimān buddhimattaram 13,013.006d@003_0229 kṣetravit kṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavij jñānavittamam 13,013.006d@003_0230 sanatkumāraṃ tattvajñaṃ bhagavantam ariṃdama 13,013.006d@003_0231 lokavil lokavicchreṣṭham ātmavic cātmavittamam 13,013.006d@003_0232 sarvavedārthakuśalaṃ sarvaśāstraviśāradam 13,013.006d@003_0233 sāṃkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāv āmalakaṃ yathā 13,013.006d@003_0234 nāradaḥ 13,013.006d@003_0234 nārado 'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0235 trayoviṃśatitattvasya avyaktasya mahāmune 13,013.006d@003_0236 prabhavaṃ cāpy ayaṃ caiva śrotum icchāmi tattvataḥ 13,013.006d@003_0237 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0238 kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sraṣṭāraṃ puruṣaṃ prabhum 13,013.006d@003_0239 yaṃ viśvam upajīvanti yena sarvam idaṃ tatam 13,013.006d@003_0240 sanatkumāraḥ 13,013.006d@003_0240 yaṃ prāpya na nivartante tad bhavān vaktum arhati 13,013.006d@003_0241 yaṃ viśvam upajīvanti yam āhuḥ puruṣaṃ param 13,013.006d@003_0242 taṃ vai śṛṇu mahābuddhe nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003_0243 eṣa nārāyaṇo nāma yaṃ viśvam upajīvati 13,013.006d@003_0244 eṣa sraṣṭā vidhātā ca hartā pālayitā prabhuḥ 13,013.006d@003_0245 prāpyainaṃ na nivartante yatayo 'dhyātmacintakāḥ 13,013.006d@003_0246 etāvad eva vaktavyaṃ mayā nārada pṛcchate 13,013.006d@003_0247 paraṃ na vedmi tat sargaṃ yāvāṃś cāyaṃ yathāpyayam 13,013.006d@003_0248 śrūyatām ānupūrvyeṇa nava sargāḥ prayatnataḥ 13,013.006d@003_0249 yathākālaparīmāṇaṃ tattvānām ṛṣisattama 13,013.006d@003_0250 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0251 kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sarvam eva mahāmune 13,013.006d@003_0252 tamasaḥ kurvataḥ sargaṃ tāmaso hy abhidhīyate 13,013.006d@003_0253 brahmavidbhir dvijair nityaṃ nityam adhyātmacintakaiḥ 13,013.006d@003_0254 paryāyanāmāny etasya kathayanti manīṣiṇaḥ 13,013.006d@003_0255 tāni te saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 13,013.006d@003_0256 mahārṇavo 'rṇavaś caiva salilaṃ ca guṇās tathā 13,013.006d@003_0257 vedās tapaś ca yajñāś ca dharmāś ca bhagavān vibhuḥ 13,013.006d@003_0258 prāṇaḥ saṃvartako 'gniś ca vyoma kālas tathaiva ca 13,013.006d@003_0259 nāmāny etāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai 13,013.006d@003_0260 kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānumānataḥ 13,013.006d@003_0261 caturyugasahasrāṇi caturyugam ariṃdama 13,013.006d@003_0262 prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 13,013.006d@003_0263 daśa kalpasahasrāṇi avyayasya mahāniśā 13,013.006d@003_0264 tathaiva divasaṃ prāhur yogāḥ sāṃkhyāś ca tattvataḥ 13,013.006d@003_0265 niśāsupto 'tha bhagavān kṣapānte pratyabudhyata 13,013.006d@003_0266 paścād buddhvā sasarjāpas tāsu vīryam avāsṛjat 13,013.006d@003_0267 tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham 13,013.006d@003_0268 ahaṃkṛtvā tatas tasmin sasarja prabhur īśvaraḥ 13,013.006d@003_0269 hiraṇyagarbhaṃ viśvātmā brahmāṇaṃ jalavan munim 13,013.006d@003_0270 bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāram anaghaṃ vibhum 13,013.006d@003_0271 mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaśaṃbhuṃ svayaṃbhuvam 13,013.006d@003_0272 aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotiṣāṃ varam 13,013.006d@003_0273 cakre tirodhāṃ bhagavān etat kṛtvā mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0274 etasyāpi niśām āhur vedavedāṅgapāragāḥ 13,013.006d@003_0275 pañca kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 13,013.006d@003_0276 sa sargaṃ kurute brahmā tāmasasyānupūrvaśaḥ 13,013.006d@003_0277 sṛjate ha tv ahaṃkāraṃ parameṣṭhinam avyayam 13,013.006d@003_0278 ahaṃkāreṇa vai lokā vyāptāḥ sāhaṃkṛtena vai 13,013.006d@003_0279 yenāviṣṭāni bhūtāni majjanty avyaktasāgare 13,013.006d@003_0280 devarṣidānavanarā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 13,013.006d@003_0281 unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhas tiryag eva ca 13,013.006d@003_0282 etasyāpi niśām āhus tṛtīyām atha kurvataḥ 13,013.006d@003_0283 trīṇi kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva tu 13,013.006d@003_0284 ahaṃkāras tu sṛjati mahābhūtāni pañca vai 13,013.006d@003_0285 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003_0286 eteṣāṃ guṇatattvāni pañca prāhur dvijātayaḥ 13,013.006d@003_0287 śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca 13,013.006d@003_0288 guṇeṣv eteṣv abhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ 13,013.006d@003_0289 nottiṣṭhanty avaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare 13,013.006d@003_0290 eteṣām iha vai sargaṃ caturtham iha kurvataḥ 13,013.006d@003_0291 caturyugasahasre vai ahorātrās tathaiva ca 13,013.006d@003_0292 ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate 13,013.006d@003_0293 indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt 13,013.006d@003_0294 manaḥ sarvam idaṃ tāta viśvaṃ sarvam idaṃ jagat 13,013.006d@003_0295 na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ 13,013.006d@003_0296 etasyāpi ha vai sargaṃ ṣaṣṭham āhur dvijātayaḥ 13,013.006d@003_0297 ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātrir etāvatī tathā 13,013.006d@003_0298 ūrdhvasrotas tu vai sargaṃ saptamaṃ brahmaṇo viduḥ 13,013.006d@003_0299 aṣṭamaṃ cāpy adhaḥsrotas tiryak tu navamaḥ smṛtaḥ 13,013.006d@003_0300 etāni nava sargāṇi tattvāni ca mahāmune 13,013.006d@003_0301 caturviṃśati tattvāni tattvasaṃkhyāni te 'nagha 13,013.006d@003_0302 sarvasya prabhavaḥ pūrvam ukto nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,013.006d@003_0303 avyayaḥ prabhavaś caiva avyaktasya mahāmune 13,013.006d@003_0304 pravakṣyāmy aparaṃ tattvaṃ yasya yasyeśvaraś ca yaḥ 13,013.006d@003_0305 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0306 yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvato vai nibodha me 13,013.006d@003_0306 sanatkumāraḥ 13,013.006d@003_0307 adhaḥsrotasi sarge ca tiryaksrotasi caiva hi 13,013.006d@003_0308 etābhyām īśvaraṃ vidyād ūrdhvasrotas tathaiva ca 13,013.006d@003_0309 karmendriyāṇāṃ pañcānām īśvaro buddhigocaraḥ 13,013.006d@003_0310 buddhīndriyāṇām atha tu īśvaro mana ucyate 13,013.006d@003_0311 manasaḥ pañca bhūtāni saguṇāny āhur īśvaram 13,013.006d@003_0312 bhūtānām īśvaraṃ vidyād brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 13,013.006d@003_0313 bhavān hi kuśalaś caiva dharmeṣv eṣu pareṣu vai 13,013.006d@003_0314 kālāgnir ahnaḥ kalpānte jagad dahati cāṃśubhiḥ 13,013.006d@003_0315 tataḥ sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,013.006d@003_0316 mahābhūtāni dagdhāni svayoniṃ gamitāni vai 13,013.006d@003_0317 kūrmapṛṣṭhanibhā bhūmir nirdagdhakuśakaṇṭakā 13,013.006d@003_0318 nirvṛkṣā nistṛṇā caiva dagdhā kālāgninā tadā 13,013.006d@003_0319 jagat pralīnaṃ jagati jagac cāpsu pralīyate 13,013.006d@003_0320 naṣṭagandhā tadā sūkṣmā jalam evābhavat tadā 13,013.006d@003_0321 tato mayūkhajālena sūryas tv āpīyate jalam 13,013.006d@003_0322 rasātmā līyate cārke tadā brāhmaṇasattama 13,013.006d@003_0323 antarikṣagatān bhūtān pradahaty analas tadā 13,013.006d@003_0324 agnibhūtaṃ tadā vyoma bhavatīty abhicakṣate 13,013.006d@003_0325 taṃ tathā visphurantaṃ hi vāyur jarayate mahān 13,013.006d@003_0326 mahatā balavegena ādatte taṃ hi bhānumān 13,013.006d@003_0327 vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 13,013.006d@003_0328 praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 13,013.006d@003_0329 tasya taṃ ninadaṃ śabdam ādatte vai manas tadā 13,013.006d@003_0330 sa śabdaguṇahīnātmā tiṣṭhate mūrtimāṃs tu vai 13,013.006d@003_0331 bhuṅkte ca sa tadā vyoma manas tāta digātmakam 13,013.006d@003_0332 vyomātmani vinaṣṭe tu saṃkalpātmā vivardhate 13,013.006d@003_0333 saṃkalpātmānam ādatte cittaṃ vai svena tejasā 13,013.006d@003_0334 cittaṃ grasaty ahaṃkāras tadā vai munisattama 13,013.006d@003_0335 vinaṣṭe ca tadā citte ahaṃkāro 'bhavan mahān 13,013.006d@003_0336 ahaṃkāraṃ tadādatte mahān brahmā prajāpatiḥ 13,013.006d@003_0337 abhimāne vinaṣṭe tu mahān brahmā virājate 13,013.006d@003_0338 taṃ tadā triṣu lokeṣu mūrtiṣv evāgramūrtijam 13,013.006d@003_0339 yena viśvam idaṃ kṛtsnaṃ nirmitaṃ vai guṇārthinā 13,013.006d@003_0340 mūrtiṃ jaleśvaram api vyavasāyaguṇātmakam 13,013.006d@003_0341 grasiṣṇur bhagavān brahmā vyaktāvyaktam asaṃśayaḥ 13,013.006d@003_0342 eṣo 'vyayasya pralayo mayā te parikīrtitaḥ 13,013.006d@003_0343 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 13,013.006d@003_0344 raso 'dhibhūtaṃ varuṇo 'dhidaivataṃ syāt ||4|| pṛthivī pañcamaṃ 13,013.006d@003_0344 pāñcabhautikam etac catuṣṭayam anuvarṇitam ||6|| 13,013.006d@003_0344 bhūtaṃ ghrāṇam adhyātmaṃ gandho 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivataṃ syāt ||5|| 13,013.006d@003_0344 adhibhūtaṃ sūryo 'dhidaivataṃ syāt ||3|| āpaś caturthaṃ bhūtaṃ jihvādhyātmaṃ 13,013.006d@003_0344 ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtaṃ diśo 'dhidaivatam ||1|| 13,013.006d@003_0344 vāyur dvitīyaṃ bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ sparśo 'dhibhūtaṃ vidyud 13,013.006d@003_0344 adhidaivataṃ syāt ||2|| jyotis tṛtīyaṃ bhūtaṃ cakṣur adhyātmaṃ rūpam 13,013.006d@003_0345 candramā adhidaivataṃ syāt ||7|| ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivataṃ syāt ||8|| buddhir adhyātmaṃ vyavasāyo 13,013.006d@003_0345 agnir adhidaivataṃ syāt ||6|| mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ brahmādhidaivataṃ syāt ||9|| 13,013.006d@003_0345 ata ūrdhvam indriyam anuvarṇayiṣyāmaḥ ||1|| pādāv adhyātmaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ prajāpatir adhidaivataṃ syāt ||5|| vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam 13,013.006d@003_0345 kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivataṃ syāt ||3|| pāyur adhyātmaṃ visargo 13,013.006d@003_0345 gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivataṃ syāt ||2|| hastāv adhyātmaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivataṃ syāt ||4|| upastho 'dhyātmam ānando 13,013.006d@003_0346 stanitagarjitonmiśraṃ tadvat tatraiva praṇāśāt | evam avyakto 13,013.006d@003_0346 guṇān sṛjati saṃharate ca ||4|| 13,013.006d@003_0346 cordhvam uttiṣṭhate saṃharate ca ||3|| yathā cāntarikṣād abhrakośam uttiṣṭhati 13,013.006d@003_0346 guṇān sṛjati saṃharate ca ||2|| yathārṇavād ūrmimālānicayaś 13,013.006d@003_0346 krīḍārtham ||1|| yathādityo 'ṃśujālaṃ kṣipati saṃharate ca evam avyakto 13,013.006d@003_0346 evam avyakto bhagavān sakṛt kṛtsnān kurute saṃharate ca | kasmāt | 13,013.006d@003_0347 ca ||2|| bhagavato 'vyaktasya kriyāvato 'kriyāvataś ca prakṛtiḥ | 13,013.006d@003_0347 śuciḥ |tenādhiṣṭhitā prakṛtiś cetayati nityaṃ sahadharmā 13,013.006d@003_0347 yathā kūrmo 'ṅgāni kāmāt prasārayate punaś ca praveśayati evam avyakto 13,013.006d@003_0347 lokān prakāśayate praveśayate ca ||1|| evaṃ cetanaś ca bhagavān pañcaviṃśakaḥ 13,013.006d@003_0347 kriyāvān ajarāmaraḥ kṣetrajño nārāyaṇaḥ puruṣaḥ ||3|| 13,013.006d@003_0347 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0348 ity etan nāradāyoktaṃ kumāreṇa ca dhīmatā 13,013.006d@003_0349 etac chrutvā dvijo rājan sarvayajñaphalaṃ labhet 13,013.006d@003A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003A_0001 ātmany agnīn samādhāya ya ete kurunandana 13,013.006d@003A_0002 dvijātayo vratopetā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0003 yajanty ārambhayajñaiś ca mānasaṃ yajñam āsthitāḥ 13,013.006d@003A_0004 agnibhyaś ca paraṃ nāsti yeṣām eṣā vyavasthitiḥ 13,013.006d@003A_0005 teṣāṃ gatir mahāprājña kīdṛśī kiṃparāś ca te 13,013.006d@003A_0006 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003A_0006 etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha 13,013.006d@003A_0007 atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003A_0008 vaikuṇṭhasya ca saṃvādaṃ suparṇasya ca bhārata 13,013.006d@003A_0009 amṛtasya samutpattau devānām asuraiḥ saha 13,013.006d@003A_0010 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi devāsuram avartata 13,013.006d@003A_0011 tatra devās tu daiteyair vadhyante bhṛśadāruṇaiḥ 13,013.006d@003A_0012 trātāraṃ nādhigacchanti vadhyamānā mahāsuraiḥ 13,013.006d@003A_0013 ārtās te devadeveśaṃ prapannāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0014 pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vadhyamānāḥ suretaraiḥ 13,013.006d@003A_0015 tā dṛṣṭvā devatā brahmā saṃbhrāntendriyamānasaḥ 13,013.006d@003A_0016 vaikuṇṭhaṃ śaraṇaṃ devaṃ pratipede ca taiḥ saha 13,013.006d@003A_0017 tataḥ sa devaiḥ sahitaḥ padmayonir nareśvara 13,013.006d@003A_0018 tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003A_0019 tvadrūpacintanān nāmnāṃ smaraṇād arcanād api 13,013.006d@003A_0020 tapoyogādibhiś caiva śreyo yānti manīṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0021 bhaktavatsala padmākṣa parameśvara pāpahan 13,013.006d@003A_0022 paramātmāvikārād ya nārāyaṇa namo 'stu te 13,013.006d@003A_0023 namas te sarvalokāde sarvātmāmitavikrama 13,013.006d@003A_0024 sarvabhūtabhaviṣyeśa sarvabhūtamaheśvara 13,013.006d@003A_0025 devānām api devas tvaṃ sarvavidyāparāyaṇaḥ 13,013.006d@003A_0026 jagadbījasamāhāra jagataḥ paramo hy asi 13,013.006d@003A_0027 trāyasva devatā vīra dānavādyaiḥ supīḍitāḥ 13,013.006d@003A_0028 lokāṃś ca lokapālāṃś ca ṛṣīṃś ca jayatāṃ vara 13,013.006d@003A_0029 vedāḥ sāṅgopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ 13,013.006d@003A_0030 soṃkārāḥ savaṣaṭkārāḥ prāhus tvāṃ yajñam uttamam 13,013.006d@003A_0031 pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,013.006d@003A_0032 tapasvināṃ tapaś caiva daivataṃ devatāsv api 13,013.006d@003A_0033 evamādipuraskārair ṛksāmayajuṣāṃ gaṇaiḥ 13,013.006d@003A_0034 vaikuṇṭhaṃ tuṣṭuvur devāḥ sarve brahmarṣibhiḥ saha 13,013.006d@003A_0035 tato 'ntarikṣe vāg āsīn meghagambhīranisvanā 13,013.006d@003A_0036 jeṣyadhvaṃ dānavān yūyaṃ mayaiva saha saṃgare 13,013.006d@003A_0037 tato devagaṇānāṃ ca dānavānāṃ ca yudhyatām 13,013.006d@003A_0038 prādurāsīn mahātejāḥ śārṅgacakragadādharaḥ 13,013.006d@003A_0039 suparṇapṛṣṭham āsthāya tejasā pradahann iva 13,013.006d@003A_0040 vyadhamad dānavān sarvān bāhudraviṇatejasā 13,013.006d@003A_0041 taṃ samāsādya samare daityadānavapuṃgavāḥ 13,013.006d@003A_0042 vyanaśyanta mahārāja pataṃgā iva pāvakam 13,013.006d@003A_0043 sa vijityāsurān sarvān dānavāṃś ca mahāmatiḥ 13,013.006d@003A_0044 paśyatām eva devānāṃ tatraivāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0045 taṃ dṛṣṭvāntarhitaṃ devaṃ viṣṇuṃ devāmitadyutim 13,013.006d@003A_0046 vismayotphullanayanā brahmāṇam idam abruvan 13,013.006d@003A_0047 bhagavan sarvalokeśa sarvalokapitāmaha 13,013.006d@003A_0048 idam atyadbhutaṃ vṛttaṃ tan naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0049 devāsure 'smin saṃgrāme trātā yena vayaṃ prabho 13,013.006d@003A_0050 etad vijñātum icchāmaḥ kuto 'sau kaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0051 ko 'yam asmān paritrāya tūṣṇīm eva yathāgatam 13,013.006d@003A_0052 pratiprayāto divyātmā taṃ naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0053 evam uktaḥ suraiḥ sarvair vacanaṃ vacanārthavit 13,013.006d@003A_0054 brahmā 13,013.006d@003A_0054 uvāca padmanābhasya pūrvarūpaṃ prati prabho 13,013.006d@003A_0055 na hy enaṃ veda tattvena bhuvanaṃ bhuvaneśvaram 13,013.006d@003A_0056 saṃkhyātuṃ naiva cātmānaṃ nirguṇaṃ guṇināṃ varam 13,013.006d@003A_0057 atra vo vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003A_0058 suparṇasya ca saṃvādam ṛṣīṇāṃ cāpi devatāḥ 13,013.006d@003A_0059 purā brahmarṣayaś caiva siddhāś ca bhuvaneśvaram 13,013.006d@003A_0060 āśritya himavatpṛṣṭhe cakrire vividhāḥ kathāḥ 13,013.006d@003A_0061 teṣāṃ kathayatāṃ tatra kathānte patatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0062 prādurāsīn mahātejā vāhaś cakragadābhṛtaḥ 13,013.006d@003A_0063 sa tān ṛṣīn samāsādya vinayāvanatānanaḥ 13,013.006d@003A_0064 avatīrya mahāvīryas tān ṛṣīn abhijagmivān 13,013.006d@003A_0065 abhyarcitaḥ sa ṛṣibhiḥ svāgatena mahābalaḥ 13,013.006d@003A_0066 upāviśata tejasvī bhūmau vegavatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0067 tam āsīnaṃ mahātmānaṃ vainateyaṃ mahādyutim 13,013.006d@003A_0068 ṛṣayaḥ paripapracchur mahātmānas tapasvinaḥ 13,013.006d@003A_0069 kautūhalaṃ vainateya paraṃ no hṛdi vartate 13,013.006d@003A_0070 tasya nānyo 'sti vakteha tvām ṛte pannagāśana 13,013.006d@003A_0071 tad ākhyātum ihecchāmo bhavatā praśnam uttamam 13,013.006d@003A_0072 evam uktaḥ pratyuvāca prāñjalir vinatāsutaḥ 13,013.006d@003A_0073 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan māṃ brahmarṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0074 praṣṭavyaṃ praṣṭum icchanti prītimanto 'nasūyakāḥ 13,013.006d@003A_0075 kiṃ mayā brūta vaktavyaṃ kāryaṃ ca vadatāṃ varāḥ 13,013.006d@003A_0076 yūyaṃ hi māṃ yathāyuktaṃ sarvaṃ vai praṣṭum arhatha 13,013.006d@003A_0077 namaskṛtvā hy anantāya tatas te ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0078 praṣṭuṃ pracakramus tatra vainateyaṃ mahābalam 13,013.006d@003A_0079 devadevaṃ mahātmānaṃ nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003A_0080 bhavān upāste varadaṃ kuto 'sau kaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0081 prakṛtir vikṛtir vāsya kīdṛśī kva nu saṃsthitiḥ 13,013.006d@003A_0082 etad bhavantaṃ pṛcchāmo devo 'yaṃ kva kṛtālayaḥ 13,013.006d@003A_0083 eṣa bhaktapriyo devaḥ priyabhaktas tathaiva ca 13,013.006d@003A_0084 tvaṃ priyaś cāsya bhaktaś ca nānyaḥ kāśyapa vidyate 13,013.006d@003A_0085 muṣṇann iva manaścakṣūṃṣy avibhāvyatanur vibhuḥ 13,013.006d@003A_0086 anādimadhyanidhano na vidmainaṃ kuto hy asau 13,013.006d@003A_0087 vedeṣv api ca viśvātmā gīyate na ca vidmahe 13,013.006d@003A_0088 tattvatas tattvabhūtātmā vibhur nityaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0089 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003A_0090 guṇāś caiṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ bhāvābhāvau tathaiva ca 13,013.006d@003A_0091 tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva bhāvāś caiva tadātmakāḥ 13,013.006d@003A_0092 mano buddhiś ca tejaś ca buddhigamyāni tattvataḥ 13,013.006d@003A_0093 jāyante tāta kasmād dhi tiṣṭhate teṣv asau vibhuḥ 13,013.006d@003A_0094 saṃcintya bahudhā buddhyā nādhyavasyāmahe param 13,013.006d@003A_0095 tasya devasya tattvena tan naḥ śaṃsa yathātatham 13,013.006d@003A_0096 etam eva paraṃ praśnaṃ kautūhalasamanvitāḥ 13,013.006d@003A_0097 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0097 evaṃ bhavantaṃ pṛcchāmas tan naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0098 sthūlato yas tu bhagavāṃs tenaiva svena hetunā 13,013.006d@003A_0099 trailokyasya tu rakṣārthaṃ dṛśyate rūpam āsthitaḥ 13,013.006d@003A_0100 mayā tu mahad āścaryaṃ purā dṛṣṭaṃ sanātane 13,013.006d@003A_0101 deve śrīvṛkṣanilaye tac chṛṇudhvam aśeṣataḥ 13,013.006d@003A_0102 na sma śakyo mayā vettuṃ na bhavadbhiḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0103 yathā māṃ prāha bhagavāṃs tathā tac chrūyatāṃ mama 13,013.006d@003A_0104 mayāmṛtaṃ devatānāṃ miṣatām ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0105 hṛtaṃ vipāṭya tad yantraṃ vidrāvyāmṛtarakṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0106 devatā vimukhīkṛtya sendrāḥ samaruto mṛdhe 13,013.006d@003A_0107 unmathyāśu girīṃś caiva vikṣobhya ca mahodadhim 13,013.006d@003A_0108 taṃ dṛṣṭvā mama vikrāntaṃ vāg uvācāśarīriṇī 13,013.006d@003A_0109 prīto 'smi te vainateya karmaṇānena suvrata 13,013.006d@003A_0110 avṛthā te 'stu madvākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 13,013.006d@003A_0111 tām evaṃvādinīṃ vācam ahaṃ pratyuktavāṃs tadā 13,013.006d@003A_0112 jñātum icchāmi kas tvaṃ hi tato me dāsyase varam 13,013.006d@003A_0113 prakṛtir vikṛtir vā tvaṃ devo vā dānavo 'pi vā 13,013.006d@003A_0114 tato jaladagambhīraṃ prahasya vadatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0115 uvāca varadaḥ prītaḥ kāle tvaṃ mābhivetsyasi 13,013.006d@003A_0116 vāhanaṃ bhava me sādho varaṃ dadmi tavottamam 13,013.006d@003A_0117 na te vīryeṇa sadṛśaḥ kaś cil loke bhaviṣyati 13,013.006d@003A_0118 pataṃga patatāṃ śreṣṭha na devo nāpi dānavaḥ 13,013.006d@003A_0119 matsakhitvam anuprāpto durdharṣaś ca bhaviṣyasi 13,013.006d@003A_0120 tam abravaṃ devadevaṃ mām evaṃvādinaṃ param 13,013.006d@003A_0121 prayataḥ prāñjalir bhūtvā praṇamya śirasā vibhum 13,013.006d@003A_0122 evam etan mahābāho sarvam etad bhaviṣyati 13,013.006d@003A_0123 vāhanaṃ te bhaviṣyāmi yathā vadati māṃ bhavān 13,013.006d@003A_0124 mamāpi ca mahābuddhe niścayaṃ śrūyatām iti 13,013.006d@003A_0125 dhvajas te 'haṃ bhaviṣyāmi rathasthasya na saṃśayaḥ 13,013.006d@003A_0126 tathāstv iti sa mām uktvā bhūyaḥ prāha mahāmanāḥ 13,013.006d@003A_0127 na te gativighāto 'dya bhaviṣyaty amṛtaṃ vinā 13,013.006d@003A_0128 evaṃ kṛtvā tu samayaṃ devadevaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0129 mām uktvā sādhayasveti yathābhiprāyato gataḥ 13,013.006d@003A_0130 tato 'haṃ kṛtasaṃvādo tena kenāpi sattamāḥ 13,013.006d@003A_0131 kautūhalasamāviṣṭaḥ pitaraṃ kāśyapaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0132 so 'haṃ pitaram āsādya praṇipatyābhivādya ca 13,013.006d@003A_0133 sarvam etad yathātathyam uktavān pitur antike 13,013.006d@003A_0134 śrutvā tu bhagavān mahyaṃ dhyānam evānvapadyata 13,013.006d@003A_0135 sa muhūrtam iva dhyātvā mām āha vadatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0136 dhanyo 'sy anugṛhītaś ca yat tvaṃ tena mahātmanā 13,013.006d@003A_0137 saṃvādaṃ kṛtavāṃs tāta guhyena paramātmanā 13,013.006d@003A_0138 sthūladṛśyaḥ sa bhagavāṃs tena tenaiva hetunā 13,013.006d@003A_0139 dṛśyate 'vyaktarūpasthaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayaḥ 13,013.006d@003A_0140 mayā hi sa mahātejā nānyayogasamādhinā 13,013.006d@003A_0141 tapasogreṇa tejasvī toṣitas tapasāṃ nidhiḥ 13,013.006d@003A_0142 tato me darśayām āsa toṣayann iva putraka 13,013.006d@003A_0143 śvetapītāruṇanibhaḥ kadrūkapilapiṅgalaḥ 13,013.006d@003A_0144 raktanīlāsitanibhaḥ sahasrodarapāṇimān 13,013.006d@003A_0145 dvisāhasramahāvaktra ekākṣaḥ śatalocanaḥ 13,013.006d@003A_0146 aniṣpandā nirāhārāḥ samānāḥ sūryatejasā 13,013.006d@003A_0147 tam upāsanti paramaṃ guhyam akṣaram avyayam 13,013.006d@003A_0148 samāsādya tu taṃ viśvam ahaṃ mūrdhnā praṇamya ca 13,013.006d@003A_0149 ṛgyajuḥsāmabhiḥ stutvā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0150 mahāmeghaughadhīreṇa svareṇa jayatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0151 ābhāṣya putra putreti idam āha dhṛtaṃ vacaḥ 13,013.006d@003A_0152 tvayābhyudayakāmena tapaś cīrṇaṃ mahāmune 13,013.006d@003A_0153 amuktas tvaṃ na māṃ saṅgair avimukto 'dya paśyasi 13,013.006d@003A_0154 yadā saṅgair vimuktaś ca gatamoho gataspṛhaḥ 13,013.006d@003A_0155 bhaviṣyasi tadā brahman mām anudhyāsyase dvija 13,013.006d@003A_0156 ekāntikīṃ matiṃ kṛtvā madbhakto matparāyaṇaḥ 13,013.006d@003A_0157 jñāsyase māṃ tato brahman vītamohaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0158 tena tvaṃ kṛtasaṃvādaḥ svataḥ sarvahitaiṣiṇā 13,013.006d@003A_0159 viśvarūpeṇa devena puruṣeṇa mahātmanā 13,013.006d@003A_0160 tam evārādhaya kṣipraṃ tam ārādhya na sīdasi 13,013.006d@003A_0161 so 'ham evaṃ bhagavatā pitrā brahmarṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0162 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0162 anugīto yathānyāyaṃ svam eva bhavanaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0163 so 'ham āmantrya pitaraṃ tadbhāvagatamānasaḥ 13,013.006d@003A_0164 svam evālayam āsādya tam evārtham acintayam 13,013.006d@003A_0165 tadbhāvagatabhāvātmā tadbhūtagatamānasaḥ 13,013.006d@003A_0166 govindaṃ cintayann āse śāśvataṃ param avyayam 13,013.006d@003A_0167 dhṛtaṃ babhūva hṛdayaṃ nārāyaṇadidṛkṣayā 13,013.006d@003A_0168 so 'haṃ vegaṃ samāsthāya manomārutavegavān 13,013.006d@003A_0169 ramyāṃ viśālāṃ badarīṃ gato nārāyaṇāśramam 13,013.006d@003A_0170 tatas tatra hariṃ dṛṣṭvā jagataḥ prabhavaṃ vibhum 13,013.006d@003A_0171 govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ praṇataḥ śirasā harim 13,013.006d@003A_0172 ṛgyajuḥsāmabhiś cainaṃ tuṣṭāva parayā mudā 13,013.006d@003A_0173 athāpaśyaṃ suvipulam aśvatthaṃ devasaṃśrayam 13,013.006d@003A_0174 caturdviguṇapīnāṃsaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 13,013.006d@003A_0175 prādurbabhūva puruṣaḥ pītavāsāḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0176 madhyāhnārkapratīkāśas tejasā bhāsayan diśaḥ 13,013.006d@003A_0177 saṃstutaḥ saṃvidaṃ kṛtvā vrajeti śreyase rataḥ 13,013.006d@003A_0178 prāgudīcīṃ diśaṃ devaḥ pratasthe puruṣottamaḥ 13,013.006d@003A_0179 diśaś ca vidiśaś caiva bhāsayan svena tejasā 13,013.006d@003A_0180 tam ahaṃ puruṣaṃ divyaṃ vrajantam amitaujasam 13,013.006d@003A_0181 anuvavrāja vegena śanair gacchantam avyayam 13,013.006d@003A_0182 yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭim aṣṭau tathā śatam 13,013.006d@003A_0183 tathā śatasahasraṃ ca śataṃ dviguṇam eva ca 13,013.006d@003A_0184 sa gatvā dīrgham adhvānam apaśyam aham adbhutam 13,013.006d@003A_0185 mahāntaṃ pāvakaṃ dīptam arciṣmantam anindhanam 13,013.006d@003A_0186 śatayojanavistīrṇaṃ tasmād dviguṇam āyatam 13,013.006d@003A_0187 viveśa sa mahāyogī pāvakaṃ pāvakadyutiḥ 13,013.006d@003A_0188 tatra śaṃbhus tapas tepe mahādevaḥ sahomayā 13,013.006d@003A_0189 sa tena saṃvidaṃ kṛtvā pāvakaṃ samatikramat 13,013.006d@003A_0190 śramābhibhūtena mayā kathaṃ cid anugamyate 13,013.006d@003A_0191 gatvā sa dīrgham adhvānaṃ bhāskareṇāvabhāsitam 13,013.006d@003A_0192 abhāskaram amaryādaṃ viveśa sumahattamaḥ 13,013.006d@003A_0193 atha dṛṣṭiḥ pratihatā mama tatra babhūva ha 13,013.006d@003A_0194 yathāsvabhāvaṃ bhūtātmā viveśa sa mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0195 tato 'ham abhavaṃ mūḍho jaḍāndhabadhiropamaḥ 13,013.006d@003A_0196 diśaś ca vidiśaś caiva na vijajñe tamovṛtaḥ 13,013.006d@003A_0197 avijānann ahaṃ kiṃ cit tasmiṃs tamasi saṃvṛte 13,013.006d@003A_0198 susaṃbhrāntena manasā vyathāṃ paramikāṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0199 so 'haṃ prapannaḥ śaraṇaṃ devadevaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0200 prāñjalir manasā bhūtvā vākyam etat tadoktavān 13,013.006d@003A_0201 bhagavan bhūtabhavyeśa bhavadbhūtakṛd avyaya 13,013.006d@003A_0202 śaraṇaṃ saṃprapannaṃ māṃ trātum arhasy ariṃdama 13,013.006d@003A_0203 ahaṃ tu tattvajijñāsuḥ ko 'si kasyāsi kutra vā 13,013.006d@003A_0204 saṃprāptaḥ padavīṃ deva sa māṃ saṃtrātum arhasi 13,013.006d@003A_0205 āvirbhūtaḥ purāṇātmā mām ehīti sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0206 tato 'parāntato devo viśvasya gatir ātmavān 13,013.006d@003A_0207 mohayām āsa māṃ tatra durvibhāvyavapur vibhuḥ 13,013.006d@003A_0208 svabhāvam ātmanas tatra darśayan svayam ātmanā 13,013.006d@003A_0209 śramaṃ me janayām āsa bhayaṃ cābhayadaḥ prabhuḥ 13,013.006d@003A_0210 khinna ity eva māṃ matvā bhagavān avyayo 'cyutaḥ 13,013.006d@003A_0211 śabdenāśvāsayām āsa jagāhe ca tamo mahat 13,013.006d@003A_0212 ahaṃ tu khedānugataḥ śramāc calapadaś caran 13,013.006d@003A_0213 manasā devadeveśaṃ dhyātuṃ samupacakrame 13,013.006d@003A_0214 tathā gataṃ tu māṃ jñātvā bhagavān amitadyutiḥ 13,013.006d@003A_0215 tamaḥ praṇāśayām āsa mamānugrahakāṅkṣayā 13,013.006d@003A_0216 tataḥ pranaṣṭe tamasi tam ahaṃ dīptatejasam 13,013.006d@003A_0217 apaśyaṃ tejasā vyāptaṃ madhyāhna iva bhāskaram 13,013.006d@003A_0218 svayaṃprabhāṃś ca puruṣān striyaś ca paramādbhutāḥ 13,013.006d@003A_0219 apaśyam aham avyagraṃ tasmin deśe sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0220 na tatra dyotate sūryo nakṣatrāṇi tathaiva ca 13,013.006d@003A_0221 na tatra candramā bhāti na vāyur vāti pāṃsulaḥ 13,013.006d@003A_0222 tatra tūryāṇy anekāni gītāni madhurāṇi ca 13,013.006d@003A_0223 adṛśyāni manojñāni śrūyante sarvatodiśam 13,013.006d@003A_0224 sravanti vaiḍūryalatāḥ padmotpalajhaṣākulāḥ 13,013.006d@003A_0225 muktāsikatavaprāś ca sarito nirmalodakāḥ 13,013.006d@003A_0226 agatis tatra devānām asurāṇāṃ tathaiva ca 13,013.006d@003A_0227 gandharvanāgayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca 13,013.006d@003A_0228 svayaṃprabhās tatra narā dṛśyante 'dbhutadarśanāḥ 13,013.006d@003A_0229 yeṣāṃ na devatās tulyāḥ prabhābhir bhāvitātmanām 13,013.006d@003A_0230 sa ca tān apy atikramya daivatair api pūjitaḥ 13,013.006d@003A_0231 viveśa jvalanaṃ dīptam anindhanam anaupamam 13,013.006d@003A_0232 jvālābhir māṃ praviṣṭaṃ ca jvalantaṃ sarvatodiśam 13,013.006d@003A_0233 daityadānavarakṣobhir daivataiś cāpi duḥsaham 13,013.006d@003A_0234 jvālāmālinam āsādya tam agnim aham avyayam 13,013.006d@003A_0235 aviṣahyatamaṃ matvā manasedam acintayam 13,013.006d@003A_0236 mayā hi samareṣv agnir anekeṣu mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0237 praviṣṭaś cāpaviddhaś ca na ca māṃ dagdhavān kva cit 13,013.006d@003A_0238 ayaṃ ca duḥsahaḥ śaśvat tejasātihutāśanaḥ 13,013.006d@003A_0239 atyādityaprakāśārcir analo dīpyate mahān 13,013.006d@003A_0240 sa tathā dahyamāno 'pi tejasā dīptavarcasā 13,013.006d@003A_0241 prapannaḥ śaraṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam 13,013.006d@003A_0242 bhaktaś cānugataś ceti trātum arhasi māṃ vibho 13,013.006d@003A_0243 yathā māṃ na dahed agniḥ sadyo deva tathā kuru 13,013.006d@003A_0244 evaṃ vilapamānasya jñātvā me vacanaṃ prabhuḥ 13,013.006d@003A_0245 mā bhair iti vacaḥ prāha meghagambhīranisvanaḥ 13,013.006d@003A_0246 sa mām āśvāsya vacanaṃ prāhedaṃ bhagavān vibhuḥ 13,013.006d@003A_0247 mama tvaṃ viditaḥ saumya yathāvat tattvadarśane 13,013.006d@003A_0248 jñāpitaś cāpi yat pitrā tac cāpi viditaṃ mahat 13,013.006d@003A_0249 vainateya mamāpy evam ahaṃ vedyaḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0250 mahad etat svarūpaṃ me na te vedyaṃ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0251 māṃ hi vindanti vidvāṃso ye jñāne pariniṣṭhitāḥ 13,013.006d@003A_0252 nirmamā nirahaṃkārā nirāśīrbandhanāyutāḥ 13,013.006d@003A_0253 bhavāṃs tu satataṃ bhakto manmanāḥ pakṣisattama 13,013.006d@003A_0254 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0254 sthūlaṃ māṃ vetsyate tasmāj jagataḥ kāraṇe sthitam 13,013.006d@003A_0255 evaṃ dattābhayas tena tato 'ham ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0256 naṣṭakhedaśramabhayaḥ kṣaṇena hy abhavaṃ tadā 13,013.006d@003A_0257 sa śanair yāti bhagavān gatyā laghuparākramaḥ 13,013.006d@003A_0258 ahaṃ tu sumahāvegam āsthāyānuvrajāmi tam 13,013.006d@003A_0259 sa gatvā dīrgham adhvānam ākāśam amitadyutiḥ 13,013.006d@003A_0260 manasāpy agamaṃ devam āsasādātmatattvavit 13,013.006d@003A_0261 atha devaḥ samāsādya manasaḥ sadṛśaṃ javam 13,013.006d@003A_0262 mohayitvā ca māṃ tatra kṣaṇenāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0263 tatrāmbudharadhīreṇa bhośabdenānunādinā 13,013.006d@003A_0264 ayaṃ bho 'ham iti prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 13,013.006d@003A_0265 śabdānusārī tu tatas taṃ deśam aham āvrajam 13,013.006d@003A_0266 tatrāpaśyaṃ tataś cāhaṃ śrīmaddhaṃsayutaṃ saraḥ 13,013.006d@003A_0267 sa tat saraḥ samāsādya bhagavān ātmavittamaḥ 13,013.006d@003A_0268 bhośabdapratisṛṣṭena svareṇāprativādinā 13,013.006d@003A_0269 viveśa devaḥ svāṃ yoniṃ mām idaṃ cābhyabhāṣata 13,013.006d@003A_0270 viśasva salilaṃ saumya sukham atra vasāmahe 13,013.006d@003A_0271 tataś ca prāviśaṃ tatra saha tena mahātmanā 13,013.006d@003A_0272 dṛṣṭavān adbhutataraṃ tasmin sarasi bhāsvatām 13,013.006d@003A_0273 agnīnām apraṇītānām iddhānām indhanair vinā 13,013.006d@003A_0274 dīptānām ājyasiktānāṃ sthāneṣv arciṣmatāṃ sadā 13,013.006d@003A_0275 dīptis teṣām anājyānāṃ prāptājyānām ivābhavat 13,013.006d@003A_0276 aniddhānām iva satām iddhānām iva bhāsvatām 13,013.006d@003A_0277 athāhaṃ varadaṃ devaṃ nāpaśyaṃ tatra saṃgatam 13,013.006d@003A_0278 tataḥ saṃmoham āpanno viṣādam agamaṃ param 13,013.006d@003A_0279 apaśyaṃ cāgnihotrāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0280 vidhinā saṃpraṇītāni dhiṣṇyeṣv ājyavatāṃ tadā 13,013.006d@003A_0281 asaṃmṛṣṭatalāś caiva vedīḥ kusumasaṃstṛtāḥ 13,013.006d@003A_0282 kuśapadmotpalāsaṅgān kalaśāṃś ca hiraṇmayān 13,013.006d@003A_0283 agnihotrāṇi citrāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0284 agnihotropayogyāni yāni dravyāṇi kāni cit 13,013.006d@003A_0285 tāni cātra samṛddhāni dṛṣṭavān asmy anekaśaḥ 13,013.006d@003A_0286 manohṛdyatamaś cātra surabhiḥ puṇyalakṣaṇaḥ 13,013.006d@003A_0287 ājyagandho manogrāhī ghrāṇacakṣuḥsukhāvahaḥ 13,013.006d@003A_0288 teṣāṃ tatrāgnihotrāṇām īḍitānāṃ sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0289 samīpe tv adbhutatamam apaśyam aham avyayam 13,013.006d@003A_0290 candrāṃśukāśaśubhrāṇāṃ tuṣārodbhedavarcasām 13,013.006d@003A_0291 vimalādityabhāsānāṃ sthaṇḍilāni sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0292 dṛṣṭāny agnisamīpeṣu dyutimanti mahānti ca 13,013.006d@003A_0293 eṣu cāgnisamīpeṣu śuśrāva supadākṣarāḥ 13,013.006d@003A_0294 prabhāvāntaritānāṃ tu praspaṣṭākṣarabhāṣiṇām 13,013.006d@003A_0295 ṛgyajuḥsāmagānāṃ ca madhurāḥ susvarā giraḥ 13,013.006d@003A_0296 susaṃmṛṣṭatalais tais tu bṛhadbhir dīptatejasaiḥ 13,013.006d@003A_0297 pāvakaiḥ pāvitātmāham abhavaṃ laghuvikramaḥ 13,013.006d@003A_0298 tato 'haṃ teṣu dhiṣṇyeṣu jvalamāneṣu yajvanām 13,013.006d@003A_0299 taṃ deśaṃ praṇamitvātha anveṣṭum upacakrame 13,013.006d@003A_0300 tāny anekasahasrāṇi parīyaṃs tu mahājavāt 13,013.006d@003A_0301 apaśyamānas taṃ devaṃ tato 'haṃ vyathito 'bhavam 13,013.006d@003A_0302 tatas teṣv agnihotreṣu jvalatsu vimalārciṣu 13,013.006d@003A_0303 bhānumatsu na paśyāmi devadevaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0304 tato 'haṃ tāni dīptāni parīya vyathitendriyaḥ 13,013.006d@003A_0305 nāntaṃ teṣāṃ prapaśyāmi khedaś ca sahasābhavat 13,013.006d@003A_0306 vihṛtya sarvato dṛṣṭiṃ bhayamohasamanvitaḥ 13,013.006d@003A_0307 śramaṃ paramam āpannaś cintayāmi vicetanaḥ 13,013.006d@003A_0308 tasmin nu khalu vartāmi loke kiṃ caitad īdṛśam 13,013.006d@003A_0309 ṛgyajuḥsāmanirghoṣaḥ śrūyate na ca dṛśyate 13,013.006d@003A_0310 na ca paśyāmi taṃ devaṃ yenāham iha coditaḥ 13,013.006d@003A_0311 evaṃ cintāsamāpannaḥ pradhyātum upacakrame 13,013.006d@003A_0312 tataś cintayato mahyaṃ mohenāviṣṭacetasaḥ 13,013.006d@003A_0313 mahāñ śabdaḥ prādurāsīt subhṛśaṃ me vyathākaraḥ 13,013.006d@003A_0314 athāhaṃ sahasā tatra śṛṇomi vipuladhvanim 13,013.006d@003A_0315 apaśyaṃ ca suparṇānāṃ sahasrāṇy ayutāni ca 13,013.006d@003A_0316 abhyadravanta mām eva vipuladyutiraṃhasaḥ 13,013.006d@003A_0317 teṣām ahaṃ prabhāvena sarvathaivāvaro 'bhavam 13,013.006d@003A_0318 so 'haṃ samantataḥ sarvaiḥ suparṇair atitejasaiḥ 13,013.006d@003A_0319 dṛṣṭvātmānaṃ parigataṃ saṃbhramaṃ paramaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0320 vinayāvanato bhūtvā namaścakre mahātmane 13,013.006d@003A_0321 anādinidhanāyaibhir nāmabhiḥ paramātmane 13,013.006d@003A_0322 nārāyaṇāya śuddhāya śāśvatāya dhruvāya ca 13,013.006d@003A_0323 bhūtabhavyabhaveśāya śivāya śivamūrtaye 13,013.006d@003A_0324 śivayoneḥ śivādyāya śivapūjyatamāya ca 13,013.006d@003A_0325 ghorarūpāya mahate yugāntakaraṇāya ca 13,013.006d@003A_0326 viśvāya viśvadevāya viśveśāya mahātmane 13,013.006d@003A_0327 sahasrodarapādāya sahasranayanāya ca 13,013.006d@003A_0328 sahasrabāhave caiva sahasravadanāya ca 13,013.006d@003A_0329 śuciśravāya mahate ṛtusaṃvatsarāya ca 13,013.006d@003A_0330 ṛgyajuḥsāmavaktrāya atharvaśirase namaḥ 13,013.006d@003A_0331 hṛṣīkeśāya kṛṣṇāya druhiṇorukramāya ca 13,013.006d@003A_0332 brahmodrekāya tārkṣyāya varāhāyaikaśṛṅgiṇe 13,013.006d@003A_0333 śipiviṣṭāya satyāya haraye 'tha śikhaṇḍine 13,013.006d@003A_0334 hutāyordhvāya vakrāya raudrānīkāya sādhave 13,013.006d@003A_0335 sindhave sindhuvarṣaghne devānāṃ sindhave namaḥ 13,013.006d@003A_0336 garutmate trinetrāya sudhāmāya vṛṣāvṛṣe 13,013.006d@003A_0337 samrāḍugre saṃkṛtaye viraje saṃbhave bhave 13,013.006d@003A_0338 vṛṣāya vṛṣarūpāya vibhave bhūrbhuvāya ca 13,013.006d@003A_0339 dīptasṛṣṭāya yajñāya sthirāya sthavirāya ca 13,013.006d@003A_0340 acyutāya tuṣārāya vīrāya ca samāya ca 13,013.006d@003A_0341 jiṣṇave puruhūtāya vasiṣṭhāya varāya ca 13,013.006d@003A_0342 satyeśāya sureśāya haraye 'tha śikhaṇḍine 13,013.006d@003A_0343 barhiṣāya vareṇyāya vasave viśvavedhase 13,013.006d@003A_0344 kirīṭine sukeśāya vāsudevāya śuṣmiṇe 13,013.006d@003A_0345 bṛhadukthe suṣeṇāya yugme duṃdubhaye tathā 13,013.006d@003A_0346 bhave sakhāya vibhave bharadvājābhayāya ca 13,013.006d@003A_0347 bhāskarāya ca candrāya padmanābhāya bhūriṇe 13,013.006d@003A_0348 punarvasubhṛtatvāya jīvaprabhaviṣāya ca 13,013.006d@003A_0349 vaṣaṭkārāya svāhāya svadhāya nidhanāya ca 13,013.006d@003A_0350 ṛce ca yajuṣe sāmne trailokyapataye namaḥ 13,013.006d@003A_0351 śrīpadmāyājasadṛśe dharaṇe dhāraṇe pare 13,013.006d@003A_0352 saumyāya saumyarūpāya saumye sumanase namaḥ 13,013.006d@003A_0353 viśvāya ca suviśvāya viśvarūpadharāya ca 13,013.006d@003A_0354 keśavāya sukeśāya raśmikeśāya bhūriṇe 13,013.006d@003A_0355 hiraṇyagarbhāya namaḥ saumyāya vṛṣarūpiṇe 13,013.006d@003A_0356 nārāyaṇāgravapuṣe puruhūtāya vajriṇe 13,013.006d@003A_0357 dharmiṇe vṛṣasenāya dharmasenāya rodhase 13,013.006d@003A_0358 munaye jvaramuktāya jvarādhipataye namaḥ 13,013.006d@003A_0359 anetrāya trinetrāya piṅgalāya vidharmiṇe 13,013.006d@003A_0360 tapobrahmanidhānāya yugaparyāyiṇe namaḥ 13,013.006d@003A_0361 śaraṇāya śaraṇyāya śakteṣṭaśaraṇāya ca 13,013.006d@003A_0362 namaḥ sarvabhaveśāya bhūtabhavyabhavāya ca 13,013.006d@003A_0363 pāhi māṃ devadeveśa ko 'py ajo 'si sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0364 evaṃ gato 'smi śaraṇaṃ śaraṇyaṃ brahmayoninam 13,013.006d@003A_0365 stavyaṃ stavaṃ stutavatas tat tamo me praṇaśyatu 13,013.006d@003A_0366 bhayaṃ ca me vyapagataṃ pakṣiṇo 'ntarhitābhavan 13,013.006d@003A_0367 śṛṇomi ca giraṃ divyām antardhānagatāṃ śivām 13,013.006d@003A_0368 mā bhair garutman dānto 'si punaḥ sendrā divaukasaḥ 13,013.006d@003A_0369 svaṃ caiva bhavanaṃ gatvā drakṣyase putrabāndhavān 13,013.006d@003A_0370 tatas tasmin kṣaṇenaiva sahasaiva mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0371 pratyadṛśyata tejasvī purastāt sa mamāntike 13,013.006d@003A_0372 samāgamya tatas tena śivena paramātmanā 13,013.006d@003A_0373 apaśyaṃ cāham āyāntaṃ naranārāyaṇāśrame 13,013.006d@003A_0374 caturdviguṇavinyāsaṃ taṃ ca devaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0375 yajatas tān ṛṣīn devān vadato dhyāyato munīn 13,013.006d@003A_0376 yuktān siddhān naiṣṭhikāṃś ca japato yajato gṛhe 13,013.006d@003A_0377 puṣpapūraparikṣiptaṃ dhūpitaṃ dīpitaṃ hutam 13,013.006d@003A_0378 vanditaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ naranārāyaṇāśramam 13,013.006d@003A_0379 tad adbhutam ahaṃ dṛṣṭvā vismito 'smi tadānaghāḥ 13,013.006d@003A_0380 jagāma śirasā devaṃ prayatenāntarātmanā 13,013.006d@003A_0381 tad atyadbhutasaṃkāśaṃ kim etad iti cintayan 13,013.006d@003A_0382 nādhyagacchaṃ parāṃ divyāṃ tasya sarvabhavātmanaḥ 13,013.006d@003A_0383 praṇipatya sudurdharṣaṃ punaḥ punar udīkṣya ca 13,013.006d@003A_0384 śirasy añjalim ādhāya vismayotphullalocanaḥ 13,013.006d@003A_0385 avocaṃ tam adīnārthaṃ śreṣṭhānāṃ śreṣṭham uttamam 13,013.006d@003A_0386 namas te bhagavan deva bhūtabhavyabhavatprabho 13,013.006d@003A_0387 yad etad adbhutaṃ deva mayā dṛṣṭaṃ tvadāśrayam 13,013.006d@003A_0388 anādimadhyaparyantaṃ kiṃ tac chaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0389 yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ yadi vānugraho mayi 13,013.006d@003A_0390 śaṃsa sarvam aśeṣeṇa śrotavyaṃ yadi cen mayā 13,013.006d@003A_0391 svabhāvas tava durjñeyaḥ prādurbhāvo bhavasya ca 13,013.006d@003A_0392 bhavadbhūtabhaviṣyeśa sarvathā gahanaṃ bhavān 13,013.006d@003A_0393 brūhi sarvam aśeṣeṇa tad āścaryaṃ mahāmune 13,013.006d@003A_0394 kiṃ tad atyadbhutaṃ vṛttaṃ teṣv agniṣu samantataḥ 13,013.006d@003A_0395 kāni tāny agnihotrāṇi keṣāṃ śabdaḥ śruto mayā 13,013.006d@003A_0396 śṛṇvatāṃ brahma satatam adṛśyānāṃ mahātmanām 13,013.006d@003A_0397 etan me bhagavan kṛṣṇa brūhi sarvam aśeṣataḥ 13,013.006d@003A_0398 gṛṇanty agnisamīpeṣu ke ca te brahmarāśayaḥ 13,013.006d@003A_0398 bhagavān 13,013.006d@003A_0399 māṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ 13,013.006d@003A_0400 vidus tattvena tattvasthaṃ sūkṣmātmānam avasthitam 13,013.006d@003A_0401 caturdhāhaṃ vibhaktātmā lokānāṃ hitakāmyayā 13,013.006d@003A_0402 bhūtabhavyabhaviṣyādir anādir viśvakṛttamaḥ 13,013.006d@003A_0403 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003A_0404 mano buddhiś ca cetaś ca tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 13,013.006d@003A_0405 prakṛtir vikṛtiś ceti vidyāvidye śubhāśubhe 13,013.006d@003A_0406 matta etāni jāyante nāham ebhyaḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0407 sa kiṃ cic chreyasā yuktaḥ śreṣṭhabhāvaṃ vyavasyati 13,013.006d@003A_0408 dharmayuktaṃ ca puṇyaṃ ca so 'ham asmi nirāmayaḥ 13,013.006d@003A_0409 yat svabhāvātmatattvajñaiḥ kāraṇair upalakṣyate 13,013.006d@003A_0410 anādimadhyanidhanaḥ so 'ntarātmāsmi śāśvataḥ 13,013.006d@003A_0411 yat tu me paramaṃ guhyaṃ rūpaṃ sūkṣmārthadarśibhiḥ 13,013.006d@003A_0412 gṛhyate sūkṣmabhāvajñaiḥ so 'vibhāvyo 'smi śāśvataḥ 13,013.006d@003A_0413 yat tu me paramaṃ guhyaṃ yena vyāptam idaṃ jagat 13,013.006d@003A_0414 so 'haṃgataḥ sarvasattvaḥ sarvasya prabhavo 'vyayaḥ 13,013.006d@003A_0415 matto jātāni bhūtāni mayā dhāryanty aharniśam 13,013.006d@003A_0416 mayy eva vilayaṃ yānti pralaye pannagāśana 13,013.006d@003A_0417 yo māṃ yathā vedayati tasya tasyāsmi kāśyapa 13,013.006d@003A_0418 manobuddhigataḥ śreyo vidadhāmi vihaṃgama 13,013.006d@003A_0419 māṃ tu jñātuṃ kṛtā buddhir bhavatā pakṣisattama 13,013.006d@003A_0420 śṛṇu yo 'haṃ yataś cāhaṃ yadarthaś cāham udyataḥ 13,013.006d@003A_0421 ye ke cin niyatātmānas tretāgniparamārcitāḥ 13,013.006d@003A_0422 agnikāryaparā nityaṃ japahomaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0423 ātmany agnīn samādhāya niyatā niyatendriyāḥ 13,013.006d@003A_0424 ananyamanasas te māṃ sarve vai samupāsate 13,013.006d@003A_0425 yajanto japayajñair māṃ mānasaiś ca susaṃyatāḥ 13,013.006d@003A_0426 agnīn abhyudyayuḥ śaśvad agniṣv evābhisaṃsthitāḥ 13,013.006d@003A_0427 ananyakāryāḥ śucayo nityam agniparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0428 ya evaṃbuddhayo dhīrās te māṃ gacchanti tādṛśāḥ 13,013.006d@003A_0429 akāmahatasaṃkalpā jñāne nityaṃ samāhitāḥ 13,013.006d@003A_0430 ātmany agnīn samādhāya nirāhārā nirāśiṣaḥ 13,013.006d@003A_0431 viṣayeṣu nirārambhā vimuktā jñānacakṣuṣaḥ 13,013.006d@003A_0432 ananyamanaso dhīrāḥ svabhāvaniyamānvitāḥ 13,013.006d@003A_0433 yat tad viyati dṛṣṭaṃ tat saraḥ padmotpalāyutam 13,013.006d@003A_0434 tatrāgnayaḥ saṃnihitā dīpyante sma nirindhanāḥ 13,013.006d@003A_0435 jñānāmalāśayās tasmin ye ca candrāṃśunirmalāḥ 13,013.006d@003A_0436 upāsīnā gṛṇanto 'gniṃ praspaṣṭākṣarabhāṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0437 ākāṅkṣamāṇāḥ śucayas teṣv agniṣu vihaṃgama 13,013.006d@003A_0438 ye mayā bhāvitātmāno mayy evābhiratāḥ sadā 13,013.006d@003A_0439 upāsate ca mām eva jyotirbhūtā nirāmayāḥ 13,013.006d@003A_0440 tair hi tatraiva vastavyaṃ nīrāgātmabhir acyutaiḥ 13,013.006d@003A_0441 nirāhārā hy aniṣpandāś candrāṃśusadṛśaprabhāḥ 13,013.006d@003A_0442 nirmalā nirahaṃkārā nirālambā nirāśiṣaḥ 13,013.006d@003A_0443 madbhaktāḥ satataṃ te vai bhaktās tān api cāpy aham 13,013.006d@003A_0444 caturdhāhaṃ vibhaktātmā carāmi jagato hitaḥ 13,013.006d@003A_0445 lokānāṃ dhāraṇārthāya vidhānaṃ vidadhāmi ca 13,013.006d@003A_0446 yathāvat tad aśeṣeṇa śrotum arhati me bhavān 13,013.006d@003A_0447 ekā mūrtir nirguṇākhyā yogaṃ paramam āsthitā 13,013.006d@003A_0448 dvitīyā sṛjate tāta bhūtagrāmaṃ carācaram 13,013.006d@003A_0449 sṛṣṭaṃ saṃharate caikā jagat sthāvarajaṃgamam 13,013.006d@003A_0450 jātātmaniṣṭhā kṣapayan mohayann iva māyayā 13,013.006d@003A_0451 kṣipantī mohayantī ca ātmaniṣṭhā svamāyayā 13,013.006d@003A_0452 caturthī me mahāmūrtir jagadvṛddhiṃ dadāti sā 13,013.006d@003A_0453 rakṣate cāpi niyatā so 'ham asmi nabhaścara 13,013.006d@003A_0454 mayā sarvam idaṃ vyāptaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,013.006d@003A_0455 ahaṃ sarvajagadbījaṃ sarvatragatir avyayaḥ 13,013.006d@003A_0456 yāni tāny agnihotrāṇi ye ca candrāṃśurāśayaḥ 13,013.006d@003A_0457 gṛṇanti vedaṃ satataṃ teṣv agniṣu vihaṃgama 13,013.006d@003A_0458 krameṇa māṃ samāyānti sukhino jñānasaṃyutāḥ 13,013.006d@003A_0459 teṣām ahaṃ tapo dīptaṃ tejaḥ samyak samāhitam 13,013.006d@003A_0460 nityaṃ te mayi vartante teṣu cāham atandritaḥ 13,013.006d@003A_0461 sarvato muktasaṅgena mayy ananyasamādhinā 13,013.006d@003A_0462 śakyaḥ samāsādayitum ahaṃ vai jñānacakṣuṣā 13,013.006d@003A_0463 māṃ sthūladarśanaṃ viddhi jagataḥ kāryakāraṇam 13,013.006d@003A_0464 mattaś ca saṃprasūtān vai viddhi lokān sadaivatān 13,013.006d@003A_0465 mayā cāpi caturdhātmā vibhaktaḥ prāṇiṣu sthitaḥ 13,013.006d@003A_0466 ātmabhūto vāsudevo hy aniruddho matau sthitaḥ 13,013.006d@003A_0467 saṃkarṣaṇo 'haṃkāre ca pradyumno manasi sthitaḥ 13,013.006d@003A_0468 anyathā ca caturdhā yat samyak tvaṃ śrotum arhasi 13,013.006d@003A_0469 hiraṇyagarbhaḥ padmākhyo yatra brahmā vyajāyata 13,013.006d@003A_0470 brahmaṇaś cāpi saṃbhūtaḥ śiva ity avadhāryatām 13,013.006d@003A_0471 śivāt skandaḥ saṃbabhūva etat sṛṣṭicatuṣṭayam 13,013.006d@003A_0472 daityadānavadarpaghnam evaṃ māṃ viddhi nityaśaḥ 13,013.006d@003A_0473 daityadānavarakṣobhir yadā dharmaḥ prapīḍyate 13,013.006d@003A_0474 tadāhaṃ dharmavṛddhyarthaṃ mūrtimān bhavitāśuga 13,013.006d@003A_0475 vedavrataparā ye tu dhīrā niścitabuddhayaḥ 13,013.006d@003A_0476 yogino yogayuktāś ca te māṃ paśyanti nānyathā 13,013.006d@003A_0477 pañcabhiḥ saṃprayukto 'haṃ viprayuktaś ca pañcabhiḥ 13,013.006d@003A_0478 vartamānaś ca teṣv evaṃ nivṛttaś caiva teṣv aham 13,013.006d@003A_0479 ye vidur jātasaṃkalpās te māṃ paśyanti tādṛśāḥ 13,013.006d@003A_0480 khaṃ vāyur āpo jyotiś ca pṛthivī ceti pañcamam 13,013.006d@003A_0481 tadātmako 'smi vijñeyo na cānyo 'smīti niścitam 13,013.006d@003A_0482 vartamānam atītaṃ ca pañcavargeṣu niścalam 13,013.006d@003A_0483 śabdasparśeṣu rūpeṣu rasagandheṣu cāpy aham 13,013.006d@003A_0484 rajastamobhyām āviṣṭā yeṣāṃ buddhir aniścitā 13,013.006d@003A_0485 te na paśyanti me tattvaṃ tapasā mahatā hy api 13,013.006d@003A_0486 nopavāsair na niyamair na vratair vividhair api 13,013.006d@003A_0487 draṣṭuṃ vā vedituṃ vāpi na śakyā paramā gatiḥ 13,013.006d@003A_0488 mahāmohotthapaṅke tu nimagnānāṃ gatir hariḥ 13,013.006d@003A_0489 ekāntino dhyānaparā yatibhāvād vrajanti mām 13,013.006d@003A_0490 sattvayuktā matir yeṣāṃ kevalātmaviniścitā 13,013.006d@003A_0491 te paśyanti svam ātmānaṃ paramātmānam avyayam 13,013.006d@003A_0492 ahiṃsā sarvabhūteṣu teṣv avasthitam ārjavam 13,013.006d@003A_0493 teṣv eva ca samādhāya samyag eti sa mām ajam 13,013.006d@003A_0494 yad etat paramaṃ guhyam ākhyānaṃ paramādbhutam 13,013.006d@003A_0495 yatnena tad aśeṣeṇa yathāvac chrotum arhasi 13,013.006d@003A_0496 ye tv agnihotraniyatā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0497 te mām upāsate śaśvad yāṃs tāṃs tvaṃ dṛṣṭavān asi 13,013.006d@003A_0498 śāstradṛṣṭavidhānajñā asaktāḥ kva cid anyathā 13,013.006d@003A_0499 śakyo 'haṃ vedituṃ tais tu yan me paramam avyayam 13,013.006d@003A_0500 ye tu sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca jñātvāpy adhṛtaniścayāḥ 13,013.006d@003A_0501 na te gacchanty akuśalāḥ parāṃ gatim anuttamām 13,013.006d@003A_0502 tasmāj jñānena śuddhena prasannātmātmavic chuciḥ 13,013.006d@003A_0503 āsādayati tad brahma yatra gatvā na śocati 13,013.006d@003A_0504 śuddhābhijanasaṃpannāḥ śraddhāyuktena cetasā 13,013.006d@003A_0505 madbhaktyā ca dvijaśreṣṭhā gacchanti paramāṃ gatim 13,013.006d@003A_0506 yad guhyaṃ paramaṃ buddher aliṅgagrahaṇaṃ ca yat 13,013.006d@003A_0507 tat sūkṣmaṃ gṛhyate viprair yatibhis tattvadarśibhiḥ 13,013.006d@003A_0508 na vāyuḥ pavate tatra na tasmiñ jyotiṣāṃ gatiḥ 13,013.006d@003A_0509 na cāpaḥ pṛthivī naiva nākāśaṃ na manogatiḥ 13,013.006d@003A_0510 tasmāc caitāni sarvāṇi prajāyante vihaṃgama 13,013.006d@003A_0511 sarvebhyaś ca sa tebhyaś ca prabhavaty amalo vibhuḥ 13,013.006d@003A_0512 sthūladarśanam etan me yad dṛṣṭaṃ bhavatānagha 13,013.006d@003A_0513 etat sūkṣmasya ca dvāraṃ kāryāṇāṃ kāraṇaṃ tv aham 13,013.006d@003A_0514 dṛṣṭo vai bhavatā tasmāt sarasy amitavikrama 13,013.006d@003A_0515 brahmaṇo yad ahorātraṃ saṃkhyānajñair vibhāvyate 13,013.006d@003A_0516 eṣa kālas tvayā tatra sarahasyam upāgataḥ 13,013.006d@003A_0517 māṃ yajñam āhur yajñajñā vedaṃ vedavido janāḥ 13,013.006d@003A_0518 munayaś cāpi mām eva japayajñaṃ pracakṣate 13,013.006d@003A_0519 vaktā mantā rasayitā ghrātā draṣṭā pradarśakaḥ 13,013.006d@003A_0520 boddhā bodhayitā cāhaṃ gantā śrotā cidātmakaḥ 13,013.006d@003A_0521 mām iṣṭvā svargam āyānti tathā cāpnuvate mahat 13,013.006d@003A_0522 jñātvā mām eva caidhante niḥsaṅgenāntarātmanā 13,013.006d@003A_0523 ahaṃ tejo dvijātīnāṃ mama tejo dvijātayaḥ 13,013.006d@003A_0524 mama yas tejasā dehaḥ so 'gnir ity eva gamyatām 13,013.006d@003A_0525 prāṇapālaḥ śarīre 'haṃ yoginām aham īśvaraḥ 13,013.006d@003A_0526 sāṃkhyānām idam evāgre mayi sarvam idaṃ jagat 13,013.006d@003A_0527 dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ caivārjavaṃ japam 13,013.006d@003A_0528 tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva karmajaṃ ca bhavāpyayam 13,013.006d@003A_0529 sa tadāhaṃ tathārūpas tvayā dṛṣṭaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0530 tatas tv ahaṃ parataraḥ śakyaḥ kālena veditum 13,013.006d@003A_0531 mama yat paramaṃ guhyaṃ śāśvataṃ dhruvam avyayam 13,013.006d@003A_0532 tad evaṃ paramo guhyo devo nārāyaṇo hariḥ 13,013.006d@003A_0533 na tac chakyaṃ bhujaṃgāre vettum abhyudayānvitaiḥ 13,013.006d@003A_0534 nirārambhanamaskārā nirāśīrbandhanās tathā 13,013.006d@003A_0535 gacchanti taṃ mahātmānaḥ paraṃ brahma sanātanam 13,013.006d@003A_0536 sthūlo 'ham evaṃ vihaga tvayā dṛṣṭas tathānagha 13,013.006d@003A_0537 etac cāpi na vetty anyas tvām ṛte pannagāśana 13,013.006d@003A_0538 mā matis tava gān nāśam eṣā gatir anuttamā 13,013.006d@003A_0539 madbhakto bhava nityaṃ tvaṃ tato vetsyasi me padam 13,013.006d@003A_0540 etat te sarvam ākhyātaṃ rahasyaṃ divyamānuṣam 13,013.006d@003A_0541 etac chreyaḥ paraṃ caitat panthānaṃ viddhi mokṣiṇām 13,013.006d@003A_0542 evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0543 paśyato me mahāyogī jagāmātmagatir gatim 13,013.006d@003A_0544 etad evaṃvidhaṃ tasya mahimānaṃ mahātmanaḥ 13,013.006d@003A_0545 acyutasyāprameyasya dṛṣṭavān asmi yat purā 13,013.006d@003A_0546 etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ ceṣṭitaṃ tasya dhīmataḥ 13,013.006d@003A_0547 ṛṣayaḥ 13,013.006d@003A_0547 mayānubhūtaṃ pratyakṣaṃ dṛṣṭvā cādbhutakarmaṇaḥ 13,013.006d@003A_0548 aho śrāvitam ākhyānaṃ bhavatātyadbhutaṃ mahat 13,013.006d@003A_0549 puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,013.006d@003A_0550 etat pavitraṃ devānām etad guhyaṃ paraṃtapa 13,013.006d@003A_0551 etaj jñānavatāṃ jñeyam eṣā gatir anuttamā 13,013.006d@003A_0552 ya imāṃ śrāvayed vidvān kathāṃ parvasu parvasu 13,013.006d@003A_0553 sa lokān prāpnuyāt puṇyān devarṣibhir abhiṣṭutān 13,013.006d@003A_0554 śrāddhakāle ca viprāṇāṃ ya imāṃ śrāvayec chuciḥ 13,013.006d@003A_0555 na tatra rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ ca vidyate 13,013.006d@003A_0556 anasūyur jitakrodhaḥ sarvasattvahite rataḥ 13,013.006d@003A_0557 yaḥ paṭhet satataṃ yuktaḥ sa vrajet tat salokatām 13,013.006d@003A_0558 vedān pārayate vipro rājā vijayavān bhavet 13,013.006d@003A_0559 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003A_0559 vaiśyas tu dhanadhānyāḍhyaḥ śūdraḥ sukham avāpnuyāt 13,013.006d@003A_0560 tatas te munayaḥ sarve saṃpūjya vinatāsutam 13,013.006d@003A_0561 svān eva cāśramāñ jagmur babhūvuḥ śāntitatparāḥ 13,013.006d@003A_0562 sthūladarśibhir ākṛṣṭo durjñeyo hy akṛtātmabhiḥ 13,013.006d@003A_0563 eṣā śrutir mahārāja dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 13,013.006d@003A_0564 surāṇāṃ brahmaṇā proktā vismitānāṃ paraṃtapa 13,013.006d@003A_0565 mayāpy eṣā kathā tāta kathitā mātur antike 13,013.006d@003A_0566 vasubhiḥ sattvasaṃpannais tavāpy eṣā mayocyate 13,013.006d@003A_0567 tad agnihotraparamā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0568 nirāśīrbandhanāḥ santaḥ prayānty akṣarasāmyatām 13,013.006d@003A_0569 ārambhayajñān utsṛjya japahomaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0570 dhyāyanto manasā viṣṇuṃ gacchanti paramāṃ gatim 13,013.006d@003A_0571 tad eva paramo mokṣo mokṣadvāraṃ ca bhārata 13,013.006d@003A_0572 yathā viniścitātmāno gacchanti paramāṃ gatim 13,014.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,014.001*0072_01 tvayāpageya nāmāni śrutānīha jagatpateḥ 13,014.001a pitāmaheśāya vibho nāmāny ācakṣva śaṃbhave 13,014.001c babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ 13,014.001d*0073_01 bhīṣma uvāca 13,014.001d*0073_01 surāsuragurau deve śaṃkare 'vyaktayonaye 13,014.001d*0073_02 aśakto 'haṃ guṇān vaktuṃ mahādevasya dhīmataḥ 13,014.001d*0073_03 yo hi sarvagato devo na ca sarvatra dṛśyate 13,014.001d*0073_04 brahmaviṣṇusureśānāṃ sraṣṭā yaḥ prabhur eva ca 13,014.001d*0073_05 brahmādayaḥ piśācāntā yaṃ hi devā upāsate 13,014.001d*0073_06 prakṛtīnāṃ paratvena puruṣasya ca yaḥ paraḥ 13,014.001d*0073_07 cintyate yo yogavidbhir ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 13,014.001d*0073_08 akṣaraṃ paramaṃ prāhur asac ca sadasac ca yaḥ 13,014.001d*0073_09 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣobhayitvā svatejasā 13,014.001d*0073_10 brahmāṇam asṛjat tasmād devadevaḥ prajāpatiḥ 13,014.001d*0073_11 ko hi śakto guṇān vaktuṃ devadevasya dhīmataḥ 13,014.001d*0073_12 garbhajanmajarāyukto martyo mṛtyusamanvitaḥ 13,014.001d*0073_13 ko hi śakto bhavaṃ jñātuṃ madvidhaḥ parameśvaram 13,014.001d*0073_14 ṛte nārāyaṇāt putra śaṅkhacakragadādharāt 13,014.001d*0073_15 eṣa vidvān yaduśreṣṭho viṣṇuḥ paramadurjayaḥ 13,014.001d*0073_16 divyacakṣur mahātejā vīkṣyate yogacakṣuṣā 13,014.001d*0073_17 rudrabhaktyā tu kṛṣṇena jagad vyāptaṃ mahātmanā 13,014.001d*0073_18 taṃ prasādya tadā devaṃ badaryāṃ kila bhārata 13,014.001d*0073_19 arthāt priyataratvaṃ ca sarvalokeṣu vai tadā 13,014.001d*0073_20 prāptavān eva rājendra suvarṇākṣān maheśvarāt 13,014.001d*0073_21 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu taptavān eṣa mādhavaḥ 13,014.001d*0073_22 prasādya varadaṃ devaṃ carācaraguruṃ śivam 13,014.001d*0073_23 yuge yuge tu kṛṣṇena toṣito vai maheśvaraḥ 13,014.001d*0073_24 bhaktyā paramayā rājan prītaś caiva mahātmanaḥ 13,014.001d*0073_25 aiśvaryaṃ yādṛśaṃ tasya jagadyoner mahātmanaḥ 13,014.001d*0073_26 tad ayaṃ dṛṣṭavān sākṣāt putrārthe harir acyutaḥ 13,014.001d*0073_27 yasmāt parataraṃ caiva nānyaṃ paśyāmi bhārata 13,014.001d*0073_28 vyākhyātuṃ devadevasya śakto nāmāny aśeṣataḥ 13,014.001d*0073_29 eṣa śakto mahābāhur vaktuṃ bhagavato guṇān 13,014.001d*0073_30 vaiśaṃpāyana uvāca 13,014.001d*0073_30 vibhūtiṃ caiva kārtsnyena satyāṃ māheśvarīṃ nṛpa 13,014.001d*0073_31 evam uktvā tadā bhīṣmo vāsudevaṃ mahāyaśāḥ 13,014.001d*0073_32 bhavamāhātmyasaṃyuktam idam āha pitāmahaḥ 13,014.001d*0074_01 dhyānenātha japaiḥ kāryā svadharmam ucitā sadā 13,014.001d*0074_02 deve nārāyaṇe bhaktaḥ śaṃkaraṃ sādhu pūjaya 13,014.001d*0075_01 vāsudevaṃ mahātmānam idaṃ vacanam abravīt 13,014.002 bhīṣma uvāca 13,014.002a surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktum arhasi 13,014.002c śivāya viśvarūpāya yan māṃ pṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,014.003a nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayoninā 13,014.003c niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yat purābhavat 13,014.004a dvaipāyanaprabhṛtayas tathaiveme tapodhanāḥ 13,014.004c ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatas tava 13,014.005a dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje 'gnaye 13,014.005c mahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine 'tha kapardine 13,014.006 vāsudeva uvāca 13,014.006a na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettum īśasya tattvataḥ 13,014.007a hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ 13,014.007c na vidur yasya nidhanam ādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ 13,014.007e sa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ 13,014.008a tasyāham asuraghnasya kāṃś cid bhagavato guṇān 13,014.008c bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham 13,014.009 vaiśaṃpāyana uvāca 13,014.009a evam uktvā tu bhagavān guṇāṃs tasya mahātmanaḥ 13,014.009c upaspṛśya śucir bhūtvā kathayām āsa dhīmataḥ 13,014.010 vāsudeva uvāca 13,014.010a śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrās tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira 13,014.010c tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ 13,014.011a yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram 13,014.011c yathā ca bhagavān dṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā 13,014.012a śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā 13,014.012c atīte dvādaśe varṣe jāmbavaty abravīd dhi mām 13,014.013a pradyumnacārudeṣṇādīn rukmiṇyā vīkṣya putrakān 13,014.013c putrārthinī mām upetya vākyam āha yudhiṣṭhira 13,014.014a śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpam akalmaṣam 13,014.014c ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram 13,014.015a na hi te 'prāpyam astīha triṣu lokeṣu kiṃ cana 13,014.015c lokān sṛjes tvam aparān icchan yadukulodvaha 13,014.016a tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā 13,014.016c ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ 13,014.017a cārudeṣṇaḥ sucāruś ca cāruveṣo yaśodharaḥ 13,014.017c cāruśravāś cāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṃbhur eva ca 13,014.018a yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāś cāruvikramāḥ 13,014.018c tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam 13,014.019a ity evaṃ codito devyā tām avocaṃ sumadhyamām 13,014.019c anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava 13,014.019e sā ca mām abravīd gaccha vijayāya śivāya ca 13,014.020a brahmā śivaḥ kāśyapaś ca nadyo devā manonugāḥ 13,014.020c kṣetrauṣadhyo yajñavāhāc chandāṃsy ṛṣigaṇā dharā 13,014.021a samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ 13,014.021c devapatnyo devakanyā devamātara eva ca 13,014.022a manvantarāṇi gāvaś ca candramāḥ savitā hariḥ 13,014.022c sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ 13,014.023a kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ 13,014.023c rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāvaham 13,014.023e ariṣṭaṃ gaccha panthānam apramatto bhavānagha 13,014.024a evaṃ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ; tām abhyanujñāya kapīndraputrīm 13,014.024c pituḥ samīpe narasattamasya; mātuś ca rājñaś ca tathāhukasya 13,014.025a tam artham āvedya yad abravīn māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā 13,014.025c tān abhyanujñāya tadātiduḥkhād; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam 13,014.025d*0076_01 athocatuḥ prītiyutau tadānīṃ 13,014.025d*0076_02 tapaḥsamṛddhir bhavato 'stv avighnam 13,014.026a prāpyānujñāṃ gurujanād ahaṃ tārkṣyam acintayam 13,014.026c so 'vahad dhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam 13,014.026d*0077_01 prāpyānujñāṃ gurumukhād ājamīḍha 13,014.026d*0077_02 tārkṣyaṃ tadā manasā cintayitvā 13,014.026d*0077_03 kṛtvā praṇāmaṃ śirasā bhavāya 13,014.026d*0077_04 tato 'bhyagāṃ prāg udīcīṃ suramyām 13,014.026d*0078_01 tato mayā hy anusṛṣṭaḥ khagendro 13,014.026d*0078_02 vitatya pakṣau divam utpapāta 13,014.026d*0078_03 tasmin gate vainateye 'ntarikṣaṃ 13,014.026d*0078_04 girau tadā sarvakāmopapanne 13,014.026d*0078_05 puṣpaiḥ phalaiḥ susamiddhair yathāvat 13,014.026d*0078_06 sthitaḥ prahṛṣṭo bhavabhāvabhāvitaḥ 13,014.026d*0079_01 tataḥ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ 13,014.026d*0079_02 nivedya mātuś ca pituḥ samīpe 13,014.026d*0079_03 tathābhyanujñāya gurūṃś ca sarvān 13,014.026d*0079_04 mahābalaṃ tārkṣyam acintayaṃ vai 13,014.026d*0079_05 so 'haṃ himavataḥ pārśvaṃ prāpya tārkṣyaṃ vyasarjayam 13,014.027a tatrāham adbhutān bhāvān apaśyaṃ girisattame 13,014.027c kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmy āśramam uttamam 13,014.028a divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyor mahātmanaḥ 13,014.028c pūjitaṃ devagandharvair brāhmyā lakṣmyā samanvitam 13,014.029a dhavakakubhakadambanārikelaiḥ; kurabakaketakajambupāṭalābhiḥ 13,014.029c vaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ; saralakapitthapriyālasālatālaiḥ 13,014.030a badarīkundapunnāgair aśokāmrātimuktakaiḥ 13,014.030c bhallātakair madhūkaiś ca campakaiḥ panasais tathā 13,014.031a vanyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutam 13,014.031c puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam 13,014.032a nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalair vṛkṣair alaṃkṛtam 13,014.032c yathāsthānavinikṣiptair bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ 13,014.032d*0080_01 nityapuṣpaphalopetair vṛkṣair aviralair vṛtam 13,014.032d*0080_02 supuṣpaiś ca latāgulmair nirbhayaiś ca mṛgair yutam 13,014.032d*0080_03 viśālaiś cāgniśaraṇair yathāsthānāhitāgnibhiḥ 13,014.033a ruruvāraṇaśārdūlasiṃhadvīpisamākulam 13,014.033c kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam 13,014.033e pūgaiś ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam 13,014.033f*0081_01 sakṛtprabhinnaiś ca gajair vibhūṣitaṃ 13,014.033f*0081_02 prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitam 13,014.033f*0081_03 supuṣpitair ambudharaprakāśair 13,014.033f*0081_04 mahīruhāṇāṃ ca vanair vicitraiḥ 13,014.034a nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥ 13,014.034c divyastrīgītabahulo māruto 'tra sukho vavau 13,014.035a dhārāninādair vihagapraṇādaiḥ; śubhais tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām 13,014.035c gītais tathā kiṃnarāṇām udāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra 13,014.036a acintyaṃ manasāpy anyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛtam 13,014.036c viśālaiś cāgniśaraṇair bhūṣitaṃ kuśasaṃvṛtam 13,014.037a vibhūṣitaṃ puṇyapavitratoyayā; sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā 13,014.037c mahātmabhir dharmabhṛtāṃ variṣṭhair; maharṣibhir bhūṣitam agnikalpaiḥ 13,014.038a vāyvāhārair ambupair japyanityaiḥ; saṃprakṣālair yatibhir dhyānanityaiḥ 13,014.038c dhūmāśanair ūṣmapaiḥ kṣīrapaiś ca; vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt 13,014.038d*0082_01 nānāvṛndair vedaṣaḍaṅgapāragair 13,014.038d*0082_02 dharmābhirāmair munibhiḥ samāhitaiḥ 13,014.039a gocāriṇo 'thāśmakuṭṭā dantolūkhalinas tathā 13,014.039c marīcipāḥ phenapāś ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ 13,014.039d*0083_01 aśvatthaphalabhakṣāś ca tathā hy udakaśāyinaḥ 13,014.039d*0083_02 cīracarmāmbaradharās tathā valkaladhāriṇaḥ 13,014.040a suduḥkhān niyamāṃs tāṃs tān vahataḥ sutaponvitān 13,014.040c paśyann utphullanayanaḥ praveṣṭum upacakrame 13,014.041a supūjitaṃ devagaṇair mahātmabhiḥ; śivādibhir bhārata puṇyakarmabhiḥ 13,014.041c rarāja tac cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājan ravimaṇḍalaṃ yathā 13,014.042a krīḍanti sarpair nakulā mṛgair vyāghrāś ca mitravat 13,014.042c prabhāvād dīptatapasaḥ saṃnikarṣaguṇānvitāḥ 13,014.043a tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame 13,014.043c sevite dvijaśārdūlair vedavedāṅgapāragaiḥ 13,014.044a nānāniyamavikhyātair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ 13,014.044c praviśann eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum 13,014.045a tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalam 13,014.045c śiṣyamadhyagataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabham 13,014.045e śirasā vandamānaṃ mām upamanyur abhāṣata 13,014.046a svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ 13,014.046c yat pūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭum icchasi 13,014.046d*0084_01 manuṣyatānuvṛttyā tvāṃ jñātvā tiṣṭhāma sarvagam 13,014.047a tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā mṛgapakṣiṣv athāgniṣu 13,014.047c dharme ca śiṣyavarge ca samapṛccham anāmayam 13,014.048a tato māṃ bhagavān āha sāmnā paramavalgunā 13,014.048c lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyam asaṃśayam 13,014.049a tapaḥ sumahad āsthāya toṣayeśānam īśvaram 13,014.049c iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍaty adhokṣaja 13,014.050a ihaiva devatāśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā 13,014.050c tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 13,014.050e toṣayitvā śubhān kāmān prāpnuvaṃs te janārdana 13,014.051a tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavān iha 13,014.051c śubhāśubhānvitān bhāvān visṛjan saṃkṣipann api 13,014.051e āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan 13,014.052a hiraṇyakaśipur yo 'bhūd dānavo merukampanaḥ 13,014.052c tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāt prāptaṃ samārbudam 13,014.053a tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥ 13,014.053c mahādevavarāc chakraṃ varṣārbudam ayodhayat 13,014.054a viṣṇoś cakraṃ ca tad ghoraṃ vajram ākhaṇḍalasya ca 13,014.054c śīrṇaṃ purābhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava 13,014.054d*0085_01 yat tad bhagavatā pūrvaṃ dattaṃ cakraṃ tavānagha 13,014.054d*0085_02 jalāntaracaraṃ hatvā daityaṃ ca balagarvitam 13,014.054d*0085_03 utpāditaṃ vṛṣāṅkena dīptajvalanasaṃnibham 13,014.054d*0085_04 dattaṃ bhagavatā tubhyaṃ durdarśaṃ tejasādbhutam 13,014.054d*0085_05 na śakyaṃ draṣṭum anyena varjayitvā pinākinam 13,014.054d*0085_06 sudarśanaṃ bhavety evaṃ bhavenoktaṃ tadā tu tat 13,014.054d*0085_07 sudarśanaṃ tadā tasya loke nāma pratiṣṭhitam 13,014.054d*0085_08 taj jīrṇam abhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava 13,014.054d*0085_09 grahasyātibalasyāṅge varadattasya dhīmataḥ 13,014.054d*0085_10 na śastrāṇi vahanty aṅge cakravajraśatāny api 13,014.054d*0086_01 sadṛśaṃ bhavatety uktaṃ darśanena tathāstu tat 13,014.055a ardyamānāś ca vibudhā graheṇa subalīyasā 13,014.055c śivadattavarāñ jaghnur asurendrān surā bhṛśam 13,014.056a tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratām adāt 13,014.056c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro 'bhavat 13,014.056e mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt 13,014.057a tathā putrasahasrāṇām ayutaṃ ca dadau prabhuḥ 13,014.057c kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavān ajaḥ 13,014.058a tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ 13,014.058c yena varṣaśataṃ sāgram ātmamāṃsair huto 'nalaḥ 13,014.058e taṃ prāha bhagavāṃs tuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ 13,014.059a taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me 'dbhutaḥ 13,014.059c balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃprayaccha me 13,014.059d*0087_01 tatheti bhagavān āha tasya tad vacanaṃ vibhuḥ 13,014.060a svāyaṃbhuvaḥ kratuś cāpi putrārtham abhavat purā 13,014.060c āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatāny api 13,014.061a tasya devo 'dadat putrān sahasraṃ kratusaṃmitān 13,014.061c yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ 13,014.061d*0088_01 yājñavalkya iti khyāta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ 13,014.061d*0088_02 ārādhya sa mahādevaṃ prāptavāñ jñānam uttamam 13,014.061d*0088_03 vedavyāsaś ca yogātmā parāśarasuto muniḥ 13,014.061d*0088_04 so 'pi śaṃkaram ārādhya prāptavān atulaṃ yaśaḥ 13,014.062a vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila 13,014.062c taiḥ kruddhair bhagavān rudras tapasā toṣito hy abhūt 13,014.063a tāṃś cāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ 13,014.063c suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha 13,014.063d*0089_01 atrer bhāryā sutaṃ dattaṃ somaṃ durvāsasaṃ prabhoḥ 13,014.064a mahādevasya roṣāc ca āpo naṣṭāḥ purābhavan 13,014.064c tāś ca saptakapālena devair anyāḥ pravartitāḥ 13,014.064d*0090_01 tataḥ pānīyam abhavat prasanne tryambake bhuvi 13,014.065a atrer bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī 13,014.065c nāhaṃ tasya muner bhūyo vaśagā syāṃ kathaṃ cana 13,014.065e ity uktvā sā mahādevam agacchac charaṇaṃ kila 13,014.066a nirāhārā bhayād atres trīṇi varṣaśatāny api 13,014.066c aśeta musaleṣv eva prasādārthaṃ bhavasya sā 13,014.067a tām abravīd dhasan devo bhavitā vai sutas tava 13,014.067b*0091_01 vinā bhartrā carudreṇa bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,014.067b*0092_01 vikarṇaś ca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham 13,014.067b*0092_02 prasādya bhagavān siddhiṃ prāptavān madhusūdana 13,014.067c vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām 13,014.068a śākalyaḥ saṃśitātmā vai nava varṣaśatāny api 13,014.068c ārādhayām āsa bhavaṃ manoyajñena keśava 13,014.069a taṃ cāha bhagavāṃs tuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi 13,014.069c vatsākṣayā ca te kīrtis trailokye vai bhaviṣyati 13,014.069e akṣayaṃ ca kulaṃ te 'stu maharṣibhir alaṃkṛtam 13,014.069f*0093_01 bhaviṣyati dvijaśreṣṭha sūtrakartā sutas tava 13,014.070a sāvarṇiś cāpi vikhyāta ṛṣir āsīt kṛte yuge 13,014.070c iha tena tapas taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatāny atha 13,014.071a tam āha bhagavān rudraḥ sākṣāt tuṣṭo 'smi te 'nagha 13,014.071c granthakṛl lokavikhyāto bhavitāsy ajarāmaraḥ 13,014.071d*0094_01 śakreṇa tu purā devo vārāṇasyāṃ janārdana 13,014.071d*0094_02 ārādhito 'bhūd bhaktena digvāsā bhasmaguṇṭhanaḥ 13,014.071d*0094_03 ārādhya sa mahādevaṃ devarājyam avāptavān 13,014.071d*0094_04 nāradena tu bhaktyāsau bhava ārādhitaḥ purā 13,014.071d*0094_05 tasya prīto mahādevo jagau devagurur guruḥ 13,014.071d*0094_06 tejasā tapasā kīrtyā tvatsamo na bhaviṣyati 13,014.071d*0094_07 gītenaiva ca divyena nityaṃ mām anuyāsyasi 13,014.071d*0095_01 śākalyo granthakartā ca sāvarṇiś ca tathābhavat 13,014.071d*0095_02 bāṇaḥ skandasamatvaṃ ca kāmo darpavimokṣaṇam 13,014.071d*0095_03 lavaṇo 'vadhyatām anyair daśāsyaś ca punar balam 13,014.071d*0095_04 antako 'ntam anuprāptas tasmāt ko 'nyo 'paraḥ prabhuḥ 13,014.072a mayāpi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ 13,014.072c sākṣāt paśupatis tāta tac cāpi śṛṇu mādhava 13,014.073a yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā 13,014.073c ārādhito mahātejās tac cāpi śṛṇu vistaram 13,014.073c*0096_01 mahādevo mayā prabhuḥ 13,014.073c*0096_02 yatnena mahatā cāpi 13,014.074a yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevān maheśvarāt 13,014.074c tat sarvam akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha 13,014.075a purā kṛtayuge tāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ 13,014.075c vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ 13,014.075e tasyāham abhavaṃ putro dhaumyaś cāpi mamānujaḥ 13,014.076a kasya cit tv atha kālasya dhaumyena saha mādhava 13,014.076c āgaccham āśramaṃ krīḍan munīnāṃ bhāvitātmanām 13,014.077a tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī 13,014.077c lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hy amṛtopamam 13,014.077d*0097_01 tadāprabhṛti caivāham arudaṃ madhusūdana 13,014.077d*0097_02 dīyatāṃ dīyatāṃ kṣīraṃ mama mātar itīritam 13,014.078a tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava 13,014.078c āvayoḥ kṣīram ity eva pānārtham upanīyate 13,014.079a atha gavyaṃ payas tāta kadā cit prāśitaṃ mayā 13,014.079b*0098_01 pitrāhaṃ yajñakāle hi nīto jñātikulaṃ mahat 13,014.079b*0098_02 tatra sā kṣarate devī divyā gauḥ suranandinī 13,014.079b*0098_03 tasyāhaṃ tat payaḥ pītvā rasena hy amṛtopamam 13,014.079b*0098_04 jñātvā kṣīraguṇāṃś caiva upalabhya hi saṃbhavam 13,014.079c tataḥ piṣṭarasaṃ tāta na me prītim udāvahat 13,014.080a tato 'ham abruvaṃ bālyāj jananīm ātmanas tadā 13,014.080c kṣīrodanasamāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me 13,014.080d*0099_01 nedaṃ kṣīraudanaṃ mātar yat tvaṃ me dattavaty asi 13,014.080d*0100_01 abhāvāc caiva dugdhasya duḥkhitā jananī tadā 13,014.081a tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā 13,014.081c putrasnehāt pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava 13,014.082a kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanām 13,014.082c vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām 13,014.082d*0101_01 āsthitānāṃ nadīṃ divyāṃ vālakhilyair niṣevitām 13,014.082d*0101_02 kutaḥ kṣīraṃ vanasthānāṃ munīnāṃ girivāsinām 13,014.082d*0101_03 pāvanānāṃ vanāśānāṃ vanāśramanivāsinām 13,014.082d*0101_04 grāmyāhāranivṛttānām āraṇyaphalabhojinām 13,014.082d*0101_05 nāsti putra payo 'raṇye surabhīgotravarjite 13,014.082d*0101_06 nadīgahvaraśaileṣu tīrtheṣu vividheṣu ca 13,014.082d*0101_07 tapasā japyanityānāṃ śivo naḥ paramā gatiḥ 13,014.083a aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇum avyayam 13,014.083c kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca 13,014.083d*0102_01 sarvakāraṇabhūto 'yaṃ dhātā rudras trilocanaḥ 13,014.083d*0102_02 aṣṭabāhur jaṭī nāgabhūṣaṇaś candraśekharaḥ 13,014.083d*0102_03 nāgopavītī sagaṇo nīlakaṇṭha umāpatiḥ 13,014.083d*0102_04 sudaṃṣṭraḥ susmito nāgakuṇḍalo bhasmabhāsitaḥ 13,014.083d*0102_05 sarvakāmaprado bhaktyā pūjitaḥ puṣpamūlakaiḥ 13,014.084a taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaram 13,014.084b*0103_01 bhaktyā pratyakṣatāṃ nītaḥ sarvakāmaprado haraḥ 13,014.084c tatprasādāc ca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka 13,014.084d@004_0001 jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan 13,014.084d@004_0002 prāñjaliḥ praṇato bhūtvā idam ambām acodayam 13,014.084d@004_0003 ko 'yam amba mahādevaḥ sa kathaṃ ca prasīdati 13,014.084d@004_0004 kutra vā vasate devo draṣṭavyo vā kathaṃ ca saḥ 13,014.084d@004_0005 tuṣyate vā kathaṃ śarvo rūpaṃ vā tasya kīdṛśam 13,014.084d@004_0006 kathaṃ jñeyaḥ prasanno vā darśayej jananī mama 13,014.084d@004_0007 evam uktā tadā kṛṣṇa mātā me sutavatsalā 13,014.084d@004_0008 mūrdhany āghrāya govinda sabāṣpākulalocanā 13,014.084d@004_0009 pramārjantī ca gātrāṇi mama vai madhusūdana 13,014.084d@004_0010 ambā 13,014.084d@004_0010 dhairyam ālambya jananī idam āha surottama 13,014.084d@004_0011 durvijñeyo mahādevo durārādhyo durantakaḥ 13,014.084d@004_0012 durādhṛṣyaś ca durgrāhyo durdṛśyo hy akṛtātmabhiḥ 13,014.084d@004_0013 yasya rūpāṇy anekāni pravadanti manīṣiṇaḥ 13,014.084d@004_0014 sthānāni ca vicitrāṇi prasādāś cāpy anekaśaḥ 13,014.084d@004_0015 ko hi tattvena tad veda īśasya caritaṃ śubham 13,014.084d@004_0016 kṛtavān yāni rūpāṇi devadevaḥ purā kila 13,014.084d@004_0017 krīḍate ca yathā śarvaḥ prasīdati yathā ca vai 13,014.084d@004_0018 hṛdisthaḥ sarvabhūtānāṃ viśvarūpo maheśvaraḥ 13,014.084d@004_0019 bhaktānām anukampārthaṃ darśanaṃ ca yathāśrutam 13,014.084d@004_0020 munīnāṃ bruvatāṃ divyām īśānacaritāṃ kathām 13,014.084d@004_0021 kṛtavān yāni rūpāṇi kathitāni divaukasaiḥ 13,014.084d@004_0022 anugrahārthaṃ viprāṇāṃ śṛṇu vatsa samāsataḥ 13,014.084d@004_0023 tāni te kīrtayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,014.084d@004_0024 brahmaviṣṇusurendrāṇāṃ rudrādityāśvinām api 13,014.084d@004_0025 viśveṣām api devānāṃ vapur dhārayate bhavaḥ 13,014.084d@004_0026 narāṇāṃ devanārīṇāṃ tathā pretapiśācayoḥ 13,014.084d@004_0027 kirātaśabarāṇāṃ ca jalajānām anekaśaḥ 13,014.084d@004_0028 karoti bhagavān rūpam āṭavyaśabarāṇy api 13,014.084d@004_0029 kūrmo matsyas tathā śaṅkhaḥ pravālāṅkurabhūṣaṇaḥ 13,014.084d@004_0030 yakṣarākṣasasarpāṇāṃ daityadānavayor api 13,014.084d@004_0031 vapur dhārayate devo bhūyaś ca bilavāsinām 13,014.084d@004_0032 vyāghrasiṃhamṛgāṇāṃ ca tarakṣvṛkṣapatatriṇām 13,014.084d@004_0033 ulūkaśvaśṛgālānāṃ rūpāṇi kurute 'pi ca 13,014.084d@004_0034 haṃsakākamayūrāṇāṃ kṛkalāsakasārasām 13,014.084d@004_0035 rūpāṇi ca balākānāṃ gṛdhracakrāṅgayor api 13,014.084d@004_0036 karoti vā sa rūpāṇi dhārayaty api parvatam 13,014.084d@004_0037 gorūpī ca mahādevo hastyaśvoṣṭrakharākṛtiḥ 13,014.084d@004_0038 chāgaśārdūlarūpaś ca anekamṛgarūpadhṛk 13,014.084d@004_0039 aṇḍajānāṃ ca divyānāṃ vapur dhārayate bhavaḥ 13,014.084d@004_0040 daṇḍī chatrī ca kuṇḍī ca dvijānāṃ dhāraṇas tathā 13,014.084d@004_0041 ṣaṇmukho vai bahumukhas trinetro bahuśīrṣakaḥ 13,014.084d@004_0042 anekakaṭipādaś ca anekodaravaktradhṛk 13,014.084d@004_0043 anekapāṇipārśvaś ca anekagaṇasaṃvṛtaḥ 13,014.084d@004_0044 ṛṣigandharvarūpaś ca siddhacāraṇarūpadhṛk 13,014.084d@004_0045 bhasmapāṇḍuragātraś ca candrārdhakṛtabhūṣaṇaḥ 13,014.084d@004_0046 anekarāvasaṃghuṣṭaś cānekastutisaṃstutaḥ 13,014.084d@004_0047 sarvabhūtāntakaḥ sarvaḥ sarvalokapratiṣṭhitaḥ 13,014.084d@004_0048 sarvalokāntarātmā ca sarvagaḥ sarvavādy api 13,014.084d@004_0049 sarvatra bhagavāñ jñeyo hṛdisthaḥ sarvadehinām 13,014.084d@004_0050 yo hi yaṃ kāmayet kāmaṃ yasminn arthe 'rcyate punaḥ 13,014.084d@004_0051 tat sarvaṃ vetti deveśas taṃ prapadya yadīcchasi 13,014.084d@004_0052 nandate kupyate cāpi tathā huṃkārayaty api 13,014.084d@004_0053 cakrī śūlī gadāpāṇir musalī khaḍgapaṭṭiśī 13,014.084d@004_0054 bhūdharo nāgamauñjī ca nāgakuṇḍalakuṇḍalī 13,014.084d@004_0055 nāgayajñopavītī ca nāgacarmottaracchadaḥ 13,014.084d@004_0056 hasate gāyate caiva nṛtyate sumanoharam 13,014.084d@004_0057 vādayaty api vādyāni vicitrāṇi gaṇair vṛtaḥ 13,014.084d@004_0058 valgate jṛmbhate caiva rudate rodayaty api 13,014.084d@004_0059 unmattamattarūpaṃ ca bhāṣate cāpi susvaraḥ 13,014.084d@004_0060 atīva hasate raudras trāsayan nayanair janam 13,014.084d@004_0061 jāgarti caiva svapiti jṛmbhate ca yathāsukham 13,014.084d@004_0062 japate japyate caiva tapate tapyate punaḥ 13,014.084d@004_0063 dadāti pratigṛhṇāti yuñjate dhyāyate 'pi ca 13,014.084d@004_0064 vedīmadhye tathā yūpe goṣṭhamadhye hutāśane 13,014.084d@004_0065 dṛśyate dṛśyate cāpi bālo vṛddho yuvā tathā 13,014.084d@004_0066 krīḍate ṛṣikanyābhir ṛṣipatnībhir eva ca 13,014.084d@004_0067 ūrdhvakeśo mahāśepho nagno vikṛtalocanaḥ 13,014.084d@004_0068 gauraḥ śyāmas tathā kṛṣṇaḥ pāṇḍuro dhūmalohitaḥ 13,014.084d@004_0069 vikṛtākṣo viśālākṣo digvāsāḥ sarvavāsakaḥ 13,014.084d@004_0070 arūpasyādyarūpasya atirūpādyarūpiṇaḥ 13,014.084d@004_0071 anādyantam ajasyāntaṃ vetsyate ko 'sya tattvataḥ 13,014.084d@004_0072 hṛdi prāṇo mano jīvo yogātmā yogasaṃjñitaḥ 13,014.084d@004_0073 dhyānaṃ tat paramātmā ca bhāvagrāhyo maheśvaraḥ 13,014.084d@004_0074 vādako gāyanaś caiva sahasraśatalocanaḥ 13,014.084d@004_0075 ekavaktro dvivaktraś ca trivaktro 'nekavaktrakaḥ 13,014.084d@004_0076 tadbhaktas tadgato nityaṃ tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ 13,014.084d@004_0077 bhaja putra mahādevaṃ tataḥ prāpsyasi cepsitam 13,014.085a jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan 13,014.085c mama bhaktir mahādeve naiṣṭhikī samapadyata 13,014.086a tato 'haṃ tapa āsthāya toṣayām āsa śaṃkaram 13,014.086c divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 13,014.087a ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhāras tadābhavam 13,014.087c dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ 13,014.087e śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣas tadābhavam 13,014.087f*0104_01 evaṃ varṣasahasraṃ tu divyam ārādhito mayā 13,014.088a tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 13,014.088b*0105_01 ekabhakta iti jñātvā jijñāsāṃ kurute tadā 13,014.088c śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvair devagaṇair vṛtaḥ 13,014.088e sahasrākṣas tadā bhūtvā vajrapāṇir mahāyaśāḥ 13,014.089a sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam 13,014.089c āveṣṭitakaraṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam 13,014.090a samāsthitaś ca bhagavān dīpyamānaḥ svatejasā 13,014.090c ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ 13,014.091a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 13,014.091c sevyamāno 'psarobhiś ca divyagandharvanāditaḥ 13,014.092a tato mām āha devendraḥ prītas te 'haṃ dvijottama 13,014.092c varaṃ vṛṇīṣva mattas tvaṃ yat te manasi vartate 13,014.093a śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavam 13,014.093c abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājam idaṃ vacaḥ 13,014.093d*0106_01 ahaṃ tam abruvaṃ tāta devendraṃ madhusūdana 13,014.094a nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmād api daivatāt 13,014.094c mahādevād ṛte saumya satyam etad bravīmi te 13,014.094d*0107_01 satyaṃ satyaṃ hi naḥ śakra vākyam etat suniścitam 13,014.094d*0107_02 na yan maheśvaraṃ muktvā kathānyā mama rocate 13,014.094d*0108_01 satyaṃ kauśika saṃsārān mā mamāstu vinirvṛtiḥ 13,014.094d*0108_02 adya maheśvarabaddhā kathā mamānyā priyā śrotum 13,014.095a paśupativacanād bhavāmi sadyaḥ; kṛmir atha vā tarur apy anekaśākhaḥ 13,014.095c apaśupativaraprasādajā me; tribhuvanarājyavibhūtir apy aniṣṭā 13,014.095d*0109_01 janma śvapākamadhye 'pi me 'stu haracaraṇavandanaratasya 13,014.095d*0109_02 mā vānīśvarabhakto bhavāmi bhavane 'pi śakrasya 13,014.095d*0109_03 vāyvambubhujo 'pi sato narasya duḥkhakṣayaḥ kutas tasya 13,014.095d*0109_04 bhavati hi surāsuragurau yasya na viśveśvare bhaktiḥ 13,014.095d*0109_05 alam anyābhis teṣāṃ kathābhir atyarthadharmayuktābhiḥ 13,014.095d*0109_06 yeṣāṃ na kṣaṇam api rucito haracaraṇasmaraṇavicchedaḥ 13,014.095d*0109_07 haracaraṇaniratamatinā bhavitavyam anārjavaṃ yugaṃ prāpya 13,014.095d*0109_08 saṃsārabhayaṃ na bhavati harabhaktirasāyanaṃ pītvā 13,014.095d*0109_09 divasaṃ divasārdhaṃ vā muhūrtaṃ vā kṣaṇaṃ lavam 13,014.095d*0109_10 na hy alabdhaprasādasya bhaktir bhavati śaṃkare 13,014.096a api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā 13,014.096c na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyam api kāmaye 13,014.096d*0110_01 śvāpi maheśvaravacanād bhavāmi sa hi naḥ paraḥ kāmaḥ 13,014.096d*0110_02 tridaśagaṇarājyam api khalu necchāmy amaheśvarājñaptam 13,014.096d*0110_03 na nākapṛṣṭhaṃ na ca devarājyaṃ 13,014.096d*0110_04 na brahmalokaṃ na ca niṣkalatvam 13,014.096d*0110_05 na sarvakāmān akhilān vṛṇomi 13,014.096d*0110_06 harasya dāsatvam ahaṃ vṛṇomi 13,014.097a yāvac chaśāṅkaśakalāmalabaddhamaulir; na prīyate paśupatir bhagavān mameśaḥ 13,014.097c tāvaj jarāmaraṇajanmaśatābhighātair; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi 13,014.098a divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ; tribhuvanasāram apāram ādyam ekam 13,014.098c ajaram amaram aprasādya rudraṃ; jagati pumān iha ko labheta śāntim 13,014.098d*0111_01 yadi nāma janma bhūyo bhavati madīyaiḥ punar doṣaiḥ 13,014.098d*0111_02 tasmiṃs tasmiñ janmani bhave bhaven me 'kṣayā bhaktiḥ 13,014.098d*0112_01 dhik teṣāṃ dhik teṣāṃ punar api dhig astu dhik teṣām 13,014.098d*0112_02 yeṣāṃ na vasati hṛdaye kupathagativimokṣako rudraḥ 13,014.099 śakra uvāca 13,014.099a kaḥ punas tava hetur vai īśe kāraṇakāraṇe 13,014.099c yena devād ṛte 'nyasmāt prasādaṃ nābhikāṅkṣasi 13,014.099d@005_0000 upamanyuḥ 13,014.099d@005_0001 sad asad vyaktam avyaktaṃ yam āhur brahmavādinaḥ 13,014.099d@005_0002 nityam ekam anekaṃ ca varaṃ tasmād vṛṇomy aham 13,014.099d@005_0003 anādimadhyaparyantaṃ jñānaiśvaryam acintitam 13,014.099d@005_0004 ātmānaṃ paramaṃ yasmād varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0005 aiśvaryaṃ sakalaṃ yasmād anutpāditam avyayam 13,014.099d@005_0006 abījād bījasaṃbhūtaṃ varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0007 tamasaḥ paramaṃ jyotis tapas tadvṛttināṃ param 13,014.099d@005_0008 yaṃ jñātvā nānuśocanti varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0009 bhūtabhāvanabhāvajñaṃ sarvabhūtābhibhāvanam 13,014.099d@005_0010 sarvagaṃ sarvadaṃ devaṃ pūjayāmi puraṃdara 13,014.099d@005_0011 hetuvādair vinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadaṃ param 13,014.099d@005_0012 yam upāsanti tattvajñā varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0013 maghavan maghavātmānaṃ yaṃ vadanti sureśvaram 13,014.099d@005_0014 sarvabhūtaguruṃ devaṃ varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0015 yaḥ pūrvam asṛjad devaṃ brahmāṇaṃ lokabhāvanam 13,014.099d@005_0016 aṇḍam ākāśam āpūrya varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0017 agnir āpo 'nilaḥ pṛthvī khaṃ buddhiś ca mano mahān 13,014.099d@005_0018 sraṣṭā caiṣāṃ bhaved yo 'nyo brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0019 mano matir ahaṃkāras tanmātrāṇīndriyāṇi ca 13,014.099d@005_0020 brūhi caiṣāṃ bhavec chakra ko 'nyo 'sti paramaḥ śivāt 13,014.099d@005_0021 sraṣṭāraṃ bhuvanasyeha vadantīha pitāmaham 13,014.099d@005_0022 ārādhya sa tu deveśam aśnute mahatīṃ śriyam 13,014.099d@005_0023 bhagavaty uttamaiśvaryaṃ brahmaviṣṇupurogamam 13,014.099d@005_0024 vidyate vai mahādevād brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0025 daityadānavamukhyānām ādhipatyārimardanāt 13,014.099d@005_0026 ko 'nyaḥ śaknoti deveśād ṛte saṃpādituṃ sutān 13,014.099d@005_0027 dikkālasūryatejāṃsi grahavāyvindutārakāḥ 13,014.099d@005_0028 viddhi tv ete mahādevād brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0029 athotpattivināśe vā yajñasya tripurasya vā 13,014.099d@005_0030 daityadānavamukhyānām ādhipatyārimardanaḥ 13,014.099d@005_0031 kiṃ cātra bahubhiḥ sūktair hetuvādaiḥ puraṃdara 13,014.099d@005_0032 sahasranayanaṃ dṛṣṭvā tvām eva surasattama 13,014.099d@005_0033 pūjitaṃ siddhagandharvair devaiś ca ṛṣibhis tathā 13,014.099d@005_0034 devadevaprasādena tat sarvaṃ kuśikottama 13,014.099d@005_0035 avyaktamuktakeśāya sarvagasyedam ātmakam 13,014.099d@005_0036 cetanācetanādyeṣu śakra viddhi maheśvarāt 13,014.099d@005_0037 bhuvādyeṣu mahānteṣu lokālokāntareṣu ca 13,014.099d@005_0038 dvīpasthāneṣu meroś ca vibhaveṣv antareṣu ca 13,014.099d@005_0039 bhagavan maghavan devaṃ vadante tattvadarśinaḥ 13,014.099d@005_0040 yadi devāḥ surāḥ śakra paśyanty anyāṃ bhavākṛtim 13,014.099d@005_0041 kiṃ na gacchanti śaraṇaṃ marditāś cāsuraiḥ surāḥ 13,014.099d@005_0042 abhighāteṣu devānāṃ sayakṣoragarakṣasām 13,014.099d@005_0043 parasparavināśeṣu svasthānaiśvaryado bhavaḥ 13,014.099d@005_0044 andhakasyātha śumbhasya duṃdubher mahiṣasya ca 13,014.099d@005_0045 yakṣendrabalarakṣaḥsu nivātakavaceṣu ca 13,014.099d@005_0046 varadānāvaghātāya brūhi ko 'nyo maheśvarāt 13,014.099d@005_0047 surāsuraguror vaktre kasya retaḥ purā hutam 13,014.099d@005_0048 kasya vānyasya retas tad yena haimo giriḥ kṛtaḥ 13,014.099d@005_0049 digvāsāḥ kīrtyate ko 'nyo loke kaś cordhvaretasaḥ 13,014.099d@005_0050 kasya cārdhe sthitā kāntā anaṅgaḥ kena nirjitaḥ 13,014.099d@005_0051 brūhīndra paramaṃ sthānaṃ kasya devaiḥ praśasyate 13,014.099d@005_0052 śmaśāne kasya krīḍārthaṃ nṛtye vā ko 'bhibhāṣyate 13,014.099d@005_0053 kasyaiśvaryaṃ samānaṃ vā bhūtaiḥ ko vāpi krīḍate 13,014.099d@005_0054 kasya tulyabalā devagaṇā aiśvaryadarpitāḥ 13,014.099d@005_0055 ghuṣyate hy acalaṃ sthānaṃ kasya trailokyapūjitam 13,014.099d@005_0056 varṣate tapate ko 'nyo jvalate tejasā ca kaḥ 13,014.099d@005_0057 kasmād oṣadhisaṃpattiḥ ko vā dhārayate vasu 13,014.099d@005_0058 prakāmaṃ krīḍate ko vā trailokye sacarācare 13,014.099d@005_0059 jñānasiddhikriyāyogaiḥ sevyamānaś ca yogibhiḥ 13,014.099d@005_0060 ṛṣigandharvasiddhaiś ca vihitaṃ kāraṇaṃ param 13,014.099d@005_0061 karmayajñakriyāyogaiḥ sevyamānaḥ surāsuraiḥ 13,014.099d@005_0062 nityaṃ karmaphalair hīnaṃ tam ahaṃ kāraṇaṃ vade 13,014.099d@005_0063 sthūlaṃ sūkṣmam anaupamyam agrāhyaṃ guṇagocaram 13,014.099d@005_0064 guṇahīnaṃ guṇādhyakṣaṃ paraṃ māheśvaraṃ padam 13,014.099d@005_0065 viśveśaṃ kāraṇaguruṃ lokālokāntakāraṇam 13,014.099d@005_0066 bhūtābhūtabhaviṣyac ca janakaṃ sarvakāraṇam 13,014.099d@005_0067 akṣarākṣaram avyaktaṃ vidyāvidye kṛtākṛte 13,014.099d@005_0068 dharmādharmau yataḥ śakra tam ahaṃ kāraṇaṃ vade 13,014.099d@005_0069 pratyakṣam iha devendra paśya liṅgaṃ bhagāṅkitam 13,014.099d@005_0070 devadevena rudreṇa sṛṣṭisaṃhārahetunā 13,014.099d@005_0071 mātrā pūrvaṃ mamākhyātaṃ kāraṇaṃ lokakāraṇam 13,014.099d@005_0072 nāsti ceśāt paraṃ śakra taṃ prapadya yadīcchasi 13,014.099d@005_0073 pratyakṣaṃ nanu te sureśa viditaṃ saṃyogaliṅgodbhavaṃ 13,014.099d@005_0074 trailokyaṃ savikāranirguṇagaṇaṃ brahmādiretodbhavam 13,014.099d@005_0075 yad brahmendramahendraviṣṇusahitā devāś ca daityāsurā 13,014.099d@005_0076 nānyaṃ kāmasahasrakalpitadhiyaḥ śaṃsanti īśāt param 13,014.099d@005_0077 taṃ devaṃ sacarācarasya jagato vyākhyātavedyottamaṃ 13,014.099d@005_0078 kāmārthī varayāmi saṃyatamanā mokṣāya śarvaṃ śivam 13,014.100 upamanyur uvāca 13,014.100a hetubhir vā kim anyais te īśaḥ kāraṇakāraṇam 13,014.100c na śuśruma yad anyasya liṅgam abhyarcyate suraiḥ 13,014.101a kasyānyasya suraiḥ sarvair liṅgaṃ muktvā maheśvaram 13,014.101c arcyate 'rcitapūrvaṃ vā brūhi yady asti te śrutiḥ 13,014.102a yasya brahmā ca viṣṇuś ca tvaṃ cāpi saha daivataiḥ 13,014.102c arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāc chreṣṭhatamo hi saḥ 13,014.102d*0113_01 na padmāṅkā na cakrāṅkā na vajrāṅkā yataḥ prajāḥ 13,014.102d*0113_02 liṅgāṅkā ca bhagāṅkā ca tasmān māheśvarī prajā 13,014.102d*0113_03 devyāḥ kāraṇarūpabhāvajanitāḥ sarvā bhagāṅkāḥ striyo 13,014.102d*0113_04 liṅgenāpi harasya sarvapuruṣāḥ pratyakṣacihnīkṛtāḥ 13,014.102d*0113_05 yo 'nyat kāraṇam īśvarāt pravadate devyā ca yan nāṅkitaṃ 13,014.102d*0113_06 trailokye sacarācare sa tu pumān bāhyo bhaved durmatiḥ 13,014.102d*0113_07 puṃliṅgaṃ sarvam īśānaṃ strīliṅgaṃ viddhi cāpy umām 13,014.102d*0113_08 dvābhyāṃ tanubhyāṃ vyāptaṃ hi carācaram idaṃ jagat 13,014.103a tasmād varam ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika 13,014.103c gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana 13,014.104a kāmam eṣa varo me 'stu śāpo vāpi maheśvarāt 13,014.104c na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāny api 13,014.105a evam uktvā tu devendraṃ duḥkhād ākulitendriyaḥ 13,014.105c na prasīdati me rudraḥ kim etad iti cintayan 13,014.105e athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tam evairāvataṃ punaḥ 13,014.106a haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabham 13,014.106c vṛṣarūpadharaṃ sākṣāt kṣīrodam iva sāgaram 13,014.107a kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam 13,014.107b*0114_01 vajrasāramayaiḥ śṛṅgair niṣṭaptakanakaprabhaiḥ 13,014.107b*0114_02 tīkṣṇair amṛduraktāgrair utkirantam ivāvanim 13,014.107c jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam 13,014.108a raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭītaṭam 13,014.108c supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam 13,014.109a kakudaṃ tasya cābhāti skandham āpūrya viṣṭhitam 13,014.109c tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam 13,014.110a tam āsthitaś ca bhagavān devadevaḥ sahomayā 13,014.110c aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 13,014.110d*0115_01 kirīṭaṃ ca jaṭābhāraḥ sarpādyābharaṇāni ca 13,014.110d*0115_02 vajrādiśūlamātaṅgagambhīrasmitam āgatam 13,014.111a tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān 13,014.111c sahasram iva sūryāṇāṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati 13,014.112a īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ 13,014.112c yugānte sarvabhūtāni didhakṣur iva codyataḥ 13,014.113a tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ 13,014.113c punar udvignahṛdayaḥ kim etad iti cintayam 13,014.114a muhūrtam iva tat tejo vyāpya sarvā diśo daśa 13,014.114c praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā 13,014.115a athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram 13,014.115c saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmam iva pāvakam 13,014.115d*0116_01 praśāntamanasaṃ devaṃ trinetram aparājitam 13,014.115e sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram 13,014.116a nīlakaṇṭhaṃ mahātmānam asaktaṃ tejasāṃ nidhim 13,014.116c aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam 13,014.117a śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam 13,014.117c śukladhvajam anādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam 13,014.118a gāyadbhir nṛtyamānaiś ca utpatadbhir itas tataḥ 13,014.118c vṛtaṃ pāriṣadair divyair ātmatulyaparākramaiḥ 13,014.119a bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandram ivoditam 13,014.119c tribhir netraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ 13,014.119d*0117_01 sarvavidyādhipaṃ devaṃ śaraccandrasamaprabham 13,014.119d*0117_02 nayanāhlādasaumyo 'ham apaśyaṃ parameśvaram 13,014.120a aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe 13,014.120c jātarūpamayaiḥ padmair grathitā ratnabhūṣitā 13,014.121a mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni ca 13,014.121c mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ 13,014.122a indrāyudhasahasrābhaṃ dhanus tasya mahātmanaḥ 13,014.122c pinākam iti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān 13,014.123a saptaśīrṣo mahākāyas tīkṣṇadaṃṣṭro viṣolbaṇaḥ 13,014.123c jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ 13,014.124a śaraś ca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ 13,014.124b*0118_01 sahasrabhujajihvāsyo bhīṣaṇo nāgavigrahaḥ 13,014.124b*0118_02 śaṅkhaśūlāsibhiś caiva paṭṭasai rūpavān sthitaḥ 13,014.124b*0118_03 yena ca tripuraṃ dagdhaṃ sarvadevamayaḥ śaraḥ 13,014.124b*0118_04 śūlaṃ ca yauvanopetaṃ lavaṇasya kare sthitam 13,014.124b*0119_01 rāmaniḥkṣatriyakaraḥ paraśuḥ śaṃkarājñayā 13,014.124c yat tad astraṃ mahāghoraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat 13,014.125a advitīyam anirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham 13,014.125c sasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantam ivānalam 13,014.126a ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram 13,014.126c sahasrabhujajihvākṣam udgirantam ivānalam 13,014.127a brāhmān nārāyaṇād aindrād āgneyād api vāruṇāt 13,014.127c yad viśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam 13,014.128a yena tat tripuraṃ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkṛtaṃ purā 13,014.128c śareṇaikena govinda mahādevena līlayā 13,014.128d*0120_01 śūlaṃ ca yauvanāśvaghnaṃ lavaṇasya kare sthitam 13,014.128d*0120_02 evaṃ dṛṣṭvā mahādevaṃ jānubhyām avanīṃ gataḥ 13,014.129a nirdadāha jagat kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram 13,014.129c maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhān na saṃśayaḥ 13,014.130a nāvadhyo yasya loke 'smin brahmaviṣṇusureṣv api 13,014.130c tad ahaṃ dṛṣṭavāṃs tāta āścaryādbhutam uttamam 13,014.131a guhyam astraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikam eva vā 13,014.131c yat tac chūlam iti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ 13,014.132a dārayed yan mahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayed vā mahodadhim 13,014.132c saṃhared vā jagat kṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā 13,014.133a yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purā 13,014.133c cakravartī mahātejās trilokavijayī nṛpaḥ 13,014.134a mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ 13,014.134c karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ 13,014.135a tac chūlam atitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lomaharṣaṇam 13,014.135c triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā tarjamānam iva sthitam 13,014.136a vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryam ivoditam 13,014.136c sarpahastam anirdeśyaṃ pāśahastam ivāntakam 13,014.136e dṛṣṭavān asmi govinda tad astraṃ rudrasaṃnidhau 13,014.137a paraśus tīkṣṇadhāraś ca datto rāmasya yaḥ purā 13,014.137b*0121_01 paramaṃ tīkṣṇasāreṇa śastraṃ tasyāpi yat purā 13,014.137c mahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaraḥ 13,014.137e kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe 13,014.138a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā 13,014.138c jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 13,014.139a dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgraveṣṭitaḥ 13,014.139c abhavac chūlino 'bhyāśe dīptavahniśikhopamaḥ 13,014.140a asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ 13,014.140c prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha 13,014.141a savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ 13,014.141c divyaṃ vimānam āsthāya haṃsayuktaṃ manojavam 13,014.142a vāmapārśvagataś caiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ 13,014.142c vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ 13,014.143a skando mayūram āsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ 13,014.143c śaktiṃ kaṇṭhe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ 13,014.144a purastāc caiva devasya nandiṃ paśyāmy avasthitam 13,014.144c śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyam iva śaṃkaram 13,014.145a svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayas tathā 13,014.145c śakrādyā devatāś caiva sarva eva samabhyayuḥ 13,014.145d*0122_01 sarvabhūtagaṇāś caiva mātaro vividhāḥ sthitāḥ 13,014.146a te 'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ 13,014.146c astuvan vividhaiḥ stotrair mahādevaṃ surās tadā 13,014.146d*0123_01 jaganmūrtiṃ mahāliṅgaṃ tanmadhye sphītarūpiṇam 13,014.147a brahmā bhavaṃ tadā stunvan rathantaram udīrayan 13,014.147c jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇas tadā 13,014.147e gṛṇañ śakraḥ paraṃ brahma śatarudrīyam uttamam 13,014.148a brahmā nārāyaṇaś caiva devarājaś ca kauśikaḥ 13,014.148c aśobhanta mahātmānas trayas traya ivāgnayaḥ 13,014.149a teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñ śivaḥ 13,014.149c śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumān 13,014.149d*0124_01 ayutāni ca candrārkān apaśyaṃ divi keśava 13,014.149e tato 'ham astuvaṃ devaṃ stavenānena suvratam 13,014.150a namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ 13,014.150c śakrāya śakrarūpāya śakraveṣadharāya ca 13,014.151a namas te vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca 13,014.151c pinākapāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca 13,014.152a namas te kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhaje 13,014.152c kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭam iratāya ca 13,014.153a śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca 13,014.153c śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca 13,014.153d@006_0001 namo 'stu raktavarṇāya raktāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0002 raktadhvajapatākāya raktasraganulepine 13,014.153d@006_0003 namo 'stu pītavarṇāya pītāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0004 pītadhvajapatākāya pītasraganulepine 13,014.153d@006_0005 namo 'stūcchritachatrāya kirīṭavaradhāriṇe 13,014.153d@006_0006 ardhahārārdhakeyūraardhakuṇḍalakarṇine 13,014.153d@006_0007 namaḥ pavanavegāya namo devāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0008 surendrāya munīndrāya mahendrāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0009 namaḥ padmārdhamālāya utpalair miśritāya ca 13,014.153d@006_0010 ardhacandanaliptāya ardhasraganulepine 13,014.153d@006_0011 nama ādityavaktrāya ādityanayanāya ca 13,014.153d@006_0012 nama ādityavarṇāya ādityapratimāya ca 13,014.153d@006_0013 namaḥ somāya saumyāya saumyavaktradharāya ca 13,014.153d@006_0014 saumyarūpāya mukhyāya saumyadaṃṣṭrāvibhūṣaṇe 13,014.153d@006_0015 namaḥ śyāmāya gaurāya ardhapītārdhapāṇḍure 13,014.153d@006_0016 nārīnaraśarīrāya strīpuṃsāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0017 namo 'stu vṛṣavāhāya gajendragamanāya ca 13,014.153d@006_0018 durgamāya namas tubhyam agamyāgamanāya ca 13,014.153d@006_0019 namo 'stu gaṇagītāya gaṇavṛndaratāya ca 13,014.153d@006_0020 gaṇānuyātamārgāya gaṇanityavratāya ca 13,014.153d@006_0021 namaḥ śvetābhravarṇāya saṃdhyārāgaprabhāya ca 13,014.153d@006_0022 anuddiṣṭābhidhānāya svarūpāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0023 namo raktāgravāsāya raktasūtradharāya ca 13,014.153d@006_0024 raktamālāvicitrāya raktāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0025 maṇibhūṣitamūrdhāya namaś candrārdhabhūṣiṇe 13,014.153d@006_0026 vicitramaṇimūrdhāya kusumāṣṭadharāya ca 13,014.153d@006_0027 namo 'gnimukhanetrāya sahasraśaśilocane 13,014.153d@006_0028 agnirūpāya kāntāya namo 'stu gahanāya ca 13,014.153d@006_0029 khacarāya namas tubhyaṃ gocarābhiratāya ca 13,014.153d@006_0030 bhūcarāya bhuvanāya anantāya śivāya ca 13,014.153d@006_0031 namo digvāsase nityam adhivāsasuvāsase 13,014.153d@006_0032 namo jagannivāsāya pratipattisukhāya ca 13,014.153d@006_0033 nityam udbaddhamukuṭe mahākeyūradhāriṇe 13,014.153d@006_0034 sarpakaṇṭhopahārāya vicitrābharaṇāya ca 13,014.153d@006_0035 namas trinetranetrāya sahasraśatalocane 13,014.153d@006_0036 strīpuṃsāya napuṃsāya namaḥ sāṃkhyāya yogine 13,014.153d@006_0037 śaṃyor abhisravantāya atharvāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0038 namaḥ sarvārtināśāya namaḥ śokaharāya ca 13,014.153d@006_0039 namo meghaninādāya bahumāyādharāya ca 13,014.153d@006_0040 bījakṣetrādhipālāya sraṣṭārāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0041 namaḥ surāsureśāya viśveśāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0042 namaḥ pavanavegāya namaḥ pavanarūpiṇe 13,014.153d@006_0043 namaḥ kāñcanamālāya girimālāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0044 namaḥ surārimālāya caṇḍavegāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0045 brahmaśiropahartāya mahiṣaghnāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0046 namaḥ strīrūpadhārāya sarvarūpadharāya ca 13,014.153d@006_0047 namas tripurahartāya yajñavidhvaṃsanāya ca 13,014.153d@006_0048 namaḥ kāmāṅganāśāya kāladaṇḍadharāya ca 13,014.153d@006_0049 namaḥ skandaviśākhāya brahmadaṇḍāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0050 namo bhavāya śarvāya viśvarūpāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0051 īśānāya bhagaghnāya namo 'stv andhakaghātine 13,014.153d@006_0052 namo viśvāya māyāya cintyācintyāya vai namaḥ 13,014.154a tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ 13,014.154c ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase 13,014.155a ṛṣabhas tvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ 13,014.155c āśramāṇāṃ gṛhasthas tvam īśvarāṇāṃ maheśvaraḥ 13,014.155e kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇur ucyase 13,014.156a parvatānāṃ mahāmerur nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ 13,014.156c vasiṣṭhas tvam ṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyase 13,014.157a āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhas tvaṃ parameśvaraḥ 13,014.157c grāmyāṇāṃ govṛṣaś cāsi bhagavāṃl lokapūjitaḥ 13,014.158a ādityānāṃ bhavān viṣṇur vasūnāṃ caiva pāvakaḥ 13,014.158c pakṣiṇāṃ vainateyaś ca ananto bhujageṣu ca 13,014.159a sāmavedaś ca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam 13,014.159c sanatkumāro yogīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilo hy asi 13,014.160a śakro 'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍ asi 13,014.160c brahmalokaś ca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase 13,014.161a kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavān giriḥ 13,014.161c varṇānāṃ brāhmaṇaś cāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ 13,014.161e ādis tvam asi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca 13,014.162a yac cānyad api lokeṣu sattvaṃ tejodhikaṃ smṛtam 13,014.162c tat sarvaṃ bhagavān eva iti me niścitā matiḥ 13,014.163a namas te bhagavan deva namas te bhaktavatsala 13,014.163c yogeśvara namas te 'stu namas te viśvasaṃbhava 13,014.164a prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca 13,014.164c anaiśvaryeṇa yuktasya gatir bhava sanātana 13,014.165a yaṃ cāparādhaṃ kṛtavān ajñānāt parameśvara 13,014.165c madbhakta iti deveśa tat sarvaṃ kṣantum arhasi 13,014.166a mohitaś cāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāt 13,014.166c tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara 13,014.167a evaṃ stutvāham īśānaṃ pādyam arghyaṃ ca bhaktitaḥ 13,014.167c kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam 13,014.168a tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā 13,014.168c puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani 13,014.169a dundubhiś ca tato divyas tāḍito devakiṃkaraiḥ 13,014.169c vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ 13,014.170a tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ 13,014.170c abravīt tridaśāṃs tatra harṣayann iva māṃ tadā 13,014.171a paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyor mahātmanaḥ 13,014.171c mayi bhaktiṃ parāṃ divyām ekabhāvād avasthitām 13,014.172a evam uktās tataḥ kṛṣṇa surās te śūlapāṇinā 13,014.172c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam 13,014.173a bhagavan devadeveśa lokanātha jagatpate 13,014.173c labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ 13,014.174a evam uktas tataḥ śarvaḥ surair brahmādibhis tathā 13,014.174c āha māṃ bhagavān īśaḥ prahasann iva śaṃkaraḥ 13,014.175a vatsopamanyo prīto 'smi paśya māṃ munipuṃgava 13,014.175c dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā jijñāsito hy asi 13,014.176a anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimān aham 13,014.176c tasmāt sarvān dadāmy adya kāmāṃs tava yathepśitān 13,014.177a evam uktasya caivātha mahādevena me vibho 13,014.177c harṣād aśrūṇy avartanta lomaharṣaś ca jāyate 13,014.178a abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā 13,014.178c jānubhyām avaniṃ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ 13,014.179a adya jāto hy ahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ 13,014.179c yan me sākṣān mahādevaḥ prasannas tiṣṭhate 'grataḥ 13,014.179d*0125_01 .... .... saphalaṃ janma cādya me 13,014.179d*0125_02 surāsuragurur devo yat tiṣṭhati mamāgrataḥ 13,014.180a yaṃ na paśyanti cārādhya devā hy amitavikramam 13,014.180c tam ahaṃ dṛṣṭavān devaṃ ko 'nyo dhanyataro mayā 13,014.181a evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam 13,014.181c ṣaḍviṃśakam iti khyātaṃ yat parātparam akṣaram 13,014.182a sa eṣa bhagavān devaḥ sarvatattvādir avyayaḥ 13,014.182c sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ 13,014.183a yo 'sṛjad dakṣiṇād aṅgād brahmāṇaṃ lokasaṃbhavam 13,014.183c vāmapārśvāt tathā viṣṇuṃ lokarakṣārtham īśvaraḥ 13,014.183e yugānte caiva saṃprāpte rudram aṅgāt sṛjat prabhuḥ 13,014.184a sa rudraḥ saṃharan kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 13,014.184c kālo bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ 13,014.184d*0126_01 yugānte sarvabhūtāni grasann iva vyavasthitaḥ 13,014.185a eṣa devo mahādevo jagat sṛṣṭvā carācaram 13,014.185c kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtim ākṣipya tiṣṭhati 13,014.186a sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ 13,014.186c āste sarvagato nityam adṛśyaḥ sarvadaivataiḥ 13,014.186d*0127_01 abravaṃ tam ahaṃ bhūyaḥ praṇamya śirasā bhavam 13,014.187a yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭaś ca me prabhuḥ 13,014.187b*0128_01 tatas tv aham anujñāta uktavān asmi śaṃkaram 13,014.187b*0129_01 taṃ tvāṃ praṇamya śirasā prasādya prārthaye prabho 13,014.187c bhaktir bhavatu me nityaṃ śāśvatī tvayi śaṃkara 13,014.188a atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yad vibho 13,014.188c jānīyām iti me buddhis tvatprasādāt surottama 13,014.189a kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyām akṣayaṃ saha bāndhavaiḥ 13,014.189c āśrame ca sadā mahyaṃ sāṃnidhyaṃ param astu te 13,014.190a evam uktaḥ sa māṃ prāha bhagavāṃl lokapūjitaḥ 13,014.190c maheśvaro mahātejāś carācaraguruḥ prabhuḥ 13,014.191a ajaraś cāmaraś caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ 13,014.191b*0130_01 yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ 13,014.191b*0131_01 ṛṣīṇām abhigamyaś ca matprasādād bhaviṣyasi 13,014.191c śīlavān guṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ 13,014.192a akṣayaṃ yauvanaṃ te 'stu tejaś caivānalopamam 13,014.192c kṣīrodaḥ sāgaraś caiva yatra yatrecchase mune 13,014.193a tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payaso nidheḥ 13,014.193b*0132_01 tatra tatraiva sāṃnidhyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ 13,014.193c kṣīrodanaṃ ca bhuṅkṣva tvam amṛtena samanvitam 13,014.194a bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato mām upayāsyasi 13,014.194b*0133_01 akṣayā bāndhavāś caiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā 13,014.194b*0133_02 bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiś ca śāśvatī 13,014.194c sāṃnidhyam āśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama 13,014.195a tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 13,014.195c smṛtaḥ smṛtaś ca te vipra sadā dāsyāmi darśanam 13,014.195d*0134_01 smṛtas tvayā punar vipra kariṣyāmi ca darśanam 13,014.196a evam uktvā sa bhagavān sūryakoṭisamaprabhaḥ 13,014.196c mameśāno varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata 13,014.197a evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā 13,014.197c tad avāptaṃ ca me sarvaṃ yad uktaṃ tena dhīmatā 13,014.198a pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhān vyavasthitān 13,014.198c ṛṣīn vidyādharān yakṣān gandharvāpsarasas tathā 13,014.199a paśya vṛkṣān manoramyān sadā puṣpaphalānvitān 13,014.199b*0135_01 paśya vṛkṣalatāgulmān sarvapuṣpaphalapradān 13,014.199c sarvartukusumair yuktān snigdhapatrān suśākhinaḥ 13,014.199e sarvam etan mahābāho divyabhāvasamanvitam 13,014.199f*0136_01 evam etan mahādevāl labdhavān asmi keśava 13,014.199f*0137_01 prasādād devadevasya īśvarasya mahātmanaḥ 13,015.000*0138_00 vāsudeva uvāca 13,015.000*0138_01 etac chrutvā vacas tasya pratyakṣam iva darśanam 13,015.000*0138_02 vismayaṃ paramaṃ gatvā abruvaṃ taṃ mahāmunim 13,015.000*0138_03 dhanyas tvam asi viprendra kas tvad anyo 'sti puṇyakṛt 13,015.000*0138_04 yasya devātidevas te sāṃnidhyaṃ kurute ''śrame 13,015.000*0138_05 api tāvan mamāpy evaṃ dadyāt sa bhagavāñ śivaḥ 13,015.000*0138_06 darśanaṃ muniśārdūla prasādaṃ cāpi śaṃkaraḥ 13,015.001 upamanyur uvāca 13,015.001*0139_01 drakṣyase puṇḍarīkākṣa mahādevaṃ na saṃśayaḥ 13,015.001*0139_02 acireṇaiva kālena yathā dṛṣṭo mayānagha 13,015.001*0139_03 cakṣuṣā caiva divyena paśyāmy amitavikrama 13,015.001*0139_04 ṣaṣṭhe māsi mahādevaṃ drakṣyase puruṣottama 13,015.001*0139_05 ṣoḍaśāṣṭau varāṃś cāpi prāpsyasi tvaṃ maheśvarāt 13,015.001*0139_06 sapatnīkād yaduśreṣṭha satyam etad bravīmi te 13,015.001*0139_07 atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca nityaśaḥ 13,015.001*0139_08 viditaṃ me mahābāho prasādāt tasya dhīmataḥ 13,015.001a etān sahasraśaś cānyān samanudhyātavān haraḥ 13,015.001c kasmāt prasādaṃ bhagavān na kuryāt tava mādhava 13,015.002a tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 13,015.002c brahmaṇyenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpy uta 13,015.002e japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram 13,015.003 kṛṣṇa uvāca 13,015.003a abruvaṃ tam ahaṃ brahmaṃs tvatprasādān mahāmune 13,015.003c drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram 13,015.003d*0140_01 evaṃ kathayatas tasya mahādevāśritāṃ kathām 13,015.003d*0140_02 dināny aṣṭau tato jagmur muhūrtam iva bhārata 13,015.004a dine 'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito 'haṃ yathāvidhi 13,015.004c daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā 13,015.005a māsam ekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ 13,015.005c tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ 13,015.006a ekapādena tiṣṭhaṃś ca ūrdhvabāhur atandritaḥ 13,015.006c tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata 13,015.007a tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana 13,015.007c indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam 13,015.007e nīlaśailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitaṃ ghanam 13,015.008a tam āsthitaś ca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ 13,015.008c tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā 13,015.009a rarāja bhagavāṃs tatra devyā saha maheśvaraḥ 13,015.009c somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitas tathā 13,015.010a saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ 13,015.010c apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatim ārtiharaṃ haram 13,015.011a kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim 13,015.011c pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam 13,015.012a divyāṃ mālām urasānekavarṇāṃ; samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām 13,015.012c candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvad apaśyam enam 13,015.012d*0141_01 maheśvaraṃ nandivināyakādyaiḥ 13,015.013a pramathānāṃ gaṇaiś caiva samantāt parivāritam 13,015.013c śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram 13,015.014a ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam 13,015.014b*0142_01 ekādaśā gatāś caiva rudrāś cainaṃ sukhāvaham 13,015.014c astuvan niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam 13,015.015a ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevās tathāśvinau 13,015.015c viśvābhiḥ stutibhir devaṃ viśvadevaṃ samastuvan 13,015.016a śatakratuś ca bhagavān viṣṇuś cāditinandanau 13,015.016c brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike 13,015.017a yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum 13,015.017c brahmarṣayaś ca sasutās tathā devarṣayaś ca vai 13,015.018a pṛthivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahās tathā 13,015.018c māsārdhamāsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ 13,015.019a muhūrtāś ca nimeṣāś ca tathaiva yugaparyayāḥ 13,015.019c divyā rājan namasyanti vidyāḥ sarvā diśas tathā 13,015.020a sanatkumāro vedāś ca itihāsās tathaiva ca 13,015.020c marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 13,015.021a manavaḥ saptasomaś ca atharvā sabṛhaspatiḥ 13,015.021c bhṛgur dakṣaḥ kaśyapaś ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca 13,015.022a chandāṃsi dīkṣā yajñāś ca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ 13,015.022c yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira 13,015.023a prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ 13,015.023c devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ 13,015.024a sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutāny arbudāni ca 13,015.024c namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ 13,015.024d*0143_01 vṛkṣauṣadhyaś ca rājendra dhātavo vividhās tathā 13,015.025a gandharvāpsarasaś caiva gītavāditrakovidāḥ 13,015.025c divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam 13,015.025e vidyādharā dānavāś ca guhyakā rākṣasās tathā 13,015.026a sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,015.026c namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhir vibhum 13,015.026e purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ 13,015.027a purastād viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata 13,015.027c saprajāpatiśakrāntaṃ jagan mām abhyudaikṣata 13,015.028a īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā 13,015.028c tato mām abravīd devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca 13,015.028d*0144_01 tvayā hy ārādhitaś cāhaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,015.028d*0144_02 tvatsamo nāsti me kaś cit triṣu lokeṣu vai priyaḥ 13,015.029a śirasā vandite deve devī prītā umābhavat 13,015.029c tato 'ham astuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ 13,015.029d*0145_01 tato 'stuvaṃ devadevaṃ devīṃ ca śubhalakṣaṇām 13,015.029d*0146_01 yogeśvarāḥ subahavo maheśaṃ bahudhāstuvan 13,015.029d*0146_02 mahābhūtāni cchandāṃsi prajānāṃ patayo makhāḥ 13,015.029d*0146_03 saritaḥ sāgarā nāgā gandharvāpsarasas tathā 13,015.029d*0146_04 vidyādharāś ca gītena vādyanṛttādinārcayan 13,015.029d*0146_05 tejasvināṃ madhyagataṃ tejorāśiṃ jagatpatim 13,015.029d*0146_06 īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā 13,015.029d*0146_07 tato devena paśyeti vadasvety abhibhāṣitam 13,015.029d*0146_08 dṛṣṭvā devaṃ tathā devīm astuvaṃ saṃstutaṃ suraiḥ 13,015.030a namo 'stu te śāśvata sarvayone; brahmādhipaṃ tvām ṛṣayo vadanti 13,015.030c tapaś ca sattvaṃ ca rajas tamaś ca; tvām eva satyaṃ ca vadanti santaḥ 13,015.031a tvaṃ vai brahmā ca rudraś ca varuṇo 'gnir manur bhavaḥ 13,015.031c dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ 13,015.032a tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,015.032c tvam ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraś ca tvam eva hi 13,015.032d*0147_01 tvayā sṛṣṭam idaṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram 13,015.033a ye cendriyārthāś ca manaś ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ 13,015.033c ye vā divisthā devatāś cāpi puṃsāṃ; tasmāt paraṃ tvām ṛṣayo vadanti 13,015.034a vedā yajñāś ca somaś ca dakṣiṇā pāvako haviḥ 13,015.034c yajñopagaṃ ca yat kiṃ cid bhagavāṃs tad asaṃśayam 13,015.035a iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca vratāni niyamāś ca ye 13,015.035c hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutis tuṣṭiḥ siddhiś caiva tvadarpaṇā 13,015.036a kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho 'tha matsaraḥ 13,015.036c ādhayo vyādhayaś caiva bhagavaṃs tanayās tava 13,015.037a kṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo 'vyayaḥ 13,015.037c manasaḥ paramā yoniḥ svabhāvaś cāpi śāśvataḥ 13,015.037e avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ 13,015.038a ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavān vai jīvanāśrayaḥ 13,015.038c mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ 13,015.039a buddhiḥ prajñopalabdhiś ca saṃvit khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ 13,015.039c paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase 13,015.040a tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati 13,015.040b*0148_01 tattvavid brāhmaṇo vidvān aprameyagatis tathā 13,015.040c hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñas tvam ṛṣiṣṭutaḥ 13,015.041a sarvataḥpāṇipādas tvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ 13,015.041c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi 13,015.042a phalaṃ tvam asi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu 13,015.042c tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ 13,015.042e aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 13,015.043a tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṃśritāś ca ye 13,015.043c dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ 13,015.044a yas tvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ; prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam 13,015.044c hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati 13,015.045a viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ 13,015.045c pradhānavidhiyogasthas tvām eva viśate budhaḥ 13,015.046a evam ukte mayā pārtha bhave cārtivināśane 13,015.046c carācaraṃ jagat sarvaṃ siṃhanādam athākarot 13,015.047a saviprasaṃghāś ca surāsurāś ca; nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi 13,015.047c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva tathā praṇemuḥ 13,015.048a mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām 13,015.048c rāśayo nipatanti sma vāyuś ca susukho vavau 13,015.049a nirīkṣya bhagavān devīm umāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ 13,015.049c śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ mām āha śaṃkaraḥ 13,015.050a vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktim asmāsu tava śatruhan 13,015.050c kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi 13,015.051a vṛṇīṣvāṣṭau varān kṛṣṇa dātāsmi tava sattama 13,015.051c brūhi yādavaśārdūla yān icchasi sudurlabhān 13,016.001 kṛṣṇa uvāca 13,016.001a mūrdhnā nipatya niyatas tejaḥsaṃnicaye tataḥ 13,016.001b*0149_01 mūrdhnā praṇamya tu bhavaṃ devam īśānam avyayam 13,016.001c paramaṃ harṣam āgamya bhagavantam athābruvam 13,016.002a dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ; yaśas tathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca 13,016.002c yogapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ; vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni 13,016.003a evam astv iti tad vākyaṃ mayoktaḥ prāha śaṃkaraḥ 13,016.004a tato māṃ jagato mātā dharaṇī sarvapāvanī 13,016.004c uvācomā praṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ 13,016.005a datto bhagavatā putraḥ sāmbo nāma tavānagha 13,016.005c matto 'py aṣṭau varān iṣṭān gṛhāṇa tvaṃ dadāmi te 13,016.005e praṇamya śirasā sā ca mayoktā pāṇḍunandana 13,016.006a dvijeṣv akopaṃ pitṛtaḥ prasādaṃ; śataṃ sutānām upabhogaṃ paraṃ ca 13,016.006c kule prītiṃ mātṛtaś ca prasādaṃ; śamaprāptiṃ pravṛṇe cāpi dākṣyam 13,016.007 devy uvāca 13,016.007a evaṃ bhaviṣyaty amaraprabhāva; nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadā cit 13,016.007c bhāryāsahasrāṇi ca ṣoḍaśaiva; tāsu priyatvaṃ ca tathākṣayatvam 13,016.008a prītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśād; dadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca 13,016.008c bhokṣyante vai saptatir vai śatāni; gṛhe tubhyam atithīnāṃ ca nityam 13,016.008d*0150_01 bhavantu nityam atithīnāṃ bahūni 13,016.008d*0150_02 gṛhe ca tubhyaṃ prītimatāṃ śatāni 13,016.009 vāsudeva uvāca 13,016.009a evaṃ dattvā varān devo mama devī ca bhārata 13,016.009c antarhitaḥ kṣaṇe tasmin sagaṇo bhīmapūrvaja 13,016.010a etad atyadbhutaṃ sarvaṃ brāhmaṇāyātitejase 13,016.010c upamanyave mayā kṛtsnam ākhyātaṃ kauravottama 13,016.011a namaskṛtvā tu sa prāha devadevāya suvrata 13,016.011c nāsti śarvasamo dāne nāsti śarvasamo raṇe 13,016.011e nāsti śarvasamo devo nāsti śarvasamā gatiḥ 13,016.012a ṛṣir āsīt kṛte tāta taṇḍir ity eva viśrutaḥ 13,016.012c daśa varṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā 13,016.012e ārādhito 'bhūd bhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya 13,016.013a sa dṛṣṭavān mahādevam astauṣīc ca stavair vibhum 13,016.013b*0151_01 iti taṇḍis tapoyogāt paramātmānam avyayam 13,016.013b*0151_02 cintayitvā mahātmānam idam āha suvismitaḥ 13,016.013b*0151_03 yaṃ paṭhanti sadā sāṃkhyāś cintayanti ca yoginaḥ 13,016.013b*0151_04 paraṃ pradhānaṃ puruṣam adhiṣṭhātāram īśvaram 13,016.013b*0151_05 utpattau ca vināśe ca kāraṇaṃ yaṃ vidur budhāḥ 13,016.013b*0151_06 devāsuramunīnāṃ ca paraṃ yasmān na vidyate 13,016.013b*0151_07 ajaṃ tam aham īśānam anādinidhanaṃ prabhum 13,016.013b*0151_08 atyantasukhinaṃ devam anaghaṃ śaraṇaṃ vraje 13,016.013b*0151_09 evaṃ bruvann eva tadā dadarśa tapasāṃ nidhim 13,016.013b*0151_10 tam avyayam anaupamyam acintyaṃ śāśvataṃ dhruvam 13,016.013b*0151_11 niṣkalaṃ sakalaṃ brahma nirguṇaṃ guṇagocaram 13,016.013b*0151_12 yogināṃ paramānandam akṣaraṃ mokṣasaṃjñitam 13,016.013b*0151_13 manorindrāgnimarutāṃ viśvasya brahmaṇo gatim 13,016.013b*0151_14 agrāhyam acalaṃ śuddhaṃ buddhigrāhyaṃ manomayam 13,016.013b*0151_15 durvijñeyam asaṃkhyeyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 13,016.013b*0151_16 yoniṃ viśvasya jagatas tamasaḥ parataḥ param 13,016.013b*0151_17 paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ parebhyaḥ parataḥ param 13,016.013b*0151_18 yaḥ prāṇavantam ātmānaṃ jyotir jīvasthitaṃ manaḥ 13,016.013b*0151_19 taṃ devaṃ darśanākāṅkṣī bahūn varṣagaṇān ṛṣiḥ 13,016.013b*0151_20 tapasy ugre sthito bhūtvā dṛṣṭvā tuṣṭāva ceśvaram 13,016.013c pavitrāṇāṃ pavitras tvaṃ gatir gatimatāṃ vara 13,016.013e atyugraṃ tejasāṃ tejas tapasāṃ paramaṃ tapaḥ 13,016.014a viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta 13,016.014c bhūrikalyāṇada vibho purusatya namo 'stu te 13,016.015a jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho 13,016.015c nirvāṇada sahasrāṃśo namas te 'stu sukhāśraya 13,016.016a brahmā śatakratur viṣṇur viśvedevā maharṣayaḥ 13,016.016c na vidus tvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam 13,016.017a tvattaḥ pravartate kālas tvayi kālaś ca līyate 13,016.017c kālākhyaḥ puruṣākhyaś ca brahmākhyaś ca tvam eva hi 13,016.018a tanavas te smṛtās tisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ 13,016.018c adhipauruṣam adhyātmam adhibhūtādhidaivatam 13,016.018e adhilokyādhivijñānam adhiyajñas tvam eva hi 13,016.019a tvāṃ viditvātmadehasthaṃ durvidaṃ daivatair api 13,016.019c vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvam anāmayam 13,016.020a anicchatas tava vibho janmamṛtyur anekataḥ 13,016.020c dvāraṃ tvaṃ svargamokṣāṇām ākṣeptā tvaṃ dadāsi ca 13,016.021a tvam eva mokṣaḥ svargaś ca kāmaḥ krodhas tvam eva hi 13,016.021c sattvaṃ rajas tamaś caiva adhaś cordhvaṃ tvam eva hi 13,016.022a brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skandendrau savitā yamaḥ 13,016.022c varuṇendū manur dhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ 13,016.023a bhūr vāyur jyotir āpaś ca vāg buddhis tvaṃ matir manaḥ 13,016.023c karma satyānṛte cobhe tvam evāsti ca nāsti ca 13,016.024a indriyāṇīndriyārthāś ca tatparaṃ prakṛter dhruvam 13,016.024c viśvāviśvaparo bhāvaś cintyācintyas tvam eva hi 13,016.025a yac caitat paramaṃ brahma yac ca tat paramaṃ padam 13,016.025c yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ sa bhavān nātra saṃśayaḥ 13,016.026a nūnam adya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim 13,016.026c yāṃ gatiṃ prāpnuvantīha jñānanirmalabuddhayaḥ 13,016.027a aho mūḍhāḥ sma suciram imaṃ kālam acetasaḥ 13,016.027c yan na vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidur budhāḥ 13,016.028a so 'yam āsāditaḥ sākṣād bahubhir janmabhir mayā 13,016.028c bhaktānugrahakṛd devo yaṃ jñātvāmṛtam aśnute 13,016.029a devāsuramanuṣyāṇāṃ yac ca guhyaṃ sanātanam 13,016.029c guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeyaṃ surair api 13,016.030a sa eṣa bhagavān devaḥ sarvakṛt sarvatomukhaḥ 13,016.030c sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā 13,016.031a prāṇakṛt prāṇabhṛt prāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ 13,016.031c dehakṛd dehabhṛd dehī dehabhug dehināṃ gatiḥ 13,016.032a adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhyāninām ātmavedinām 13,016.032c apunarmārakāmānāṃ yā gatiḥ so 'yam īśvaraḥ 13,016.033a ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ 13,016.033c ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyāt sarvajantuṣu 13,016.034a ayaṃ ca siddhikāmānām ṛṣīṇāṃ siddhidaḥ prabhuḥ 13,016.034c ayaṃ ca mokṣakāmānāṃ dvijānāṃ mokṣadaḥ prabhuḥ 13,016.035a bhūr ādyān sarvabhuvanān utpādya sadivaukasaḥ 13,016.035c vibharti devas tanubhir aṣṭābhiś ca dadāti ca 13,016.036a ataḥ pravartate sarvam asmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,016.036c asmiṃś ca pralayaṃ yāti ayam ekaḥ sanātanaḥ 13,016.037a ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraḥ satām 13,016.037c apavargaś ca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādinām 13,016.038a ayaṃ brahmādibhiḥ siddhair guhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ 13,016.038c devāsuramanuṣyāṇāṃ na prakāśo bhaved iti 13,016.039a taṃ tvāṃ devāsuranarās tattvena na vidur bhavam 13,016.039c mohitāḥ khalv anenaiva hṛcchayena praveśitāḥ 13,016.040a ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyogena bhārata 13,016.040c teṣām evātmanātmānaṃ darśayaty eṣa hṛcchayaḥ 13,016.041a yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate 13,016.041c yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate 13,016.042a yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ 13,016.042c prāṇasūkṣmāṃ parāṃ prāptim āgacchaty akṣayāvahām 13,016.043a yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ 13,016.043c sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ 13,016.044a yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam 13,016.044c prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca 13,016.044d*0152_01 oṃkāraratham āruhya te viśanti maheśvaram 13,016.045a ayaṃ sa devayānānām ādityo dvāram ucyate 13,016.045c ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāram ucyate 13,016.046a eṣa kālagatiś citrā saṃvatsarayugādiṣu 13,016.046c bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇottare 13,016.047a evaṃ prajāpatiḥ pūrvam ārādhya bahubhiḥ stavaiḥ 13,016.047c varayām āsa putratve nīlalohitasaṃjñitam 13,016.048a ṛgbhir yam anuśaṃsanti tantre karmaṇi bahvṛcaḥ 13,016.048c yajurbhir yaṃ tridhā vedyaṃ juhvaty adhvaryavo 'dhvare 13,016.049a sāmabhir yaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ 13,016.049b*0153_01 ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma stuvanty ātharvaṇā dvijāḥ 13,016.049c yajñasya paramā yoniḥ patiś cāyaṃ paraḥ smṛtaḥ 13,016.050a rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ 13,016.050c ṛtuvīryas tapodhairyo hy abdaguhyorupādavān 13,016.051a mṛtyur yamo hutāśaś ca kālaḥ saṃhāravegavān 13,016.051c kālasya paramā yoniḥ kālaś cāyaṃ sanātanaḥ 13,016.052a candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā 13,016.052c dhruvaḥ saptarṣayaś caiva bhuvanāḥ sapta eva ca 13,016.053a pradhānaṃ mahad avyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam 13,016.053c brahmādi stambaparyantaṃ bhūtādi sad asac ca yat 13,016.054a aṣṭau prakṛtayaś caiva prakṛtibhyaś ca yat param 13,016.054c asya devasya yad bhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate 13,016.055a etat paramam ānandaṃ yat tac chāśvatam eva ca 13,016.055c eṣā gatir viraktānām eṣa bhāvaḥ paraḥ satām 13,016.056a etat padam anudvignam etad brahma sanātanam 13,016.056c śāstravedāṅgaviduṣām etad dhyānaṃ paraṃ padam 13,016.057a iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā 13,016.057c iyaṃ sā paramā siddhir iyaṃ sā paramā gatiḥ 13,016.058a iyaṃ sā paramā śāntir iyaṃ sā nirvṛtiḥ parā 13,016.058c yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ity amanyanta vedhasaḥ 13,016.059a iyaṃ tuṣṭir iyaṃ siddhir iyaṃ śrutir iyaṃ smṛtiḥ 13,016.059c adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ prāptir avyayā 13,016.060a yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 13,016.060c yā gatir daivatair divyā sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.061a japyahomavrataiḥ kṛcchrair niyamair dehapātanaiḥ 13,016.061c tapyatāṃ yā gatir deva vairāje sā gatir bhavān 13,016.062a karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatas tataḥ 13,016.062c yā gatir brahmabhavane sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.063a apunarmārakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare 13,016.063c vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.064a jñānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā 13,016.064c kaivalyā yā gatir deva paramā sā gatir bhavān 13,016.065a vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ 13,016.065c tvatprasādād dhi labhyante na labhyante 'nyathā vibho 13,016.066a iti taṇḍis tapoyogāt tuṣṭāveśānam avyayam 13,016.066c jagau ca paramaṃ brahma yat purā lokakṛj jagau 13,016.066d*0154_00 upamanyur uvāca 13,016.066d*0154_01 evaṃ stuto mahādevas taṇḍinā brahmavādinā 13,016.066d*0154_02 uvāca bhagavān deva umayā sahitaḥ prabhuḥ 13,016.067a brahmā śatakratur viṣṇur viśvedevā maharṣayaḥ 13,016.067c na vidus tvām iti tatas tuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ 13,016.068a akṣayaś cāvyayaś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ 13,016.068c yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ 13,016.069a ṛṣīṇām abhigamyaś ca sūtrakartā sutas tava 13,016.069c matprasādād dvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,016.070a kaṃ vā kāmaṃ dadāmy adya brūhi yad vatsa kāṅkṣase 13,016.070c prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktir dṛḍhāstu me 13,016.071a evaṃ dattvā varaṃ devo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ 13,016.071c stūyamānaś ca vibudhais tatraivāntaradhīyata 13,016.072a antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara 13,016.072c ṛṣir āśramam āgamya mamaitat proktavān iha 13,016.073a yāni ca prathitāny ādau taṇḍir ākhyātavān mama 13,016.073c nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śṛṇu siddhaye 13,016.074a daśa nāmasahasrāṇi vedeṣv āha pitāmahaḥ 13,016.074c śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāmaśatāni vai 13,016.075a guhyānīmāni nāmāni taṇḍir bhagavato 'cyuta 13,016.075c devaprasādād deveśa purā prāha mahātmane 13,017.001 vāsudeva uvāca 13,017.001a tataḥ sa prayato bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira 13,017.001c prāñjaliḥ prāha viprarṣir nāmasaṃhāram āditaḥ 13,017.002 upamanyur uvāca 13,017.002a brahmaproktair ṛṣiproktair vedavedāṅgasaṃbhavaiḥ 13,017.002c sarvalokeṣu vikhyātaiḥ sthāṇuṃ stoṣyāmi nāmabhiḥ 13,017.003a mahadbhir vihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ 13,017.003c ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtair devakṛtātmanā 13,017.004a yathoktair lokavikhyātair munibhis tattvadarśibhiḥ 13,017.004c pravaraṃ prathamaṃ svargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubham 13,017.004e śrutaiḥ sarvatra jagati brahmalokāvatāritaiḥ 13,017.005a yat tad rahasyaṃ paramaṃ brahmaproktaṃ sanātanam 13,017.005c vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahito mama 13,017.006a paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktas tvaṃ parameśvaram 13,017.006c tena te śrāvayiṣyāmi yat tad brahma sanātanam 13,017.007a na śakyaṃ vistarāt kṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kena cit 13,017.007c yuktenāpi vibhūtīnām api varṣaśatair api 13,017.008a yasyādir madhyam antaś ca surair api na gamyate 13,017.008c kas tasya śaknuyād vaktuṃ guṇān kārtsnyena mādhava 13,017.009a kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārthapadākṣaram 13,017.009c śaktitaś caritaṃ vakṣye prasādāt tasya caiva hi 13,017.010a aprāpyeha tato 'nujñāṃ na śakyaḥ stotum īśvaraḥ 13,017.010c yadā tenābhyanujñātaḥ stuvaty eva sadā bhavam 13,017.011a anādinidhanasyāhaṃ sarvayoner mahātmanaḥ 13,017.011c nāmnāṃ kaṃ cit samuddeśaṃ vakṣye hy avyaktayoninaḥ 13,017.012a varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ 13,017.012c śṛṇu nāmasamuddeśaṃ yad uktaṃ padmayoninā 13,017.013a daśa nāmasahasrāṇi yāny āha prapitāmahaḥ 13,017.013c tāni nirmathya manasā dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 13,017.014a gireḥ sāraṃ yathā hema puṣpāt sāraṃ yathā madhu 13,017.014c ghṛtāt sāraṃ yathā maṇḍas tathaitat sāram uddhṛtam 13,017.015a sarvapāpmāpaham idaṃ caturvedasamanvitam 13,017.015c prayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca prayatātmanā 13,017.015e śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣoghnaṃ pāvanaṃ mahat 13,017.016a idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śraddadhānāstikāya ca 13,017.016c nāśraddadhānarūpāya nāstikāyājitātmane 13,017.017a yaś cābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinam 13,017.017c sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ 13,017.018a idaṃ dhyānam idaṃ yogam idaṃ dhyeyam anuttamam 13,017.018c idaṃ japyam idaṃ jñānaṃ rahasyam idam uttamam 13,017.018e idaṃ jñātvāntakāle 'pi gacched dhi paramāṃ gatim 13,017.019a pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇam idam uttamam 13,017.019c nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 13,017.020a idaṃ brahmā purā kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ 13,017.020c sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayat 13,017.021a tadāprabhṛti caivāyam īśvarasya mahātmanaḥ 13,017.021c stavarājeti vikhyāto jagaty amarapūjitaḥ 13,017.021e brahmalokād ayaṃ caiva stavarājo 'vatāritaḥ 13,017.022a yasmāt taṇḍiḥ purā prāha tena taṇḍikṛto 'bhavat 13,017.022c svargāc caivātra bhūlokaṃ taṇḍinā hy avatāritaḥ 13,017.023a sarvamaṅgalamaṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam 13,017.023c nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 13,017.024a brahmaṇām api yad brahma parāṇām api yat param 13,017.024c tejasām api yat tejas tapasām api yat tapaḥ 13,017.025a śāntīnām api yā śāntir dyutīnām api yā dyutiḥ 13,017.025c dāntānām api yo dānto dhīmatām api yā ca dhīḥ 13,017.026a devānām api yo devo munīnām api yo muniḥ 13,017.026c yajñānām api yo yajñaḥ śivānām api yaḥ śivaḥ 13,017.027a rudrāṇām api yo rudraḥ prabhuḥ prabhavatām api 13,017.027c yoginām api yo yogī kāraṇānāṃ ca kāraṇam 13,017.028a yato lokāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ 13,017.028c sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmitatejasaḥ 13,017.029a aṣṭottarasahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu 13,017.029c yac chrutvā manujaśreṣṭha sarvān kāmān avāpsyasi 13,017.030a sthiraḥ sthāṇuḥ prabhur bhānuḥ pravaro varado varaḥ 13,017.030c sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ 13,017.031a jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ 13,017.031c hariś ca hariṇākṣaś ca sarvabhūtaharaḥ prabhuḥ 13,017.031d*0155_01 mahāroṣo mahārūpo makhas tribhuvaneśvaraḥ 13,017.031d*0155_02 satyaḥ satyāśrayaḥ siddhaś caṇḍāṃśuḥ sarpakuṇḍalaḥ 13,017.031d*0155_03 vṛṣaś ca vṛṣarūpaś ca vṛṣastho vṛṣabhākṣagaḥ 13,017.031d*0155_04 bhīmaś ca śitikaṇṭhaś ca śivaḥ śvetaḥ śivottamaḥ 13,017.031d*0155_05 niṣaṅgī śitikeśaś ca ditipo nīlalohitaḥ 13,017.031d*0155_06 śarabhaḥ śaṅkukarṇaś ca vilāso viśvakartṛkaḥ 13,017.031d*0155_07 paraḥ pāśupato bhadro nīlagrīvo vibhīṣaṇaḥ 13,017.031d*0155_08 gaṅgādharaḥ pṛthuś caiva janeśvarakuleśvaraḥ 13,017.031d*0155_09 uttamastrīsahāyaś ca madhuvindo mahāgrahaḥ 13,017.031d*0155_10 divyaḥ sūkṣmaḥ parāgaś ca vīrabhadro vibhinnagaḥ 13,017.031d*0155_11 śivaḥ śaṃbhur bhuvo bhartā śrīkaṇṭhas tridaśārcitaḥ 13,017.031d*0155_12 kravyādaḥ kīrtimān krīḍī kālāgniḥ kāryakāraṇaḥ 13,017.031d*0155_13 aṇḍaś ca bahiraṇḍaś ca virāḍbhūto viśeṣakṛt 13,017.031d*0155_14 hiraṇyagarbhahetuś ca bahirbhūtaḥ prayojakaḥ 13,017.031d*0155_15 jāgratsvapnasuṣuptiś ca turīyaś ca vidhūtanaḥ 13,017.031d*0155_16 manobuddhir ahaṃkāro vyaktāntaḥkaraṇātmakaḥ 13,017.031d*0155_17 viśado vikramaś caiva viśvo viśvasya saṃgrahaḥ 13,017.031d*0155_18 arūpaś caṇḍarūpaś ca vajrahastaḥ puraṃdaraḥ 13,017.031d*0155_19 jātavedāś ca jāgartir viśvāvāso vināyakaḥ 13,017.031d*0155_20 ājānur vainateyaś ca viśvakarmā vicakṣaṇaḥ 13,017.031d*0155_21 hiraṇyākṣaḥ sukeśaś ca ṛkṣaḥ kakṣataras tamaḥ 13,017.031d*0155_22 vṛṣo vṛṣāḍhyo vṛṣado vṛṣaparvā prajāharaḥ 13,017.032a pravṛttiś ca nivṛttiś ca niyataḥ śāśvato dhruvaḥ 13,017.032c śmaśānacārī bhagavān khacaro gocaro 'rdanaḥ 13,017.033a abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ 13,017.033c unmattaveśapracchannaḥ sarvalokaprajāpatiḥ 13,017.034a mahārūpo mahākāyaḥ sarvarūpo mahāyaśāḥ 13,017.034c mahātmā sarvabhūtaś ca virūpo vāmano manuḥ 13,017.035a lokapālo 'ntarhitātmā prasādo hayagardabhiḥ 13,017.035c pavitraś ca mahāṃś caiva niyamo niyamāśrayaḥ 13,017.036a sarvakarmā svayaṃbhūś ca ādir ādikaro nidhiḥ 13,017.036c sahasrākṣo virūpākṣaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ 13,017.037a candrasūryagatiḥ ketur graho grahapatir varaḥ 13,017.037c adrir adryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇo 'naghaḥ 13,017.038a mahātapā ghoratapā adīno dīnasādhakaḥ 13,017.038c saṃvatsarakaro mantraḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ 13,017.039a yogī yojyo mahābījo mahāretā mahātapāḥ 13,017.039c suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo vṛṣavāhanaḥ 13,017.040a daśabāhus tv animiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ 13,017.040c viśvarūpaḥ svayaṃśreṣṭho balavīro balo gaṇaḥ 13,017.041a gaṇakartā gaṇapatir digvāsāḥ kāmya eva ca 13,017.041c pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ 13,017.042a kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān 13,017.042c aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahān 13,017.043a sruvahastaḥ surūpaś ca tejas tejaskaro nidhiḥ 13,017.043c uṣṇīṣī ca suvaktraś ca udagro vinatas tathā 13,017.044a dīrghaś ca harikeśaś ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca 13,017.044c sṛgālarūpaḥ sarvārtho muṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ 13,017.045a ajaś ca mṛgarūpaś ca gandhadhārī kapardy api 13,017.045c ūrdhvaretā ūrdhvaliṅga ūrdhvaśāyī nabhastalaḥ 13,017.046a trijaṭaś cīravāsāś ca rudraḥ senāpatir vibhuḥ 13,017.046c ahaścaro 'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ 13,017.047a gajahā daityahā loko lokadhātā guṇākaraḥ 13,017.047c siṃhaśārdūlarūpaś ca ārdracarmāmbarāvṛtaḥ 13,017.048a kālayogī mahānādaḥ sarvavāsaś catuṣpathaḥ 13,017.048c niśācaraḥ pretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ 13,017.049a bahubhūto bahudhanaḥ sarvādhāro 'mito gatiḥ 13,017.049c nṛtyapriyo nityanarto nartakaḥ sarvalāsakaḥ 13,017.049d*0156_01 sakārmuko mahābāhur mahāghoro mahātapāḥ 13,017.050a ghoro mahātapāḥ pāśo nityo giricaro nabhaḥ 13,017.050c sahasrahasto vijayo vyavasāyo hy aninditaḥ 13,017.051a amarṣaṇo marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ 13,017.051c dakṣayajñāpahārī ca susaho madhyamas tathā 13,017.052a tejopahārī balahā mudito 'rtho jito varaḥ 13,017.052b*0157_01 gambhīraghoṣo yogātmā yajñahā kāmanāśanaḥ 13,017.052c gambhīraghoṣo gambhīro gambhīrabalavāhanaḥ 13,017.053a nyagrodharūpo nyagrodho vṛkṣakarṇasthitir vibhuḥ 13,017.053b*0158_01 sutīkṣṇadaśanaś caiva mahākāyo mahānanaḥ 13,017.053b*0158_02 viṣvakseno harir yajñaḥ saṃyugāpīḍavāhanaḥ 13,017.053c tīkṣṇatāpaś ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit 13,017.054a viṣṇuprasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ 13,017.054c hutāśanasahāyaś ca praśāntātmā hutāśanaḥ 13,017.055a ugratejā mahātejā jayo vijayakālavit 13,017.055c jyotiṣām ayanaṃ siddhiḥ saṃdhir vigraha eva ca 13,017.056a śikhī daṇḍī jaṭī jvālī mūrtijo mūrdhago balī 13,017.056c vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ 13,017.057a nakṣatravigrahavidhir guṇavṛddhir layo 'gamaḥ 13,017.057c prajāpatir diśābāhur vibhāgaḥ sarvatomukhaḥ 13,017.058a vimocanaḥ suragaṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ 13,017.058c meḍhrajo balacārī ca mahācārī stutas tathā 13,017.058d*0159_01 vīṇī ca paṇavī tālī nālī kaṭikaṭus tathā 13,017.059a sarvatūryaninādī ca sarvavādyaparigrahaḥ 13,017.059c vyālarūpo bilāvāsī hemamālī taraṃgavit 13,017.060a tridaśas trikāladhṛk karmasarvabandhavimocanaḥ 13,017.060c bandhanas tv asurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ 13,017.061a sāṃkhyaprasādo durvāsāḥ sarvasādhuniṣevitaḥ 13,017.061c praskandano vibhāgaś ca atulyo yajñabhāgavit 13,017.061d*0160_01 praskando 'py avibhāvaś ca tulyo yajñavibhāgavit 13,017.062a sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo 'maraḥ 13,017.062c hemo hemakaro yajñaḥ sarvadhārī dharottamaḥ 13,017.063a lohitākṣo mahākṣaś ca vijayākṣo viśāradaḥ 13,017.063c saṃgraho nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ 13,017.064a mukhyo 'mukhyaś ca dehaś ca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ 13,017.064c sarvakālaprasādaś ca subalo balarūpadhṛk 13,017.064d*0161_01 sarvakāmavaraś caiva sarvadā sarvatomukhaḥ 13,017.065a ākāśanidhirūpaś ca nipātī uragaḥ khagaḥ 13,017.065b*0162_01 bhikṣuś ca bhikṣurūpaś ca raudrarūpo 'ṅgirāḥ khagaḥ 13,017.065c raudrarūpo 'ṃśur ādityo vasuraśmiḥ suvarcasī 13,017.066a vasuvego mahāvego manovego niśācaraḥ 13,017.066b*0163_01 vasuraśmiḥ suvarcasvī vasuvego mahābalaḥ 13,017.066b*0163_02 manovego niśācāraḥ sarvalokasukhapradaḥ 13,017.066c sarvāvāsī śriyāvāsī upadeśakaro haraḥ 13,017.067a munir ātmapatir loke saṃbhojyaś ca sahasradaḥ 13,017.067c pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīpto viśāṃ patiḥ 13,017.068a unmādo madanākāro arthārthakararomaśaḥ 13,017.068c vāmadevaś ca vāmaś ca prāgdakṣiṇyaś ca vāmanaḥ 13,017.068d*0164_01 samīro damanākāro hy artho hy arthakaro vaśaḥ 13,017.068d*0164_02 vāsudevaś ca devaś ca vāmadevaś ca vāmanaḥ 13,017.069a siddhayogāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ 13,017.069c bhikṣuś ca bhikṣurūpaś ca viṣāṇī mṛdur avyayaḥ 13,017.070a mahāseno viśākhaś ca ṣaṣṭibhāgo gavāṃ patiḥ 13,017.070c vajrahastaś ca viṣkambhī camūstambhana eva ca 13,017.071a ṛtur ṛtukaraḥ kālo madhur madhukaro 'calaḥ 13,017.071c vānaspatyo vājaseno nityam āśramapūjitaḥ 13,017.072a brahmacārī lokacārī sarvacārī sucāravit 13,017.072c īśāna īśvaraḥ kālo niśācārī pinākadhṛk 13,017.072d*0165_01 nimittastho nimittaṃ ca nandir nandikaro hariḥ 13,017.073a nandīśvaraś ca nandī ca nandano nandivardhanaḥ 13,017.073c bhagasyākṣinihantā ca kālo brahmavidāṃ varaḥ 13,017.074a caturmukho mahāliṅgaś cāruliṅgas tathaiva ca 13,017.074c liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo lokādhyakṣo yugāvahaḥ 13,017.075a bījādhyakṣo bījakartā adhyātmānugato balaḥ 13,017.075c itihāsakaraḥ kalpo gautamo 'tha jaleśvaraḥ 13,017.076a dambho hy adambho vaidambho vaśyo vaśyakaraḥ kaviḥ 13,017.076c lokakartā paśupatir mahākartā mahauṣadhiḥ 13,017.077a akṣaraṃ paramaṃ brahma balavāñ śakra eva ca 13,017.077b*0166_01 vajrahastaḥ pratiṣṭambhī camūruḥ stena eva ca 13,017.077c nītir hy anītiḥ śuddhātmā śuddho mānyo manogatiḥ 13,017.077d*0167_01 nityo hy anīśaḥ śuddhātmā śuddho māno gatir haviḥ 13,017.078a bahuprasādaḥ svapano darpaṇo 'tha tv amitrajit 13,017.078c vedakāraḥ sūtrakāro vidvān samaramardanaḥ 13,017.079a mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ 13,017.079c agnijvālo mahājvālo atidhūmro huto haviḥ 13,017.080a vṛṣaṇaḥ śaṃkaro nityo varcasvī dhūmaketanaḥ 13,017.080c nīlas tathāṅgalubdhaś ca śobhano niravagrahaḥ 13,017.081a svastidaḥ svastibhāvaś ca bhāgī bhāgakaro laghuḥ 13,017.081c utsaṅgaś ca mahāṅgaś ca mahāgarbhaḥ paro yuvā 13,017.082a kṛṣṇavarṇaḥ suvarṇaś ca indriyaḥ sarvadehinām 13,017.082c mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ 13,017.083a mahāmūrdhā mahāmātro mahānetro digālayaḥ 13,017.083c mahādanto mahākarṇo mahāmeḍhro mahāhanuḥ 13,017.084a mahānāso mahākambur mahāgrīvaḥ śmaśānadhṛk 13,017.084c mahāvakṣā mahorasko antarātmā mṛgālayaḥ 13,017.084d*0168_01 mahākaṭir mahāgrīvo mahābāhur mahākaraḥ 13,017.085a lambano lambitoṣṭhaś ca mahāmāyaḥ payonidhiḥ 13,017.085b*0169_01 lambamāno lambitoṣṭhaś caladgāmī yaśonidhiḥ 13,017.085c mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ 13,017.086a mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ 13,017.086c asapatnaḥ prasādaś ca pratyayo girisādhanaḥ 13,017.087a snehano 'snehanaś caiva ajitaś ca mahāmuniḥ 13,017.087c vṛkṣākāro vṛkṣaketur analo vāyuvāhanaḥ 13,017.088a maṇḍalī merudhāmā ca devadānavadarpahā 13,017.088c atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛksahasrāmitekṣaṇaḥ 13,017.089a yajuḥpādabhujo guhyaḥ prakāśo jaṅgamas tathā 13,017.089c amoghārthaḥ prasādaś ca abhigamyaḥ sudarśanaḥ 13,017.090a upahārapriyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sthiraḥ 13,017.090c nābhir nandikaro bhāvyaḥ puṣkarasthapatiḥ sthiraḥ 13,017.091a dvādaśas trāsanaś cādyo yajño yajñasamāhitaḥ 13,017.091c naktaṃ kaliś ca kālaś ca makaraḥ kālapūjitaḥ 13,017.092a sagaṇo gaṇakāraś ca bhūtabhāvanasārathiḥ 13,017.092c bhasmaśāyī bhasmagoptā bhasmabhūtas tarur gaṇaḥ 13,017.093a agaṇaś caiva lopaś ca mahātmā sarvapūjitaḥ 13,017.093c śaṅkus triśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucir bhūtaniṣevitaḥ 13,017.094a āśramasthaḥ kapotastho viśvakarmā patir varaḥ 13,017.094c śākho viśākhas tāmroṣṭho hy ambujālaḥ suniścayaḥ 13,017.095a kapilo 'kapilaḥ śūra āyuś caiva paro 'paraḥ 13,017.095c gandharvo hy aditis tārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ 13,017.096a paraśvadhāyudho deva arthakārī subāndhavaḥ 13,017.096c tumbavīṇī mahākopa ūrdhvaretā jaleśayaḥ 13,017.097a ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśanādo hy aninditaḥ 13,017.097c sarvāṅgarūpo māyāvī suhṛdo hy anilo 'nalaḥ 13,017.098a bandhano bandhakartā ca subandhanavimocanaḥ 13,017.098c sa yajñāriḥ sa kāmārir mahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ 13,017.098c*0170_01 māyāvī sarvakāmakṛt 13,017.098c*0170_02 mahādayāḷur mantavyo 13,017.099a bāhus tv aninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkaro 'dhanaḥ 13,017.099c amareśo mahādevo viśvadevaḥ surārihā 13,017.100a ahirbudhno nirṛtiś ca cekitāno haris tathā 13,017.100c ajaikapāc ca kāpālī triśaṅkur ajitaḥ śivaḥ 13,017.101a dhanvantarir dhūmaketuḥ skando vaiśravaṇas tathā 13,017.101c dhātā śakraś ca viṣṇuś ca mitras tvaṣṭā dhruvo dharaḥ 13,017.102a prabhāvaḥ sarvago vāyur aryamā savitā raviḥ 13,017.102c udagraś ca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ 13,017.103a ratitīrthaś ca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ 13,017.103c padmagarbho mahāgarbhaś candravaktro manoramaḥ 13,017.104a balavāṃś copaśāntaś ca purāṇaḥ puṇyacañcurī 13,017.104c kurukartā kālarūpī kurubhūto maheśvaraḥ 13,017.105a sarvāśayo darbhaśāyī sarveṣāṃ prāṇināṃ patiḥ 13,017.105c devadevamukho 'saktaḥ sad asat sarvaratnavit 13,017.106a kailāsaśikharāvāsī himavadgirisaṃśrayaḥ 13,017.106c kūlahārī kūlakartā bahuvidyo bahupradaḥ 13,017.107a vaṇijo vardhano vṛkṣo nakulaś candanaś chadaḥ 13,017.107c sāragrīvo mahājatrur alolaś ca mahauṣadhaḥ 13,017.107d*0171_01 prāṇeśo bandhakī vṛkṣo nakulaś cādrikas tathā 13,017.107d*0171_02 hrasvagrīvo mahājānur alolaś ca mahauṣadhiḥ 13,017.108a siddhārthakārī siddhārthaś chandovyākaraṇottaraḥ 13,017.108c siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ 13,017.109a prabhāvātmā jagatkālas tālo lokahitas taruḥ 13,017.109c sāraṅgo navacakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ 13,017.110a bhūtālayo bhūtapatir ahorātram aninditaḥ 13,017.110c vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaś ca vibhur bhavaḥ 13,017.110d*0172_01 bhūtālayo bhūtapatir ahorātro malo 'malaḥ 13,017.110d*0172_02 vasubhṛt sarvabhūtātmā niścalaḥ suvidur budhaḥ 13,017.110d*0172_03 asuhṛt sarvabhūtānāṃ niścalaś calavid budhaḥ 13,017.111a amoghaḥ saṃyato hy aśvo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ 13,017.111c dhṛtimān matimān dakṣaḥ satkṛtaś ca yugādhipaḥ 13,017.112a gopālir gopatir grāmo gocarmavasano haraḥ 13,017.112c hiraṇyabāhuś ca tathā guhāpālaḥ praveśinām 13,017.113a pratiṣṭhāyī mahāharṣo jitakāmo jitendriyaḥ 13,017.113c gandhāraś ca surālaś ca tapaḥkarmaratir dhanuḥ 13,017.114a mahāgīto mahānṛtto hy apsarogaṇasevitaḥ 13,017.114c mahāketur dhanur dhātur naikasānucaraś calaḥ 13,017.115a āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ 13,017.115c toraṇas tāraṇo vāyuḥ paridhāvati caikataḥ 13,017.116a saṃyogo vardhano vṛddho mahāvṛddho gaṇādhipaḥ 13,017.116c nitya ātmasahāyaś ca devāsurapatiḥ patiḥ 13,017.117a yuktaś ca yuktabāhuś ca dvividhaś ca suparvaṇaḥ 13,017.117c āṣāḍhaś ca suṣāḍhaś ca dhruvo harihaṇo haraḥ 13,017.118a vapur āvartamānebhyo vasuśreṣṭho mahāpathaḥ 13,017.118c śirohārī vimarṣaś ca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ 13,017.119a akṣaś ca rathayogī ca sarvayogī mahābalaḥ 13,017.119c samāmnāyo 'samāmnāyas tīrthadevo mahārathaḥ 13,017.120a nirjīvo jīvano mantraḥ śubhākṣo bahukarkaśaḥ 13,017.120c ratnaprabhūto raktāṅgo mahārṇavanipānavit 13,017.121a mūlo viśālo hy amṛto vyaktāvyaktas taponidhiḥ 13,017.121c ārohaṇo nirohaś ca śailahārī mahātapāḥ 13,017.122a senākalpo mahākalpo yugāyugakaro hariḥ 13,017.122c yugarūpo mahārūpaḥ pavano gahano nagaḥ 13,017.123a nyāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍito hy acalopamaḥ 13,017.123c bahumālo mahāmālaḥ sumālo bahulocanaḥ 13,017.124a vistāro lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalodayaḥ 13,017.124c vṛṣabho vṛṣabhāṅkāṅgo maṇibilvo jaṭādharaḥ 13,017.125a indur visargaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ 13,017.125c nivedanaḥ sudhājātaḥ sugandhāro mahādhanuḥ 13,017.125d*0173_01 śirodharo 'bhimarśanaḥ sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ 13,017.125d*0174_01 girāvāso visargaś ca sarvalakṣaṇalakṣavit 13,017.126a gandhamālī ca bhagavān utthānaḥ sarvakarmaṇām 13,017.126c manthāno bahulo bāhuḥ sakalaḥ sarvalocanaḥ 13,017.127a tarastālī karastālī ūrdhvasaṃhanano vahaḥ 13,017.127c chatraṃ succhatro vikhyātaḥ sarvalokāśrayo mahān 13,017.128a muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍimuṇḍo vikurvaṇaḥ 13,017.128c haryakṣaḥ kakubho vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāt 13,017.129a sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ 13,017.129c sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt 13,017.130a pavitraṃ trimadhur mantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 13,017.130c brahmadaṇḍavinirmātā śataghnī śatapāśadhṛk 13,017.131a padmagarbho mahāgarbho brahmagarbho jalodbhavaḥ 13,017.131c gabhastir brahmakṛd brahmā brahmavid brāhmaṇo gatiḥ 13,017.132a anantarūpo naikātmā tigmatejāḥ svayaṃbhuvaḥ 13,017.132c ūrdhvagātmā paśupatir vātaraṃhā manojavaḥ 13,017.133a candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇo naraḥ 13,017.133c karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛk 13,017.134a umāpatir umākānto jāhnavīdhṛg umādhavaḥ 13,017.134c varo varāho varado vareśaḥ sumahāsvanaḥ 13,017.135a mahāprasādo damanaḥ śatruhā śvetapiṅgalaḥ 13,017.135c prītātmā prayatātmā ca saṃyatātmā pradhānadhṛk 13,017.136a sarvapārśvasutas tārkṣyo dharmasādhāraṇo varaḥ 13,017.136c carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣo govṛṣeśvaraḥ 13,017.137a sādhyarṣir vasur ādityo vivasvān savitā mṛḍaḥ 13,017.137c vyāsaḥ sarvasya saṃkṣepo vistaraḥ paryayo nayaḥ 13,017.138a ṛtuḥ saṃvatsaro māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyāsamāpanaḥ 13,017.138c kalā kāṣṭhā lavo mātrā muhūrto 'haḥ kṣapāḥ kṣaṇāḥ 13,017.139a viśvakṣetraṃ prajābījaṃ liṅgam ādyas tv aninditaḥ 13,017.139c sad asad vyaktam avyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ 13,017.140a svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam 13,017.140c nirvāṇaṃ hlādanaṃ caiva brahmalokaḥ parā gatiḥ 13,017.141a devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ 13,017.141c devāsuragurur devo devāsuranamaskṛtaḥ 13,017.142a devāsuramahāmātro devāsuragaṇāśrayaḥ 13,017.142c devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ 13,017.143a devātidevo devarṣir devāsuravarapradaḥ 13,017.143c devāsureśvaro devo devāsuramaheśvaraḥ 13,017.144a sarvadevamayo 'cintyo devatātmātmasaṃbhavaḥ 13,017.144c udbhidas trikramo vaidyo virajo virajombaraḥ 13,017.145a īḍyo hastī suravyāghro devasiṃho nararṣabhaḥ 13,017.145c vibudhāgravaraḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottamaḥ 13,017.146a prayuktaḥ śobhano vajra īśānaḥ prabhur avyayaḥ 13,017.146c guruḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ 13,017.147a śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ 13,017.147c abhirāmaḥ suragaṇo virāmaḥ sarvasādhanaḥ 13,017.148a lalāṭākṣo viśvadeho hariṇo brahmavarcasaḥ 13,017.148c sthāvarāṇāṃ patiś caiva niyamendriyavardhanaḥ 13,017.149a siddhārthaḥ sarvabhūtārtho 'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ 13,017.149c vratādhipaḥ paraṃ brahma muktānāṃ paramā gatiḥ 13,017.150a vimukto muktatejāś ca śrīmāñ śrīvardhano jagat 13,017.150c yathāpradhānaṃ bhagavān iti bhaktyā stuto mayā 13,017.151a yaṃ na brahmādayo devā vidur yaṃ na maharṣayaḥ 13,017.151b*0175_01 idam amṛtam anantam aprameyaṃ 13,017.151b*0175_02 sakalajanārtiharaṃ samastavedyam 13,017.151b*0175_03 japata bahubhir īritaṃ viśeṣyaṃ 13,017.151b*0175_04 śivapadamantravighaṭṭanena tīvram 13,017.151c taṃ stavyam arcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ stoṣyati jagatpatim 13,017.151d*0176_01 namaḥ śivāyeti sadā pradānaṃ bhagavān iti 13,017.151d*0176_02 bhaktyā stuto mayā yat tad vidus tattvaṃ surarṣabhāḥ 13,017.152a bhaktim eva puraskṛtya mayā yajñapatir vasuḥ 13,017.152c tato 'bhyanujñāṃ prāpyaiva stuto matimatāṃ varaḥ 13,017.153a śivam ebhiḥ stuvan devaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ 13,017.153c nityayuktaḥ śucir bhūtvā prāpnoty ātmānam ātmanā 13,017.154a etad dhi paramaṃ brahma svayaṃ gītaṃ svayaṃbhuvā 13,017.154c ṛṣayaś caiva devāś ca stuvanty etena tatparam 13,017.155a stūyamāno mahādevaḥ prīyate cātmanāmabhiḥ 13,017.155c bhaktānukampī bhagavān ātmasaṃsthān karoti tān 13,017.156a tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ 13,017.156c āstikāḥ śraddadhānāś ca bahubhir janmabhiḥ stavaiḥ 13,017.156d*0177_01 bhaktyā hy ananyam īśānaṃ paraṃ devaṃ sanātanam 13,017.156d*0177_02 karmaṇā manasā vācā bhāvenāmitatejasaḥ 13,017.156d*0177_03 svapanto jāgramāṇāś ca vrajann upaviśaṃs tathā 13,017.156d*0177_04 unmiṣan nimiṣaṃś caiva cintayantaḥ punaḥ punaḥ 13,017.157a jāgrataś ca svapantaś ca vrajantaḥ pathi saṃsthitāḥ 13,017.157b*0178_01 śṛṇvantaḥ śrāvayantaś ca kathayantaś ca te bhavam 13,017.157c stuvanti stūyamānāś ca tuṣyanti ca ramanti ca 13,017.157e janmakoṭisahasreṣu nānāsaṃsārayoniṣu 13,017.158a jantor viśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ prajāyate 13,017.158c utpannā ca bhave bhaktir ananyā sarvabhāvataḥ 13,017.159a kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ 13,017.159c etad deveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate 13,017.160a nirvighnā niścalā rudre bhaktir avyabhicāriṇī 13,017.160c tasyaiva ca prasādena bhaktir utpadyate nṛṇām 13,017.160e yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ 13,017.161a ye sarvabhāvopagatāḥ paratvenābhavan narāḥ 13,017.161c prapannavatsalo devaḥ saṃsārāt tān samuddharet 13,017.162a evam anye na kurvanti devāḥ saṃsāramocanam 13,017.162c manuṣyāṇāṃ mahādevād anyatrāpi tapobalāt 13,017.163a iti tenendrakalpena bhagavān sadasatpatiḥ 13,017.163c kṛttivāsāḥ stutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā 13,017.164a stavam etaṃ bhagavato brahmā svayam adhārayat 13,017.164b*0179_01 stavam etadgato brahmā svayam ārādhayan prajāḥ 13,017.164b*0180_01 gīyate ca sa budhyeta brahmā śaṃkarasaṃnidhau 13,017.164b*0180_02 idaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca sarvadā pāpanāśanam 13,017.164b*0180_03 yogadaṃ mokṣadaṃ caiva svargadaṃ toṣadaṃ tathā 13,017.164b*0180_04 evam etat paṭhante ya ekabhaktyā tu śaṃkare 13,017.164b*0180_05 yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ vrajanty etāṃ gatiṃ tadā 13,017.164b*0180_06 stavam etaṃ prayatnena sadā rudrasya saṃnidhau 13,017.164b*0180_07 abdam ekaṃ cared bhaktaḥ prāpnuyād īpsitaṃ phalam 13,017.164b*0180_08 etad rahasyaṃ paramaṃ brahmaṇo hṛdi saṃsthitam 13,017.164c brahmā provāca śakrāya śakraḥ provāca mṛtyave 13,017.165a mṛtyuḥ provāca rudrāṇāṃ rudrebhyas taṇḍim āgamat 13,017.165c mahatā tapasā prāptas taṇḍinā brahmasadmani 13,017.166a taṇḍiḥ provāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ 13,017.166c vaivasvatāya manave gautamaḥ prāha mādhava 13,017.167a nārāyaṇāya sādhyāya manur iṣṭāya dhīmate 13,017.167c yamāya prāha bhagavān sādhyo nārāyaṇo 'cyutaḥ 13,017.168a nāciketāya bhagavān āha vaivasvato yamaḥ 13,017.168c mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketo 'bhyabhāṣata 13,017.169a mārkaṇḍeyān mayā prāptaṃ niyamena janārdana 13,017.169c tavāpy aham amitraghna stavaṃ dadmy adya viśrutam 13,017.169e svargyam ārogyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca 13,017.170a na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ 13,017.170c piśācā yātudhānāś ca guhyakā bhujagā api 13,017.171a yaḥ paṭheta śucir bhūtvā brahmacārī jitendriyaḥ 13,017.171c abhagnayogo varṣaṃ tu so 'śvamedhaphalaṃ labhet 13,018.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,018.001a mahāyogī tataḥ prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 13,018.001c paṭhasva putra bhadraṃ te prīyatāṃ te maheśvaraḥ 13,018.002a purā putra mayā merau tapyatā paramaṃ tapaḥ 13,018.002c putrahetor mahārāja stava eṣo 'nukīrtitaḥ 13,018.003a labdhavān asmi tān kāmān ahaṃ vai pāṇḍunandana 13,018.003c tathā tvam api śarvād dhi sarvān kāmān avāpsyasi 13,018.003d*0181_01 kapilaś ca tataḥ prāha sāṃkhyarṣir devasaṃmataḥ 13,018.003d*0181_02 mayā janmāny anekāni śaktyā cārādhito bhavaḥ 13,018.003d*0181_03 prītaś ca bhagavāñ jñānaṃ dadau mama bhavāntakam 13,018.004a catuḥśīrṣas tataḥ prāha śakrasya dayitaḥ sakhā 13,018.004c ālambāyana ity eva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ 13,018.005a mayā gokarṇam āsādya tapas taptvā śataṃ samāḥ 13,018.005c ayonijānāṃ dāntānāṃ dharmajñānāṃ suvarcasām 13,018.006a ajarāṇām aduḥkhānāṃ śatavarṣasahasriṇām 13,018.006c labdhaṃ putraśataṃ śarvāt purā pāṇḍunṛpātmaja 13,018.007a vālmīkiś cāpi bhagavān yudhiṣṭhiram abhāṣata 13,018.007c vivāde sāmni munibhir brahmaghno vai bhavān iti 13,018.007e uktaḥ kṣaṇena cāviṣṭas tenādharmeṇa bhārata 13,018.008a so 'ham īśānam anagham astauṣaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,018.008c muktaś cāsmy avaśaḥ pāpāt tato duḥkhavināśanaḥ 13,018.008e āha māṃ tripuraghno vai yaśas te 'gryaṃ bhaviṣyati 13,018.009a jāmadagnyaś ca kaunteyam āha dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,018.009c ṛṣimadhye sthitas tāta tapann iva vibhāvasuḥ 13,018.010a pitṛvipravadhenāham ārto vai pāṇḍavāgraja 13,018.010c śucir bhūtvā mahādevaṃ gatavāñ śaraṇaṃ nṛpa 13,018.011a nāmabhiś cāstuvaṃ devaṃ tatas tuṣṭo 'bhavad bhavaḥ 13,018.011c paraśuṃ ca dadau devo divyāny astrāṇi caiva me 13,018.012a pāpaṃ na bhavitā te 'dya ajeyaś ca bhaviṣyasi 13,018.012c na te prabhavitā mṛtyur yaśasvī ca bhaviṣyasi 13,018.013a āha māṃ bhagavān evaṃ śikhaṇḍī śivavigrahaḥ 13,018.013c yad avāptaṃ ca me sarvaṃ prasādāt tasya dhīmataḥ 13,018.013d*0182_01 viśvāmitras tadovāca kṣatriyo 'haṃ purābhavam 13,018.013d*0182_02 brāhmaṇo 'haṃ bhavānīti mayā cārādhito bhavaḥ 13,018.013d*0182_03 tatprasādān mayā prāptaṃ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ mahat 13,018.014a asito devalaś caiva prāha pāṇḍusutaṃ nṛpam 13,018.014c śāpāc chakrasya kaunteya cito dharmo 'naśan mama 13,018.014e tan me dharmaṃ yaśaś cāgryam āyuś caivādadad bhavaḥ 13,018.015a ṛṣir gṛtsamado nāma śakrasya dayitaḥ sakhā 13,018.015c prāhājamīḍhaṃ bhagavān bṛhaspatisamadyutiḥ 13,018.016a vasiṣṭho nāma bhagavāṃś cākṣuṣasya manoḥ sutaḥ 13,018.016c śatakrator acintyasya satre varṣasahasrike 13,018.016e vartamāne 'bravīd vākyaṃ sāmni hy uccārite mayā 13,018.017a rathantaraṃ dvijaśreṣṭha na samyag iti vartate 13,018.017c samīkṣasva punar buddhyā harṣaṃ tyaktvā dvijottama 13,018.017e ayajñavāhinaṃ pāpam akārṣīs tvaṃ sudurmate 13,018.018a evam uktvā mahākrodhāt prāha ruṣṭaḥ punar vacaḥ 13,018.018c prajñayā rahito duḥkhī nityaṃ bhīto vanecaraḥ 13,018.018e daśa varṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca 13,018.019a naṣṭapānīyayavase mṛgair anyaiś ca varjite 13,018.019c ayajñīyadrume deśe rurusiṃhaniṣevite 13,018.019e bhavitā tvaṃ mṛgaḥ krūro mahāduḥkhasamanvitaḥ 13,018.020a tasya vākyasya nidhane pārtha jāto hy ahaṃ mṛgaḥ 13,018.020c tato māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ prāha yogī maheśvaraḥ 13,018.021a ajaraś cāmaraś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ 13,018.021c sāmyaṃ samas tu te saukhyaṃ yuvayor vardhatāṃ kratuḥ 13,018.022a anugrahān evam eṣa karoti bhagavān vibhuḥ 13,018.022c paraṃ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā 13,018.023a acintya eṣa bhagavān karmaṇā manasā girā 13,018.023c na me tāta yudhiśreṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ 13,018.023d*0183_01 vāsudevas tadovāca punar matimatāṃ varaḥ 13,018.023d*0183_02 suvarṇākṣo mahādevas tapasā toṣito mayā 13,018.023d*0183_03 tato 'tha bhagavān āha prīto māṃ vai yudhiṣṭhira 13,018.023d*0183_04 annāt priyataraḥ kṛṣṇa matprasādād bhaviṣyasi 13,018.023d*0183_05 aparājitaś ca yuddheṣu tejaś caivānalopamam 13,018.023d*0183_06 evaṃ sahasraśaś cātmā mahādevo varaṃ dadau 13,018.023d*0183_07 maṇimanthe 'tha śaile vai purā saṃrādhito mayā 13,018.023d*0183_08 varṣāyutasahasrāṇāṃ sahasraśatam eva ca 13,018.023d*0183_09 tato māṃ bhagavān prīta idaṃ vacanam abravīt 13,018.023d*0183_10 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yas te manasi vartate 13,018.023d*0183_11 tataḥ praṇamya śirasā idaṃ vacanam abruvam 13,018.023d*0183_12 yadi prīto mahādevo bhaktyā paramayā prabhuḥ 13,018.023d*0183_13 nityakālaṃ taveśāna bhaktir bhavatu me sthirā 13,018.023d*0183_14 evam astv iti bhagavāṃs tatroktvāntaradhīyata 13,018.023d*0184_01 jaigīṣavyas tathā prāha jagaddhātā maheśvaraḥ 13,018.024 jaigīṣavya uvāca 13,018.024a mamāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ dattaṃ bhagavatā purā 13,018.024c yatnenālpena balinā vārāṇasyāṃ yudhiṣṭhira 13,018.024d*0185_01 parāśaraś cāha muniḥ purā mama ca toṣitaḥ 13,018.025 gārgya uvāca 13,018.025a catuḥṣaṣṭyaṅgam adadāt kālajñānaṃ mamādbhutam 13,018.025c sarasvatyās taṭe tuṣṭo manoyajñena pāṇḍava 13,018.026a tulyaṃ mama sahasraṃ tu sutānāṃ brahmavādinām 13,018.026c āyuś caiva saputrasya saṃvatsaraśatāyutam 13,018.027 parāśara uvāca 13,018.027a prasādyāhaṃ purā śarvaṃ manasācintayaṃ nṛpa 13,018.027c mahātapā mahātejā mahāyogī mahāyaśāḥ 13,018.027e vedavyāsaḥ śriyāvāso brahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ 13,018.028a api nāmepsitaḥ putro mama syād vai maheśvarāt 13,018.028b*0186_01 tad abhijñāya mām āha śaṃkaras tripurārdanaḥ 13,018.028b*0186_02 pitṛkanyā vasoḥ putrī śāpād dāśagṛhoditā 13,018.028b*0186_03 tasyāṃ viṣṇukṛtā nāma vidyayā śodhakaḥ satām 13,018.028c iti matvā hṛdi mataṃ prāha māṃ surasattamaḥ 13,018.029a mayi saṃbhavatas tasya phalāt kṛṣṇo bhaviṣyati 13,018.029c sāvarṇasya manoḥ sarge saptarṣiś ca bhaviṣyati 13,018.030a vedānāṃ ca sa vai vyastā kuruvaṃśakaras tathā 13,018.030c itihāsasya kartā ca putras te jagato hitaḥ 13,018.031a bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ 13,018.031c ajaraś cāmaraś caiva parāśara sutas tava 13,018.032a evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 13,018.032c yudhiṣṭhira mahāyogī vīryavān akṣayo 'vyayaḥ 13,018.032d*0187_01 māṇḍavyaś cāha deveśa bhakto lokahite bhave 13,018.033 māṇḍavya uvāca 13,018.033a acauraś cauraśaṅkāyāṃ śūle bhinno hy ahaṃ yadā 13,018.033c tatrasthena stuto devaḥ prāha māṃ vai maheśvaraḥ 13,018.034a mokṣaṃ prāpsyasi śūlāc ca jīviṣyasi samārbudam 13,018.034c rujā śūlakṛtā caiva na te vipra bhaviṣyati 13,018.034e ādhibhir vyādhibhiś caiva varjitas tvaṃ bhaviṣyasi 13,018.034f*0188_01 amarṣaṃ saphalaṃ kartuṃ śakto nirvighnadharmabhāk 13,018.035a pādāc caturthāt saṃbhūta ātmā yasmān mune tava 13,018.035c tvaṃ bhaviṣyasy anupamo janma vai saphalaṃ kuru 13,018.036a tīrthābhiṣekaṃ saphalaṃ tvam avighnena cāpsyasi 13,018.036c svargaṃ caivākṣayaṃ vipra vidadhāmi tavorjitam 13,018.037a evam uktvā tu bhagavān vareṇyo vṛṣavāhanaḥ 13,018.037c maheśvaro mahārāja kṛttivāsā mahādyutiḥ 13,018.037e sagaṇo daivataśreṣṭhas tatraivāntaradhīyata 13,018.038 gālava uvāca 13,018.038a viśvāmitrābhyanujñāto hy ahaṃ pitaram āgataḥ 13,018.038c abravīn māṃ tato mātā duḥkhitā rudatī bhṛśam 13,018.039a kauśikenābhyanujñātaṃ putraṃ vedavibhūṣitam 13,018.039c na tāta taruṇaṃ dāntaṃ pitā tvāṃ paśyate 'nagha 13,018.040a śrutvā jananyā vacanaṃ nirāśo gurudarśane 13,018.040c niyatātmā mahādevam apaśyaṃ so 'bravīc ca mām 13,018.041a pitā mātā ca te tvaṃ ca putra mṛtyuvivarjitāḥ 13,018.041c bhaviṣyatha viśa kṣipraṃ draṣṭāsi pitaraṃ kṣaye 13,018.042a anujñāto bhagavatā gṛhaṃ gatvā yudhiṣṭhira 13,018.042c apaśyaṃ pitaraṃ tāta iṣṭiṃ kṛtvā viniḥsṛtam 13,018.043a upaspṛśya gṛhītvedhmaṃ kuśāṃś ca śaraṇād gurūn 13,018.043c tān visṛjya ca māṃ prāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ 13,018.044a praṇamantaṃ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava 13,018.044c diṣṭyā dṛṣṭo 'si me putra kṛtavidya ihāgataḥ 13,018.045 vaiśaṃpāyana uvāca 13,018.045a etāny atyadbhutāny eva karmāṇy atha mahātmanaḥ 13,018.045c proktāni munibhiḥ śrutvā vismayām āsa pāṇḍavaḥ 13,018.046a tataḥ kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ punar matimatāṃ varaḥ 13,018.046c yudhiṣṭhiraṃ dharmanityaṃ puruhūtam iveśvaraḥ 13,018.046d*0189_00 vāsudeva uvāca 13,018.046d*0189_01 upamanyur mayi prāha tapann iva divākaraḥ 13,018.046d*0189_02 aśubhaiḥ pāpakarmāṇo ye narāḥ kaluṣīkṛtāḥ 13,018.046d*0189_03 īśānaṃ na prapadyante tamorājasavṛttayaḥ 13,018.046d*0189_04 īśvaraṃ saṃprapadyante dvijā bhāvitabhāvanāḥ 13,018.046d*0189_05 sarvathā vartamāno 'pi yo bhaktaḥ parameśvare 13,018.046d*0189_06 sadṛśo 'raṇyavāsīnāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 13,018.046d*0189_07 brahmatvaṃ keśavatvaṃ vā śakratvaṃ vā suraiḥ saha 13,018.046d*0189_08 trailokyasyādhipatyaṃ vā tuṣṭo rudraḥ prayacchati 13,018.046d*0189_09 manasāpi śivaṃ tāta ye prapadyanti mānavāḥ 13,018.046d*0189_10 vidhūya sarvapāpāni devaiḥ saha vasanti te 13,018.046d*0189_11 bhittvā chittvā ca kūlāni hatvā sarvam idaṃ jagat 13,018.046d*0189_12 yajed devaṃ virūpākṣaṃ na sa pāpena lipyate 13,018.046d*0189_13 sarvalakṣaṇahīno 'pi yukto vā sarvapātakaiḥ 13,018.046d*0189_14 sarvaṃ tudati tat pāpaṃ bhāvayañ chivam ātmanā 13,018.046d*0189_15 kīṭapakṣipataṃgānāṃ tiraścām api keśava 13,018.046d*0189_16 mahādevaprapannānāṃ na bhayaṃ vidyate kva cit 13,018.046d*0189_17 evam eva mahādevaṃ bhaktā ye mānavā bhuvi 13,018.046d*0189_18 na te saṃsāravaśagā iti me niścitā matiḥ 13,018.046d*0189_19 tataḥ kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 13,018.047a ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo vasavo 'tha viśve 13,018.047c dhātāryamā śukrabṛhaspatī ca; rudrāḥ sasādhyā varuṇo vittagopaḥ 13,018.048a brahmā śakro māruto brahma satyaṃ; vedā yajñā dakṣiṇā vedavāhāḥ 13,018.048c somo yaṣṭā yac ca havyaṃ haviś ca; rakṣā dīkṣā niyamā ye ca ke cit 13,018.049a svāhā vaṣaḍ brāhmaṇāḥ saurabheyā; dharmaṃ cakraṃ kālacakraṃ caraṃ ca 13,018.049c yaśo damo buddhimatī sthitiś ca; śubhāśubhaṃ munayaś caiva sapta 13,018.050a agryā buddhir manasā darśane ca; sparśe siddhiḥ karmaṇāṃ yā ca siddhiḥ 13,018.050c gaṇā devānām ūṣmapāḥ somapāś ca; lekhāḥ suyāmās tuṣitā brahmakāyāḥ 13,018.051a ābhāsvarā gandhapā dṛṣṭipāś ca; vācā viruddhāś ca manoviruddhāḥ 13,018.051c śuddhāś ca nirvāṇaratāś ca devāḥ; sparśāśanā darśapā ājyapāś ca 13,018.052a cintāgatā ye ca deveṣu mukhyā; ye cāpy anye devatāś cājamīḍha 13,018.052c suparṇagandharvapiśācadānavā; yakṣās tathā pannagāś cāraṇāś ca 13,018.053a sūkṣmaṃ sthūlaṃ mṛdu yac cāpy asūkṣmaṃ; sukhaṃ duḥkhaṃ sukhaduḥkhāntaraṃ ca 13,018.053c sāṃkhyaṃ yogaṃ yat parāṇāṃ paraṃ ca; śarvāj jātaṃ viddhi yat kīrtitaṃ me 13,018.054a tatsaṃbhūtā bhūtakṛto vareṇyāḥ; sarve devā bhuvanasyāsya gopāḥ 13,018.054c āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhyarakṣan; purātanīṃ tasya devasya sṛṣṭim 13,018.055a vicinvantaṃ manasā toṣṭuvīmi; kiṃ cit tattvaṃ prāṇahetor nato 'smi 13,018.055c dadātu devaḥ sa varān iheṣṭān; abhiṣṭuto naḥ prabhur avyayaḥ sadā 13,018.056a imaṃ stavaṃ saṃniyamyendriyāṇi; śucir bhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta 13,018.056c abhagnayogo niyato 'bdam ekaṃ; sa prāpnuyād aśvamedhe phalaṃ yat 13,018.057a vedān kṛtsnān brāhmaṇaḥ prāpnuyāc ca; jayed rājā pṛthivīṃ cāpi kṛtsnām 13,018.057c vaiśyo lābhaṃ prāpnuyān naipuṇaṃ ca; śūdro gatiṃ pretya tathā sukhaṃ ca 13,018.058a stavarājam imaṃ kṛtvā rudrāya dadhire manaḥ 13,018.058c sarvadoṣāpahaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvinam 13,018.059a yāvanty asya śarīreṣu romakūpāṇi bhārata 13,018.059c tāvad varṣasahasrāṇi svarge vasati mānavaḥ 13,019.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,019.001a yad idaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha 13,019.001c pāṇigrahaṇakāle tu strīṇām etat kathaṃ smṛtam 13,019.002a ārṣa eṣa bhaved dharmaḥ prājāpatyo 'tha vāsuraḥ 13,019.002c yad etat sahadharmeti pūrvam uktaṃ maharṣibhiḥ 13,019.003a saṃdehaḥ sumahān eṣa viruddha iti me matiḥ 13,019.003c iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kva nu 13,019.004a svarge mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha 13,019.004c pūrvam ekas tu mriyate kva caikas tiṣṭhate vada 13,019.005a nānākarmaphalopetā nānākarmanivāsinaḥ 13,019.005c nānānirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavo yadā 13,019.006a anṛtāḥ striya ity evaṃ sūtrakāro vyavasyati 13,019.006c yadānṛtāḥ striyas tāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ 13,019.007a anṛtāḥ striya ity evaṃ vedeṣv api hi paṭhyate 13,019.007c dharmo 'yaṃ paurvikī saṃjñā upacāraḥ kriyāvidhiḥ 13,019.008a gahvaraṃ pratibhāty etan mama cintayato 'niśam 13,019.008c niḥsaṃdeham idaṃ sarvaṃ pitāmaha yathā śrutiḥ 13,019.009a yad etad yādṛśaṃ caitad yathā caitat pravartitam 13,019.009c nikhilena mahāprājña bhavān etad bravītu me 13,019.010 bhīṣma uvāca 13,019.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,019.010c aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata 13,019.011a niveṣṭukāmas tu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ 13,019.011c ṛṣer atha vadānyasya kanyāṃ vavre mahātmanaḥ 13,019.012a suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 13,019.012c guṇaprabarhāṃ śīlena sādhvīṃ cāritraśobhanām 13,019.013a sā tasya dṛṣṭvaiva mano jahāra śubhalocanā 13,019.013c vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā 13,019.014a ṛṣis tam āha deyā me sutā tubhyaṃ śṛṇuṣva me 13,019.014b*0190_01 ananyastrījanaḥ prājño hy apravāsī priyaṃvadaḥ 13,019.014b*0190_02 surūpaḥ saṃmato vīraḥ śīlavān bhogabhuk śuciḥ 13,019.014b*0190_03 dārānumatayajñaś ca sunakṣatrām athodvahet 13,019.014b*0190_04 sabhṛtyaḥ svajanopeta iha pretya ca modate 13,019.014c gaccha tāvad diśaṃ puṇyām uttarāṃ drakṣyase tataḥ 13,019.015 aṣṭāvakra uvāca 13,019.015a kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktum arhati me bhavān 13,019.015c tathedānīṃ mayā kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān 13,019.016 vadānya uvāca 13,019.016a dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ tathaiva ca 13,019.016c rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam 13,019.017a prahṛṣṭaiḥ pārṣadair juṣṭaṃ nṛtyadbhir vividhānanaiḥ 13,019.017c divyāṅgarāgaiḥ paiśācair vanyair nānāvidhais tathā 13,019.018a pāṇitālasatālaiś ca śamyātālaiḥ samais tathā 13,019.018c saṃprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvas tatra niṣevyate 13,019.019a iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ tad divyam anuśuśruma 13,019.019c nityaṃ saṃnihito devas tathā pāriṣadāḥ śubhāḥ 13,019.020a tatra devyā tapas taptaṃ śaṃkarārthaṃ suduścaram 13,019.020c atas tad iṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ 13,019.021a tatra kūpo mahān pārśve devasyottaratas tathā 13,019.021c ṛtavaḥ kālarātriś ca ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,019.022a sarve devam upāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha 13,019.022c tad atikramya bhavanaṃ tvayā yātavyam eva hi 13,019.023a tato nīlaṃ vanoddeśaṃ drakṣyase meghasaṃnibham 13,019.023c ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra drakṣyasi vai striyam 13,019.024a tapasvinīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣām anuṣṭhitām 13,019.024c draṣṭavyā sā tvayā tatra saṃpūjyā caiva yatnataḥ 13,019.025a tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttas tvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi 13,019.025c yady eṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām 13,020.001 aṣṭāvakra uvāca 13,020.001a tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmy asaṃśayam 13,020.001c yatra tvaṃ vadase sādho bhavān bhavatu satyavāk 13,020.002 bhīṣma uvāca 13,020.002a tato 'gacchat sa bhagavān uttarām uttamāṃ diśam 13,020.002c himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam 13,020.003a sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirim 13,020.003c abhyagacchan nadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīm 13,020.004a aśoke vimale tīrthe snātvā tarpya ca devatāḥ 13,020.004c tatra vāsāya śayane kauśye sukham uvāsa ha 13,020.005a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar utthāya sa dvijaḥ 13,020.005c snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānataḥ 13,020.006a rudrāṇīkūpam āsādya hrade tatra samāśvasat 13,020.006c viśrāntaś ca samutthāya kailāsam abhito yayau 13,020.007a so 'paśyat kāñcanadvāraṃ dīpyamānam iva śriyā 13,020.007c mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ 13,020.008a atha te rākṣasāḥ sarve ye 'bhirakṣanti padminīm 13,020.008c pratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadrapurogamāḥ 13,020.009a sa tān pratyarcayām āsa rākṣasān bhīmavikramān 13,020.009c nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt 13,020.010a te rākṣasās tadā rājan bhagavantam athābruvan 13,020.010c asau vaiśravaṇo rājā svayam āyāti te 'ntikam 13,020.011a vidito bhagavān asya kāryam āgamane ca yat 13,020.011c paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantam iva tejasā 13,020.012a tato vaiśravaṇo 'bhyetya aṣṭāvakram aninditam 13,020.012c vidhivat kuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣim abravīt 13,020.013a sukhaṃ prāpto bhavān kaccit kiṃ vā mattaś cikīrṣasi 13,020.013c brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yan māṃ tvaṃ vakṣyasi dvija 13,020.014a bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottama 13,020.014c satkṛtaḥ kṛtakāryaś ca bhavān yāsyaty avighnataḥ 13,020.015a prāviśad bhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam 13,020.015c āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyam arghyaṃ tathaiva ca 13,020.016a athopaviṣṭayos tatra maṇibhadrapurogamāḥ 13,020.016c niṣedus tatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ 13,020.017a tatas teṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyam abravīt 13,020.017c bhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerann apsarogaṇāḥ 13,020.018a ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatas tathā 13,020.018c saṃvartatām ity uvāca munir madhurayā girā 13,020.019a athorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā 13,020.019c alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ 13,020.020a manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā 13,020.020c vidyutā praśamā dāntā vidyotā ratir eva ca 13,020.021a etāś cānyāś ca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ 13,020.021c avādayaṃś ca gandharvā vādyāni vividhāni ca 13,020.022a atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣir upāvasat 13,020.022c divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra raman vai sumahātapāḥ 13,020.023a tato vaiśravaṇo rājā bhagavantam uvāca ha 13,020.023c sāgraḥ saṃvatsaro yātas tava vipreha paśyataḥ 13,020.024a hāryo 'yaṃ viṣayo brahman gāndharvo nāma nāmataḥ 13,020.024c chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān 13,020.025a atithiḥ pūjanīyas tvam idaṃ ca bhavato gṛham 13,020.025c sarvam ājñāpyatām āśu paravanto vayaṃ tvayi 13,020.026a atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavān pratyabhāṣata 13,020.026c arcito 'smi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara 13,020.027a prīto 'smi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa 13,020.027c tava prasādād bhagavan maharṣeś ca mahātmanaḥ 13,020.027e niyogād adya yāsyāmi vṛddhimān ṛddhimān bhava 13,020.028a atha niṣkramya bhagavān prayayāv uttarāmukhaḥ 13,020.028b*0191_01 kailāse śaṃkarāvāsam abhivīkṣya praṇamya ca 13,020.028b*0191_02 gaurīśaṃ śaṃkaraṃ dāntaṃ śaraṇāgatavatsalam 13,020.028b*0191_03 gaṅgādharaṃ gopatigaṃ gaṇāvṛtam akalmaṣam 13,020.028c kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvān anucacāra ha 13,020.029a tān atītya mahāśailān kairātaṃ sthānam uttamam 13,020.029c pradakṣiṇaṃ tataś cakre prayataḥ śirasā naman 13,020.029e dharaṇīm avatīryātha pūtātmāsau tadābhavat 13,020.030a sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā triḥ śailaṃ cottarāmukhaḥ 13,020.030c samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ 13,020.031a tato 'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyam apaśyata 13,020.031c sarvartubhir mūlaphalaiḥ pakṣibhiś ca samanvitam 13,020.031e ramaṇīyair vanoddeśais tatra tatra vibhūṣitam 13,020.032a tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavān atha 13,020.032c śailāṃś ca vividhākārān kāñcanān ratnabhūṣitān 13,020.032e maṇibhūmau niviṣṭāś ca puṣkariṇyas tathaiva ca 13,020.033a anyāny api suramyāṇi dadarśa subahūny atha 13,020.033c bhṛśaṃ tasya mano reme maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,020.034a sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham 13,020.034c dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhād varam 13,020.035a mahānto yatra vividhāḥ prāsādāḥ parvatopamāḥ 13,020.035c vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca 13,020.036a mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī 13,020.036c svayaṃprabhāś ca maṇayo vajrair bhūmiś ca bhūṣitā 13,020.037a nānāvidhaiś ca bhavanair vicitramaṇitoraṇaiḥ 13,020.037c muktājālaparikṣiptair maṇiratnavibhūṣitaiḥ 13,020.037e manodṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ 13,020.038a ṛṣiḥ samantato 'paśyat tatra tatra manoramam 13,020.038c tato 'bhavat tasya cintā kva me vāso bhaved iti 13,020.039a atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato 'bravīt 13,020.039c atithiṃ mām anuprāptam anujānantu ye 'tra vai 13,020.040a atha kanyāparivṛtā gṛhāt tasmād viniḥsṛtāḥ 13,020.040c nānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ 13,020.041a yāṃ yām apaśyat kanyāṃ sa sā sā tasya mano 'harat 13,020.041c nāśaknuvad dhārayituṃ mano 'thāsyāvasīdati 13,020.042a tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ 13,020.042c atha taṃ pramadāḥ prāhur bhagavān praviśatv iti 13,020.043a sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca 13,020.043c kautūhalasamāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ 13,020.044a tatrāpaśyaj jarāyuktām arajombaradhāriṇīm 13,020.044c vṛddhāṃ paryaṅkam āsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 13,020.045a svastīti cātha tenoktā sā strī pratyavadat tadā 13,020.045c pratyutthāya ca taṃ vipram āsyatām ity uvāca ha 13,020.046 aṣṭāvakra uvāca 13,020.046a sarvāḥ svān ālayān yāntu ekā mām upatiṣṭhatu 13,020.046c suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cchandataḥ 13,020.047a tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyās tās tam ṛṣiṃ tadā 13,020.047c nirākrāman gṛhāt tasmāt sā vṛddhātha vyatiṣṭhata 13,020.047d*0192_01 tayā saṃpūjitas tatra śayane cātinirmale 13,020.048a atha tāṃ saṃviśan prāha śayane bhāsvare tadā 13,020.048c tvayāpi supyatāṃ bhadre rajanī hy ativartate 13,020.049a saṃlāpāt tena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā 13,020.049c dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe 13,020.050a atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā 13,020.050c vyapadiśya maharṣer vai śayanaṃ cādhyarohata 13,020.051a svāgataṃ svāgatenāstu bhagavāṃs tām abhāṣata 13,020.051c sopāgūhad bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha 13,020.052a nirvikāram ṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā 13,020.052c duḥkhitā prekṣya saṃjalpam akārṣīd ṛṣiṇā saha 13,020.053a brahman na kāmakāro 'sti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ 13,020.053c kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām 13,020.054a prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha 13,020.054c upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tvayi 13,020.055a etad dhi tava dharmātmaṃs tapasaḥ pūjyate phalam 13,020.055c prārthitaṃ darśanād eva bhajamānāṃ bhajasva mām 13,020.056a sadma cedaṃ vanaṃ cedaṃ yac cānyad api paśyasi 13,020.056c prabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ 13,020.057a sarvān kāmān vidhāsyāmi ramasva sahito mayā 13,020.057c ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade 13,020.058a tvadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha 13,020.058c sarvān kāmān upāśnāno ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,020.059a nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃ cana vidyate 13,020.059c yathā puruṣasaṃsargaḥ param etad dhi naḥ phalam 13,020.060a ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥ 13,020.060c na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptair api pāṃsubhiḥ 13,020.061 aṣṭāvakra uvāca 13,020.061a paradārān ahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃ cana 13,020.061c dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam 13,020.061d*0193_01 śuddhakṣetre brahmahatyā prāyaścittam athocyate 13,020.061d*0193_02 punaś ca pātakaṃ dṛṣṭaṃ viprakṣetre viśeṣataḥ 13,020.062a bhadre niveṣṭukāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape 13,020.062b*0194_01 prāyaścittaṃ mahad ato dāragrahaṇapūrvakam 13,020.062b*0194_02 bījaṃ na śudhyate voḍhur asya cākṛtaniṣkṛteḥ 13,020.062b*0194_03 mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddho jñeyaḥ putro yathārthataḥ 13,020.062c viṣayeṣv anabhijño 'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ 13,020.063a evaṃ lokān gamiṣyāmi putrair iti na saṃśayaḥ 13,020.063c bhadre dharmaṃ vijānīṣva jñātvā coparamasva ha 13,020.064 stry uvāca 13,020.064a nānilo 'gnir na varuṇo na cānye tridaśā dvija 13,020.064c priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ 13,020.065a sahasraikā yatā nārī prāpnotīha kadā cana 13,020.065c tathā śatasahasreṣu yadi kā cit pativratā 13,020.066a naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram 13,020.066c na bhrātṝn na ca bhartāraṃ na putrān na ca devarān 13,020.067a līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥ 13,020.067c doṣāṃś ca mandān mandāsu prajāpatir abhāṣata 13,020.068 bhīṣma uvāca 13,020.068a tataḥ sa ṛṣir ekāgras tāṃ striyaṃ pratyabhāṣata 13,020.068c āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ bravīhi me 13,020.069a sā strī provāca bhagavan drakṣyase deśakālataḥ 13,020.069c vasa tāvan mahāprājña kṛtakṛtyo gamiṣyasi 13,020.070a brahmarṣis tām athovāca sa tatheti yudhiṣṭhira 13,020.070c vatsye 'haṃ yāvad utsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ 13,020.071a atharṣir abhisaṃprekṣya striyaṃ tāṃ jarayānvitām 13,020.071c cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavat 13,020.072a yad yad aṅgaṃ hi so 'paśyat tasyā viprarṣabhas tadā 13,020.072c nāramat tatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā 13,020.073a devateyaṃ gṛhasyāsya śāpān nūnaṃ virūpitā 13,020.073c asyāś ca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā 13,020.074a iti cintāviṣaktasya tam arthaṃ jñātum icchataḥ 13,020.074c vyagamat tad ahaḥśeṣaṃ manasā vyākulena tu 13,020.075a atha sā strī tadovāca bhagavan paśya vai raveḥ 13,020.075c rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kim upasthāpyatāṃ tava 13,020.076a sa uvāca tadā tāṃ strīṃ snānodakam ihānaya 13,020.076c upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ 13,021.001 bhīṣma uvāca 13,021.001a atha sā strī tam uktvā tu vipram evaṃ bhavatv iti 13,021.001c tailaṃ divyam upādāya snānaśāṭīm upānayat 13,021.002a anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā 13,021.002c athāsya tailenāṅgāni sarvāṇy evābhyamṛkṣayat 13,021.003a śanaiś cotsāditas tatra snānaśālām upāgamat 13,021.003c bhadrāsanaṃ tataś citraṃ ṛṣir anvāviśan navam 13,021.004a athopaviṣṭaś ca yadā tasmin bhadrāsane tadā 13,021.004c snāpayām āsa śanakais tam ṛṣiṃ sukhahastavat 13,021.004e divyaṃ ca vidhivac cakre sopacāraṃ munes tadā 13,021.005a sa tena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca 13,021.005c vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānāt sa mahāvrataḥ 13,021.006a tata utthāya sa munis tadā paramavismitaḥ 13,021.006c pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so 'paśyad uditaṃ divi 13,021.006d*0195_01 saṃdhyopāsanam ity āho sarvapāpaharaṃ name 13,021.007a tasya buddhir iyaṃ kiṃ nu mohas tattvam idaṃ bhavet 13,021.007c athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karomīty uvāca tām 13,021.008a sā cāmṛtarasaprakhyam ṛṣer annam upāharat 13,021.008c tasya svādutayānnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ 13,021.008e vyagamac cāpy ahaḥśeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamat punaḥ 13,021.008f*0196_01 bhuñjato 'bhyāgamad ahas tataḥ saṃdhyābhavat prabho 13,021.009a atha strī bhagavantaṃ sā supyatām ity acodayat 13,021.009c tatra vai śayane divye tasya tasyāś ca kalpite 13,021.009d*0197_01 pṛthak caiva tathā suptau sā strī sa ca munis tadā 13,021.009d*0197_02 athārdharātre sā strī tu śayanaṃ tad upāgamat 13,021.010 aṣṭāvakra uvāca 13,021.010a na bhadre paradāreṣu mano me saṃprasajjati 13,021.010c uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svapa vai viramasva ca 13,021.011 bhīṣma uvāca 13,021.011a sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā 13,021.011c svatantrāsmīty uvācainaṃ na dharmacchalam asti te 13,021.012 aṣṭāvakra uvāca 13,021.012a nāsti svatantratā strīṇām asvatantrā hi yoṣitaḥ 13,021.012c prajāpatimataṃ hy etan na strī svātantryam arhati 13,021.013 stry uvāca 13,021.013a bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai 13,021.013c adharmaṃ prāpsyase vipra yan māṃ tvaṃ nābhinandasi 13,021.014 aṣṭāvakra uvāca 13,021.014a haranti doṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakam 13,021.014c prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaṃ śayanaṃ vraja 13,021.015 stry uvāca 13,021.015a śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartum arhasi 13,021.015c bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me 'nagha 13,021.016a yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi 13,021.016c ātmānaṃ sparśayāmy adya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija 13,021.017a na doṣo bhavitā caiva satyenaitad bravīmy aham 13,021.017c svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo 'dharmaḥ so 'stu vai mayi 13,021.017d*0198_01 tvayy āveśitacittā ca svatantrāsmi bhajasva mām 13,021.018 aṣṭāvakra uvāca 13,021.018*0199_01 anyat karma na cānyasya svātantryaṃ tan na yujyate 13,021.018a svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇam atra vai 13,021.018c nāsti loke hi kā cit strī yā vai svātantryam arhati 13,021.019a pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 13,021.019c putrāś ca sthavirībhāve na strī svātantryam arhati 13,021.019d*0200_01 na vṛddhām akṣamāṃ manye na cecchā tvayi me 'naghe 13,021.020 stry uvāca 13,021.020a kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ 13,021.020c kuru mā vimatiṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama 13,021.021 aṣṭāvakra uvāca 13,021.021a yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama 13,021.021b*0201_01 aṣṭāvakro 'tha sa muniś cintayām āsa vismitaḥ 13,021.021c jijñāseyam ṛṣes tasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet 13,021.022a āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śreyo hi me bhavet 13,021.022c divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ mām upasthitā 13,021.023a kiṃ tv asyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇam āsīt kathaṃ punaḥ 13,021.023c kanyārūpam ihādyaiva kim ihātrottaraṃ bhavet 13,021.024a yathā paraṃ śaktidhṛter na vyutthāsye kathaṃ cana 13,021.024c na rocaye hi vyutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmy aham 13,022.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,022.001a na bibheti kathaṃ sā strī śāpasya paramadyuteḥ 13,022.001c kathaṃ nivṛtto bhagavāṃs tad bhavān prabravītu me 13,022.002 bhīṣma uvāca 13,022.002a aṣṭāvakro 'nvapṛcchat tāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham 13,022.002c na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇakāmyayā 13,022.003 stry uvāca 13,022.003a dyāvāpṛthivīmātraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama 13,022.003c śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yad idaṃ satyavikrama 13,022.004a uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te 13,022.004c avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama 13,022.005a jijñāseyaṃ prayuktā me sthirīkartuṃ tavānagha 13,022.005c sthavirāṇām api strīṇāṃ bādhate maithunajvaraḥ 13,022.005d*0202_01 aviśvasan na vyasanī nātisakto 'pravāsakaḥ 13,022.005d*0202_02 vidvān suśīlaḥ puruṣaḥ sadāraḥ sukham aśnute 13,022.006a tuṣṭaḥ pitāmahas te 'dya tathā devāḥ savāsavāḥ 13,022.006c sa tvaṃ yena ca kāryeṇa saṃprāpto bhagavān iha 13,022.007a preṣitas tena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabha 13,022.007b*0203_01 nikṛtiḥ strī bhogaparā priyavādāpravāsanāt 13,022.007b*0203_02 rakṣyate ca kucelādyair aprasaṅgānuvartanaiḥ 13,022.007b*0203_03 aparvāsv aniṣiddhāsu rātriṣv apy anṛtau vrajet 13,022.007b*0203_04 rātrau ca nātiniyamo na vai hy aniyamo bhavet 13,022.007c tavopadeśaṃ kartuṃ vai tac ca sarvaṃ kṛtaṃ mayā 13,022.008a kṣemī gamiṣyasi gṛhāñ śramaś ca na bhaviṣyati 13,022.008c kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati 13,022.009a kāmyayā pṛṣṭavāṃs tvaṃ māṃ tato vyāhṛtam uttaram 13,022.009c anatikramaṇīyaiṣā kṛtsnair lokais tribhiḥ sadā 13,022.010a gacchasva sukṛtaṃ kṛtvā kiṃ vānyac chrotum icchasi 13,022.010c yāvad bravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham 13,022.011a ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetor dvijarṣabha 13,022.011c tasya saṃmānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam 13,022.012a śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ 13,022.012c anujñātas tayā cāpi svagṛhaṃ punar āvrajat 13,022.013a gṛham āgamya viśrāntaḥ svajanaṃ pratipūjya ca 13,022.013c abhyagacchata taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana 13,022.014a pṛṣṭaś ca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tv etan nidarśanam 13,022.014c prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntarātmanā 13,022.015a bhavatāham anujñātaḥ prasthito gandhamādanam 13,022.015c tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ tad daivataṃ mahat 13,022.016a tayā cāham anujñāto bhavāṃś cāpi prakīrtitaḥ 13,022.016c śrāvitaś cāpi tad vākyaṃ gṛham abhyāgataḥ prabho 13,022.017a tam uvāca tato vipraḥ pratigṛhṇīṣva me sutām 13,022.017c nakṣatratithisaṃyoge pātraṃ hi paramaṃ bhavān 13,022.018 bhīṣma uvāca 13,022.018a aṣṭāvakras tathety uktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho 13,022.018c kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃś cābhavat tadā 13,022.019a kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām 13,022.019c uvāsa muditas tatra āśrame sve gatajvaraḥ 13,022.019d@007_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,022.019d@007_0001 vaiśyayonyāṃ samutpannāḥ śūdrayonyāṃ tathaiva ca 13,022.019d@007_0002 brahmarṣaya iti proktāḥ purāṇā dvijasattamāḥ 13,022.019d@007_0003 katham etan mahārāja tattvaṃ śaṃsitum arhasi 13,022.019d@007_0004 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007_0004 viruddham iha paśyāmi viyonau brāhmaṇo bhavet 13,022.019d@007_0005 alaṃ kautūhalenātra nibodha tvaṃ yudhiṣṭhira 13,022.019d@007_0006 śubhetaraṃ śubhaṃ vāpi na cintayitum arhasi 13,022.019d@007_0007 īśanty ātmana ity etad gatiś caiṣāṃ na sajjate 13,022.019d@007_0008 brahmabhūyāṃsa ity eva ṛṣayaḥ śruticoditāḥ 13,022.019d@007_0009 nindyā na caite rājendra pramāṇaṃ hi pramāṇinām 13,022.019d@007_0010 loko 'numanyate caitān pramāṇaṃ hy atra vai tapaḥ 13,022.019d@007_0011 evaṃ mahātmabhis tāta tapojñānasamanvitaiḥ 13,022.019d@007_0012 pravartitāni kāryāṇi pramāṇāny eva sattama 13,022.019d@007_0013 bhāryāś catasro rājendra brāhmaṇasya svadharmataḥ 13,022.019d@007_0014 brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0015 rājñāṃ tu kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0016 vaiśyasya vaiśyā vihitā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0017 śūdrasyaikā smṛtā bhāryā pratilome tu saṃkaraḥ 13,022.019d@007_0018 śūdrāyās tu naraśreṣṭha catvāraḥ patayaḥ smṛtāḥ 13,022.019d@007_0019 varṇottamāyās tu patiḥ savarṇas tv eka eva saḥ 13,022.019d@007_0020 dvau kṣatriyāyā vihitau brāhmaṇaḥ kṣatriyas tathā 13,022.019d@007_0021 vaiśyāyās tu naraśreṣṭha vihitāḥ patayas trayaḥ 13,022.019d@007_0022 savarṇaḥ kṣatriyaś caiva brāhmaṇaś ca viśāṃ pate 13,022.019d@007_0023 evaṃ vidhim anusmṛtya tatas te ṛṣibhiḥ purā 13,022.019d@007_0024 utpāditā mahātmānaḥ putrā brahmarṣayaḥ purā 13,022.019d@007_0025 purāṇābhyām ṛṣibhyāṃ tu mitreṇa varuṇena ca 13,022.019d@007_0026 vasiṣṭho 'tha tathāgastyo barhiṣadbhis tathaiva ca 13,022.019d@007_0027 kakṣīvān ārṣṭiṣeṇaś ca puruṣaḥ kakṣa eva ca 13,022.019d@007_0028 māmateyasya vai putrā gautamasyātmajāḥ smṛtāḥ 13,022.019d@007_0029 vatsapriyaś ca bhagavān sthūlaraśmis tathākṣaṇiḥ 13,022.019d@007_0030 gautamasyaiva tanayā ye dāsyāṃ janitā hy uta 13,022.019d@007_0031 kapiṃjalādo brahmarṣiś caṇḍālyām udapadyata 13,022.019d@007_0032 vainateyas tathā pakṣī turyāyāṃ ca vasiṣṭhataḥ 13,022.019d@007_0033 prasādāc ca vasiṣṭhasya śulkābhyupagamena ca 13,022.019d@007_0034 adṛśyantyāḥ pitā vaiśyo nāmnā citramukhaḥ purā 13,022.019d@007_0035 brāhmaṇatvam anuprāpto brahmarṣitvaṃ ca kaurava 13,022.019d@007_0036 vaiśyaś citramukhaḥ kanyāṃ vasiṣṭhatanayasya vai 13,022.019d@007_0037 śubhāṃ prādād yato jāto brahmarṣis tu parāśaraḥ 13,022.019d@007_0038 tathaiva dāśakanyāyāṃ satyavatyāṃ mahān ṛṣiḥ 13,022.019d@007_0039 parāśarāt prasūtaś ca vyāso yogamayo muniḥ 13,022.019d@007_0040 vibhaṇḍakasya mṛgyāṃ ca tapoyogātmako muniḥ 13,022.019d@007_0041 ṛśyaśṛṅgaḥ samutpanno brahmacārī mahāyaśāḥ 13,022.019d@007_0042 śāṅgaryāṃ ca mandapālasya catvāro brahmavādinaḥ 13,022.019d@007_0043 jātā brahmarṣayaḥ puṇyā yaiḥ stuto havyavāhanaḥ 13,022.019d@007_0044 droṇaś ca stambamitraś ca śārisṛkvaś ca buddhimān 13,022.019d@007_0045 jaritāriś ca vikhyātāś catvāraḥ sūryasaṃnibhāḥ 13,022.019d@007_0046 maharṣeḥ kālavṛkṣasya śakuntyām eva jajñivān 13,022.019d@007_0047 hiraṇyahasto bhagavān maharṣiḥ kāñcanaprabhaḥ 13,022.019d@007_0048 pāvakāt tāta saṃbhūtā manasā ca maharṣayaḥ 13,022.019d@007_0049 pitāmahasya rājendra pulastyapulahādayaḥ 13,022.019d@007_0050 savarṇaś cāpi rājarṣiḥ savarṇāyām ajāyata 13,022.019d@007_0051 mṛṇmayyāṃ bharataśreṣṭha ādityena vivasvatā 13,022.019d@007_0052 śāṇḍilyaś cāgnito jātaḥ kāśyapasyātmajaḥ prabhuḥ 13,022.019d@007_0053 śaradvataḥ śarastambāt kṛpaś ca kṛpayā saha 13,022.019d@007_0054 padmāc ca jajñe rājendra somapasya mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0055 reṇuś ca reṇukā caiva rāmamātā yaśasvinī 13,022.019d@007_0056 yamunāyāṃ samudbhūtaḥ somakena mahātmanā 13,022.019d@007_0057 arkadatto mahān ṛṣiḥ prathitaḥ pṛthivītale 13,022.019d@007_0058 agner āhavanīyāc ca drupadasyendravarcasaḥ 13,022.019d@007_0059 dhṛṣṭadyumnaś ca saṃbhūto vedyāṃ kṛṣṇā ca bhārata 13,022.019d@007_0060 vyāghrayonyāṃ tato jātā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0061 ekonaviṃśatiḥ putrāḥ khyātā vyāghrapadādayaḥ 13,022.019d@007_0062 mandhaś ca bādalomaś ca jābāliś ca mahān ṛṣiḥ 13,022.019d@007_0063 manyuś caivopamanyuś ca setukarṇas tathaiva ca 13,022.019d@007_0064 ete cānye ca vikhyātāḥ pṛthivyāṃ gotratāṃ gatāḥ 13,022.019d@007_0065 viśvakāśasya rājarṣer aikṣvākos tu mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0066 bālāśvo nāma putro 'bhūc chikhāṃ bhittvā viniḥsṛtaḥ 13,022.019d@007_0067 māndhātā caiva rājarṣir yuvanāśvena dhīmatā 13,022.019d@007_0068 svayaṃ dhṛto 'tha garbheṇa divyāstrabalasaṃyutaḥ 13,022.019d@007_0069 gaurikaś cāpi rājarṣiś cakravartī mahāyaśāḥ 13,022.019d@007_0070 bāhudāyāṃ samutpanno nadyāṃ rājñā subāhunā 13,022.019d@007_0071 bhūmeś ca putro narakaḥ saṃvartaś caiva puṣkalaḥ 13,022.019d@007_0072 adbhiś caiva mahātejā ṛṣir gārgyo hy ajāyata 13,022.019d@007_0073 ete cānye ca bahavo rājanyā brāhmaṇās tathā 13,022.019d@007_0074 prabhāvenābhisaṃbhūtā maharṣīṇāṃ mahātmanām 13,022.019d@007_0075 nāsādhyaṃ tapasā teṣāṃ vidyayātmaguṇaiḥ paraiḥ 13,022.019d@007_0076 asminn arthe ca manunā gītaḥ śloko narādhipa 13,022.019d@007_0077 dharmaṃ praṇayatā rājaṃs taṃ nibodha yudhiṣṭhira 13,022.019d@007_0078 ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca sādhūnāṃ ca mahātmanām 13,022.019d@007_0079 prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca 13,022.019d@007_0080 tan nātra cintā kartavyā maharṣīṇāṃ samudbhave 13,022.019d@007_0081 yathā sarvagato hy agnis tathā tejo mahātmasu 13,022.019d@007A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,022.019d@007A_0001 putraiḥ kathaṃ mahārāja puruṣas tārito bhavet 13,022.019d@007A_0002 yāvan na labdhavān putram aphalaḥ puruṣo nṛpa 13,022.019d@007A_0002 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007A_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,022.019d@007A_0004 nāradena purā gītaṃ mārkaṇḍeyāya pṛcchate 13,022.019d@007A_0005 parvataṃ nāradaṃ caiva asitaṃ devalaṃ ca tam 13,022.019d@007A_0006 āraṇeyaṃ ca raibhyaṃ ca etān atrāgatān purā 13,022.019d@007A_0007 gaṅgāyamunayor madhye bhogavatyāḥ samāgame 13,022.019d@007A_0008 dṛṣṭvā pūrvaṃ samāsīnān mārkaṇḍeyo 'bhyagacchata 13,022.019d@007A_0009 ṛṣayas tu muniṃ dṛṣṭvā samutthāyonmukhāḥ sthitāḥ 13,022.019d@007A_0010 arcayitvārhato vipraṃ kiṃ kurma iti cābruvan 13,022.019d@007A_0010 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0011 ayaṃ samāgamaḥ sadbhir yatnenāsādito mayā 13,022.019d@007A_0012 atra prāpsyāmi dharmāṇām ācārasya ca niścayam 13,022.019d@007A_0013 ṛjuḥ kṛtayuge dharmas tasmin kṣīṇe vimuhyati 13,022.019d@007A_0014 yuge yuge maharṣibhyo dharmam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0015 ṛṣibhir nāradaḥ prokto brūhi yatrāsya saṃśayaḥ 13,022.019d@007A_0016 dharmādharmeṣu tattvajña tvaṃ hi cchettāsi saṃśayān 13,022.019d@007A_0017 ṛṣibhyo 'numataṃ vākyaṃ niyogān nārado 'bravīt 13,022.019d@007A_0018 sarvadharmārthatattvajñaṃ mārkaṇḍeyaṃ tato 'bravīt 13,022.019d@007A_0019 dīrghāyo tapasā dīpta vedavedāṅgatattvavit 13,022.019d@007A_0020 yatra te saṃśayo brahman samutpannaḥ sa ucyatām 13,022.019d@007A_0021 dharmaṃ lokopakāraṃ vā yac cānyac chrotum icchasi 13,022.019d@007A_0022 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0022 tad ahaṃ kathayiṣyāmi brūhi tvaṃ sumahātapaḥ 13,022.019d@007A_0023 yuge yuge vyatīte 'smin dharmasetuḥ praṇaśyati 13,022.019d@007A_0024 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0024 kathaṃ dharmacchalenāhaṃ prāpnuyām iti me matiḥ 13,022.019d@007A_0025 āsīd dharmaḥ purā vipra catuṣpādaḥ kṛte yuge 13,022.019d@007A_0026 tato hy adharmaḥ kālena prasūtaḥ kiṃ cid unnataḥ 13,022.019d@007A_0027 tatas tretāyugaṃ nāma pravṛttaṃ dharmadūṣaṇam 13,022.019d@007A_0028 tasmin vyatīte saṃprāptaṃ tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam 13,022.019d@007A_0029 tadā dharmasya dvau pādāv adharmo nāśayiṣyati 13,022.019d@007A_0030 dvāpare tu parikṣīṇe nandike samupasthite 13,022.019d@007A_0031 lokavṛttaṃ ca dharmaṃ ca ucyamānaṃ nibodha me 13,022.019d@007A_0032 caturthaṃ nandikaṃ nāma dharmapādāv aśeṣataḥ 13,022.019d@007A_0033 tataḥprabhṛti jāyante kṣīṇaprajñāyuṣo narāḥ 13,022.019d@007A_0034 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0034 kṣīṇaprāṇadhanā loke dharmācārabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0035 evaṃ vilulite dharme loke cādharmasaṃyute 13,022.019d@007A_0036 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0036 cāturvarṇyasya niyataṃ havyakavyaṃ niyacchati 13,022.019d@007A_0037 mantrapūtaṃ sadā havyaṃ kavyaṃ caiva na naśyati 13,022.019d@007A_0038 pratigṛhṇanti tad devā dātur nyāyāt prayacchataḥ 13,022.019d@007A_0039 sattvayuktaṃ ca dātā ca sarvān kāmān avāpnuyāt 13,022.019d@007A_0040 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0040 avāptakāmaḥ svarge ca mahīyeta yathepsitam 13,022.019d@007A_0041 catvāro hy atha ye varṇā havyakavyaṃ pradāsyate 13,022.019d@007A_0042 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0042 mantrahīnam apanyāyaṃ teṣāṃ dattaṃ kva gacchati 13,022.019d@007A_0043 asurān gacchate dattaṃ viprai rakṣāṃsi kṣatriyaiḥ 13,022.019d@007A_0044 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0044 vaiśyaiḥ pretāni vai dattaṃ śūdrair bhūtāni gacchati 13,022.019d@007A_0045 atha varṇāvare jātāś cāturvarṇyāpadeśinaḥ 13,022.019d@007A_0046 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0046 dāsyanti havyakavyāni teṣāṃ dattaṃ kva gacchati 13,022.019d@007A_0047 varṇāvarāṇāṃ bhūtānāṃ havyakavyapradātṛṇām 13,022.019d@007A_0048 naiva devā na pitaraḥ pratigṛhṇanti tat svayam 13,022.019d@007A_0049 yātudhānāḥ piśācāś ca bhūtā ye cāpi nairṛtāḥ 13,022.019d@007A_0050 teṣāṃ sā vihitā vṛttiḥ pitṛdaivatanirgatā 13,022.019d@007A_0051 teṣāṃ sarvapradātṝṇāṃ havyakavyaṃ samāhitāḥ 13,022.019d@007A_0052 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0052 yat prayacchanti vidhivat tad vai bhuñjanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0053 śrutaṃ varṇāvare dattaṃ havyaṃ kavyaṃ ca nārada 13,022.019d@007A_0054 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0054 saṃprayoge ca putrāṇāṃ kanyānāṃ ca bravīhi me 13,022.019d@007A_0055 kanyāpradānaṃ putrāṇāṃ strīṇāṃ saṃyogam eva ca 13,022.019d@007A_0056 ānupūrvyān mayā samyag ucyamānaṃ nibodha me 13,022.019d@007A_0057 jātamātrā tu dātavyā kanyakā sadṛśe vare 13,022.019d@007A_0058 kāladattāsu kanyāsu pitā dharmeṇa yujyate 13,022.019d@007A_0059 yas tu puṣpavatīṃ kanyāṃ bāndhavo na prayacchati 13,022.019d@007A_0060 māsi māsi gate bandhus tasyā bhrauṇaghnyam āpnute 13,022.019d@007A_0061 yas tu kanyāṃ gṛhe rundhyād grāmyair bhogair vivarjitām 13,022.019d@007A_0062 avadhyātaḥ sa kanyāyā bandhuḥ prāpnoti bhrūṇahām 13,022.019d@007A_0063 dūṣitā pāṇimātreṇa mṛte bhartari dārikā 13,022.019d@007A_0064 saṃskāraṃ labhate nārī dvitīye sā punaḥ patau 13,022.019d@007A_0065 punar bhūr nāma sā kanyā saputrā havyakavyadā 13,022.019d@007A_0066 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0066 adūṣyā sā prasūtīṣu prajānāṃ dārakarmaṇi 13,022.019d@007A_0067 yā tu kanyā prasūyeta garbhiṇī yā tu vā bhavet 13,022.019d@007A_0068 atha dārakriyāṃ bhūyaḥ sā bhajed ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0068 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0069 tattvārthaniścitaṃ śabdaṃ kanyakā nayate 'gnaye 13,022.019d@007A_0070 tasmāt kurvanti vai bhāvaṃ kumāryas tā na kanyakāḥ 13,022.019d@007A_0071 brahmahatyātribhāgena garbhādhānaviśodhitām 13,022.019d@007A_0072 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0072 gṛhṇīyāt tāṃ caturbhāgaṃ viśuddhāṃ sarjanāt punaḥ 13,022.019d@007A_0073 kathaṃ kanyāsu ye jātā bandhūnāṃ dūṣitāḥ sadā 13,022.019d@007A_0074 kasya te havyakavyāni pradāsyanti mahāmune 13,022.019d@007A_0074 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0075 kanyāyās tu pituḥ putrāḥ kānīnā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0076 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0076 antarvatnyās tu yaḥ pāṇiṃ gṛhṇīyāt sa sahoḍhajaḥ 13,022.019d@007A_0077 atha yenāhito garbhaḥ kanyāyāṃ tatra nārada 13,022.019d@007A_0078 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0078 kathaṃ putraphalaṃ tasya bhaved etat pracakṣva me 13,022.019d@007A_0079 dharmācāreṣu te nityaṃ dūṣakāḥ kṛtaśodhanāḥ 13,022.019d@007A_0080 bījaṃ ca naśyate teṣāṃ moghaceṣṭā bhavanti te 13,022.019d@007A_0080 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0081 atha kā cid bhavet kanyā krītā dattā hṛtāpi vā 13,022.019d@007A_0082 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0082 kathaṃ putrakṛtaṃ tasyās tad bhaved ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0083 krītā dattā hṛtā caiva yā kanyā pāṇivarjitā 13,022.019d@007A_0084 kaumārī nāma sā bhāryā prasaved aurasān sutān 13,022.019d@007A_0085 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0085 na patyarthe śubhā proktā tatkarmaṇy aparājite 13,022.019d@007A_0086 kena maṅgalakṛtyeṣu viniyujyanti kanyakāḥ 13,022.019d@007A_0087 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0087 etad icchāmi vijñātuṃ tattveneha mahāmune 13,022.019d@007A_0088 nityaṃ nivasate lakṣmīḥ kanyakāsu pratiṣṭhitā 13,022.019d@007A_0089 śobhanā śubhayogyā ca pūjyā maṅgalakarmasu 13,022.019d@007A_0090 ākarasthaṃ yathā ratnaṃ sarvakāmaphalopagam 13,022.019d@007A_0091 tathā kanyā mahālakṣmīḥ sarvalokasya maṅgalam 13,022.019d@007A_0092 evaṃ kanyā parā lakṣmī ratis toṣaś ca dehinām 13,022.019d@007A_0093 mahākulānāṃ cāritraṃ vṛttena nikaṣopalam 13,022.019d@007A_0094 ānayitvā svakād varṇāt kanyakāṃ yo bhajen naraḥ 13,022.019d@007A_0095 dātāraṃ havyakavyānāṃ putrakaṃ sā prasūyate 13,022.019d@007A_0096 sādhvī kulaṃ vardhayati sādhvī puṣṭir gṛhe parā 13,022.019d@007A_0097 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0097 sādhvī lakṣmī ratiḥ sākṣāt pratiṣṭhā saṃtatis tathā 13,022.019d@007A_0098 śrutaṃ bahuvidhaṃ vṛttaṃ kanyakānāṃ mahāmate 13,022.019d@007A_0099 icchāmi yoṣitāṃ śrotuṃ dharmādharmaṃ parigrahe 13,022.019d@007A_0099 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0100 aṣṭau bhāryāgamā dharmyā narāṇāṃ dārakarmaṇi 13,022.019d@007A_0101 pretyeha ca hitā yās tu saputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0102 sādhvī pāṇigṛhītā yā kaumārī pāṇivarjitā 13,022.019d@007A_0103 bhrātṛbhāryā svabhāryeti prasūyet putram aurasam 13,022.019d@007A_0103 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0104 trayo bhāryāgamā jñātā yatra dharmo na naśyati 13,022.019d@007A_0105 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0105 pañcānyāḥ paścimā brūhi bhāryās tāsāṃ ca ye sutāḥ 13,022.019d@007A_0106 sagotrabhāryā krītā ca parabhāryā ca kāritā 13,022.019d@007A_0107 gatāgatā ca yā bhāryā āśramād āhṛtā ca yā 13,022.019d@007A_0108 ete bhāryāgamāḥ pañca punar bhāryā bhavanti yāḥ 13,022.019d@007A_0109 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0109 etā bhāryā nṛṇāṃ gamyās tatputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0110 śrutā bhāryāś ca putrāś ca vistareṇa mahāmune 13,022.019d@007A_0111 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0111 āśramasthāḥ kathaṃ nāryo na duṣyantīti brūhi me 13,022.019d@007A_0112 āśramasthāsu nārīṣu bāndhavatvaṃ praṇaśyati 13,022.019d@007A_0113 naṣṭavaṃśyā bhavanty etā bandhūnām atha bhartṛṇām 13,022.019d@007A_0114 paradārā muktadoṣās tā nāryo ''śramasaṃsthitāḥ 13,022.019d@007A_0115 svayam īśāḥ svadehānāṃ kāmyās tadgatamānasāḥ 13,022.019d@007A_0116 evaṃ nāryo na duṣyanti narāṇāṃ tatprasūtiṣu 13,022.019d@007A_0117 dharmapatnyo bhavanty etāḥ saputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0117 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0118 parasya bhāryā yā pūrvaṃ mṛte bhartari yā punaḥ 13,022.019d@007A_0119 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0119 anyaṃ bhajati bhartāraṃ sasutā asutā katham 13,022.019d@007A_0120 asūtā vā prasūtā vā gṛhasthānāṃ parastriyaḥ 13,022.019d@007A_0121 parāmṛṣṭeti tā varjyā dharmācāreṣu dūṣitāḥ 13,022.019d@007A_0122 na cāsāṃ havyakavyāni pratigṛhṇanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0123 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0123 yas tāsu janayet putrān na taiḥ putram avāpnuyāt 13,022.019d@007A_0124 parakṣetreṣu yo bījaṃ cāpalyād visṛjen naraḥ 13,022.019d@007A_0125 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0125 kathaṃ putraphalaṃ tasya bhavet tad ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0126 asvāmike parakṣetre yo naro bījam utsṛjet 13,022.019d@007A_0127 svayaṃvṛtto ''śramasthāyāṃ tad bījaṃ na vinaśyati 13,022.019d@007A_0128 parakṣetreṣu yo bījaṃ naro darpāt samutsṛjet 13,022.019d@007A_0129 kṣetrikasyaiva tad bījaṃ na bījī labhate phalam 13,022.019d@007A_0130 nātaḥ param adharmyaṃ cāpy ayaśasyaṃ tathottaram 13,022.019d@007A_0131 garbhādīnāṃ ca bahubhis tāś ca tyājyāḥ sameṣv api 13,022.019d@007A_0131 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0132 atha ye paradāreṣu putrā jāyanti nārada 13,022.019d@007A_0133 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0133 kasya te bandhudāyādā bhavanti paramadyute 13,022.019d@007A_0134 paradāreṣu jāyete dvau putrau kuṇḍagolakau 13,022.019d@007A_0135 jīvaty atha patau kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ 13,022.019d@007A_0136 te ca jātāḥ parakṣetre dehināṃ pretya ceha ca 13,022.019d@007A_0137 dattāni havyakavyāni nāśayanty atha dātṛṇām 13,022.019d@007A_0138 pitur hi narakāyaite golakas tu viśeṣataḥ 13,022.019d@007A_0139 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0139 caṇḍālatulyau tajjau hi paratreha ca naśyataḥ 13,022.019d@007A_0140 kasya te garhitāḥ putrāḥ pitṝṇāṃ havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0141 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0141 yasya kṣetre prasūyante yo vā tāñ janayet sutān 13,022.019d@007A_0142 kṣetrikaś caiva bījī ca dvāv etau nirayaṃ gatau 13,022.019d@007A_0143 na rakṣati hi yo dārān paradārāṃś ca gacchati 13,022.019d@007A_0144 garhitās te narā nityaṃ dharmācārabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0145 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0145 kuṇḍo bhoktā ca bhojī ca kutsitāḥ pitṛdaivataiḥ 13,022.019d@007A_0146 tathaite garhitāḥ putrā havyakavyāni nārada 13,022.019d@007A_0147 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0147 kasya nityaṃ prayacchanti dharmo vā teṣu kiṃ phalam 13,022.019d@007A_0148 yātudhānāḥ piśācāś ca pratigṛhṇanti tair hutam 13,022.019d@007A_0149 havyaṃ kavyaṃ ca tair dattaṃ ye ca bhūtā niśācarāḥ 13,022.019d@007A_0149 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0150 atha te rākṣasāḥ prītāḥ kiṃ prayacchanti dātṛṇām 13,022.019d@007A_0151 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0151 kiṃ vā dharmaphalaṃ teṣāṃ bhavet tad ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0152 na dattaṃ naśyate kiṃ cit sarvabhūteṣu dātṛṇām 13,022.019d@007A_0153 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0153 pretya ceha ca tāṃ puṣṭim upāśnanti pradāyinaḥ 13,022.019d@007A_0154 atha golakakuṇḍābhyāṃ saṃtatir yā bhaviṣyati 13,022.019d@007A_0155 tayor ye bāndhavāḥ ke cit pradāsyanti kathaṃ nu tat 13,022.019d@007A_0155 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0156 sādhvījātāḥ sutās teṣāṃ tāṃ vṛttim anutiṣṭhatām 13,022.019d@007A_0157 prīṇanti pitṛdaivatyaṃ havyakavyasamāhitāḥ 13,022.019d@007A_0158 evaṃ golakakuṇḍābhyāṃ ye ca varṇāpadeśinaḥ 13,022.019d@007A_0159 havyaṃ kavyaṃ ca śuddhānāṃ pratigṛhṇanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0159 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0160 śrutaṃ narāṇāṃ cāpalyaṃ parastrīṣu prajāyatām 13,022.019d@007A_0161 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0161 pramadānāṃ tu cāpalye doṣam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0162 ekavarṇe 'pi doṣaṃ tu gamanaṃ pūrvakālikam 13,022.019d@007A_0163 dhātā ca samanujñāto viṣṇunā tat tathākarot 13,022.019d@007A_0164 bhagaliṅge mahāprājña pūrvam eva prajāpatiḥ 13,022.019d@007A_0165 sasarja tābhyāṃ saṃyogam anujñātaś cakāra saḥ 13,022.019d@007A_0166 atha viṣṇuprasādena bhago dattavaraḥ kila 13,022.019d@007A_0167 tena caiva prasādena sarvāṃl lokān upāśnute 13,022.019d@007A_0168 tasmāt tu puruṣe doṣo hy adhiko nātra saṃśayaḥ 13,022.019d@007A_0169 vinā garbhaṃ savarṇeṣu na tyājyā gamanāt striyaḥ 13,022.019d@007A_0170 prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ daṇḍaṃ kuryāt sa paṇḍitaḥ 13,022.019d@007A_0171 śvabhir vā daśanaṃ snānaṃ savanatritayaṃ niśi 13,022.019d@007A_0172 bhūmau ca bhasmaśayanaṃ dānaṃ bhogavivarjitam 13,022.019d@007A_0173 doṣagauravataḥ kālo dravyagauravam eva ca 13,022.019d@007A_0174 maryādā sthāpitā pūrvam iti tīrthāntaraṃ gate 13,022.019d@007A_0175 tad yoṣitāṃ tu dīrghāyo nāsti doṣo vyatikrame 13,022.019d@007A_0176 bhagastīrthāntare śuddho viṣṇos tu vacanād iha 13,022.019d@007A_0177 rakṣyāś caivānyasaṃvādair anyagehād vimokṣaṇaiḥ 13,022.019d@007A_0178 āsāṃ śuddhau viśeṣeṇa karmaṇāṃ phalam aśnute 13,022.019d@007A_0179 naitā vācyā na vai vadhyā na kleśyāḥ śubham icchatā 13,022.019d@007A_0180 viṣṇuprasādād ity eva bhagastīrthāntaraṃ gataḥ 13,022.019d@007A_0181 māsi māsi rajas tāsāṃ duṣkṛtāny apakarṣati 13,022.019d@007A_0182 striyas toṣakarā nṝṇāṃ striyas tuṣṭipradāḥ sadā 13,022.019d@007A_0183 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0183 putrasetupratiṣṭhāś ca striyo loke mahādyute 13,022.019d@007A_0184 śrutaṃ balaṃ prabhāvaś ca yoṣitāṃ munisattama 13,022.019d@007A_0185 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0185 ekasya bahubhāryasya dharmam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0186 bahubhāryāsu saktasya nārībhogeṣu dehinaḥ 13,022.019d@007A_0187 ṛtau vimucyamānasya sāṃnidhye bhrūṇahā smṛtaḥ 13,022.019d@007A_0188 vṛddhāṃ vandhyāṃ suvratāṃ ca mṛtāpatyām apuṣpiṇīm 13,022.019d@007A_0189 kanyāṃ ca bahuputrāṃ ca varjayan mucyate bhayāt 13,022.019d@007A_0190 vyādhito bandhanastho vā pravāseṣv atha parvasu 13,022.019d@007A_0191 ṛtukāleṣu nārīṇāṃ bhrūṇahatyāṃ pramuñcati 13,022.019d@007A_0191 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0192 veśanārīṣu vai jātāḥ parapreṣyāsu vā sutāḥ 13,022.019d@007A_0193 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0193 kasya te bandhudāyādā bhavanti hi mahāmune 13,022.019d@007A_0194 paṇyastrīṣu prasūtā ye yasya strī tasya te sutāḥ 13,022.019d@007A_0195 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0195 krayāc ca kṛtrimāḥ putrāḥ pradānāc caiva datrimāḥ 13,022.019d@007A_0196 paṇyanārīṣv aniyataḥ puṃso 'rtho vartate dhruvam 13,022.019d@007A_0197 atra cāhitagarbhāyāḥ kasya putraṃ vadanti tam 13,022.019d@007A_0197 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0198 tīrthabhūtāsu nārīṣu jñāyate yo 'bhigacchati 13,022.019d@007A_0199 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0199 ṛtau tasya bhaved garbho yaṃ vā nārī na śaṅkate 13,022.019d@007A_0200 narāṇāṃ tyajatāṃ bhāryāṃ kāmakrodhād guṇānvitām 13,022.019d@007A_0201 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0201 aprasūtāṃ prasūtāṃ vā teṣāṃ pṛcchāmi niṣkṛtim 13,022.019d@007A_0202 apāpāṃ tyajamānasya sādhvīṃ matvaivam āditaḥ 13,022.019d@007A_0203 ātmavaṃśaḥ svadharmo vā tyajato niṣkṛtir na tu 13,022.019d@007A_0204 yo naras tyajate bhāryāṃ puṣpiṇīm aprasūtikām 13,022.019d@007A_0205 sa naṣṭavaṃśaḥ pitṛbhir yuktas tyajyeta daivataiḥ 13,022.019d@007A_0206 bhāryām apatyasaṃjātāṃ prasūtāṃ putrapautriṇīm 13,022.019d@007A_0207 putradāraparityāgī na saṃprāpnoti niṣkṛtim 13,022.019d@007A_0208 evaṃ hi bhāryāṃ tyajatāṃ narāṇāṃ nāsti niṣkṛtiḥ 13,022.019d@007A_0209 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0209 nārhanti pramadās tyaktuṃ putrapautrapratiṣṭhitāḥ 13,022.019d@007A_0210 kīdṛśīṃ saṃtyajan bhāryāṃ naro doṣair na lipyate 13,022.019d@007A_0211 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0211 etad icchāmi tattvena vijñātum ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0212 mokṣadharmasthitānāṃ tu anyonyam anujānatām 13,022.019d@007A_0213 bhāryāpatīnāṃ muktānām adharmo na vidhīyate 13,022.019d@007A_0214 anyasaṅgāṃ gatāpatyāṃ śūdragāṃ paragāminīm 13,022.019d@007A_0215 parīkṣya tyajamānānāṃ narāṇāṃ nāsti pātakam 13,022.019d@007A_0216 pātake 'pi tu bhartavyau dvau tu mātā pitā tathā 13,022.019d@007A_0216 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0217 bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ narasya tyajato ruṣā 13,022.019d@007A_0218 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0218 kathaṃ dharmo 'py adharmo vā bhavatīha mahāmate 13,022.019d@007A_0219 anṛte 'pi hi satye vā yo nārīṃ dūṣitāṃ tyajet 13,022.019d@007A_0220 arakṣamāṇaḥ svāṃ bhāryāṃ naro bhavati bhrūṇahā 13,022.019d@007A_0221 apatyahetor yā nārī bhartāram atilaṅghayet 13,022.019d@007A_0222 lolendriyeti sā rakṣyā na saṃtyājyā kathaṃ cana 13,022.019d@007A_0223 nadyaś ca nāryaś ca samasvabhāvā 13,022.019d@007A_0224 naitāḥ praduṣyanti narāvagāḍhāḥ 13,022.019d@007A_0225 srotāṃsi nadyā vahate nipātaṃ 13,022.019d@007A_0226 nārī rajobhiḥ punar eti śaucam 13,022.019d@007A_0227 evaṃ nāryo na duṣyanti vyabhicāre 'pi bhartṛṇām 13,022.019d@007A_0228 māsi māsi bhavet tyāgas tataḥ śuddhā bhavanty uta 13,022.019d@007A_0228 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0229 kāni tīrthāni bhagavan nṛṇāṃ dehāśritāni vai 13,022.019d@007A_0230 tāni vai śaṃsa bhagavan yāthātathyena pṛcchataḥ 13,022.019d@007A_0231 sarvatīrtheṣu tīrthajña kiṃ tīrthaṃ paramaṃ nṛṇām 13,022.019d@007A_0232 yatropaspṛśya pūtātmā naro bhavati nityaśaḥ 13,022.019d@007A_0232 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0233 devarṣipitṛtīrthāni brāhmaṃ madhye 'tha vaiṣṇavam 13,022.019d@007A_0234 nṛṇāṃ tīrthāni pañcāhuḥ pāṇau saṃnihitāni vai 13,022.019d@007A_0235 ādyatīrthaṃ tu tīrthānāṃ vaiṣṇavo bhāga ucyate 13,022.019d@007A_0236 yatropaspṛśya varṇānāṃ caturṇāṃ vardhate kulam 13,022.019d@007A_0237 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0237 pitṛdaivatakāryāṇi vardhante pretya ceha ca 13,022.019d@007A_0238 narāṇāṃ kāmavṛttānāṃ yā nāryo niravagrahāḥ 13,022.019d@007A_0239 yāsām abhigraho nāsti tā me kathaya nārada 13,022.019d@007A_0239 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0240 vāgur veśyā naṭī gopī tāntukī tunnavāyikī 13,022.019d@007A_0241 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0241 nārī kirātī śabarī nartakī cānabhigrahā 13,022.019d@007A_0242 etāsu jātā nārīṣu sarvavarṇeṣu ye sutāḥ 13,022.019d@007A_0243 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0243 teṣu ke bandhudāyādā bhavanti ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0244 ya etāḥ parigṛhṇanti teṣām eva hi te sutāḥ 13,022.019d@007A_0245 sarvatra tu pravṛttāsu bījaṃ naśyati dehinām 13,022.019d@007A_0245 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0246 sarvastrīṣu pravṛttāś ca sādhuvedavivarjitāḥ 13,022.019d@007A_0247 mānavāḥ kāṇḍapṛṣṭhāś ca vedamantrabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0248 niyuktā havyakavyeṣu teṣāṃ dattaṃ kathaṃ bhavet 13,022.019d@007A_0248 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0249 nārhanti havyakavyāni sāvitrīvarjitā dvijāḥ 13,022.019d@007A_0250 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0250 vrātyeṣv annapradānaṃ tad yathā śūdreṣu vai tathā 13,022.019d@007A_0251 dharmeṣv adhikṛtānāṃ tu narāṇāṃ muhyate manaḥ 13,022.019d@007A_0252 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0252 kathaṃ nu vighno bhavati etad icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0253 arthāś ca nāryaś ca samānam etac 13,022.019d@007A_0254 chreyāṃsi puṃsām iha mohayanti 13,022.019d@007A_0255 ratipramodāt pramadā haranti 13,022.019d@007A_0256 bhogair dhanaṃ cāpy upahanti dharmān 13,022.019d@007A_0257 havyaṃ kavyaṃ ca dharmātmā sarvaṃ tac chrotriyo 'rhati 13,022.019d@007A_0258 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0258 dattaṃ hi śrotriye sādhau jvalitāgnāv ivāhutiḥ 13,022.019d@007A_0259 śrotriyāṇāṃ kule jātā vedārthaviditātmanām 13,022.019d@007A_0260 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0260 hitvā kasmāt trayīṃ vidyāṃ vārtāṃ vṛttim upāśritāḥ 13,022.019d@007A_0261 cāturvarṇyaṃ purā nyastaṃ suvidvatsu dvijātiṣu 13,022.019d@007A_0262 tasmād varṇaiḥ saṃvibhajyā vṛttiḥ saṃkaravarjitā 13,022.019d@007A_0263 ye cānye śrotriyāj jātāḥ saṃskṛtāḥ putragṛdhnubhiḥ 13,022.019d@007A_0264 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0264 pūrvanirvāṇanirvṛttāṃ jātāṃ vṛttim upāśritāḥ 13,022.019d@007A_0265 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0265 asaṃskṛtāḥ śrotriyajāḥ saṃskṛtā jñāninaḥ katham 13,022.019d@007A_0266 asaṃskāro vaidikaś ca na mānyaḥ śrotriyātmajaḥ 13,022.019d@007A_0267 śuddhānvayaḥ śrotriyas tu sa vidvadbhiḥ samo 'nyathā 13,022.019d@007A_0268 anadhīyānaputrāś ca vedasaṃskāravarjitāḥ 13,022.019d@007A_0269 tasmāt te vedavijñāpi viprāḥ śrutinikāriṇaḥ 13,022.019d@007A_0270 brahmarāśau purā sṛṣṭā vedasaṃskārasaṃskṛtāḥ 13,022.019d@007A_0271 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0271 tasmāt teṣv eva te jātāḥ sādhavaḥ kuladhāriṇaḥ 13,022.019d@007A_0272 svayaṃ krītāsu preṣyāsu prasūyante tu ye narāḥ 13,022.019d@007A_0273 kasya nāryaḥ sutāś caiva bhavanti ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0273 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0274 svadāsyāṃ yo naro mohāt prasūyeta sa pāpakṛt 13,022.019d@007A_0275 ihāpi ninditaḥ pretya apatyaṃ preṣyatāṃ nayet 13,022.019d@007A_0276 sā tasya bhāryā putrā ye havyakavyapradās tu te 13,022.019d@007A_0277 tasyā ye bāndhavāḥ ke cid viṣaktāḥ preṣyatāṃ gatāḥ 13,022.019d@007A_0278 sarve tasyās tu saṃbandhān mucyante preṣyakarmasu 13,022.019d@007A_0279 etat te kathitaṃ sarvaṃ yad abhivyāhṛtaṃ tvayā 13,022.019d@007A_0280 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0280 atha vā saṃśayaḥ kaś cid bhūyaḥ saṃpraṣṭum arhasi 13,022.019d@007A_0281 amithyādarśano loke nāradaḥ sarvakovidaḥ 13,022.019d@007A_0282 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007A_0282 pratyakṣadarśī lokānāṃ svayaṃbhūr iva sattamaḥ 13,022.019d@007A_0283 iti saṃbhāṣya ṛṣibhir mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 13,022.019d@007A_0284 nāradaṃ cāpi satkṛtya tena caivābhisatkṛtaḥ 13,022.019d@007A_0285 āmantrayitvā ṛṣibhiḥ prayayāv āśramaṃ muniḥ 13,022.019d@007A_0286 ṛṣayaś cāpi tīrthānāṃ paricaryāṃ pracakramuḥ 13,022.019d@007A_0287 sukṣetrabījasaṃskāraviśuddho brahmacaryayā 13,022.019d@007A_0288 nityanaimittikāt snāto manaḥśuddhyā ca śudhyati 13,023.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.001a kim āhur bharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam 13,023.001c brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vāpy aliṅginam 13,023.002 bhīṣma uvāca 13,023.002a svavṛttim abhipannāya liṅgine vetarāya vā 13,023.002c deyam āhur mahārāja ubhāv etau tapasvinau 13,023.003 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.003a śraddhayā parayā pūto yaḥ prayacched dvijātaye 13,023.003c havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syāt pitāmaha 13,023.003d*0204_00 bhīṣmaḥ 13,023.003d*0204_01 brāhmaṇāḥ pātrabhūtāś ca śuddhā naivaṃ pitṛṣv iha 13,023.004 bhīṣma uvāca 13,023.004a śraddhāpūto naras tāta durdānto 'pi na saṃśayaḥ 13,023.004c pūto bhavati sarvatra kiṃ punas tvaṃ mahīpate 13,023.005 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.005a na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ 13,023.005c kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ 13,023.006 bhīṣma uvāca 13,023.006a na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivāt prasidhyati 13,023.006c devaprasādād ijyante yajamānā na saṃśayaḥ 13,023.007a brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ 13,023.007c mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān 13,023.008 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.008a apūrvo 'py atha vā vidvān saṃbandhī vātha yo bhavet 13,023.008c tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavet tu saḥ 13,023.009 bhīṣma uvāca 13,023.009a kulīnaḥ karmakṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān 13,023.009c hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te trayaḥ 13,023.010a tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam 13,023.010c pṛthivyāḥ kāśyapasyāgner mārkaṇḍeyasya caiva hi 13,023.011 pṛthivy uvāca 13,023.011a yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ loṣṭo vinaśyati 13,023.011c tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayy āvṛttyā vinaśyati 13,023.012 kāśyapa uvāca 13,023.012a sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ; sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma 13,023.012c naitāni sarvāṇi gatir bhavanti; śīlavyapetasya narasya rājan 13,023.013 agnir uvāca 13,023.013a adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām 13,023.013c brahman sa tenācarate brahmahatyāṃ; lokās tasya hy antavanto bhavanti 13,023.014 mārkaṇḍeya uvāca 13,023.014a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,023.014c nābhijānāmi yady asya satyasyārdham avāpnuyāt 13,023.014d*0205_01 aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,023.015 bhīṣma uvāca 13,023.015a ity uktvā te jagmur āśu catvāro 'mitatejasaḥ 13,023.015c pṛthivī kāśyapo 'gniś ca prakṛṣṭāyuś ca bhārgavaḥ 13,023.016 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.016a yad idaṃ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ 13,023.016c bhuktaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tat sukṛtaṃ bhavet 13,023.017 bhīṣma uvāca 13,023.017a ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ 13,023.017c bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te 13,023.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.018a anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,023.018c kiṃ niścitaṃ bhavet tatra tan me brūhi pitāmaha 13,023.019 bhīṣma uvāca 13,023.019a ahiṃsā satyam akrodha ānṛśaṃsyaṃ damas tathā 13,023.019c ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam 13,023.020a ye tu dharmaṃ praśaṃsantaś caranti pṛthivīm imām 13,023.020c anācarantas tad dharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho 13,023.021a tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gām aśvān vā dadāti yaḥ 13,023.021c daśa varṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ 13,023.022a medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyinām 13,023.022c kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamohena jalpatām 13,023.023a vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe 13,023.023c dadatīha na rājendra te lokān bhuñjate 'śubhān 13,023.024 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.024a kiṃ paraṃ brahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam 13,023.024c kiṃ ca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,023.025 bhīṣma uvāca 13,023.025a brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam 13,023.025c maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam 13,023.026 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.026a kasmin kāle cared dharmaṃ kasmin kāle 'rtham ācaret 13,023.026c kasmin kāle sukhī ca syāt tan me brūhi pitāmaha 13,023.027 bhīṣma uvāca 13,023.027a kālyam arthaṃ niṣeveta tato dharmam anantaram 13,023.027c paścāt kāmaṃ niṣeveta na ca gacchet prasaṅgitām 13,023.028a brāhmaṇāṃś cābhimanyeta gurūṃś cāpy abhipūjayet 13,023.028c sarvabhūtānulomaś ca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ 13,023.029a adhikāre yad anṛtaṃ rājagāmi ca paiśunam 13,023.029c guroś cālīkakaraṇaṃ samaṃ tad brahmahatyayā 13,023.030a praharen na narendreṣu na gāṃ hanyāt tathaiva ca 13,023.030c bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate 13,023.031a nāgniṃ parityajej jātu na ca vedān parityajet 13,023.031c na ca brāhmaṇam ākrośet samaṃ tad brahmahatyayā 13,023.032 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.032a kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.032c kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,023.033 bhīṣma uvāca 13,023.033a akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ 13,023.033c tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.034a amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ 13,023.034c sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.035a alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ 13,023.035c svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.036a sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dvijarṣabhaḥ 13,023.036c ṣaḍbhyo nivṛttaḥ karmabhyas taṃ pātram ṛṣayo viduḥ 13,023.037a ye tv evaṃguṇajātīyās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.037c sahasraguṇam āpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ 13,023.038a prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ 13,023.038c tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijarṣabhaḥ 13,023.039a gām aśvaṃ vittam annaṃ vā tadvidhe pratipādayet 13,023.039c dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati 13,023.040a tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijottamaḥ 13,023.040c kim aṅga punar ekaṃ vai tasmāt pātraṃ samācaret 13,023.040d*0206_01 tṛpte tṛptāḥ sarvadevāḥ pitaro munayo 'pi ca 13,023.041a niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam 13,023.041c dūrād ānāyayet kṛtye sarvataś cābhipūjayet 13,024.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,024.001a śrāddhakāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha 13,024.001c icchāmīha tvayākhyātaṃ vihitaṃ yat surarṣibhiḥ 13,024.002 bhīṣma uvāca 13,024.002a daivaṃ pūrvāhṇike kuryād aparāhṇe tu paitṛkam 13,024.002c maṅgalācārasaṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān 13,024.003a manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyād upapattitaḥ 13,024.003c kālahīnaṃ tu yad dānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.004a laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yat kṛtam 13,024.004c rajasvalābhir dṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.005a avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam avratena ca bhārata 13,024.005c parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.006a keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhir avekṣitam 13,024.006c ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.007a niroṃkāreṇa yad bhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata 13,024.007c durātmanā ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.008a parocchiṣṭaṃ ca yad bhuktaṃ paribhuktaṃ ca yad bhavet 13,024.008c daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.009a garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ samanyunā 13,024.009c daivaṃ vāpy atha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.010a mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yac chrāddhaṃ pariviṣyate 13,024.010c tribhir varṇair naraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.011a ājyāhutiṃ vinā caiva yat kiṃ cit pariviṣyate 13,024.011c durācāraiś ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.012a ye bhāgā rakṣasāṃ proktās ta uktā bharatarṣabha 13,024.012c ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu 13,024.013a yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattās tathaiva ca 13,024.013c daive vāpy atha vā pitrye rājan nārhanti ketanam 13,024.014a śvitrī kuṣṭhī ca klībaś ca tathā yakṣmahataś ca yaḥ 13,024.014c apasmārī ca yaś cāndho rājan nārhanti satkṛtim 13,024.015a cikitsakā devalakā vṛthāniyamadhāriṇaḥ 13,024.015c somavikrayiṇaś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.016a gāyanā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā 13,024.016c kathakā yodhakāś caiva rājan nārhanti ketanam 13,024.017a hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakās tathā 13,024.017c tathā vṛṣalaśiṣyāś ca rājan nārhanti ketanam 13,024.018a anuyoktā ca yo vipro anuyuktaś ca bhārata 13,024.018c nārhatas tāv api śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau 13,024.019a agraṇīr yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ 13,024.019c brāhmaṇaḥ sarvavidyo 'pi rājan nārhati ketanam 13,024.020a anagnayaś ca ye viprā mṛtaniryātakāś ca ye 13,024.020c stenāś ca patitāś caiva rājan nārhanti ketanam 13,024.021a aparijñātapūrvāś ca gaṇapūrvāś ca bhārata 13,024.021c putrikāpūrvaputrāś ca śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.022a ṛṇakartā ca yo rājan yaś ca vārdhuṣiko dvijaḥ 13,024.022c prāṇivikrayavṛttiś ca rājan nārhanti ketanam 13,024.023a strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāś ca yāvanto bharatarṣabha 13,024.023c ajapā brāhmaṇāś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.024a śrāddhe daive ca nirdiṣṭā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,024.024c dātuḥ pratigrahītuś ca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ 13,024.025a cīrṇavratā guṇair yuktā bhaveyur ye 'pi karṣakāḥ 13,024.025c sāvitrījñāḥ kriyāvantas te rājan ketanakṣamāḥ 13,024.026a kṣātradharmiṇam apy ājau ketayet kulajaṃ dvijam 13,024.026c na tv eva vaṇijaṃ tāta śrāddheṣu parikalpayet 13,024.027a agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet 13,024.027c astenaś cātithijñaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.028a sāvitrīṃ japate yas tu trikālaṃ bharatarṣabha 13,024.028b*0207_01 rājapreṣyo 'pi sāvitrīṃ japan nityaṃ samāhitaḥ 13,024.028c bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.028d*0208_01 mātā pātraṃ pitā pātraṃ pātraṃ kṣīṇāś ca bāndhavāḥ 13,024.028d*0208_02 dīnaḥ pātraṃ vratī pātraṃ pātraṃ vṛttair alaṃkṛtam 13,024.029a uditāstamito yaś ca tathaivāstamitoditaḥ 13,024.029c ahiṃsraś cālpadoṣaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.030a akalkako hy atarkaś ca brāhmaṇo bharatarṣabha 13,024.030c sasaṃjño bhaikṣyavṛttiś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.031a avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayy atho vaṇik 13,024.031c paścāc ca pītavān somaṃ sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.032a arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ 13,024.032c bhavet sarvātithiḥ paścāt sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.033a brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yac cārjitaṃ dhanam 13,024.033c adeyaṃ pitṛdevebhyo yac ca klaibyād upārjitam 13,024.034a kriyamāṇe 'pavarge tu yo dvijo bharatarṣabha 13,024.034c na vyāharati yad yuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam 13,024.035a śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā 13,024.035c somakṣayaś ca māṃsaṃ ca yad āraṇyaṃ yudhiṣṭhira 13,024.035d*0209_01 muhūrtānāṃ trayaṃ pūrvam ahnaḥ prātar iti smṛtam 13,024.035d*0209_02 japadhyānādibhis tasmin vipraiḥ kāryaṃ śubhavratam 13,024.035d*0209_03 saṃgavākhyaṃ tribhāgaṃ tu madhyāhnas trimuhūrtakaḥ 13,024.035d*0209_04 laukikaṃ saṃgave 'rdhaṃ ca snānādi hy atha madhyame 13,024.035d*0209_05 caturtham aparāhṇaṃ tu trimuhūrtaṃ tu pitryakam 13,024.035d*0209_06 sāyāhnas trimuhūrtaṃ ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam 13,024.035d*0209_07 caturthe tv aparāhṇākhye śrāddhaṃ kuryāt sadā nṛpa 13,024.035d*0209_08 prāgudīcīmukhā viprā viśvedevāś ca dakṣiṇāḥ 13,024.035d*0209_09 śrāviteṣu sutṛpteṣu piṇḍaṃ dadyāt sadakṣiṇam 13,024.036a śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai svaditā bhavet 13,024.036c kṣatriyasyāpy atho brūyāt prīyantāṃ pitaras tv iti 13,024.037a apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata 13,024.037c akṣayyam abhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata 13,024.038a puṇyāhavācanaṃ daive brāhmaṇasya vidhīyate 13,024.038c etad eva niroṃkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate 13,024.038d*0210_01 gohiṃsāyāṃ caturbhāgaṃ pūrvaṃ viprādiketanaḥ 13,024.038d*0210_02 varṇāvareṣu bhuñjānaṃ kramāc chūdre caturguṇam 13,024.038d*0210_03 nānyatra brāhmaṇo brūyāt pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ 13,024.038d*0210_04 abhojane ca doṣaḥ syād varjayec chūdraketanam 13,024.038d*0210_05 śūdrānnarasapuṣṭāṅgo dvijo nordhvāṃ gatiṃ labhet 13,024.038d*0210_06 aśucir naiva cāśnīyān nāstiko mānavarjitaḥ 13,024.038d*0210_07 na pūrvaṃ laṅghayel lobhād ekavarṇo 'pi pārthiva 13,024.038d*0210_08 viprāḥ smṛtā bhūmidevā upakurvāṇavarjitāḥ 13,024.038e vaiśyasya caiva vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti 13,024.039a karmaṇām ānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu 13,024.039c jātakarmādikān sarvāṃs triṣu varṇeṣu bhārata 13,024.039e brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira 13,024.040a viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī 13,024.040c bālvajīty eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira 13,024.040d*0211_01 pālāśo dvijadaṇḍaḥ syād aśvatthaḥ kṣatriyasya tu 13,024.040d*0211_02 audumbaraś ca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira 13,024.041a dātuḥ pratigrahītuś ca dharmādharmāv imau śṛṇu 13,024.041c brāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ 13,024.041e caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ 13,024.042a nānyatra brāhmaṇo 'śnīyāt pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ 13,024.042c yavīyān paśuhiṃsāyāṃ tulyadharmo bhavet sa hi 13,024.043a atha rājanyavaiśyābhyāṃ yady aśnīyāt tu ketitaḥ 13,024.043c yavīyān paśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt 13,024.044a daivaṃ vāpy atha vā pitryaṃ yo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu 13,024.044c asnāto brāhmaṇo rājaṃs tasyādharmo gavānṛtam 13,024.045a āśauco brāhmaṇo rājan yo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu 13,024.045c jñānapūrvam atho lobhāt tasyādharmo gavānṛtam 13,024.046a annenānnaṃ ca yo lipset karmārthaṃ caiva bhārata 13,024.046c āmantrayati rājendra tasyādharmo 'nṛtaṃ smṛtam 13,024.047a avedavratacāritrās tribhir varṇair yudhiṣṭhira 13,024.047c mantravat pariviṣyante teṣv adharmo gavānṛtam 13,024.048 yudhiṣṭhira uvāca 13,024.048a pitryaṃ vāpy atha vā daivaṃ dīyate yat pitāmaha 13,024.048c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalam 13,024.049 bhīṣma uvāca 13,024.049a yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante suvṛṣṭim iva karṣakāḥ 13,024.049c uccheṣapariśeṣaṃ hi tān bhojaya yudhiṣṭhira 13,024.050a cāritraniyatā rājan ye kṛśāḥ kṛśavṛttayaḥ 13,024.050c arthinaś copagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.051a tadbhaktās tadgṛhā rājaṃs taddhanās tadapāśrayāḥ 13,024.051c arthinaś ca bhavanty arthe teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.052a taskarebhyaḥ parebhyo vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira 13,024.052c arthino bhoktum icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.053a akalkakasya viprasya bhaikṣotkarakṛtātmanaḥ 13,024.053c baṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,024.054a hṛtasvā hṛtadārāś ca ye viprā deśasaṃplave 13,024.054c arthārtham abhigacchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,024.055a vratino niyamasthāś ca ye viprāḥ śrutasaṃmatāḥ 13,024.055c tatsamāptyartham icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056a avyutkrāntāś ca dharmeṣu pāṣaṇḍasamayeṣu ca 13,024.056c kṛśaprāṇāḥ kṛśadhanās teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_01 vratānāṃ pāraṇārthāya gurvarthe yajñadakṣiṇām 13,024.056d*0212_02 niveśārthaṃ ca vidvāṃsas teṣāṃ dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_03 pitroś ca rakṣaṇārthāya putradārārtham eva ca 13,024.056d*0212_04 mahāvyādhivimokṣārthaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_05 bālāḥ striyaś ca vāñchanti subhaktaṃ cāpy asādhanāḥ 13,024.056d*0212_06 svargam āyānti dattvaiṣāṃ nirayān nopayānti te 13,024.057a kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ 13,024.057c spṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.058a tapasvinas taponiṣṭhās teṣāṃ bhaikṣacarāś ca ye 13,024.058c arthinaḥ kiṃ cid icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.059a mahāphalavidhir dāne śrutas te bharatarṣabha 13,024.059c nirayaṃ yena gacchanti svargaṃ caiva hi tac chṛṇu 13,024.060a gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira 13,024.060c ye 'nṛtaṃ kathayanti sma te vai nirayagāminaḥ 13,024.061a paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ 13,024.061c paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ 13,024.062a ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ 13,024.062c sūcakāś ca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.063a prapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata 13,024.063c agārāṇāṃ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ 13,024.064a anāthāṃ pramadāṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvinīm 13,024.064c vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ 13,024.065a vṛtticchedaṃ gṛhacchedaṃ dāracchedaṃ ca bhārata 13,024.065c mitracchedaṃ tathāśāyās te vai nirayagāminaḥ 13,024.066a sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛttyupajīvakāḥ 13,024.066c akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ 13,024.067a pāṣaṇḍā dūṣakāś caiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ 13,024.067c ye pratyavasitāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.067d*0213_01 viṣamavyavahārāś ca viṣamāś caiva vṛddhiṣu 13,024.067d*0213_02 lābheṣu viṣamāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.067d*0213_03 dyūtasaṃvyavahārāś ca niṣparīkṣāś ca mānavāḥ 13,024.067d*0213_04 prāṇihiṃsāpravṛttāś ca te vai nirayagāminaḥ 13,024.068a kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramam 13,024.068c bhedair ye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.069a paryaśnanti ca ye dārān agnibhṛtyātithīṃs tathā 13,024.069c utsannapitṛdevejyās te vai nirayagāminaḥ 13,024.070a vedavikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ 13,024.070c vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.071a cāturāśramyabāhyāś ca śrutibāhyāś ca ye narāḥ 13,024.071c vikarmabhiś ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.072a keśavikrayikā rājan viṣavikrayikāś ca ye 13,024.072c kṣīravikrayikāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.073a brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.073c ye 'ntaraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ 13,024.074a śastravikrayakāś caiva kartāraś ca yudhiṣṭhira 13,024.074c śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.075a śalyair vā śaṅkubhir vāpi śvabhrair vā bharatarṣabha 13,024.075c ye mārgam anurundhanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.076a upādhyāyāṃś ca bhṛtyāṃś ca bhaktāṃś ca bharatarṣabha 13,024.076c ye tyajanty asamarthāṃs tāṃs te vai nirayagāminaḥ 13,024.077a aprāptadamakāś caiva nāsānāṃ vedhakās tathā 13,024.077c bandhakāś ca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.078a agoptāraś chaladravyā baliṣaḍbhāgatatparāḥ 13,024.078c samarthāś cāpy adātāras te vai nirayagāminaḥ 13,024.078d*0214_01 saṃśrutya cāpradātāro daridrāṇāṃ vinindakāḥ 13,024.078d*0214_02 śrotriyāṇāṃ vinītānāṃ daridrāṇāṃ vinindakāḥ 13,024.078d*0214_03 kṣamiṇāṃ nindakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.079a kṣāntān dāntāṃs tathā prājñān dīrghakālaṃ sahoṣitān 13,024.079c tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.080a bālānām atha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ 13,024.080c adattvā bhakṣayanty agre te vai nirayagāminaḥ 13,024.081a ete pūrvarṣibhir dṛṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ 13,024.081c bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha 13,024.082a sarveṣv eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata 13,024.082c hanti putrān paśūn kṛtsnān brāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ 13,024.083a dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira 13,024.083c ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.084a śuśrūṣābhis tapobhiś ca śrutam ādāya bhārata 13,024.084c ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.085a bhayāt pāpāt tathābādhād dāridryād vyādhidharṣaṇāt 13,024.085c yatkṛte pratimucyante te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.086a kṣamāvantaś ca dhīrāś ca dharmakāryeṣu cotthitāḥ 13,024.086c maṅgalācārayuktāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.087a nivṛttā madhumāṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca 13,024.087c nivṛttāś caiva madyebhyas te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.088a āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata 13,024.088c deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.089a vastrābharaṇadātāro bhakṣapānānnadās tathā 13,024.089c kuṭumbānāṃ ca dātāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.090a sarvahiṃsānivṛttāś ca narāḥ sarvasahāś ca ye 13,024.090c sarvasyāśrayabhūtāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.091a mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ 13,024.091c bhrātṝṇāṃ caiva sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.092a āḍhyāś ca balavantaś ca yauvanasthāś ca bhārata 13,024.092c ye vai jitendriyā dhīrās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.093a aparāddheṣu sasnehā mṛdavo mitravatsalāḥ 13,024.093c ārādhanasukhāś cāpi te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.094a sahasrapariveṣṭāras tathaiva ca sahasradāḥ 13,024.094c trātāraś ca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.095a suvarṇasya ca dātāro gavāṃ ca bharatarṣabha 13,024.095c yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.096a vaivāhikānāṃ kanyānāṃ preṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.096c dātāro vāsasāṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.097a vihārāvasathodyānakūpārāmasabhāpradāḥ 13,024.097c vaprāṇāṃ caiva kartāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.097d*0215_01 bhakṣyapānānnadātāras tathā pādukadā narāḥ 13,024.097d*0215_02 ye vai svaśaktitaḥ kuryus te vai nirayaśatravaḥ 13,024.098a niveśanānāṃ kṣetrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata 13,024.098c dātāraḥ prārthitānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.099a rasānām atha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.099c svayam utpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.100a yasmin kasmin kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ 13,024.100c sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.100d*0216_01 gaṅgāditīrthaniratāḥ pitṛtīrthakarāś ca ye 13,024.100d*0216_02 iṣṭāpūrtaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.101a etad uktam amutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 13,024.101c dharmādharmau ca dānasya yathā pūrvarṣibhiḥ kṛtau 13,025.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,025.001a idaṃ me tattvato rājan vaktum arhasi bhārata 13,025.001c ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 13,025.002 bhīṣma uvāca 13,025.002a vyāsam āmantrya rājendra purā yat pṛṣṭavān aham 13,025.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 13,025.003a caturthas tvaṃ vasiṣṭhasya tattvam ākhyāhi me mune 13,025.003c ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 13,025.004a iti pṛṣṭo mahārāja parāśaraśarīrajaḥ 13,025.004c abravīn nipuṇo dharme niḥsaṃśayam anuttamam 13,025.005a brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthe kṛśavṛttinam 13,025.005c brūyān nāstīti yaḥ paścāt taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.006a madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata 13,025.006c vṛttiṃ harati durbuddhis taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.007a gokulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa 13,025.007c utpādayati yo vighnaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.008a yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ samyak śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam 13,025.008b*0217_01 jātito brāhmaṇānāṃ hi mahāparibhavāt tathā 13,025.008b*0217_02 tadvṛtticchedanaṃ caiva taddāraparibhāvanāt 13,025.008c dūṣayaty anabhijñāya taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.009a ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare 13,025.009c na prayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.010a adharmanirato mūḍho mithyā yo vai dvijātiṣu 13,025.010b*0218_01 brāhmaṇena ca tat kuryāt taṃ vidyād brahmaghātakam 13,025.010b*0218_02 sādhvācāreṣu vipreṣu sāsūyo nikṛtiḥ śaṭhaḥ 13,025.010c dadyān marmātigaṃ śokaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.011a cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā 13,025.011c hareta yo vai sarvasvaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.012a āśrame vā vane vā yo grāme vā yadi vā pure 13,025.012c agniṃ samutsṛjen mohāt taṃ vidyād brahmaghātinam 13,026.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,026.001a tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabha 13,026.001c śravaṇaṃ ca mahāprājña śrotum icchāmi tattvataḥ 13,026.002a pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha 13,026.002c vaktum arhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho 13,026.003 bhīṣma uvāca 13,026.003a imam aṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute 13,026.003c śrotum arhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmam uttamam 13,026.004a tapovanagataṃ vipram abhigamya mahāmunim 13,026.004c papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ 13,026.005a asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ 13,026.005c tat sarvaṃ śrotum icchāmi tan me śaṃsa mahāmune 13,026.006a upaspṛśya phalaṃ kiṃ syāt teṣu tīrtheṣu vai mune 13,026.006c pretyabhāve mahāprājña tad yathāsti tathā vada 13,026.007 aṅgirā uvāca 13,026.007a saptāhaṃ candrabhāgāṃ vai vitastām ūrmimālinīm 13,026.007c vigāhya vai nirāhāro nirmamo munivad bhavet 13,026.008a kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam 13,026.008c tā nadīḥ sindhum āsādya śīlavān svargam āpnuyāt 13,026.008d*0219_01 sindhum āsādya vimalāṃ vigāhya svargam āpnuyāt 13,026.009a puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakam 13,026.009c devikām indramārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya ca 13,026.009e vibodhyate vimānasthaḥ so 'psarobhir abhiṣṭutaḥ 13,026.010a hiraṇyabinduṃ vikṣobhya prayataś cābhivādya tam 13,026.010c kuśeśayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣam 13,026.011a indratoyāṃ samāsādya gandhamādanasaṃnidhau 13,026.011c karatoyāṃ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥ 13,026.011e aśvamedham avāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ 13,026.012a gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nemiparvate 13,026.012c tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet 13,026.013a apāṃ hrada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet 13,026.013c brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ 13,026.014a yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśam uttarām 13,026.014c maheśvarasya niṣṭhāne yo naras tv abhiṣicyate 13,026.014e ekamāsaṃ nirāhāraḥ svayaṃ paśyati devatāḥ 13,026.015a saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayan 13,026.015c sudhāṃ vai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ 13,026.016a mahāśrama upaspṛśya yo 'gnihotraparaḥ śuciḥ 13,026.016c ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet 13,026.017a mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tv alolupaḥ 13,026.017c trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā 13,026.018a kanyākūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.018c deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate 13,026.019a deśakāla upaspṛśya tathā sundarikāhrade 13,026.019c aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ pretya vai labhate naraḥ 13,026.020a mahāgaṅgām upaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā 13,026.020c pakṣam ekaṃ nirāhāraḥ svargam āpnoti nirmalaḥ 13,026.021a vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā 13,026.021c nivāse 'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate 13,026.022a kālikāśramam āsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.022c brahmacārī jitakrodhas trirātrān mucyate bhavāt 13,026.023a āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yas tarpayet pitṝn 13,026.023c toṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.024a mahāpura upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 13,026.024c trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet 13,026.024d*0220_01 na kva cid bhayam āpnoti sarvatra labhate śubham 13,026.025a devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥ 13,026.025c devalokam avāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ 13,026.026a kauśante ca kuśastambe droṇaśarmapade tathā 13,026.026c āpaḥprapatane snātaḥ sevyate so 'psarogaṇaiḥ 13,026.027a citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījale 13,026.027c vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṃ nigacchati 13,026.028a śyāmāyās tv āśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca 13,026.028c trīṃs trirātrān sa saṃdhāya gandharvanagare vaset 13,026.029a ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike 13,026.029c ekamāsaṃ nirāhāras tv antardhānaphalaṃ labhet 13,026.030a kauśikīdvāram āsādya vāyubhakṣas tv alolupaḥ 13,026.030c ekaviṃśatirātreṇa svargam ārohate naraḥ 13,026.031a mataṅgavāpyāṃ yaḥ snāyād ekarātreṇa sidhyati 13,026.031c vigāhati hy anālambam andhakaṃ vai sanātanam 13,026.032a naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ 13,026.032c phalaṃ puruṣamedhasya labhen māsaṃ kṛtodakaḥ 13,026.033a gaṅgāhrada upaspṛśya tathā caivotpalāvane 13,026.033c aśvamedham avāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ 13,026.034a gaṅgāyamunayos tīrthe tathā kālaṃjare girau 13,026.034c ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyad viśiṣyate 13,026.035a daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyas tathāparāḥ 13,026.035c samāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha 13,026.036a māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ 13,026.036c snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.037a marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇām āśrame śuciḥ 13,026.037c vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhaven naraḥ 13,026.038a tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.038c ekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokam avāpnuyāt 13,026.039a kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥ 13,026.039c dvādaśāhaṃ nirāhāro naramedhaphalaṃ labhet 13,026.040a muñjapṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ devaparvatam 13,026.040c tṛtīyāṃ krauñcapādīṃ ca brahmahatyā viśudhyati 13,026.040d*0221_01 tṛtīyaṃ parvataṃ krauñcaṃ śudhyate brahmahatyayā 13,026.041a kalaśyāṃ vāpy upaspṛśya vedyāṃ ca bahuśojalām 13,026.041b*0222_01 ekamāsaṃ nirāhāro vājimedhaphalaṃ labhet 13,026.041c agneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.041c*0223_01 agnikanyāpure vaset 13,026.041c*0223_02 karavīrapure snātvā 13,026.041e devahrada upaspṛśya brahmabhūto virājate 13,026.042a purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai 13,026.042c nandane sevyate dāntas tv apsarobhir ahiṃsakaḥ 13,026.043a urvaśīkṛttikāyoge gatvā yaḥ susamāhitaḥ 13,026.043c lauhitye vidhivat snātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet 13,026.044a rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.044c dvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣād vipramucyate 13,026.045a mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ 13,026.045c ekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet 13,026.046a vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ 13,026.046c ṣaṇmāsaṃ padam āsthāya māsenaikena śudhyati 13,026.047a narmadāyām upaspṛśya tathā sūrpārakodake 13,026.047c ekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate 13,026.048a jambūmārge tribhir māsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ 13,026.048c ahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati 13,026.049a kokāmukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramam 13,026.049c śākabhakṣaś cīravāsāḥ kumārīr vindate daśa 13,026.050a vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchet kadā cana 13,026.050c yasya kanyāhrade vāso devalokaṃ sa gacchati 13,026.051a prabhāse tv ekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ 13,026.051c sidhyate 'tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ 13,026.051d*0224_01 divaṃ vrajen mahābāho sarvapāpaiḥ pramucyate 13,026.052a ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame 13,026.052c piṅgāyāś cāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate 13,026.053a kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāghamarṣaṇam 13,026.053c aśvamedham avāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ 13,026.054a piṇḍāraka upaspṛśya ekarātroṣito naraḥ 13,026.054c agniṣṭomam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 13,026.055a tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam 13,026.055c puṇḍarīkam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 13,026.056a maināke parvate snātvā tathā saṃdhyām upāsya ca 13,026.056c kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedhaphalaṃ labhet 13,026.056d*0225_01 kālodakaṃ nandikuṇḍaṃ tathaivottaramānasam 13,026.056d*0225_02 abhyetya yojanaśatād bhrūṇahā vipramucyate 13,026.056d*0225_03 nandīśvarasya mūrtiṃ tu dṛṣṭvā mucyeta kilbiṣaiḥ 13,026.056d*0225_04 svargamārge naraḥ snātvā svargalokaṃ sa gacchati 13,026.057a vikhyāto himavān puṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥ 13,026.057c ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ 13,026.057d*0226_01 darśanād gamanāt pūto bhaved anaśanād api 13,026.058a śarīram utsṛjet tatra vidhipūrvam anāśake 13,026.058c adhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ 13,026.059a abhyarcya devatās tatra namaskṛtya munīṃs tathā 13,026.059c tataḥ siddho divaṃ gacched brahmalokaṃ sanātanam 13,026.060a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrtham āvaset 13,026.060c na tena kiṃ cin na prāptaṃ tīrthābhigamanād bhavet 13,026.061a yāny agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca 13,026.061c manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ 13,026.062a idaṃ medhyam idaṃ dhanyam idaṃ svargyam idaṃ sukham 13,026.062c idaṃ rahasyaṃ devānām āplāvyānāṃ ca pāvanam 13,026.063a idaṃ dadyād dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya vā 13,026.063c suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya vā 13,026.064a dattavān gautamasyedam aṅgirā vai mahātapāḥ 13,026.064c gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā 13,026.065a maharṣīṇām idaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamam 13,026.065c japaṃś cābhyutthitaḥ śaśvan nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.066a idaṃ yaś cāpi śṛṇuyād rahasyaṃ tv aṅgiromatam 13,026.066c uttame ca kule janma labhej jātiṃ ca saṃsmaret 13,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,027.001a bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam 13,027.001c parākrame śakrasamam ādityasamatejasam 13,027.002a gāṅgeyam arjunenājau nihataṃ bhūrivarcasam 13,027.002c bhrātṛbhiḥ sahito 'nyaiś ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ 13,027.003a śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇam acyutam 13,027.003c ājagmur bharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ 13,027.004a atrir vasiṣṭho 'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 13,027.004c aṅgirā gautamo 'gastyaḥ sumatiḥ svāyur ātmavān 13,027.005a viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatir damaḥ 13,027.005c uśanā bṛhaspatir vyāsaś cyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ 13,027.006a durvāsā jamadagniś ca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ 13,027.006c bharadvājaś ca raibhyaś ca yavakrītas tritas tathā 13,027.007a sthūlākṣaḥ śakalākṣaś ca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ 13,027.007c nāradaḥ parvataś caiva sudhanvāthaikato dvitaḥ 13,027.008a nitaṃbhūr bhuvano dhaumyaḥ śatānando 'kṛtavraṇaḥ 13,027.008c jāmadagnyas tathā rāmaḥ kāmyaś cety evamādayaḥ 13,027.008e samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ 13,027.009a teṣāṃ mahātmanāṃ pūjām āgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ 13,027.009c bhrātṛbhiḥ sahitaś cakre yathāvad anupūrvaśaḥ 13,027.010a te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāś cakrur maharṣayaḥ 13,027.010c bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ 13,027.011a bhīṣmas teṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 13,027.011c mene divistham ātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ 13,027.012a tatas te bhīṣmam āmantrya pāṇḍavāṃś ca maharṣayaḥ 13,027.012c antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣām eva paśyatām 13,027.013a tān ṛṣīn sumahābhāgān antardhānagatān api 13,027.013c pāṇḍavās tuṣṭuvuḥ sarve praṇemuś ca muhur muhuḥ 13,027.014a prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ 13,027.014c upatasthur yathodyantam ādityaṃ mantrakovidāḥ 13,027.015a prabhāvāt tapasas teṣām ṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ 13,027.015c prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 13,027.016a mahābhāgyaṃ paraṃ teṣām ṛṣīṇām anucintya te 13,027.016c pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāś cakrus tadāśrayāḥ 13,027.017a kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ 13,027.017c dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,027.018a ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ 13,027.018c prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyaḥ pitāmaha 13,027.019 bhīṣma uvāca 13,027.019a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,027.019c śiloñchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira 13,027.020a imāṃ kaś cit parikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitām 13,027.020c asakṛd dvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ 13,027.021a śilavṛtter gṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ 13,027.021b*0227_01 uvāsa rajanīṃ tatra susukhaṃ sukhabhāg ṛṣiḥ 13,027.021b*0227_02 śilavṛttis tu yat kṛtyaṃ prātas tat kṛtavāñ śuciḥ 13,027.021c kṛtakṛtya upātiṣṭhat siddhaṃ tam atithiṃ tadā 13,027.022a tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ 13,027.022c cakratur vedasaṃbaddhās taccheṣakṛtalakṣaṇāḥ 13,027.023a śilavṛttiḥ kathānte tu siddham āmantrya yatnataḥ 13,027.023c praśnaṃ papraccha medhāvī yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,027.024 śilavṛttir uvāca 13,027.024a ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ''śramāḥ ke ca parvatāḥ 13,027.024c prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyas tad ucyatām 13,027.024d*0228_00 siddha uvāca 13,027.024d*0228_01 puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ himavān giriḥ 13,027.024d*0228_02 gaṅgā ca yamunā caiva vedikā mathurā gayā 13,027.024d*0228_03 sarasvatyāruṇā caiva kurukṣetraṃ pṛthūdakam 13,027.024d*0228_04 śilavṛttir uvāca 13,027.024d*0228_04 eteṣāṃ katamasyāhaṃ māhātmyaṃ kathayāmi te 13,027.024d*0228_05 bālyāt prabhṛti viprendra bhaktiḥ kautukam eva ca 13,027.024d*0228_06 māhātmyaṃ prati viprendra gaṅgāyā mama tattvataḥ 13,027.025 siddha uvāca 13,027.025a te deśās te janapadās te ''śramās te ca parvatāḥ 13,027.025c yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā 13,027.026a tapasā brahmacaryeṇa yajñais tyāgena vā punaḥ 13,027.026c gatiṃ tāṃ na labhej jantur gaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet 13,027.027a spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyais toyair gātrāṇi dehinām 13,027.027c nyastāni na punas teṣāṃ tyāgaḥ svargād vidhīyate 13,027.027d*0229_01 tyaktāni yāni vai yeṣāṃ tyāgāt svargo vidhīyate 13,027.028a sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyais toyaiḥ kṛtyāni dehinām 13,027.028b*0230_01 ye vā yathāvidhi snātā gaṅgāyāṃ sāghamarṣaṇāḥ 13,027.028c gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te 'calāḥ 13,027.029a pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ 13,027.029c paścād gaṅgāṃ niṣevante te 'pi yānty uttamāṃ gatim 13,027.029d*0231_01 yuktāś ca pātakais tyaktvā dehaṃ śuddhā bhavanti te 13,027.029d*0231_02 mucyante dehasaṃtyāgād gaṅgāyamunasaṃgame 13,027.030a snātānāṃ śucibhis toyair gāṅgeyaiḥ prayatātmanām 13,027.030c vyuṣṭir bhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatair api 13,027.031a yāvad asthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati 13,027.031c tāvad varṣasahasrāṇi svargaṃ prāpya mahīyate 13,027.032a apahatya tamas tīvraṃ yathā bhāty udaye raviḥ 13,027.032c tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ 13,027.033a visomā iva śarvaryo vipuṣpās taravo yathā 13,027.033c tadvad deśā diśaś caiva hīnā gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ 13,027.034a varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥ 13,027.034c kratavaś ca yathāsomās tathā gaṅgāṃ vinā jagat 13,027.035a yathā hīnaṃ nabho 'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā 13,027.035c tathā deśā diśaś caiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ 13,027.036a triṣu lokeṣu ye ke cit prāṇinaḥ sarva eva te 13,027.036c tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ 13,027.036d*0232_01 anye ca devā munayaḥ pretāni pitṛbhiḥ saha 13,027.036d*0232_02 tarpitās tṛptim āyānti triṣu lokeṣu sarvaśaḥ 13,027.037a yas tu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam 13,027.037c gavāṃ nirhāranirmuktād yāvakāt tad viśiṣyate 13,027.038a induvratasahasraṃ tu cared yaḥ kāyaśodhanam 13,027.038c pibed yaś cāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau 13,027.039a tiṣṭhed yugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumān 13,027.039c māsam ekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau 13,027.040a lambetāvākśirā yas tu yugānām ayutaṃ pumān 13,027.040c tiṣṭhed yatheṣṭaṃ yaś cāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate 13,027.040d*0233_01 saṃvatsaraṃ jale vāsaṃ gaṅgāyāṃ tatsamaṃ matam 13,027.041a agnau prāptaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama 13,027.041c tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ pradhūyate 13,027.042a bhūtānām iha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām 13,027.042c gatim anveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ 13,027.042d*0234_01 gaṅgā gaṅgeti yo brūyād yojanānāṃ śatair api 13,027.042d*0234_02 mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati 13,027.042d*0234_03 prāyaścittāni dīyante yatra gaṅgā na vidyate 13,027.042d*0234_04 gaṅgā ca vidyate yatra prāyaścittaṃ kathaṃ bhavet 13,027.042d*0234_05 darśanāj jāyate śuddhiḥ snānena paramā gatiḥ 13,027.042d*0234_06 dhanyā gaṅgā kanakhale kurukṣetre sarasvatī 13,027.042d*0234_07 grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā 13,027.043a bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt 13,027.043c gaṅgāyā darśanāt tadvat sarvapāpaiḥ pramucyate 13,027.044a apratiṣṭhāś ca ye ke cid adharmaśaraṇāś ca ye 13,027.044c teṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca 13,027.045a prakṛṣṭair aśubhair grastān anekaiḥ puruṣādhamān 13,027.045c patato narake gaṅgā saṃśritān pretya tārayet 13,027.046a te saṃvibhaktā munibhir nūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ 13,027.046c ye 'bhigacchanti satataṃ gaṅgām abhigatāṃ suraiḥ 13,027.047a vinayācārahīnāś ca aśivāś ca narādhamāḥ 13,027.047c te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ 13,027.047d*0235_01 gaṅgām upāśritā ye vai śivās te 'pi bhavanty api 13,027.048a yathā surāṇām amṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā 13,027.048c sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām 13,027.049a upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayārditāḥ 13,027.049c śreyaskāmās tathā gaṅgām upāsantīha dehinaḥ 13,027.049d*0236_01 upajīvyā yathā dhenur lokānāṃ brāhmam eva vā 13,027.049d*0236_02 haviṣāṃ ca yathā somas taraṇeṣu tathākṣayam 13,027.050a svāyaṃbhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭham ucyate 13,027.050c snātānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvad ihocyate 13,027.051a yathopajīvināṃ dhenur devādīnāṃ dharā smṛtā 13,027.051c tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtām iha 13,027.052a devāḥ somārkasaṃsthāni yathā satrādibhir makhaiḥ 13,027.052c amṛtāny upajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ 13,027.053a jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ 13,027.053c manyate puruṣo ''tmānaṃ diviṣṭham iva śobhitam 13,027.054a jāhnavītīrasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ 13,027.054c bibharti rūpaṃ so 'rkasya tamonāśāt sunirmalam 13,027.055a gaṅgormibhir atho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā 13,027.055c spṛśate so 'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati 13,027.055d*0237_01 tathā spṛśan so 'sya pāpaṃ sarvam eva prakarṣati 13,027.056a vyasanair abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ 13,027.056c gaṅgādarśanajā prītir vyasanāny apakarṣati 13,027.057a haṃsārāvaiḥ kokaravai ravair anyaiś ca pakṣiṇām 13,027.057b*0238_01 utpādayati gaṅgā vai prītiṃ nityasukhapradām 13,027.057c paspardha gaṅgā gandharvān pulinaiś ca śiloccayān 13,027.058a haṃsādibhiḥ subahubhir vividhaiḥ pakṣibhir vṛtām 13,027.058c gaṅgāṃ gokulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā svargo 'pi vismṛtaḥ 13,027.059a na sā prītir diviṣṭhasya sarvakāmān upāśnataḥ 13,027.059c abhavad yā parā prītir gaṅgāyāḥ puline nṛṇām 13,027.060a vāṅmanaḥkarmajair grastaḥ pāpair api pumān iha 13,027.060c vīkṣya gaṅgāṃ bhavet pūtas tatra me nāsti saṃśayaḥ 13,027.061a saptāvarān sapta parān pitṝṃs tebhyaś ca ye pare 13,027.061c pumāṃs tārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca 13,027.062a śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā 13,027.062c gaṅgā tārayate nṝṇām ubhau vaṃśau viśeṣataḥ 13,027.062d*0239_01 tattīragānāṃ tapasā śrāddhapārāyaṇādibhiḥ 13,027.062d*0239_02 gaṅgādvāraprabhṛtibhis tattīrthair na paraṃ nṛṇām 13,027.062d*0239_03 sāyaṃ prātaḥ smared gaṅgāṃ nityaṃ snāne tu kīrtayet 13,027.062d*0239_04 tarpaṇe pitṛpūjāsu maraṇe cāpi saṃsmaret 13,027.063a darśanāt sparśanāt pānāt tathā gaṅgeti kīrtanāt 13,027.063c punāty apuṇyān puruṣāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,027.064a ya icchet saphalaṃ janma jīvitaṃ śrutam eva ca 13,027.064c sa pitṝṃs tarpayed gaṅgām abhigamya surāṃs tathā 13,027.065a na sutair na ca vittena karmaṇā na ca tat phalam 13,027.065c prāpnuyāt puruṣo 'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yad āpnuyāt 13,027.066a jātyandhair iha tulyās te mṛtaiḥ paṅgubhir eva ca 13,027.066c samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām 13,027.067a bhūtabhavyabhaviṣyajñair maharṣibhir upasthitām 13,027.067c devaiḥ sendraiś ca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ 13,027.068a vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ 13,027.068c vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumān ko nāma nāśrayet 13,027.069a utkrāmadbhiś ca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ 13,027.069c cintayen manasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet 13,027.070a na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ 13,027.070c ā dehapatanād gaṅgām upāste yaḥ pumān iha 13,027.071a gaganād yāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ 13,027.071c dadhāra śirasā devīṃ tām eva divi sevate 13,027.072a alaṃkṛtās trayo lokāḥ pathibhir vimalais tribhiḥ 13,027.072c yas tu tasyā jalaṃ sevet kṛtakṛtyaḥ pumān bhavet 13,027.073a divi jyotir yathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ 13,027.073c deveśaś ca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā 13,027.074a mātrā pitrā sutair dārair viyuktasya dhanena vā 13,027.074c na bhaved dhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgāviyogajam 13,027.075a nāraṇyair neṣṭaviṣayair na sutair na dhanāgamaiḥ 13,027.075c tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇām 13,027.076a pūrṇam induṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati 13,027.076c gaṅgāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ prasīdati 13,027.077a tadbhāvas tadgatamanās tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ 13,027.077c gaṅgāṃ yo 'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet 13,027.078a bhūḥsthaiḥ khasthair diviṣṭhaiś ca bhūtair uccāvacair api 13,027.078c gaṅgā vigāhyā satatam etat kāryatamaṃ satām 13,027.079a triṣu lokeṣu puṇyatvād gaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ 13,027.079b*0240_01 durmṛtān anapatyāṃś ca sā mṛtān anayad divam 13,027.079c yat putrān sagarasyaiṣā bhasmākhyān anayad divam 13,027.080a vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhir; drutābhir atyarthasamucchritābhiḥ 13,027.080c gaṅgormibhir bhānumatībhir iddhaḥ; sahasraraśmipratimo vibhāti 13,027.081a payasvinīṃ ghṛtinīm atyudārāṃ; samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyām 13,027.081c gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrās te vibudhaiḥ samatvam 13,027.082a andhāñ jaḍān dravyahīnāṃś ca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā 13,027.082c devaiḥ sendrair munibhir mānavaiś ca; niṣevitā sarvakāmair yunakti 13,027.083a ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām 13,027.083c trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritās te divaṃ gatāḥ 13,027.084a yo vatsyati drakṣyati vāpi martyas; tasmai prayacchanti sukhāni devāḥ 13,027.084c tadbhāvitāḥ sparśane darśane yas; tasmai devā gatim iṣṭāṃ diśanti 13,027.085a dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivām ṛtāṃ surasāṃ suprasannām 13,027.085c vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatās te 13,027.086a khyātir yasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśo vidiśaś cāvatasthe 13,027.086c tasyā jalaṃ sevya saridvarāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti 13,027.087a iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayoṣā 13,027.087c prātas trimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā 13,027.087d*0241_01 prātas trimārgeṣu kṛtāvagāhā 13,027.087d*0241_02 vipāpmanāṃ vitatā viśvagoptā 13,027.087d*0242_01 nārāyaṇād akṣayāt pūrvajātā 13,027.087d*0242_02 viṣṇoḥ padāc chiṃśumārād dhruvāc ca 13,027.087d*0242_03 somāt sūryān merurūpāc ca viṣṇoḥ 13,027.087d*0242_04 samāgatā śivamūrdhno himādrim 13,027.088a sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divo bhuvaś cāpi kakṣyānurūpā 13,027.088c bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājan; gaṅgā lokānāṃ puṇyadā vai trayāṇām 13,027.089a madhupravāhā ghṛtarāgoddhṛtābhir; mahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiś ca 13,027.089b*0243_01 sevyā devī sarvabhāvena puṇyā 13,027.089b*0243_02 yā śaṃkareṇa bhuvanatrayaśaṃkareṇa 13,027.089c divaś cyutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrās tridivasya mālā 13,027.089c*0244_01 viṣṇoḥ pādakṣāḷinī jahnukanyā 13,027.090a yonir variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśodā 13,027.090c viśvāvatī cākṛtir iṣṭir iddhā; gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ 13,027.091a kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānos tapanasya caiva 13,027.091c tulyā gaṅgā saṃmatā brāhmaṇānāṃ; guhasya brahmaṇyatayā ca nityam 13,027.092a ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatoyāṃ manasāpi loke 13,027.092c sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannās; te brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ 13,027.093a lokān imān nayati yā jananīva putrān; sarvātmanā sarvaguṇopapannā 13,027.093c svasthānam iṣṭam iha brāhmam abhīpsamānair; gaṅgā sadaivātmavaśair upāsyā 13,027.094a usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatoyām; irāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇām 13,027.094c śiṣṭāśrayām amṛtāṃ brahmakāntāṃ; gaṅgāṃ śrayed ātmavān siddhikāmaḥ 13,027.095a prasādya devān savibhūn samastān; bhagīrathas tapasogreṇa gaṅgām 13,027.095c gām ānayat tām abhigamya śaśvan; pumān bhayaṃ neha nāmutra vidyāt 13,027.096a udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaikadeśaḥ prasamīkṣya buddhyā 13,027.096c śaktir na me kā cid ihāsti vaktuṃ; guṇān sarvān parimātuṃ tathaiva 13,027.097a meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyopalānām udakasya vāpi 13,027.097c vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgājalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva 13,027.098a tasmād imān parayā śraddhayoktān; guṇān sarvāñ jāhnavījāṃs tathaiva 13,027.098c bhajed vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ 13,027.099a lokān imāṃs trīn yaśasā vitatya; siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām 13,027.099c gaṅgākṛtān acireṇaiva lokān; yatheṣṭam iṣṭān vicariṣyasi tvam 13,027.100a tava mama ca guṇair mahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ 13,027.100c abhigatajanavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiś ca bhaktimantam 13,027.101 bhīṣma uvāca 13,027.101a iti paramamatir guṇān anekāñ; śilarataye tripathānuyogarūpān 13,027.101c bahuvidham anuśāsya tathyarūpān; gaganatalaṃ dyutimān viveśa siddhaḥ 13,027.102a śilavṛttis tu siddhasya vākyaiḥ saṃbodhitas tadā 13,027.102c gaṅgām upāsya vidhivat siddhiṃ prāptaḥ sudurlabhām 13,027.103a tasmāt tvam api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ 13,027.103c gaṅgām abhyehi satataṃ prāpsyase siddhim uttamām 13,027.104 vaiśaṃpāyana uvāca 13,027.104a śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam 13,027.104c yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītim agacchad bhrātṛbhiḥ saha 13,027.105a itihāsam imaṃ puṇyaṃ śṛṇuyād yaḥ paṭheta vā 13,027.105c gaṅgāyāḥ stavasaṃyuktaṃ sa mucyet sarvakilbiṣaiḥ 13,028.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,028.001a prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān 13,028.001c guṇaiḥ samuditaḥ sarvair vayasā ca samanvitaḥ 13,028.001d*0245_01 bhavān viśiṣṭo buddhyā ca prajñayā tapasā tathā 13,028.001d*0246_01 sarveṣāṃ caiva jātānāṃ satām etan na saṃśayaḥ 13,028.001e tasmād bhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 13,028.001f*0247_01 nānyas tvad anyo lokeṣu praṣṭavyo 'sti janādhipa 13,028.002a kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 13,028.002c brāhmaṇyaṃ prāpnuyāt kena tan me vyākhyātum arhasi 13,028.003a tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 13,028.003c brāhmaṇyam atha ced icchet tan me brūhi pitāmaha 13,028.004 bhīṣma uvāca 13,028.004a brāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhis tribhiḥ 13,028.004c paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānam etad yudhiṣṭhira 13,028.005a bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,028.005c paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇo nāma jāyate 13,028.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,028.006c mataṅgasya ca saṃvādaṃ gardabhyāś ca yudhiṣṭhira 13,028.007a dvijāteḥ kasya cit tāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ 13,028.007c mataṅgo nāma nāmnābhūt sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 13,028.008a sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa 13,028.008c prāyād gardabhayuktena rathenehāśugāminā 13,028.008d*0248_01 tvarayā taṃ kharair yuktam āsthāya ratham āvrajat 13,028.009a sa bālaṃ gardabhaṃ rājan vahantaṃ mātur antike 13,028.009c niravidhyat pratodena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ 13,028.010a taṃ tu tīvravraṇaṃ dṛṣṭvā gardabhī putragṛddhinī 13,028.010c uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālas tvādhitiṣṭhati 13,028.011a brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate 13,028.011c ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śāstā kiṃ prahariṣyati 13,028.012a ayaṃ tu pāpaprakṛtir bāle na kurute dayām 13,028.012c svayoniṃ mānayaty eṣa bhāvo bhāvaṃ nigacchati 13,028.013a etac chrutvā mataṅgas tu dāruṇaṃ rāsabhīvacaḥ 13,028.013c avatīrya rathāt tūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata 13,028.014a brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā 13,028.014c kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me 13,028.015a kena jāto 'smi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ yena me 'naśat 13,028.015c tattvenaitan mahāprājñe brūhi sarvam aśeṣataḥ 13,028.016 gardabhy uvāca 13,028.016a brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha 13,028.016c jātas tvam asi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te 'naśat 13,028.017a evam ukto mataṅgas tu pratyupāyād gṛhaṃ prati 13,028.017c tam āgatam abhiprekṣya pitā vākyam athābravīt 13,028.018a mayā tvaṃ yajñasaṃsiddhau niyukto gurukarmaṇi 13,028.018c kasmāt pratinivṛtto 'si kaccin na kuśalaṃ tava 13,028.019 mataṅga uvāca 13,028.019a ayonir agryayonir vā yaḥ syāt sa kuśalī bhavet 13,028.019c kuśalaṃ tu kutas tasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ 13,028.020a brāhmaṇyāṃ vṛṣalāj jātaṃ pitar vedayatīha mām 13,028.020c amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāt tapsye tapo mahat 13,028.021a evam uktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ 13,028.021c tato gatvā mahāraṇyam atapyata mahat tapaḥ 13,028.022a tataḥ saṃtāpayām āsa vibudhāṃs tapasānvitaḥ 13,028.022c mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritād api 13,028.023a taṃ tathā tapasā yuktam uvāca harivāhanaḥ 13,028.023c mataṅga tapyase kiṃ tvaṃ bhogān utsṛjya mānuṣān 13,028.024a varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yad icchasi 13,028.024c yac cāpy avāpyam anyat te sarvaṃ prabrūhi māciram 13,028.025 mataṅga uvāca 13,028.025a brāhmaṇyaṃ kāmayāno 'ham idam ārabdhavāṃs tapaḥ 13,028.025c gaccheyaṃ tad avāpyeha vara eṣa vṛto mayā 13,028.026a etac chrutvā tu vacanaṃ tam uvāca puraṃdaraḥ 13,028.026b*0249_01 mataṅga durlabham idaṃ vipratvaṃ prārthyate tvayā 13,028.026c brāhmaṇyaṃ prārthayānas tvam aprāpyam akṛtātmabhiḥ 13,028.026d*0250_01 vinaśiṣyasi durbuddhe tad upārama māciram 13,028.027a śreṣṭhaṃ yat sarvabhūteṣu tapo yan nātivartate 13,028.027c tadagryaṃ prārthayānas tvam acirād vinaśiṣyasi 13,028.028a devatāsuramartyeṣu yat pavitraṃ paraṃ smṛtam 13,028.028c caṇḍālayonau jātena na tat prāpyaṃ kathaṃ cana 13,029.001 bhīṣma uvāca 13,029.001a evam ukto mataṅgas tu saṃśitātmā yatavrataḥ 13,029.001c atiṣṭhad ekapādena varṣāṇāṃ śatam acyuta 13,029.002a tam uvāca tataḥ śakraḥ punar eva mahāyaśāḥ 13,029.002b*0251_01 brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ tāta prārthayāno na lapsyase 13,029.002c mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayann atidurlabham 13,029.003a mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathas tava 13,029.003b*0252_01 na hi śakyaṃ tvayā prāptuṃ brāhmaṇyam iha durmate 13,029.003c aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirād vinaśiṣyasi 13,029.004a mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo mayā sakṛt 13,029.004c cikīrṣasy eva tapasā sarvathā na bhaviṣyasi 13,029.005a tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati 13,029.005c sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā kadā cana 13,029.006a puṃścalaḥ pāpayonir vā yaḥ kaś cid iha lakṣyate 13,029.006c sa tasyām eva suciraṃ mataṅga parivartate 13,029.007a tato daśaguṇe kāle labhate śūdratām api 13,029.007c śūdrayonāv api tato bahuśaḥ parivartate 13,029.008a tatas triṃśad guṇe kāle labhate vaiśyatām api 13,029.008c vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.009a tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate 13,029.009c rājanyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.010a tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahmabandhutām 13,029.010c brahmabandhuś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.011a tatas tu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām 13,029.011b*0253_01 sarvastrīṣu pravṛttāś ca ye ca vedabahiṣkṛtāḥ 13,029.011b*0253_02 kāṇḍapṛṣṭhās tu te jñeyāḥ sarvakarmabahiṣkṛtāḥ 13,029.011c kāṇḍapṛṣṭhaś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.012a tatas tu triśate kāle labhate dvijatām api 13,029.012c tāṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.013a tataś catuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate 13,029.013c śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.014a tadaiva krodhaharṣau ca kāmadveṣau ca putraka 13,029.014c atimānātivādau tam āviśanti dvijādhamam 13,029.015a tāṃś cej jayati śatrūn sa tadā prāpnoti sadgatim 13,029.015c atha te vai jayanty enaṃ tālāgrād iva pātyate 13,029.016a mataṅga saṃpradhāryaitad yad ahaṃ tvām acūcudam 13,029.016c vṛṇīṣva kāmam anyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham 13,030.001 bhīṣma uvāca 13,030.001*0254_01 evam ukto mataṅgas tu saṃśitātmā yatavrataḥ 13,030.001*0254_02 sahasram ekapādena tato 'bdānām atiṣṭhata 13,030.001*0254_03 taṃ sahasrāvare kāle śakro draṣṭum upāgamat 13,030.001*0254_04 mataṅga uvāca 13,030.001*0254_04 tad eva ca punar vākyam uvāca balavṛtrahā 13,030.001*0254_05 idaṃ varṣasahasraṃ vai brahmacārī samāhitaḥ 13,030.001*0254_06 śakra uvāca 13,030.001*0254_06 atiṣṭham ekapādena brāhmaṇyaṃ nāpnuyāṃ katham 13,030.001*0254_07 caṇḍālayonau jātena nāvāpyaṃ vai kathaṃ cana 13,030.001*0254_08 anyaṃ kāmaṃ vṛṇīṣva tvaṃ mā vṛthā te 'stv ayaṃ śramaḥ 13,030.001a evam ukto mataṅgas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ 13,030.001c atiṣṭhata gayāṃ gatvā so 'ṅguṣṭhena śataṃ samāḥ 13,030.002a suduṣkaraṃ vahan yogaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 13,030.002c tvagasthibhūto dharmātmā sa papāteti naḥ śrutam 13,030.003a taṃ patantam abhidrutya parijagrāha vāsavaḥ 13,030.003c varāṇām īśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ 13,030.004 śakra uvāca 13,030.004a mataṅga brāhmaṇatvaṃ te saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ 13,030.004a*0255_01 viruddham iha dṛśyate 13,030.004a*0255_02 brāhmaṇyaṃ durlabhataraṃ 13,030.004c pūjayan sukham āpnoti duḥkham āpnoty apūjayan 13,030.005a brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ 13,030.005c brāhmaṇebhyo 'nutṛpyanti pitaro devatās tathā 13,030.006a brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate 13,030.006c brāhmaṇaḥ kurute tad dhi yathā yad yac ca vāñchati 13,030.007a bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,030.007c paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇyam iha vindati 13,030.007d*0256_01 tad utsṛjyeha duṣprāpaṃ brāhmaṇyam akṛtātmabhiḥ 13,030.007d*0256_02 anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ durlabho 'yaṃ hi te varaḥ 13,030.008 mataṅga uvāca 13,030.008a kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām 13,030.008c taṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ na bubhūṣate 13,030.009a brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhir varṇaiḥ śatakrato 13,030.009c sudurlabhaṃ tadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ 13,030.010a yaḥ pāpebhyaḥ pāpatamas teṣām adhama eva saḥ 13,030.010c brāhmaṇyaṃ yo 'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham 13,030.011a duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam 13,030.011c duravāpam avāpyaitan nānutiṣṭhanti mānavāḥ 13,030.012a ekārāmo hy ahaṃ śakra nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,030.012c ahiṃsādamadānasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratām 13,030.012d*0257_01 daivaṃ tu nūnam etad vai yad ahaṃ mātṛdoṣataḥ 13,030.012d*0257_02 etām avasthāṃ saṃprāpto dharmajñaḥ san puraṃdara 13,030.012d*0257_03 nūnaṃ daivaṃ na śakyaṃ hi pauruṣeṇātivartitum 13,030.012d*0257_04 yad ahaṃ yatnavān evaṃ na labhe vipratāṃ vibho 13,030.012d*0257_05 evaṃ gate tu dharmajña dātum arhasi me varam 13,030.012d*0257_06 yadi te 'ham anugrāhyaḥ kiṃ cid vā sukṛtaṃ mama 13,030.012d*0257_06 bhīṣma uvāca 13,030.012d*0257_07 vṛṇīṣveti tadā prāha tatas taṃ balavṛtrahā 13,030.012d*0257_08 coditas tu mahendreṇa mataṅgaḥ prābravīd idam 13,030.012d*0258_01 evaṃ varaṃ vṛṇe deva sa me sidhyatu vāsava 13,030.013a yathākāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṃgamaḥ 13,030.013c brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyām aham 13,030.013e yathā mamākṣayā kīrtir bhavec cāpi puraṃdara 13,030.013f*0259_01 kartum arhasi tad deva śirasā tvāṃ prasādaye 13,030.014 indra uvāca 13,030.014*0260_01 mataṅga gamyatāṃ śīghram evam etad bhaviṣyati 13,030.014*0260_02 striyaś ca sarvās tvā loke yakṣyante bhūtikarmaṇi 13,030.014*0260_03 evaṃ tavākṣayā kīrtir bhaviṣyati tapodhana 13,030.014a chandodeva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi 13,030.014b*0261_01 kīrtiś ca te 'tulā vatsa triṣu lokeṣu yāsyati 13,030.015 bhīṣma uvāca 13,030.015a evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo 'ntaradhīyata 13,030.015c prāṇāṃs tyaktvā mataṅgo 'pi prāpa tat sthānam uttamam 13,030.016a evam etat paraṃ sthānaṃ brāhmaṇyaṃ nāma bhārata 13,030.016c tac ca duṣprāpam iha vai mahendravacanaṃ yathā 13,030.016d*0262_01 martyānāṃ bharatarṣabha 13,030.016d*0262_02 brāhmaṇyaṃ nāma duṣprāpam indreṇoktaṃ mahātmanā 13,031.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,031.001a śrutaṃ me mahad ākhyānam etat kurukulodvaha 13,031.001c suduṣprāpaṃ bravīṣi tvaṃ brāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara 13,031.002a viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṃ prāptam ity uta 13,031.002c śrūyate vadase tac ca duṣprāpam iti sattama 13,031.003a vītahavyaś ca rājarṣiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ 13,031.003c tad eva tāvad gāṅgeya śrotum icchāmy ahaṃ vibho 13,031.003d*0263_01 viśvāmitro mahārāja rājā brāhmaṇatāṃ gataḥ 13,031.003d*0263_02 kathitaṃ bhavatā sarvaṃ vistareṇa pitāmaha 13,031.003d*0263_03 tac ca rājan mayā sarvaṃ śrutaṃ buddhimatāṃ vara 13,031.003d*0263_04 āgamo hi paro 'smākaṃ tvattaḥ kauravanandana 13,031.003d*0263_05 vītahavyas tu rājarṣir viśruto vai pitāmaha 13,031.003d*0263_06 brāhmaṇatvam anuprāpta iti rājan mahāyaśāḥ 13,031.004a sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattama 13,031.004c vareṇa tapasā vāpi tan me vyākhyātum arhati 13,031.005 bhīṣma uvāca 13,031.005a śṛṇu rājan yathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ 13,031.005c kṣatriyaḥ san punaḥ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam 13,031.006a manor mahātmanas tāta prajādharmeṇa śāsataḥ 13,031.006c babhūva putro dharmātmā śaryātir iti viśrutaḥ 13,031.007a tasyānvavāye dvau rājan rājānau saṃbabhūvatuḥ 13,031.007c hehayas tālajaṅghaś ca vatseṣu jayatāṃ vara 13,031.008a hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu strīṣu bhārata 13,031.008c śataṃ babhūva prakhyātaṃ śūrāṇām anivartinām 13,031.009a tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālinām 13,031.009c dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ 13,031.010a kāśiṣv api nṛpo rājan divodāsapitāmahaḥ 13,031.010c haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃ varaḥ 13,031.011a sa vītahavyadāyādair āgatya puruṣarṣabha 13,031.011c gaṅgāyamunayor madhye saṃgrāme vinipātitaḥ 13,031.011d*0264_01 yuddhe vinirjito rājan gaṅgāyamunayor anu 13,031.012a taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayās te mahārathāḥ 13,031.012c pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānām akutobhayāḥ 13,031.013a haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo 'bhyaṣicyata 13,031.013c sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ 13,031.014a sa pālayann eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ 13,031.014c tair vītahavyair āgatya yudhi sarvair vinirjitaḥ 13,031.015a tam apy ājau vinirjitya pratijagmur yathāgatam 13,031.015c saudevis tv atha kāśīśo divodāso 'bhyaṣicyata 13,031.016a divodāsas tu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanām 13,031.016c vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakraśāsanāt 13,031.017a viprakṣatriyasaṃbādhāṃ vaiśyaśūdrasamākulām 13,031.017c naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām 13,031.018a gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama 13,031.018c gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm 13,031.019a tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim 13,031.019c āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata 13,031.020a sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ 13,031.020c devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ 13,031.021a sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīr daśa 13,031.021c hatavāhanabhūyiṣṭhas tato dainyam upāgamat 13,031.022a hatayodhas tato rājan kṣīṇakośaś ca bhūmipaḥ 13,031.022c divodāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparo 'bhavat 13,031.023a sa tv āśramam upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ 13,031.023c jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalir ariṃdama 13,031.023d*0265_01 prapadya śaraṇaṃ tasya mūrdhnā ca nipapāta ha 13,031.023d*0265_02 uvāca bhagavantaṃ taṃ putraṃ mānyaṃ bṛhaspateḥ 13,031.024 rājovāca 13,031.024a bhagavan vaitahavyair me yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ 13,031.024c aham ekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,031.024d*0266_01 tam uvāca bharadvājo jyeṣṭhaḥ putro bṛhaspateḥ 13,031.024d*0266_02 purodhāḥ śīlasaṃpanno divodāsaṃ mahīpatim 13,031.024d*0266_03 kim āgamanakṛtyaṃ te sarvaṃ prabrūhi me 'nagha 13,031.024d*0266_04 yat te priyaṃ tat kariṣye na me 'trāsti vicāraṇā 13,031.025a śiṣyasnehena bhagavan sa māṃ rakṣitum arhasi 13,031.025c niḥśeṣo hi kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ 13,031.026a tam uvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān 13,031.026b*0267_01 purodhās tasya rājendra divodāsasya dhīmataḥ 13,031.026c na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam 13,031.027a aham iṣṭiṃ karomy adya putrārthaṃ te viśāṃ pate 13,031.027c vaitahavyasahasrāṇi yathā tvaṃ prasahiṣyasi 13,031.028a tata iṣṭiṃ cakārarṣis tasya vai putrakāmikīm 13,031.028c athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ 13,031.029a sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyas trayodaśa 13,031.029c vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata 13,031.030a yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā 13,031.030c tejo laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmin deśe samāviśat 13,031.031a tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ 13,031.031a*0268_01 stūyamānaḥ surarṣibhiḥ 13,031.031a*0268_02 bandibhir vandyamānaś ca babhau sūrya ivoditaḥ 13,031.031a*0268_03 sa rathī baddhanistriṃśo 13,031.031c prayayau sa dhanur dhunvan vivarṣur iva toyadaḥ 13,031.032a taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudevatanayo yayau 13,031.032c mene ca manasā dagdhān vaitahavyān sa pārthivaḥ 13,031.033a tatas taṃ yauvarājyena sthāpayitvā pratardanam 13,031.033c kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata 13,031.034a tatas tu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ 13,031.034c putraṃ prasthāpayām āsa pratardanam ariṃdamam 13,031.035a sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgām āśu parākramī 13,031.035c prayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ 13,031.036a vaitahavyās tu saṃśrutya rathaghoṣaṃ samuddhatam 13,031.036c niryayur nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ 13,031.037a niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāś citrayodhinaḥ 13,031.037c pratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣair udāyudhāḥ 13,031.038a astraiś ca vividhākārai rathaughaiś ca yudhiṣṭhira 13,031.038c abhyavarṣanta rājānaṃ himavantam ivāmbudāḥ 13,031.039a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā pratardanaḥ 13,031.039c jaghāna tān mahātejā vajrānalasamaiḥ śaraiḥ 13,031.040a kṛttottamāṅgās te rājan bhallaiḥ śatasahasraśaḥ 13,031.040c apatan rudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ 13,031.041a hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣv atha 13,031.041c prādravan nagaraṃ hitvā bhṛgor āśramam apy uta 13,031.042a yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyo narādhipaḥ 13,031.042c abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājan bhṛgus tathā 13,031.042e tato dadāv āsanaṃ ca tasmai śiṣyo bhṛgos tadā 13,031.042f*0269_01 āsanaṃ śiṣyamadhye ca bhṛgur anyat samādiśat 13,031.043a athānupadam evāśu tatrāgacchat pratardanaḥ 13,031.043c sa prāpya cāśramapadaṃ divodāsātmajo 'bravīt 13,031.044a bho bhoḥ ke 'trāśrame santi bhṛgoḥ śiṣyā mahātmanaḥ 13,031.044c draṣṭum icche munim ahaṃ tasyācakṣata mām iti 13,031.045a sa taṃ viditvā tu bhṛgur niścakrāmāśramāt tadā 13,031.045c pūjayām āsa ca tato vidhinā parameṇa ha 13,031.046a uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryam iti pārthivam 13,031.046c sa covāca nṛpas tasmai yad āgamanakāraṇam 13,031.046d*0270_01 tam abhyanandad bhagavān satkāreṇa svayaṃ bhṛguḥ 13,031.046d*0270_02 uvāca cainaṃ bhagavān kiṃ kāryam iti satkṛtam 13,031.046d*0270_03 tam uvāca tato rājā daivodāsiḥ pratardanaḥ 13,031.047a ayaṃ brahmann ito rājā vītahavyo visarjyatām 13,031.047c asya putrair hi me brahman kṛtsno vaṃśaḥ praṇāśitaḥ 13,031.047e utsāditaś ca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ 13,031.048a etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā 13,031.048c asyedānīṃ vadhād brahman bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 13,031.049a tam uvāca kṛpāviṣṭo bhṛgur dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,031.049c nehāsti kṣatriyaḥ kaś cit sarve hīme dvijātayaḥ 13,031.050a evaṃ tu vacanaṃ śrutvā bhṛgos tathyaṃ pratardanaḥ 13,031.050c pādāv upaspṛśya śanaiḥ prahasan vākyam abravīt 13,031.051a evam apy asmi bhagavan kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ 13,031.051c yad eṣa rājā vīryeṇa svajātiṃ tyājito mayā 13,031.051d*0271_01 ṛṣer hi vacanaṃ satyaṃ sarve syur brāhmaṇā iti 13,031.052a anujānīhi māṃ brahman dhyāyasva ca śivena mām 13,031.052c tyājito hi mayā jātim eṣa rājā bhṛgūdvaha 13,031.053a tatas tenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ 13,031.053c yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣam ivoragaḥ 13,031.054a bhṛgor vacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṃ gataḥ 13,031.054c vītahavyo mahārāja brahmavāditvam eva ca 13,031.055a tasya gṛtsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ 13,031.055c śakras tvam iti yo daityair nigṛhītaḥ kilābhavat 13,031.056a ṛgvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṃ pate 13,031.056c yatra gṛtsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate 13,031.057a sa brahmacārī viprarṣiḥ śrīmān gṛtsamado 'bhavat 13,031.057c putro gṛtsamadasyāpi sucetā abhavad dvijaḥ 13,031.058a varcāḥ sutejasaḥ putro vihavyas tasya cātmajaḥ 13,031.058c vihavyasya tu putras tu vitatyas tasya cātmajaḥ 13,031.059a vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ 13,031.059c śravās tasya sutaś carṣiḥ śravasaś cābhavat tamaḥ 13,031.060a tamasaś ca prakāśo 'bhūt tanayo dvijasattamaḥ 13,031.060c prakāśasya ca vāgindro babhūva jayatāṃ varaḥ 13,031.061a tasyātmajaś ca pramatir vedavedāṅgapāragaḥ 13,031.061c ghṛtācyāṃ tasya putras tu rurur nāmodapadyata 13,031.062a pramadvarāyāṃ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata 13,031.062c śunako nāma viprarṣir yasya putro 'tha śaunakaḥ 13,031.063a evaṃ vipratvam agamad vītahavyo narādhipaḥ 13,031.063c bhṛgoḥ prasādād rājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha 13,031.064a tathaiva kathito vaṃśo mayā gārtsamadas tava 13,031.064c vistareṇa mahārāja kim anyad anupṛcchasi 13,032.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,032.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryā mānavair bharatarṣabha 13,032.001c vistareṇa tad ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 13,032.002 bhīṣma uvāca 13,032.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,032.002c nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya cobhayoḥ 13,032.003a nāradaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ dvijarṣabhān 13,032.003c keśavaḥ paripapraccha bhagavan kān namasyasi 13,032.004a bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavato yān namasyasi 13,032.004c śakyaṃ cec chrotum icchāmi brūhy etad dharmavittama 13,032.005 nārada uvāca 13,032.005a śṛṇu govinda yān etān pūjayāmy arimardana 13,032.005c tvatto 'nyaḥ kaḥ pumāṃl loke śrotum etad ihārhati 13,032.006a varuṇaṃ vāyum ādityaṃ parjanyaṃ jātavedasam 13,032.006c sthāṇuṃ skandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ brahmāṇam eva ca 13,032.007a vācaspatiṃ candramasam apaḥ pṛthvīṃ sarasvatīm 13,032.007c satataṃ ye namasyanti tān namasyāmy ahaṃ vibho 13,032.008a tapodhanān vedavido nityaṃ vedaparāyaṇān 13,032.008c mahārhān vṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmy aham 13,032.009a abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye 'vikatthanāḥ 13,032.009c saṃtuṣṭāś ca kṣamāyuktās tān namasyāmy ahaṃ vibho 13,032.010a samyag dadati ye ceṣṭān kṣāntā dāntā jitendriyāḥ 13,032.010c sasyaṃ dhanaṃ kṣitiṃ gāś ca tān namasyāmi yādava 13,032.011a ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ 13,032.011c asaṃcayāḥ kriyāvantas tān namasyāmi yādava 13,032.012a ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithipriyāḥ 13,032.012c bhuñjante devaśeṣāṇi tān namasyāmi yādava 13,032.013a ye vedaṃ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ 13,032.013c yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tān pūjayāmy aham 13,032.014a prasannahṛdayāś caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ 13,032.014c ā pṛṣṭhatāpāt svādhyāye yuktās tān pūjayāmy aham 13,032.015a guruprasāde svādhyāye yatante ye sthiravratāḥ 13,032.015c śuśrūṣavo 'nasūyantas tān namasyāmi yādava 13,032.016a suvratā munayo ye ca brahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ 13,032.016c voḍhāro havyakavyānāṃ tān namasyāmi yādava 13,032.017a bhaikṣyacaryāsu niratāḥ kṛśā gurukulāśrayāḥ 13,032.017c niḥsukhā nirdhanā ye ca tān namasyāmi yādava 13,032.018a nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayojanāḥ 13,032.018c ahiṃsāniratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ 13,032.018e dāntāḥ śamaparāś caiva tān namasyāmi keśava 13,032.019a devatātithipūjāyāṃ prasaktā gṛhamedhinaḥ 13,032.019c kapotavṛttayo nityaṃ tān namasyāmi yādava 13,032.019d*0272_01 avandhyakālā ye 'lubdhās trivarge sādhaneṣu vā 13,032.019d*0272_02 viśiṣṭācārayuktāś ca nārāyaṇa namāmi tān 13,032.020a yeṣāṃ trivargaḥ kṛtyeṣu vartate nopahīyate 13,032.020c śiṣṭācārapravṛttāś ca tān namasyāmy ahaṃ sadā 13,032.021a brāhmaṇās triṣu lokeṣu ye trivargam anuṣṭhitāḥ 13,032.021c alolupāḥ puṇyaśīlās tān namasyāmi keśava 13,032.022a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca sudhābhakṣāś ca ye sadā 13,032.022c vrataiś ca vividhair yuktās tān namasyāmi mādhava 13,032.023a ayonīn agniyonīṃś ca brahmayonīṃs tathaiva ca 13,032.023c sarvabhūtātmayonīṃś ca tān namasyāmy ahaṃ dvijān 13,032.024a nityam etān namasyāmi kṛṣṇa lokakarān ṛṣīn 13,032.024c lokajyeṣṭhāñ jñānaniṣṭhāṃs tamoghnāṃl lokabhāskarān 13,032.025a tasmāt tvam api vārṣṇeya dvijān pūjaya nityadā 13,032.025c pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te 'nagha 13,032.025d@008_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,032.025d@008_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,032.025d@008_0002 tvatto 'haṃ śrotum icchāmi dharmaṃ bharatasattama 13,032.025d@008_0003 śaraṇāgataṃ ye rakṣanti bhūtagrāmaṃ caturvidham 13,032.025d@008_0004 kiṃ tasya bharataśreṣṭha phalaṃ bhavati tattvataḥ 13,032.025d@008_0004 bhīṣmaḥ 13,032.025d@008_0005 idaṃ śṛṇu mahārāja dharmaputra mahāyaśaḥ 13,032.025d@008_0006 itihāsaṃ purāvṛttaṃ śaraṇārthaṃ mahāphalam 13,032.025d@008_0007 prapātyamānaḥ śyenena kapotaḥ priyadarśanaḥ 13,032.025d@008_0008 vṛṣadarbhaṃ mahābhāgaṃ narendraṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,032.025d@008_0009 sa taṃ dṛṣṭvā viśuddhātmā trāsād aṅkam upāgatam 13,032.025d@008_0010 āśvāsyāśvasihīty āha na te 'sti bhayam aṇḍaja 13,032.025d@008_0011 bhayaṃ te sumahat kasmāt kutra kiṃ vā kṛtaṃ tvayā 13,032.025d@008_0012 yena tvam iha saṃprāpto visaṃjño bhrāntacetanaḥ 13,032.025d@008_0013 navanīlotpalāpīḍa cāruvarṇa sudarśana 13,032.025d@008_0014 dāḍimāśokapuṣpākṣa mā trasasvābhayaṃ tava 13,032.025d@008_0015 matsakāśam anuprāptaṃ na tvāṃ kaś cit samutsahet 13,032.025d@008_0016 manasā grahaṇaṃ kartuṃ rakṣādhyakṣapuraskṛtam 13,032.025d@008_0017 kāśirājyaṃ tavādyedaṃ tvadarthaṃ jīvitaṃ tathā 13,032.025d@008_0018 śyenaḥ 13,032.025d@008_0018 tyajeyaṃ bhava viśrabdhaḥ kapota na bhayaṃ tava 13,032.025d@008_0019 mamaitad vihitaṃ bhakṣyaṃ na rājaṃs trātum arhasi 13,032.025d@008_0020 atikrāntaṃ ca prāptaṃ ca prayatnāc copapāditam 13,032.025d@008_0021 māṃsaṃ ca rudhiraṃ cāsya majjā medaś ca me hitam 13,032.025d@008_0022 paritoṣakaro hy eṣa mama māsyāgrato bhava 13,032.025d@008_0023 tṛṣṇā me bādhate 'tyugrā kṣudhā nirdahatīva mām 13,032.025d@008_0024 muñcainaṃ na hi śakṣyāmi rājan mandayituṃ kṣudhām 13,032.025d@008_0025 mayā hy anusṛto hy eṣa matpakṣanakhavikṣataḥ 13,032.025d@008_0026 kiṃ cid ucchvāsaniḥśvāsaṃ na rājan goptum arhasi 13,032.025d@008_0027 yadi svaviṣaye rājan prabhus tvaṃ rakṣaṇe nṛṇām 13,032.025d@008_0028 khecarasya tṛṣārtasya na tvaṃ prabhur atho mama 13,032.025d@008_0029 yadi vairiṣu bhṛtyeṣu svajanavyavahārayoḥ 13,032.025d@008_0030 viṣayeṣv indriyāṇāṃ ca ākāśe mā parākrama 13,032.025d@008_0031 prabhutvaṃ hi parākramya samyak pakṣahareṣu te 13,032.025d@008_0032 bhīṣmaḥ 13,032.025d@008_0032 yadi tvam iha dharmārthī mām api draṣṭum arhasi 13,032.025d@008_0033 śrutvā śyenasya tad vākyaṃ rājarṣir vismayaṃ gataḥ 13,032.025d@008_0034 saṃbhāvya cainaṃ tad vākyaṃ tadarthī pratyabhāṣata 13,032.025d@008_0035 govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā 13,032.025d@008_0036 tvadartham adya kriyatāṃ kṣudhāpraśamanāya te 13,032.025d@008_0037 śaraṇāgataṃ na tyajeyam iti me vratam āhitam 13,032.025d@008_0038 śyenaḥ 13,032.025d@008_0038 na muñcati mamāṅgāni dvijo 'yaṃ paśya vai dvija 13,032.025d@008_0039 na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na cānyān vividhān dvijān 13,032.025d@008_0040 bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me 13,032.025d@008_0041 yas tu me vihito bhakṣaḥ svayaṃ devaiḥ sanātanaḥ 13,032.025d@008_0042 śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī 13,032.025d@008_0043 uśīnara kapote tu yadi snehas tavānagha 13,032.025d@008_0044 rājā 13,032.025d@008_0044 tatas tvaṃ me prayacchādya svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam 13,032.025d@008_0045 mahān anugraho me 'dya yas tvam evam ihāttha mām 13,032.025d@008_0046 bāḍham evaṃ kariṣyāmīty uktvāsau rājasattamaḥ 13,032.025d@008_0047 utkṛtyotkṛtya māṃsāni tulayā samatolayat 13,032.025d@008_0048 antaḥpure tatas tasya striyo ratnavibhūṣitāḥ 13,032.025d@008_0049 hāhābhūtā viniṣkrāntāḥ śrutvā paramaduḥkhitāḥ 13,032.025d@008_0050 tāsāṃ ruditaśabdena mantribhṛtyajanasya ca 13,032.025d@008_0051 babhūva sumahān nādo meghagambhīranisvanaḥ 13,032.025d@008_0052 niruddhaṃ gaganaṃ sarvaṃ śubhraṃ meghaiḥ samantataḥ 13,032.025d@008_0053 mahī pracalitā cāsīt tasya satyena karmaṇā 13,032.025d@008_0054 sa rājā pārśvataś caiva bāhubhyām ūrutaś ca yat 13,032.025d@008_0055 tāni māṃsāni saṃchidya tulāṃ pūrayate śanaiḥ 13,032.025d@008_0056 tathāpi na samas tena kapotena babhūva ha 13,032.025d@008_0057 asthibhūto yadā rājā nirmāṃso rudhirasravaḥ 13,032.025d@008_0058 tulāṃ tataḥ samārūḍhaḥ svaṃ māṃsakṣayam utsṛjan 13,032.025d@008_0059 tataḥ sendrās trayo lokās taṃ narendram upasthitāḥ 13,032.025d@008_0060 bheryaś cākāśagais tatra vāditā devaduṃdubhiḥ 13,032.025d@008_0061 amṛtenāvasiktaś ca vṛṣadarbho nareśvaraḥ 13,032.025d@008_0062 divyaiś ca susukhair mālyair abhivṛṣṭaḥ punaḥ punaḥ 13,032.025d@008_0063 devagandharvasaṃghātair apsarobhiś ca sarvataḥ 13,032.025d@008_0064 nṛttaś caivopagītaś ca pitāmaha iva prabhuḥ 13,032.025d@008_0065 hemaprāsādasaṃbādhaṃ maṇikāñcanatoraṇam 13,032.025d@008_0066 sa vaidūryamaṇistambhaṃ vimānaṃ samadhiṣṭhitaḥ 13,032.025d@008_0067 sa rājarṣir gataḥ svargaṃ karmaṇā tena śāśvatam 13,032.025d@008_0068 śaraṇāgateṣu caivaṃ tvaṃ kuru sarvaṃ yudhiṣṭhira 13,032.025d@008_0069 bhaktānām anuraktānām āśritānāṃ ca rakṣitā 13,032.025d@008_0070 dayāvān sarvabhūteṣu paratra sukham edhate 13,032.025d@008_0071 sādhuvṛtto hi yo rājā sadvṛttam anutiṣṭhati 13,032.025d@008_0072 kiṃ na prāptaṃ bhavet tena svavyājeneha karmaṇā 13,032.025d@008_0073 sa rājarṣir viśuddhātmā dhīraḥ satyaparākramaḥ 13,032.025d@008_0074 kāśīnām īśvaraḥ khyātas triṣu lokeṣu karmaṇā 13,032.025d@008_0075 yo 'py anyaḥ kārayed evaṃ śaraṇāgatarakṣaṇam 13,032.025d@008_0076 so 'pi gaccheta tām eva gatiṃ bharatasattama 13,032.025d@008_0077 idaṃ vṛttaṃ hi rājarṣer vṛṣadarbhasya kīrtayan 13,032.025d@008_0078 pūtātmā vai bhavel loke śṛṇuyād yaś ca nityaśaḥ 13,032.026a asmiṃl loke sadā hy ete paratra ca sukhapradāḥ 13,032.026c ta ete mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṃ tava 13,032.027a ye sarvātithayo nityaṃ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca 13,032.027c nityaṃ satye ca niratā durgāṇy atitaranti te 13,032.028a nityaṃ śamaparā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ 13,032.028c nityaṃ svādhyāyino ye ca durgāṇy atitaranti te 13,032.029a sarvān devān namasyanti ye caikaṃ devam āśritāḥ 13,032.029c śraddadhānāś ca dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 13,032.030a tathaiva viprapravarān namaskṛtya yatavratān 13,032.030c bhavanti ye dānaratā durgāṇy atitaranti te 13,032.030d*0273_01 tapasvinaś ca ye nityaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 13,032.030d*0273_02 tapasā bhāvitātmāno durgāṇy atitaranti te 13,032.030d*0273_03 devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ cārcane ratāḥ 13,032.030d*0273_04 śiṣṭānnabhojino ye ca durgāṇy atitaranti te 13,032.031a agnīn ādhāya vidhivat prayatā dhārayanti ye 13,032.031c prāptāḥ somāhutiṃ caiva durgāṇy atitaranti te 13,032.032a mātāpitror guruṣu ca samyag vartanti ye sadā 13,032.032c yathā tvaṃ vṛṣṇiśārdūlety uktvaivaṃ virarāma saḥ 13,032.033a tasmāt tvam api kaunteya pitṛdevadvijātithīn 13,032.033c samyak pūjaya yena tvaṃ gatim iṣṭām avāpsyasi 13,033.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,033.001a kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syāt pitāmaha 13,033.001c kiṃ kurvan karma nṛpatir ubhau lokau samaśnute 13,033.002 bhīṣma uvāca 13,033.002a etad rājñaḥ kṛtyatamam abhiṣiktasya bhārata 13,033.002c brāhmaṇānām anuṣṭhānam atyantaṃ sukham icchatā 13,033.002d*0274_01 brāhmaṇānāṃ rakṣaṇaṃ ca pūjā ca sukham icchataḥ 13,033.002d*0275_01 kartavyaṃ pārthiveneha tad viddhi bharatarṣabha 13,033.002e śrotriyān brāhmaṇān vṛddhān nityam evābhipūjayet 13,033.003a paurajānapadāṃś cāpi brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān 13,033.003c sāntvena bhogadānena namaskārais tathārcayet 13,033.004a etat kṛtyatamaṃ rājño nityam eveti lakṣayet 13,033.004c yathātmānaṃ yathā putrāṃs tathaitān paripālayet 13,033.005a ye cāpy eṣāṃ pūjyatamās tān dṛḍhaṃ pratipūjayet 13,033.005c teṣu śānteṣu tad rāṣṭraṃ sarvam eva virājate 13,033.006a te pūjyās te namaskāryās te rakṣyāḥ pitaro yathā 13,033.006c teṣv eva yātrā lokasya bhūtānām iva vāsave 13,033.007a abhicārair upāyaiś ca daheyur api tejasā 13,033.007c niḥśeṣaṃ kupitāḥ kuryur ugrāḥ satyaparākramāḥ 13,033.008a nāntam eṣāṃ prapaśyāmi na diśaś cāpy apāvṛtāḥ 13,033.008c kupitāḥ samudīkṣante dāveṣv agniśikhā iva 13,033.009a vidyan teṣāṃ sāhasikā guṇās teṣām atīva hi 13,033.009c kūpā iva tṛṇacchannā viśuddhā dyaur ivāpare 13,033.010a prasahyakāriṇaḥ ke cit kārpāsamṛdavo 'pare 13,033.010b*0276_01 mānyās teṣāṃ sādhavo ye na nindyāś cāpy asādhavaḥ 13,033.010c santi caiṣām atiśaṭhās tathānye 'titapasvinaḥ 13,033.011a kṛṣigorakṣyam apy anye bhaikṣam anye 'py anuṣṭhitāḥ 13,033.011c corāś cānye 'nṛtāś cānye tathānye naṭanartakāḥ 13,033.012a sarvakarmasu dṛśyante praśānteṣv itareṣu ca 13,033.012c vividhācārayuktāś ca brāhmaṇā bharatarṣabha 13,033.013a nānākarmasu yuktānāṃ bahukarmopajīvinām 13,033.013c dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityam evānukīrtayet 13,033.014a pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyoragarakṣasām 13,033.014c purohitā mahābhāgā brāhmaṇā vai narādhipa 13,033.015a naite devair na pitṛbhir na gandharvair na rākṣasaiḥ 13,033.015c nāsurair na piśācaiś ca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ 13,033.016a adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam 13,033.016c yam iccheyuḥ sa rājā syād yaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet 13,033.017a parivādaṃ ca ye kuryur brāhmaṇānām acetasaḥ 13,033.017b*0277_01 satyaṃ bravīmi te rājan vinaśyeyur asaṃśayam 13,033.017c nindāpraśaṃsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ 13,033.017e parikupyanti te rājan satataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ 13,033.018a brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate 13,033.018c brāhmaṇair yaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyāt kṣaṇād dhi saḥ 13,033.019a śakā yavanakāmbojās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,033.019c vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt 13,033.020a dramiḷāś ca kaliṅgāś ca pulindāś cāpy uśīnarāḥ 13,033.020c kaulāḥ sarpā māhiṣakās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,033.021a vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt 13,033.021c śreyān parājayas tebhyo na jayo jayatāṃ vara 13,033.022a yas tu sarvam idaṃ hanyād brāhmaṇaṃ ca na tatsamam 13,033.022c brahmavadhyā mahān doṣa ity āhuḥ paramarṣayaḥ 13,033.023a parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathaṃ cana 13,033.023c āsītādhomukhas tūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā 13,033.024a na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyām iha kaś cana 13,033.024c yo brāhmaṇavirodhena sukhaṃ jīvitum utsahet 13,033.025a durgraho muṣṭinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī 13,033.025c durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi 13,034.001 bhīṣma uvāca 13,034.001a brāhmaṇān eva satataṃ bhṛśaṃ saṃpratipūjayet 13,034.001c ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 13,034.002a ete bhogair alaṃkārair anyaiś caiva kim icchakaiḥ 13,034.002c sadā pūjyā namaskāryā rakṣyāś ca pitṛvan nṛpaiḥ 13,034.002e ato rāṣṭrasya śāntir hi bhūtānām iva vāsavāt 13,034.003a jāyatāṃ brahmavarcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ 13,034.003c mahārathaś ca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ 13,034.003d*0278_01 iti māṃ nāradaḥ prāha satataṃ sarvabhūtaye 13,034.004a brāhmaṇaṃ jātisaṃpannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratam 13,034.004c vāsayeta gṛhe rājan na tasmāt param asti vai 13,034.005a brāhmaṇebhyo havir dattaṃ pratigṛhṇanti devatāḥ 13,034.005c pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyo vidyate param 13,034.006a ādityaś candramā vāyur bhūmir āpo 'mbaraṃ diśaḥ 13,034.006c sarve brāhmaṇam āviśya sadānnam upabhuñjate 13,034.007a na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate 13,034.007c devāś cāpy asya nāśnanti pāpasya brāhmaṇadviṣaḥ 13,034.008a brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā 13,034.008c tathaiva devatā rājan nātra kāryā vicāraṇā 13,034.009a tathaiva te 'pi prīyante yeṣāṃ bhavati tad dhaviḥ 13,034.009c na ca pretya vinaśyanti gacchanti paramāṃ gatim 13,034.010a yena yenaiva haviṣā brāhmaṇāṃs tarpayen naraḥ 13,034.010c tena tenaiva prīyante pitaro devatās tathā 13,034.011a brāhmaṇād eva tad bhūtaṃ prabhavanti yataḥ prajāḥ 13,034.011c yataś cāyaṃ prabhavati pretya yatra ca gacchati 13,034.012a vedaiṣa mārgaṃ svargasya tathaiva narakasya ca 13,034.012c āgatānāgate cobhe brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ 13,034.012e brāhmaṇo bharataśreṣṭha svadharmaṃ veda medhayā 13,034.013a ye cainam anuvartante te na yānti parābhavam 13,034.013c na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam 13,034.014a ye brāhmaṇamukhāt prāptaṃ pratigṛhṇanti vai vacaḥ 13,034.014c kṛtātmāno mahātmānas te na yānti parābhavam 13,034.015a kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca 13,034.015c brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca 13,034.016a bhṛgavo 'jayaṃs tālajaṅghān nīpān aṅgiraso 'jayan 13,034.016c bharadvājo vaitahavyān ailāṃś ca bharatarṣabha 13,034.017a citrāyudhāṃś cāpy ajayann ete kṛṣṇājinadhvajāḥ 13,034.017c prakṣipyātha ca kumbhān vai pāragāminam ārabhet 13,034.018a yat kiṃ cit kathyate loke śrūyate paśyate 'pi vā 13,034.018c sarvaṃ tad brāhmaṇeṣv eva gūḍho 'gnir iva dāruṣu 13,034.019a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,034.019c saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāś ca bharatarṣabha 13,034.020 vāsudeva uvāca 13,034.020a mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tvā saṃśayaṃ śubhe 13,034.020c kena svit karmaṇā pāpaṃ vyapohati naro gṛhī 13,034.021 pṛthivy uvāca 13,034.021a brāhmaṇān eva seveta pavitraṃ hy etad uttamam 13,034.021c brāhmaṇān sevamānasya rajaḥ sarvaṃ praṇaśyati 13,034.022a ato bhūtir ataḥ kīrtir ato buddhiḥ prajāyate 13,034.022c apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare 13,034.023a brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate 13,034.023c atha yo brāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati so 'cirāt 13,034.024a yathā mahārṇave kṣipta āmaloṣṭo vinaśyati 13,034.024c tathā duścaritaṃ karma parābhāvāya kalpate 13,034.025a paśya candre kṛtaṃ lakṣma samudre lavaṇodakam 13,034.025c tathā bhagasahasreṇa mahendraṃ paricihnitam 13,034.026a teṣām eva prabhāvena sahasranayano hy asau 13,034.026c śatakratuḥ samabhavat paśya mādhava yādṛśam 13,034.027a icchan bhūtiṃ ca kīrtiṃ ca lokāṃś ca madhusūdana 13,034.027c brāhmaṇānumate tiṣṭhet puruṣaḥ śucir ātmavān 13,034.028a ity etad vacanaṃ śrutvā medinyā madhusūdanaḥ 13,034.028c sādhu sādhv ity athety uktvā medinīṃ pratyapūjayat 13,034.029a etāṃ śrutvopamāṃ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān 13,034.029a*0279_01 prayato bharatarṣabha 13,034.029a*0279_02 brāhmaṇāñ śrutasaṃpannān 13,034.029c satataṃ pūjayethās tvaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase 13,035.001 bhīṣma uvāca 13,035.001a janmanaiva mahābhāgo brāhmaṇo nāma jāyate 13,035.001c namasyaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgrabhuk 13,035.002a sarvān naḥ suhṛdas tāta brāhmaṇāḥ sumanomukhāḥ 13,035.002b*0280_01 sarvān ete haniṣyanti brāhmaṇā jātamanyavaḥ 13,035.002c gīrbhir maṅgalayuktābhir anudhyāyanti pūjitāḥ 13,035.003a sarvān no dviṣatas tāta brāhmaṇā jātamanyavaḥ 13,035.003c gīrbhir dāruṇayuktābhir abhihanyur apūjitāḥ 13,035.004a atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,035.004c sṛṣṭvā dvijātīn dhātā hi yathāpūrvaṃ samādadhat 13,035.005a na vo 'nyad iha kartavyaṃ kiṃ cid ūrdhvaṃ yathāvidhi 13,035.005c guptā gopāyata brahma śreyo vas tena śobhanam 13,035.006a svam eva kurvatāṃ karma śrīr vo brāhmī bhaviṣyati 13,035.006c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ pragrahaṃ ca gamiṣyatha 13,035.007a na śaudraṃ karma kartavyaṃ brāhmaṇena vipaścitā 13,035.007c śaudraṃ hi kurvataḥ karma dharmaḥ samuparudhyate 13,035.008a śrīś ca buddhiś ca tejaś ca vibhūtiś ca pratāpinī 13,035.008c svādhyāyenaiva māhātmyaṃ vimalaṃ pratipatsyatha 13,035.009a hutvā cāhavanīyasthaṃ mahābhāgye pratiṣṭhitāḥ 13,035.009c agrabhojyāḥ prasūtīnāṃ śriyā brāhmyānukalpitāḥ 13,035.010a śraddhayā parayā yuktā hy anabhidrohalabdhayā 13,035.010c damasvādhyāyaniratāḥ sarvān kāmān avāpsyatha 13,035.011a yac caiva mānuṣe loke yac ca deveṣu kiṃ cana 13,035.011c sarvaṃ tat tapasā sādhyaṃ jñānena vinayena ca 13,035.011d*0281_01 yuṣmatsaṃmānanāṃ prītiṃ pāvanaiḥ kṣatriyāśramam 13,035.011d*0281_02 amutreha samāyānti vaiśyaśūdrādikās tathā 13,035.011d*0281_03 arakṣitāś ca yuṣmābhir viruddhā yānti viplavam 13,035.011d*0281_04 yuṣmattejodhṛtā lokās tad rakṣatha jagattrayam 13,035.012a ity etā brahmagītās te samākhyātā mayānagha 13,035.012c viprānukampārtham idaṃ tena proktaṃ hi dhīmatā 13,035.013a bhūyas teṣāṃ balaṃ manye yathā rājñas tapasvinaḥ 13,035.013c durāsadāś ca caṇḍāś ca rabhasāḥ kṣiprakāriṇaḥ 13,035.014a santy eṣāṃ siṃhasattvāś ca vyāghrasattvās tathāpare 13,035.014c varāhamṛgasattvāś ca gajasattvās tathāpare 13,035.015a karpāsamṛdavaḥ ke cit tathānye makaraspṛśaḥ 13,035.015c vibhāṣyaghātinaḥ ke cit tathā cakṣurhaṇo 'pare 13,035.016a santi cāśīviṣanibhāḥ santi mandās tathāpare 13,035.016c vividhānīha vṛttāni brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira 13,035.017a mekalā dramiḍāḥ kāśāḥ pauṇḍrāḥ kollagirās tathā 13,035.017c śauṇḍikā daradā darvāś caurāḥ śabarabarbarāḥ 13,035.018a kirātā yavanāś caiva tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,035.018c vṛṣalatvam anuprāptā brāhmaṇānām adarśanāt 13,035.019a brāhmaṇānāṃ paribhavād asurāḥ salileśayāḥ 13,035.019c brāhmaṇānāṃ prasādāc ca devāḥ svarganivāsinaḥ 13,035.020a aśakyaṃ spraṣṭum ākāśam acālyo himavān giriḥ 13,035.020c avāryā setunā gaṅgā durjayā brāhmaṇā bhuvi 13,035.021a na brāhmaṇavirodhena śakyā śāstuṃ vasuṃdharā 13,035.021c brāhmaṇā hi mahātmāno devānām api devatāḥ 13,035.022a tān pūjayasva satataṃ dānena paricaryayā 13,035.022c yadīcchasi mahīṃ bhoktum imāṃ sāgaramekhalām 13,035.023a pratigraheṇa tejo hi viprāṇāṃ śāmyate 'nagha 13,035.023c pratigrahaṃ ye neccheyus te 'pi rakṣyās tvayānagha 13,036.001 bhīṣma uvāca 13,036.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,036.001c śakraśambarasaṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 13,036.002a śakro hy ajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajoruṇaḥ 13,036.002c virūpaṃ rūpam āsthāya praśnaṃ papraccha śambaram 13,036.003a kena śambara vṛttena svajātyān adhitiṣṭhasi 13,036.003c śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tan me prabrūhi pṛcchataḥ 13,036.004 śambara uvāca 13,036.004a nāsūyāmi sadā viprān brahmāṇaṃ ca pitāmaham 13,036.004c śāstrāṇi vadato viprān saṃmanyāmi yathāsukham 13,036.005a śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhi cit 13,036.005c abhyarcyān anupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām 13,036.006a te viśrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā 13,036.006c pramatteṣv apramatto 'smi sadā supteṣu jāgṛmi 13,036.007a te mā śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyam anasūyakam 13,036.007c samāsiñcanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 13,036.008a yac ca bhāṣanti te tuṣṭās tat tad gṛhṇāmi medhayā 13,036.008c samādhim ātmano nityam anulomam acintayan 13,036.009a so 'haṃ vāgagrasṛṣṭānāṃ rasānām avalehakaḥ 13,036.009c svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 13,036.010a etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam 13,036.010c yad brāhmaṇamukhāc chāstram iha śrutvā pravartate 13,036.011a etat kāraṇam ājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā 13,036.011c yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ pratyapadyata 13,036.012a dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām 13,036.012c paryapṛcchat katham ime siddhā iti niśākaram 13,036.012d*0282_01 sa pṛṣṭas tān uvācedaṃ siddhāṃs tatra niśākaraḥ 13,036.013 soma uvāca 13,036.013a brāhmaṇās tapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā 13,036.013c bhujavīryā hi rājāno vāgastrāś ca dvijātayaḥ 13,036.014a pravasan vāpy adhīyīta bahvīr durvasatīr vasan 13,036.014c nirmanyur api nirmāno yatiḥ syāt samadarśanaḥ 13,036.015a api cej jātisaṃpannaḥ sarvān vedān pitur gṛhe 13,036.015c ślāghamāna ivādhīyed grāmya ity eva taṃ viduḥ 13,036.016a bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva 13,036.016c rājānaṃ cāpy ayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 13,036.017a atimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ 13,036.017c garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ 13,036.017d*0283_01 vidyāvido lokavidas tapodamasamanvitāḥ 13,036.017d*0283_02 nityaṃ pūjyāś ca vandyāś ca dvijā lokadvayecchubhiḥ 13,036.018a ity etan me pitā śrutvā somād adbhutadarśanāt 13,036.018c brāhmaṇān pūjayām āsa tathaivāhaṃ mahāvratān 13,036.019 bhīṣma uvāca 13,036.019a śrutvaitad vacanaṃ śakro dānavendramukhāc cyutam 13,036.019c dvijān saṃpūjayām āsa mahendratvam avāpa ca 13,037.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,037.001a apūrvaṃ vā bhavet pātram atha vāpi ciroṣitam 13,037.001c dūrād abhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ syāt pitāmaha 13,037.002 bhīṣma uvāca 13,037.002a kriyā bhavati keṣāṃ cid upāṃśuvratam uttamam 13,037.002c yo yo yāceta yat kiṃ cit sarvaṃ dadyāma ity uta 13,037.003a apīḍayan bhṛtyavargam ity evam anuśuśruma 13,037.003c pīḍayan bhṛtyavargaṃ hi ātmānam apakarṣati 13,037.004a apūrvaṃ vāpi yat pātraṃ yac cāpi syāc ciroṣitam 13,037.004c dūrād abhyāgataṃ cāpi tat pātraṃ ca vidur budhāḥ 13,037.005 yudhiṣṭhira uvāca 13,037.005a apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā 13,037.005c pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapet 13,037.006 bhīṣma uvāca 13,037.006a ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ 13,037.006c sarve pūjyāś ca mānyāś ca śrutavṛttopasaṃhitāḥ 13,037.007a ato 'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām 13,037.007c tasmān nityaṃ parīkṣeta puruṣān praṇidhāya vai 13,037.008a akrodhaḥ satyavacanam ahiṃsā dama ārjavam 13,037.008c adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā tapaḥ śamaḥ 13,037.009a yasminn etāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata 13,037.009c bhāvato viniviṣṭāni tat pātraṃ mānam arhati 13,037.010a tathā ciroṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatam eva ca 13,037.010c apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tat pātraṃ mānam arhati 13,037.011a aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam 13,037.011c sarvatra cānavasthānam etan nāśanam ātmanaḥ 13,037.012a bhavet paṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ 13,037.012c ānvīkṣikīṃ tarkavidyām anurakto nirarthikām 13,037.013a hetuvādān bruvan satsu vijetāhetuvādikaḥ 13,037.013b*0284_01 vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ 13,037.013b*0284_02 gṛhṇan pratigraham atho nayaty ātmānam eva ca 13,037.013b*0284_03 pratigrahasamartho 'pi nādatte yaḥ pratigraham 13,037.013b*0284_04 ye lokā dānaśīlānāṃ sa tān āpnoti puṣkalān 13,037.013c ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaiva hi 13,037.014a sarvābhiśaṅkī mūḍhaś ca bālaḥ kaṭukavāg api 13,037.014c boddhavyas tādṛśas tāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ 13,037.015a yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate 13,037.015c evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca 13,037.015e alpaśrutāḥ kutarkāś ca dṛṣṭāḥ spṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ 13,037.016a śrutismṛtītihāsādipurāṇāraṇyavedinaḥ 13,037.016c anurundhyād bahujñāṃś ca sārajñāṃś caiva paṇḍitān 13,037.017a lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaś cātmahitāni ca 13,037.017c evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīr edhate samāḥ 13,037.018a ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca 13,037.018c pitṝṇām atha viprāṇām atithīnāṃ ca pañcamam 13,037.019a paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā 13,037.019c evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvan dharmān na hīyate 13,037.019d*0285_01 pātrāṇām uttamaṃ pātraṃ tad āhur dharmacintakāḥ 13,038.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,038.001a strīṇāṃ svabhāvam icchāmi śrotuṃ bharatasattama 13,038.001c striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghucittāḥ pitāmaha 13,038.002 bhīṣma uvāca 13,038.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,038.002c nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañcacūḍayā 13,038.003a lokān anucaran dhīmān devarṣir nāradaḥ purā 13,038.003c dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañcacūḍām aninditām 13,038.004a tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ 13,038.004c saṃśayo hṛdi me kaś cit tan me brūhi sumadhyame 13,038.005a evam uktā tu sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam 13,038.005c viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām 13,038.006 nārada uvāca 13,038.006a na tvām aviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃ cana 13,038.006c strīṇāṃ svabhāvam icchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane 13,038.007 bhīṣma uvāca 13,038.007a etac chrutvā vacas tasya devarṣer apsarottamā 13,038.007c pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ 13,038.008a viditās te striyo yāś ca yādṛśāś ca svabhāvataḥ 13,038.008c na mām arhasi devarṣe niyoktuṃ praśna īdṛśe 13,038.009a tām uvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame 13,038.009c mṛṣāvāde bhaved doṣaḥ satye doṣo na vidyate 13,038.010a ity uktā sā kṛtamatir abhavac cāruhāsinī 13,038.010c strīdoṣāñ śāśvatān satyān bhāṣituṃ saṃpracakrame 13,038.011 pañcacūḍovāca 13,038.011a kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca yoṣitaḥ 13,038.011c maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada 13,038.012a na strībhyaḥ kiṃ cid anyad vai pāpīyastaram asti vai 13,038.012c striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvam api vettha ha 13,038.013a samājñātān ṛddhimataḥ pratirūpān vaśe sthitān 13,038.013c patīn antaram āsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum 13,038.014a asaddharmas tv ayaṃ strīṇām asmākaṃ bhavati prabho 13,038.014c pāpīyaso narān yad vai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe 13,038.015a striyaṃ hi yaḥ prārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati 13,038.015c īṣac ca kurute sevāṃ tam evecchanti yoṣitaḥ 13,038.016a anarthitvān manuṣyāṇāṃ bhayāt parijanasya ca 13,038.016c maryādāyām amaryādāḥ striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.017a nāsāṃ kaś cid agamyo 'sti nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ 13,038.017c virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumān ity eva bhuñjate 13,038.018a na bhayān nāpy anukrośān nārthahetoḥ kathaṃ cana 13,038.018c na jñātikulasaṃbandhāt striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.019a yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇavāsasām 13,038.019c nārīṇāṃ svairavṛttānāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ 13,038.020a yāś ca śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ 13,038.020c api tāḥ saṃprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ 13,038.021a paṅguṣv api ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ 13,038.021c strīṇām agamyo loke 'smin nāsti kaś cin mahāmune 13,038.022a yadi puṃsāṃ gatir brahma kathaṃ cin nopapadyate 13,038.022c apy anyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.022d*0286_01 duṣṭācārāḥ pāparatā asatyā māyayā vṛtāḥ 13,038.022d*0286_02 adṛṣṭabuddhibahulāḥ prāyeṇety avagamyatām 13,038.023a alābhāt puruṣāṇāṃ hi bhayāt parijanasya ca 13,038.023c vadhabandhabhayāc cāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ 13,038.024a calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatas tathā 13,038.024b*0287_01 suhṛdy avadyahṛdyās tā vairakopālayāḥ sma tāḥ 13,038.024c prājñasya puruṣasyeha yathā vācas tathā striyaḥ 13,038.025a nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ 13,038.025c nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ 13,038.026a idam anyac ca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām 13,038.026c dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yoniḥ praklidyate striyaḥ 13,038.026d*0288_01 susnātaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sucandanalavokṣitam 13,038.026d*0288_02 yoniḥ svadyati nārīṇāṃ dṛteḥ pādād ivodakam 13,038.027a kāmānām api dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ 13,038.027c rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ 13,038.028a na kāmabhogān bahulān nālaṃkārārthasaṃcayān 13,038.028c tathaiva bahu manyante yathā ratyām anugraham 13,038.029a antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham 13,038.029c kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnir ity ekataḥ striyaḥ 13,038.030a yataś ca bhūtāni mahānti pañca; yataś ca lokā vihitā vidhātrā 13,038.030c yataḥ pumāṃsaḥ pramadāś ca nirmitās; tadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada 13,039.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,039.001a ime vai mānavā loke strīṣu sajjanty abhīkṣṇaśaḥ 13,039.001c mohena param āviṣṭā daivādiṣṭena pārthiva 13,039.001e striyaś ca puruṣeṣv eva pratyakṣaṃ lokasākṣikam 13,039.002a atra me saṃśayas tīvro hṛdi saṃparivartate 13,039.002c katham āsāṃ narāḥ saṅgaṃ kurvate kurunandana 13,039.002e striyo vā teṣu rajyante virajyante 'tha vā punaḥ 13,039.003a iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāḥ sma rakṣitum 13,039.003c pramadāḥ puruṣeṇeha tan me vyākhyātum arhasi 13,039.004a etā hi mayamāyābhir vañcayantīha mānavān 13,039.004c na cāsāṃ mucyate kaś cit puruṣo hastam āgataḥ 13,039.004e gāvo navatṛṇānīva gṛhṇanty eva navān navān 13,039.005a śambarasya ca yā māyā yā māyā namucer api 13,039.005c baleḥ kumbhīnaseś caiva sarvās tā yoṣito viduḥ 13,039.006a hasantaṃ prahasanty etā rudantaṃ prarudanti ca 13,039.006c apriyaṃ priyavākyaiś ca gṛhṇate kālayogataḥ 13,039.006d*0289_01 yadi jihvāsahasraṃ syāj jīvec ca śaradāṃ śatam 13,039.006d*0289_02 ananyakarmā strīdoṣān anuktvā nidhanaṃ vrajet 13,039.007a uśanā veda yac chāstraṃ yac ca veda bṛhaspatiḥ 13,039.007c strībuddhyā na viśiṣyete tāḥ sma rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ 13,039.008a anṛtaṃ satyam ity āhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtam 13,039.008b*0290_01 doṣāspade 'śucau deśe hy āsāṃ raktās tv aho narāḥ 13,039.008c iti yās tāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣair iha 13,039.009a strīṇāṃ buddhyupaniṣkarṣād arthaśāstrāṇi śatruhan 13,039.009c bṛhaspatiprabhṛtibhir manye sadbhiḥ kṛtāni vai 13,039.010a saṃpūjyamānāḥ puruṣair vikurvanti mano nṛṣu 13,039.010c apāstāś ca tathā rājan vikurvanti manaḥ striyaḥ 13,039.010d*0291_01 imāḥ prajā mahābāho dhārmikya iti naḥ śrutam 13,039.010d*0291_02 satkṛtāsatkṛtāś cāpi vikurvanti manaḥ sadā 13,039.011a kas tāḥ śakto rakṣituṃ syād iti me saṃśayo mahān 13,039.011c tan me brūhi mahābāho kurūṇāṃ vaṃśavardhana 13,039.012a yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kathaṃ cana 13,039.012c kartuṃ vā kṛtapūrvā vā tan me vyākhyātum arhasi 13,040.001 bhīṣma uvāca 13,040.001a evam etan mahābāho nātra mithyāsti kiṃ cana 13,040.001c yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa 13,040.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,040.002c yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā 13,040.003a pramadāś ca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha 13,040.003c yadarthaṃ tac ca te tāta pravakṣye vasudhādhipa 13,040.004a na hi strībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃ cid asti vai 13,040.004c agnir hi pramadā dīpto māyāś ca mayajā vibho 13,040.004e kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyur ity ekataḥ striyaḥ 13,040.005a imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutam 13,040.005c svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devān iyād bhayam 13,040.006a athābhyagacchan devās te pitāmaham ariṃdama 13,040.006c nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīm āsann avāṅmukhāḥ 13,040.007a teṣām antargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ 13,040.007c mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo 'sṛjat prabhuḥ 13,040.008a pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan 13,040.008c asādhvyas tu samutpannā kṛtyā sargāt prajāpateḥ 13,040.009a tābhyaḥ kāmān yathākāmaṃ prādād dhi sa pitāmahaḥ 13,040.009c tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narāṃs tadā 13,040.010a krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjat prabhuḥ 13,040.010c asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṃ gatāḥ 13,040.010d*0292_01 dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca mahāgurunṛpādinām 13,040.010d*0292_02 kṣaṇastrīsaṅgakāmotthā yātanāho nirantarā 13,040.010d*0292_03 araktamanasāṃ nityaṃ brahmacaryamalātmanām 13,040.010d*0292_04 tapodamārcanādhyānayuktānāṃ śuddhir uttamā 13,040.011a na ca strīṇāṃ kriyā kā cid iti dharmo vyavasthitaḥ 13,040.011c nirindriyā amantrāś ca striyo 'nṛtam iti śrutiḥ 13,040.012a śayyāsanam alaṃkāram annapānam anāryatām 13,040.012c durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ 13,040.013a na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃ cana 13,040.013c api viśvakṛtā tāta kutas tu puruṣair iha 13,040.014a vācā vā vadhabandhair vā kleśair vā vividhais tathā 13,040.014c na śakyā rakṣituṃ nāryas tā hi nityam asaṃyatāḥ 13,040.015a idaṃ tu puruṣavyāghra purastāc chrutavān aham 13,040.015c yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyaḥ 13,040.015d*0293_01 tan nibodha mahārāja kathayāmi samāsataḥ 13,040.016a ṛṣir āsīn mahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ 13,040.016c tasya bhāryā rucir nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 13,040.017a tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ 13,040.017c viśeṣatas tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ 13,040.018a nārīṇāṃ caritajñaś ca devaśarmā mahāmuniḥ 13,040.018c yathāśakti yathotsāhaṃ bhāryāṃ tām abhyarakṣata 13,040.019a puraṃdaraṃ ca jānīte parastrīkāmacāriṇam 13,040.019c tasmād yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha 13,040.020a sa kadā cid ṛṣis tāta yajñaṃ kartumanās tadā 13,040.020c bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syād ity acintayat 13,040.021a rakṣāvidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ 13,040.021c āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam 13,040.022a yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ 13,040.022c putra prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam 13,040.023a apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram 13,040.023c sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha 13,040.024a ity ukto vipulas tena tapasvī niyatendriyaḥ 13,040.024c sadaivogratapā rājann agnyarkasadṛśadyutiḥ 13,040.025a dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata 13,040.025c punaś cedaṃ mahārāja papraccha prathitaṃ gurum 13,040.026a kāni rūpāṇi śakrasya bhavanty āgacchato mune 13,040.026c vapus tejaś ca kīdṛg vai tan me vyākhyātum arhasi 13,040.027a tataḥ sa bhagavāṃs tasmai vipulāya mahātmane 13,040.027c ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata 13,040.028a bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ 13,040.028c tāṃs tān vikurute bhāvān bahūn atha muhur muhuḥ 13,040.029a kirīṭī vajrabhṛd dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ 13,040.029c bhavaty atha muhūrtena caṇḍālasamadarśanaḥ 13,040.030a śikhī jaṭī cīravāsāḥ punar bhavati putraka 13,040.030c bṛhaccharīraś ca punaḥ pīvaro 'tha punaḥ kṛśaḥ 13,040.031a gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ 13,040.031c virūpo rūpavāṃś caiva yuvā vṛddhas tathaiva ca 13,040.032a prājño jaḍaś ca mūkaś ca hrasvo dīrghas tathaiva ca 13,040.032c brāhmaṇaḥ kṣatriyaś caiva vaiśyaḥ śūdras tathaiva ca 13,040.032e pratilomānulomaś ca bhavaty atha śatakratuḥ 13,040.033a śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān 13,040.033c siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ 13,040.034a daivaṃ daityam atho rājñāṃ vapur dhārayate 'pi ca 13,040.034c sukṛśo vāyubhagnāṅgaḥ śakunir vikṛtas tathā 13,040.035a catuṣpād bahurūpaś ca punar bhavati bāliśaḥ 13,040.035c makṣikāmaśakādīnāṃ vapur dhārayate 'pi ca 13,040.036a na śakyam asya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kena cit 13,040.036c api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭam idaṃ jagat 13,040.037a punar antarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā 13,040.037c vāyubhūtaś ca sa punar devarājo bhavaty uta 13,040.038a evaṃ rūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ 13,040.038c tasmād vipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām 13,040.038d*0294_01 sā tvayā satataṃ rakṣyā ity uktvā prayayau muniḥ 13,040.039a yathā ruciṃ nāvalihed devendro bhṛgusattama 13,040.039c kratāv upahitaṃ nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān 13,040.040a evam ākhyāya sa munir yajñakāro 'gamat tadā 13,040.040c devaśarmā mahābhāgas tato bharatasattama 13,040.041a vipulas tu vacaḥ śrutvā guroś cintāparo 'bhavat 13,040.041c rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājān mahābalāt 13,040.042a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe 13,040.042c māyāvī hi surendro 'sau durdharṣaś cāpi vīryavān 13,040.043a nāpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ 13,040.043c uṭajaṃ vā tathā hy asya nānāvidhasarūpatā 13,040.044a vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet 13,040.044c tasmād imāṃ saṃpraviśya ruciṃ sthāsye 'ham adya vai 13,040.045a atha vā pauruṣeṇeyam aśakyā rakṣituṃ mayā 13,040.045c bahurūpo hi bhagavāñ chrūyate harivāhanaḥ 13,040.046a so 'haṃ yogabalād enāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt 13,040.046c gātrāṇi gātrair asyāhaṃ saṃpravekṣye 'bhirakṣitum 13,040.047a yady ucchiṣṭām imāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ 13,040.047c śapsyaty asaṃśayaṃ kopād divyajñāno mahātapāḥ 13,040.048a na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā pramadā nṛbhiḥ 13,040.048c māyāvī hi surendro 'sāv aho prāpto 'smi saṃśayam 13,040.049a avaśyakaraṇīyaṃ hi guror iha hi śāsanam 13,040.049c yadi tv etad ahaṃ kuryām āścaryaṃ syāt kṛtaṃ mayā 13,040.050a yogenānupraviśyeha gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.050c nirmuktasya rajorūpān nāparādho bhaven mama 13,040.050d*0295_01 mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ 13,040.050d*0295_02 anyathāliṅgyate kāntā duhitāliṅgyate 'nyathā 13,040.050d*0295_03 garbhasaṃstho yathā putro jāyamāno na lipyate 13,040.050d*0295_04 evaṃ jñānī na laukyaiś ca karmabhir naiva duṣyate 13,040.051a yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhām adhyāvaset pathi 13,040.051c tathādyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.052a asaktaḥ padmapatrastho jalabindur yathā calaḥ 13,040.052c evam eva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ 13,040.053a ity evaṃ dharmam ālokya vedavedāṃś ca sarvaśaḥ 13,040.053c tapaś ca vipulaṃ dṛṣṭvā guror ātmana eva ca 13,040.054a iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ 13,040.054c ātiṣṭhat paramaṃ yatnaṃ yathā tac chṛṇu pārthiva 13,040.055a gurupatnīm upāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ 13,040.055c upāsīnām anindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalobhayat 13,040.055d*0296_01 vipulo 'tha ruciṃ tasmin yogāt tāṃ praviveśa ha 13,040.055d*0296_02 rakṣituṃ gurupatnīṃ sa bahurūpāc chatakratoḥ 13,040.056a netrābhyāṃ netrayor asyā raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ 13,040.056c viveśa vipulaḥ kāyam ākāśaṃ pavano yathā 13,040.057a lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca 13,040.057c aviceṣṭann atiṣṭhad vai chāyevāntargato muniḥ 13,040.058a tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.058c uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tam abudhyata 13,040.059a yaṃ kālaṃ nāgato rājan gurus tasya mahātmanaḥ 13,040.059c kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so 'bhyarakṣata 13,041.001 bhīṣma uvāca 13,041.001a tataḥ kadā cid devendro divyarūpavapurdharaḥ 13,041.001c idam antaram ity evaṃ tato 'bhyāgād athāśramam 13,041.002a rūpam apratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipa 13,041.002c darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tam āśramam 13,041.003a sa dadarśa tam āsīnaṃ vipulasya kalevaram 13,041.003c niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yathālekhyagataṃ tathā 13,041.004a ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām 13,041.004c padmapatraviśālākṣīṃ saṃpūrṇendunibhānanām 13,041.005a sā tam ālokya sahasā pratyutthātum iyeṣa ha 13,041.005c rūpeṇa vismitā ko 'sīty atha vaktum ihecchatī 13,041.006a utthātukāmāpi satī vyatiṣṭhad vipulena sā 13,041.006c nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum 13,041.007a tām ābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramavalgunā 13,041.007c tvadartham āgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite 13,041.008a kliśyamānam anaṅgena tvatsaṃkalpodbhavena vai 13,041.008c tat paryāpnuhi māṃ subhru purā kālo 'tivartate 13,041.009a tam evaṃvādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ 13,041.009c gurupatnyāḥ śarīrastho dadarśa ca surādhipam 13,041.010a na śaśāka ca sā rājan pratyutthātum aninditā 13,041.010c vaktuṃ ca nāśakad rājan viṣṭabdhā vipulena sā 13,041.011a ākāraṃ gurupatnyās tu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ 13,041.011c nijagrāha mahātejā yogena balavat prabho 13,041.011e babandha yogabandhaiś ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ 13,041.012a tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punar eva śacīpatiḥ 13,041.012c uvāca vrīḍito rājaṃs tāṃ yogabalamohitām 13,041.013a ehy ehīti tataḥ sā taṃ prativaktum iyeṣa ca 13,041.013c sa tāṃ vācaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat 13,041.014a bhoḥ kim āgamane kṛtyam iti tasyāś ca niḥsṛtā 13,041.014c vaktrāc chaśāṅkapratimād vāṇī saṃskārabhūṣitā 13,041.015a vrīḍitā sā tu tad vākyam uktvā paravaśā tadā 13,041.015c puraṃdaraś ca saṃtrasto babhūva vimanās tadā 13,041.016a sa tad vaikṛtam ālakṣya devarājo viśāṃ pate 13,041.016c avaikṣata sahasrākṣas tadā divyena cakṣuṣā 13,041.017a dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntaragocaram 13,041.017c pratibimbam ivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam 13,041.018a sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ 13,041.018c prāvepata susaṃtrastaḥ śāpabhītas tadā vibho 13,041.019a vimucya gurupatnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ 13,041.019c svaṃ kalevaram āviśya śakraṃ bhītam athābravīt 13,041.020a ajitendriya pāpātman kāmātmaka puraṃdara 13,041.020c na ciraṃ pūjayiṣyanti devās tvāṃ mānuṣās tathā 13,041.021a kiṃ nu tad vismṛtaṃ śakra na tan manasi te sthitam 13,041.021c gautamenāsi yan mukto bhagāṅkaparicihnitaḥ 13,041.022a jāne tvāṃ bāliśamatim akṛtātmānam asthiram 13,041.022c mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam 13,041.023a nāhaṃ tvām adya mūḍhātman daheyaṃ hi svatejasā 13,041.023c kṛpāyamāṇas tu na te dagdhum icchāmi vāsava 13,041.024a sa ca ghoratapā dhīmān gurur me pāpacetasam 13,041.024c dṛṣṭvā tvāṃ nirdahed adya krodhadīptena cakṣuṣā 13,041.025a naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punar mānyāś ca te dvijāḥ 13,041.025c mā gamaḥ sasutāmātyo 'tyayaṃ brahmabalārditaḥ 13,041.026a amaro 'smīti yad buddhim etām āsthāya vartase 13,041.026c māvamaṃsthā na tapasām asādhyaṃ nāma kiṃ cana 13,041.027a tac chrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ 13,041.027c akiṃcid uktvā vrīḍitas tatraivāntaradhīyata 13,041.028a muhūrtayāte śakre tu devaśarmā mahātapāḥ 13,041.028c kṛtvā yajñaṃ yathākāmam ājagāma svam āśramam 13,041.029a āgate 'tha gurau rājan vipulaḥ priyakarmakṛt 13,041.029c rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nyavedayad aninditām 13,041.030a abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ 13,041.030c vipulaḥ paryupātiṣṭhad yathāpūrvam aśaṅkitaḥ 13,041.031a viśrāntāya tatas tasmai sahāsīnāya bhāryayā 13,041.031c nivedayām āsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat 13,041.032a tac chrutvā sa munis tuṣṭo vipulasya pratāpavān 13,041.032c babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca 13,041.033a vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktim ātmani ca prabhuḥ 13,041.033c dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhv ity uvāca ha 13,041.034a pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam 13,041.034c vareṇa cchandayām āsa sa tasmād guruvatsalaḥ 13,041.034c*0297_01 devaśarmā mahāmatiḥ 13,041.034c*0297_02 sthitiṃ ca dharme jagrāha 13,041.034e anujñātaś ca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ 13,041.035a tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ 13,041.035c nirbhayo balavṛtraghnāc cacāra vijane vane 13,042.001 bhīṣma uvāca 13,042.001a vipulas tv akarot tīvraṃ tapaḥ kṛtvā guror vacaḥ 13,042.001c tapoyuktam athātmānam amanyata ca vīryavān 13,042.002a sa tena karmaṇā spardhan pṛthivīṃ pṛthivīpate 13,042.002c cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtir varo nṛṣu 13,042.003a ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ 13,042.003c karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca 13,042.004a atha kāle vyatikrānte kasmiṃś cit kurunandana 13,042.004c rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavat 13,042.005a etasminn eva kāle tu divyā kā cid varāṅganā 13,042.005c bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā 13,042.006a tasyāḥ śarīrāt puṣpāṇi patitāni mahītale 13,042.006c tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata 13,042.007a tāny agṛhṇāt tato rājan rucir nalinalocanā 13,042.007c tadā nimantrakas tasyā aṅgebhyaḥ kṣipram āgamat 13,042.008a tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī 13,042.008c bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai 13,042.009a pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī 13,042.009c āmantritā tato 'gacchad rucir aṅgapater gṛhān 13,042.010a puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendravarāṅganā 13,042.010c bhaginīṃ codayām āsa puṣpārthe cārulocanā 13,042.011a sā bhartre sarvam ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā 13,042.011c bhaginyā bhāṣitaṃ sarvam ṛṣis tac cābhyanandata 13,042.012a tato vipulam ānāyya devaśarmā mahātapāḥ 13,042.012c puṣpārthe codayām āsa gaccha gaccheti bhārata 13,042.012d*0298_01 gaccha gaccheti puṣpārtham āśramaṃ me 'tha bhārata 13,042.013a vipulas tu guror vākyam avicārya mahātapāḥ 13,042.013c sa tathety abravīd rājaṃs taṃ ca deśaṃ jagāma ha 13,042.014a yasmin deśe tu tāny āsan patitāni nabhastalāt 13,042.014c amlānāny api tatrāsan kusumāny aparāṇy api 13,042.015a tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca 13,042.015c prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata 13,042.016a saṃprāpya tāni prītātmā guror vacanakārakaḥ 13,042.016c tato jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm 13,042.017a sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām 13,042.017c cakravat parivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam 13,042.018a tatraikas tūrṇam agamat tatpade parivartayan 13,042.018c ekas tu na tathā rājaṃś cakratuḥ kalahaṃ tataḥ 13,042.019a tvaṃ śīghraṃ gacchasīty eko 'bravīn neti tathāparaḥ 13,042.019c neti neti ca tau tāta parasparam athocatuḥ 13,042.020a tayor vispardhator evaṃ śapatho 'yam abhūt tadā 13,042.020c manasoddiśya vipulaṃ tato vākyam athocatuḥ 13,042.021a āvayor anṛtaṃ prāha yas tasyātha dvijasya vai 13,042.021c vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhaved iti 13,042.022a etac chrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano 'bhavat 13,042.022c evaṃ tīvratapāś cāhaṃ kaṣṭaś cāyaṃ parigrahaḥ 13,042.023a mithunasyāsya kiṃ me syāt kṛtaṃ pāpaṃ yato gatiḥ 13,042.023c aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me 'dya vai 13,042.024a evaṃ saṃcintayann eva vipulo rājasattama 13,042.024c avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkṛtam ātmanaḥ 13,042.025a tataḥ ṣaḍ anyān puruṣān akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ 13,042.025c apaśyad dīvyamānān vai lobhaharṣānvitāṃs tathā 13,042.026a kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛto mithunena vai 13,042.026c vipulaṃ vai samuddiśya te 'pi vākyam athābruvan 13,042.027a yo lobham āsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartum utsahet 13,042.027c vipulasya pare loke yā gatis tām avāpnuyāt 13,042.028a etac chrutvā tu vipulo nāpaśyad dharmasaṃkaram 13,042.028c janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvam athātmanaḥ 13,042.029a sa pradadhyau tadā rājann agnāv agnir ivāhitaḥ 13,042.029c dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham 13,042.030a tasya cintayatas tāta bahvyo dinaniśā yayuḥ 13,042.030c idam āsīn manasi ca rucyā rakṣaṇakāritam 13,042.031a lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca 13,042.031c vidhāya na mayā coktaṃ satyam etad guros tadā 13,042.032a etad ātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulas tadā 13,042.032c amanyata mahābhāga tathā tac ca na saṃśayaḥ 13,042.033a sa campāṃ nagarīm etya puṣpāṇi gurave dadau 13,042.033c pūjayām āsa ca guruṃ vidhivat sa gurupriyaḥ 13,043.001 bhīṣma uvāca 13,043.001a tam āgatam abhiprekṣya śiṣyaṃ vākyam athābravīt 13,043.001c devaśarmā mahātejā yat tac chṛṇu narādhipa 13,043.002 devaśarmovāca 13,043.002a kiṃ te vipula dṛṣṭaṃ vai tasminn adya mahāvane 13,043.002c te tvā jānanti nipuṇa ātmā ca rucir eva ca 13,043.003 vipula uvāca 13,043.003a brahmarṣe mithunaṃ kiṃ tat ke ca te puruṣā vibho 13,043.003c ye māṃ jānanti tattvena tāṃś ca me vaktum arhasi 13,043.004 devaśarmovāca 13,043.004a yad vai tan mithunaṃ brahmann ahorātraṃ hi viddhi tat 13,043.004c cakravat parivarteta tat te jānāti duṣkṛtam 13,043.005a ye ca te puruṣā vipra akṣair dīvyanti hṛṣṭavat 13,043.005c ṛtūṃs tān abhijānīhi te te jānanti duṣkṛtam 13,043.006a na māṃ kaś cid vijānīta iti kṛtvā na viśvaset 13,043.006c naro rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai dvija 13,043.007a kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā 13,043.007c paśyanti ṛtavaś cāpi tathā dinaniśe 'py uta 13,043.007d*0299_01 tathaiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakṛto yathā 13,043.007d*0299_02 kṛtvā nācakṣataḥ karma mama tac ca tvayā kṛtam 13,043.008a te tvāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guroḥ karmānivedakam 13,043.008c smārayantas tathā prāhus te yathā śrutavān bhavān 13,043.009a ahorātraṃ vijānāti ṛtavaś cāpi nityaśaḥ 13,043.009c puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā śubhakarmaṇaḥ 13,043.010a tat tvayā mama yat karma vyabhicārād bhayātmakam 13,043.010b*0300_01 tat tvayā vai tathā kāryam abhicārabhayātmakam 13,043.010c nākhyātam iti jānantas te tvām āhus tathā dvija 13,043.011a te caiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakṛto yathā 13,043.011c kṛtvā nācakṣataḥ karma mama yac ca tvayā kṛtam 13,043.012a tathā śakyā ca durvṛttā rakṣituṃ pramadā dvija 13,043.012c na ca tvaṃ kṛtavān kiṃ cid āgaḥ prīto 'smi tena te 13,043.012d*0301_01 manodoṣavihīnānāṃ na doṣaḥ syāt tathā tava 13,043.012d*0301_02 anyathāliṅgyate kāntā snehena duhitānyathā 13,043.012d*0301_03 yateś ca kāmukānāṃ ca yoṣidrūpe 'nyathā matiḥ 13,043.012d*0301_04 aśikṣayaiva manasaḥ prāyo lokas tu vañcyate 13,043.012d*0301_05 lolety udvijate loko vaktrāsava iti spṛhā 13,043.012d*0301_06 abandhāyogyamanasām iti mantrātmadaivatam 13,043.012d*0301_07 na rāgasnehalobhāndhaṃ karmiṇāṃ tan mahāphalam 13,043.012d*0301_08 niṣkaṣāyo viśuddhas tvaṃ rucyāveśān na dūṣitaḥ 13,043.013a yadi tv ahaṃ tvā durvṛttam adrākṣaṃ dvijasattama 13,043.013c śapeyaṃ tvām ahaṃ krodhān na me 'trāsti vicāraṇā 13,043.014a sajjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ so 'rthaś ca puṣkalaḥ 13,043.014c anyathā rakṣataḥ śāpo 'bhaviṣyat te gatiś ca sā 13,043.015a rakṣitā sā tvayā putra mama cāpi niveditā 13,043.015c ahaṃ te prītimāṃs tāta svasti svargaṃ gamiṣyasi 13,043.016 bhīṣma uvāca 13,043.016a ity uktvā vipulaṃ prīto devaśarmā mahān ṛṣiḥ 13,043.016c mumoda svargam āsthāya sahabhāryaḥ saśiṣyakaḥ 13,043.017a idam ākhyātavāṃś cāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ 13,043.017c mārkaṇḍeyaḥ purā rājan gaṅgākūle kathāntare 13,043.018a tasmād bravīmi pārtha tvā striyaḥ sarvāḥ sadaiva ca 13,043.018c ubhayaṃ dṛśyate tāsu satataṃ sādhv asādhu ca 13,043.019a striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ saṃmatā lokamātaraḥ 13,043.019c dhārayanti mahīṃ rājann imāṃ savanakānanām 13,043.020a asādhvyaś cāpi durvṛttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ 13,043.020c vijñeyā lakṣaṇair duṣṭaiḥ svagātrasahajair nṛpa 13,043.021a evam etāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ 13,043.021c anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ striyaḥ 13,043.022a etā hi manujavyāghra tīkṣṇās tīkṣṇaparākramāḥ 13,043.022c nāsām asti priyo nāma maithune saṃgame nṛbhiḥ 13,043.023a etāḥ kṛtyāś ca kāryāś ca kṛtāś ca bharatarṣabha 13,043.023c na caikasmin ramanty etāḥ puruṣe pāṇḍunandana 13,043.024a nāsu sneho nṛbhiḥ kāryas tathaiverṣyā janeśvara 13,043.024c khedam āsthāya bhuñjīta dharmam āsthāya caiva hi 13,043.024d*0302_01 anṛtāv iha parvādidoṣavarjaṃ narādhipa 13,043.024d*0303_01 anṛtān api parvādidoṣavarjī nirāmayaḥ 13,043.025a vihanyetānyathā kurvan naraḥ kauravanandana 13,043.025c sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate 13,043.026a tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā striyāḥ 13,043.026c nānyaḥ śakto nṛloke 'smin rakṣituṃ nṛpa yoṣitaḥ 13,044.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.001a yan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca 13,044.001c pitṛdevātithīnāṃ ca tan me brūhi pitāmaha 13,044.002 bhīṣma uvāca 13,044.002a ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ 13,044.002c kīdṛśāya pradeyā syāt kanyeti vasudhādhipa 13,044.003a śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca 13,044.003c adbhir eva pradātavyā kanyā guṇavate vare 13,044.003e brāhmaṇānāṃ satām eṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira 13,044.004a āvāhyam āvahed evaṃ yo dadyād anukūlataḥ 13,044.004c śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ 13,044.005a ātmābhipretam utsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ 13,044.005c abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira 13,044.005e gāndharvam iti taṃ dharmaṃ prāhur dharmavido janāḥ 13,044.006a dhanena bahunā krītvā saṃpralobhya ca bāndhavān 13,044.006c asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,044.007a hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt 13,044.007c prasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam 13,044.007d*0304_01 suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati 13,044.007d*0304_02 sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaḥ prathito 'dhamaḥ 13,044.008a pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau yudhiṣṭhira 13,044.008c paiśāca āsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana 13,044.009a brāhmaḥ kṣātro 'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha 13,044.009c pṛthag vā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ 13,044.010a tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu 13,044.010c vaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsv apatyaṃ samaṃ bhavet 13,044.011a brāhmaṇī tu bhavej jyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu 13,044.011c ratyartham api śūdrā syān nety āhur apare janāḥ 13,044.012a apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ 13,044.012c śūdrāyāṃ janayan vipraḥ prāyaścittī vidhīyate 13,044.012d*0305_01 nātibālāṃ vahanty anye anityatvāt prajārthinaḥ 13,044.012d*0305_02 vahanti karmiṇas tasyām antaḥśuddhivyapekṣayā 13,044.012d*0305_03 aparānvayasaṃbhūtāṃ saṃsvapnādivivarjitām 13,044.012d*0305_04 kāmo yasyāṃ niṣiddhaś ca ke cid icchanti cāpadi 13,044.013a triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām 13,044.013c ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣām avāpnuyāt 13,044.014a yasyās tu na bhaved bhrātā pitā vā bharatarṣabha 13,044.014c nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā 13,044.015a trīṇi varṣāṇy udīkṣeta kanyā ṛtumatī satī 13,044.015c caturthe tv atha saṃprāpte svayaṃ bhartāram arjayet 13,044.016a prajano hīyate tasyā ratiś ca bharatarṣabha 13,044.016c ato 'nyathā vartamānā bhaved vācyā prajāpateḥ 13,044.017a asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ 13,044.017c ity etām anugaccheta taṃ dharmaṃ manur abravīt 13,044.017d*0306_01 sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune 13,044.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.018a śulkam anyena dattaṃ syād dadānīty āha cāparaḥ 13,044.018c balād anyaḥ prabhāṣeta dhanam anyaḥ pradarśayet 13,044.019a pāṇigrahītā tv anyaḥ syāt kasya kanyā pitāmaha 13,044.019c tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.020 bhīṣma uvāca 13,044.020a yat kiṃ cit karma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyate 13,044.020c mantravan mantritaṃ tasya mṛṣāvādas tu pātakaḥ 13,044.021a bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca 13,044.021c mṛṣokte daṇḍam arhanti nety āhur apare janāḥ 13,044.022a na hy akāmena saṃvādaṃ manur evaṃ praśaṃsati 13,044.022c ayaśasyam adharmyaṃ ca yan mṛṣā dharmakopanam 13,044.023a naikāntadoṣa ekasmiṃs tad dānaṃ nopalabhyate 13,044.023c dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata 13,044.024a bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet 13,044.024c tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃ cana 13,044.025a yas tv atra mantrasamayo bhāryāpatyor mithaḥ kṛtaḥ 13,044.025c tam evāhur garīyāṃsaṃ yaś cāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ 13,044.026a devadattāṃ patir bhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt 13,044.026c sā daivīṃ mānuṣīṃ vācam anṛtāṃ paryudasyati 13,044.027 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.027a kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃś ced āvrajed varaḥ 13,044.027c dharmakāmārthasaṃpanno vācyam atrānṛtaṃ na vā 13,044.028a tasminn ubhayato doṣe kurvañ chreyaḥ samācaret 13,044.028c ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ 13,044.029a tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.029c tad etat sarvam ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 13,044.030 bhīṣma uvāca 13,044.030a na vai niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvāsīt tena nāhṛtam 13,044.030c na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhi cit 13,044.031a anyair guṇair upetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ 13,044.031c alaṃkṛtvā vahasveti yo dadyād anukūlataḥ 13,044.032a tac ca tāṃ ca dadāty eva na śulkaṃ vikrayo na saḥ 13,044.032c pratigṛhya bhaved deyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,044.033a dāsyāmi bhavate kanyām iti pūrvaṃ nabhāṣitam 13,044.033c ye caivāhur ye ca nāhur ye cāvaśyaṃ vadanty uta 13,044.034a tasmād ā grahaṇāt pāṇer yācayanti parasparam 13,044.034c kanyāvaraḥ purā datto marudbhir iti naḥ śrutam 13,044.035a nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ity ṛṣicoditam 13,044.035c tan mūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ 13,044.036a samīkṣya ca bahūn doṣān saṃvāsād vidviṣāṇayoḥ 13,044.036c yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātv āsīt tathā śṛṇu 13,044.037a ahaṃ vicitravīryāya dve kanye samudāvaham 13,044.037c jitvā ca māgadhān sarvān kāśīn atha ca kosalān 13,044.037e gṛhītapāṇir ekāsīt prāptaśulkāparābhavat 13,044.038a pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitā 13,044.038c abravīd itarāṃ kanyām āvahat sa tu kauravaḥ 13,044.039a apy anyām anupapraccha śaṅkamānaḥ pitur vacaḥ 13,044.039c atīva hy asya dharmepsā pitur me 'bhyadhikābhavat 13,044.040a tato 'ham abruvaṃ rājann ācārepsur idaṃ vacaḥ 13,044.040c ācāraṃ tattvato vettum icchāmīti punaḥ punaḥ 13,044.041a tato mayaivam ukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,044.041c pitā mama mahārāja bāhlīko vākyam abravīt 13,044.042a yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathā 13,044.042c lājāntaram upāsīta prāptaśulkā patiṃ vṛtam 13,044.043a na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam 13,044.043c yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā 13,044.044a prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ pratyasanaṃ punaḥ 13,044.044c ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido janāḥ 13,044.045a na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā 13,044.045c na hy eva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṃ cana 13,044.046a ye ca krīṇanti dāsīvad ye ca vikrīṇate janāḥ 13,044.046c bhavet teṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām 13,044.047a asmin dharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ 13,044.047c kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ 13,044.048a pāṇigrahītā cānyaḥ syād atra no dharmasaṃśayaḥ 13,044.048c tan naś chindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasaṃmataḥ 13,044.048e tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.049a tān evaṃ bruvataḥ sarvān satyavān vākyam abravīt 13,044.049c yatreṣṭaṃ tatra deyā syān nātra kāryā vicāraṇā 13,044.049e kurvate jīvato 'py evaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ 13,044.050a devaraṃ praviśet kanyā tapyed vāpi mahat tapaḥ 13,044.050c tam evānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā 13,044.051a likhanty eva tu keṣāṃ cid apareṣāṃ śanair api 13,044.051c iti ye saṃvadanty atra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ 13,044.052a tat pāṇigrahaṇāt pūrvam uttaraṃ yatra vartate 13,044.052c sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādas tu pātakaḥ 13,044.053a pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade 13,044.053c pāṇigrāhasya bhāryā syād yasya cādbhiḥ pradīyate 13,044.054a anukūlām anuvaṃśāṃ bhrātrā dattām upāgnikām 13,044.054c parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vinded dvijottamaḥ 13,045.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,045.001a kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiś cen nāsti kaś cana 13,045.001c tatra kā pratipattiḥ syāt tan me brūhi pitāmaha 13,045.002 bhīṣma uvāca 13,045.002a yāputrakasyāpy arikthasya pratipat sā tadā bhavet 13,045.003a atha cet sāharec chulkaṃ krītā śulkapradasya sā 13,045.003c tasyārthe 'patyam īheta yena nyāyena śaknuyāt 13,045.004a na tasyā mantravat kāryaṃ kaś cit kurvīta kiṃ cana 13,045.005a svayaṃ vṛteti sāvitrī pitrā vai pratyapadyata 13,045.005c tat tasyānye praśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ 13,045.006a etat tu nāpare cakrur na pare jātu sādhavaḥ 13,045.006c sādhūnāṃ punar ācāro garīyo dharmalakṣaṇam 13,045.007a asminn eva prakaraṇe sukratur vākyam abravīt 13,045.007c naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ 13,045.008a asadācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam 13,045.008c anupraśnaḥ saṃśayo vā satām etad upālabhet 13,045.009a asad eva hi dharmasya pramādo dharma āsuraḥ 13,045.009c nānuśuśruma jātv etām imāṃ pūrveṣu janmasu 13,045.010a bhāryāpatyor hi saṃbandhaḥ strīpuṃsos tulya eva saḥ 13,045.010c ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ 13,045.011 yudhiṣṭhira uvāca 13,045.011a atha kena pramāṇena puṃsām ādīyate dhanam 13,045.011c putravad dhi pitus tasya kanyā bhavitum arhati 13,045.012 bhīṣma uvāca 13,045.012a yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā 13,045.012c tasyām ātmani tiṣṭhantyāṃ katham anyo dhanaṃ haret 13,045.013a mātuś ca yautakaṃ yat syāt kumārībhāga eva saḥ 13,045.013c dauhitra eva vā riktham aputrasya pitur haret 13,045.014a dadāti hi sa piṇḍaṃ vai pitur mātāmahasya ca 13,045.014c putradauhitrayor neha viśeṣo dharmataḥ smṛtaḥ 13,045.015a anyatra jātayā sā hi prajayā putra īhate 13,045.015c duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate 13,045.016a dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇam 13,045.016c vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitur eva te 13,045.017a asūyavas tv adharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ 13,045.017c āsurād adhisaṃbhūtā dharmād viṣamavṛttayaḥ 13,045.018a atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,045.018c dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu 13,045.019a yo manuṣyaḥ svakaṃ putraṃ vikrīya dhanam icchati 13,045.019c kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati 13,045.020a saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye 13,045.020c svedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasmin preta upāśnute 13,045.021a ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cid āhur mṛṣaiva tat 13,045.021c alpaṃ vā bahu vā rājan vikrayas tāvad eva saḥ 13,045.022a yady apy ācaritaḥ kaiś cin naiṣa dharmaḥ kathaṃ cana 13,045.022c anyeṣām api dṛśyante lobhataḥ saṃpravṛttayaḥ 13,045.023a vaśyāṃ kumārīṃ vihitāṃ ye ca tām upabhuñjate 13,045.023c ete pāpasya kartāras tamasy andhe 'tha śerate 13,045.024a anyo 'py atha na vikreyo manuṣyaḥ kiṃ punaḥ prajāḥ 13,045.024c adharmamūlair hi dhanair na tair artho 'sti kaś cana 13,046.001 bhīṣma uvāca 13,046.001a prācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ 13,046.001c yasyāḥ kiṃ cin nādadate jñātayo na sa vikrayaḥ 13,046.002a arhaṇaṃ tat kumārīṇām ānṛśaṃsyatamaṃ ca tat 13,046.002c sarvaṃ ca pratideyaṃ syāt kanyāyai tad aśeṣataḥ 13,046.003a pitṛbhir bhrātṛbhiś caiva śvaśurair atha devaraiḥ 13,046.003c pūjyā lālayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ 13,046.004a yadi vai strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet 13,046.004c amodanāt punaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravardhate 13,046.005a pūjyā lālayitavyāś ca striyo nityaṃ janādhipa 13,046.005b*0307_01 striyo yatra ca pūjyante ramante tatra devatāḥ 13,046.005c apūjitāś ca yatraitāḥ sarvās tatrāphalāḥ kriyāḥ 13,046.005e tadaiva tat kulaṃ nāsti yadā śocanti jāmayaḥ 13,046.006a jāmīśaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā 13,046.006c naiva bhānti na vardhante śriyā hīnāni pārthiva 13,046.007a striyaḥ puṃsāṃ paridade manur jigamiṣur divam 13,046.007c abalāḥ svalpakaupīnāḥ suhṛdaḥ satyajiṣṇavaḥ 13,046.008a īrṣyavo mānakāmāś ca caṇḍā asuhṛdo 'budhāḥ 13,046.008c striyo mānanam arhanti tā mānayata mānavāḥ 13,046.009a strīpratyayo hi vo dharmo ratibhogāś ca kevalāḥ 13,046.009c paricaryānnasaṃskārās tadāyattā bhavantu vaḥ 13,046.010a utpādanam apatyasya jātasya paripālanam 13,046.010c prītyarthaṃ lokayātrā ca paśyata strīnibandhanam 13,046.011a saṃmānyamānāś caitābhiḥ sarvakāryāṇy avāpsyatha 13,046.011c videharājaduhitā cātra ślokam agāyata 13,046.012a nāsti yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam 13,046.012c dharmas tu bhartṛśuśrūṣā tayā svargaṃ jayaty uta 13,046.013a pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 13,046.013c putrās tu sthavirībhāve na strī svātantryam arhati 13,046.014a śriya etāḥ striyo nāma satkāryā bhūtim icchatā 13,046.014c lālitā nigṛhītā ca strī śrīr bhavati bhārata 13,047.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.001a sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama 13,047.001c atīva saṃśayacchettā bhavān vai prathitaḥ kṣitau 13,047.002a kaś cit tu saṃśayo me 'sti tan me brūhi pitāmaha 13,047.002c asyām āpadi kaṣṭāyām anyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam 13,047.003a yathā nareṇa kartavyaṃ yaś ca dharmaḥ sanātanaḥ 13,047.003c etat sarvaṃ mahābāho bhavān vyākhyātum arhati 13,047.004a catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha 13,047.004c brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratim icchataḥ 13,047.005a tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama 13,047.005c ānupūrvyeṇa kas teṣāṃ pitryaṃ dāyādyam arhati 13,047.006a kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittāt pitāmaha 13,047.006c etad icchāmi kathitaṃ vibhāgas teṣu yaḥ smṛtaḥ 13,047.007 bhīṣma uvāca 13,047.007a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ 13,047.007c eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,047.008a vaiṣamyād atha vā lobhāt kāmād vāpi paraṃtapa 13,047.008c brāhmaṇasya bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.009a śūdrāṃ śayanam āropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet 13,047.009c prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā 13,047.010a tatra jāteṣv apatyeṣu dviguṇaṃ syād yudhiṣṭhira 13,047.010c atas te niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata 13,047.011a lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yat pradhānatamaṃ bhavet 13,047.011c brāhmaṇyās tad dharet putra ekāṃśaṃ vai pitur dhanāt 13,047.012a śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira 13,047.012c tatra tenaiva hartavyāś catvāro 'ṃśāḥ pitur dhanāt 13,047.013a kṣatriyāyās tu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so 'py asaṃśayaḥ 13,047.013c sa tu mātṛviśeṣeṇa trīn aṃśān hartum arhati 13,047.014a varṇe tṛtīye jātas tu vaiśyāyāṃ brāhmaṇād api 13,047.014c dviraṃśas tena hartavyo brāhmaṇasvād yudhiṣṭhira 13,047.015a śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ 13,047.015c alpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata 13,047.016a daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavet kramaḥ 13,047.016c savarṇāsu tu jātānāṃ samān bhāgān prakalpayet 13,047.017a abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputram anaipuṇāt 13,047.017c triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇād brāhmaṇo bhavet 13,047.018a smṛtā varṇāś ca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate 13,047.018c haret tu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ pitur dhanāt 13,047.019a tat tu dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.019c avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata 13,047.020a ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate 13,047.020c yatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate 13,047.021a yadi vāpy ekaputraḥ syād aputro yadi vā bhavet 13,047.021c nādhikaṃ daśamād dadyāc chūdrāputrāya bhārata 13,047.021d*0308_01 smṛta ekaś caturbhāgaḥ kanyābhāgas tu dharmataḥ 13,047.021d*0308_02 abhrātṛkā samagrārhā cārthasyety apare viduḥ 13,047.022a traivārṣikād yadā bhaktād adhikaṃ syād dvijasya tu 13,047.022c yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayed dhanam 13,047.023a trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai 13,047.023c tac ca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktum arhati 13,047.024a strīṇāṃ tu patidāyādyam upabhogaphalaṃ smṛtam 13,047.024c nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittāt kathaṃ cana 13,047.025a striyās tu yad bhaved vittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira 13,047.025c brāhmaṇyās tad dharet kanyā yathā putras tathā hi sā 13,047.025e sā hi putrasamā rājan vihitā kurunandana 13,047.026a evam etat samuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha 13,047.026c etad dharmam anusmṛtya na vṛthā sādhayed dhanam 13,047.027 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.027a śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto yady adeyadhanaḥ smṛtaḥ 13,047.027c kena prativiśeṣeṇa daśamo 'py asya dīyate 13,047.028a brāhmaṇyāṃ brāhmaṇāj jāto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ 13,047.028c kṣatriyāyāṃ tathaiva syād vaiśyāyām api caiva hi 13,047.029a kasmāt te viṣamaṃ bhāgaṃ bhajeran nṛpasattama 13,047.029c yadā sarve trayo varṇās tvayoktā brāhmaṇā iti 13,047.030 bhīṣma uvāca 13,047.030a dārā ity ucyate loke nāmnaikena paraṃtapa 13,047.030c proktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahān bhavet 13,047.031a tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścād vindeta brāhmaṇīm 13,047.031c sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syāt sā ca tābhyo garīyasī 13,047.032a snānaṃ prasādhanaṃ bhartur dantadhāvanam añjanam 13,047.032c havyaṃ kavyaṃ ca yac cānyad dharmayuktaṃ bhaved gṛhe 13,047.033a na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyām anyā tat kartum arhati 13,047.033c brāhmaṇī tv eva tat kuryād brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,047.034a annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,047.034c brāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī 13,047.035a manunābhihitaṃ śāstraṃ yac cāpi kurunandana 13,047.035c tatrāpy eṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ 13,047.036a atha ced anyathā kuryād yadi kāmād yudhiṣṭhira 13,047.036c yathā brāhmaṇacaṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭas tathaiva saḥ 13,047.037a brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāś ca yo bhavet 13,047.037c rājan viśeṣo nāsty atra varṇayor ubhayor api 13,047.038a na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet 13,047.038c brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyān syād rājasattama 13,047.038e bhūyo 'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 13,047.039a yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet 13,047.039c kṣatriyāyās tathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet 13,047.040a śrīś ca rājyaṃ ca kośaś ca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 13,047.040c vihitaṃ dṛśyate rājan sāgarāntā ca medinī 13,047.041a kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm 13,047.041c rājā daṇḍadharo rājan rakṣā nānyatra kṣatriyāt 13,047.042a brāhmaṇā hi mahābhāgā devānām api devatāḥ 13,047.042c teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam 13,047.043a praṇītam ṛṣibhir jñātvā dharmaṃ śāśvatam avyayam 13,047.043c lupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ 13,047.044a dasyubhir hriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāś ca sarvaśaḥ 13,047.044c sarveṣām eva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ 13,047.045a bhūyān syāt kṣatriyāputro vaiśyāputrān na saṃśayaḥ 13,047.045c bhūyas tenāpi hartavyaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 13,047.045d*0309_01 vaiśyāputro 'pi bhūyāṃś ca śūdrāputrān na saṃśayaḥ 13,047.045d*0309_02 bhayaṃ saṃjanayaty eva tasmād deyadhanas tv asau 13,047.046 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.046a uktaṃ te vidhivad rājan brāhmaṇasve pitāmaha 13,047.046c itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamo bhavet 13,047.047 bhīṣma uvāca 13,047.047a kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana 13,047.047c tṛtīyā ca bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.048a eṣa eva kramo hi syāt kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 13,047.048c aṣṭadhā tu bhavet kāryaṃ kṣatriyasvaṃ yudhiṣṭhira 13,047.049a kṣatriyāyā haret putraś caturo 'ṃśān pitur dhanāt 13,047.049c yuddhāvahārikaṃ yac ca pituḥ syāt sa harec ca tat 13,047.050a vaiśyāputras tu bhāgāṃs trīn śūdrāputras tathāṣṭamam 13,047.050c so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.051a ekaiva hi bhaved bhāryā vaiśyasya kurunandana 13,047.051c dvitīyā vā bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.052a vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha 13,047.052c śūdrāyāṃ caiva kaunteya tayor viniyamaḥ smṛtaḥ 13,047.053a pañcadhā tu bhavet kāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha 13,047.053c tayor apatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa 13,047.054a vaiśyāputreṇa hartavyāś catvāro 'ṃśāḥ pitur dhanāt 13,047.054c pañcamas tu bhaved bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata 13,047.055a so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.055c tribhir varṇais tathā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet 13,047.056a śūdrasya syāt savarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃ cana 13,047.056c śūdrasya samabhāgaḥ syād yadi putraśataṃ bhavet 13,047.057a jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇām aviśeṣataḥ 13,047.057c sarveṣām eva varṇānāṃ samabhāgo dhane smṛtaḥ 13,047.058a jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syād ekāṃśo yaḥ pradhānataḥ 13,047.058c eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvam uktaḥ svayaṃbhuvā 13,047.059a samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo 'sty aparo nṛpa 13,047.059c vivāhavaiśeṣyakṛtaḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate 13,047.060a harej jyeṣṭhaḥ pradhānāṃśam ekaṃ tulyāsuteṣv api 13,047.060c madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃs tu kanīyasam 13,047.061a evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṃ gatāḥ 13,047.061c maharṣir api caitad vai mārīcaḥ kāśyapo 'bravīt 13,048.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,048.001a arthāśrayād vā kāmād vā varṇānāṃ vāpy aniścayāt 13,048.001c ajñānād vāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ 13,048.002a teṣām etena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare 13,048.002c ko dharmaḥ kāni karmāṇi tan me brūhi pitāmaha 13,048.003 bhīṣma uvāca 13,048.003a cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam 13,048.003c asṛjat sa ha yajñārthe pūrvam eva prajāpatiḥ 13,048.004a bhāryāś catasro viprasya dvayor ātmāsya jāyate 13,048.004c ānupūrvyād dvayor hīnau mātṛjātyau prasūyataḥ 13,048.005a paraṃ śavād brāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tam āhuḥ 13,048.005c śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syāt; svaṃ cāritraṃ nityam atho na jahyāt 13,048.006a sarvān upāyān api saṃpradhārya; samuddharet svasya kulasya tantum 13,048.006c jyeṣṭho yavīyān api yo dvijasya; śuśrūṣavān dānaparāyaṇaḥ syāt 13,048.007a tisraḥ kṣatriyasaṃbandhād dvayor ātmāsya jāyate 13,048.007c hīnavarṇas tṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ 13,048.008a dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate 13,048.008c śūdrā śūdrasya cāpy ekā śūdram eva prajāyate 13,048.009a ato viśiṣṭas tv adhamo gurudārapradharṣakaḥ 13,048.009c bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam 13,048.010a ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stomakriyāparam 13,048.010c vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyam apavarjitam 13,048.011a śūdraś caṇḍālam atyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam 13,048.011c brāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta ity ete kulapāṃsanāḥ 13,048.011e ete matimatāṃ śreṣṭha varṇasaṃkarajāḥ prabho 13,048.012a bandī tu jāyate vaiśyān māgadho vākyajīvanaḥ 13,048.012c śūdrān niṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt 13,048.013a śūdrād āyogavaś cāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥ 13,048.013c brāhmaṇair apratigrāhyas takṣā sa vanajīvanaḥ 13,048.014a ete 'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu 13,048.014c mātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu 13,048.015a yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate 13,048.015c ānantaryāt tu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ 13,048.016a te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu 13,048.016c parasparasya vartanto janayanti vigarhitān 13,048.017a yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate 13,048.017c evaṃ bāhyatarād bāhyaś cāturvarṇyāt prasūyate 13,048.018a pratilomaṃ tu vartanto bāhyād bāhyataraṃ punaḥ 13,048.018c hīnā hīnāt prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te 13,048.019a agamyāgamanāc caiva vartate varṇasaṃkaraḥ 13,048.019c vrātyānām atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca 13,048.019e prasādhanopacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam 13,048.020a ataś cāyogavaṃ sūte vāgurāvanajīvanam 13,048.020c maireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte 'tha mādhukam 13,048.021a niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinam 13,048.021c mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākam atikutsitam 13,048.022a caturo māgadhī sūte krūrān māyopajīvinaḥ 13,048.022c māṃsasvādukaraṃ sūdaṃ saugandham iti saṃjñitam 13,048.023a vaidehakāc ca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinam 13,048.023c niṣādān madranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam 13,048.024a caṇḍālāt pulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam 13,048.024c mṛtacelapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam 13,048.025a āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ 13,048.025c kṣudro vaidehakād andhro bahir grāmapratiśrayaḥ 13,048.026a kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakārāt prajāyate 13,048.026c caṇḍālāt pāṇḍusaupākas tvaksāravyavahāravān 13,048.027a āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyate 13,048.027c caṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavṛttimān 13,048.028a niṣādī cāpi caṇḍālāt putram antāvasāyinam 13,048.028c śmaśānagocaraṃ sūte bāhyair api bahiṣkṛtam 13,048.029a ity etāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāt 13,048.029c pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ 13,048.030a caturṇām eva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate 13,048.030c varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasya cit 13,048.031a yadṛcchayopasaṃpannair yajñasādhubahiṣkṛtaiḥ 13,048.031c bāhyā bāhyais tu jāyante yathāvṛtti yathāśrayam 13,048.032a catuṣpathaśmaśānāni śailāṃś cānyān vanaspatīn 13,048.032b*0310_01 caityadrumasmaśāneṣu śaileṣūpavaneṣu ca 13,048.032b*0311_01 kārṣṇāyasam alaṃkāraṃ parigṛhya ca nityaśaḥ 13,048.032b*0311_02 vaseyur ete pitryais tu vartayantaḥ svakarmabhiḥ 13,048.032c yuñjante cāpy alaṃkārāṃs tathopakaraṇāni ca 13,048.033a gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ 13,048.033c ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyavākyam atha kṣamā 13,048.034a svaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakam 13,048.034c manujavyāghra bhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ 13,048.035a yathopadeśaṃ parikīrtitāsu; naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān 13,048.035c vihīnayonir hi suto 'vasādayet; titīrṣamāṇaṃ salile yathopalam 13,048.036a avidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ 13,048.036c nayante hy utpathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam 13,048.037a svabhāvaś caiva nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam 13,048.037c ityarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ 13,048.038 yudhiṣṭhira uvāca 13,048.038a varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam 13,048.038c āryarūpam ivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa 13,048.039 bhīṣma uvāca 13,048.039a yonisaṃkaluṣe jātaṃ nānācārasamāhitam 13,048.039c karmabhiḥ sajjanācīrṇair vijñeyā yoniśuddhatā 13,048.040a anāryatvam anācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā 13,048.040c puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam 13,048.041a pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam 13,048.041c na kathaṃ cana saṃkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati 13,048.042a yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitror hi jāyate 13,048.042c vyāghraś citrais tathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati 13,048.043a kulasrotasi saṃchanne yasya syād yonisaṃkaraḥ 13,048.043c saṃśrayaty eva tacchīlaṃ naro 'lpam api vā bahu 13,048.044a āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi 13,048.044c svavarṇam anyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye 13,048.045a nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu ca 13,048.045c janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate 13,048.046a śarīram iha sattvena narasya parikṛṣyate 13,048.046c jyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate 13,048.047a jyāyāṃsam api śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet 13,048.047c api śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñam abhipūjayet 13,048.047d*0312_01 ātmānam ātmanākhyāti karmasvaiḥ karmabhir naraḥ 13,048.047d*0312_02 svaśīlacāritrakṛtaiḥ karmair vāpi (sic) śubhāśubhaiḥ 13,048.048a ātmānam ākhyāti hi karmabhir naraḥ; svaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥ 13,048.048c pranaṣṭam apy ātmakulaṃ tathā naraḥ; punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmabhiḥ 13,048.049a yoniṣv etāsu sarvāsu saṃkīrṇāsv itarāsu ca 13,048.049c yatrātmānaṃ na janayed budhas tāḥ parivarjayet 13,049.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.001a brūhi putrān kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak 13,049.001c kīdṛśyāṃ kīdṛśāś cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te 13,049.002a vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ 13,049.002c atra no muhyatāṃ rājan saṃśayaṃ chettum arhasi 13,049.002d*0313_00 bhīṣmaḥ 13,049.002d*0313_01 ātmā putras tu vijñeyaḥ prathamo bahudhā pare 13,049.002d*0313_02 sve kṣetre saṃskṛte yas tu putram utpādayet svayam 13,049.002d*0313_03 tam aurasaṃ vijānīyāt putraṃ prathamakalpitam 13,049.002d*0313_04 agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā varāya pratipāditā 13,049.002d*0313_05 putrikā syād duhitari saṃkalpenāpi vā sutaḥ 13,049.002d*0313_06 talpe jātaḥ pramītasya klībasya patitasya vā 13,049.002d*0313_07 svadharmeṇa niyukto yaḥ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0313_08 mātā pitā ca dadyātāṃ yam adbhiḥ putram āpadi 13,049.002d*0313_09 sadṛśaṃ prītisaṃyuktau vijñeyo dāttakaḥ sutaḥ 13,049.002d*0313_10 sadṛśaṃ tu prakuryād yaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam 13,049.002d*0313_11 putraṃ putraguṇair yuktaṃ vijñeyas tu sa kṛtrimaḥ 13,049.002d*0313_12 utpadyate yas tu gūḍhaṃ na ca jñāyeta kasya cit 13,049.002d*0313_13 sa bhaved gūḍhajo nāma tasya syād yasya talpajaḥ 13,049.002d*0313_14 mātāpitṛbhyām utsṛṣṭaṃ tayor anyatareṇa vā 13,049.002d*0313_15 yaḥ putraṃ pratigṛhṇīyād apaviddhaḥ sa ucyate 13,049.002d*0313_16 pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayed rahaḥ 13,049.002d*0313_17 kānīnaṃ taṃ vaden nāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhavaḥ 13,049.002d*0313_18 yā garbhiṇī saṃskriyate jñātājñātāpi vā satī 13,049.002d*0313_19 voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti cocyate 13,049.002d*0313_20 yā patyā vā parityaktā atha vā svecchayāpi vā 13,049.002d*0313_21 utpādayed akṣatāyāṃ sa paunarbhava ucyate 13,049.002d*0313_22 mātāpitṛvihīno vā sakto vā syād akāraṇāt 13,049.002d*0313_23 ātmānaṃ sparśayed yas tu svayaṃdattaḥ sa ucyate 13,049.002d*0313_24 krīṇīyād yas tv apatyārthaṃ mātāpitror yam antikāt 13,049.002d*0313_25 sa sutas tasya sadṛśaḥ krīto nāma budhaiḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0313_26 dvādaśaite pare prāhur evaṃ dharmasya pāṭhakāḥ 13,049.002d*0314_01 sā ced akṣatayoniḥ syād gatapratyāgatāpi vā 13,049.002d*0314_02 paunarbhavena bhartrā sā punaḥ saṃskāram arhati 13,049.002d*0315_01 yaṃ brāhmaṇas tu śūdrāyāṃ kāmād utpādayet sutam 13,049.002d*0315_02 sa pārayann eva śavas tasmāt pāraśavaḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0315_03 dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet 13,049.002d*0315_04 so 'nujñāto hared aṃśam iti dharmo vyavasthitaḥ 13,049.002d*0315_05 kṣetrajādīn sutān etān ekādaśa yathoditān 13,049.002d*0315_06 putrapratinidhīn āhuḥ kriyālopān manīṣiṇaḥ 13,049.002d*0315_07 bhrātṝṇām ekajātānām ekaś cet putravān bhavet 13,049.002d*0315_08 sarvāṃs tāṃs tena putreṇa putriṇo manur abravīt 13,049.002d*0315_09 sarvāsām ekapatnīnām ekā cet putriṇī bhavet 13,049.002d*0315_10 sarvās tās tena putreṇa prāha putravatīr manuḥ 13,049.003 bhīṣma uvāca 13,049.003a ātmā putras tu vijñeyas tasyānantarajaś ca yaḥ 13,049.003c niyuktajaś ca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajas tathā 13,049.004a patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā 13,049.004c tathā dattakṛtau putrāv adhyūḍhaś ca tathāparaḥ 13,049.005a ṣaḍ apadhvaṃsajāś cāpi kānīnāpasadās tathā 13,049.005c ity ete te samākhyātās tān vijānīhi bhārata 13,049.006 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.006a ṣaḍ apadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpy apasadās tathā 13,049.006c etat sarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvam arhasi 13,049.007 bhīṣma uvāca 13,049.007a triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,049.007c varṇayoś ca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata 13,049.008a eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ 13,049.008c ṣaḍ apadhvaṃsajās te hi tathaivāpasadāñ śṛṇu 13,049.009a caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca 13,049.009c vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadās trayaḥ 13,049.010a māgadho vāmakaś caiva dvau vaiśyasyopalakṣitau 13,049.010c brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu 13,049.011a brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ity ete 'pasadāḥ smṛtāḥ 13,049.011c putrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa 13,049.012 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.012a kṣetrajaṃ ke cid evāhuḥ sutaṃ ke cit tu śukrajam 13,049.012c tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha 13,049.013 bhīṣma uvāca 13,049.013a retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet 13,049.013c adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvety etad eva nibodha me 13,049.014 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.014a retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham 13,049.014c adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham 13,049.015 bhīṣma uvāca 13,049.015a ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare 13,049.015c na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet 13,049.016a putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate 13,049.016c tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ 13,049.017a anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha 13,049.017c na hy ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hy asau 13,049.018a kaś cic ca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate 13,049.018c na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syād yudhiṣṭhira 13,049.019 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.019a kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate 13,049.019c śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata 13,049.020 bhīṣma uvāca 13,049.020a mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet 13,049.020c na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ 13,049.021a asvāmikasya svāmitvaṃ yasmin saṃpratilakṣayet 13,049.021c savarṇas taṃ ca poṣeta savarṇas tasya jāyate 13,049.022 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.022a katham asya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham 13,049.022c deyā kanyā kathaṃ ceti tan me brūhi pitāmaha 13,049.023 bhīṣma uvāca 13,049.023a ātmavat tasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivat tathā 13,049.024a tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate 13,049.024c tad gotravarṇatas tasya kuryāt saṃskāram acyuta 13,049.024d*0316_01 saṃskṛtasya satas tasya varṇagotraṃ bhavaty uta 13,049.025a atha deyā tu kanyā syāt tadvarṇena yudhiṣṭhira 13,049.025c saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye 13,049.026a kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau 13,049.026c tāv api svāv iva sutau saṃskāryāv iti niścayaḥ 13,049.027a kṣetrajo vāpy apasado ye 'dhyūḍhās teṣu cāpy atha 13,049.027c ātmavad vai prayuñjīran saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ 13,049.028a dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo 'yaṃ pradṛśyate 13,049.028c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,050.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,050.001a darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha 13,050.001c mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 13,050.002 bhīṣma uvāca 13,050.002a hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute 13,050.002c nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeś cyavanasya ca 13,050.003a purā maharṣiś cyavano bhārgavo bharatarṣabha 13,050.003c udavāsakṛtārambho babhūva sumahāvrataḥ 13,050.004a nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokam eva ca 13,050.004c varṣāṇi dvādaśa munir jalavāse dhṛtavrataḥ 13,050.005a ādadhat sarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubham 13,050.005c jalecareṣu sattveṣu śītaraśmir iva prabhuḥ 13,050.006a sthāṇubhūtaḥ śucir bhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca 13,050.006c gaṅgāyamunayor madhye jalaṃ saṃpraviveśa ha 13,050.007a gaṅgāyamunayor vegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam 13,050.007c pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave 13,050.008a gaṅgā ca yamunā caiva saritaś cānugās tayoḥ 13,050.008c pradakṣiṇam ṛṣiṃ cakrur na cainaṃ paryapīḍayan 13,050.009a antarjale sa suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ 13,050.009c tataś cordhvasthito dhīmān abhavad bharatarṣabha 13,050.010a jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ 13,050.010c upājighranta ca tadā matsyās taṃ hṛṣṭamānasāḥ 13,050.010e tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto 'bhavan mahān 13,050.011a tataḥ kadā cit samaye kasmiṃś cin matsyajīvinaḥ 13,050.011c taṃ deśaṃ samupājagmur jālahastā mahādyute 13,050.012a niṣādā bahavas tatra matsyoddharaṇaniścitāḥ 13,050.012c vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣv anivartinaḥ 13,050.012e abhyāyayuś ca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi 13,050.013a jālaṃ ca yojayām āsur viśeṣeṇa janādhipa 13,050.013c matsyodakaṃ samāsādya tadā bharatasattama 13,050.014a tatas te bahubhir yogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ 13,050.014c gaṅgāyamunayor vāri jālair abhyakiraṃs tataḥ 13,050.015a jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā 13,050.015c vistārāyāmasaṃpannaṃ yat tatra salile kṣamam 13,050.016a tatas te sumahac caiva balavac ca suvartitam 13,050.016c prakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā 13,050.017a abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭās te 'nyonyavaśavartinaḥ 13,050.017c babandhus tatra matsyāṃś ca tathānyāñ jalacāriṇaḥ 13,050.018a tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam 13,050.018c ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā 13,050.019a nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam 13,050.019c lagnaiḥ śaṅkhagaṇair gātraiḥ koṣṭhaiś citrair ivāvṛtam 13,050.020a taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam 13,050.020c sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatan bhuvi 13,050.021a parikhedaparitrāsāj jālasyākarṣaṇena ca 13,050.021c matsyā babhūvur vyāpannāḥ sthalasaṃkarṣaṇena ca 13,050.022a sa munis tat tadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam 13,050.022c babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 13,050.023 niṣādā ūcuḥ 13,050.023a ajñānād yat kṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru 13,050.023c karavāma priyaṃ kiṃ te tan no brūhi mahāmune 13,050.024 bhīṣma uvāca 13,050.024a ity ukto matsyamadhyasthaś cyavano vākyam abravīt 13,050.024c yo me 'dya paramaḥ kāmas taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,050.025a prāṇotsargaṃ vikrayaṃ vā matsyair yāsyāmy ahaṃ saha 13,050.025c saṃvāsān notsahe tyaktuṃ salilādhyuṣitān imān 13,050.026a ity uktās te niṣādās tu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ 13,050.026c sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan 13,051.001 bhīṣma uvāca 13,051.001a nahuṣas tu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatam 13,051.001c tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ 13,051.002a śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ 13,051.002c ātmānam ācacakṣe ca cyavanāya mahātmane 13,051.003a arcayām āsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ 13,051.003c satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate 13,051.004 nahuṣa uvāca 13,051.004a karavāṇi priyaṃ kiṃ te tan me vyākhyātum arhasi 13,051.004c sarvaṃ kartāsmi bhagavan yady api syāt suduṣkaram 13,051.005 cyavana uvāca 13,051.005a śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ 13,051.005c mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha 13,051.006 nahuṣa uvāca 13,051.006a sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita 13,051.006c niṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ 13,051.007 cyavana uvāca 13,051.007a sahasraṃ nāham arhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa 13,051.007c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru 13,051.008 nahuṣa uvāca 13,051.008a sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatām 13,051.008c syād etat tu bhaven mūlyaṃ kiṃ vānyan manyate bhavān 13,051.009 cyavana uvāca 13,051.009a nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha 13,051.009c dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya 13,051.010 nahuṣa uvāca 13,051.010a koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita 13,051.010c yad etad api naupamyam ato bhūyaḥ pradīyatām 13,051.011 cyavana uvāca 13,051.011a rājan nārhāmy ahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyute 13,051.011c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya 13,051.012 nahuṣa uvāca 13,051.012a ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām 13,051.012c etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vānyan manyase dvija 13,051.012d*0317_01 dīyatāṃ te purohita 13,051.012d*0317_02 avilambitam ity evam ṛṣiḥ kaṣṭāt pramucyatām 13,051.013 cyavana uvāca 13,051.013a ardharājyaṃ samagraṃ vā nāham arhāmi pārthiva 13,051.013c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam ṛṣibhiḥ saha cintyatām 13,051.014 bhīṣma uvāca 13,051.014a maharṣer vacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ 13,051.014c sa cintayām āsa tadā sahāmātyapurohitaḥ 13,051.015a tatra tv anyo vanacaraḥ kaś cin mūlaphalāśanaḥ 13,051.015c nahuṣasya samīpastho gavijāto 'bhavan muniḥ 13,051.016a sa samābhāṣya rājānam abravīd dvijasattamaḥ 13,051.016c toṣayiṣyāmy ahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati 13,051.017a nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ svaireṣv api kuto 'nyathā 13,051.017c bhavato yad ahaṃ brūyāṃ tat kāryam aviśaṅkayā 13,051.018 nahuṣa uvāca 13,051.018a bravītu bhagavān mūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ 13,051.018c paritrāyasva mām asmād viṣayaṃ ca kulaṃ ca me 13,051.019a hanyād dhi bhagavān kruddhas trailokyam api kevalam 13,051.019c kiṃ punar māṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam 13,051.020a agādhe 'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ 13,051.020c plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam 13,051.021 bhīṣma uvāca 13,051.021a nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān 13,051.021c uvāca harṣayan sarvān amātyān pārthivaṃ ca tam 13,051.021d*0318_00 gavijātaḥ 13,051.021d*0318_01 brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulam ekaṃ dvidhā kṛtam 13,051.021d*0318_02 ekatra mantrās tiṣṭhanti havir anyatra tiṣṭhati 13,051.022a anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ 13,051.022c gāvaś ca pṛthivīpāla gaur mūlyaṃ parikalpyatām 13,051.023a nahuṣas tu tataḥ śrutvā maharṣer vacanaṃ nṛpa 13,051.023c harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ 13,051.024a abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam 13,051.024c idaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayann iva 13,051.025a uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto 'si bhārgava 13,051.025c etan mūlyam ahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara 13,051.026 cyavana uvāca 13,051.026a uttiṣṭhāmy eṣa rājendra samyak krīto 'smi te 'nagha 13,051.026c gobhis tulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃ cid ihācyuta 13,051.027a kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva 13,051.027c gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam 13,051.028a gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate 13,051.028c annam eva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 13,051.029a svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau 13,051.029c gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham 13,051.030a amṛtaṃ hy akṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca 13,051.030c amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ 13,051.031a tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi 13,051.031c gāvo hi sumahat tejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ 13,051.032a niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam 13,051.032c virājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati 13,051.033a gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge 'pi pūjitāḥ 13,051.033c gāvaḥ kāmadughā devyo nānyat kiṃ cit paraṃ smṛtam 13,051.034a ity etad goṣu me proktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabha 13,051.034c guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu 13,051.035 niṣādā ūcuḥ 13,051.035a darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune 13,051.035c satāṃ saptapadaṃ mitraṃ prasādaṃ naḥ kuru prabho 13,051.036a havīṃṣi sarvāṇi yathā hy upabhuṅkte hutāśanaḥ 13,051.036c evaṃ tvam api dharmātman puruṣāgniḥ pratāpavān 13,051.037a prasādayāmahe vidvan bhavantaṃ praṇatā vayam 13,051.037c anugrahārtham asmākam iyaṃ gauḥ pratigṛhyatām 13,051.037d*0319_01 atyantāpadi śaktānāṃ paritrāṇaṃ hi kurvatām 13,051.037d*0319_02 yā gatir viditā tv adya narake śaraṇaṃ bhavān 13,051.038 cyavana uvāca 13,051.038a kṛpaṇasya ca yac cakṣur muner āśīviṣasya ca 13,051.038c naraṃ samūlaṃ dahati kakṣam agnir iva jvalan 13,051.039a pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ 13,051.039c divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyair jāloddhṛtaiḥ saha 13,051.040 bhīṣma uvāca 13,051.040a tatas tasya prasādāt te maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,051.040c niṣādās tena vākyena saha matsyair divaṃ yayuḥ 13,051.041a tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān 13,051.041c ārohamāṇāṃs tridivaṃ matsyāṃś ca bharatarṣabha 13,051.041d*0320_01 ārohaṇaṃ niṣādānāṃ matsyānāṃ caiva bhārata 13,051.042a tatas tau gavijaś caiva cyavanaś ca bhṛgūdvahaḥ 13,051.042c varābhyām anurūpābhyāṃ chandayām āsatur nṛpam 13,051.043a tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ 13,051.043c param ity abravīt prītas tadā bharatasattama 13,051.044a tato jagrāha dharme sa sthitim indranibho nṛpaḥ 13,051.044c tatheti coditaḥ prītas tāv ṛṣī pratyapūjayat 13,051.045a samāptadīkṣaś cyavanas tato 'gacchat svam āśramam 13,051.045c gavijaś ca mahātejāḥ svam āśramapadaṃ yayau 13,051.046a niṣādāś ca divaṃ jagmus te ca matsyā janādhipa 13,051.046c nahuṣo 'pi varaṃ labdhvā praviveśa puraṃ svakam 13,051.047a etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,051.047c darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira 13,051.048a mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayam 13,051.048c kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam 13,051.048d*0321_01 tvayāpi gauḥ pradātavyā sālaṃkārā bhaven nṛpa 13,052.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,052.001a saṃśayo me mahāprājña sumahān sāgaropamaḥ 13,052.001c tan me śṛṇu mahābāho śrutvā cākhyātum arhasi 13,052.002a kautūhalaṃ me sumahaj jāmadagnyaṃ prati prabho 13,052.002c rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,052.002d*0322_01 brāhme bale supūrṇānām eteṣāṃ cyavanādinām 13,052.003a katham eṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ 13,052.003c kathaṃ brahmarṣivaṃśe ca kṣatradharmā vyajāyata 13,052.004a tad asya saṃbhavaṃ rājan nikhilenānukīrtaya 13,052.004c kauśikāc ca kathaṃ vaṃśāt kṣatrād vai brāhmaṇo 'bhavat 13,052.005a aho prabhāvaḥ sumahān āsīd vai sumahātmanoḥ 13,052.005c rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha 13,052.006a kathaṃ putrān atikramya teṣāṃ naptṛṣv athābhavat 13,052.006c eṣa doṣaḥ sutān hitvā tan me vyākhyātum arhasi 13,052.007 bhīṣma uvāca 13,052.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,052.007c cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata 13,052.008a etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaś cyavanas tadā 13,052.008c āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munipuṃgavaḥ 13,052.009a saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam 13,052.009c dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ 13,052.010a cyavanas tam anuprāpya kuśikaṃ vākyam abravīt 13,052.010c vastum icchā samutpannā tvayā saha mamānagha 13,052.011 kuśika uvāca 13,052.011a bhagavan sahadharmo 'yaṃ paṇḍitair iha dhāryate 13,052.011c pradānakāle kanyānām ucyate ca sadā budhaiḥ 13,052.012a yat tu tāvad atikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana 13,052.012c tat kāryaṃ prakariṣyāmi tad anujñātum arhasi 13,052.013 bhīṣma uvāca 13,052.013a athāsanam upādāya cyavanasya mahāmuneḥ 13,052.013c kuśiko bhāryayā sārdham ājagāma yato muniḥ 13,052.014a pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyam asmai nyavedayat 13,052.014c kārayām āsa sarvāś ca kriyās tasya mahātmanaḥ 13,052.015a tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi 13,052.015c pratyagrāhayad avyagro mahātmā niyatavrataḥ 13,052.016a satkṛtya sa tathā vipram idaṃ vacanam abravīt 13,052.016c bhagavan paravantau svo brūhi kiṃ karavāvahe 13,052.017a yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata 13,052.017c yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te 13,052.018a idaṃ gṛham idaṃ rājyam idaṃ dharmāsanaṃ ca te 13,052.018c rājā tvam asi śādhy urvīṃ bhṛtyo 'haṃ paravāṃs tvayi 13,052.019a evam ukte tato vākye cyavano bhārgavas tadā 13,052.019c kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ 13,052.020a na rājyaṃ kāmaye rājan na dhanaṃ na ca yoṣitaḥ 13,052.020c na ca gā na ca te deśān na yajñāñ śrūyatām idam 13,052.021a niyamaṃ kaṃ cid ārapsye yuvayor yadi rocate 13,052.021c paricaryo 'smi yat tābhyāṃ yuvābhyām aviśaṅkayā 13,052.022a evam ukte tadā tena daṃpatī tau jaharṣatuḥ 13,052.022c pratyabrūtāṃ ca tam ṛṣim evam astv iti bhārata 13,052.023a atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayad anuttamam 13,052.023c gṛhoddeśaṃ tatas tatra darśanīyam adarśayat 13,052.024a iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmam ihoṣyatām 13,052.024c prayatiṣyāvahe prītim āhartuṃ te tapodhana 13,052.025a atha sūryo 'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā 13,052.025c atharṣiś codayām āsa pānam annaṃ tathaiva ca 13,052.026a tam apṛcchat tato rājā kuśikaḥ praṇatas tadā 13,052.026c kim annajātam iṣṭaṃ te kim upasthāpayāmy aham 13,052.027a tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam 13,052.027c aupapattikam āhāraṃ prayacchasveti bhārata 13,052.028a tad vacaḥ pūjayitvā tu tathety āha sa pārthivaḥ 13,052.028c yathopapannaṃ cāhāraṃ tasmai prādāj janādhipaḥ 13,052.029a tataḥ sa bhagavān bhuktvā daṃpatī prāha dharmavit 13,052.029c svaptum icchāmy ahaṃ nidrā bādhate mām iti prabho 13,052.030a tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavān ṛṣisattamaḥ 13,052.030c saṃviveśa narendras tu sapatnīkaḥ sthito 'bhavat 13,052.031a na prabodhyo 'smi saṃsupta ity uvācātha bhārgavaḥ 13,052.031c saṃvāhitavyau pādau me jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi 13,052.032a aviśaṅkaś ca kuśikas tathety āha sa dharmavit 13,052.032c na prabodhayatāṃ taṃ ca tau tadā rajanīkṣaye 13,052.033a yathādeśaṃ maharṣes tu śuśrūṣāparamau tadā 13,052.033c babhūvatur mahārāja prayatāv atha daṃpatī 13,052.034a tataḥ sa bhagavān vipraḥ samādiśya narādhipam 13,052.034c suṣvāpaikena pārśvena divasān ekaviṃśatim 13,052.034d*0323_01 dvāviṃśena samutthāya niścakrāma tapodhanaḥ 13,052.035a sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana 13,052.035c paryupāsata taṃ hṛṣṭaś cyavanārādhane rataḥ 13,052.036a bhārgavas tu samuttasthau svayam eva tapodhanaḥ 13,052.036c akiṃcid uktvā tu gṛhān niścakrāma mahātapāḥ 13,052.037a tam anvagacchatāṃ tau tu kṣudhitau śramakarśitau 13,052.037c bhāryāpatī muniśreṣṭho na ca tāv avalokayat 13,052.038a tayos tu prekṣator eva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ 13,052.038c antarhito 'bhūd rājendra tato rājāpatat kṣitau 13,052.039a sa muhūrtaṃ samāśvasya saha devyā mahādyutiḥ 13,052.039c punar anveṣaṇe yatnam akarot paramaṃ tadā 13,053.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,053.001a tasminn antarhite vipre rājā kim akarot tadā 13,053.001c bhāryā cāsya mahābhāgā tan me brūhi pitāmaha 13,053.002 bhīṣma uvāca 13,053.002a adṛṣṭvā sa mahīpālas tam ṛṣiṃ saha bhāryayā 13,053.002c pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ 13,053.003a sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃ cana 13,053.003c tad eva cintayām āsa cyavanasya viceṣṭitam 13,053.004a atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ 13,053.004c dadarśa śayane tasmiñ śayānaṃ bhṛgunandanam 13,053.005a vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tad āścaryaṃ vicintya ca 13,053.005c darśanāt tasya ca muner viśrāntau saṃbabhūvatuḥ 13,053.006a yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyas taṃ saṃvavāhatuḥ 13,053.006c athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ 13,053.007a tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān 13,053.007c na ca tau cakratuḥ kiṃ cid vikāraṃ bhayaśaṅkitau 13,053.008a pratibuddhas tu sa munis tau provāca viśāṃ pate 13,053.008c tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye 'ham iti bhārata 13,053.008d*0324_01 athāha bhagavāṃs tau tu pratibuddho viśāṃ pate 13,053.008d*0324_02 tailābhyaṅgaṃ prayacchetāṃ snātum icchāmi pārthiva 13,053.009a tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau 13,053.009c śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ 13,053.010a tataḥ sukhāsīnam ṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ 13,053.010c na ca paryāptam ity āha bhārgavaḥ sumahātapāḥ 13,053.011a yadā tau nirvikārau tu lakṣayām āsa bhārgavaḥ 13,053.011c tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha 13,053.011e kḷptam eva tu tatrāsīt snānīyaṃ pārthivocitam 13,053.012a asatkṛtya tu tat sarvaṃ tatraivāntaradhīyata 13,053.012c sa muniḥ punar evātha nṛpateḥ paśyatas tadā 13,053.012e nāsūyāṃ cakratus tau ca daṃpatī bharatarṣabha 13,053.013a atha snātaḥ sa bhagavān siṃhāsanagataḥ prabhuḥ 13,053.013c darśayām āsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ 13,053.014a saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim 13,053.014c siddham annam iti prahvo nirvikāro nyavedayat 13,053.015a ānīyatām iti munis taṃ covāca narādhipam 13,053.015c rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā 13,053.016a māṃsaprakārān vividhāñ śākāni vividhāni ca 13,053.016c vesavāravikārāṃś ca pānakāni laghūni ca 13,053.017a rasālāpūpakāṃś citrān modakān atha ṣāḍavān 13,053.017c rasān nānāprakārāṃś ca vanyaṃ ca munibhojanam 13,053.018a phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ 13,053.018c badareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca 13,053.019a gṛhasthānāṃ ca yad bhojyaṃ yac cāpi vanavāsinām 13,053.019c sarvam āhārayām āsa rājā śāpabhayān muneḥ 13,053.020a atha sarvam upanyastam agrataś cyavanasya tat 13,053.020c tataḥ sarvaṃ samānīya tac ca śayyāsanaṃ muniḥ 13,053.021a vastraiḥ śubhair avacchādya bhojanopaskaraiḥ saha 13,053.021c sarvam ādīpayām āsa cyavano bhṛgunandanaḥ 13,053.022a na ca tau cakratuḥ kopaṃ daṃpatī sumahāvratau 13,053.022c tayoḥ saṃprekṣator eva punar antarhito 'bhavat 13,053.023a tatraiva ca sa rājarṣis tasthau tāṃ rajanīṃ tadā 13,053.023c sabhāryo vāgyataḥ śrīmān na ca taṃ kopa āviśat 13,053.024a nityaṃ saṃskṛtam annaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani 13,053.024c śayanāni ca mukhyāni pariṣekāś ca puṣkalāḥ 13,053.025a vastraṃ ca vividhākāram abhavat samupārjitam 13,053.025c na śaśāka tato draṣṭum antaraṃ cyavanas tadā 13,053.026a punar eva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam 13,053.026c sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmy aham 13,053.027a tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkas tapodhanam 13,053.027c krīḍāratho 'stu bhagavann uta sāṃgrāmiko rathaḥ 13,053.028a ity uktaḥ sa munis tena rājñā hṛṣṭena tad vacaḥ 13,053.028c cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam 13,053.029a sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yas te sāṃgrāmiko mataḥ 13,053.029c sāyudhaḥ sapatākaś ca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān 13,053.030a kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktas tomarakalpanaiḥ 13,053.030c gadākhaḍganibaddhaś ca parameṣuśatānvitaḥ 13,053.031a tataḥ sa taṃ tathety uktvā kalpayitvā mahāratham 13,053.031c bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā 13,053.032a tridaṃṣṭraṃ vajrasūcyagraṃ pratodaṃ tatra cādadhat 13,053.032c sarvam etat tato dattvā nṛpo vākyam athābravīt 13,053.033a bhagavan kva ratho yātu bravītu bhṛgunandanaḥ 13,053.033c yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ 13,053.034a evam uktas tu bhagavān pratyuvācātha taṃ nṛpam 13,053.034c itaḥprabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ 13,053.035a śramo mama yathā na syāt tathā me chandacāriṇau 13,053.035c sukhaṃ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaś ca paśyatu 13,053.036a notsāryaḥ pathikaḥ kaś cit tebhyo dāsyāmy ahaṃ vasu 13,053.036c brāhmaṇebhyaś ca ye kāmān arthayiṣyanti māṃ pathi 13,053.037a sarvaṃ dāsyāmy aśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi 13,053.037c kriyatāṃ nikhilenaitan mā vicāraya pārthiva 13,053.038a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyān athābravīt 13,053.038c yad yad brūyān munis tat tat sarvaṃ deyam aśaṅkitaiḥ 13,053.039a tato ratnāny anekāni striyo yugyam ajāvikam 13,053.039c kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ gajendrāś cācalopamāḥ 13,053.040a anvagacchanta tam ṛṣiṃ rājāmātyāś ca sarvaśaḥ 13,053.040c hāhābhūtaṃ ca tat sarvam āsīn nagaram ārtimat 13,053.041a tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditau 13,053.041c pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tam ūhatuḥ 13,053.042a vepamānau virāhārau pañcāśad rātrakarśitau 13,053.042c kathaṃ cid ūhatur vīrau daṃpatī taṃ rathottamam 13,053.043a bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam 13,053.043c dadṛśāte mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 13,053.044a tau dṛṣṭvā pauravargas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ 13,053.044c abhiśāpabhayāt trasto na ca kiṃ cid uvāca ha 13,053.045a dvandvaśaś cābruvan sarve paśyadhvaṃ tapaso balam 13,053.045c kruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ 13,053.045d*0325_01 brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 13,053.045d*0325_02 īdṛśaṃ ratham āruhya ko 'nyo jīvitum utsahet 13,053.046a aho bhagavato vīryaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,053.046c rājñaś cāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam 13,053.047a śrāntāv api hi kṛcchreṇa ratham etaṃ samūhatuḥ 13,053.047c na caitayor vikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ 13,053.048 bhīṣma uvāca 13,053.048a tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ 13,053.048c vasu viśrāṇayām āsa yathā vaiśravaṇas tathā 13,053.049a tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptam athākarot 13,053.049c tato 'sya bhagavān prīto babhūva munisattamaḥ 13,053.050a avatīrya rathaśreṣṭhād daṃpatī tau mumoca ha 13,053.050c vimocya caitau vidhivat tato vākyam uvāca ha 13,053.051a snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā 13,053.051c dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ tad brūtām iti bhārata 13,053.052a sukumārau ca tau vidvān karābhyāṃ munisattamaḥ 13,053.052c pasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehād bharatasattama 13,053.053a athābravīn nṛpo vākyaṃ śramo nāsty āvayor iha 13,053.053c viśrāntau svaḥ prabhāvāt te dhyānenaiveti bhārgava 13,053.054a atha tau bhagavān prāha prahṛṣṭaś cyavanas tadā 13,053.054c na vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yan mayā tad bhaviṣyati 13,053.055a ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīram idaṃ śubham 13,053.055c kaṃ cit kālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva 13,053.056a gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punar eṣyasi 13,053.056c ihasthaṃ māṃ sabhāryas tvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa 13,053.057a na ca manyus tvayā kāryaḥ śreyas te samupasthitam 13,053.057c yat kāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati 13,053.058a ity evam uktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 13,053.058c provāca muniśārdūlam idaṃ vacanam arthavat 13,053.059a na me manyur mahābhāga pūto 'smi bhagavaṃs tvayā 13,053.059c saṃvṛttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau 13,053.060a pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kṛtās tvayā 13,053.060c tān na paśyāmi gātreṣu svastho 'smi saha bhāryayā 13,053.061a imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaropamām 13,053.061c śriyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā 13,053.062a tava prasādāt saṃvṛttam idaṃ sarvaṃ mahāmune 13,053.062c naitac citraṃ tu bhagavaṃs tvayi satyaparākrama 13,053.063a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ cyavanaḥ kuśikaṃ tadā 13,053.063c āgacchethāḥ sabhāryaś ca tvam iheti narādhipa 13,053.064a ity uktaḥ samanujñāto rājarṣir abhivādya tam 13,053.064c prayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat 13,053.065a tata enam upājagmur amātyāḥ sapurohitāḥ 13,053.065c balasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā 13,053.066a tair vṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan 13,053.066c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno 'tha bandibhiḥ 13,053.067a tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇikakriyāḥ 13,053.067c bhuktvā sabhāryo rajanīm uvāsa sa mahīpatiḥ 13,053.068a tatas tu tau navam abhivīkṣya yauvanaṃ; parasparaṃ vigatajarāv ivāmarau 13,053.068c nanandatuḥ śayanagatau vapurdharau; śriyā yutau dvijavaradattayā tayā 13,053.069a sa cāpy ṛṣir bhṛgukulakīrtivardhanas; tapodhano vanam abhirāmam ṛddhimat 13,053.069c manīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ; sasarja yan nāsti śatakrator api 13,054.001 bhīṣma uvāca 13,054.001a tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ 13,054.001c kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyāt sabhāryas tad vanaṃ prati 13,054.002a tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam 13,054.002c maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam 13,054.002e tatra divyān abhiprāyān dadarśa kuśikas tadā 13,054.003a parvatān ramyasānūṃś ca nalinīś ca sapaṅkajāḥ 13,054.003c citraśālāś ca vividhās toraṇāni ca bhārata 13,054.003e śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām 13,054.004a sahakārān praphullāṃś ca ketakoddālakān dhavān 13,054.004c aśokān mucukundāṃś ca phullāṃś caivātimuktakān 13,054.005a campakāṃs tilakān bhavyān panasān vañjulān api 13,054.005c puṣpitān karṇikārāṃś ca tatra tatra dadarśa ha 13,054.006a śyāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭāpadikāṃ latām 13,054.006c tatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ 13,054.007a vṛkṣān padmotpaladharān sarvartukusumāṃs tathā 13,054.007c vimānacchandakāṃś cāpi prāsādān padmasaṃnibhān 13,054.008a śītalāni ca toyāni kva cid uṣṇāni bhārata 13,054.008c āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca 13,054.009a paryaṅkān sarvasauvarṇān parārdhyāstaraṇāstṛtān 13,054.009c bhakṣyabhojyam anantaṃ ca tatra tatropakalpitam 13,054.010a vāṇīvādāñ chukāṃś cāpi śārikābhṛṅgarājakān 13,054.010c kokilāñ chatapatrāṃś ca koyaṣṭimakakukkuṭān 13,054.011a mayūrān kukkuṭāṃś cāpi putrakāñ jīvajīvakān 13,054.011c cakorān vānarān haṃsān sārasāṃś cakrasāhvayān 13,054.012a samantataḥ praṇaditān dadarśa sumanoharān 13,054.012c kva cid apsarasāṃ saṃghān gandharvāṇāṃ ca pārthiva 13,054.013a kāntābhir aparāṃs tatra pariṣvaktān dadarśa ha 13,054.013c na dadarśa ca tān bhūyo dadarśa ca punar nṛpaḥ 13,054.014a gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanim 13,054.014c haṃsān sumadhurāṃś cāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ 13,054.015a taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayat tadā 13,054.015c svapno 'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyam eva tu 13,054.016a aho saha śarīreṇa prāpto 'smi paramāṃ gatim 13,054.016c uttarān vā kurūn puṇyān atha vāpy amarāvatīm 13,054.017a kiṃ tv idaṃ mahad āścaryaṃ saṃpaśyāmīty acintayat 13,054.017c evaṃ saṃcintayann eva dadarśa munipuṃgavam 13,054.018a tasmin vimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule 13,054.018c mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam 13,054.019a tam abhyayāt praharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā 13,054.019c antarhitas tato bhūyaś cyavanaḥ śayanaṃ ca tat 13,054.020a tato 'nyasmin vanoddeśe punar eva dadarśa tam 13,054.020c kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam 13,054.020e evaṃ yogabalād vipro mohayām āsa pārthivam 13,054.021a kṣaṇena tad vanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,054.021c gandharvāḥ pādapāś caiva sarvam antaradhīyata 13,054.022a niḥśabdam abhavac cāpi gaṅgākūlaṃ punar nṛpa 13,054.022c kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā 13,054.023a tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryas tena karmaṇā 13,054.023c vismayaṃ paramaṃ prāptas tad dṛṣṭvā mahad adbhutam 13,054.024a tataḥ provāca kuśiko bhāryāṃ harṣasamanvitaḥ 13,054.024c paśya bhadre yathā bhāvāś citrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ 13,054.025a prasādād bhṛgumukhyasya kim anyatra tapobalāt 13,054.025c tapasā tad avāpyaṃ hi yan na śakyaṃ manorathaiḥ 13,054.026a trailokyarājyād api hi tapa eva viśiṣyate 13,054.026c tapasā hi sutaptena krīḍaty eṣa tapodhanaḥ 13,054.027a aho prabhāvo brahmarṣeś cyavanasya mahātmanaḥ 13,054.027c icchann eṣa tapovīryād anyāṃl lokān sṛjed api 13,054.028a brāhmaṇā eva jāyeran puṇyavāgbuddhikarmaṇaḥ 13,054.028c utsahed iha kartuṃ hi ko 'nyo vai cyavanād ṛte 13,054.028d*0326_01 brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke tal labdhvā durlabhaṃ tapaḥ 13,054.028d*0326_02 siddhis tatrāpi duṣprāpā siddher api parā gatiḥ 13,054.029a brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ 13,054.029c brāhmaṇyasya prabhāvād dhi rathe yuktau svadhuryavat 13,054.030a ity evaṃ cintayānaḥ sa viditaś cyavanasya vai 13,054.030c saṃprekṣyovāca sa nṛpaṃ kṣipram āgamyatām iti 13,054.031a ity uktaḥ sahabhāryas tam abhyagacchan mahāmunim 13,054.031c śirasā vandanīyaṃ tam avandata sa pārthivaḥ 13,054.032a tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munis taṃ narādhipam 13,054.032c niṣīdety abravīd dhīmān sāntvayan puruṣarṣabha 13,054.033a tataḥ prakṛtim āpanno bhārgavo nṛpate nṛpam 13,054.033c uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayann iva bhārata 13,054.034a rājan samyag jitānīha pañca pañcasu yat tvayā 13,054.034c manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrān mukto 'si tena vai 13,054.035a samyag ārādhitaḥ putra tvayāhaṃ vadatāṃ vara 13,054.035c na hi te vṛjinaṃ kiṃ cit susūkṣmam api vidyate 13,054.036a anujānīhi māṃ rājan gamiṣyāmi yathāgatam 13,054.036c prīto 'smi tava rājendra varaś ca pratigṛhyatām 13,054.037 kuśika uvāca 13,054.037a agnimadhyagatenedaṃ bhagavan saṃnidhau mayā 13,054.037c vartitaṃ bhṛguśārdūla yan na dagdho 'smi tad bahu 13,054.038a eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana 13,054.038c yat prīto 'si samācārāt kulaṃ pūtaṃ mamānagha 13,054.039a eṣa me 'nugraho vipra jīvite ca prayojanam 13,054.039c etad rājyaphalaṃ caiva tapaś caitat paraṃ mama 13,054.040a yadi tu prītimān vipra mayi tvaṃ bhṛgunandana 13,054.040c asti me saṃśayaḥ kaś cit tan me vyākhyātum arhasi 13,055.001 cyavana uvāca 13,055.001a varaś ca gṛhyatāṃ matto yaś ca te saṃśayo hṛdi 13,055.001c taṃ ca brūhi naraśreṣṭha sarvaṃ saṃpādayāmi te 13,055.002 kuśika uvāca 13,055.002a yadi prīto 'si bhagavaṃs tato me vada bhārgava 13,055.002c kāraṇaṃ śrotum icchāmi madgṛhe vāsakāritam 13,055.003a śayanaṃ caikapārśvena divasān ekaviṃśatim 13,055.003c akiṃcid uktvā gamanaṃ bahiś ca munipuṃgava 13,055.004a antardhānam akasmāc ca punar eva ca darśanam 13,055.004c punaś ca śayanaṃ vipra divasān ekaviṃśatim 13,055.005a tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama 13,055.005c samupānīya vividhaṃ yad dagdhaṃ jātavedasā 13,055.005e niryāṇaṃ ca rathenāśu sahasā yat kṛtaṃ tvayā 13,055.006a dhanānāṃ ca visargasya vanasyāpi ca darśanam 13,055.006c prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune 13,055.007a maṇividrumapādānāṃ paryaṅkānāṃ ca darśanam 13,055.007c punaś cādarśanaṃ tasya śrotum icchāmi kāraṇam 13,055.008a atīva hy atra muhyāmi cintayāno divāniśam 13,055.008c na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam 13,055.008e etad icchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana 13,055.009 cyavana uvāca 13,055.009a śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yad idaṃ yena hetunā 13,055.009c na hi śakyam anākhyātum evaṃ pṛṣṭena pārthiva 13,055.010a pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame 13,055.010c śrutavān asmi yad rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 13,055.011a brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṃkaraḥ 13,055.011c pautras te bhavitā rājaṃs tejovīryasamanvitaḥ 13,055.012a tataḥ svakularakṣārtham ahaṃ tvā samupāgamam 13,055.012c cikīrṣan kuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava 13,055.013a tato 'ham āgamya purā tvām avocaṃ mahīpate 13,055.013c niyamaṃ kaṃ cid ārapsye śuśrūṣā kriyatām iti 13,055.014a na ca te duṣkṛtaṃ kiṃ cid aham āsādayaṃ gṛhe 13,055.014c tena jīvasi rājarṣe na bhavethās tato 'nyathā 13,055.015a etāṃ buddhiṃ samāsthāya divasān ekaviṃśatim 13,055.015c supto 'smi yadi māṃ kaś cid bodhayed iti pārthiva 13,055.016a yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsupto na prabodhitaḥ 13,055.016c ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama 13,055.017a utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate 13,055.017c pṛccheḥ kva yāsyasīty evaṃ śapeyaṃ tvām iti prabho 13,055.018a antarhitaś cāsmi punaḥ punar eva ca te gṛhe 13,055.018c yogam āsthāya saṃviṣṭo divasān ekaviṃśatim 13,055.019a kṣudhito mām asūyethāḥ śramād veti narādhipa 13,055.019c etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ mayā kṣudhā 13,055.020a na ca te 'bhūt susūkṣmo 'pi manyur manasi pārthiva 13,055.020c sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimān aham 13,055.021a bhojanaṃ ca samānāyya yat tad ādīpitaṃ mayā 13,055.021c krudhyethā yadi mātsaryād iti tan marṣitaṃ ca te 13,055.021d*0327_01 rathena vāhitaś cāpi śramāt krodhodbhavāya te 13,055.022a tato 'haṃ ratham āruhya tvām avocaṃ narādhipa 13,055.022c sabhāryo māṃ vahasveti tac ca tvaṃ kṛtavāṃs tathā 13,055.023a aviśaṅko narapate prīto 'haṃ cāpi tena te 13,055.023c dhanotsarge 'pi ca kṛte na tvāṃ krodhaḥ pradharṣayat 13,055.024a tataḥ prītena te rājan punar etat kṛtaṃ tava 13,055.024c sabhāryasya vanaṃ bhūyas tad viddhi manujādhipa 13,055.025a prītyarthaṃ tava caitan me svargasaṃdarśanaṃ kṛtam 13,055.025c yat te vane 'smin nṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanam 13,055.026a svargoddeśas tvayā rājan saśarīreṇa pārthiva 13,055.026c muhūrtam anubhūto 'sau sabhāryeṇa nṛpottama 13,055.027a nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa 13,055.027c tatra yāsīt spṛhā rājaṃs tac cāpi viditaṃ mama 13,055.028a brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaś ca pṛthivīpate 13,055.028c avamanya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva 13,055.029a evam etad yathāttha tvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham 13,055.029c brāhmaṇye sati carṣitvam ṛṣitve ca tapasvitā 13,055.030a bhaviṣyaty eṣa te kāmaḥ kuśikāt kauśiko dvijaḥ 13,055.030c tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati 13,055.031a vaṃśas te pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇām eva tejasā 13,055.031c pautras te bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ 13,055.032a yaḥ sa devamanuṣyāṇāṃ bhayam utpādayiṣyati 13,055.032b*0328_01 jamadagnau mahābhāga tapasā bhāvitātmani 13,055.032b*0328_02 sa cāpi bhṛguśārdūlas taṃ vedaṃ dhārayiṣyati 13,055.032c trayāṇāṃ caiva lokānāṃ satyam etad bravīmi te 13,055.033a varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yas te manasi vartate 13,055.033c tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo 'tivartate 13,055.034 kuśika uvāca 13,055.034a eṣa eva varo me 'dya yat tvaṃ prīto mahāmune 13,055.034c bhavatv etad yathāttha tvaṃ tapaḥ pautre mamānagha 13,055.034e brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavann eṣa me varaḥ 13,055.035a punaś cākhyātum icchāmi bhagavan vistareṇa vai 13,055.035c katham eṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana 13,055.035e kaś cāsau bhavitā bandhur mama kaś cāpi saṃmataḥ 13,056.001 cyavana uvāca 13,056.001a avaśyaṃ kathanīyaṃ me tavaitan narapuṃgava 13,056.001c yadarthaṃ tvāham ucchettuṃ saṃprāpto manujādhipa 13,056.002a bhṛgūṇāṃ kṣatriyā yājyā nityam eva janādhipa 13,056.002c te ca bhedaṃ gamiṣyanti daivayuktena hetunā 13,056.003a kṣatriyāś ca bhṛgūn sarvān vadhiṣyanti narādhipa 13,056.003c ā garbhād anukṛntanto daivadaṇḍanipīḍitāḥ 13,056.004a tata utpatsyate 'smākaṃ kule gotravivardhanaḥ 13,056.004c aurvo nāma mahātejā jvalanārkasamadyutiḥ 13,056.005a sa trailokyavināśāya kopāgniṃ janayiṣyati 13,056.005c mahīṃ saparvatavanāṃ yaḥ kariṣyati bhasmasāt 13,056.006a kaṃ cit kālaṃ tu taṃ vahniṃ sa eva śamayiṣyati 13,056.006c samudre vaḍavāvaktre prakṣipya munisattamaḥ 13,056.007a putraṃ tasya mahābhāgam ṛcīkaṃ bhṛgunandanam 13,056.007c sākṣāt kṛtsno dhanurvedaḥ samupasthāsyate 'nagha 13,056.008a kṣatriyāṇām abhāvāya daivayuktena hetunā 13,056.008c sa tu taṃ pratigṛhyaiva putre saṃkrāmayiṣyati 13,056.009a jamadagnau mahābhāge tapasā bhāvitātmani 13,056.009c sa cāpi bhṛguśārdūlas taṃ vedaṃ dhārayiṣyati 13,056.010a kulāt tu tava dharmātman kanyāṃ so 'dhigamiṣyati 13,056.010b*0329_01 kṣatrahantā bhaved dhiṃsram iti devaṃ sanātanam 13,056.010b*0329_02 nārāyaṇam upāsyāsya varāt taṃ putram icchati 13,056.010c udbhāvanārthaṃ bhavato vaṃśasya nṛpasattama 13,056.011a gādher duhitaraṃ prāpya pautrīṃ tava mahātapāḥ 13,056.011c brāhmaṇaṃ kṣatradharmāṇaṃ rāmam utpādayiṣyati 13,056.012a kṣatriyaṃ viprakarmāṇaṃ bṛhaspatim ivaujasā 13,056.012c viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ putraṃ sudhārmikam 13,056.012e tapasā mahatā yuktaṃ pradāsyati mahādyute 13,056.013a striyau tu kāraṇaṃ tatra parivarte bhaviṣyataḥ 13,056.013c pitāmahaniyogād vai nānyathaitad bhaviṣyati 13,056.014a tṛtīye puruṣe tubhyaṃ brāhmaṇatvam upaiṣyati 13,056.014c bhavitā tvaṃ ca saṃbandhī bhṛgūṇāṃ bhāvitātmanām 13,056.015 bhīṣma uvāca 13,056.015a kuśikas tu muner vākyaṃ cyavanasya mahātmanaḥ 13,056.015c śrutvā hṛṣṭo 'bhavad rājā vākyaṃ cedam uvāca ha 13,056.015e evam astv iti dharmātmā tadā bharatasattama 13,056.016a cyavanas tu mahātejāḥ punar eva narādhipam 13,056.016c varārthaṃ codayām āsa tam uvāca sa pārthivaḥ 13,056.017a bāḍham evaṃ grahīṣyāmi kāmaṃ tvatto mahāmune 13,056.017c brahmabhūtaṃ kulaṃ me 'stu dharme cāsya mano bhavet 13,056.018a evam uktas tathety evaṃ pratyuktvā cyavano muniḥ 13,056.018c abhyanujñāya nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā 13,056.019a etat te kathitaṃ sarvam aśeṣeṇa mayā nṛpa 13,056.019c bhṛgūṇāṃ kuśikānāṃ ca prati saṃbandhakāraṇam 13,056.020a yathoktaṃ muninā cāpi tathā tad abhavan nṛpa 13,056.020c janma rāmasya ca muner viśvāmitrasya caiva ha 13,057.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,057.001a muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ 13,057.001c hīnāṃ pārthivasaṃghātaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām 13,057.002a prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvāpi bhārata 13,057.002c koṭiśaḥ puruṣān hatvā paritapye pitāmaha 13,057.003a kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati 13,057.003c yā hīnāḥ patibhiḥ putrair mātulair bhrātṛbhis tathā 13,057.004a vayaṃ hi tān gurūn hatvā jñātīṃś ca suhṛdo 'pi ca 13,057.004c avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātra saṃśayaḥ 13,057.005a śarīraṃ yoktum icchāmi tapasogreṇa bhārata 13,057.005c upadiṣṭam ihecchāmi tattvato 'haṃ viśāṃ pate 13,057.006 vaiśaṃpāyana uvāca 13,057.006a yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ 13,057.006c parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiram abhāṣata 13,057.007a rahasyam adbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmi yat tvayi 13,057.007c yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāveṣu bhārata 13,057.008a tapasā prāpyate svargas tapasā prāpyate yaśaḥ 13,057.008c āyuḥprakarṣo bhogāś ca labhyante tapasā vibho 13,057.009a jñānaṃ vijñānam ārogyaṃ rūpaṃ saṃpat tathaiva ca 13,057.009c saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha 13,057.010a dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati 13,057.010c upabhogāṃs tu dānena brahmacaryeṇa jīvitam 13,057.011a ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule 13,057.011c phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ bhavet 13,057.012a payobhakṣo divaṃ yāti snānena draviṇādhikaḥ 13,057.012c guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṃtatiḥ 13,057.013a gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargam āhus tṛṇāśanāt 13,057.013c striyas triṣavaṇasnānād vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 13,057.014a nityasnāyī bhaved dakṣaḥ saṃdhye tu dve japan dvijaḥ 13,057.014c maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 13,057.015a sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca 13,057.015c cīravalkalavāsobhir vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,057.016a śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane 13,057.016c agnipraveśe niyataṃ brahmaloko vidhīyate 13,057.017a rasānāṃ pratisaṃhārāt saubhāgyam iha vindati 13,057.017c āmiṣapratisaṃhārāt prajāsyāyuṣmatī bhavet 13,057.018a udavāsaṃ vased yas tu sa narādhipatir bhavet 13,057.018c satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate 13,057.019a kīrtir bhavati dānena tathārogyam ahiṃsayā 13,057.019c dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpi puṣkalam 13,057.020a pānīyasya pradānena kīrtir bhavati śāśvatī 13,057.020c annapānapradānena tṛpyate kāmabhogataḥ 13,057.021a sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokair vimucyate 13,057.021c devaśuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ niyacchati 13,057.022a dīpālokapradānena cakṣuṣmān bhavate naraḥ 13,057.022c prekṣaṇīyapradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati 13,057.023a gandhamālyanivṛttyā tu kīrtir bhavati puṣkalā 13,057.023c keśaśmaśrūn dhārayatām agryā bhavati saṃtatiḥ 13,057.024a upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva 13,057.024c kṛtvā dvādaśa varṣāṇi vīrasthānād viśiṣyate 13,057.025a dāsīdāsam alaṃkārān kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 13,057.025c brahmadeyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha 13,057.026a kratubhiś copavāsaiś ca tridivaṃ yāti bhārata 13,057.026c labhate ca ciraṃ sthānaṃ balipuṣpaprado naraḥ 13,057.027a suvarṇaśṛṅgais tu vibhūṣitānāṃ; gavāṃ sahasrasya naraḥ pradātā 13,057.027c prāpnoti puṇyaṃ divi devalokam; ity evam āhur munidevasaṃghāḥ 13,057.028a prayacchate yaḥ kapilāṃ sacailāṃ; kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm 13,057.028c tais tair guṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā; naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 13,057.029a yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvat phalaṃ prāpnute gopradātā 13,057.029c putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam; āsaptamaṃ tārayate paratra 13,057.030a sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ; kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 13,057.030c dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya; lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti 13,057.031a svakarmabhir mānavaṃ saṃnibaddhaṃ; tīvrāndhakāre narake patantam 13,057.031c mahārṇave naur iva vāyuyuktā; dānaṃ gavāṃ tārayate paratra 13,057.032a yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ; bhūmipradānaṃ ca karoti vipre 13,057.032c dadāti cānnaṃ vidhivac ca yaś ca; sa lokam āpnoti puraṃdarasya 13,057.033a naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ; dadāti vai yas tu naro dvijāya 13,057.033c svādhyāyacāritraguṇānvitāya; tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu 13,057.034a dhuryapradānena gavāṃ tathāśvair; lokān avāpnoti naro vasūnām 13,057.034c svargāya cāhur hi hiraṇyadānaṃ; tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam 13,057.035a chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ; yānaṃ tathopānahasaṃpradāne 13,057.035c vastrapradānena phalaṃ surūpaṃ; gandhapradāne surabhir naraḥ syāt 13,057.036a puṣpopagaṃ vātha phalopagaṃ vā; yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya 13,057.036c sa strīsamṛddhaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty ayatnopagataṃ gṛhaṃ vai 13,057.036d*0330_01 labheta kāmaṃ sa bhaved arogas 13,057.036d*0330_02 tathā surūpaś ca narendraloke 13,057.037a bhakṣānnapānīyarasapradātā; sarvān avāpnoti rasān prakāmam 13,057.037c pratiśrayācchādanasaṃpradātā; prāpnoti tān eva na saṃśayo 'tra 13,057.038a sragdhūpagandhāny anulepanāni; snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ 13,057.038c dadyād dvijebhyaḥ sa bhaved arogas; tathābhirūpaś ca narendraloke 13,057.039a bījair aśūnyaṃ śayanair upetaṃ; dadyād gṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya 13,057.039c puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty adhiṣṭhānavaraṃ sa rājan 13,057.040a sugandhacitrāstaraṇopapannaṃ; dadyān naro yaḥ śayanaṃ dvijāya 13,057.040c rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ; bhāryām ayatnopagatāṃ labhet saḥ 13,057.041a pitāmahasyānucaro vīraśāyī bhaven naraḥ 13,057.041c nādhikaṃ vidyate tasmād ity āhuḥ paramarṣayaḥ 13,057.041d*0331_01 pustakaṃ ca tathā gāvaḥ kanyā dānaṃ tathaiva ca 13,057.041d*0331_02 ye na dāsyanti puruṣās teṣāṃ saukhyaṃ pareṇa kim 13,057.042 vaiśaṃpāyana uvāca 13,057.042a tasya tad vacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ 13,057.042c nāśrame 'rocayad vāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā 13,057.043a tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavān bharatarṣabha 13,057.043c pitāmahasya yad vākyaṃ tad vo rocatv iti prabhuḥ 13,057.044a tatas tu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī 13,057.044c yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ bāḍham ity abhyapūjayan 13,058.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,058.001a yānīmāni bahir vedyāṃ dānāni paricakṣate 13,058.001c tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṃgava 13,058.002a kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vartate prabho 13,058.002c dātāraṃ dattam anveti yad dānaṃ tat pracakṣva me 13,058.003 bhīṣma uvāca 13,058.003a abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpy anugraham 13,058.003c yac cābhilaṣitaṃ dadyāt tṛṣitāyābhiyācate 13,058.004a dattaṃ manyeta yad dattvā tad dānaṃ śreṣṭham ucyate 13,058.004c dattaṃ dātāram anveti yad dānaṃ bharatarṣabha 13,058.005a hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānam eva ca 13,058.005c etāni vai pavitrāṇi tārayanty api duṣkṛtam 13,058.006a etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā 13,058.006c dānāni hi naraṃ pāpān mokṣayanti na saṃśayaḥ 13,058.007a yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāsya dayitaṃ gṛhe 13,058.007c tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā 13,058.008a priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛt tathā 13,058.008c priyo bhavati bhūtānām iha caiva paratra ca 13,058.009a yācamānam abhīmānād āśāvantam akiṃcanam 13,058.009c yo nārcati yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira 13,058.010a amitram api ced dīnaṃ śaraṇaiṣiṇam āgatam 13,058.010c vyasane yo 'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ 13,058.011a kṛśāya hrīmate tāta vṛttikṣīṇāya sīdate 13,058.011c apahanyāt kṣudhaṃ yas tu na tena puruṣaḥ samaḥ 13,058.012a hriyā tu niyatān sādhūn putradāraiś ca karśitān 13,058.012c ayācamānān kaunteya sarvopāyair nimantraya 13,058.013a āśiṣaṃ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate 13,058.013c arhanto nityasattvasthā yathālabdhopajīvinaḥ 13,058.014a āśīviṣasamebhyaś ca tebhyo rakṣasva bhārata 13,058.014c tāny uktair upajijñāsya tathā dvijavarottamān 13,058.015a kṛtair āvasathair nityaṃ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ 13,058.015c nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ 13,058.016a yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira 13,058.016c kāryam ity eva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,058.017a vidyāsnātā vratasnātā ye vyapāśrityajīvinaḥ 13,058.017c gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 13,058.018a teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca 13,058.018c yat kariṣyasi kalyāṇaṃ tat tvā lokeṣu dhāsyati 13,058.019a yathāgnihotraṃ suhutaṃ sāyaṃ prātar dvijātinā 13,058.019c tathā bhavati dattaṃ vai dvijebhyo 'tha kṛtātmanā 13,058.020a eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ 13,058.020c viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatas tāta vartatām 13,058.021a nivāpo dānasadṛśas tādṛśeṣu yudhiṣṭhira 13,058.021c nivapan pūjayaṃś caiva teṣv ānṛṇyaṃ nigacchati 13,058.022a ya eva no na kupyanti na lubhyanti tṛṇeṣv api 13,058.022c ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye priyavādinaḥ 13,058.023a ye no na bahu manyante na pravartanti cāpare 13,058.023c putravat paripālyās te namas tebhyas tathābhayam 13,058.024a ṛtvikpurohitācāryā mṛdubrahmadharā hi te 13,058.024c kṣatreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati vai dvije 13,058.025a asti me balavān asmi rājāsmīti yudhiṣṭhira 13,058.025c brāhmaṇān mā sma paryaśnīr vāsobhir aśanena ca 13,058.026a yac chobhārthaṃ balārthaṃ vā vittam asti tavānagha 13,058.026c tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmam anutiṣṭhatā 13,058.027a namaskāryās tvayā viprā vartamānā yathātatham 13,058.027c yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat 13,058.028a ko hy anyaḥ suprasādānāṃ suhṛdām alpatoṣiṇām 13,058.028c vṛttim arhaty upakṣeptuṃ tvad anyaḥ kurusattama 13,058.029a yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ 13,058.029c sa devaḥ sā gatir nānyā tathāsmākaṃ dvijātayaḥ 13,058.030a yadi no brāhmaṇās tāta saṃtyajeyur apūjitāḥ 13,058.030c paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam 13,058.031a avedānām akīrtīnām alokānām ayajvanām 13,058.031c ko 'smākaṃ jīvitenārthas tad dhi no brāhmaṇāśrayam 13,058.032a atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ 13,058.032c rājanyo brāhmaṇaṃ rājan purā paricacāra ha 13,058.032e vaiśyo rājanyam ity eva śūdro vaiśyam iti śrutiḥ 13,058.033a dūrāc chūdreṇopacaryo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan 13,058.033c saṃsparśaparicaryas tu vaiśyena kṣatriyeṇa ca 13,058.034a mṛdubhāvān satyaśīlān satyadharmānupālakān 13,058.034c āśīviṣān iva kruddhāṃs tān upācarata dvijān 13,058.035a apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare 13,058.035c kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca 13,058.035e brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca 13,058.036a na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ 13,058.036c na me pituḥ pitā rājan na cātmā na ca jīvitam 13,058.037a tvattaś ca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 13,058.037c tvatto 'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,058.038a bravīmi satyam etac ca yathāhaṃ pāṇḍunandana 13,058.038c tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 13,058.039a paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñ chucīn brahmapuraskṛtān 13,058.039c tatra me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 13,058.040a so 'ham etādṛśāṃl lokān dṛṣṭvā bharatasattama 13,058.040c yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva 13,059.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,059.001a yau tu syātāṃ caraṇenopapannau; yau vidyayā sadṛśau janmanā ca 13,059.001c tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭam; ayācamānāya ca yācate ca 13,059.002 bhīṣma uvāca 13,059.002a śreyo vai yācataḥ pārtha dattam āhur ayācate 13,059.002c arhattamo vai dhṛtimān kṛpaṇād adhṛtātmanaḥ 13,059.003a kṣatriyo rakṣaṇadhṛtir brāhmaṇo 'narthanādhṛtiḥ 13,059.003c brāhmaṇo dhṛtimān vidvān devān prīṇāti tuṣṭimān 13,059.004a yācñām āhur anīśasya abhihāraṃ ca bhārata 13,059.004c udvejayati yācan hi sadā bhūtāni dasyuvat 13,059.005a mriyate yācamāno vai tam anu mriyate dadat 13,059.005c dadat saṃjīvayaty enam ātmānaṃ ca yudhiṣṭhira 13,059.006a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo yācate yat pradīyate 13,059.006c ayācataḥ sīdamānān sarvopāyair nimantraya 13,059.007a yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyus te dvijottamāḥ 13,059.007c bhasmacchannān ivāgnīṃs tān budhyethās tvaṃ prayatnataḥ 13,059.008a tapasā dīpyamānās te daheyuḥ pṛthivīm api 13,059.008b*0332_01 apūjyamānāḥ kauravya pūjārhās te tathāvidhāḥ 13,059.008c pūjyā hi jñānavijñānatapoyogasamanvitāḥ 13,059.009a tebhyaḥ pūjāṃ prayuñjīthā brāhmaṇebhyaḥ paraṃtapa 13,059.009c dadad bahuvidhān dāyān upacchandān ayācatām 13,059.010a yad agnihotre suhute sāyaṃprātar bhavet phalam 13,059.010c vidyāvedavratavati tad dānaphalam ucyate 13,059.011a vidyāvedavratasnātān avyapāśrayajīvinaḥ 13,059.011c gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇān saṃśitavratān 13,059.012a kṛtair āvasathair hṛdyaiḥ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ 13,059.012c nimantrayethāḥ kaunteya kāmaiś cānyair dvijottamān 13,059.013a api te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira 13,059.013c kāryam ity eva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,059.014a api te brāhmaṇā bhuktvā gatāḥ soddharaṇān gṛhān 13,059.014c yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante parjanyam iva karṣakāḥ 13,059.015a annāni prātaḥsavane niyatā brahmacāriṇaḥ 13,059.015c brāhmaṇās tāta bhuñjānās tretāgnīn prīṇayantu te 13,059.016a mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatas tāta vartatām 13,059.016c gā hiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ prīyatāṃ tava 13,059.017a tṛtīyaṃ savanaṃ tat te vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira 13,059.017c yad devebhyaḥ pitṛbhyaś ca viprebhyaś ca prayacchasi 13,059.018a ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaś ca sarvaśaḥ 13,059.018c damas tyāgo dhṛtiḥ satyaṃ bhavatv avabhṛthāya te 13,059.019a eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ 13,059.019c viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo nityaṃ tāta pravartatām 13,059.019d*0333_01 yat kiṃ cit pāṇḍaraṃ puṣpaṃ yat kiṃ cid anulepanam 13,059.019d*0333_02 alakṣmīparihārāya nityaṃ deyaṃ yudhiṣṭhira 13,060.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,060.001a dānaṃ yajñakriyā ceha kiṃ svit pretya mahāphalam 13,060.001c kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhyaḥ kathaṃ kadā 13,060.001d*0334_01 nityānuṣṭhānayuktāś cet pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,060.002a etad icchāmi vijñātuṃ yāthātathyena bhārata 13,060.002c vidvañ jijñāsamānāya dānadharmān pracakṣva me 13,060.003a antarvedyāṃ ca yad dattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ 13,060.003c kiṃ svin niḥśreyasaṃ tāta tan me brūhi pitāmaha 13,060.004 bhīṣma uvāca 13,060.004a raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate 13,060.004c tasya vaitānikaṃ karma dānaṃ caiveha pāvanam 13,060.005a na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,060.005a*0335_01 yājakā dvijasattamāḥ 13,060.005a*0335_02 dhane satyapradātṝṇāṃ 13,060.005c etasmāt kāraṇād yajñair yajed rājāptadakṣiṇaiḥ 13,060.006a atha cet pratigṛhṇīyur dadyād aharahar nṛpaḥ 13,060.006c śraddhām āsthāya paramāṃ pāvanaṃ hy etad uttamam 13,060.007a brāhmaṇāṃs tarpayed dravyais tato yajñe yatavrataḥ 13,060.007c maitrān sādhūn vedavidaḥ śīlavṛttataponvitān 13,060.008a yat te tena kariṣyanti kṛtaṃ tena bhaviṣyati 13,060.008c yajñān sādhaya sādhubhyaḥ svādvannān dakṣiṇāvataḥ 13,060.009a iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā 13,060.009c pūjayethā yāyajūkāṃs tavāpy aṃśo bhaved yathā 13,060.009d*0336_01 vidvadbhyaḥ saṃpradānena tatrāpy aṃśo 'sya pūjayā 13,060.009d*0336_02 yajvabhyaś cātha vidvadbhyo dattvā lokaṃ pradāpayet 13,060.009d*0336_03 pradadyāj jñānadātṝṇāṃ jñānadānāṃśabhāg bhavet 13,060.010a prajāvato bharethāś ca brāhmaṇān bahubhāriṇaḥ 13,060.010c prajāvāṃs tena bhavati yathā janayitā tathā 13,060.011a yāvato vai sādhudharmān santaḥ saṃvartayanty uta 13,060.011c sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahubhāriṇaḥ 13,060.012a samṛddhaḥ saṃprayacchasva brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira 13,060.012c dhenūr anaḍuho 'nnāni cchatraṃ vāsāṃsy upānahau 13,060.013a ājyāni yajamānebhyas tathānnādyāni bhārata 13,060.013c aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca 13,060.014a ete deyā vyuṣṭimanto laghūpāyāś ca bhārata 13,060.014c ajugupsāṃś ca vijñāya brāhmaṇān vṛttikarśitān 13,060.015a upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tān pratipādaya 13,060.015c rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyas tat kṣatriyān prati 13,060.016a evaṃ pāpair vimuktas tvaṃ pūtaḥ svargam avāpsyasi 13,060.016c sraṃsayitvā punaḥ kośaṃ yad rāṣṭraṃ pālayiṣyasi 13,060.017a tataś ca brahmabhūyastvam avāpsyasi dhanāni ca 13,060.017c ātmanaś ca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata 13,060.018a putravac cāpi bhṛtyān svān prajāś ca paripālaya 13,060.018c yogakṣemaś ca te nityaṃ brāhmaṇeṣv astu bhārata 13,060.018d*0337_01 tadarthaṃ jīvitaṃ te 'stu mā tebhyo 'pratipālanam 13,060.018d*0337_02 anartho brāhmaṇasyaiṣa yad vittanicayo mahān 13,060.018d*0337_03 śriyā hy abhīkṣṇaṃ saṃvāso darpayet saṃpramohayet 13,060.018d*0337_04 brāhmaṇeṣu pramūḍheṣu dharmo vipraṇaśed dhruvam 13,060.018d*0337_05 dharmapraṇāśe bhūtānām abhāvaḥ syān na saṃśayaḥ 13,060.018d*0337_06 yo rakṣibhyaḥ saṃpradāya rājā rāṣṭraṃ vilumpati 13,060.018d*0337_07 yakṣye rāṣṭrād dhanaṃ tasmād ānayadhvam iti bruvan 13,060.018d*0337_08 yac cādāya tad ājñaptaṃ bhītaṃ dattaṃ sudāruṇam 13,060.018d*0337_09 yajed rājā na taṃ yajñaṃ praśaṃsanty asya sādhavaḥ 13,060.018d*0337_10 apīḍitāḥ susaṃvṛddhā ye dadaty anukūlataḥ 13,060.018d*0337_11 tādṛśenābhyupāyena yaṣṭavyaṃ nodyamāhṛtaiḥ 13,060.018d*0337_12 yadā pariniṣicyeta nihito vai yathāvidhi 13,060.018d*0337_13 tadā rājā mahāyajñair yajeta bahudakṣiṇaiḥ 13,060.018d*0337_14 vṛddhabāladhanaṃ rakṣyam andhasya kṛpaṇasya ca 13,060.018d*0337_15 na khātapūrvaṃ kurvīta na rudantīdhanaṃ haret 13,060.018d*0337_16 hṛtaṃ kṛpaṇavittaṃ hi rāṣṭraṃ hanti nṛpaśriyam 13,060.018d*0337_17 dadyāc ca mahato bhogān kṣudbhayaṃ praṇudet satām 13,060.018d*0337_18 yeṣāṃ svādūni bhojyāni samavekṣyanti bālakāḥ 13,060.018d*0337_19 nāśnanti vidhivat tāni kiṃ nu pāpataraṃ tataḥ 13,060.018d*0337_20 yadi te tādṛśo rāṣṭre vidvān sīdet kṣudhā dvijaḥ 13,060.018d*0337_21 bhrūṇahatyāṃ ca gacchethāḥ kṛtvā pāpam ivottamam 13,060.018d*0337_22 dhik tasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati 13,060.018d*0337_23 dvijo 'nyo vā manuṣyo 'pi śibir āha vaco yathā 13,060.018d*0337_24 yasya sma viṣaye rājñaḥ snātakaḥ sīdati kṣudhā 13,060.018d*0337_25 avṛddhim eti tad rāṣṭraṃ vindate saha rājakam 13,060.018d*0337_26 krośantyo yasya vai rāṣṭrād dhriyante tarasā striyaḥ 13,060.018d*0337_27 krośatāṃ patiputrāṇāṃ mṛto 'sau na sa jīvati 13,060.019a arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāram adāyakam 13,060.019c taṃ sma rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ saṃbhūya nirghṛṇam 13,060.020a ahaṃ vo rakṣitety uktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ 13,060.020c sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ 13,060.021a pāpaṃ kurvanti yat kiṃ cit prajā rājñā hy arakṣitāḥ 13,060.021c caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 13,060.022a apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ 13,060.022c caturthaṃ matam asmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam 13,060.023a śubhaṃ vā yat prakurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ 13,060.023c caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata 13,060.024a jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira 13,060.024c parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ 13,060.025a kuberam iva rakṣāṃsi śatakratum ivāmarāḥ 13,060.025c jñātayas tvānujīvantu suhṛdaś ca paraṃtapa 13,061.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,061.001a idaṃ deyam idaṃ deyam itīyaṃ śruticodanā 13,061.001c bahudeyāś ca rājānaḥ kiṃ svid deyam anuttamam 13,061.002 bhīṣma uvāca 13,061.002a ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānam ucyate 13,061.002c acalā hy akṣayā bhūmir dogdhrī kāmān anuttamān 13,061.003a dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūn vrīhiyavāṃs tathā 13,061.003c bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīr edhate samāḥ 13,061.004a yāvad bhūmer āyur iha tāvad bhūmida edhate 13,061.004c na bhūmidānād astīha paraṃ kiṃ cid yudhiṣṭhira 13,061.005a apy alpaṃ pradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śrutam 13,061.005c bhūmim ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ 13,061.006a svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca 13,061.006c bhūmir bhūtir mahādevī dātāraṃ kurute priyam 13,061.007a ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyād akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ 13,061.007c punar naratvaṃ saṃprāpya bhavet sa pṛthivīpatiḥ 13,061.008a yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ 13,061.008c saṃgrāme vā tanuṃ jahyād dadyād vā pṛthivīm imām 13,061.009a ity etāṃ kṣatrabandhūnāṃ vadanti param āśiṣam 13,061.009c punāti dattā pṛthivī dātāram iti śuśruma 13,061.010a api pāpasamācāraṃ brahmaghnam api vānṛtam 13,061.010c saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpāt pramocayet 13,061.011a api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,061.011c pṛthivīṃ nānyad icchanti pāvanaṃ jananī yathā 13,061.012a nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam 13,061.012c dānaṃ vāpy atha vā jñānaṃ nāmno 'syāḥ paramaṃ priyam 13,061.012d*0338_01 ya etāṃ viduṣe dadyāt pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 13,061.012d*0338_02 pṛthivyām etad iṣṭaṃ sa rājyād rājyam iti vrajet 13,061.012d*0338_03 punaś ca jananaṃ prāpya rājaiva syān na saṃśayaḥ 13,061.012e tasmāt prāpyaiva pṛthivīṃ dadyād viprāya pārthivaḥ 13,061.013a nābhūmipatinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṃ cana 13,061.013c na vā pātreṇa vā gūhed antardhānena vā caret 13,061.013e ye cānye bhūmim iccheyuḥ kuryur evam asaṃśayam 13,061.014a yaḥ sādhor bhūmim ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ 13,061.014c bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmim eva hi 13,061.014e pretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnoti mahad yaśaḥ 13,061.014f*0339_01 ekāhārakarīṃ dattvā ṣaṣṭisāhasram ūrdhvagaḥ 13,061.014f*0339_02 tāvaty āharaṇe hṛtvā narakaṃ dviguṇottaram 13,061.015a yasya viprānuśāsanti sādhor bhūmiṃ sadaiva hi 13,061.015c na tasya śatravo rājan praśāsanti vasuṃdharām 13,061.016a yat kiṃ cit puruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ 13,061.016c api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate 13,061.016d*0340_01 daśahastena vaṃśena daśavaṃśān samantataḥ 13,061.016d*0340_02 pañcahastādhikaṃ dadyād etad gocarma ucyate 13,061.017a ye 'pi saṃkīrṇakarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ 13,061.017c tebhyaḥ pavitram ākhyeyaṃ bhūmidānam anuttamam 13,061.018a alpāntaram idaṃ śaśvat purāṇā menire janāḥ 13,061.018c yo yajed aśvamedhena dadyād vā sādhave mahīm 13,061.019a api cet sukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerann api paṇḍitāḥ 13,061.019c aśakyam ekam evaitad bhūmidānam anuttamam 13,061.020a suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca 13,061.020c sarvam etan mahāprājña dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.021a tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlam alobhaḥ satyasaṃdhatā 13,061.021c gurudaivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam 13,061.022a bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,061.022c brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam 13,061.023a yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṃ bharate sadā 13,061.023c anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasair mahī 13,061.024a mṛtyor vai kiṃkaro daṇḍas tāpo vahneḥ sudāruṇaḥ 13,061.024c ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam 13,061.025a pitṝṃś ca pitṛlokasthān devaloke ca devatāḥ 13,061.025c saṃtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṃdharām 13,061.026a kṛśāya mriyamāṇāya vṛttimlānāya sīdate 13,061.026c bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ 13,061.027a yathā dhāvati gaur vatsaṃ kṣīram abhyutsṛjanty uta 13,061.027c evam eva mahābhāga bhūmir bhavati bhūmidam 13,061.028a halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalām api 13,061.028c udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ 13,061.029a brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgniṃ śucivratam 13,061.029c naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam 13,061.030a yathā candramaso vṛddhir ahany ahani jāyate 13,061.030c tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate 13,061.031a atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,061.031c yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai 13,061.032a mām evādatta māṃ datta māṃ dattvā mām avāpsyatha 13,061.032c asmiṃl loke pare caiva tataś cājanane punaḥ 13,061.033a ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo brahmasaṃśritaḥ 13,061.033c śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati 13,061.034a kṛtyānām abhiśastānāṃ duriṣṭaśamanaṃ mahat 13,061.034c prāyaścittam ahaṃ kṛtvā punāty ubhayato daśa 13,061.035a punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca 13,061.035c prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmir vai śāśvatī matā 13,061.036a abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayed imam āgamam 13,061.036c yathā śrutvā mahīṃ dadyān nādadyāt sādhutaś ca tām 13,061.037a so 'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaś cāpy asaṃśayam 13,061.037c rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam 13,061.038a atha yeṣām adharmajño rājā bhavati nāstikaḥ 13,061.038c na te sukhaṃ prabudhyante na sukhaṃ prasvapanti ca 13,061.039a sadā bhavanti codvignās tasya duścaritair narāḥ 13,061.039c yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat 13,061.040a atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ 13,061.040c sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca 13,061.041a tasya rājñaḥ śubhair āryaiḥ karmabhir nirvṛtāḥ prajāḥ 13,061.041c yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ 13,061.042a sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt 13,061.042c sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasuṃdharām 13,061.043a ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ 13,061.043c dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije 13,061.044a yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale 13,061.044c tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ 13,061.045a ādityo varuṇo viṣṇur brahmā somo hutāśanaḥ 13,061.045c śūlapāṇiś ca bhagavān pratinandanti bhūmidam 13,061.046a bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca 13,061.046c caturvidho hi loko 'yaṃ yo 'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ 13,061.047a eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate 13,061.047c nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃ cid asti janādhipa 13,061.047d*0341_01 sauvarṇā yatra prāsādā vasor dhārāś ca kāmadāḥ 13,061.047d*0341_02 gandharvāpsaraso yatra tatra gacchanti bhūmidāḥ 13,061.048a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,061.048c bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 13,061.049a iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā 13,061.049c maghavā vāgvidāṃ śreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim 13,061.050a bhagavan kena dānena svargataḥ sukham edhate 13,061.050c yad akṣayaṃ mahārghaṃ ca tad brūhi vadatāṃ vara 13,061.051a ity uktaḥ sa surendreṇa tato devapurohitaḥ 13,061.051c bṛhaspatir mahātejāḥ pratyuvāca śatakratum 13,061.052a suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan 13,061.052b*0342_01 vidyādānaṃ ca kanyānāṃ dānaṃ pāpaharaṃ param 13,061.052c dadad etān mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,061.053a na bhūmidānād devendra paraṃ kiṃ cid iti prabho 13,061.053c viśiṣṭam iti manyāmi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 13,061.053d*0343_01 brāhmaṇārthe gavārthe vā rāṣṭraghāte 'tha svāminaḥ 13,061.053d*0343_02 kulastrīṇāṃ paribhave mṛtās te bhūmidaiḥ saha 13,061.054a ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā dānagṛddhinaḥ 13,061.054c sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam 13,061.055a bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,061.055c brahmalokagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidam 13,061.056a pañca pūrvādipuruṣāḥ ṣaṭ ca ye vasudhāṃ gatāḥ 13,061.056c ekādaśa dadad bhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ 13,061.057a ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara 13,061.057c sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate 13,061.058a mahīṃ sphītāṃ dadad rājā sarvakāmaguṇānvitām 13,061.058c rājādhirājo bhavati tad dhi dānam anuttamam 13,061.059a sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati 13,061.059c sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava 13,061.060a sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurogamām 13,061.060c dadāti yaḥ sahasrākṣa sa svargaṃ yāti mānavaḥ 13,061.061a madhusarpiḥpravāhinyaḥ payodadhivahās tathā 13,061.061c saritas tarpayantīha surendra vasudhāpradam 13,061.062a bhūmipradānān nṛpatir mucyate rājakilbiṣāt 13,061.062c na hi bhūmipradānena dānam anyad viśiṣyate 13,061.063a dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām 13,061.063c taṃ janāḥ kathayantīha yāvad dharati gaur iyam 13,061.064a puṇyām ṛddharasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara 13,061.064c na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ 13,061.065a sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtim icchatā 13,061.065c bhūr deyā vidhivac chakra pātre sukham abhīpsatā 13,061.065d*0344_01 svanirjitāṃ svayaṃkrītāṃ bhṛtāṃ ca vārpayen nṛpa 13,061.065d*0345_01 sunirmitāṃ suvikrītāṃ subhṛtāṃ vāpi yan nṛpaḥ 13,061.066a api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye 13,061.066c samutsṛjati tat pāpaṃ jīrṇāṃ tvacam ivoragaḥ 13,061.067a sāgarān saritaḥ śailān kānanāni ca sarvaśaḥ 13,061.067c sarvam etan naraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.068a taḍāgāny udapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca 13,061.068c snehān sarvarasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.069a oṣadhīḥ kṣīrasaṃpannā nagān puṣpaphalānvitān 13,061.069c kānanopalaśailāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.070a agniṣṭomaprabhṛtibhir iṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ 13,061.070c na tat phalam avāpnoti bhūmidānād yad aśnute 13,061.071a dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan 13,061.071c pūrvadattāṃ haran bhūmiṃ narakāyopagacchati 13,061.072a na dadāti pratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ 13,061.072c sa baddho vāruṇaiḥ pāśais tapyate mṛtyuśāsanāt 13,061.073a āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśabhṛtyaṃ priyātithim 13,061.073c ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam 13,061.074a brāhmaṇeṣv ṛṇabhūtaṃ syāt pārthivasya puraṃdara 13,061.074c itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayet kṛśadurbalān 13,061.075a nācchindyāt sparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa 13,061.075c brāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśabhṛtyāya kaś cana 13,061.076a athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānām avasīdatām 13,061.076c brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāt tripuruṣaṃ kulam 13,061.077a bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrād yas tu saṃsthāpayet punaḥ 13,061.077c tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate 13,061.077d*0346_01 hṛte kṣetre daridrāṇām aśrupātaḥ sudāruṇaḥ 13,061.077d*0346_02 iṣṭāpūrtaṃ narasyāsya hanyāt tripuruṣaṃ kulam 13,061.078a ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasaṃkulām 13,061.078b*0347_01 kadalīvanasāmrādyaiḥ supūrṇāṃ sparśayen mahīm 13,061.078c gośvavāhanasaṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitām 13,061.078d*0348_01 vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate 13,061.079a nidhigarbhāṃ dadad bhūmiṃ sarvaratnaparicchadām 13,061.079c akṣayāṃl labhate lokān bhūmisatraṃ hi tasya tat 13,061.080a vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satām 13,061.080c loke mahīyate sadbhir yo dadāti vasuṃdharām 13,061.081a yathāpsu patitaḥ śakra tailabindur visarpati 13,061.081c tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati 13,061.082a ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ 13,061.082c vadhyante 'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te 13,061.083a nṛtyagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ 13,061.083c upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi 13,061.084a modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ 13,061.084c yo dadāti mahīṃ samyag vidhineha dvijātaye 13,061.085a śatam apsarasaś caiva divyamālyavibhūṣitāḥ 13,061.085c upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ naram 13,061.085c*0349_01 brahmaloke dharāpradam 13,061.085c*0349_02 upatiṣṭhanti bhūtāni 13,061.086a śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ 13,061.086c bhūmipradānāt puṣpāṇi hiraṇyanicayās tathā 13,061.087a ājñā sadāpratihatā jayaśabdo bhavaty atha 13,061.087c bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ svargaḥ puraṃdara 13,061.088a hiraṇyapuṣpāś cauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśāḍvalāḥ 13,061.088c amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat 13,061.089a nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ 13,061.089c nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ 13,061.090a etad āṅgirasāc chrutvā vāsavo vasudhām imām 13,061.090c vasuratnasamākīrṇāṃ dadāv āṅgirase tadā 13,061.091a ya imaṃ śrāvayec chrāddhe bhūmidānasya saṃstavam 13,061.091c na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavaty uta 13,061.092a akṣayaṃ ca bhaved dattaṃ pitṛbhyas tan na saṃśayaḥ 13,061.092c tasmāc chrāddheṣv idaṃ vipro bhuñjataḥ śrāvayed dvijān 13,061.093a ity etat sarvadānānāṃ śreṣṭham uktaṃ tavānagha 13,061.093c mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,062.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,062.001a kāni dānāni loke 'smin dātukāmo mahīpatiḥ 13,062.001c guṇādhikebhyo viprebhyo dadyād bharatasattama 13,062.002a kena tuṣyanti te sadyas tuṣṭāḥ kiṃ pradiśanty uta 13,062.002c śaṃsa me tan mahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat 13,062.003a dattaṃ kiṃ phalavad rājann iha loke paratra ca 13,062.003c bhavataḥ śrotum icchāmi tan me vistarato vada 13,062.004 bhīṣma uvāca 13,062.004a imam arthaṃ purā pṛṣṭo nārado devadarśanaḥ 13,062.004c yad uktavān asau tan me gadataḥ śṛṇu bhārata 13,062.005 nārada uvāca 13,062.005a annam eva praśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā 13,062.005c lokatantraṃ hi yajñāś ca sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.006a annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,062.006c tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ 13,062.007a annam ūrjaskaraṃ loke prāṇāś cānne pratiṣṭhitāḥ 13,062.007c annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagad idaṃ prabho 13,062.008a annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca 13,062.008c annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 13,062.009a kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi brāhmaṇāya mahātmane 13,062.009c dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā 13,062.010a brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam arthine 13,062.010c nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pāralaukikam ātmanaḥ 13,062.011a śrāntam adhvani vartantaṃ vṛddham arham upasthitam 13,062.011c arcayed bhūtim anvicchan gṛhastho gṛham āgatam 13,062.012a krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ 13,062.012c annadaḥ prāpnute rājan divi ceha ca yat sukham 13,062.013a nāvamanyed abhigataṃ na praṇudyāt kathaṃ cana 13,062.013c api śvapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati 13,062.014a yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate 13,062.014c śrāntāyādṛṣṭapūrvāya sa mahad dharmam āpnuyāt 13,062.015a pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca janādhipa 13,062.015c yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat 13,062.016a kṛtvāpi pāpakaṃ karma yo dadyād annam arthine 13,062.016c brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate 13,062.017a brāhmaṇeṣv akṣayaṃ dānam annaṃ śūdre mahāphalam 13,062.017c annadānaṃ ca śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate 13,062.018a na pṛcched gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśam eva vā 13,062.018c bhikṣito brāhmaṇeneha janma vānnaṃ prayācitaḥ 13,062.018d*0350_01 āśayābhyāgataṃ vipraṃ bhojanārtham upasthitam 13,062.019a annadasyānnavṛkṣāś ca sarvakāmaphalānvitāḥ 13,062.019c bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ 13,062.020a āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭim iva karṣakāḥ 13,062.020c asmākam api putro vā pautro vānnaṃ pradāsyati 13,062.021a brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate 13,062.021c akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyam avāpnuyāt 13,062.022a brāhmaṇaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgrabhuk 13,062.022c viprā yam abhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā 13,062.023a satkṛtāś ca nivartante tad atīva pravardhate 13,062.023c mahābhoge kule janma pretya prāpnoti bhārata 13,062.024a dattvā tv annaṃ naro loke tathā sthānam anuttamam 13,062.024c mṛṣṭamṛṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ 13,062.025a annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.025c annadaḥ paśumān putrī dhanavān bhogavān api 13,062.026a prāṇavāṃś cāpi bhavati rūpavāṃś ca tathā nṛpa 13,062.026c annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ 13,062.027a annaṃ hi dattvātithaye brāhmaṇāya yathāvidhi 13,062.027c pradātā sukham āpnoti devaiś cāpy abhipūjyate 13,062.028a brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ kṣetraṃ carati pādavat 13,062.028c upyate tatra yad bījaṃ tad dhi puṇyaphalaṃ mahat 13,062.029a pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhoktṛdātror bhavaty uta 13,062.029c sarvāṇy anyāni dānāni parokṣaphalavanty uta 13,062.030a annād dhi prasavaṃ viddhi ratim annād dhi bhārata 13,062.030c dharmārthāv annato viddhi roganāśaṃ tathānnataḥ 13,062.031a annaṃ hy amṛtam ity āha purākalpe prajāpatiḥ 13,062.031c annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.032a annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ 13,062.032c balaṃ balavato 'pīha praṇaśyaty annahānitaḥ 13,062.033a āvāhāś ca vivāhāś ca yajñāś cānnam ṛte tathā 13,062.033c na vartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate 13,062.034a annataḥ sarvam etad dhi yat kiṃ cit sthāṇu jaṅgamam 13,062.034c triṣu lokeṣu dharmārtham annaṃ deyam ato budhaiḥ 13,062.035a annadasya manuṣyasya balam ojo yaśaḥ sukham 13,062.035c kīrtiś ca vardhate śaśvat triṣu lokeṣu pārthiva 13,062.036a megheṣv ambhaḥ saṃnidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ 13,062.036c tac ca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata 13,062.037a ādatte ca rasaṃ bhaumam ādityaḥ svagabhastibhiḥ 13,062.037c vāyur ādityatas tāṃś ca rasān devaḥ prajāpatiḥ 13,062.038a tad yadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau 13,062.038c tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata 13,062.039a tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat 13,062.039c māṃsamedosthiśukrāṇāṃ prādurbhāvas tataḥ punaḥ 13,062.040a saṃbhavanti tataḥ śukrāt prāṇinaḥ pṛthivīpate 13,062.040c agnīṣomau hi tac chukraṃ prajanaḥ puṣyataś ca ha 13,062.041a evam annaṃ ca sūryaś ca pavanaḥ śukram eva ca 13,062.041c eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire 13,062.042a prāṇān dadāti bhūtānāṃ tejaś ca bharatarṣabha 13,062.042c gṛham abhyāgatāyāśu yo dadyād annam arthine 13,062.043 bhīṣma uvāca 13,062.043a nāradenaivam ukto 'ham adām annaṃ sadā nṛpa 13,062.043c anasūyus tvam apy annaṃ tasmād dehi gatajvaraḥ 13,062.044a dattvānnaṃ vidhivad rājan viprebhyas tvam api prabho 13,062.044c yathāvad anurūpebhyas tataḥ svargam avāpsyasi 13,062.045a annadānāṃ hi ye lokās tāṃs tvaṃ śṛṇu narādhipa 13,062.045c bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām 13,062.045e nānāsaṃsthānarūpāṇi nānāstambhānvitāni ca 13,062.046a candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,062.046c taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,062.047a anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,062.047c vaiḍūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca 13,062.048a sarvakāmaphalāś cāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ 13,062.048c vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś caiva sarvaśaḥ 13,062.049a ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ 13,062.049c bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,062.050a kṣīraṃ sravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ 13,062.050c prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ 13,062.050e tān annadāḥ prapadyante tasmād annaprado bhava 13,062.051a ete lokāḥ puṇyakṛtām annadānāṃ mahātmanām 13,062.051c tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavair bhuvi 13,063.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,063.001a śrutaṃ me bhavato vākyam annadānasya yo vidhiḥ 13,063.001c nakṣatrayogasyedānīṃ dānakalpaṃ bravīhi me 13,063.002 bhīṣma uvāca 13,063.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,063.002c devakyāś caiva saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca 13,063.003a dvārakām anusaṃprāptaṃ nāradaṃ devadarśanam 13,063.003c papracchainaṃ tataḥ praśnaṃ devakī dharmadarśinī 13,063.004a tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣir nāradas tadā 13,063.004c ācaṣṭa vidhivat sarvaṃ yat tac chṛṇu viśāṃ pate 13,063.005 nārada uvāca 13,063.005a kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sasarpiṣā 13,063.005c saṃtarpya brāhmaṇān sādhūṃl lokān āpnoty anuttamān 13,063.006a rohiṇyāṃ prathitair māṃsair māṣair annena sarpiṣā 13,063.006c payo 'nupānaṃ dātavyam ānṛṇyārthaṃ dvijātaye 13,063.007a dogdhrīṃ dattvā savatsāṃ tu nakṣatre somadaivate 13,063.007c gacchanti mānuṣāl lokāt svargalokam anuttamam 13,063.008a ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiśram upoṣitaḥ 13,063.008c naras tarati durgāṇi kṣuradhārāṃś ca parvatān 13,063.009a apūpān punarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane 13,063.009c yaśasvī rūpasaṃpanno bahvanne jāyate kule 13,063.010a puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtam eva ca 13,063.010c anālokeṣu lokeṣu somavat sa virājate 13,063.011a āśleṣāyāṃ tu yo rūpyam ṛṣabhaṃ vā prayacchati 13,063.011c sa sarvabhayanirmuktaḥ śātravān adhitiṣṭhati 13,063.012a maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ 13,063.012b*0351_01 tāmrāṇi tilapātrāṇi triṃśatpalamitāni tu 13,063.012c pradāya putrapaśumān iha pretya ca modate 13,063.013a phalgunīpūrvasamaye brāhmaṇānām upoṣitaḥ 13,063.013c bhakṣān phāṇitasaṃyuktān dattvā saubhāgyam ṛcchati 13,063.014a ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivat ṣaṣṭikaudanam 13,063.014c uttarāviṣaye dattvā svargaloke mahīyate 13,063.015a yad yat pradīyate dānam uttarāviṣaye naraiḥ 13,063.015c mahāphalam anantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ 13,063.016a haste hastirathaṃ dattvā caturyuktam upoṣitaḥ 13,063.016c prāpnoti paramāṃl lokān puṇyakāmasamanvitān 13,063.017a citrāyām ṛṣabhaṃ dattvā puṇyān gandhāṃś ca bhārata 13,063.017c caraty apsarasāṃ loke ramate nandane tathā 13,063.018a svātāv atha dhanaṃ dattvā yad iṣṭatamam ātmanaḥ 13,063.018c prāpnoti lokān sa śubhān iha caiva mahad yaśaḥ 13,063.019a viśākhāyām anaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām 13,063.019c saprāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sadhānyaṃ vastrasaṃyutam 13,063.020a pitṝn devāṃś ca prīṇāti pretya cānantyam aśnute 13,063.020c na ca durgāṇy avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 13,063.021a dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttim iṣṭāṃ sa vindati 13,063.021c narakādīṃś ca saṃkleśān nāpnotīti viniścayaḥ 13,063.022a anurādhāsu prāvāraṃ vastrāntaram upoṣitaḥ 13,063.022c dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate 13,063.023a kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam 13,063.023c jyeṣṭhāyām ṛddhim iṣṭāṃ vai gatim iṣṭāṃ ca vindati 13,063.024a mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,063.024c pitṝn prīṇayate cāpi gatim iṣṭāṃ ca gacchati 13,063.025a atha pūrvāsv aṣāḍhāsu dadhipātrāṇy upoṣitaḥ 13,063.025c kulavṛttopasaṃpanne brāhmaṇe vedapārage 13,063.025e pradāya jāyate pretya kule subahugokule 13,063.026a udamanthaṃ sasarpiṣkaṃ prabhūtamadhuphāṇitam 13,063.026c dattvottarāsv aṣāḍhāsu sarvakāmān avāpnuyāt 13,063.027a dugdhaṃ tv abhijite yoge dattvā madhughṛtāplutam 13,063.027c dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate 13,063.028a śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritam eva ca 13,063.028c śvetena yāti yānena sarvalokān asaṃvṛtān 13,063.029a goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ 13,063.029c vastraraśmidharaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate 13,063.030a gandhāñ śatabhiṣagyoge dattvā sāgurucandanān 13,063.030c prāpnoty apsarasāṃ lokān pretya gandhāṃś ca śāśvatān 13,063.031a pūrvabhādrapadāyoge rājamāṣān pradāya tu 13,063.031c sarvabhakṣaphalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet 13,063.032a aurabhram uttarāyoge yas tu māṃsaṃ prayacchati 13,063.032c sa pitṝn prīṇayati vai pretya cānantyam aśnute 13,063.033a kāṃsyopadohanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ prayacchati 13,063.033c sā pretya kāmān ādāya dātāram upatiṣṭhati 13,063.034a ratham aśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ narottamaḥ 13,063.034c hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule 13,063.035a bharaṇīṣu dvijātibhyas tiladhenuṃ pradāya vai 13,063.035c gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśas tathā 13,063.036 bhīṣma uvāca 13,063.036a ity eṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ 13,063.036c devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo 'bravīd idam 13,064.001 bhīṣma uvāca 13,064.001a sarvān kāmān prayacchanti ye prayacchanti kāñcanam 13,064.001c ity evaṃ bhagavān atriḥ pitāmahasuto 'bravīt 13,064.002a pavitraṃ śucy athāyuṣyaṃ pitṝṇām akṣayaṃ ca tat 13,064.002c suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitam 13,064.003a pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāṃ manur abravīt 13,064.003c tasmād vāpīś ca kūpāṃś ca taḍāgāni ca khānayet 13,064.004a ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ 13,064.004c kūpaḥ pravṛttapānīyaḥ supravṛttaś ca nityaśaḥ 13,064.005a sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye 13,064.005c gāvaḥ pibanti viprāś ca sādhavaś ca narāḥ sadā 13,064.006a nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhaty avāritam 13,064.006c sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cid avāpnute 13,064.007a bṛhaspater bhagavataḥ pūṣṇaś caiva bhagasya ca 13,064.007c aśvinoś caiva vahneś ca prītir bhavati sarpiṣā 13,064.008a paramaṃ bheṣajaṃ hy etad yajñānām etad uttamam 13,064.008c rasānām uttamaṃ caitat phalānāṃ caitad uttamam 13,064.009a phalakāmo yaśaskāmaḥ puṣṭikāmaś ca nityadā 13,064.009c ghṛtaṃ dadyād dvijātibhyaḥ puruṣaḥ śucir ātmavān 13,064.010a ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyo yaḥ prayacchati 13,064.010c tasmai prayacchato rūpaṃ prītau devāv ihāśvinau 13,064.011a pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ dvijebhyo yaḥ prayacchati 13,064.011c gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana 13,064.012a pipāsayā na mriyate sopacchandaś ca dṛśyate 13,064.012c na prāpnuyāc ca vyasanaṃ karakān yaḥ prayacchati 13,064.013a prayato brāhmaṇāgrebhyaḥ śraddhayā parayā yutaḥ 13,064.013c upasparśanaṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā 13,064.014a yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 13,064.014c pratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ 13,064.015a sidhyanty arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca 13,064.015c upary upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ 13,064.016a bhagavāṃś cāsya suprīto vahnir bhavati nityaśaḥ 13,064.016c na taṃ tyajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayaty api 13,064.017a putrāñ chriyaṃ ca labhate yaś chatraṃ saṃprayacchati 13,064.017c cakṣurvyādhiṃ na labhate yajñabhāgam athāśnute 13,064.018a nidāghakāle varṣe vā yaś chatraṃ saṃprayacchati 13,064.018c nāsya kaś cin manodāhaḥ kadā cid api jāyate 13,064.018e kṛcchrāt sa viṣamāc caiva vipra mokṣam avāpnute 13,064.019a pradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate 13,064.019c evam āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyo bhagavān ṛṣiḥ 13,065.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,065.001a dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau 13,065.001c yat phalaṃ tasya bhavati tan me brūhi pitāmaha 13,065.002 bhīṣma uvāca 13,065.002a upānahau prayacched yo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,065.002c mardate kaṇṭakān sarvān viṣamān nistaraty api 13,065.002e sa śatrūṇām upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira 13,065.003a yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate 13,065.003c upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam 13,065.003e śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi 13,065.004 yudhiṣṭhira uvāca 13,065.004a yat phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam 13,065.004c gopradāne 'nnadāne ca bhūyas tad brūhi kaurava 13,065.005 bhīṣma uvāca 13,065.005a śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yat phalam 13,065.005c niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama 13,065.006a pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,065.006c tiladānena vai tasmāt pitṛpakṣaḥ pramodate 13,065.007a māghamāse tilān yas tu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 13,065.007c sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati 13,065.008a sarvakāmaiḥ sa yajate yas tilair yajate pitṝn 13,065.008c na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana 13,065.009a maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtās tilāḥ 13,065.009c tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho 13,065.010a pauṣṭikā rūpadāś caiva tathā pāpavināśanāḥ 13,065.010c tasmāt sarvapradānebhyas tiladānaṃ viśiṣyate 13,065.011a āpastambaś ca medhāvī śaṅkhaś ca likhitas tathā 13,065.011c maharṣir gautamaś cāpi tiladānair divaṃ gatāḥ 13,065.012a tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ 13,065.012c samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ 13,065.013a sarveṣām eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtam 13,065.013c akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānam ihocyate 13,065.014a utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa 13,065.014c tilair agnitrayaṃ hutvā prāptavān gatim uttamām 13,065.015a iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānam anuttamam 13,065.015c vidhānaṃ yena vidhinā tilānām iha śasyate 13,065.016a ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭum icchatām 13,065.016c samāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā 13,065.017a devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ 13,065.017c śubhaṃ deśam ayācanta yajema iti pārthiva 13,065.018 devā ūcuḥ 13,065.018a bhagavaṃs tvaṃ prabhur bhūmeḥ sarvasya tridivasya ca 13,065.018c yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā 13,065.018e nānanujñātabhūmir hi yajñasya phalam aśnute 13,065.019a tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca 13,065.019c prabhur bhavasi tasmāt tvaṃ samanujñātum arhasi 13,065.020 brahmovāca 13,065.020a dadāmi medinībhāgaṃ bhavadbhyo 'haṃ surarṣabhāḥ 13,065.020c yasmin deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ 13,065.021 devā ūcuḥ 13,065.021a bhagavan kṛtakāmāḥ smo yakṣyāmas tv āptadakṣiṇaiḥ 13,065.021c imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā 13,065.022 bhīṣma uvāca 13,065.022a tato 'gastyaś ca kaṇvaś ca bhṛgur atrir vṛṣākapiḥ 13,065.022c asito devalaś caiva devayajñam upāgaman 13,065.023a tato devā mahātmāna ījire yajñam acyuta 13,065.023c tathā samāpayām āsur yathākālaṃ surarṣabhāḥ 13,065.024a ta iṣṭayajñās tridaśā himavaty acalottame 13,065.024c ṣaṣṭham aṃśaṃ kratos tasya bhūmidānaṃ pracakrire 13,065.025a prādeśamātraṃ bhūmes tu yo dadyād anupaskṛtam 13,065.025c na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇy avāpnute 13,065.026a śītavātātapasahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtām 13,065.026c pradāya suralokasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate 13,065.027a mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva 13,065.027c pratiśrayapradātā ca so 'pi svarge mahīyate 13,065.028a adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ 13,065.028c gṛhe yasya vaset tuṣṭaḥ pradhānaṃ lokam aśnute 13,065.029a tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahat 13,065.029c āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama 13,065.030a kṣetrabhūmiṃ dadal loke putra śriyam avāpnuyāt 13,065.030c ratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet 13,065.031a na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāt kathaṃ cana 13,065.031c na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām 13,065.032a pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapet tu yaḥ 13,065.032c tad bhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate 13,065.033a tasmāt krītvā mahīṃ dadyāt svalpām api vicakṣaṇaḥ 13,065.033c piṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ 13,065.034a aṭavīparvatāś caiva nadītīrthāni yāni ca 13,065.034c sarvāṇy asvāmikāny āhur na hi tatra parigrahaḥ 13,065.035a ity etad bhūmidānasya phalam uktaṃ viśāṃ pate 13,065.035c ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha 13,065.036a gāvo 'dhikās tapasvibhyo yasmāt sarvebhya eva ca 13,065.036c tasmān maheśvaro devas tapas tābhiḥ samāsthitaḥ 13,065.037a brahmaloke vasanty etāḥ somena saha bhārata 13,065.037c āsāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim 13,065.037d*0352_01 tāṃ prāpnuvanti gāṃ dattvā vimuktāḥ sarvakilbiṣaiḥ 13,065.038a payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpy atha carmaṇā 13,065.038c asthibhiś copakurvanti śṛṅgair vālaiś ca bhārata 13,065.039a nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate 13,065.039c na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkham āsāṃ bhavaty uta 13,065.040a brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāt parataraṃ padam 13,065.040c ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmāt pravadanti manīṣiṇaḥ 13,065.041a rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ 13,065.041c tataś carmaṇvatī rājan gocarmabhyaḥ pravartitā 13,065.042a paśutvāc ca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ 13,065.042c tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate 13,065.042e nistared āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho 'pi pārthiva 13,065.043a gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapaśyati 13,065.043c sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa 13,065.044a amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīram ity āha tridaśādhipaḥ 13,065.044c tasmād dadāti yo dhenum amṛtaṃ sa prayacchati 13,065.045a agnīnām avyayaṃ hy etad dhaumyaṃ vedavido viduḥ 13,065.045c tasmād dadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati 13,065.046a svargo vai mūrtimān eṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim 13,065.046c vipre guṇayute dadyāt sa vai svarge mahīyate 13,065.047a prāṇā vai prāṇinām ete procyante bharatarṣabha 13,065.047c tasmād dadāti yo dhenuṃ prāṇān vai sa prayacchati 13,065.048a gāvaḥ śaraṇyā bhūtānām iti vedavido viduḥ 13,065.048c tasmād dadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati 13,065.049a na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike 13,065.049c gojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha 13,065.049d*0353_01 gorasānāṃ na vikretur apañcayajanasya ca 13,065.050a dadāti tādṛśānāṃ vai naro gāḥ pāpakarmaṇām 13,065.050c akṣayaṃ narakaṃ yātīty evam āhur manīṣiṇaḥ 13,065.051a na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā 13,065.051c na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyād gāṃ brāhmaṇāya vai 13,065.052a daśagosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate 13,065.052c akṣayāṃl labhate lokān naraḥ śatasahasradaḥ 13,065.053a ity etad gopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam 13,065.053c tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata 13,065.054a annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate 13,065.054c annasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ 13,065.055a śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa 13,065.055c svāyaṃbhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa 13,065.056a na hiraṇyair na vāsobhir nāśvadānena bhārata 13,065.056c prāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānnapradāḥ prabho 13,065.057a annaṃ vai paramaṃ dravyam annaṃ śrīś ca parā matā 13,065.057c annāt prāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā 13,065.058a sadbhyo dadāti yaś cānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ 13,065.058c na sa durgāṇy avāpnotīty evam āha parāśaraḥ 13,065.059a arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo 'nnaṃ nivedayet 13,065.059c yadanno hi naro rājaṃs tadannās tasya devatāḥ 13,065.060a kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo 'nnadānaṃ karoty uta 13,065.060c sa saṃtarati durgāṇi pretya cānantyam aśnute 13,065.061a abhuktvātithaye cānnaṃ prayacched yaḥ samāhitaḥ 13,065.061c sa vai brahmavidāṃ lokān prāpnuyād bharatarṣabha 13,065.062a sukṛcchrām āpadaṃ prāptaś cānnadaḥ puruṣas taret 13,065.062c pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati 13,065.063a ity etad annadānasya tiladānasya caiva ha 13,065.063c bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam 13,066.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,066.001a śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yat tvayā parikīrtitam 13,066.001c annaṃ tu te viśeṣeṇa praśastam iha bhārata 13,066.002a pānīyadānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalam 13,066.002c ity etac chrotum icchāmi vistareṇa pitāmaha 13,066.003 bhīṣma uvāca 13,066.003a hanta te vartayiṣyāmi yathāvad bharatarṣabha 13,066.003c gadatas tan mamādyeha śṛṇu satyaparākrama 13,066.003e pānīyadānāt prabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha 13,066.004a yad annaṃ yac ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ 13,066.004c na tasmāt paramaṃ dānaṃ kiṃ cid astīti me matiḥ 13,066.005a annāt prāṇabhṛtas tāta pravartante hi sarvaśaḥ 13,066.005c tasmād annaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate 13,066.006a annād balaṃ ca tejaś ca prāṇināṃ vardhate sadā 13,066.006c annadānam atas tasmāc chreṣṭham āha prajāpatiḥ 13,066.007a sāvitryā hy api kaunteya śrutaṃ te vacanaṃ śubham 13,066.007c yataś caitad yathā caitad devasatre mahāmate 13,066.008a anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavanty uta 13,066.008c prāṇadānād dhi paramaṃ na dānam iha vidyate 13,066.009a śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tad vacaḥ 13,066.009c prāṇān dattvā kapotāya yat prāptaṃ śibinā purā 13,066.010a tāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānnaṃ viśāṃ pate 13,066.010c gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutam 13,066.011a annaṃ cāpi prabhavati pānīyāt kurusattama 13,066.011c nīrajātena hi vinā na kiṃ cit saṃpravartate 13,066.012a nīrajātaś ca bhagavān somo grahagaṇeśvaraḥ 13,066.012c amṛtaṃ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭ tathā 13,066.013a annauṣadhyo mahārāja vīrudhaś ca jalodbhavāḥ 13,066.013c yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate 13,066.014a devānām amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā 13,066.014c pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ 13,066.015a annam eva manuṣyāṇāṃ prāṇān āhur manīṣiṇaḥ 13,066.015c tac ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāt saṃpravartate 13,066.016a tasmāt pānīyadānād vai na paraṃ vidyate kva cit 13,066.016c tac ca dadyān naro nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,066.017a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate 13,066.017c śatrūṃś cāpy adhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ 13,066.018a sarvakāmān avāpnoti kīrtiṃ caiveha śāśvatīm 13,066.018c pretya cānantyam āpnoti pāpebhyaś ca pramucyate 13,066.019a toyado manujavyāghra svargaṃ gatvā mahādyute 13,066.019c akṣayān samavāpnoti lokān ity abravīn manuḥ 13,067.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,067.001a tilānāṃ kīdṛśaṃ dānam atha dīpasya caiva ha 13,067.001c annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva bravīhi me 13,067.002 bhīṣma uvāca 13,067.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,067.002c brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira 13,067.003a madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha 13,067.003c gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ 13,067.004a parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa 13,067.004c vidvāṃsas tatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāś cāvasaṃs tadā 13,067.005a atha prāha yamaḥ kaṃ cit puruṣaṃ kṛṣṇavāsasam 13,067.005c raktākṣam ūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam 13,067.006a gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tam ānaya 13,067.006c agastyaṃ gotrataś cāpi nāmataś cāpi śarmiṇam 13,067.007a śame niviṣṭaṃ vidvāṃsam adhyāpakam anādṛtam 13,067.007c mā cānyam ānayethās tvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ 13,067.008a sa hi tādṛgguṇas tena tulyo 'dhyayanajanmanā 13,067.008c apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā 13,067.008e tam ānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me 13,067.009a sa gatvā pratikūlaṃ tac cakāra yamaśāsanam 13,067.009c tam ākramyānayām āsa pratiṣiddho yamena yaḥ 13,067.010a tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavān 13,067.010c provāca nīyatām eṣa so 'nya ānīyatām iti 13,067.011a evam ukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ 13,067.011c uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo 'dhyayanena vai 13,067.011e yo me kālo bhavec cheṣas taṃ vaseyam ihācyuta 13,067.012 yama uvāca 13,067.012a nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathaṃ cana 13,067.012c yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam 13,067.013a gaccha vipra tvam adyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute 13,067.013c brūhi vā tvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kim ity uta 13,067.014 brāhmaṇa uvāca 13,067.014a yat tatra kṛtvā sumahat puṇyaṃ syāt tad bravīhi me 13,067.014c sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama 13,067.015 yama uvāca 13,067.015a śṛṇu tattvena viprarṣe pradānavidhim uttamam 13,067.015c tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam 13,067.016a tilāś ca saṃpradātavyā yathāśakti dvijarṣabha 13,067.016c nityadānāt sarvakāmāṃs tilā nirvartayanty uta 13,067.017a tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad dhy anuttamam 13,067.017c tān prayacchasva viprebhyo vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,067.017d*0354_01 vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tilān dadyād dvijātiṣu 13,067.017d*0355_01 teṣāṃ māghyāṃ pradānena sarvān kāmān avāpnuyāt 13,067.018a tilā bhakṣayitavyāś ca sadā tv ālabhanaṃ ca taiḥ 13,067.018c kāryaṃ satatam icchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe 13,067.019a tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāś caiva na saṃśayaḥ 13,067.019c puṣkariṇyas taḍāgāni kūpāṃś caivātra khānayet 13,067.020a etat sudurlabhataram iha loke dvijottama 13,067.020c āpo nityaṃ pradeyās te puṇyaṃ hy etad anuttamam 13,067.021a prapāś ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama 13,067.021c bhukte 'py atha pradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ 13,067.022a ity ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān 13,067.022c nītaś cakāra ca tathā sarvaṃ tad yamaśāsanam 13,067.023a nītvā taṃ yamadūto 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā 13,067.023c yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam 13,067.024a taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān 13,067.024c kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam 13,067.025a tasyāpi ca yamaḥ sarvam upadeśaṃ cakāra ha 13,067.025c pratyetya ca sa tat sarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat 13,067.026a tathā praśaṃsate dīpān yamaḥ pitṛhitepsayā 13,067.026b*0356_01 pānīyābhyarthinaṃ dṛṣṭvā prītyā dadyāt tvarānvitaḥ 13,067.026b*0356_02 vastre tantupramāṇena dīpe nimiṣavatsaram 13,067.026b*0356_03 gavāṃ lomapramāṇena svargabhogam upāśnute 13,067.026b*0356_04 jale bindupramāṇena tad etāny upavartaya 13,067.026c tasmād dīpaprado nityaṃ saṃtārayati vai pitṝn 13,067.027a dātavyāḥ satataṃ dīpās tasmād bharatasattama 13,067.027c devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣy āste matāḥ prabho 13,067.028a ratnadānaṃ ca sumahat puṇyam uktaṃ janādhipa 13,067.028c tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hy abhayaṃkaraḥ 13,067.029a yad vai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai 13,067.029c ubhayoḥ syāt tad akṣayyaṃ dātur ādātur eva ca 13,067.030a yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham 13,067.030c ubhayor akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit 13,067.031a vāsasāṃ tu pradānena svadāranirato naraḥ 13,067.031c suvastraś ca suveṣaś ca bhavatīty anuśuśruma 13,067.032a gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāś caivānuvarṇitāḥ 13,067.032c bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt 13,067.033a vivāhāṃś caiva kurvīta putrān utpādayeta ca 13,067.033c putralābho hi kauravya sarvalābhād viśiṣyate 13,068.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.001a bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhim uttamam 13,068.001c kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ 13,068.002a pṛthivīṃ kṣatriyo dadyād brāhmaṇas tāṃ svakarmaṇā 13,068.002c vidhivat pratigṛhṇīyān na tv anyo dātum arhati 13,068.003a sarvavarṇais tu yac chakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ 13,068.003c vede vā yat samāmnātaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,068.004 bhīṣma uvāca 13,068.004a tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca 13,068.004c sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī 13,068.005a yo brūyāc cāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm 13,068.005c pṛthivīgopradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalam aśnute 13,068.006a tathaiva gāḥ praśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ param 13,068.006c saṃnikṛṣṭaphalās tā hi laghvarthāś ca yudhiṣṭhira 13,068.006e mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ 13,068.007a vṛddhim ākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ 13,068.007b*0357_01 saṃtāḍyā na tu pādena gavāṃ madhye ca na vrajet 13,068.007c maṅgalāyatanaṃ devyas tasmāt pūjyāḥ sadaiva hi 13,068.008a pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām 13,068.008c pūrvam evākṣaraṃ nānyad abhidheyaṃ kathaṃ cana 13,068.009a pracāre vā nipāne vā budho nodvejayeta gāḥ 13,068.009c tṛṣitā hy abhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sabāndhavam 13,068.010a pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca 13,068.010c pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kim adhikaṃ tataḥ 13,068.011a grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ 13,068.011c akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakāmikam 13,068.012a sa hi putrān yaśorthaṃ ca śriyaṃ cāpy adhigacchati 13,068.012c nāśayaty aśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vyapohati 13,068.013 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.013a deyāḥ kiṃlakṣaṇā gāvaḥ kāś cāpi parivarjayet 13,068.013c kīdṛśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca 13,068.014 bhīṣma uvāca 13,068.014a asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛtavādine 13,068.014c havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathaṃ cana 13,068.015a bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye 13,068.015c dattvā daśagavāṃ dātā lokān āpnoty anuttamān 13,068.016a yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yat 13,068.016b*0358_01 juhoti yad bhojayati yad dadāti gavāṃ rasaiḥ 13,068.016c sarvasyaivāṃśabhāg dātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ 13,068.016d*0359_01 arthasya daśabhāg dātā tan nivṛttapravṛttaye 13,068.017a yaś cainam utpādayati yaś cainaṃ trāyate bhayāt 13,068.017c yaś cāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitaras trayaḥ 13,068.018a kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahad yaśaḥ 13,068.018c aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ 13,068.019a vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; prajñānatṛptasya jitendriyasya 13,068.019c śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṃ priyavādinaś ca 13,068.020a yaḥ kṣudbhayād vai na vikarma kuryān; mṛdur dāntaś cātitheyaś ca nityam 13,068.020c vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai; yas tulyaśīlaś ca saputradāraḥ 13,068.021a śubhe pātre ye guṇā gopradāne; tāvān doṣo brāhmaṇasvāpahāre 13,068.021c sarvāvasthaṃ brāhmaṇasvāpahāro; dārāś caiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ 13,068.021d*0360_00 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.021d*0360_01 brāhmaṇasvāpahāreṇa kiyān doṣo bhavaty uta 13,068.021d*0360_02 brāhmasvam ucyate kiṃ vā tan me brūhi pitāmaha 13,068.021d*0361_01 vipradāre parahṛte viprasvanicaye tathā 13,068.021d*0361_02 paritrāyanti śaktās tu namas tebhyo mṛtās tu vā 13,068.021d*0361_03 na pālayanti nihatā ye tān vaivasvato yamaḥ 13,068.021d*0361_04 daṇḍayan bhartsayan nityaṃ nirayebhyo na muñcati 13,068.021d*0361_05 tathā gavāṃ paritrāṇe pīḍane ca śubhāśubhe 13,068.021d*0361_06 vipragoṣu viśeṣeṇa rakṣiteṣu gṛheṣu vā 13,068.021d*0362_01 na mṛtaḥ svargam āpnoti putrapautrasamanvitaḥ 13,069.001 bhīṣma uvāca 13,069.001a atraiva kīrtyate sadbhir brāhmaṇasvābhimarśane 13,069.001c nṛgeṇa sumahat kṛcchraṃ yad avāptaṃ kurūdvaha 13,069.002a niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyām iti śrutiḥ 13,069.002c adṛśyata mahākūpas tṛṇavīrutsamāvṛtaḥ 13,069.003a prayatnaṃ tatra kurvāṇās tasmāt kūpāj jalārthinaḥ 13,069.003c śrameṇa mahatā yuktās tasmiṃs toye susaṃvṛte 13,069.004a dadṛśus te mahākāyaṃ kṛkalāsam avasthitam 13,069.004c tasya coddharaṇe yatnam akurvaṃs te sahasraśaḥ 13,069.005a pragrahaiś carmapaṭṭaiś ca taṃ baddhvā parvatopamam 13,069.005c nāśaknuvan samuddhartuṃ tato jagmur janārdanam 13,069.006a kham āvṛtyodapānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān 13,069.006c tasya nāsti samuddhartety atha kṛṣṇe nyavedayan 13,069.007a sa vāsudevena samuddhṛtaś ca; pṛṣṭaś ca kāmān nijagāda rājā 13,069.007c nṛgas tadātmānam atho nyavedayat; purātanaṃ yajñasahasrayājinam 13,069.008a tathā bruvāṇaṃ tu tam āha mādhavaḥ; śubhaṃ tvayā karma kṛtaṃ na pāpakam 13,069.008c kathaṃ bhavān durgatim īdṛśīṃ gato; narendra tad brūhi kim etad īdṛśam 13,069.009a śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ; punaḥ śatāny aṣṭa śatāyutāni 13,069.009c tvayā purā dattam itīha śuśruma; nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tad gataṃ tava 13,069.010a nṛgas tato 'bravīt kṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ 13,069.010c proṣitasya paribhraṣṭā gaur ekā mama godhane 13,069.011a gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupair mama 13,069.011c sā brāhmaṇāya me dattā pretyārtham abhikāṅkṣatā 13,069.012a apaśyat parimārgaṃś ca tāṃ yāṃ paragṛhe dvijaḥ 13,069.012c mameyam iti covāca brāhmaṇo yasya sābhavat 13,069.013a tāv ubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau 13,069.013c bhavān dātā bhavān hartety atha tau māṃ tadocatuḥ 13,069.014a śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai 13,069.014c yāce pratigrahītāraṃ sa tu mām abravīd idam 13,069.015a deśakālopasaṃpannā dogdhrī kṣāntātivatsalā 13,069.015c svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane 13,069.016a kṛśaṃ ca bharate yā gaur mama putram apastanam 13,069.016c na sā śakyā mayā hātum ity uktvā sa jagāma ha 13,069.017a tatas tam aparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai 13,069.017c gavāṃ śatasahasraṃ vai tatkṛte gṛhyatām iti 13,069.018 brāhmaṇa uvāca 13,069.018a na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto 'haṃ svasya mārgaṇe 13,069.018c saiva gaur dīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana 13,069.019a rukmam aśvāṃś ca dadato rajataṃ syandanāṃs tathā 13,069.019c na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ 13,069.020a etasminn eva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā 13,069.020c pitṛlokam ahaṃ prāpya dharmarājam upāgamam 13,069.021a yamas tu pūjayitvā māṃ tato vacanam abravīt 13,069.021c nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃs tava puṇyasya karmaṇaḥ 13,069.022a asti caiva kṛtaṃ pāpam ajñānāt tad api tvayā 13,069.022c carasva pāpaṃ paścād vā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi 13,069.023a rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava 13,069.023c brāhmaṇasvasya cādānaṃ trividhas te vyatikramaḥ 13,069.024a pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye 'haṃ paścāc chubham iti prabho 13,069.024c dharmarājaṃ bruvann evaṃ patito 'smi mahītale 13,069.025a aśrauṣaṃ pracyutaś cāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ 13,069.025c vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ 13,069.026a pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte 13,069.026c prāpsyase śāśvatāṃl lokāñ jitān svenaiva karmaṇā 13,069.027a kūpe ''tmānam adhaḥśīrṣam apaśyaṃ patitaṃ ca ha 13,069.027c tiryagyonim anuprāptaṃ na tu mām ajahāt smṛtiḥ 13,069.028a tvayā tu tārito 'smy adya kim anyatra tapobalāt 13,069.028c anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divam adya vai 13,069.029a anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam 13,069.029c vimānaṃ divyam āsthāya yayau divam ariṃdama 13,069.030a tatas tasmin divaṃ prāpte nṛge bharatasattama 13,069.030c vāsudeva imaṃ ślokaṃ jagāda kurunandana 13,069.031a brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā 13,069.031c brāhmaṇasvaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇagaur iva 13,069.032a satāṃ samāgamaḥ sadbhir nāphalaḥ pārtha vidyate 13,069.032c vimuktaṃ narakāt paśya nṛgaṃ sādhusamāgamāt 13,069.033a pradānaṃ phalavat tatra drohas tatra tathāphalaḥ 13,069.033c apacāraṃ gavāṃ tasmād varjayeta yudhiṣṭhira 13,070.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,070.001a dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me 'nagha 13,070.001c vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām 13,070.002 bhīṣma uvāca 13,070.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,070.002c ṛṣer uddālaker vākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ 13,070.003a ṛṣir uddālakir dīkṣām upagamya tataḥ sutam 13,070.003c tvaṃ mām upacarasveti nāciketam abhāṣata 13,070.003e samāpte niyame tasmin maharṣiḥ putram abravīt 13,070.004a upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya ca 13,070.004c idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaś cābhito jalam 13,070.004e vismṛtaṃ me tad ādāya nadītīrād ihāvraja 13,070.005a gatvānavāpya tat sarvaṃ nadīvegasamāplutam 13,070.005c na paśyāmi tad ity evaṃ pitaraṃ so 'bravīn muniḥ 13,070.006a kṣutpipāsāśramāviṣṭo munir uddālakis tadā 13,070.006c yamaṃ paśyeti taṃ putram aśapat sa mahātapāḥ 13,070.007a tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ 13,070.007c prasīdeti bruvann eva gatasattvo 'patad bhuvi 13,070.008a nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ 13,070.008c kiṃ mayā kṛtam ity uktvā nipapāta mahītale 13,070.009a tasya duḥkhaparītasya svaṃ putram upagūhataḥ 13,070.009c vyatītaṃ tad ahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī 13,070.010a pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha 13,070.010c prāspandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyam ivāplutam 13,070.011a sa paryapṛcchat taṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥ 13,070.011c divyair gandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnam ivotthitam 13,070.012a api putra jitā lokāḥ śubhās te svena karmaṇā 13,070.012c diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ 13,070.013a pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanā 13,070.013c anvarthaṃ taṃ pitur madhye maharṣīṇāṃ nyavedayat 13,070.014a kurvan bhavacchāsanam āśu yāto; hy ahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvām 13,070.014c vaivasvatīṃ prāpya sabhām apaśyaṃ; sahasraśo yojanahaimabhaumām 13,070.015a dṛṣṭvaiva mām abhimukham āpatantaṃ; gṛhaṃ nivedyāsanam ādideśa 13,070.015c vaivasvato 'rghyādibhir arhaṇaiś ca; bhavatkṛte pūjayām āsa māṃ saḥ 13,070.016a tatas tv ahaṃ taṃ śanakair avocaṃ; vṛtaṃ sadasyair abhipūjyamānam 13,070.016c prāpto 'smi te viṣayaṃ dharmarāja; lokān arhe yān sma tān me vidhatsva 13,070.017a yamo 'bravīn māṃ na mṛto 'si saumya; yamaṃ paśyety āha tu tvāṃ tapasvī 13,070.017c pitā pradīptāgnisamānatejā; na tac chakyam anṛtaṃ vipra kartum 13,070.018a dṛṣṭas te 'haṃ pratigacchasva tāta; śocaty asau tava dehasya kartā 13,070.018c dadāmi kiṃ cāpi manaḥpraṇītaṃ; priyātithe tava kāmān vṛṇīṣva 13,070.019a tenaivam uktas tam ahaṃ pratyavocaṃ; prāpto 'smi te viṣayaṃ durnivartyam 13,070.019c icchāmy ahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhāṃl; lokān draṣṭuṃ yadi te 'haṃ varārhaḥ 13,070.020a yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo; vāhair yuktaṃ suprabhaṃ bhānumantam 13,070.020c saṃdarśayām āsa tadā sma lokān; sarvāṃs tadā puṇyakṛtāṃ dvijendra 13,070.021a apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanām 13,070.021c nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca 13,070.022a candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,070.022c anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,070.023a vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca 13,070.023c taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,070.024a bhakṣyabhojyamayāñ śailān vāsāṃsi śayanāni ca 13,070.024c sarvakāmaphalāṃś caiva vṛkṣān bhavanasaṃsthitān 13,070.025a nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāś caiva sarvaśaḥ 13,070.025c ghoṣavanti ca yānāni yuktāny eva sahasraśaḥ 13,070.026a kṣīrasravā vai sarito girīṃś ca; sarpis tathā vimalaṃ cāpi toyam 13,070.026b*0363_01 kṣīrasravā vai sarito girīṃś ca sarpiṣāṃ tathā 13,070.026b*0363_02 vimalaṃ caiva toyaṃ ca sarvaṃ svādu tathaiva ca 13,070.026c vaivasvatasyānumatāṃś ca deśān; adṛṣṭapūrvān subahūn apaśyam 13,070.027a sarvaṃ dṛṣṭvā tad ahaṃ dharmarājam; avocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇam 13,070.027c kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaś caiva nadyaḥ; śaśvat srotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ 13,070.028a yamo 'bravīd viddhi bhojyās tvam etā; ye dātāraḥ sādhavo gorasānām 13,070.028c anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ; samākīrṇā gopradāne ratānām 13,070.029a na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca 13,070.029c jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 13,070.030a svādhyāyāḍhyo yo 'timātraṃ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām 13,070.030c kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 13,070.031a tisro rātrīr adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ 13,070.031c vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 13,070.032a dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ; kalyāṇavatsām apalāyinīṃ ca 13,070.032c yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam 13,070.033a tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam 13,070.033c kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lokān saṃmitān dhenudasya 13,070.034a goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ 13,070.034c vṛttiglāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām 13,070.035a gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgād; gāvo dātuṃ deśakālo 'viśiṣṭaḥ 13,070.035c antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caudakāś ca 13,070.035d*0364_01 gā vai dadyān nyāyabhūtā dvijebhyo 13,070.035d*0364_02 yo yātum ākāṅkṣati devalokam 13,070.036 nāciketa uvāca 13,070.036a śrutvā vaivasvatavacas tam ahaṃ punar abruvam 13,070.036c agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān nigacchati 13,070.037a tato yamo 'bravīd dhīmān gopradāne parāṃ gatim 13,070.037c gopradānānukalpaṃ tu gām ṛte santi gopradāḥ 13,070.038a alābhe yo gavāṃ dadyād ghṛtadhenuṃ yatavrataḥ 13,070.038c tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva 13,070.039a ghṛtālābhe ca yo dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ 13,070.039c sa durgāt tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 13,070.040a tilālābhe ca yo dadyāj jaladhenuṃ yatavrataḥ 13,070.040c sa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīm etām upāśnute 13,070.041a evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayat 13,070.041c dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣam avāpam aham acyuta 13,070.042a nivedaye cāpi priyaṃ bhavatsu; kratur mahān alpadhanapracāraḥ 13,070.042c prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ; prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ 13,070.043a śāpo hy ayaṃ bhavato 'nugrahāya; prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo me 13,070.043c dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ; niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃś cariṣye 13,070.044a idaṃ ca mām abravīd dharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭo dvijarṣe 13,070.044c dānena tāta prayato 'bhūḥ sadaiva; viśeṣato gopradānaṃ ca kuryāḥ 13,070.045a śuddho hy artho nāvamanyaḥ svadharmāt; pātre deyaṃ deśakālopapanne 13,070.045c tasmād gāvas te nityam eva pradeyā; mā bhūc ca te saṃśayaḥ kaś cid atra 13,070.046a etāḥ purā adadan nityam eva; śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ 13,070.046c tapāṃsy ugrāṇy apratiśaṅkamānās; te vai dānaṃ pradaduś cāpi śaktyā 13,070.047a kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ 13,070.047c dattvā taptvā lokam amuṃ prapannā; dedīpyante puṇyaśīlāś ca nāke 13,070.048a etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya 13,070.048c kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ; rasair gavāṃ śakṛtā prasnavair vā 13,070.049a vedavratī syād vṛṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne 13,070.049c tīrthāvāptir goprayuktapradāne; pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne 13,070.050a gām apy ekāṃ kapilāṃ saṃpradāya; nyāyopetāṃ kalmaṣād vipramucyet 13,070.050c gavāṃ rasāt paramaṃ nāsti kiṃ cid; gavāṃ dānaṃ sumahat tad vadanti 13,070.051a gāvo lokān dhārayanti kṣarantyo; gāvaś cānnaṃ saṃjanayanti loke 13,070.051c yas taj jānan na gavāṃ hārdam eti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ 13,070.052a yat te dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsāḥ 13,070.052c apy ekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣmin puṇyatīrthā nadī vai 13,070.053a prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena; gāvas tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām 13,070.053c śabdaś caikaḥ saṃtatiś copabhogas; tasmād godaḥ sūrya ivābhibhāti 13,070.054a guruṃ śiṣyo varayed gopradāne; sa vai vaktā niyataṃ svargadātā 13,070.054c vidhijñānāṃ sumahān eṣa dharmo; vidhiṃ hy ādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti 13,070.055a etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya 13,070.055c tvayy āśaṃsanty amarā mānavāś ca; vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ 13,070.056a ity ukto 'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya 13,070.056c anujñātas tena vaivasvatena; pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam 13,071.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,071.001a uktaṃ vai gopradānaṃ te nāciketam ṛṣiṃ prati 13,071.001c māhātmyam api caivoktam uddeśena gavāṃ prabho 13,071.002a nṛgeṇa ca yathā duḥkham anubhūtaṃ mahātmanā 13,071.002c ekāparādhād ajñānāt pitāmaha mahāmate 13,071.003a dvāravatyāṃ yathā cāsau niviśantyāṃ samuddhṛtaḥ 13,071.003c mokṣahetur abhūt kṛṣṇas tad apy avadhṛtaṃ mayā 13,071.004a kiṃ tv asti mama saṃdeho gavāṃ lokaṃ prati prabho 13,071.004c tattvataḥ śrotum icchāmi godā yatra viśanty uta 13,071.005 bhīṣma uvāca 13,071.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,071.005c yathāpṛcchat padmayonim etad eva śatakratuḥ 13,071.006 śakra uvāca 13,071.006a svarlokavāsināṃ lakṣmīm abhibhūya svayā tviṣā 13,071.006c golokavāsinaḥ paśye vrajataḥ saṃśayo 'tra me 13,071.007a kīdṛśā bhagavaṃl lokā gavāṃ tad brūhi me 'nagha 13,071.007c yān āvasanti dātāra etad icchāmi veditum 13,071.008a kīdṛśāḥ kiṃphalāḥ kaḥ svit paramas tatra vai guṇaḥ 13,071.008c kathaṃ ca puruṣās tatra gacchanti vigatajvarāḥ 13,071.009a kiyat kālaṃ pradānasya dātā ca phalam aśnute 13,071.009c kathaṃ bahuvidhaṃ dānaṃ syād alpam api vā katham 13,071.010a bahvīnāṃ kīdṛśaṃ dānam alpānāṃ vāpi kīdṛśam 13,071.010c adattvā gopradāḥ santi kena vā tac ca śaṃsa me 13,071.011a kathaṃ ca bahudātā syād alpadātrā samaḥ prabho 13,071.011c alpapradātā bahudaḥ kathaṃ ca syād iheśvara 13,071.012a kīdṛśī dakṣiṇā caiva gopradāne viśiṣyate 13,071.012c etat tathyena bhagavan mama śaṃsitum arhasi 13,072.001 brahmovāca 13,072.001a yo 'yaṃ praśnas tvayā pṛṣṭo gopradānādhikāravān 13,072.001c nāsya praṣṭāsti loke 'smiṃs tvatto 'nyo hi śatakrato 13,072.002a santi nānāvidhā lokā yāṃs tvaṃ śakra na paśyasi 13,072.002c paśyāmi yān ahaṃ lokān ekapatnyaś ca yāḥ striyaḥ 13,072.003a karmabhiś cāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayas tathā 13,072.003c saśarīrā hi tān yānti brāhmaṇāḥ śubhavṛttayaḥ 13,072.004a śarīranyāsamokṣeṇa manasā nirmalena ca 13,072.004c svapnabhūtāṃś ca tāṃl lokān paśyantīhāpi suvratāḥ 13,072.005a te tu lokāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛgguṇānvitāḥ 13,072.005c na tatra kramate kālo na jarā na ca pāpakam 13,072.005e tathānyan nāśubhaṃ kiṃ cin na vyādhis tatra na klamaḥ 13,072.006a yad yac ca gāvo manasā tasmin vāñchanti vāsava 13,072.006c tat sarvaṃ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt 13,072.006e kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmāt kāmāṃś ca bhuñjate 13,072.007a vāpyaḥ sarāṃsi sarito vividhāni vanāni ca 13,072.007c gṛhāṇi parvatāś caiva yāvad dravyaṃ ca kiṃ cana 13,072.008a manojñaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṃ tatra pradṛśyate 13,072.008c īdṛśān viddhi tāṃl lokān nāsti lokas tato 'dhikaḥ 13,072.009a tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ 13,072.009c ahaṃkārair virahitā yānti śakra narottamāḥ 13,072.010a yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta; pumān sadā yāvad antāya yuktaḥ 13,072.010c mātāpitror arcitā satyayuktaḥ; śuśrūṣitā brāhmaṇānām anindyaḥ 13,072.011a akrodhano goṣu tathā dvijeṣu; dharme rato guruśuśrūṣakaś ca 13,072.011c yāvajjīvaṃ satyavṛtte rataś ca; dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe 13,072.012a mṛdur dānto devaparāyaṇaś ca; sarvātithiś cāpi tathā dayāvān 13,072.012c īdṛgguṇo mānavaḥ saṃprayāti; lokaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca 13,072.013a na pāradārī paśyati lokam enaṃ; na vai gurughno na mṛṣāpralāpī 13,072.013c sadāpavādī brāhmaṇaḥ śāntavedo; doṣair anyair yaś ca yukto durātmā 13,072.014a na mitradhruṅ naikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ; śaṭho 'nṛjur dharmavidveṣakaś ca 13,072.014c na brahmahā manasāpi prapaśyed; gavāṃ lokaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsam 13,072.015a etat te sarvam ākhyātaṃ naipuṇena sureśvara 13,072.015c gopradānaratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakrato 13,072.016a dāyādyalabdhair arthair yo gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.016c dharmārjitadhanakrītān sa lokān aśnute 'kṣayān 13,072.017a yo vai dyūte dhanaṃ jitvā gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.017c sa divyam ayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalam aśnute 13,072.018a dāyādyā yasya vai gāvo nyāyapūrvair upārjitāḥ 13,072.018c pradattās tāḥ pradātṝṇāṃ saṃbhavanty akṣayā dhruvāḥ 13,072.019a pratigṛhya ca yo dadyād gāḥ suśuddhena cetasā 13,072.019c tasyāpīhākṣayāṃl lokān dhruvān viddhi śacīpate 13,072.020a janmaprabhṛti satyaṃ ca yo brūyān niyatendriyaḥ 13,072.020c gurudvijasahaḥ kṣāntas tasya gobhiḥ samā gatiḥ 13,072.021a na jātu brāhmaṇo vācyo yad avācyaṃ śacīpate 13,072.021c manasā goṣu na druhyed govṛttir gonukampakaḥ 13,072.022a satye dharme ca niratas tasya śakra phalaṃ śṛṇu 13,072.022c gosahasreṇa samitā tasya dhenur bhavaty uta 13,072.023a kṣatriyasya guṇair ebhir anvitasya phalaṃ śṛṇu 13,072.023c tasyāpi śatatulyā gaur bhavatīti viniścayaḥ 13,072.024a vaiśyasyaite yadi guṇās tasya pañcāśataṃ bhavet 13,072.024c śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ smṛtam 13,072.025a etac caivaṃ yo 'nutiṣṭheta yuktaḥ; satyena yukto guruśuśrūṣayā ca 13,072.025c dāntaḥ kṣānto devatārcī praśāntaḥ; śucir buddho dharmaśīlo 'nahaṃvāk 13,072.026a mahat phalaṃ prāpnute sa dvijāya; dattvā dogdhrīṃ vidhinānena dhenum 13,072.026c nityaṃ dadyād ekabhaktaḥ sadā ca; satye sthito guruśuśrūṣitā ca 13,072.027a vedādhyāyī goṣu yo bhaktimāṃś ca; nityaṃ dṛṣṭvā yo 'bhinandeta gāś ca 13,072.027c ā jātito yaś ca gavāṃ nameta; idaṃ phalaṃ śakra nibodha tasya 13,072.028a yat syād iṣṭvā rājasūye phalaṃ tu; yat syād iṣṭvā bahunā kāñcanena 13,072.028c etat tulyaṃ phalam asyāhur agryaṃ; sarve santas tv ṛṣayo ye ca siddhāḥ 13,072.029a yo 'graṃ bhaktān kiṃ cid aprāśya dadyād; gobhyo nityaṃ govratī satyavādī 13,072.029c śānto buddho gosahasrasya puṇyaṃ; saṃvatsareṇāpnuyāt puṇyaśīlaḥ 13,072.030a ya ekaṃ bhaktam aśnīyād dadyād ekaṃ gavāṃ ca yat 13,072.030c daśa varṣāṇy anantāni govratī gonukampakaḥ 13,072.031a ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṃ prayacchati 13,072.031c yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato 13,072.031e tāvac chatānāṃ sa gavāṃ phalam āpnoti śāśvatam 13,072.031f*0365_01 rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,072.032a brāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kṣatriye 'bhihitaṃ śṛṇu 13,072.032c pañcavārṣikam etat tu kṣatriyasya phalaṃ smṛtam 13,072.032e tato 'rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smṛtaḥ 13,072.033a yaś cātmavikrayaṃ kṛtvā gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.033c yāvatīḥ sparśayed gā vai tāvat tu phalam aśnute 13,072.033e lomni lomni mahābhāga lokāś cāsyākṣayāḥ smṛtāḥ 13,072.034a saṃgrāmeṣv arjayitvā tu yo vai gāḥ saṃprayacchati 13,072.034c ātmavikrayatulyās tāḥ śāśvatā viddhi kauśika 13,072.035a alābhe yo gavāṃ dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ 13,072.035c durgāt sa tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 13,072.036a na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca 13,072.036c kālajñānaṃ vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 13,072.037a svādhyāyāḍhyaṃ śuddhayoniṃ praśāntaṃ; vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ kṛtajñam 13,072.037c goṣu kṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ 13,072.038a vṛttiglāne sīdati cātimātraṃ; kṛṣyarthaṃ vā homahetoḥ prasūtyām 13,072.038c gurvarthaṃ vā bālasaṃvṛddhaye vā; dhenuṃ dadyād deśakāle viśiṣṭe 13,072.039a antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caukajāś ca 13,072.039c kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 13,072.040a balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ 13,072.040c yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 13,072.041a tisro rātrīs tv adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ 13,072.041c vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 13,072.042a dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhuvatsāṃ; kalyāṇavṛttām apalāyinīṃ ca 13,072.042c yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvanti varṣāṇi vasaty amutra 13,072.043a tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāyātha dhuryaṃ; dattvā yuvānaṃ balinaṃ vinītam 13,072.043c halasya voḍhāram anantavīryaṃ; prāpnoti lokān daśadhenudasya 13,072.044a kāntāre brāhmaṇān gāś ca yaḥ paritrāti kauśika 13,072.044c kṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 13,072.044d*0366_01 kāntāraṃ yaḥ prapannas tu gāṃ dvijāya prayacchati 13,072.044d*0366_02 kṣemeṇa pratimucyeta tam adhvānaṃ na saṃśayaḥ 13,072.044d*0366_03 yānapātraṃ samārohan yaś ca gāṃ saṃprayacchati 13,072.044d*0366_04 tīrtvā samudraṃ kṣemeṇa pratyāyāti gṛhaṃ gṛhī 13,072.044d*0367_01 mṛtyukāle sahasrākṣa yaś ca gāṃ saṃprayacchati 13,072.044d*0367_02 mṛtyuṃ sukhaṃ sa labhate lokāṃś cāpnoty anuttamān 13,072.044d*0367_03 kṣatriyo yaś ca vai kaś cid yātrākāle prayacchati 13,072.044d*0367_04 gobhiś ca samanudhyāto jitvā śatrūn mahīyate 13,072.044d*0367_05 yaḥ kaś cit karma yat kiṃ cit kartum ārabhate nṛṣu 13,072.044d*0367_06 gāvo dattvā sa tat sarvaṃ sukhopāyena vindati 13,072.044d*0367_07 yaṃ yaṃ kāmaṃ samuddiśya gāṃ dvijāya prayacchati 13,072.044d*0367_08 tasya saṃpatsyate kāmaḥ paratra ca śubhāṃ gatim 13,072.044e aśvamedhakratos tulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatam 13,072.045a mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttim anukāṅkṣate 13,072.045c lokān bahuvidhān divyān yad vāsya hṛdi vartate 13,072.046a tat sarvaṃ samavāpnoti karmaṇā tena mānavaḥ 13,072.046c gobhiś ca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate 13,072.047a yas tv etenaiva vidhinā gāṃ vaneṣv anugacchati 13,072.047c tṛṇagomayaparṇāśī niḥspṛho niyataḥ śuciḥ 13,072.048a akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakrato 13,072.048c mama loke suraiḥ sārdhaṃ loke yatrāpi cecchati 13,073.001 indra uvāca 13,073.001a jānan yo gām apahared vikrīyād vārthakāraṇāt 13,073.001c etad vijñātum icchāmi kā nu tasya gatir bhavet 13,073.002 brahmovāca 13,073.002a bhakṣārthaṃ vikrayārthaṃ vā ye 'pahāraṃ hi kurvate 13,073.002c dānārthaṃ vā brāhmaṇāya tatredaṃ śrūyatāṃ phalam 13,073.003a vikrayārthaṃ hi yo hiṃsyād bhakṣayed vā niraṅkuśaḥ 13,073.003c ghātayānaṃ hi puruṣaṃ ye 'numanyeyur arthinaḥ 13,073.004a ghātakaḥ khādako vāpi tathā yaś cānumanyate 13,073.004c yāvanti tasyā lomāni tāvad varṣāṇi majjati 13,073.005a ye doṣā yādṛśāś caiva dvijayajñopaghātake 13,073.005c vikraye cāpahāre ca te doṣā vai smṛtāḥ prabho 13,073.006a apahṛtya tu yo gāṃ vai brāhmaṇāya prayacchati 13,073.006c yāvad dāne phalaṃ tasyās tāvan nirayam ṛcchati 13,073.007a suvarṇaṃ dakṣiṇām āhur gopradāne mahādyute 13,073.007c suvarṇaṃ paramaṃ hy uktaṃ dakṣiṇārtham asaṃśayam 13,073.008a gopradānaṃ tārayate sapta pūrvāṃs tathā parān 13,073.008c suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tāvad dviguṇam ucyate 13,073.009a suvarṇaṃ paramaṃ dānaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇā parā 13,073.009c suvarṇaṃ pāvanaṃ śakra pāvanānāṃ paraṃ smṛtam 13,073.010a kulānāṃ pāvanaṃ prāhur jātarūpaṃ śatakrato 13,073.010c eṣā me dakṣiṇā proktā samāsena mahādyute 13,073.011 bhīṣma uvāca 13,073.011a etat pitāmahenoktam indrāya bharatarṣabha 13,073.011c indro daśarathāyāha rāmāyāha pitā tathā 13,073.012a rāghavo 'pi priyabhrātre lakṣmaṇāya yaśasvine 13,073.012c ṛṣibhyo lakṣmaṇenoktam araṇye vasatā vibho 13,073.013a pāraṃparyāgataṃ cedam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 13,073.013c durdharaṃ dhārayām āsū rājānaś caiva dhārmikāḥ 13,073.013e upādhyāyena gaditaṃ mama cedaṃ yudhiṣṭhira 13,073.014a ya idaṃ brāhmaṇo nityaṃ vaded brāhmaṇasaṃsadi 13,073.014c yajñeṣu gopradāneṣu dvayor api samāgame 13,073.015a tasya lokāḥ kilākṣayyā daivataiḥ saha nityadā 13,073.015c iti brahmā sa bhagavān uvāca parameśvaraḥ 13,074.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,074.001a visrambhito 'haṃ bhavatā dharmān pravadatā vibho 13,074.001c pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,074.002a vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute 13,074.002c niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam 13,074.003a damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim 13,074.003c adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvam icchāmi veditum 13,074.004a apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha 13,074.004c tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ saṃprayacchati 13,074.005a svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam 13,074.005c satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam 13,074.006a pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā 13,074.006c ācāryaguruśuśrūṣāsv anukrośānukampane 13,074.007a etat sarvam aśeṣeṇa pitāmaha yathātatham 13,074.007c vettum icchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,074.008 bhīṣma uvāca 13,074.008a yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyate 13,074.008c akhaṇḍaṃ samyag ārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,074.009a niyamānāṃ phalaṃ rājan pratyakṣam iha dṛśyate 13,074.009c niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptam idaṃ phalam 13,074.010a svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate 'mutra ceha ca 13,074.010c ihaloke 'rthavān nityaṃ brahmaloke ca modate 13,074.011a damasya tu phalaṃ rājañ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me 13,074.011c dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ 13,074.012a yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ 13,074.012c prārthayanti ca yad dāntā labhante tan na saṃśayaḥ 13,074.013a yujyante sarvakāmair hi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava 13,074.013c svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca 13,074.014a dānair yajñaiś ca vividhair yathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ 13,074.014b*0368_01 dānād damo viśiṣṭo hi dānaṃ kiṃ cid dvijātaye 13,074.014c dātā kupyati no dāntas tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.015a yas tu dadyād akupyan hi tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,074.015c krodho hanti hi yad dānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.015d*0369_01 vidyādānāt paraṃ nāsti vedavidyā mahāphalā 13,074.016a adṛśyāni mahārāja sthānāny ayutaśo divi 13,074.016c ṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ 13,074.017a damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ 13,074.017c kāmayānā mahat sthānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.018a adhyāpakaḥ parikleśād akṣayaṃ phalam aśnute 13,074.018c vidhivat pāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa 13,074.019a adhītyāpi hi yo vedān nyāyavidbhyaḥ prayacchati 13,074.019c gurukarmapraśaṃsī ca so 'pi svarge mahīyate 13,074.020a kṣatriyo 'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi 13,074.020c yuddhe yaś ca paritrātā so 'pi svarge mahīyate 13,074.021a vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāl labhate mahat 13,074.021c śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayārcchati 13,074.022a śūrā bahuvidhāḥ proktās teṣām arthāṃś ca me śṛṇu 13,074.022c śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha 13,074.022d*0370_01 śūrāṇāṃ cāpi nirdiṣṭaṃ phalaṃ ca niyataṃ śṛṇu 13,074.023a yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrās tathāpare 13,074.023c yuddhaśūrās tathaivoktā dānaśūrāś ca mānavāḥ 13,074.024a buddhiśūrās tathaivānye kṣamāśūrās tathāpare 13,074.024c ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ 13,074.025a tais tais tu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare 13,074.025c vedādhyayanaśūrāś ca śūrāś cādhyāpane ratāḥ 13,074.026a guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare 13,074.026c mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrās tathāpare 13,074.027a sāṃkhyaśūrāś ca bahavo yogaśūrās tathāpare 13,074.027c araṇye gṛhavāse ca śūrāś cātithipūjane 13,074.027e sarve yānti parāṃl lokān svakarmaphalanirjitān 13,074.028a dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam 13,074.028c satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syān na vā samam 13,074.029a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,074.029c aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,074.030a satyena sūryas tapati satyenāgniḥ pradīpyate 13,074.030c satyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,074.031a satyena devān prīṇāti pitṝn vai brāhmaṇāṃs tathā 13,074.031c satyam āhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmāt satyaṃ na laṅghayet 13,074.032a munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ 13,074.032c munayaḥ satyaśapathās tasmāt satyaṃ viśiṣyate 13,074.032e satyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha 13,074.033a damaḥ satyaphalāvāptir uktā sarvātmanā mayā 13,074.033c asaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate 13,074.034a brahmacaryasya tu guṇāñ śṛṇu me vasudhādhipa 13,074.034c ā janmamaraṇād yas tu brahmacārī bhaved iha 13,074.034e na tasya kiṃ cid aprāpyam iti viddhi janādhipa 13,074.035a bahvyaḥ koṭyas tv ṛṣīṇāṃ tu brahmaloke vasanty uta 13,074.035c satye ratānāṃ satataṃ dāntānām ūrdhvaretasām 13,074.036a brahmacaryaṃ dahed rājan sarvapāpāny upāsitam 13,074.036c brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hy agnir ucyate 13,074.037a pratyakṣaṃ ca tavāpy etad brāhmaṇeṣu tapasviṣu 13,074.037c bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ 13,074.037e tad brahmacaryasya phalam ṛṣīṇām iha dṛśyate 13,074.038a mātāpitroḥ pūjane yo dharmas tam api me śṛṇu 13,074.038c śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyet kathaṃ cana 13,074.038e mātaraṃ vānahaṃvādī gurum ācāryam eva ca 13,074.039a tasya rājan phalaṃ viddhi svarloke sthānam uttamam 13,074.039c na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣur ātmavān 13,075.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,075.001a vidhiṃ gavāṃ param ahaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,075.001c yena tāñ śāśvatāṃl lokān akhilān aśnuvīmahi 13,075.002 bhīṣma uvāca 13,075.002a na godānāt paraṃ kiṃ cid vidyate vasudhādhipa 13,075.002c gaur hi nyāyāgatā dattā sadyas tārayate kulam 13,075.003a satām arthe samyag utpādito yaḥ; sa vai kḷptaḥ samyag iṣṭaḥ prajābhyaḥ 13,075.003c tasmāt pūrvaṃ hy ādikāle pravṛttaṃ; gavāṃ dāne śṛṇu rājan vidhiṃ me 13,075.004a purā goṣūpanītāsu goṣu saṃdigdhadarśinā 13,075.004c māndhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatir abhāṣata 13,075.005a dvijātim abhisatkṛtya śvaḥ kālam abhivedya ca 13,075.005c pradānārthe niyuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ 13,075.006a āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca 13,075.006c praviśya ca gavāṃ madhyam imāṃ śrutim udāharet 13,075.007a gaur me mātā govṛṣabhaḥ pitā me; divaṃ śarma jagatī me pratiṣṭhā 13,075.007c prapadyaivaṃ śarvarīm uṣya goṣu; munir vāṇīm utsṛjed gopradāne 13,075.008a sa tām ekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥ 13,075.008c aikātmyagamanāt sadyaḥ kalmaṣād vipramucyate 13,075.009a utsṛṣṭavṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane 13,075.009c trividhaṃ pratipattavyam arthavādāśiṣaḥ stavāḥ 13,075.010a ūrjasvinya ūrjamedhāś ca yajño; garbho 'mṛtasya jagataś ca pratiṣṭhā 13,075.010c kṣitau rādhaḥprabhavaḥ śaśvad eva; prājāpatyāḥ sarvam ity arthavādaḥ 13,075.011a gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryās; tathā saumyāḥ svargayānāya santu 13,075.011c āmnātā me dadatīr āśrayaṃ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me 13,075.012a śeṣotsarge karmabhir dehamokṣe; sarasvatyaḥ śreyasi saṃpravṛttāḥ 13,075.012c yūyaṃ nityaṃ puṇyakarmopavāhyā; diśadhvaṃ me gatim iṣṭāṃ prapannāḥ 13,075.013a yā vai yūyaṃ so 'ham adyaikabhāvo; yuṣmān dattvā cāham ātmapradātā 13,075.013c manaścyutā manaevopapannāḥ; saṃdhukṣadhvaṃ saumyarūpograrūpāḥ 13,075.014a evaṃ tasyāgre pūrvam ardhaṃ vadeta; gavāṃ dātā vidhivat pūrvadṛṣṭam 13,075.014c pratibrūyāc cheṣam ardhaṃ dvijātiḥ; pratigṛhṇan vai gopradāne vidhijñaḥ 13,075.015a gāṃ dadānīti vaktavyam arghyavastravasupradaḥ 13,075.015c ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet 13,075.016a nāma saṃkīrtayet tasyā yathāsaṃkhyottaraṃ sa vai 13,075.016c phalaṃ ṣaḍviṃśad aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 13,075.017a evam etān guṇān vṛddhān gavādīnāṃ yathākramam 13,075.017c gopradātā samāpnoti samastān aṣṭame krame 13,075.018a godaḥ śīlī nirbhayaś cārghadātā; na syād duḥkhī vasudātā ca kāmī 13,075.018c ūdhasyoḍhā bhārata yaś ca vidvān; vyākhyātās te vaiṣṇavāś candralokāḥ 13,075.019a gā vai dattvā govratī syāt trirātraṃ; niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ 13,075.019c kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ; rasair vā goḥ śakṛtā prasnavair vā 13,075.020a vedavratī syād vṛṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne 13,075.020c tathā gavāṃ vidhim āsādya yajvā; lokān agryān vindate nāvidhijñaḥ 13,075.021a kāmān sarvān pārthivān ekasaṃsthān; yo vai dadyāt kāmadughāṃ ca dhenum 13,075.021c samyak tāḥ syur havyakavyaughavatyas; tāsām ukṣṇāṃ jyāyasāṃ saṃpradānam 13,075.022a na cāśiṣyāyāvratāyopakuryān; nāśraddadhānāya na vakrabuddhaye 13,075.022c guhyo hy ayaṃ sarvalokasya dharmo; nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet 13,075.023a santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ; santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu 13,075.023c yeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ hy aniṣṭaṃ; nāstikyaṃ cāpy āśrayante hy apuṇyāḥ 13,075.024a bārhaspatyaṃ vākyam etan niśamya; ye rājāno gopradānāni kṛtvā 13,075.024c lokān prāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttās; tān me rājan kīrtyamānān nibodha 13,075.025a uśīnaro viṣvagaśvo nṛgaś ca; bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ 13,075.025c māndhātā vai mucukundaś ca rājā; bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaś ca 13,075.026a purūravā bharataś cakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva 13,075.026c tathā vīro dāśarathiś ca rāmo; ye cāpy anye viśrutāḥ kīrtimantaḥ 13,075.027a tathā rājā pṛthukarmā dilīpo; divaṃ prāpto gopradāne vidhijñaḥ 13,075.027c yajñair dānais tapasā rājadharmair; māndhātābhūd gopradānaiś ca yuktaḥ 13,075.028a tasmāt pārtha tvam apīmāṃ mayoktāṃ; bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva 13,075.028c dvijāgryebhyaḥ saṃprayaccha pratīto; gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām 13,075.029 vaiśaṃpāyana uvāca 13,075.029a tathā sarvaṃ kṛtavān dharmarājo; bhīṣmeṇokto vidhivad gopradāne 13,075.029c sa māndhātur devadevopadiṣṭaṃ; samyag dharmaṃ dhārayām āsa rājā 13,075.030a iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne; yavaśakalān saha gomayaiḥ pibānaḥ 13,075.030c kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vṛṣa iva rājavṛṣas tadā babhūva 13,075.031a sa nṛpatir abhavat sadaiva tābhyaḥ; prayatamanā hy abhisaṃstuvaṃś ca gā vai 13,075.031c nṛpadhuri ca na gām ayuṅkta bhūyas; turagavarair agamac ca yatra tatra 13,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,076.001a tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa 13,076.001c godāne vistaraṃ dhīmān papraccha vinayānvitaḥ 13,076.002 yudhiṣṭhira uvāca 13,076.002a gopradāne guṇān samyak punaḥ prabrūhi bhārata 13,076.002c na hi tṛpyāmy ahaṃ vīra śṛṇvāno 'mṛtam īdṛśam 13,076.003a ity ukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpa 13,076.003c samyag āha guṇāṃs tasmai gopradānasya kevalān 13,076.004 bhīṣma uvāca 13,076.004a vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtām 13,076.004c dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate 13,076.005a asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchati 13,076.005c pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nirindriyām 13,076.006a jarogrām upayuktārthāṃ jīrṇāṃ kūpam ivājalam 13,076.006c dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet 13,076.007a duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā; na dātavyā yāś ca mūlyair adattaiḥ 13,076.007c kleśair vipraṃ yo 'phalaiḥ saṃyunakti; tasyāvīryāś cāphalāś caiva lokāḥ 13,076.008a balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ 13,076.008c yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 13,076.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,076.009a kasmāt samāne bahulāpradāne; sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam 13,076.009c viśeṣam icchāmi mahānubhāva; śrotuṃ samartho hi bhavān pravaktum 13,076.010 bhīṣma uvāca 13,076.010a vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yat prabhāṣase 13,076.010c vakṣyāmi tad aśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā 13,076.011a prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā 13,076.011c asṛjad vṛttim evāgre prajānāṃ hitakāmyayā 13,076.012a yathā hy amṛtam āśritya vartayanti divaukasaḥ 13,076.012c tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho 13,076.013a acarebhyaś ca bhūtebhyaś carāḥ śreṣṭhās tato narāḥ 13,076.013c brāhmaṇāś ca tataḥ śreṣṭhās teṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,076.014a yajñair āpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ 13,076.014c sarve devāḥ pramodante pūrvavṛttās tataḥ prajāḥ 13,076.014d*0371_01 tataḥ prajāsu sṛṣṭāsu dakṣādyaiḥ kṣudhitāḥ prajāḥ 13,076.014d*0371_02 prajāpatim upādhāvan viniścitya caturmukham 13,076.015a etāny eva tu bhūtāni prākrośan vṛttikāṅkṣayā 13,076.015c vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat 13,076.016a itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārtham ātmanaḥ 13,076.016c prajāpatir balādhānam amṛtaṃ prāpibat tadā 13,076.017a sa gatas tasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhim udgiran 13,076.017b*0372_01 mukhajā sāsṛjad dhātuḥ surabhiṃ lokamātaram 13,076.017c dadarśodgārasaṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām 13,076.018a sāsṛjat saurabheyīs tu surabhir lokamātaraḥ 13,076.018c suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ 13,076.019a tāsām amṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ 13,076.019c babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnām ivormijaḥ 13,076.020a sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ 13,076.020c śirasy avāpa tat kruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ 13,076.020e lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahann iva 13,076.021a tat tejas tu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate 13,076.021c nānāvarṇatvam anayan meghān iva divākaraḥ 13,076.022a yās tu tasmād apakramya somam evābhisaṃśritāḥ 13,076.022c yathotpannāḥ svavarṇasthās tā nītā nānyavarṇatām 13,076.023a atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatir abhāṣata 13,076.023c amṛtenāvasiktas tvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām 13,076.024a yathā hy amṛtam ādāya somo viṣyandate punaḥ 13,076.024c tathā kṣīraṃ kṣaranty etā rohiṇyo 'mṛtasaṃbhavāḥ 13,076.025a na duṣyaty anilo nāgnir na suvarṇaṃ na codadhiḥ 13,076.025c nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsapītā na vatsalā 13,076.026a imāṃl lokān bhariṣyanti haviṣā prasnavena ca 13,076.026c āsām aiśvaryam aśnīhi sarvāmṛtamayaṃ śubham 13,076.027a vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ 13,076.027c prasādayām āsa manas tena rudrasya bhārata 13,076.028a prītaś cāpi mahādevaś cakāra vṛṣabhaṃ tadā 13,076.028c dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmāt sa vṛṣabhadhvajaḥ 13,076.029a tato devair mahādevas tadā paśupatiḥ kṛtaḥ 13,076.029c īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate 13,076.030a evam avyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām 13,076.030c pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsām eva kīrtitaḥ 13,076.031a lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā; rudropetāḥ somaviṣyandabhūtāḥ 13,076.031c saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt 13,076.032a imaṃ gavāṃ prabhavavidhānam uttamaṃ; paṭhan sadā śucir atimaṅgalapriyaḥ 13,076.032c vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; priyaṃ sutān paśudhanam āpnuyāt tathā 13,076.033a havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma; yānaṃ vāso vṛddhabālasya puṣṭim 13,076.033c etān sarvān gopradāne guṇān vai; dātā rājann āpnuyād vai sadaiva 13,076.034 vaiśaṃpāyana uvāca 13,076.034a pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ; rājā saha bhrātṛbhir ājamīḍhaḥ 13,076.034c sauvarṇakāṃsyopaduhās tato gāḥ; pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ 13,076.035a tathaiva tebhyo 'bhidadau dvijebhyo; gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva 13,076.035c yajñān samuddiśya ca dakṣiṇārthe; lokān vijetuṃ paramāṃ ca kīrtim 13,077.001 bhīṣma uvāca 13,077.001a etasminn eva kāle tu vasiṣṭham ṛṣisattamam 13,077.001b*0373_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,077.001b*0373_02 vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ saudāsasya mahātmanaḥ 13,077.001c ikṣvākuvaṃśajo rājā saudāso dadatāṃ varaḥ 13,077.002a sarvalokacaraṃ siddhaṃ brahmakośaṃ sanātanam 13,077.002c purohitam idaṃ praṣṭum abhivādyopacakrame 13,077.003 saudāsa uvāca 13,077.003a trailokye bhagavan kiṃ svit pavitraṃ kathyate 'nagha 13,077.003b*0374_01 lokatraye muniśreṣṭha bhagavaṃl lokabhāvana 13,077.003c yat kīrtayan sadā martyaḥ prāpnuyāt puṇyam uttamam 13,077.004 bhīṣma uvāca 13,077.004a tasmai provāca vacanaṃ praṇatāya hitaṃ tadā 13,077.004c gavām upaniṣad vidvān namaskṛtya gavāṃ śuciḥ 13,077.005a gāvaḥ surabhigandhinyas tathā guggulugandhikāḥ 13,077.005c gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ mahat 13,077.006a gāvo bhūtaṃ bhaviṣyac ca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī 13,077.006c gāvo lakṣmyās tathā mūlaṃ goṣu dattaṃ na naśyati 13,077.006e annaṃ hi satataṃ gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 13,077.007a svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau 13,077.007c gāvo yajñasya hi phalaṃ goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,077.007d*0375_01 gāvo bhaviṣyaṃ bhūtaṃ ca goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,077.008a sāyaṃ prātaś ca satataṃ homakāle mahāmate 13,077.008c gāvo dadati vai homyam ṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha 13,077.009a kāni cid yāni durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca 13,077.009c taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati prabho 13,077.010a ekāṃ ca daśagur dadyād daśa dadyāc ca gośatī 13,077.010c śataṃ sahasragur dadyāt sarve tulyaphalā hi te 13,077.011a anāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ 13,077.011c samṛddho yaś ca kīnāśo nārghyam arhanti te trayaḥ 13,077.012a kapilāṃ ye prayacchanti savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,077.012c suvratāṃ vastrasaṃvītām ubhau lokau jayanti te 13,077.013a yuvānam indriyopetaṃ śatena saha yūthapam 13,077.013c gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgam alaṃkṛtam 13,077.014a vṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāya paraṃtapa 13,077.014c aiśvaryaṃ te 'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,077.015a nākīrtayitvā gāḥ supyān nāsmṛtya punar utpatet 13,077.015c sāyaṃ prātar namasyec ca gās tataḥ puṣṭim āpnuyāt 13,077.016a gavāṃ mūtrapurīṣasya nodvijeta kadā cana 13,077.016c na cāsāṃ māṃsam aśnīyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.017a gāś ca saṃkīrtayen nityaṃ nāvamanyeta gās tathā 13,077.017c aniṣṭaṃ svapnam ālakṣya gāṃ naraḥ saṃprakīrtayet 13,077.018a gomayena sadā snāyād gokarīṣe ca saṃviśet 13,077.018c śleṣmamūtrapurīṣāṇi pratighātaṃ ca varjayet 13,077.019a sārdracarmaṇi bhuñjīta nirīkṣan vāruṇīṃ diśam 13,077.019c vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.020a ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,077.020c ghṛtaṃ dadyād ghṛtaṃ prāśed gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.021a gomatyā vidyayā dhenuṃ tilānām abhimantrya yaḥ 13,077.021c rasaratnamayīṃ dadyān na sa śocet kṛtākṛte 13,077.022a gāvo mām upatiṣṭhantu hemaśṛṅgāḥ payomucaḥ 13,077.022c surabhyaḥ saurabheyāś ca saritaḥ sāgaraṃ yathā 13,077.023a gāvaḥ paśyantu māṃ nityaṃ gāvaḥ paśyāmy ahaṃ tadā 13,077.023c gāvo 'smākaṃ vayaṃ tāsāṃ yato gāvas tato vayam 13,077.024a evaṃ rātrau divā caiva sameṣu viṣameṣu ca 13,077.024c mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayan mucyate bhayāt 13,078.001 vasiṣṭha uvāca 13,078.001a śataṃ varṣasahasrāṇāṃ tapas taptaṃ suduścaram 13,078.001c gobhiḥ pūrvavisṛṣṭābhir gacchema śreṣṭhatām iti 13,078.002a loke 'smin dakṣiṇānāṃ ca sarvāsāṃ vayam uttamāḥ 13,078.002c bhavema na ca lipyema doṣeṇeti paraṃtapa 13,078.003a sa eva cetasā tena hato lipyeta sarvadā 13,078.003c śakṛtā ca pavitrārthaṃ kurvīran devamānuṣāḥ 13,078.004a tathā sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,078.004c pradātāraś ca golokān gaccheyur iti mānada 13,078.005a tābhyo varaṃ dadau brahmā tapaso 'nte svayaṃ prabhuḥ 13,078.005c evaṃ bhavatv iti vibhur lokāṃs tārayateti ca 13,078.006a uttasthuḥ siddhikāmās tā bhūtabhavyasya mātaraḥ 13,078.006b*0376_01 prātar namasyās tā gāvas tataḥ puṣṭim avāpnuyāt 13,078.006c tapaso 'nte mahārāja gāvo lokaparāyaṇāḥ 13,078.007a tasmād gāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ param ucyate 13,078.007c tathaiva sarvabhūtānāṃ gāvas tiṣṭhanti mūrdhani 13,078.008a samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.008c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ brahmaloke mahīyate 13,078.009a rohiṇīṃ tulyavatsāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.009c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sūryaloke mahīyate 13,078.010a samānavatsāṃ śabalāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.010c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ somaloke mahīyate 13,078.011a samānavatsāṃ śvetāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.011c suvratāṃ vastrasaṃvītām indraloke mahīyate 13,078.012a samānavatsāṃ kṛṣṇāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.012c suvratāṃ vastrasaṃvītām agniloke mahīyate 13,078.013a samānavatsāṃ dhūmrāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.013c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ yāmyaloke mahīyate 13,078.014a apāṃ phenasavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.014c pradāya vastrasaṃvītāṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 13,078.015a vātareṇusavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.015c pradāya vastrasaṃvītāṃ vāyuloke mahīyate 13,078.016a hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.016c pradāya vastrasaṃvītāṃ kauberaṃ lokam aśnute 13,078.017a palāladhūmravarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.017c pradāya vastrasaṃvītāṃ pitṛloke mahīyate 13,078.018a savatsāṃ pīvarīṃ dattvā śitikaṇṭhām alaṃkṛtām 13,078.018c vaiśvadevam asaṃbādhaṃ sthānaṃ śreṣṭhaṃ prapadyate 13,078.019a samānavatsāṃ gaurīṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.019c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ vasūnāṃ lokam aśnute 13,078.020a pāṇḍukambalavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.020c pradāya vastrasaṃvītāṃ sādhyānāṃ lokam aśnute 13,078.021a vairāṭapṛṣṭham ukṣāṇaṃ sarvaratnair alaṃkṛtam 13,078.021c pradāya marutāṃ lokān ajarān pratipadyate 13,078.022a vatsopapannāṃ nīlāṅgāṃ sarvaratnasamanvitām 13,078.022c gandharvāpsarasāṃ lokān dattvā prāpnoti mānavaḥ 13,078.023a śitikaṇṭham anaḍvāhaṃ sarvaratnair alaṃkṛtam 13,078.023c dattvā prajāpater lokān viśokaḥ pratipadyate 13,078.024a gopradānarato yāti bhittvā jaladasaṃcayān 13,078.024c vimānenārkavarṇena divi rājan virājatā 13,078.025a taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyaḥ sahasraṃ varayoṣitaḥ 13,078.025c ramayanti naraśreṣṭha gopradānarataṃ naram 13,078.026a vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca nūpurāṇāṃ ca śiñjitaiḥ 13,078.026c hāsaiś ca hariṇākṣīṇāṃ prasuptaḥ pratibodhyate 13,078.027a yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ 13,078.027c svargāc cyutaś cāpi tato nṛloke; kule samutpatsyati gomināṃ saḥ 13,079.001 vasiṣṭha uvāca 13,079.001a ghṛtakṣīrapradā gāvo ghṛtayonyo ghṛtodbhavāḥ 13,079.001c ghṛtanadyo ghṛtāvartās tā me santu sadā gṛhe 13,079.002a ghṛtaṃ me hṛdaye nityaṃ ghṛtaṃ nābhyāṃ pratiṣṭhitam 13,079.002c ghṛtaṃ sarveṣu gātreṣu ghṛtaṃ me manasi sthitam 13,079.003a gāvo mamāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca 13,079.003c gāvo me sarvataś caiva gavāṃ madhye vasāmy aham 13,079.004a ity ācamya japet sāyaṃ prātaś ca puruṣaḥ sadā 13,079.004c yad ahnā kurute pāpaṃ tasmāt sa parimucyate 13,079.005a prāsādā yatra sauvarṇā vasor dhārā ca yatra sā 13,079.005c gandharvāpsaraso yatra tatra yānti sahasradāḥ 13,079.006a navanītapaṅkāḥ kṣīrodā dadhiśaivalasaṃkulāḥ 13,079.006c vahanti yatra nadyo vai tatra yānti sahasradāḥ 13,079.007a gavāṃ śatasahasraṃ tu yaḥ prayacched yathāvidhi 13,079.007c parām ṛddhim avāpyātha sa goloke mahīyate 13,079.008a daśa cobhayataḥ pretya mātāpitroḥ pitāmahān 13,079.008c dadhāti sukṛtāṃl lokān punāti ca kulaṃ naraḥ 13,079.009a dhenvāḥ pramāṇena samapramāṇāṃ; dhenuṃ tilānām api ca pradāya 13,079.009c pānīyadātā ca yamasya loke; na yātanāṃ kāṃ cid upaiti tatra 13,079.009d*0377_01 lokān anantān samavāpya dhīraḥ 13,079.009d*0377_02 pramodate sukṛtī svargaloke 13,079.010a pavitram agryaṃ jagataḥ pratiṣṭhā; divaukasāṃ mātaro 'thāprameyāḥ 13,079.010c anvālabhed dakṣiṇato vrajec ca; dadyāc ca pātre prasamīkṣya kālam 13,079.011a dhenuṃ savatsāṃ kapilāṃ bhūriśṛṅgāṃ; kāṃsyopadohāṃ vasanottarīyām 13,079.011c pradāya tāṃ gāhati durvigāhyāṃ; yāmyāṃ sabhāṃ vītabhayo manuṣyaḥ 13,079.012a surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ 13,079.012c gāvo mām upatiṣṭhantām iti nityaṃ prakīrtayet 13,079.013a nātaḥ puṇyataraṃ dānaṃ nātaḥ puṇyataraṃ phalam 13,079.013c nāto viśiṣṭaṃ lokeṣu bhūtaṃ bhavitum arhati 13,079.014a tvacā lomnātha śṛṅgaiś ca vālaiḥ kṣīreṇa medasā 13,079.014c yajñaṃ vahanti saṃbhūya kim asty abhyadhikaṃ tataḥ 13,079.015a yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 13,079.015c tāṃ dhenuṃ śirasā vande bhūtabhavyasya mātaram 13,079.016a guṇavacanasamuccayaikadeśo; nṛvara mayaiṣa gavāṃ prakīrtitas te 13,079.016c na hi param iha dānam asti gobhyo; bhavanti na cāpi parāyaṇaṃ tathānyat 13,079.017 bhīṣma uvāca 13,079.017a param idam iti bhūmipo vicintya; pravaram ṛṣer vacanaṃ tato mahātmā 13,079.017c vyasṛjata niyatātmavān dvijebhyaḥ; subahu ca godhanam āptavāṃś ca lokān 13,080.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,080.001a pavitrāṇāṃ pavitraṃ yac chreṣṭhaṃ loke ca yad bhavet 13,080.001c pāvanaṃ paramaṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 13,080.002 bhīṣma uvāca 13,080.002a gāvo mahārthāḥ puṇyāś ca tārayanti ca mānavān 13,080.002c dhārayanti prajāś cemāḥ payasā haviṣā tathā 13,080.003a na hi puṇyatamaṃ kiṃ cid gobhyo bharatasattama 13,080.003c etāḥ pavitrāḥ puṇyāś ca triṣu lokeṣv anuttamāḥ 13,080.004a devānām upariṣṭāc ca gāvaḥ prativasanti vai 13,080.004c dattvā caitā narapate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ 13,080.005a māndhātā yauvanāśvaś ca yayātir nahuṣas tathā 13,080.005c gāvo dadantaḥ satataṃ sahasraśatasaṃmitāḥ 13,080.005e gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devair api sudurlabham 13,080.006a api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te 'nagha 13,080.006b*0378_01 saurabhyaḥ puṇyakarmāṇaḥ pāvakāḥ śubhadarśanāḥ 13,080.006b*0378_02 yadarthaṃ gośatāś caiva saurabhyaḥ surasattama 13,080.006b*0378_03 tac ca me śṛṇu kārtsnyena vadato hy arisūdana 13,080.006b*0378_04 purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu 13,080.007a ṛṣīṇām uttamaṃ dhīmān kṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ 13,080.007c abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayatamānasaḥ 13,080.007e pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram 13,080.008a ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭha upalakṣyate 13,080.008c kiṃ ca kṛtvā paraṃ svargaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ 13,080.009a kena devāḥ pavitreṇa svargam aśnanti vā vibho 13,080.009c kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,080.010a dānānām uttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satram ataḥ param 13,080.010c pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca yat tad brūhi mamānagha 13,080.011a etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit 13,080.011c putrāyākathayat sarvaṃ tattvena bharatarṣabha 13,080.012 vyāsa uvāca 13,080.012a gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam 13,080.012c gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ dharma eva ca 13,080.013a pūrvam āsannaśṛṅgā vai gāva ity anuśuśrumaḥ 13,080.013b*0379_01 tāḥ kila śṛṅgam ākāṅkṣan varṣātapanivāraṇam 13,080.013b*0379_02 mānuṣīṃ ca tvacaṃ gurvīṃ śītavātātapāsahām 13,080.013b*0379_03 vastrāvaraṇagocarmam avirodhaḥ parasparam 13,080.013b*0379_04 tato brahmā dadau tāsāṃ manasā dhāritāṃ parām 13,080.013c śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhum avyayam 13,080.014a tato brahmā tu gāḥ prāyam upaviṣṭāḥ samīkṣya ha 13,080.014c īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ 13,080.014d*0380_01 āhūya manujaṃ prāha goṣu svāṃ tanum ādadhaḥ 13,080.014d*0380_02 ācchādanaṃ cāvaraṇaṃ yūyaṃ gṛhṇīta mānavāḥ 13,080.014d*0380_03 śītavātātapaṃ yena dhārayanti prajārthinaḥ 13,080.014d*0380_04 sukumāratvacaṃ yūyaṃ vastrair ācchādayiṣyatha 13,080.014d*0380_05 evam astv iti tāḥ prādāt tvacaṃ svāṃ carma eva ca 13,080.015a tāsāṃ śṛṅgāṇy ajāyanta yasyā yādṛṅ manogatam 13,080.015c nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyas tā vyarocanta putraka 13,080.016a brahmaṇā varadattās tā havyakavyapradāḥ śubhāḥ 13,080.016c puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthānalakṣaṇāḥ 13,080.016e gāvas tejo mahad divyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate 13,080.017a ye caitāḥ saṃprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ 13,080.017c te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāś ca te 13,080.017e gavāṃ lokaṃ tathā puṇyam āpnuvanti ca te 'nagha 13,080.018a yatra vṛkṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ 13,080.018c puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama 13,080.018d*0381_01 phalāni ca rasāḍhyāni mṛdūni rucirāṇi ca 13,080.019a sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā 13,080.019c sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā 13,080.020a raktotpalavanaiś caiva maṇidaṇḍair hiraṇmayaiḥ 13,080.020c taruṇādityasaṃkāśair bhānti tatra jalāśayāḥ 13,080.021a mahārhamaṇipatraiś ca kāñcanaprabhakesaraiḥ 13,080.021c nīlotpalavimiśraiś ca sarobhir bahupaṅkajaiḥ 13,080.022a karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṃvṛtaiḥ 13,080.022c saṃtānakavanaiḥ phullair vṛkṣaiś ca samalaṃkṛtāḥ 13,080.023a nirmalābhiś ca muktābhir maṇibhiś ca mahādhanaiḥ 13,080.023c uddhūtapulinās tatra jātarūpaiś ca nimnagāḥ 13,080.024a sarvaratnamayaiś citrair avagāḍhā nagottamaiḥ 13,080.024c jātarūpamayaiś cānyair hutāśanasamaprabhaiḥ 13,080.025a sauvarṇagirayas tatra maṇiratnaśiloccayāḥ 13,080.025c sarvaratnamayair bhānti śṛṅgaiś cārubhir ucchritaiḥ 13,080.026a nityapuṣpaphalās tatra nagāḥ patrarathākulāḥ 13,080.026c divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiś ca bharatarṣabha 13,080.027a ramante puṇyakarmāṇas tatra nityaṃ yudhiṣṭhira 13,080.027c sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ 13,080.028a vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata 13,080.028c modante puṇyakarmāṇo viharanto yaśasvinaḥ 13,080.029a upakrīḍanti tān rājañ śubhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,080.029c etāṃl lokān avāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira 13,080.029d*0382_01 apsarobhiś ca sahito bhāti vai goprado naraḥ 13,080.030a yāsām adhipatiḥ pūṣā māruto balavān balī 13,080.030c aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugaṃdharāḥ 13,080.031a surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ 13,080.031c prājāpatyā iti brahmañ japen nityaṃ yatavrataḥ 13,080.032a gās tu śuśrūṣate yaś ca samanveti ca sarvaśaḥ 13,080.032c tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varān api sudurlabhān 13,080.033a na druhyen manasā cāpi goṣu tā hi sukhapradāḥ 13,080.033c arcayeta sadā caiva namaskāraiś ca pūjayet 13,080.033e dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,080.034a yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lokam uttamam 13,080.034c yat pavitraṃ pavitrāṇāṃ tad ghṛtaṃ śirasā vahet 13,080.035a ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,080.035c ghṛtaṃ prāśed ghṛtaṃ dadyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,080.036a tryaham uṣṇaṃ piben mūtraṃ tryaham uṣṇaṃ pibet payaḥ 13,080.036c gavām uṣṇaṃ payaḥ pītvā tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet 13,080.036e tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 13,080.037a nirhṛtaiś ca yavair gobhir māsaṃ prasṛtayāvakaḥ 13,080.037c brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ sarvam etena śudhyati 13,080.038a parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucam idaṃ kṛtam 13,080.038c devatvam api ca prāptāḥ saṃsiddhāś ca mahābalāḥ 13,080.039a gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāś ca pāvanaṃ paramaṃ mahat 13,080.039c tāś ca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargam upāśnute 13,080.040a gavāṃ madhye śucir bhūtvā gomatīṃ manasā japet 13,080.040c pūtābhir adbhir ācamya śucir bhavati nirmalaḥ 13,080.041a agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi 13,080.041c vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,080.042a adhyāpayerañ śiṣyān vai gomatīṃ yajñasaṃmitām 13,080.042c trirātropoṣitaḥ śrutvā gomatīṃ labhate varam 13,080.043a putrakāmaś ca labhate putraṃ dhanam athāpi ca 13,080.043c patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃś ca mānavaḥ 13,080.043e gāvas tuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ 13,080.044a evam etā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ 13,080.044c rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param 13,080.045a ity uktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā 13,080.045c pūjayām āsa gā nityaṃ tasmāt tvam api pūjaya 13,080.045d@009_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0001 surāṇām asurāṇāṃ ca bhūtānāṃ ca pitāmaha 13,080.045d@009_0002 prabhuḥ sraṣṭā ca bhagavān munibhiḥ stūyate vibhuḥ 13,080.045d@009_0003 tasyopari kathaṃ hy eṣa golokaḥ sthānatāṃ gataḥ 13,080.045d@009_0004 saṃśayo me mahān eṣa tan me vyākhyātum arhasi 13,080.045d@009_0004 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0005 manovāgbuddhayas tāvad ekasthāḥ kurusattama 13,080.045d@009_0006 tato me śṛṇu kārtsnyena gomahābhāgyam uttamam 13,080.045d@009_0007 puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ tathā svastyayanaṃ mahat 13,080.045d@009_0008 kīrtir viharatāṃ loke gavāṃ yogeṣu bhaktimān 13,080.045d@009_0009 śrūyate hi purāṇeṣu maharṣīṇāṃ mahātmanām 13,080.045d@009_0010 saṃsthāne sarvalokānāṃ devānāṃ cāpi saṃbhave 13,080.045d@009_0011 devatārthe 'mṛtārthe ca yajñārthe caiva bhārata 13,080.045d@009_0012 surabhir nāma vikhyātā rohiṇī kāmarūpiṇī 13,080.045d@009_0013 saṃkalpya manasā pūrvaṃ rohiṇī hy amṛtānanā 13,080.045d@009_0014 ghoraṃ tapaḥ samāsthāya nirmitā viśvakarmaṇā 13,080.045d@009_0015 puruṣaṃ cāsṛjad bhūyas tejasā tapasā ca ha 13,080.045d@009_0016 dedīpyamānaṃ vapuṣā samiddham iva pāvakam 13,080.045d@009_0017 so 'paśyad divyarūpāṃ tāṃ surabhiṃ rohiṇīṃ tadā 13,080.045d@009_0018 dṛṣṭvaiva cātivimanāḥ so 'bhavat kāmamohitaḥ 13,080.045d@009_0019 taṃ kāmārtam atho jñātvā svayaṃbhūr lokabhāvanaḥ 13,080.045d@009_0020 mārto bhava tathā caiṣa bhagavān abhyabhāṣata 13,080.045d@009_0021 tataḥ sa bhagavāṃs tatra mārtāṇḍa iti viśrutaḥ 13,080.045d@009_0022 cakāra nāma taṃ dṛṣṭvā tasyārtībhāvam uttamam 13,080.045d@009_0023 so 'dadād bhagavāṃs tasmai mārtāṇḍāya mahātmane 13,080.045d@009_0024 surūpāṃ surabhiṃ kanyāṃ tapas tejomayīṃ śubhām 13,080.045d@009_0025 yathā mayaiṣa codbhūtas tvaṃ caiveṣā ca rohiṇī 13,080.045d@009_0026 maithunaṃ gatavantau ca tathā cotpatsyati prajā 13,080.045d@009_0027 prajā bhaviṣyate puṇyā pavitraṃ paramaṃ ca vām 13,080.045d@009_0028 na cāpy agamyāgamanād doṣaṃ prāpsyasi karhi cit 13,080.045d@009_0029 tvatprajāsaṃbhavaṃ kṣīraṃ bhaviṣyati paraṃ haviḥ 13,080.045d@009_0030 yajñeṣu cājyabhāgānāṃ tvatprajāmūlajo vidhiḥ 13,080.045d@009_0031 prajāśuśrūṣavaś caiva ye bhaviṣyanti rohiṇi 13,080.045d@009_0032 tava tenaiva puṇyena golokaṃ yāntu mānavāḥ 13,080.045d@009_0033 idaṃ pavitraṃ paramam ṛṣabhaṃ nāma karhi cit 13,080.045d@009_0034 yad vai jñātvā dvijā loke mokṣyante yonisaṃkarāt 13,080.045d@009_0035 etatkriyāḥ prapatsyante mantrabrāhmaṇasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0036 devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyapurogamāḥ 13,080.045d@009_0037 tata etena puṇyena prajās tava tu rohiṇi 13,080.045d@009_0038 ūrdhvaṃ mamāpi lokasya vatsyante nirupadravāḥ 13,080.045d@009_0039 bhadraṃ tebhyaś ca bhadraṃ te ye prajāsu bhavanti vai 13,080.045d@009_0040 yugaṃdharāś ca te putrāḥ santu lokasya dhāraṇe 13,080.045d@009_0041 yān yān kāmayase lokāṃs tāṃl lokān anuyāsyasi 13,080.045d@009_0042 sarvadevagaṇāś caiva tava yāsyanti putratām 13,080.045d@009_0043 tava stanasamudbhūtaṃ pibanto 'mṛtam uttamam 13,080.045d@009_0044 evam etān varān sarvān agṛhṇāt surabhis tadā 13,080.045d@009_0045 bruvataḥ sarvalokeśān nirvṛtiṃ cāgamat parām 13,080.045d@009_0046 sṛṣṭvā prajāś ca vipulā lokasaṃdhāraṇāya vai 13,080.045d@009_0047 brahmaṇā samanujñātā surabhir lokam āviśat 13,080.045d@009_0048 evaṃ varapradānena svayaṃbhor eva bhārata 13,080.045d@009_0049 upariṣṭād gavāṃ lokaṃ proktaṃ te sarvam āditaḥ 13,080.045d@009_0049 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0050 surabheḥ kāḥ prajāḥ pūrvaṃ mārtāṇḍād abhavan purā 13,080.045d@009_0051 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0051 etan me śaṃsa tattvena goṣu me prīyate manaḥ 13,080.045d@009_0052 śṛṇu nāmāni divyāni gomātṝṇāṃ viśeṣataḥ 13,080.045d@009_0053 yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇābhir janādhipa 13,080.045d@009_0054 surabhyaḥ prathamodbhūtā yāś ca syuḥ prathamāḥ prajāḥ 13,080.045d@009_0055 mayocyamānāḥ śṛṇu tāḥ prāpsyase vipulaṃ yaśaḥ 13,080.045d@009_0056 taptvā tapo ghoratapāḥ surabhir dīptatejasī 13,080.045d@009_0057 suṣāvaikādaśa sutān rudrā ye chandasi stutāḥ 13,080.045d@009_0058 ajaikapād ahirbudhnyas tryambakaś ca mahāyaśāḥ 13,080.045d@009_0059 vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapālī raivatas tathā 13,080.045d@009_0060 haraś ca bahurūpaś ca ugra ugro 'tha vīryavān 13,080.045d@009_0061 tasya caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ 13,080.045d@009_0062 ekādaśaite kathitā rudrās te nāma nāmataḥ 13,080.045d@009_0063 mahātmāno mahāyogās tejoyuktā mahābalāḥ 13,080.045d@009_0064 ete variṣṭhajanmāno devānāṃ brahmavādinām 13,080.045d@009_0065 viprāṇāṃ prakṛtir loke eta eva hi viśrutāḥ 13,080.045d@009_0066 eta ekādaśa proktā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 13,080.045d@009_0067 śataṃ tv etat samākhyātaṃ śatarudraṃ mahātmanām 13,080.045d@009_0068 suṣuve prathamāṃ kanyāṃ surabhiḥ pṛthivīṃ tadā 13,080.045d@009_0069 viśvakāmadughā dhenur yā dhārayati dehinaḥ 13,080.045d@009_0070 sutaṃ gobrāhmaṇaṃ rājann ekam ity abhidhīyate 13,080.045d@009_0071 gobrāhmaṇasya jananī surabhiḥ parikīrtyate 13,080.045d@009_0072 sṛṣṭvā tu prathamaṃ rudrān varadān brahmasaṃbhavān 13,080.045d@009_0073 paścāt prabhuṃ grahapatiṃ suṣuve lokasaṃmatam 13,080.045d@009_0074 somarājānam amṛtaṃ yajñasarvasvam uttamam 13,080.045d@009_0075 oṣadhīnāṃ rasānāṃ ca devānāṃ jīvitasya ca 13,080.045d@009_0076 tataḥ śriyaṃ ca medhāṃ ca kīrtiṃ devīṃ sarasvatīm 13,080.045d@009_0077 catasraḥ suṣuve kanyā yogeṣu niyatāḥ sthitāḥ 13,080.045d@009_0078 etāḥ sṛṣṭvā prajā eṣā surabhiḥ kāmarūpiṇī 13,080.045d@009_0079 suṣuve caramaṃ bhūyo divyā gomātaraḥ śubhāḥ 13,080.045d@009_0080 puṇyāṃ māyāṃ madhuścyotāṃ śivāṃ śīghrāṃ saridvarām 13,080.045d@009_0081 hiraṇyavarṇāṃ subhagāṃ gavyāṃ pṛśnīṃ kuthāvatīm 13,080.045d@009_0082 aṅgāvatīṃ ghṛtavatīṃ dadhikṣīrapayovatīm 13,080.045d@009_0083 amoghāṃ surasāṃ satyāṃ revatīṃ mārutīṃ rasām 13,080.045d@009_0084 ajāṃ ca sikatāṃ caiva śuddhadhūmām adhāriṇīm 13,080.045d@009_0085 jīvāṃ prāṇavatīṃ dhanyāṃ śuddhāṃ dhenuṃ dhanāvahām 13,080.045d@009_0086 indrām ṛddhiṃ ca śāntiṃ ca śāntapāpāṃ saridvarām 13,080.045d@009_0087 catvāriṃśatam ekāṃ ca dhanyās tā divi pūjitāḥ 13,080.045d@009_0088 bhūyo jajñe surabhyāś ca śrīmāṃś candrāṃśusaprabhaḥ 13,080.045d@009_0089 vṛṣo dakṣa iti khyātaḥ kaṇṭhe maṇitalaprabhaḥ 13,080.045d@009_0090 sragvī kakudmān dyutimān mṛṇālasadṛśaprabhaḥ 13,080.045d@009_0091 surabhyanumate datto dhvajo māheśvaras tu saḥ 13,080.045d@009_0092 surabhyaḥ kāmarūpiṇyo gāvaḥ puṇyārtham uttamāḥ 13,080.045d@009_0093 ādityebhyo vasubhyaś ca viśvebhyaś ca dadur varān 13,080.045d@009_0094 surabhis tu tapas taptvā suṣuve gās tataḥ punaḥ 13,080.045d@009_0095 yā dattā lokapālānām indrādīnāṃ yudhiṣṭhira 13,080.045d@009_0096 suṣṭutāṃ kapilāṃ caiva rohiṇīṃ ca yaśasvinīm 13,080.045d@009_0097 sarvakāmadughāṃ caiva marutāṃ kāmarūpiṇīm 13,080.045d@009_0098 gāvo mṛṣṭadughā hy etāś catasro 'mṛtasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0099 yāsāṃ bhūtvā purā vatsāḥ pibanty amṛtam uttamam 13,080.045d@009_0100 suṣṭutāṃ devarājāya vāsavāya mahātmane 13,080.045d@009_0101 kapilāṃ dharmarājāya varuṇāya ca rohiṇīm 13,080.045d@009_0102 sarvakāmadughāṃ dhenuṃ rājñe vaiśravaṇāya ca 13,080.045d@009_0103 ity etā lokam ahitā viśrutāḥ surabheḥ prajāḥ 13,080.045d@009_0104 etāsāṃ prajayā pūrṇā pṛthivī munipuṃgava 13,080.045d@009_0105 gobhyaḥ prabhavate sarvaṃ yat kiṃ cid iha śobhanam 13,080.045d@009_0106 surabhyapatyam ity etan nāmatas te 'nupūrvaśaḥ 13,080.045d@009_0107 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0107 kīrtitaṃ brūhi rājendra kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,080.045d@009_0108 surabhyās tu tadā devyāḥ kīrtir lakṣmīḥ sarasvatī 13,080.045d@009_0109 medhā ca pravarā devī yāś catasro 'bhiviśrutāḥ 13,080.045d@009_0110 pṛthag gobhyaḥ kim etāḥ syur utāho goṣu saṃśritāḥ 13,080.045d@009_0111 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0111 devāḥ ke vāśritā goṣu tan me brūhi pitāmaha 13,080.045d@009_0112 yaṃ devaṃ saṃśritā gāvas taṃ devaṃ devasaṃjñitam 13,080.045d@009_0113 yad yad devāśritaṃ daivaṃ tat tad daivaṃ dvijā viduḥ 13,080.045d@009_0114 sarveṣām eva devānāṃ pūrvaṃ kila samudbhave 13,080.045d@009_0115 indraḥ 13,080.045d@009_0115 amṛtārthe surapatiḥ surabhiṃ samupasthitaḥ 13,080.045d@009_0116 iccheyam amṛtaṃ dattaṃ tvayā devi rasādhikam 13,080.045d@009_0117 tvatprasādāc chivaṃ mahyam amaratvaṃ bhaved iti 13,080.045d@009_0117 surabhiḥ 13,080.045d@009_0118 vatso bhūtvā surapate pibasva prasnavaṃ mama 13,080.045d@009_0119 tato 'maratvam api tat sthānam aindram avāpsyasi 13,080.045d@009_0120 na ca te vṛtrahan yuddhe vyathāribhyo bhaviṣyati 13,080.045d@009_0121 balārtham ātmanaḥ śakra prasnavaṃ piba me vibho 13,080.045d@009_0121 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0122 tato 'dhayat stanaṃ tasyāḥ surabhyāḥ surasattamaḥ 13,080.045d@009_0123 amaratvaṃ surūpatvaṃ balaṃ ca padam uttamam 13,080.045d@009_0124 puraṃdaro 'mṛtaṃ pītvā prahṛṣṭaḥ samupasthitaḥ 13,080.045d@009_0125 putro 'haṃ tava bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te 13,080.045d@009_0125 surabhiḥ 13,080.045d@009_0126 kṛtaṃ putra tvayā sarvam upayāhi triviṣṭapam 13,080.045d@009_0127 pālayasva surān sarvāñ jahi ye suraśatravaḥ 13,080.045d@009_0128 na ca gobrāhmaṇe 'vajñā kāryā te śāntim icchatā 13,080.045d@009_0129 gobrāhmaṇasya niḥśvāsaḥ śoṣayed api devatāḥ 13,080.045d@009_0130 gobrāhmaṇapriyo nityaṃ svastiśabdam udāharan 13,080.045d@009_0131 pṛthivyām antarikṣe ca nākapṛṣṭhe ca vikramet 13,080.045d@009_0132 yac ca te 'nyad bhavet kṛtyaṃ tan me brūyāḥ samāsataḥ 13,080.045d@009_0133 tat te sarvaṃ kariṣyāmi satyenaitad bravīmi te 13,080.045d@009_0133 indraḥ 13,080.045d@009_0134 iccheyaṃ goṣu niyataṃ vastuṃ devi bravīmi te 13,080.045d@009_0135 surabhiḥ 13,080.045d@009_0135 ebhiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ mamānugraham ācara 13,080.045d@009_0136 gavāṃ śarīraṃ pratyakṣam etat kauśika lakṣaye 13,080.045d@009_0137 yo yatrotsahate vastuṃ sa tatra vasatāṃ suraḥ 13,080.045d@009_0138 sarvaṃ pavitraṃ paramaṃ gavāṃ gātraṃ supūjitam 13,080.045d@009_0139 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0139 tathā kuruṣva bhadraṃ te yathā tvaṃ śakra manyase 13,080.045d@009_0140 tasyās tad vacanaṃ śrutvā surabhyāḥ surasattamaḥ 13,080.045d@009_0141 saha sarvaiḥ suragaṇair abhajat saurabhīṃ prajām 13,080.045d@009_0142 śṛṅge vaktre ca jihvāyāṃ devarājaḥ samāviśat 13,080.045d@009_0143 sarvacchidreṣu pavanaḥ pādeṣu marutāṃ gaṇāḥ 13,080.045d@009_0144 kakudaṃ sarvago rudraḥ kukṣau caiva hutāśanaḥ 13,080.045d@009_0145 sarasvatī staneṣv agryā śrīḥ purīṣe jagatpriyā 13,080.045d@009_0146 mūtre kīrtiḥ sumahatī medhā payasi śāśvatī 13,080.045d@009_0147 vaktre somaś ca vai devo hṛdaye bhagavān yamaḥ 13,080.045d@009_0148 dharmaḥ pucche kriyā lomni bhāskaraś cakṣuṣī śritaḥ 13,080.045d@009_0149 siddhāḥ saṃdhiṣu siddhiś ca tapas tejaś ca ceṣṭane 13,080.045d@009_0150 evaṃ sarve suragaṇā niyatā gātravartmasu 13,080.045d@009_0151 mahatī devatā gāvo brāhmaṇaiḥ parisaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0152 gām āśrayanti sahitā devā hi prabhaviṣṇavaḥ 13,080.045d@009_0153 kim anyat sarvakāmena na vidadhyād bhavān priyam 13,080.045d@009_0154 bhāvataḥ parayā bhaktyā pūjayasva nareśvara 13,080.045d@009_0155 gāvas tu paramaṃ loke pavitraṃ pāvanaṃ haviḥ 13,080.045d@009_0156 nipātya bhakṣitaḥ svargād bhārgavaḥ phenapaḥ kila 13,080.045d@009_0157 sa ca prāṇān punar labdhvā tato golokam āśritaḥ 13,080.045d@009A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009A_0001 kaḥ phenapeti nāmnāsau kathaṃ vā bhakṣitaḥ purā 13,080.045d@009A_0002 mṛta ujjīvitaḥ kasmāt kathaṃ golokam āśritaḥ 13,080.045d@009A_0003 viruddhe mānuṣe loke tathā samayavartmasu 13,080.045d@009A_0004 ṛte daivaṃ hi duṣprāpaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 13,080.045d@009A_0005 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0005 saṃśayo me mahān atra tan me vyākhyātum arhasi 13,080.045d@009A_0006 śrūyate bhārgave vaṃśe sumitro nāma bhārata 13,080.045d@009A_0007 vedādhyayanasaṃpanno vipule tapasi sthitaḥ 13,080.045d@009A_0008 vānaprasthāśrame yuktaḥ svakarmanirataḥ sadā 13,080.045d@009A_0009 vinayācāratattvajñaḥ sarvadharmārthakovidaḥ 13,080.045d@009A_0010 yattas triṣavaṇasnāyī saṃdhyopāsanatatparaḥ 13,080.045d@009A_0011 agnihotrarataḥ kṣānto japañ juhvac ca nityadā 13,080.045d@009A_0012 pitṝn devāṃś ca niyatam atithīṃś caiva pūjayan 13,080.045d@009A_0013 prāṇasaṃdhāraṇārthaṃ ca yat kiṃ cid upahārayan 13,080.045d@009A_0014 giris triśikharo nāma yataḥ prabhavate nadī 13,080.045d@009A_0015 kulaheti purāṇeṣu viśrutā rudranirmitā 13,080.045d@009A_0016 tasyās tīre same deśe puṣpamālāsamākule 13,080.045d@009A_0017 vanyauṣadhidrumopete nānāpakṣimṛgāyute 13,080.045d@009A_0018 vyapetadaṃśamaśake dhvāṅkṣagṛdhrair asevite 13,080.045d@009A_0019 kṛṣṇadarbhatṛṇaprāye suramye jyotiraśmini 13,080.045d@009A_0020 sarvonnataiḥ samaiḥ śyāmair yājñīyais tarubhir vṛte 13,080.045d@009A_0021 tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ bhṛgūṇām abhavat purā 13,080.045d@009A_0022 uvāsa tatra niyataḥ sumitro nāma bhārgavaḥ 13,080.045d@009A_0023 yathoddiṣṭena pūrveṣāṃ bhṛgūṇāṃ sādhuvartmanām 13,080.045d@009A_0024 tasmā āṅgirasaḥ kaś cid dadau gāṃ śarkarīṃ śubhām 13,080.045d@009A_0025 varṣāsu paścime māsi paurṇamāsyāṃ śucivrataḥ 13,080.045d@009A_0026 sa tāṃ labdhvā dharmaśīlaś cintayām āsa tatparaḥ 13,080.045d@009A_0027 sumitraḥ parayā bhaktyā jananīm iva mātaram 13,080.045d@009A_0028 tena saṃdhukṣyamāṇā sā rohiṇī kāmacāriṇī 13,080.045d@009A_0029 vivṛddhim agamac chreṣṭhā prāṇataś ca sudarśanā 13,080.045d@009A_0030 sirāvimuktapārśvāntā vipulāṃ kāntim udvahat 13,080.045d@009A_0031 śyāmapārśvāntapṛṣṭhāntā surabhir madhupiṅgalā 13,080.045d@009A_0032 bṛhatī sūkṣmaromāntā rūpodagrā tanutvacā 13,080.045d@009A_0033 kṛṣṇapucchā śvetavaktrā samavṛttapayodharā 13,080.045d@009A_0034 pṛṣṭhonnatā pūrvanatā śaṅkukarṇī sulocanā 13,080.045d@009A_0035 dīrghajihvā hrasvaśṛṅgī saṃpūrṇadaśanāntarā 13,080.045d@009A_0036 māṃsādhikagalāntā sā prasannā śubhadarśanā 13,080.045d@009A_0037 nityaṃ śamayutā snigdhā saṃpūrṇodāttanisvanā 13,080.045d@009A_0038 prājāpatyair gavāṃ nityaṃ praśastair lakṣaṇair yutā 13,080.045d@009A_0039 yauvanastheva vanitā śuśubhe rūpaśobhayā 13,080.045d@009A_0040 vṛṣeṇopagatā sā tu kalyā madhuradarśanā 13,080.045d@009A_0041 mithunaṃ janayām āsa tulyarūpam ivātmanaḥ 13,080.045d@009A_0042 saṃvardhayām āsa sa tāṃ savatsāṃ bhārgavo ṛṣiḥ 13,080.045d@009A_0043 tayoḥ prajādhisaṃsargāt sahasraṃ ca gavām abhūt 13,080.045d@009A_0044 gavāṃ jātisahasrāṇi saṃbhūtāni parasparam 13,080.045d@009A_0045 ṛṣabhāṇāṃ ca rājendra naivāntaḥ pratidṛśyate 13,080.045d@009A_0046 tair āśramapadaṃ ramyam araṇyaṃ caiva sarvaśaḥ 13,080.045d@009A_0047 samākulaṃ samabhavan meghair iva nabhaḥsthalam 13,080.045d@009A_0048 kāni cit padmavarṇāni kiṃśukābhāni kāni cit 13,080.045d@009A_0049 rukmavarṇāni cānyāni candrāṃśusadṛśāni ca 13,080.045d@009A_0050 tathā rājatavarṇāni kāni cil lohitāni vai 13,080.045d@009A_0051 nīlalohitatāmrāṇi kṛṣṇāni kapilāni ca 13,080.045d@009A_0052 nānārāgavicitrāṇi yūthāni bahulāni ca 13,080.045d@009A_0053 na ca kṣīraṃ ghṛtaṃ snehād vatsānām upajīvati 13,080.045d@009A_0054 bhārgavaḥ kevalaṃ cāsīd gavāṃ prāṇāyane rataḥ 13,080.045d@009A_0055 tathā śuśrūṣatas tasya gavāṃ hitam avekṣataḥ 13,080.045d@009A_0056 vyatīyāt sumahān kālo vatsocchiṣṭena vartataḥ 13,080.045d@009A_0057 kṣutpipāsāpariśrāntaḥ satataṃ prasnavaṃ gavām 13,080.045d@009A_0058 vatsair ucchiṣṭamuditaṃ bahukṣīratayā bahu 13,080.045d@009A_0059 pītavāṃs tena nāmāsya phenapety abhiviśrutam 13,080.045d@009A_0060 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0060 gautamasyābhiniṣpannam evaṃ nāma yudhiṣṭhira 13,080.045d@009A_0061 kadā cit kāmarūpiṇyo gāvaḥ strīveṣam āsthitāḥ 13,080.045d@009A_0062 hrade krīḍanti saṃhṛṣṭā gāyantyaḥ puṇyalakṣaṇāḥ 13,080.045d@009A_0063 dadṛśus tasya gāvo vai vismayotphullalocanāḥ 13,080.045d@009A_0064 striyaḥ 13,080.045d@009A_0064 ūcuś ca kā yūyam iti striyo mānuṣayā girā 13,080.045d@009A_0065 gāva eva vayaṃ sarvāḥ karmabhiḥ śobhanair yutāḥ 13,080.045d@009A_0066 sarvāḥ strīveṣadhāriṇyo yathākāmaṃ carāmahe 13,080.045d@009A_0066 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0067 gavāṃ gāvaḥ paraṃ daivaṃ gavāṃ gāvaḥ parā gatiḥ 13,080.045d@009A_0068 striyaḥ 13,080.045d@009A_0068 kathayadhvam ihāsmākaṃ kena vaḥ sukṛtāṃ gatiḥ 13,080.045d@009A_0069 asmākaṃ haviṣā devā brāhmaṇās tarpitās tathā 13,080.045d@009A_0070 kavyena pitaraś caiva havyenāgniś ca tarpitaḥ 13,080.045d@009A_0071 prajayā ca tathāsmākaṃ kṛṣir abhyuddhṛtā sadā 13,080.045d@009A_0072 śakaṭaiś cāpi saṃyuktā daśavāhaśatena vai 13,080.045d@009A_0073 tad etaiḥ sukṛtaiḥ sphītair vayaṃ yāś caiva naḥ prajāḥ 13,080.045d@009A_0074 golokam anusaṃprāptā yaḥ paraḥ kāmagocaraḥ 13,080.045d@009A_0075 yūyaṃ tu sarvā rohiṇyaḥ saprajāḥ sahapuṃgavāḥ 13,080.045d@009A_0076 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0076 adhogāminya ity eva paśyāmo divyacakṣuṣā 13,080.045d@009A_0077 evaṃ gavāṃ paraṃ daivaṃ gāva eva parāyaṇam 13,080.045d@009A_0078 svapakṣyās tāraṇīyā vaḥ śaraṇāya gatā vayam 13,080.045d@009A_0079 kim asmābhiḥ karaṇīyaṃ vartitavyaṃ kathaṃ cana 13,080.045d@009A_0080 striyaḥ 13,080.045d@009A_0080 prāpnuyāma ca golokaṃ bhavāma na ca garhitāḥ 13,080.045d@009A_0081 vartate rantidevasya satraṃ varṣasahasrakam 13,080.045d@009A_0082 tatra tasya nṛpasyāśu paśutvam upagacchata 13,080.045d@009A_0083 tatas tasyopayogena paśutve yajñasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009A_0084 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0084 golokān prāpsyatha śubhāṃs tena puṇyena saṃyutāḥ 13,080.045d@009A_0085 etat tāsāṃ vacaḥ śrutvā gavāṃ saṃhṛṣṭamānasāḥ 13,080.045d@009A_0086 gamanāya manaś cakrur autsukyaṃ cāgaman param 13,080.045d@009A_0087 na hi no bhārgavo dātā paśutvenopayojanam 13,080.045d@009A_0088 yajñas tasya narendrasya vartate dharmatas tathā 13,080.045d@009A_0089 vayaṃ na cānanujñātāḥ śaktā gantuṃ kathaṃ cana 13,080.045d@009A_0090 avocann atha tatratyā bhārgavo vadhyatām ayam 13,080.045d@009A_0091 etat sarvā rocayata na hi śakyam ato 'nyathā 13,080.045d@009A_0092 lokān prāptuṃ sahāsmābhir niścayaḥ kriyatām ayam 13,080.045d@009A_0093 na tu tāsāṃ sametānāṃ kā cid ghoreṇa cakṣuṣā 13,080.045d@009A_0094 śaknoti bhārgavaṃ draṣṭuṃ satkṛtenopasaṃyutā 13,080.045d@009A_0095 atha padmasavarṇābhā bhāskarāṃśusamaprabhāḥ 13,080.045d@009A_0096 japālohitatāmrākṣyo nirmāṃsakaṭhinānanāḥ 13,080.045d@009A_0097 rohiṇyaḥ kapilāḥ prāhuḥ sarvāsāṃ vai samakṣataḥ 13,080.045d@009A_0098 meghastanitanirghoṣās tejobhir abhirañjitāḥ 13,080.045d@009A_0099 vayaṃ hi taṃ vadhiṣyāmaḥ sumitraṃ nātra saṃśayaḥ 13,080.045d@009A_0100 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0100 sukṛtaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kiṃ naḥ śreyo vidhāsyatha 13,080.045d@009A_0101 kapilāḥ sarvavarṇeṣu pradhānatvam avāpsyatha 13,080.045d@009A_0102 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0102 gavāṃ śataphalāc caikāṃ dattvā phalam avāpsyati 13,080.045d@009A_0103 etad gavāṃ vacaḥ śrutvā kapilā hṛṣṭamānasāḥ 13,080.045d@009A_0104 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0104 cakruḥ sarvā bhārgavasya sumitrasya vadhe matim 13,080.045d@009A_0105 yās tu gomātaras tasya kāmacāriṇya āgatāḥ 13,080.045d@009A_0106 samīpaṃ hi sumitrasya kṛtajñāḥ samupasthitāḥ 13,080.045d@009A_0107 abhipraśasya caivāhus tam ṛṣiṃ puṇyadarśanāḥ 13,080.045d@009A_0108 golokād āgatā veda ṛṣe gomātaro vayam 13,080.045d@009A_0109 suprītāḥ sma varaṃ gṛhṇa yam icchasi mahāmune 13,080.045d@009A_0110 sumitraḥ 13,080.045d@009A_0110 yad dhi goṣu parāṃ buddhiṃ kṛtavān asi nityadā 13,080.045d@009A_0111 prīto 'smy anugṛhīto 'smi yan māṃ gomātaraḥ śubhāḥ 13,080.045d@009A_0112 suprītamanasaḥ sarvās tiṣṭhante ca varapradāḥ 13,080.045d@009A_0113 bhaved goṣv eva me bhaktir yathaivādya tathā sadā 13,080.045d@009A_0114 gomātaraḥ 13,080.045d@009A_0114 goghnāś caivāvasīdantu narā brahmadviṣaś ca ye 13,080.045d@009A_0115 evam etad ṛṣiśreṣṭha hitaṃ vadasi naḥ priyam 13,080.045d@009A_0116 sumitraḥ 13,080.045d@009A_0116 ehi gaccha sahāsmābhir golokam ṛṣisattama 13,080.045d@009A_0117 yūyam iṣṭāṃ gatiṃ yāntu na hy ahaṃ gantum utsahe 13,080.045d@009A_0118 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0118 imā gāvaḥ samutsṛjya tapasvinyo mama priyāḥ 13,080.045d@009A_0119 tās tu tasya vacaḥ śrutvā kapilānāṃ sudāruṇam 13,080.045d@009A_0120 ninyus tam ṛṣim utkṣipya bhārgavaṃ nabha udvahan 13,080.045d@009A_0121 kalevaraṃ tu tatraiva tasya saṃnyasya mātaraḥ 13,080.045d@009A_0122 niṣkṛṣya karaṇaṃ yogād anayan bhārgavasya vai 13,080.045d@009A_0123 sarvaṃ cāsya tadācakhyuḥ kapilānāṃ viceṣṭitam 13,080.045d@009A_0124 yadarthaṃ haraṇaṃ gobhir golokaṃ lokamātaraḥ 13,080.045d@009A_0125 tatas tu kapilās tatra tasya dṛṣṭvā kalevaram 13,080.045d@009A_0126 yathāpratijñaṃ śṛṅgaiś ca khuraiś cāpy avacūrṇayan 13,080.045d@009A_0127 tataḥ saṃchidya bahudhā bhārgavaṃ nṛpasattama 13,080.045d@009A_0128 yayur yatretarā gāvas tac ca sarvaṃ nyavedayan 13,080.045d@009A_0129 atha gomātṛbhiḥ śaptās tā gāvaḥ pṛthivīcarāḥ 13,080.045d@009A_0130 amedhyavadanāḥ kṣipraṃ bhavadhvaṃ brahmaghātakāḥ 13,080.045d@009A_0131 evaṃ kṛtajñā gāvo hi yathā gomātaro nṛpa 13,080.045d@009A_0132 ṛṣiś ca prāptavāṃl lokaṃ gāvaś ca parimokṣitāḥ 13,080.045d@009A_0132 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0133 tā gāvo rantidevasya gatvā yajñaṃ manīṣiṇaḥ 13,080.045d@009A_0134 ātmānaṃ jñāpayām āsur maharṣīṇāṃ samakṣataḥ 13,080.045d@009A_0135 rantidevas tato rājā prayataḥ prāñjaliḥ śuciḥ 13,080.045d@009A_0136 uvāca gāvaḥ praṇataḥ kim āgamanam ity api 13,080.045d@009A_0136 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0137 icchāmas tava rājendra satre 'smin viniyojanam 13,080.045d@009A_0138 rantidevaḥ 13,080.045d@009A_0138 paśutvam upasaṃprāptuṃ prasādaṃ kartum arhasi 13,080.045d@009A_0139 nāsmi śakto gavāṃ ghātaṃ kartuṃ śatasahasraśaḥ 13,080.045d@009A_0140 ghātayitvā tv ahaṃ yuṣmān katham ātmānam uddhare 13,080.045d@009A_0141 yaḥ paśutvena saṃyojya yuṣmān svargaṃ nayed iha 13,080.045d@009A_0142 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0142 ātmānaṃ caiva tapasā gāvaḥ samupagamyatām 13,080.045d@009A_0143 asmākaṃ tāraṇe yukto dharmātmā tapasi sthitaḥ 13,080.045d@009A_0144 rantidevaḥ 13,080.045d@009A_0144 śruto 'smābhir bhavān rājaṃs tatas tu svayam āgatāḥ 13,080.045d@009A_0145 mama satre paśutvaṃ vo yady evaṃ hi manīṣitam 13,080.045d@009A_0146 samayenāham etena juhuyāṃ vo hutāśane 13,080.045d@009A_0147 kadā cid yadi vaḥ kā cid akāmā viniyujyate 13,080.045d@009A_0148 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0148 tadā samāptiḥ satrasya gavāṃ syād iti naiṣṭhikī 13,080.045d@009A_0149 evam astu mahārāja yathā tvaṃ prabravīṣi naḥ 13,080.045d@009A_0150 akāmāḥ syur yadā gāvas tadā satraṃ samāpyatām 13,080.045d@009A_0150 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0151 tataḥ pravṛtte gosatre rantidevasya dhīmataḥ 13,080.045d@009A_0152 gosahasrāṇy aharahar niyujyante śamitṛbhiḥ 13,080.045d@009A_0153 evaṃ bahūni varṣāṇi vyatītāni narādhipa 13,080.045d@009A_0154 gavāṃ vai vadhyamānānāṃ na cāntaḥ pratyadṛśyata 13,080.045d@009A_0155 gavāṃ carmasahasrais tu rāśayaḥ parvatopamāḥ 13,080.045d@009A_0156 babhūvuḥ kuruśārdūla bahudhā meghasaṃnibhāḥ 13,080.045d@009A_0157 medaḥkledavahā caiva prāvartata mahānadī 13,080.045d@009A_0158 adyāpi bhuvi vikhyātā nadī carmaṇvatī śubhā 13,080.045d@009A_0159 tataḥ kadā cit svaṃ vatsaṃ gaur upāmantrya duḥkhitā 13,080.045d@009A_0160 ehi vatsa stanaṃ pāhi mā tvaṃ paścāt kṣudhārditaḥ 13,080.045d@009A_0161 tapsyase vimanā duḥkhaṃ ghātitāyāṃ mayi dhruvam 13,080.045d@009A_0162 ete hy āyānti caṇḍālāḥ saśastrā māṃ jighāṃsavaḥ 13,080.045d@009A_0163 atha śuśrāva tāṃ vāṇīṃ mānuṣīṃ samudāhṛtām 13,080.045d@009A_0164 rantidevo mahārāja tatas tāṃ samavārayat 13,080.045d@009A_0165 sthāpayām āsa gosatram atha taṃ pārthivarṣabha 13,080.045d@009A_0166 satrotsṛṣṭāḥ parityaktā gāvo 'nyāḥ samupāśritāḥ 13,080.045d@009A_0167 yās tasya rājño nihatā gāvo yajñe mahātmanaḥ 13,080.045d@009A_0168 tā golokam upājagmuḥ prokṣitā brahmavādibhiḥ 13,080.045d@009A_0169 rantidevo 'pi rājarṣir iṣṭvā yajñaṃ yathāvidhi 13,080.045d@009A_0170 tataḥ sakhyaṃ surapates tridivaṃ cākṣayaṃ yayau 13,080.045d@009A_0171 phenapo divi goloke mumude śāśvatīḥ samāḥ 13,080.045d@009A_0172 avaśiṣṭāś ca yā gāvas tā babhūvur vanecarāḥ 13,080.045d@009A_0173 phenapākhyānam etat te gavāṃ māhātmyam eva ca 13,080.045d@009A_0174 kathitaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam 13,080.045d@009A_0175 nārāyaṇo 'pi bhagavān dṛṣṭvā goṣu paraṃ yaśaḥ 13,080.045d@009A_0176 śuśrūṣāṃ paramāṃ cakre bhaktiṃ ca bharatarṣabha 13,080.045d@009A_0177 tasmāt tvam api rājendra gā vai pūjaya bhārata 13,080.045d@009A_0178 dvijebhyaś caiva satataṃ prayaccha kurusattama 13,080.045d@009B_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009B_0001 pavitrāṇāṃ pavitraṃ yac chreṣṭhaṃ lokeṣu pūjitam 13,080.045d@009B_0002 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009B_0002 mahāvrataṃ mahābhāga tan me brūhi pitāmaha 13,080.045d@009B_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,080.045d@009B_0004 pituḥ putrasya saṃvādaṃ vyāsasya ca śukasya ca 13,080.045d@009B_0005 ṛṣīṇām uttamaṃ kṛṣṇaṃ bhāvitātmānam acyutam 13,080.045d@009B_0006 pāraṃparyaviśeṣajñaṃ sarvaśāstrārthakovidam 13,080.045d@009B_0007 kṛtaśaucaḥ śukas tatra kṛtajapyaḥ kṛtāhnikaḥ 13,080.045d@009B_0008 paraṃ niyamam āsthāya paraṃ dharmam upāśritaḥ 13,080.045d@009B_0009 praṇamya śirasā vyāsaṃ sūkṣmatattvārthadarśinam 13,080.045d@009B_0010 śukaḥ papraccha vai praśnaṃ dānadharmakutūhalaḥ 13,080.045d@009B_0011 bahucitrāṇi dānāni bahuśaḥ śaṃsase mune 13,080.045d@009B_0012 mahārthaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kiṃ svid dānaṃ mahāphalam 13,080.045d@009B_0013 kena durgāṇi tarati kena lokān avāpnute 13,080.045d@009B_0014 kena vā mahad āpnoti iha loke paratra ca 13,080.045d@009B_0015 ke vā yajñasya voḍhāraḥ keṣu yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,080.045d@009B_0016 kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kiṃ ca yajñasya bheṣajam 13,080.045d@009B_0017 yajñānām uttamaṃ kiṃ ca tad bhavān prabravītu me 13,080.045d@009B_0018 sa tasmai bhajamānāya jātakautūhalāya ca 13,080.045d@009B_0019 vyāso vratanidhiḥ prāha gavām idam anuttamam 13,080.045d@009B_0020 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ loke śrutisukhāvaham 13,080.045d@009B_0021 yat pavitraṃ pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,080.045d@009B_0022 sarvapāpapraśamanaṃ tat samāsena me śṛṇu 13,080.045d@009B_0023 yad idaṃ tiṣṭhate loke jagat sthāvarajaṃgamam 13,080.045d@009B_0024 gāvas tāḥ prāpya tiṣṭhanti goloke puṇyadarśanāḥ 13,080.045d@009B_0025 mātaraḥ sarvabhūtānāṃ viśvasya jagataś ca ha 13,080.045d@009B_0026 rudrāṇām atha sādhyānāṃ gāva eva tu mātaraḥ 13,080.045d@009B_0027 rudrāṇāṃ mātaro hy etā ādityānāṃ svasā smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0028 vasūnāṃ ca duhitryas tā brahmasaṃtānamūlajāḥ 13,080.045d@009B_0029 yāsām adhipatiḥ pūṣā maruto vālabandhanāḥ 13,080.045d@009B_0030 aiśvaryaṃ varuṇo rājā viśvedevāḥ samāśritāḥ 13,080.045d@009B_0031 ya evaṃ veda tā gāvo mātaro devapūjitāḥ 13,080.045d@009B_0032 sa vipro brahmalokāya gavāṃ lokāya vā dhruvaḥ 13,080.045d@009B_0033 gāvas tu nāvamanyeta karmaṇā manasā girā 13,080.045d@009B_0034 gavāṃ sthānaṃ paraṃ loke prārthayed yaḥ parāṃ gatim 13,080.045d@009B_0035 na padbhyāṃ tāḍayed gāvo na daṇḍena na muṣṭinā 13,080.045d@009B_0036 imāṃ vidyām upāśritya pāvanīṃ brahmanirmitām 13,080.045d@009B_0037 mātṝṇām anupāte ca na gomadhye na govraje 13,080.045d@009B_0038 naro mūtrapurīṣasya dṛṣṭvā kuryād visarjanam 13,080.045d@009B_0039 śuddhāś candanaśītāṅgyaś candraraśmisamaprabhāḥ 13,080.045d@009B_0040 saumyāḥ surabhyaḥ subhagā gāvo guggulugandhayaḥ 13,080.045d@009B_0041 sarve devāviśan gāvaḥ samudram iva sindhavaḥ 13,080.045d@009B_0042 divaṃ caivāntarikṣaṃ ca gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0043 dadhinā juhuyād agniṃ dadhinā svasti vācayet 13,080.045d@009B_0044 dadhi dadyāc ca prāśeta gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0045 ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,080.045d@009B_0046 ghṛtam ālabhya prāśnīyād gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0047 gāvaḥ saṃjīvanā yās tu gāvo dānam anuttamam 13,080.045d@009B_0048 tāḥ puṇyagopāḥ suphalā bhajamānaṃ bhajantu mām 13,080.045d@009B_0049 yena devāḥ pavitreṇa svargalokam ito gatāḥ 13,080.045d@009B_0050 tat pavitraṃ pavitrāṇāṃ mama mūrdhni pratiṣṭhitam 13,080.045d@009B_0051 vīṇāmṛdaṅgapaṇavā gavāṃ gātraṃ pratiṣṭhitāḥ 13,080.045d@009B_0052 krīḍārativihārārthe triṣu lokeṣu vartate 13,080.045d@009B_0053 na tatra devā vartante nāgnihotrāṇi juhvati 13,080.045d@009B_0054 na yajñair ijyate cātra yatra gaur vai na duhyate 13,080.045d@009B_0055 kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ rasānām uttamo rasaḥ 13,080.045d@009B_0056 amṛtaprabhavā gāvas trailokyaṃ yena jīvati 13,080.045d@009B_0057 iḍām āhūya dhenuṃ ca savatsāṃ yajñamātaram 13,080.045d@009B_0058 upāhvayanti yaṃ viprā gāvo yajñahaviṣkṛtāḥ 13,080.045d@009B_0059 yā medhyā prathamaṃ karma iyaṃ dhenuḥ sarasvatī 13,080.045d@009B_0060 paurṇamāsena vatsena kāmaṃ kāmaguṇānvitā 13,080.045d@009B_0061 yatra sarvam idaṃ protaṃ yat kiṃ cij jaṃgamaṃ jagat 13,080.045d@009B_0062 sā gaur vai prathamā puṇyā sarvabhūtahite ratā 13,080.045d@009B_0063 dhāraṇāḥ pāvanāḥ puṇyā bhāvanā bhūtabhāvanāḥ 13,080.045d@009B_0064 gāvo mām abhirakṣantu iha loke paratra ca 13,080.045d@009B_0065 eṣa yajñaḥ sahopāṅga eṣa yajñaḥ sanātanaḥ 13,080.045d@009B_0066 vedāḥ sahopaniṣado gavāṃ rūpe pratiṣṭhitāḥ 13,080.045d@009B_0067 etat tāta mayā proktaṃ gavām iha paraṃ matam 13,080.045d@009B_0068 sarvataḥ śrāvayen nityaṃ prayato brahmasaṃsadi 13,080.045d@009B_0069 śrutvā labheta tāṃl lokān ye mayā parikīrtitāḥ 13,080.045d@009B_0070 śrāvayitvāpi prītātmā lokāṃs tān pratipadyate 13,080.045d@009B_0071 dhenum ekāṃ sadā dadyād ahany ahani pāvanīm 13,080.045d@009B_0072 tat tathā prāpnuyād vipraḥ paṭhan vai gomatīṃ sadā 13,080.045d@009B_0073 atha dhenur na vidyeta tiladhenum anuttamām 13,080.045d@009B_0074 dadyād gomatikalpena tāṃ dhenuṃ sarvapāvanīm 13,080.045d@009B_0075 āhnikaṃ gomatīṃ nityaṃ yaḥ paṭheta sadā naraḥ 13,080.045d@009B_0076 sarvapāpāt pramucyeta prayatātmā ya ācaret 13,080.045d@009B_0077 ghṛtaṃ vā nityam ālabhya prāśya vā gomatīṃ japet 13,080.045d@009B_0078 snātvā vā gokarīṣeṇa paṭhan pāpāt pramucyate 13,080.045d@009B_0079 manasā gomatīṃ japyed gomatyā nityam āhnikam 13,080.045d@009B_0080 na tv eva divasaṃ kuryād vyarthaṃ gomatipāṭhakaḥ 13,080.045d@009B_0081 gomatīṃ japamānā hi devā devatvam āpnuvan 13,080.045d@009B_0082 ṛṣitvam ṛṣayaś cāpi gomatyā sarvam āpnuvan 13,080.045d@009B_0083 baddho bandhāt pramucyeta kṛcchrān mucyeta saṃkaṭāt 13,080.045d@009B_0084 gomatīṃ sevate yas tu labhate priyasaṃgamam 13,080.045d@009B_0085 etat pavitraṃ kārtsnyena etad vratam anuttamam 13,080.045d@009B_0086 etat tu pṛthivīpāla pāvanaṃ śṛṇvatāṃ sadā 13,080.045d@009B_0087 putrakāmāś ca ye ke cid dhanakāmāś ca mānavāḥ 13,080.045d@009B_0088 adhvāne coravairibhyo mucyate gomatīṃ paṭhan 13,080.045d@009B_0089 pūrvavairānubandheṣu raṇe cāpy ātatāyinaḥ 13,080.045d@009B_0090 śukaḥ 13,080.045d@009B_0090 labhate jayam evāśu sadā gomatipāṭhakaḥ 13,080.045d@009B_0091 kṣatriyāś caiva śūdrāś ca mantrahīnāś ca ye dvijāḥ 13,080.045d@009B_0092 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0092 kapilām upajīvanti katham etat pitar bhavet 13,080.045d@009B_0093 kṣatriyāś caiva śūdrāś ca mantrahīnāś ca ye dvijāḥ 13,080.045d@009B_0094 kapilām upajīvanti teṣāṃ vakṣyāmi nirṇayam 13,080.045d@009B_0095 kapilās tūttamā loke goṣu caivottamā matāḥ 13,080.045d@009B_0096 tāsāṃ dātā labhet svargaṃ vidhinā yaś ca sevate 13,080.045d@009B_0097 spṛśeta kapilāṃ yas tu daṇḍena caraṇena vā 13,080.045d@009B_0098 sa tena sparśamātreṇa narakāyopapadyate 13,080.045d@009B_0099 mantreṇa yuñjyāt kapilāṃ mantreṇaiva pramucyate 13,080.045d@009B_0100 mantrahīnaṃ tu yo yuñjyāt kṛmiyonau prasūyate 13,080.045d@009B_0101 prahārahatamarmāṅgā duḥkhena ca jaḍīkṛtā 13,080.045d@009B_0102 padāni yāvad gaccheta tāval lokān kṛmir bhavet 13,080.045d@009B_0103 yāvac ca bindavas tasyāḥ śoṇitasya kṣitiṃ gatāḥ 13,080.045d@009B_0104 tāvad varṣasahasrāṇi narakaṃ pratipadyate 13,080.045d@009B_0105 mantreṇa yuñjyāt kapilāṃ mantreṇa viniyojayet 13,080.045d@009B_0106 mantrahīnair anuyuto majjayet tamasi prabho 13,080.045d@009B_0107 kapilāṃ ye 'pi jīvanti buddhimohānvitā narāḥ 13,080.045d@009B_0108 te 'pi varṣasahasrāṇi patanti narake nṛpa 13,080.045d@009B_0109 atha nyāyena ye viprāḥ kapilām upayuñjate 13,080.045d@009B_0110 tasmiṃl loke pramodante lokāś caiṣām anāmayāḥ 13,080.045d@009B_0111 vidhinā ye na kurvanti śūdrāṃs tān upadhāraya 13,080.045d@009B_0111 śukaḥ 13,080.045d@009B_0112 nānāvarṇair upetānāṃ gavāṃ kiṃ munisattama 13,080.045d@009B_0113 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0113 kapilāḥ sarvavarṇeṣu variṣṭhatvam avāpnuvan 13,080.045d@009B_0114 śṛṇu putra yathā goṣu variṣṭhāḥ kapilāḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0115 kapilatvaṃ ca saṃprāptāḥ pūjyāś ca satataṃ nṛṣu 13,080.045d@009B_0116 agniḥ purāpacakrāma devebhya iti naḥ śrutam 13,080.045d@009B_0117 devebhyo māṃ chādayata śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatam 13,080.045d@009B_0118 ūcus tāḥ sahitās tatra svāgataṃ tava pāvaka 13,080.045d@009B_0119 iha guptas tvam asmābhir na devair upalapsyase 13,080.045d@009B_0120 atha devā vivitsantaḥ pāvakaṃ paricakramuḥ 13,080.045d@009B_0121 goṣu guptaṃ ca vijñāya tāḥ kṣipram upatasthire 13,080.045d@009B_0122 yuṣmāsu nivasaty agnir iti gāḥ samacūcudan 13,080.045d@009B_0123 prakāśyatāṃ hutavaho lokān na cchettum arhatha 13,080.045d@009B_0124 evam astv ity anujñāya pāvakaṃ samadarśayan 13,080.045d@009B_0125 adhigamya pāvakaṃ tuṣṭās te devāḥ sadya eva tu 13,080.045d@009B_0126 agniṃ pracodayām āsuḥ kriyatāṃ goṣv anugrahaḥ 13,080.045d@009B_0127 gavāṃ tu yāsāṃ gātreṣu pāvakaḥ samavasthitaḥ 13,080.045d@009B_0128 kapilatvam anuprāptāḥ sarvaśreṣṭhatvam eva ca 13,080.045d@009B_0129 mahāphalatvaṃ loke ca dadau tāsāṃ hutāśanaḥ 13,080.045d@009B_0130 tasmād dhi sarvavarṇānāṃ kapilāṃ gāṃ pradāpaya 13,080.045d@009B_0131 śrotriyāya praśāntāya prayatāyāgnihotriṇe 13,080.045d@009B_0132 yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā 13,080.045d@009B_0133 yugāni tāvanti punāti dātṝn 13,080.045d@009B_0134 pratigrahītṝṃś ca punāti dattā 13,080.045d@009B_0135 śukaḥ 13,080.045d@009B_0135 śiṣṭe tu gaur vai pratipādanena 13,080.045d@009B_0136 kena varṇavibhāgena vijñeyā kapilā bhavet 13,080.045d@009B_0137 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0137 kati vā lakṣaṇāny asyā dṛṣṭāni munibhiḥ purā 13,080.045d@009B_0138 śṛṇu tāta yathā goṣu vijñeyā kapilā bhavet 13,080.045d@009B_0139 netrayoḥ śṛṅgayoś caiva khureṣu vṛṣaṇeṣu ca 13,080.045d@009B_0140 karṇato ghrāṇataś cāpi ṣaḍvidhāḥ kapilāḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0141 eteṣāṃ lakṣaṇānāṃ tu yady ekam api dṛśyate 13,080.045d@009B_0142 kapilāṃ tāṃ vijānīyād evam āhur manīṣiṇaḥ 13,080.045d@009B_0143 āgneyī netrakapilā khurair māheśvarī bhavet 13,080.045d@009B_0144 grīvāyāṃ vaiṣṇavī jñeyā pūṣṇo ghrāṇād ajāyata 13,080.045d@009B_0145 karṇatas tu vasantena svayonim abhijāyate 13,080.045d@009B_0146 gāyatryāś ca vṛṣaṇayor utpattiḥ ṣaḍguṇā smṛtā 13,080.045d@009B_0147 evaṃ gāvaś ca viprāś ca gāyatrī satyam eva ca 13,080.045d@009B_0148 vasantaś ca suparṇaś ca ekataḥ samajāyata 13,080.045d@009B_0149 netrayoḥ kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0150 sa pāpakarmā narake pratiṣṭhāṃ pratipadyate 13,080.045d@009B_0151 narakād vipramuktas tu tiryagyoniṃ niṣevate 13,080.045d@009B_0152 yadā labheta mānuṣyaṃ jātyandho jāyate naraḥ 13,080.045d@009B_0153 śṛṅgayoḥ kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0154 tiryagyoniṃ sa labhate jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,080.045d@009B_0155 khureṣu kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0156 tamasy apāre majjeta dhanahīno narādhamaḥ 13,080.045d@009B_0157 kapilāṃ vāladhāneṣu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0158 nirāśrayaḥ sadā caiva jāyate yadi cet kṛmiḥ 13,080.045d@009B_0159 varṇena kapilāṃ yas tu jānann apy upajīvati 13,080.045d@009B_0160 sahasraśaḥ kṛmir bhūtvā mānuṣyaṃ prāpnuyād atha 13,080.045d@009B_0161 caṇḍālaḥ pāpakarmā vā jāyate sa narādhamaḥ 13,080.045d@009B_0162 ghrāṇena kapilāṃ yas tu pramādād upajīvati 13,080.045d@009B_0163 so 'pi varṣasahasrāṇi tiryagyonau prajāyate 13,080.045d@009B_0164 vyādhigrasto jaḍo rogī bhaven mānuṣyam āgataḥ 13,080.045d@009B_0165 madhusarpiḥsugandhās tu kapilāḥ śāstrataḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0166 etāḥ samupajīveta so 'pi tiryakṣu jāyate 13,080.045d@009B_0167 sthāvaratvam anuprāpto yadi mānuṣyatāṃ labhet 13,080.045d@009B_0168 alpāyuḥ sa bhavej jāto hīnavarṇakulodbhavaḥ 13,080.045d@009B_0169 ye tu pāpā hy asūyante kapilāṃ vāhayanti ca 13,080.045d@009B_0170 nirayeṣu pratiṣṭhante yāvad ābhūtasaṃplavam 13,081.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,081.001a mayā gavāṃ purīṣaṃ vai śriyā juṣṭam iti śrutam 13,081.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ saṃśayo 'tra hi me mahān 13,081.002 bhīṣma uvāca 13,081.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,081.002c gobhir nṛpeha saṃvādaṃ śriyā bharatasattama 13,081.003a śrīḥ kṛtveha vapuḥ kāntaṃ gomadhyaṃ praviveśa ha 13,081.003c gāvo 'tha vismitās tasyā dṛṣṭvā rūpasya saṃpadam 13,081.004 gāva ūcuḥ 13,081.004a kāsi devi kuto vā tvaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi 13,081.004c vismitāḥ sma mahābhāge tava rūpasya saṃpadā 13,081.005a icchāmas tvāṃ vayaṃ jñātuṃ kā tvaṃ kva ca gamiṣyasi 13,081.005c tattvena ca suvarṇābhe sarvam etad bravīhi naḥ 13,081.006 śrīr uvāca 13,081.006a lokakāntāsmi bhadraṃ vaḥ śrīr nāmneha pariśrutā 13,081.006c mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 13,081.006d*0383_01 mayābhipannā devāś ca modante śāśvatīḥ samāḥ 13,081.007a indro vivasvān somaś ca viṣṇur āpo 'gnir eva ca 13,081.007c mayābhipannā ṛdhyante ṛṣayo devatās tathā 13,081.008a yāṃś ca dviṣāmy ahaṃ gāvas te vinaśyanti sarvaśaḥ 13,081.008c dharmārthakāmahīnāś ca te bhavanty asukhānvitāḥ 13,081.009a evaṃprabhāvāṃ māṃ gāvo vijānīta sukhapradām 13,081.009c icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṃ sarvāsu nityadā 13,081.009e āgatā prārthayānāhaṃ śrījuṣṭā bhavatānaghāḥ 13,081.010 gāva ūcuḥ 13,081.010a adhruvāṃ cañcalāṃ ca tvāṃ sāmānyāṃ bahubhiḥ saha 13,081.010c na tvām icchāmi bhadraṃ te gamyatāṃ yatra rocate 13,081.011a vapuṣmantyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayādya vai 13,081.011c yatreṣṭaṃ gamyatāṃ tatra kṛtakāryā vayaṃ tvayā 13,081.012 śrīr uvāca 13,081.012a kim etad vaḥ kṣamaṃ gāvo yan māṃ nehābhyanandatha 13,081.012c na māṃ saṃprati gṛhṇītha kasmād vai durlabhāṃ satīm 13,081.013a satyaś ca lokavādo 'yaṃ loke carati suvratāḥ 13,081.013c svayaṃ prāpte paribhavo bhavatīti viniścayaḥ 13,081.014a mahad ugraṃ tapaḥ kṛtvā māṃ niṣevanti mānavāḥ 13,081.014c devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 13,081.015a kṣamam etad dhi vo gāvaḥ pratigṛhṇīta mām iha 13,081.015c nāvamanyā hy ahaṃ saumyās trailokye sacarācare 13,081.016 gāva ūcuḥ 13,081.016a nāvamanyāmahe devi na tvāṃ paribhavāmahe 13,081.016c adhruvā calacittāsi tatas tvāṃ varjayāmahe 13,081.017a bahunātra kim uktena gamyatāṃ yatra vāñchasi 13,081.017c vapuṣmatyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayānaghe 13,081.018 śrīr uvāca 13,081.018a avajñātā bhaviṣyāmi sarvalokeṣu mānadāḥ 13,081.018c pratyākhyānena yuṣmābhiḥ prasādaḥ kriyatām iti 13,081.019a mahābhāgā bhavatyo vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatām 13,081.019c paritrāyantu māṃ nityaṃ bhajamānām aninditām 13,081.019e mānanāṃ tv aham icchāmi bhavatyaḥ satataṃ śubhāḥ 13,081.020a apy ekāṅge tu vo vastum icchāmi ca sukutsite 13,081.020c na vo 'sti kutsitaṃ kiṃ cid aṅgeṣv ālakṣyate 'naghāḥ 13,081.021a puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṃ prayacchata 13,081.021c vaseyaṃ yatra cāṅge 'haṃ tan me vyākhyātum arhatha 13,081.022 bhīṣma uvāca 13,081.022a evam uktās tu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ 13,081.022c saṃmantrya sahitāḥ sarvāḥ śriyam ūcur narādhipa 13,081.023a avaśyaṃ mānanā kāryā tavāsmābhir yaśasvini 13,081.023c śakṛnmūtre nivasa naḥ puṇyam etad dhi naḥ śubhe 13,081.024 śrīr uvāca 13,081.024a diṣṭyā prasādo yuṣmābhiḥ kṛto me 'nugrahātmakaḥ 13,081.024c evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ 13,081.025 bhīṣma uvāca 13,081.025a evaṃ kṛtvā tu samayaṃ śrīr gobhiḥ saha bhārata 13,081.025c paśyantīnāṃ tatas tāsāṃ tatraivāntaradhīyata 13,081.026a etad gośakṛtaḥ putra māhātmyaṃ te 'nuvarṇitam 13,081.026c māhātmyaṃ ca gavāṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ gadato mama 13,082.001 bhīṣma uvāca 13,082.001a ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaś ca ye 13,082.001c teṣāṃ satrāṇi yajñāś ca nityam eva yudhiṣṭhira 13,082.002a ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartate 13,082.002c tena yajñasya yajñatvam atomūlaṃ ca lakṣyate 13,082.003a dānānām api sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate 13,082.003c gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ hy etad uttamam 13,082.004a puṣṭyartham etāḥ seveta śāntyartham api caiva ha 13,082.004c payo dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam 13,082.005a gāvas tejaḥ paraṃ proktam iha loke paratra ca 13,082.005c na gobhyaḥ paramaṃ kiṃ cit pavitraṃ puruṣarṣabha 13,082.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,082.006c pitāmahasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 13,082.007a parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare 13,082.007c prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 13,082.008a atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 13,082.008c devāsurasuparṇāś ca prajānāṃ patayas tathā 13,082.008e paryupāsanta kauravya kadā cid vai pitāmaham 13,082.009a nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasuhahāhuhū 13,082.009c divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum 13,082.010a tatra divyāni puṣpāṇi prāvahat pavanas tathā 13,082.010c ājahrur ṛtavaś cāpi sugandhīni pṛthak pṛthak 13,082.011a tasmin devasamāvāye sarvabhūtasamāgame 13,082.011c divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte 13,082.011e indraḥ papraccha deveśam abhivādya praṇamya ca 13,082.012a devānāṃ bhagavan kasmāl lokeśānāṃ pitāmaha 13,082.012c upariṣṭād gavāṃ loka etad icchāmi veditum 13,082.013a kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtam iheśvara 13,082.013c devānām upariṣṭād yad vasanty arajasaḥ sukham 13,082.014a tataḥ provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanam 13,082.014c avajñātās tvayā nityaṃ gāvo balanisūdana 13,082.015a tena tvam āsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tat prabho 13,082.015c gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha 13,082.016a yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava 13,082.016c etābhiś cāpy ṛte yajño na pravartet kathaṃ cana 13,082.017a dhārayanti prajāś caiva payasā haviṣā tathā 13,082.017c etāsāṃ tanayāś cāpi kṛṣiyogam upāsate 13,082.018a janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca 13,082.018c tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ 13,082.019a payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāś caitāḥ surādhipa 13,082.019c vahanti vividhān bhārān kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ 13,082.020a munīṃś ca dhārayantīha prajāś caivāpi karmaṇā 13,082.020c vāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca 13,082.020e upariṣṭāt tato 'smākaṃ vasanty etāḥ sadaiva hi 13,082.021a etat te kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtam adya vai 13,082.021c gavāṃ devopariṣṭād dhi samākhyātaṃ śatakrato 13,082.022a etā hi varadattāś ca varadāś caiva vāsava 13,082.022c saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ 13,082.023a yadarthaṃ gā gatāś caiva saurabhyaḥ surasattama 13,082.023c tac ca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana 13,082.024a purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu 13,082.024c trīṃl lokān anuśāsatsu viṣṇau garbhatvam āgate 13,082.025a adityās tapyamānāyās tapo ghoraṃ suduścaram 13,082.025c putrārtham amaraśreṣṭha pādenaikena nityadā 13,082.026a tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahat tapaḥ 13,082.026c dakṣasya duhitā devī surabhir nāma nāmataḥ 13,082.027a atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā 13,082.027c kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite 13,082.028a vyatiṣṭhad ekapādena paramaṃ yogam āsthitā 13,082.028c daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 13,082.029a saṃtaptās tapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ 13,082.029c tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām 13,082.030a athāham abruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitām 13,082.030c kimarthaṃ tapyate devi tapo ghoram anindite 13,082.031a prītas te 'haṃ mahābhāge tapasānena śobhane 13,082.031c varayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara 13,082.032 surabhy uvāca 13,082.032a vareṇa bhagavan mahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha 13,082.032c eṣa eva varo me 'dya yat prīto 'si mamānagha 13,082.033 brahmovāca 13,082.033a tām evaṃ bruvatīṃ devīṃ surabhīṃ tridaśeśvara 13,082.033c pratyabruvaṃ yad devendra tan nibodha śacīpate 13,082.034a alobhakāmyayā devi tapasā ca śubhena te 13,082.034c prasanno 'haṃ varaṃ tasmād amaratvaṃ dadāni te 13,082.035a trayāṇām api lokānām upariṣṭān nivatsyasi 13,082.035c matprasādāc ca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati 13,082.036a mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma sutās tava 13,082.036c nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraś ca te 13,082.037a manasā cintitā bhogās tvayā vai divyamānuṣāḥ 13,082.037c yac ca svargasukhaṃ devi tat te saṃpatsyate śubhe 13,082.038a tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ 13,082.038c na tatra kramate mṛtyur na jarā na ca pāvakaḥ 13,082.038e na dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃ cid vidyate tatra vāsava 13,082.039a tatra divyāny araṇyāni divyāni bhavanāni ca 13,082.039c vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava 13,082.039d*0384_01 brahmacaryeṇa tapasā satyena ca damena ca 13,082.040a vrataiś ca vividhaiḥ puṇyais tathā tīrthānusevanāt 13,082.040c tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā 13,082.040e śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa 13,082.041a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate 13,082.041c na te paribhavaḥ kāryo gavām arinisūdana 13,082.042 bhīṣma uvāca 13,082.042a etac chrutvā sahasrākṣaḥ pūjayām āsa nityadā 13,082.042c gāś cakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira 13,082.043a etat te sarvam ākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute 13,082.043c pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyam uttamam 13,082.043e kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam 13,082.044a ya idaṃ kathayen nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,082.044c havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha 13,082.044e sārvakāmikam akṣayyaṃ pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 13,082.045a goṣu bhaktaś ca labhate yad yad icchati mānavaḥ 13,082.045c striyo 'pi bhaktā yā goṣu tāś ca kāmān avāpnuyuḥ 13,082.046a putrārthī labhate putraṃ kanyā patim avāpnuyāt 13,082.046c dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmam āpnuyāt 13,082.047a vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ sukhārthī prāpnuyāt sukham 13,082.047c na kiṃ cid durlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata 13,083.000*0385_01 namaḥ sarvasahābhyaś cety abhidhāya dine dine 13,083.000*0385_02 namaskaroti gobhyo yaḥ sa sukhaṃ yāti tatpatham 13,083.000*0386_00 vaiśaṃpāyana uvāca 13,083.000*0386_01 evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ gavāṃ dānam anuttamam 13,083.000*0386_02 dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā kauravaṃ punar abravīt 13,083.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,083.001a uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānam anuttamam 13,083.001c viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām 13,083.002a rājyaṃ hi satataṃ duḥkham āśramāś ca sudurvidāḥ 13,083.002c parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ 13,083.002e bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ 13,083.003a pūyante te 'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām 13,083.003c pūrvaṃ ca kathitā dharmās tvayā me kurunandana 13,083.004a evam eva gavām uktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha 13,083.004c ṛṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam 13,083.004d*0387_01 nidarśitaṃ pūrvam eva ṛṣiṇā nāsiketunā 13,083.005a vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā 13,083.005c sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmir gāvo 'tha kāñcanam 13,083.006a tatra śrutis tu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai 13,083.006c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham 13,083.007a kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasmin kāle kim ātmakam 13,083.007c kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmāc ca param ucyate 13,083.008a kasmād dānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ 13,083.008c kasmāc ca dakṣiṇārthaṃ tad yajñakarmasu śasyate 13,083.009a kasmāc ca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmer gobhyaś ca kāñcanam 13,083.009c paramaṃ dakṣiṇārthe ca tad bravīhi pitāmaha 13,083.010 bhīṣma uvāca 13,083.010a śṛṇu rājann avahito bahukāraṇavistaram 13,083.010c jātarūpasamutpattim anubhūtaṃ ca yan mayā 13,083.011a pitā mama mahātejāḥ śaṃtanur nidhanaṃ gataḥ 13,083.011c tasya ditsur ahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāram upāgamam 13,083.012a tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham 13,083.012c mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarot tadā 13,083.013a tato 'gratas tapaḥsiddhān upaveśya bahūn ṛṣīn 13,083.013c toyapradānāt prabhṛti kāryāṇy aham athārabham 13,083.014a tat samāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ 13,083.014c dātuṃ nirvapaṇaṃ samyag yathāvad aham ārabham 13,083.015a tatas taṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ 13,083.015c pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhad viśāṃ pate 13,083.016a tam utthitam ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgamam 13,083.016c pratigrahītā sākṣān me piteti bharatarṣabha 13,083.017a tato me punar evāsīt saṃjñā saṃcintya śāstrataḥ 13,083.017c nāyaṃ vedeṣu vihito vidhir hasta iti prabho 13,083.017e piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūn mama 13,083.018a sākṣān neha manuṣyasya pitaro 'ntarhitāḥ kva cit 13,083.018c gṛhṇanti vihitaṃ tv evaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣv iti 13,083.019a tato 'haṃ tad anādṛtya pitur hastanidarśanam 13,083.019c śāstrapramāṇāt sūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran 13,083.020a tato darbheṣu tat sarvam adadaṃ bharatarṣabha 13,083.020c śāstramārgānusāreṇa tad viddhi manujarṣabha 13,083.021a tataḥ so 'ntarhito bāhuḥ pitur mama narādhipa 13,083.021c tato māṃ darśayām āsuḥ svapnānte pitaras tadā 13,083.022a prīyamāṇās tu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha 13,083.022c vijñānena tavānena yan na muhyasi dharmataḥ 13,083.023a tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇam iha pārthiva 13,083.023c ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 13,083.024a sākṣāt pitāmaho brahmā guravo 'tha prajāpatiḥ 13,083.024c pramāṇam upanītā vai sthitiś ca na vicālitā 13,083.025a tad idaṃ samyag ārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha 13,083.025c kiṃ tu bhūmer gavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatām iti 13,083.026a evaṃ vayaṃ ca dharmaś ca sarve cāsmatpitāmahāḥ 13,083.026c pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat 13,083.027a daśa pūrvān daśa parāṃs tathā saṃtārayanti te 13,083.027c suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro 'bruvan 13,083.028a tato 'haṃ vismito rājan pratibuddho viśāṃ pate 13,083.028c suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama 13,083.029a itihāsam imaṃ cāpi śṛṇu rājan purātanam 13,083.029c jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyam āyuṣyam eva ca 13,083.030a jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai 13,083.030c triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 13,083.031a tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ 13,083.031c ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam 13,083.032a vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam 13,083.032c pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam 13,083.033a vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai 13,083.033c naivātmano 'tha laghutāṃ jāmadagnyo 'bhyagacchata 13,083.034a sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā 13,083.034c papracchāgamasaṃpannān ṛṣīn devāṃś ca bhārgavaḥ 13,083.035a pāvanaṃ yat paraṃ nṝṇām ugre karmaṇi vartatām 13,083.035c tad ucyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo 'bravīt 13,083.035f*0388_01 pratyuvāca tatas teṣāṃ vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 13,083.035f*0389_01 rāma viprāḥ satkriyantāṃ vedaprāmāṇyadarśanāt 13,083.035f*0389_02 bhūyaś ca viprarṣigaṇāḥ praṣṭavyāḥ pāvanaṃ prati 13,083.035f*0389_03 te yad brūyur mahāprājñās tac caiva samudācara 13,083.035f*0389_04 tato vasiṣṭhaṃ devarṣim agastyam atha kaśyapam 13,083.035f*0389_05 tam evārthaṃ mahātejāḥ papraccha bhṛgunandanaḥ 13,083.035f*0389_06 jātā matir me viprendrāḥ kathaṃ pūyeyam ity uta 13,083.035f*0389_07 kena vā karmayogena pradāneneha kena vā 13,083.035f*0389_08 yadi vo 'nugrahakṛtā buddhir māṃ prati sattamāḥ 13,083.035f*0389_09 ṛṣaya ūcuḥ 13,083.035f*0389_09 prabrūta pāvanaṃ kiṃ me bhaved iti tapodhanāḥ 13,083.035f*0389_10 gāś ca vittaṃ ca bhūmiṃ ca dattveha bhṛgunandana 13,083.035f*0389_11 pāpakṛn mucyate martya iti bhārgava śuśruma 13,083.035f*0389_12 anyad dānaṃ tu viprarṣe śrūyatāṃ pāvanaṃ mahat 13,083.035f*0389_13 divyam atyadbhutākāram apatyaṃ jātavedasaḥ 13,083.035f*0389_14 dagdhvā lokān purā vīryāt saṃbhūtam iha śuśruma 13,083.035f*0389_15 suvarṇam iti vikhyātaṃ tad dadat siddhim eṣyasi 13,083.035f*0389_16 tato 'bravīd vasiṣṭhas taṃ bhagavān saṃśitavrataḥ 13,083.035f*0389_17 śṛṇu rāma yathotpannaṃ suvarṇam analaprabham 13,083.035f*0389_18 yat phalaṃ cāsya vihitaṃ dāne param ihocyate 13,083.035f*0389_19 suvarṇaṃ yena yasmāc ca yathā ca guṇavattaram 13,083.035f*0389_20 tan nibodha mahābāho sarvaṃ nigadato mama 13,083.035f*0389_21 agnīṣomātmakam idaṃ suvarṇaṃ viddhi niścaye 13,083.035f*0389_22 ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śva iti darśanam 13,083.035f*0389_23 kuñjarāś ca smṛtā nāgā mahiṣāś cāsurā iti 13,083.035f*0389_24 kukkuṭāś ca varāhāś ca rākṣasā bhṛgunandana 13,083.035f*0389_25 iḍā gāvaḥ payaḥ somo bhūmir ity eva ca śrutiḥ 13,083.035f*0389_26 jagat sarvaṃ vinirmathya tejorāśiḥ samutthitaḥ 13,083.035f*0389_27 suvarṇam ebhyo viprarṣe ratnaṃ paramam uttamam 13,083.035f*0389_28 etasmāt kāraṇād devā gandharvoragarākṣasāḥ 13,083.035f*0389_29 manuṣyāś ca piśācāś ca prayatā dhārayanti tat 13,083.035f*0389_30 mukuṭair aṅgadayutair alaṃkāraiḥ pṛthagvidhaiḥ 13,083.035f*0389_31 suvarṇavikṛtais tatra virājante bhṛgūttama 13,083.035f*0389_32 tasmāt sarvapavitrebhyaḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtam 13,083.035f*0389_33 bhūmer gobhyo 'tha ratnebhyas tad viddhi bharatarṣabha 13,083.035f*0389_34 pṛthivīṃ gāś ca dattveha yac cānyad api kiṃ cana 13,083.035f*0389_35 viśiṣyate suvarṇasya dānaṃ paramakaṃ vibho 13,083.035f*0389_36 akṣayaṃ pāvanaṃ caiva suvarṇam amaradyute 13,083.035f*0389_37 prayaccha dvijamukhyebhyaḥ pāvanaṃ hy etad uttamam 13,083.035f*0389_38 suvarṇam eva sarvāsu dakṣiṇāsu vidhīyate 13,083.035f*0389_39 suvarṇaṃ ye prayacchanti sarvadās te bhavanty uta 13,083.036 vasiṣṭha uvāca 13,083.036a devatās te prayacchanti suvarṇaṃ ye dadaty uta 13,083.036c agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tad ātmakam 13,083.037a tasmāt suvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāś ca devatāḥ 13,083.037c bhavanti puruṣavyāghra na hy ataḥ paramaṃ viduḥ 13,083.038a bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me 13,083.038c gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara 13,083.039a mayā śrutam idaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana 13,083.039c prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai 13,083.040a śūlapāṇer bhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ 13,083.040c girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha 13,083.041a devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana 13,083.041c samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ 13,083.041e tataḥ sarve samudvignā bhagavantam upāgaman 13,083.042a te mahādevam āsīnaṃ devīṃ ca varadām umām 13,083.042c prasādya śirasā sarve rudram ūcur bhṛgūdvaha 13,083.043a ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānagha 13,083.043c tapasvinas tapasvinyā tejasvinyātitejasaḥ 13,083.043e amoghatejās tvaṃ deva devī ceyam umā tathā 13,083.044a apatyaṃ yuvayor deva balavad bhavitā prabho 13,083.044c tan nūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃ cic cheṣayiṣyati 13,083.045a tad ebhyaḥ praṇatebhyas tvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana 13,083.045c varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā 13,083.045e apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitam uttamam 13,083.045e*0390_01 tejaḥ paramakaṃ vibho 13,083.045e*0390_02 trailokyasārau hi yuvāṃ lokaṃ saṃtāpayiṣyatha 13,083.045e*0390_03 tad apatyaṃ hi yuvayor devān abhibhaved dhruvam 13,083.045e*0390_04 na hi te pṛthivī devī na ca dyaur na divaṃ prabho 13,083.045e*0390_05 vīryaṃ dhārayituṃ śaktāḥ samastā iti no matiḥ 13,083.045e*0390_06 tejaḥprabhāvān nirdagdhaṃ na syāt sarvam idaṃ jagat 13,083.045e*0390_07 tasmāt prasādaṃ bhagavan kartum arhasi naḥ prabho 13,083.045e*0390_08 na devyāḥ saṃbhavet putro bhavataḥ surasattama 13,083.045e*0390_09 dhairyād eva nigṛhṇīṣva 13,083.046a iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavān govṛṣadhvajaḥ 13,083.046c evam astv iti devāṃs tān viprarṣe pratyabhāṣata 13,083.047a ity uktvā cordhvam anayat tad reto vṛṣavāhanaḥ 13,083.047c ūrdhvaretāḥ samabhavat tataḥprabhṛti cāpi saḥ 13,083.048a rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛte 13,083.048c devān athābravīt tatra strībhāvāt paruṣaṃ vacaḥ 13,083.049a yasmād apatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ 13,083.049c tasmāt sarve surā yūyam anapatyā bhaviṣyatha 13,083.050a prajocchedo mama kṛto yasmād yuṣmābhir adya vai 13,083.050c tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati 13,083.051a pāvakas tu na tatrāsīc chāpakāle bhṛgūdvaha 13,083.051c devā devyās tathā śāpād anapatyās tadābhavan 13,083.052a rudras tu tejo 'pratimaṃ dhārayām āsa tat tadā 13,083.052c praskannaṃ tu tatas tasmāt kiṃ cit tatrāpatad bhuvi 13,083.053a tat papāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamam 13,083.053c tejas tejasi saṃpṛktam ekayonitvam āgatam 13,083.054a etasminn eva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ 13,083.054c asuras tārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam 13,083.055a ādityā vasavo rudrā maruto 'thāśvināv api 13,083.055c sādhyāś ca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt 13,083.056a sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca 13,083.056c ṛṣīṇām āśramāś caiva babhūvur asurair hṛtāḥ 13,083.057a te dīnamanasaḥ sarve devāś ca ṛṣayaś ca ha 13,083.057c prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇam ajaraṃ prabhum 13,083.057d*0391_01 vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ stotum ārebhire prabhum 13,084.001 devā ūcuḥ 13,084.001a asuras tārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho 13,084.001c surān ṛṣīṃś ca kliśnāti vadhas tasya vidhīyatām 13,084.002a tasmād bhayaṃ samutpannam asmākaṃ vai pitāmaha 13,084.002c paritrāyasva no deva na hy anyā gatir asti naḥ 13,084.003 brahmovāca 13,084.003a samo 'haṃ sarvabhūtānām adharmaṃ neha rocaye 13,084.003c hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ surarṣigaṇabādhakaḥ 13,084.004a vedā dharmāś ca notsādaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ 13,084.004c vihitaṃ pūrvam evātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ 13,084.005 devā ūcuḥ 13,084.005a varadānād bhagavato daiteyo balagarvitaḥ 13,084.005c devair na śakyate hantuṃ sa kathaṃ praśamaṃ vrajet 13,084.006a sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām 13,084.006c vadhyaḥ syām iti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha 13,084.007a devāś ca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte 13,084.007c na bhaviṣyati vo 'patyam iti sarvajagatpate 13,084.008 brahmovāca 13,084.008a hutāśano na tatrāsīc chāpakāle surottamāḥ 13,084.008c sa utpādayitāpatyaṃ vadhārthaṃ tridaśadviṣām 13,084.009a tad vai sarvān atikramya devadānavarākṣasān 13,084.009c mānuṣān atha gandharvān nāgān atha ca pakṣiṇaḥ 13,084.010a astreṇāmoghapātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati 13,084.010c yato vo bhayam utpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ 13,084.011a sanātano hi saṃkalpaḥ kāma ity abhidhīyate 13,084.011c rudrasya tejaḥ praskannam agnau nipatitaṃ ca tat 13,084.012a tat tejo 'gnir mahad bhūtaṃ dvitīyam iva pāvakam 13,084.012c vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati 13,084.013a sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā 13,084.013c tasmād vo bhayahṛd devāḥ samutpatsyati pāvakiḥ 13,084.014a anviṣyatāṃ vai jvalanas tathā cādya niyujyatām 13,084.014c tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayānaghāḥ 13,084.015a na hi tejasvināṃ śāpās tejaḥsu prabhavanti vai 13,084.015c balāny atibalaṃ prāpya nabalāni bhavanti vai 13,084.016a hanyād avadhyān varadān api caiva tapasvinaḥ 13,084.016c saṃkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo 'nalaḥ 13,084.017a jagatpatir anirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ 13,084.017c hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrād api prabhuḥ 13,084.018a anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśir hutāśanaḥ 13,084.018c sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ saṃpādayiṣyati 13,084.019a etad vākyam upaśrutya tato devā mahātmanaḥ 13,084.019c jagmuḥ saṃsiddhasaṃkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum 13,084.020a tatas trailokyam ṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha 13,084.020c kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ 13,084.021a pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ 13,084.021c lokān anvacaran siddhāḥ sarva eva bhṛgūdvaha 13,084.021e naṣṭam ātmani saṃlīnaṃ nādhijagmur hutāśanam 13,084.022a tataḥ saṃjātasaṃtrāsān agner darśanalālasān 13,084.022c jalecaraḥ klāntamanās tejasāgneḥ pradīpitaḥ 13,084.022e uvāca devān maṇḍūko rasātalatalotthitaḥ 13,084.023a rasātalatale devā vasaty agnir iti prabho 13,084.023c saṃtāpād iha saṃprāptaḥ pāvakaprabhavād aham 13,084.024a sa saṃsupto jale devā bhagavān havyavāhanaḥ 13,084.024c apaḥ saṃsṛjya tejobhis tena saṃtāpitā vayam 13,084.025a tasya darśanam iṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ 13,084.025c tatrainam abhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā 13,084.026a gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hy agnibhayāt surāḥ 13,084.026c etāvad uktvā maṇḍūkas tvarito jalam āviśat 13,084.027a hutāśanas tu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunam 13,084.027c śaśāpa sa tam āsādya na rasān vetsyasīti vai 13,084.028a taṃ sa saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ pāvako yayau 13,084.028c anyatra vāsāya vibhur na ca devān adarśayat 13,084.029a devās tv anugrahaṃ cakrur maṇḍūkānāṃ bhṛgūdvaha 13,084.029c yat tac chṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ 13,084.030 devā ūcuḥ 13,084.030a agniśāpād ajihvāpi rasajñānabahiṣkṛtāḥ 13,084.030c sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūyam uccārayiṣyatha 13,084.031a bilavāsagatāṃś caiva nirādānān acetasaḥ 13,084.031c gatāsūn api vaḥ śuṣkān bhūmiḥ saṃdhārayiṣyati 13,084.031e tamogatāyām api ca niśāyāṃ vicariṣyatha 13,084.032a ity uktvā tāṃs tato devāḥ punar eva mahīm imām 13,084.032c parīyur jvalanasyārthe na cāvindan hutāśanam 13,084.033a atha tān dviradaḥ kaś cit surendradviradopamaḥ 13,084.033c aśvatthastho 'gnir ity evaṃ prāha devān bhṛgūdvaha 13,084.034a śaśāpa jvalanaḥ sarvān dviradān krodhamūrchitaḥ 13,084.034c pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha 13,084.035a ity uktvā niḥsṛto 'śvatthād agnir vāraṇasūcitaḥ 13,084.035c praviveśa śamīgarbham atha vahniḥ suṣupsayā 13,084.035d*0392_01 viveśa kīcakānantaḥ praviśann eva sūcitaḥ 13,084.035d*0392_02 ūṣmāyāṃ cittalair vaṃśais tāṃs tyaktvā prāviśac chamīm 13,084.036a anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho 13,084.036c devā bhṛgukulaśreṣṭha prītāḥ satyaparākramāḥ 13,084.037 devā ūcuḥ 13,084.037a pratīpayā jihvayāpi sarvāhārān kariṣyatha 13,084.037c vācaṃ coccārayiṣyadhvam uccair avyañjitākṣaram 13,084.037e ity uktvā punar evāgnim anusasrur divaukasaḥ 13,084.038a aśvatthān niḥsṛtaś cāgniḥ śamīgarbhagatas tadā 13,084.038c śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan 13,084.039a śaśāpa śukam agnis tu vāgvihīno bhaviṣyasi 13,084.039c jihvāṃ cāvartayām āsa tasyāpi hutabhuk tadā 13,084.040a dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukam ūcur dayānvitāḥ 13,084.040c bhavitā na tvam atyantaṃ śakune naṣṭavāg iti 13,084.041a āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati 13,084.041b*0393_01 kriyamāṇā ca te vāṇī bhaviṣyati narair bhuvi 13,084.041c bālasyeva pravṛddhasya kalam avyaktam adbhutam 13,084.042a ity uktvā taṃ śamīgarbhe vahnim ālakṣya devatāḥ 13,084.042c tad evāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsv api 13,084.043a tataḥprabhṛti cāpy agniḥ śamīgarbheṣu dṛśyate 13,084.043c utpādane tathopāyam anujagmuś ca mānavāḥ 13,084.044a āpo rasātale yās tu saṃsṛṣṭāś citrabhānunā 13,084.044c tāḥ parvataprasravaṇair ūṣmāṃ muñcanti bhārgava 13,084.044e pāvakenādhiśayatā saṃtaptās tasya tejasā 13,084.045a tato 'gnir devatā dṛṣṭvā babhūva vyathitas tadā 13,084.045c kim āgamanam ity evaṃ tān apṛcchata pāvakaḥ 13,084.046a tam ūcur vibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ 13,084.046c tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tad bhavān kartum arhati 13,084.046e kṛte ca tasmin bhavitā tavāpi sumahān guṇaḥ 13,084.047 agnir uvāca 13,084.047a brūta yad bhavatāṃ kāryaṃ sarvaṃ kartāsmi tat surāḥ 13,084.047c bhavatāṃ hi niyojyo 'haṃ mā vo 'trāstu vicāraṇā 13,084.048 devā ūcuḥ 13,084.048a asuras tārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ 13,084.048c asmān prabādhate vīryād vadhas tasya vidhīyatām 13,084.049a imān devagaṇāṃs tāta prajāpatigaṇāṃs tathā 13,084.049c ṛṣīṃś cāpi mahābhāgān paritrāyasva pāvaka 13,084.050a apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janaya prabho 13,084.050c yad bhayaṃ no 'surāt tasmān nāśayed dhavyavāhana 13,084.051a śaptānāṃ no mahādevyā nānyad asti parāyaṇam 13,084.051c anyatra bhavato vīryaṃ tasmāt trāyasva nas tataḥ 13,084.052a ity uktaḥ sa tathety uktvā bhagavān havyakavyabhuk 13,084.052c jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati 13,084.053a tayā cāpy abhavan miśro garbhaś cāsyābhavat tadā 13,084.053c vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇagatir yathā 13,084.054a tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā 13,084.054c saṃtāpam agamat tīvraṃ sā soḍhuṃ na śaśāka ha 13,084.055a āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite 13,084.055c gaṅgāyām asuraḥ kaś cid bhairavaṃ nādam utsṛjat 13,084.056a abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā 13,084.056c vitrastodbhrāntanayanā gaṅgā viplutalocanā 13,084.056e visaṃjñā nāśakad garbhaṃ saṃdhārayitum ātmanā 13,084.057a sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī 13,084.057c uvāca vacanaṃ vipra tadā garbhabaloddhatā 13,084.057e na te śaktāsmi bhagavaṃs tejaso 'sya vidhāraṇe 13,084.058a vimūḍhāsmi kṛtānena tathāsvāsthyaṃ kṛtaṃ param 13,084.058c vihvalā cāsmi bhagavaṃs tejo naṣṭaṃ ca me 'nagha 13,084.059a dhāraṇe nāsya śaktāhaṃ garbhasya tapatāṃ vara 13,084.059c utsrakṣye 'ham imaṃ duḥkhān na tu kāmāt kathaṃ cana 13,084.060a na cetaso 'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso 13,084.060c āpadarthe hi saṃbandhaḥ susūkṣmo 'pi mahādyute 13,084.061a yad atra guṇasaṃpannam itaraṃ vā hutāśana 13,084.061c tvayy eva tad ahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau 13,084.062a tām uvāca tato vahnir dhāryatāṃ dhāryatām ayam 13,084.062c garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ 13,084.063a śaktā hy asi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā 13,084.063c na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ madretodhāraṇād ṛte 13,084.064a sā vahninā vāryamāṇā devaiś cāpi saridvarā 13,084.064c samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivare tadā 13,084.065a samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā 13,084.065c nāśakat taṃ tadā garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 13,084.066a sā samutsṛjya taṃ duḥkhād dīptavaiśvānaraprabham 13,084.066c darśayām āsa cāgnis tāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha 13,084.066e papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaccid garbhaḥ sukhodayaḥ 13,084.067a kīdṛgvarṇo 'pi vā devi kīdṛgrūpaś ca dṛśyate 13,084.067c tejasā kena vā yuktaḥ sarvam etad bravīhi me 13,084.068 gaṅgovāca 13,084.068a jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvam ivānala 13,084.068c suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayat 13,084.069a padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānām iva śītalaḥ 13,084.069c gandho 'sya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃ vara 13,084.070a tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ 13,084.070c yad dravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu vā 13,084.070e tat sarvaṃ kāñcanībhūtaṃ samantāt pratyadṛśyata 13,084.071a paryadhāvata śailāṃś ca nadīḥ prasravaṇāni ca 13,084.071c vyadīpayat tejasā ca trailokyaṃ sacarācaram 13,084.072a evaṃrūpaḥ sa bhagavān putras te havyavāhana 13,084.072c sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ 13,084.072e evam uktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata 13,084.073a pāvakaś cāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām 13,084.073c jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana 13,084.074a etaiḥ karmaguṇair loke nāmāgneḥ parigīyate 13,084.074c hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhir vibudhais tathā 13,084.074e pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai 13,084.075a sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ 13,084.075c divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe 'dbhutadarśanaḥ 13,084.076a dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālārkasadṛśadyutim 13,084.076c jātasnehāś ca taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ 13,084.077a tataḥ sa kārttikeyatvam avāpa paramadyutiḥ 13,084.077c skannatvāt skandatāṃ cāpi guhāvāsād guho 'bhavat 13,084.078a evaṃ suvarṇam utpannam apatyaṃ jātavedasaḥ 13,084.078c tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānām api bhūṣaṇam 13,084.079a tataḥprabhṛti cāpy etaj jātarūpam udāhṛtam 13,084.079c yat suvarṇaṃ sa bhagavān agnir īśaḥ prajāpatiḥ 13,084.080a pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattama 13,084.080c agnīṣomātmakaṃ caiva jātarūpam udāhṛtam 13,084.081a ratnānām uttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathottamam 13,084.081c pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,085.001 vasiṣṭha uvāca 13,085.001a api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam 13,085.001c pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 13,085.002a devasya mahatas tāta vāruṇīṃ bibhratas tanum 13,085.002c aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho 13,085.003a ājagmur munayaḥ sarve devāś cāgnipurogamāḥ 13,085.003c yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraś ca mūrtimān 13,085.004a mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ 13,085.004c ṛgvedaś cāgamat tatra padakramavibhūṣitaḥ 13,085.004d*0394_01 ṛgvedaś cāgamat tatra sāmāni ca yajūṃṣi ca 13,085.005a lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥ 13,085.005c oṃkāraś cāvasan netre nigrahapragrahau tathā 13,085.006a vedāś ca sopaniṣado vidyā sāvitry athāpi ca 13,085.006c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dadhāra bhagavāñ śivaḥ 13,085.006e juhvac cātmany athātmānaṃ svayam eva tadā prabho 13,085.006f*0395_01 yajñaṃ ca śobhayām āsa bahurūpaṃ pinākadhṛk 13,085.006f*0395_02 dyaur nabhaḥ pṛthivī khaṃ ca tathā caivaiṣa bhūpatiḥ 13,085.006f*0395_03 sarvavidyeśvaraḥ śrīmān eṣa cāpi vibhāvasuḥ 13,085.006f*0395_04 eṣa brahmā śivo rudro varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 13,085.006f*0395_05 kīrtyate bhagavān devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ 13,085.006f*0395_06 tasya yajñaḥ paśupates tapaḥ kratava eva ca 13,085.006f*0395_07 dīkṣā dīptavratā devī diśaś ca sadigīśvarāḥ 13,085.006f*0396_01 dṛṣṭvā devī tu tat skannaṃ retaḥ śūlāstradhāriṇaḥ 13,085.007a devapatnyaś ca kanyāś ca devānāṃ caiva mātaraḥ 13,085.007c ājagmuḥ sahitās tatra tadā bhṛgukulodvaha 13,085.008a yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ 13,085.008c svayaṃbhuvas tu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatad bhuvi 13,085.009a tasya śukrasya niṣpandāt pāṃsūn saṃgṛhya bhūmitaḥ 13,085.009c prāsyat pūṣā karābhyāṃ vai tasminn eva hutāśane 13,085.010a tatas tasmin saṃpravṛtte satre jvalitapāvake 13,085.010c brahmaṇo juhvatas tatra prādurbhāvo babhūva ha 13,085.011a skannamātraṃ ca tac chukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥ 13,085.011c ājyavan mantravac cāpi so 'juhod bhṛgunandana 13,085.012a tataḥ saṃjanayām āsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavān 13,085.012c tatas tu tejasas tasmāj jajñe lokeṣu taijasam 13,085.013a tamasas tāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam 13,085.013c saguṇas tejaso nityaṃ tamasy ākāśam eva ca 13,085.014a sarvabhūteṣv atha tathā sattvaṃ tejas tathā tamaḥ 13,085.014c śukre hute 'gnau tasmiṃs tu prādurāsaṃs trayaḥ prabho 13,085.015a puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajair guṇaiḥ 13,085.015c bhṛg ity eva bhṛguḥ pūrvam aṅgārebhyo 'ṅgirābhavat 13,085.016a aṅgārasaṃśrayāc caiva kavir ity aparo 'bhavat 13,085.016c saha jvālābhir utpanno bhṛgus tasmād bhṛguḥ smṛtaḥ 13,085.017a marīcibhyo marīcis tu mārīcaḥ kaśyapo hy abhūt 13,085.017c aṅgārebhyo 'ṅgirās tāta vālakhilyāḥ śiloccayāt 13,085.017e atraivātreti ca vibho jātam atriṃ vadanty api 13,085.018a tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥ 13,085.018c vaikhānasāḥ samutpannās tapaḥśrutaguṇepsavaḥ 13,085.018e aśruto 'sya samutpannāv aśvinau rūpasaṃmatau 13,085.019a śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyas tasya jajñire 13,085.019c ṛṣayo lomakūpebhyaḥ svedāc chando malātmakam 13,085.020a etasmāt kāraṇād āhur agniṃ sarvās tu devatāḥ 13,085.020c ṛṣayaḥ śrutasaṃpannā vedaprāmāṇyadarśanāt 13,085.021a yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ 13,085.021c ahorātrā muhūrtās tu pittaṃ jyotiś ca vāruṇam 13,085.022a raudraṃ lohitam ity āhur lohitāt kanakaṃ smṛtam 13,085.022c tan maitram iti vijñeyaṃ dhūmāc ca vasavaḥ smṛtāḥ 13,085.023a arciṣo yāś ca te rudrās tathādityā mahāprabhāḥ 13,085.023c uddiṣṭās te tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ 13,085.024a ādināthaś ca lokasya tat paraṃ brahma tad dhruvam 13,085.024c sarvakāmadam ity āhus tatra havyam udāvahat 13,085.025a tato 'bravīn mahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥ 13,085.025c mama satram idaṃ divyam ahaṃ gṛhapatis tv iha 13,085.026a trīṇi pūrvāṇy apatyāni mama tāni na saṃśayaḥ 13,085.026c iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat 13,085.027 agnir uvāca 13,085.027a madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca 13,085.027c mamaiva tāny apatyāni varuṇo hy avaśātmakaḥ 13,085.028a athābravīl lokagurur brahmā lokapitāmahaḥ 13,085.028c mamaiva tāny apatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat 13,085.029a ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha 13,085.029c yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cet kāraṇaṃ matam 13,085.030a tato 'bruvan devagaṇāḥ pitāmaham upetya vai 13,085.030c kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhir abhivandya ca 13,085.031a vayaṃ ca bhagavan sarve jagac ca sacarācaram 13,085.031c tavaiva prasavāḥ sarve tasmād agnir vibhāvasuḥ 13,085.031e varuṇaś ceśvaro devo labhatāṃ kāmam īpsitam 13,085.032a nisargād varuṇaś cāpi brahmaṇo yādasāṃ patiḥ 13,085.032c jagrāha vai bhṛguṃ pūrvam apatyaṃ sūryavarcasam 13,085.033a īśvaro 'ṅgirasaṃ cāgner apatyārthe 'bhyakalpayat 13,085.033c pitāmahas tv apatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavit 13,085.034a tadā sa vāruṇaḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛt 13,085.034c āgneyas tv aṅgirāḥ śrīmān kavir brāhmo mahāyaśāḥ 13,085.034e bhārgavāṅgirasau loke lokasaṃtānalakṣaṇau 13,085.035a ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayas trayaḥ 13,085.035c sarvaṃ saṃtānam eteṣām idam ity upadhāraya 13,085.036a bhṛgos tu putrās tatrāsan sapta tulyā bhṛgor guṇaiḥ 13,085.036c cyavano vajraśīrṣaś ca śucir aurvas tathaiva ca 13,085.037a śukro vareṇyaś ca vibhuḥ savanaś ceti sapta te 13,085.037c bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavān api 13,085.038a aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ 13,085.038c bṛhaspatir utathyaś ca vayasyaḥ śāntir eva ca 13,085.039a ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 13,085.039c ete 'ṣṭāv agnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ 13,085.040a brāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ 13,085.040c aṣṭau prasavajair yuktā guṇair brahmavidaḥ śubhāḥ 13,085.041a kaviḥ kāvyaś ca viṣṇuś ca buddhimān uśanās tathā 13,085.041c bhṛguś ca virajāś caiva kāśī cograś ca dharmavit 13,085.042a aṣṭau kavisutā hy ete sarvam ebhir jagat tatam 13,085.042c prajāpataya ete hi prajānāṃ yair imāḥ prajāḥ 13,085.043a evam aṅgirasaś caiva kaveś ca prasavānvayaiḥ 13,085.043c bhṛgoś ca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat 13,085.044a varuṇaś cādito vipra jagrāha prabhur īśvaraḥ 13,085.044c kaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāt tau vāruṇau smṛtau 13,085.045a jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmād dhutāśanaḥ 13,085.045c tasmād aṅgiraso jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ 13,085.046a brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ 13,085.046c ime naḥ saṃtariṣyanti prajābhir jagadīśvarāḥ 13,085.047a sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥ 13,085.047c tvatprasādād imaṃ lokaṃ tārayiṣyanti śāśvatam 13,085.048a tathaiva vaṃśakartāras tava tejovivardhanāḥ 13,085.048c bhaveyur vedaviduṣaḥ sarve vākpatayas tathā 13,085.049a devapakṣadharāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ 13,085.049c āpnuvanti tapaś caiva brahmacaryaṃ paraṃ tathā 13,085.049d*0397_01 anantaṃ brahma satyaṃ ca tapaś ca paramaṃ bhuvi 13,085.050a sarve hi vayam ete ca tavaiva prasavaḥ prabho 13,085.050c devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha 13,085.051a marīcim āditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ 13,085.051c apatyānīti saṃprekṣya kṣamayāma pitāmaha 13,085.052a te tv anenaiva rūpeṇa prajaniṣyanti vai prajāḥ 13,085.052c sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā 13,085.052d*0398_01 ity uktaḥ sa tadā tais tu brahmā lokapitāmahaḥ 13,085.052d*0398_02 tathety evābravīt prītas te 'pi jagmur yathāgatam 13,085.053a evam etat purā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ 13,085.053c devaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratas tanum 13,085.054a agnir brahmā paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ 13,085.054c agner apatyam etad vai suvarṇam iti dhāraṇā 13,085.055a agnyabhāve ca kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam 13,085.055c jāmadagnya pramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt 13,085.056a kuśastambe juhoty agniṃ suvarṇaṃ tatra saṃsthitam 13,085.056b*0399_01 valmīkasya vapāyāṃ ca karṇe vājasya dakṣiṇe 13,085.056b*0399_02 śakaṭorvyāṃ parasyāpsu brāhmaṇasya kare 'pi vā 13,085.056c hute prītikarīm ṛddhiṃ bhagavāṃs tatra manyate 13,085.057a tasmād agniparāḥ sarvā devatā iti śuśruma 13,085.057c brahmaṇo hi prasūto 'gnir agner api ca kāñcanam 13,085.058a tasmād ye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ 13,085.058b*0400_01 suvarṇaṃ ye prayacchanti narāḥ śuddhena cetasā 13,085.058c devatās te prayacchanti samastā iti naḥ śrutam 13,085.059a tasya cātamaso lokā gacchataḥ paramāṃ gatim 13,085.059c svarloke rājarājyena so 'bhiṣicyeta bhārgava 13,085.060a ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam 13,085.060c dadāti kāñcanaṃ yo vai duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ 13,085.061a dadāty uditamātre yas tasya pāpmā vidhūyate 13,085.061c madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpam anāgatam 13,085.062a dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ dhṛtavrataḥ 13,085.062c brahmavāyvagnisomānāṃ sālokyam upayāti saḥ 13,085.063a sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhāṃ prāpnute śubhām 13,085.063c iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā pramodate 13,085.064a tataḥ saṃpadyate 'nyeṣu lokeṣv apratimaḥ sadā 13,085.064c anāvṛtagatiś caiva kāmacārī bhavaty uta 13,085.065a na ca kṣarati tebhyaḥ sa śaśvac caivāpnute mahat 13,085.065c suvarṇam akṣayaṃ dattvā lokān āpnoti puṣkalān 13,085.066a yas tu saṃjanayitvāgnim ādityodayanaṃ prati 13,085.066c dadyād vai vratam uddiśya sarvān kāmān samaśnute 13,085.067a agnir ity eva tat prāhuḥ pradānaṃ vai sukhāvaham 13,085.067c yatheṣṭaguṇasaṃpannaṃ pravartakam iti smṛtam 13,085.067d*0401_01 eṣā suvarṇasyotpattiḥ kathitā te mayānagha 13,085.067d*0401_02 kārttikeyasya ca vibho tad viddhi bhṛgunandana 13,085.067d*0401_03 kārttikeyas tu saṃvṛddhaḥ kālena mahatā tadā 13,085.067d*0401_04 devaiḥ senāpatitvena vṛtaḥ sendrair bhṛgūdvaha 13,085.067d*0401_05 jaghāna tārakaṃ cāpi daityam anyāṃs tathāsurān 13,085.067d*0401_06 tridaśendrājñayā brahmaṃl lokānāṃ hitakāmyayā 13,085.067d*0401_07 suvarṇadāne ca mayā kathitās te guṇā vibho 13,085.067d*0401_08 tasmāt suvarṇaṃ viprebhyaḥ prayaccha dadatāṃ vara 13,085.068 bhīṣma uvāca 13,085.068a ity uktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān 13,085.068c dadau suvarṇaṃ viprebhyo vyamucyata ca kilbiṣāt 13,085.069a etat te sarvam ākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate 13,085.069c pradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyam anuttamam 13,085.070a tasmāt tvam api viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahu 13,085.070c dadat suvarṇaṃ nṛpate kilbiṣād vipramokṣyasi 13,085.070d*0402_01 evam etan mahārāja suvarṇasya mahātmanaḥ 13,085.070d*0402_02 janma te kathitaṃ puṇyaṃ pradānaṃ ca yudhiṣṭhira 13,085.070d*0402_03 iti rāmam uvācedaṃ vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāg ṛṣiḥ 13,085.070d*0402_04 suvarṇadāne māhātmyaṃ tat kuruṣva yudhiṣṭhira 13,086.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,086.001a uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ 13,086.001c vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ 13,086.002a yat tu kāraṇam utpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitam 13,086.002c sa kathaṃ tārakaḥ prāpto nidhanaṃ tad bravīhi me 13,086.003a uktaḥ sa devatānāṃ hi avadhya iti pārthiva 13,086.003c na ca tasyeha te mṛtyur vistareṇa prakīrtitaḥ 13,086.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvattaḥ kurukulodvaha 13,086.004c kārtsnyena tārakavadhaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,086.005 bhīṣma uvāca 13,086.005a vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayas tathā 13,086.005c kṛttikāś codayām āsur apatyabharaṇāya vai 13,086.006a na devatānāṃ kā cid dhi samarthā jātavedasaḥ 13,086.006c ekāpi śaktā taṃ garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 13,086.007a ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt 13,086.007c svena tejovisargeṇa vīryeṇa parameṇa ca 13,086.008a tās tu ṣaṭ kṛttikā garbhaṃ pupuṣur jātavedasaḥ 13,086.008c ṣaṭsu vartmasu tejo 'gneḥ sakalaṃ nihitaṃ prabho 13,086.009a tatas tā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ 13,086.009c tejasābhiparītāṅgyo na kva cic charma lebhire 13,086.010a tatas tejaḥparītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite 13,086.010c samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛttikās tā nararṣabha 13,086.011a tatas taṃ ṣaḍadhiṣṭhānaṃ garbham ekatvam āgatam 13,086.011c pṛthivī pratijagrāha kāntīpurasamīpataḥ 13,086.012a sa garbho divyasaṃsthāno dīptimān pāvakaprabhaḥ 13,086.012c divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe priyadarśanaḥ 13,086.013a dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālaṃ vahnisamadyutim 13,086.013c jātasnehāś ca sauhārdāt pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ 13,086.014a abhavat kārttikeyaḥ sa trailokye sacarācare 13,086.014c skannatvāt skandatāṃ cāpa guhāvāsād guho 'bhavat 13,086.015a tato devās trayastriṃśad diśaś ca sadigīśvarāḥ 13,086.015c rudro dhātā ca viṣṇuś ca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ 13,086.016a aṃśo mitraś ca sādhyāś ca vasavo vāsavo 'śvinau 13,086.016c āpo vāyur nabhaś candro nakṣatrāṇi grahā raviḥ 13,086.017a pṛthag bhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai 13,086.017c ājagmus tatra taṃ draṣṭuṃ kumāraṃ jvalanātmajam 13,086.017e ṛṣayas tuṣṭuvuś caiva gandharvāś ca jagus tathā 13,086.018a ṣaḍānanaṃ kumāraṃ taṃ dviṣaḍakṣaṃ dvijapriyam 13,086.018c pīnāṃsaṃ dvādaśabhujaṃ pāvakādityavarcasam 13,086.019a śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ 13,086.019c lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatam 13,086.020a tato devāḥ priyāṇy asya sarva eva samācaran 13,086.020c krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃś ca ha 13,086.021a suparṇo 'sya dadau patraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam 13,086.021c rākṣasāś ca dadus tasmai varāhamahiṣāv ubhau 13,086.022a kukkuṭaṃ cāgnisaṃkāśaṃ pradadau varuṇaḥ svayam 13,086.022c candramāḥ pradadau meṣam ādityo rucirāṃ prabhām 13,086.023a gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ 13,086.023c chāgam agnir guṇopetam ilā puṣpaphalaṃ bahu 13,086.024a sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāmitakūbaram 13,086.024c varuṇo vāruṇān divyān bhujaṃgān pradadau śubhān 13,086.024e siṃhān surendro vyāghrāṃś ca dvīpino 'nyāṃś ca daṃṣṭriṇaḥ 13,086.025a śvāpadāṃś ca bahūn ghorāṃś chatrāṇi vividhāni ca 13,086.025c rākṣasāsurasaṃghāś ca ye 'nujagmus tam īśvaram 13,086.025d*0403_01 tasmai pradadur agryāṇi vāhanāni dhanāni ca 13,086.026a vardhamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā prārthayām āsa tārakaḥ 13,086.026c upāyair bahubhir hantuṃ nāśakac cāpi taṃ vibhum 13,086.027a senāpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayam 13,086.027c śaśaṃsur viprakāraṃ taṃ tasmai tārakakāritam 13,086.028a sa vivṛddho mahāvīryo devasenāpatiḥ prabhuḥ 13,086.028c jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ 13,086.029a tena tasmin kumāreṇa krīḍatā nihate 'sure 13,086.029c surendraḥ sthāpito rājye devānāṃ punar īśvaraḥ 13,086.030a sa senāpatir evātha babhau skandaḥ pratāpavān 13,086.030c īśo goptā ca devānāṃ priyakṛc chaṃkarasya ca 13,086.031a hiraṇyamūrtir bhagavān eṣa eva ca pāvakiḥ 13,086.031c sadā kumāro devānāṃ senāpatyam avāptavān 13,086.032a tasmāt suvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnam akṣayyam uttamam 13,086.032c sahajaṃ kārttikeyasya vahnes tejaḥ paraṃ matam 13,086.033a evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭho 'kathayat purā 13,086.033c tasmāt suvarṇadānāya prayatasva narādhipa 13,086.034a rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ 13,086.034c triviṣṭape mahat sthānam avāpāsulabhaṃ naraiḥ 13,087.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,087.001a cāturvarṇyasya dharmātman dharmaḥ proktas tvayānagha 13,087.001c tathaiva me śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ prabrūhi pārthiva 13,087.002 vaiśaṃpāyana uvāca 13,087.002a yudhiṣṭhireṇaivam ukto bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 13,087.002c imaṃ śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ pravaktum upacakrame 13,087.003 bhīṣma uvāca 13,087.003a śṛṇuṣvāvahito rājañ śrāddhakalpam imaṃ śubham 13,087.003c dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa 13,087.004a devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 13,087.004c piśācakiṃnarāṇāṃ ca pūjyā vai pitaraḥ sadā 13,087.005a pitṝn pūjyāditaḥ paścād devān saṃtarpayanti vai 13,087.005c tasmāt sarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayet sadā 13,087.006a anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śrāddham ucyate 13,087.006c tac cāmiṣeṇa vidhinā vidhiḥ prathamakalpitaḥ 13,087.007a sarveṣv ahaḥsu prīyante kṛtaiḥ śrāddhaiḥ pitāmahāḥ 13,087.007b*0404_01 piṇḍān vāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryān māsānumāsikam 13,087.007b*0404_02 pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraś candrakṣaye 'gnimān 13,087.007b*0404_03 piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddham anvāhāryaṃ vidur budhāḥ 13,087.007b*0404_04 tadāmiṣeṇa kurvīta prathamaḥ prāñjaliḥ śuciḥ 13,087.007c pravakṣyāmi tu te sarvāṃs tithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇān 13,087.008a yeṣv ahaḥsu kṛtaiḥ śrāddhair yat phalaṃ prāpyate 'nagha 13,087.008c tat sarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvat tan nibodha me 13,087.009a pitṝn arcya pratipadi prāpnuyāt svagṛhe striyaḥ 13,087.009c abhirūpaprajāyinyo darśanīyā bahuprajāḥ 13,087.010a striyo dvitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ 13,087.010c caturthyāṃ kṣudrapaśavo bhavanti bahavo gṛhe 13,087.011a pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa 13,087.011c kurvāṇās tu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dyutibhāginaḥ 13,087.012a kṛṣibhāgī bhavec chrāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa 13,087.012c aṣṭamyāṃ tu prakurvāṇo vāṇijye lābham āpnuyāt 13,087.013a navamyāṃ kurvataḥ śrāddhaṃ bhavaty ekaśaphaṃ bahu 13,087.013c vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śrāddhāni kurvataḥ 13,087.014a kupyabhāgī bhaven martyaḥ kurvann ekādaśīṃ nṛpa 13,087.014c brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani 13,087.015a dvādaśyām īhamānasya nityam eva pradṛśyate 13,087.015c rajataṃ bahu citraṃ ca suvarṇaṃ ca manoramam 13,087.016a jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭhaḥ kurvañ śrāddhaṃ trayodaśīm 13,087.016c avaśyaṃ tu yuvāno 'sya pramīyante narā gṛhe 13,087.017a yuddhabhāgī bhaven martyaḥ śrāddhaṃ kurvaṃś caturdaśīm 13,087.017b*0405_01 caturdaśīṃ prakurvāṇaḥ sukhabhāgī bhaven naraḥ 13,087.017c amāvāsyāṃ tu nivapan sarvān kāmān avāpnuyāt 13,087.018a kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm 13,087.018c śrāddhakarmaṇi tithyaḥ syuḥ praśastā na tathetarāḥ 13,087.019a yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate 13,087.019c tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate 13,088.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,088.001a kiṃ svid dattaṃ pitṛbhyo vai bhavaty akṣayam īśvara 13,088.001c kiṃ haviś cirarātrāya kim ānantyāya kalpate 13,088.002 bhīṣma uvāca 13,088.002a havīṃṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ 13,088.002c tāni me śṛṇu kāmyāni phalaṃ caiṣāṃ yudhiṣṭhira 13,088.003a tilair vrīhiyavair māṣair adbhir mūlaphalais tathā 13,088.003c dattena māsaṃ prīyante śrāddhena pitaro nṛpa 13,088.004a vardhamānatilaṃ śrāddham akṣayaṃ manur abravīt 13,088.004c sarveṣv eva tu bhojyeṣu tilāḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ 13,088.005a dvau māsau tu bhavet tṛptir matsyaiḥ pitṛgaṇasya ha 13,088.005c trīn māsān āvikenāhuś cāturmāsyaṃ śaśena tu 13,088.006a ājena māsān prīyante pañcaiva pitaro nṛpa 13,088.006c vārāheṇa tu ṣaṇmāsān sapta vai śākunena tu 13,088.007a māsān aṣṭau pārṣatena rauraveṇa navaiva tu 13,088.007c gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syād daśamāsikī 13,088.008a māsān ekādaśa prītiḥ pitṝṇāṃ māhiṣeṇa tu 13,088.008c gavyena datte śrāddhe tu saṃvatsaram ihocyate 13,088.009a yathā gavyaṃ tathā yuktaṃ pāyasaṃ sarpiṣā saha 13,088.009c vādhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī 13,088.010a ānantyāya bhaved dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye 13,088.010c kālaśākaṃ ca lauhaṃ cāpy ānantyaṃ chāga ucyate 13,088.011a gāthāś cāpy atra gāyanti pitṛgītā yudhiṣṭhira 13,088.011c sanatkumāro bhagavān purā mayy abhyabhāṣata 13,088.012a api naḥ sa kule jāyād yo no dadyāt trayodaśīm 13,088.012c maghāsu sarpiṣā yuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane 13,088.013a ājena vāpi lauhena maghāsv eva yatavrataḥ 13,088.013c hasticchāyāsu vidhivat karṇavyajanavījitam 13,088.014a eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 13,088.014b*0406_01 yajed vā aśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 13,088.014c yatrāsau prathito lokeṣv akṣayyakaraṇo vaṭaḥ 13,088.015a āpo mūlaṃ phalaṃ māṃsam annaṃ vāpi pitṛkṣaye 13,088.015c yat kiṃ cin madhusaṃmiśraṃ tad ānantyāya kalpate 13,089.001 bhīṣma uvāca 13,089.001a yamas tu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave 13,089.001c tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthak pṛthak 13,089.002a śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyoge kurvīta satataṃ naraḥ 13,089.002c agnīn ādhāya sāpatyo yajeta vigatajvaraḥ 13,089.003a apatyakāmo rohiṇyām ojaskāmo mṛgottame 13,089.003c krūrakarmā dadac chrāddham ārdrāyāṃ mānavo bhavet 13,089.004a kṛṣibhāgī bhaven martyaḥ kurvañ śrāddhaṃ punarvasau 13,089.004c puṣṭikāmo 'tha puṣyeṇa śrāddham īheta mānavaḥ 13,089.005a āśleṣāyāṃ dadac chrāddhaṃ vīrān putrān prajāyate 13,089.005c jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭho maghāsu śrāddham āvapan 13,089.006a phalgunīṣu dadac chrāddhaṃ subhagaḥ śrāddhado bhavet 13,089.006c apatyabhāg uttarāsu hastena phalabhāg bhavet 13,089.007a citrāyāṃ tu dadac chrāddhaṃ labhed rūpavataḥ sutān 13,089.007b*0407_01 phalgunīṣu dadac chrāddhaṃ labhed rūpavataḥ sutān 13,089.007b*0407_02 uttarāsu dadac chrāddhaṃ rūpavān abhijāyate 13,089.007b*0407_03 haste caiva dadac chrāddhaṃ sukham atyantam aśnute 13,089.007b*0407_04 citrāsu ca dadac chrāddhaṃ nānāphalam avāpnuyāt 13,089.007c svātiyoge pitṝn arcya vāṇijyam upajīvati 13,089.008a bahuputro viśākhāsu pitryam īhan bhaven naraḥ 13,089.008c anurādhāsu kurvāṇo rājacakraṃ pravartayet 13,089.009a ādipatyaṃ vrajen martyo jyeṣṭhāyām apavarjayan 13,089.009c naraḥ kurukulaśreṣṭha śraddhādamapuraḥsaraḥ 13,089.010a mūle tv ārogyam arccheta yaśo 'ṣāḍhāsv anuttamam 13,089.010c uttarāsu tv aṣāḍhāsu vītaśokaś caren mahīm 13,089.011a śrāddhaṃ tv abhijitā kurvan vidyāṃ śreṣṭhām avāpnuyāt 13,089.011c śravaṇe tu dadac chrāddhaṃ pretya gacchet parāṃ gatim 13,089.012a rājyabhāgī dhaniṣṭhāyāṃ prāpnuyān nāpadaṃ naraḥ 13,089.012c nakṣatre vāruṇe kurvan bhiṣaksiddhim avāpnuyāt 13,089.012d*0408_01 śravaṇe śrutisaṃpattir dhaniṣṭhāsu dhanaṃ bhavet 13,089.012d*0408_02 tathā śatabhiṣagyoge vyādhimokṣo balaṃ tathā 13,089.013a pūrvaproṣṭhapadāḥ kurvan bahu vinded ajāvikam 13,089.013c uttarāsv atha kurvāṇo vindate gāḥ sahasraśaḥ 13,089.014a bahurūpyakṛtaṃ vittaṃ vindate revatīṃ śritaḥ 13,089.014c aśvāṃś cāśvayuje vetti bharaṇīṣv āyur uttamam 13,089.015a imaṃ śrāddhavidhiṃ śrutvā śaśabindus tathākarot 13,089.015c akleśenājayac cāpi mahīṃ so 'nuśaśāsa ha 13,090.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,090.001a kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavec chrāddhaṃ pitāmaha 13,090.001c dvijebhyaḥ kuruśārdūla tan me vyākhyātum arhasi 13,090.002 bhīṣma uvāca 13,090.002a brāhmaṇān na parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit 13,090.002c daive karmaṇi pitrye tu nyāyyam āhuḥ parīkṣaṇam 13,090.003a devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā 13,090.003c upetya tasmād devebhyaḥ sarvebhyo dāpayen naraḥ 13,090.004a śrāddhe tv atha mahārāja parīkṣed brāhmaṇān budhaḥ 13,090.004c kulaśīlavayorūpair vidyayābhijanena ca 13,090.005a eṣām anye paṅktidūṣās tathānye paṅktipāvanāḥ 13,090.005c apāṅkteyās tu ye rājan kīrtayiṣyāmi tāñ śṛṇu 13,090.006a kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ 13,090.006c grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī 13,090.007a agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī 13,090.007c sāmudriko rājabhṛtyas tailikaḥ kūṭakārakaḥ 13,090.008a pitrā vivadamānaś ca yasya copapatir gṛhe 13,090.008c abhiśastas tathā stenaḥ śilpaṃ yaś copajīvati 13,090.009a parvakāraś ca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ 13,090.009c avratānām upādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhas tathaiva ca 13,090.010a śvabhir yaś ca parikrāmed yaḥ śunā daṣṭa eva ca 13,090.010c parivittiś ca yaś ca syād duścarmā gurutalpagaḥ 13,090.010e kuśīlavo devalako nakṣatrair yaś ca jīvati 13,090.010f*0409_01 īdṛśair brāhmaṇair bhuktam apāṅkteyair yudhiṣṭhira 13,090.010f*0409_02 rakṣāṃsi gacchate havyam ity āhur brahmavādinaḥ 13,090.010f*0409_03 śrāddhaṃ bhuktvā tv adhīyīta vṛṣalītalpagaś ca yaḥ 13,090.010f*0409_04 purīṣe tasya taṃ māsaṃ pitaras tasya śerate 13,090.010f*0409_05 somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam 13,090.010f*0409_06 naṣṭaṃ devalake dattam apratiṣṭhaṃ ca vārdhuṣe 13,090.010f*0409_07 yat tu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tad bhavet 13,090.010f*0409_08 bhasmanīva hutaṃ havyaṃ tathā paunarbhave dvije 13,090.010f*0409_09 ye tu dharmavyapeteṣu cāritrāpagateṣu ca 13,090.010f*0409_10 havyaṃ kavyaṃ prayacchanti teṣāṃ tat pretya naśyati 13,090.010f*0409_11 jñānapūrvaṃ tu ye tebhyaḥ prayacchanty alpabuddhayaḥ 13,090.010f*0409_12 purīṣaṃ bhuñjate tasya pitaraḥ pretya niścayaḥ 13,090.011a etān iha vijānīyād apāṅkteyān dvijādhamān 13,090.011c śūdrāṇām upadeśaṃ ca ye kurvanty alpacetasaḥ 13,090.012a ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvat prapaśyati 13,090.012c paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvad dūṣayate nṛpa 13,090.013a yad veṣṭitaśirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ 13,090.013c sopānatkaś ca yad bhuṅkte sarvaṃ vidyāt tad āsuram 13,090.014a asūyatā ca yad dattaṃ yac ca śraddhāvivarjitam 13,090.014c sarvaṃ tad asurendrāya brahmā bhāgam akalpayat 13,090.015a śvānaś ca paṅktidūṣāś ca nāvekṣeran kathaṃ cana 13,090.015c tasmāt parivṛte dadyāt tilāṃś cānvavakīrayet 13,090.016a tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ 13,090.016b*0410_01 tilair virahitaṃ śrāddhaṃ kṛtaṃ krodhavaśena ca 13,090.016c yātudhānāḥ piśācāś ca vipralumpanti tad dhaviḥ 13,090.017a yāvad dhy apaṅktyaḥ paṅktyāṃ vai bhuñjānān anupaśyati 13,090.017c tāvat phalād bhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam 13,090.018a ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ 13,090.018c ye tv atas tān pravakṣyāmi parīkṣasveha tān dvijān 13,090.019a vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi 13,090.019b*0411_01 sadācāraparāś caiva vijñeyāḥ sarvapāvanāḥ 13,090.019c pāṅkteyān yāṃs tu vakṣyāmi jñeyās te paṅktipāvanāḥ 13,090.020a triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit 13,090.020c brahmadeyānusaṃtānaś chandogo jyeṣṭhasāmagaḥ 13,090.021a mātāpitror yaś ca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ 13,090.021c ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā 13,090.021e vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punāty uta 13,090.022a atharvaśiraso 'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ 13,090.022c satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataś ca yaḥ 13,090.023a ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ 13,090.023c makheṣu ca samantreṣu bhavanty avabhṛthāplutāḥ 13,090.024a akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ 13,090.024c sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣv etān nimantrayet 13,090.024e eteṣu dattam akṣayyam ete vai paṅktipāvanāḥ 13,090.025a ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ 13,090.025c yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ 13,090.025d*0412_01 pañcarātravido mukhyās tathā bhāgavatāḥ pare 13,090.025d*0412_02 vaikhānasāḥ kulaśreṣṭhā vaidikācāracāriṇaḥ 13,090.026a ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān 13,090.026c ye ca bhāṣyavidaḥ ke cid ye ca vyākaraṇe ratāḥ 13,090.027a adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇy athāpi ca 13,090.027c adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivat tasya kāriṇaḥ 13,090.028a upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥ 13,090.028c agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca 13,090.029a yāvad ete prapaśyanti paṅktyās tāvat punanty uta 13,090.029c tato hi pāvanāt paṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate 13,090.030a krośād ardhatṛtīyāt tu pāvayed eka eva hi 13,090.030c brahmadeyānusaṃtāna iti brahmavido viduḥ 13,090.031a anṛtvig anupādhyāyaḥ sa ced agrāsanaṃ vrajet 13,090.031c ṛtvigbhir ananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam 13,090.032a atha ced vedavit sarvaiḥ paṅktidoṣair vivarjitaḥ 13,090.032b*0413_01 atharvavedavit sarvaṃ paṅktidoṣaṃ vyapānudet 13,090.032b*0413_02 vedaśāstravidaṃ vipraṃ sarvadoṣair vivarjitam 13,090.032c na ca syāt patito rājan paṅktipāvana eva saḥ 13,090.033a tasmāt sarvaprayatnena parīkṣyāmantrayed dvijān 13,090.033c svakarmaniratān dāntān kule jātān bahuśrutān 13,090.034a yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca 13,090.034c na prīṇāti pitṝn devān svargaṃ ca na sa gacchati 13,090.035a yaś ca śrāddhe kurute saṃgatāni; na devayānena pathā sa yāti 13,090.035c sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanād vā; svargāl lokāc cyavate śrāddhamitraḥ 13,090.036a tasmān mitraṃ śrāddhakṛn nādriyeta; dadyān mitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāni 13,090.036c yaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ; taṃ madhyasthaṃ bhojayed dhavyakavye 13,090.037a yathoṣare bījam uptaṃ na rohen; na cāsyoptā prāpnuyād bījabhāgam 13,090.037c evaṃ śrāddhaṃ bhuktam anarhamāṇair; na ceha nāmutra phalaṃ dadāti 13,090.038a brāhmaṇo hy anadhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati 13,090.038c tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate 13,090.039a saṃbhojanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devān na pitṝn upaiti 13,090.039c ihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā; śālāntare gaur iva naṣṭavatsā 13,090.040a yathāgnau śānte ghṛtam ājuhoti; tan naiva devān na pitṝn upaiti 13,090.040c tathā dattaṃ nartane gāyane ca; yāṃ cānṛce dakṣiṇām āvṛṇoti 13,090.041a ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vai 13,090.041c āghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṃ pretān pātayed devayānāt 13,090.042a ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira 13,090.042c niścitāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ 13,090.043a svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhās tathaiva ca 13,090.043c taponiṣṭhāś ca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāś ca bhārata 13,090.044a kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata 13,090.044c tatra ye brāhmaṇāḥ ke cin na nindati hi te varāḥ 13,090.045a ye tu nindanti jalpeṣu na tāñ śrāddheṣu bhojayet 13,090.045c brāhmaṇā ninditā rājan hanyus tripuruṣaṃ kulam 13,090.046a vaikhānasānāṃ vacanam ṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa 13,090.046c dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇān vedapāragān 13,090.046e priyān vā yadi vā dveṣyāṃs teṣu tac chrāddham āvapet 13,090.047a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayed anṛcāṃ naraḥ 13,090.047c ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati bhārata 13,091.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,091.001a kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasmin kāle kim ātmakam 13,091.001c bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā 13,091.002a kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca 13,091.002c dhānyajātiś ca kā varjyā tan me brūhi pitāmaha 13,091.003 bhīṣma uvāca 13,091.003a yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasmin kāle yad ātmakam 13,091.003c yena saṃkalpitaṃ caiva tan me śṛṇu janādhipa 13,091.004a svāyaṃbhuvo 'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān 13,091.004c tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ 13,091.005a dattātreyasya putro 'bhūn nimir nāma tapodhanaḥ 13,091.005c nimeś cāpy abhavat putraḥ śrīmān nāma śriyā vṛtaḥ 13,091.006a pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ 13,091.006c kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ 13,091.007a nimis tu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,091.007c saṃtāpam agamat tīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ 13,091.008a atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ 13,091.008c tam eva gaṇayañ śokaṃ virātre pratyabudhyata 13,091.009a tasyāsīt pratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ 13,091.009c manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhir vistaragāminī 13,091.010a tataḥ saṃcintayām āsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ 13,091.010c yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca 13,091.011a uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha 13,091.011c tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ 13,091.012a amāvāsyāṃ mahāprājña viprān ānāyya pūjitān 13,091.012c dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayam athākarot 13,091.013a sapta viprāṃs tato bhojye yugapat samupānayat 13,091.013c ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ 13,091.014a dakṣiṇāgrās tato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ 13,091.014c pādayoś caiva viprāṇāṃ ye tv annam upabhuñjate 13,091.015a kṛtvā ca dakṣiṇāgrān vai darbhān suprayataḥ śuciḥ 13,091.015c pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotram udāharan 13,091.016a tat kṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaram ātmanaḥ 13,091.016b*0414_01 buddhvātriṃ manasā dadhyau bhagavantaṃ samāhitaḥ 13,091.016c paścāttāpena mahatā tapyamāno 'bhyacintayat 13,091.017a akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitad anuṣṭhitam 13,091.017c kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyur brāhmaṇā iti 13,091.018a tataḥ saṃcintayām āsa vaṃśakartāram ātmanaḥ 13,091.018c dhyātamātras tathā cātrir ājagāma tapodhanaḥ 13,091.019a athātris taṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam 13,091.019c bhṛśam āśvāsayām āsa vāgbhir iṣṭābhir avyayaḥ 13,091.020a nime saṃkalpitas te 'yaṃ pitṛyajñas tapodhanaḥ 13,091.020c mā te bhūd bhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo 'yaṃ brahmaṇā svayam 13,091.021a so 'yaṃ svayaṃbhuvihito dharmaḥ saṃkalpitas tvayā 13,091.021c ṛte svayaṃbhuvaḥ ko 'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhim āharet 13,091.022a ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhim uttamam 13,091.022c svayaṃbhuvihitaṃ putra tat kuruṣva nibodha me 13,091.023a kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana 13,091.023c tato 'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ 13,091.024a viśvedevāś ca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ 13,091.024c tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 13,091.025a stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī 13,091.025c vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca 13,091.026a udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ 13,091.026c tato 'gniś caiva somaś ca āpyāyyāv iha te 'nagha 13,091.027a devās tu pitaro nāma nirmitā vai svayaṃbhuvā 13,091.027c ūṣmapāḥ sumahābhāgās teṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ 13,091.027d*0415_01 somapāś ca haviṣmantas tathā barhiṣadā api 13,091.028a te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt 13,091.028c saptakaḥ pitṛvaṃśas tu pūrvadṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 13,091.029a viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvam eva te 13,091.029c teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām 13,091.030a sahaḥ kṛtir vipāpmā ca puṇyakṛt pāvanas tathā 13,091.030c grāmniḥ kṣemaḥ samūhaś ca divyasānus tathaiva ca 13,091.031a vivasvān vīryavān hrīmān kīrtimān kṛta eva ca 13,091.031c vipūrvaḥ somapūrvaś ca sūryaśrīś ceti nāmataḥ 13,091.032a somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥ 13,091.032c uṣṇīnābho nabhodaś ca viśvāyur dīptir eva ca 13,091.033a camūharaḥ suveṣaś ca vyomāriḥ śaṃkaro bhavaḥ 13,091.033c īśaḥ kartā kṛtir dakṣo bhuvano divyakarmakṛt 13,091.034a gaṇitaḥ pañcavīryaś ca ādityo raśmimāṃs tathā 13,091.034c saptakṛt somavarcāś ca viśvakṛt kavir eva ca 13,091.035a anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca 13,091.035b*0416_01 ajo marīcir ity eva viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,091.035c jitātmā munivīryaś ca dīptalomā bhayaṃkaraḥ 13,091.036a atikarmā pratītaś ca pradātā cāṃśumāṃs tathā 13,091.036c śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatis tathā 13,091.037a srajī vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,091.037c kīrtitās te mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ 13,091.038a aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakās tathā 13,091.038c hiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā 13,091.039a palāṇḍuḥ saubhañjanakas tathā gṛñjanakādayaḥ 13,091.039c kūṣmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇam eva ca 13,091.040a grāmyaṃ vārāhamāṃsaṃ ca yac caivāprokṣitaṃ bhavet 13,091.040c kṛṣṇājājī viḍaś caiva śītapākī tathaiva ca 13,091.040e aṅkurādyās tathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca 13,091.041a varjayel lavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca 13,091.041c avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddheṣu varjayet 13,091.042a nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śvadarśanam 13,091.042c pitaraś caiva devāś ca nābhinandanti tad dhaviḥ 13,091.043a caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite 13,091.043c kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā 13,091.044a saṃkīrṇayonir vipraś ca saṃbandhī patitaś ca yaḥ 13,091.044c varjanīyā budhair ete nivāpe samupasthite 13,091.045a ity evam uktvā bhagavān svavaṃśajam ṛṣiṃ purā 13,091.045c pitāmahasabhāṃ divyāṃ jagāmātris tapodhanaḥ 13,092.001 bhīṣma uvāca 13,092.001a tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ 13,092.001c pitṛyajñān akurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,092.002a ṛṣayo dharmanityās tu kṛtvā nivapanāny uta 13,092.002c tarpaṇaṃ cāpy akurvanta tīrthāmbhobhir yatavratāḥ 13,092.003a nivāpair dīyamānaiś ca cāturvarṇyena bhārata 13,092.003c tarpitāḥ pitaro devās te nānnaṃ jarayanti vai 13,092.004a ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha 13,092.004c somam evābhyapadyanta nivāpānnābhipīḍitāḥ 13,092.005a te 'bruvan somam āsādya pitaro 'jīrṇapīḍitāḥ 13,092.005c nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo no 'tra vidhīyatām 13,092.006a tān somaḥ pratyuvācātha śreyaś ced īpsitaṃ surāḥ 13,092.006c svayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo vidhāsyati 13,092.007a te somavacanād devāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata 13,092.007c meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmaham upāgaman 13,092.008 pitara ūcuḥ 13,092.008a nivāpānnena bhagavan bhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam 13,092.008c prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām 13,092.009a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayaṃbhūr idam abravīt 13,092.009c eṣa me pārśvato vahnir yuṣmacchreyo vidhāsyati 13,092.010 agnir uvāca 13,092.010a sahitās tāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthite 13,092.010c jarayiṣyatha cāpy annaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ 13,092.011a etac chrutvā tu pitaras tatas te vijvarābhavan 13,092.011c etasmāt kāraṇāc cāgneḥ prāktanaṃ dīyate nṛpa 13,092.012a nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha 13,092.012c na brahmarākṣasās taṃ vai nivāpaṃ dharṣayanty uta 13,092.012e rakṣāṃsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau 13,092.013a pūrvaṃ piṇḍaṃ pitur dadyāt tato dadyāt pitāmahe 13,092.013c prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ 13,092.014a brūyāc chrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ 13,092.014c somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca 13,092.015a rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayoś ca yā 13,092.015c nivāpe nopatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ 13,092.016a jalaṃ prataramāṇaś ca kīrtayeta pitāmahān 13,092.016c nadīm āsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍatarpaṇam 13,092.017a pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhis tarpaṇaṃ punaḥ 13,092.017c suhṛtsaṃbandhivargāṇāṃ tato dadyāj jalāñjalim 13,092.018a kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam 13,092.018c pitaro 'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpy adhirohataḥ 13,092.018e sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ 13,092.019a māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryān nivapanāni vai 13,092.019c puṣṭir āyus tathā vīryaṃ śrīś caiva pitṛvartinaḥ 13,092.020a pitāmahaḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaḥ pulahas tathā 13,092.020c aṅgirāś ca kratuś caiva kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 13,092.020e ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ 13,092.021a ete ca pitaro rājann eṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ 13,092.021c pretās tu piṇḍasaṃbandhān mucyante tena karmaṇā 13,092.022a ity eṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattir yathāgamam 13,092.022c khyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmy ataḥ param 13,093.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.001a dvijātayo vratopetā havis te yadi bhuñjate 13,093.001c annaṃ brāhmaṇakāmāya katham etat pitāmaha 13,093.002 bhīṣma uvāca 13,093.002a avedoktavratāś caiva bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ 13,093.002c vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira 13,093.003 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.003a yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ 13,093.003c tapaḥ syād etad iha vai tapo 'nyad vāpi kiṃ bhavet 13,093.004 bhīṣma uvāca 13,093.004a māsārdhamāsau nopavased yat tapo manyate janaḥ 13,093.004c ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit 13,093.005a tyāgasyāpi ca saṃpattiḥ śiṣyate tapa uttamam 13,093.005c sadopavāsī ca bhaved brahmacārī tathaiva ca 13,093.006a muniś ca syāt sadā vipro devāṃś caiva sadā yajet 13,093.006c kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaś ca bhārata 13,093.007a amṛtāśī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet 13,093.007c ṛtavādī sadā ca syān niyataś ca sadā bhavet 13,093.008a vighasāśī sadā ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 13,093.008c amāṃsāśī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet 13,093.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.009a kathaṃ sadopavāsī syād brahmacārī ca pārthiva 13,093.009c vighasāśī kathaṃ ca syāt kathaṃ caivātithipriyaḥ 13,093.010 bhīṣma uvāca 13,093.010a antarā sāyamāśaṃ ca prātarāśaṃ tathaiva ca 13,093.010c sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte 'ntarā punaḥ 13,093.010d*0417_01 yo na bhuṅkte sa bhavati upavāsī sadā dvijaḥ 13,093.011a bhāryāṃ gacchan brahmacārī sadā bhavati caiva ha 13,093.011c ṛtavādī sadā ca syād dānaśīlaś ca mānavaḥ 13,093.012a abhakṣayan vṛthā māṃsam amāṃsāśī bhavaty uta 13,093.012c dānaṃ dadat pavitrī syād asvapnaś ca divāsvapan 13,093.013a bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā 13,093.013c amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira 13,093.014a abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ 13,093.014c abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavaty uta 13,093.015a devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhṛtyebhyo 'tithibhiḥ saha 13,093.015c avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tam āhur vighasāśinam 13,093.016a teṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ 13,093.016c upasthitā hy apsarobhir gandharvaiś ca janādhipa 13,093.017a devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiś copabhuñjate 13,093.017c ramante putrapautraiś ca teṣāṃ gatir anuttamā 13,094.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,094.001a brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca 13,094.001c dātṛpratigrahītror vā ko viśeṣaḥ pitāmaha 13,094.002 bhīṣma uvāca 13,094.002a sādhor yaḥ pratigṛhṇīyāt tathaivāsādhuto dvijaḥ 13,094.002c guṇavaty alpadoṣaḥ syān nirguṇe tu nimajjati 13,094.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,094.003c vṛṣādarbheś ca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata 13,094.004a kaśyapo 'trir vasiṣṭhaś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ 13,094.004c viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpy arundhatī 13,094.004d*0418_01 kāśyapo 'trir bharadvājo viśvāmitro 'tha gautamaḥ 13,094.004d*0418_02 jamadagnir vasiṣṭhaś ca sādhvī caivāpy arundhatī 13,094.005a sarveṣām atha teṣāṃ tu gaṇḍābhūt karmakārikā 13,094.005c śūdraḥ paśusakhaś caiva bhartā cāsyā babhūva ha 13,094.006a te vai sarve tapasyantaḥ purā cerur mahīm imām 13,094.006c samādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam 13,094.007a athābhavad anāvṛṣṭir mahatī kurunandana 13,094.007c kṛcchraprāṇo 'bhavad yatra loko 'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ 13,094.008a kasmiṃś cic ca purā yajñe yājyena śibisūnunā 13,094.008c dakṣiṇārthe 'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila 13,094.009a tasmin kāle 'tha so 'lpāyur diṣṭāntam agamat prabho 13,094.009c te taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire 13,094.010a yājyātmajam atho dṛṣṭvā gatāsum ṛṣisattamāḥ 13,094.010c apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata 13,094.011a nirādye martyaloke 'sminn ātmānaṃ te parīpsavaḥ 13,094.011c kṛcchrām āpedire vṛttim annahetos tapasvinaḥ 13,094.012a aṭamāno 'tha tān mārge pacamānān mahīpatiḥ 13,094.012c rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānān dadarśa ha 13,094.012d*0419_01 pratigrahanimittaṃ vai pratyuvāca sa tān nṛpaḥ 13,094.013 vṛṣādarbhir uvāca 13,094.013a pratigrahas tārayati puṣṭir vai pratigṛhṇatām 13,094.013b*0420_01 tasmād dadāmi vo vittaṃ tad gṛhṇīdhvaṃ tapodhanāḥ 13,094.013c mayi yad vidyate vittaṃ tac chṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ 13,094.014a priyo hi me brāhmaṇo yācamāno; dadyām ahaṃ vo 'śvatarīsahasram 13,094.014b*0421_01 dhenūnāṃ dadāmy ayutaṃ samagram 13,094.014c ekaikaśaḥ savṛṣāḥ saṃprasūtāḥ; sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ 13,094.014d*0422_01 manojavān pradadāmy arbudāni 13,094.015a kulaṃbharān anaḍuhaḥ śataṃśatān; dhuryāñ śubhān sarvaśo 'haṃ dadāni 13,094.015c pṛthvīvāhān pīvarāṃś caiva tāvad; agryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāś ca 13,094.016a varān grāmān vrīhiyavaṃ rasāṃś ca; ratnaṃ cānyad durlabhaṃ kiṃ dadāni 13,094.016c mā smābhakṣye bhāvam evaṃ kurudhvaṃ; puṣṭyarthaṃ vai kiṃ prayacchāmy ahaṃ vaḥ 13,094.017 ṛṣaya ūcuḥ 13,094.017a rājan pratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥ 13,094.017c taj jānamānaḥ kasmāt tvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam 13,094.017d*0423_01 daśasūnāsamaś cakrī daśacakrisamo dhvajī 13,094.017d*0423_02 daśadhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ 13,094.017d*0423_03 daśasūnāsahasrāṇi yo vāhayati sainikaḥ 13,094.017d*0423_04 tena tulyo bhaved rājā ghoras tasya pratigrahaḥ 13,094.018a kṣatraṃ hi daivatam iva brāhmaṇaṃ samupāśritam 13,094.018c amalo hy eṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ 13,094.019a ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate 13,094.019b*0424_01 yad ahobhiḥ subahubhiḥ saṃcitaṃ paramaṃ tapaḥ 13,094.019c tad dāva iva nirdahyāt prāpto rājapratigrahaḥ 13,094.020a kuśalaṃ saha dānena rājann astu sadā tava 13,094.020c arthibhyo dīyatāṃ sarvam ity uktvā te tato yayuḥ 13,094.021a apakvam eva tan māṃsam abhūt teṣāṃ ca dhīmatām 13,094.021c atha hitvā yayuḥ sarve vanam āhārakāṅkṣiṇaḥ 13,094.022a tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ 13,094.022c pracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ 13,094.023a udumbarāṇy athānyāni hemagarbhāṇy upāharan 13,094.023c bhṛtyās teṣāṃ tatas tāni pragrāhitum upādravan 13,094.023d*0425_01 dṛṣṭvā phalāni munayas te grahītum upādravan 13,094.024a gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇy atrir abravīt 13,094.024c na sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥ 13,094.024e haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ 13,094.025a iha hy etad upādattaṃ pretya syāt kaṭukodayam 13,094.025c apratigrāhyam evaitat pretya ceha sukhepsunā 13,094.026 vasiṣṭha uvāca 13,094.026a śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitam 13,094.026c yathā bahu pratīcchan hi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim 13,094.027 kaśyapa uvāca 13,094.027a yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 13,094.027c sarvaṃ tan nālam ekasya tasmād vidvāñ śamaṃ vrajet 13,094.028 bharadvāja uvāca 13,094.028a utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate 13,094.028c prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate 13,094.029 gautama uvāca 13,094.029a na tal loke dravyam asti yal lokaṃ pratipūrayet 13,094.029c samudrakalpaḥ puruṣo na kadā cana pūryate 13,094.030 viśvāmitra uvāca 13,094.030a kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate 13,094.030c athainam aparaḥ kāmas tṛṣṇā vidhyati bāṇavat 13,094.030d*0426_00 atriḥ 13,094.030d*0426_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 13,094.030d*0426_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 13,094.031 jamadagnir uvāca 13,094.031a pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam 13,094.031c tad dhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet 13,094.032 arundhaty uvāca 13,094.032a dharmārthaṃ saṃcayo yo vai dravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥ 13,094.032c tapaḥsaṃcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṃcayāt 13,094.033 gaṇḍovāca 13,094.033a ugrād ito bhayād yasmād bibhyatīme mameśvarāḥ 13,094.033c balīyāṃso durbalavad bibhemy aham ataḥ param 13,094.034 paśusakha uvāca 13,094.034*0427_01 yathā caranti vidvāṃsas tathā dharmaparāyaṇāḥ 13,094.034*0427_02 tad eva viduṣā kāryam ātmano hitam icchatā 13,094.034a yad vai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇās tad dhanaṃ viduḥ 13,094.034c vinayārthaṃ suvidvāṃsam upāseyaṃ yathātatham 13,094.035 ṛṣaya ūcuḥ 13,094.035*0428_01 yasya syād vibhavotkaṇṭhā tṛṣṇā yasyādhikā bhavet 13,094.035*0428_02 vinayāt sa samṛddhārthān samupāsīta yatnataḥ 13,094.035a kuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥ 13,094.035b*0429_01 kaśmalādhamadānāya pratiyatnāḥ prajādhamāḥ 13,094.035c phalāny upadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchasi 13,094.036 bhīṣma uvāca 13,094.036a ity uktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te 13,094.036c ṛṣayo jagmur anyatra sarva eva dhṛtavratāḥ 13,094.036d*0430_01 atha te mantriṇaḥ sarve rājānam idam abruvan 13,094.037 mantriṇaḥ ūcuḥ 13,094.037a upadhiṃ śaṅkamānās te hitvemāni phalāni vai 13,094.037c tato 'nyenaiva gacchanti viditaṃ te 'stu pārthiva 13,094.038a ity uktaḥ sa tu bhṛtyais tair vṛṣādarbhiś cukopa ha 13,094.038c teṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣām agamad gṛham 13,094.039a sa gatvāhavanīye 'gnau tīvraṃ niyamam āsthitaḥ 13,094.039c juhāva saṃskṛtāṃ mantrair ekaikām āhutiṃ nṛpaḥ 13,094.040a tasmād agneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī 13,094.040c tasyā nāma vṛṣādarbhir yātudhānīty athākarot 13,094.041a sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalir upasthitā 13,094.041c vṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt 13,094.042 vṛṣādarbhir uvāca 13,094.042a ṛṣīṇāṃ gaccha saptānām arundhatyās tathaiva ca 13,094.042c dāsībhartuś ca dāsyāś ca manasā nāma dhāraya 13,094.043a jñātvā nāmāni caiteṣāṃ sarvān etān vināśaya 13,094.043c vinaṣṭeṣu yathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava 13,094.044a sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī 13,094.044c jagāma tad vanaṃ yatra vicerus te maharṣayaḥ 13,095.001 bhīṣma uvāca 13,095.001a athātripramukhā rājan vane tasmin maharṣayaḥ 13,095.001c vyacaran bhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca 13,095.002a athāpaśyan supīnāṃsapāṇipādamukhodaram 13,095.002c parivrajantaṃ sthūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥsakham 13,095.003a arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgopacitaṃ śubhā 13,095.003c bhavitāro bhavanto vai naivam ity abravīd ṛṣīn 13,095.004 vasiṣṭha uvāca 13,095.004a naitasyeha yathāsmākam agnihotram anirhutam 13,095.004c sāyaṃ prātaś ca hotavyaṃ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.005 atrir uvāca 13,095.005a naitasyeha yathāsmākaṃ kṣudhā vīryaṃ samāhatam 13,095.005c kṛcchrādhītaṃ pranaṣṭaṃ ca tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.006 viśvāmitra uvāca 13,095.006a naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvac chāstraṃ jaradgavaḥ 13,095.006c alasaḥ kṣutparo mūrkhas tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.007 jamadagnir uvāca 13,095.007a naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktam indhanam eva ca 13,095.007c saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cit tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.008 kaśyapa uvāca 13,095.008a naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraś ca sahodarāḥ 13,095.008c dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.009 bharadvāja uvāca 13,095.009a naitasyeha yathāsmākaṃ brahmabandhor acetasaḥ 13,095.009c śoko bhāryāpavādena tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.010 gautama uvāca 13,095.010a naitasyeha yathāsmākaṃ trikauśeyaṃ hi rāṅkavam 13,095.010c ekaikaṃ vai trivārṣīyaṃ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.011 bhīṣma uvāca 13,095.011a atha dṛṣṭvā parivrāṭ sa tān maharṣīñ śunaḥsakhaḥ 13,095.011c abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśam athācarat 13,095.012a paricaryāṃ vane tāṃ tu kṣutpratīghātakārikām 13,095.012c anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te 13,095.013a ekaniścayakāryāś ca vyacaranta vanāni te 13,095.013c ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca 13,095.014a kadā cid vicarantas te vṛkṣair aviralair vṛtām 13,095.014c śucivāriprasannodāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhām 13,095.015a bālādityavapuḥprakhyaiḥ puṣkarair upaśobhitām 13,095.015c vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatrair athāvṛtām 13,095.016a nānāvidhaiś ca vihagair jalaprakarasevibhiḥ 13,095.016c ekadvārām anādeyāṃ sūpatīrthām akardamām 13,095.017a vṛṣādarbhiprayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā 13,095.017c yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tām arakṣata 13,095.018a śunaḥsakhasahāyās tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ 13,095.018c padminīm abhijagmus te sarve kṛtyābhirakṣitām 13,095.019a tatas te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanām 13,095.019c sthitāṃ kamalinītīre kṛtyām ūcur maharṣayaḥ 13,095.020a ekā tiṣṭhasi kā nu tvaṃ kasyārthe kiṃ prayojanam 13,095.020c padminītīram āśritya brūhi tvaṃ kiṃ cikīrṣasi 13,095.021 yātudhāny uvāca 13,095.021a yāsmi sāsmy anuyogo me na kartavyaḥ kathaṃ cana 13,095.021c ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vitta sarve tapodhanāḥ 13,095.022 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.022a sarva eva kṣudhārtāḥ sma na cānyat kiṃ cid asti naḥ 13,095.022c bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisāny uta 13,095.023 yātudhāny uvāca 13,095.023a samayena bisānīto gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ 13,095.023c ekaiko nāma me proktvā tato gṛhṇīta māciram 13,095.024 bhīṣma uvāca 13,095.024a vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyām ṛṣivadhaiṣiṇīm 13,095.024c atriḥ kṣudhāparītātmā tato vacanam abravīt 13,095.025a arātrir atreḥ sā rātrir yāṃ nādhīte trir adya vai 13,095.025c arātrir atrir ity eva nāma me viddhi śobhane 13,095.026 yātudhāny uvāca 13,095.026a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.026c durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 13,095.027 vasiṣṭha uvāca 13,095.027a vasiṣṭho 'smi variṣṭho 'smi vase vāsaṃ gṛheṣv api 13,095.027c variṣṭhatvāc ca vāsāc ca vasiṣṭha iti viddhi mām 13,095.028 yātudhāny uvāca 13,095.028a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.028c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.029 kaśyapa uvāca 13,095.029a kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapo dvijaḥ 13,095.029c kāśyaḥ kāśanikāśatvād etan me nāma dhāraya 13,095.030 yātudhāny uvāca 13,095.030a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.030c durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 13,095.031 bharadvāja uvāca 13,095.031a bhare sutān bhare śiṣyān bhare devān bhare dvijān 13,095.031c bhare bhāryām anavyājo bharadvājo 'smi śobhane 13,095.032 yātudhāny uvāca 13,095.032a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.032c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.033 gautama uvāca 13,095.033a godamo damago 'dhūmo damo durdarśanaś ca te 13,095.033b*0431_01 gobhis tamo mama dhvastaṃ jātamātrasya dehataḥ 13,095.033c viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibodha me 13,095.034 yātudhāny uvāca 13,095.034a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.034c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.035 viśvāmitra uvāca 13,095.035a viśvedevāś ca me mitraṃ mitram asmi gavāṃ tathā 13,095.035c viśvāmitram iti khyātaṃ yātudhāni nibodha me 13,095.036 yātudhāny uvāca 13,095.036a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.036c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.037 jamadagnir uvāca 13,095.037a jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe 13,095.037c jamadagnir iti khyātam ato māṃ viddhi śobhane 13,095.038 yātudhāny uvāca 13,095.038a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.038c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.039 arundhaty uvāca 13,095.039a dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartus tiṣṭhāmy anantaram 13,095.039c mano 'nurundhatī bhartur iti māṃ viddhy arundhatīm 13,095.040 yātudhāny uvāca 13,095.040a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.040c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.041 gaṇḍovāca 13,095.041a gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā 13,095.041c gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānalasaṃbhave 13,095.041d*0432_01 vaktraikadeśe gaṇḍeti dhātum etaṃ pracakṣate 13,095.041d*0432_02 tenonnatena gaṇḍeti viddhi mānalasaṃbhave 13,095.042 yātudhāny uvāca 13,095.042a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.042c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.043 paśusakha uvāca 13,095.043a sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā 13,095.043c gauṇaṃ paśusakhety evaṃ viddhi mām agnisaṃbhave 13,095.044 yātudhāny uvāca 13,095.044a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.044c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.045 śunaḥsakha uvāca 13,095.045a ebhir uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktum ihotsahe 13,095.045c śunaḥsakhasakhāyaṃ māṃ yātudhāny upadhāraya 13,095.046 yātudhāny uvāca 13,095.046a nāma te 'vyaktam uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā 13,095.046c tasmāt sakṛd idānīṃ tvaṃ brūhi yan nāma te dvija 13,095.047 śunaḥsakha uvāca 13,095.047a sakṛd uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tvayā 13,095.047c tasmāt tridaṇḍābhihatā gaccha bhasmeti māciram 13,095.048 bhīṣma uvāca 13,095.048a sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā 13,095.048c kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāc ca jagāma ha 13,095.049a śunaḥsakhaś ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalām 13,095.049c bhuvi tridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśat 13,095.050a tatas te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca 13,095.050c yathākāmam upādāya samuttasthur mudānvitāḥ 13,095.051a śrameṇa mahatā yuktās te bisāni kalāpaśaḥ 13,095.051c tīre nikṣipya padminyās tarpaṇaṃ cakrur ambhasā 13,095.052a athotthāya jalāt tasmāt sarve te vai samāgaman 13,095.052c nāpaśyaṃś cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha 13,095.053 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.053a kena kṣudhābhibhūtānām asmākaṃ pāpakarmaṇā 13,095.053c nṛśaṃsenāpanītāni bisāny āhārakāṅkṣiṇām 13,095.054a te śaṅkamānās tv anyonyaṃ papracchur dvijasattamāḥ 13,095.054c ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma ity arikarśana 13,095.055a ta uktvā bāḍham ity eva sarva eva śunaḥsakham 13,095.055c kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ 13,095.056 atrir uvāca 13,095.056a sa gāṃ spṛśatu pādena sūryaṃ ca pratimehatu 13,095.056c anadhyāyeṣv adhīyīta bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.057 vasiṣṭha uvāca 13,095.057a anadhyāyaparo loke śunaḥ sa parikarṣatu 13,095.057c parivrāṭ kāmavṛtto 'stu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.058a śaraṇāgataṃ hantu mitraṃ svasutāṃ copajīvatu 13,095.058c arthān kāṅkṣatu kīnāśād bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.059 kaśyapa uvāca 13,095.059a sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāsalopaṃ karotu ca 13,095.059c kūṭasākṣitvam abhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.060a vṛthāmāṃsaṃ samaśnātu vṛthādānaṃ karotu ca 13,095.060c yātu striyaṃ divā caiva bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.061 bharadvāja uvāca 13,095.061a nṛśaṃsas tyaktadharmāstu strīṣu jñātiṣu goṣu ca 13,095.061c brāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.062a upādhyāyam adhaḥ kṛtvā ṛco 'dhyetu yajūṃṣi ca 13,095.062c juhotu ca sa kakṣāgnau bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.063 jamadagnir uvāca 13,095.063a purīṣam utsṛjatv apsu hantu gāṃ cāpi dohinīm 13,095.063c anṛtau maithunaṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.064a dveṣyo bhāryopajīvī syād dūrabandhuś ca vairavān 13,095.064c anyonyasyātithiś cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.065 gautama uvāca 13,095.065a adhītya vedāṃs tyajatu trīn agnīn apavidhyatu 13,095.065c vikrīṇātu tathā somaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.066a udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 13,095.066c tasya sālokyatāṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.066d*0433_01 udapāne śleṣmamūtre cotsṛjed vṛṣalīpatiḥ 13,095.066d*0433_02 yātu pāpīyasāṃ lokaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.067 viśvāmitra uvāca 13,095.067a jīvato vai gurūn bhṛtyān bharantv asya pare janāḥ 13,095.067c agatir bahuputraḥ syād bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.068a aśucir brahmakūṭo 'stu ṛddhyā caivāpy ahaṃkṛtaḥ 13,095.068c karṣako matsarī cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.069a varṣān karotu bhṛtako rājñaś cāstu purohitaḥ 13,095.069c ayājyasya bhaved ṛtvig bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.070 arundhaty uvāca 13,095.070a nityaṃ parivadec chvaśrūṃ bhartur bhavatu durmanāḥ 13,095.070b*0434_01 śvaśrvā vivādaṃ vadatu bhartṛhīnā ca jīvatu 13,095.070c ekā svādu samaśnātu bisastainyaṃ karoti yā 13,095.071a jñātīnāṃ gṛhamadhyasthā saktūn attu dinakṣaye 13,095.071c abhāgyāvīrasūr astu bisastainyaṃ karoti yā 13,095.072 gaṇḍovāca 13,095.072a anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiś ca virudhyatu 13,095.072c dadātu kanyāṃ śulkena bisastainyaṃ karoti yā 13,095.073a sādhayitvā svayaṃ prāśed dāsye jīvatu caiva ha 13,095.073c vikarmaṇā pramīyeta bisastainyaṃ karoti yā 13,095.074 paśusakha uvāca 13,095.074a dāsya eva prajāyeta so 'prasūtir akiṃcanaḥ 13,095.074c daivateṣv anamaskāro bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.075 śunaḥsakha uvāca 13,095.075a adhvaryave duhitaraṃ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye 13,095.075c ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yo vai harate bisāni 13,095.076 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.076a iṣṭam etad dvijātīnāṃ yo 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ 13,095.076c tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥsakha 13,095.077 śunaḥsakha uvāca 13,095.077a nyastam ādyam apaśyadbhir yad uktaṃ kṛtakarmabhiḥ 13,095.077c satyam etan na mithyaitad bisastainyaṃ kṛtaṃ mayā 13,095.078a mayā hy antarhitānīha bisānīmāni paśyata 13,095.078c parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtam etan mayānaghāḥ 13,095.078e rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatām aham āgataḥ 13,095.079a yātudhānī hy atikruddhā kṛtyaiṣā vo vadhaiṣiṇī 13,095.079c vṛṣādarbhiprayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ 13,095.080a duṣṭā hiṃsyād iyaṃ pāpā yuṣmān praty agnisaṃbhavā 13,095.080c tasmād asmy āgato viprā vāsavaṃ māṃ nibodhata 13,095.081a alobhād akṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ 13,095.081c uttiṣṭhadhvam itaḥ kṣipraṃ tān avāpnuta vai dvijāḥ 13,095.082 bhīṣma uvāca 13,095.082a tato maharṣayaḥ prītās tathety uktvā puraṃdaram 13,095.082c sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmus triviṣṭapam 13,095.083a evam ete mahātmāno bhogair bahuvidhair api 13,095.083c kṣudhā paramayā yuktāś chandyamānā mahātmabhiḥ 13,095.083e naiva lobhaṃ tadā cakrus tataḥ svargam avāpnuvan 13,095.084a tasmāt sarvāsv avasthāsu naro lobhaṃ vivarjayet 13,095.084c eṣa dharmaḥ paro rājann alobha iti viśrutaḥ 13,095.085a idaṃ naraḥ saccaritaṃ samavāyeṣu kīrtayet 13,095.085c sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇy avāpnute 13,095.086a prīyante pitaraś cāsya ṛṣayo devatās tathā 13,095.086c yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ 13,096.001 bhīṣma uvāca 13,096.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,096.001c yad vṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tac chṛṇu 13,096.002a puṣkarārthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattama 13,096.002c rājarṣibhir mahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ 13,096.003a ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse; samāgatā mantram amantrayanta 13,096.003c carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tan naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve 13,096.004a śukro 'ṅgirāś caiva kaviś ca vidvāṃs; tathāgastyo nāradaparvatau ca 13,096.004c bhṛgur vasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagniś ca rājan 13,096.005a ṛṣis tathā gālavo 'thāṣṭakaś ca; bharadvājo 'rundhatī vālakhilyāḥ 13,096.005c śibir dilīpo nahuṣo 'mbarīṣo; rājā yayātir dhundhumāro 'tha pūruḥ 13,096.006a jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra 13,096.006c tīrthāni sarvāṇi parikramanto; māghyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām 13,096.007a sarveṣu tīrtheṣv atha dhūtapāpā; jagmus tato brahmasaraḥ supuṇyam 13,096.007c devasya tīrthe jalam agnikalpā; vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ 13,096.008a ke cid bisāny akhanaṃs tatra rājann; anye mṛṇālāny akhanaṃs tatra viprāḥ 13,096.008c athāpaśyan puṣkaraṃ te hriyantaṃ; hradād agastyena samuddhṛtaṃ vai 13,096.009a tān āha sarvān ṛṣimukhyān agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātam 13,096.009c yuṣmāñ śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavanto hartum arhanti padmam 13,096.010a śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ prāptā vardhate dharmapīḍā 13,096.010c purādharmo vardhate neha yāvat; tāvad gacchāmi paralokaṃ cirāya 13,096.011a purā vedān brāhmaṇā grāmamadhye; ghuṣṭasvarā vṛṣalāñ śrāvayanti 13,096.011c purā rājā vyavahārān adharmyān; paśyaty ahaṃ paralokaṃ vrajāmi 13,096.012a purāvarān pratyavarān garīyaso; yāvan narā nāvamaṃsyanti sarve 13,096.012c tamottaraṃ yāvad idaṃ na vartate; tāvad vrajāmi paralokaṃ cirāya 13,096.013a purā prapaśyāmi pareṇa martyān; balīyasā durbalān bhujyamānān 13,096.013c tasmād yāsyāmi paralokaṃ cirāya; na hy utsahe draṣṭum īdṛṅ nṛloke 13,096.014a tam āhur ārtā ṛṣayo maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥ 13,096.014c mithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāñ śapathān maharṣe 13,096.015a te niścitās tatra maharṣayas tu; saṃmanyanto dharmam evaṃ narendra 13,096.015c tato 'śapañ śapathān paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ 13,096.016 bhṛgur uvāca 13,096.016a pratyākrośed ihākruṣṭas tāḍitaḥ pratitāḍayet 13,096.016c khādec ca pṛṣṭhamāṃsāni yas te harati puṣkaram 13,096.017 vasiṣṭha uvāca 13,096.017a asvādhyāyaparo loke śvānaṃ ca parikarṣatu 13,096.017c pure ca bhikṣur bhavatu yas te harati puṣkaram 13,096.018 kaśyapa uvāca 13,096.018a sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu ca 13,096.018c kūṭasākṣitvam abhyetu yas te harati puṣkaram 13,096.019 gautama uvāca 13,096.019a jīvatv ahaṃkṛto buddhyā vipaṇatv adhamena saḥ 13,096.019c karṣako matsarī cāstu yas te harati puṣkaram 13,096.020 aṅgirā uvāca 13,096.020a aśucir brahmakūṭo 'stu śvānaṃ ca parikarṣatu 13,096.020c brahmahānikṛtiś cāstu yas te harati puṣkaram 13,096.021 dhundhumāra uvāca 13,096.021a akṛtajño 'stu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu prajāyatu 13,096.021c ekaḥ saṃpannam aśnātu yas te harati puṣkaram 13,096.022 pūrur uvāca 13,096.022a cikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu 13,096.022c śvaśurāt tasya vṛttiḥ syād yas te harati puṣkaram 13,096.023 dilīpa uvāca 13,096.023a udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 13,096.023c tasya lokān sa vrajatu yas te harati puṣkaram 13,096.024 śukra uvāca 13,096.024a pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunam 13,096.024c preṣyo bhavatu rājñaś ca yas te harati puṣkaram 13,096.025 jamadagnir uvāca 13,096.025a anadhyāyeṣv adhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayet 13,096.025c śrāddhe śūdrasya cāśnīyād yas te harati puṣkaram 13,096.026 śibir uvāca 13,096.026a anāhitāgnir mriyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu ca 13,096.026c tapasvibhir virudhyeta yas te harati puṣkaram 13,096.027 yayātir uvāca 13,096.027a anṛtau jaṭī vratinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu 13,096.027c nirākarotu vedāṃś ca yas te harati puṣkaram 13,096.028 nahuṣa uvāca 13,096.028a atithiṃ gṛhastho nudatu kāmavṛtto 'stu dīkṣitaḥ 13,096.028c vidyāṃ prayacchatu bhṛto yas te harati puṣkaram 13,096.029 ambarīṣa uvāca 13,096.029a nṛśaṃsas tyaktadharmo 'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca 13,096.029c brāhmaṇaṃ cāpi jahatu yas te harati puṣkaram 13,096.030 nārada uvāca 13,096.030a gūḍho 'jñānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padam 13,096.030c garīyaso 'vajānātu yas te harati puṣkaram 13,096.031 nābhāga uvāca 13,096.031a anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiś caiva virudhyatu 13,096.031c śulkena kanyāṃ dadatu yas te harati puṣkaram 13,096.032 kavir uvāca 13,096.032a padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca prati mehatu 13,096.032c śaraṇāgataṃ ca tyajatu yas te harati puṣkaram 13,096.033 viśvāmitra uvāca 13,096.033a karotu bhṛtako 'varṣāṃ rājñaś cāstu purohitaḥ 13,096.033c ṛtvig astu hy ayājyasya yas te harati puṣkaram 13,096.034 parvata uvāca 13,096.034a grāme cādhikṛtaḥ so 'stu kharayānena gacchatu 13,096.034c śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yas te harati puṣkaram 13,096.035 bharadvāja uvāca 13,096.035a sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yat 13,096.035c tat tasyāstu sadā pāpaṃ yas te harati puṣkaram 13,096.036 aṣṭaka uvāca 13,096.036a sa rājāstv akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiś ca pāpakṛt 13,096.036c adharmeṇānuśāstūrvīṃ yas te harati puṣkaram 13,096.036d*0435_00 śukaḥ 13,096.036d*0435_01 śūdrayonau dvijātis tu reto muñcatu kāmataḥ 13,096.036d*0435_02 saṃnyāsī maithunaṃ gacched yas te harati puṣkaram 13,096.036d*0435_02 yamaḥ 13,096.036d*0435_03 aupāsanavihīnas tu devabrāhmaṇanindakaḥ 13,096.036d*0435_04 devasatrādhikāryas tu yas te harati puṣkaram 13,096.037 gālava uvāca 13,096.037a pāpiṣṭhebhyas tv anarghārhaḥ sa naro 'stu svapāpakṛt 13,096.037c dattvā dānaṃ kīrtayatu yas te harati puṣkaram 13,096.038 arundhaty uvāca 13,096.038a śvaśrvāpavādaṃ vadatu bhartur bhavatu durmanāḥ 13,096.038c ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram 13,096.038d*0436_00 śunakaḥ 13,096.038d*0436_01 vāsudevaṃ parityajya so 'nyaṃ devam upāsatu 13,096.038d*0437_00 bharadvājaḥ 13,096.038d*0437_01 sadā vasatu saṃnyāsī grāme vā nagare 'pi vā 13,096.038d*0437_02 bandhubhiḥ saha vāso 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.039 vālakhilyā ūcuḥ 13,096.039a ekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatu 13,096.039c dharmajñas tyaktadharmo 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.040 paśusakha uvāca 13,096.040a agnihotram anādṛtya sukhaṃ svapatu sa dvijaḥ 13,096.040c parivrāṭ kāmavṛtto 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.041 surabhy uvāca 13,096.041a bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanam 13,096.041c duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram 13,096.042 bhīṣma uvāca 13,096.042a tatas tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānair; nānāvidhair bahubhiḥ kauravendra 13,096.042c sahasrākṣo devarāṭ saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam 13,096.043a athābravīn maghavā pratyayaṃ svaṃ; samābhāṣya tam ṛṣiṃ jātaroṣam 13,096.043c brahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yat tan nibodheha mamādya rājan 13,096.044 śakra uvāca 13,096.044a adhvaryave duhitaraṃ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye 13,096.044c ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yaḥ puṣkaram ādadāti 13,096.045a sarvān vedān adhīyīta puṇyaśīlo 'stu dhārmikaḥ 13,096.045c brahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yas te harati puṣkaram 13,096.045d*0438_01 vāsudevaṃ jagadyoniṃ sarvādhāram anāmakam 13,096.045d*0438_02 parāṇāṃ paramaṃ yātu yas te harati puṣkaram 13,096.046 agastya uvāca 13,096.046a āśīrvādas tvayā proktaḥ śapatho balasūdana 13,096.046c dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,096.047 indra uvāca 13,096.047a na mayā bhagavaṃl lobhād dhṛtaṃ puṣkaram adya vai 13,096.047c dharmaṃ tu śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhum arhasi 13,096.048a dharmaḥ śrutisamutkarṣo dharmasetur anāmayaḥ 13,096.048c ārṣo vai śāśvato nityam avyayo 'yaṃ mayā śrutaḥ 13,096.049a tad idaṃ gṛhyatāṃ vidvan puṣkaraṃ munisattama 13,096.049c atikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasy anindita 13,096.049d*0439_01 tvayā lokahitārthāya pīto vai lavaṇāmbudhiḥ 13,096.049d*0439_02 vindhyo nivārito yena vātāpiś ca niṣūditaḥ 13,096.049d*0439_03 nahuṣaḥ sarpatāṃ nīto bhavatā yad dvijottama 13,096.049d*0439_04 jijñāsamānena mayā kṛtaṃ tat kṣantum arhasi 13,096.050a ity uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśam 13,096.050c jagrāha puṣkaraṃ dhīmān prasannaś cābhavan muniḥ 13,096.051a prayayus te tato bhūyas tīrthāni vanagocarāḥ 13,096.051c puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇy āplāvayanti te 13,096.051d*0440_01 puṇyatīrtheṣu gātrāṇi plāvayām āsur añjasā 13,096.052a ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhet parvaṇi parvaṇi 13,096.052c na mūrkhaṃ janayet putraṃ na bhavec ca nirākṛtiḥ 13,096.053a na tam āpat spṛśet kā cin na jvaro na rujaś ca ha 13,096.053c virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargam avāpnuyāt 13,096.054a yaś ca śāstram anudhyāyed ṛṣibhiḥ paripālitam 13,096.054c sa gacched brahmaṇo lokam avyayaṃ ca narottama 13,097.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,097.001a yad idaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha 13,097.001c chatraṃ copānahau caiva kenaitat saṃpravartitam 13,097.001e kathaṃ caitat samutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate 13,097.002a na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣv api dīyate 13,097.002b*0441_01 bahuṣv api nimitteṣu puṇyam āśritya dīyate 13,097.002c etad vistarato rājañ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,097.003 bhīṣma uvāca 13,097.003a śṛṇu rājann avahitaś chatropānahavistaram 13,097.003c yathaitat prathitaṃ loke yena caitat pravartitam 13,097.004a yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathā gatam 13,097.004c sarvam etad aśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa 13,097.005a itihāsaṃ purāvṛttam imaṃ śṛṇu narādhipa 13,097.005c jamadagneś ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ 13,097.006a purā sa bhagavān sākṣād dhanuṣākrīḍata prabho 13,097.006c saṃdhāya saṃdhāya śarāṃś cikṣepa kila bhārgavaḥ 13,097.007a tān kṣiptān reṇukā sarvāṃs tasyeṣūn dīptatejasaḥ 13,097.007c ānāyya sā tadā tasmai prādād asakṛd acyuta 13,097.008a atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca 13,097.008c prahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān 13,097.009a tato madhyāhnam ārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare 13,097.009c sa sāyakān dvijo viddhvā reṇukām idam abravīt 13,097.010a gacchānaya viśālākṣi śarān etān dhanuścyutān 13,097.010c yāvad etān punaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa 13,097.011a sā gacchaty antarā chāyāṃ vṛkṣam āśritya bhāminī 13,097.011c tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca 13,097.012a sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāc chubhā 13,097.012c yayāv ānayituṃ bhūyaḥ sāyakān asitekṣaṇā 13,097.012e pratyājagāma ca śarāṃs tān ādāya yaśasvinī 13,097.013a sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī 13,097.013c upājagāma bhartāraṃ bhayād bhartuḥ pravepatī 13,097.014a sa tām ṛṣis tataḥ kruddho vākyam āha śubhānanām 13,097.014c reṇuke kiṃ cireṇa tvam āgateti punaḥ punaḥ 13,097.015 reṇukovāca 13,097.015a śiras tāvat pradīptaṃ me pādau caiva tapodhana 13,097.015c sūryatejoniruddhāhaṃ vṛkṣacchāyām upāśritā 13,097.016a etasmāt kāraṇād brahmaṃś ciram etat kṛtaṃ mayā 13,097.016c etaj jñātvā mama vibho mā krudhas tvaṃ tapodhana 13,097.017 jamadagnir uvāca 13,097.017a adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam 13,097.017c śarair nipātayiṣyāmi sūryam astrāgnitejasā 13,097.018 bhīṣma uvāca 13,097.018a sa visphārya dhanur divyaṃ gṛhītvā ca bahūñ śarān 13,097.018c atiṣṭhat sūryam abhito yato yāti tatomukhaḥ 13,097.019a atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo 'bhyetya vaco 'bravīt 13,097.019c dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo 'parādhyate 13,097.020a ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃs tatas tataḥ 13,097.020c rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ 13,097.021a tato 'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham 13,097.021c annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate 13,097.022a athābhreṣu nigūḍhaś ca raśmibhiḥ parivāritaḥ 13,097.022c sapta dvīpān imān brahman varṣeṇābhipravarṣati 13,097.023a tatas tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajam 13,097.023c sarvaṃ varṣābhinirvṛttam annaṃ saṃbhavati prabho 13,097.024a jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca 13,097.024c godānāni vivāhāś ca tathā yajñasamṛddhayaḥ 13,097.025a satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥ 13,097.025c annataḥ saṃpravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava 13,097.026a ramaṇīyāni yāvanti yāvad ārambhakāṇi ca 13,097.026c sarvam annāt prabhavati viditaṃ kīrtayāmi te 13,097.027a sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā 13,097.027c prasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate 13,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,098.001a evaṃ tadā prayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ 13,098.001c jamadagnir mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 13,098.002 bhīṣma uvāca 13,098.002a tathā prayācamānasya munir agnisamaprabhaḥ 13,098.002c jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana 13,098.003a tataḥ sūryo madhurayā vācā tam idam abravīt 13,098.003c kṛtāñjalir viprarūpī praṇamyedaṃ viśāṃ pate 13,098.004a calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ 13,098.004c kathaṃ calaṃ vetsyasi tvaṃ sadā yāntaṃ divākaram 13,098.005 jamadagnir uvāca 13,098.005a sthiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tvāṃ jñānacakṣuṣā 13,098.005c avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryam adya mayā tava 13,098.006a aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tvaṃ divākara 13,098.006c tatra vetsyāmi sūrya tvāṃ na me 'trāsti vicāraṇā 13,098.007 sūrya uvāca 13,098.007a asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara 13,098.007c apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavañ śaraṇāgatam 13,098.008 bhīṣma uvāca 13,098.008a tataḥ prahasya bhagavāñ jamadagnir uvāca tam 13,098.008c na bhīḥ sūrya tvayā kāryā praṇipātagato hy asi 13,098.009a brāhmaṇeṣv ārjavaṃ yac ca sthairyaṃ ca dharaṇītale 13,098.009c saumyatāṃ caiva somasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca 13,098.010a dīptim agneḥ prabhāṃ meroḥ pratāpaṃ tapanasya ca 13,098.010c etāny atikramed yo vai sa hanyāc charaṇāgatam 13,098.011a bhavet sa gurutalpī ca brahmahā ca tathā bhavet 13,098.011c surāpānaṃ ca kuryāt sa yo hanyāc charaṇāgatam 13,098.012a etasya tv apanītasya samādhiṃ tāta cintaya 13,098.012c yathā sukhagamaḥ panthā bhavet tvadraśmitāpitaḥ 13,098.013 bhīṣma uvāca 13,098.013a etāvad uktvā sa tadā tūṣṇīm āsīd bhṛgūdvahaḥ 13,098.013c atha sūryo dadau tasmai chatropānaham āśu vai 13,098.014 sūrya uvāca 13,098.014a maharṣe śirasas trāṇaṃ chatraṃ madraśmivāraṇam 13,098.014c pratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca trāṇārthaṃ carmapāduke 13,098.015a adyaprabhṛti caivaital loke saṃpracariṣyati 13,098.015c puṇyadāneṣu sarveṣu param akṣayyam eva ca 13,098.016 bhīṣma uvāca 13,098.016a upānacchatram etad vai sūryeṇeha pravartitam 13,098.016c puṇyam etad abhikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata 13,098.017a tasmāt prayaccha viprebhyaś chatropānaham uttamam 13,098.017c dharmas te sumahān bhāvī na me 'trāsti vicāraṇā 13,098.018a chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ pradadyād dvijātaye 13,098.018c śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa pretya sukham edhate 13,098.019a sa śakraloke vasati pūjyamāno dvijātibhiḥ 13,098.019c apsarobhiś ca satataṃ devaiś ca bharatarṣabha 13,098.020a dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau 13,098.020b*0442_01 upānahau ca yo dadyāc ślakṣṇau snehasamanvitau 13,098.020c snātakāya mahābāho saṃśitāya dvijātaye 13,098.021a so 'pi lokān avāpnoti daivatair abhipūjitān 13,098.021c goloke sa mudā yukto vasati pretya bhārata 13,098.022a etat te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitam 13,098.022c chatropānahadānasya phalaṃ bharatasattama 13,098.022d@010_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,098.022d@010_0001 śūdrāṇām iha śuśrūṣā nityam evānuvarṇitā 13,098.022d@010_0002 kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā 13,098.022d@010_0003 ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha 13,098.022d@010_0004 śūdrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam 13,098.022d@010_0004 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010_0005 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,098.022d@010_0006 śūdrāṇām anukampārthaṃ yad uktaṃ brahmavādinā 13,098.022d@010_0007 vṛddhaḥ parāśaraḥ prāha dharmaṃ śubhram anāmayam 13,098.022d@010_0008 anugrahārthaṃ varṇānāṃ śaucācārasamanvitam 13,098.022d@010_0009 dharmopadeśam akhilaṃ yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0010 śiṣyān adhyāpayām āsa śāstram arthavad arthavit 13,098.022d@010_0011 kṣāntendriyeṇa mānena śucinācāpalena vai 13,098.022d@010_0012 adurbalena dhīreṇa nottarottaravādinā 13,098.022d@010_0013 alubdhenānṛśaṃsena ṛjunā brahmavādinā 13,098.022d@010_0014 cāritratatpareṇaiva sarvabhūtahitātmanā 13,098.022d@010_0015 arayaḥ ṣaḍ vijetavyā nityaṃ svaṃ deham āśritāḥ 13,098.022d@010_0016 kāmakrodhau ca lobhaś ca mānamohau madas tathā 13,098.022d@010_0017 vidhinā dhṛtim āsthāya śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ 13,098.022d@010_0018 varṇatrayasyānumato yathāśakti yathābalam 13,098.022d@010_0019 karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā ca caturvidham 13,098.022d@010_0020 āsthāya niyamaṃ dhīmāñ śānto dānto jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0021 rakṣoyakṣajanadveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,098.022d@010_0022 varṇatrayān madhu yathā bhramaro dharmam ācaret 13,098.022d@010_0023 yadi śūdras tapaḥ kuryād vedadṛṣṭena karmaṇā 13,098.022d@010_0024 iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāśubhā gatiḥ 13,098.022d@010_0025 adharmyam ayaśasyaṃ ca tapaḥ śūdre pratiṣṭhitam 13,098.022d@010_0026 amārgeṇa tapas taptvā mleccheṣu phalam aśnute 13,098.022d@010_0027 anyathā vartamāno hi na śūdro dharmam arhati 13,098.022d@010_0028 amārgeṇa prayātānāṃ pratyakṣād upalabhyate 13,098.022d@010_0029 cāturvarṇyavyapetānāṃ jātimūrtiparigrahaḥ 13,098.022d@010_0030 tathā te hi śakāś cīnāḥ kāmbhojāḥ pāradās tathā 13,098.022d@010_0031 śabarāḥ paplavāś caiva tuṣārayavanās tathā 13,098.022d@010_0032 dārvāś ca daradāś caiva ujjihānās tathetarāḥ 13,098.022d@010_0033 veṇāś ca kaṅkaṇāś caiva siṃhalā madrakās tathā 13,098.022d@010_0034 kiṣkindhakāḥ pulindāś ca kahvāś cāndhrāḥ sanīragāḥ 13,098.022d@010_0035 gandhikā dramiḍāś caiva barbarāś cūcukās tathā 13,098.022d@010_0036 kirātāḥ pārvateyāś ca kolāś colāḥ sakhāṣakāḥ 13,098.022d@010_0037 ārukāś caiva dohāś ca yāś cānyā mlecchajātayaḥ 13,098.022d@010_0038 vikṛtā vikṛtācārā dṛśyante krūrabuddhayaḥ 13,098.022d@010_0039 amārgeṇāśritā dharmaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ 13,098.022d@010_0040 amārgopārjitasyaitat tapaso viditaṃ phalam 13,098.022d@010_0041 na naśyati kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,098.022d@010_0042 atrāpy ete vasu prāpya vikarmatapasārjitam 13,098.022d@010_0043 pāṣaṇḍān arcayiṣyanti dharmakāmā vṛthāśramāḥ 13,098.022d@010_0044 evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ ca pārthiva 13,098.022d@010_0045 viparītaṃ vartamānā mlecchā jāyanty abuddhayaḥ 13,098.022d@010_0046 adhyāyadhanino viprāḥ kṣatriyāṇāṃ balaṃ dhanam 13,098.022d@010_0047 vaṇik kṛṣiś ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricārikā 13,098.022d@010_0048 vyucchedāt tasya dharmasya nirayāyopapadyate 13,098.022d@010_0049 tato mlecchā bhavanty ete nirghṛṇā dharmavarjitāḥ 13,098.022d@010_0050 punaś ca nirayas teṣāṃ tiryagyoniś ca śāśvatī 13,098.022d@010_0051 ye tu satpatham āsthāya varṇāśramakṛtaṃ purā 13,098.022d@010_0052 sarvān vimārgān utsṛjya svadharmapatham āśritāḥ 13,098.022d@010_0053 sarvabhūtadayāvanto daivatadvijapūjakāḥ 13,098.022d@010_0054 śāstradṛṣṭena vidhinā śraddhayā jitamanyavaḥ 13,098.022d@010_0055 teṣāṃ vidhiṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0056 upādānavidhiṃ kṛtsnaṃ śuśrūṣādhigamaṃ tathā 13,098.022d@010_0057 śiṣṭopanayanaṃ caiva mantrāṇi vividhāni ca 13,098.022d@010_0058 tathā śiṣyaparīkṣāṃ ca śāstraprāmāṇyadarśanāt 13,098.022d@010_0059 pravakṣyāmi yathātattvaṃ yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0060 śaucakṛtyasya śaucārthān sarvān eva viśeṣataḥ 13,098.022d@010_0061 mahāśaucaprabhṛtayo dṛṣṭās tattvārthadarśibhiḥ 13,098.022d@010_0062 tatrāpi śūdro bhikṣūṇām idaṃ śeṣaṃ ca kalpayet 13,098.022d@010_0063 bhikṣubhiḥ sukṛtaprajñaiḥ kevalaṃ dharmam āśritaiḥ 13,098.022d@010_0064 samyagdarśanasaṃpannair gatādhvani hitārthibhiḥ 13,098.022d@010_0065 avakāśam imaṃ medhyaṃ nirmitaṃ kāmavīrudham 13,098.022d@010_0066 nirjanaṃ saṃvṛtaṃ buddhvā niyatātmā jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0067 sajalaṃ bhājanaṃ sthāpya mṛttikāṃ ca parīkṣitām 13,098.022d@010_0068 parīkṣya bhūmiṃ mūtrārthī tata āsīta vāgyataḥ 13,098.022d@010_0069 udaṅmukho divā kuryād rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ 13,098.022d@010_0070 antarhitāyāṃ bhūmau tu antarhitaśirās tathā 13,098.022d@010_0071 asamāpte tathā śauce na vācaṃ kiṃ cid īrayet 13,098.022d@010_0072 kṛtakṛtyas tathācamya gacchan nodīrayed vacaḥ 13,098.022d@010_0073 śaucārtham upaviṣṭas tu mṛdbhājanapuraskṛtaḥ 13,098.022d@010_0074 sthāpyaṃ kamaṇḍaluṃ gṛhya pārśvorubhyām athāntare 13,098.022d@010_0075 śaucaṃ kuryāc chanair vīro buddhipūrvam asaṃkaram 13,098.022d@010_0076 pāṇinā śuddham udakaṃ saṃgṛhya vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0077 vipruṣaś ca yathā na syur yathā corū na saṃspṛśet 13,098.022d@010_0078 apāne mṛttikās tisraḥ pradeyās tv anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0079 hastābhyāṃ ca tathā vipro hastaṃ hastena saṃspṛśet 13,098.022d@010_0080 apāne nava deyāḥ syur iti vṛddhānuśāsanam 13,098.022d@010_0081 mṛttikā dīyamānā hi śodhayed deśam añjasā 13,098.022d@010_0082 tasmāt pāṇitale deyā mṛttikās tu punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0083 buddhipūrvaṃ prayatnena yathā naiva spṛśet sphijau 13,098.022d@010_0084 yathā ghāto hi na bhaved kledajaḥ paridhānake 13,098.022d@010_0085 tathā gudaṃ pramārjeta śaucārthaṃ tu punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0086 pratipādaṃ tatas tyaktvā śaucam utthāya kārayet 13,098.022d@010_0087 savye dvādaśa deyāḥ syus tisras tisraḥ punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0088 deyāḥ kūrparake haste pṛṣṭhabandhe punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0089 tathaivādarśake dadyāc catasras tūbhayor api 13,098.022d@010_0090 ubhayor hastayor ekaṃ sapta sapta pradāpayet 13,098.022d@010_0091 tato 'nyāṃ mṛttikāṃ gṛhya kāryaṃ śaucaṃ punas tayoḥ 13,098.022d@010_0092 hastayor evam etad dhi mahāśaucaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0093 tato 'nyathā na kurvīta vidhir eṣa sanātanaḥ 13,098.022d@010_0094 upasthe mūtraśaucasya ata ūrdhvaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0095 ato 'nyathā tu yaḥ kuryāt prāyaścittīyate tu saḥ 13,098.022d@010_0096 malopahatacelasya dviguṇaṃ tu vidhīyate 13,098.022d@010_0097 sahapādam athorubhyāṃ hastaśaucam asaṃśayam 13,098.022d@010_0098 avadhīrayamāṇasya saṃdeha upajāyate 13,098.022d@010_0099 yathā yathā viśudhyeta tat tathā tad upakrame 13,098.022d@010_0100 sakardamaṃ tu varṣāsu gṛham āviśya saṃkaṭam 13,098.022d@010_0101 hastayor mṛttikās tisraḥ pādayoḥ ṣaṭ pradāpayet 13,098.022d@010_0102 kāmaṃ dattvā gude dadyāt tisraḥ padbhyāṃ tathaiva ca 13,098.022d@010_0103 hastaśaucaṃ prakartavyaṃ mūtraśaucavidhes tathā 13,098.022d@010_0104 mūtraśauce tathā hastau pādābhyāṃ cānupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0105 naiṣṭhike sthānaśauce tu mahāśaucaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0106 kṣārauṣarābhyāṃ vastrasya kuryāc chaucaṃ mṛdā saha 13,098.022d@010_0107 lepagandhāpanayanam amedhyasya vidhīyate 13,098.022d@010_0108 snānaśāṭyāṃ mṛdas tisro hastābhyāṃ cānupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0109 śaucaṃ prayatnataḥ kṛtvā kampayānaḥ samuddharet 13,098.022d@010_0110 deyāś catasras tisro vā dvir vāpy ekā tathāpadi 13,098.022d@010_0111 kālam āsādya deśaṃ ca śaucasya gurulāghavam 13,098.022d@010_0112 vidhinānena śaucaṃ tu nityaṃ kuryād atandritaḥ 13,098.022d@010_0113 aviprekṣann asaṃbhrāntaḥ pādau prakṣālya tatparaḥ 13,098.022d@010_0114 aprakṣālitapādas tu pāṇim ā maṇibandhanāt 13,098.022d@010_0115 adhastād upariṣṭāc ca tataḥ pāṇim upaspṛśet 13,098.022d@010_0116 manogatās tu niḥśabdā niḥśabdaṃ trir apaḥ pibet 13,098.022d@010_0117 dvir mukhaṃ parimṛjyāc ca khāni copaspṛśed budhaḥ 13,098.022d@010_0118 ṛgvedaṃ tena prīṇāti prathamaṃ yaḥ pibed apaḥ 13,098.022d@010_0119 dvitīyaṃ tu yajurvedaṃ tṛtīyaṃ sāma eva ca 13,098.022d@010_0120 mṛjyate prathamaṃ tena atharvā prītim āpnuyāt 13,098.022d@010_0121 dvitīyenetihāsaṃ ca purāṇasmṛtidevatāḥ 13,098.022d@010_0122 yac cakṣuṣi samādhatte tenādityaṃ tu prīṇayet 13,098.022d@010_0123 prīṇāti vāyuṃ ghrāṇaṃ ca diśaś cāpy atha śrotrayoḥ 13,098.022d@010_0124 brahmāṇaṃ tena prīṇāti yan mūrdhani samāpayet 13,098.022d@010_0125 samutkṣipati cāpordhvam ākāśaṃ tena prīṇayet 13,098.022d@010_0126 prīṇāti viṣṇuṃ padbhyāṃ tu salilaṃ vai samādadhat 13,098.022d@010_0127 prāṅmukhodaṅmukho vāpi antarjānur upaspṛśet 13,098.022d@010_0128 sarvatra vidhir ity eṣa bhojanādiṣu nityaśaḥ 13,098.022d@010_0129 anneṣu dantalagneṣu ucchiṣṭaḥ punar ācamet 13,098.022d@010_0130 vidhir eṣa samuddiṣṭaḥ śauce cābhyukṣaṇaṃ smṛtam 13,098.022d@010_0131 śūdrasyaiṣa vidhir dṛṣṭo gṛhān niṣkramataḥ sataḥ 13,098.022d@010_0132 nityaṃ tv aluptaśaucena vartitavyaṃ kṛtātmanā 13,098.022d@010_0133 yaśaskāmena bhikṣubhyaḥ śūdreṇātmahitārthinā 13,098.022d@010_0133 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0134 kṣatrā ārambhayajñās tu vīryayajñā viśaḥ smṛtāḥ 13,098.022d@010_0135 śūdrāḥ paricarāyajñā japayajñās tu brāhmaṇāḥ 13,098.022d@010_0136 śuśrūṣājīvinaḥ śūdrā vaiśyā vipaṇijīvinaḥ 13,098.022d@010_0137 aniṣṭanigrahāḥ kṣatrā viprāḥ svādhyāyajīvinaḥ 13,098.022d@010_0138 tapasā śobhate vipro rājanyaḥ pālanādibhiḥ 13,098.022d@010_0139 ātithyena tathā vaiśyaḥ śūdro dāsyena śobhate 13,098.022d@010_0140 yatātmanā tu śūdreṇa śuśrūṣā nityam eva ca 13,098.022d@010_0141 kartavyā triṣu varṇeṣu prāyeṇāśramavāsiṣu 13,098.022d@010_0142 aśaktena trivargasya sevyā hy āśramavāsinaḥ 13,098.022d@010_0143 yathāśakyaṃ yathāprajñaṃ yathādharmaṃ yathāśrutam 13,098.022d@010_0144 viśeṣeṇaiva kartavyā śuśrūṣā bhikṣukāśrame 13,098.022d@010_0145 āśramāṇāṃ tu sarveṣāṃ caturṇāṃ bhikṣukāśramam 13,098.022d@010_0146 pradhānam iti varṇyante śiṣṭāḥ śāstraviniścaye 13,098.022d@010_0147 yac copadiśyate śiṣṭaiḥ śrutismṛtividhānataḥ 13,098.022d@010_0148 tathā stheyam aśaktena sa dharma iti niścitaḥ 13,098.022d@010_0149 ato 'nyathā tu kurvāṇaḥ śreyo nāpnoti mānavaḥ 13,098.022d@010_0150 tasmād bhikṣuṣu śūdreṇa kāryam ātmahitaṃ sadā 13,098.022d@010_0151 iha yat kurute śreyas tat pretya samupāśnute 13,098.022d@010_0152 tac cānasūyatā kāryaṃ kartavyaṃ yad dhi manyate 13,098.022d@010_0153 asūyatā kṛtasyeha phalaṃ duḥkhād avāpyate 13,098.022d@010_0154 priyavādī jitakrodho vītatandrir amatsaraḥ 13,098.022d@010_0155 kṣamāvāñ śīlasaṃpannaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 13,098.022d@010_0156 āpadbhāvena kuryād dhi śuśrūṣāṃ bhikṣukāśrame 13,098.022d@010_0157 ayaṃ me paramo dharmas tv anenemaṃ suduṣkaram 13,098.022d@010_0158 saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyāmi na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0159 vibhayo deham utsṛjya yāsyāmi paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0160 nātaḥ paraṃ mamāpy anya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,098.022d@010_0161 evaṃ saṃcintya manasā śūdro buddhisamādhinā 13,098.022d@010_0162 kuryād avimanā nityaṃ śuśrūṣādharmam uttamam 13,098.022d@010_0163 śuśrūṣāniyameneha bhāvyaṃ śiṣṭāśinā sadā 13,098.022d@010_0164 śamānvitena dāntena kāryākāryavidā sadā 13,098.022d@010_0165 sarvakāryeṣu kṛtyāni kṛtāny eva tu darśayet 13,098.022d@010_0166 yathā priyo bhaved bhikṣus tathā kāryaṃ prasādhayet 13,098.022d@010_0167 yad akalpaṃ bhaved bhikṣor na tat kāryaṃ samācaret 13,098.022d@010_0168 yadāśramasyāviruddhaṃ dharmamātrābhisaṃhitam 13,098.022d@010_0169 tat kāryam avicāreṇa nityam eva śubhārthinā 13,098.022d@010_0170 manasā karmaṇā vācā nityam eva prasādayet 13,098.022d@010_0171 sthātavyaṃ tiṣṭhamāneṣu gacchamānān anuvrajet 13,098.022d@010_0172 āsīneṣv āsitavyaṃ ca nityam evānuvartatā 13,098.022d@010_0173 dharmalabdhena snehena pādau saṃpīḍayet sadā 13,098.022d@010_0174 udvartanādīṃś ca tathā kuryād apraticoditaḥ 13,098.022d@010_0175 naiśakāryāṇi kṛtvā tu nityaṃ caivānucoditaḥ 13,098.022d@010_0176 yathāvidhir upaspṛśya saṃnyasya jalabhājanam 13,098.022d@010_0177 bhikṣūṇāṃ nilayaṃ gatvā praṇamya vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0178 brahmapūrvān gurūṃs tatra praṇamya niyatendriyaḥ 13,098.022d@010_0179 tathācāryapurogāṇām anukuryān namaskriyām 13,098.022d@010_0180 svadharmacāriṇāṃ cāpi sukhaṃ pṛṣṭvābhivādya ca 13,098.022d@010_0181 yo bhavet pūrvasaṃsiddhas tulyadharmā bhavet sadā 13,098.022d@010_0182 tasmai praṇāmaḥ kartavyo netareṣu kadā cana 13,098.022d@010_0183 anuktvā teṣu cotthāya nityam eva yatavrataḥ 13,098.022d@010_0184 saṃmārjanam atho kṛtvā kṛtvā cāpy upalepanam 13,098.022d@010_0185 tataḥ puṣpabaliṃ dadyāt puṣpāṇy ādāya dharmataḥ 13,098.022d@010_0186 niṣkramyāvasathāt tūrṇam anyat karma samācaret 13,098.022d@010_0187 yathopaghāto na bhavet svādhyāye ''śramiṇāṃ tathā 13,098.022d@010_0188 upaghātaṃ tu kurvāṇa enasā saṃprayujyate 13,098.022d@010_0189 tathātmā praṇidhātavyo yathā te prītim āpnuyuḥ 13,098.022d@010_0190 paricārako 'haṃ varṇānāṃ trayāṇāṃ dharmataḥ smṛtaḥ 13,098.022d@010_0191 kim utāśramavṛddhānāṃ yathālabdhopajīvinām 13,098.022d@010_0192 bhikṣūṇāṃ gatarāgāṇāṃ kevalaṃ jñānadarśinām 13,098.022d@010_0193 viśeṣeṇa mayā kāryā śuśrūṣā niyatātmanā 13,098.022d@010_0194 teṣāṃ prasādāt tapasā prāpsyāmīṣṭāṃ śubhāṃ gatim 13,098.022d@010_0195 evam etad viniścitya yadi seveta bhikṣukān 13,098.022d@010_0196 vidhinā svopadiṣṭena prāpnoti paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0196 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0197 na tathā saṃpradānena nopavāsādibhis tathā 13,098.022d@010_0198 iṣṭāṃ gatim avāpnoti yathā śuśrūṣakarmaṇā 13,098.022d@010_0199 yādṛśena tu toyena śuddhiṃ prakurute naraḥ 13,098.022d@010_0200 tādṛg bhavati tad dhautam udakasya svabhāvataḥ 13,098.022d@010_0201 śūdro 'py etena mārgeṇa yādṛśaṃ sevate janam 13,098.022d@010_0202 tādṛg bhavati saṃsargād acireṇa na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0203 tasmāt prayatnataḥ sevyā bhikṣavo niyatātmanā 13,098.022d@010_0204 udakagrahaṇādyena snapanodvartanais tathā 13,098.022d@010_0205 adhvanā karśitānāṃ ca vyādhitānāṃ tathaiva ca 13,098.022d@010_0206 śuśrūṣāṃ niyataṃ kuryāt teṣām āpadi yatnataḥ 13,098.022d@010_0207 darbhājināny avekṣeta bhaikṣabhājanam eva ca 13,098.022d@010_0208 yathākāmaṃ ca kāryāṇi sarvāṇy evopasādhayet 13,098.022d@010_0209 prāyaścittaṃ yathā na syāt tathā sarvaṃ samācaret 13,098.022d@010_0210 vyādhitānāṃ tu prayataś cailaprakṣālanādibhiḥ 13,098.022d@010_0211 pratikarmakriyā kāryā bheṣajānayanais tathā 13,098.022d@010_0212 piṃṣaṇālepanaṃ cūrṇaṃ kaṣāyam atha sādhanam 13,098.022d@010_0213 nānyasya praticāreṣu sukhārtham upapādayet 13,098.022d@010_0214 bhikṣāṭano 'bhigaccheta bhiṣajaś ca vipaścitaḥ 13,098.022d@010_0215 tato viniṣkrayārthāni dravyāṇi samupārjayet 13,098.022d@010_0216 yaś ca prītamanā dadyād ādadyād bheṣajaṃ naraḥ 13,098.022d@010_0217 aśraddhayā hi dattāni tāny abhojyāni bhikṣubhiḥ 13,098.022d@010_0218 śraddhayā yad upādattaṃ śraddhayā copapāditam 13,098.022d@010_0219 tasyopabhogād dharmaḥ syād vyādhibhiś ca nivartyate 13,098.022d@010_0220 ā dehapatanād evaṃ śuśrūṣārtham atandritaiḥ 13,098.022d@010_0221 na tv eva dharmam utsṛjya kuryāt teṣāṃ pratikriyām 13,098.022d@010_0222 svabhāvato hi dvaṃdvāni viprayānty upayānti ca 13,098.022d@010_0223 svabhāvataḥ sarvabhāvā bhavanti na bhavanti ca 13,098.022d@010_0224 sāgarasyormisadṛśā vijñātavyā guṇātmakāḥ 13,098.022d@010_0225 vidyād evaṃ hi yo dhīmāṃs tattvavit tattvadarśanaḥ 13,098.022d@010_0226 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0226 na sa lipyeta pāpena padmapatram ivāmbhasā 13,098.022d@010_0227 evaṃ prayatitavyaṃ hi śuśrūṣārtham atandritaiḥ 13,098.022d@010_0228 sarvābhir upasevābhis tuṣyanti yatayo yathā 13,098.022d@010_0229 nāparādhyeta bhikṣos tu na cainam avadhīrayet 13,098.022d@010_0230 uttaraṃ ca na saṃdadyāt kruddhaṃ caiva prasādayet 13,098.022d@010_0231 śreya evābhidhātavyaṃ kartavyaṃ ca prahṛṣṭavat 13,098.022d@010_0232 tūṣṇīṃbhāvena vai tatra na kruddham abhisaṃvadet 13,098.022d@010_0233 nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam 13,098.022d@010_0234 labdhālabdhena jīveta tathaiva paritoṣayet 13,098.022d@010_0235 kopinaṃ tu na yāceta jñānavidveṣakāritaḥ 13,098.022d@010_0236 sthāvareṣu dayāṃ kuryāj jaṃgameṣu ca prāṇiṣu 13,098.022d@010_0237 yathātmani tathānyeṣu samāṃ dṛṣṭiṃ nipātayet 13,098.022d@010_0238 sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 13,098.022d@010_0239 saṃpaśyamāno vicaran brahmabhūyāya kalpate 13,098.022d@010_0240 hiṃsāṃ vā yadi vāhiṃsāṃ na kuryād ātmakāraṇāt 13,098.022d@010_0241 yatretaro bhaven nityaṃ doṣaṃ tatra na kārayet 13,098.022d@010_0242 evaṃ sa mucyate doṣāt parān āśritya vartayan 13,098.022d@010_0243 ātmāśrayeṇa doṣeṇa lipyate hy alpabuddhimān 13,098.022d@010_0244 jarāyujāṇḍajāś caiva udbhijjāḥ svedajāś ca ye 13,098.022d@010_0245 avadhyāḥ sarva evaite budhaiḥ samanuvarṇitāḥ 13,098.022d@010_0246 niścayārthaṃ vibuddhānāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0247 hiṃsā yathānyā vihitā tathā doṣaṃ prayojayet 13,098.022d@010_0248 yathopadiṣṭaṃ guruṇā śiṣyasya carato vidhim 13,098.022d@010_0249 na hi lobhaḥ prabhavati hiṃsā vāpi tadātmikā 13,098.022d@010_0250 śāstradarśanam etad dhi vihitaṃ viśvayoninā 13,098.022d@010_0251 yady etad evaṃ manyeta śūdro hy api ca buddhimān 13,098.022d@010_0252 kṛtaṃ kṛtavatāṃ gacchet kiṃ punar yo niṣevate 13,098.022d@010_0253 na śūdraḥ patate kaś cin na ca saṃskāram arhati 13,098.022d@010_0254 nāsyādhikāro dharme 'sti na dharmāt pratiṣedhanam 13,098.022d@010_0255 anugrahārthaṃ manunā sarvavarṇeṣu varṇitam 13,098.022d@010_0256 yadāpavādas tu bhavet strīkṛtaḥ paricārake 13,098.022d@010_0257 abhrāvakāśaśayanaṃ tasya saṃvatsaraṃ smṛtam 13,098.022d@010_0258 tena tasya bhavec chāntis tato bhūyo 'py upāvrajet 13,098.022d@010_0259 savarṇāyā bhaved etad dhīnāyās tv ardham arhati 13,098.022d@010_0260 varṣatrayaṃ tu vaiśyāyāḥ kṣatriyāyās tu ṣaṭ samāḥ 13,098.022d@010_0261 brāhmaṇyā tu sametasya samā dvādaśa kīrtitāḥ 13,098.022d@010_0262 kaṭāgninā vā dagdhavyas tasminn eva kṣaṇe bhavet 13,098.022d@010_0263 śiśnāvapātanād vāpi viśuddhiṃ samavāpnuyāt 13,098.022d@010_0264 anasthibandham ekaṃ tu yadi prāṇair viyojayet 13,098.022d@010_0265 upoṣyaikāham ādadyāt prāṇāyāmāṃs tu dvādaśa 13,098.022d@010_0266 triḥ snānam udake kṛtvā tasmāt pāpāt pramucyate 13,098.022d@010_0267 asthibandheṣu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0268 anena vidhinā vāpi sthāvareṣu na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0269 kāyena padbhyāṃ hastābhyām aparādhāt tu mucyate 13,098.022d@010_0270 aduṣṭaṃ kṣapayed yas tu sarvavarṇeṣu vācayet 13,098.022d@010_0271 tasyāpy aṣṭaguṇaṃ vidyāt prāyaścittaṃ tad eva tu 13,098.022d@010_0272 caturguṇaṃ karmakṛte dviguṇaṃ vākpradūṣite 13,098.022d@010_0273 kṛtvā tu mānasaṃ pāpaṃ tathaivaikaguṇaṃ smṛtam 13,098.022d@010_0274 tasmād etāni sarvāṇi viditvā na samācaret 13,098.022d@010_0275 sarvabhūtahitārthaṃ hi kuśalāni samācaret 13,098.022d@010_0276 evaṃ samāhitamanāḥ sevate yadi sattamān 13,098.022d@010_0277 tadgatis tatsamācāras tanmanās tatparāyaṇaḥ 13,098.022d@010_0278 nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam 13,098.022d@010_0279 kālam eva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā 13,098.022d@010_0280 evaṃ pravartamānas tu vinītaḥ prayatātmavān 13,098.022d@010_0281 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0281 nirṇayaṃ puṇyapāpābhyām acireṇopagacchati 13,098.022d@010_0282 śuśrūṣānirato nityam ariṣṭāny upalakṣayet 13,098.022d@010_0283 traivārṣikaṃ dvivārṣikaṃ vā vārṣikaṃ vā samutthitam 13,098.022d@010_0284 ṣāṇmāsikaṃ māsikaṃ vā saptarātrikam eva vā 13,098.022d@010_0285 sarvāṃs tadarthān vā vidyāt teṣāṃ cihnāni lakṣayet 13,098.022d@010_0286 puruṣaṃ hiraṇmayaṃ yas tu tiṣṭhantaṃ dakṣiṇāmukham 13,098.022d@010_0287 lakṣayed uttareṇaiva mṛtyus traivārṣiko bhavet 13,098.022d@010_0288 śuddhamaṇḍalam ādityam araśmiṃ saṃprapaśyataḥ 13,098.022d@010_0289 saṃvatsaradvayenaiva tasya mṛtyuṃ samādiśet 13,098.022d@010_0290 jyotsnāyām ātmanaś chāyāṃ sacchidrāṃ yaḥ prapaśyati 13,098.022d@010_0291 mṛtyuṃ saṃvatsareṇaiva jānīyāt sa vicakṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0292 viśiraskāṃ yadā chāyāṃ paśyet puruṣa ātmanaḥ 13,098.022d@010_0293 jānīyād ātmano mṛtyuṃ ṣaṇmāseneha buddhimān 13,098.022d@010_0294 karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇute yadi 13,098.022d@010_0295 jānīyād ātmano mṛtyuṃ māsenaiva vicakṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0296 śavagandham upāghrāti anyad vā surabhiṃ naraḥ 13,098.022d@010_0297 devatāyatanastho vai saptarātreṇa mṛtyubhāk 13,098.022d@010_0298 karṇanāsāpanayanaṃ dantadṛṣṭivirāgatā 13,098.022d@010_0299 luptasaṃjñaṃ hi karaṇaṃ sadyo mṛtyuṃ samādiśet 13,098.022d@010_0300 evam eṣām ariṣṭānāṃ paśyed anyatamaṃ yadi 13,098.022d@010_0301 na taṃ kālaṃ parīkṣeta yathāriṣṭaṃ prakalpitam 13,098.022d@010_0302 abhyāśena tu kālasya gaccheta pulinaṃ śuci 13,098.022d@010_0303 tatra prāṇān pramuñceta tam īśānam anusmaran 13,098.022d@010_0304 tato 'nyaṃ deham āsādya gāndharvaṃ sthānam āpnuyāt 13,098.022d@010_0305 tatrastho vasate viṃśatpadmāni sa mahādyutiḥ 13,098.022d@010_0306 gandharvaiś citrasenādyaiḥ sahitaḥ satkṛtas tathā 13,098.022d@010_0307 nīlavaiḍūryavarṇena vimānenāvabhāsayan 13,098.022d@010_0308 nabhaḥsthalam adīnātmā sārdham apsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0309 chandakāmānusārī ca tatra tatra mahīyate 13,098.022d@010_0310 modate 'maratulyātmā sadāmaragaṇaiḥ saha 13,098.022d@010_0311 patitaś ca kṣaye kāle kṣaṇena vimaladyutiḥ 13,098.022d@010_0312 vaiśyasya bahuvittasya kule 'grye bahugodhane 13,098.022d@010_0313 avāpya tatra vai janma sa pūto devakarmaṇā 13,098.022d@010_0314 chandasā jāgatenaiva prāptopanayanaṃ tataḥ 13,098.022d@010_0315 kṣaumavastropakaraṇaṃ dvijatvaṃ samavāpya tu 13,098.022d@010_0316 adhīyamāno vedārthān guruśuśrūṣaṇe rataḥ 13,098.022d@010_0317 brahmacārī jitakrodhas tapasvī jāyate tataḥ 13,098.022d@010_0318 adhītya dakṣiṇāṃ dattvā gurave vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0319 kṛtadāraḥ samupaiti gṛhasthavratam uttamam 13,098.022d@010_0320 dadāti yajate caiva yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 13,098.022d@010_0321 agnihotram upāsan vai juhvac caiva yathāvidhi 13,098.022d@010_0322 dharmaṃ saṃcinute nityaṃ mṛdugāmī jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0323 sa kālapariṇāmāt tu mṛtyunā saṃprayujyate 13,098.022d@010_0324 saṃskṛtaś cāgnihotreṇa kṛtapātropadhānavān 13,098.022d@010_0325 saṃskṛto deham utsṛjya marudbhir upapadyate 13,098.022d@010_0326 marudbhiḥ sahitaś cāpi tulyatejā mahādyutiḥ 13,098.022d@010_0327 bālārkasamavarṇena vimānena virājatā 13,098.022d@010_0328 sukhaṃ carati tatrastho gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0329 virajombarasaṃvītas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0330 chandakāmānusārī ca dviguṇaṃ kālam āvaset 13,098.022d@010_0331 saṃnivarteta kālena sthānāt tasmāt paricyutaḥ 13,098.022d@010_0332 avitṛptavihārārtho divyabhogān vihāya tu 13,098.022d@010_0333 sa jāyate nṛpakule gajāśvarathasaṃkule 13,098.022d@010_0334 pārthivīṃ śriyam āpannaḥ śrīmān dharmapatir yathā 13,098.022d@010_0335 janmaprabhṛti saṃskāraṃ caulopanayanāni ca 13,098.022d@010_0336 prāpya rājakule tatra yathāvad vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0337 chandasā traiṣṭubheneha dvijatvam upanīyate 13,098.022d@010_0338 adhītya vedam akhilaṃ dhanurvedaṃ ca mukhyaśaḥ 13,098.022d@010_0339 samāvṛttas tataḥ pitrā yauvarājye 'bhiṣicyate 13,098.022d@010_0340 kṛtadārakriyaḥ śrīmān rājyaṃ saṃprāpya dharmataḥ 13,098.022d@010_0341 prajāḥ pālayate samyak ṣaḍbhāgakṛtasaṃvidhiḥ 13,098.022d@010_0342 yajñair bahubhir ījānaḥ samyag āptārthadakṣiṇaiḥ 13,098.022d@010_0343 praśāsati mahīṃ śrīmān rājyam indrasamadyutiḥ 13,098.022d@010_0344 svadharmanirato nityaṃ putrapautrasahāyavān 13,098.022d@010_0345 kālasya vaśam āpannaḥ prāṇāṃs tyajati saṃyuge 13,098.022d@010_0346 devarājasya bhavanam indralokam avāpnute 13,098.022d@010_0347 saṃpūjyamānas tridaśair vicacāra yathāsukham 13,098.022d@010_0348 rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhir yathā devapatis tathā 13,098.022d@010_0349 taiḥ stūyate bandibhis tu nānāvādyaiḥ prabodhyate 13,098.022d@010_0350 divyajāmbūnadamayaṃ bhrājamānaṃ samantataḥ 13,098.022d@010_0351 varāpsarobhiḥ saṃpūrṇaṃ devagandharvasevitam 13,098.022d@010_0352 yānam āruhya vicared yathā śakraḥ śacīpatiḥ 13,098.022d@010_0353 sa tatra vasate ṣaṣṭiṃ padmānīha mudānvitaḥ 13,098.022d@010_0354 sarvāṃl lokān anucaran maharddhir avabhāsayan 13,098.022d@010_0355 atha puṇyakṣayāt tasmāt sthāpyate bhuvi bhārata 13,098.022d@010_0356 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0356 jāyate ca dvijakule vedavedāṅgapārage 13,098.022d@010_0357 tataḥ śrutisamāpannaḥ saṃskṛtaś ca yathāvidhi 13,098.022d@010_0358 caulopanayanaṃ tasya yathāvat kriyate dvijaiḥ 13,098.022d@010_0359 tato 'ṣṭame sa varṣe tu vratopanayanādibhiḥ 13,098.022d@010_0360 kriyābhir vidhidṛṣṭābhir brahmatvam upanīyate 13,098.022d@010_0361 gāyatreṇa cchandasā tu saṃskṛtaś caritavrataḥ 13,098.022d@010_0362 adhīyamāno medhāvī śuddhātmā niyatavrataḥ 13,098.022d@010_0363 acireṇaiva kālena sāṅgān vedān avāpnute 13,098.022d@010_0364 samāvṛttaḥ sa dharmātmā samāvṛttakriyas tathā 13,098.022d@010_0365 yājanādhyāpanarataḥ kuśale karmaṇi sthitaḥ 13,098.022d@010_0366 agnihotraparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ 13,098.022d@010_0367 yajate vividhair yajñair japayajñais tathaiva ca 13,098.022d@010_0368 nyāyāgatadhanānveṣī nyāyavṛttas tapodhanaḥ 13,098.022d@010_0369 sarvabhūtahitaś caiva sarvaśāstraviśāradaḥ 13,098.022d@010_0370 svadāraparituṣṭātmā ṛtugāmī jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0371 parāpavādavirataḥ satyavrataparaḥ sadā 13,098.022d@010_0372 sa kālapariṇāmāt tu saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 13,098.022d@010_0373 saṃskṛtaś cāgnihotreṇa yathāvad vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0374 somalokam avāpnoti dehanyāsān na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0375 tatra somaprabhair devair agniṣv āttaiś ca bhāsvaraiḥ 13,098.022d@010_0376 tathā barhiṣadaiś caiva devair āṅgirasair api 13,098.022d@010_0377 viśvebhiś caiva devaiś ca tathā brahmarṣibhiḥ punaḥ 13,098.022d@010_0378 devarṣibhiś cāpratimais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0379 sādhyaiḥ siddhaiś ca satataṃ satkṛtas tatra modate 13,098.022d@010_0380 jātarūpamayaṃ divyam arkatulyaṃ manojavam 13,098.022d@010_0381 devagandharvasaṃkīrṇaṃ vimānam adhirohati 13,098.022d@010_0382 saumyarūpā manaḥkāntās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ 13,098.022d@010_0383 somakanyā vimānasthaṃ ramayanti mudānvitāḥ 13,098.022d@010_0384 sa tatra ramate prītaḥ saha devaiḥ saharṣibhiḥ 13,098.022d@010_0385 lokān sarvān anucaran dīptatejā manojavaḥ 13,098.022d@010_0386 sabhāṃ kāmajavīṃ cāpi nityam evābhigacchati 13,098.022d@010_0387 sarvalokeśvaram ṛṣiṃ namaskṛtya pitāmaham 13,098.022d@010_0388 parameṣṭhir anantaśrīr lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 13,098.022d@010_0389 yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 13,098.022d@010_0390 sa tatra vartate śrīmān dviśataṃ dvijasattamaḥ 13,098.022d@010_0391 atha kālakṣayāt tasmāt sthānād āvartate punaḥ 13,098.022d@010_0392 jātidharmāṃs tathā sarvān sargād āvartanāni ca 13,098.022d@010_0393 aśāśvatam idaṃ sarvam iti cintyopalabhya ca 13,098.022d@010_0394 śāśvataṃ divyam acalam adīnam apunarbhavam 13,098.022d@010_0395 āsthāsyaty abhayaṃ nityaṃ yatrāvṛttir na vidyate 13,098.022d@010_0396 yatra gatvā na mriyate janma cāpi na vidyate 13,098.022d@010_0397 garbhakleśā mayā prāptā jāyatā ca punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0398 kāyakleśāś ca vividhā dvaṃdvāni vividhāni ca 13,098.022d@010_0399 śītoṣṇasukhaduḥkhāni īrṣyādveṣakṛtāni ca 13,098.022d@010_0400 tatratatropabhuktāni na kva cic chāśvatī sthitiḥ 13,098.022d@010_0401 evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā nirmucya grahabandhanāt 13,098.022d@010_0402 chittvā bhāryāmayaṃ pāśaṃ tathaivāpatyasaṃbhavam 13,098.022d@010_0403 yatidharmam upāśritya guruśuśrūṣaṇe rataḥ 13,098.022d@010_0404 acireṇaiva kālena śreyaḥ samadhigacchati 13,098.022d@010_0405 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca viditvā so 'rthatattvataḥ 13,098.022d@010_0406 anujñātaś ca guruṇā yathāśāstram avasthitaḥ 13,098.022d@010_0407 puṇyatīrthānusevī ca nadīnāṃ pulināśrayaḥ 13,098.022d@010_0408 śūnyāgāraniketaś ca vanavṛkṣaguhāśayaḥ 13,098.022d@010_0409 araṇyānucaro nityaṃ devāraṇyaniketanaḥ 13,098.022d@010_0410 ekarātraṃ dvirātraṃ vā na kva cit sajjate dvijaḥ 13,098.022d@010_0411 śīrṇaparṇapuṭe cāpi vyahne carati bhikṣukaḥ 13,098.022d@010_0412 na bhogārtham anupretya yātrāmātraṃ samaśnute 13,098.022d@010_0413 dharmalabdhaṃ samaśnāti na kāmāt kiṃ cid aśnute 13,098.022d@010_0414 yugamātradṛg adhvānaṃ krośād ūrdhvaṃ na gacchati 13,098.022d@010_0415 samo mānāvamānābhyāṃ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 13,098.022d@010_0416 sarvabhūtābhayakaras tathaivābhayadakṣiṇaḥ 13,098.022d@010_0417 nirdvaṃdvo nirnamaskāro nirānandaparigrahaḥ 13,098.022d@010_0418 nirmamo nirahaṃkāraḥ sarvabhūtanirāśrayaḥ 13,098.022d@010_0419 parisaṃkhyānatattvajñas tadā satyarataḥ sadā 13,098.022d@010_0420 ūrdhvaṃ nādho na tiryak ca na kiṃ cid abhikāmayet 13,098.022d@010_0421 evaṃ hi ramamāṇas tu yatidharmaṃ yathāvidhi 13,098.022d@010_0422 kālasya parimāṇāt tu yathā pakvaphalaṃ tathā 13,098.022d@010_0423 sa visṛjya svakaṃ dehaṃ praviśed brahma śāśvatam 13,098.022d@010_0424 nirāmayam anādyantaṃ guṇasaumyam acetanam 13,098.022d@010_0425 nirakṣaram abījaṃ ca nirindriyam ajaṃ tathā 13,098.022d@010_0426 ajayyam akṣayaṃ yat tad abhedyaṃ sūkṣmam eva ca 13,098.022d@010_0427 nirguṇaṃ ca prakṛtiman nirvikāraṃ ca sarvaśaḥ 13,098.022d@010_0428 bhūtabhavyabhaviṣyasya kālasya parameśvaram 13,098.022d@010_0429 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0429 avyaktaṃ puruṣaṃ kṣetram ānantyāya prapadyate 13,098.022d@010_0430 evaṃ sa bhikṣur nirvāṇaṃ prāpnuyād dagdhakilbiṣaḥ 13,098.022d@010_0431 ihastho deham utsṛjya nīḍaṃ śakunivad yathā 13,098.022d@010_0432 satpathālambanād eva śūdraḥ prāpnoti sadgatim 13,098.022d@010_0433 brahmaṇaḥ sthānam acalaṃ sthānāt sthānam avāpnuyāt 13,098.022d@010_0434 yathā khanan khanitreṇa jāṅgale vāri vindati 13,098.022d@010_0435 anirvedāt tataḥ sthānam īpsitaṃ pratipadyate 13,098.022d@010_0436 saiṣā gatir anādyantā sarvair apy upadhāritā 13,098.022d@010_0437 tasmāc chūdrair anirvedāc chraddadhānais tu nityadā 13,098.022d@010_0438 vartitavyaṃ yathāśaktyā yathā proktaṃ manīṣibhiḥ 13,098.022d@010_0439 yat karoti tad aśnāti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,098.022d@010_0440 nākṛtaṃ bhujyate karma na kṛtaṃ naśyate phalam 13,098.022d@010_0441 tathā śubhasamācāraḥ śubham evāpnute phalam 13,098.022d@010_0442 tathāśubhasamācāro hy aśubhaṃ samavāpnute 13,098.022d@010_0443 tathā śubhasamācāro hy aśubhāni vivarjayet 13,098.022d@010_0444 śubhāny eva samādadyād ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,098.022d@010_0445 bhūtiś ca nānyataḥ śakyā śūdrāṇām iti niścayaḥ 13,098.022d@010_0446 ṛte yatīnāṃ śuśrūṣām iti santo vyavasthitāḥ 13,098.022d@010_0447 tasmād āgamasaṃpanno bhavet suniyatendriyaḥ 13,098.022d@010_0448 śakyate hy āgamād eva gatiṃ prāptum anāmayām 13,098.022d@010_0449 parā caiṣāṃ gatir dṛṣṭā yām anveṣanti sādhavaḥ 13,098.022d@010_0450 yatrāmṛtatvaṃ labhate tyaktvā duḥkham anantakam 13,098.022d@010_0451 imaṃ hi dharmam āsthāya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 13,098.022d@010_0452 striyo vaiśyāś ca śūdrāś ca prāpnuyuḥ paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0453 kiṃ punar brāhmaṇo vidvān kṣatriyo vā bahuśrutaḥ 13,098.022d@010_0454 na cāpy akṣīṇapāpasya jñānaṃ bhavati dehinaḥ 13,098.022d@010_0455 jñānopalabdhir bhavati kṛtakṛtyo yadā bhavet 13,098.022d@010_0456 upalabhya tu vijñānaṃ jñānaṃ vāpy anasūyakaḥ 13,098.022d@010_0457 tathaiva varted guruṣu bhūyāṃsaṃ vā samāhitaḥ 13,098.022d@010_0458 athāvamanyeta guruṃ tathā teṣu pravartate 13,098.022d@010_0459 vyartham asya śrutaṃ bhavati jñānam ajñānatāṃ vrajet 13,098.022d@010_0460 gatiṃ cāpy aśubhāṃ gacchen nirayāya na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0461 prakṣīyate tasya puṇyaṃ jñānam asya virudhyate 13,098.022d@010_0462 adṛṣṭapūrvakalyāṇo yathā dṛṣṭvā vidhiṃ naraḥ 13,098.022d@010_0463 utsekān moham āpadya tattvajñānam avāptavān 13,098.022d@010_0464 evam eva hi notsekaḥ kartavyo jñānasaṃbhavaḥ 13,098.022d@010_0465 phalaṃ jñānasya hi śamaḥ praśamāya yatet sadā 13,098.022d@010_0466 upaśāntena dāntena kṣamāyuktena sarvadā 13,098.022d@010_0467 śuśrūṣā pratipattavyā nityam evānasūyatā 13,098.022d@010_0468 dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 13,098.022d@010_0469 indriyārthāṃś ca manasā mano buddhau samādadhet 13,098.022d@010_0470 dhṛtyāsīta tato gatvā śuddhadeśaṃ susaṃvṛtam 13,098.022d@010_0471 labdhvāsanaṃ yathādṛṣṭaṃ vidhipūrvaṃ samācaret 13,098.022d@010_0472 jñānayuktas tathā devaṃ hṛdistham upalakṣayet 13,098.022d@010_0473 ādīpyamānaṃ vapuṣā vidhūmam analaṃ yathā 13,098.022d@010_0474 raśmimantam ivādityaṃ vaidyutāgnim ivāmbare 13,098.022d@010_0475 saṃsthitaṃ hṛdaye paśyed īśaṃ śāśvatam avyayam 13,098.022d@010_0476 na cāyuktena śakyeta draṣṭuṃ dehe maheśvaraḥ 13,098.022d@010_0477 yuktas tu paśyate buddhyā saṃniveśya mano hṛdi 13,098.022d@010_0478 atha tv evaṃ na śaknoti kartuṃ hṛdayadhāraṇam 13,098.022d@010_0479 yathāsāṃkhyam upāsīta yathāvad yogam āsthitaḥ 13,098.022d@010_0480 pañca buddhīndriyāṇīha pañca karmendriyāṇy api 13,098.022d@010_0481 pañcabhūtaviśeṣāś ca manaś caiva tu ṣoḍaśa 13,098.022d@010_0482 tanmātrāṇy api pañcaiva mano 'haṃkāra eva ca 13,098.022d@010_0483 aṣṭamaṃ cāpy athāvyaktam etāḥ prakṛtisaṃjñitāḥ 13,098.022d@010_0484 etāḥ prakṛtayaś cāṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa 13,098.022d@010_0485 evam etad ihasthena vijñeyaṃ tattvabuddhinā 13,098.022d@010_0486 evaṃ varṣaṃ samuttīrya tīrṇo bhavati nānyathā 13,098.022d@010_0487 parisaṃkhyānam evaitan mantavyaṃ jñānabuddhinā 13,098.022d@010_0488 ahany ahani śāntātmā pāvanāya hitāya ca 13,098.022d@010_0489 evam eva prasaṃkhyāya tattvabuddhir vimucyate 13,098.022d@010_0490 niṣkalaṃ kevalaṃ bhavati śuddhatattvārthatattvavit 13,098.022d@010_0491 bhikṣukāśramam āsthāya śuśrūṣānirato budhaḥ 13,098.022d@010_0492 śūdro nirmucyate sattvasaṃsargād eva nānyathā 13,098.022d@010_0493 satsaṃnikarṣe parivartitavyaṃ 13,098.022d@010_0494 vidyādhikāś cāpi niṣevitavyāḥ 13,098.022d@010_0495 savarṇatāṃ gacchati saṃnikarṣān 13,098.022d@010_0496 nīlaḥ khago merum ivāśrayan vai 13,098.022d@010_0496 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010_0497 ity evam ākhyāya mahāmunis tadā 13,098.022d@010_0498 caturthavarṇeṣu vidhānam arthavit 13,098.022d@010_0499 śuśrūṣayā vṛttagatiṃ samādhinā 13,098.022d@010_0500 samādhiyuktaḥ prayayau svam āśramam 13,098.022d@010A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,098.022d@010A_0001 keṣāṃ devā mahābhāgāḥ saṃnamante mahātmanām 13,098.022d@010A_0002 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010A_0002 loke 'smiṃs tān ṛṣīn sarvāñ śrotum icchāmi sattama 13,098.022d@010A_0003 itihāsam imaṃ viprāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,098.022d@010A_0004 asminn arthe mahāprājñās taṃ nibodha yudhiṣṭhira 13,098.022d@010A_0005 vṛtraṃ hatvāpy upāvṛttaṃ tridaśānāṃ puraskṛtam 13,098.022d@010A_0006 mahendram anusaṃprāptaṃ stūyamānaṃ maharṣibhiḥ 13,098.022d@010A_0007 śriyā paramayā yuktaṃ rathasthaṃ harivāhanam 13,098.022d@010A_0008 mātaliḥ prāñjalir bhūtvā devam indram uvāca ha 13,098.022d@010A_0009 namaskṛtānāṃ sarveṣāṃ bhagavaṃs tvaṃ puraskṛtaḥ 13,098.022d@010A_0010 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010A_0010 yeṣāṃ loke namaskuryāt tān bravītu bhavān mama 13,098.022d@010A_0011 tasya tad vacanaṃ śrutvā devarājaḥ śacīpatiḥ 13,098.022d@010A_0012 yantāraṃ paripṛcchantaṃ tam indraḥ pratyuvāca saḥ 13,098.022d@010A_0013 dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yeṣāṃ cintayatāṃ matiḥ 13,098.022d@010A_0014 nādharme vartate nityaṃ tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0015 ye rūpaguṇasaṃpannāḥ pramadāhṛdayaṃgamāḥ 13,098.022d@010A_0016 nivṛttāḥ kāmabhogeṣu tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0017 sveṣu bhogeṣu saṃtuṣṭāḥ suvāco vacanakṣamāḥ 13,098.022d@010A_0018 amānakāmāś cārghyārhās tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0019 dhanaṃ vidyās tathaiśvaryaṃ yeṣāṃ na calayen matim 13,098.022d@010A_0020 calitāṃ ye nigṛhṇanti tān nityaṃ pūjayāmy aham 13,098.022d@010A_0021 iṣṭair dārair upetānāṃ śucīnām agnihotriṇām 13,098.022d@010A_0022 catuṣpādakuṭumbānāṃ mātale praṇamāmy aham 13,098.022d@010A_0023 mahatas tapasā prāptau dhanasya vipulasya ca 13,098.022d@010A_0024 tyāgas tasya na vai kāryo yo ''tmānaṃ nāvabudhyate 13,098.022d@010A_0025 yeṣām arthas tathā kāmo dharmamūlavivardhitaḥ 13,098.022d@010A_0026 dharmārthau yasya niyatau tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0027 dharmamūlārthakāmānāṃ brāhmaṇānāṃ gavām api 13,098.022d@010A_0028 pativratānāṃ nārīṇāṃ praṇāmaṃ prakaromy aham 13,098.022d@010A_0029 ye bhuktvā mānuṣān bhogān pūrve vayasi mātale 13,098.022d@010A_0030 tapasā svargam āyānti śaśvat tān pūjayāmy aham 13,098.022d@010A_0031 asaṃbhogān na cāsaktān dharmanityāñ jitendriyān 13,098.022d@010A_0032 saṃnyastān acalaprakhyān manasā pūjayāmi tān 13,098.022d@010A_0033 jñānaprasannavidyānāṃ nirūḍhaṃ dharmam icchatām 13,098.022d@010A_0034 paraiḥ kīrtitaśaucānāṃ mātale tān namāmy aham 13,098.022d*0443_01 mayā bhārataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,099.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,099.001a ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yat phalaṃ kurunandana 13,099.001c tad ahaṃ śrotum icchāmi tvatto 'dya bharatarṣabha 13,099.002 bhīṣma uvāca 13,099.002a supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā 13,099.002c upetā sarvabījaiś ca śreṣṭhā bhūmir ihocyate 13,099.003a tasyāḥ kṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanam 13,099.003c audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,099.004a taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ 13,099.004c triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yas taḍāgavān 13,099.005a atha vā mitrasadanaṃ maitraṃ mitravivardhanam 13,099.005c kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam 13,099.006a dharmasyārthasya kāmasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.006c taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kṣetram eva mahāśrayam 13,099.007a caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgam upalakṣayet 13,099.007c taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śriyam uttamām 13,099.008a devā manuṣyā gandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ 13,099.008c sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam 13,099.009a tasmāt tāṃs te pravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ smṛtāḥ 13,099.009c yā ca tatra phalāvāptir ṛṣibhiḥ samudāhṛtā 13,099.010a varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati 13,099.010c agnihotraphalaṃ tasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.011a śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.011c gosahasrasya sa pretya labhate phalam uttamam 13,099.012a hemantakāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.012c sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam 13,099.013a yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhavet 13,099.013c agniṣṭomasya yajñasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.014a taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam 13,099.014b*0444_01 vasantakāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.014c atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute 13,099.015a nidāghakāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.015c vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ 13,099.016a sa kulaṃ tārayet sarvaṃ yasya khāte jalāśaye 13,099.016c gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaś ca narāḥ sadā 13,099.017a taḍāge yasya gāvas tu pibanti tṛṣitā jalam 13,099.017c mṛgapakṣimanuṣyāś ca so 'śvamedhaphalaṃ labhet 13,099.018a yat pibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca 13,099.018c taḍāgadasya tat sarvaṃ pretyānantyāya kalpate 13,099.019a durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai 13,099.019c pānīyasya pradānena prītir bhavati śāśvatī 13,099.020a tilān dadata pānīyaṃ dīpān dadata jāgrata 13,099.020c jñātibhiḥ saha modadhvam etat preteṣu durlabham 13,099.021a sarvadānair gurutaraṃ sarvadānair viśiṣyate 13,099.021c pānīyaṃ naraśārdūla tasmād dātavyam eva hi 13,099.022a evam etat taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalam uttamam 13,099.022b*0445_01 ekāham api kaunteya bhūmistham udakaṃ kuru 13,099.022b*0445_02 kulaṃ tārayate janma sapta sapta ca sapta ca 13,099.022c ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇām api ropaṇe 13,099.023a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayaḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ 13,099.023c vṛkṣagulmalatāvallyas tvaksārās tṛṇajātayaḥ 13,099.024a etā jātyas tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇās tv ime 13,099.024b*0446_01 panasāmrādayo vṛkṣā gulmā mandārapūrvakāḥ 13,099.024b*0446_02 nāgikā maricā vallyo mālatītyādikā latāḥ 13,099.024b*0446_03 veṇukramukatvaksārāḥ sasyāni tṛṇajātayaḥ 13,099.024b*0447_01 sasyāni ropaṇād eṣāṃ tṛptir bhavati śāśvatī 13,099.024c kīrtiś ca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham 13,099.025a labhate nāma loke ca pitṛbhiś ca mahīyate 13,099.025c devalokagatasyāpi nāma tasya na naśyati 13,099.026a atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata 13,099.026b*0448_01 śatāvarāñ śataparān mātāpitṛpitāmahān 13,099.026c tārayed vṛkṣaropī ca tasmād vṛkṣān praropayet 13,099.026d*0449_01 ropayitvā tu yo vṛkṣān kāle śuśrūṣate nagān 13,099.027a tasya putrā bhavanty ete pādapā nātra saṃśayaḥ 13,099.027c paralokagataḥ svargaṃ lokāṃś cāpnoti so 'vyayān 13,099.028a puṣpaiḥ suragaṇān vṛkṣāḥ phalaiś cāpi tathā pitṝn 13,099.028c chāyayā cātithīṃs tāta pūjayanti mahīruhāḥ 13,099.028d*0450_01 pūjayanti kṣitiruhāś chāyayā hy atithīn sadā 13,099.029a kiṃnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ 13,099.029c tathā ṛṣigaṇāś caiva saṃśrayanti mahīruhān 13,099.030a puṣpitāḥ phalavantaś ca tarpayantīha mānavān 13,099.030c vṛkṣadaṃ putravad vṛkṣās tārayanti paratra ca 13,099.031a tasmāt taḍāge vṛkṣā vai ropyāḥ śreyorthinā sadā 13,099.031c putravat paripālyāś ca putrās te dharmataḥ smṛtāḥ 13,099.032a taḍāgakṛd vṛkṣaropī iṣṭayajñaś ca yo dvijaḥ 13,099.032c ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ 13,099.033a tasmāt taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃś caiva ropayet 13,099.033c yajec ca vividhair yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet 13,100.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,100.001a gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha 13,100.001c ṛddhim āpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva 13,100.002 bhīṣma uvāca 13,100.002a atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa 13,100.002c vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāś caiva bhārata 13,100.003a saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān 13,100.003c papraccha bharataśreṣṭha yad etat pṛcchase 'dya mām 13,100.004 vāsudeva uvāca 13,100.004a gārhasthyaṃ dharmam āśritya mayā vā madvidhena vā 13,100.004c kim avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 13,100.005 pṛthivy uvāca 13,100.005a ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāś caiva mādhava 13,100.005c ijyāś caivārcanīyāś ca yathā caivaṃ nibodha me 13,100.006a sadā yajñena devāṃś ca ātithyena ca mānavān 13,100.006c chandataś ca yathānityam arhān yuñjīta nityaśaḥ 13,100.006e tena hy ṛṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana 13,100.007a nityam agniṃ paricared abhuktvā balikarma ca 13,100.007c kuryāt tathaiva devā vai prīyante madhusūdana 13,100.008a kuryād aharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā 13,100.008c payomūlaphalair vāpi pitṝṇāṃ prītim āharan 13,100.009a siddhānnād vaiśvadevaṃ vai kuryād agnau yathāvidhi 13,100.009c agnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryam anantaram 13,100.010a prajānāṃ pataye caiva pṛthag ghomo vidhīyate 13,100.010c tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet 13,100.011a dakṣiṇāyāṃ yamāyeha pratīcyāṃ varuṇāya ca 13,100.011c somāya cāpy udīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye 13,100.012a dhanvantareḥ prāg udīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava 13,100.012c manor vai iti ca prāhur baliṃ dvāre gṛhasya vai 13,100.012e marudbhyo devatābhyaś ca balim antargṛhe haret 13,100.013a tathaiva viśvedevebhyo balim ākāśato haret 13,100.013c niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret 13,100.014a evaṃ kṛtvā baliṃ samyag dadyād bhikṣāṃ dvijātaye 13,100.014c alābhe brāhmaṇasyāgnāv agram utkṣipya nikṣipet 13,100.015a yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaś ca dātum iccheta mānavaḥ 13,100.015c tadā paścāt prakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi 13,100.016a pitṝn saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryād vidhānataḥ 13,100.016c vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāt paścād brāhmaṇavācanam 13,100.017a tato 'nnenāvaśeṣeṇa bhojayed atithīn api 13,100.017c arcāpūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān 13,100.018a anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate 13,100.019a ācāryasya pituś caiva sakhyur āptasya cātitheḥ 13,100.019c idam asti gṛhe mahyam iti nityaṃ nivedayet 13,100.020a te yad vadeyus tat kuryād iti dharmo vidhīyate 13,100.020c gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet 13,100.021a rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśuram eva ca 13,100.021c arcayen madhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān 13,100.022a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi 13,100.022c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate 13,100.023a etāṃs tu dharmān gārhasthān yaḥ kuryād anasūyakaḥ 13,100.023c sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate 13,100.024 bhīṣma uvāca 13,100.024a iti bhūmer vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān 13,100.024c tathā cakāra satataṃ tvam apy evaṃ samācara 13,100.025a evaṃ gṛhasthadharmaṃ tvaṃ cetayāno narādhipa 13,100.025c ihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargam avāpsyasi 13,101.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,101.001a ālokadānaṃ nāmaitat kīdṛśaṃ bharatarṣabha 13,101.001c katham etat samutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me 13,101.002 bhīṣma uvāca 13,101.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,101.002c manoḥ prajāpater vādaṃ suvarṇasya ca bhārata 13,101.003a tapasvī kaś cid abhavat suvarṇo nāma nāmataḥ 13,101.003c varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe 13,101.004a kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥ 13,101.004c bahūn svavaṃśaprabhavān samatītaḥ svakair guṇaiḥ 13,101.005a sa kadā cin manuṃ vipro dadarśopasasarpa ca 13,101.005c kuśalapraśnam anyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ 13,101.006a tatas tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate 13,101.006c ramaṇīye śilāpṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām 13,101.007a tatra tau kathayām āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ 13,101.007c brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām 13,101.008a suvarṇas tv abravīd vākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum 13,101.008c hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktum arhasi 13,101.009a sumanobhir yad ijyante daivatāni prajeśvara 13,101.009b*0451_01 sumanogandhadhūpādyair ijyante daivatāni ca 13,101.009c kim etat katham utpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me 13,101.010 manur uvāca 13,101.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,101.010c śukrasya ca baleś caiva saṃvādaṃ vai samāgame 13,101.011a baler vairocanasyeha trailokyam anuśāsataḥ 13,101.011c samīpam ājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ 13,101.012a tam arghyādibhir abhyarcya bhārgavaṃ so 'surādhipaḥ 13,101.012c niṣasādāsane paścād vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 13,101.013a katheyam abhavat tatra yā tvayā parikīrtitā 13,101.013c sumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati 13,101.014a tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnam uttamam 13,101.014c sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittama 13,101.014e pradānasya dvijaśreṣṭha tad bhavān vaktum arhati 13,101.015 śukra uvāca 13,101.015*0452_01 agniṣomādisṛṣṭau tu viṣṇoḥ sarvātmanaḥ prabho 13,101.015a tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmas tasmād anantaram 13,101.015c etasminn antare caiva vīrudoṣadhya eva ca 13,101.016a somasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale 13,101.016c amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāś cānyās tulyajātayaḥ 13,101.017a amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca 13,101.017c mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ 13,101.018a amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahad viṣam amaṅgalam 13,101.018c oṣadhyo hy amṛtaṃ sarvaṃ viṣaṃ tejo 'gnisaṃbhavam 13,101.019a mano hlādayate yasmāc chriyaṃ cāpi dadhāti ha 13,101.019b*0453_01 amṛtaṃ mano hlādayati śriyaṃ caiva dadāti ha 13,101.019c tasmāt sumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ 13,101.020a devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ 13,101.020c tasmāt sumanasaḥ proktā yasmāt tuṣyanti devatāḥ 13,101.020d*0454_01 tasya tuṣyanti vai devās tuṣṭāḥ puṣṭiṃ dadaty api 13,101.020d*0455_01 tasmai sumanaso devās tasmāt sumanasaḥ smṛtāḥ 13,101.021a yaṃ yam uddiśya dīyeran devaṃ sumanasaḥ prabho 13,101.021c maṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa 13,101.022a jñeyās tūgrāś ca saumyāś ca tejasvinyaś ca tāḥ pṛthak 13,101.022c oṣadhyo bahuvīryāś ca bahurūpās tathaiva ca 13,101.023a yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇām ayajñiyān nibodha me 13,101.023c āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca 13,101.024a rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ 13,101.024c pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntā yās tv anupūrvaśaḥ 13,101.025a vanyā grāmyāś ceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ 13,101.025c akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ 13,101.026a dvividho hi smṛto gandha iṣṭo 'niṣṭaś ca puṣpajaḥ 13,101.026c iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet 13,101.027a akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāś ca varṇataḥ 13,101.027c teṣāṃ puṣpāṇi devānām iṣṭāni satataṃ prabho 13,101.027d*0456_01 padmaṃ ca tulasījātir api sarveṣu pūjitāḥ 13,101.028a jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca 13,101.028c gandharvanāgayakṣebhyas tāni dadyād vicakṣaṇaḥ 13,101.029a oṣadhyo raktapuṣpāś ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ 13,101.029c śatrūṇām abhicārārtham atharvasu nidarśitāḥ 13,101.030a tīkṣṇavīryās tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ 13,101.030c raktabhūyiṣṭhavarṇāś ca kṛṣṇāś caivopahārayet 13,101.031a manohṛdayanandinyo vimarde madhurāś ca yāḥ 13,101.031c cārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṃ smṛtā vibho 13,101.032a na tu śmaśānasaṃbhūtā na devāyatanodbhavāḥ 13,101.032c saṃnayet puṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca 13,101.033a girisānuruhāḥ saumyā devānām upapādayet 13,101.033c prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti 13,101.034a gandhena devās tuṣyanti darśanād yakṣarākṣasāḥ 13,101.034c nāgāḥ samupabhogena tribhir etais tu mānuṣāḥ 13,101.035a sadyaḥ prīṇāti devān vai te prītā bhāvayanty uta 13,101.035c saṃkalpasiddhā martyānām īpsitaiś ca manorathaiḥ 13,101.036a devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca 13,101.036c avajñātāvadhūtāś ca nirdahanty adhamān narān 13,101.037a ataūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalam 13,101.037c dhūpāṃś ca vividhān sādhūn asādhūṃś ca nibodha me 13,101.038a niryāsaḥ saralaś caiva kṛtrimaś caiva te trayaḥ 13,101.038c iṣṭāniṣṭo bhaved gandhas tan me vistarataḥ śṛṇu 13,101.039a niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitās tu te 13,101.039c gugguluḥ pravaras teṣāṃ sarveṣām iti niścayaḥ 13,101.040a aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām 13,101.040c daityānāṃ sallakījaś ca kāṅkṣito yaś ca tadvidhaḥ 13,101.041a atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ 13,101.041c phāṇitāsavasaṃyuktair manuṣyāṇāṃ vidhīyate 13,101.042a devadānavabhūtānāṃ sadyas tuṣṭikaraḥ smṛtaḥ 13,101.042c ye 'nye vaihārikās te tu mānuṣāṇām iti smṛtāḥ 13,101.043a ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ 13,101.043c dhūpeṣv api parijñeyās ta eva prītivardhanāḥ 13,101.044a dīpadāne pravakṣyāmi phalayogam anuttamam 13,101.044c yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāś ca te 13,101.045a jyotis tejaḥ prakāśaś cāpy ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate 13,101.045c pradānaṃ tejasāṃ tasmāt tejo vardhayate nṛṇām 13,101.046a andhaṃ tamas tamisraṃ ca dakṣiṇāyanam eva ca 13,101.046c uttarāyaṇam etasmāj jyotirdānaṃ praśasyate 13,101.047a yasmād ūrdhvagam etat tu tamasaś caiva bheṣajam 13,101.047c tasmād ūrdhvagater dātā bhaved iti viniścayaḥ 13,101.048a devās tejasvino yasmāt prabhāvantaḥ prakāśakāḥ 13,101.048c tāmasā rākṣasāś ceti tasmād dīpaḥ pradīyate 13,101.049a ālokadānāc cakṣuṣmān prabhāyukto bhaven naraḥ 13,101.049c tān dattvā nopahiṃseta na haren nopanāśayet 13,101.050a dīpahartā bhaved andhas tamogatir asuprabhaḥ 13,101.050c dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate 13,101.051a haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyas tv auṣadhīrasaiḥ 13,101.051c vasāmedosthiniryāsair na kāryaḥ puṣṭim icchatā 13,101.052a giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe 13,101.052b*0457_01 devālaye sabhāyāṃ ca girau caitye catuṣpathe 13,101.052b*0457_02 gobrāhmaṇālaye durge dīpo bhūtipradaḥ śuciḥ 13,101.052c dīpadātā bhaven nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,101.053a kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati 13,101.053c jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā naraḥ sadā 13,101.054a balikarmasu vakṣyāmi guṇān karmaphalodayān 13,101.054c devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānām atha rakṣasām 13,101.055a yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ 13,101.055c rākṣasān eva tān viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān 13,101.056a tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam 13,101.056c śirasā praṇataś cāpi hared balim atandritaḥ 13,101.057a gṛhyā hi devatā nityam āśaṃsanti gṛhāt sadā 13,101.057c bāhyāś cāgantavo ye 'nye yakṣarākṣasapannagāḥ 13,101.058a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 13,101.058c te prītāḥ prīṇayanty etān āyuṣā yaśasā dhanaiḥ 13,101.059a balayaḥ saha puṣpais tu devānām upahārayet 13,101.059c dadhidrapsayutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ 13,101.060a kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām 13,101.060c surāsavapuraskārā lājollepanabhūṣitāḥ 13,101.061a nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ 13,101.061c tilān guḍasusaṃpannān bhūtānām upahārayet 13,101.062a agradātāgrabhogī syād balavarṇasamanvitaḥ 13,101.062c tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam 13,101.063a jvalaty aharaho veśma yāś cāsya gṛhadevatāḥ 13,101.063c tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā 13,101.064a ity etad asurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ 13,101.064c suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca 13,101.065a nārado 'pi mayi prāha guṇān etān mahādyute 13,101.065c tvam apy etad viditveha sarvam ācara putraka 13,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,102.001a śrutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpapradāyinām 13,102.001c phalaṃ balividhāne ca tad bhūyo vaktum arhasi 13,102.001d*0458_01 phalaṃ pradānena ca tad bhūyo vaktuṃ tvam arhasi 13,102.002a dhūpapradānasya phalaṃ pradīpasya tathaiva ca 13,102.002c balayaś ca kimarthaṃ vai kṣipyante gṛhamedhibhiḥ 13,102.003 bhīṣma uvāca 13,102.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,102.003c nahuṣaṃ prati saṃvādam agastyasya bhṛgos tathā 13,102.004a nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ 13,102.004c devarājyam anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā 13,102.005a tatrāpi prayato rājan nahuṣas tridive vasan 13,102.005c mānuṣīś caiva divyāś ca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ 13,102.006a mānuṣyas tatra sarvāḥ sma kriyās tasya mahātmanaḥ 13,102.006c pravṛttās tridive rājan divyāś caiva sanātanāḥ 13,102.007a agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasas tathā 13,102.007c balayaś cānnalājābhir dhūpanaṃ dīpakarma ca 13,102.008a sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ 13,102.008c japayajñān manoyajñāṃs tridive 'pi cakāra saḥ 13,102.009a daivatāny arcayaṃś cāpi vidhivat sa sureśvaraḥ 13,102.009c sarvāṇy eva yathānyāyaṃ yathāpūrvam ariṃdama 13,102.010a athendrasya bhaviṣyatvād ahaṃkāras tam āviśat 13,102.010c sarvāś caiva kriyās tasya paryahīyanta bhūpate 13,102.011a sa ṛṣīn vāhayām āsa varadānamadānvitaḥ 13,102.011c parihīnakriyaś cāpi durbalatvam upeyivān 13,102.012a tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṃs tapodhanān 13,102.012c ahaṃkārābhibhūtasya sumahān atyavartata 13,102.013a atha paryāyaśa ṛṣīn vāhanāyopacakrame 13,102.013c paryāyaś cāpy agastyasya samapadyata bhārata 13,102.014a athāgamya mahātejā bhṛgur brahmavidāṃ varaḥ 13,102.014c agastyam āśramasthaṃ vai samupetyedam abravīt 13,102.015a evaṃ vayam asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ 13,102.015c nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune 13,102.016 agastya uvāca 13,102.016a katham eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune 13,102.016c varadena varo datto bhavato viditaś ca saḥ 13,102.017a yo me dṛṣṭipathaṃ gacchet sa me vaśyo bhaved iti 13,102.017c ity anena varo devād yācito gacchatā divam 13,102.018a evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ 13,102.018c anyenāpy ṛṣimukhyena na śapto na ca pātitaḥ 13,102.019a amṛtaṃ caiva pānāya dattam asmai purā vibho 13,102.019c mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhir vinipātyate 13,102.020a prāyacchata varaṃ devaḥ prajānāṃ duḥkhakārakam 13,102.020c dvijeṣv adharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ 13,102.021a atra yat prāptakālaṃ nas tad brūhi vadatāṃ vara 13,102.021c bhavāṃś cāpi yathā brūyāt kurvīmahi tathā vayam 13,102.022 bhṛgur uvāca 13,102.022a pitāmahaniyogena bhavantam aham āgataḥ 13,102.022c pratikartuṃ balavati nahuṣe darpam āsthite 13,102.023a adya hi tvā sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ 13,102.023c adyainam aham udvṛttaṃ kariṣye 'nindram ojasā 13,102.024a adyendraṃ sthāpayiṣyāmi paśyatas te śatakratum 13,102.024c saṃcālya pāpakarmāṇam indrasthānāt sudurmatim 13,102.025a adya cāsau kudevendras tvāṃ padā dharṣayiṣyati 13,102.025c daivopahatacittatvād ātmanāśāya mandadhīḥ 13,102.026a vyutkrāntadharmaṃ tam ahaṃ dharṣaṇāmarṣito bhṛśam 13,102.026c ahir bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ dvijadruham 13,102.027a tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhikśabdābhihatatviṣam 13,102.027c dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi prekṣatas te mahāmune 13,102.028a nahuṣaṃ pāpakarmāṇam aiśvaryabalamohitam 13,102.028c yathā ca rocate tubhyaṃ tathā kartāsmy ahaṃ mune 13,102.029a evam uktas tu bhṛguṇā maitrāvaruṇir avyayaḥ 13,102.029c agastyaḥ paramaprīto babhūva vigatajvaraḥ 13,102.029d*0459_01 tathā cakāra tat sarvaṃ papāta nahuṣo yathā 13,103.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,103.001a kathaṃ sa vai vipannaś ca kathaṃ vai pātito bhuvi 13,103.001c kathaṃ cānindratāṃ prāptas tad bhavān vaktum arhati 13,103.002 bhīṣma uvāca 13,103.002a evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyās tasya mahātmanaḥ 13,103.002c sarvā evābhyavartanta yā divyā yāś ca mānuṣāḥ 13,103.003a tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni ca 13,103.003c balikarma ca yac cānyad utsekāś ca pṛthagvidhāḥ 13,103.003e sarvās tasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ 13,103.004a devaloke nṛloke ca sadācārā budhaiḥ smṛtāḥ 13,103.004c te ced bhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ 13,103.004e dhūpapradānair dīpaiś ca namaskārais tathaiva ca 13,103.005a yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṃ pradīyate 13,103.005c balayaś ca gṛhoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ 13,103.006a yathā ca gṛhiṇas toṣo bhaved vai balikarmaṇā 13,103.006c tathā śataguṇā prītir devatānāṃ sma jāyate 13,103.007a evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ 13,103.007c praśaṃsanti namaskārair yuktam ātmaguṇāvaham 13,103.008a snānenādbhiś ca yat karma kriyate vai vipaścitā 13,103.008c namaskāraprayuktena tena prīyanti devatāḥ 13,103.008d*0460_01 pitaraś ca mahābhāgā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 13,103.008e gṛhyāś ca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ 13,103.009a ity etāṃ buddhim āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ 13,103.009c surendratvaṃ mahat prāpya kṛtavān etad adbhutam 13,103.010a kasya cit tv atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite 13,103.010c sarvam etad avajñāya na cakāraitad īdṛśam 13,103.011a tataḥ sa parihīṇo 'bhūt surendro balikarmataḥ 13,103.011c dhūpadīpodakavidhiṃ na yathāvac cakāra ha 13,103.011e tato 'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata 13,103.012a athāgastyam ṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha 13,103.012c drutaṃ sarasvatīkūlāt smayann iva mahābalaḥ 13,103.013a tato bhṛgur mahātejā maitrāvaruṇim abravīt 13,103.013c nimīlayasva nayane jaṭā yāvad viśāmi te 13,103.013d*0461_01 surendrapātanāyeti sa ca netre nyamīlayat 13,103.014a sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśad acyutaḥ 13,103.014c bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha 13,103.015a tataḥ sa devarāṭ prāptas tam ṛṣiṃ vāhanāya vai 13,103.015c tato 'gastyaḥ surapatiṃ vākyam āha viśāṃ pate 13,103.016a yojayasvendra māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te 13,103.016c yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa 13,103.017a ity ukto nahuṣas tena yojayām āsa taṃ munim 13,103.017c bhṛgus tasya jaṭāsaṃstho babhūva hṛṣito bhṛśam 13,103.018a na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgus tadā 13,103.018c varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ 13,103.019a na cukopa sa cāgastyo yukto 'pi nahuṣeṇa vai 13,103.019c taṃ tu rājā pratodena codayām āsa bhārata 13,103.019d*0462_01 śrutismṛtī pramāṇaṃ vā neti vāde sa devarāṭ 13,103.020a na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ 13,103.020c agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanac chiraḥ 13,103.021a tasmiñ śirasy abhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥ 13,103.021c śaśāpa balavat kruddho nahuṣaṃ pāpacetasam 13,103.022 bhṛgur uvāca 13,103.022a yasmāt padāhanaḥ krodhāc chirasīmaṃ mahāmunim 13,103.022c tasmād āśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate 13,103.023a ity uktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha 13,103.023c adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha 13,103.024a bhṛguṃ hi yadi so 'drākṣīn nahuṣaḥ pṛthivīpate 13,103.024c na sa śakto 'bhaviṣyad vai pātane tasya tejasā 13,103.025a sa tu tais taiḥ pradānaiś ca tapobhir niyamais tathā 13,103.025c patito 'pi mahārāja bhūtale smṛtimān abhūt 13,103.025e prasādayām āsa bhṛguṃ śāpānto me bhaved iti 13,103.026a tato 'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum 13,103.026c śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādāt kṛpānvitaḥ 13,103.027 bhṛgur uvāca 13,103.027a rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ 13,103.027c sa tvāṃ mokṣayitā śāpād ity uktvāntaradhīyata 13,103.028a agastyo 'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ 13,103.028c svam āśramapadaṃ prāyāt pūjyamāno dvijātibhiḥ 13,103.029a nahuṣo 'pi tvayā rājaṃs tasmāc chāpāt samuddhṛtaḥ 13,103.029c jagāma brahmasadanaṃ paśyatas te janādhipa 13,103.030a tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ 13,103.030c jagāma brahmasadanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat 13,103.031a tataḥ śakraṃ samānāyya devān āha pitāmahaḥ 13,103.031c varadānān mama surā nahuṣo rājyam āptavān 13,103.031e sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ 13,103.032a na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kva cit 13,103.032c tasmād ayaṃ punaḥ śakro devarājye 'bhiṣicyatām 13,103.033a evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham 13,103.033c evam astv iti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcus te pitāmaham 13,103.034a so 'bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥ 13,103.034c brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata 13,103.035a evam etat purāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt 13,103.035c sa ca tair eva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ 13,103.036a tasmād dīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ 13,103.036c divyaṃ cakṣur avāpnoti pretya dīpapradāyakaḥ 13,103.036e pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāś ca bhavanty uta 13,103.037a yāvad akṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥ 13,103.037c rūpavān dhanavāṃś cāpi naro bhavati dīpadaḥ 13,103.037d*0463_01 ya idaṃ śṛṇuyād vāpi paṭhate yo dvijottamaḥ 13,103.037d*0463_02 brahmalokam avāpnoti sa ca naivātra saṃśayaḥ 13,104.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,104.001a brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha 13,104.001c nṛśaṃsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ 13,104.002 bhīṣma uvāca 13,104.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,104.002c caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhoś ca bhārata 13,104.002d*0464_01 pātakānāṃ paraṃ hy etad brahmasvaharaṇaṃ balāt 13,104.002d*0464_02 sānvayās te vinaśyanti caṇḍālāḥ pretya ceha ca 13,104.003 rājanya uvāca 13,104.003a vṛddharūpo 'si caṇḍāla bālavac ca viceṣṭase 13,104.003c śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmād udvijase gavām 13,104.004a sādhubhir garhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate 13,104.004c kasmād gorajasā dhvastam apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi 13,104.005 caṇḍāla uvāca 13,104.005a brāhmaṇasya gavāṃ rājan hriyatīnāṃ rajaḥ purā 13,104.005c somam uddhvaṃsayām āsa taṃ somaṃ ye 'piban dvijāḥ 13,104.005d*0465_01 bhṛtyānām api rājñāṃ tu rajasā dhvaṃsitaṃ makhe 13,104.005d*0465_02 tatpānāc ca dvijāḥ sarve kṣipraṃ narakam āviśan 13,104.006a dīkṣitaś ca sa rājāpi kṣipraṃ narakam āviśat 13,104.006c saha tair yājakaiḥ sarvair brahmasvam upajīvya tat 13,104.007a ye 'pi tatrāpiban kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ 13,104.007c brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakam āviśan 13,104.008a jaghnus tāḥ payasā putrāṃs tathā pautrān vidhunvatīḥ 13,104.008c paśūn avekṣamāṇāś ca sādhuvṛttena daṃpatī 13,104.009a ahaṃ tatrāvasaṃ rājan brahmacārī jitendriyaḥ 13,104.009c tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣam āsīn narādhipa 13,104.010a caṇḍālo 'haṃ tato rājan bhuktvā tad abhavaṃ mṛtaḥ 13,104.010c brahmasvahārī ca nṛpaḥ so 'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau 13,104.011a tasmād dharen na viprasvaṃ kadā cid api kiṃ cana 13,104.011b*0466_01 na paśyen nānumodec ca na hartuṃ kiṃ cid ācaret 13,104.011c brahmasvarajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam 13,104.012a tasmāt somo 'py avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā 13,104.012b*0467_01 etad dhi dhanam utkṛṣṭaṃ dvijānām aviśeṣataḥ 13,104.012c vikrayaṃ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ 13,104.013a ye cainaṃ krīṇate rājan ye ca vikrīṇate janāḥ 13,104.013c te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ 13,104.014a somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīyād buddhipūrvakam 13,104.014c śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati 13,104.014e narakaṃ triṃśataṃ prāpya śvaviṣṭhām upajīvati 13,104.014f*0468_01 brahmasvahārī narakān yātanāś cānubhūya tu 13,104.014f*0468_02 maleṣu ca kṛmir bhūtvā śvaviṣṭhām upajīvati 13,104.015a śvacaryām atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam 13,104.015c tulayādhārayad dharmo hy atimāno 'tiricyate 13,104.016a śvānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam 13,104.016c atimānena bhūtānām imāṃ gatim upāgatam 13,104.017a ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite 13,104.017c anyasmiñ janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ 13,104.018a abhavaṃ tatra jānāno hy etān doṣān madāt tadā 13,104.018c saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsāny abhakṣayam 13,104.018d*0469_01 so 'haṃ vai viditaḥ sarvair dūrago malino vane 13,104.018d*0469_02 sādhūnāṃ paribhāvepsur viprāṇāṃ garvito dhanaiḥ 13,104.019a so 'haṃ tena ca vṛttena bhojanena ca tena vai 13,104.019c imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayam 13,104.020a ādīptam iva cailāntaṃ bhramarair iva cārditam 13,104.020c dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitam 13,104.021a svādhyāyais tu mahat pāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ 13,104.021c dānaiḥ pṛthagvidhaiś cāpi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 13,104.022a tathā pāpakṛtaṃ vipram āśramasthaṃ mahīpate 13,104.022c sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsy uttārayanty uta 13,104.023a ahaṃ tu pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha 13,104.023c niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyam ity uta 13,104.024a jātismaratvaṃ tu mama kena cit pūrvakarmaṇā 13,104.024c śubhena yena mokṣaṃ vai prāptum icchāmy ahaṃ nṛpa 13,104.025a tvam imaṃ me prapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate 13,104.025c caṇḍālatvāt katham ahaṃ mucyeyam iti sattama 13,104.026 rājanya uvāca 13,104.026a caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣam avāpsyasi 13,104.026c brāhmaṇārthe tyajan prāṇān gatim iṣṭām avāpsyasi 13,104.027a dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam 13,104.027c hutvā prāṇān pramokṣas te nānyathā mokṣam arhasi 13,104.028 bhīṣma uvāca 13,104.028a ity uktaḥ sa tadā rājan brahmasvārthe paraṃtapa 13,104.028c hutvā raṇamukhe prāṇān gatim iṣṭām avāpa ha 13,104.029a tasmād rakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha 13,104.029c yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatim uttamām 13,105.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,105.001a eko lokaḥ sukṛtināṃ sarve tv āho pitāmaha 13,105.001c uta tatrāpi nānātvaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,105.002 bhīṣma uvāca 13,105.002a karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ 13,105.002c puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto janāḥ 13,105.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,105.003c gautamasya munes tāta saṃvādaṃ vāsavasya ca 13,105.004a brāhmaṇo gautamaḥ kaś cin mṛdur dānto jitendriyaḥ 13,105.004c mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnam amātṛkam 13,105.005a taṃ dṛṣṭvā jīvayām āsa sānukrośo dhṛtavrataḥ 13,105.005c sa tu dīrgheṇa kālena babhūvātibalo mahān 13,105.006a taṃ prabhinnaṃ mahānāgaṃ prasrutaṃ sarvato madam 13,105.006c dhṛtarāṣṭrasya rūpeṇa śakro jagrāha hastinam 13,105.007a hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ 13,105.007c abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ 13,105.008a mā me hārṣīr hastinaṃ putram enaṃ; duḥkhāt puṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrākṛtajña 13,105.008c mitraṃ satāṃ saptapadaṃ vadanti; mitradroho naiva rājan spṛśet tvām 13,105.009a idhmodakapradātāraṃ śūnyapālakam āśrame 13,105.009c vinītam ācāryakule suyuktaṃ gurukarmaṇi 13,105.010a śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama 13,105.010c na me vikrośato rājan hartum arhasi kuñjaram 13,105.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.011a gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāmi; dāsīśataṃ niṣkaśatāni pañca 13,105.011c anyac ca vittaṃ vividhaṃ maharṣe; kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam 13,105.012 gautama uvāca 13,105.012a tvām eva gāvo 'bhi bhavantu rājan; dāsyaḥ saniṣkā vividhaṃ ca ratnam 13,105.012c anyac ca vittaṃ vividhaṃ narendra; kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam 13,105.013 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.013a brāhmaṇānāṃ hastibhir nāsti kṛtyaṃ; rājanyānāṃ nāgakulāni vipra 13,105.013c svaṃ vāhanaṃ nayato nāsty adharmo; nāgaśreṣṭhād gautamāsmān nivarta 13,105.014 gautama uvāca 13,105.014a yatra preto nandati puṇyakarmā; yatra pretaḥ śocati pāpakarmā 13,105.014c vaivasvatasya sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.015a ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddadhānāḥ; pāpātmāna indriyārthe niviṣṭāḥ 13,105.015c yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.016 gautama uvāca 13,105.016a vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ; yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam 13,105.016c yatrābalā balinaṃ yātayanti; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.017a jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; guruṃ yathā mānayantaś caranti 13,105.017c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.018 gautama uvāca 13,105.018a mandākinī vaiśravaṇasya rājño; mahābhogā bhogijanapraveśyā 13,105.018c gandharvayakṣair apsarobhiś ca juṣṭā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.019 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.019a atithivratāḥ suvratā ye janā vai; pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ 13,105.019c śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritāṃś ca; mandākinīṃ te 'pi vibhūṣayanti 13,105.020 gautama uvāca 13,105.020a meror agre yad vanaṃ bhāti ramyaṃ; supuṣpitaṃ kiṃnaragītajuṣṭam 13,105.020c sudarśanā yatra jambūr viśālā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.021 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.021a ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā; bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ 13,105.021c ye 'dhīyante setihāsaṃ purāṇaṃ; madhvāhutyā juhvati ca dvijebhyaḥ 13,105.022a tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.022c yad vidyate viditaṃ sthānam asti; tad brūhi tvaṃ tvarito hy eṣa yāmi 13,105.023 gautama uvāca 13,105.023a supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ; priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya 13,105.023c gandharvāṇām apsarasāṃ ca sadma; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.024a ye nṛttagītakuśalā janāḥ sadā; hy ayācamānāḥ sahitāś caranti 13,105.024c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.025 gautama uvāca 13,105.025a yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā; devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendra 13,105.025c yatrāgniyaunāś ca vasanti viprā; hy ayonayaḥ parvatayonayaś ca 13,105.026a yatra śakro varṣati sarvakāmān; yatra striyaḥ kāmacārāś caranti 13,105.026c yatra cerṣyā nāsti nārīnarāṇāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.027 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.027a ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā; amāṃsādā nyastadaṇḍāś caranti 13,105.027c na hiṃsanti sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ 13,105.028a nirāśiṣo nirmamā vītarāgā; lābhālābhe tulyanindāpraśaṃsāḥ 13,105.028c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.029 gautama uvāca 13,105.029a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā nirmalā vītaśokāḥ 13,105.029c somasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.030 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.030a ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā; na cāpy arthān ādadate parebhyaḥ 13,105.030c yeṣām adeyam arhate nāsti kiṃ cit; sarvātithyāḥ suprasādā janāś ca 13,105.031a ye kṣantāro nābhijalpanti cānyāñ; śaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ 13,105.031c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.032 gautama uvāca 13,105.032a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanā; virajaso vitamaskā viśokāḥ 13,105.032c ādityasya sumahāntaḥ suvṛttās; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.033 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.033a svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣaṇe ratās; tapasvinaḥ suvratāḥ satyasaṃdhāḥ 13,105.033c ācāryāṇām apratikūlabhāṣiṇo; nityotthitā gurukarmasv acodyāḥ 13,105.034a tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; viśuddhānāṃ bhāvitavāṅmatīnām 13,105.034c satye sthitānāṃ vedavidāṃ mahātmanāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.035 gautama uvāca 13,105.035a tataḥ pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā viśokāḥ 13,105.035c varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.036 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.036a cāturmāsyair ye yajante janāḥ sadā; tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti 13,105.036c ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā; yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ 13,105.037a svadāriṇāṃ dharmadhure mahātmanāṃ; yathocite vartmani susthitānām 13,105.037c dharmātmanām udvahatāṃ gatiṃ tāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.038 gautama uvāca 13,105.038a indrasya lokā virajā viśokā; duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām 13,105.038c tasyāhaṃ te bhavane bhūritejaso; rājann imaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.039 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.039a śatavarṣajīvī yaś ca śūro manuṣyo; vedādhyāyī yaś ca yajvāpramattaḥ 13,105.039c ete sarve śakralokaṃ vrajanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.040 gautama uvāca 13,105.040a prājāpatyāḥ santi lokā mahānto; nākasya pṛṣṭhe puṣkalā vītaśokāḥ 13,105.040c manīṣitāḥ sarvalokodbhavānāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.041 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.041a ye rājāno rājasūyābhiṣiktā; dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām 13,105.041c ye cāśvamedhāvabhṛthāplutāṅgās; teṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.042 gautama uvāca 13,105.042a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ 13,105.042c tasminn ahaṃ durlabhe tvāpradhṛṣye; gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye 13,105.043 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.043a yo gosahasrī śatadaḥ samāṃ samāṃ; yo gośatī daśa dadyāc ca śaktyā 13,105.043c tathā daśabhyo yaś ca dadyād ihaikāṃ; pañcabhyo vā dānaśīlas tathaikām 13,105.044a ye jīryante brahmacaryeṇa viprā; brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva 13,105.044c manasvinas tīrthayātrāparāyaṇās; te tatra modanti gavāṃ vimāne 13,105.045a prabhāsaṃ mānasaṃ puṇyaṃ puṣkarāṇi mahat saraḥ 13,105.045c puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm 13,105.046a gayāṃ gayaśiraś caiva vipāśāṃ sthūlavālukām 13,105.046c tūṣṇīṃgaṅgāṃ daśagaṅgāṃ mahāhradam athāpi ca 13,105.047a gautamīṃ kauśikīṃ pākāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ 13,105.047c sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ye prayānti ca 13,105.048a tatra te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ 13,105.048c prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai 13,105.049 gautama uvāca 13,105.049a yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇabhayam aṇv api 13,105.049c na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā 13,105.050a na dveṣyo na priyaḥ kaś cin na bandhur na ripus tathā 13,105.050c na jarāmaraṇe vāpi na puṇyaṃ na ca pātakam 13,105.051a tasmin virajasi sphīte prajñāsattvavyavasthite 13,105.051c svayaṃbhubhavane puṇye hastinaṃ me yatiṣyati 13,105.052 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.052a nirmuktāḥ sarvasaṅgebhyo kṛtātmāno yatavratāḥ 13,105.052c adhyātmayogasaṃsthāne yuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ 13,105.053a te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ 13,105.053c na tatra dhṛtarāṣṭras te śakyo draṣṭuṃ mahāmune 13,105.054 gautama uvāca 13,105.054a rathantaraṃ yatra bṛhac ca gīyate; yatra vedī puṇḍarīkaiḥ stṛṇoti 13,105.054c yatropayāti haribhiḥ somapīthī; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.055a budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ; vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā 13,105.055c kaccin na vācā vṛjinaṃ kadā cid; akārṣaṃ te manaso 'bhiṣaṅgāt 13,105.056 śakra uvāca 13,105.056a yasmād imaṃ lokapathaṃ prajānām; anvāgamaṃ padavāde gajasya 13,105.056c tasmād bhavān praṇataṃ mānuśāstu; bravīṣi yat tat karavāṇi sarvam 13,105.057 gautama uvāca 13,105.057a śvetaṃ kareṇuṃ mama putranāgaṃ; yaṃ me 'hārṣīr daśavarṣāṇi bālam 13,105.057c yo me vane vasato 'bhūd dvitīyas; tam eva me dehi surendra nāgam 13,105.058 śakra uvāca 13,105.058a ayaṃ sutas te dvijamukhya nāgaś; cāghrāyate tvām abhivīkṣamāṇaḥ 13,105.058c pādau ca te nāsikayopajighrate; śreyo mama dhyāhi namaś ca te 'stu 13,105.059 gautama uvāca 13,105.059a śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ; dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje 13,105.059c mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva; tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam 13,105.060 śakra uvāca 13,105.060a yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ; manīṣiṇāṃ sattvavatāṃ mahātmanām 13,105.060c teṣāṃ tvayaikena mahātmanāsmi; buddhas tasmāt prītimāṃs te 'ham adya 13,105.061a hantaihi brāhmaṇa kṣipraṃ saha putreṇa hastinā 13,105.061c prāpnuhi tvaṃ śubhāṃl lokān ahnāya ca cirāya ca 13,105.062 bhīṣma uvāca 13,105.062a sa gautamaṃ puraskṛtya saha putreṇa hastinā 13,105.062c divam ācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam 13,105.062d*0470_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaḥ paṭhed vā jitendriyaḥ 13,105.062d*0470_02 sa yāti brahmaṇo lokaṃ brāhmaṇo gautamo yathā 13,106.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,106.001a dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyam ahiṃsatā 13,106.001c svadāratuṣṭiś coktā te phalaṃ dānasya caiva yat 13,106.002a pitāmahasya viditaṃ kim anyatra tapobalāt 13,106.002c tapaso yat paraṃ te 'dya tan me vyākhyātum arhasi 13,106.003 bhīṣma uvāca 13,106.003a tapaḥ pracakṣate yāvat tāval lokā yudhiṣṭhira 13,106.003c mataṃ mama tu kaunteya tapo nānaśanāt param 13,106.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,106.004c bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaś ca mahātmanaḥ 13,106.005a atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata 13,106.005c ṛṣilokaṃ ca so 'gacchad bhagīratha iti śrutiḥ 13,106.006a taṃ dṛṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā rājan bhagīratham 13,106.006c kathaṃ bhagīrathāgās tvam imaṃ deśaṃ durāsadam 13,106.007a na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha 13,106.007c āyānty ataptatapasaḥ kathaṃ vai tvam ihāgataḥ 13,106.008 bhagīratha uvāca 13,106.008a niḥśaṅkam annam adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ; śataṃ sahasrāṇi sadaiva dānam 13,106.008c brāhmaṃ vrataṃ nityam āsthāya viddhi; na tv evāhaṃ tasya phalād ihāgām 13,106.009a daśaikarātrān daśa pañcarātrān; ekādaśaikādaśakān kratūṃś ca 13,106.009c jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yad iṣṭaṃ; phalena tenāpi ca nāgato 'ham 13,106.010a yac cāvasaṃ jāhnavītīranityaḥ; śataṃ samās tapyamānas tapo 'ham 13,106.010c adāṃ ca tatrāśvatarīsahasraṃ; nārīpuraṃ na ca tenāham āgām 13,106.011a daśāyutāni cāśvānām ayutāni ca viṃśatim 13,106.011c puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ gāś ca sahasraśaḥ 13,106.012a suvarṇacandroḍupadhāriṇīnāṃ; kanyottamānām adadaṃ sragviṇīnām 13,106.012c ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ; jāmbūnadair ābharaṇair na tena 13,106.013a daśārbudāny adadaṃ gosavejyāsv; ekaikaśo daśa gā lokanātha 13,106.013c samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ; suvarṇakāṃsyopaduhā na tena 13,106.014a aptoryāmeṣu niyatam ekaikasmin daśādadam 13,106.014c gṛṣṭīnāṃ kṣīradātrīṇāṃ rohiṇīnāṃ na tena ca 13,106.015a dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ caiva prayutāni daśaiva ha 13,106.015c prādāṃ daśaguṇaṃ brahman na ca tenāham āgataḥ 13,106.016a vājināṃ bāhlijātānām ayutāny adadaṃ daśa 13,106.016c karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāham āgataḥ 13,106.017a koṭīś ca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahman daśa tv aham 13,106.017c ekaikasmin kratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ 13,106.018a vājināṃ śyāmakarṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha 13,106.018c prādāṃ hemasrajāṃ brahman koṭīr daśa ca sapta ca 13,106.019a īṣādantān mahākāyān kāñcanasragvibhūṣitān 13,106.019c patnīmataḥ sahasrāṇi prāyacchaṃ daśa sapta ca 13,106.020a alaṃkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 13,106.020c rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇy adadaṃ daśa 13,106.020e sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṃkṛtaiḥ 13,106.021a dakṣiṇāvayavāḥ ke cid vedair ye saṃprakīrtitāḥ 13,106.021c vājapeyeṣu daśasu prādāṃ tenāpi nāpy aham 13,106.022a śakratulyaprabhāvānām ijyayā vikrameṇa ca 13,106.022c sahasraṃ niṣkakaṇṭhānām adadaṃ dakṣiṇām aham 13,106.023a vijitya nṛpatīn sarvān makhair iṣṭvā pitāmaha 13,106.023c aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāham āgataḥ 13,106.024a srotaś ca yāvad gaṅgāyāś channam āsīj jagatpate 13,106.024c dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhir mama nāgāṃ ca tatkṛte 13,106.025a vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite 13,106.025c varaṃ grāmaśataṃ cāham ekaikasya tridhādadam 13,106.025e tapasvī niyatāhāraḥ śamam āsthāya vāgyataḥ 13,106.026a dīrghakālaṃ himavati gaṅgāyāś ca durutsahām 13,106.026c mūrdhnā dhārāṃ mahādevaḥ śirasā yām adhārayat 13,106.026e na tenāpy aham āgacchaṃ phaleneha pitāmaha 13,106.027a śamyākṣepair ayajaṃ yac ca devān; sadyaskānām ayutaiś cāpi yat tat 13,106.027c trayodaśadvādaśāhāṃś ca deva; sapauṇḍarīkān na ca teṣāṃ phalena 13,106.028a aṣṭau sahasrāṇi kakudminām ahaṃ; śuklarṣabhāṇām adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 13,106.028c ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgam ebhyaḥ; patnīś caiṣām adadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ 13,106.029a hiraṇyaratnanicitān adadaṃ ratnaparvatān 13,106.029c dhanadhānyasamṛddhāṃś ca grāmāñ śatasahasraśaḥ 13,106.030a śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnām adadaṃ cāpy atandritaḥ 13,106.030c iṣṭvānekair mahāyajñair brāhmaṇebhyo na tena ca 13,106.031a ekādaśāhair ayajaṃ sadakṣiṇair; dvirdvādaśāhair aśvamedhaiś ca deva 13,106.031c ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiś ca brahmaṃs; teṣāṃ phaleneha na cāgato 'smi 13,106.032a niṣkaikakaṇṭham adadaṃ yojanāyataṃ; tad vistīrṇaṃ kāñcanapādapānām 13,106.032c vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ; na caiva teṣām āgato 'haṃ phalena 13,106.033a turāyaṇaṃ hi vratam apradhṛṣyam; akrodhano 'karavaṃ triṃśato 'bdān 13,106.033c śataṃ gavām aṣṭa śatāni caiva; dine dine hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 13,106.034a payasvinīnām atha rohiṇīnāṃ; tathaiva cāpy anaḍuhāṃ lokanātha 13,106.034c prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa; nehāgatas tena phalena cāham 13,106.034d*0471_01 śamyākṣepeṇa pṛthivīṃ tridhā paryacaraṃ yajan 13,106.035a triṃśad agnim ahaṃ brahmann ayajaṃ yac ca nityadā 13,106.035c aṣṭābhiḥ sarvamedhaiś ca naramedhaiś ca saptabhiḥ 13,106.036a daśabhir viśvajidbhiś ca śatair aṣṭādaśottaraiḥ 13,106.036c na caiva teṣāṃ deveśa phalenāham ihāgataḥ 13,106.037a sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyām atha naimiṣe 13,106.037c gavāṃ śatānām ayutam adadaṃ na ca tena vai 13,106.038a indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ; yad bhārgavas tapasehābhyavindat 13,106.038c jājvalyamānam uśanastejaseha; tat sādhayām āsa mahaṃ vareṇyam 13,106.038d*0472_01 brāhmaṇārthāya karmāṇi raṇaṃ caiva karomi yat 13,106.039a tato me brāhmaṇās tuṣṭās tasmin karmaṇi sādhite 13,106.039b*0473_01 pūjitair brāhmaṇair nityaṃ vacanenāham āgataḥ 13,106.039c sahasram ṛṣayaś cāsan ye vai tatra samāgatāḥ 13,106.039e uktas tair asmi gaccha tvaṃ brahmalokam iti prabho 13,106.040a prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānām ahaṃ prabho 13,106.040c imaṃ lokam anuprāpto mā bhūt te 'tra vicāraṇā 13,106.041a kāmaṃ yathāvad vihitaṃ vidhātrā; pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat 13,106.041c tapo hi nānyac cānaśanān mataṃ me; namo 'stu te devavara prasīda 13,106.042 bhīṣma uvāca 13,106.042a ity uktavantaṃ taṃ brahmā rājānaṃ sma bhagīratham 13,106.042c pūjayām āsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,106.042d*0474_01 tasmād anaśanair yukto viprān pūjaya nityadā 13,106.042d*0474_02 viprāṇāṃ vacanāt sarvaṃ paratreha ca sidhyati 13,106.042d*0474_03 vāsobhir annair gobhiś ca śubhair naiveśikair api 13,106.042d*0474_04 śubhaiḥ surakṣaṇaiś cāpi toṣyā eva dvijās tvayā 13,106.042d*0474_05 etad eva paraṃ guhyam alobhena samācara 13,107.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,107.001a śatāyur uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaś ca vaidike 13,107.001c kasmān mriyante puruṣā bālā api pitāmaha 13,107.002a āyuṣmān kena bhavati svalpāyur vāpi mānavaḥ 13,107.002c kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam 13,107.003a tapasā brahmacaryeṇa japair homais tathauṣadhaiḥ 13,107.003c janmanā yadi vācārāt tan me brūhi pitāmaha 13,107.004 bhīṣma uvāca 13,107.004a atra te vartayiṣyāmi yan māṃ tvam anupṛcchasi 13,107.004c alpāyur yena bhavati dīrghāyur vāpi mānavaḥ 13,107.005a yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam 13,107.005c yathā ca vartan puruṣaḥ śreyasā saṃprayujyate 13,107.006a ācārāl labhate hy āyur ācārāl labhate śriyam 13,107.006b*0475_01 ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanti kilbiṣam 13,107.006c ācārāt kīrtim āpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca 13,107.007a durācāro hi puruṣo nehāyur vindate mahat 13,107.007c trasanti yasmād bhūtāni tathā paribhavanti ca 13,107.008a tasmāt kuryād ihācāraṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,107.008c api pāpaśarīrasya ācāro hanty alakṣaṇam 13,107.009a ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 13,107.009c sādhūnāṃ ca yathā vṛttam etad ācāralakṣaṇam 13,107.010a apy adṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇam 13,107.010c bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam 13,107.011a ye nāstikā niṣkriyāś ca guruśāstrātilaṅghinaḥ 13,107.011c adharmajñā durācārās te bhavanti gatāyuṣaḥ 13,107.012a viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇamaithunāḥ 13,107.012c alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ 13,107.013a sarvalakṣaṇahīno 'pi samudācāravān naraḥ 13,107.013c śraddadhāno 'nasūyaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 13,107.014a akrodhanaḥ satyavādī bhūtānām avihiṃsakaḥ 13,107.014c anasūyur ajihmaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 13,107.015a loṣṭamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ 13,107.015b*0476_01 sa vināśaṃ vrajaty āśu sūdako 'śucir eva ca 13,107.015c nityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyur vindate mahat 13,107.016a brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet 13,107.016c utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ 13,107.017a evam evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ 13,107.017b*0477_01 utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ 13,107.017c nekṣetādityam udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana 13,107.017d*0478_01 nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam 13,107.018a ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvād dīrgham āyur avāpnuvan 13,107.018b*0479_01 sa darbhapāṇis tat kurvan vāgyatas tanmanāḥ śuciḥ 13,107.018c tasmāt tiṣṭhet sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ 13,107.019a ye ca pūrvām upāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām 13,107.019c sarvāṃs tān dhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet 13,107.020a paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cit 13,107.020c na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate 13,107.020e yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam 13,107.020f*0480_01 yāvaṃto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ gātreṣu nirmitāḥ 13,107.020f*0480_02 tāvad varṣasahasrāṇi narakaṃ paryupāsate 13,107.020f*0481_01 tādṛśaṃ vidyate kiṃ cid anāyuṣyaṃ nṛṇām iha 13,107.020f*0482_01 tādṛśaṃ puruṣasyeha dhanāyuṣyaharaṃ nṛṇām 13,107.021a prasādhanaṃ ca keśānām añjanaṃ dantadhāvanam 13,107.021c pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam 13,107.022a purīṣamūtre nodīkṣen nādhitiṣṭhet kadā cana 13,107.022c udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana 13,107.023a notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntike 13,107.023c ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryāt kadā cana 13,107.023d*0483_01 annaṃ bubhukṣamāṇas tu trir mukhena spṛśed apaḥ 13,107.023d*0483_02 bhuktvā cānnaṃ tathaiva trir dviḥ punaḥ parimārjayet 13,107.023d*0484_01 devālaye 'tha govṛnde caitye sasyeṣu viśrame 13,107.023d*0484_02 bhokṣyan bhuktvā kṣute 'dhvānaṃ gatvā mūtrapurīṣayoḥ 13,107.023d*0484_03 dvir ācāmed yathānyāyaṃ hṛdgataṃ tu pibann apaḥ 13,107.024a prāṅmukho nityam aśnīyād vāgyato 'nnam akutsayan 13,107.024c praskandayec ca manasā bhuktvā cāgnim upaspṛśet 13,107.024d*0485_01 tatrācāntaḥ spṛśed agniṃ tathā mṛdugatir vrajet 13,107.025a āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ 13,107.025c dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ 13,107.025d*0486_01 agnim ālabhya toyena sarvān prāṇān upaspṛśet 13,107.025d*0486_02 gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu 13,107.025d*0487_01 agrāsano jitakrodhī bālapūrvas tv alaṃkṛtaḥ 13,107.025d*0487_02 ghṛtāhutiviśuddhānnaṃ hutāgniś cākṣipan graset 13,107.026a nādhitiṣṭhet tuṣāñ jātu keśabhasmakapālikāḥ 13,107.026c anyasya cāpy upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet 13,107.027a śāntihomāṃś ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet 13,107.027c niṣaṇṇaś cāpi khādeta na tu gacchan kathaṃ cana 13,107.028a mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje 13,107.029a ārdrapādas tu bhuñjīta nārdrapādas tu saṃviśet 13,107.029c ārdrapādas tu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam 13,107.030a trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadā cana 13,107.030c agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyur na riṣyate 13,107.031a trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā cana 13,107.031c sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ 13,107.032a ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati 13,107.032c pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate 13,107.033a abhivādayeta vṛddhāṃś ca āsanaṃ caiva dāpayet 13,107.033c kṛtāñjalir upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt 13,107.034a na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayet 13,107.034c naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātum arhati 13,107.034e svaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo 'pi saṃviśet 13,107.035a ucchiṣṭo na spṛśec chīrṣaṃ sarve prāṇās tadāśrayāḥ 13,107.035c keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet 13,107.036a na pāṇibhyām ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyej jātu vai śiraḥ 13,107.036c na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ snāyāt tathāsyāyur na riṣyate 13,107.037a śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cid upaspṛśet 13,107.037c tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāt tathāyur vindate mahat 13,107.038a nādhyāpayet tathocchiṣṭo nādhīyīta kadā cana 13,107.038c vāte ca pūtigandhe ca manasāpi na cintayet 13,107.039a atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,107.039c āyur asya nikṛntāmi prajām asyādade tathā 13,107.040a ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṃ cādhigacchati 13,107.040c yaś cānadhyāyakāle 'pi mohād abhyasyati dvijaḥ 13,107.040d*0488_01 tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuś ca parihīyate 13,107.040d*0489_01 na śūdrapatitābhyāśe caṇḍālaśravaṇena ca 13,107.040e tasmād yukto 'py anadhyāye nādhīyīta kadā cana 13,107.041a praty ādityaṃ praty anilaṃ prati gāṃ ca prati dvijān 13,107.041c ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ 13,107.042a ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryād udaṅmukhaḥ 13,107.042c dakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyur na riṣyate 13,107.043a trīn kṛśān nāvajānīyād dīrgham āyur jijīviṣuḥ 13,107.043c brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hy āśīviṣās trayaḥ 13,107.044a dahaty āśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati cakṣuṣā 13,107.044c kṣatriyo 'pi dahet kruddho yāvat spṛśati tejasā 13,107.045a brāhmaṇas tu kulaṃ hanyād dhyānenāvekṣitena ca 13,107.045c tasmād etat trayaṃ yatnād upaseveta paṇḍitaḥ 13,107.046a guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadā cana 13,107.046c anumānyaḥ prasādyaś ca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira 13,107.047a samyaṅ mithyāpravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāv iha 13,107.047c gurunindā dahaty āyur manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ 13,107.048a dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam 13,107.048c ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā 13,107.049a nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthite 13,107.049c nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha 13,107.050a panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca 13,107.050c vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca 13,107.051a pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātān vanaspatīn 13,107.051c catuṣpathān prakurvīta sarvān eva pradakṣiṇān 13,107.052a madhyaṃdine niśākāle madhyarātre ca sarvadā 13,107.052c catuṣpathān na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca 13,107.053a upānahau ca vastraṃ ca dhṛtam anyair na dhārayet 13,107.053c brahmacārī ca nityaṃ syāt pādaṃ pādena nākramet 13,107.054a amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ 13,107.054c aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ brahmacārī sadā bhavet 13,107.055a vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca 13,107.055c ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet 13,107.056a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 13,107.056c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 13,107.057a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 13,107.057c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 13,107.058a rohate sāyakair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam 13,107.058c vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam 13,107.058d*0490_01 karṇinālīkanārācān nirharanti śarīrataḥ 13,107.058d*0490_02 vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ 13,107.059a hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān 13,107.059c rūpadraviṇahīnāṃś ca sattvahīnāṃś ca nākṣipet 13,107.060a nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam 13,107.060c dveṣastambhābhimānāṃś ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet 13,107.061a parasya daṇḍaṃ nodyacchet kroddho nainaṃ nipātayet 13,107.061c anyatra putrāc chiṣyād vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam 13,107.062a na brāhmaṇān parivaden nakṣatrāṇi na nirdiśet 13,107.062c tithiṃ pakṣasya na brūyāt tathāsyāyur na riṣyate 13,107.062d*0491_01 amāvāsyām ṛte nityaṃ dantadhāvanam ācaret 13,107.062d*0491_02 itihāsapurāṇāni dānaṃ vedaṃ ca nityaśaḥ 13,107.062d*0491_03 gāyatrīmananaṃ nityaṃ kuryāt saṃdhyāṃ samāhitaḥ 13,107.063a kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyām ākramya vā punaḥ 13,107.063c pādaprakṣālanaṃ kuryāt svādhyāye bhojane tathā 13,107.064a trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan 13,107.064c adṛṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yac ca vācā praśasyate 13,107.065a saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā 13,107.065c ātmārthaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet 13,107.066a nityam agniṃ paricared bhikṣāṃ dadyāc ca nityadā 13,107.066c vāgyato dantakāṣṭhaṃ ca nityam eva samācaret 13,107.066d*0492_01 dantakāṣṭhe ca saṃdhyāyāṃ malotsarge ca maunagaḥ 13,107.066d*0493_01 japtavyasyānusaṃdhāne snāne maunaṃ praśasyate 13,107.066e na cābhyuditaśāyī syāt prāyaścittī tathā bhavet 13,107.066f*0494_01 na saṃdhyāyāṃ svapen nityaṃ snāyāc chuddhaḥ sadā bhavet 13,107.067a mātāpitaram utthāya pūrvam evābhivādayet 13,107.067c ācāryam atha vāpy enaṃ tathāyur vindate mahat 13,107.067c*0495_01 bhūmāv ekena pāṇinā 13,107.067c*0495_02 gurūn dṛṣṭvā samuttiṣṭhet 13,107.068a varjayed dantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ 13,107.068c bhakṣayec chāstradṛṣṭāni parvasv api ca varjayet 13,107.069a udaṅmukhaś ca satataṃ śaucaṃ kuryāt samāhitaḥ 13,107.069b*0496_01 akṛtvā devapūjāṃ ca nācared dantadhāvanam 13,107.070a akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchet kadā cana 13,107.070c anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam 13,107.071a avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ 13,107.071c na cājñātāṃ striyaṃ gacched garbhiṇīṃ vā kadā cana 13,107.071d*0497_01 dārasaṃgrahaṇāt pūrvaṃ nācaren maithunaṃ budhaḥ 13,107.071d*0497_02 anyathā tv avakīrṇaḥ syāt prāyaścittaṃ samācaret 13,107.071d*0497_03 nodīkṣet paradārāṃś ca rahasy ekāsano bhavet 13,107.071d*0497_04 indriyāṇi sadā yacchet svapne śuddhamanā bhavet 13,107.072a udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca 13,107.072c prākśirās tu svaped vidvān atha vā dakṣiṇāśirāḥ 13,107.073a na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta ca 13,107.073c nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryak kadā cana 13,107.073d*0498_01 na cāpi gacchet kāryeṇa samayād vāpi nāstike 13,107.073d*0499_01 āsanaṃ tu padākṛṣya na prasajjet tathā naraḥ 13,107.074a na nagnaḥ karhi cit snāyān na niśāyāṃ kadā cana 13,107.074c snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ 13,107.074d*0500_01 tiryaṅ na ca śayen nityaṃ nāntardhānena saṃyutaḥ 13,107.074d*0500_02 na niśāyāṃ punaḥ snāyād āpady agnidvijāntike 13,107.074d*0500_03 snāne nirmālyakaṃ varjet snātvā nāṅgāni mārjayet 13,107.075a na cānulimped asnātvā snātvā vāso na nirdhunet 13,107.075c ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ 13,107.075e srajaś ca nāvakarṣeta na bahir dhārayeta ca 13,107.076a raktamālyaṃ na dhāryaṃ syāc chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ 13,107.076c varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibho 13,107.077a raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyam ity api 13,107.077c kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cit 13,107.077e snātasya varṇakaṃ nityam ārdraṃ dadyād viśāṃ pate 13,107.078a viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimān naraḥ 13,107.078c tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśam eva ca 13,107.079a anyad eva bhaved vāsaḥ śayanīye narottama 13,107.079c anyad rathyāsu devānām arcāyām anyad eva hi 13,107.080a priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca 13,107.080c pṛthag evānulimpeta kesareṇa ca buddhimān 13,107.081a upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śucir alaṃkṛtaḥ 13,107.081b*0501_01 nopavāsaṃ vṛthā kuryād dhanaṃ nāpahared iha 13,107.081c parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet 13,107.082a nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana 13,107.082b*0502_01 nāvalīḍham avajñātam āghrātaṃ bhakṣayed api 13,107.082c tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāṃ nāpradāya ca 13,107.083a na saṃnikṛṣṭo medhāvī nāśucir na ca satsu ca 13,107.083c pratiṣiddhān na dharmeṣu bhakṣān bhuñjīta pṛṣṭhataḥ 13,107.084a pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca 13,107.084c udumbaraṃ na khādec ca bhavārthī puruṣottamaḥ 13,107.085a ājaṃ gavyaṃ ca yan māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet 13,107.085c varjayec chuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat 13,107.085d*0503_01 śuṣkam annaṃ na bhuñjīta śūdrānnaṃ ca vivarjayet 13,107.086a na pāṇau lavaṇaṃ vidvān prāśnīyān na ca rātriṣu 13,107.086c dadhisaktūn na bhuñjīta vṛthāmāṃsaṃ ca varjayet 13,107.086d*0504_01 dadhisaktu na doṣāyāṃ piben madhu ca nityaśaḥ 13,107.087a vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca 13,107.087c sāyaṃ prātaś ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ 13,107.088a vāgyato naikavastraś ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana 13,107.088c bhūmau sadaiva nāśnīyān nānāsīno na śabdavat 13,107.089a toyapūrvaṃ pradāyānnam atithibhyo viśāṃ pate 13,107.089c paścād bhuñjīta medhāvī na cāpy anyamanā naraḥ 13,107.090a samānam ekapaṅktyāṃ tu bhojyam annaṃ nareśvara 13,107.090b*0505_01 niḥśabdena tu bhuñjīta mitraṃ bhuñjīta nāhitam 13,107.090b*0506_01 yo 'tithīnām adattvā ca bālānāṃ jaraṭhaiḥ saha 13,107.090c viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo 'pradāya suhṛjjane 13,107.091a pānīyaṃ pāyasaṃ sarpir dadhisaktumadhūny api 13,107.091c nirasya śeṣam eteṣāṃ na pradeyaṃ tu kasya cit 13,107.092a bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret 13,107.092c dadhi cāpy anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā 13,107.093a ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakam 13,107.093c aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet 13,107.094a pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ 13,107.094c jñātiśraiṣṭhyam avāpnoti prayogakuśalo naraḥ 13,107.095a adbhiḥ prāṇān samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca 13,107.095c spṛśaṃś caiva pratiṣṭheta na cāpy ārdreṇa pāṇinā 13,107.096a aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrtham udāhṛtam 13,107.096c kaniṣṭhikāyāḥ paścāt tu devatīrtham ihocyate 13,107.097a aṅguṣṭhasya ca yan madhyaṃ pradeśinyāś ca bhārata 13,107.097c tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvāpo nyāyatas tathā 13,107.098a parāpavādaṃ na brūyān nāpriyaṃ ca kadā cana 13,107.098c na manyuḥ kaś cid utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā 13,107.099a patitais tu kathāṃ necched darśanaṃ cāpi varjayet 13,107.099c saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyur vindate mahat 13,107.100a na divā maithunaṃ gacchen na kanyāṃ na ca bandhakīm 13,107.100c na cāsnātāṃ striyaṃ gacchet tathāyur vindate mahat 13,107.101a sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpite 13,107.101c triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhaven naraḥ 13,107.102a indriyāṇi sakṛt spṛśya trir abhyukṣya ca mānavaḥ 13,107.102c kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā 13,107.103a brāhmaṇārthe ca yac chaucaṃ tac ca me śṛṇu kaurava 13,107.103c pravṛttaṃ ca hitaṃ coktvā bhojanādyantayos tathā 13,107.104a sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet 13,107.104c niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucir bhavet 13,107.104d*0507_01 niṣṭhīvane maithune ca kṣute kakṣyāvimocane 13,107.104d*0507_02 udakyādarśane tadvan nagnasyācamanaṃ smṛtam 13,107.104d*0507_03 spṛśet karṇaṃ sapraṇavaṃ sūryam īkṣet sadā tadā 13,107.105a vṛddho jñātis tathā mitraṃ daridro yo bhaved api 13,107.105b*0508_01 kulīnaḥ paṇḍita iti rakṣyā niḥsvāḥ svaśaktitaḥ 13,107.105c gṛhe vāsayitavyās te dhanyam āyuṣyam eva ca 13,107.106a gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāś ca sahasārikāḥ 13,107.106b*0509_01 devatāḥ pratimādarśāś candanāḥ puṣpavallikāḥ 13,107.106b*0509_02 śuddhaṃ jalaṃ suvarṇaṃ ca rajataṃ gṛhamaṅgalam 13,107.106c gṛheṣv ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ 13,107.107a uddīpakāś ca gṛdhrāś ca kapotā bhramarās tathā 13,107.107c niviśeyur yadā tatra śāntim eva tadācaret 13,107.108a amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanām 13,107.108c mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cit 13,107.109a agamyāś ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīs tathā 13,107.109c vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,107.110a bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca 13,107.110c saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyur vindate mahat 13,107.111a brāhmaṇasthapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yan niveśanam 13,107.111c tad āvaset sadā prājño bhavārthī manujeśvara 13,107.112a saṃdhyāyāṃ na svaped rājan vidyāṃ na ca samācaret 13,107.112c na bhuñjīta ca medhāvī tathāyur vindate mahat 13,107.113a naktaṃ na kuryāt pitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam 13,107.113c pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtim icchatā 13,107.114a varjanīyāś ca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata 13,107.114c śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhojane 13,107.115a sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācaret 13,107.115b*0510_01 na bhuktvā maithunaṃ gacchen na dhāven nātihāsakam 13,107.115c dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret 13,107.116a mahākulaprasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇais tathā 13,107.116c vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyām āvoḍhum arhati 13,107.117a apatyam utpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā 13,107.117c putrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata 13,107.118a kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate 13,107.118c putrā niveśyāś ca kulād bhṛtyā labhyāś ca bhārata 13,107.119a śiraḥsnāto 'tha kurvīta daivaṃ pitryam athāpi ca 13,107.119b*0511_01 tailābhyañjanam aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca parvasu 13,107.119c nakṣatre na ca kurvīta yasmiñ jāto bhaven naraḥ 13,107.119e na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata 13,107.120a dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṃ ca vivarjayet 13,107.120c jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet 13,107.121a prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ 13,107.121c udaṅmukho vā rājendra tathāyur vindate mahat 13,107.121d*0512_01 sāmudreṇāmbhasā snānaṃ kṣauraṃ śrāddheṣu bhojanam 13,107.121d*0512_02 antarvatnīpatiḥ kurvan na putraphalam aśnute 13,107.121d*0512_03 satāṃ gurūṇāṃ vṛddhānāṃ kulastrīṇāṃ viśeṣataḥ 13,107.122a parivādaṃ na ca brūyāt pareṣām ātmanas tathā 13,107.122c parivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha 13,107.123a varjayed vyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama 13,107.123c samārṣāṃ vyaṅgitāṃ caiva mātuḥ svakulajāṃ tathā 13,107.124a vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām 13,107.124c tathātikṛṣṇavarṇāṃ ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet 13,107.125a ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ 13,107.125c piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvam āvoḍhum arhasi 13,107.126a apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayet 13,107.126c śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ trayāṇāṃ manujeśvara 13,107.126d*0513_01 varjayed atiduṣṭāṃ ca vyādhinīṃ vyaṅgikāṃ tathā 13,107.126d*0513_02 saromaśām atisthūlāṃ kanyāṃ mātṛpitṛsthitām 13,107.126d*0513_03 alajjāṃ bhrātṛjāṃ duṣṭāṃ varjayed raktakeśinīm 13,107.127a lakṣaṇair anvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ 13,107.127c manojñā darśanīyā ca tāṃ bhavān voḍhum arhati 13,107.128a mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira 13,107.128c avarā patitā caiva na grāhyā bhūtim icchatā 13,107.129a agnīn utpādya yatnena kriyāḥ suvihitāś ca yāḥ 13,107.129c vedeṣu brāhmaṇaiḥ proktās tāś ca sarvāḥ samācaret 13,107.130a na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāś ca sarvaśaḥ 13,107.130c anāyuṣyā bhaved īrṣyā tasmād īrṣyāṃ vivarjayet 13,107.131a anāyuṣyo divāsvapnas tathābhyuditaśāyitā 13,107.131c prātar niśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai 13,107.132a pāradāryam anāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā 13,107.132c yatnato vai na kartavyam abhyāsaś caiva bhārata 13,107.132d*0514_01 yatno vai bhojane kāryo atyāśaṃ ca vivarjayet 13,107.133a saṃdhyāṃ na bhuñjen na snāyān na purīṣaṃ samutsṛjet 13,107.133b*0515_01 ātmānaṃ śuci manyeta brāhmaṇān na ca paspaśet 13,107.133b*0515_02 taṃ brūyād brāhmaṇaghnaṃ ca tasya cāyur vinaśyati 13,107.133b*0515_03 brāhmaṇā hi sadā pūjyā nareṇa bhūtim icchatā 13,107.133c prayataś ca bhavet tasyāṃ na ca kiṃ cit samācaret 13,107.134a brāhmaṇān pūjayec cāpi tathā snātvā narādhipa 13,107.134b*0516_01 samāvṛttaḥ śucīn viprān devān atha gurūn namet 13,107.134b*0516_02 kuryād vyāhṛtihomādīn arghyārhaś ca sadā bhavet 13,107.134c devāṃś ca praṇamet snāto gurūṃś cāpy abhivādayet 13,107.135a animantrito na gaccheta yajñaṃ gacchet tu darśakaḥ 13,107.135c animantrite hy anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata 13,107.136a na caikena parivrājyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi 13,107.136b*0517_01 nānāpadi parasyānnam animantritam āharet 13,107.136b*0517_02 ekoddiṣṭaṃ na bhuñjīta prathamaṃ tu viśeṣataḥ 13,107.136b*0517_03 sapiṇḍīkaraṇaṃ varjyaṃ savidhānaṃ ca māsikam 13,107.136c anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset 13,107.137a mātuḥ pitur gurūṇāṃ ca kāryam evānuśāsanam 13,107.137c hitaṃ vāpy ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha 13,107.137d*0518_01 kṣatriyas tu viśeṣeṇa dhanurvedaṃ samabhyaset 13,107.138a dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipa 13,107.138c hastipṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha 13,107.138e yatnavān bhava rājendra yatnavān sukham edhate 13,107.139a apradhṛṣyaś ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca 13,107.139c prajāpālanayuktaś ca na kṣatiṃ labhate kva cit 13,107.140a yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata 13,107.140c gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa 13,107.141a purāṇam itihāsāś ca tathākhyānāni yāni ca 13,107.141c mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityam eva te 13,107.141d*0519_01 mānyānāṃ mānanaṃ kuryān nindyānāṃ nindanaṃ tathā 13,107.141d*0519_02 gobrāhmaṇārthe yudhyeta prāṇān api parityajet 13,107.141d*0519_03 na strīṣu sajjed draṣṭavyaṃ śaktyā dānarucir bhavet 13,107.141d*0519_04 na brāhmaṇān paribhavet kārpaṇyaṃ brāhmaṇair vṛtam 13,107.141d*0519_05 patitān nābhibhāṣeta nāhvayeta rajasvalām 13,107.142a patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchen na cāhvayet 13,107.142c snātāṃ caturthe divase rātrau gacched vicakṣaṇaḥ 13,107.143a pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumān bhavet 13,107.143c etena vidhinā patnīm upagaccheta paṇḍitaḥ 13,107.143d*0520_01 ā ṣoḍaśād ṛtur mukhyaḥ putrajanmani śabditaḥ 13,107.144a jñātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ 13,107.144c yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 13,107.144e ataūrdhvam araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa 13,107.145a eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ 13,107.145c śeṣas traividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira 13,107.146a ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ 13,107.146c ācārād vardhate hy āyur ācāro hanty alakṣaṇam 13,107.147a āgamānāṃ hi sarveṣām ācāraḥ śreṣṭha ucyate 13,107.147c ācāraprabhavo dharmo dharmād āyur vivardhate 13,107.148a etad yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,107.148c anukampatā sarvavarṇān brahmaṇā samudāhṛtam 13,107.148d*0521_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cāpi parikīrtayet 13,107.148d*0521_02 sa śubhān prāpnuyāl lokān sadācāraparo nṛpa 13,108.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,108.001a yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha 13,108.001c kaniṣṭhāś ca yathā jyeṣṭhe varteraṃs tad bravīhi me 13,108.002 bhīṣma uvāca 13,108.002a jyeṣṭhavat tāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān 13,108.002c guror garīyasī vṛttir yā cec chiṣyasya bhārata 13,108.003a na gurāv akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum 13,108.003c guror hi dīrghadarśitvaṃ yat tac chiṣyasya bhārata 13,108.004a andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ 13,108.004c parihāreṇa tad brūyād yas teṣāṃ syād vyatikramaḥ 13,108.005a pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ 13,108.005c śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmās tathārayaḥ 13,108.005d*0522_01 śriyābhitaptās tadbhedān na bhinnāḥ syuḥ samāhitāḥ 13,108.006a jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ 13,108.006c hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate 13,108.007a atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ 13,108.007c ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaś ca niyamyo rājabhiś ca saḥ 13,108.008a nikṛtī hi naro lokān pāpān gacchaty asaṃśayam 13,108.008c vidulasyeva tat puṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam 13,108.009a sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ 13,108.009c akīrtiṃ janayaty eva kīrtim antardadhāti ca 13,108.010a sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ 13,108.010b*0523_01 jyeṣṭho 'pi durvinītas tu kaniṣṭhas tu viśeṣataḥ 13,108.010c nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam 13,108.011a anujaṃ hi pitur dāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ 13,108.011c svayam īhitalabdhaṃ tu nākāmo dātum arhati 13,108.012a bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cet saha 13,108.012c na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃ cana 13,108.013a na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā 13,108.013b*0524_01 gurūṇām aparādho hi śakyaḥ kṣantavya eva ca 13,108.013c yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ paśyet tathācaret 13,108.013e dharmaṃ hi śreya ity āhur iti dharmavido viduḥ 13,108.013f*0525_01 same tu jyeṣṭhatantrāḥ syuḥ kiṃ cid ūne 'pi nityaśaḥ 13,108.014a daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa 13,108.014c daśa caiva pitṝn mātā sarvāṃ vā pṛthivīm api 13,108.015a gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ 13,108.015c mātā garīyasī yac ca tenaitāṃ manyate janaḥ 13,108.016a jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata 13,108.016c sa hy eṣāṃ vṛttidātā syāt sa caitān paripālayet 13,108.017a kaniṣṭhās taṃ namasyeran sarve chandānuvartinaḥ 13,108.017c tam eva copajīveran yathaiva pitaraṃ tathā 13,108.018a śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata 13,108.018c ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 13,108.019a jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha 13,108.019c bhrātur bhāryā ca tadvat syād yasyā bālye stanaṃ pibet 13,109.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,109.001a sarveṣām eva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha 13,109.001c upavāse matir iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe 13,109.002a brahmakṣatreṇa niyamāś cartavyā iti naḥ śrutam 13,109.002c upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyam asti pitāmaha 13,109.003a niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthiva 13,109.003c avāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ 13,109.004a upavāsaḥ paraṃ puṇyam upavāsaḥ parāyaṇam 13,109.004c upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate 13,109.005a adharmān mucyate kena dharmam āpnoti vai katham 13,109.005c svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama 13,109.006a upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syān narādhipa 13,109.006c dharmeṇa ca sukhān arthāṃl labhed yena bravīhi tam 13,109.007 vaiśaṃpāyana uvāca 13,109.007a evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit 13,109.007c dharmaputram idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 13,109.008a idaṃ khalu mahārāja śrutam āsīt purātanam 13,109.008c upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha 13,109.009a prājāpatyaṃ hy aṅgirasaṃ pṛṣṭavān asmi bhārata 13,109.009c yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃs taṃ tapodhanam 13,109.010a praśnam etaṃ mayā pṛṣṭo bhagavān agnisaṃbhavaḥ 13,109.010c upavāsavidhiṃ puṇyam ācaṣṭa bharatarṣabha 13,109.011 aṅgirā uvāca 13,109.011a brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana 13,109.011c dvistrirātram athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha 13,109.012a vaiśyaśūdrau tu yau mohād upavāsaṃ prakurvate 13,109.012c trirātraṃ dvistrirātraṃ vā tayoḥ puṣṭir na vidyate 13,109.013a caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate 13,109.013c trirātraṃ na tu dharmajñair vihitaṃ brahmavādibhiḥ 13,109.014a pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata 13,109.014b*0526_01 upoṣya ekabhaktena niyatātmā jitendriyaḥ 13,109.014c kṣamāvān rūpasaṃpannaḥ śrutavāṃś caiva jāyate 13,109.015a nānapatyo bhavet prājño daridro vā kadā cana 13,109.015c yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣaped yo bhojayed dvijān 13,109.016a aṣṭamīm atha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm 13,109.016c upoṣya vyādhirahito vīryavān abhijāyate 13,109.017a mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣipet 13,109.017c bhojayec ca dvijān bhaktyā sa mucyed vyādhikilbiṣaiḥ 13,109.018a sarvakalyāṇasaṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ 13,109.018c kṛṣibhāgī bahudhano bahuputraś ca jāyate 13,109.019a pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet 13,109.019c subhago darśanīyaś ca yaśobhāgī ca jāyate 13,109.020a pitṛbhakto māghamāsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.020c śrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate 13,109.021a bhagadaivaṃ tu yo māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.021c strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāś cāsya bhavanti tāḥ 13,109.022a caitraṃ tu niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.022c suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate 13,109.023a nistared ekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ 13,109.023c naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet 13,109.024a jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣapet 13,109.024c aiśvaryam atulaṃ śreṣṭhaṃ pumān strī vābhijāyate 13,109.025a āṣāḍham ekabhaktena sthitvā māsam atandritaḥ 13,109.025c bahudhānyo bahudhano bahuputraś ca jāyate 13,109.026a śrāvaṇaṃ niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.026b*0527_01 rūpadraviṇasaṃpannaḥ sukhī bhavati nityaśaḥ 13,109.026c yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ 13,109.026d*0528_01 dhanavān kīrtimāṃś caiva kule mahati jāyate 13,109.027a prauṣṭhapadaṃ tu yo māsam ekāhāro bhaven naraḥ 13,109.027c dhanāḍhyaṃ sphītam acalam aiśvaryaṃ pratipadyate 13,109.028a tathaivāśvayujaṃ māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.028c prajāvān vāhanāḍhyaś ca bahuputraś ca jāyate 13,109.029a kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryād ekabhojanam 13,109.029c śūraś ca bahubhāryaś ca kīrtimāṃś caiva jāyate 13,109.030a iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ parikīrtitāḥ 13,109.030c tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tān api pārthiva 13,109.031a pakṣe pakṣe gate yas tu bhaktam aśnāti bhārata 13,109.031c gavāḍhyo bahuputraś ca dīrghāyuś ca sa jāyate 13,109.032a māsi māsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa 13,109.032c gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnam anāvilam 13,109.033a ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa 13,109.033c dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttim anuvartatā 13,109.034a yas tu prātas tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet 13,109.034c ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,109.035a ṣaḍbhiḥ sa varṣair nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ 13,109.035c agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.036a adhivāse so 'psarasāṃ nṛtyagītavinādite 13,109.036b*0529_01 ramate strīsahasrāḍhye sukṛtī virajā naraḥ 13,109.036c taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānam adhirohati 13,109.037a pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu brahmaloke mahīyate 13,109.037c tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 13,109.038a yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇam ekāhāro bhaven naraḥ 13,109.038c atirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute 13,109.039a daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate 13,109.039c tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 13,109.040a yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktam aśnute 13,109.040c ahiṃsānirato nityaṃ satyavāṅ niyatendriyaḥ 13,109.041a vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute 13,109.041c triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate 13,109.042a ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣapet 13,109.042c aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.043a cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.043c catvāriṃśat sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.044a aṣṭamena tu bhaktena jīvan saṃvatsaraṃ nṛpa 13,109.044c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.045a haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati 13,109.045c pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.046a pakṣe pakṣe gate rājan yo 'śnīyād varṣam eva tu 13,109.046c ṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavān aṅgirābravīt 13,109.046e ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divam āvasate ca saḥ 13,109.047a vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate 13,109.047c sughoṣair madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate 13,109.048a saṃvatsaram ihaikaṃ tu māsi māsi pibet payaḥ 13,109.048c phalaṃ viśvajitas tāta prāpnoti sa naro nṛpa 13,109.049a siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.049c saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.050a māsād ūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate 13,109.050c vidhiṃ tv anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ 13,109.051a anārto vyādhirahito gacched anaśanaṃ tu yaḥ 13,109.051c pade pade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ 13,109.052a divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.052c śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayanty api taṃ naram 13,109.053a ārto vā vyādhito vāpi gacched anaśanaṃ tu yaḥ 13,109.053c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate divi sa prabho 13,109.053e kāñcīnūpuraśabdena suptaś caiva prabodhyate 13,109.054a sahasrahaṃsasaṃyukte vimāne somavarcasi 13,109.054c sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha 13,109.055a kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam 13,109.055c vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam 13,109.056a duḥkhitasyārthamānābhyāṃ dravyāṇāṃ pratipādanam 13,109.056c na caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ 13,109.056d*0530_01 na caitad rocate teṣāṃ ye dhanaiḥ sukhamedhinaḥ 13,109.057a ataḥ sa kāmasaṃyukto vimāne hemasaṃnibhe 13,109.057c ramate strīśatākīrṇe puruṣo 'laṃkṛtaḥ śubhe 13,109.058a svasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ 13,109.058c anaśnan deham utsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.059a bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi 13,109.059c vaiḍūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite 13,109.060a patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite 13,109.060c strīsahasrānucarite sa naraḥ sukham edhate 13,109.061a yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava 13,109.061c tāvanty eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.062a nāsti vedāt paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ 13,109.062c na dharmāt paramo lābhas tapo nānaśanāt param 13,109.063a brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca 13,109.063c upavāsais tathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate 13,109.064a upoṣya vidhivad devās tridivaṃ pratipedire 13,109.064c ṛṣayaś ca parāṃ siddhim upavāsair avāpnuvan 13,109.065a divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā 13,109.065c kṣāntam ekena bhaktena tena vipratvam āgataḥ 13,109.066a cyavano jamadagniś ca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ 13,109.066c sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ 13,109.067a idam aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam 13,109.067c yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkham avāpnute 13,109.068a imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; pravartitaṃ hy aṅgirasā maharṣiṇā 13,109.068c paṭheta yo vai śṛṇuyāc ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣam 13,109.069a vimucyate cāpi sa sarvasaṃkarair; na cāsya doṣair abhibhūyate manaḥ 13,109.069c viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ 13,110.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,110.001a pitāmahena vidhivad yajñāḥ proktā mahātmanā 13,110.001c guṇāś caiṣāṃ yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ 13,110.002a na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ pitāmaha 13,110.002c bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ 13,110.003a pārthivai rājaputrair vā śakyāḥ prāptuṃ pitāmaha 13,110.003c nārthanyūnair avaguṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ 13,110.004a yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sadā bhavet 13,110.004c tulyo yajñaphalair etais tan me brūhi pitāmaha 13,110.005 bhīṣma uvāca 13,110.005a idam aṅgirasā proktam upavāsaphalātmakam 13,110.005c vidhiṃ yajñaphalais tulyaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 13,110.006a yas tu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet 13,110.006c ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,110.007a ṣaḍbhir eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ 13,110.007c taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.008a devastrīṇām adhīvāse nṛtyagītaninādite 13,110.008c prājāpatye vaset padmaṃ varṣāṇām agnisaṃnibhe 13,110.009a trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśet satataṃ tv ekabhojanam 13,110.009c dharmapatnīrato nityam agniṣṭomaphalaṃ labhet 13,110.010a dvitīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.010c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.010e yajñaṃ bahusuvarṇaṃ vā vāsavapriyam āharet 13,110.011a satyavāg dānaśīlaś ca brahmaṇyaś cānasūyakaḥ 13,110.011c kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṃ gatim 13,110.012a pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe 13,110.012c dve samāpte tataḥ padme so 'psarobhir vaset saha 13,110.012d*0531_01 agnikāryaparo nityaṃ nityaṃ kalyaprabodhanaḥ 13,110.012d*0531_02 agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,110.012d*0531_03 haṃsasārasayuktaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.012d*0531_04 indraloke ca vasate varastrībhiḥ samāvṛtaḥ 13,110.013a tṛtīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.013c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.014a atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.014c mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.015a saptarṣīṇāṃ sadā loke so 'psarobhir vaset saha 13,110.015c nivartanaṃ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ 13,110.016a divase yaś caturthe tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.016c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.017a vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.017c indrakanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.018a sāgarasya ca paryante vāsavaṃ lokam āvaset 13,110.018c devarājasya ca krīḍāṃ nityakālam avekṣate 13,110.019a divase pañcame yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.019c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.020a alubdhaḥ satyavādī ca brahmaṇyaś cāvihiṃsakaḥ 13,110.020c anasūyur apāpastho dvādaśāhaphalaṃ labhet 13,110.021a jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇam 13,110.021b*0532_01 atirātraphalaṃ prāpya apsarobhiḥ pramodate 13,110.021c sūryamālāsamābhāsam ārohet pāṇḍuraṃ gṛham 13,110.022a āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa 13,110.022c śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukham 13,110.023a divase yas tu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam 13,110.023c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.024a sadā triṣavaṇasnāyī brahmacāry anasūyakaḥ 13,110.024c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.025a agnijvālāsamābhāsaṃ haṃsabarhiṇasevitam 13,110.025c śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayed yānam uttamam 13,110.026a tathaivāpsarasām aṅke prasuptaḥ pratibudhyate 13,110.026c nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ 13,110.027a koṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ trīṇi koṭiśatāni ca 13,110.027c padmāny aṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca 13,110.028a ayutāni ca pañcāśad ṛkṣacarmaśatasya ca 13,110.028c lomnāṃ pramāṇena samaṃ brahmaloke mahīyate 13,110.029a divase saptame yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.029c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.030a sarasvatīṃ gopayāno brahmacaryaṃ samācaran 13,110.030c sumanovarṇakaṃ caiva madhumāṃsaṃ ca varjayet 13,110.031a puruṣo marutāṃ lokam indralokaṃ ca gacchati 13,110.031c tatra tatra ca siddhārtho devakanyābhir uhyate 13,110.032a phalaṃ bahusuvarṇasya yajñasya labhate naraḥ 13,110.032c saṃkhyām atiguṇāṃ cāpi teṣu lokeṣu modate 13,110.033a yas tu saṃvatsaraṃ kṣānto bhuṅkte 'hany aṣṭame naraḥ 13,110.033c devakāryaparo nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,110.034a pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.034c padmavarṇanibhaṃ caiva vimānam adhirohati 13,110.035a kṛṣṇāḥ kanakagauryaś ca nāryaḥ śyāmās tathāparāḥ 13,110.035c vayorūpavilāsinyo labhate nātra saṃśayaḥ 13,110.036a yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame 'hani 13,110.036c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.037a aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,110.037c puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.038a dīptasūryāgnitejobhir divyamālābhir eva ca 13,110.038c nīyate rudrakanyābhiḥ so 'ntarikṣaṃ sanātanam 13,110.039a aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpam eva ca 13,110.039c koṭīśatasahasraṃ ca teṣu lokeṣu modate 13,110.040a yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate 13,110.040c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.041a brahmakanyāniveśe ca sarvabhūtamanohare 13,110.041c aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.042a rūpavatyaś ca taṃ kanyā ramayanti sadā naram 13,110.042c nīlotpalanibhair varṇai raktotpalanibhais tathā 13,110.043a vimānaṃ maṇḍalāvartam āvartagahanāvṛtam 13,110.043c sāgarormipratīkāśaṃ sādhayed yānam uttamam 13,110.044a vicitramaṇimālābhir nāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ 13,110.044c sphāṭikair vajrasāraiś ca stambhaiḥ sukṛtavedikam 13,110.044e ārohati mahad yānaṃ haṃsasārasavāhanam 13,110.045a ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.045c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.046a parastriyo nābhilaṣed vācātha manasāpi vā 13,110.046c anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitroḥ kṛte 'pi vā 13,110.047a abhigacchen mahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalam 13,110.047c svayaṃbhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitam 13,110.048a kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam 13,110.048c rudrāṇāṃ tam adhīvāsaṃ divi divyaṃ manoharam 13,110.049a varṣāṇy aparimeyāni yugāntam api cāvaset 13,110.049c koṭīśatasahasraṃ ca daśa koṭiśatāni ca 13,110.050a rudraṃ nityaṃ praṇamate devadānavasaṃmatam 13,110.050c sa tasmai darśanaṃ prāpto divase divase bhavet 13,110.051a divase dvādaśe yas tu prāpte vai prāśate haviḥ 13,110.051c sadā dvādaśamāsān vai sarvamedhaphalaṃ labhet 13,110.051c*0533_01 juhvāno jātavedasam 13,110.051c*0533_02 niyamena samāyuktaḥ 13,110.052a ādityair dvādaśais tasya vimānaṃ saṃvidhīyate 13,110.052c maṇimuktāpravālaiś ca mahārhair upaśobhitam 13,110.053a haṃsamālāparikṣiptaṃ nāgavīthīsamākulam 13,110.053c mayūraiś cakravākaiś ca kūjadbhir upaśobhitam 13,110.054a aṭṭair mahadbhiḥ saṃyuktaṃ brahmaloke pratiṣṭhitam 13,110.054c nityam āvasate rājan naranārīsamāvṛtam 13,110.054e ṛṣir evaṃ mahābhāgas tv aṅgirāḥ prāha dharmavit 13,110.054f*0534_01 vimānam adhiruhyāśu brahmaloke mahīyate 13,110.055a trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.055c sadā dvādaśa māsān vai devasatraphalaṃ labhet 13,110.056a raktapadmodayaṃ nāma vimānaṃ sādhayen naraḥ 13,110.056b*0535_01 tatra gatvā samutthito devakanyābhir āvṛtaḥ 13,110.056c jātarūpaprayuktaṃ ca ratnasaṃcayabhūṣitam 13,110.057a devakanyābhir ākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitam 13,110.057c puṇyagandhodayaṃ divyaṃ vāyavyair upaśobhitam 13,110.058a tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpam eva ca 13,110.058c ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaset 13,110.059a gītagandharvaghoṣaiś ca bherīpaṇavanisvanaiḥ 13,110.059c sadā pramuditas tābhir devakanyābhir īḍyate 13,110.060a caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ 13,110.060c sadā dvādaśa māsān vai mahāmedhaphalaṃ labhet 13,110.061a anirdeśyavayorūpā devakanyāḥ svalaṃkṛtāḥ 13,110.061c mṛṣṭataptāṅgadadharā vimānair anuyānti tam 13,110.062a kalahaṃsavinirghoṣair nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ 13,110.062c kāñcīnāṃ ca samutkarṣais tatra tatra vibodhyate 13,110.063a devakanyānivāse ca tasmin vasati mānavaḥ 13,110.063c jāhnavīvālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ naraḥ 13,110.064a yas tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ 13,110.064c sadā dādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.064e rājasūyasahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.065a yānam ārohate nityaṃ haṃsabarhiṇasevitam 13,110.065c maṇimaṇḍalakaiś citraṃ jātarūpasamāvṛtam 13,110.066a divyābharaṇaśobhābhir varastrībhir alaṃkṛtam 13,110.066c ekastambhaṃ caturdvāraṃ saptabhaumaṃ sumaṅgalam 13,110.066e vaijayantīsahasraiś ca śobhitaṃ gītanisvanaiḥ 13,110.067a divyaṃ divyaguṇopetaṃ vimānam adhirohati 13,110.067c maṇimuktāpravālaiś ca bhūṣitaṃ vaidyutaprabham 13,110.067e vased yugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ 13,110.068a ṣoḍaśe divase yas tu saṃprāpte prāśate haviḥ 13,110.068c sadā dvādaśa māsān vai somayajñaphalaṃ labhet 13,110.069a somakanyānivāseṣu so 'dhyāvasati nityadā 13,110.069c saumyagandhānuliptaś ca kāmacāragatir bhavet 13,110.070a sudarśanābhir nārībhir madhurābhis tathaiva ca 13,110.070c arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiś ca sevyate 13,110.071a phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikam 13,110.071c āvartanāni catvāri sāgare yāty asau naraḥ 13,110.072a divase saptadaśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.072c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.073a sthānaṃ vāruṇam aindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati 13,110.073c mārutauśanase caiva brahmalokaṃ ca gacchati 13,110.074a tatra daivatakanyābhir āsanenopacaryate 13,110.074c bhūr bhuvaṃ cāpi devarṣiṃ viśvarūpam avekṣate 13,110.075a tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam 13,110.075c dvātriṃśad rūpadhāriṇyo madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ 13,110.076a candrādityāv ubhau yāvad gagane carataḥ prabho 13,110.076c tāvac caraty asau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ 13,110.077a aṣṭādaśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam 13,110.077c sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 13,110.078a rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate 13,110.078c devakanyādhirūḍhais tu bhrājamānaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 13,110.079a vyāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditam 13,110.079c vimānam uttamaṃ divyaṃ susukhī hy adhirohati 13,110.080a tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha modate 13,110.080c sudhārasaṃ ca bhuñjīta amṛtopamam uttamam 13,110.081a ekonaviṃśe divase yo bhuṅkte ekabhojanam 13,110.081c sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 13,110.082a uttamaṃ labhate sthānam apsarogaṇasevitam 13,110.082c gandharvair upagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasam 13,110.083a tatrāmaravarastrībhir modate vigatajvaraḥ 13,110.083c divyāmbaradharaḥ śrīmān ayutānāṃ śataṃ samāḥ 13,110.084a pūrṇe 'tha divase viṃśe yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.084c sadā dvādaśa māsāṃs tu satyavādī dhṛtavrataḥ 13,110.085a amāṃsāśī brahmacārī sarvabhūtahite rataḥ 13,110.085c sa lokān vipulān divyān ādityānām upāśnute 13,110.086a gandharvair apsarobhiś ca divyamālyānulepanaiḥ 13,110.086c vimānaiḥ kāñcanair divyaiḥ pṛṣṭhataś cānugamyate 13,110.087a ekaviṃśe tu divase yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.087c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.088a lokam auśanasaṃ divyaṃ śakralokaṃ ca gacchati 13,110.088c aśvinor marutāṃ caiva sukheṣv abhirataḥ sadā 13,110.089a anabhijñaś ca duḥkhānāṃ vimānavaram āsthitaḥ 13,110.089c sevyamāno varastrībhiḥ krīḍaty amaravat prabhuḥ 13,110.090a dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.090c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.091a dhṛtimān ahiṃsānirataḥ satyavāg anasūyakaḥ 13,110.091c lokān vasūnām āpnoti divākarasamaprabhaḥ 13,110.092a kāmacārī sudhāhāro vimānavaram āsthitaḥ 13,110.092c ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 13,110.093a trayoviṃśe tu divase prāśed yas tv ekabhojanam 13,110.093c sadā dvādaśa māsāṃs tu mitāhāro jitendriyaḥ 13,110.094a vāyor uśanasaś caiva rudralokaṃ ca gacchati 13,110.094c kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 13,110.095a anekaguṇaparyantaṃ vimānavaram āsthitaḥ 13,110.095c ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 13,110.096a caturviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.096c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.097a ādityānām adhīvāse modamāno vasec ciram 13,110.097c divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ 13,110.098a vimāne kāñcane divye haṃsayukte manorame 13,110.098c ramate devakanyānāṃ sahasrair ayutais tathā 13,110.099a pañcaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.099c sadā dvādaśa māsāṃs tu puṣkalaṃ yānam āruhet 13,110.100a siṃhavyāghraprayuktaiś ca meghasvananināditaiḥ 13,110.100c rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate 13,110.101a devakanyāsamārūḍhai rājatair vimalaiḥ śubhaiḥ 13,110.101c vimānam uttamaṃ divyam āsthāya sumanoharam 13,110.102a tatra kalpasahasraṃ vai vasate strīśatāvṛte 13,110.102c sudhārasaṃ copajīvann amṛtopamam uttamam 13,110.103a ṣaḍviṃśe divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.103c sadā dvādaśa māsāṃs tu niyato niyatāśanaḥ 13,110.104a jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam 13,110.104c sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 13,110.105a saptānāṃ marutāṃ lokān vasūnāṃ cāpi so 'śnute 13,110.105c vimāne sphāṭike divye sarvaratnair alaṃkṛte 13,110.106a gandharvair apsarobhiś ca pūjyamānaḥ pramodate 13,110.106c dve yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā 13,110.107a saptaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.107c sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.108a phalaṃ prāpnoti vipulaṃ devaloke ca pūjyate 13,110.108c amṛtāśī vasaṃs tatra sa vitṛptaḥ pramodate 13,110.109a devarṣicaritaṃ rājan rājarṣibhir adhiṣṭhitam 13,110.109c adhyāvasati divyātmā vimānavaram āsthitaḥ 13,110.110a strībhir manobhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ 13,110.110c yugakalpasahasrāṇi trīṇy āvasati vai sukham 13,110.111a yo 'ṣṭāviṃśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam 13,110.111c sadā dvādaśa māsāṃs tu jitātmā vijitendriyaḥ 13,110.112a phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute 13,110.112c bhogavāṃs tejasā bhāti sahasrāṃśur ivāmalaḥ 13,110.113a sukumāryaś ca nāryas taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ 13,110.113c pīnastanorujaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ 13,110.114a ramayanti manaḥ kāntā vimāne sūryasaṃnibhe 13,110.114c sarvakāmagame divye kalpāyutaśataṃ samāḥ 13,110.115a ekonatriṃśe divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.115c sadā dvādaśa māsān vai satyavrataparāyaṇaḥ 13,110.116a tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ 13,110.116c vimānaṃ candraśubhrābhaṃ divyaṃ samadhigacchati 13,110.117a jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam 13,110.117c apsarogaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvair abhināditam 13,110.118a tatra cainaṃ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ 13,110.118c manobhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ 13,110.119a bhogavāṃs tejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ 13,110.119c divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ 13,110.120a vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānām aśvinos tathā 13,110.120c rudrāṇāṃ ca tathā lokān brahmalokaṃ ca gacchati 13,110.121a yas tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ 13,110.121c sadā dvādaśa māsān vai brahmalokam avāpnuyāt 13,110.122a sudhārasakṛtāhāraḥ śrīmān sarvamanoharaḥ 13,110.122c tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivān iva 13,110.123a divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ 13,110.123c sukheṣv abhirato yogī duḥkhānām avijānakaḥ 13,110.124a svayaṃprabhābhir nārībhir vimānastho mahīyate 13,110.124c rudradevarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate 13,110.125a nānāvidhasurūpābhir nānārāgābhir eva ca 13,110.125c nānāmadhurabhāṣābhir nānāratibhir eva ca 13,110.125d*0536_01 nānāvidhasugaṃdhābhir nānāveṣābhir eva ca 13,110.126a vimāne nagarākāre sūryavat sūryasaṃnibhe 13,110.126c pṛṣṭhataḥ somasaṃkāśe udak caivābhrasaṃnibhe 13,110.127a dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastān nīlamaṇḍale 13,110.127c ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naiko vasati pūjitaḥ 13,110.128a yāvad varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe pravarṣati 13,110.128b*0537_01 tāvad brahmādikā lokā varṣadhārāpramāṇataḥ 13,110.128c tāvat saṃvatsarāḥ proktā brahmalokasya dhīmataḥ 13,110.129a vipruṣaś caiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt 13,110.129c varṣāsu varṣatas tāvan nivasaty amaraprabhaḥ 13,110.130a māsopavāsī varṣais tu daśabhiḥ svargam uttamam 13,110.130c maharṣitvam athāsādya saśarīragatir bhavet 13,110.131a munir dānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā 13,110.131c juhvann agnīṃś ca niyataḥ saṃdhyopāsanasevitā 13,110.132a bahubhir niyamair evaṃ māsān aśnāti yo naraḥ 13,110.132c abhrāvakāśaśīlaś ca tasya vāso nirucyate 13,110.133a divaṃ gatvā śarīreṇa svena rājan yathāmaraḥ 13,110.133c svargaṃ puṇyaṃ yathākāmam upabhuṅkte yathāvidhi 13,110.134a eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhir uttamaḥ 13,110.134c vyākhyāto hy ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ 13,110.135a daridrair manujaiḥ pārtha prāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā 13,110.135c upavāsam imaṃ kṛtvā gacchec ca paramāṃ gatim 13,110.135d*0538_01 vaiṣṇavīṃ vātha raudrīṃ vā pañcamīṃ brahmacāriṇaḥ 13,110.135d*0538_02 saṃvatsaravrataṃ kṛtvā kramante lokam uttamam 13,110.135e devadvijātipūjāyāṃ rato bharatasattama 13,110.136a upavāsavidhis tv eṣa vistareṇa prakīrtitaḥ 13,110.136c niyateṣv apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu 13,110.137a dambhadrohanivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata 13,110.137c acaleṣv aprakampeṣu mā te bhūd atra saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,110.137d@011_0001 pitāmahena kathitā dānadharmāśritāḥ kathāḥ 13,110.137d@011_0002 mayā śrutā ṛṣīṇāṃ tu saṃnidhau keśavasya ca 13,110.137d@011_0003 punaḥ kautūhalam abhūt tām evādhyātmikīṃ prati 13,110.137d@011_0004 kathāṃ kathaya rājendra tvad anyaḥ ka udāharet 13,110.137d@011_0005 eṣa yādavadāyādas tathānujñātum arhati 13,110.137d@011_0006 jñāte tu yasmiñ jñātavyaṃ jñātaṃ bhavati bhārata 13,110.137d@011_0007 paścāc chroṣyāmahe rājñāṃ śrāvyān dharmān pitāmaha 13,110.137d@011_0008 kautūhalam ṛṣīṇāṃ tu cchettum arhasi sāṃpratam 13,110.137d@011_0009 bhīṣmaḥ 13,110.137d@011_0010 ata ūrdhvaṃ mahārāja sāṃkhyayogobhayaśāstrādhigatayāthātmyadarśanasaṃpannayor ācāryayoḥ saṃvādam anuvyākhyāsyāmaḥ | tad yathābhagavantaṃ sanatkumāram āsīnam aṅguṣṭhaparvamātraṃ mahati vimānavare | yojanasahasramaṇḍale taruṇabhāskarapratīkāśe śayanīye mahati baddhāsanam anudhyāyantam amṛtam anāvartakaram amūrtam akṣayajam athopadiṣṭam upasasarpa bhagavantam ācāryaṃ bhagavān ācāryo rudras taṃ provāca - svāgataṃ maheśvara brahmasuta | etad āsanam āstāṃ bhagavān || ity ukte cāsīno bhagavān anantarūpo rudras taṃ provāca - bhagavān api dhyānam āvartayati | ity ukte cāha bhagavān sanatkumāras tatheti || 13,110.137d@011_0012 tathety uktaś ca provāca bhagavāñ śaṃkaras tadā 13,110.137d@011_0013 parāvarajñaṃ sarvasya trailokyasya mahāmunim 13,110.137d@011_0014 kiṃ vā dhyānena draṣṭavyaṃ yad bhavān anupaśyati 13,110.137d@011_0015 yac ca dhyātvā na śocanti yatayas tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0016 kathaya tvam imaṃ devaṃ dehināṃ yatisattama 13,110.137d@011_0017 yac ca tatpuruṣaṃ śuddham ity uktaṃ yogasāṃkhyayoḥ 13,110.137d@011_0018 kim adhyātmādhibhūtaṃ ca tathā cāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0019 kālasaṃkhyā ca kā deva draṣṭavyā tasya brahmaṇaḥ 13,110.137d@011_0020 saṃkhyā saṃkhyādanasyaiva yā proktā paramarṣibhiḥ 13,110.137d@011_0021 śāstradṛṣṭena mārgeṇa yathāvad yatisattama 13,110.137d@011_0022 yac ca tatpuruṣaṃ śuddhaṃ prabuddham ajaraṃ dhruvam 13,110.137d@011_0023 budhyamānāprabuddhābhyāṃ vidyāvedyaṃ tathaiva ca 13,110.137d@011_0024 vimokṣaṃ trividhaṃ caiva brūhi mokṣavidāṃ vara 13,110.137d@011_0025 parisaṃkhyāṃ ca sāṃkhyānāṃ dhyānaṃ yogeṣu cārthavat 13,110.137d@011_0026 ekatvadarśanaṃ caiva tathā nānātvadarśanam 13,110.137d@011_0027 ariṣṭāni ca tattvena tathaivotkramaṇāni ca 13,110.137d@011_0028 daivatāni ca sarvāṇi nikhilenānupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0029 yāny āśritāni deheṣu dehināṃ yatisattama 13,110.137d@011_0030 sarvam etad yathātattvam ākhyāhi munisattama 13,110.137d@011_0031 śreṣṭho bhavān hi sarveṣāṃ brahmajñānām anindita 13,110.137d@011_0032 caturthas tvaṃ trayāṇāṃ tu ye gatāḥ paramāṃ gatim 13,110.137d@011_0033 jñānena ca prākṛtena nirmukto mṛtyubandhanāt 13,110.137d@011_0034 vayaṃ tu vaikṛtaṃ mārgam āśritā vai kṣaraṃ sadā 13,110.137d@011_0035 param utsṛjya panthānam amṛtākṣaram eva tu 13,110.137d@011_0036 nyūne pathi nimagnās tu aiśvarye 'ṣṭaguṇe tathā 13,110.137d@011_0037 mahimānaṃ pragṛhyemaṃ vicarāmo yathāsukham 13,110.137d@011_0038 na caitat sukham atyantaṃ nyūnam etad anantaram 13,110.137d@011_0039 mūrtimat param etat syāt tv idam evaṃ susattama 13,110.137d@011_0040 punaḥ punaś ca patanaṃ mūrtimaty upadiśyate 13,110.137d@011_0041 na punar mṛtyur ity anyaṃ nirmuktānāṃ tu mūrtitaḥ 13,110.137d@011_0042 mṛtyudoṣās tv anantā vai utpadyante kṛtātmanām 13,110.137d@011_0043 martyeṣu nākapṛṣṭheṣu nirayeṣu mahāmune 13,110.137d@011_0044 tatra majjanti puruṣāḥ sukhaduḥkhena ceṣṭitāḥ 13,110.137d@011_0045 sukhaduḥkhavyapetaṃ ca yad āhur amṛtaṃ padam 13,110.137d@011_0046 tad ahaṃ śrotum icchāmi yathāvac chrutidarśanāt 13,110.137d@011_0046 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0047 yad uktaṃ bhavatā vākyaṃ tattvasaṃjñeti dehinām 13,110.137d@011_0048 caturviṃśatim evātra ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0049 ke cid āhus trayoviṃśaṃ yathāśrutinidarśanāt 13,110.137d@011_0050 vayaṃ tu pañcaviṃśaṃ vai tad adhiṣṭhānasaṃjñitam 13,110.137d@011_0051 tattvaṃ samadhimanyāmaḥ sarvatantrapralāpanāt 13,110.137d@011_0052 avyayaś caiva vai vyaktāv ubhāv api pinākadhṛk 13,110.137d@011_0053 saha caiva vinā caiva tāv anyonyaṃ pratiṣṭhitau 13,110.137d@011_0054 hiraṇmayīṃ praviśyaiṣa mūrtiṃ mūrtimatāṃ vara 13,110.137d@011_0055 cakāra puruṣas tāta vikārapuruṣāv ubhau 13,110.137d@011_0056 avyaktād eka evaiṣa mahān ātmā prasūyate 13,110.137d@011_0057 ahaṃkāreṇa lokāṃś ca vyāpya cāhaṃkṛtena vai 13,110.137d@011_0058 vinā sarvaṃ tad avyaktād abhimanyasva śūladhṛk 13,110.137d@011_0059 bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi vai kramāt 13,110.137d@011_0060 ahaṃkārāc ca bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam 13,110.137d@011_0061 ahaṃkārāc ca jātāni yugapad vibudheśvara 13,110.137d@011_0062 saviśeṣāṇi bhūtāni pañca prāhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0063 caturviṃśāt tu vai proktāt pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati 13,110.137d@011_0064 ete sargā mayā proktāś catvāraḥ prākṛtās tv iha 13,110.137d@011_0065 ahaṃkārāc ca jātāni yugapad vibudheśvara 13,110.137d@011_0066 ahaṃkārāc ca bhūteṣu vividhārthaṃ vyajāyata 13,110.137d@011_0067 indriyair yugapat sarvaiḥ so 'nityaś ca samīkṣyate 13,110.137d@011_0068 maruttvaṃ sattvasargaś ca tuṣṭiḥ siddhis tathaiva ca 13,110.137d@011_0069 vaikṛtāni pravakṣyāmi śṛṇu tāni mahāmate 13,110.137d@011_0070 eṣā tattvacaturviṃśan mayā śāstrānumānataḥ 13,110.137d@011_0071 varṇitā tava deveśa pañcaviṃśasamanvitā 13,110.137d@011_0072 pañcamo 'nugrahaś caiva navaite prākṛtaiḥ saha 13,110.137d@011_0073 aindre 'py aham athāpy anyan mamātmani ca bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0074 yac ca dehamayaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 13,110.137d@011_0075 sarvatraivābhimantavyaṃ tvayā tripurasūdana 13,110.137d@011_0076 anyathā ye tu paśyanti te na paśyanti brahmaja 13,110.137d@011_0077 etad avyaktaviṣayaṃ pañcaviṃśasamanvitam 13,110.137d@011_0078 anena kāraṇenaiva tattvam āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0079 vikāramātram etat tu tattvam ācakṣate param 13,110.137d@011_0080 nistattvaś caiṣa deveśa boddhavyaṃ tu na budhyate 13,110.137d@011_0081 yadi budhyet paraṃ buddhaṃ budhyamānaḥ surarṣabha 13,110.137d@011_0082 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0082 prabuddho hy abhimanyeta yo 'yaṃ nāham iti prabho 13,110.137d@011_0083 tattvasaṃkhyā śrutā caiṣā yeṣāṃ brahmavidāṃ vara 13,110.137d@011_0084 sargasaṃkhyā mayā proktā navānām anupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0085 pravakṣyāmi tu te 'dhyātmam adhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0086 naitad yuktair vedavidbhir gṛhasthair 13,110.137d@011_0087 mānyair ebhis tapasā vābhipannaiḥ 13,110.137d@011_0088 yatnena dṛṣṭaṃ paramātmatattvaṃ 13,110.137d@011_0089 tattvena prāpyaṃ tu yathoktam etat 13,110.137d@011_0090 paraṃ parebhyas tv amṛtārthatattvaṃ 13,110.137d@011_0091 svabhāvasattvastham anīśam īśam 13,110.137d@011_0092 kaivalyatāṃ prāpya mahāsurottama 13,110.137d@011_0093 tavaitad ākhyāmi munīndra vṛttyā 13,110.137d@011_0094 rahasyam evānyad avāpya divyaṃ 13,110.137d@011_0095 pavitrapūtas tava mṛtyujālam 13,110.137d@011_0096 pṛthvīm imāṃ yady api ratnapūrṇāṃ 13,110.137d@011_0097 dadyān na deyaṃ tv aparīkṣitāya 13,110.137d@011_0098 nāśraddadhānāya na cānyabuddher 13,110.137d@011_0099 nājñānayuktāya na vismitāya 13,110.137d@011_0100 svādhyāyayuktāya guṇānvitāya 13,110.137d@011_0101 pradeyam etan niyatendriyāya 13,110.137d@011_0102 saṃkṣepaṃ cāpy athaiteṣāṃ tattvānāṃ vṛṣabhadhvaja 13,110.137d@011_0103 anulomānujātānāṃ pratilomaṃ pralīyatām 13,110.137d@011_0104 pravakṣyāmi tam adhyātmaṃ sādhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0105 yathāṃśujālam arkasya tathaitat pravadanti vai 13,110.137d@011_0106 saṃkṣīṇe brahmadivase jagaj jaladhim āviśet 13,110.137d@011_0107 pralīyate jale bhūmir jalam agnau pralīyate 13,110.137d@011_0108 līyate 'gnis tathā vāyau vāyur ākāśa eva tu 13,110.137d@011_0109 manasi pralīyate khaṃ tu mano 'haṃkāra eva ca 13,110.137d@011_0110 ahaṃkāras tathā tasmin mahati pravilīyate 13,110.137d@011_0111 mahān avyakta ity āhus tad ekatvaṃ pracakṣate 13,110.137d@011_0112 avyaktasya mahādeva pralayaṃ viddhi brahmaṇi 13,110.137d@011_0113 evam asyāsakṛt krīḍām āhus tattvavido janāḥ 13,110.137d@011_0114 adhyātmam adhibhūtaṃ ca tathaivāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0115 yathāvad uditaṃ śāstraṃ yoge tu sumahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0116 tathaiva ceha sāṃkhye tu parisaṃkhyātmacintakaiḥ 13,110.137d@011_0117 prapañcitārtham etāvan mahādeva mahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0118 brahmeti vidyād adhyātmaṃ puruṣaṃ cādhidaivatam 13,110.137d@011_0119 prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣaṇaṃ tatra karma ca 13,110.137d@011_0120 adhyātmaṃ prāṇam ity āhuḥ kratum apy adhidaivatam 13,110.137d@011_0121 rathaṃ ca yajñavāho 'tra karmāhaṃkāra eva ca 13,110.137d@011_0122 adhyātmaṃ tu mano vidyāc candramāś cādhidaivatam 13,110.137d@011_0123 daivaṃ ca prabhavaś caiva karma vyāhṛtayas tathā 13,110.137d@011_0124 vidyāt tu śrotram adhyātmam ākāśam adhidaivatam 13,110.137d@011_0125 sarvabhāvābhidhānārthaṃ śabdaḥ karma sadā smṛtam 13,110.137d@011_0126 tvag adhyātmam atho vidyād vāyur atrādhidaivatam 13,110.137d@011_0127 saṃnipātaya vijñānaṃ sarvakarma ca tatra ha 13,110.137d@011_0128 adhyātmaṃ cakṣur ity āhur bhāskaro 'trādhidaivatam 13,110.137d@011_0129 jñāpanaṃ sarvavarṇānāṃ rūpaṃ karma sadā smṛtam 13,110.137d@011_0130 jihveti vidyād adhyātmam āpaś cātrādhidaivatam 13,110.137d@011_0131 pāyur adhyātmam ity āhur yathāvad yatisattamāḥ 13,110.137d@011_0132 visargam adhibhūtaṃ ca mitraṃ cāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0133 upastho 'dhyātmam ity āhur devadeva pinākadhṛk 13,110.137d@011_0134 anubhāvo 'dhibhūtaṃ tu daivataṃ ca prajāpatiḥ 13,110.137d@011_0135 pādāv adhyātmam ity āhus triśūlāṅka manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0136 gantavyam adhibhūtaṃ tu viṣṇus tatrādhidaivatam 13,110.137d@011_0137 vāg adhyātmaṃ tathaivāhuḥ pinākiṃs tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0138 vaktavyam adhibhūtaṃ tu vahnis tatrādhidaivatam 13,110.137d@011_0139 etad adhyātmam atulaṃ sādhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0140 mayā tu varṇitaṃ samyag dehinām amararṣabha 13,110.137d@011_0141 etat kīṭapataṃge ca śvapāke śuni hastini 13,110.137d@011_0142 putrikādaṃśamaśake brāhmaṇe gavi pārthive 13,110.137d@011_0143 sarvam eva hi draṣṭavyam anyathā mā vicintaya 13,110.137d@011_0144 ato 'nyathā ye paśyanti na samyak teṣu darśanam 13,110.137d@011_0145 devadānavagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ 13,110.137d@011_0146 yan na jānanti ko hy eṣa kuto vā bhagavān iti 13,110.137d@011_0147 om ity ekākṣaraṃ brahma yat tat sadasataḥ param 13,110.137d@011_0148 anādimadhyaparyantaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam 13,110.137d@011_0149 yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim 13,110.137d@011_0150 anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0151 aprameyam avijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 13,110.137d@011_0152 kṛtāñjaliḥ śucir bhūtvā praṇamya prayato 'rcayet 13,110.137d@011_0153 anādyantaṃ paraṃ brahma na devā ṛṣayo viduḥ 13,110.137d@011_0154 eko 'yaṃ veda bhagavāṃs trātā nārāyaṇo hariḥ 13,110.137d@011_0155 nārāyaṇād ṛṣigaṇās tataḥ siddhā mahoragāḥ 13,110.137d@011_0156 devā devarṣayaś caiva yaṃ vidur duḥkhabheṣajam 13,110.137d@011_0157 yam āhur vijitakleśaṃ yasmiṃś ca vihitāḥ prajāḥ 13,110.137d@011_0158 yasmiṃl lokāḥ sphurantīme jāle śakunayo yathā 13,110.137d@011_0159 saptarṣayo manaḥ sapta sāṃkhyās tu munidarśanāt 13,110.137d@011_0160 saptarṣayaś cendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi ca 13,110.137d@011_0161 śrotrayoś ca diśaḥ prāhur manasi tv atha candramāḥ 13,110.137d@011_0162 manaḥ ṣaṣṭhaṃ buddhiḥ saptamī hy ātmani sthāpitāni, śarīreṣu nātmani | 13,110.137d@011_0163 tasya hi kāraṇāni bhavanti | sarvāṇy api sarvakarmasu vā viṣayeṣu vā yuñjanti yathātmani svāni karmāṇi pravṛttāni | saptasv api viṣayāṇāṃ vyāpakāni | 13,110.137d@011_0164 tāny eva svapato bhūtagrāmasyājam ātmānaṃ devalokasthānasaṃmitaṃ dehāntaragāminaṃ mumukṣuṃ vānupraviśanti sūkṣmāṇi pralīyante | 13,110.137d@011_0165 mokṣakāle tam ekaṃ na kaś cid vetti svāparam | 13,110.137d@011_0166 evaṃ praviṣṭeṣu bhūteṣu ko jāgartīty ucyate | nidrāprasupteṣu vātra jāgrat svapnaśīlo 'tra sadane ca devadyotano bhagavāṃś cātra kṣetrajño buddhir vā | sa hi suptasyāpi svapnadarśanāni paśyati | 13,110.137d@011_0167 apratibuddheṣu lokeṣu sa eva pratibudhyate | 13,110.137d@011_0168 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0168 sa eṣa prājñaḥ | atha taijasaḥ kāyāgniḥ | sa hi suptasyātmā vā | aviduṣo vāpratibudhyamānasyānnaṃ pacatīty ante 'vatiṣṭhate | etad ātmānam adhikṛtyānujñātam iti | 13,110.137d@011_0169 prabhavaś cāpyayas tāta varṇitas te 'nupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0170 tathādhyātmādhibhūtaṃ ca tathaivātrādhidaivatam 13,110.137d@011_0171 nikhilena tu vakṣyāmi daivatānīha dehinām 13,110.137d@011_0172 yāny āśritāni deheṣu yāni pṛcchasi śaṃkara 13,110.137d@011_0173 vācy agnis tv atha jihvāyāṃ somaḥ prāṇe tu mārutaḥ 13,110.137d@011_0174 rūpe cāpy atha nakṣatraṃ jihvāyāṃ cāpa eva tu 13,110.137d@011_0175 nābhyāṃ samudraś ca vibhur nakharoma tathaiva ca 13,110.137d@011_0176 vanaspativanauṣadhyas tv aṅgeṣu marutas tathā 13,110.137d@011_0177 saṃvatsarāḥ parvasu ca ākāśe daivamānuṣe 13,110.137d@011_0178 udāne vidyud abhavad vyāne parjanya eva ca 13,110.137d@011_0179 stanayor eva cākāśaṃ bale cendras tathābhavat 13,110.137d@011_0180 matāv apy atha ceśānas tv apāne rudra eva ca 13,110.137d@011_0181 gandharvāpsaraso vyāne satye mitraś ca śaṃkara 13,110.137d@011_0182 prajñāyāṃ varuṇaś caiva cakṣuṣy āditya eva ca 13,110.137d@011_0183 śarīre pṛthivī caiva pādayor viṣṇur eva ca 13,110.137d@011_0184 pāyau mitras tathopasthe prajāpatir ariṃdama 13,110.137d@011_0185 mūrdhni caiva diśaḥ prāhur buddhau brahmā pratiṣṭhitaḥ 13,110.137d@011_0186 budhyamāno ''tmaniṣṭhaḥ syād adhiṣṭhātā tu śaṃkara 13,110.137d@011_0187 abuddhaś cābhavat tasmād budhyamānān na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0188 ābhyām anyaḥ paro buddho vedavādeṣu śaṃkara 13,110.137d@011_0189 yadāśritāni deheṣu daivatāni pṛthak pṛthak 13,110.137d@011_0190 yo 'gnaye yajate nityam ātmayājī samāhitaḥ 13,110.137d@011_0191 ya evam anupaśyeta daivatāni samāhitaḥ 13,110.137d@011_0192 so 'tra yogī bhavaty eva ya evam anupaśyati 13,110.137d@011_0193 sa sarvayajñayājibhyo hy ātmayājī viśiṣyate 13,110.137d@011_0194 mukhe juhoti yo nityaṃ kṛtsnaṃ viśvam idaṃ jagat 13,110.137d@011_0195 so ''tmavit procyate tajjñair mahādeva mahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0196 sarvebhyaḥ paramebhyo vai daivatebhyo hy ātmayājinā 13,110.137d@011_0197 gantavyaṃ param ākāṅkṣan param eva vicintayan 13,110.137d@011_0198 yathā saṃkramate dehād dehī tripurasūdana 13,110.137d@011_0199 tathāsya sthānam ākhyāsye pṛthaktveneha śaṃkara 13,110.137d@011_0200 pādābhyāṃ vaiṣṇavaṃ sthānam āpnoti viniyojanāt 13,110.137d@011_0201 pāyunā mitram āpnoti upasthena prajāpatim 13,110.137d@011_0202 nābhyā ca vāruṇaṃ sthānaṃ stanābhyāṃ tu bhuvo labhet 13,110.137d@011_0203 bāhubhyāṃ vāsavaṃ sthānaṃ śrotrābhyām āpnuyād diśaḥ 13,110.137d@011_0204 ādityaṃ cakṣuṣā sthānaṃ mūrdhnā brahmaṇa eva ca 13,110.137d@011_0205 atha mūrdhasu yaḥ prāṇān dhārayeta samāhitaḥ 13,110.137d@011_0206 buddhyā mānam avāpnoti dravyāvasthaṃ na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0207 avyaktāt paramaṃ śuddham aprameyam anāmayam 13,110.137d@011_0208 tam āhuḥ paramaṃ nityaṃ yad yad āpnoti buddhimān 13,110.137d@011_0209 budhyamānāprabuddhābhyāṃ sa buddha iti paṭhyate 13,110.137d@011_0210 budhyamānam abuddhaś ca nityam evānupaśyati 13,110.137d@011_0211 vikārapuruṣas tv eṣa budhyamāna iti smṛtaḥ 13,110.137d@011_0212 pañcaviṃśatitattvaṃ tat procyate tatra saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0213 sa eṣa prakṛtisthatvāt tasthur ity upadiśyate 13,110.137d@011_0214 mahān ātmā mahādeva mahān atrādhitiṣṭhati 13,110.137d@011_0215 adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā procyate śāstradarśanāt 13,110.137d@011_0216 eṣa cetayate deva mohajālam abuddhimān 13,110.137d@011_0217 avyaktasyaiva sādharmyam etad āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0218 so 'haṃ so 'ham ato nityād ajñānād iti manyate 13,110.137d@011_0219 yadi budhyati caivāyaṃ manyeyam iti bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0220 na prabuddho na varteta pānīyaṃ matsyako yathā 13,110.137d@011_0221 devatā nikhilenaitāḥ proktās tribhuvaneśvara 13,110.137d@011_0222 yogakṛtyaṃ tu tāvan me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0223 śūnyāgāreṣv araṇyeṣu sāgare vā guhāsu vā 13,110.137d@011_0224 viṣṭambhayitvā trīn daṇḍān avāpto hy advayo bhavet 13,110.137d@011_0225 prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā paścānmukho 'pi vā 13,110.137d@011_0226 dakṣiṇāvadano vāpi baddhvā vidhivad āsanam 13,110.137d@011_0227 svastikenopasaṃviṣṭaḥ kāyam unnāmya bhāsvaram 13,110.137d@011_0228 yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā tad brahma dhārayet 13,110.137d@011_0229 laghvāhāro yato dāntas trikālaparivarjakaḥ 13,110.137d@011_0230 mūtrotsargapurīṣābhyām āhāre ca samāhitaḥ 13,110.137d@011_0231 śeṣakālaṃ tu yuñjīta manasā susamāhitaḥ 13,110.137d@011_0232 indriyāṇīndriyārthebhyo manasā vinivartayet 13,110.137d@011_0233 manas tathaiva saṃgṛhya buddhyā buddhimatāṃ vara 13,110.137d@011_0234 vidhāvamānaṃ dhairyeṇa visphurantam itas tataḥ 13,110.137d@011_0235 nirudhya sarvasaṃkalpāṃs tato vai sthiratāṃ vrajet 13,110.137d@011_0236 ekāgras tad vijānīyāt sarvaṃ guhyatamaṃ param 13,110.137d@011_0237 nivātastha ivālolo yathā dīpo 'tidīpyate 13,110.137d@011_0238 ūrdhvam eva na tiryak ca tathaiva bhrāmyate manaḥ 13,110.137d@011_0239 hṛdisthas tiṣṭhate yo 'sau tathaivābhimukho yadā 13,110.137d@011_0240 mano bhavati deveśa pāṣāṇam iva niścalam 13,110.137d@011_0241 sa nirjane vinirghoṣe saghoṣe cāvasañ jane 13,110.137d@011_0242 yukto yo na vikampeta yogī yogavidhiḥ śrutaḥ 13,110.137d@011_0243 tataḥ paśyati tad brahma jvalad ātmani saṃsthitam 13,110.137d@011_0244 vidyud ambudhare yadvat tadvad ekam anāśrayam 13,110.137d@011_0245 tamasy agādhe tiṣṭhantaṃ nistamaskam acetanam 13,110.137d@011_0246 cetayānam acetaṃ ca dīpyamānaṃ svatejasā 13,110.137d@011_0247 aṅguṣṭhaparvamātraṃ tan naiḥśreyasam aninditam 13,110.137d@011_0248 mahad bhūtam anantaṃ ca svatantraṃ vigatajvaram 13,110.137d@011_0249 jyotiṣāṃ jyotiṣaṃ devaṃ viṣṇum atyantanirmalam 13,110.137d@011_0250 nārāyaṇam aṇīyāṃsam īśvarāṇām adhīśvaram 13,110.137d@011_0251 viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 13,110.137d@011_0252 avijñāya nimajjanti lokāḥ saṃsārasāgare 13,110.137d@011_0253 yaṃ dṛṣṭvā yatayas tāta na śocanti gatajvarāḥ 13,110.137d@011_0254 janmamṛtyubhayān muktās tīrṇāḥ saṃsārasāgaram 13,110.137d@011_0255 aṇimā laghimā bhūmā prāptiḥ prākāmyam eva ca 13,110.137d@011_0256 īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatrakāmāvasāyitā 13,110.137d@011_0257 etad aṣṭaguṇaṃ yogaṃ yogānām abhitaḥ smṛtam 13,110.137d@011_0258 dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānam aprameyaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0259 te viśanti śarīrāṇi yogenānena bhāsvaram 13,110.137d@011_0260 daityadevamanuṣyāṇāṃ balena balavattamāḥ 13,110.137d@011_0261 etat tattvam anādyantaṃ yad bhavān anupṛcchati 13,110.137d@011_0262 nityaṃ vayam upāsyāmo yogadharmaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0263 yogadharmān na dharmo 'sti garīyān surasattama 13,110.137d@011_0264 etad dharmaṃ hi dharmāṇām apunarbhavasaṃskṛtam 13,110.137d@011_0265 tattvataḥ param astīti ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0266 ke cid āhuḥ paraṃ nāsti ye jñānaphalam āśritāḥ 13,110.137d@011_0267 jñānasthaḥ puruṣas tv eṣa vikṛtaḥ svena varṇitaḥ 13,110.137d@011_0268 yaṃ dhyānenānupaśyanti nityaṃ yogaparāyaṇāḥ 13,110.137d@011_0269 tam eva puruṣaṃ devaṃ ke cid eva maheśvara 13,110.137d@011_0270 nityam anyatamāḥ prāhur jñānaṃ paramakaṃ smṛtam 13,110.137d@011_0271 jñānam eva vinirmuktāḥ sāṃkhyā gacchanti kevalam 13,110.137d@011_0272 cintādhyātmani cānyatra yogāḥ paramabuddhayaḥ 13,110.137d@011_0273 uktam etāvad etat te yogadarśanam uttamam 13,110.137d@011_0274 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0274 sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam 13,110.137d@011_0275 indriyebhyo manaḥ pūrvam ahaṃkāras tataḥ param 13,110.137d@011_0276 ahaṃkārāt parā buddhir buddheḥ parataraṃ mahat 13,110.137d@011_0277 mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 13,110.137d@011_0278 etāvad etat sāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama 13,110.137d@011_0279 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau mahābhūtāni pañca ca 13,110.137d@011_0280 manas tathā viśeṣāś ca daśa caivendriyāṇi ca 13,110.137d@011_0281 eṣā tattvacaturviṃśan mahāpuruṣasaṃmitā 13,110.137d@011_0282 budhyamānena deveśa cetanena mahātmanā 13,110.137d@011_0283 saṃyogam etayor nityam āhur avyaktapuṃsayoḥ 13,110.137d@011_0284 ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ 13,110.137d@011_0285 tamaḥsaṃjñitam etad dhi pravadanti triśūladhṛk 13,110.137d@011_0286 samutpāṭya yathāvyaktāj jīvā yānti punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0287 ādir eṣa mahān ātmā guṇānām iti naḥ prabho 13,110.137d@011_0288 guṇasthatvād guṇaṃ tv enam āhur avyaktalakṣaṇam 13,110.137d@011_0289 etenādhyuṣito vyaktas triguṇaṃ cetayaty atha 13,110.137d@011_0290 acetanaprakṛtyaiṣa na cānyam anubudhyate 13,110.137d@011_0291 budhyamāno hy ahaṃkārī nityaṃ mānāprabodhanāt 13,110.137d@011_0292 vimalasya viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ 13,110.137d@011_0293 vimalodāraśīlaḥ syād budhyamānāprabuddhayoḥ 13,110.137d@011_0294 draṣṭā bhavaty abhoktā ca sattvamūrtiś ca nirguṇaḥ 13,110.137d@011_0295 budhyamānāprabuddhābhyām anya eva tu nirguṇaḥ 13,110.137d@011_0296 upekṣakaḥ śucis tābhyām ubhābhyām ayutas tathā 13,110.137d@011_0297 budhyamāno na budhyeta buddham evaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0298 sa eva buddher avyaktasvabhāvatvād acetanaḥ 13,110.137d@011_0299 so 'ham eva na me 'nyo 'sti ya evam abhimanyate 13,110.137d@011_0300 na manyate mamānyo 'sti yena ceto 'smy acetanaḥ 13,110.137d@011_0301 evam evābhimanyeta budhyamāno 'py anātmavān 13,110.137d@011_0302 aham eva na me 'nyo 'sti na prabuddhavaśānugaḥ 13,110.137d@011_0303 avyaktastho guṇān eṣa nityam evābhimanyate 13,110.137d@011_0304 tenādhiṣṭhitatattvajñair mahadbhir abhidhīyate 13,110.137d@011_0305 ahaṃkāreṇa saṃyuktas tatas tam abhimanyate 13,110.137d@011_0306 kṣetraṃ praviśya durbuddhir budhyamāno hy anātmavān 13,110.137d@011_0307 aham eva sṛjaty anyaṃ dvitīyaṃ lokasārathiḥ 13,110.137d@011_0308 sarvabhāvair ahaṃkārais tṛtīyaṃ sargasaṃjñitam 13,110.137d@011_0309 tato bhūtāny ahaṃkāram ahaṃkāro mano 'sṛjat 13,110.137d@011_0310 sarvasrotasy abhimukhaṃ saṃprāvartata buddhimān 13,110.137d@011_0311 tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0312 indriyaiḥ saha śūlāṅka pañcapañcabhir eva ca 13,110.137d@011_0313 mano veda na cātmānam ahaṃkāraṃ prajāpatiḥ 13,110.137d@011_0314 na veda vāpy ahaṃkāro buddhiṃ buddhimatāṃ vara 13,110.137d@011_0315 evam ete mahābhāga netare nayavādinaḥ 13,110.137d@011_0316 ahaṃkāreṇa saṃyuktaḥ srotasy abhimukhaḥ sadā 13,110.137d@011_0317 evam eṣa vikārātmā mahāpuruṣasaṃjñakaḥ 13,110.137d@011_0318 pratanoti jagat kṛtsnaṃ punar ādadate 'sakṛt 13,110.137d@011_0319 saṃsaktatvāj jagat kṛtsnam avyaktasya hṛdi sthitam 13,110.137d@011_0320 saṃviśad rajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame 13,110.137d@011_0321 punar ātmā vijayate bahavo nirguṇās tathā 13,110.137d@011_0322 ajñānena samāyuktaḥ so 'vyaktena tamotmanā 13,110.137d@011_0323 yadi hy eṣo nu manyeta mamāsti parato 'paraḥ 13,110.137d@011_0324 sa punaḥ punar ātmānaṃ na kuryād ākṣipeta ca 13,110.137d@011_0325 etam avyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān 13,110.137d@011_0326 pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam 13,110.137d@011_0327 prabuddho buddhavān etat sṛjamānam abuddhavān 13,110.137d@011_0328 guṇān punaś ca tān eva so ''tmanātmani nikṣipet 13,110.137d@011_0329 avyaktasya vaśībhūto so 'jñānasya tamotmanaḥ 13,110.137d@011_0330 budhyamāno hy abuddhasya buddhas tad anubhujyate 13,110.137d@011_0331 upekṣakaḥ śucir vyagraḥ so 'liṅgaḥ so 'vraṇo 'malaḥ 13,110.137d@011_0332 ṣaḍviṃśo bhagavān āste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ 13,110.137d@011_0333 avyaktādi viśeṣāntam etad vaidyā vadanty uta 13,110.137d@011_0334 etair eva vihīnaṃ tu ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0335 nistattvaṃ budhyamānās tu ke cid āhur mahāmate 13,110.137d@011_0336 ke cid āhur mahātmānas tattvasaṃjñitam eva tu 13,110.137d@011_0337 tattvasya śravaṇād enaṃ tattvam eva vadanti vai 13,110.137d@011_0338 tattvasaṃśrayaṇāc caiva sattvavantaṃ maheśvara 13,110.137d@011_0339 evam eṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja 13,110.137d@011_0340 avyakto bhavate vyaktau sattvaṃ sattvaṃ tathā guṇau 13,110.137d@011_0341 vidyā ca bhavate 'vidyā bhavate grahasaṃjñitam 13,110.137d@011_0342 ya evam anubudhyante yogasāṃkhyāś ca tattvataḥ 13,110.137d@011_0343 te 'vyaktaṃ śaṃkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ 13,110.137d@011_0344 teṣām evaṃ tu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām 13,110.137d@011_0345 buddhir vistīryate sarvaṃ tailabindur ivāmbhasi 13,110.137d@011_0346 vidyā tu sarvavidyānām avabodha iti smṛtaḥ 13,110.137d@011_0347 yena vidyām avidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ 13,110.137d@011_0348 saiṣā trayī parā vidyā caturthy ānvīkṣikī smṛtā 13,110.137d@011_0349 yāṃ budhyamāno budhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ 13,110.137d@011_0350 aprabuddham athāvyaktam avidyāsaṃjñakaṃ smṛtam 13,110.137d@011_0351 vimohanaṃ tu śokena kevalena samanvitam 13,110.137d@011_0352 etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 13,110.137d@011_0353 ye tv etan nāvabudhyante te prabuddhavaśānugāḥ 13,110.137d@011_0354 te punaḥ punar avyaktāj janiṣyanty abudhātmanaḥ 13,110.137d@011_0355 tam eva tulayiṣyanti abuddhavaśavartinaḥ 13,110.137d@011_0356 ye cāpy anye tanmanasas te 'py etatphalabhāginaḥ 13,110.137d@011_0357 viditvaitaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ 13,110.137d@011_0358 svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram 13,110.137d@011_0359 ajñānabandhanān muktās tīrṇāḥ saṃsārabandhanāt 13,110.137d@011_0360 ajñānasāgaraṃ ghoram agādhaṃ tam asaṃjñakam 13,110.137d@011_0361 yatra majjanti bhūtāni punaḥ punar ariṃdama 13,110.137d@011_0362 eṣā vidyā tathāvidyā kathitā te mayārthataḥ 13,110.137d@011_0363 yasmin deyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca 13,110.137d@011_0364 tathā caikatvanānātvam akṣaraṃ kṣaram eva ca 13,110.137d@011_0365 nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te 13,110.137d@011_0366 budhyamānāprabuddhābhyām abuddhasya prapañcanam 13,110.137d@011_0367 bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama 13,110.137d@011_0368 yac ca kiṃ cic chrutaṃ na syād dṛṣṭaṃ naiva ca kiṃ cana 13,110.137d@011_0369 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0369 tac ca te saṃpravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ 13,110.137d@011_0370 ariṣṭāni pravakṣyāmi tattvena śṛṇu tad bhavān 13,110.137d@011_0371 madhya uttaratas tāta dakṣiṇāmukhaniṣṭhitam 13,110.137d@011_0372 vidyutsaṃsthānapuruṣaṃ yadi paśyeta mānavaḥ 13,110.137d@011_0373 varṣatrayeṇa jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0374 etat phalam ariṣṭasya śaṃkarāhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0375 śuddhamaṇḍalam ādityam araśmim atha paśyataḥ 13,110.137d@011_0376 varṣārdhakena jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0377 chidrāṃ candramasaś chāyāṃ pādāv apy anupaśyataḥ 13,110.137d@011_0378 saṃvatsareṇa jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0379 kanīnikāyām aśiraḥ puruṣaṃ yadi paśyati 13,110.137d@011_0380 jānīyāt ṣaṭsu māseṣu dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0381 karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇuyād yadi 13,110.137d@011_0382 vijānīyāt tu māsena dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0383 visragandham upāghrāti surabhiṃ prāpya bhāsvaram 13,110.137d@011_0384 devatāyatanastho 'pi saptarātreṇa mṛtyubhāk 13,110.137d@011_0385 sarvāṅgadhāraṇāvasthāṃ dhārayeta samāhitaḥ 13,110.137d@011_0386 yathā sa mṛtyuṃ jayati nānyatheha maheśvara 13,110.137d@011_0387 yadi jīvitum iccheta cirakālaṃ mahāmune 13,110.137d@011_0388 atha necchec ciraṃ kālaṃ tyajed ātmānam ātmanā 13,110.137d@011_0389 kevalaṃ cintayānas tu niṣkalaṃ sa nirāmayam 13,110.137d@011_0390 atha taṃ nirvikāraṃ tu prakṛteḥ paramaṃ śuciḥ 13,110.137d@011_0391 puruṣaṃ tena sādharmyaṃ dehanyāsam upāśnuyāt 13,110.137d@011_0392 jāgrato hi mayoktāni tavāriṣṭāni tattvataḥ 13,110.137d@011_0393 dhāraṇāc caiva sarvāṅge mṛtyuṃ jīyāt surarṣabha 13,110.137d@011_0394 ekatvadarśanaṃ bhūyo nānātvaṃ ca nibodha me 13,110.137d@011_0395 akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva catuṣṭayavidhānataḥ 13,110.137d@011_0396 avyaktādīni tattvāni sarvāṇy eva mahādyute 13,110.137d@011_0397 āhuś caturviṃśatimaṃ vikāraṃ puruṣānvitam 13,110.137d@011_0398 ekatvadarśanaṃ caiva nānātvenāvaraṃ smṛtam 13,110.137d@011_0399 pañcaviṃśativargaḥ syād apavargo 'jarāmaraḥ 13,110.137d@011_0400 sa nirvikāraḥ puruṣas tattvenaivopadiśyate 13,110.137d@011_0401 sa eva pañcaviṃśas tu vikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0402 yady eṣa nirvikāraḥ syāt tattvaṃ na tu bhaved bhava 13,110.137d@011_0403 vikārā vidyamānās tu tattvasaṃjñaka ucyate 13,110.137d@011_0404 yady eṣo 'vyaktatāṃ naiti vyatirekān na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0405 tathā bhavati nistattvas tathā sattvas tathā guṇaḥ 13,110.137d@011_0406 vikāraguṇasaṃtyāgāt prakṛtyanyatvataḥ śuciḥ 13,110.137d@011_0407 tadā nānātvatām eti sargahīno 'pavargabhāk 13,110.137d@011_0408 bodhyamānaḥ prabudhyeta samo bhavati buddhimān 13,110.137d@011_0409 akṣaraś ca bhavaty eṣa yathā vā cyutavān kṣaṇāt 13,110.137d@011_0410 avyaktā vyaktir uktā syān nirguṇasya guṇākarāt 13,110.137d@011_0411 etad ekatvanānātvam akṣaraḥ kṣara eva ca 13,110.137d@011_0412 vyākhyātaṃ tava śūlāṅka tathāriṣṭāni caiva hi 13,110.137d@011_0413 vimokṣalakṣaṇaṃ śeṣaṃ tad apīha bravīmi te 13,110.137d@011_0414 yaṃ jñātvā yatayaḥ prāptāḥ kevalatvam anāmayam 13,110.137d@011_0415 sāṃkhyāś cāpy atha yogāś ca dagdhapaṅkā gatajvarāḥ 13,110.137d@011_0416 amūrtitvam anuprāptā nirguṇā nirbhayā bhava 13,110.137d@011_0417 vipāpmāno mahādeva muktāḥ saṃsārasāgarāt 13,110.137d@011_0418 saraṇe prajanādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā 13,110.137d@011_0419 parā pramattā satatam etāvat kāryakāraṇam 13,110.137d@011_0420 asac caiva ca sac caiva kurute sa punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0421 caitanyena purāṇena cetanācetanāt paraḥ 13,110.137d@011_0422 yas tu cetayate ceto manasā caikabuddhikam 13,110.137d@011_0423 sa naiva san na caivāsat sadasan na ca saṃsmṛtaḥ 13,110.137d@011_0424 vyatiriktaś ca śuddhaś ca so 'nyaś cāprakṛtis tathā 13,110.137d@011_0425 upekṣakaś ca prakṛter vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0426 vikārapuruṣeṇaiṣā saṃyuktā sṛjate jagat 13,110.137d@011_0427 punar ādadate caiva guṇānām anyathātmani 13,110.137d@011_0428 matsyodakāt sa saṃjñātaḥ prakṛter eva karmaṇaḥ 13,110.137d@011_0429 tadvat kṣetrasahasrāṇi sa eva prakariṣyati 13,110.137d@011_0430 kṣetrapralayatajjñas tu kṣetrajña iti cocyate 13,110.137d@011_0431 saṃyogo nitya ity āhur ye janās tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0432 evam eṣa hy asat sac ca vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0433 vikārāpadyamānaṃ tu vikṛtiṃ pravadanti naḥ 13,110.137d@011_0434 yadā tv eṣa vikārasya prakṛtānīti manyate 13,110.137d@011_0435 tadā vikāratām eti vikārānyatvatāṃ vrajet 13,110.137d@011_0436 prakṛtyā ca vikāraiś ca vyatirikto yadā bhavet 13,110.137d@011_0437 śuci yat paramaṃ śuddhaṃ pratibuddhaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0438 ayuktaṃ niṣkalaṃ śuddham avyayājaram avraṇam 13,110.137d@011_0439 sametya tena śuddhena budhyamānaḥ sa bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0440 vimokṣaṃ bhajate vyaktād aprabuddhād acetanāt 13,110.137d@011_0441 udumbarād vā maśakaḥ pralayān nirgato yathā 13,110.137d@011_0442 tathāvyaktasya saṃtyāgān nirmamaḥ pañcaviṃśakaḥ 13,110.137d@011_0443 yathā puṣkaraparṇastho jalabindur na saṃśliṣet 13,110.137d@011_0444 tathaivāvyaktaviṣaye na lipyet pañcaviṃśakaḥ 13,110.137d@011_0445 ākāśa iva niḥsaṅgas tathāsaṅgas tathā varaḥ 13,110.137d@011_0446 pañcaviṃśatitamo buddho buddhena samatāṃ gataḥ 13,110.137d@011_0447 etad dhi prakṛtaṃ jñānaṃ tattvataś ca samutthitam 13,110.137d@011_0448 pūrvajebhyas tathotpannaṃ brahmajebhyas tato 'nagha 13,110.137d@011_0449 ādisargo mahābāho tāmasenāvṛtaṃ param 13,110.137d@011_0450 praviṣṭāvayavaṃ devam abhedyam ajarāmaram 13,110.137d@011_0451 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 13,110.137d@011_0452 te viduḥ paramaṃ dharmam avyayaṃ vyayadharṣaṇam 13,110.137d@011_0453 avyaktāt paramāt sūkṣmād avraṇān mūrtisaṃjñakāt 13,110.137d@011_0454 kṣetrajño bhagavān āste nārāyaṇaparāyaṇaḥ 13,110.137d@011_0455 asmākaṃ sahajātānām utpannaṃ jñānam uttamam 13,110.137d@011_0456 ete hi mūrtimanto vai lokān pravicarāmahe 13,110.137d@011_0457 punaḥ punaḥ prajātā vai tatra tatra pinākadhṛk 13,110.137d@011_0458 dvaṃdvair virajyamānasya jñānam utpannam uttamam 13,110.137d@011_0459 kapilān mūlaācāryāt tattvabuddhiviniścayam 13,110.137d@011_0460 yogasāṃkhyam avāptaṃ me kārtsnyena munisattamāt 13,110.137d@011_0461 tena saṃbodhitāḥ śiṣyā bahavas tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0462 tad buddhvā bahavaḥ śiṣyā mayāpy etan nidarśitāḥ 13,110.137d@011_0463 janmamṛtyuharaṃ tathyaṃ jñānaṃ jñeyaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0464 yaj jñātvā nānuśocanti tattvajñānān nirindriyāḥ 13,110.137d@011_0465 śuddhabījamalāś caiva vipaṅkā vai nirakṣarāḥ 13,110.137d@011_0466 svatantrās te svatantreṇa saṃmitā niṣkalāḥ smṛtāḥ 13,110.137d@011_0467 śāśvatāś cāvyayāś caiva tamogrāhyāś ca bhāsvarāḥ 13,110.137d@011_0468 vipāpmānas tathā sarve sattvasthāś cāpi nirvraṇāḥ 13,110.137d@011_0469 vimuktāḥ kevalāś caiva vītamohabhayās tathā 13,110.137d@011_0470 amūrtās te mahābhāga sarve ca vigatajvarāḥ 13,110.137d@011_0471 hiraṇyanābhas triśirās tathā prahrādabhāskarau 13,110.137d@011_0472 vasur viśvāvasuś caiva sārdhaṃ pañcaśikhas tathā 13,110.137d@011_0473 gārgyo 'thāsurir āvantyo gautamo 'vrata eva ca 13,110.137d@011_0474 kātyāyano 'tha namucir hariś ca damanaś ca ha 13,110.137d@011_0475 ete cānye ca bahavas tattvam evopadarśitāḥ 13,110.137d@011_0476 ke cin muktāḥ sthitāḥ ke cic chandataś cāpare mṛtāḥ 13,110.137d@011_0477 darśitās trividhaṃ bandhaṃ vimokṣaṃ trividhaṃ tathā 13,110.137d@011_0478 ajñānaṃ caiva rāgaś ca saṃyogaṃ prākṛtaṃ tathā 13,110.137d@011_0479 etebhyo bandhanaṃ proktaṃ vimokṣam api me śṛṇu 13,110.137d@011_0480 paritas tāvatā samyak saṃbandho yāvatā kṛtaḥ 13,110.137d@011_0481 kṛtsnakṣayaparityāgād vimokṣa iti naḥ śrutiḥ 13,110.137d@011_0482 bhīṣmaḥ 13,110.137d@011_0482 nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyaḥ kevalaḥ puruṣo 'malaḥ 13,110.137d@011_0483 ity evam uktvā bhagavān īśvarāya mahātmane 13,110.137d@011_0484 sanatkumāraḥ prayayāv ākāśaṃ samupāśritaḥ 13,111.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,111.001a yad varaṃ sarvatīrthānāṃ tad bravīhi pitāmaha 13,111.001c yatra vai paramaṃ śaucaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,111.002 bhīṣma uvāca 13,111.002a sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām 13,111.002c yat tu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tan me śṛṇu samāhitaḥ 13,111.003a agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihrade 13,111.003c snātavyaṃ mānase tīrthe sattvam ālambya śāśvatam 13,111.004a tīrthaśaucam anarthitvamārdavaṃ satyam ārjavam 13,111.004c ahiṃsā sarvabhūtānām ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ 13,111.005a nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ 13,111.005c śucayas tīrthabhūtās te ye bhaikṣam upabhuñjate 13,111.006a tattvavit tv anahaṃbuddhis tīrthaṃ paramam ucyate 13,111.006b*0539_01 nārāyaṇe 'tha rudre vā bhaktis tīrthaṃ paraṃ matam 13,111.006c śaucalakṣaṇam etat te sarvatraivānvavekṣaṇam 13,111.007a rajas tamaḥ sattvam atho yeṣāṃ nirdhautam ātmanaḥ 13,111.007c śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ 13,111.008a sarvatyāgeṣv abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ 13,111.008c śaucena vṛttaśaucārthās te tīrthāḥ śucayaś ca te 13,111.009a nodakaklinnagātras tu snāta ity abhidhīyate 13,111.009c sa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ 13,111.010a atīteṣv anapekṣā ye prāpteṣv artheṣu nirmamāḥ 13,111.010c śaucam eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā 13,111.011a prajñānaṃ śaucam eveha śarīrasya viśeṣataḥ 13,111.011c tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaś ca prasannatā 13,111.012a vṛttaśaucaṃ manaḥśaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitam 13,111.012c jñānotpannaṃ ca yac chaucaṃ tac chaucaṃ paramaṃ matam 13,111.013a manasātha pradīpena brahmajñānabalena ca 13,111.013c snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ 13,111.014a samāropitaśaucas tu nityaṃ bhāvasamanvitaḥ 13,111.014c kevalaṃ guṇasaṃpannaḥ śucir eva naraḥ sadā 13,111.015a śarīrasthāni tīrthāni proktāny etāni bhārata 13,111.015c pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tāny api 13,111.016a yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ 13,111.016c tathā pṛthivyā bhāgāś ca puṇyāni salilāni ca 13,111.017a prārthanāc caiva tīrthasya snānāc ca pitṛtarpaṇāt 13,111.017c dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham 13,111.018a parigrahāc ca sādhūnāṃ pṛthivyāś caiva tejasā 13,111.018c atīva puṇyās te bhāgāḥ salilasya ca tejasā 13,111.019a manasaś ca pṛthivyāś ca puṇyatīrthās tathāpare 13,111.019c ubhayor eva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghram āpnuyāt 13,111.020a yathā balaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā balavarjitā 13,111.020c neha sādhayate kāryaṃ samāyuktas tu sidhyati 13,111.021a evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ 13,111.021c tataḥ siddhim avāpnoti dvividhaṃ śaucam uttamam 13,111.021d@012_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012_0001 sarveṣām upavāsānāṃ yac chreyaḥ sumahat phalam 13,111.021d@012_0002 bhīṣmaḥ 13,111.021d@012_0002 yac cāpy asaṃśayaṃ loke tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,111.021d@012_0003 śṛṇu rājan yathā gītaṃ svayam eva svayaṃbhuvā 13,111.021d@012_0004 yat kṛtvā nirvṛto bhūyāt puruṣo nātra saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0005 dvādaśyāṃ mārgaśīrṣe tu ahorātreṇa keśavam 13,111.021d@012_0006 arcyāśvamedham āpnoti duṣkṛtaṃ cāsya naśyati 13,111.021d@012_0007 tathaiva pauṣamāse tu pūjya nārāyaṇeti ca 13,111.021d@012_0008 vājapeyam avāpnoti siddhiṃ ca paramāṃ vrajet 13,111.021d@012_0009 ahorātreṇa dvādaśyāṃ māghamāse tu mādhavam 13,111.021d@012_0010 rājasūyam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 13,111.021d@012_0011 tathaiva phālgune māsi govindeti ca pūjayet 13,111.021d@012_0012 atirātram avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0013 ahorātreṇa dvādaśyāṃ caitre viṣṇur iti smaran 13,111.021d@012_0014 pauṇḍarīkam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0015 vaiśākhamāse dvādaśyāṃ pūjayan madhusūdanam 13,111.021d@012_0016 agniṣṭomam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0017 ahorātreṇa dvādaśyāṃ jyeṣṭhe māsi trivikramam 13,111.021d@012_0018 gavāmayam avāpnoti apsarobhiś ca modate 13,111.021d@012_0019 āṣāḍhe māsi dvādaśyāṃ vāmaneti ca pūjayet 13,111.021d@012_0020 naramedham avāpnoti puṇyaṃ ca labhate mahat 13,111.021d@012_0021 ahorātreṇa dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharam 13,111.021d@012_0022 pañcayajñān avāpnoti vimānasthaḥ sa modate 13,111.021d@012_0023 tathā bhādrapade māsi hṛṣīkeśeti pūjayan 13,111.021d@012_0024 sautrāmaṇim avāpnoti pūtātmā bhavate ca hi 13,111.021d@012_0025 dvādaśyām āśvine māsi padmanābheti cārcayan 13,111.021d@012_0026 gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnuyān nātra saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0027 dvādaśyāṃ kārttike māsi pūjya dāmodareti ca 13,111.021d@012_0028 gavāṃ yajñam avāpnoti pumān strī vā na saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0029 abhyarcya puṇḍarīkākṣam evaṃ saṃvatsaraṃ tu yaḥ 13,111.021d@012_0030 jātismaratvaṃ prāpnoti vindyād bahu suvarṇakam 13,111.021d@012_0031 ahany ahani tadbhāvam upendraṃ yo 'dhigacchati 13,111.021d@012_0032 samāpte bhojayed viprān atha vā dāpayed dhṛtam 13,111.021d@012_0033 ataḥparaṃ nopavāso bhavatīti viniścayaḥ 13,111.021d@012_0034 uvāca bhagavān viṣṇuḥ svayam eva purātanam 13,111.021d@012A_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 13,111.021d@012A_0001 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 13,111.021d@012A_0002 upagamya mahāprājñaḥ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012A_0002 yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012A_0003 jñānaṃ rūpaṃ ca saubhāgyaṃ priyatvaṃ ca kathaṃ bhavet 13,111.021d@012A_0004 bhīṣmaḥ 13,111.021d@012A_0004 dharmārthakāmasaṃyuktaḥ sukhabhāgī kathaṃ bhavet 13,111.021d@012A_0005 mārgaśīrṣasya māsasya candre mūlena saṃyute 13,111.021d@012A_0006 pādau mūlena rājendra jaṅghāyām atha rohiṇīm 13,111.021d@012A_0007 aśvinyāṃ sakthinī caiva ūrū cāṣāḍhayos tathā 13,111.021d@012A_0008 guhyaṃ tu phālgunī vidyāt kṛttikā kaṭikās tathā 13,111.021d@012A_0009 nābhiṃ bhādrapade vidyād revatyām akṣimaṇḍalam 13,111.021d@012A_0010 pṛṣṭham eva dhaniṣṭhāsu anurādhottarās tathā 13,111.021d@012A_0011 bāhubhyāṃ tu viśākhāsu hastau hasteṣu nirdiśet 13,111.021d@012A_0012 punarvasv aṅgulī rājann āśleṣāsu nakhās tathā 13,111.021d@012A_0013 grīvā jyeṣṭhā ca rājendra śravaṇena tu karṇayoḥ 13,111.021d@012A_0014 mukhaṃ puṣyeṇa rājendra dantoṣṭhau svātir ucyate 13,111.021d@012A_0015 hastaṃ śatabhiṣāṃ caiva maghāṃ caivātha nāsikām 13,111.021d@012A_0016 netre mṛgaśiro vidyāl lalāṭaṃ mitram eva tu 13,111.021d@012A_0017 bharaṇyāṃ tu śiro vidyāt keśān ārdrāṃ narādhipa 13,111.021d@012A_0018 samāpte tu ghṛtaṃ dadyād brāhmaṇe vedapārage 13,111.021d@012A_0019 subhago darśanīyaś ca jñānī bhogī ca jāyate 13,111.021d@012A_0020 jāyate paripūrṇāṅgaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 13,112.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.001a pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada 13,112.001c śrotum icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhim uttamam 13,112.002a kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi 13,112.002c prāpnuvanty uttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa 13,112.003a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.003c prayānty amuṃ lokam itaḥ ko vai tān anugacchati 13,112.004 bhīṣma uvāca 13,112.004a asāv āyāti bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ 13,112.004c pṛcchainaṃ sumahābhāgam etad guhyaṃ sanātanam 13,112.005a naitad anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kena cid adya vai 13,112.005c vaktā bṛhaspatisamo na hy anyo vidyate kva cit 13,112.006 vaiśaṃpāyana uvāca 13,112.006a tayoḥ saṃvadator evaṃ pārthagāṅgeyayos tadā 13,112.006c ājagāma viśuddhātmā bhagavān sa bṛhaspatiḥ 13,112.007a tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ 13,112.007c pūjām anupamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ 13,112.008a tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim 13,112.008c upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ 13,112.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.009a bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada 13,112.009c martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ 13,112.010a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.010c gacchanty amutralokaṃ vai ka enam anugacchati 13,112.011 bṛhaspatir uvāca 13,112.011a ekaḥ prasūto rājendra jantur eko vinaśyati 13,112.011c ekas tarati durgāṇi gacchaty ekaś ca durgatim 13,112.012a asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ 13,112.012c jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca 13,112.013a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.013c muhūrtam upatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ 13,112.013e tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati 13,112.014a tasmād dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ 13,112.014c prāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṃ parām 13,112.014e tathaivādharmasaṃyukto narakāyopapadyate 13,112.015a tasmān nyāyāgatair arthair dharmaṃ seveta paṇḍitaḥ 13,112.015c dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ 13,112.016a lobhān mohād anukrośād bhayād vāpy abahuśrutaḥ 13,112.016c naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ 13,112.017a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvite phalam 13,112.017c etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam 13,112.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.018a śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam 13,112.018c śarīravicayaṃ jñātuṃ buddhis tu mama jāyate 13,112.019a mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam 13,112.019c acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati 13,112.020 bṛhaspatir uvāca 13,112.020a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,112.020c buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā 13,112.021a prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśam 13,112.021c etaiś ca sa ha dharmo 'pi taṃ jīvam anugacchati 13,112.022a tvagasthimāṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate 13,112.022c śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam 13,112.023a tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate 13,112.023a*0540_01 prāpnute jīva eva hi 13,112.023a*0540_02 tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,112.023a*0540_03 devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.023c iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,112.024 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.024a anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati 13,112.024c etat tu jñātum icchāmi kathaṃ retaḥ pravartate 13,112.025 bṛhaspatir uvāca 13,112.025a annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara 13,112.025c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā 13,112.026a tatas tṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu 13,112.026c manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātman retaḥ saṃpadyate mahat 13,112.027a tato garbhaḥ saṃbhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgame 13,112.027c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.028 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.028a ākhyātam etad bhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā 13,112.028c yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyati tad ucyatām 13,112.029 bṛhaspatir uvāca 13,112.029a āsannamātraḥ satataṃ tair bhūtair abhibhūyate 13,112.029c vipramuktaś ca tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim 13,112.029e sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha 13,112.030a tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,112.030c devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.031 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.031a tvagasthimāṃsam utsṛjya taiś ca bhūtair vivarjitaḥ 13,112.031c jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute 13,112.032 bṛhaspatir uvāca 13,112.032*0541_01 bhogavaśyaṃ karmavaśyaṃ yātanāvaśyam ity api 13,112.032*0541_02 etat trayāṇām āsādya karmataḥ so 'śnute phalam 13,112.032a jīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvam āgataḥ 13,112.032c strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata 13,112.033a yamasya puruṣaiḥ kleśaṃ yamasya puruṣair vadham 13,112.033c duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati 13,112.034a ihaloke ca sa prāṇī janmaprabhṛti pārthiva 13,112.034c svakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ 13,112.035a yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate 13,112.035c tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham 13,112.036a athāntarā tu dharmasya adharmam upasevate 13,112.036c sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo 'py adhigacchati 13,112.036c*0542_01 duḥkhasyānantaraṃ sukham 13,112.036c*0542_02 etad dvayaṃ dhruvaṃ baddhaḥ 13,112.037a adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.037c mahad duḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate 13,112.038a karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate 13,112.038c jīvo mohasamāyuktas tan me nigadataḥ śṛṇu 13,112.039a yad etad ucyate śāstre setihāse sacchandasi 13,112.039c yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate 13,112.039d*0543_01 yad etad ucyate nityam akṛtvā puruṣaḥ sadā 13,112.039d*0543_02 kṛmiyonim avāpnoti bahuśaḥ patitas tathā 13,112.039d*0544_01 iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bhūtale 13,112.039d*0544_02 tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ 13,112.039d*0544_03 yamasya viṣaye puṇye brahmalokasame guṇaiḥ 13,112.039d*0544_04 karmabhir niyatair baddho jantur duḥkhāny upāśnute 13,112.039d*0544_05 yena yena tu pāpena karmaṇā puruṣo gatim 13,112.039d*0544_06 prayāti narakaṃ ghoraṃ tat te vakṣyāmy ataḥ param 13,112.040a adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ 13,112.040c patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate 13,112.041a kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.041c kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati 13,112.042a balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ 13,112.042c brahmarakṣas tu trīn māsāṃs tato jāyati brāhmaṇaḥ 13,112.043a patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate 13,112.043c tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.044a kṛmibhāvāt pramuktas tu tato jāyati gardabhaḥ 13,112.044c gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi sūkaraḥ 13,112.044d*0545_01 kukkuṭaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi jambukaḥ 13,112.044e śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyati mānavaḥ 13,112.045a upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān 13,112.045c sa jīva iha saṃsārāṃs trīn āpnoti na saṃśayaḥ 13,112.046a prāk śvā bhavati rājendra tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ 13,112.046c tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścāj jāyati brāhmaṇaḥ 13,112.047a manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt 13,112.047c so 'dhamān yāti saṃsārān adharmeṇeha cetasā 13,112.048a śvayonau tu sa saṃbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati 13,112.048c tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate 13,112.049a kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ sa jīvati 13,112.049c tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate 13,112.050a yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇe 13,112.050c ātmanaḥ kāmakāreṇa so 'pi haṃsaḥ prajāyate 13,112.051a pitaraṃ mātaraṃ vāpi yas tu putro 'vamanyate 13,112.051c so 'pi rājan mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ 13,112.051d*0546_01 gardabhatvaṃ tu saṃprāpya daśa varṣāṇi jīvati 13,112.051d*0546_02 saṃvatsaraṃ tu kumbhīras tato jāyati mānavaḥ 13,112.051d*0546_03 putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāv ubhāv api 13,112.051d*0546_04 gurvapadhyānataḥ so 'pi mṛto jāyati gardabhaḥ 13,112.052a kharo jīvati māsāṃs tu daśa śvā ca caturdaśa 13,112.052c biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyati mānavaḥ 13,112.053a mātāpitaram ākruśya sārikaḥ saṃprajāyate 13,112.053c tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo nṛpa 13,112.054a kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ 13,112.054c vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.055a bhartṛpiṇḍam upāśnan yo rājadviṣṭāni sevate 13,112.055c so 'pi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ 13,112.056a vānaro daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ 13,112.056c śvā bhūtvā cātha ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.056d*0547_01 mṛto vānarayonau syāt tato bhavati sūkaraḥ 13,112.056d*0547_02 tataḥ śvā cāpi bhavati tato bhavati mānuṣaḥ 13,112.057a nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.057c saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate 13,112.058a tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.058c duṣkṛtasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.059a asūyako naraś cāpi mṛto jāyati śārṅgakaḥ 13,112.059b*0548_01 asūyakaḥ kutsitaś ca caṇḍālo duḥkham aśnute 13,112.059c viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ 13,112.060a bhūtvā mīno 'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyati bhārata 13,112.060c mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate 13,112.061a chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ 13,112.061c kīṭaḥ saṃjāyate jantus tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.062a dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulatthān sarṣapāṃś caṇān 13,112.062c kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā 13,112.063a sasyasyānyasya hartā ca mohāj jantur acetanaḥ 13,112.063c sa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ 13,112.063d*0549_01 mūṣako jāyate paścāt sūkaro jāyate tataḥ 13,112.064a tataḥ pretya mahārāja punar jāyati sūkaraḥ 13,112.064c sūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate nṛpa 13,112.065a śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva 13,112.065c śvā bhūtvā pañca varṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.066a paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ 13,112.066c śvā sṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā 13,112.067a bhrātur bhāryāṃ tu durbuddhir yo dharṣayati mohitaḥ 13,112.067c puṃskokilatvam āpnoti so 'pi saṃvatsaraṃ nṛpa 13,112.068a sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca 13,112.068c pradharṣayitvā kāmād yo mṛto jāyati sūkaraḥ 13,112.068d*0550_01 śvā biḍālaḥ kukkuṭaś ca jāyetāpi pipīlikāḥ 13,112.069a sūkaraḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śvāvidhaḥ 13,112.069b*0551_01 vilāḷaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi kukkuṭaḥ 13,112.069c pipīlakas tu ṣaṇ māsān kīṭaḥ syān māsam eva ca 13,112.069e etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate 13,112.070a tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau trayodaśa 13,112.070c tato 'dharmakṣayaṃ kṛtvā punar jāyati mānuṣaḥ 13,112.071a upasthite vivāhe tu dāne yajñe 'pi vābhibho 13,112.071c mohāt karoti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ 13,112.071d*0552_01 devālayādhipatyaṃ hi kuryāt tad dravyabhakṣakaḥ 13,112.071d*0552_02 śvā bhūtvā sapta janmāni tato jāyati mānavaḥ 13,112.071d*0552_03 dvijagrāmādhipatyaṃ hi kṛtvā brahmasvabhakṣakaḥ 13,112.071d*0552_04 śvānayoniśataṃ prāpya caṇḍālaḥ puṣkalas tataḥ 13,112.071d*0553_01 varṣāt pañcadaśāt pūrvaṃ kramād bhavati mānuṣaḥ 13,112.072a kṛmir jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.072c adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.073a pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye saṃprayacchati 13,112.073c so 'pi rājan mṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate 13,112.074a tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira 13,112.074c adharmasaṃkṣaye yuktas tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.074d*0554_01 tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute 13,112.075a devakāryam upākṛtya pitṛkāryam athāpi ca 13,112.075c anirvāpya samaśnan vai tato jāyati vāyasaḥ 13,112.076a vāyaso daśa varṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ 13,112.076c jāyate lavakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ 13,112.077a jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate 13,112.077c so 'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate 13,112.078a krauñco jīvati māsāṃs tu daśa dvau sapta pañca ca 13,112.078c tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute 13,112.079a vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate 13,112.079c tatrāpatyaṃ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ 13,112.080a kṛtaghnas tu mṛto rājan yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.080c yamasya viṣaye kruddhair vadhaṃ prāpnoti dāruṇam 13,112.081a paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlam agnikumbhaṃ ca dāruṇam 13,112.081c asipatravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm 13,112.082a etāś cānyāś ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.082b*0555_01 anyāś ca yātanāḥ prāpya kṛmiyonau prajāyate 13,112.082b*0556_01 tato hataḥ kṛtaghnaḥ sa tatrograir bharatarṣabha 13,112.082c yātanāḥ prāpya tatrogrās tato vadhyati bhārata 13,112.083a saṃsāracakram āsādya kṛmiyonau prajāyate 13,112.083c kṛmir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.083e tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ 13,112.084a tato garbhaśatair jantur bahubhiḥ saṃprajāyate 13,112.084c saṃsārāṃś ca bahūn gatvā tatas tiryak prajāyate 13,112.085a mṛto duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇān iha 13,112.085c apunarbhāvasaṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate 13,112.086a aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ 13,112.086c arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate kharaḥ 13,112.087a kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate 13,112.087c sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno 'bhijāyate 13,112.088a mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ 13,112.088b*0557_01 mṛgo bhūtvā tataḥ śastrair vadhyate bhṛśadāruṇam 13,112.088c hato mṛgas tato mīnaḥ so 'pi jālena badhyate 13,112.089a māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate 13,112.089c śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca 13,112.090a tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ 13,112.090c adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.091a striyaṃ hatvā tu durbuddhir yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.091c bahūn kleśān samāsādya saṃsārāṃś caiva viṃśatim 13,112.092a tataḥ paścān mahārāja kṛmiyonau prajāyate 13,112.092c kṛmir viṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ 13,112.093a bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ 13,112.093c makṣikāsaṃghavaśago bahūn māsān bhavaty uta 13,112.093e tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnute 13,112.094a vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo maśakaḥ saṃprajāyate 13,112.094c tathā piṇyākasaṃmiśram aśanaṃ corayen naraḥ 13,112.094e sa jāyate babhrusamo dāruṇo mūṣako naraḥ 13,112.094f*0558_01 daśan vai mānuṣān nityaṃ pāpātmā sa viśāṃ pate 13,112.094f*0558_02 ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kākamadguḥ prajāyate 13,112.094f*0558_03 matsyamāṃsam atho hṛtvā kāko jāyati durmatiḥ 13,112.095a lavaṇaṃ corayitvā tu cīrīvākaḥ prajāyate 13,112.095c dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān 13,112.096a corayitvā payaś cāpi balākā saṃprajāyate 13,112.096c yas tu corayate tailaṃ tailapāyī prajāyate 13,112.096c*0559_01 naro mohasamanvitaḥ 13,112.096c*0559_02 so 'pi rājan mṛto jantus 13,112.096e corayitvā tu durbuddhir madhu daṃśaḥ prajāyate 13,112.097a ayo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ 13,112.097c pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvam avāpnute 13,112.098a hṛtvā paiṣṭam apūpaṃ ca kumbholūkaḥ prajāyate 13,112.098c phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ 13,112.098d*0560_01 phalāni vānaro hṛtvāpūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ 13,112.098d*0561_01 corayitvā tu niṣpāvaṃ jāyate halagolakaḥ 13,112.099a kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ 13,112.099c rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate 13,112.100a hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate 13,112.100b*0562_01 patrorṇaṃ corayitvā tu kṛkalatvaṃ nigacchati 13,112.100b*0562_02 kauśikaṃ tu tato hṛtvā naro jāyati vartakaḥ 13,112.100b*0562_03 aṃśukaṃ corayitvā tu śuko jāyati mānavaḥ 13,112.100b*0562_04 corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate 13,112.100c krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ 13,112.100d*0563_01 sarpaḥ kārpāsakaṃ hṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā śaśo bhavet 13,112.100d*0564_01 chāgaś cāpy āvikaṃ hṛtvā kūrmaś carmāpahārakaḥ 13,112.101a corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ vāpi bhārata 13,112.101c kṣaumaṃ ca vastram ādāya śaśo jantuḥ prajāyate 13,112.102a varṇān hṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ 13,112.102c hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ 13,112.103a varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitvā tu mānavaḥ 13,112.103c chucchundaritvam āpnoti rājaṃl lobhaparāyaṇaḥ 13,112.103d*0565_01 tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca 13,112.103d*0565_02 adharmasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.104a viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo nihnavati mānavaḥ 13,112.104c sa gatāsur naras tādṛṅ matsyayonau prajāyate 13,112.105a matsyayonim anuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ 13,112.105c mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upapadyate 13,112.106a pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyati bhārata 13,112.106c na cātmanaḥ pramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃ cana 13,112.107a ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā 13,112.107c sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitās te bhavanty uta 13,112.108a asaṃvāsāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ 13,112.108c narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ 13,112.109a varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ 13,112.109b*0566_01 janmaprabhṛti pāpāni varjayanti ca ye narāḥ 13,112.109c arogā rūpavantas te dhaninaś ca bhavanty uta 13,112.110a striyo 'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ 13,112.110c eteṣām eva jantūnāṃ patnītvam upayānti tāḥ 13,112.111a parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ 13,112.111c etad vai leśamātreṇa kathitaṃ te mayānagha 13,112.111e aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata 13,112.112a etan mayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purā 13,112.112c surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaś cāpi yathātatham 13,112.113a mayāpi tava kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam 13,112.113c etac chrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā 13,113.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,113.001a adharmasya gatir brahman kathitā me tvayānagha 13,113.001c dharmasya tu gatiṃ śrotum icchāmi vadatāṃ vara 13,113.001e kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim 13,113.001f*0567_01 karmaṇā ca kṛteneha kena yānti śubhāṃ gatim 13,113.002 bṛhaspatir uvāca 13,113.002a kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśam āgataḥ 13,113.002c manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate 13,113.003a mohād adharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate 13,113.003c manaḥsamādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam 13,113.003d*0568_01 yathā yathā manas tasya duṣkṛtaṃ karma garhate 13,113.003d*0568_02 tathā tathā śarīraṃ tu tenādharmeṇa mucyate 13,113.003d*0568_03 yadi vyāharate rājan viprāṇāṃ dharmavādinām 13,113.003d*0568_04 tato 'dharmakṛtāt kṣipram apavādāt pramucyate 13,113.004a yathā yathā naraḥ samyag adharmam anubhāṣate 13,113.004c samāhitena manasā vimucyati tathā tathā 13,113.004e bhujaṃga iva nirmokāt pūrvabhuktāj jarānvitāt 13,113.005a adattvāpi pradānāni vividhāni samāhitaḥ 13,113.005c manaḥsamādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate 13,113.006a pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira 13,113.006c naraḥ kṛtvāpy akāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate 13,113.007a sarveṣām eva dānānām annaṃ śreṣṭham udāhṛtam 13,113.007c pūrvam annaṃ pradātavyam ṛjunā dharmam icchatā 13,113.008a prāṇā hy annaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāj jantuś ca jāyate 13,113.008c anne pratiṣṭhitā lokās tasmād annaṃ prakāśate 13,113.009a annam eva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ 13,113.009c annasya hi pradānena svargam āpnoti kauśikaḥ 13,113.010a nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijebhyo hy annam uttamam 13,113.010c svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 13,113.011a yasya hy annam upāśnanti brāhmaṇānāṃ śatā daśa 13,113.011c hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatir bhavet 13,113.012a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha 13,113.012c naro 'dharmāt pramucyeta pāpeṣv abhirataḥ sadā 13,113.013a bhaikṣeṇānnaṃ samāhṛtya vipro vedapuraskṛtaḥ 13,113.013b*0569_01 suvarṇadānāt pāpāni naśyanti subahūny api 13,113.013b*0569_02 dattvā vṛttikarīṃ bhūmiṃ pātakenāpi mucyate 13,113.013b*0569_03 pārāyaṇaiś ca vedānāṃ mucyate pātakair dvijaḥ 13,113.013b*0569_04 gāyatryāś caiva lakṣeṇa gosahasrasya tarpaṇāt 13,113.013b*0569_05 vedārthaṃ jñāpayitvā tu śuddhān viprān yathārthataḥ 13,113.013b*0569_06 sarvatyāgādibhiś cāpi mucyate pātakair dvijaḥ 13,113.013b*0569_07 sarvātithyaṃ paraṃ hy eṣāṃ tasmād annaṃ paraṃ smṛtam 13,113.013c svādhyāyanirate vipre dattveha sukham edhate 13,113.014a ahiṃsan brāhmaṇaṃ nityaṃ nyāyena paripālya ca 13,113.014c kṣatriyas tarasā prāptam annaṃ yo vai prayacchati 13,113.015a dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ 13,113.015c tenāpohati dharmātmā duṣkṛtaṃ karma pāṇḍava 13,113.016a ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣer bhāgam upārjitam 13,113.016c vaiśyo dadad dvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate 13,113.017a avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam 13,113.017c annaṃ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpāt pramucyate 13,113.018a aurasena balenānnam arjayitvāvihiṃsakaḥ 13,113.018c yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi sevate 13,113.019a nyāyenāvāptam annaṃ tu naro lobhavivarjitaḥ 13,113.019c dvijebhyo vedavṛddhebhyo dattvā pāpāt pramucyate 13,113.020a annam ūrjaskaraṃ loke dattvorjasvī bhaven naraḥ 13,113.020b*0570_01 śūdrānnaṃ naiva bhoktavyaṃ viprair dharmaparāyaṇaiḥ 13,113.020b*0570_02 āpady eva svadāsānāṃ bhoktavyaṃ svayam udyatam 13,113.020c satāṃ panthānam āśritya sarvapāpāt pramucyate 13,113.021a dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ 13,113.021c te sma prāṇasya dātāras tebhyo dharmaḥ sanātanaḥ 13,113.022a sarvāvasthaṃ manuṣyeṇa nyāyenānnam upārjitam 13,113.022c kāryaṃ pātragataṃ nityam annaṃ hi paramā gatiḥ 13,113.023a annasya hi pradānena naro durgaṃ na sevate 13,113.023c tasmād annaṃ pradātavyam anyāyaparivarjitam 13,113.024a yated brāhmaṇapūrvaṃ hi bhoktum annaṃ gṛhī sadā 13,113.024c avandhyaṃ divasaṃ kuryād annadānena mānavaḥ 13,113.025a bhojayitvā daśaśataṃ naro vedavidāṃ nṛpa 13,113.025c nyāyaviddharmaviduṣām itihāsavidāṃ tathā 13,113.026a na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃś ca na sevate 13,113.026c sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpy aśnute phalam 13,113.027a evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ 13,113.027c rūpavān kīrtimāṃś caiva dhanavāṃś copapadyate 13,113.028a etat te sarvam ākhyātam annadānaphalaṃ mahat 13,113.028c mūlam etad dhi dharmāṇāṃ pradānasya ca bhārata 13,114.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,114.001a ahiṃsā vaidikaṃ karma dhyānam indriyasaṃyamaḥ 13,114.001c tapo 'tha guruśuśrūṣā kiṃ śreyaḥ puruṣaṃ prati 13,114.002 bṛhaspatir uvāca 13,114.002a sarvāṇy etāni dharmasya pṛthag dvārāṇi sarvaśaḥ 13,114.002c śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍ eva bharatarṣabha 13,114.003a hanta niḥśreyasaṃ jantor ahaṃ vakṣyāmy anuttamam 13,114.003c ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ yaḥ sādhayati vai naraḥ 13,114.004a trīn doṣān sarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ sadā 13,114.004c kāmakrodhau ca saṃyamya tataḥ siddhim avāpnute 13,114.005a ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ 13,114.005c ātmanaḥ sukham anvicchan na sa pretya sukhī bhavet 13,114.006a ātmopamaś ca bhūteṣu yo vai bhavati pūruṣaḥ 13,114.006c nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya sukham edhate 13,114.007a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ 13,114.007c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 13,114.008a na tat parasya saṃdadyāt pratikūlaṃ yad ātmanaḥ 13,114.008c eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmād anyaḥ pravartate 13,114.009a pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye 13,114.009c ātmaupamyena puruṣaḥ samādhim adhigacchati 13,114.010a yathā paraḥ prakramate 'pareṣu; tathāparaḥ prakramate parasmin 13,114.010c eṣaiva te 'stūpamā jīvaloke; yathā dharmo naipuṇenopadiṣṭaḥ 13,114.011 vaiśaṃpāyana uvāca 13,114.011a ity uktvā taṃ suragurur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 13,114.011c divam ācakrame dhīmān paśyatām eva nas tadā 13,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,115.001a tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham 13,115.001c punar eva mahātejāḥ papraccha vadatāṃ varam 13,115.002a ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate 13,115.002c ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ vedaprāmāṇyadarśanāt 13,115.003a karmaṇā manujaḥ kurvan hiṃsāṃ pārthivasattama 13,115.003c vācā ca manasā caiva kathaṃ duḥkhāt pramucyate 13,115.004 bhīṣma uvāca 13,115.004a caturvidheyaṃ nirdiṣṭā ahiṃsā brahmavādibhiḥ 13,115.004c eṣaikato 'pi vibhraṣṭā na bhavaty arisūdana 13,115.005a yathā sarvaś catuṣpādas tribhiḥ pādair na tiṣṭhati 13,115.005c tathaiveyaṃ mahīpāla procyate kāraṇais tribhiḥ 13,115.006a yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām 13,115.006c sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare 13,115.006e evaṃ lokeṣv ahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ parā 13,115.007a karmaṇā lipyate jantur vācā ca manasaiva ca 13,115.008a pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tathā vācātha karmaṇā 13,115.008b*0571_01 na bhakṣayeta yo māṃsaṃ trividhaṃ sa vimucyate 13,115.008c trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ 13,115.009a manovāci tathāsvāde doṣā hy eṣu pratiṣṭhitāḥ 13,115.009b*0572_01 hiṃsāṃ tu nopayuñjīta tathā hiṃsā caturvidhā 13,115.009b*0572_02 kāye manasi vākye ca doṣā hy ete prakīrtitāḥ 13,115.009c na bhakṣayanty ato māṃsaṃ tapoyuktā manīṣiṇaḥ 13,115.010a doṣāṃs tu bhakṣaṇe rājan māṃsasyeha nibodha me 13,115.010c putramāṃsopamaṃ jānan khādate yo vicetanaḥ 13,115.010d*0573_01 māṃsaṃ mohasamāviṣṭaḥ puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ 13,115.011a mātāpitṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā 13,115.011b*0574_01 hiṃsāṃ kṛtvāvaśaḥ pāpo bhūyiṣṭhaṃ jāyate tathā 13,115.011c rasaṃ ca prati jihvāyāḥ prajñānaṃ jāyate tathā 13,115.011e tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hy āsvāditād bhavet 13,115.012a asaṃskṛtāḥ saṃskṛtāś ca lavaṇālavaṇās tathā 13,115.012c prajñāyante yathā bhāvās tathā cittaṃ nirudhyate 13,115.013a bherīśaṅkhamṛdaṅgādyāṃs tantrīśabdāṃś ca puṣkalān 13,115.013c niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ 13,115.013d*0575_01 pareṣāṃ dhanadhānyānāṃ hiṃsakāḥ stāvakās tathā 13,115.013d*0575_02 praśaṃsakāś ca māṃsasya nityaṃ svarge bahiṣkṛtāḥ 13,115.014a acintitam anuddiṣṭam asaṃkalpitam eva ca 13,115.014c rasaṃ gṛddhyābhibhūtā vai praśaṃsanti phalārthinaḥ 13,115.014e praśaṃsā hy eva māṃsasya doṣakarmaphalānvitā 13,115.014f*0576_01 bhasma viṣṭhā kṛmir vāpi niṣṭhā yasyedṛśī dhruvā 13,115.014f*0576_02 sa kāyaḥ parapīḍābhiḥ kathaṃ dhāryo vipaścitā 13,115.015a jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ 13,115.015c svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ 13,115.016a evam eṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇair vṛtā 13,115.016c ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmārthasaṃhitā 13,116.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,116.001a ahiṃsā paramo dharma ity uktaṃ bahuśas tvayā 13,116.001c śrāddheṣu ca bhavān āha pitṝn āmiṣakāṅkṣiṇaḥ 13,116.002a māṃsair bahuvidhaiḥ proktas tvayā śrāddhavidhiḥ purā 13,116.002c ahatvā ca kuto māṃsam evam etad virudhyate 13,116.003a jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjane 13,116.003c doṣo bhakṣayataḥ kaḥ syāt kaś cābhakṣayato guṇaḥ 13,116.004a hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vā 13,116.004c hanyād vā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayen naraḥ 13,116.005a etad icchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānagha 13,116.005c niścayena cikīrṣāmi dharmam etaṃ sanātanam 13,116.006a katham āyur avāpnoti kathaṃ bhavati sattvavān 13,116.006c katham avyaṅgatām eti lakṣaṇyo jāyate katham 13,116.007 bhīṣma uvāca 13,116.007a māṃsasya bhakṣaṇe rājan yo 'dharmaḥ kurupuṃgava 13,116.007c taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaś cāsya vidhir uttamaḥ 13,116.008a rūpam avyaṅgatām āyur buddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtim 13,116.008c prāptukāmair narair hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ 13,116.009a ṛṣīṇām atra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgava 13,116.009c babhūva teṣāṃ tu mataṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira 13,116.010a yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ 13,116.010c varjayen madhu māṃsaṃ ca samam etad yudhiṣṭhira 13,116.011a saptarṣayo vālakhilyās tathaiva ca marīcipāḥ 13,116.011c amāṃsabhakṣaṇaṃ rājan praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 13,116.012a na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyān na ca ghātayet 13,116.012c taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 13,116.013a adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,116.013c sādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhaven māṃsasya varjanāt 13,116.014a svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,116.014c nāradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so 'vasīdati 13,116.014d*0577_01 aviśvāsyo 'vasīdet sa iti hovāca nāradaḥ 13,116.015a dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavaty api 13,116.015c madhumāṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ 13,116.016a māsi māsy aśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ 13,116.016c na khādati ca yo māṃsaṃ samam etan mataṃ mama 13,116.017a sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati 13,116.017c sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt 13,116.018a sarve vedā na tat kuryuḥ sarvayajñāś ca bhārata 13,116.018c yo bhakṣayitvā māṃsāni paścād api nivartate 13,116.018d*0578_01 bhakṣayitvā nimitte 'pi duṣkaraṃ kurute tapaḥ 13,116.019a duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanam 13,116.019c cartuṃ vratam idaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇyabhayapradam 13,116.020a sarvabhūteṣu yo vidvān dadāty abhayadakṣiṇām 13,116.020c dātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ 13,116.021a evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 13,116.021c prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā 13,116.022a ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhir mahātmabhiḥ 13,116.022b*0579_01 vikīrṇakaṇṭakenāpi tṛṇapraspandane bhayam 13,116.022c mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām 13,116.023a kiṃ punar hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthinām 13,116.023c arogāṇām apāpānāṃ pāpair māṃsopajīvibhiḥ 13,116.024a tasmād viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanam 13,116.024c dharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca 13,116.024d*0580_01 mṛtyuto bhayam astīti śaṅkāyāṃ duḥkham uttaram 13,116.024d*0580_02 dharmasyāyatanaṃ tasmān māṃsasya parivarjanam 13,116.025a ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paraṃ tapaḥ 13,116.025c ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate 13,116.026a na hi māṃsaṃ tṛṇāt kāṣṭhād upalād vāpi jāyate 13,116.026c hatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmād doṣo 'sya bhakṣaṇe 13,116.027a svāhāsvadhāmṛtabhujo devāḥ satyārjavapriyāḥ 13,116.027c kravyādān rākṣasān viddhi jihmānṛtaparāyaṇān 13,116.027d*0581_01 rākṣasendrabhayān muktāḥ sarvabhūtaparāyaṇāḥ 13,116.028a kāntāreṣv atha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu ca 13,116.028c rātrāv ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca 13,116.028d*0582_01 udyateṣu ca śastreṣu mṛgavyālabhayeṣu ca 13,116.028e amāṃsabhakṣaṇe rājan bhayam ante na gacchati 13,116.028f*0583_01 śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,116.028f*0583_02 anudvegakaro loke na cāpy udvijate sadā 13,116.029a yadi cet khādako na syān na tadā ghātako bhavet 13,116.029c ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ 13,116.030a abhakṣyam etad iti vā iti hiṃsā nivartate 13,116.030c khādakārtham ato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate 13,116.031a yasmād grasati caivāyur hiṃsakānāṃ mahādyute 13,116.031c tasmād vivarjayen māṃsaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,116.032a trātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ 13,116.032c udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vyālamṛgās tathā 13,116.033a lobhād vā buddhimohād vā balavīryārtham eva ca 13,116.033c saṃsargād vātha pāpānām adharmarucitā nṛṇām 13,116.034a svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,116.034c udvignavāse vasati yatratatrābhijāyate 13,116.035a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,116.035c māṃsasyābhakṣaṇaṃ prāhur niyatāḥ paramarṣayaḥ 13,116.036a idaṃ tu khalu kaunteya śrutam āsīt purā mayā 13,116.036c mārkaṇḍeyasya vadato ye doṣā māṃsabhakṣaṇe 13,116.036d*0584_00 bhīṣmaḥ 13,116.036d*0584_01 mārkaṇḍeyena yac coktaṃ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 13,116.036d*0584_02 yudhiṣṭhira mahābāho ye doṣā māṃsabhakṣaṇe 13,116.037a yo hi khādati māṃsāni prāṇināṃ jīvitārthinām 13,116.037c hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ 13,116.038a dhanena krāyako hanti khādakaś copabhogataḥ 13,116.038c ghātako vadhabandhābhyām ity eṣa trividho vadhaḥ 13,116.039a akhādann anumodaṃś ca bhāvadoṣeṇa mānavaḥ 13,116.039c yo 'numanyeta hantavyaṃ so 'pi doṣeṇa lipyate 13,116.040a adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām āyuṣmān nīrujaḥ sukhī 13,116.040c bhavaty abhakṣayan māṃsaṃ dayāvān prāṇinām iha 13,116.041a hiraṇyadānair godānair bhūmidānaiś ca sarvaśaḥ 13,116.041c māṃsasyābhakṣaṇe dharmo viśiṣṭaḥ syād iti śrutiḥ 13,116.042a aprokṣitaṃ vṛthāmāṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayet 13,116.042c bhakṣayan nirayaṃ yāti naro nāsty atra saṃśayaḥ 13,116.043a prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇakāmyayā 13,116.043c alpadoṣam iha jñeyaṃ viparīte tu lipyate 13,116.044a khādakasya kṛte jantuṃ yo hanyāt puruṣādhamaḥ 13,116.044c mahādoṣakaras tatra khādako na tu ghātakaḥ 13,116.045a ijyāyajñaśrutikṛtair yo mārgair abudho janaḥ 13,116.045c hanyāj jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāṅ naraḥ 13,116.046a bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścād api nivartate 13,116.046c tasyāpi sumahān dharmo yaḥ pāpād vinivartate 13,116.047a āhartā cānumantā ca viśastā krayavikrayī 13,116.047c saṃskartā copabhoktā ca ghātakāḥ sarva eva te 13,116.048a idam anyat tu vakṣyāmi pramāṇaṃ vidhinirmitam 13,116.048c purāṇam ṛṣibhir juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitam 13,116.049a pravṛttilakṣaṇe dharme phalārthibhir abhidrute 13,116.049c yathoktaṃ rājaśārdūla na tu tan mokṣakāṅkṣiṇām 13,116.050a havir yat saṃskṛtaṃ mantraiḥ prokṣitābhyukṣitaṃ śuci 13,116.050c vedoktena pramāṇena pitṝṇāṃ prakriyāsu ca 13,116.050e ato 'nyathā vṛthāmāṃsam abhakṣyaṃ manur abravīt 13,116.051a asvargyam ayaśasyaṃ ca rakṣovad bharatarṣabha 13,116.051c vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājann abhakṣayan 13,116.051d*0585_01 vidhināpy avaidikeneti dāntānām iha niścayaḥ 13,116.052a ya icchet puruṣo 'tyantam ātmānaṃ nirupadravam 13,116.052c sa varjayeta māṃsāni prāṇinām iha sarvaśaḥ 13,116.053a śrūyate hi purākalpe nṛṇāṃ vrīhimayaḥ paśuḥ 13,116.053c yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalokaparāyaṇāḥ 13,116.054a ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭo vasuś cedipatiḥ purā 13,116.054c abhakṣyam iti māṃsaṃ sa prāha bhakṣyam iti prabho 13,116.055a ākāśān medinīṃ prāptas tataḥ sa pṛthivīpatiḥ 13,116.055c etad eva punaś coktvā viveśa dharaṇītalam 13,116.056a prajānāṃ hitakāmena tv agastyena mahātmanā 13,116.056c āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitās tapasā mṛgāḥ 13,116.056d*0586_01 kṛto hi manaso yajñas tena devāś ca tarpitāḥ 13,116.057a kriyā hy evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ 13,116.057c prīyante pitaraś caiva nyāyato māṃsatarpitāḥ 13,116.058a idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha 13,116.058c abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa 13,116.059a yas tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapas tapyet sudāruṇam 13,116.059c yaś caikaṃ varjayen māṃsaṃ samam etan mataṃ mama 13,116.060a kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakṣe narādhipa 13,116.060c varjayet sarvamāṃsāni dharmo hy atra vidhīyate 13,116.061a caturo vārṣikān māsān yo māṃsaṃ parivarjayet 13,116.061c catvāri bhadrāṇy āpnoti kīrtim āyur yaśo balam 13,116.062a atha vā māsam apy ekaṃ sarvamāṃsāny abhakṣayan 13,116.062c atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīven nirāmayaḥ 13,116.063a ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśo 'pi vā 13,116.063c teṣāṃ hiṃsānivṛttānāṃ brahmaloko vidhīyate 13,116.064a māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ 13,116.064c sarvabhūtātmabhūtais tair vijñātārthaparāvaraiḥ 13,116.065a nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā 13,116.065c āyuṣā cānaraṇyena dilīparaghupūrubhiḥ 13,116.066a kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā 13,116.066c nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā 13,116.066e yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca 13,116.066f*0587_01 mucukundena māndhātrā hariścandreṇa cābhibho 13,116.066f*0587_02 satyaṃ vadata māsatyaṃ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ 13,116.066f*0587_03 hariścandraś carati vai divi satyena candravat 13,116.067a śyenacitreṇa rājendra somakena vṛkeṇa ca 13,116.067c raivatena rantidevena vasunā sṛñjayena ca 13,116.067d*0588_01 etaiś cānyaiś ca rājendra kṛpeṇa bharatena ca 13,116.068a duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarkanalais tathā 13,116.068b*0589_01 duḥṣantena ca rājendra kuśena ca lavena ca 13,116.068b*0589_02 virūpākṣeṇa kurūṣeṇa nṛgālarkanarais tathā 13,116.068c virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā 13,116.069a silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha 13,116.069c ikṣvākuṇā śaṃbhunā ca śvetena sagareṇa ca 13,116.069d*0590_01 ajena dhundhunā caiva tathaiva ca subāhunā 13,116.069d*0590_02 haryaśvena ca rājendra kṣupeṇa bharatena ca 13,116.070a etaiś cānyaiś ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitam 13,116.070c śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatas te svargam āpnuvan 13,116.071a brahmaloke ca tiṣṭhanti jvalamānāḥ śriyānvitāḥ 13,116.071c upāsyamānā gandharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ 13,116.072a tad etad uttamaṃ dharmam ahiṃsālakṣaṇaṃ śubham 13,116.072c ye caranti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te 13,116.073a madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ 13,116.073c janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ smṛtāḥ 13,116.073e viśiṣṭatāṃ jñātiṣu ca labhante nātra saṃśayaḥ 13,116.073f*0591_01 imaṃ dharmam amāṃsādaṃ yaś carec chrāvayeta vā 13,116.073f*0591_02 api cet sudurācāro na jātu nirayaṃ vrajet 13,116.073f*0591_03 paṭhed vā ya idaṃ rājañ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ 13,116.073f*0591_04 amāṃsabhakṣaṇavidhiṃ pavitram ṛṣipūjitam 13,116.073f*0591_05 vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvakāmair mahīyate 13,116.073f*0592_01 ahiṃsro dānaśīlaś ca madhumāṃsavivarjitaḥ 13,116.074a āpannaś cāpado mucyed baddho mucyeta bandhanāt 13,116.074c mucyet tathāturo rogād duḥkhān mucyeta duḥkhitaḥ 13,116.075a tiryagyoniṃ na gaccheta rūpavāṃś ca bhaven naraḥ 13,116.075c buddhimān vai kuruśreṣṭha prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ 13,116.076a etat te kathitaṃ rājan māṃsasya parivarjane 13,116.076c pravṛttau ca nivṛttau ca vidhānam ṛṣinirmitam 13,117.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,117.001a ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ 13,117.001c visṛjya bhakṣān vividhān yathā rakṣogaṇās tathā 13,117.002a nāpūpān vividhākārāñ śākāni vividhāni ca 13,117.002c ṣāḍavān rasayogāṃś ca tathecchanti yathāmiṣam 13,117.003a tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate 13,117.003c na manye rasataḥ kiṃ cin māṃsato 'stīha kiṃ cana 13,117.004a tad icchāmi guṇāñ śrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā 13,117.004c bhakṣaṇe caiva ye doṣās tāṃś caiva puruṣarṣabha 13,117.005a sarvaṃ tattvena dharmajña yathāvad iha dharmataḥ 13,117.005c kiṃ vā bhakṣyam abhakṣyaṃ vā sarvam etad vadasva me 13,117.005d*0593_01 yathaitad yādṛśaṃ caitad guṇā ye cāsya varjane 13,117.005d*0593_02 doṣā bhakṣayato ye ca tan me brūhi pitāmaha 13,117.006 bhīṣma uvāca 13,117.006a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 13,117.006c na māṃsāt param atrānyad rasato vidyate bhuvi 13,117.007a kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratāś ca ye 13,117.007c adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsād vidyate param 13,117.008a sadyo vardhayati prāṇān puṣṭim agryāṃ dadāti ca 13,117.008b*0594_01 nāśo bhakṣaṇadoṣasya dānam eva satāṃ matam 13,117.008b*0594_02 kṣudhitānāṃ dvijānāṃ ca sarveṣāṃ caiva jīvanam 13,117.008b*0594_03 dattvā bhavati pūtātmā śraddhayā lobhavarjitaḥ 13,117.008b*0594_04 śikṣayanti na yācante darśayantaḥ svamūrtibhiḥ 13,117.008b*0594_05 avastheyam adānasya mā bhūd evaṃ bhavān iti 13,117.008b*0594_06 dānādyaiḥ suśucir māṃsaṃ punar naiva sa bhakṣayet 13,117.008c na bhakṣo 'bhyadhikaḥ kaś cin māṃsād asti paraṃtapa 13,117.009a vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana 13,117.009c ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tān me nigadataḥ śṛṇu 13,117.010a svamāṃsaṃ paramāṃsair yo vivardhayitum icchati 13,117.010c nāsti kṣudrataras tasmān na nṛśaṃsataro naraḥ 13,117.011a na hi prāṇāt priyataraṃ loke kiṃ cana vidyate 13,117.011c tasmād dayāṃ naraḥ kuryād yathātmani tathā pare 13,117.012a śukrāc ca tāta saṃbhūtir māṃsasyeha na saṃśayaḥ 13,117.012c bhakṣaṇe tu mahān doṣo vadhena saha kalpate 13,117.013a ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ 13,117.013c yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kuryād ātmavān naraḥ 13,117.014a pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havir ucyate 13,117.014c vidhinā vedadṛṣṭena tad bhuktveha na duṣyati 13,117.015a yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ity api śrūyate śrutiḥ 13,117.015c ato 'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhir ucyate 13,117.016a kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhis tam api me śṛṇu 13,117.016c vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādan na duṣyati 13,117.017a āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mṛgāḥ 13,117.017c agastyena purā rājan mṛgayā yena pūjyate 13,117.017d*0595_01 rakṣaṇārthāya bhūtānāṃ hiṃsrān hanyān mṛgān punaḥ 13,117.018a nātmānam aparityajya mṛgayā nāma vidyate 13,117.018c samatām upasaṃgamya rūpaṃ hanyān na vā nṛpa 13,117.019a ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata 13,117.019c lipyante na hi doṣeṇa na caitat pātakaṃ viduḥ 13,117.020a na hi tatparamaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca 13,117.020c yat sarveṣv iha lokeṣu dayā kauravanandana 13,117.021a na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ 13,117.021c dayāvatām ime lokāḥ pare cāpi tapasvinām 13,117.022a abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ 13,117.022c abhayaṃ tasya bhūtāni dadatīty anuśuśrumaḥ 13,117.023a kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ kliṣṭam āhatam 13,117.023c sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca 13,117.024a nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ 13,117.024c mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān 13,117.025a prāṇadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,117.025c na hy ātmanaḥ priyataraḥ kaś cid astīti niścitam 13,117.026a aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata 13,117.026c mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ 13,117.027a jātijanmajarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare 13,117.027c jantavaḥ parivartante maraṇād udvijanti ca 13,117.028a garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ 13,117.028c mūtraśleṣmapurīṣāṇāṃ sparśaiś ca bhṛśadāruṇaiḥ 13,117.029a jātāś cāpy avaśās tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,117.029c pāṭyamānāś ca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ 13,117.030a kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonim upāgatāḥ 13,117.030c ākramya māryamāṇāś ca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ 13,117.031a nātmano 'sti priyataraḥ pṛthivyām anusṛtya ha 13,117.031c tasmāt prāṇiṣu sarveṣu dayāvān ātmavān bhavet 13,117.032a sarvamāṃsāni yo rājan yāvajjīvaṃ na bhakṣayet 13,117.032c svarge sa vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyān nātra saṃśayaḥ 13,117.033a ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām 13,117.033c bhakṣyante te 'pi tair bhūtair iti me nāsti saṃśayaḥ 13,117.034a māṃ sa bhakṣayate yasmād bhakṣayiṣye tam apy aham 13,117.034c etan māṃsasya māṃsatvam ato budhyasva bhārata 13,117.035a ghātako vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ 13,117.035c ākroṣṭākruśyate rājan dveṣṭā dveṣyatvam āpnute 13,117.036a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ 13,117.036c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 13,117.037a ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paro damaḥ 13,117.037c ahiṃsā paramaṃ dānam ahiṃsā paramaṃ tapaḥ 13,117.038a ahiṃsā paramo yajñas tathāhiṃsā paraṃ balam 13,117.038c ahiṃsā paramaṃ mitram ahiṃsā paramaṃ sukham 13,117.038e ahiṃsā paramaṃ satyam ahiṃsā paramaṃ śrutam 13,117.039a sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutam 13,117.039c sarvadānaphalaṃ vāpi naitat tulyam ahiṃsayā 13,117.040a ahiṃsrasya tapo 'kṣayyam ahiṃsro yajate sadā 13,117.040c ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā 13,117.040d*0596_01 agastyena purā rājan māṃsabhakṣaṃ tu jāṅgale 13,117.041a etat phalam ahiṃsāyā bhūyaś ca kurupuṃgava 13,117.041c na hi śakyā guṇā vaktum iha varṣaśatair api 13,118.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,118.001a akāmāś ca sakāmāś ca hatā ye 'smin mahāhave 13,118.001c kāṃ yoniṃ pratipannās te tan me brūhi pitāmaha 13,118.002a duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe 13,118.002c jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram 13,118.003a samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe 13,118.003c kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hy asi me mataḥ 13,118.004 bhīṣma uvāca 13,118.004a samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe 13,118.004c saṃsāre 'smin samājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate 13,118.005a niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam 13,118.005c samyak cāyam anupraśnas tvayoktaś ca yudhiṣṭhira 13,118.006a atra te vartayiṣyāmi purāvṛttam idaṃ nṛpa 13,118.006c dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira 13,118.007a brahmabhūtaś caran vipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā 13,118.007c dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani 13,118.008a gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaś ca śarīriṇām 13,118.008c sarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanam abravīt 13,118.009a kīṭa saṃtrastarūpo 'si tvaritaś caiva lakṣyase 13,118.009c kva dhāvasi tad ācakṣva kutas te bhayam āgatam 13,118.010 kīṭa uvāca 13,118.010a śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama 13,118.010c āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ 13,118.010e śrūyate na sa māṃ hanyād iti tasmād apākrame 13,118.011a śvasatāṃ ca śṛṇomy evaṃ goputrāṇāṃ pracodyatām 13,118.011c vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabho 13,118.011e nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ 13,118.012a soḍhum asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninā 13,118.012c tasmād apakramāmy eṣa bhayād asmāt sudāruṇāt 13,118.013a duḥkhaṃ hi mṛtyur bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham 13,118.013c ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt 13,118.014 bhīṣma uvāca 13,118.014a ity uktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava 13,118.014c maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase 13,118.015a śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃś coccāvacān bahūn 13,118.015c nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇam eva te 13,118.016 kīṭa uvāca 13,118.016a sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama 13,118.016c cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum 13,118.017a ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ 13,118.017c mānuṣās tiryagāś caiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ 13,118.018a aham āsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā 13,118.018c abrahmaṇyo nṛśaṃsaś ca kadaryo vṛddhijīvanaḥ 13,118.019a vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ 13,118.019c mithaḥkṛto 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ 13,118.020a bhṛtyātithijanaś cāpi gṛhe paryuṣito mayā 13,118.020c mātsaryāt svādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā 13,118.021a devārthaṃ pitṛyajñārtham annaṃ śraddhākṛtaṃ mayā 13,118.021c na dattam arthakāmena deyam annaṃ punāti ha 13,118.022a guptaṃ śaraṇam āśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥ 13,118.022c akasmān no bhayāt tyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ 13,118.022d*0597_01 tyaktvākasmān niśāyāṃ ca na dattam abhayaṃ mayā 13,118.023a dhanaṃ dhānyaṃ priyān dārān yānaṃ vāsas tathādbhutam 13,118.023c śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇām asūyāmi nirarthakam 13,118.024a īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyy abubhūṣakaḥ 13,118.024c trivargahantā cānyeṣām ātmakāmānuvartakaḥ 13,118.025a nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā 13,118.025b*0598_01 tenaiṣā kṛmitā prāptā bhayasya jananī sadā 13,118.025c smṛtvā tad anutapye 'haṃ tyaktvā priyam ivātmajam 13,118.026a śubhānām api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam 13,118.026c mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaś cārcito mayā 13,118.027a sakṛj jātiguṇopetaḥ saṃgatyā gṛham āgataḥ 13,118.027c atithiḥ pūjito brahmaṃs tena māṃ nājahāt smṛtiḥ 13,118.028a karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśām iha lakṣaye 13,118.028c tac chrotum aham icchāmi tvattaḥ śreyas tapodhana 13,119.001 vyāsa uvāca 13,119.001a śubhena karmaṇā yad vai tiryagyonau na muhyase 13,119.001c mamaiva kīṭa tat karma yena tvaṃ na pramuhyase 13,119.002a ahaṃ hi darśanād eva tārayāmi tapobalāt 13,119.002c tapobalād dhi balavad balam anyan na vidyate 13,119.003a jānāmi pāpaiḥ svakṛtair gataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām 13,119.003c avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmastho yadi manyase 13,119.004a karma bhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāś ca ye 13,119.004c dharmād api manuṣyeṣu kāmo 'rthaś ca yathā guṇaiḥ 13,119.005a vāgbuddhipāṇipādaiś cāpy upetasya vipaścitaḥ 13,119.005c kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ 13,119.006a jīvan hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ 13,119.006c bruvann api kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvam eṣyasi 13,119.007a guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvam upabhokṣyase 13,119.007c tatra te 'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yatra cecchasi 13,119.008a sa tatheti pratiśrutya kīṭo vartmany atiṣṭhata 13,119.008b*0599_01 śakaṭavrajaś ca sumahān āgataś ca yadṛcchayā 13,119.008b*0599_02 cakrākrameṇa bhinnaś ca kīṭaḥ prāṇān mumoca ha 13,119.008b*0599_03 saṃbhūtaḥ kṣatriyakule prasādād amitaujasaḥ 13,119.008c tam ṛṣiṃ draṣṭum agamat sarvāsv anyāsu yoniṣu 13,119.008d*0600_01 dadarśa ca mahārāja saṃprāptaṃ rājaputratām 13,119.009a śvāvidgodhāvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 13,119.009c śvapākavaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu 13,119.009d*0601_01 etāsv eva krameṇaiva yoniṣv āsa svakarmaṇā 13,119.010a sa kīṭety evam ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā 13,119.010c pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ 13,119.010d*0602_01 paryāyeṇa tataḥ prāpya kṣātraṃ sthānam anuttamam 13,119.011 kīṭa uvāca 13,119.011a idaṃ tad atulaṃ sthānam īpsitaṃ daśabhir guṇaiḥ 13,119.011c yad ahaṃ prāpya kīṭatvam āgato rājaputratām 13,119.012a vahanti mām atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ 13,119.012c syandaneṣu ca kāmbojā yuktāḥ paramavājinaḥ 13,119.013a uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām 13,119.013c sabāndhavaḥ sahāmātyaś cāśnāmi piśitaudanam 13,119.014a gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca 13,119.014c parārdhyeṣu mahābhāga svapāmīha supūjitaḥ 13,119.015a sarveṣv apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ 13,119.015c stuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ priyavādinaḥ 13,119.016a prasādāt satyasaṃdhasya bhavato 'mitatejasaḥ 13,119.016c yad ahaṃ kīṭatāṃ prāpya saṃprāpto rājaputratām 13,119.017a namas te 'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām 13,119.017c tvattapobalanirdiṣṭam idaṃ hy adhigataṃ mayā 13,119.018 vyāsa uvāca 13,119.018a arcito 'haṃ tvayā rājan vāgbhir adya yadṛcchayā 13,119.018c adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtir jātājugupsitā 13,119.019a na tu nāśo 'sti pāpasya yat tvayopacitaṃ purā 13,119.019c śūdreṇārthapradhānena nṛśaṃsenātatāyinā 13,119.020a mama te darśanaṃ prāptaṃ tac caiva sukṛtaṃ purā 13,119.020c tiryagyonau sma jātena mama cāpy arcanāt tathā 13,119.021a itas tvaṃ rājaputratvād brāhmaṇyaṃ samavāpsyasi 13,119.021c gobrāhmaṇakṛte prāṇān hutvātmīyān raṇājire 13,119.022a rājaputrasukhaṃ prāpya ṛtūṃś caivāptadakṣiṇān 13,119.022c atha modiṣyase svarge brahmabhūto 'vyayaḥ sukhī 13,119.023a tiryagyonyāḥ śūdratām abhyupaiti; śūdro vaiśyatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ 13,119.023c vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ; svargaṃ puṇyaṃ brāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ 13,120.001 bhīṣma uvāca 13,120.001a kṣatradharmam anuprāptaḥ smarann eva sa vīryavān 13,120.001c tyaktvā sa kīṭatāṃ rājaṃś cacāra vipulaṃ tapaḥ 13,120.002a tasya dharmārthaviduṣo dṛṣṭvā tad vipulaṃ tapaḥ 13,120.002c ājagāma dvijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.003 vyāsa uvāca 13,120.003a kṣātraṃ caiva vrataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanam 13,120.003c kṣātraṃ caiva vrataṃ dhyāyaṃs tato vipratvam eṣyasi 13,120.004a pāhi sarvāḥ prajāḥ samyak śubhāśubhavid ātmavān 13,120.004c śubhaiḥ saṃvibhajan kāmair aśubhānāṃ ca pāvanaiḥ 13,120.005a ātmavān bhava suprītaḥ svadharmacaraṇe rataḥ 13,120.005c kṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tato vipratvam eṣyasi 13,120.006 bhīṣma uvāca 13,120.006a so 'thāraṇyam abhipretya punar eva yudhiṣṭhira 13,120.006c maharṣer vacanaṃ śrutvā prajā dharmeṇa pālya ca 13,120.007a acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthivasattama 13,120.007c prajāpālanadharmeṇa pretya vipratvam āgataḥ 13,120.008a tatas taṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punar eva mahāyaśāḥ 13,120.008c ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.009 vyāsa uvāca 13,120.009a bho bho viprarṣabha śrīman mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana 13,120.009b*0603_01 pālanāc ca viśiṣṭānāṃ suyuddhamaraṇena ca 13,120.009b*0603_02 śiṣṭasaṃsevanāc caiva sa gatiṃ paramāṃ gataḥ 13,120.009b*0603_03 tataḥ sa pararāṣṭreṇa rājānaṃ pīḍitāḥ prajāḥ 13,120.009b*0603_04 hṛte ca taddhane tāta yuddhāya samupāgataḥ 13,120.009b*0603_05 hatvā taṃ nihato yuddhe tasmād vipratvam āgataḥ 13,120.009b*0603_06 ājagāma tataḥ prājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.009b*0603_07 pārāśaryaṃ mahāprājñam upayāntaṃ dayāparam 13,120.009b*0603_08 nityaṃ prasannavadanaṃ nabhaḥsnigdhāmbudaprabham 13,120.009b*0603_09 ajñānatimirādityaṃ nityaṃ vyāsaṃ namāmy aham 13,120.009b*0603_10 ity uktvā patitaṃ padbhyāṃ prītyā prāha mahāmuniḥ 13,120.009b*0603_11 brāhmaṇān pūjayasveha japasatyaparāyaṇaḥ 13,120.009b*0603_12 kramād brahma prāpsyasi tvaṃ viṣṇudhyānena nirmalam 13,120.009c śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu 13,120.009e upapadyati dharmajña yathādharmaṃ yathāgamam 13,120.010a tasmān mṛtyubhayāt kīṭa mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana 13,120.010c dharmalopād bhayaṃ te syāt tasmād dharmaṃ carottamam 13,120.011 kīṭa uvāca 13,120.011a sukhāt sukhataraṃ prāpto bhagavaṃs tvatkṛte hy aham 13,120.011b*0604_01 ity uktvā samanujñātas tathā cakre dvijottamaḥ 13,120.011c dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya pāpmā naṣṭa ihādya me 13,120.012 bhīṣma uvāca 13,120.012a bhagavadvacanāt kīṭo brāhmaṇyaṃ prāpya durlabham 13,120.012c akarot pṛthivīṃ rājan yajñayūpaśatāṅkitām 13,120.012e tataḥ sālokyam agamad brahmaṇo brahmavittamaḥ 13,120.013a avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha brahma sanātanam 13,120.013c svakarmaphalanirvṛttaṃ vyāsasya vacanāt tadā 13,120.013d*0605_01 śrutvaitad rājaśārdūla satkarmaparamo bhava 13,120.014a te 'pi yasmāt svabhāvena hatāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 13,120.014c saṃprāptās te gatiṃ puṇyāṃ tasmān mā śoca putraka 13,121.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,121.001a vidyā tapaś ca dānaṃ ca kim eteṣāṃ viśiṣyate 13,121.001c pṛcchāmi tvā satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 13,121.002 bhīṣma uvāca 13,121.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,121.002c maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 13,121.003a kṛṣṇadvaipāyano rājann ajñātacaritaṃ caran 13,121.003c vārāṇasyām upātiṣṭhan maitreyaṃ svairiṇīkule 13,121.004a tam upasthitam āsīnaṃ jñātvā sa munisattamam 13,121.004c arcitvā bhojayām āsa maitreyo 'śanam uttamam 13,121.005a tad annam uttamaṃ bhuktvā guṇavat sārvakāmikam 13,121.005c pratiṣṭhamāno 'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ 13,121.006a tam utsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇam abravīt 13,121.006c kāraṇaṃ brūhi dharmātman yo 'smayiṣṭhāḥ kutaś ca te 13,121.006e tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ 13,121.007a etat pṛcchāmi te vidvann abhivādya praṇamya ca 13,121.007c ātmanaś ca tapobhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca 13,121.007d*0606_01 tapobhāgyān mahābhāga sukhabhāgyāt tathaiva ca 13,121.008a pṛthag ācaratas tāta pṛthag ātmani cātmanoḥ 13,121.008c alpāntaram ahaṃ manye viśiṣṭam api vā tvayā 13,121.009 vyāsa uvāca 13,121.009a aticchedātivādābhyāṃ smayo 'yaṃ samupāgataḥ 13,121.009c asatyaṃ vedavacanaṃ kasmād vedo 'nṛtaṃ vadet 13,121.010a trīṇy eva tu padāny āhuḥ puruṣasyottamaṃ vratam 13,121.010c na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva paraṃ vadet 13,121.010e idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastāc ca paraṃ smṛtam 13,121.010f*0607_01 iti vedoktam ṛṣibhiḥ purastāt parikalpitam 13,121.011a alpo 'pi tādṛśo dāyo bhavaty uta mahāphalaḥ 13,121.011c tṛṣitāya ca yad dattaṃ hṛdayenānasūyatā 13,121.012a tṛṣitas tṛṣitāya tvaṃ dattvaitad aśanaṃ mama 13,121.012c ajaiṣīr mahato lokān mahāyajñair ivābhibho 13,121.012e ato dānapavitreṇa prīto 'smi tapasaiva ca 13,121.013a puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam 13,121.013c puṇyaś ca vāti gandhas te manye karmavidhānataḥ 13,121.014a adhikaṃ mārjanāt tāta tathaivāpy anulepanāt 13,121.014c śubhaṃ sarvapavitrebhyo dānam eva paraṃ bhavet 13,121.014c*0608_01 dānam eva paraṃ dvija 13,121.014c*0608_02 no cet sarvapavitrebhyo 13,121.015a yānīmāny uttamānīha vedoktāni praśaṃsasi 13,121.015c teṣāṃ śreṣṭhatamaṃ dānam iti me nāsti saṃśayaḥ 13,121.016a dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ 13,121.016c te hi prāṇasya dātāras teṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,121.017a yathā vedāḥ svadhītāś ca yathā cendriyasaṃyamaḥ 13,121.017c sarvatyāgo yathā ceha tathā dānam anuttamam 13,121.018a tvaṃ hi tāta sukhād eva sukham eṣyasi śobhanam 13,121.018c sukhāt sukhataraprāptim āpnute matimān naraḥ 13,121.019a tan naḥ pratyakṣam evedam upalabdham asaṃśayam 13,121.019c śrīmantam āpnuvanty arthā dānaṃ yajñas tathā sukham 13,121.020a sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād anyat paraṃ sukham 13,121.020c dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ 13,121.021a trividhānīha vṛttāni narasyāhur manīṣiṇaḥ 13,121.021c puṇyam anyat pāpam anyan na puṇyaṃ na ca pāpakam 13,121.022a na vṛttaṃ manyate 'nyasya manyate 'nyasya pāpakam 13,121.022c tathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam 13,121.022d*0609_01 yajñadānatapaḥśīlā narā vai puṇyakarmiṇaḥ 13,121.022d*0609_02 ye 'bhidruhyanti bhūtāni te vai pāpakṛto janāḥ 13,121.022d*0609_03 dravyāṇy ādadate caiva duḥkhaṃ yānti patanti ca 13,121.022d*0609_04 tato 'nyat karma yat kiṃ cin na puṇyaṃ na ca pātakam 13,121.022d*0610_01 nityaṃ cākṛpaṇo bhuṅkte svajanair dehi yācitaḥ 13,121.022d*0610_02 bhāgyakṣayeṇa kṣīyante nopabhogena saṃcayāḥ 13,121.023a ramasvaidhasva modasva dehi caiva yajasva ca 13,121.023c na tvām abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ 13,122.001 bhīṣma uvāca 13,122.001a evam uktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karmapūjakaḥ 13,122.001c atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ 13,122.002a asaṃśayaṃ mahāprājña yathaivāttha tathaiva tat 13,122.002c anujñātas tu bhavatā kiṃ cid brūyām ahaṃ vibho 13,122.003 vyāsa uvāca 13,122.003a yad yad icchasi maitreya yāvad yāvad yathā tathā 13,122.003c brūhi tāvan mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava 13,122.004 maitreya uvāca 13,122.004a nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitam 13,122.004c vidyātapobhyāṃ hi bhavān bhāvitātmā na saṃśayaḥ 13,122.005a bhavato bhāvitātmatvād dāyo 'yaṃ sumahān mama 13,122.005c bhūyo buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva 13,122.006a api me darśanād eva bhavato 'bhyudayo mahān 13,122.006c manye bhavatprasādo 'yaṃ tad dhi karma svabhāvataḥ 13,122.007a tapaḥ śrutaṃ ca yoniś cāpy etad brāhmaṇyakāraṇam 13,122.007c tribhir guṇaiḥ samuditas tato bhavati vai dvijaḥ 13,122.008a tasmiṃs tṛpte ca tṛpyante pitaro daivatāni ca 13,122.008c na hi śrutavatāṃ kiṃ cid adhikaṃ brāhmaṇād ṛte 13,122.008d*0611_01 andhaṃ syāt tama evedaṃ na prajñāyeta kiṃ cana 13,122.008d*0611_02 cāturvarṇyaṃ na varteta dharmādharmāv ṛtānṛte 13,122.008d*0612_01 asaṃskārāt kṣatravaiśyau naśyete brāhmaṇād ṛte 13,122.008d*0612_02 śūdro naśyaty aśuśrūṣur āśramāṇāṃ yathārhataḥ 13,122.009a yathā hi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ 13,122.009c evaṃ dattvā śrutavati phalaṃ dātā samaśnute 13,122.010a brāhmaṇaś cen na vidyeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ 13,122.010c pratigrahītā dānasya moghaṃ syād dhanināṃ dhanam 13,122.011a adan hy avidvān hanty annam adyamānaṃ ca hanti tam 13,122.011c taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate 'budhaḥ 13,122.012a prabhur hy annam adan vidvān punar janayatīśvaraḥ 13,122.012c sa cānnāj jāyate tasmāt sūkṣma eva vyatikramaḥ 13,122.012d*0613_01 prabhur hy anupabhogī syād adattvānnam asaṃśayaḥ 13,122.012d*0613_02 yas tārayati vai vidvān pitṝn devān samādṛtān 13,122.013a yad eva dadataḥ puṇyaṃ tad eva pratigṛhṇataḥ 13,122.013c na hy ekacakraṃ varteta ity evam ṛṣayo viduḥ 13,122.014a yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ 13,122.014c tatra dānaphalaṃ puṇyam iha cāmutra cāśnute 13,122.015a ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasy abhiratā bhṛśam 13,122.015c dānādhyayanasaṃpannās te vai pūjyatamāḥ sadā 13,122.016a tair hi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāś cetayāno na muhyate 13,122.016c te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ 13,123.001 bhīṣma uvāca 13,123.001a evam uktaḥ sa bhagavān maitreyaṃ pratyabhāṣata 13,123.001c diṣṭyaivaṃ tvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhir īdṛśī 13,123.001e loko hy ayaṃ guṇān eva bhūyiṣṭhaṃ sma praśaṃsati 13,123.002a rūpamānavayomānaśrīmānāś cāpy asaṃśayam 13,123.002c diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivas te 'yam anugrahaḥ 13,123.002e yat te bhṛśataraṃ dānād vartayiṣyāmi tac chṛṇu 13,123.003a yānīhāgamaśāstrāṇi yāś ca kāś cit pravṛttayaḥ 13,123.003c tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam 13,123.004a ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavān api tapaḥśrute 13,123.004b*0614_01 tat tad bahuguṇaṃ dānaṃ śraddhayā svaguṇair api 13,123.004c tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam 13,123.005a tapasā mahad āpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam 13,123.005c tapasaiva cāpanuded yac cānyad api duṣkṛtam 13,123.006a yad yad dhi kiṃ cit saṃdhāya puruṣas tapyate tapaḥ 13,123.006c sarvam etad avāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ 13,123.007a duranvayaṃ duṣpradhṛṣyaṃ durāpaṃ duratikramam 13,123.007c sarvaṃ vai tapasābhyeti tapo hi balavattaram 13,123.008a surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 13,123.008c tapasā tarate sarvam enasaś ca pramucyate 13,123.009a sarvavidyas tu cakṣuṣmān api yādṛśatādṛśaḥ 13,123.009c tapasvinau ca tāv āhus tābhyāṃ kāryaṃ sadā namaḥ 13,123.010a sarve pūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ 13,123.010c dānapradāḥ sukhaṃ pretya prāpnuvantīha ca śriyam 13,123.011a imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram 13,123.011c annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikāḥ 13,123.012a pūjitāḥ pūjayanty etān mānitā mānayanti ca 13,123.012c adātā yatra yatraiti sarvataḥ saṃpraṇudyate 13,123.013a akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam 13,123.013c yady evordhvaṃ yady avāk ca tvaṃ lokam abhiyāsyasi 13,123.014a prāpsyase tv annapānāni yāni dāsyasi kāni cit 13,123.014c medhāvy asi kule jātaḥ śrutavān anṛśaṃsavān 13,123.015a kaumāradāravratavān maitreya nirato bhava 13,123.015c etad gṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām 13,123.016a yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartus tuṣṭā ca vāsitā 13,123.016c yasminn evaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate 13,123.017a adbhir gātrān malam iva tamo 'gniprabhayā yathā 13,123.017c dānena tapasā caiva sarvapāpam apohyate 13,123.017c*0615_01 viṣṇor abhyarcanena ca 13,123.017c*0615_02 brāhmaṇaḥ sa mahābhāga taret saṃsārasāgarāt 13,123.017c*0615_03 svakarmaśuddhasattvānāṃ tapobhir nirmalātmanām 13,123.017c*0615_04 vidyayā gatamohānāṃ tāraṇāya hariḥ smṛtaḥ 13,123.017c*0615_05 tadarcanaparo nityaṃ tadbhaktas taṃ namaskuru 13,123.017c*0615_06 tadbhaktā na vinaśyanti hy aṣṭākṣaraparāyaṇāḥ 13,123.017c*0615_07 praṇavopāsanaparāḥ paramārthaparās tv iha 13,123.017c*0615_08 etaiḥ pāvaya cātmānaṃ 13,123.018a svasti prāpnuhi maitreya gṛhān sādhu vrajāmy aham 13,123.018c etan manasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati 13,123.019a taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 13,123.019b*0616_00 bhīṣmaḥ 13,123.019b*0616_01 kṛṣṇadvaipāyano rājan maitreyaṃ dvijasattamam 13,123.019c svasti prāpnotu bhagavān ity uvāca kṛtāñjaliḥ 13,124.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,124.001a satstrīṇāṃ samudācāraṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,124.001c śrotum icchāmy ahaṃ tvattas taṃ me brūhi pitāmaha 13,124.002 bhīṣma uvāca 13,124.002a sarvajñāṃ sarvadharmajñāṃ devaloke manasvinīm 13,124.002c kaikeyī sumanā nāma śāṇḍilīṃ paryapṛcchata 13,124.003a kena vṛttena kalyāṇi samācāreṇa kena vā 13,124.003c vidhūya sarvapāpāni devalokaṃ tvam āgatā 13,124.004a hutāśanaśikheva tvaṃ jvalamānā svatejasā 13,124.004c sutā tārādhipasyeva prabhayā divam āgatā 13,124.005a arajāṃsi ca vastrāṇi dhārayantī gataklamā 13,124.005c vimānasthā śubhe bhāsi sahasraguṇam ojasā 13,124.006a na tvam alpena tapasā dānena niyamena vā 13,124.006c imaṃ lokam anuprāptā tasmāt tattvaṃ vadasva me 13,124.007a iti pṛṣṭā sumanayā madhuraṃ cāruhāsinī 13,124.007c śāṇḍilī nibhṛtaṃ vākyaṃ sumanām idam abravīt 13,124.008a nāhaṃ kāṣāyavasanā nāpi valkaladhāriṇī 13,124.008c na ca muṇḍā na jaṭilā bhūtvā devatvam āgatā 13,124.009a ahitāni ca vākyāni sarvāṇi paruṣāṇi ca 13,124.009c apramattā ca bhartāraṃ kadā cin nāham abruvam 13,124.010a devatānāṃ pitṝṇāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca pūjane 13,124.010c apramattā sadāyuktā śvaśrūśvaśuravartinī 13,124.011a paiśunye na pravartāmi na mamaitan manogatam 13,124.011c advāre na ca tiṣṭhāmi ciraṃ na kathayāmi ca 13,124.012a asad vā hasitaṃ kiṃ cid ahitaṃ vāpi karmaṇā 13,124.012c rahasyam arahasyaṃ vā na pravartāmi sarvathā 13,124.013a kāryārthe nirgataṃ cāpi bhartāraṃ gṛham āgatam 13,124.013c āsanenopasaṃyojya pūjayāmi samāhitā 13,124.014a yad yac ca nābhijānāti yad bhojyaṃ nābhinandati 13,124.014c bhakṣyaṃ vāpy atha vā lehyaṃ tat sarvaṃ varjayāmy aham 13,124.015a kuṭumbārthe samānītaṃ yat kiṃ cit kāryam eva tu 13,124.015c prātar utthāya tat sarvaṃ kārayāmi karomi ca 13,124.015d*0617_01 agnisaṃrakṣaṇaparā gṛhaśuddhiṃ ca kāraye 13,124.015d*0617_02 pātrāṇāṃ dhanadhānyānāṃ śayanāsanavastunām 13,124.015d*0617_03 kumārān pālaye nityaṃ kumārīḥ pariśikṣaye 13,124.015d*0617_04 ātmapriyāṇi hitvāpi garbhasaṃrakṣaṇe ratā 13,124.015d*0617_05 bālānāṃ varjaye nityaṃ śāpaṃ kopaṃ pratāpanam 13,124.015d*0617_06 avikṣiptāni dhānyāni nānnavikṣepaṇaṃ gṛhe 13,124.015d*0617_07 ratnavat spṛhaye gehe gāvaḥ sayavasodakāḥ 13,124.015d*0617_08 samudgamya ca śuddhāhaṃ bhikṣāṃ dadyāṃ dvijātiṣu 13,124.016a pravāsaṃ yadi me bhartā yāti kāryeṇa kena cit 13,124.016c maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā sadā 13,124.017a añjanaṃ rocanāṃ caiva snānaṃ mālyānulepanam 13,124.017c prasādhanaṃ ca niṣkrānte nābhinandāmi bhartari 13,124.018a notthāpayāmi bhartāraṃ sukhasuptam ahaṃ sadā 13,124.018b*0618_01 notthāpaye sukhaṃ suptaṃ hy āturaṃ pālaye patim 13,124.018c ātureṣv api kāryeṣu tena tuṣyati me manaḥ 13,124.019a nāyāsayāmi bhartāraṃ kuṭumbārthe ca sarvadā 13,124.019c guptaguhyā sadā cāsmi susaṃmṛṣṭaniveśanā 13,124.019d*0619_01 bandhakīṃ varjayāmy eva kuhakāmūlakarma ca 13,124.020a imaṃ dharmapathaṃ nārī pālayantī samāhitā 13,124.020c arundhatīva nārīṇāṃ svargaloke mahīyate 13,124.021 bhīṣma uvāca 13,124.021a etad ākhyāya sā devī sumanāyai tapasvinī 13,124.021c patidharmaṃ mahābhāgā jagāmādarśanaṃ tadā 13,124.022a yaś cedaṃ pāṇḍavākhyānaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi 13,124.022c sa devalokaṃ saṃprāpya nandane susukhaṃ vaset 13,124.022d@013_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,124.022d@013_0001 yaj jñeyaṃ paramaṃ kṛtyam anuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ 13,124.022d@013_0002 bhīṣmaḥ 13,124.022d@013_0002 sāraṃ me sarvaśāstrāṇāṃ vaktum arhasy anugrahāt 13,124.022d@013_0003 śrūyatām idam atyantaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam 13,124.022d@013_0004 śrotavyaṃ ca tvayā samyag jñātavyaṃ ca viśāṃ pate 13,124.022d@013_0005 puṇḍarīkaḥ purā vipraḥ puṇyatīrthe japānvitaḥ 13,124.022d@013_0006 nāradaṃ paripapraccha śreyo yogaparaṃ munim 13,124.022d@013_0007 nāradaś cābravīd enaṃ brahmaṇoktaṃ mahātmanā 13,124.022d@013_0008 śṛṇuṣvāvahitas tāta jñānayogam anuttamam 13,124.022d@013_0009 aprabhūtaṃ prabhūtārthaṃ vedaśāstrārthasārakam 13,124.022d@013_0010 yaḥ paraḥ prakṛteḥ proktaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ 13,124.022d@013_0011 sa eva sarvabhūtātmā nara ity abhidhīyate 13,124.022d@013_0012 narāj jātāni tattvāni nārāṇīti tato viduḥ 13,124.022d@013_0013 tāny eva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 13,124.022d@013_0014 nārāyaṇāj jagat sarvaṃ sargakāle prajāyate 13,124.022d@013_0015 tasminn eva punas tac ca pralaye saṃpralīyate 13,124.022d@013_0016 nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ 13,124.022d@013_0017 parād api paraś cāsau tasmān nāsti parāt param 13,124.022d@013_0018 vāsudevaṃ tathā viṣṇum ātmānaṃ ca tathā viduḥ 13,124.022d@013_0019 saṃjñābhedaiḥ sa evaikaḥ sarvaśāstrābhisaṃskṛtaḥ 13,124.022d@013_0020 āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ 13,124.022d@013_0021 idam ekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā 13,124.022d@013_0022 tasmāt tvaṃ gahanān sarvāṃs tyaktvā śāstrārthavistarān 13,124.022d@013_0023 ananyacetā dhyāyasva nārāyaṇam ajaṃ vibhum 13,124.022d@013_0024 muhūrtam api yo dhyāyen nārāyaṇam atandritaḥ 13,124.022d@013_0025 so 'pi tadgatim āpnoti kiṃ punas tatparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0026 namo nārāyaṇāyeti yo veda brahma śāśvatam 13,124.022d@013_0027 antakāle japann eti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 13,124.022d@013_0028 śravaṇān mananāc caiva gītistutyarcanādibhiḥ 13,124.022d@013_0029 ārādhyaṃ sarvadā brahma puruṣeṇa hitaiṣiṇā 13,124.022d@013_0030 lipyate na sa pāpena nārāyaṇaparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0031 punāti sakalaṃ lokaṃ sahasrāṃśur ivoditaḥ 13,124.022d@013_0032 brahmacārī gṛhastho 'pi vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 13,124.022d@013_0033 keśavārādhanaṃ hitvā naiva yāti parāṃ gatim 13,124.022d@013_0034 janmāntarasahasreṣu durlabhā tadgatā matiḥ 13,124.022d@013_0035 tad bhaktavatsalaṃ devaṃ samārādhaya suvrata 13,124.022d@013_0036 nāradenaivam uktas tu sa vipro 'bhyarcayad dharim 13,124.022d@013_0037 svapne 'pi puṇḍarīkākṣaṃ śaṅkhacakragadādharam 13,124.022d@013_0038 kirīṭakuṇḍaladharaṃ lasacchrīvatsakaustubham 13,124.022d@013_0039 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ prāṇamatsaṃbhramānvitaḥ 13,124.022d@013_0040 atha kālena mahatā tathā pratyakṣatāṃ gataḥ 13,124.022d@013_0041 saṃstutaḥ stutibhir vedair devagandharvakiṃnaraiḥ 13,124.022d@013_0042 atha tenaiva bhagavān ātmalokam adhokṣajaḥ 13,124.022d@013_0043 gataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ sa yoginilayo hariḥ 13,124.022d@013_0044 tasmāt tvam api rājendra tadbhaktas tatparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0045 arcayitvā yathāyogaṃ bhajasva puruṣottamam 13,124.022d@013_0046 ajaram amaram ekaṃ dhyeyam ādyantaśūnyaṃ 13,124.022d@013_0047 saguṇam aguṇam ādyaṃ sthūlam atyantasūkṣmam 13,124.022d@013_0048 nirupamam upameyaṃ yogivijñānagamyaṃ 13,124.022d@013_0049 tribhuvanagurum īśaṃ tvaṃ prapadyasva viṣṇum 13,125.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,125.001a sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam 13,125.001c prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate 13,125.002 bhīṣma uvāca 13,125.002a sāmnā prasādyate kaś cid dānena ca tathāparaḥ 13,125.002c puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayor ekataraṃ bhajet 13,125.003a guṇāṃs tu śṛṇu me rājan sāntvasya bharatarṣabha 13,125.003c dāruṇāny api bhūtāni sāntvenārādhayed yathā 13,125.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,125.004c gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā 13,125.005a kaś cit tu buddhisaṃpanno brāhmaṇo vijane vane 13,125.005c gṛhītaḥ kṛcchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā 13,125.006a sa buddhiśrutasaṃpannas taṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam 13,125.006c sāmaivāsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe 13,125.007a rakṣas tu vācā saṃpūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam 13,125.007c mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.008a muhūrtam atha saṃcintya brāhmaṇas tasya rakṣasaḥ 13,125.008c ābhir gāthābhir avyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha 13,125.009a videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ 13,125.009c viṣayān atulān bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.010a nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritāny api 13,125.010c svadoṣād aparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.011a dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhās tvadguṇaiḥ paramāvarāḥ 13,125.011c avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.012a guṇavān viguṇān anyān nūnaṃ paśyasi satkṛtān 13,125.012c prājño 'prājñān vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.013a avṛttyā kliśyamāno 'pi vṛttyupāyān vigarhayan 13,125.013c māhātmyād vyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.014a saṃpīḍyātmānam āryatvāt tvayā kaś cid upaskṛtaḥ 13,125.014c jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.015a kliśyamānān vimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ 13,125.015c manye nu dhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.016a prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñair upasaṃhitaḥ 13,125.016c hrīmān amarṣī durvṛttais tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.017a nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaś cid āryavad ācaran 13,125.017c vañcayitvā gatas tvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018a prakāśārthagatir nūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī 13,125.018c tajjñair na pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018d*0620_01 nūnaṃ śaktyā samārambhān vihitān sumahodayān 13,125.018d*0620_02 vipannārthān vijānāsi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018d*0620_03 ekadravyaniviṣṭena tulyārthaśrutasaṃpadā 13,125.018d*0620_04 paribhūto 'si nūnaṃ tvaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.019a asatsv abhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayam 13,125.019c guṇās te na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.020a dhanabuddhiśrutair hīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥ 13,125.020c mahat prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021a tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam 13,125.021c bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0621_01 iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ 13,125.021d*0621_02 yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_01 sudurvinītaḥ putro vā jāmātā vā pramārjakaḥ 13,125.021d*0622_02 dārā vā pratikūlās te tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_03 bhrātaro 'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ 13,125.021d*0622_04 mātā jyeṣṭho gurur vāpi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_05 brāhmaṇo vā hato gaur vā brahmasvaṃ vā hṛtaṃ purā 13,125.021d*0622_06 devasvaṃ vādhikaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_07 hṛtadāro 'tha vṛddho vā loke dviṣṭo 'tha vā naraiḥ 13,125.021d*0622_08 avijñātena vā vṛddhas tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_09 vārdhakyārthaṃ dhanaṃ dṛṣṭvā svā śrīr vāpi parair hṛtā 13,125.021d*0622_10 vṛttir vā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_11 saṃpatkāle na te dharmaḥ kṣīṇas tāta suhṛdbruvaiḥ 13,125.021d*0622_12 asaṃnyāsam atas tatra tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.022a nūnam arthavatāṃ madhye tava vākyam anuttamam 13,125.022c na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.023a dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam 13,125.023c anunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.024a nūnam āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃś cid īpsite 13,125.024c kaś cid arthayate 'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.024d*0623_01 parokṣavādibhir mithyā doṣas te saṃpradarśitaḥ 13,125.025a nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛd dhruvam 13,125.025c mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.026a antargatam abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi 13,125.026c vivaktuṃ prāptiśaithilyāt tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.027a nānābuddhirucīṃl loke manuṣyān nūnam icchasi 13,125.027c grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.028a avidvān bhīrur alpārtho vidyāvikramadānajam 13,125.028b*0624_01 alam arthayase hīnāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.028c yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.029a cirābhilaṣitaṃ kiṃ cit phalam aprāptam eva te 13,125.029c kṛtam anyair apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.030a nūnam ātmakṛtaṃ doṣam apaśyan kiṃ cid ātmani 13,125.030c akāraṇe 'bhiśasto 'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.031a suhṛdām apramattānām apramokṣyārthahānijam 13,125.031c duḥkham arthaguṇair hīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.032a sādhūn gṛhasthān dṛṣṭvā ca tathāsādhūn vanecarān 13,125.032c muktāṃś cāvasathe saktāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.033a dharmyam arthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ 13,125.033c na pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.034a dattān akuśalair arthān manīṣī saṃjijīviṣuḥ 13,125.034c prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.035a pāpān vivardhato dṛṣṭvā kalyāṇāṃś cāvasīdataḥ 13,125.035c dhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.036a parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi 13,125.036c suhṛdām avirodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.037a śrotriyāṃś ca vikarmasthān prājñāṃś cāpy ajitendriyān 13,125.037c manye 'nudhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.038a evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat 13,125.038c sakhāyam akaroc cainaṃ saṃyojyārthair mumoca ha 13,125.038d@014_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014_0001 janma mānuṣyakaṃ prāpya karmakṣetraṃ sudurlabham 13,125.038d@014_0002 śreyorthinā daridreṇa kiṃ kartavyaṃ pitāmaha 13,125.038d@014_0003 dānānām uttamaṃ yac ca deyaṃ yac ca yathā yathā 13,125.038d@014_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 13,125.038d@014_0004 mānyān pūjyāṃś ca gāṅgeya rahasyaṃ vaktum arhasi 13,125.038d@014_0005 evaṃ pṛṣṭo narendreṇa pāṇḍavena yaśasvinā 13,125.038d@014_0006 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0006 dharmāṇāṃ paramaṃ guhyaṃ bhīṣmaḥ provāca pārthivam 13,125.038d@014_0007 śṛṇuṣvāvahito rājan dharmaguhyāni bhārata 13,125.038d@014_0008 yathā hi bhagavān vyāsaḥ purā kathitavān mayi 13,125.038d@014_0009 devaguhyam idaṃ rājan yamenākliṣṭakarmaṇā 13,125.038d@014_0010 niyamasthena yuktena tapaso mahataḥ phalam 13,125.038d@014_0011 yena yaḥ prīyate devaḥ prīyante pitaras tathā 13,125.038d@014_0012 ṛṣayaḥ pramathāḥ śrīś ca citragupto diśāṃ gajāḥ 13,125.038d@014_0013 ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0014 mahādānaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ tathā 13,125.038d@014_0015 yaś caitad evaṃ jānīyāj jñātvā vā kurute 'nagha 13,125.038d@014_0016 sa doṣo doṣavāṃś ceha tair guṇaiḥ saha yujyate 13,125.038d@014_0017 daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ 13,125.038d@014_0018 daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ 13,125.038d@014_0019 ardhenaitāni sarvāṇi nṛpatiḥ kathyate 'dhikaḥ 13,125.038d@014_0020 trivargasahitaṃ śāstraṃ pavitraṃ puṇyalakṣaṇam 13,125.038d@014_0021 dharmavyākaraṇaṃ puṇyaṃ rahasyaśravaṇaṃ mahat 13,125.038d@014_0022 śrotavyaṃ dharmasaṃyuktaṃ vihitaṃ tridaśaiḥ svayam 13,125.038d@014_0023 pitṝṇāṃ yatra guhyāni procyante śrāddhakarmaṇi 13,125.038d@014_0024 devatānāṃ ca sarveṣāṃ rahasyaṃ kathyate 'khilam 13,125.038d@014_0025 ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0026 mahāyajñaphalaṃ caiva sarvadānaphalaṃ tathā 13,125.038d@014_0027 ye paṭhanti sadā martyā yeṣāṃ caivopatiṣṭhati 13,125.038d@014_0028 śrutvā ca phalam ācaṣṭe svayaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,125.038d@014_0029 gavāṃ phalaṃ tīrthaphalaṃ yajñānāṃ caiva yat phalam 13,125.038d@014_0030 etat phalam avāpnoti yo naro 'tithipūjakaḥ 13,125.038d@014_0031 śrotāraḥ śraddadhānāś ca yeṣāṃ śuddhaṃ ca mānasam 13,125.038d@014_0032 teṣāṃ vyaktaṃ jitā lokāḥ śraddadhānena sādhunā 13,125.038d@014_0033 mucyate kilbiṣāc caiva na sa pāpena lipyate 13,125.038d@014_0034 dharmaṃ ca labhate nityaṃ pretyalokagato naraḥ 13,125.038d@014_0035 kasya cit tv atha kālasya devadūto yadṛcchayā 13,125.038d@014_0036 sthito hy antarhito bhūtvā paryabhāṣata vāsavam 13,125.038d@014_0037 yau tau kāmaguṇopetāv aśvinau bhiṣajāṃ varau 13,125.038d@014_0038 ājñayāhaṃ tayoḥ prāptaḥ sanarān pitṛdevatān 13,125.038d@014_0039 kasmād dhi maithunaṃ śrāddhe dātur bhoktuś ca varjitam 13,125.038d@014_0040 kimarthaṃ ca trayaḥ piṇḍāḥ pravibhaktāḥ pṛthak pṛthak 13,125.038d@014_0041 prathamaḥ kasya dātavyo madhyamaḥ kva ca gacchati 13,125.038d@014_0042 uttaraś ca smṛtaḥ kasya etad icchāmi veditum 13,125.038d@014_0043 śraddadhānena dūtena bhāṣitaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0044 pitaraḥ 13,125.038d@014_0044 pūrvasthās tridaśāḥ sarve pitaraḥ pūjya khecaram 13,125.038d@014_0045 svāgataṃ te 'stu bhadraṃ te śrūyatāṃ khecarottama 13,125.038d@014_0046 gūḍhārthaḥ paramaḥ praśno bhavatā samudīritaḥ 13,125.038d@014_0047 śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca puruṣo yaḥ striyaṃ vrajet 13,125.038d@014_0048 pitaras tasya taṃ māsaṃ tasmin retasi śerate 13,125.038d@014_0049 pravibhāgaṃ tu piṇḍānāṃ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,125.038d@014_0050 piṇḍo hy adhastād gacchaṃs tu apa āviśya bhāvayet 13,125.038d@014_0051 piṇḍaṃ tu madhyamaṃ tatra patnī tv ekā samaśnute 13,125.038d@014_0052 piṇḍas tṛtīyo yas teṣāṃ taṃ dadyāj jātavedasi 13,125.038d@014_0053 eṣa śrāddhavidhiḥ prokto yathā dharmo na lupyate 13,125.038d@014_0054 pitaras tasya tuṣyanti prahṛṣṭamanasaḥ sadā 13,125.038d@014_0055 devadūtaḥ 13,125.038d@014_0055 prajā vivardhate cāsya akṣayaṃ copatiṣṭhati 13,125.038d@014_0056 ānupūrvyeṇa piṇḍānāṃ pravibhāgaḥ pṛthak pṛthak 13,125.038d@014_0057 pitṝṇāṃ triṣu sarveṣāṃ niruktaṃ kathitaṃ tvayā 13,125.038d@014_0058 ekaḥ samuddhṛtaḥ piṇḍo hy adhastāt kasya gacchati 13,125.038d@014_0059 kaṃ vā prīṇayate devaṃ kathaṃ tārayate pitṝn 13,125.038d@014_0060 madhyamaṃ tu tadā patnī bhuṅkte 'nujñātam eva hi 13,125.038d@014_0061 kimarthaṃ pitaras tasya kavyam eva ca bhuñjate 13,125.038d@014_0062 atra yas tv antimaḥ piṇḍo gacchate jātavedasam 13,125.038d@014_0063 bhavate kā gatis tasya kaṃ vā samanugacchati 13,125.038d@014_0064 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ piṇḍeṣu triṣu yā gatiḥ 13,125.038d@014_0065 pitaraḥ 13,125.038d@014_0065 phalaṃ vṛttiṃ ca mārgaṃ ca yaś cainaṃ pratipadyate 13,125.038d@014_0066 sumahān eṣa praśno vai yas tvayā samudīritaḥ 13,125.038d@014_0067 rahasyam adbhutaṃ cāpi pṛṣṭāḥ sma gaganecara 13,125.038d@014_0068 etad eva praśaṃsanti devāś ca munayas tathā 13,125.038d@014_0069 te 'py evaṃ nābhijānanti pitṛkāryaviniścayam 13,125.038d@014_0070 varjayitvā mahātmānaṃ cirajīvinam uttamam 13,125.038d@014_0071 pitṛbhaktas tu yo vipro varalabdho mahāyaśāḥ 13,125.038d@014_0072 trayāṇām api piṇḍānāṃ śrutvā bhagavato gatim 13,125.038d@014_0073 devadūtena yaḥ pṛṣṭaḥ śrāddhasya vidhiniścayaḥ 13,125.038d@014_0074 gatis trayāṇāṃ piṇḍānāṃ śṛṇuṣvāvahito mama 13,125.038d@014_0075 apo gacchati yo hy atra śaśinaṃ hy eṣa prīṇayet 13,125.038d@014_0076 śaśī prīṇayate devān pitṝṃś caiva mahāmate 13,125.038d@014_0077 bhuṅkte tu patnī yaṃ caiṣām anujñātā tu madhyamam 13,125.038d@014_0078 putrakāmāya putraṃ tu prayacchanti pitāmahāḥ 13,125.038d@014_0079 havyavāhe tu yaḥ piṇḍo dīyate tan nibodha me 13,125.038d@014_0080 pitaras tena tṛpyanti prītāḥ kāmān diśanti ca 13,125.038d@014_0081 etat te kathitaṃ sarvaṃ triṣu piṇḍeṣu yā gatiḥ 13,125.038d@014_0082 ṛtvig yo yajamānasya pitṛtvam anugacchati 13,125.038d@014_0083 tasminn ahani manyante parihāryaṃ hi maithunam 13,125.038d@014_0084 śucinā tu sadā śrāddhaṃ bhoktavyaṃ khecarottama 13,125.038d@014_0085 ye mayā kathitā doṣās te tathā syur na cānyathā 13,125.038d@014_0086 tasmāt snātaḥ śuciḥ kṣāntaḥ śrāddhaṃ bhuñjīta vai dvijaḥ 13,125.038d@014_0087 prajā vivardhate cāsya yaś caivaṃ saṃprayacchati 13,125.038d@014_0088 tato vidyutprabho nāma ṛṣir āha mahātapāḥ 13,125.038d@014_0089 ādityatejasā tasya tulyaṃ rūpaṃ prakāśate 13,125.038d@014_0090 sa ca dharmarahasyāni śrutvā śakram athābravīt 13,125.038d@014_0091 tiryagyonigatān sattvān martyā hiṃsanti mohitāḥ 13,125.038d@014_0092 kīṭān pipīlikān sarpān meṣān samṛgapakṣiṇaḥ 13,125.038d@014_0093 kilbiṣaṃ subahu prāptāḥ kiṃ svid eṣāṃ pratikriyā 13,125.038d@014_0094 tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0095 śakraḥ 13,125.038d@014_0095 pitaraś ca mahābhāgāḥ pūjayanti sma taṃ munim 13,125.038d@014_0096 kurukṣetraṃ gayāṃ gaṅgāṃ prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca 13,125.038d@014_0097 etāni manasā dhyātvā avagāhet tato jalam 13,125.038d@014_0098 tathā mucyati pāpena rāhuṇā candramā yathā 13,125.038d@014_0099 tryahaṃ snātaḥ sa bhavati nirāhāraś ca vartate 13,125.038d@014_0100 spṛśate yo gavāṃ pṛṣṭhaṃ vāladhiṃ ca namasyati 13,125.038d@014_0101 tato vidyutprabho vākyam abhyabhāṣata vāsavam 13,125.038d@014_0102 ayaṃ sūkṣmataro dharmas taṃ nibodha śatakrato 13,125.038d@014_0103 ghṛṣṭo vaṭakaṣāyeṇa anuliptaḥ priyaṅguṇā 13,125.038d@014_0104 kṣīreṇa ṣaṣṭikān bhuktvā sarvapāpaiḥ pramucyate 13,125.038d@014_0105 śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyam ṛṣicintitam 13,125.038d@014_0106 śrutaṃ me bhāṣamāṇasya sthāṇoḥ sthāne bṛhaspateḥ 13,125.038d@014_0107 rudreṇa saha deveśa tan nibodha śacīpate 13,125.038d@014_0108 parvatārohaṇaṃ kṛtvā ekapādo vibhāvasum 13,125.038d@014_0109 nirīkṣeta nirāhāra ūrdhvabāhuḥ kṛtāñjaliḥ 13,125.038d@014_0110 tapasā mahatā yukta upavāsaphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0111 raśmibhis tāpito 'rkasya sarvapāpam apohati 13,125.038d@014_0112 grīṣmakāle 'tha vā śīte evaṃ pāpam apohati 13,125.038d@014_0113 tataḥ pāpāt pramuktasya dyutir bhavati śāśvatī 13,125.038d@014_0114 tejasā sūryavad dīpto bhrājate somavat punaḥ 13,125.038d@014_0115 madhye tridaśavargasya devarājaḥ śatakratuḥ 13,125.038d@014_0116 uvāca madhuraṃ vākyaṃ bṛhaspatim anuttamam 13,125.038d@014_0117 dharmaguhyaṃ tu bhagavān mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0118 bṛhaspatiḥ 13,125.038d@014_0118 sarahasyāś ca ye doṣās tān yathāvad udīraya 13,125.038d@014_0119 pratimehanti ye sūryam anilaṃ dviṣate ca ye 13,125.038d@014_0120 havyavāhe pradīpte ca samidhaṃ ye na juhvati 13,125.038d@014_0121 bālavatsāṃ ca ye dhenuṃ duhanti kṣīrakāraṇāt 13,125.038d@014_0122 teṣāṃ doṣān pravakṣyāmi tān nibodha śacīpate 13,125.038d@014_0123 bhānumān anilaś caiva havyavāhaś ca vāsava 13,125.038d@014_0124 lokānāṃ mātaraś caiva gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,125.038d@014_0125 lokāṃs tārayituṃ śaktā martyeṣv eteṣu devatāḥ 13,125.038d@014_0126 sarve bhavantaḥ śṛṇvantu ekaikaṃ dharmaniścayam 13,125.038d@014_0127 varṣāṇi ṣaḍaśītiṃ tu durvṛttāḥ kulapāṃsanāḥ 13,125.038d@014_0128 striyaḥ sarvāś ca durvṛttāḥ pratimehanti yā ravim 13,125.038d@014_0129 aniladveṣiṇaḥ śakra garbhasthā cyavate prajā 13,125.038d@014_0130 havyavāhasya dīptasya samidhaṃ ye na juhvati 13,125.038d@014_0131 agnikāryeṣu vai teṣāṃ havyaṃ nāśnāti pāvakaḥ 13,125.038d@014_0132 kṣīraṃ tu bālavatsānāṃ ye pibantīha mānavāḥ 13,125.038d@014_0133 na teṣāṃ kṣīrapāḥ ke cij jāyante kulavardhanāḥ 13,125.038d@014_0134 prajākṣayeṇa yujyante kulavaṃśakṣayeṇa ca 13,125.038d@014_0135 evam etat purā dṛṣṭaṃ kulavṛddhair dvijātibhiḥ 13,125.038d@014_0136 tasmād varjyāni varjyāni kāryaṃ kāryaṃ ca nityaśaḥ 13,125.038d@014_0137 bhūtikāmena martyena satyam etad bravīmi te 13,125.038d@014_0138 tataḥ sarve mahābhāgā devatāḥ samarudgaṇāḥ 13,125.038d@014_0139 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pṛcchanti sma pitṝṃs tataḥ 13,125.038d@014_0140 pitaraḥ kena tuṣyanti martyānām alpacetasām 13,125.038d@014_0141 akṣayaṃ ca kathaṃ dānaṃ bhavec caivordhvadehikam 13,125.038d@014_0142 ānṛṇyaṃ vā kathaṃ martyā gaccheyuḥ kena karmaṇā 13,125.038d@014_0143 pitaraḥ 13,125.038d@014_0143 etad icchāmahe śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 13,125.038d@014_0144 nyāyato vai mahābhāgāḥ saṃśayaḥ samudāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0145 śrūyatāṃ yena tuṣyāmo martyānāṃ sādhukarmaṇām 13,125.038d@014_0146 nīlaṣaṇḍapramokṣeṇa amāvāsyāṃ tilodakaiḥ 13,125.038d@014_0147 varṣāsu dīpakaiś caiva pitṝṇām anṛṇo bhavet 13,125.038d@014_0148 akṣayaṃ nirvyalīkaṃ ca dānam etan mahāphalam 13,125.038d@014_0149 asmākaṃ paritoṣaś ca akṣayaḥ parikīrtyate 13,125.038d@014_0150 śraddadhānāś ca ye martyā āhariṣyanti saṃtatim 13,125.038d@014_0151 durgāt te tārayiṣyanti narakāt prapitāmahān 13,125.038d@014_0152 pitṝṇāṃ bhāṣitaṃ śrutvā hṛṣṭaromā tapodhanaḥ 13,125.038d@014_0153 vṛddhagārgyo mahātejās tān evaṃ vākyam abravīt 13,125.038d@014_0154 ke guṇā nīlaṣaṇḍasya pramuktasya tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0155 varṣāsu dīpadānena tathaiva ca tilodakaiḥ 13,125.038d@014_0155 pitaraḥ 13,125.038d@014_0156 nīlaṣaṇḍasya lāṅgūlaṃ toyam abhyuddhared yadi 13,125.038d@014_0157 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi pitaras tena tarpitāḥ 13,125.038d@014_0158 yas tu śṛṅgagataṃ paṅkaṃ kūlād uddhṛtya tiṣṭhati 13,125.038d@014_0159 pitaras tena gacchanti somalokam asaṃśayam 13,125.038d@014_0160 varṣāsu dīpadānena śaśivac chobhate naraḥ 13,125.038d@014_0161 tamorūpaṃ na tasyāsti dīpakaṃ yaḥ prayacchati 13,125.038d@014_0162 amāvāsyāṃ tu ye martyāḥ prayacchanti tilodakam 13,125.038d@014_0163 pātram audumbaraṃ gṛhya madhumiśraṃ tapodhana 13,125.038d@014_0164 kṛtaṃ bhavati taiḥ śrāddhaṃ sarahasyaṃ yathārthavat 13,125.038d@014_0165 hṛṣṭapuṣṭamanās teṣāṃ prajā bhavati nityadā 13,125.038d@014_0166 kulavaṃśasya vṛddhis tu piṇḍadasya phalaṃ bhavet 13,125.038d@014_0167 śraddadhānas tu yaḥ kuryāt pitṝṇām anṛṇo bhavet 13,125.038d@014_0168 evam eṣa samuddiṣṭaḥ śrāddhakālakramas tathā 13,125.038d@014_0169 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0169 vidhiḥ pātraṃ phalaṃ caiva yathāvad anukīrtitam 13,125.038d@014_0170 kena te ca bhavet prītiḥ kathaṃ tuṣṭiṃ tu gacchasi 13,125.038d@014_0171 iti pṛṣṭaḥ surendreṇa provāca harir avyayaḥ 13,125.038d@014_0172 brāhmaṇānāṃ parīvādo mama vidveṣaṇaṃ mahat 13,125.038d@014_0173 brāhmaṇaiḥ pūjitair nityaṃ pūjito 'haṃ na saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0174 nityābhivādyā viprendrā bhuktvā pādau tathātmanaḥ 13,125.038d@014_0175 teṣāṃ tuṣyāmi martyānāṃ yaś cakre ca baliṃ haret 13,125.038d@014_0176 vāmanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā varāhaṃ ca jalotthitam 13,125.038d@014_0177 uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva mūrdhnā dhārayate tu yaḥ 13,125.038d@014_0178 na teṣām aśubhaṃ kiṃ cit kalmaṣaṃ copapadyate 13,125.038d@014_0179 aśvatthaṃ rocanāṃ gāṃ ca pūjayed yo naraḥ sadā 13,125.038d@014_0180 pūjitaṃ ca jagat tena sadevāsuramānuṣam 13,125.038d@014_0181 tena rūpeṇa teṣāṃ ca pūjāṃ gṛhṇāmi tattvataḥ 13,125.038d@014_0182 pūjā mamaiṣā nāsty anyā yāval lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,125.038d@014_0183 anyathā hi vṛthā martyāḥ pūjayanty alpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0184 indraḥ 13,125.038d@014_0184 nāhaṃ tat pratigṛhṇāmi na sā tuṣṭikarī mama 13,125.038d@014_0185 cakraṃ pādau varāhaṃ ca brāhmaṇaṃ cāpi vāmanam 13,125.038d@014_0186 uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva kimarthaṃ tvaṃ praśaṃsasi 13,125.038d@014_0187 bhavān sṛjati bhūtāni bhavān saṃharati prajāḥ 13,125.038d@014_0188 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0188 prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ samartyānāṃ sanātanī 13,125.038d@014_0189 saṃprahasya tato viṣṇur idaṃ vacanam abravīt 13,125.038d@014_0190 cakreṇa nihatā daityāḥ padbhyāṃ krāntā vasuṃdharā 13,125.038d@014_0191 vārāhaṃ rūpam āsthāya uddhṛtā ca vasuṃdharā 13,125.038d@014_0192 vāmanaṃ rūpam āsthāya jito rājā mayā baliḥ 13,125.038d@014_0193 parituṣṭo bhavāmy evaṃ mānuṣāṇāṃ mahātmanām 13,125.038d@014_0194 tan māṃ ye pūjayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ 13,125.038d@014_0195 api vā brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam āgatam 13,125.038d@014_0196 brāhmaṇāyāhutiṃ dattvā amṛtaṃ tasya bhojanam 13,125.038d@014_0197 aindrīṃ saṃdhyām upāsitvā ādityābhimukhaḥ sthitaḥ 13,125.038d@014_0198 sarvatīrtheṣu sa snāto mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,125.038d@014_0199 etad vaḥ kathitaṃ guhyam akhilena tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0200 baladevaḥ 13,125.038d@014_0200 saṃśayaṃ pṛcchamānānāṃ kiṃ bhūyaḥ kathayāmy aham 13,125.038d@014_0201 śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0202 ajānanto yad abudhāḥ kliśyante bhūtapīḍitāḥ 13,125.038d@014_0203 kalya utthāya yo martyaḥ spṛśed gāṃ vai ghṛtaṃ dadhi 13,125.038d@014_0204 sarṣapaṃ ca priyaṅguṃ ca kalmaṣāt pratimucyate 13,125.038d@014_0205 bhūtāni caiva sarvāṇi agrataḥ pṛṣṭhato 'pi vā 13,125.038d@014_0206 ucchiṣṭaṃ vāpi cchidreṣu varjayanti tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0206 devāḥ 13,125.038d@014_0207 pragṛhyaudumbaraṃ pātraṃ toyapūrṇam udaṅmukhaḥ 13,125.038d@014_0208 upavāsaṃ tu gṛhṇīyād yad vā saṃkalpayed vratam 13,125.038d@014_0209 devatās tasya tuṣyanti kāmikaṃ cāpi sidhyati 13,125.038d@014_0210 anyathā hi vṛthā martyāḥ kurvate svalpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0211 upavāse balau cāpi tāmrapātraṃ viśiṣyate 13,125.038d@014_0212 balir bhikṣā tathārghyaṃ ca pitṝṇāṃ ca tilodakam 13,125.038d@014_0213 tāmrapātreṇa dātavyam anyathālpaphalaṃ bhavet 13,125.038d@014_0214 guhyam etat samuddiṣṭaṃ yathā tuṣyanti devatāḥ 13,125.038d@014_0214 dharmaḥ 13,125.038d@014_0215 rājapauruṣike vipre ghāṇṭike paricārake 13,125.038d@014_0216 gorakṣake vāṇijake tathā kārukuśīlave 13,125.038d@014_0217 mitradruhy anadhīyāne yaś ca syād vṛṣalīpatiḥ 13,125.038d@014_0218 eteṣu daivaṃ pitryaṃ vā na deyaṃ syāt kathaṃ cana 13,125.038d@014_0219 piṇḍadās tasya hīyante na ca prīṇāti vai pitṝn 13,125.038d@014_0220 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 13,125.038d@014_0221 pitaras tasya devāś ca agnayaś ca tathaiva hi 13,125.038d@014_0222 nirāśāḥ pratigacchanti atither apratigrahāt 13,125.038d@014_0223 strīghnair goghnaiḥ kṛtaghnaiś ca brahmaghnair gurutalpagaiḥ 13,125.038d@014_0224 agniḥ 13,125.038d@014_0224 tulyadoṣo bhavaty ebhir yasyātithir anarcitaḥ 13,125.038d@014_0225 pādam udyamya yo martyaḥ spṛśed gāś ca sudurmatiḥ 13,125.038d@014_0226 brāhmaṇaṃ vā mahābhāgaṃ dīpyamānaṃ tathānalam 13,125.038d@014_0227 tasya doṣān pravakṣyāmi tac chṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0228 divaṃ spṛśaty aśabdo 'sya trasyanti pitaraś ca vai 13,125.038d@014_0229 vaimanasyaṃ ca devānāṃ kṛtaṃ bhavati puṣkalam 13,125.038d@014_0230 pāvakaś ca mahātejā havyaṃ na pratigṛhṇati 13,125.038d@014_0231 ājanmanāṃ śataṃ caiva narake pacyate tu saḥ 13,125.038d@014_0232 niṣkṛtiṃ ca na tasyāpi anumanyanti karhi cit 13,125.038d@014_0233 tasmād gāvo na pādena spraṣṭavyā vai kadā cana 13,125.038d@014_0234 brāhmaṇaś ca mahātejā dīpyamānas tathānalaḥ 13,125.038d@014_0235 śraddadhānena martyena ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0236 viśvāmitraḥ 13,125.038d@014_0236 ete doṣā mayā proktās triṣu yaḥ pādam utsṛjet 13,125.038d@014_0237 śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ rahasyaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0238 paramānnena yo dadyāt pitṝṇām aupahārikam 13,125.038d@014_0239 gajacchāyāyāṃ pūrvasyāṃ kutupe dakṣiṇāmukhaḥ 13,125.038d@014_0240 yadā bhādrapade māsi bhavate bahule maghā 13,125.038d@014_0241 śrūyatāṃ tasya dānasya yādṛśo guṇavistaraḥ 13,125.038d@014_0242 kṛtaṃ tena mahac chrāddhaṃ varṣāṇīha trayodaśa 13,125.038d@014_0242 gāvaḥ 13,125.038d@014_0243 bahule samaṅge hy akutobhaye ca 13,125.038d@014_0244 kṣeme ca saṃkhyeva hi bhūyasī ca 13,125.038d@014_0245 yathā purā brahmapure savatsā 13,125.038d@014_0246 śatakrator vajradharasya yajñe 13,125.038d@014_0247 bhūyaś ca yā viṣṇupade sthitā yā 13,125.038d@014_0248 vibhāvasoś cāpi pathe sthitā yā 13,125.038d@014_0249 devāś ca sarve saha nāradena 13,125.038d@014_0250 prakurvate sarvasaheti nāma 13,125.038d@014_0251 mantreṇaitenābhivandeta yo vai 13,125.038d@014_0252 vimucyate pāpakṛtena karmaṇā 13,125.038d@014_0253 lokān avāpnoti puraṃdarasya 13,125.038d@014_0254 gavāṃ phalaṃ candramaso dyutiṃ ca 13,125.038d@014_0255 etaṃ hi mantraṃ tridaśābhijuṣṭaṃ 13,125.038d@014_0256 paṭheta yaḥ parvasu goṣṭhamadhye 13,125.038d@014_0257 na tasya pāpaṃ na bhayaṃ na śokaḥ 13,125.038d@014_0258 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0258 sahasranetrasya ca yāti lokam 13,125.038d@014_0259 atha sapta mahābhāgā ṛṣayo lokaviśrutāḥ 13,125.038d@014_0260 vasiṣṭhapramukhāḥ sarve brahmāṇaṃ padmasaṃbhavam 13,125.038d@014_0261 pradakṣiṇam abhikramya sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 13,125.038d@014_0262 uvāca vacanaṃ teṣāṃ vasiṣṭho brahmavittamaḥ 13,125.038d@014_0263 sarvaprāṇihitaṃ praśnaṃ brahmakṣetre viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0264 dravyahīnāḥ kathaṃ martyā daridrāḥ sādhuvṛttayaḥ 13,125.038d@014_0265 prāpnuvantīha yajñasya phalaṃ keneha karmaṇā 13,125.038d@014_0266 etac chrutvā vacas teṣāṃ brahmā vacanam abravīt 13,125.038d@014_0267 aho praśno mahābhāgā gūḍhārthaḥ paramaḥ śubhaḥ 13,125.038d@014_0268 sūkṣmaḥ śreyāṃś ca martyānāṃ bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0269 śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye nikhilena tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0270 yathā yajñaphalaṃ martyo labhate nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0271 pauṣamāsasya śukle vai yadā yujyeta rohiṇī 13,125.038d@014_0272 tena nakṣatrayogena ākāśaśayano bhavet 13,125.038d@014_0273 ekavastraḥ śuciḥ snātaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0274 somasya raśmayaḥ pītvā mahāyajñaphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0275 etad vaḥ paramaṃ guhyaṃ kathitaṃ dvijasattamāḥ 13,125.038d@014_0276 vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0276 yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti sūkṣmatattvārthadarśinaḥ 13,125.038d@014_0277 salilasyāñjaliṃ pūrṇam akṣatāś ca ghṛtottarāḥ 13,125.038d@014_0278 somasyottiṣṭhamānasya taj jalaṃ cākṣatāṃś ca tān 13,125.038d@014_0279 sthito hy abhimukho martyaḥ paurṇamāsyāṃ baliṃ haret 13,125.038d@014_0280 agnikāryaṃ kṛtaṃ tena hutāś cāsyāgnayas trayaḥ 13,125.038d@014_0281 vanaspatiṃ ca yo hanyād amāvāsyām abuddhimān 13,125.038d@014_0282 api hy ekena patreṇa lipyate brahmahatyayā 13,125.038d@014_0283 dantakāṣṭhaṃ tu yaḥ khāded amāvāsyām abuddhimān 13,125.038d@014_0284 hiṃsitaś candramās tena pitaraś codvijanti ca 13,125.038d@014_0285 havyaṃ na tasya devāś ca pratigṛhṇanti parvasu 13,125.038d@014_0286 śrīḥ 13,125.038d@014_0286 kupyante pitaraś cāsya kule vaṃśo 'sya hīyate 13,125.038d@014_0287 prakīrṇaṃ bhājanaṃ yatra pānabhāṇḍam athāsanam 13,125.038d@014_0288 yoṣitaś caiva hanyante kaśmalopahate gṛhe 13,125.038d@014_0289 devatāḥ pitaraś caiva utsave parvaṇīṣu vā 13,125.038d@014_0290 nirāśāḥ pratigacchanti kaśmalopahatād gṛhāt 13,125.038d@014_0290 aṅgirāḥ 13,125.038d@014_0291 yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ dadyād dīpaṃ karañjake 13,125.038d@014_0292 gārgyaḥ 13,125.038d@014_0292 suvarcalāmūlahastaḥ prajā tasya vivardhate 13,125.038d@014_0293 ātithyaṃ satataṃ kuryād dīpaṃ dadyāt pratiśraye 13,125.038d@014_0294 varjayāno divāsvapnaṃ na ca māṃsāni bhakṣayet 13,125.038d@014_0295 gobrāhmaṇaṃ na hiṃsyāc ca puṣkarāṇi ca kīrtayet 13,125.038d@014_0296 eṣa śreṣṭhatamo dharmaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0297 api kratuśatair iṣṭvā kṣayaṃ gacchati tad dhaviḥ 13,125.038d@014_0298 na tu kṣīyanti te dharmāḥ śraddadhānaiḥ prayojitāḥ 13,125.038d@014_0299 idaṃ ca paramaṃ guhyaṃ sarahasyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0300 śrāddhakalpe ca daive ca tairthike parvaṇīṣu ca 13,125.038d@014_0301 rajasvalā ca yā nārī śvitrikāputrikā ca yā 13,125.038d@014_0302 etābhiś cakṣuṣā dṛṣṭaṃ havir nāśnanti devatāḥ 13,125.038d@014_0303 pitaraś ca na tuṣyanti varṣāṇy asya trayodaśa 13,125.038d@014_0304 śuklavāsāḥ śucir bhūtvā brāhmaṇān svasti vācayet 13,125.038d@014_0305 dhaumyaḥ 13,125.038d@014_0305 kīrtayed bhārataṃ caiva tathā syād akṣayaṃ haviḥ 13,125.038d@014_0306 bhinnabhāṇḍaṃ ca khaṭvāṃ ca kukkuṭaṃ śunakaṃ tathā 13,125.038d@014_0307 apraśastāni sarvāṇi yaś ca vṛkṣo gṛheruhaḥ 13,125.038d@014_0308 bhinnabhāṇḍe kaliṃ prāhuḥ khaṭvāyāṃ tu dhanakṣayaḥ 13,125.038d@014_0309 kukkuṭe śunake caiva havir nāśnanti devatāḥ 13,125.038d@014_0310 vṛkṣamūle dhruvaṃ sattvaṃ tasmād vṛkṣaṃ na ropayet 13,125.038d@014_0310 jamadagniḥ 13,125.038d@014_0311 yo yajed aśvamedhena vājapeyaśatena ha 13,125.038d@014_0312 avākśirā vā lambeta satraṃ vā sphītam āharet 13,125.038d@014_0313 na cāsya hṛdayaṃ śuddhaṃ narakaṃ sa dhruvaṃ vrajet 13,125.038d@014_0314 tulyaṃ yajñaś ca satyaṃ ca hṛdayasya ca śuddhatā 13,125.038d@014_0315 śuddhena manasā dattvā saktuprasthaṃ dvijātaye 13,125.038d@014_0316 vāyuḥ 13,125.038d@014_0316 brahmalokam anuprāptaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 13,125.038d@014_0317 kiṃ cid dharmaṃ pravakṣyāmi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0318 sarahasyāś ca ye doṣās tāñ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0319 agnikāryaṃ ca kartavyaṃ paramānnena bhojanam 13,125.038d@014_0320 dīpakaś cāpi kartavyaḥ pitṝṇāṃ satilodakaḥ 13,125.038d@014_0321 etena vidhinā martyaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0322 caturo vārṣikān māsān yo dadāti tilodakam 13,125.038d@014_0323 bhojanaṃ ca yathāśaktyā brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0324 paśubandhaśatasyeha phalaṃ prāpnoti puṣkalam 13,125.038d@014_0325 idaṃ caivāparaṃ guhyam apraśastaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0326 agnes tu vṛṣalo netā havir mūḍhāś ca yoṣitaḥ 13,125.038d@014_0327 manyate dharma eveti sa cādharmeṇa lipyate 13,125.038d@014_0328 agnayas tasya kupyanti śūdrayoniṃ sa gacchati 13,125.038d@014_0329 pitaraś ca na tuṣyanti saha devair viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0330 prāyaścittaṃ tu yat tatra bruvatas tan nibodha me 13,125.038d@014_0331 yat kṛtvā tu naraḥ samyak sukhī bhavati vijvaraḥ 13,125.038d@014_0332 gavāṃ mūtrapurīṣeṇa payasā ca ghṛtena ca 13,125.038d@014_0333 agnikāryaṃ tryahaṃ kuryān nirāhāraḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0334 tataḥ saṃvatsare pūrṇe pratigṛhṇanti devatāḥ 13,125.038d@014_0335 hṛṣyanti pitaraś cāsya śrāddhakāla upasthite 13,125.038d@014_0336 eṣa hy adharmo dharmaś ca rahasyaḥ saṃprakīrtitaḥ 13,125.038d@014_0337 lomaśaḥ 13,125.038d@014_0337 martyānāṃ svargakāmānāṃ pretya svargasukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0338 paradāreṣu ye saktā akṛtvā dārasaṃgraham 13,125.038d@014_0339 nirāśāḥ pitaras teṣāṃ śrāddhakāle bhavanti vai 13,125.038d@014_0340 paradāraratir yaḥ syād yaś ca vandhyām upāsate 13,125.038d@014_0341 brahmasvaṃ harate yaś ca samadoṣā bhavanti te 13,125.038d@014_0342 asaṃbhāṣyā bhavanty ete pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0343 devatāḥ pitaraś caiṣāṃ nābhinandanti tad dhaviḥ 13,125.038d@014_0344 tasmāt parasya vai dārāṃs tyajed vandhyāṃ ca yoṣitam 13,125.038d@014_0345 brahmasvaṃ hi na hartavyam ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0346 śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0347 śraddadhānena kartavyaṃ gurūṇāṃ vacanaṃ sadā 13,125.038d@014_0348 dvādaśyāṃ paurṇamāsyāṃ ca māsi māsi ghṛtākṣatam 13,125.038d@014_0349 brāhmaṇebhyaḥ prayaccheta tasya puṇyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0350 somaś ca vardhate tena samudraś ca mahodadhiḥ 13,125.038d@014_0351 aśvamedhacaturbhāgaṃ phalaṃ sṛjati vāsavaḥ 13,125.038d@014_0352 dānenaitena tejasvī vīryavāṃś ca bhaven naraḥ 13,125.038d@014_0353 prītaś ca bhagavān soma iṣṭān kāmān prayacchati 13,125.038d@014_0354 śrūyatāṃ cāparo dharmaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0355 imaṃ kaliyugaṃ prāpya manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0356 kalyam utthāya yo martyaḥ snātaḥ śuklena vāsasā 13,125.038d@014_0357 tilapātraṃ prayaccheta brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0358 tilodakaṃ ca yo dadyāt pitṝṇāṃ madhunā saha 13,125.038d@014_0359 dīpakaṃ kṛsaraṃ caiva śrūyatāṃ tasya tat phalam 13,125.038d@014_0360 tilapātre phalaṃ prāha bhagavān pākaśāsanaḥ 13,125.038d@014_0361 gopradānaṃ ca yaḥ kuryād bhūmidānaṃ ca śāśvatam 13,125.038d@014_0362 agniṣṭomaṃ ca yo yajñaṃ yajeta bahudakṣiṇam 13,125.038d@014_0363 tilapātraṃ sahaitena samaṃ manyanti devatāḥ 13,125.038d@014_0364 tilodakaṃ sadā śrāddhe manyante pitaro 'kṣayam 13,125.038d@014_0365 dīpe ca kṛsare caiva tuṣyante 'sya pitāmahāḥ 13,125.038d@014_0366 svarge ca pitṛloke ca pitṛdevābhipūjitam 13,125.038d@014_0367 evam etan mayoddiṣṭam ṛṣidṛṣṭaṃ purātanam 13,125.038d@014_0367 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0368 tatas tv ṛṣigaṇāḥ sarve pitaraś ca sadevatāḥ 13,125.038d@014_0369 arundhatīṃ tapovṛddhām apṛcchanta samāhitāḥ 13,125.038d@014_0370 samānaśīlāṃ vīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,125.038d@014_0371 tvatto dharmarahasyāni śrotum icchāmahe vayam 13,125.038d@014_0372 arundhatī 13,125.038d@014_0372 yat te guhyatamaṃ bhadre tat prabhāṣitum arhasi 13,125.038d@014_0373 tapovṛddhir mayā prāptā bhavatāṃ smaraṇena vai 13,125.038d@014_0374 bhavatāṃ ca prasādena dharmān vakṣyāmi śāśvatān 13,125.038d@014_0375 saguhyān sarahasyāṃś ca tāñ śṛṇudhvam aśeṣataḥ 13,125.038d@014_0376 śraddadhāne prayoktavyā yasya śuddhaṃ tathā manaḥ 13,125.038d@014_0377 aśraddadhāno mānī ca brahmahā gurutalpagaḥ 13,125.038d@014_0378 asaṃbhāṣyā hi catvāro naiṣāṃ dharmaṃ prakāśayet 13,125.038d@014_0379 ahany ahani yo dadyāt kapilāṃ dvādaśīḥ samāḥ 13,125.038d@014_0380 māsi māsi ca satreṇa yo yajeta sadā naraḥ 13,125.038d@014_0381 gavāṃ śatasahasraṃ ca yo dadyāj jyeṣṭhapuṣkare 13,125.038d@014_0382 na tad dharmaphalaṃ tulyam atithir yasya tuṣyati 13,125.038d@014_0383 śrūyatāṃ cāparo dharmo manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0384 śraddadhānena kartavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0385 kalyam utthāya gomadhye gṛhya darbhān sahodakān 13,125.038d@014_0386 niṣiñceta gavāṃ śṛṅge mastakena ca taj jalam 13,125.038d@014_0387 pratīccheta nirāhāras tasya dharmaphalaṃ śṛṇu 13,125.038d@014_0388 śrūyante yāni tīrthāni triṣu lokeṣu kāni cit 13,125.038d@014_0389 siddhacāraṇajuṣṭāni sevitāni maharṣibhiḥ 13,125.038d@014_0390 abhiṣekaḥ samas teṣāṃ gavāṃ śṛṅgodakasya ca 13,125.038d@014_0391 sādhu sādhv iti coddiṣṭaṃ daivataiḥ pitṛbhis tathā 13,125.038d@014_0392 pitāmahaḥ 13,125.038d@014_0392 bhūtaiś caiva susaṃhṛṣṭaiḥ pūjitā sāpy arundhatī 13,125.038d@014_0393 aho dharmo mahābhāge sarahasya udāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0394 yamaḥ 13,125.038d@014_0394 varaṃ dadāmi te dhanye tapas te vardhatāṃ sadā 13,125.038d@014_0395 ramaṇīyā kathā divyā yuṣmatto yā mayā śrutā 13,125.038d@014_0396 śrūyatāṃ citraguptasya bhāṣitaṃ mama ca priyam 13,125.038d@014_0397 rahasyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śakyaṃ śrotuṃ maharṣibhiḥ 13,125.038d@014_0398 śraddadhānena martyena ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0399 na hi puṇyaṃ tathā pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cid vinaśyati 13,125.038d@014_0400 parvakāle ca yat kiṃ cid ādityaṃ cādhitiṣṭhati 13,125.038d@014_0401 pretalokaṃ gate martye tat tat sarvaṃ vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0402 pratijānāti puṇyātmā tac ca tatropayujyate 13,125.038d@014_0403 kiṃ cid dharmaṃ pravakṣyāmi citraguptamataṃ śubham 13,125.038d@014_0404 pānīyaṃ caiva dīpaṃ ca dātavyaṃ satataṃ tathā 13,125.038d@014_0405 upānahau ca cchatraṃ ca kapilā ca yathātatham 13,125.038d@014_0406 puṣkare kapilā deyā brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0407 agnihotraṃ ca yatnena sarvaśaḥ pratipālayet 13,125.038d@014_0408 ayaṃ caivāparo dharmaś citraguptena bhāṣitaḥ 13,125.038d@014_0409 phalam asya pṛthaktvena śrotum arhanti sattamāḥ 13,125.038d@014_0410 pralayaṃ sarvabhūtaiś ca gantavyaṃ kālaparyayāt 13,125.038d@014_0411 tatra durgam anuprāptāḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ 13,125.038d@014_0412 dahyamānā vipacyante na tatrāsti palāyanam 13,125.038d@014_0413 andhakāraṃ tamo ghoraṃ praviśanty alpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0414 tatra dharmaṃ pravakṣyāmi yena durgāṇi saṃtaret 13,125.038d@014_0415 alpavyayaṃ mahārthaṃ ca pretya caiva sukhodayam 13,125.038d@014_0416 pānīyasya guṇā divyāḥ pretaloke viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0417 tatra puṇyodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate 13,125.038d@014_0418 akṣayaṃ salilaṃ tatra śītalaṃ hy amṛtopamam 13,125.038d@014_0419 sa tatra toyaṃ pibati pānīyaṃ yaḥ prayacchati 13,125.038d@014_0420 pradīpasya pradānena śrūyatāṃ guṇavistaraḥ 13,125.038d@014_0421 tamondhakāraṃ niyataṃ dīpado na prapaśyati 13,125.038d@014_0422 prabhāṃ cāsya prayacchanti somabhāskarapāvakāḥ 13,125.038d@014_0423 devatāś cāsya manyante vimalāḥ sarvatodiśaḥ 13,125.038d@014_0424 dyotate ca yathādityaḥ pretalokagato naraḥ 13,125.038d@014_0425 tasmād dīpaḥ pradātavyaḥ pānīyaṃ ca viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0426 kapilāṃ ye prayacchanti brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0427 puṣkare ca viśeṣeṇa śrūyatāṃ tasya yat phalam 13,125.038d@014_0428 gośataṃ savṛṣaṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam 13,125.038d@014_0429 pāpaṃ karma ca yat kiṃ cid brahmahatyāsamaṃ bhavet 13,125.038d@014_0430 śodhayet kapilā hy ekā pradattaṃ gośataṃ yathā 13,125.038d@014_0431 tasmāt tu kapilā deyā kaumudyāṃ jyeṣṭhapuṣkare 13,125.038d@014_0432 na teṣāṃ viṣamaṃ kiṃ cin na duḥkhaṃ na ca kaṇṭakāḥ 13,125.038d@014_0433 upānahau ca yo dadyāt pātrabhūte dvijottame 13,125.038d@014_0434 chatradāne sukhāṃ chāyāṃ labhate paralokagaḥ 13,125.038d@014_0435 na hi dattasya dānasya nāśo 'stīha kadā cana 13,125.038d@014_0436 citraguptamataṃ śrutvā hṛṣṭaromā vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0437 uvāca devatāḥ sarvāḥ pitṝṃś caiva mahādyutiḥ 13,125.038d@014_0438 śrutaṃ hi citraguptasya dharmaguhyaṃ mahātmanaḥ 13,125.038d@014_0439 śraddadhānāś ca ye martyā brāhmaṇeṣu mahātmasu 13,125.038d@014_0440 dānam etat prayacchanti na teṣāṃ vidyate bhayam 13,125.038d@014_0441 dharmadoṣās tv ime pañca yeṣāṃ nāstīha niṣkṛtiḥ 13,125.038d@014_0442 asaṃbhāṣyā anācārā varjanīyā narādhamāḥ 13,125.038d@014_0443 brahmahā caiva goghnaś ca paradārarataś ca yaḥ 13,125.038d@014_0444 aśraddadhānaś ca naraḥ striyaṃ yaś copajīvati 13,125.038d@014_0445 pretalokagatā hy ete narake pāpakarmiṇaḥ 13,125.038d@014_0446 pacyante vai yathā mīnāḥ pūyaśoṇitabhojanāḥ 13,125.038d@014_0447 asaṃbhāṣyāḥ pitṝṇāṃ ca devānāṃ caiva pañca te 13,125.038d@014_0448 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0448 snātakānāṃ ca viprāṇāṃ ye cānye ca tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0449 tataḥ sarve mahābhāgā devāś ca pitaraś ca ha 13,125.038d@014_0450 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pramathān vākyam abruvan 13,125.038d@014_0451 bhavanto vai mahābhāgā aparokṣaniśācarāḥ 13,125.038d@014_0452 ucchiṣṭān aśucīn kṣudrān kathaṃ hiṃsatha mānavān 13,125.038d@014_0453 ke ca smṛtāḥ pratīghātā yena martyān na hiṃsatha 13,125.038d@014_0454 rakṣoghnāni ca kāni syur yair gṛheṣu praṇaśyatha 13,125.038d@014_0455 pramathāḥ 13,125.038d@014_0455 śrotum icchāma yuṣmākaṃ sarvam etan niśācarāḥ 13,125.038d@014_0456 maithunena sadocchiṣṭāḥ kṛte caivādharottare 13,125.038d@014_0457 mohān māṃsāni khādetha vṛkṣamūle ca yaḥ svapet 13,125.038d@014_0458 āmiṣaṃ śīrṣato yasya pādato yaś ca saṃviśet 13,125.038d@014_0459 tata ucchiṣṭakāḥ sarve bahucchidrāś ca mānavāḥ 13,125.038d@014_0460 udake cāpy amedhyāni śleṣmāṇaṃ ca pramuñcati 13,125.038d@014_0461 ete bhakṣyāś ca vadhyāś ca mānuṣā nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0462 evaṃśīlasamācārān dharṣayāmo hi mānavān 13,125.038d@014_0463 śrūyatāṃ ca pratīghātān yair na śaknuma hiṃsitum 13,125.038d@014_0464 gorocanāsamālambho vacāhastaś ca yo bhavet 13,125.038d@014_0465 ghṛtākṣataṃ ca yo dadyān mastake tatparāyaṇaḥ 13,125.038d@014_0466 ye ca māṃsaṃ na khādanti tān na śaknuma hiṃsitum 13,125.038d@014_0467 yasya cāgnir gṛhe nityaṃ divā rātrau ca dīpyate 13,125.038d@014_0468 tarakṣoś carma daṃṣṭrāś ca tathaiva girikacchapaḥ 13,125.038d@014_0469 ājyadhūmo biḍālaś ca cchāgaḥ kṛṣṇo 'tha piṅgalaḥ 13,125.038d@014_0470 yeṣām etāni tiṣṭhanti gṛheṣu gṛhamedhinām 13,125.038d@014_0471 tāny adhṛṣyāṇy agārāṇi piśitāśaiḥ sudāruṇaiḥ 13,125.038d@014_0472 lokān asmadvidhā ye ca vicaranti yathāsukham 13,125.038d@014_0473 tasmād etāni geheṣu rakṣoghnāni viśāṃ pate 13,125.038d@014_0474 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0474 etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatra vaḥ saṃśayo mahān 13,125.038d@014_0475 tataḥ padmapratīkāśaḥ padmodbhūtaḥ pitāmahaḥ 13,125.038d@014_0476 uvāca vacanaṃ devān vāsavaṃ ca śacīpatim 13,125.038d@014_0477 ayaṃ mahābalo nāgo rasātalacaro balī 13,125.038d@014_0478 tejasvī reṇuko nāma mahāsattvaparākramaḥ 13,125.038d@014_0479 atitejasvinaḥ sarve mahāvīryā mahāgajāḥ 13,125.038d@014_0480 dhārayanti mahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām 13,125.038d@014_0481 bhavadbhiḥ samanujñāto reṇukas tān mahāgajān 13,125.038d@014_0482 dharmaguhyāni sarvāṇi gatvā pṛcchatu tatra vai 13,125.038d@014_0483 pitāmahavacaḥ śrutvā te devā reṇukaṃ tadā 13,125.038d@014_0484 reṇukaḥ 13,125.038d@014_0484 preṣayām āsur avyagrā yatra te dharaṇīdharāḥ 13,125.038d@014_0485 anujñāto 'smi devaiś ca pitṛbhiś ca mahābalāḥ 13,125.038d@014_0486 dharmaguhyāni yuṣmākaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,125.038d@014_0487 diggajāḥ 13,125.038d@014_0487 kathayadhvaṃ mahābhāgā yad vas tattvaṃ manīṣitam 13,125.038d@014_0488 kārttike māsi cāśleṣā bahulasyāṣṭamī śivā 13,125.038d@014_0489 tena nakṣatrayogena yo dadāti guḍaudanam 13,125.038d@014_0490 imaṃ mantraṃ japañ śrāddhe yatāhāro hy akopanaḥ 13,125.038d@014_0491 baladevaprabhṛtayo ye nāgā balavattarāḥ 13,125.038d@014_0492 anantā hy akṣayā nityaṃ bhoginaḥ sumahābalāḥ 13,125.038d@014_0493 teṣāṃ kulodbhavā ye ca mahābhūtā bhujaṃgamāḥ 13,125.038d@014_0494 te me baliṃ prayacchantu balatejobhivṛddhaye 13,125.038d@014_0495 yadā nārāyaṇaḥ śrīmān ujjahāra vasuṃdharām 13,125.038d@014_0496 tad balaṃ tasya devasya dharām uddharatas tathā 13,125.038d@014_0497 evam uktvā baliṃ tatra valmīke tu nivedayet 13,125.038d@014_0498 gajendrakusumākīrṇaṃ nīlavastrānulepanam 13,125.038d@014_0499 nirvapet taṃ tu valmīke astaṃ yāte divākare 13,125.038d@014_0500 evaṃ tuṣṭās tataḥ sarve adhastād bhārapīḍitā 13,125.038d@014_0501 śramaṃ taṃ nāvabudhyāmo dhārayanto vasuṃdharām 13,125.038d@014_0502 evaṃ manyāmahe dharmaṃ bhārārtā nirapekṣiṇaḥ 13,125.038d@014_0503 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā yady upoṣitaḥ 13,125.038d@014_0504 evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā dānaṃ bahuphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0505 valmīke balim ādāya tan no bahuphalaṃ matam 13,125.038d@014_0506 ye ca nāgā mahāvīryās triṣu lokeṣu kṛtsnaśaḥ 13,125.038d@014_0507 kṛtātithyā bhaveyus te śataṃ varṣāṇi tattvataḥ 13,125.038d@014_0508 diggajānāṃ ca tac chrutvā devatāḥ pitaras tathā 13,125.038d@014_0509 maheśvaraḥ 13,125.038d@014_0509 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pūjayanti sma reṇukam 13,125.038d@014_0510 sāram uddhṛtya yuṣmābhiḥ sādhu dharma udāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0511 dharmaguhyam idaṃ mattaḥ śṛṇudhvaṃ sarva eva ha 13,125.038d@014_0512 yeṣāṃ dharmāśritā buddhiḥ śraddhadhānāś ca ye narāḥ 13,125.038d@014_0513 teṣāṃ syād upadeṣṭavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0514 nirudvignas tu yo dadyān māsam ekaṃ gavāhnikam 13,125.038d@014_0515 ekabhaktaṃ tathāśnīyāc chrūyatāṃ tasya yat phalam 13,125.038d@014_0516 imā gāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtāḥ 13,125.038d@014_0517 trīn lokān dhārayanti sma sadevāsuramānuṣān 13,125.038d@014_0518 tāsu caiva mahāpuṇyaṃ śuśrūṣā ca mahāphalam 13,125.038d@014_0519 ahany ahani dharmeṇa yujyate vā gavāhnike 13,125.038d@014_0520 mayā hy etā hy anujñātāḥ pūrvam āsan kṛte yuge 13,125.038d@014_0521 tato 'ham anunīto vai brahmaṇā padmayoninā 13,125.038d@014_0522 tasmād vrajasthānagatas tiṣṭhaty upari me vṛṣaḥ 13,125.038d@014_0523 rame 'haṃ saha gobhiś ca tasmāt pūjyāḥ sadaiva tāḥ 13,125.038d@014_0524 mahāprabhāvā varadā varān dadyur upāsitāḥ 13,125.038d@014_0525 tā gāvo 'syānumanyante sarvakarmasu yat phalam 13,125.038d@014_0526 skandaḥ 13,125.038d@014_0526 tasya tatra caturbhāgo yo dadāti gavāhnikam 13,125.038d@014_0527 mamāpy anumato dharmas taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0528 nīlaṣaṇḍasya śṛṅgābhyāṃ gṛhītvā mṛttikāṃ tu yaḥ 13,125.038d@014_0529 abhiṣekaṃ tryahaṃ kuryāt tasya dharmaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0530 śodhayed aśubhaṃ sarvam ādhipatyaṃ paratra ca 13,125.038d@014_0531 yāvac ca jāyate martyas tāvac chūro bhaviṣyati 13,125.038d@014_0532 idaṃ cāpy aparaṃ guhyaṃ sarahasyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0533 pragṛhyaudumbaraṃ pātraṃ pakvānnaṃ madhunā saha 13,125.038d@014_0534 somasyottiṣṭhamānasya paurṇamāsyāṃ baliṃ haret 13,125.038d@014_0535 tasya dharmaphalaṃ nityaṃ śraddadhānā nibodhata 13,125.038d@014_0536 sādhyā rudrās tathādityā viśvedevās tathāśvinau 13,125.038d@014_0537 maruto vasavaś caiva pratigṛhṇanti taṃ balim 13,125.038d@014_0538 somaś ca vardhate tena samudraś ca mahodadhiḥ 13,125.038d@014_0539 viṣṇuḥ 13,125.038d@014_0539 eṣa dharmo mayoddiṣṭaḥ sarahasyaḥ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0540 dharmaguhyāni sarvāṇi devatānāṃ mahātmanām 13,125.038d@014_0541 ṛṣīṇāṃ caiva guhyāni yaḥ paṭhed āhnikaṃ sadā 13,125.038d@014_0542 śṛṇuyād vānasūyur yaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0543 nāsya vighnaḥ prabhavati bhayaṃ cāsya na vidyate 13,125.038d@014_0544 ye ca dharmāḥ śubhāḥ puṇyāḥ sarahasyā udāhṛtāḥ 13,125.038d@014_0545 teṣāṃ dharmaphalaṃ tasya yaḥ paṭheta jitendriyaḥ 13,125.038d@014_0546 nāsya pāpaṃ prabhavati na ca pāpena lipyate 13,125.038d@014_0547 paṭhed vā śrāvayed vāpi śrutvā vā labhate phalam 13,125.038d@014_0548 bhuñjate pitaro devā havyaṃ kavyam athākṣayam 13,125.038d@014_0549 śrāvayaṃś cāpi viprendrān parvasu prayato naraḥ 13,125.038d@014_0550 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva nityadā 13,125.038d@014_0551 bhavaty abhimataḥ śrīmān dharmeṣu prayataḥ sadā 13,125.038d@014_0552 kṛtvāpi pāpakaṃ karma mahāpātakavarjitam 13,125.038d@014_0553 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0553 rahasyadharmaṃ śrutvemaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,125.038d@014_0554 etad dharmarahasyaṃ vai devatānāṃ narādhipa 13,125.038d@014_0555 vyāsoddiṣṭaṃ mayā proktaṃ sarvadevanamaskṛtam 13,125.038d@014_0556 pṛthivī ratnasaṃpūrṇā jñānaṃ cedam anuttamam 13,125.038d@014_0557 idam eva tataḥ śrāvyam iti manyeta dharmavit 13,125.038d@014_0558 nāśraddadhānāya na nāstikāya 13,125.038d@014_0559 na naṣṭadharmāya na nirguṇāya 13,125.038d@014_0560 na hetuduṣṭāya gurudviṣe vā 13,125.038d@014_0561 nānātmabhūtāya nivedyam etat 13,125.038d@014A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014A_0001 ke bhojyā brāhmaṇasyeha ke bhojyāḥ kṣatriyasya ha 13,125.038d@014A_0002 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014A_0002 tathā vaiśyasya ke bhojyāḥ ke ca śūdrasya bhārata 13,125.038d@014A_0003 brāhmaṇā brāhmaṇasyeha bhojyā ye caiva kṣatriyāḥ 13,125.038d@014A_0004 vaiśyāś cāpi tathā bhojyāḥ śūdrāś ca parivarjitāḥ 13,125.038d@014A_0005 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhojyā vai kṣatriyasya ha 13,125.038d@014A_0006 varjanīyās tu vai śūdrāḥ sarvabhakṣyā vikarmiṇaḥ 13,125.038d@014A_0007 vaiśyās tu bhojyā viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca 13,125.038d@014A_0008 nityāgnayo viviktāś ca cāturmāsyaratāś ca ye 13,125.038d@014A_0009 śūdrāṇām atha yo bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam 13,125.038d@014A_0010 malaṃ nṛṇāṃ sa pibati malaṃ bhuṅkte janasya ca 13,125.038d@014A_0011 śūdrāṇāṃ yas tathā bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam 13,125.038d@014A_0012 pṛthivīmalam aśnanti ye dvijāḥ śūdrabhojinaḥ 13,125.038d@014A_0013 śūdrasya karmaniṣṭhāyāṃ vikarmastho 'pi pacyate 13,125.038d@014A_0014 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vikarmasthaś ca pacyate 13,125.038d@014A_0015 svādhyāyaniratā viprās tathā svastyayane nṛṇām 13,125.038d@014A_0016 rakṣaṇe kṣatriyaṃ prāhur vaiśyaṃ puṣṭyartham eva ca 13,125.038d@014A_0017 karoti karma yad vaiśyas tad gatvā hy upajīvati 13,125.038d@014A_0018 kṛṣigorakṣyavāṇijyam akutsā vaiśyakarmaṇi 13,125.038d@014A_0019 śūdrakarma tu yaḥ kuryād avahāya svakarma ca 13,125.038d@014A_0020 sa vijñeyo yathā śūdro na ca bhojyaḥ kadā cana 13,125.038d@014A_0021 cikitsakaḥ kāṇḍapṛṣṭhaḥ purādhyakṣaḥ purohitaḥ 13,125.038d@014A_0022 sāṃvatsaro vṛthādhyāyī sarve te śūdrasaṃmitāḥ 13,125.038d@014A_0023 śūdrakarmasv athaiteṣu yo bhuṅkte nirapatrapaḥ 13,125.038d@014A_0024 abhojyabhojanaṃ bhuktvā bhayaṃ prāpnoti dāruṇam 13,125.038d@014A_0025 kulaṃ vīryaṃ ca tejaś ca tiryagyonitvam eva ca 13,125.038d@014A_0026 sa prayāti yathā śvā vai niṣkriyo dharmavarjitaḥ 13,125.038d@014A_0027 bhuṅkte cikitsakasyānnaṃ tad annaṃ ca purīṣavat 13,125.038d@014A_0028 puṃścalyannaṃ ca mūtraṃ syāt kārukānnaṃ ca śoṇitam 13,125.038d@014A_0029 vidyopajīvino 'nnaṃ ca yo bhuṅkte sādhusaṃmataḥ 13,125.038d@014A_0030 tad apy annaṃ yathā śaudraṃ tat sādhuḥ parivarjayet 13,125.038d@014A_0031 vacanīyasya yo bhuṅkte tam āhuḥ śoṇitaṃ hradam 13,125.038d@014A_0032 piśunaṃ bhojanaṃ bhuṅkte brahmahatyāsamaṃ viduḥ 13,125.038d@014A_0033 asatkṛtam avajñātaṃ na bhoktavyaṃ kadā cana 13,125.038d@014A_0034 vyādhiṃ kulakṣayaṃ caiva kṣipraṃ prāpnoti brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0035 nagarīrakṣiṇo bhuṅkte śvapacapravaṇo bhavet 13,125.038d@014A_0036 goghne ca brāhmaṇaghne ca surāpe gurutalpage 13,125.038d@014A_0037 bhuktvānnaṃ jāyate vipro rakṣasāṃ kulavardhanaḥ 13,125.038d@014A_0038 nyāsāpahāriṇo bhuktvā kṛtaghne klībavartini 13,125.038d@014A_0039 jāyate śabarāvāse madhyadeśabahiṣkṛte 13,125.038d@014A_0040 abhojyāś caiva bhojyāś ca mayā proktā yathāvidhi 13,125.038d@014A_0041 kim anyad adya kaunteya mattas tvaṃ śrotum icchasi 13,125.038d@014A_0041 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014A_0042 uktās tu bhavatā bhojyās tathābhojyāś ca sarvaśaḥ 13,125.038d@014A_0043 atra me praśnasaṃdehas tan me vada pitāmaha 13,125.038d@014A_0044 brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa havyakavyapratigrahe 13,125.038d@014A_0045 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014A_0045 nānāvidheṣu bhojyeṣu prāyaścittāni śaṃsa me 13,125.038d@014A_0046 hanta vakṣyāmi te rājan brāhmaṇānāṃ mahātmanām 13,125.038d@014A_0047 pratigraheṣu bhojye ca mucyate yena pāpmanaḥ 13,125.038d@014A_0048 ghṛtapratigrahe caiva sāvitrī samidāhutiḥ 13,125.038d@014A_0049 tilapratigrahe caiva samam etad yudhiṣṭhira 13,125.038d@014A_0050 māṃsapratigrahe caiva madhuno lavaṇasya ca 13,125.038d@014A_0051 ādityodayanaṃ sthitvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0052 kāñcanaṃ pratigṛhyātha japamāno guruśrutim 13,125.038d@014A_0053 kṛṣṇāyasaṃ ca trivṛtaṃ dhārayan mucyate dvijaḥ 13,125.038d@014A_0054 evaṃ pratigṛhīte 'tha dhane vastre tathā striyām 13,125.038d@014A_0055 evam eva naraśreṣṭha suvarṇasya pratigrahe 13,125.038d@014A_0056 annapratigrahe caiva pāyasekṣurase tathā 13,125.038d@014A_0057 ikṣutailapavitrāṇāṃ trisaṃdhye 'psu nimajjanam 13,125.038d@014A_0058 vrīhau puṣpe phale caiva jale piṣṭamaye tathā 13,125.038d@014A_0059 yāvake dadhidugdhe ca sāvitrīṃ śataśo 'nvitām 13,125.038d@014A_0060 upānahau ca vastraṃ ca pratigṛhyaurdhvadehikam 13,125.038d@014A_0061 japec chataṃ samāyuktas tena mucyeta pāpmanā 13,125.038d@014A_0062 kṣetrapratigrahe caiva grahasūtakayos tathā 13,125.038d@014A_0063 trīṇi rātrāṇy upoṣitvā tena pāpmā vimucyate 13,125.038d@014A_0064 kṛṣṇapakṣe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇām aśnute dvijaḥ 13,125.038d@014A_0065 annam etad ahorātrāt pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0066 na ca saṃdhyām upāsīta na ca japyaṃ pravartayet 13,125.038d@014A_0067 na saṃkiret tad annaṃ ca tathā pūyeta brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0068 ityartham aparāhṇe tu pitṝṇāṃ śrāddham ucyate 13,125.038d@014A_0069 yathoktānāṃ yad aśnīyur brāhmaṇāḥ pūrvaketitāḥ 13,125.038d@014A_0070 mṛtakasya tṛtīyāhe brāhmaṇo yo 'nnam aśnute 13,125.038d@014A_0071 sa trivelaṃ samunmajya dvādaśāhena śudhyati 13,125.038d@014A_0072 dvādaśāhe vyatīte tu kṛtaśauco viśeṣataḥ 13,125.038d@014A_0073 brāhmaṇebhyo havir dattvā mucyate tena pāpmanā 13,125.038d@014A_0074 mṛtasya daśarātreṇa prāyaścittāni dāpayet 13,125.038d@014A_0075 sāvitrīṃ raivatīm iṣṭiṃ kūṣmāṇḍam aghamarṣaṇam 13,125.038d@014A_0076 mṛtakasya trirātre yaḥ samuddiṣṭe samaśnute 13,125.038d@014A_0077 sapta triṣavaṇaṃ snātvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0078 siddhim āpnoti vipulām āpadaṃ caiva nāpnuyāt 13,125.038d@014A_0079 yas tu śūdraiḥ sahāśnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0080 aśaucaṃ vidhivat tasya śaucamātraṃ vidhīyate 13,125.038d@014A_0081 yas tu vaiśyaiḥ sahāśnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0082 sa vai trirātraṃ dīkṣitvā mucyate tena karmaṇā 13,125.038d@014A_0083 kṣatriyaiḥ saha yo 'śnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0084 āplutaḥ saha vāsobhis tena mucyeta pāpmanā 13,125.038d@014A_0085 śūdrasya tu kulaṃ hanti vaiśyasya paśubāndhavān 13,125.038d@014A_0086 kṣatriyasya śriyaṃ hanti brāhmaṇasya suvarcasam 13,125.038d@014A_0087 prāyaścittaṃ ca śāntiṃ ca juhuyāt tena mucyate 13,125.038d@014A_0088 sāvitrīṃ raivatīm iṣṭiṃ kūṣmāṇḍam aghamarṣaṇam 13,125.038d@014A_0089 athocchiṣṭam athānyonyaṃ saṃprāśen nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014A_0090 rocanā virajā rātrir maṅgalālambhanāni ca 13,125.038d@014B_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014B_0001 dānena vartatety āha tapasā caiva bhārata 13,125.038d@014B_0002 tad etan me manoduḥkhaṃ vyapoha tvaṃ pitāmaha 13,125.038d@014B_0003 kiṃ svit pṛthivyāṃ hy etan me bhavāñ śaṃsitum arhati 13,125.038d@014B_0003 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014B_0004 śṛṇu yair dharmaniratais tapasā bhāvitātmabhiḥ 13,125.038d@014B_0005 lokā hy asaṃśayaṃ prāptā dānapuṇyaratair nṛpaiḥ 13,125.038d@014B_0006 satkṛtaś ca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam 13,125.038d@014B_0007 upadiśya sadā rājan gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0008 śibir auśīnaraḥ prāṇān priyasya tanayasya ca 13,125.038d@014B_0009 brāhmaṇārtham upākṛtya nākapṛṣṭham ito gataḥ 13,125.038d@014B_0010 pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya tanayaṃ svakam 13,125.038d@014B_0011 brāhmaṇāyātulāṃ kīrtim iha cāmutra cāśnute 13,125.038d@014B_0012 rantidevaś ca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0013 arghyaṃ pradāya vidhival lebhe lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0014 divyaṃ śataśalākaṃ ca yajñārthaṃ kāñcanaṃ śubham 13,125.038d@014B_0015 chatraṃ devāvṛdho dattvā brāhmaṇāyāsthito divam 13,125.038d@014B_0016 bhagavān ambarīṣaś ca brāhmaṇāyāmitaujase 13,125.038d@014B_0017 pradāya sakalaṃ rāṣṭraṃ suralokam avāptavān 13,125.038d@014B_0018 sāvitraḥ kuṇḍalaṃ divyaṃ yānaṃ ca janamejayaḥ 13,125.038d@014B_0019 brāhmaṇāya ca gā dattvā gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0020 vṛṣādarbhiś ca rājarṣī ratnāni vividhāni ca 13,125.038d@014B_0021 ramyāṃś cāvasathān dattvā dvijebhyo divam āgamat 13,125.038d@014B_0022 nimī rāṣṭraṃ ca vaidarbhiḥ kanyāṃ dattvā mahātmane 13,125.038d@014B_0023 agastyāya gataḥ svargaṃ saputrapaśubāndhavaḥ 13,125.038d@014B_0024 jāmadagnyaś ca viprāya bhūmiṃ dattvā mahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0025 rāmo 'kṣayāṃs tathā lokāñ jagāma manaso 'dhikān 13,125.038d@014B_0026 avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni devarāṭ 13,125.038d@014B_0027 vasiṣṭho jīvayām āsa yena yāto 'kṣayāṃ gatim 13,125.038d@014B_0028 rāmo dāśarathiś caiva hutvā yajñeṣu vai vasu 13,125.038d@014B_0029 sa gato hy akṣayān lokān yasya loke mahad yaśaḥ 13,125.038d@014B_0030 kakṣasenaś ca rājarṣir vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0031 nyāsaṃ yathāvat saṃnyasya jagāma sumahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0032 karaṃdhamasya pautras tu marutto ''vikṣitaḥ sutaḥ 13,125.038d@014B_0033 kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma saḥ 13,125.038d@014B_0034 brahmadattaś ca pāñcālyo rājā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,125.038d@014B_0035 nidhiṃ śaṅkham anujñāpya jagāma paramāṃ gatim 13,125.038d@014B_0036 rājā mitrasahaś caiva vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0037 madayantīṃ priyāṃ bhāryāṃ dattvā ca tridivaṃ gataḥ 13,125.038d@014B_0038 manoḥ putraś ca sudyumno likhitāya mahātmane 13,125.038d@014B_0039 daṇḍam uddhṛtya dharmeṇa gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0040 sahasracityo rājarṣiḥ prāṇān iṣṭān mahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0041 brāhmaṇārthe parityajya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0042 sarvakāmaiś ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam 13,125.038d@014B_0043 maudgalyāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ 13,125.038d@014B_0044 bhakṣyabhojyasya ca kṛtān rāśayaḥ parvatopamān 13,125.038d@014B_0045 śāṇḍilyāya purā dattvā samanyur divam āsthitaḥ 13,125.038d@014B_0046 nāmnā ca dyutimān nāma śālvarājo mahādyutiḥ 13,125.038d@014B_0047 dattvā rājyam ṛcīkāya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0048 madirāśvaś ca rājarṣir dattvā kanyāṃ sumadhyamām 13,125.038d@014B_0049 hiraṇyahastāya gato lokān devair adhiṣṭhitān 13,125.038d@014B_0050 lomapādaś ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ 13,125.038d@014B_0051 ṛṣyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvaiḥ kāmair ayujyata 13,125.038d@014B_0052 kautsāya dattvā kanyāṃ tu haṃsīṃ nāma yaśasvinīm 13,125.038d@014B_0053 gato 'kṣayān ato lokān rājarṣiś ca bhagīrathaḥ 13,125.038d@014B_0054 dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā bhagīrathaḥ 13,125.038d@014B_0055 savatsānāṃ kohalāya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0056 ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha 13,125.038d@014B_0057 yudhiṣṭhira gatāḥ svargaṃ nivartante punaḥ punaḥ 13,125.038d@014B_0058 teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtir yāvat sthāsyati medinī 13,125.038d@014B_0059 gṛhasthair dānatapasā yair lokā vai vinirjitāḥ 13,125.038d@014B_0060 śiṣṭānāṃ caritaṃ hy etat kīrtitaṃ me yudhiṣṭhira 13,125.038d@014B_0061 dānayajñaprajāsargair ete hi divam āsthitāḥ 13,125.038d@014B_0062 dattvā tu satataṃ te 'stu kauravāṇāṃ dhuraṃdhara 13,125.038d@014B_0063 dānayajñakriyāyuktā buddhir dharmopacāyinī 13,125.038d@014B_0064 yatra te nṛpaśārdūla saṃdeho vai bhaviṣyati 13,125.038d@014B_0065 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014B_0065 śvaḥ prabhāte hi vakṣyāmi saṃdhyā hi samupasthitā 13,125.038d@014B_0066 śrutaṃ me bhavatas tāta satyavrataparākrama 13,125.038d@014B_0067 dānadharmeṇa mahatā ye prāptās tridivaṃ nṛpāḥ 13,125.038d@014B_0068 imāṃs tu śrotum icchāmi dharmān dharmabhṛtāṃ vara 13,125.038d@014B_0069 dānaṃ katividhaṃ deyaṃ kiṃ tasya ca phalaṃ labhet 13,125.038d@014B_0070 kathaṃ kebhyaś ca dharmyaṃ ca dānaṃ dātavyam iṣyate 13,125.038d@014B_0071 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014B_0071 kaiḥ kāraṇaiḥ katividhaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,125.038d@014B_0072 śṛṇu tattvena kaunteya dānaṃ prati mamānagha 13,125.038d@014B_0073 yathā dānaṃ pradātavyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 13,125.038d@014B_0074 dharmād arthād bhayāt kāmāt kāruṇyād iti bhārata 13,125.038d@014B_0075 dānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ kāraṇair yair nibodha tat 13,125.038d@014B_0076 iha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham 13,125.038d@014B_0077 iti dānaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo 'nasūyatā 13,125.038d@014B_0078 dadāti vā dāsyati vā mahyaṃ dattam anena vā 13,125.038d@014B_0079 ity arthibhyo niśamyaivaṃ sarvaṃ dātavyam arthine 13,125.038d@014B_0080 nāsyāhaṃ na madīyo 'yaṃ pāpaṃ kuryād vimānitaḥ 13,125.038d@014B_0081 iti dadyād bhayād eva dṛḍhaṃ mūḍhāya paṇḍitaḥ 13,125.038d@014B_0082 priyo me 'yaṃ priyo 'syāham iti saṃprekṣya buddhimān 13,125.038d@014B_0083 vayasyāyaivam akliṣṭaṃ dānaṃ dadyād atandritaḥ 13,125.038d@014B_0084 dīnaś ca yācate cāyam alpenāpi hi tuṣyati 13,125.038d@014B_0085 iti dadyād daridrāya kāruṇyād iti sarvathā 13,125.038d@014B_0086 iti pañcavidhaṃ dānaṃ puṇyakīrtivivardhanam 13,125.038d@014B_0087 yathāśaktyā pradātavyam evam āha prajāpatiḥ 13,126.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,126.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,126.001c āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ prathitaḥ kule 13,126.002a tvatto dharmārthasaṃyuktam āyatyāṃ ca sukhodayam 13,126.002c āścaryabhūtaṃ lokasya śrotum icchāmy ariṃdama 13,126.003a ayaṃ ca kālaḥ saṃprāpto durlabhajñātibāndhavaḥ 13,126.003c śāstā ca na hi naḥ kaś cit tvām ṛte bharatarṣabha 13,126.004a yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 13,126.004c vaktum arhasi naḥ praśnaṃ yat tvāṃ pṛcchāmi pārthiva 13,126.005a ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṃmataḥ 13,126.005c bhavantaṃ bahumānena praśrayeṇa ca sevate 13,126.006a asya caiva samakṣaṃ tvaṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ 13,126.006c bhrātṝṇāṃ ca priyārthaṃ me snehād bhāṣitum arhasi 13,126.007 vaiśaṃpāyana uvāca 13,126.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā snehād āgatasaṃbhramaḥ 13,126.007c bhīṣmo bhāgīrathīputra idaṃ vacanam abravīt 13,126.008a hanta te kathayiṣyāmi kathām atimanoramām 13,126.008c asya viṣṇoḥ purā rājan prabhāvo 'yaṃ mayā śrutaḥ 13,126.009a yaś ca govṛṣabhāṅkasya prabhāvas taṃ ca me śṛṇu 13,126.009c rudrāṇyāḥ saṃśayo yaś ca daṃpatyos taṃ ca me śṛṇu 13,126.010a vrataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇo dvādaśavārṣikam 13,126.010c dīkṣitaṃ cāgatau draṣṭum ubhau nāradaparvatau 13,126.011a kṛṣṇadvaipāyanaś caiva dhaumyaś ca japatāṃ varaḥ 13,126.011c devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca 13,126.012a apare ṛṣayaḥ santo dīkṣādamasamanvitāḥ 13,126.012c śiṣyair anugatāḥ sarve devakalpais tapodhanaiḥ 13,126.013a teṣām atithisatkāram arcanīyaṃ kulocitam 13,126.013c devakītanayaḥ prīto devakalpam akalpayat 13,126.014a hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca 13,126.014c upopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ 13,126.015a kathāś cakrus tatas te tu madhurā dharmasaṃhitāḥ 13,126.015c rājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapodhanāḥ 13,126.016a tato nārāyaṇaṃ tejo vratacaryendhanotthitam 13,126.016c vaktrān niḥsṛtya kṛṣṇasya vahnir adbhutakarmaṇaḥ 13,126.017a so 'gnir dadāha taṃ śailaṃ sadrumaṃ salatākṣupam 13,126.017c sapakṣimṛgasaṃghātaṃ saśvāpadasarīsṛpam 13,126.018a mṛgaiś ca vividhākārair hāhābhūtam acetanam 13,126.018c śikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanam 13,126.019a sa tu vahnir mahājvālo dagdhvā sarvam aśeṣataḥ 13,126.019c viṣṇoḥ samīpam āgamya pādau śiṣyavad aspṛśat 13,126.020a tato viṣṇur vanaṃ dṛṣṭvā nirdagdham arikarśanaḥ 13,126.020c saumyair dṛṣṭinipātais tat punaḥ prakṛtim ānayat 13,126.021a tathaiva sa girir bhūyaḥ prapuṣpitalatādrumaḥ 13,126.021c sapakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ saśvāpadasarīsṛpaḥ 13,126.022a tad adbhutam acintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇas tadā 13,126.022c vismito hṛṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ 13,126.023a tato nārāyaṇo dṛṣṭvā tān ṛṣīn vismayānvitān 13,126.023c praśritaṃ madhuraṃ snigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ 13,126.024a kim asya ṛṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥ 13,126.024c nirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ 13,126.025a etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyam aninditāḥ 13,126.025c ṛṣayo vaktum arhanti niścitārthaṃ tapodhanāḥ 13,126.026 ṛṣaya ūcuḥ 13,126.026a bhavān visṛjate lokān bhavān saṃharate punaḥ 13,126.026c bhavāñ śītaṃ bhavān uṣṇaṃ bhavān eva pravarṣati 13,126.027a pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,126.027c teṣāṃ pitā tvaṃ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca 13,126.028a etan no vismayakaraṃ praśaṃsa madhusūdana 13,126.028c tvam evārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahner vinirgamam 13,126.029a tato vigatasaṃtrāsā vayam apy arikarśana 13,126.029c yac chrutaṃ yac ca dṛṣṭaṃ nas tat pravakṣyāmahe hare 13,126.030 vāsudeva uvāca 13,126.030a etat tad vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrād viniḥsṛtam 13,126.030c kṛṣṇavartmā yugāntābho yenāyaṃ mathito giriḥ 13,126.031a ṛṣayaś cārtim āpannā jitakrodhā jitendriyāḥ 13,126.031c bhavanto vyathitāś cāsan devakalpās tapodhanāḥ 13,126.032a vratacaryāparītasya tapasvivratasevayā 13,126.032c mama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitum arhatha 13,126.033a vrataṃ cartum ihāyātas tv ahaṃ girim imaṃ śubham 13,126.033c putraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā sraṣṭum āgataḥ 13,126.034a tato mamātmā yo dehe so 'gnir bhūtvā viniḥsṛtaḥ 13,126.034c gataś ca varadaṃ draṣṭuṃ sarvalokapitāmaham 13,126.035a tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥ 13,126.035c tejaso 'rdhena putras te bhaviteti vṛṣadhvajaḥ 13,126.036a so 'yaṃ vahnir upāgamya pādamūle mamāntikam 13,126.036c śiṣyavat paricaryātha śāntaḥ prakṛtim āgataḥ 13,126.037a etad asya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ 13,126.037c mayā premṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ 13,126.038a sarvatra gatir avyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥ 13,126.038c tapasvivratasaṃdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ 13,126.039a yac chrutaṃ yac ca vo dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuvi 13,126.039c āścaryaṃ paramaṃ kiṃ cit tad bhavanto bruvantu me 13,126.040a tasyāmṛtanikāśasya vāṅmadhor asti me spṛhā 13,126.040c bhavadbhiḥ kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ 13,126.041a yady apy aham adṛṣṭaṃ vā divyam adbhutadarśanam 13,126.041c divi vā bhuvi vā kiṃ cit paśyāmy amaladarśanāḥ 13,126.042a prakṛtiḥ sā mama parā na kva cit pratihanyate 13,126.042c na cātmagatam aiśvaryam āścaryaṃ pratibhāti me 13,126.043a śraddheyaḥ kathito hy arthaḥ sajjanaśravaṇaṃ gataḥ 13,126.043c ciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyam ivārpitam 13,126.044a tad ahaṃ sajjanamukhān niḥsṛtaṃ tatsamāgame 13,126.044c kathayiṣyāmy aharahar buddhidīpakaraṃ nṛṇām 13,126.045a tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kṛṣṇasaṃnidhau 13,126.045c netraiḥ padmadalaprakhyair apaśyanta janārdanam 13,126.046a vardhayantas tathaivānye pūjayantas tathāpare 13,126.046c vāgbhir ṛgbhūṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam 13,126.047a tato munigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanam 13,126.047c tadā niyojayām āsur vacane vākyakovidam 13,126.048a yad āścaryam acintyaṃ ca girau himavati prabho 13,126.048c anubhūtaṃ munigaṇais tīrthayātrāparāyaṇaiḥ 13,126.049a tad bhavān ṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacoditaḥ 13,126.049c yathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvam ākhyātum arhati 13,126.050a evam uktaḥ sa munibhir nārado bhagavān ṛṣiḥ 13,126.050c kathayām āsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhām 13,127.001 bhīṣma uvāca 13,127.001a tato nārāyaṇasuhṛn nārado bhagavān ṛṣiḥ 13,127.001c śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ pratyabhāṣata 13,127.002a tapaś cacāra dharmātmā vṛṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ 13,127.002c puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite 13,127.003a nānauṣadhiyute ramye nānāpuṣpasamākule 13,127.003c apsarogaṇasaṃkīrṇe bhūtasaṃghaniṣevite 13,127.004a tatra devo mudā yukto bhūtasaṃghaśatair vṛtaḥ 13,127.004c nānārūpair virūpaiś ca divyair adbhutadarśanaiḥ 13,127.005a siṃhavyāghragajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ 13,127.005c kroṣṭukadvīpivadanair ṛkṣarṣabhamukhais tathā 13,127.006a ulūkavadanair bhīmaiḥ śyenabhāsamukhais tathā 13,127.006c nānāvarṇamṛgaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ 13,127.006e kiṃnarair devagandharvair yakṣabhūtagaṇais tathā 13,127.007a divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyamālāvibhūṣitam 13,127.007c divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam 13,127.007e tat sado vṛṣabhāṅkasya divyavāditranāditam 13,127.008a mṛdaṅgapaṇavodghuṣṭaṃ śaṅkhabherīnināditam 13,127.008c nṛtyadbhir bhūtasaṃghaiś ca barhiṇaiś ca samantataḥ 13,127.009a pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ divyastrīgaṇasevitam 13,127.009c dṛṣṭikāntam anirdeśyaṃ divyam adbhutadarśanam 13,127.010a sa giris tapasā tasya bhūteśasya vyarocata 13,127.011a svādhyāyaparamair viprair brahmaghoṣair vināditaḥ 13,127.011c ṣaṭpadair upagītaiś ca mādhavāpratimo giriḥ 13,127.012a taṃ mahotsavasaṃkāśaṃ bhīmarūpadharaṃ punaḥ 13,127.012c dṛṣṭvā munigaṇasyāsīt parā prītir janārdana 13,127.013a munayaś ca mahābhāgāḥ siddhāś caivordhvaretasaḥ 13,127.013c maruto vasavaḥ sādhyā viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,127.014a yakṣā nāgāḥ piśācāś ca lokapālā hutāśanāḥ 13,127.014c bhāvāś ca sarve nyagbhūtās tatraivāsan samāgatāḥ 13,127.015a ṛtavaḥ sarvapuṣpaiś ca vyakiranta mahādbhutaiḥ 13,127.015c oṣadhyo jvalamānāś ca dyotayanti sma tad vanam 13,127.016a vihagāś ca mudā yuktāḥ prānṛtyan vyanadaṃś ca ha 13,127.016c giripṛṣṭheṣu ramyeṣu vyāharanto janapriyāḥ 13,127.017a tatra devo giritaṭe divyadhātuvibhūṣite 13,127.017c paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo mahāmanāḥ 13,127.018a vyāghracarmāmbaradharaḥ siṃhacarmottaracchadaḥ 13,127.018c vyālayajñopavītī ca lohitāṅgadabhūṣaṇaḥ 13,127.019a hariśmaśrur jaṭī bhīmo bhayakartā suradviṣām 13,127.019c abhayaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānāṃ vṛṣabhadhvajaḥ 13,127.020a dṛṣṭvā tam ṛṣayaḥ sarve śirobhir avanīṃ gatāḥ 13,127.020c vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kṣāntā vigatakalmaṣāḥ 13,127.021a tasya bhūtapateḥ sthānaṃ bhīmarūpadharaṃ babhau 13,127.021c apradhṛṣyataraṃ caiva mahoragasamākulam 13,127.022a kṣaṇenaivābhavat sarvam adbhutaṃ madhusūdana 13,127.022c tat sado vṛṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṃ babhau 13,127.023a tam abhyayāc chailasutā bhūtastrīgaṇasaṃvṛtā 13,127.023c haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī 13,127.024a bibhratī kalaśaṃ raukmaṃ sarvatīrthajalodbhavam 13,127.024b*0625_01 bibhratī paramaṃ rūpaṃ sarvabhūtamanoharam 13,127.024c girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvato 'nugatā śubhā 13,127.025a puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī gandhair bahuvidhais tathā 13,127.025c sevantī himavatpārśvaṃ harapārśvam upāgamat 13,127.026a tataḥ smayantī pāṇibhyāṃ narmārthaṃ cārudarśanā 13,127.026c haranetre śubhe devī sahasā sā samāvṛṇot 13,127.027a saṃvṛtābhyāṃ tu netrābhyāṃ tamobhūtam acetanam 13,127.027c nirhomaṃ nirvaṣaṭkāraṃ tat sadaḥ sahasābhavat 13,127.028a janaś ca vimanāḥ sarvo bhayatrāsasamanvitaḥ 13,127.028c nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavat 13,127.029a tato vitimiro lokaḥ kṣaṇena samapadyata 13,127.029c jvālā ca mahatī dīptā lalāṭāt tasya niḥsṛtā 13,127.030a tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ netram ādityasaṃnibham 13,127.030c yugāntasadṛśaṃ dīptaṃ yenāsau mathito giriḥ 13,127.031a tato girisutā dṛṣṭvā dīptāgnisadṛśekṣaṇam 13,127.031c haraṃ praṇamya śirasā dadarśāyatalocanā 13,127.032a dahyamāne vane tasmin saśālasaraladrume 13,127.032c sacandanavane ramye divyauṣadhividīpite 13,127.033a mṛgayūthair drutair bhītair harapārśvam upāgataiḥ 13,127.033c śaraṇaṃ cāpy avindadbhis tat sadaḥ saṃkulaṃ babhau 13,127.034a tato nabhaḥspṛśajvālo vidyullolārcir ujjvalaḥ 13,127.034c dvādaśādityasadṛśo yugāntāgnir ivāparaḥ 13,127.035a kṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavān abhavan nagaḥ 13,127.035c sadhātuśikharābhogo dīnadagdhavanauṣadhiḥ 13,127.036a taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailarājasutā tataḥ 13,127.036c bhagavantaṃ prapannā sā sāñjalipragrahā sthitā 13,127.037a umāṃ śarvas tadā dṛṣṭvā strībhāvāgatamārdavām 13,127.037c pitur dainyam anicchantīṃ prītyāpaśyat tato girim 13,127.038a tato 'bhavat punaḥ sarvaḥ prakṛtisthaḥ sudarśanaḥ 13,127.038c prahṛṣṭavihagaś caiva prapuṣpitavanadrumaḥ 13,127.039a prakṛtisthaṃ giriṃ dṛṣṭvā prītā devī maheśvaram 13,127.039c uvāca sarvabhūtānāṃ patiṃ patim aninditā 13,127.040a bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata 13,127.040c saṃśayo me mahāñ jātas taṃ me vyākhyātum arhasi 13,127.041a kimarthaṃ te lalāṭe vai tṛtīyaṃ netram utthitam 13,127.041c kimarthaṃ ca girir dagdhaḥ sapakṣigaṇakānanaḥ 13,127.042a kimarthaṃ ca punar deva prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ 13,127.042c tathaiva drumasaṃchannaḥ kṛto 'yaṃ te maheśvara 13,127.043 maheśvara uvāca 13,127.043a netre me saṃvṛte devi tvayā bālyād anindite 13,127.043c naṣṭālokas tato lokaḥ kṣaṇena samapadyata 13,127.044a naṣṭāditye tathā loke tamobhūte nagātmaje 13,127.044c tṛtīyaṃ locanaṃ dīptaṃ sṛṣṭaṃ te rakṣatā prajāḥ 13,127.045a tasya cākṣṇo mahat tejo yenāyaṃ mathito giriḥ 13,127.045c tvatpriyārthaṃ ca me devi prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ 13,127.046 umovāca 13,127.046a bhagavan kena te vaktraṃ candravat priyadarśanam 13,127.046c pūrvaṃ tathaiva śrīkāntam uttaraṃ paścimaṃ tathā 13,127.047a dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ kapilā jaṭāḥ 13,127.047c kena kaṇṭhaś ca te nīlo barhibarhanibhaḥ kṛtaḥ 13,127.048a haste caitat pinākaṃ te satataṃ kena tiṣṭhati 13,127.048c jaṭilo brahmacārī ca kimartham asi nityadā 13,127.049a etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ vada bhūtapate 'nagha 13,127.049c sadharmacāriṇī cāhaṃ bhaktā ceti vṛṣadhvaja 13,127.050a evam uktaḥ sa bhagavāñ śailaputryā pinākadhṛk 13,127.050c tasyā vṛttyā ca buddhyā ca prītimān abhavat prabhuḥ 13,127.051a tatas tām abravīd devaḥ subhage śrūyatām iti 13,127.051c hetubhir yair mamaitāni rūpāṇi rucirānane 13,128.001 maheśvara uvāca 13,128.001a tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣid uttamā 13,128.001c tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā 13,128.002a sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi 13,128.002c pradakṣiṇaṃ lobhayantī māṃ śubhe rucirānanā 13,128.003a yato yataḥ sā sudatī mām upādhāvad antike 13,128.003c tatas tato mukhaṃ cāru mama devi vinirgatam 13,128.004a tāṃ didṛkṣur ahaṃ yogāc caturmūrtitvam āgataḥ 13,128.004c caturmukhaś ca saṃvṛtto darśayan yogam ātmanaḥ 13,128.005a pūrveṇa vadanenāham indratvam anuśāsmi ha 13,128.005c uttareṇa tvayā sārdhaṃ ramāmy aham anindite 13,128.006a paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇisukhāvaham 13,128.006c dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ 13,128.007a jaṭilo brahmacārī ca lokānāṃ hitakāmyayā 13,128.007c devakāryārthasiddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sthitam 13,128.008a indreṇa ca purā vajraṃ kṣiptaṃ śrīkāṅkṣiṇā mama 13,128.008c dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tad yātaṃ tena śrīkaṇṭhatā mama 13,128.009 umovāca 13,128.009a vāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsv anyeṣu satsu te 13,128.009c kathaṃ govṛṣabho deva vāhanatvam upāgataḥ 13,128.010 maheśvara uvāca 13,128.010a surabhīṃ sasṛje brahmāmṛtadhenuṃ payomucam 13,128.010c sā sṛṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo 'mṛtam 13,128.011a tasyā vatsamukhotsṛṣṭaḥ pheno madgātram āgataḥ 13,128.011c tato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvam āgatāḥ 13,128.012a tato 'haṃ lokaguruṇā śamaṃ nīto 'rthavedinā 13,128.012c vṛṣaṃ cemaṃ dhvajārthaṃ me dadau vāhanam eva ca 13,128.013 umovāca 13,128.013a nivāsā bahurūpās te viśvarūpaguṇānvitāḥ 13,128.013c tāṃś ca saṃtyajya bhagavañ śmaśāne ramase katham 13,128.014a keśāsthikalile bhīme kapālaghaṭasaṃkule 13,128.014c gṛdhragomāyukalile citāgniśatasaṃkule 13,128.015a aśucau māṃsakalile vasāśoṇitakardame 13,128.015c vinikīrṇāmiṣacaye śivānādavinādite 13,128.016 maheśvara uvāca 13,128.016a medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsv aham 13,128.016c na ca medhyataraṃ kiṃ cic chmaśānād iha vidyate 13,128.017a tena me sarvavāsānāṃ śmaśāne ramate manaḥ 13,128.017c nyagrodhaśākhāsaṃchanne nirbhuktasragvibhūṣite 13,128.018a tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane 13,128.018c na ca bhūtagaṇair devi vināhaṃ vastum utsahe 13,128.019a eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaś ca mato hi me 13,128.019c puṇyaḥ paramakaś caiva medhyakāmair upāsyate 13,128.020 umovāca 13,128.020a bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,128.020c pinākapāṇe varada saṃśayo me mahān ayam 13,128.021a ayaṃ munigaṇaḥ sarvas tapas tapa iti prabho 13,128.021c taponveṣakaro loke bhramate vividhākṛtiḥ 13,128.022a asya caivarṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā 13,128.022c etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktum arhasy ariṃdama 13,128.023a dharmaḥ kiṃlakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ 13,128.023c śakyo dharmam avindadbhir dharmajña vada me prabho 13,128.024 nārada uvāca 13,128.024a tato munigaṇaḥ sarvas tāṃ devīṃ pratyapūjayat 13,128.024c vāgbhir ṛgbhūṣitārthābhiḥ stavaiś cārthavidāṃ vara 13,128.025 maheśvara uvāca 13,128.025a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanam 13,128.025c śamo dānaṃ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ 13,128.026a paradāreṣv asaṃkalpo nyāsastrīparirakṣaṇam 13,128.026c adattādānaviramo madhumāṃsasya varjanam 13,128.027a eṣa pañcavidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥ 13,128.027c dehibhir dharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṃcayaḥ 13,128.028 umovāca 13,128.028a bhagavan saṃśayaṃ pṛṣṭas taṃ me vyākhyātum arhasi 13,128.028c cāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ 13,128.029a brāhmaṇe kīdṛśo dharmaḥ kṣatriye kīdṛśo bhavet 13,128.029c vaiśye kiṃlakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṃlakṣaṇo bhavet 13,128.030 maheśvara uvāca 13,128.030a nyāyatas te mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ 13,128.030c bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ 13,128.031a upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ 13,128.031c sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate 13,128.032a tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥ 13,128.032c tathopanayanaṃ caiva dvijāyaivopapadyate 13,128.033a gurudaivatapūjārthaṃ svādhyāyābhyasanātmakaḥ 13,128.033c dehibhir dharmaparamaiś cartavyo dharmasaṃbhavaḥ 13,128.034 umovāca 13,128.034a bhagavan saṃśayo me 'tra taṃ me vyākhyātum arhasi 13,128.034c cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena prakīrtaya 13,128.035 maheśvara uvāca 13,128.035a rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇam 13,128.035c vratacaryāparo dharmo gurupādaprasādanam 13,128.036a bhaikṣacaryāparo dharmo dharmo nityopavāsitā 13,128.036c nityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramas tathā 13,128.037a guruṇā tv abhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥ 13,128.037c vindetānantaraṃ bhāryām anurūpāṃ yathāvidhi 13,128.038a śūdrānnavarjanaṃ dharmas tathā satpathasevanam 13,128.038c dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca 13,128.039a āhitāgnir adhīyāno juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ 13,128.039c vighasāśī yatāhāro gṛhasthaḥ satyavāk śuciḥ 13,128.040a atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam 13,128.040c iṣṭīś ca paśubandhāṃś ca vidhipūrvaṃ samācaret 13,128.041a yajñaś ca paramo dharmas tathāhiṃsā ca dehiṣu 13,128.041c apūrvabhojanaṃ dharmo vighasāśitvam eva ca 13,128.042a bhukte parijane paścād bhojanaṃ dharma ucyate 13,128.042c brāhmaṇasya gṛhasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ 13,128.043a daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmaś ca gṛhamedhinām 13,128.043c gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabalikriyā 13,128.044a nityopalepanaṃ dharmas tathā nityopavāsitā 13,128.044c susaṃmṛṣṭopalipte ca sājyadhūmodgame gṛhe 13,128.045a eṣa dvijajane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥ 13,128.045c dvijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa pravartate 13,128.046a yas tu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥ 13,128.046c tam ahaṃ te pravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā 13,128.047a kṣatriyasya smṛto dharmaḥ prajāpālanam āditaḥ 13,128.047c nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate 13,128.048a prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ 13,128.048c tasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṃcitāḥ 13,128.049a tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva ca 13,128.049c agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 13,128.050a yajñopavītadhāraṇaṃ yajño dharmakriyās tathā 13,128.050c bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,128.051a samyag daṇḍe sthitir dharmo dharmo vedakratukriyāḥ 13,128.051c vyavahārasthitir dharmaḥ satyavākyaratis tathā 13,128.052a ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyate 13,128.052c gobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ 13,128.052e aśvamedhajitāṃl lokān prāpnoti tridivālaye 13,128.053a vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣis tathā 13,128.053c agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 13,128.054a vāṇijyaṃ satpathasthānam ātithyaṃ praśamo damaḥ 13,128.054c viprāṇāṃ svāgataṃ tyāgo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ 13,128.055a tilān gandhān rasāṃś caiva na vikrīṇīta vai kva cit 13,128.055c vaṇikpatham upāsīno vaiśyaḥ satpatham āśritaḥ 13,128.056a sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ 13,128.056c śūdradharmaḥ paro nityaṃ śuśrūṣā ca dvijātiṣu 13,128.057a sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 13,128.057c śuśrūṣann atithiṃ prāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahat 13,128.058a tyaktahiṃsaḥ śubhācāro devatādvijapūjakaḥ 13,128.058c śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimān 13,128.059a etat te sarvam ākhyātaṃ cāturvarṇyasya śobhane 13,128.059c ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi 13,129.001 umovāca 13,129.001a uktās tvayā pṛthagdharmāś cāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ 13,129.001c sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃs taṃ bravīhi me 13,129.002 maheśvara uvāca 13,129.002a brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā 13,129.002c lokāṃs tārayituṃ kṛtsnān martyeṣu kṣitidevatāḥ 13,129.003a teṣām imaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam 13,129.003c brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ 13,129.004a ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,129.004c pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭās tān api me śṛṇu 13,129.005a vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato 'paraḥ 13,129.005c śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktas trayo dharmāḥ sanātanāḥ 13,129.006a traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvanaḥ 13,129.006c trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ 13,129.007a ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ 13,129.007c vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā 13,129.008a yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau 13,129.008c adhyāpanam adhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāg dvijaḥ 13,129.009a nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ 13,129.009c dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi 13,129.010a ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ 13,129.010c gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān 13,129.011a pañcayajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ 13,129.011c dātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ 13,129.012a amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradas tathā 13,129.012c atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,129.013a pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā 13,129.013c dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ 13,129.014a prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca 13,129.014c satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,129.015a sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,129.015c śūdradharmaḥ samākhyātas trivarṇaparicāraṇam 13,129.016a pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate 13,129.016c tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham 13,129.017a dātavyam asakṛc chaktyā yaṣṭavyam asakṛt tathā 13,129.017c puṣṭikarmavidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtim icchatā 13,129.018a dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanam 13,129.018c kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ 13,129.019a ekenāṃśena dharmārthaś cartavyo bhūtim icchatā 13,129.019c ekenāṃśena kāmārtha ekam aṃśaṃ vivardhayet 13,129.020a nivṛttilakṣaṇas tv anyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥ 13,129.020c tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ 13,129.021a sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā 13,129.021c āśāpāśavimokṣaś ca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām 13,129.022a na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane 13,129.022c na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye 13,129.023a adhyātmagatacitto yas tanmanās tatparāyaṇaḥ 13,129.023c yukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānam eva ca 13,129.024a vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāraniveśanaḥ 13,129.024c nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiś ca yaḥ 13,129.025a vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥ 13,129.025c ātmany evātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ 13,129.026a sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā 13,129.026c parivrajati yo yuktas tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,129.027a na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥ 13,129.027c yukto hy aṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ 13,129.028a eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām 13,129.028c yo mārgam anuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate 13,129.029a caturvidhā bhikṣavas te kuṭīcarakṛtodakaḥ 13,129.029c haṃsaḥ paramahaṃsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ 13,129.030a ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro 'grataḥ 13,129.030c aduḥkham asukhaṃ saumyam ajarāmaram avyayam 13,129.031 umovāca 13,129.031a gārhasthyo mokṣadharmaś ca sajjanācaritas tvayā 13,129.031c bhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaskaro mahān 13,129.032a ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śrotum icchāmy anuttamam 13,129.032c spṛhā bhavati me nityaṃ tapovananivāsiṣu 13,129.033a ājyadhūmodbhavo gandho ruṇaddhīva tapovanam 13,129.033c taṃ dṛṣṭvā me manaḥ prītaṃ maheśvara sadā bhavet 13,129.034a etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibho 13,129.034c sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me 13,129.034e nikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātatham 13,129.035 maheśvara uvāca 13,129.035a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi munidharmam anuttamam 13,129.035c yaṃ kṛtvā munayo yānti siddhiṃ svatapasā śubhe 13,129.036a phenapānām ṛṣīṇāṃ yo dharmo dharmavidāṃ sadā 13,129.036c taṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmam āditaḥ 13,129.037a uñchanti satataṃ tasmin brāhmaṃ phenotkaraṃ śubham 13,129.037c amṛtaṃ brahmaṇā pītaṃ madhuraṃ prasṛtaṃ divi 13,129.038a eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapodhane 13,129.038c dharmacaryākṛto mārgo vālakhilyagaṇe śṛṇu 13,129.039a vālakhilyās tapaḥsiddhā munayaḥ sūryamaṇḍale 13,129.039c uñcham uñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttim āsthitāḥ 13,129.040a mṛganirmokavasanāś cīravalkalavāsasaḥ 13,129.040c nirdvaṃdvāḥ satpathaṃ prāptā vālakhilyās tapodhanāḥ 13,129.041a aṅguṣṭhaparvamātrās te sveṣv aṅgeṣu vyavasthitāḥ 13,129.041c tapaścaraṇam īhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahat 13,129.042a te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārthasiddhaye 13,129.042c dyotayanto diśaḥ sarvās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 13,129.043a ye tv anye śuddhamanaso dayādharmaparāyaṇāḥ 13,129.043c santaś cakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāś ca ye 13,129.044a pitṛlokasamīpasthās ta uñchanti yathāvidhi 13,129.044c saṃprakṣālāśmakuṭṭāś ca dantolūkhalinas tathā 13,129.045a somapānāṃ ca devānām ūṣmapāṇāṃ tathaiva ca 13,129.045c uñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ 13,129.046a teṣām agnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathā 13,129.046c yajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate 13,129.047a eṣa cakracarair devi devalokacarair dvijaiḥ 13,129.047c ṛṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo 'nyas tam api me śṛṇu 13,129.048a sarveṣv evarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ 13,129.048c kāmakrodhau tataḥ paścāj jetavyāv iti me matiḥ 13,129.049a agnihotraparispando dharmarātrisamāsanam 13,129.049c somayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā 13,129.050a nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥ 13,129.050c sarvātithyaṃ ca kartavyam annenoñchārjitena vai 13,129.051a nivṛttir upabhogasya gorasānāṃ ca vai ratiḥ 13,129.051c sthaṇḍile śayanaṃ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam 13,129.052a phalamūlāśanaṃ vāyur āpaḥ śaivalabhakṣaṇam 13,129.052c ṛṣīṇāṃ niyamā hy ete yair jayanty ajitāṃ gatim 13,129.053a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 13,129.053c atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhaikṣake 13,129.054a atithiṃ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,129.054c satyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate 13,129.055a na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥ 13,129.055c mitrāmitrasamo maitro yaḥ sa dharmavid uttamaḥ 13,130.001 umovāca 13,130.001a deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca 13,130.001c sravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca 13,130.002a deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ 13,130.002c mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ 13,130.003a teṣām api vidhiṃ puṇyaṃ śrotum icchāmi śaṃkara 13,130.003c vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu 13,130.003d*0627_01 vānaprasthoñchavṛttīnāṃ tapovistṛtacetasām 13,130.004 maheśvara uvāca 13,130.004a vānaprastheṣu yo dharmas taṃ me śṛṇu samāhitā 13,130.004c śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava 13,130.005a saṃsiddhair niyataiḥ sadbhir vanavāsam upāgataiḥ 13,130.005c vānaprasthair idaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam 13,130.006a trikālam abhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyā 13,130.006c agnihotraparispanda iṣṭihomavidhis tathā 13,130.007a nīvāragrahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇam 13,130.007c iṅgudair aṇḍatailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam 13,130.008a yogacaryākṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam 13,130.008c vīraśayyām upāsadbhir vīrasthānopasevibhiḥ 13,130.009a yuktair yogavahaiḥ sadbhir grīṣme pañcatapais tathā 13,130.009c maṇḍūkayoganiyatair yathānyāyaniṣevibhiḥ 13,130.010a vīrāsanagatair nityaṃ sthaṇḍile śayanais tathā 13,130.010c śītayogo 'gniyogaś ca cartavyo dharmabuddhibhiḥ 13,130.011a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca śaivālottarabhojanaiḥ 13,130.011c aśmakuṭṭais tathā dāntaiḥ saṃprakṣālais tathāparaiḥ 13,130.012a cīravalkalasaṃvītair mṛgacarmanivāsibhiḥ 13,130.012c kāryā yātrā yathākālaṃ yathādharmaṃ yathāvidhi 13,130.013a vananityair vanacarair vanapair vanagocaraiḥ 13,130.013c vanaṃ gurum ivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ 13,130.014a teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇam 13,130.014c nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam 13,130.015a aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇam 13,130.015c paurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñas tathaiva ca 13,130.016a vimuktā dārasaṃyogair vimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ 13,130.016c vimuktāḥ sarvapāpaiś ca caranti munayo vane 13,130.017a srugbhāṇḍaparamā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadā 13,130.017c santaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṃ gatim 13,130.018a brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatam 13,130.018c gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt 13,130.019a eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥ 13,130.019c vistareṇārthasaṃpanno yathāsthūlam udāhṛtaḥ 13,130.020 umovāca 13,130.020a bhagavan devadeveśa sarvabhūtanamaskṛta 13,130.020c yo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada 13,130.021a siddhivādeṣu saṃsiddhās tathā vananivāsinaḥ 13,130.021c svairiṇo dārasaṃyuktās teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ 13,130.022 maheśvara uvāca 13,130.022a svairiṇas tāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ 13,130.022c teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaś ca vāsarātriś ca kāraṇam 13,130.023a trikālam abhiṣekaś ca hotraṃ tv ṛṣikṛtaṃ mahat 13,130.023c samādhiḥ satpathasthānaṃ yathoditaniṣevaṇam 13,130.024a ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām 13,130.024c yadi sevanti dharmāṃs tān āpnuvanti tapaḥphalam 13,130.025a ye ca daṃpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ 13,130.025c caranti vidhidṛṣṭaṃ tad ṛtukālābhigāminaḥ 13,130.026a teṣām ṛṣikṛto dharmo dharmiṇām upapadyate 13,130.026c na kāmakārāt kāmo 'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ 13,130.027a sarvabhūteṣu yaḥ samyag dadāty abhayadakṣiṇām 13,130.027c hiṃsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate 13,130.028a sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥ 13,130.028c sarvabhūtātmabhūtaś ca sa vai dharmeṇa yujyate 13,130.029a sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam 13,130.029c ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 13,130.030a ārjavaṃ dharma ity āhur adharmo jihma ucyate 13,130.030c ārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate 13,130.031a ārjavo bhuvane nityaṃ vasaty amarasaṃnidhau 13,130.031c tasmād ārjavanityaḥ syād ya icched dharmam ātmanaḥ 13,130.032a kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto 'vihiṃsakaḥ 13,130.032c dharme ratamanā nityaṃ naro dharmeṇa yujyate 13,130.033a vyapetatandro dharmātmā śakyā satpatham āśritaḥ 13,130.033c cāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate 13,130.034 umovāca 13,130.034a āśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥ 13,130.034c dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te 13,130.035a rājāno rājaputrāś ca nirdhanā vā mahādhanāḥ 13,130.035c karmaṇā kena bhagavan prāpnuvanti mahāphalam 13,130.036a nityaṃ sthānam upāgamya divyacandanarūṣitāḥ 13,130.036c kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ 13,130.037a etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryāgataṃ śubham 13,130.037c śaṃsa sarvam aśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana 13,130.038 maheśvara uvāca 13,130.038a upavāsavratair dāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥ 13,130.038c saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modanty anāmayāḥ 13,130.039a maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṃ yathāvidhi 13,130.039c dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate 13,130.040a śaṣpaṃ mṛgamukhotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate 13,130.040c dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchaty amarāvatīm 13,130.041a śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tad vrato yo niṣevate 13,130.041c śītayogavaho nityaṃ sa gacchet paramāṃ gatim 13,130.042a vāyubhakṣo 'mbubhakṣo vā phalamūlāśano 'pi vā 13,130.042c yakṣeṣv aiśvaryam ādhāya modate 'psarasāṃ gaṇaiḥ 13,130.043a agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,130.043c cīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ 13,130.044a āhāraniyamaṃ kṛtvā munir dvādaśavārṣikam 13,130.044c maruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ 13,130.045a sthaṇḍile śuddham ākāśaṃ parigṛhya samantataḥ 13,130.045c praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.046a sthaṇḍilasya phalāny āhur yānāni śayanāni ca 13,130.046c gṛhāṇi ca mahārhāṇi candraśubhrāṇi bhāmini 13,130.047a ātmānam upajīvan yo niyato niyatāśanaḥ 13,130.047c dehaṃ vānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute 13,130.048a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.048c tyaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 13,130.049a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.049c aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate 13,130.050a sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,130.050c cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām 13,130.050e svargalokam avāpnoti devaiś ca saha modate 13,130.051a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.051c hutvāgnau deham utsṛjya vahniloke mahīyate 13,130.052a yas tu devi yathānyāyaṃ dīkṣito niyato dvijaḥ 13,130.052c ātmany ātmānam ādhāya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,130.053a cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām 13,130.053c araṇīsahitaṃ skandhe baddhvā gacchaty anāvṛtaḥ 13,130.054a vīrādhvānamanā nityaṃ vīrāsanaratas tathā 13,130.054c vīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatim āpnuyāt 13,130.055a sa śakralokago nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥ 13,130.055c divyapuṣpasamākīrṇo divyacandanabhūṣitaḥ 13,130.055e sukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha 13,130.056a vīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā 13,130.056c sattvasthaḥ sarvam utsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ 13,130.056e vīrādhvānaṃ prapadyed yas tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,130.057a kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥ 13,130.057c śakralokagataḥ śrīmān modate ca nirāmayaḥ 13,131.001 umovāca 13,131.001a bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo daśanapātana 13,131.001c dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam 13,131.002a cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 13,131.002c kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām 13,131.003a vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet 13,131.003c pratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum 13,131.004a kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate 13,131.004c kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho 13,131.005a etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha 13,131.005c trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ 13,131.006 maheśvara uvāca 13,131.006a brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe 13,131.006c kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ 13,131.007a karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati vai dvijaḥ 13,131.007c jyeṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād rakṣeta vai dvijaḥ 13,131.008a sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati 13,131.008c kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati 13,131.009a yas tu vipratvam utsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevate 13,131.009c brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate 13,131.010a vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ 13,131.010c brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā 13,131.011a sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt 13,131.011c svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnute 13,131.012a tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ 13,131.012c brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate 13,131.013a kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi 13,131.013c svāni karmāṇy apāhāya śūdrakarmāṇi sevate 13,131.014a svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ 13,131.014c brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ 13,131.015a yas tu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ 13,131.015c dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute 13,131.016a idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam 13,131.016c adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhir dharmakāmair niṣevyate 13,131.017a ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam 13,131.017c ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhi cit 13,131.018a śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevair mahātmabhiḥ 13,131.018c pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ 13,131.019a śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai 13,131.019c āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet 13,131.020a tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ 13,131.020c brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā 13,131.021a yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai 13,131.021c tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati 13,131.022a brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate 13,131.022c abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvāt pateta vai 13,131.023a surāpo brahmahā kṣudraś cauro bhagnavrato 'śuciḥ 13,131.023c svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ 13,131.024a avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī 13,131.024c nihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ 13,131.025a gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ 13,131.025c brahmadviṭ cāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ 13,131.026a ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā 13,131.026c śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet 13,131.027a śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,131.027c śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ 13,131.027e kuryād avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ 13,131.028a daivatadvijasatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ 13,131.028c ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ 13,131.029a caukṣaś caukṣajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,131.029c vṛthāmāṃsāny abhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvam ṛcchati 13,131.030a ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śamakovidaḥ 13,131.030c yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 13,131.031a dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ 13,131.031c gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ 13,131.032a śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ 13,131.032c agnihotram upāsaṃś ca juhvānaś ca yathāvidhi 13,131.033a sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,131.033c tretāgnimantravihito vaiśyo bhavati vai yadi 13,131.033e sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate 13,131.034a sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ 13,131.034c upanīto vrataparo dvijo bhavati satkṛtaḥ 13,131.035a dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtair āptadakṣiṇaiḥ 13,131.035c adhīte svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā 13,131.036a ārtahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan 13,131.036c satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ 13,131.037a dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ 13,131.037c yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ 13,131.038a grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ 13,131.038c ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā 13,131.039a sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 13,131.039c barhiṣkāntarite nityaṃ śayāno 'gnigṛhe sadā 13,131.040a sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā 13,131.040c śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan 13,131.041a svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃ cid upalakṣayet 13,131.041c pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ 13,131.042a svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣam eva ca 13,131.042c trikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi 13,131.043a gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ 13,131.043c tretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya dvijo bhavet 13,131.044a jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ 13,131.044c vipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā 13,131.045a etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ 13,131.045c śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ 13,131.046a brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ 13,131.046c brāhmaṇyaṃ puṇyam utsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ 13,131.047a karmabhiḥ śucibhir devi śuddhātmā vijitendriyaḥ 13,131.047c śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam 13,131.048a svabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati 13,131.048c viśuddhaḥ sa dvijātir vai vijñeya iti me matiḥ 13,131.049a na yonir nāpi saṃskāro na śrutaṃ na ca saṃnatiḥ 13,131.049c kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam 13,131.050a sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate 13,131.050c vṛtte sthitaś ca suśroṇi brāhmaṇatvaṃ nigacchati 13,131.051a brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ 13,131.051c nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ 13,131.052a ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥ 13,131.052c svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ 13,131.053a brāhmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat 13,131.053c yat tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī 13,131.054a mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā 13,131.054c brāhmamārgam atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā 13,131.055a saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā 13,131.055c nityaṃ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā 13,131.056a evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ 13,131.056c āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate 13,131.057a brāhmaṇyam eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ 13,131.057c yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite 13,131.058a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ 13,131.058c brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnute 13,132.001 umovāca 13,132.001a bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskṛta 13,132.001c dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho 13,132.002a karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadā 13,132.002c badhyate bandhanaiḥ pāśair mucyate 'py atha vā punaḥ 13,132.003a kena śīlena vā deva karmaṇā kīdṛśena vā 13,132.003c samācārair guṇair vākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ 13,132.004 maheśvara uvāca 13,132.004a devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate 13,132.004c sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ 13,132.005a satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥ 13,132.005c nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ 13,132.006a pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ 13,132.006c vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ 13,132.007a karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana 13,132.007c ye na sajjanti kasmiṃś cid badhyante te na karmabhiḥ 13,132.008a prāṇātipātād viratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ 13,132.008c tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ 13,132.009a sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu 13,132.009c tyaktahiṃsāsamācārās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.010a parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ 13,132.010c dharmalabdhārthabhoktāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.011a mātṛvat svasṛvac caiva nityaṃ duhitṛvac ca ye 13,132.011c paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.012a stainyān nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca 13,132.012c svabhāgyāny upajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.013a svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ 13,132.013c agrāmyasukhabhogāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.014a paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥ 13,132.014c yatendriyāḥ śīlaparās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.015a eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ 13,132.015c akaṣāyakṛtaś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ 13,132.016a dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ 13,132.016c vṛttyarthaṃ dharmahetor vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ 13,132.016e svargavāsam abhīpsadbhir na sevyas tv ata uttaraḥ 13,132.017 umovāca 13,132.017a vācātha badhyate yena mucyate 'py atha vā punaḥ 13,132.017c tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha 13,132.018 maheśvara uvāca 13,132.018a ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāt tathā 13,132.018c ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.019a vṛttyarthaṃ dharmahetor vā kāmakārāt tathaiva ca 13,132.019c anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.020a ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitām 13,132.020c svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.021a kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giram 13,132.021c apaiśunyaratāḥ santas te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.022a piśunāṃ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṃ giram 13,132.022c ṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.023a varjayanti sadā sūcyaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥ 13,132.023c sarvabhūtasamā dāntās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.024a śaṭhapralāpād viratā viruddhaparivarjakāḥ 13,132.024c saumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.025a na kopād vyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīm 13,132.025c sāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.026a eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ 13,132.026c śubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ 13,132.027 umovāca 13,132.027a manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā 13,132.027c tan me brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk 13,132.028 maheśvara uvāca 13,132.028a mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā 13,132.028c svargaṃ gacchanti kalyāṇi tan me kīrtayataḥ śṛṇu 13,132.029a duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ 13,132.029c badhyate mānavo yena śṛṇu cānyac chubhānane 13,132.030a araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ 13,132.030c manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.031a grāme gṛhe vā yad dravyaṃ pārakyaṃ vijane sthitam 13,132.031c nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.032a tathaiva paradārān ye kāmavṛttān rahogatān 13,132.032c manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.033a śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ 13,132.033c bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.034a śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ 13,132.034c svair arthaiḥ parisaṃtuṣṭās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.035a avairā ye tv anāyāsā maitracittaparāḥ sadā 13,132.035c sarvabhūtadayāvantas te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.036a śraddhāvanto dayāvantaś cokṣāś cokṣajanapriyāḥ 13,132.036c dharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.037a śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye 13,132.037c vipākajñāś ca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.038a nyāyopetā guṇopetā devadvijaparāḥ sadā 13,132.038c samatāṃ samanuprāptās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.039a śubhaiḥ karmaphalair devi mayaite parikīrtitāḥ 13,132.039c svargamārgopagā bhūyaḥ kim anyac chrotum icchasi 13,132.040 umovāca 13,132.040a mahān me saṃśayaḥ kaś cin martyān prati maheśvara 13,132.040c tasmāt taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tvam arhasi 13,132.041a kenāyur labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabho 13,132.041c tapasā vāpi deveśa kenāyur labhate mahat 13,132.042a kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ 13,132.042c vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktum arhasy anindita 13,132.043a apare ca mahābhogā mandabhogās tathāpare 13,132.043c akulīnās tathā cānye kulīnāś ca tathāpare 13,132.044a durdarśāḥ ke cid ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva 13,132.044c priyadarśās tathā cānye darśanād eva mānavāḥ 13,132.045a duṣprajñāḥ ke cid ābhānti ke cid ābhānti paṇḍitāḥ 13,132.045c mahāprajñās tathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ 13,132.046a alpābādhās tathā ke cin mahābādhās tathāpare 13,132.046c dṛśyante puruṣā deva tan me śaṃsitum arhasi 13,132.047 maheśvara uvāca 13,132.047a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam 13,132.047c martyaloke narāḥ sarve yena svaṃ bhuñjate phalam 13,132.048a prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatas tathā 13,132.048c nityam udyatadaṇḍaś ca hanti bhūtagaṇān naraḥ 13,132.049a nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityam udvegakārakaḥ 13,132.049c api kīṭapipīlānām aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ 13,132.050a evaṃbhūto naro devi nirayaṃ pratipadyate 13,132.050c viparītas tu dharmātmā rūpavān abhijāyate 13,132.051a nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargam ahiṃsakaḥ 13,132.051c yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ 13,132.052a atha cen nirayāt tasmāt samuttarati karhi cit 13,132.052c mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyus tatra jāyate 13,132.053a pāpena karmaṇā devi baddho hiṃsāratir naraḥ 13,132.053c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyur upajāyate 13,132.054a yas tu śuklābhijātīyaḥ prāṇighātavivarjakaḥ 13,132.054c nikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadā cana 13,132.055a na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodate 13,132.055c sarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathāpare 13,132.056a īdṛśaḥ puruṣotkarṣo devi devatvam aśnute 13,132.056c upapannān sukhān bhogān upāśnāti mudā yutaḥ 13,132.057a atha cen mānuṣe loke kadā cid upapadyate 13,132.057c tatra dīrghāyur utpannaḥ sa naraḥ sukham edhate 13,132.058a evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇām 13,132.058c prāṇihiṃsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ 13,133.001 umovāca 13,133.001a kiṃśīlāḥ kiṃsamācārāḥ puruṣāḥ kaiś ca karmabhiḥ 13,133.001c svargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā 13,133.002 maheśvara uvāca 13,133.002a dātā brāhmaṇasatkartā dīnāndhakṛpaṇādiṣu 13,133.002c bhakṣyabhojyānnapānānāṃ vāsasāṃ ca pradāyakaḥ 13,133.003a pratiśrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīs tathā 13,133.003c naityakāni ca sarvāṇi kim icchakam atīva ca 13,133.004a āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃs tathā 13,133.004c sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kṣetrāṇy atha yoṣitaḥ 13,133.005a supratītamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ 13,133.005c evaṃbhūto mṛto devi devaloke 'bhijāyate 13,133.006a tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogān anuttamān 13,133.006c sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu 13,133.007a tasmāt svargāc cyuto lokān mānuṣeṣūpajāyate 13,133.007c mahābhoge kule devi dhanadhānyasamācite 13,133.008a tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudā yutaḥ 13,133.008c mahābhogo mahākośo dhanī bhavati mānavaḥ 13,133.009a ete devi mahābhogāḥ prāṇino dānaśīlinaḥ 13,133.009c brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ 13,133.010a apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijaiḥ 13,133.010c yācitā na prayacchanti vidyamāne 'py abuddhayaḥ 13,133.011a dīnāndhakṛpaṇān dṛṣṭvā bhikṣukān atithīn api 13,133.011c yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ 13,133.012a na dhanāni na vāsāṃsi na bhogān na ca kāñcanam 13,133.012c na gāvo nānnavikṛtiṃ prayacchanti kadā cana 13,133.013a apravṛttās tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ 13,133.013c evaṃbhūtā narā devi nirayaṃ yānty abuddhayaḥ 13,133.014a te cen manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt 13,133.014c dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ 13,133.015a kṣutpipāsāparītāś ca sarvabhogabahiṣkṛtāḥ 13,133.015c nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adhamajīvikām 13,133.016a alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ 13,133.016c anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ 13,133.017a apare stambhino nityaṃ māninaḥ pāpato ratāḥ 13,133.017c āsanārhasya ye pīṭhaṃ na prayacchanty acetasaḥ 13,133.018a mārgārhasya ca ye mārgaṃ na yacchanty alpabuddhayaḥ 13,133.018c pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadaty alpabuddhayaḥ 13,133.019a arghārhān na ca satkārair arcayanti yathāvidhi 13,133.019c arghyam ācamanīyaṃ vā na yacchanty alpabuddhayaḥ 13,133.020a guruṃ cābhigataṃ premṇā guruvan na bubhūṣate 13,133.020c abhimānapravṛttena lobhena samavasthitāḥ 13,133.021a saṃmānyāṃś cāvamanyante vṛddhān paribhavanti ca 13,133.021c evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ 13,133.022a te vai yadi narās tasmān nirayād uttaranti vai 13,133.022c varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule 13,133.023a śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānām acetasām 13,133.023c kuleṣu teṣu jāyante guruvṛddhāpacāyinaḥ 13,133.024a na stambhī na ca mānī yo devatādvijapūjakaḥ 13,133.024c lokapūjyo namaskartā praśrito madhuraṃ vadan 13,133.025a sarvavarṇapriyakaraḥ sarvabhūtahitaḥ sadā 13,133.025c adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā 13,133.026a svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānām avihiṃsakaḥ 13,133.026c yathārhasatkriyāpūrvam arcayann upatiṣṭhati 13,133.027a mārgārhāya dadan mārgaṃ guruṃ guruvad arcayan 13,133.027c atithipragraharatas tathābhyāgatapūjakaḥ 13,133.028a evaṃbhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate 13,133.028c tato mānuṣatāṃ prāpya viśiṣṭakulajo bhavet 13,133.029a tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ 13,133.029c yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet 13,133.030a saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ 13,133.030c svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā 13,133.031a udāttakulajātīya udāttābhijanaḥ sadā 13,133.031c eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ 13,133.032a yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ 13,133.032c hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ 13,133.033a loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādhati śobhane 13,133.033c hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva ha 13,133.034a upakrāmati jantūṃś ca udvegajananaḥ sadā 13,133.034c evaṃśīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate 13,133.035a sa cen mānuṣatāṃ gacched yadi kālasya paryayāt 13,133.035c bahvābādhaparikliṣṭe so 'dhame jāyate kule 13,133.036a lokadveṣyo 'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ 13,133.036c eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu 13,133.037a aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati 13,133.037c maitradṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ 13,133.038a nodvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā 13,133.038c hastapādaiḥ suniyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,133.039a na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca 13,133.039c udvejayati bhūtāni ślakṣṇakarmā dayāparaḥ 13,133.040a evaṃśīlasamācāraḥ svarge samupajāyate 13,133.040c tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat 13,133.041a sa cet karmakṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate 13,133.041c alpābādho nirītīkaḥ sa jātaḥ sukham edhate 13,133.042a sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ 13,133.042c eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate 13,133.043 umovāca 13,133.043a ime manuṣyā dṛśyante ūhāpohaviśāradāḥ 13,133.043c jñānavijñānasaṃpannāḥ prajñāvanto 'rthakovidāḥ 13,133.043e duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ 13,133.044a kena karmavipākena prajñāvān puruṣo bhavet 13,133.044c alpaprajño virūpākṣa kathaṃ bhavati mānavaḥ 13,133.044e etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara 13,133.045a jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā 13,133.045c narāḥ klībāś ca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai 13,133.046 maheśvara uvāca 13,133.046a brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā 13,133.046c paripṛcchanty aharahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā 13,133.047a varjayanty aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā 13,133.047c labhante svargatiṃ nityam iha loke sukhaṃ tathā 13,133.048a sa cen mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate 13,133.048c śrutaṃ prajñānugaṃ cāsya kalyāṇam upajāyate 13,133.049a paradāreṣu ye mūḍhāś cakṣur duṣṭaṃ prayuñjate 13,133.049c tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti ha 13,133.050a manasā tu praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam 13,133.050c rogārtās te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ 13,133.051a ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ 13,133.051c puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te 13,133.052a paśūṃś ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ 13,133.052c prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti te narāḥ 13,133.053 umovāca 13,133.053a sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadyaṃ tathaiva ca 13,133.053c śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo devasattama 13,133.054 maheśvara uvāca 13,133.054a śreyāṃsaṃ mārgam ātiṣṭhan sadā yaḥ pṛcchate dvijān 13,133.054c dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṃ samupāśnute 13,133.055a yadi mānuṣatāṃ devi kadā cit sa nigacchati 13,133.055c medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñas tatrābhijāyate 13,133.056a eṣa devi satāṃ dharmo mantavyo bhūtikārakaḥ 13,133.056c nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ 13,133.057 umovāca 13,133.057a apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ 13,133.057c brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum 13,133.058a vratavanto narāḥ ke cic chraddhādamaparāyaṇāḥ 13,133.058c avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ 13,133.059a yajvānaś ca tathaivānye nirhomāś ca tathāpare 13,133.059c kena karmavipākena bhavantīha vadasva me 13,133.060 maheśvara uvāca 13,133.060a āgamāl lokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ 13,133.060c prāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ 13,133.061a adharmaṃ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṃ gatāḥ 13,133.061c avratā naṣṭamaryādās te proktā brahmarākṣasāḥ 13,133.062a te cet kālakṛtodyogāt saṃbhavantīha mānuṣāḥ 13,133.062c nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ 13,133.063a eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayacchedanāya te 13,133.063c kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ 13,134.000*0628_00 nārada uvāca 13,134.000*0628_01 evam uktvā mahādevaḥ śrotukāmaḥ svayaṃ prabhuḥ 13,134.000*0628_02 anukūlāṃ priyāṃ bhāryāṃ pārśvasthāṃ samabhāṣata 13,134.001 maheśvara uvāca 13,134.001a parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini 13,134.001c sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje 13,134.002a dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi 13,134.002c pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.003a sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī 13,134.003c mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya ca 13,134.004a varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā 13,134.004c rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ 13,134.005a aditiḥ kaśyapasyātha sarvās tāḥ patidevatāḥ 13,134.005c pṛṣṭāś copāsitāś caiva tās tvayā devi nityaśaḥ 13,134.006a tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini 13,134.006c strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayodāhṛtam āditaḥ 13,134.007a sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā 13,134.007c samānasāravīryā ca tapas tīvraṃ kṛtaṃ ca te 13,134.007e tvayā hy ukto viśeṣeṇa pramāṇatvam upaiṣyati 13,134.007e*0629_01 guṇavān sa bhaviṣyati 13,134.007e*0629_02 loke caiva tathā devi 13,134.008a striyaś caiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā 13,134.008c gaur gāṃ gacchati suśroṇi lokeṣv eṣā sthitiḥ sadā 13,134.009a mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhād viniḥsṛtā 13,134.009c surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī 13,134.010a tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe 13,134.010c tasmād aśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me 13,134.011 umovāca 13,134.011a bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava 13,134.011c tvatprabhāvād iyaṃ deva vāk caiva pratibhāti me 13,134.012a imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ 13,134.012c upasparśanahetos tvā samīpasthā upāsate 13,134.013a etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,134.013c prabhavan yo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate 13,134.014a strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati 13,134.014c mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ 13,134.015a eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī 13,134.015c prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī 13,134.016a vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī 13,134.016c śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā 13,134.017a tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā 13,134.017c gaganād gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā 13,134.018a ity uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā 13,134.018c smitapūrvam ivābhāṣya sarvās tāḥ saritas tadā 13,134.019a apṛcchad devamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalā 13,134.019c strīdharmakuśalās tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ 13,134.020a ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥ 13,134.020c taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhir vaktum icchāmi śaṃkare 13,134.021a na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cit 13,134.021c divi vā sāgaragamās tena vo mānayāmy aham 13,134.022 bhīṣma uvāca 13,134.022a evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ 13,134.022c tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām 13,134.023a bahvībhir buddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā 13,134.023c śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām 13,134.024a buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā 13,134.024c sasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt 13,134.025a dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā 13,134.025c yā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīr mānayase 'naghe 13,134.026a prabhavan pṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ 13,134.026c nūnaṃ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati 13,134.027a jñānavijñānasaṃpannān ūhāpohaviśāradān 13,134.027c pravaktṝn pṛcchate yo 'nyān sa vai nā padam arcchati 13,134.028a anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi 13,134.028c anyathaiva hy ahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ 13,134.029a divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite 13,134.029c tvam evārhasi no devi strīdharmam anuśāsitum 13,134.030 bhīṣma uvāca 13,134.030a tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhir guṇaiḥ 13,134.030c prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī 13,134.031a strīdharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhi 13,134.031c tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet 13,134.032a strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ 13,134.032c sahadharmacarī bhartur bhavaty agnisamīpataḥ 13,134.033a susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā 13,134.033c ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī 13,134.033d*0630_01 daṃpatyor eṣa vai dharmaḥ sahadharmakṛtaḥ śubhaḥ 13,134.034a sā bhaved dharmaparamā sā bhaved dharmabhāginī 13,134.034c devavat satataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati 13,134.035a śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavad yā karoti ca 13,134.035c nānyabhāvā hy avimanāḥ suvratā sukhadarśanā 13,134.036a putravaktram ivābhīkṣṇaṃ bhartur vadanam īkṣate 13,134.036c yā sādhvī niyatācārā sā bhaved dharmacāriṇī 13,134.037a śrutvā daṃpatidharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubham 13,134.037c ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī 13,134.038a paruṣāṇy api coktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā 13,134.038c suprasannamukhī bhartur yā nārī sā pativratā 13,134.039a na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣate 13,134.039c bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaved dharmacāriṇī 13,134.040a daridraṃ vyādhitaṃ dīnam adhvanā parikarśitam 13,134.040c patiṃ putram ivopāste sā nārī dharmabhāginī 13,134.041a yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet 13,134.041c patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī 13,134.042a śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karoty avimanāḥ sadā 13,134.042c supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī 13,134.043a na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā 13,134.043c spṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī 13,134.044a kalyotthānaratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā 13,134.044c susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā 13,134.045a agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā 13,134.045c devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha 13,134.046a śeṣānnam upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.046c tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate 13,134.047a śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā 13,134.047c mātāpitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā 13,134.048a brāhmaṇān durbalānāthān dīnāndhakṛpaṇāṃs tathā 13,134.048c bibharty annena yā nārī sā pativratabhāginī 13,134.049a vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ laghusattvayā 13,134.049c paticittā patihitā sā pativratabhāginī 13,134.050a puṇyam etat tapaś caiva svargaś caiṣa sanātanaḥ 13,134.050c yā nārī bhartṛparamā bhaved bhartṛvratā śivā 13,134.051a patir hi devo nārīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ 13,134.051c patyā samā gatir nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ 13,134.052a patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet 13,134.052c ahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayy aprīte maheśvara 13,134.053a yady akāryam adharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam 13,134.053c patir brūyād daridro vā vyādhito vā kathaṃ cana 13,134.054a āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito 'pi vā 13,134.054c āpaddharmān anuprekṣya tat kāryam aviśaṅkayā 13,134.055a eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāt tava 13,134.055c yā tv evaṃbhāvinī nārī sā bhaved dharmabhāginī 13,134.056 bhīṣma uvāca 13,134.056a ity uktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām 13,134.056c lokān visarjayām āsa sarvair anucaraiḥ saha 13,134.057a tato yayur bhūtagaṇāḥ saritaś ca yathāgatam 13,134.057c gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam 13,134.057d@015_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0001 anuśāsya śubhair vākyair bhīṣmas tv āha mahāmatim 13,134.057d@015_0002 janamejayaḥ 13,134.057d@015_0002 prītyā punaḥ sa śuśrūṣur vacanaṃ yad yudhiṣṭhire 13,134.057d@015_0003 pitāmaho me viprarṣe bhīṣmaṃ kālavaśaṃ gatam 13,134.057d@015_0004 kim apṛcchat tadā rājā sarvasāmāsikaṃ hitam 13,134.057d@015_0005 ubhayor lokayor yuktaṃ puruṣārtham anuttamam 13,134.057d@015_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0006 tan me vada mahāprājña śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_0007 bhūya eva mahārāja śṛṇu dharmasamuccayam 13,134.057d@015_0008 yad apṛcchat tadā rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@015_0009 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ sarvapārthivasaṃnidhau 13,134.057d@015_0010 yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@015_0010 ajātaśatruḥ prītātmā punar evābhyabhāṣata 13,134.057d@015_0011 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,134.057d@015_0012 śrūyatāṃ me hi vacanam arthitvāt prabravīmy aham 13,134.057d@015_0013 parāvarajño bhūtānāṃ dayāvān sarvajantuṣu 13,134.057d@015_0014 āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ paramaḥ kule 13,134.057d@015_0015 tvādṛśo durlabho loke sāṃprataṃ jñānadarśanaḥ 13,134.057d@015_0016 bhavatā guruṇā caiva dhanyā bata vayaṃ prabho 13,134.057d@015_0017 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto durlabho jñātibāndhavaiḥ 13,134.057d@015_0018 śāstā nu nāsti naḥ kaś cit tvad ṛte puruṣarṣabha 13,134.057d@015_0019 tasmād dharmārthasaṃyuktam āyatyāṃ ca hitodayam 13,134.057d@015_0020 āścaryaṃ paramaṃ vākyaṃ śrotum icchāmi bhārata 13,134.057d@015_0021 ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṃnidhau 13,134.057d@015_0022 bhavantaṃ bahumānāc ca praṇayāc copasevate 13,134.057d@015_0023 asyaiva tu samakṣaṃ naḥ pārthivānāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0024 itivṛttaṃ purāṇaṃ ca śrotṝṇāṃ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0025 yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 13,134.057d@015_0026 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0026 matpriyārthaṃ tu kauravya snehād bhāṣitum arhasi 13,134.057d@015_0027 tasya tad vacanaṃ śrutvā snehād āgataviklavaḥ 13,134.057d@015_0028 prapibann iva taṃ dṛṣṭvā bhīṣmo vacanam abravīt 13,134.057d@015_0029 śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam 13,134.057d@015_0030 etāvad uktvā gāṅgeyaḥ praṇamya śirasā harim 13,134.057d@015_0031 dharmarājaṃ samīkṣyedaṃ punar vaktuṃ samārabhat 13,134.057d@015_0032 ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān putrārthaṃ vratakāṅkṣayā 13,134.057d@015_0033 dīkṣito 'bhūn mahābāhuḥ purā dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0034 dīkṣitaṃ keśavaṃ draṣṭum abhijagmur maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0035 sevituṃ ca mahātmānaḥ prīyamāṇā janārdanam 13,134.057d@015_0036 nāradaḥ parvataś caiva kṛṣṇadvaipāyanas tathā 13,134.057d@015_0037 devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca 13,134.057d@015_0038 jamadagniś ca rājendra dhaumyo vālmīkir eva ca 13,134.057d@015_0039 apare 'pi tapaḥsiddhāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0040 śiṣyair anugatāḥ sarve brahmavidbhir akalmaṣaiḥ 13,134.057d@015_0041 keśavas tān abhigatān prītyā saṃpratigṛhya ca 13,134.057d@015_0042 teṣām atithisatkāraṃ pūjanārthaṃ kulocitam 13,134.057d@015_0043 devakītanayo hṛṣṭo devatulyam akalpayat 13,134.057d@015_0044 upaviṣṭeṣu sarveṣu viṣṭareṣu tadānagha 13,134.057d@015_0045 viśvasteṣu hi tuṣṭeṣu keśavārcanayā punaḥ 13,134.057d@015_0046 parasparaṃ kathā divyāḥ prāvartanta manoramāḥ 13,134.057d@015_0047 viṣṇor nārāyaṇasyaiva prasādāt kathayāmi tāḥ 13,134.057d@015_0048 tasyaiva vratacaryāyāṃ munibhir vismitaḥ purā 13,134.057d@015_0049 yaś ca govṛṣabhāṅkasya prabhāvo 'bhūn mahātmanaḥ 13,134.057d@015_0050 yatra devī mahādevam apṛcchat saṃśayān purā 13,134.057d@015_0051 kathayām āsa śarvas tān devyāḥ priyacikīrṣayā 13,134.057d@015_0052 umāpatyoś ca saṃvādaṃ śṛṇu tāta manoramam 13,134.057d@015_0053 varṇāśramāṇāṃ dharmaś ca tatra tāta samāhitaḥ 13,134.057d@015_0054 ṛṣidharmaś ca nikhilo rājadharmaś ca puṣkalaḥ 13,134.057d@015_0055 gṛhasthadharmaś ca śubhaḥ karmapākaphalāni ca 13,134.057d@015_0056 devaguhyaṃ ca vividhaṃ dānadharmavidhis tadā 13,134.057d@015_0057 vidhānam atra saṃproktaṃ yamasya niyamasya ca 13,134.057d@015_0058 yamalokavidhānaṃ ca svargalokavidhis tathā 13,134.057d@015_0059 prāṇamokṣavidhiś caiva tīrthacaryā ca puṣkalā 13,134.057d@015_0060 mokṣadharmavidhānaṃ ca sāṃkhyayogasamanvitam 13,134.057d@015_0061 strīdharmaś ca svayaṃ devyā devadevāya bhāṣitaḥ 13,134.057d@015_0062 evamādi śubhaṃ sarvaṃ tatra tāta samāhitam 13,134.057d@015_0063 rudrāṇyāḥ saṃśayapraśno yatra tāta pravartate 13,134.057d@015_0064 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dharmyaṃ ca paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0065 puṣṭiyogam idaṃ divyaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu 13,134.057d@015_0066 itihāsam imaṃ divyaṃ pavitraṃ paramaṃ śubham 13,134.057d@015_0067 sāyaṃ prātaḥ sadā samyak śrotavyaṃ ca bubhūṣatā 13,134.057d@015_0068 tato nārāyaṇo devaḥ saṃkliṣṭo vratacaryayā 13,134.057d@015_0069 vahnir viniḥsṛto vaktrāt kṛṣṇasyādbhutadarśanaḥ 13,134.057d@015_0070 agninā tena mahatā niḥsṛtena mukhād vibhoḥ 13,134.057d@015_0071 paśyatām eva sarveṣāṃ dagdha eva nagottamaḥ 13,134.057d@015_0072 mṛgapakṣisamākīrṇaḥ śvāpadair abhisaṃkulaḥ 13,134.057d@015_0073 vṛkṣagulmalatākīrṇo mathito dīnadarśanaḥ 13,134.057d@015_0074 punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa hariṇā saumyacetasā 13,134.057d@015_0075 sa babhūva giriḥ kṣipraṃ praphulladrumakānanaḥ 13,134.057d@015_0076 siddhacāraṇasaṃghaiś ca prasannair upaśobhitaḥ 13,134.057d@015_0077 mattavāraṇasaṃyukto nānāpakṣigaṇair yutaḥ 13,134.057d@015_0078 tad adbhutam acintyaṃ ca sarveṣām abhavad bhṛśam 13,134.057d@015_0079 taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromāṇaḥ sarve munigaṇās tadā 13,134.057d@015_0080 vismitāḥ paramāyastāḥ sādhvasākulalocanāḥ 13,134.057d@015_0081 na kiṃ cid abruvaṃs tatra śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_0082 tato nārāyaṇo devo munisaṃghe suvismite 13,134.057d@015_0083 tān samīkṣyaiva madhuraṃ babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ 13,134.057d@015_0084 kimarthaṃ munisaṃghasya vismayo 'yam anuttamaḥ 13,134.057d@015_0085 etaṃ me saṃśayaṃ sarve yāthātathyam aninditāḥ 13,134.057d@015_0086 ṛṣayo vaktum arhanti niścayenārthakovidāḥ 13,134.057d@015_0087 keśavasya vacaḥ śrutvā tuṣṭuvur munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0088 bhavān sṛjati vai lokān bhavān saṃharati prajāḥ 13,134.057d@015_0089 bhavāñ śītaṃ bhavān uṣṇaṃ bhavān satyaṃ bhavān kratuḥ 13,134.057d@015_0090 bhavān ādir bhavān anto bhavato 'nyan na vidyate 13,134.057d@015_0091 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ tvam eva puruṣottama 13,134.057d@015_0092 tvattaḥ sarvam idaṃ tāta lokacakraṃ pravartate 13,134.057d@015_0093 tvam evārhasi tad vaktuṃ mukhād agnivinirgamam 13,134.057d@015_0094 etan no vismayakaraṃ babhūva madhusūdana 13,134.057d@015_0095 tato 'dhigatasaṃtrāsā bhavāma puruṣottama 13,134.057d@015_0096 bhagavān 13,134.057d@015_0096 yad icchet tatra vaktavyaṃ kuto 'smākaṃ niyogataḥ 13,134.057d@015_0097 nityaṃ hitārthaṃ lokānāṃ bhavadbhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0098 tasmāl lokahitaṃ guhyaṃ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ 13,134.057d@015_0099 asuraḥ sāṃprataṃ kaś cid ahito lokanāśanaḥ 13,134.057d@015_0100 māyāstrakuśalaś caiva baladarpasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0101 babhūva sa mayā vadhyo lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0102 putreṇa me vadho dṛṣṭas tasya vai munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0103 tadarthaṃ putram evāhaṃ sisṛkṣur vanam āgataḥ 13,134.057d@015_0104 ātmanaḥ sadṛśaṃ putram ahaṃ janayituṃ vrataiḥ 13,134.057d@015_0105 evaṃ vrataparītasya tapastīvratayā mama 13,134.057d@015_0106 athātmā mama dehasthaḥ so 'gnir bhūtvā viniḥsṛtaḥ 13,134.057d@015_0107 viniḥsṛtya gato draṣṭuṃ kṣaṇena ca pitāmaham 13,134.057d@015_0108 brahmaṇā manmatho 'naṅgaḥ putratve me prakalpitaḥ 13,134.057d@015_0109 anujñātaś ca tenaiva punar āyān mamāntikam 13,134.057d@015_0110 etan me vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrād viniḥsṛtam 13,134.057d@015_0111 tattejasā nirmathitaḥ purato 'yaṃ giriḥ sthitaḥ 13,134.057d@015_0112 dṛṣṭvā nāśaṃ gires tasya saumyabhāvatayā mama 13,134.057d@015_0113 punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa girir āsīd yathāpuram 13,134.057d@015_0114 etad guhyaṃ mayā tathyaṃ kathitaṃ vaḥ samāsataḥ 13,134.057d@015_0115 bhavanto vyathitā yena vismitāś ca tapodhanāḥ 13,134.057d@015_0116 bhagavān 13,134.057d@015_0116 ṛṣīṇām evam uktvā tu tān punaḥ pratyabhāṣata 13,134.057d@015_0117 bhavatāṃ darśanād eva prītir abhyadhikā mama 13,134.057d@015_0118 bhavantas tu tapaḥsiddhā bhavanto devadarśanāḥ 13,134.057d@015_0119 sarvatra gatimantaś ca jñānavijñānabhāvitāḥ 13,134.057d@015_0120 gatāgatajñā lokānāṃ sarve nirdhūtakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_0121 tasmād bhavadbhir yat kiṃ cid dṛṣṭaṃ vāpy atha vā śrutam 13,134.057d@015_0122 āścaryabhūtaṃ lokeṣu tad bhavanto bruvantu me 13,134.057d@015_0123 yuṣmābhiḥ kathitaṃ yat syāt tapasā bhāvitātmabhiḥ 13,134.057d@015_0124 tat syād amṛtasaṃkāśaṃ vāṅmadhuśravaṇe spṛhā 13,134.057d@015_0125 rāgadveṣaviyuktānāṃ satataṃ satyavādinām 13,134.057d@015_0126 śraddheyaṃ śravaṇīyaṃ ca vacanaṃ hi satāṃ bhavet 13,134.057d@015_0127 tatsaṃyogaṃ hi tan me 'stu na vṛthā kartum arhatha 13,134.057d@015_0128 bhavatāṃ darśanaṃ tasmāt saphalaṃ tu bhaven mama 13,134.057d@015_0129 tad ahaṃ sajjanamukhān niḥsṛtaṃ janasaṃsadi 13,134.057d@015_0130 kathayiṣyāmy aharaho buddhidīpakaraṃ nṛṇām 13,134.057d@015_0131 tad anye vardhayiṣyanti pūjayiṣyanti vāpare 13,134.057d@015_0132 vākśalyavigatāś cānye praśaṃsanti purātanam 13,134.057d@015_0132 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0133 evaṃ bruvati govinde śravaṇārthaṃ maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0134 vāgbhiḥ sāñjalimālābhir idam ūcur janārdanam 13,134.057d@015_0135 ayuktam asmān evaṃ tvaṃ vācā varada bhāṣitum 13,134.057d@015_0136 tvacchāsanamukhāḥ sarve tvadadhīnapariśramāḥ 13,134.057d@015_0137 evaṃ pūjayituṃ cāsmān na caivārhasi keśava 13,134.057d@015_0138 tad vastv anyan na paśyāmo yal loke te na vidyate 13,134.057d@015_0139 divi vā bhuvi vā kiṃ cit tat sarvaṃ hi tvayā tatam 13,134.057d@015_0140 na vidmahe vayaṃ deva kathyamānaṃ tavāntike 13,134.057d@015_0141 evam ukto hṛṣīkeśaḥ sasmitaṃ cedam abravīt 13,134.057d@015_0142 ahaṃ mānuṣayonisthaḥ sāṃprataṃ munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0143 tasmān mānuṣavad vīryaṃ mama jānīta suvratāḥ 13,134.057d@015_0144 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0144 bhavadbhiḥ kathyamānaṃ ca apūrvam iva tad bhavet 13,134.057d@015_0145 evaṃ saṃcoditāḥ sarve keśavena mahātmanā 13,134.057d@015_0146 ṛṣayaś cānuvartante vāsudevasya śāsanam 13,134.057d@015_0147 tatas tv ṛṣigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanam 13,134.057d@015_0148 amanyanta budhā buddhyā samarthaṃ tannibodhane 13,134.057d@015_0149 ṛṣir ugratapāś cāyaṃ keśavasya priyo 'dhikam 13,134.057d@015_0150 purāṇajñaś ca vāgmī ca kāraṇais taṃ ca menire 13,134.057d@015_0151 sarve tadarhaṇaṃ kṛtvā nāradaṃ vākyam abruvan 13,134.057d@015_0152 bhavatā tīrthayātrārthaṃ caratā himavadgirau 13,134.057d@015_0153 dṛṣṭaṃ vai yat tad āścaryaṃ śrotṝṇāṃ paramaṃ priyam 13,134.057d@015_0154 tattvaṃ tvam aviśeṣeṇa hitārthaṃ sarvam āditaḥ 13,134.057d@015_0155 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0155 priyārthaṃ keśavasyāsya sa bhavān vaktum arhati 13,134.057d@015_0156 tadā saṃcoditaḥ sarvair ṛṣibhir nāradas tathā 13,134.057d@015_0157 praṇamya śirasā viṣṇuṃ sarvalokahite ratam 13,134.057d@015_0158 samudvīkṣya hṛṣīkeśaṃ vaktum evopacakrame 13,134.057d@015_0159 tato nārāyaṇasuhṛn nārado vadatāṃ varaḥ 13,134.057d@015_0160 nāradaḥ 13,134.057d@015_0160 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādam anvabhāṣata 13,134.057d@015_0161 bhagavaṃs tīrthayātrārthaṃ tathaiva caratā mayā 13,134.057d@015_0162 divyam adbhutasaṃkāśaṃ dṛṣṭaṃ haimavataṃ vanam 13,134.057d@015_0163 nānāvṛkṣalatāyuktaṃ nānāpakṣigaṇair yutam 13,134.057d@015_0164 nānāratnasamākīrṇaṃ nānābhāvasamanvitam 13,134.057d@015_0165 divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam 13,134.057d@015_0166 divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyagandhena mūrchitam 13,134.057d@015_0167 siddhacāraṇasaṃvāsaṃ bhūtasaṃghair niṣevitam 13,134.057d@015_0168 variṣṭhāpsarasākīrṇaṃ nānāgandharvasaṃkulam 13,134.057d@015_0169 mṛdaṅgamurajodghuṣṭaṃ śaṅkhavīṇābhināditam 13,134.057d@015_0170 nṛtyadbhir bhūtasaṃghaiś ca sarvatas tv abhiśobhitam 13,134.057d@015_0171 nānārūpair virūpaiś ca bhīmarūpair bhayānakaiḥ 13,134.057d@015_0172 vyāghrasiṃhoragamukhair biḍālavadanais tathā 13,134.057d@015_0173 kharoṣṭradvīpivadanair gajavaktrais tathaiva ca 13,134.057d@015_0174 ulūkaśyenavadanaiḥ kākagṛdhramukhais tathā 13,134.057d@015_0175 evaṃ bahuvidhākārair bhūtasaṃghair bhṛśākulam 13,134.057d@015_0176 nānadyamānaṃ bahudhā harapāriṣadair bhṛśam 13,134.057d@015_0177 ghorarūpaṃ sudurdarśaṃ rakṣogaṇaśatair vṛtam 13,134.057d@015_0178 samājaṃ tadvane dṛṣṭaṃ mayā bhūtapateḥ purā 13,134.057d@015_0179 pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ devagandharvanāditam 13,134.057d@015_0180 ṣaṭpadair upagītaṃ ca prathame māsi mādhave 13,134.057d@015_0181 utkrośatkrauñcakuraraiḥ sārasair jīvajīvakaiḥ 13,134.057d@015_0182 mattābhiḥ parapuṣṭābhiḥ kūjantībhiḥ samākulam 13,134.057d@015_0183 uttamotsavasaṃkāśaṃ bhīmarūpataraṃ tataḥ 13,134.057d@015_0184 draṣṭuṃ bhavati sarvasya dharmabhāgijanasya ca 13,134.057d@015_0185 ye cordhvaretasaḥ siddhās tatra tatra samāgatāḥ 13,134.057d@015_0186 mārtāṇḍaraśmisaṃcārā viśvedevagaṇās tathā 13,134.057d@015_0187 tathā nāgās tathādityā lokapālā hutāśanāḥ 13,134.057d@015_0188 vātāś ca sarve vāyanti divyapuṣpasamākulāḥ 13,134.057d@015_0189 kirantaḥ sarvapuṣpāṇi kiranto 'dbhutadarśanāḥ 13,134.057d@015_0190 oṣadhyaḥ prajvalantyaś ca dyotayantyo diśo daśa 13,134.057d@015_0191 vihagāś ca mudā yuktā nṛtyanti ca nadanti ca 13,134.057d@015_0192 giraḥ sumadhurās tatra divyā divyajanapriyāḥ 13,134.057d@015_0193 tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite 13,134.057d@015_0194 paryaṅka iva babhrāja upaviṣṭo mahādyutiḥ 13,134.057d@015_0195 vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottaracchadaḥ 13,134.057d@015_0196 vyālayajñopavītaś ca lohitāntravibhūṣitaḥ 13,134.057d@015_0197 hariśmaśrujaṭo bhīmo bhayakartā suradviṣām 13,134.057d@015_0198 bhayaghnaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānām abhayaṃkaraḥ 13,134.057d@015_0199 kiṃnarair devagandharvaiḥ stūyamānaḥ samantataḥ 13,134.057d@015_0200 ṛṣibhiś cāpsarobhiś ca sarvataś cāpi śobhitaḥ 13,134.057d@015_0201 tatra bhūtapateḥ sthānaṃ devadānavasaṃkulam 13,134.057d@015_0202 sarvatejomayaṃ bhūmnā lokapālaniṣevitam 13,134.057d@015_0203 mahoragasamākīrṇaṃ sarveṣāṃ lomaharṣaṇam 13,134.057d@015_0204 bhīmarūpam anirdeśyam apradhṛṣyatamaṃ vibho 13,134.057d@015_0205 tatra bhūtapatiṃ devam āsīnaṃ śikharottame 13,134.057d@015_0206 ṛṣayo bhūtasaṃghāś ca praṇamya śirasā haram 13,134.057d@015_0207 gīrbhiḥ paramaśuddhābhis tuṣṭuvuś ca maheśvaram 13,134.057d@015_0208 vimuktāś caiva pāpebhyo babhūvur vigatajvarāḥ 13,134.057d@015_0209 ṛṣayo vālakhilyāś ca tathā viprarṣayaś ca ye 13,134.057d@015_0210 ayonijā yonijāś ca tapaḥsiddhā maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0211 tatrasthaṃ devadeveśaṃ bhagavantam upāsate 13,134.057d@015_0212 tatas tasmin kṣaṇe devī bhūtastrīgaṇasevitā 13,134.057d@015_0213 haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī 13,134.057d@015_0214 kāñcanaṃ kalaśaṃ gṛhya sarvatīrthāmbupūritam 13,134.057d@015_0215 puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī divyagandhasamāyutā 13,134.057d@015_0216 saridvarābhiḥ sarvābhiḥ pṛṣṭhato 'nugatā varā 13,134.057d@015_0217 sevituṃ bhagavatpārśvam ājagāma śucismitā 13,134.057d@015_0218 āgamya tu gireḥ putrī devadevasya cāntikam 13,134.057d@015_0219 manaḥpriyaṃ cikīrṣantī krīḍārthaṃ śaṃkarāntike 13,134.057d@015_0220 manoharābhyāṃ pāṇibhyāṃ haranetre pidhāya tu 13,134.057d@015_0221 avekṣya hṛṣṭā svagaṇān smayantī pṛṣṭhataḥ sthitā 13,134.057d@015_0222 devyā cāndhīkṛte deve kaśmalaṃ samapadyata 13,134.057d@015_0223 nimīlite bhūtapatau naṣṭacandrārkatārakam 13,134.057d@015_0224 niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ tamasā cābhisaṃvṛtam 13,134.057d@015_0225 viṣaṇṇaṃ bhayasaṃtrastaṃ jagad āsīd bhayākulam 13,134.057d@015_0226 hāhākāras tv ṛṣīṇāṃ ca lokānām abhavat tadā 13,134.057d@015_0227 tamobhibhūte saṃbhrānte loke jīvitaśaṅkite 13,134.057d@015_0228 tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ lalāṭe netram āyatam 13,134.057d@015_0229 dvādaśādityasaṃkāśaṃ lokān bhāsāv abhāsayat 13,134.057d@015_0230 tatra netrāgninā tena yugāntāgninibhena vai 13,134.057d@015_0231 adahyata giriḥ sarvo himavān agrataḥ sthitaḥ 13,134.057d@015_0232 dahyamāne girau tasmin mṛgapakṣisamākule 13,134.057d@015_0233 savidyādharagandharve divyauṣadhasamāyute 13,134.057d@015_0234 tato girisutā cāpi vismayotphullalocanā 13,134.057d@015_0235 babhūva ca jagat sarvaṃ tathā vismayasaṃyutam 13,134.057d@015_0236 paśyatām eva sarveṣāṃ devadānavarakṣasām 13,134.057d@015_0237 netrajenāgninā tena dagdha eva nagottamaḥ 13,134.057d@015_0238 taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailaputrī saviklavā 13,134.057d@015_0239 pituḥ śamanam icchantī papāta bhuvi pādayoḥ 13,134.057d@015_0240 tad dṛṣṭvā devadeveśo devyā duḥkham anuttamam 13,134.057d@015_0241 haimavatyāḥ priyārthaṃ ca giriṃ punar avaikṣata 13,134.057d@015_0242 dṛṣṭamātro bhagavatā saumyayuktena cetasā 13,134.057d@015_0243 kṣaṇena himavāñ śailaḥ prakṛtistho 'bhavat punaḥ 13,134.057d@015_0244 hṛṣṭapuṣṭavihaṃgaś ca praphulladrumakānanaḥ 13,134.057d@015_0245 siddhacāraṇasaṃghaiś ca prītiyuktaiḥ samākulaḥ 13,134.057d@015_0246 pitaraṃ prakṛtisthaṃ tu dṛṣṭvā haimavatī bhṛśam 13,134.057d@015_0247 abhavat prītisaṃyuktā muditā ca pinākinam 13,134.057d@015_0248 devī vismayasaṃyuktā praṣṭukāmā maheśvaram 13,134.057d@015_0249 hitārthaṃ sarvalokānāṃ prajānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0250 devadevaṃ mahādevī babhāṣedaṃ vaco 'rthavat 13,134.057d@015_0251 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe mahādyute 13,134.057d@015_0252 vismayo me mahāñ jātas tasmin netrāgnisaṃplute 13,134.057d@015_0253 kimarthaṃ devadeveśa lalāṭe 'smin prakāśate 13,134.057d@015_0254 atisūryāgnisaṃkāśaṃ tṛtīyaṃ netram āyatam 13,134.057d@015_0255 netrāgninā tu mahatā nirdagdho himavān asau 13,134.057d@015_0256 punaḥ sa dṛṣṭamātras tu prakṛtisthaḥ pitā mama 13,134.057d@015_0257 eṣa me saṃśayo deva hṛdi saṃprati vartate 13,134.057d@015_0258 devadeva namas tubhyaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0258 nāradaḥ 13,134.057d@015_0259 evam uktas tayā devyā prīyamāṇo 'bravīd bhavaḥ 13,134.057d@015_0260 sthāne saṃśayituṃ devi dharmajñe priyabhāṣiṇi 13,134.057d@015_0261 tvad ṛte māṃ hi vai praṣṭuṃ na śakyaṃ kena cit priye 13,134.057d@015_0262 prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ tvatpriyārthaṃ bravīmy aham 13,134.057d@015_0263 śṛṇu tat sarvam akhilam asyāṃ saṃsadi bhāmini 13,134.057d@015_0264 sarveṣām eva lokānāṃ kūṭasthaṃ viddhi māṃ priye 13,134.057d@015_0265 madadhīnās trayo lokā yathā viṣṇau tathā mayi 13,134.057d@015_0266 sraṣṭā viṣṇur ahaṃ goptā iti tad viddhi bhāmini 13,134.057d@015_0267 tasmād yadā māṃ spṛśati śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_0268 tathaivedaṃ jagat sarvaṃ tat tad bhavati śobhane 13,134.057d@015_0269 etad guhyam ajānantyā tvayā bālyād anindite 13,134.057d@015_0270 netre me pihite devi krīḍanārthaṃ dṛḍhavrate 13,134.057d@015_0271 tvatkṛte naṣṭacandrārkaṃ jagad āsīd bhṛśākulam 13,134.057d@015_0272 naṣṭāditye tamobhūte loke girisute priye 13,134.057d@015_0273 tṛtīyaṃ locanaṃ sṛṣṭaṃ lokān saṃrakṣituṃ mayā 13,134.057d@015_0274 asyaiva tejasākṣṇo me mathito 'yaṃ giriḥ śubhe 13,134.057d@015_0275 vṛkṣagulmalatākīrṇo vyālādhyuṣitakaṃdaraḥ 13,134.057d@015_0276 tvatpriyārthaṃ kṛto devi prakṛtisthaḥ punar mayā 13,134.057d@015_0277 nāradaḥ 13,134.057d@015_0277 kathitaṃ saṃśayasthānaṃ nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_0278 kṣaṇajñā devadevasya śrotukāmā priyaṃ hitam 13,134.057d@015_0279 umā devī mahādevam apṛcchat punar eva tu 13,134.057d@015_0280 bhagavan devadeveśa sarvadevanamaskṛta 13,134.057d@015_0281 caturmukho vai bhagavān abhavat kena hetunā 13,134.057d@015_0282 bhagavan kena vai vaktram aindram adbhutadarśanam 13,134.057d@015_0283 uttaraṃ cāpi bhagavan paścimaṃ śubhadarśanam 13,134.057d@015_0284 dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ jaṭilāvṛtam 13,134.057d@015_0285 yathādiśaṃ mahādeva śrotum icchāmi kāraṇam 13,134.057d@015_0286 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0286 eṣa me saṃśayo deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0287 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yat tvaṃ pṛcchasi bhāmini 13,134.057d@015_0288 purāsurau mahāghorau lokodvegakarau bhṛśam 13,134.057d@015_0289 ++++ 13,134.057d@015_0290 sundopasundanāmānāv āsatur bahugarvitau 13,134.057d@015_0291 aśastravadhyau balinau parasparahitaiṣiṇau 13,134.057d@015_0292 tayor eva vināśāya nirmitā viśvakarmaṇā 13,134.057d@015_0293 mṛgapakṣigaṇānāṃ ca sthāvarāṇāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0294 sarvataḥ sāram uddhṛtya tilaśo lokapūjitā 13,134.057d@015_0295 tilottameti vikhyātā apsarāḥ sā babhūva ha 13,134.057d@015_0296 devakāryaṃ kariṣyantī hāvabhāvasamanvitā 13,134.057d@015_0297 sā tu paryantam āgamya rūpeṇāpratimā bhuvi 13,134.057d@015_0298 mayā bahumatā ceyaṃ devakāryaṃ kariṣyati 13,134.057d@015_0299 iti matvā tadā cāhaṃ kurvantīṃ māṃ pradakṣiṇam 13,134.057d@015_0300 tathaiva tāṃ didṛkṣuś ca caturvaktro 'bhavaṃ priye 13,134.057d@015_0301 aindraṃ mukham idaṃ pūrvaṃ tapaścaryāparaṃ sadā 13,134.057d@015_0302 dakṣiṇaṃ me mukhaṃ divyaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ 13,134.057d@015_0303 lokakāryaparaṃ nityaṃ paścimaṃ me mukhaṃ priye 13,134.057d@015_0304 vedān adhīte satatam adbhutaṃ cottaraṃ mukham 13,134.057d@015_0305 umā 13,134.057d@015_0305 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0306 bhagavañ śrotum icchāmi śūlapāṇe varaprada 13,134.057d@015_0307 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0307 kimarthaṃ nīlatā kaṇṭhe bhāti barhanibhā tava 13,134.057d@015_0308 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0309 purā yugāntare yatnād amṛtārthaṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_0310 balavadbhir vimathitaś cirakālaṃ mahodadhiḥ 13,134.057d@015_0311 rajjunā nāgarājena mathyamāne mahodadhau 13,134.057d@015_0312 viṣaṃ tatra samudbhūtaṃ sarvalokavināśanam 13,134.057d@015_0313 tad dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve tadā vimanaso 'bhavan 13,134.057d@015_0314 grastaṃ hi tan mayā devi lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_0315 tatkṛtā nīlatā cāsīt kaṇṭhe barhinibhā śubhe 13,134.057d@015_0316 tadāprabhṛti caivāhaṃ nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_0317 umā 13,134.057d@015_0317 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0318 nīlakaṇṭha namas te 'stu sarvalokasukhāvaha 13,134.057d@015_0319 bahūnām āyudhānāṃ tvaṃ pinākaṃ dhartum icchasi 13,134.057d@015_0320 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0320 kimarthaṃ devadeveśa tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0321 śastrāgamaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmyaṃ śucismite 13,134.057d@015_0322 yugāntare mahādevi kaṇvo nāma mahāmuniḥ 13,134.057d@015_0323 sa hi divyāṃ tapaścaryāṃ kartum evopacakrame 13,134.057d@015_0324 tathā tasya tapo ghoraṃ carataḥ kālaparyayāt 13,134.057d@015_0325 valmīkaṃ punar udbhūtaṃ tasyaiva śirasi priye 13,134.057d@015_0326 veṇur valmīkasaṃyogān mūrdhni tasya babhūva ha 13,134.057d@015_0327 dharamāṇaś ca tat sarvaṃ tapaścaryām athākarot 13,134.057d@015_0328 tasmai brahmā varaṃ dātuṃ jagāma tapasārcitaḥ 13,134.057d@015_0329 dattvā tasmai varaṃ devo veṇuṃ dṛṣṭvā tv acintayat 13,134.057d@015_0330 lokakāryaṃ samuddiśya veṇunānena bhāmini 13,134.057d@015_0331 cintayitvā tam ādāya kārmukārthe nyayojayat 13,134.057d@015_0332 viṣṇor mama ca sāmarthyaṃ jñātvā lokapitāmahaḥ 13,134.057d@015_0333 dhanuṣī dve tadā prādād viṣṇave ca mamaiva ca 13,134.057d@015_0334 pinākaṃ nāma me cāpaṃ śārṅgaṃ nāma harer dhanuḥ 13,134.057d@015_0335 tṛtīyam avaśeṣeṇa gāṇḍīvam abhavad dhanuḥ 13,134.057d@015_0336 tac ca somāya nirdiśya brahmalokaṃ gataḥ punaḥ 13,134.057d@015_0337 umā 13,134.057d@015_0337 etat te sarvam ākhyātaṃ śastrāgamam anindite 13,134.057d@015_0338 bhagavan sarvabhūteśa pinākaparaśupriya 13,134.057d@015_0339 vāhaneṣu tathānyeṣu satsu bhūtapate tava 13,134.057d@015_0340 ayaṃ tu vṛṣabhaḥ kasmād vāhanatvam upāgamat 13,134.057d@015_0341 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0341 eṣa me saṃśayo deva taṃ me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0342 tad ahaṃ te pravakṣyāmi vāhanaṃ sa yathābhavat 13,134.057d@015_0343 ādisarge purā gāvaḥ śvetavarṇāḥ śucismite 13,134.057d@015_0344 balasaṃhananopetā darpayuktāś caranti tāḥ 13,134.057d@015_0345 ahaṃ tu tapa ātiṣṭhe tasmin kāle śubhānane 13,134.057d@015_0346 ekapādaś cordhvabāhur lokārthaṃ himavadgirau 13,134.057d@015_0347 gāvo me pārśvam āviśya darpotsiktāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_0348 sthānabhraṃśaṃ tu me devi cakrire bahuśas tathā 13,134.057d@015_0349 apacāreṇa caitāsāṃ manaḥkṣobho 'bhavan mama 13,134.057d@015_0350 tasmād dagdhā mayā gāvo roṣāviṣṭena cetasā 13,134.057d@015_0351 tasmiṃs tu vyasane ghore vartamāne paśūn prati 13,134.057d@015_0352 anena vṛṣabheṇāhaṃ śamitaḥ saṃprasādanaiḥ 13,134.057d@015_0353 tadāprabhṛti śāntāś ca varṇabhedatvam āgatāḥ 13,134.057d@015_0354 śveto 'yaṃ vṛṣabho devi pūrvasaṃskārasaṃyutaḥ 13,134.057d@015_0355 vāhanatve dhvajatve me tadāprabhṛti yojitaḥ 13,134.057d@015_0356 tasmān me gopatitvaṃ ca devair gobhiś ca kalpitam 13,134.057d@015_0357 umā 13,134.057d@015_0357 prasannaś cābhavaṃ devi tadā gopatitāṃ gataḥ 13,134.057d@015_0358 bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_0359 āvāseṣu vicitreṣu ramyeṣu ca śubheṣu ca 13,134.057d@015_0360 satsu cānyeṣu deśeṣu śmaśāne ramase katham 13,134.057d@015_0361 keśāsthikalile bhīme kapālaśatasaṃkule 13,134.057d@015_0362 sṛgālagṛdhrasaṃpūrṇe śavadhūmasamākule 13,134.057d@015_0363 citāgniviṣame ghore gahane ca bhayānake 13,134.057d@015_0364 evaṃ kalevarakṣetre durdarśe ramase katham 13,134.057d@015_0365 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0365 eṣa me saṃśayo deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0366 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0367 āvāsārthaṃ purā devi śuddhānveṣī śucismite 13,134.057d@015_0368 nādhyagacchaṃ ciraṃ kālaṃ deśaṃ śucitamaṃ śubhe 13,134.057d@015_0369 eṣa me 'bhiniveśo 'bhūt tasmin kāle prajāḥ prati 13,134.057d@015_0370 ākulaṃ sumahad ghoraṃ prādurāsīt samantataḥ 13,134.057d@015_0371 saṃbhūtā bhūtasṛṣṭiś ca ghorā lokabhayāvahā 13,134.057d@015_0372 nānāvarṇavirūpāś ca tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ prahāriṇaḥ 13,134.057d@015_0373 piśācarakṣovadanāḥ prāṇināṃ prāṇahāriṇaḥ 13,134.057d@015_0374 yatas tataś caranti sma nighnantaḥ prāṇino bhṛśam 13,134.057d@015_0375 evaṃ loke kṣayaṃ yāte prāṇihīne pitāmahaḥ 13,134.057d@015_0376 cintayaṃs tatpratīkāraṃ māṃ ca śaktaṃ hi nigrahe 13,134.057d@015_0377 evaṃ jñātvā tadā brahmā tasmin karmaṇy ayojayat 13,134.057d@015_0378 tac ca prāṇidayārthaṃ tu mayāpy anumataṃ priye 13,134.057d@015_0379 tasmāt saṃrakṣitā devi bhūtebhyaḥ prāṇino bhayāt 13,134.057d@015_0380 asmāc chmaśānān medhyaṃ tu nāsti kiṃ cid anindite 13,134.057d@015_0381 niḥsaṃpātaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāc chucitamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_0382 bhūtasṛṣṭiṃ tu tāṃ cāhaṃ śmaśāne saṃnyaveśayam 13,134.057d@015_0383 tatrasthaḥ sarvalokānāṃ vinihanmi priye bhayam 13,134.057d@015_0384 na ca bhūtagaṇenāhaṃ vinā vasitum utsahe 13,134.057d@015_0385 tasmān me saṃnivāsāya śmaśāne rocate manaḥ 13,134.057d@015_0386 medhyakāmair dvijair nityaṃ medhyam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_0387 ācaradbhir vrataṃ raudraṃ mokṣakāmaiś ca sevyate 13,134.057d@015_0388 sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānam iti priye 13,134.057d@015_0389 kapālaśatasaṃpūrṇaṃ bhīmarūpaṃ bhayānakam 13,134.057d@015_0390 madhyāhne saṃdhyayos tatra nakṣatre rudradaivate 13,134.057d@015_0391 āyuṣkāmair aśuddhair vā na gantavyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0392 mad anyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam 13,134.057d@015_0393 tatrastho 'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dine dine 13,134.057d@015_0394 manniyogād bhūtasaṃghā na ca ghnantīha kiṃ cana 13,134.057d@015_0395 tasmāl lokahitārthāya śmaśāne ramayāmy aham 13,134.057d@015_0396 umā 13,134.057d@015_0396 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0397 bhagavan devadeveśa trinetra vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0398 piṅgalaṃ vikṛtaṃ bhāti rūpaṃ te subhayānakam 13,134.057d@015_0399 bhasmadigdhaṃ virūpākṣaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ jaṭākulam 13,134.057d@015_0400 vyāghroragatvaksaṃvītaṃ kapilaśmaśrusaṃtatam 13,134.057d@015_0401 raudraṃ bhayānakaṃ ghoraṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam 13,134.057d@015_0402 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0402 kimartham īdṛśaṃ rūpaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0403 tad ahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_0404 dvividho laukiko bhāvaḥ śītam uṣṇam iti priye 13,134.057d@015_0405 tayor vigrathitaṃ sarvaṃ saumyāgneyam idaṃ jagat 13,134.057d@015_0406 saumyatvaṃ satataṃ viṣṇau mayy āgneyaṃ pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_0407 anena vapuṣā nityaṃ sarvalokān bibharmy aham 13,134.057d@015_0408 raudrākṛti virūpākṣaṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam 13,134.057d@015_0409 āgneyam iti me rūpaṃ devi lokahite ratam 13,134.057d@015_0410 yady ahaṃ viparītaḥ syām etat tyaktvā śubhānane 13,134.057d@015_0411 tadaiva sarvalokānāṃ viparītaṃ pravartate 13,134.057d@015_0412 tasmān mayedaṃ dhriyate rūpaṃ lokahitaiṣiṇā 13,134.057d@015_0413 umā 13,134.057d@015_0413 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0414 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_0415 kimarthaṃ candrarekhā te śirobhāge virocate 13,134.057d@015_0416 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0416 śrotum icchāmy ahaṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0417 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_0418 purāhaṃ kāraṇād devi kopayuktaḥ śucismite 13,134.057d@015_0419 dakṣayajñavadhārthāya bhūtasaṃghasamāvṛtaḥ 13,134.057d@015_0420 tasmin kratuvadhe ghore yajñabhāganimittataḥ 13,134.057d@015_0421 devā vibhraṃśitās te vai yeṣāṃ bhāgaḥ kratau kṛtaḥ 13,134.057d@015_0422 somas tatra mayā devi kupitena bhṛśārditaḥ 13,134.057d@015_0423 paśyaṃś cānaparādhī san pādāṅguṣṭhena pīḍitaḥ 13,134.057d@015_0424 tathā vinikṛtenāhaṃ sāmapūrvaṃ prasāditaḥ 13,134.057d@015_0425 tan me cintayataś cāsīt paścāttāpaḥ punaḥ priye 13,134.057d@015_0426 tadāprabhṛti somaṃ hi śirasā dhārayāmy aham 13,134.057d@015_0427 evaṃ me pāpahānis tu bhaved iti matir mama 13,134.057d@015_0428 tadāprabhṛti vai somo mūrdhni saṃdṛśyate sadā 13,134.057d@015_0428 nāradaḥ 13,134.057d@015_0429 evaṃ bruvati deveśe vismitāḥ paramarṣayaḥ 13,134.057d@015_0430 vāgbhiḥ sāñjalimālābhir abhituṣṭuvur īśvaram 13,134.057d@015_0431 namaḥ śaṃkara deveśa namaḥ sarvajagadguro 13,134.057d@015_0432 namo devādidevāya namaḥ śaśikalādhara 13,134.057d@015_0433 namo ghoratarād ghora namo rudra bhayaṃkara 13,134.057d@015_0434 namaḥ śāntatarāc chānta namaś candrasya pālaka 13,134.057d@015_0435 namaḥ somāya devāya namas tubhyaṃ caturmukha 13,134.057d@015_0436 namo bhūtapate śaṃbho jahnukanyāmbuśekhara 13,134.057d@015_0437 namas triśūlahastāya pannagābharaṇāya ca 13,134.057d@015_0438 namo 'stu viṣamākṣāya dakṣayajñapradāhaka 13,134.057d@015_0439 namo 'stu bahunetrāya lokarakṣaṇatatpara 13,134.057d@015_0440 aho devasya māhātmyaṃ mahādevasya vai kṛpā 13,134.057d@015_0441 evaṃ dharmaparatvaṃ ca devadevasya cārhati 13,134.057d@015_0442 evaṃ bruvatsu muniṣu vaco devy abravīd dharam 13,134.057d@015_0443 prītyarthaṃ ca munīnāṃ sā kṣaṇajñā paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0444 bhagavan devadeveśa sarvalokanamaskṛta 13,134.057d@015_0445 asya vai ṛṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā 13,134.057d@015_0446 varṇāśramagataṃ dharmaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ 13,134.057d@015_0447 na tṛptir asti deveśa śravaṇīyaṃ hi te vacaḥ 13,134.057d@015_0448 sadharmacāriṇī ceyaṃ bhaktā ceyam iti prabho 13,134.057d@015_0449 vaktum arhasi deveśa lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0450 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0450 yāthātathyena tat sarvaṃ vaktum arhasi śaṃkara 13,134.057d@015_0451 hanta te kathayiṣyāmi yat te devi manaḥpriyam 13,134.057d@015_0452 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ dharmaṃ varṇāśramāśritam 13,134.057d@015_0453 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ceti caturvidhāḥ 13,134.057d@015_0454 brahmaṇā vihitāḥ pūrvaṃ lokatantram abhīpsatā 13,134.057d@015_0455 karmāṇi ca tadarhāṇi śāstreṣu vihitāni vai 13,134.057d@015_0456 yadi cedekavarṇaṃ syāj jagat sarvaṃ vinaśyati 13,134.057d@015_0457 sahaiva devair varṇāni catvāri vihitāny uta 13,134.057d@015_0458 mukhato brāhmaṇāḥ sṛṣṭās tasmāt te vāgviśāradāḥ 13,134.057d@015_0459 bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭās tasmād bāhubalānvitāḥ 13,134.057d@015_0460 udarād udgatā vaiśyās tasmād vārtopajīvinaḥ 13,134.057d@015_0461 śūdrāś ca pādataḥ sṛṣṭās tasmāt te paricārakāḥ 13,134.057d@015_0462 teṣāṃ dharmāṃś ca karmāṇi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0463 viprāḥ kṛtā bhūmidevā lokānāṃ dhāraṇe kṛtāḥ 13,134.057d@015_0464 te kaiś cin nāvamantavyā brāhmaṇā hitam icchubhiḥ 13,134.057d@015_0465 yadi te brāhmaṇā na syur dānayogavahāḥ sadā 13,134.057d@015_0466 ubhayor lokayor devi sthitir na syāt samāsataḥ 13,134.057d@015_0467 lokeṣu durlabhaṃ kiṃ tu brāhmaṇatvam iti smṛtam 13,134.057d@015_0468 abudho vā daridro vā pūjanīyaḥ sadaiva saḥ 13,134.057d@015_0469 brāhmaṇaṃ yo 'vamanyeta nindayet krośayec ca vā 13,134.057d@015_0470 prahareta hared vāpi dhanaṃ teṣāṃ narādhamaḥ 13,134.057d@015_0471 kārayed dhīnakarmāṇi kāmalobhavimohanāt 13,134.057d@015_0472 sa ca mām avamanyeta māṃ krośati ca nindati 13,134.057d@015_0473 mām eva praharen mūḍho maddhanasyāpahārakaḥ 13,134.057d@015_0474 mamaiva prekṣaṇaṃ kṛtvā nandate mūḍhacetanaḥ 13,134.057d@015_0475 svādhyāyo yajanaṃ dānaṃ tasya dharma iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0476 karmāṇy adhyāpanaṃ caiva yājanaṃ ca pratigrahaḥ 13,134.057d@015_0477 satyaṃ śāntis tapaḥ śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0478 vikrayo rasadhānyānāṃ brāhmaṇasya vigarhitaḥ 13,134.057d@015_0479 anāpadi ca śūdrānnaṃ vṛṣalīsaṃgrahas tathā 13,134.057d@015_0480 tapa eva sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_0481 sa tu dharmārtham utpannaḥ pūrvaṃ dhātrā tapobalāt 13,134.057d@015_0482 tasyopanayanaṃ dharmo nityaṃ codakadhāraṇam 13,134.057d@015_0483 rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇam 13,134.057d@015_0484 agnikāryaṃ paro dharmo nityaṃ yajñopavītitā 13,134.057d@015_0485 śūdrānnavarjanaṃ dharmo dharmaḥ satpathasevanam 13,134.057d@015_0486 dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tathā 13,134.057d@015_0487 amṛtāśyaṃ paraṃ dharmo gṛhapuṣpabalis tathā 13,134.057d@015_0488 gṛhasaṃmārjanaṃ dharma ālepanavidhis tathā 13,134.057d@015_0489 atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam 13,134.057d@015_0490 iṣṭayaḥ paśubandhāś ca vidhipūrvaṃ paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0491 daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmo vai gṛhamedhinām 13,134.057d@015_0492 eṣa dvijanmano dharmo gārhasthye dharmadhāraṇam 13,134.057d@015_0493 yas tu kṣatragato dharmas tvayā devi pracoditaḥ 13,134.057d@015_0494 tam ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0495 kṣatriyās tu tathā devi prajānāṃ pālane smṛtāḥ 13,134.057d@015_0496 yadi na kṣatriyo loke jagat syād adharottaram 13,134.057d@015_0497 rakṣaṇāt kṣatriyair eva jagad bhavati śāśvatam 13,134.057d@015_0498 tasyāpy adhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharmataḥ smṛtam 13,134.057d@015_0499 bhītānāṃ rakṣaṇaṃ caiva pāpānām anuśāsanam 13,134.057d@015_0500 satāṃ saṃpoṣaṇaṃ caiva karaṣaḍbhāgajīvanam 13,134.057d@015_0501 utsāhaḥ śastrajīvitvaṃ tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0502 bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,134.057d@015_0503 samyag raṇadhṛto dharmo dharmaḥ paurahitakriyā 13,134.057d@015_0504 vyavahārasthitir nityaṃ guṇam etan mahīpateḥ 13,134.057d@015_0505 ārtahastaprado rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam 13,134.057d@015_0506 evaṃ te vihitāḥ pūrvair dharmāḥ karmavidhānataḥ 13,134.057d@015_0507 tathaiva devi vaiśyāś ca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_0508 anye tān upajīvanti pratyakṣaphaladā hi te 13,134.057d@015_0509 yadi na syus tathā vaiśyā na bhaveyus tathā pare 13,134.057d@015_0510 teṣām adhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharma iṣyate 13,134.057d@015_0511 vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣis tathā 13,134.057d@015_0512 agnihotraparispandās trayo varṇā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_0513 vāṇijyaṃ satpathe sthānam ātitheyaṃ sadā bhavet 13,134.057d@015_0514 viprāṇāṃ svāgataṃ nyāyo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0515 tilagandharasāś caiva na vikreyāḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_0516 vaṇikpatham upāsadbhir vaiśyair vaiśyapathi sthitaiḥ 13,134.057d@015_0517 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,134.057d@015_0518 evaṃ te vihitā devi lokayātrā svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_0519 tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharmaprasādhakāḥ 13,134.057d@015_0520 śūdrāś ca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate 13,134.057d@015_0521 trayaḥ pūrve śūdramūlās tasmāt karmakarāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_0522 brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_0523 vārtā ca kārukarmāṇi śilpaṃ nāṭyaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0524 ahiṃsakaḥ śubhācāro daivatadvijavandakaḥ 13,134.057d@015_0525 śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ svadharmeṇopayujyate 13,134.057d@015_0526 evamādi tathānyac ca śūdrakarma iti smṛtam 13,134.057d@015_0527 te 'py evaṃ vihitā loke karmayogāḥ śubhānane 13,134.057d@015_0528 evaṃ caturṇāṃ varṇānāṃ puṇyalokāḥ paratra ca 13,134.057d@015_0529 vihitāś ca tathā dṛṣṭā yathāvad dharmacāriṇām 13,134.057d@015_0530 eṣa varṇāśrayo dharmaḥ karma caiva tadarpaṇam 13,134.057d@015_0531 umā 13,134.057d@015_0531 kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0532 bhagavan devadeveśa namas te vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0533 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0533 śrotum icchāmy ahaṃ deva dharmam āśramiṇāṃ vibho 13,134.057d@015_0534 athāśramagataṃ dharmaṃ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0535 āśramāṇāṃ tu yo dharmaḥ kriyate brahmavādibhiḥ 13,134.057d@015_0536 gṛhasthaḥ pravaras teṣāṃ gārhasthyavratam āśritaḥ 13,134.057d@015_0537 pañcayajñakriyā śaucaṃ dāratuṣṭir atandritā 13,134.057d@015_0538 ṛtukālābhigamanaṃ dānayajñatapāṃsi ca 13,134.057d@015_0539 avipravāsas tasyeṣṭaṃ svādhyāyaś cāgnipūjanam 13,134.057d@015_0540 atithīnām ābhimukhyaṃ śaktyā ceṣṭanimantraṇam 13,134.057d@015_0541 anugrahaś ca sarveṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_0542 evamādi śubhaṃ cānyat kuryāt tadvṛttavān gṛhī 13,134.057d@015_0543 evaṃ saṃcaratas tasya puṇyalokā na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_0544 tathaiva vānaprasthasya dharmāḥ proktāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0545 gṛhavāsaṃ samutsṛjya niścityaikamanāḥ śubhaiḥ 13,134.057d@015_0546 vanyair eva sadāhārair vartayed iti ca sthitiḥ 13,134.057d@015_0547 bhūmiśayyā jaṭāḥ śmaśrucarmavalkaladhāraṇam 13,134.057d@015_0548 devatātithisatkāro mahākṛcchrābhipūjanam 13,134.057d@015_0549 agnihotraṃ triṣavaṇaṃ nityaṃ tasya vidhīyate 13,134.057d@015_0550 brahmacaryaṃ kṣamā śaucaṃ tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0551 evaṃ sa vigate prāṇe devaloke mahīyate 13,134.057d@015_0552 yatidharmās tathā devi saṅgāṃs tyaktvā yatas tataḥ 13,134.057d@015_0553 ākiṃcanyam anārambhaḥ sarvataḥ śaucam ārjavam 13,134.057d@015_0554 sarvatra bhaikṣacaryā ca sarvatraiva vivāsanam 13,134.057d@015_0555 sadā dhyānaparatvaṃ ca doṣaśuddhiḥ kṣamā dayā 13,134.057d@015_0556 tattvānugatabuddhitvaṃ tasya dharmavidhir bhavet 13,134.057d@015_0557 brahmacārī ca yo devi janmaprabhṛti dīkṣitaḥ 13,134.057d@015_0558 brahmacaryaparo bhūtvā saṃśrayed gurum ātmanaḥ 13,134.057d@015_0559 sarvakāleṣu sarvatra gurupūjāṃ samācaret 13,134.057d@015_0560 bhaikṣacaryāgnikāryaṃ ca sadā jalaniṣevaṇam 13,134.057d@015_0561 svādhyāyaḥ satataṃ devi tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0562 tasya ceṣṭā tu gurvartham āprāṇāntam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0563 guror abhāve tatputre guruvad vṛttim ācaret 13,134.057d@015_0564 evaṃ so 'py amalāṃl lokān brāhmaṇaḥ pratipadyate 13,134.057d@015_0565 eṣa te kathito devi dharmaś cāśramavāsinām 13,134.057d@015_0566 cāturvarṇyāśrame yukto loka ity eva vidyate 13,134.057d@015_0567 umā 13,134.057d@015_0567 kathitaṃ te samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0568 bhagavan devadeveśa tripurāntaka śaṃkara 13,134.057d@015_0569 ayaṃ tv ṛṣigaṇo deva tapas tepa iti prabho 13,134.057d@015_0570 tapasā karśitā nityaṃ taporjanaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0571 asya kiṃlakṣaṇo dharmaḥ kīdṛśaś cāgamas tathā 13,134.057d@015_0572 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me vada varaprada 13,134.057d@015_0572 nāradaḥ 13,134.057d@015_0573 evaṃ vadantyāṃ rudrāṇyām ṛṣayaḥ sādhu sādhv iti 13,134.057d@015_0574 abruvan hṛṣṭamanasaḥ sarve tadgatamānasāḥ 13,134.057d@015_0575 śṛṇvantīm ṛṣidharmāṃs tu ṛṣayaś cābhyapūjayan 13,134.057d@015_0576 tvatprasādād vayaṃ devi śroṣyāmaḥ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0577 dhanyāḥ khalu vayaṃ sarve pādamūlaṃ tavāśritāḥ 13,134.057d@015_0578 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0578 iti sarve tadā devīṃ vācā samabhipūjayan 13,134.057d@015_0579 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmā manasvini 13,134.057d@015_0580 hanta te kathayiṣyāmi munidharmaṃ śucismite 13,134.057d@015_0581 vānaprasthaṃ samāśritya kriyate bahudhā naraiḥ 13,134.057d@015_0582 bahuśākho bahuvidha ṛṣidharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0583 prāyaśaḥ svargabhogārtham ṛṣibhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0584 tathā saṃcaratāṃ teṣāṃ devi dharmavidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0585 bhūtvā pūrvaṃ gṛhasthas tu putrānṛṇyam avāpya ca 13,134.057d@015_0586 kalatrakāryaṃ saṃsthāpya kāraṇāt saṃtyajed gṛham 13,134.057d@015_0587 avasthāpya mano dhṛtyā vyavasāyapuraḥsaraḥ 13,134.057d@015_0588 nirdvaṃdvo vā sadāro vā vanavāsāya saṃvrajet 13,134.057d@015_0589 deśāḥ paramapuṇyā ye nadīvanasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0590 ābādhamuktāḥ prāyeṇa tīrthāyatanasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0591 tatra gatvā vidhiṃ jñātvā dīkṣāṃ kuryād yathākramam 13,134.057d@015_0592 dīkṣitvaikamanā bhūtvā paricaryāṃ samācaret 13,134.057d@015_0593 kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca sarvadevapraṇāmanam 13,134.057d@015_0594 śakṛdālepanaṃ kāye tyaktadoṣāpramāditā 13,134.057d@015_0595 sāyaṃ prātaś cābhiṣekam agnihotraṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_0596 kāyaśaucaṃ ca kāryaṃ ca jaṭāvalkaladhāraṇam 13,134.057d@015_0597 satataṃ vanacaryā ca samitkusumakāraṇāt 13,134.057d@015_0598 nīvāragrahaṇaṃ kāle śākamūlopacāyanam 13,134.057d@015_0599 sadāyatanaśaucaṃ ca tasya dharmāya ceṣyate 13,134.057d@015_0600 atithīnām ābhimukhyaṃ tatparatvaṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_0601 pādyāsanābhyāṃ saṃpūjā tathāhāranimantraṇam 13,134.057d@015_0602 agrāmyapacanaṃ kāle pitṛdevārcanaṃ tathā 13,134.057d@015_0603 paścād atithisatkāras tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0604 śiṣṭair dharmāsane caiva dharmārthasahitāḥ kathāḥ 13,134.057d@015_0605 pratiśrayavibhāgaś ca bhūmiśayyā śilāsu vā 13,134.057d@015_0606 vratopavāsayogaś ca kṣamā cendriyanigrahaḥ 13,134.057d@015_0607 divā rātrau yathāyogaṃ śaucaṃ dharmārthacintanā 13,134.057d@015_0608 evaṃ dharmāḥ purā dṛṣṭāḥ sāmānyā vanavāsinām 13,134.057d@015_0609 evaṃ vai yatamānasya kāladharmo yadā bhavet 13,134.057d@015_0610 tadaiva so 'bhijāyeta svargalokaṃ śucismite 13,134.057d@015_0611 tatra saṃvihitā bhogāḥ svargastrībhir anindite 13,134.057d@015_0612 paribhraṣṭo yadā svargād viśiṣṭas tu bhaven nṛpa 13,134.057d@015_0613 evaṃ dharmaḥ sadā devi sarveṣāṃ vanavāsinām 13,134.057d@015_0614 umā 13,134.057d@015_0614 etat te kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0615 bhagavan devadeveśa ṛṣīṇāṃ caritaṃ śubham 13,134.057d@015_0616 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0616 viśeṣadharmān icchāmi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_0617 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0618 vananityair vanaratair vānaprasthair maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_0619 vanaṃ gurum ivālambya vastavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_0620 vīraśayyām upāsadbhir vīrasthānopasevibhiḥ 13,134.057d@015_0621 vratopavāsair bahubhir grīṣme pañcatapais tathā 13,134.057d@015_0622 pañcayajñaparair nityaṃ paurṇamāsyaparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_0623 maṇḍūkaśāyair hemante śaivālāṅkurabhojanaiḥ 13,134.057d@015_0624 cīravalkalasaṃvītair mṛgājinadharais tathā 13,134.057d@015_0625 cāturmāsyaparaiḥ kaiś cid devadharmaparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_0626 evaṃvidhair vanagatais tapyate sumahat tapaḥ 13,134.057d@015_0627 evaṃ kṛtvā śubhaṃ karma paścād yāti triviṣṭapam 13,134.057d@015_0628 tatrāpi sumahat kālaṃ sa vihṛtya yathāsukham 13,134.057d@015_0629 jāyate mānuṣe loke dānabhogasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0630 umā 13,134.057d@015_0630 tapoviśeṣasaṃyuktāḥ kathitās te śucismite 13,134.057d@015_0631 bhagavan sarvabhūteśa teṣu ye dārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0632 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0632 kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0633 ya ekapatnīdharmāṇaś caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0634 vindhyapādeṣu ye ke cid ye ca naimiṣavāsinaḥ 13,134.057d@015_0635 puṣkareṣu ca ye cānye nadīvanasamāśritāḥ 13,134.057d@015_0636 sarve te vidhidṛṣṭena caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0637 hiṃsādrohavimuktāś ca sarvabhūtānukampinaḥ 13,134.057d@015_0638 śāntā dāntā jitakrodhāḥ sarvātithyaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0639 prāṇiṣv ātmopamā nityam ṛtukālābhigāminaḥ 13,134.057d@015_0640 svadārasahitā devi caranti vratam uttamam 13,134.057d@015_0641 vasanti sukham avyagrāḥ putradārasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0642 teṣāṃ paricchadārambhāḥ kṛtyopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_0643 gṛhasthavad vidhīyante yathāyogaṃ pramāṇataḥ 13,134.057d@015_0644 poṣaṇārthaṃ ca dārāṇām agnikāryārtham eva ca 13,134.057d@015_0645 gāvaś ca karṣaṇaṃ caiva sarvam etad vidhīyate 13,134.057d@015_0646 evaṃ vanagatair devi kartavyaṃ dārasaṃyutaiḥ 13,134.057d@015_0647 te svadāraiḥ samāyānti puṇyāṃl lokān dṛḍhavratāḥ 13,134.057d@015_0648 patibhiḥ saha ye dārāś caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0649 avyagrabhāvād aikātmyāt te ca gacchanti vai divam 13,134.057d@015_0650 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0650 umā 13,134.057d@015_0651 bhagavan devadeveśa teṣāṃ karmaphalaṃ vibho 13,134.057d@015_0652 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0652 śrotum icchāmy ahaṃ deva prasādāt te varaprada 13,134.057d@015_0653 vānaprasthagataṃ sarvaṃ phalapākaṃ śṛṇu priye 13,134.057d@015_0654 agniyogaṃ vrajan grīṣme naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0655 rudraloke hi jāyeta vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_0656 udavāsavrataṃ kurvan varṣakāle dṛḍhavrataḥ 13,134.057d@015_0657 somaloke 'bhijāyeta naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0658 kāṣṭhavan maunam āsthāya naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0659 marutāṃ lokam āsthāya tatra bhogaiś ca yujyate 13,134.057d@015_0660 kaṇṭaśarkarasaṃyukte sthaṇḍile saṃviśen muniḥ 13,134.057d@015_0661 yakṣaloke 'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa 13,134.057d@015_0662 varṣāṇāṃ bhogasaṃyukto naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0663 vīrāsanagato yas tu kaṇṭakāphalakāśritaḥ 13,134.057d@015_0664 gandharveṣv abhijāyeta naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0665 vīrasthāyī cordhvabāhur naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0666 devaloke 'bhijāyeta divyabhogasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0667 pādāṅguṣṭhena yas tiṣṭhed ūrdhvabāhur jitendriyaḥ 13,134.057d@015_0668 indraloke 'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa 13,134.057d@015_0669 āhāraniyamaṃ kṛtvā munir dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0670 nāgaloke 'bhijāyeta saṃvatsaragaṇān bahūn 13,134.057d@015_0671 evaṃ dṛḍhavratā devi vānaprasthāś ca karmabhiḥ 13,134.057d@015_0672 sthāneṣu teṣu tiṣṭhanti tadvad bhogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0673 tebhyo bhraṣṭāḥ punar devi jāyante nṛṣu bhoginaḥ 13,134.057d@015_0674 varṇottamakuleṣv eva dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0675 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0675 umā 13,134.057d@015_0676 eṣāṃ yāyāvarāṇāṃ tu dharmam icchāmi mānada 13,134.057d@015_0677 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0677 kṛpayā parayāviṣṭas taṃ me brūhi maheśvara 13,134.057d@015_0678 dharmaṃ yāyāvarāṇāṃ tu śṛṇu bhāmini tatparā 13,134.057d@015_0679 vratopavāsaśuddhāṅgās tīrthasnānaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0680 dhṛtimantaḥ kṣamāyuktāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0681 pakṣamāsopavāsaiś ca karśitā dharmadarśinaḥ 13,134.057d@015_0682 varṣaśītātapair eva kurvantaḥ paramaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0683 kālayogena gacchanti śakralokaṃ śucismite 13,134.057d@015_0684 tatra te bhogasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0685 divyabhūṣaṇasaṃyuktā vimānavaram āsthitāḥ 13,134.057d@015_0686 vicaranti yathākāmaṃ divyastrīgaṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0687 umā 13,134.057d@015_0687 etat te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_0688 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0688 teṣāṃ cakracarāṇāṃ tu dharmam icchāmi vai prabho 13,134.057d@015_0689 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu śākaṭikaṃ śubhe 13,134.057d@015_0690 saṃvahanto dhuraṃ dāraiḥ śākaṭānāṃ tu sarvadā 13,134.057d@015_0691 prārthayante yathā grāmyāḥ śakaṭair bhaikṣacaryayā 13,134.057d@015_0692 taporjanaparādhīnās tapasā kṣīṇakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_0693 paryaṭanto diśaḥ sarvāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 13,134.057d@015_0694 svavaśād eva te mṛtyum abhikāṅkṣanti nityaśaḥ 13,134.057d@015_0695 indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasaṃcayāḥ 13,134.057d@015_0696 amaraiḥ saha te yānti devavad bhogasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0697 varāpsarobhiḥ saṃyuktāś cirakālam anindite 13,134.057d@015_0698 tenaiva kālayogena tridivaṃ yānti śobhane 13,134.057d@015_0699 tatra pramuditā bhogair vicaranti yathāsukham 13,134.057d@015_0700 umā 13,134.057d@015_0700 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0701 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0701 vaikhānasānāṃ vai dharmaṃ śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_0702 teṣu vaikhānasā nāma vānaprasthāḥ śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0703 tīvreṇa tapasā yuktā dīptimantaḥ svatejasā 13,134.057d@015_0704 satyavrataparādhīnās teṣāṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0705 aśmakuṭṭās tathānye ca dantolūkhalinas tathā 13,134.057d@015_0706 śīrṇaparṇāśinaś cānye uñchayanti tathāpare 13,134.057d@015_0707 kapotavratinaś cānye kāpotīṃ vṛttim āsthitāḥ 13,134.057d@015_0708 paśupracāraniratāḥ phenapāś ca tathāpare 13,134.057d@015_0709 mṛgavan mṛgacaryāyāṃ saṃcaranti tathāpare 13,134.057d@015_0710 abbhakṣā vāyubhakṣāś ca nirāhārās tathaiva ca 13,134.057d@015_0711 saṃcaranti tapo ghoraṃ vyādhimṛtyuvivarjitāḥ 13,134.057d@015_0712 svavaśād eva te mṛtyum abhikāṅkṣanti nityaśaḥ 13,134.057d@015_0713 indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasaṃcayāḥ 13,134.057d@015_0714 amaraiḥ saha te yānti devavad bhogasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0715 varāpsarobhiḥ saṃyuktāś cirakālam anindite 13,134.057d@015_0716 umā 13,134.057d@015_0716 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0717 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0717 bhagavañ śrotum icchāmi vālakhilyāṃs tapodhanān 13,134.057d@015_0718 dharmacaryāṃ tathā devi vālakhilyagatāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0719 mṛganirmokavasanā nirdvaṃdvās te tapodhanāḥ 13,134.057d@015_0720 aṅguṣṭhamātrāḥ suśroṇi sveṣv evāṅgeṣu saṃyutāḥ 13,134.057d@015_0721 te mṛtyuviṣayātītās tapaḥsiddhās tapobalāḥ 13,134.057d@015_0722 jitāhārā jitakrodhāḥ sarvabhogeṣu niḥspṛhāḥ 13,134.057d@015_0723 tapaścaraṇam icchanto lokārthaṃ paramodyatāḥ 13,134.057d@015_0724 udyantaṃ satataṃ sūryaṃ stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ 13,134.057d@015_0725 bhāskarasyaiva kiraṇaiḥ saha saṃyānti nityadā 13,134.057d@015_0726 dyotayante diśaḥ sarvā dharmajñāḥ satyavādinaḥ 13,134.057d@015_0727 teṣv eva nirmalaṃ satyaṃ lokārthaṃ tu pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_0728 loko 'yaṃ dhāryate devi teṣām eva tapobalāt 13,134.057d@015_0729 mahātmanāṃ tu tapasā satyena ca śucismite 13,134.057d@015_0730 kṣamayā ca mahābhāge bhūtānāṃ saṃsthitiṃ viduḥ 13,134.057d@015_0731 prajārtham api lokārthaṃ mahadbhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0732 tapasā prāpyate sarvaṃ tapasā prāpyate phalam 13,134.057d@015_0733 duṣprāpam api yal loke tapasā prāpyate hi tat 13,134.057d@015_0734 pañcabhūtasthitiś caiva lokasṛṣṭivivardhanam 13,134.057d@015_0735 etat sarvaṃ samāsena tapoyogād vinirmitam 13,134.057d@015_0736 tasmād ayaṃ ṛṣigaṇas tapas tepa iti priye 13,134.057d@015_0737 dharmānveṣī tapaḥ kartuṃ yatate satataṃ priye 13,134.057d@015_0738 amaratvaṃ vaśitvaṃ ca tapasā prārthayet sadā 13,134.057d@015_0739 etat te kathitaṃ sarvaṃ śṛṇvantyās te śrutaṃ priye 13,134.057d@015_0740 priyārtham ṛṣisaṃghasya lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0740 nāradaḥ 13,134.057d@015_0741 iti bruvantaṃ deveśam ṛṣayaś cāpi tuṣṭuvuḥ 13,134.057d@015_0742 umā 13,134.057d@015_0742 bhūyaḥ paramakaṃ yatnaṃ tadāprabhṛti cakrire 13,134.057d@015_0743 uktas tvayā trivargasya dharmaḥ paramakaḥ śubhaḥ 13,134.057d@015_0744 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0744 sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃs tad bravīhi me 13,134.057d@015_0745 brāhmaṇā lokasaṃsāre sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā 13,134.057d@015_0746 lokāṃs tārayituṃ yuktā martyeṣu kṣitidevatāḥ 13,134.057d@015_0747 teṣu tāvat pravakṣyāmi dharmaṃ śubhaphalodayam 13,134.057d@015_0748 brāhmaṇeṣv abhayo dharmaḥ paramaḥ śubhalakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_0749 ime hi dharmā lokārthaṃ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_0750 pṛthivyāṃ sajjanair nityaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me 13,134.057d@015_0751 svadāraniratir dharmo nityaṃ japyaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0752 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,134.057d@015_0753 śūdro dharmaparo nityaṃ śuśrūṣābhimanā bhavet 13,134.057d@015_0754 traividyo brāhmaṇo vṛddho na cādhyayanajīvakaḥ 13,134.057d@015_0755 trivargaṃ tu vyatikrāntas tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0756 ṣaṭ karmāṇi ca proktāni sṛṣṭāni brahmaṇā purā 13,134.057d@015_0757 dharmiṣṭhāni variṣṭhāni yāni tāni śṛṇūttame 13,134.057d@015_0758 yajanaṃ yājanaṃ caiva dānaṃ pātre pratigrahaḥ 13,134.057d@015_0759 adhyāpanam adhyayanaṃ ṣaṭkarmā dharmabhāg ṛjuḥ 13,134.057d@015_0760 nityasvādhyāyato dharmo nityayajñaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0761 dānaṃ praśasyate nityaṃ brāhmaṇeṣu trikarmasu 13,134.057d@015_0762 ayaṃ paramako dharmaḥ saṃvṛttaḥ satsu vidyate 13,134.057d@015_0763 garbhasthāne viśuddhānāṃ dharmasya niyamo mahān 13,134.057d@015_0764 pañcayajñaviśuddhātmā kratunityo 'nasūyakaḥ 13,134.057d@015_0765 dānto brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ 13,134.057d@015_0766 cakṣurdo manado jihvāsnigdhavarṇapradaḥ sadā 13,134.057d@015_0767 atithyabhyāgatarataḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,134.057d@015_0768 pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā 13,134.057d@015_0769 dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva yo dadāti sa dhārmikaḥ 13,134.057d@015_0770 prātar utthāya vai paścād bhojanena nimantrayet 13,134.057d@015_0771 satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0772 pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate 13,134.057d@015_0773 tad ahaṃ kīrtayiṣyāmi trivargeṣu ca yad yathā 13,134.057d@015_0774 ekenāṃśena dharmo 'rthaḥ kartavyo hitam icchatā 13,134.057d@015_0775 ekenāṃśena kāmārtham ekam aṃśaṃ vivardhayet 13,134.057d@015_0776 nivṛttilakṣaṇaḥ puṇyo dharmo mokṣe vidhīyate 13,134.057d@015_0777 tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi tāṃ śṛṇuṣva samāhitā 13,134.057d@015_0778 sarvabhūtadayā dharmo nivṛttiparamaḥ sadā 13,134.057d@015_0779 bubhukṣitaṃ pipāsārtam atithiṃ śrāntam āgatam 13,134.057d@015_0780 arcayanti varārohe teṣām api phalaṃ mahat 13,134.057d@015_0781 pātram ity eva dātavyaṃ sarvasmai dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_0782 āgamiṣyati yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati 13,134.057d@015_0783 kāle saṃprāptam atithiṃ bhoktukāmam upasthitam 13,134.057d@015_0784 cittaṃ saṃbhāvayet tatra vyāso 'yaṃ samupasthitaḥ 13,134.057d@015_0785 tasya pūjāṃ yathāśakti saumyacittaḥ prayojayet 13,134.057d@015_0786 cittamūlo bhaved dharmo dharmamūlaṃ bhaved yaśaḥ 13,134.057d@015_0787 tasmāt saumyena cittena dātavyaṃ devi sarvadā 13,134.057d@015_0788 saumyacittas tu yo dadyāt tad dhi dānam anuttamam 13,134.057d@015_0789 yathāmbubindubhiḥ sūkṣmaiḥ patadbhir medinītale 13,134.057d@015_0790 kedārāś ca taṭākāni sarāṃsi saritas tathā 13,134.057d@015_0791 toyapūrṇāni dṛśyante apratarkyāṇi śobhane 13,134.057d@015_0792 alpam alpam api hy etad dīyamānaṃ vivardhate 13,134.057d@015_0793 pīḍayāpi ca bhṛtyānāṃ dānam eva viśiṣyate 13,134.057d@015_0794 putradārā dhanaṃ dhānyaṃ na mṛtān anugacchati 13,134.057d@015_0795 śreyo dānaṃ ca bhogaś ca dhanaṃ prāpya yaśasvini 13,134.057d@015_0796 dānena hi mahābhāgā bhavanti manujādhipāḥ 13,134.057d@015_0797 nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti dānasamo nidhiḥ 13,134.057d@015_0798 nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param 13,134.057d@015_0799 āśrame yas tu tapyeta tapomūlaphalāśanaḥ 13,134.057d@015_0800 ādityābhimukho bhūtvā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ 13,134.057d@015_0801 maṇḍūkaśāyī hemante grīṣme pañcatapā bhavet 13,134.057d@015_0802 samyak tapaś carantīha śraddadhānā vanāśrame 13,134.057d@015_0803 gṛhāśramasya te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_0803 umā 13,134.057d@015_0804 gṛhāśramasya yā caryā vratāni niyamāś ca ye 13,134.057d@015_0805 yathā ca devatāḥ pūjyāḥ satataṃ gṛhamedhinā 13,134.057d@015_0806 yad yac ca parihartavyaṃ gṛhiṇā tithiparvasu 13,134.057d@015_0807 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0807 tat sarvaṃ śrotum icchāmi kathyamānaṃ tvayā prabho 13,134.057d@015_0808 gṛhāśramasya yan mūlaṃ phalaṃ dharmo 'yam uttamaḥ 13,134.057d@015_0809 pādaiś caturbhiḥ satataṃ dharmo yatra pratiṣṭhitaḥ 13,134.057d@015_0810 sārabhūtaṃ varārohe dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 13,134.057d@015_0811 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_0812 śuśrūṣate yaḥ pitaraḥ mātaraṃ ca gṛhāśrame 13,134.057d@015_0813 bhartāraṃ caiva yā nārī agnihotraṃ ca ye dvijāḥ 13,134.057d@015_0814 teṣu teṣu ca prīṇanti devā indrapurogamāḥ 13,134.057d@015_0815 umā 13,134.057d@015_0815 pitaraḥ pitṛlokasthāḥ svadharmeṇa sa rajyate 13,134.057d@015_0816 mātāpitṛviyuktānāṃ kā caryā gṛhamedhinām 13,134.057d@015_0817 vidhavānāṃ ca nārīṇāṃ bhavān etad bravītu me 13,134.057d@015_0817 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0818 devatātithiśuśrūṣā guruvṛddhābhivādanam 13,134.057d@015_0819 ahiṃsā sarvabhūtānām alobhaḥ satyasaṃdhatā 13,134.057d@015_0820 brahmacaryaṃ śaraṇyatvaṃ śaucaṃ pūrvābhibhāṣaṇam 13,134.057d@015_0821 kṛtajñatvam apaiśunyaṃ satataṃ dharmaśīlatā 13,134.057d@015_0822 dine dvir abhiṣekaṃ ca pitṛdaivatapūjanam 13,134.057d@015_0823 gavāhnikapradānaṃ ca saṃvibhāgo 'tithiṣv api 13,134.057d@015_0824 dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva dadyāt pādyāsanaṃ tathā 13,134.057d@015_0825 pañcame 'hani ṣaṣṭhe vā dvādaśe vāpy athāṣṭame 13,134.057d@015_0826 caturdaśe pañcadaśe brahmacārī sadā bhavet 13,134.057d@015_0827 śmaśrukarma śirobhyaṅgam añjanaṃ dantadhāvanam 13,134.057d@015_0828 naiteṣv ahaḥsu kurvīta teṣv alakṣmīḥ pratiṣṭhitā 13,134.057d@015_0829 vratopavāsaniyamas tapo dānaṃ ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_0830 bharaṇaṃ bhṛtyavargasya dīnānām anukampanam 13,134.057d@015_0831 paradāranivṛttiś ca svadāreṣu ratiḥ sadā 13,134.057d@015_0832 śarīram ekaṃ daṃpatyor vidhātrā pūrvanirmitam 13,134.057d@015_0833 tasmāt svadāranirato brahmacārī vidhīyate 13,134.057d@015_0834 śīlavṛttavinītasya nigṛhītendriyasya ca 13,134.057d@015_0835 ārjave vartamānasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ 13,134.057d@015_0836 priyātitheś ca kṣāntasya dharmārjitadhanasya ca 13,134.057d@015_0837 gṛhāśramapadasthasya kim anyaiḥ kṛtyam āśramaiḥ 13,134.057d@015_0838 yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ 13,134.057d@015_0839 tathā gṛhāśramaṃ prāpya sarve jīvanti cāśramāḥ 13,134.057d@015_0840 rājānaḥ sarvapāṣaṇḍāḥ sarve raṅgopajīvinaḥ 13,134.057d@015_0841 vyālagrāhāś ca dambhāś ca corā rājabhaṭās tathā 13,134.057d@015_0842 savidyāḥ sarvaśilpajñāḥ sarve caiva cikitsakāḥ 13,134.057d@015_0843 dūrādhvānaṃ prapannāś ca kṣīṇapathyodanā narāḥ 13,134.057d@015_0844 ete cānye ca bahavas tarkayanti gṛhāśramam 13,134.057d@015_0845 mārjārā mūṣikāḥ śvānaḥ sūkarāś ca śukās tathā 13,134.057d@015_0846 kapotakākacaṭakāḥ sarīsṛpaniṣeviṇaḥ 13,134.057d@015_0847 araṇyavāsinaś cānye saṃghā ye mṛgapakṣiṇām 13,134.057d@015_0848 evaṃ bahuvidhā devi loke 'smin sacarācarāḥ 13,134.057d@015_0849 gṛhe kṣetre bile caiva śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_0850 gṛhasthena kṛtaṃ karma sarvais tair upabhujyate 13,134.057d@015_0851 upayuktaṃ ca yat teṣāṃ matimān nānuśocati 13,134.057d@015_0852 dharma ity eva saṃkalpya yat tu tasya phalaṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0853 sarvayatnapraṇītasya hayamedhasya yat phalam 13,134.057d@015_0854 varṣe sa dvādaśe devi phalenaitena yujyate 13,134.057d@015_0855 āśāpāśavimokṣaś ca viddhi dharmam anuttamam 13,134.057d@015_0856 vṛkṣamūlacaro nityaṃ śūnyāgāraniveśanam 13,134.057d@015_0857 nadīpulinaśāyī ca nadītīram anuvrajan 13,134.057d@015_0858 vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ snehabandhena vai dvijaḥ 13,134.057d@015_0859 ātmany evātmano bhāvaṃ samāyojyeha te vane 13,134.057d@015_0860 ātmabhūto yatāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_0861 pavitranityo yuktaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0862 naikatra ramate sakto na caikagrāmagocaraḥ 13,134.057d@015_0863 yukto 'py aṭati yo 'yukto na caikapulineśayaḥ 13,134.057d@015_0864 umā 13,134.057d@015_0864 eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathe sthitaḥ 13,134.057d@015_0865 devadeva namas tubhyaṃ triyakṣa vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0866 śrutaṃ me bhagavan sarvaṃ tvatprasādān maheśvara 13,134.057d@015_0867 saṃgṛhītaṃ mayā tac ca tava vākyam anuttamam 13,134.057d@015_0868 idānīm asti saṃdeho mānuṣeṣv eva kaś cana 13,134.057d@015_0869 tulyapāṇiśiraḥkāyo rājāyam iti dṛśyate 13,134.057d@015_0870 kena karmavipākena sarvaprādhānyam arhati 13,134.057d@015_0871 sa cāpi daṇḍayan martyān bhartsayan vidhamann api 13,134.057d@015_0872 pretyabhāve kathaṃ lokāṃl labhate puṇyakarmaṇām 13,134.057d@015_0873 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0873 rājavṛttam ahaṃ tasmāc chrotum icchāmi mānada 13,134.057d@015_0874 tad ahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane 13,134.057d@015_0875 rājāyattaṃ hi tat sarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0876 mahatas tapaso devi phalaṃ rājyam iti smṛtam 13,134.057d@015_0877 tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_0878 tasmād rājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatas tataḥ 13,134.057d@015_0879 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_0880 tasmāt tasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye 13,134.057d@015_0881 arājake purā tv āsīt prajānāṃ saṃkulaṃ mahat 13,134.057d@015_0882 tad dṛṣṭvā saṃkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyaveśayat 13,134.057d@015_0883 tadāprabhṛti saṃdṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0884 tan me śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam 13,134.057d@015_0885 yathā pretya labhet svargaṃ yathā vīryaṃ yaśas tathā 13,134.057d@015_0886 pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayam utpādya vā punaḥ 13,134.057d@015_0887 rājadharmam anuṣṭhāya vidhivad bhoktum arhati 13,134.057d@015_0888 ātmānam eva prathamaṃ vinayair upapādayet 13,134.057d@015_0889 anu bhṛtyān prajāḥ paścād ity eṣa vinayakramaḥ 13,134.057d@015_0890 svāminaṃ copamāṃ kṛtvā prajās tadvṛttakāṅkṣayā 13,134.057d@015_0891 svayaṃ vinayasaṃpannā bhavantīha śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0892 tasmāt pūrvataraṃ rājā ātmānaṃ vinaye nayet 13,134.057d@015_0893 yo vinītaḥ svayaṃ rājā vinayaty eva vai prajāḥ 13,134.057d@015_0894 apahāsyo bhavet tādṛk svadoṣasyānavekṣaṇāt 13,134.057d@015_0895 vidyābhyāsair vṛddhayogair ātmānaṃ vinayaṃ nayet 13,134.057d@015_0896 vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasaṃjñitāḥ 13,134.057d@015_0897 indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvam udāhṛtam 13,134.057d@015_0898 ajaye sumahān doṣo rājānaṃ vinipātayet 13,134.057d@015_0899 pañcaiva svavaśān kṛtvā tadarthān pañca śoṣayet 13,134.057d@015_0900 ṣaḍ utsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca 13,134.057d@015_0901 śāstracakṣur nayaparo bhūtvā bhṛtyān samāharet 13,134.057d@015_0902 vṛttaśrutakulopetān upadhābhiḥ parīkṣitān 13,134.057d@015_0903 amātyān upadhātītān sāpasarpāñ jitendriyān 13,134.057d@015_0904 yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu 13,134.057d@015_0905 amātyā buddhisaṃpannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam 13,134.057d@015_0906 durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_0907 anuraktaṃ balaṃ sāram advaidhaṃ mitram eva ca 13,134.057d@015_0908 etāḥ prakṛtayaḥ ṣaṭ ca svāmī ca nayatattvavit 13,134.057d@015_0909 prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvam etad vinirmitam 13,134.057d@015_0910 ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāl lokahitaṃ nṛpaḥ 13,134.057d@015_0911 ātmarakṣā nṛpendrasya prajārakṣārtham iṣyate 13,134.057d@015_0912 tasmāt satatam ātmānaṃ saṃrakṣed apramādavān 13,134.057d@015_0913 bhojanācchādanāt snānād bahir niṣkramaṇād api 13,134.057d@015_0914 nityaṃ strīgaṇasaṃyogād rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0915 svebhyaś caiva parebhyaś ca śastrād api viṣād api 13,134.057d@015_0916 satataṃ putradārebhyo rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0917 sarvebhya eva sthānebhyo rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0918 prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet 13,134.057d@015_0919 prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham 13,134.057d@015_0920 prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ hi prajāhitam 13,134.057d@015_0921 prajārthaṃ tasya sarvasvam ātmārthaṃ na vidhīyate 13,134.057d@015_0922 prakṛtīnāṃ vivādārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca 13,134.057d@015_0923 ubhayoḥ pakṣayor vādaṃ śrutvā caiva yathātatham 13,134.057d@015_0924 tam arthaṃ vimṛśed buddhyā svayam ā tattvadarśanāt 13,134.057d@015_0925 tadvidbhir bahubhir vṛddhaiḥ sahāsīno narottamaiḥ 13,134.057d@015_0926 kartāram aparādhaṃ ca deśakālau nayānayau 13,134.057d@015_0927 jñātvā samyag yathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayen nṛṣu 13,134.057d@015_0928 evaṃ kurvaṃl labhed dharmaṃ pakṣapātavivarjanāt 13,134.057d@015_0929 pratyakṣāptopadeśābhyām anumānena vā punaḥ 13,134.057d@015_0930 boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0931 cāraiḥ karmapravṛttyā ca tad vijñāya vicārayan 13,134.057d@015_0932 aśubhaṃ nirharet sadyo joṣayec chubham ātmanaḥ 13,134.057d@015_0933 garhyān vigarhayed eva pūjyān saṃpūjayet tathā 13,134.057d@015_0934 daṇḍyāṃś ca daṇḍayed devi nātra kāryā vicāraṇā 13,134.057d@015_0935 pañcāpekṣaṃ sadā mantraṃ kuryād buddhiyutair naraiḥ 13,134.057d@015_0936 kulavṛttaśrutopetair nityaṃ mantraparo bhavet 13,134.057d@015_0937 kāmarāgeṇa vai mūrkhair naiva mantramanā bhavet 13,134.057d@015_0938 rājā rāṣṭrahitāpekṣaḥ satyadharmāṇi kārayet 13,134.057d@015_0939 sarvodyogaṃ svayaṃ kuryād durgādiṣu sadā nṛpaḥ 13,134.057d@015_0940 deśavṛddhikarān bhṛtyān apramādena kārayet 13,134.057d@015_0941 deśakṣayakarān sarvān saṃpriyān api varjayet 13,134.057d@015_0942 ahany ahani saṃpaśyed anujīvigaṇaṃ svayam 13,134.057d@015_0943 sumukhaḥ supriyo bhūtvā samyag vṛttaṃ samādiśet 13,134.057d@015_0944 adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati 13,134.057d@015_0945 nare nare guṇān doṣān samyag veditum arhati 13,134.057d@015_0946 sveṅgitaṃ vṛṇuyād dhairyān na kuryāt kṣudrasaṃvidam 13,134.057d@015_0947 pareṅgitajño lokajño bhūtvā saṃsargam ācaret 13,134.057d@015_0948 svataś ca parataś caiva parasparabhayād api 13,134.057d@015_0949 amānuṣabhayebhyaś ca svāḥ prajāḥ pālayen nṛpaḥ 13,134.057d@015_0950 lubdhāḥ kaṭhorāś cādhyakṣā mānavā dasyuvṛttayaḥ 13,134.057d@015_0951 nigrāhyā eva te rājñā saṃgṛhītā yatas tataḥ 13,134.057d@015_0952 kumārān vinayair eva janmaprabhṛti yojayet 13,134.057d@015_0953 teṣām ātmaguṇopetaṃ yauvarājye niyojayet 13,134.057d@015_0954 prakṛtīnāṃ yathā na syād rājyabhraṃśodbhavaṃ bhayam 13,134.057d@015_0955 etat saṃcintayan nityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati 13,134.057d@015_0956 arājakaṃ kṣaṇam api rāṣṭraṃ na syād dhi śobhane 13,134.057d@015_0957 ātmano 'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate 13,134.057d@015_0958 kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām 13,134.057d@015_0959 anyeṣāṃ vṛttayuktānāṃ viśeṣaṃ kartum arhati 13,134.057d@015_0960 ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośasaṃcayam ārabhet 13,134.057d@015_0961 durgād rāṣṭrāt samudrāc ca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt 13,134.057d@015_0962 parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇam ācaret 13,134.057d@015_0963 vāhanānāṃ vidhāyāgre poṣaṇaṃ yaudhakarmasu 13,134.057d@015_0964 sādaraḥ satataṃ bhūtvā apekṣāvratam ācaret 13,134.057d@015_0965 caturdhā vibhajet kośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt 13,134.057d@015_0966 āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu 13,134.057d@015_0967 anāthān vyādhitān vṛddhān svadeśe poṣayen nṛpaḥ 13,134.057d@015_0968 saṃdhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃs tathāparān 13,134.057d@015_0969 yathāvat saṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret 13,134.057d@015_0970 sarveṣāṃ sa priyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret 13,134.057d@015_0971 śubheṣv api ca kāryeṣu na caiko 'ntaḥ samācaret 13,134.057d@015_0972 svataś ca parataś caiva vyasanāni vimṛśya tu 13,134.057d@015_0973 pareṇa dhārmikān nyāyān nātīyād dveṣalobhataḥ 13,134.057d@015_0974 rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmas tu rakṣaṇam 13,134.057d@015_0975 kunṛpaiḥ pīḍitās tasmāt prajāḥ sarvatra pālayet 13,134.057d@015_0976 yātrākālam avekṣyaiva paścāt kopaḥ phalodayam 13,134.057d@015_0977 tadyuktāś cāpadaś caiva prāg yānād iti cintayet 13,134.057d@015_0978 vyasanebhyo balaṃ rakṣen nayato vyayato 'pi vā 13,134.057d@015_0979 prāyaśo varjayed yuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt 13,134.057d@015_0980 kāraṇād eva yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ 13,134.057d@015_0981 suyuddhe prāṇamokṣaś ca tasya dharmāya iṣyate 13,134.057d@015_0982 abhiyukto balavatā kuryād āpadvidhiṃ nṛpaḥ 13,134.057d@015_0983 anunīya tathā sarvān prajānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_0984 anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttavicāriṇām 13,134.057d@015_0985 anyāṃś cāpatprapannānāṃ na tān saṃyoktum arhati 13,134.057d@015_0986 śubhāśubhaṃ yadā devi vṛttaṃ tūbhayataḥ smṛtam 13,134.057d@015_0987 ātmaiva tac chubhaṃ kuryād aśubhaṃ yojayet parān 13,134.057d@015_0988 evam uddeśataḥ proktam alepatvaṃ yathā bhavet 13,134.057d@015_0989 etad evaṃ samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ 13,134.057d@015_0990 evaṃ saṃvartamānas tu daṇḍayan bhartsayan prajāḥ 13,134.057d@015_0991 na kilbiṣam avāpnoti padmapatram ivāmbhasā 13,134.057d@015_0992 evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet 13,134.057d@015_0993 svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate 13,134.057d@015_0994 dvividhaṃ rājavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam 13,134.057d@015_0995 evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0996 rājyaṃ nyāyānugaṃ nāma buddhiśāstrānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_0997 dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet 13,134.057d@015_0998 daivapakṣye sati nṛpe rājyaṃ nyāyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_0999 kriyante yatra karmāṇi śāstrayuktiṃ vimṛśya vai 13,134.057d@015_1000 kartā dveṣaviyuktaś ca tatra nyāyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1001 rājyaṃ bhogānugaṃ nāma ayathāvat pradṛśyate 13,134.057d@015_1002 tat tu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_1003 adharmyam ayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaved dhruvam 13,134.057d@015_1004 yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ 13,134.057d@015_1005 yatra bhāgyavaśād bhṛtyā labhante na viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1006 yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ 13,134.057d@015_1007 yatra santo vihanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1008 śubhāśubhaṃ yadā yatra viparītaṃ pradṛśyate 13,134.057d@015_1009 rājñi vāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1010 bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā 13,134.057d@015_1011 prāpyākīrtim anarthaṃ ca ihaloke śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_1012 paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam 13,134.057d@015_1013 tiṣṭhanti narake devi pralayāntād iti sthitiḥ 13,134.057d@015_1014 mokṣaṇaṃ duṣkṛtīnāṃ tu vidyate kālaparyayāt 13,134.057d@015_1015 nāsty eva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtakāriṇām 13,134.057d@015_1016 etat sarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_1017 umā 13,134.057d@015_1017 kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1018 devadeva mahādeva sarvadevanamaskṛta 13,134.057d@015_1019 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1019 yāni dharmarahasyāni śrotum icchāmi tāny aham 13,134.057d@015_1020 rahasyaṃ śrūyatāṃ devi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,134.057d@015_1021 napuṃsakeṣu vandhyāsu viyonau pṛthivītale 13,134.057d@015_1022 utsargo retasas teṣu na kāryo dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_1023 eteṣu bījaṃ prakṣiptaṃ na virohati vai priye 13,134.057d@015_1024 yatra vā tatra vā bījaṃ dharmārthī notsṛjet punaḥ 13,134.057d@015_1025 naro bījavināśena lipyate bhrūṇahatyayā 13,134.057d@015_1026 ahiṃsā paramo dharmaḥ ahiṃsā paramaṃ sukham 13,134.057d@015_1027 ahiṃsā dharmaśāstreṣu sarveṣu paramaṃ padam 13,134.057d@015_1028 devatātithiśuśrūṣā satataṃ dharmaśīlatā 13,134.057d@015_1029 vedādhyayanayajñāś ca tapo dānaṃ damas tathā 13,134.057d@015_1030 ācāryaguruśuśrūṣā tīrthābhigamanaṃ tathā 13,134.057d@015_1031 ahiṃsāyā varārohe kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_1032 umā 13,134.057d@015_1032 etat te paramaṃ guhyam ākhyātaṃ paramārcitam 13,134.057d@015_1033 yadi dharmas tv ahiṃsāyāṃ kimartham amarottama 13,134.057d@015_1034 yajñeṣu paśubandheṣu hanyante paśavo dvijaiḥ 13,134.057d@015_1035 kathaṃ ca bhagavan bhūyo hiṃsamānā narādhipāḥ 13,134.057d@015_1036 svargaṃ sudurgamaṃ yānti sadā sma ripusūdana 13,134.057d@015_1037 yasyaiva gosahasrāṇi viṃśatiḥ sādhikāni tu 13,134.057d@015_1038 ahany ahani hanyante dvijānāṃ māṃsakāraṇāt 13,134.057d@015_1039 samāṃsaṃ tu sa dattvānnaṃ rantidevo narādhipaḥ 13,134.057d@015_1040 kathaṃ svargam anuprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_1041 kiṃ nu dharmaṃ na śṛṇvanti na śraddadhati vā śrutam 13,134.057d@015_1042 mṛgayāyai vinirgatya mṛgān ghnanti narādhipāḥ 13,134.057d@015_1043 etat sarvaṃ viśeṣeṇa vistareṇa vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_1044 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1044 śrotum icchāmi bhagavaṃs tattvam etan mamocyatām 13,134.057d@015_1045 bahumānyam idaṃ devi nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1046 śrūyatāṃ kāraṇaṃ cātra yathānekavidhaṃ bhavet 13,134.057d@015_1047 dṛśyate cāpi loke 'smin na kaś cid avihiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1048 dharaṇīsaṃśritāñ jīvān susūkṣmāṃś caiva madhyamān 13,134.057d@015_1049 saṃcaraṃś caraṇābhyāṃ ca hanti jīvān anekaśaḥ 13,134.057d@015_1050 ajñānāj jñānato vāpi ye jīvāḥ śayanāsane 13,134.057d@015_1051 upāviśañ śayānaś ca hanti jīvān anekaśaḥ 13,134.057d@015_1052 śirovastreṣu ye jīvā narāṇāṃ svedasaṃbhavāḥ 13,134.057d@015_1053 tāṃś ca hiṃsanti satataṃ daṃśāṃś ca maśakān api 13,134.057d@015_1054 jale jīvās tathākāśe pṛthivī jīvamālinī 13,134.057d@015_1055 evaṃ jīvākule loke ko 'sau syād yas tv ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1056 sthūlamadhyamasūkṣmaiś ca svedavātamahīruhaiḥ 13,134.057d@015_1057 dṛśyarūpair adṛśyaiś ca nānārūpaiś ca bhāmini 13,134.057d@015_1058 jīvais tatam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā 13,134.057d@015_1059 anyonyaṃ te ca hiṃsanti durbalān balavattarāḥ 13,134.057d@015_1060 matsyā matsyān grasantīha khagāṃś caiva khagās tathā 13,134.057d@015_1061 sarīsṛpaiś ca jīvanti kapotādyā vihaṃgamāḥ 13,134.057d@015_1062 bhūcarāḥ khecarāś cānye kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 13,134.057d@015_1063 samṛddhāḥ paramāṃsais tu bhakṣeran ye 'pi cāparaiḥ 13,134.057d@015_1064 sattvaiḥ sattvāni jīvanti śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_1065 apīḍayitvā naivānyaṃ jīvā jīvanti sundari 13,134.057d@015_1066 sthūlakāyasya sattvasya kharasya mahiṣasya vā 13,134.057d@015_1067 jīvasyaikasya māṃsena payasā rudhireṇa vā 13,134.057d@015_1068 tṛpyante bahavo jīvāḥ kravyādā māṃsabhojinaḥ 13,134.057d@015_1069 eko jīvasahasrāṇi sadā khādati mānavaḥ 13,134.057d@015_1070 annādyalpopabhogena dhānyasaṃjñāni yāni tu 13,134.057d@015_1071 māṃsadhānyaiḥ sabījaiś ca bhojanaṃ parivarjayet 13,134.057d@015_1072 trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātram athāpi vā 13,134.057d@015_1073 dhānyāni yo na hiṃsetāhiṃsakaḥ parikīrtitaḥ 13,134.057d@015_1074 nāśnāti yāvato jīvāṃs tāvat puṇyena yujyate 13,134.057d@015_1075 āhārasya viyogena śarīraṃ paritapyate 13,134.057d@015_1076 tapyamāne śarīre tu śarīraṃ cendriyāṇy api 13,134.057d@015_1077 vaśe tiṣṭhanti suśroṇi nṛpāṇām iva kiṃkarāḥ 13,134.057d@015_1078 niruṇaddhīndriyāṇy eva sa sukhī sa vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_1079 indriyāṇāṃ nirodhena dānena ca damena ca 13,134.057d@015_1080 naraḥ sarvam avāpnoti manasā yad yad icchati 13,134.057d@015_1081 etan mūlam ahiṃsāyā upavāsaḥ prakīrtitaḥ 13,134.057d@015_1082 āhāraṃ kurute yas tu bhūmim ākramate ca yaḥ 13,134.057d@015_1083 sarve te hiṃsakā devi yathā dharmeṣu dṛśyate 13,134.057d@015_1084 yathehāhiṃsako devi tattvajño jñāyate naraḥ 13,134.057d@015_1085 tathā te 'haṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_1086 phalāni jīrṇaparṇāni bhasma vā yo 'pi bhakṣayet 13,134.057d@015_1087 ālekhyam iva niśceṣṭaṃ taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1088 ārambhā hiṃsayā yuktā dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ 13,134.057d@015_1089 tasmād yas tu nirāhāras taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1090 yas tu sarvaṃ samutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ 13,134.057d@015_1091 kṛtvā maṇḍalamaryādāṃ saṃkalpaṃ kurute naraḥ 13,134.057d@015_1092 yāvajjīvam anāśitvā kālākāṅkṣī dṛḍhavrataḥ 13,134.057d@015_1093 dhyānena tapasā yuktas taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1094 anyathā hi na paśyāmi naro yaḥ syād ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1095 bahu cintyam idaṃ devi nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1096 yato yato mahābhāge hiṃsā syān mahatī tataḥ 13,134.057d@015_1097 nivṛttau madhumāṃsābhyāṃ hiṃsā tv alpatarā bhavet 13,134.057d@015_1098 nivṛttiḥ paramo dharmo nivṛttiḥ paramaṃ sukham 13,134.057d@015_1099 manasā vinivṛttānāṃ dharmasya nicayo mahān 13,134.057d@015_1100 manaḥpūrvaṃgamā dharmā adharmāś ca na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1101 manasā badhyate cāpi mucyate cāpi mānavaḥ 13,134.057d@015_1102 nigṛhīte bhavet svargo visṛṣṭe narako dhruvaḥ 13,134.057d@015_1103 ghātakaḥ śastram udyamya manasā cintayed yadi 13,134.057d@015_1104 āyuḥkṣayaṃ gate 'dyaiṣāṃ mṛte tu praharāmy aham 13,134.057d@015_1105 iti yo ghātako hanyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_1106 vidhinā nihataḥ pūrvaṃ nimittaṃ sa tu ghātakaḥ 13,134.057d@015_1107 vidhir hi balavān devi dustyajaṃ vai purākṛtam 13,134.057d@015_1108 jīvāḥ purākṛtenaiva tiryagyonisarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_1109 nānāyoniṣu jāyante svakarmapariveṣṭitāḥ 13,134.057d@015_1110 nānāvidhavicitrāṅgā nānāvīryaparākramāḥ 13,134.057d@015_1111 nānābhūmipradeśeṣu nānāhārāś ca jantavaḥ 13,134.057d@015_1112 jāyamānasya jīvasya mṛtyuḥ pūrvaṃ prajāyate 13,134.057d@015_1113 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ yathā pūrvaṃ kṛtaṃ tathā 13,134.057d@015_1114 prāpnuvanti narā mṛtyuṃ yadā yatra ca yena ca 13,134.057d@015_1115 nātikrāntuṃ hi śakyaṃ syān nideśaḥ pūrvakarmaṇaḥ 13,134.057d@015_1116 apramattaḥ pramatteṣu vidhir jāgarti jantuṣu 13,134.057d@015_1117 na hi tasya priyaḥ kaś cin na dveṣyo na ca madhyamaḥ 13,134.057d@015_1118 samaḥ sarveṣu bhūteṣu kālaḥ kālaṃ nirīkṣate 13,134.057d@015_1119 gatāyuṣo hy ākṣipati jīvaṃ sarvasya dehinaḥ 13,134.057d@015_1120 yathā yena ca martavyaṃ tathā yujyeta mṛtyunā 13,134.057d@015_1121 avaśo nīyate tatra martavyaṃ yatra yena tu 13,134.057d@015_1122 araṇye svagṛhe vāpi rātrau vāhani vā tathā 13,134.057d@015_1123 yathā yena hi martavyaṃ nānyathā mriyate hi saḥ 13,134.057d@015_1124 dṛśyate na ca loke 'smin bhūto bhavyo 'pi vā punaḥ 13,134.057d@015_1125 vijñānair vikramair vāpi nānāmantrauṣadhair api 13,134.057d@015_1126 yo hi vañcayituṃ śakto vidhes tu niyatāṃ gatim 13,134.057d@015_1127 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1127 eṣa te 'bhihito devi jīvahiṃsāvidhikramaḥ 13,134.057d@015_1128 śrūyatāṃ kāraṇaṃ devi yathā hi duratikramaḥ 13,134.057d@015_1129 vidhiḥ sarveṣu bhūteṣu martavye samupasthite 13,134.057d@015_1130 āyuḥkṣayeṇopahatāḥ samāgamya varānane 13,134.057d@015_1131 kīṭāḥ pataṃgā bahavaḥ sthūlāḥ sūkṣmāś ca madhyamāḥ 13,134.057d@015_1132 prajvalatsu pradīpeṣu svayam eva patanti te 13,134.057d@015_1133 bahūnāṃ mṛgayūthānāṃ nānāvananiṣeviṇām 13,134.057d@015_1134 yas tu kālahatas teṣāṃ sa vai kālena vadhyate 13,134.057d@015_1135 sūnārthaṃ devi baddhānāṃ kṣīṇāyur yo nibadhyate 13,134.057d@015_1136 avaśo ghātakasyātha hastaṃ tad ahar eti saḥ 13,134.057d@015_1137 yathā pakṣigaṇāḥ kṣipraṃ vistīrṇākāśagāminaḥ 13,134.057d@015_1138 kṣīṇāyuṣo nibadhyante śaktā api palāyitum 13,134.057d@015_1139 yathā vāricarā mīnā bahavo bahujātayaḥ 13,134.057d@015_1140 jālaṃ samadhirohanti svayam eva vidher vaśāt 13,134.057d@015_1141 śalyakasya ca jihvāgraṃ svayam āruhya śobhane 13,134.057d@015_1142 āyuḥkṣayeṇopahatā nipadyante sarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_1143 kṛṣatāṃ karṣakāṇāṃ ca nāsti buddhir vihiṃsane 13,134.057d@015_1144 athaiṣāṃ lāṅgalāgrādyair hanyante jantavo 'kṣayāḥ 13,134.057d@015_1145 pādāgreṇaiva caikena yāṃ hiṃsāṃ kurute naraḥ 13,134.057d@015_1146 mātaṃgo 'pi na tāṃ kuryāt krūro janmaśatair api 13,134.057d@015_1147 mriyante yair hi martavyaṃ na tān hanti kṛṣīvalaḥ 13,134.057d@015_1148 kṛṣāmīti matis tasya nāsti cintā vihiṃsane 13,134.057d@015_1149 tasmāj jīvasahasrāṇi hatvāpi na sa lipyate 13,134.057d@015_1150 vidhinā vihitaḥ pūrvaṃ paścāt prāṇī vipadyate 13,134.057d@015_1151 evaṃ sarveṣu bhūteṣu vidhir hi duratikramaḥ 13,134.057d@015_1152 gatāyuṣā na śakyaṃ hi muhūrtam api jīvitum 13,134.057d@015_1153 jīvitavye na martavyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,134.057d@015_1154 śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ na śakyam ativartitum 13,134.057d@015_1155 tathā tābhiś ca martavyaṃ bhoktavyāś caiva tās tathā 13,134.057d@015_1156 rantidevasya gāvo vai vidher hi vaśam āgatāḥ 13,134.057d@015_1157 svayam āyānti gāvo vai hanyante yatra sundari 13,134.057d@015_1158 gavāṃ vai hanyamānānāṃ rudhiraprabhavā nadī 13,134.057d@015_1159 carmaṇvatīti vikhyātā khuraśṛṅgāsthidurgamā 13,134.057d@015_1160 rudhiraṃ tāṃ nadīṃ prāpya toyaṃ bhavati śobhane 13,134.057d@015_1161 medhyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca gandhavarṇarasair yutam 13,134.057d@015_1162 tatrābhiṣekaṃ kurvanti kṛtajapyāḥ kṛtāhnikāḥ 13,134.057d@015_1163 dvijā devagaṇāś cāpi lokapālā maheśvarāḥ 13,134.057d@015_1164 tasya rājñaḥ sadā satre svayam āgamya sundari 13,134.057d@015_1165 vidhinā pūrvadṛṣṭena tanmāṃsam upakalpitam 13,134.057d@015_1166 mantravat pratigṛhṇanti yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1167 samāṃsaṃ ca sadā hy annaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_1168 bhuñjānānāṃ dvijātīnām astam eti divākaraḥ 13,134.057d@015_1169 gāvo yās tatra hanyante rājñas tasya kratūttame 13,134.057d@015_1170 paṭhyamāneṣu mantreṣu yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1171 tāś ca svargaṃ gatā gāvo rantidevaś ca pārthivaḥ 13,134.057d@015_1172 sadā satravidhānena siddhiṃ prāpto nareśvaraḥ 13,134.057d@015_1173 atha yas tu sahāyārtham uktaḥ syāt pārthivair naraḥ 13,134.057d@015_1174 bhogānāṃ saṃvibhāgena vastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_1175 sahabhojanasaṃbandhaiḥ satkārair vividhair api 13,134.057d@015_1176 sahāyakāle saṃprāpte saṃgrāme śastram uddharet 13,134.057d@015_1177 vyūḍhānīke yathā śastraṃ senayor ubhayor api 13,134.057d@015_1178 hastyaśvarathasaṃpūrṇe padātibalasaṃkule 13,134.057d@015_1179 cāmaracchatraśabale dhvajacarmāyudhojjvale 13,134.057d@015_1180 śaktitomarakuntāsiśūlapaṭṭasadhāribhiḥ 13,134.057d@015_1181 kūṭamudgaracāpeṣubhusuṇḍhījuṣṭamuṣṭibhiḥ 13,134.057d@015_1182 bhindipālagadācakraprāsakarpaṇadhāribhiḥ 13,134.057d@015_1183 nānāpraharaṇair yodhaiḥ senayor ubhayor api 13,134.057d@015_1184 yuddhaśauṇḍaiḥ pragarjadbhir vṛṣeṣu vṛṣabhair iva 13,134.057d@015_1185 śaṅkhaduṃdubhinādena nānātūryaraveṇa ca 13,134.057d@015_1186 hayaheṣitaśabdena kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitaiḥ 13,134.057d@015_1187 yodhānāṃ siṃhanādaiś ca ghaṇṭānāṃ śiñjitasvanaiḥ 13,134.057d@015_1188 diśaś ca vidiśaś caiva samantād badhirīkṛtāḥ 13,134.057d@015_1189 grīṣmānteṣu vigarjadbhir nabhasīva balāhakaiḥ 13,134.057d@015_1190 rathanemikhuroddhūtair aruṇai raṇareṇubhiḥ 13,134.057d@015_1191 kapilābhir ivākāśe chādyamāne samantataḥ 13,134.057d@015_1192 pravṛtte śastrasaṃpāte yodhānāṃ tatra senayoḥ 13,134.057d@015_1193 teṣāṃ prahārakṣatajaṃ raktacandanasaprabham 13,134.057d@015_1194 te sravantaḥ svagātrebhyas tarante raṇamūrdhani 13,134.057d@015_1195 palāśāśokapuṣpāṇāṃ jaṃgamā iva rāśayaḥ 13,134.057d@015_1196 raṇe samabhivartanta udyatāyudhapāṇayaḥ 13,134.057d@015_1197 śobhamānā raṇe śūrā āhvayantaḥ parasparam 13,134.057d@015_1198 hanyamāneṣv abhighnatsu śūreṣu raṇasaṃkaṭe 13,134.057d@015_1199 pṛṣṭhaṃ dattvātha ye tatra nāyakasya narādhamāḥ 13,134.057d@015_1200 anāhatā nivartante nāyake vāpy abhīpsati 13,134.057d@015_1201 te duṣkṛtaṃ prapadyante nāyakasyākhilaṃ narāḥ 13,134.057d@015_1202 yac cāsti sukṛtaṃ teṣāṃ yujyate tena nāyakaḥ 13,134.057d@015_1203 ahiṃsā paramo dharma iti ye 'pi narā viduḥ 13,134.057d@015_1204 saṃgrāmeṣu na yudhyante bhṛtāś caivānurūpataḥ 13,134.057d@015_1205 narakaṃ yānti te ghoraṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇaḥ 13,134.057d@015_1206 yas tu prāṇān parityajya praviśed udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1207 saṃgrāmam agnipratimaṃ pataṃgā iva nirbhayam 13,134.057d@015_1208 sattvam āviśate tatra jñātvā yodhasya niścayam 13,134.057d@015_1209 āviṣṭaś caiva sattvena nirghṛṇo jāyate naraḥ 13,134.057d@015_1210 prahārair nandayed devi sattvenādhiṣṭhito hi saḥ 13,134.057d@015_1211 prahāravyathitaś caiva na vaiklavyam upaiti saḥ 13,134.057d@015_1212 yas tu svaṃ nāyakaṃ rakṣann atighore raṇāṅgaṇe 13,134.057d@015_1213 tāpayann arisainyāni siṃho mṛgagaṇān iva 13,134.057d@015_1214 āditya iva madhyāhne durnirīkṣyo raṇājire 13,134.057d@015_1215 nirdayo yas tu saṃgrāme praharaty udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1216 yajate sa tu pūtātmā saṃgrāmeṇa mahākratum 13,134.057d@015_1217 varma kṛṣṇājinaṃ tasya daṇḍakāṣṭhaṃ dhanuḥ smṛtam 13,134.057d@015_1218 ratho vedī dhvajo yūpaḥ kuśāś ca ratharaśmayaḥ 13,134.057d@015_1219 māno darpas tv ahaṃkāras trayas tretāgnayaḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1220 pratodaś ca sruvas tasya upādhyāyo 'sya sārathiḥ 13,134.057d@015_1221 srug bhāṇḍaṃ cāpi yat kiṃ cid yajñopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_1222 āyudhāny asya tat sarvaṃ samidhaḥ sāyakāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1223 svedasrāvaś ca gātrebhyaḥ kṣaudraṃ tasya yaśasvinaḥ 13,134.057d@015_1224 puroḍāśā nṛśīrṣāṇi rudhiraṃ cāhutiḥ smṛtam 13,134.057d@015_1225 tūṇaś caiva carur jñeyo vasor dhārā vasā smṛtā 13,134.057d@015_1226 kravyādā bhūtasaṃghāś ca tasmin yajñe dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1227 teṣāṃ bhakṣānnapānāni hatā nṛgajavājinaḥ 13,134.057d@015_1228 bhuñjate te yathākāmaṃ yathā yajñe kim icchake 13,134.057d@015_1229 nihatānāṃ tu yodhānāṃ vastrābharaṇabhūṣaṇam 13,134.057d@015_1230 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca yad vai yajñasya dakṣiṇā 13,134.057d@015_1231 yas tatra hanyate devi gajaskandhagato naraḥ 13,134.057d@015_1232 brahmalokam avāpnoti raṇeṣv abhimukho hataḥ 13,134.057d@015_1233 rathamadhyagato vāpi hayapṛṣṭhagato 'pi vā 13,134.057d@015_1234 hanyate yas tu saṃgrāme śakraloke mahīyate 13,134.057d@015_1235 svarge hantā pūjyate tair hatas tatraiva pūjyate 13,134.057d@015_1236 dvāv etau sukham edhete hantā yaś caiva hanyate 13,134.057d@015_1237 tasmāt saṃgrāmam āsādya prahartavyam abhītavat 13,134.057d@015_1238 nirbhayo yas tu saṃgrāme prahared udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1239 rājño vallabhatām eti kulaṃ bhāvayate svakam 13,134.057d@015_1240 yathā nadīsahasrāṇi praviṣṭāni mahodadhim 13,134.057d@015_1241 tathā sarve na saṃdeho dharmo dharmabhṛtāṃ vare 13,134.057d@015_1242 praviṣṭā rājadharmeṇa ācāryavinayas tathā 13,134.057d@015_1243 vedoktāś caiva ye dharmāḥ pāṣaṇḍeṣu ca kīrtitāḥ 13,134.057d@015_1244 tathaiva mānavā dharmā dharmāś cānye tathāpare 13,134.057d@015_1245 deśajātikulānāṃ ca grāmadharmās tathaiva ca 13,134.057d@015_1246 ye dharmāḥ pārvatīyeṣu ye dharmāḥ pattanādiṣu 13,134.057d@015_1247 teṣāṃ pūrvapravṛttānāṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam 13,134.057d@015_1248 dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ 13,134.057d@015_1249 tasmād dharmo na hantavyaḥ pārthivena viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1250 prajāḥ pālayate yatra dharmeṇa vasudhādhipaḥ 13,134.057d@015_1251 ṣaṭkarmaniratā viprāḥ pūjyante pitṛdevatāḥ 13,134.057d@015_1252 naiva tasminn anāvṛṣṭir na rogā nāpy upadravāḥ 13,134.057d@015_1253 dharmaśīlāḥ prajāḥ sarvāḥ svadharmanirate nṛpe 13,134.057d@015_1254 eṣṭavyaḥ satataṃ devi yuktācāro narādhipaḥ 13,134.057d@015_1255 chidrajñaś caiva śatrūṇām apramattaḥ pratāpavān 13,134.057d@015_1256 śūdrāḥ pṛthivyāṃ bahavo rājñāṃ bahuvināśakāḥ 13,134.057d@015_1257 tasmāt pramādaṃ suśroṇi na kuryāt paṇḍito nṛpaḥ 13,134.057d@015_1258 teṣu mitreṣu tyakteṣu tathā martyeṣu hastiṣu 13,134.057d@015_1259 visrambho nopagantavyaḥ snānapāneṣu nityaśaḥ 13,134.057d@015_1260 rājño vallabhatām eti kulaṃ bhāvayate svakam 13,134.057d@015_1261 yas tu rāṣṭrahitārthāya gobrāhmaṇakṛte tathā 13,134.057d@015_1262 bandigrāhāya mitrārthe prāṇāṃs tyajati dustyajān 13,134.057d@015_1263 sarvakāmadughāṃ dhenuṃ dharaṇīṃ lokadhāriṇīm 13,134.057d@015_1264 samudrāntāṃ varārohe saśailavanakānanām 13,134.057d@015_1265 dadyād devi dvijātibhyo vasupūrṇāṃ vasuṃdharām 13,134.057d@015_1266 na tatsamaṃ varārohe prāṇatyāgī viśiṣyate 13,134.057d@015_1267 sahasram api yajñānāṃ yajate yadi carddhimān 13,134.057d@015_1268 yajñais tasya kim āścaryaṃ prāṇatyāgaḥ suduṣkaraḥ 13,134.057d@015_1269 tasmāt sarveṣu yajñeṣu śastrayajño viśiṣyate 13,134.057d@015_1270 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1270 evaṃ saṃgrāmayajñās te yathātattvam udāhṛtāḥ 13,134.057d@015_1271 mṛgayātrāṃ tu vakṣyāmi śṛṇu tāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_1272 mṛgān hatvā mahīpālo yathā pāpair na lipyate 13,134.057d@015_1273 nirmānuṣām imāṃ sarve mṛgā icchanti medinīm 13,134.057d@015_1274 bhakṣayanti ca sasyāni śāsitavyā nṛpeṇa te 13,134.057d@015_1275 duṣṭānāṃ śāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam 13,134.057d@015_1276 kartavyaṃ bhūmipālena nityaṃ kāryeṣu cārjavam 13,134.057d@015_1277 svargaṃ mṛgāś ca gacchanti svayaṃ nṛpatinā hatāḥ 13,134.057d@015_1278 yathā gāvo hy agopālās tathā rāṣṭram anāyakam 13,134.057d@015_1279 tasmād aṃśās tu devānāṃ gandharvoragarakṣasām 13,134.057d@015_1280 rājye niyuktā rāṣṭreṣu prajāpālanakāraṇāt 13,134.057d@015_1281 aśiṣṭaśāsane caiva śiṣṭānāṃ paripālane 13,134.057d@015_1282 teṣāṃ caryāṃ pravakṣyāmi śrūyatām anupūrvaśaḥ 13,134.057d@015_1283 yathā pracaratāṃ teṣāṃ pārthivānāṃ yaśasvini 13,134.057d@015_1284 rāṣṭraṃ dharmo dhanaṃ caiva yaśaḥ kīrtiś ca vardhate 13,134.057d@015_1285 nṛpāṇāṃ pūrvam evāyaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ vare 13,134.057d@015_1286 sabhāprapātaṭākāni devatāyatanāni ca 13,134.057d@015_1287 brāhmaṇāvasathāś caiva kartavyā nṛpasattamaiḥ 13,134.057d@015_1288 brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ 13,134.057d@015_1289 kulam utsādayeyus te krodhāviṣṭā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1290 dhmāyamāno yathā hy agnir nirdahet sarvam indhanam 13,134.057d@015_1291 tathā krodhāgninā viprā daheyuḥ pṛthivīm imām 13,134.057d@015_1292 na hi vipreṣu kruddheṣu rājyaṃ bhuñjanti bhūmipāḥ 13,134.057d@015_1293 paribhūya dvijān mohād vātāpinahuṣādayaḥ 13,134.057d@015_1294 sabandhumitrā naṣṭās te dagdhā brāhmaṇamanyubhiḥ 13,134.057d@015_1295 śarīraṃ cāpi śakrasya kṛtaṃ bhaganirantaram 13,134.057d@015_1296 tato devagaṇāḥ sarve indrasyārthe mahāmatim 13,134.057d@015_1297 prasādaṃ kārayām āsuḥ praṇāmastutivandanaiḥ 13,134.057d@015_1298 tena prītena suśroṇi gautamena mahātmanā 13,134.057d@015_1299 tac charīraṃ tu śakrasya sahasrabhagacihnitam 13,134.057d@015_1300 kṛtaṃ netrasahasreṇa kṣaṇenaiva nirantaram 13,134.057d@015_1301 chittvā meṣasya vṛṣaṇau gautamenābhimantritau 13,134.057d@015_1302 indrasya vṛṣaṇau bhūtvā kṣipraṃ vai śleṣam āgatau 13,134.057d@015_1303 evaṃ vipreṣu kruddheṣu devarājaḥ śatakratuḥ 13,134.057d@015_1304 aśaktaḥ śāsituṃ rājyaṃ kiṃ punar mānuṣo bhuvi 13,134.057d@015_1305 krodhāviṣṭo dahed vipraḥ śuṣkendhanam ivānalaḥ 13,134.057d@015_1306 bhasmīkṛtya jagat sarvaṃ sṛjed anyaj jagat punaḥ 13,134.057d@015_1307 adevān api devān sa kuryād devān adevatāḥ 13,134.057d@015_1308 tasmān notpādayen manyuṃ manyupraharaṇā dvijāḥ 13,134.057d@015_1309 mahatsv apy aparādheṣu śāsanaṃ nārhati dvijaḥ 13,134.057d@015_1310 na ca śastranipātāni na ca prāṇair viyojanam 13,134.057d@015_1311 dṛśyate triṣu lokeṣu brāhmaṇānām anindite 13,134.057d@015_1312 krodhāś ca vipulā ghorāḥ prasādāś cāpy anuttamāḥ 13,134.057d@015_1313 tasmān notpādayet krodhaṃ nityaṃ pūjyā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1314 dṛśyate na sa loke 'smin bhūto vātha bhaviṣyati 13,134.057d@015_1315 kruddheṣu yo vai vipreṣu rājyaṃ bhuṅkte narādhipaḥ 13,134.057d@015_1316 na caivopahased viprān na caivopālabhec ca tān 13,134.057d@015_1317 kālam āsādya kupyec ca kāle kuryād anugraham 13,134.057d@015_1318 saṃprahāsaś ca bhṛtyeṣu na kartavyo narādhipaiḥ 13,134.057d@015_1319 laghutvaṃ caiva prāpnoti ājñā cāsya nivartate 13,134.057d@015_1320 bhṛtyānāṃ saṃprahāsena pārthivaḥ paribhūyate 13,134.057d@015_1321 ayācyāni ca yācanti avaktavyaṃ bruvanti ca 13,134.057d@015_1322 pūrvam apy ucitair lābhaiḥ paritoṣaṃ na yānti te 13,134.057d@015_1323 tasmād bhṛtyeṣu nṛpatiḥ saṃprahāsaṃ vivarjayet 13,134.057d@015_1324 na viśvased aviśvaste viśvaste ca na viśvaset 13,134.057d@015_1325 sagotreṣu viśeṣeṇa sarvopāyair na viśvaset 13,134.057d@015_1326 viśvāsād bhayam utpannaṃ hanyād vṛkṣam ivāśaniḥ 13,134.057d@015_1327 pramādād dhanyate rājā lobhena ca vaśīkṛtaḥ 13,134.057d@015_1328 tasmāt pramādaṃ lobhaṃ ca na kuryān na ca viśvaset 13,134.057d@015_1329 bhayārtānāṃ paritrātā dīnānugrahakārakaḥ 13,134.057d@015_1330 tasmāt kṛtyaviśeṣajño nityaṃ rāṣṭrahite rataḥ 13,134.057d@015_1331 satyasaṃdhaḥ sthito rājye prajāpālanatatparaḥ 13,134.057d@015_1332 alubdho nyāyavādī ca ṣaḍbhāgaṃ copajīvati 13,134.057d@015_1333 kāryākāryaviśeṣajñaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 13,134.057d@015_1334 svarāṣṭreṣu dayāṃ kuryād akāryaṃ na pravartate 13,134.057d@015_1335 ye caivainaṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ 13,134.057d@015_1336 śatruṃ ca mitravat paśyed aparādhavivarjitam 13,134.057d@015_1337 aparādhānurūpeṇa duṣṭaṃ daṇḍena śāsayet 13,134.057d@015_1338 dharmaḥ pravartate tatra yatra daṇḍarucir nṛpaḥ 13,134.057d@015_1339 nādharmo vidyate tatra yatra rājā kṣamānvitaḥ 13,134.057d@015_1340 aśiṣṭaśāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam 13,134.057d@015_1341 vadhyāṃś ca ghātayed yas tu avadhyān parirakṣati 13,134.057d@015_1342 avadhyā brāhmaṇā gāvo dūtaś caiva pitā tathā 13,134.057d@015_1343 vidyāṃ grāhayate yaś ca ye ca pūrvopakāriṇaḥ 13,134.057d@015_1344 striyaś caiva na hantavyā yaś ca sarvātithir naraḥ 13,134.057d@015_1345 dharaṇīṃ gāṃ hiraṇyaṃ ca siddhānnaṃ ca tilān ghṛtam 13,134.057d@015_1346 dadan nityaṃ dvijātibhyo mucyate rājakilbiṣāt 13,134.057d@015_1347 evaṃ carati yo nityaṃ rājā rāṣṭrahite rataḥ 13,134.057d@015_1348 tasya rāṣṭraṃ dhanaṃ dharmo yaśaḥ kīrtiś ca vardhate 13,134.057d@015_1349 na ca pāpair na cānarthair yujyate sa narādhipaḥ 13,134.057d@015_1350 ṣaḍbhāgam upayuñjan yaḥ prajā rājā na rakṣati 13,134.057d@015_1351 svacakraparacakrābhyāṃ dhanair vā vikrameṇa vā 13,134.057d@015_1352 nirudyogo nṛpo yaś ca pararāṣṭranighātane 13,134.057d@015_1353 svarāṣṭraṃ niṣpratāpasya paracakreṇa hanyate 13,134.057d@015_1354 yat pāpaṃ paracakrasya paracakrābhighātane 13,134.057d@015_1355 tat pāpaṃ sakalaṃ rājā hatarāṣṭraḥ prapadyate 13,134.057d@015_1356 mātulaṃ bhāgineyaṃ vā mātaraṃ śvaśuraṃ gurum 13,134.057d@015_1357 pitaraṃ varjayitvaikaṃ hanyād ghātakam āgatam 13,134.057d@015_1358 svasya rāṣṭrasya rakṣārthaṃ yudhyamānas tu yo hataḥ 13,134.057d@015_1359 saṃgrāme paracakreṇa śrūyatāṃ tasya yā gatiḥ 13,134.057d@015_1360 vimāne tu varārohe apsarogaṇasevite 13,134.057d@015_1361 śakralokam ito yāti saṃgrāme nihato nṛpaḥ 13,134.057d@015_1362 yāvanto lomakūpāḥ syus tasya gātreṣu sundari 13,134.057d@015_1363 tāvad varṣasahasrāṇi śakraloke mahīyate 13,134.057d@015_1364 yadi vai mānuṣe loke kadā cid upapadyate 13,134.057d@015_1365 rājā vā rājamātro vā bhūyo bhavati vīryavān 13,134.057d@015_1366 tasmād yatno 'nukartavyaḥ svarāṣṭraparipālane 13,134.057d@015_1367 vyavahāraś ca cāraś ca satataṃ satyasaṃdhatā 13,134.057d@015_1368 apramādaḥ pramodaś ca vyavasāye 'py acaṇḍatā 13,134.057d@015_1369 bharaṇaṃ caiva bhṛtyānāṃ vāhanānāṃ ca poṣaṇam 13,134.057d@015_1370 yodhānāṃ caiva satkāraḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,134.057d@015_1371 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1371 śreya eva narendrāṇām iha caiva paratra ca 13,134.057d@015_1372 paśavaḥ paśubandheṣu ye hanyante 'dhvareṣu ca 13,134.057d@015_1373 yūpe nibaddhā mantraiś ca yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1374 mantrāhutivipūtās te svargaṃ yānti yaśasvini 13,134.057d@015_1375 tarpitā yajñabhāgeṣu teṣāṃ māṃsair varānane 13,134.057d@015_1376 agnayas tridaśāś caiva lokapālāḥ saheśvarāḥ 13,134.057d@015_1377 teṣu tuṣṭeṣu jāyeta tasya yajñasya yat phalam 13,134.057d@015_1378 tena saṃyujyate devi yajamāno na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1379 sapatnīkaḥ saputraḥ sa sa pitṛbhrātṛbhiḥ saha 13,134.057d@015_1380 ye tatra dīkṣitā devi sarve svargaṃ prayānti te 13,134.057d@015_1381 umā 13,134.057d@015_1381 etat te sarvam ākhyātaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1382 bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahādyute 13,134.057d@015_1383 śrotum icchāmy ahaṃ vṛttaṃ sarveṣāṃ gṛhamedhinām 13,134.057d@015_1384 kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ trivargasahitaṃ prabho 13,134.057d@015_1385 pratyāyatiḥ kathaṃ teṣāṃ jīvanārtham udāhṛtam 13,134.057d@015_1386 vartamānāḥ kathaṃ sarve prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_1387 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1387 etat sarvaṃ samāsena vaktum arhasi mānada 13,134.057d@015_1388 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1389 prāyaśo lokasadvṛttam iṣyate gṛhavāsinām 13,134.057d@015_1390 teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya rājānaḥ saṃsmṛtā bhuvi 13,134.057d@015_1391 sarveṣām atha martyānāṃ vṛttiṃ sāmānyataḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1392 vidyā vārttā ca sevā ca kārutvaṃ nāṭyatā tathā 13,134.057d@015_1393 ity ete jīvanārthāya martyānāṃ vihitāḥ priye 13,134.057d@015_1394 api janmaphalaṃ tāvan mānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1395 vihitaṃ tat svavṛttena tan me nigadataḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1396 karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ bhogaduḥkhayutāḥ pare 13,134.057d@015_1397 sarveṣāṃ prāṇināṃ tasmān mānuṣye vṛttam iṣyate 13,134.057d@015_1398 vidyāyogas tu sarveṣāṃ pūrvam eva vidhīyate 13,134.057d@015_1399 kāryākāryaṃ vijānāti vidyayā devi nānyathā 13,134.057d@015_1400 vidyayā sphīyate jñānaṃ jñānāt tattvavidarśanam 13,134.057d@015_1401 dṛṣṭatattvo vinītātmā sarvārthasya ca bhājanam 13,134.057d@015_1402 śakyaṃ vidyāvinītena loke saṃjīvanaṃ sukham 13,134.057d@015_1403 ātmānaṃ vidyayā tasmāt pūrvaṃ kṛtvā tu bhājanam 13,134.057d@015_1404 vaśyendriyo jitakrodho bhūtvātmānaṃ tu bhāvayet 13,134.057d@015_1405 bhāvayitvā tathātmānaṃ pūjanīyaḥ satām api 13,134.057d@015_1406 kulānuvṛttaṃ vṛttaṃ vā pūrvam eva samāśrayet 13,134.057d@015_1407 iṣyate gṛhavāsāya dārakarma yathāpuram 13,134.057d@015_1408 yadi ced vidyayā caiva vṛttiṃ kāṅkṣed athātmanaḥ 13,134.057d@015_1409 rājavidyāṃ tu vāde 'pi lokavidyām athāpi vā 13,134.057d@015_1410 tīrthataś cāpi gṛhṇīyāc chuśrūṣādiguṇair yutaḥ 13,134.057d@015_1411 granthataś cārthataś caiva dṛḍhīkuryāt prayatnataḥ 13,134.057d@015_1412 evaṃ vidyāphalaṃ devi prāpnuyān nānyathā naraḥ 13,134.057d@015_1413 nyāyād vidyāphalaṃ cecched adharmaṃ tatra varjayet 13,134.057d@015_1414 yadi ced vārttayā vṛttiṃ kāṅkṣeta vidhipūrvakam 13,134.057d@015_1415 kṣetre jalopapanne ca tad yogyāṃ kṛṣim ācaret 13,134.057d@015_1416 vāṇijyaṃ vā yathākālaṃ kuryāt taddeśayogataḥ 13,134.057d@015_1417 mūlyam arthaṃ prayāsaṃ ca vicāryaiva phalodayau 13,134.057d@015_1418 paśusaṃjīvakaś caiva deśe gāḥ poṣayed dhruvam 13,134.057d@015_1419 bahuprakārā bahavaḥ paśavas tasya sādhakāḥ 13,134.057d@015_1420 yaḥ kaś cit sevayā vṛttiṃ kāṅkṣeta matimān naraḥ 13,134.057d@015_1421 yatātmā śravaṇīyānāṃ bhaved vai saṃprayojakaḥ 13,134.057d@015_1422 buddhyā vā karmayogād vā yodhanād vā samāśrayet 13,134.057d@015_1423 mārgatas tu samāśritya tadā tatsaṃpriyo bhavet 13,134.057d@015_1424 yathā yathā sa tuṣyeta tathā saṃtoṣayeta tam 13,134.057d@015_1425 anujīviguṇopetaḥ kuryād ātmārtham āśritaḥ 13,134.057d@015_1426 vipriyaṃ nācaret tasya eṣā sevā samāsataḥ 13,134.057d@015_1427 viprayogāt purā tena gatim anyāṃ na lakṣayet 13,134.057d@015_1428 kārukarma ca nāṭyaṃ ca prāyaśo nīcayoniṣu 13,134.057d@015_1429 tayor api yathāyogaṃ nyāyataḥ karmavetanam 13,134.057d@015_1430 ājīvebhyo 'pi sarvebhyaś cārjavād vetanaṃ haret 13,134.057d@015_1431 anārjavād āharatas tat tu pāpāya kalpate 13,134.057d@015_1432 sarveṣāṃ pūrvam ārambhāṃś cintayen nayapūrvakam 13,134.057d@015_1433 ātmaśaktim upāyāṃś ca deśakālau ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_1434 kāraṇāni pravāsaṃ ca prakṣepaṃ ca phalodayam 13,134.057d@015_1435 evamādīni saṃcintya dṛṣṭvā daivānukūlatām 13,134.057d@015_1436 ataḥparaṃ samārambhed yatrātmahitam āhitam 13,134.057d@015_1437 vṛttim evaṃ samāsādya tāṃ sadā paripālayet 13,134.057d@015_1438 daivamānuṣavighnebhyo na punar bhraśyate yathā 13,134.057d@015_1439 pālayan vardhayan bhuñjaṃs tāṃ prāpya na vināśayet 13,134.057d@015_1440 kṣīyate girisaṃkāśam aśnato hy anapekṣayā 13,134.057d@015_1441 ājīvebhyo dhanaṃ prāpya caturdhā vibhajed budhaḥ 13,134.057d@015_1442 dharmāyārthāya kāmāya āpatpraśamanāya ca 13,134.057d@015_1443 caturṣv api vibhāgeṣu vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_1444 yajñārthaṃ cānnadānārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1445 devabrāhmaṇapūjārthaṃ pitṛpūjārtham eva ca 13,134.057d@015_1446 kulārthaṃ saṃnivāsārthaṃ kriyānityaiś ca dhārmikaiḥ 13,134.057d@015_1447 evamādiṣu cānyeṣu dharmārthaṃ saṃtyajed dhanam 13,134.057d@015_1448 dharmakārye dhanaṃ dadyād anavekṣya phalodayam 13,134.057d@015_1449 aiśvaryasthānalābhārthaṃ rājavāllabhyakāraṇāt 13,134.057d@015_1450 vārttāyāṃ ca samārambhe bhṛtyamitraparigrahe 13,134.057d@015_1451 āvāhe ca vivāhe ca putrāṇāṃ vṛttikāraṇāt 13,134.057d@015_1452 arthodayasamāvāptāv anarthasya vighātane 13,134.057d@015_1453 evamādiṣu cānyeṣu arthārthaṃ vibhajed dhanam 13,134.057d@015_1454 anubandhaṃ phalaṃ hetuṃ dṛṣṭvā vittaṃ parityajet 13,134.057d@015_1455 anarthaṃ bādhate hy artho arthaṃ caiva phalāny uta 13,134.057d@015_1456 nādhanāḥ prāpnuvanty arthān narā yatnaśatair api 13,134.057d@015_1457 tasmād dhanaṃ rakṣitavyaṃ dātavyaṃ ca vidhānataḥ 13,134.057d@015_1458 śarīrapoṣaṇārthāya āhārasya viśeṣaṇe 13,134.057d@015_1459 naṭagāndharvasaṃyoge kāmayātrāvihārayoḥ 13,134.057d@015_1460 manaḥpriyāṇāṃ saṃyoge prītidāne tathaiva ca 13,134.057d@015_1461 evamādiṣu cānyeṣu kāmārthaṃ visṛjed dhanam 13,134.057d@015_1462 vicārya guṇadoṣau tu mātrayā tatra saṃtyajet 13,134.057d@015_1463 caturthaṃ saṃnidadhyāc ca āpadarthaṃ śucismite 13,134.057d@015_1464 rājyabhraṃśavināśārthaṃ durbhikṣārthaṃ ca śobhane 13,134.057d@015_1465 mahāvyādhivimokṣārthaṃ vārddhakasyaiva kāraṇāt 13,134.057d@015_1466 śatrūṇāṃ pratikārāya sāhasaiś cāpy amarṣaṇāt 13,134.057d@015_1467 prasthāne cānyadeśārtham āpadāṃ vipramokṣaṇe 13,134.057d@015_1468 evamādi samuddiśya saṃnidadhyāt svakaṃ dhanam 13,134.057d@015_1469 sukham arthavatāṃ loke kṛcchrāṇāṃ vipramokṣaṇam 13,134.057d@015_1470 yasya nāsti dhanaṃ kiṃ cit tasya lokadvayaṃ na ca 13,134.057d@015_1471 aśanād indriyāṇīva sarvam arthāt pravartate 13,134.057d@015_1472 nidhānaṃ mātrayā kuryād anyathā vilayaṃ vrajet 13,134.057d@015_1473 evaṃ devi manuṣyāṇāṃ loke tv ājīvanaṃ prati 13,134.057d@015_1474 evaṃ yuktasya lokasya laukyaṃ vṛttaṃ punaḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1475 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargīyaṃ paramaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_1476 trivarge ca yathā yuktaṃ sarveṣāṃ saṃvidhīyate 13,134.057d@015_1477 tathā saṃvartamānās tu lokayor hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_1478 kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca devabrāhmaṇabhaktatā 13,134.057d@015_1479 gurūṇām eva śuśrūṣā brāhmaṇeṣv abhivādanam 13,134.057d@015_1480 pratyutthānaṃ ca vṛddhānāṃ devasthānapraṇāmanam 13,134.057d@015_1481 ābhimukhyaṃ puraskṛtya atithīnāṃ ca bhojanam 13,134.057d@015_1482 vṛddhopadeśakaraṇaṃ śravaṇaṃ hitapathyayoḥ 13,134.057d@015_1483 poṣaṇaṃ bhṛtyavargasya sāntvadānaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1484 nyāyataḥ karmakaraṇam anyāyāhitavarjanam 13,134.057d@015_1485 samyag vṛttaṃ svadāreṣu doṣāṇāṃ pratiṣedhanam 13,134.057d@015_1486 putrāṇāṃ vinayaṃ kuryāt tattatkārye niyojayet 13,134.057d@015_1487 varjanaṃ cāśubhārthānāṃ śubhānāṃ joṣaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_1488 kulocitānāṃ dharmāṇāṃ yathāvat paripālanam 13,134.057d@015_1489 varjanaṃ kalahādīnāṃ bhaktyā saṃśamanaṃ tathā 13,134.057d@015_1490 satāṃ vyasanasaṃyoge svaśaktyābhyavapattitā 13,134.057d@015_1491 dīnānāṃ saṃgrahaṃ caiva nānṛśaṃsyavyapekṣayā 13,134.057d@015_1492 abaddhānṛtaghorāṇāṃ vacanānāṃ vivarjanam 13,134.057d@015_1493 kulasaṃdhāraṇaṃ caiva pauruṣeṇaiva sarvaśaḥ 13,134.057d@015_1494 evamādi śubhaṃ sarvaṃ tasya vṛttam iti smṛtam 13,134.057d@015_1495 vṛddhasevī bhaven nityaṃ hitārthaṃ jñānakāṅkṣayā 13,134.057d@015_1496 parārthaṃ nāhared dravyam anāmantrya tu sarvadā 13,134.057d@015_1497 na yāceta parān dhīraḥ svabāhubalam āśrayet 13,134.057d@015_1498 svaśarīraṃ sadā rakṣed āhārācārayor api 13,134.057d@015_1499 hitaṃ pathyaṃ sadāhāraṃ jīrṇaṃ bhuñjīta mātrayā 13,134.057d@015_1500 devatātithisatkāraṃ kṛtvā sarvaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1501 śeṣaṃ bhuñjec chucir bhūtvā na ca bhāṣeta vipriyam 13,134.057d@015_1502 pratiśrayaṃ ca pānīyaṃ baliṃ bhikṣāṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_1503 gṛhasthaḥ pravahed dadyād gāś ca vatsāṃś ca poṣayet 13,134.057d@015_1504 bahir niṣkramaṇaṃ caiva kuryāt kāraṇato divā 13,134.057d@015_1505 madhyāhne vārdharātre vā gamanaṃ naiva rocayet 13,134.057d@015_1506 viṣamān nāvagāheta svaśaktyā samam ācaret 13,134.057d@015_1507 yathāyavyayatā loke gṛhasthānāṃ prapūjitā 13,134.057d@015_1508 ayaśaskaram arthaghnaṃ karma yat parapīḍanam 13,134.057d@015_1509 bhayād vā yadi vā lobhān na kurvīta kadā cana 13,134.057d@015_1510 buddhipūrvaṃ samālokya dūrato guṇadoṣataḥ 13,134.057d@015_1511 ārabheta tadā karma śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_1512 ātmā sākṣī bhaven nityam ātmanas tu śubhāśubhe 13,134.057d@015_1513 umā 13,134.057d@015_1513 manasā karmaṇā vācā na ca kāṅkṣeta pātakam 13,134.057d@015_1514 bhagavan bhaganetraghna kālasūdana śaṃkara 13,134.057d@015_1515 ime tu varṇāś catvāro vihitāḥ svit svabhāvataḥ 13,134.057d@015_1516 utāho kriyayā varṇāḥ saṃbhavanti maheśvara 13,134.057d@015_1517 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1517 eṣa me saṃśayapraśnas taṃ me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_1518 svabhāvād eva vidyante catvāro brāhmaṇādayaḥ 13,134.057d@015_1519 ekajātyāḥ suduṣprāpam anyavarṇatvam āgatam 13,134.057d@015_1520 tac ca karma viśeṣeṇa punarjanmani jāyate 13,134.057d@015_1521 tasmāt te saṃpravakṣyāmi tat sarvaṃ karma pākataḥ 13,134.057d@015_1522 brāhmaṇas tu naro bhūtvā svajātim anupālayet 13,134.057d@015_1523 dṛḍhaṃ brāhmaṇakarmāṇi vedoktāni samācaret 13,134.057d@015_1524 satyārjavaparo bhūtvā dānayajñaparas tathā 13,134.057d@015_1525 tasyāṃ jātyāṃ samudito jātidharmān na hāpayet 13,134.057d@015_1526 evaṃ saṃvartamānas tu kāladharmaṃ gataḥ punaḥ 13,134.057d@015_1527 svarloke cābhijāyeta svargabhogāya bhāmini 13,134.057d@015_1528 tatkṣaye brāhmaṇo bhūtvā tathaiva nṛṣu jāyate 13,134.057d@015_1529 evaṃ svakarmaṇā martyaḥ svajātiṃ labhate punaḥ 13,134.057d@015_1530 aparas tu tathā kaś cid brahmayonisamudbhavaḥ 13,134.057d@015_1531 avamatyaiva tāṃ jātim ajñānatamasāvṛtaḥ 13,134.057d@015_1532 anyathā vartamānas tu jātikarmāṇi varjayet 13,134.057d@015_1533 śūdravad vicarel loke śūdrakarmābhilāṣayā 13,134.057d@015_1534 śūdraiḥ saha caran nityaṃ śaucamaṅgalavarjitaḥ 13,134.057d@015_1535 sa cāpi kāladharmastho yamalokeṣu daṇḍitaḥ 13,134.057d@015_1536 yadi jāyeta martyeṣu śūdra evābhijāyate 13,134.057d@015_1537 śūdra eva bhaved devi brāhmaṇo 'pi svakarmaṇā 13,134.057d@015_1538 tathaiva śūdras tv aparaḥ śūdrakarmāṇi varjayan 13,134.057d@015_1539 satyārjavaparo bhūtvā dānadharmaparas tathā 13,134.057d@015_1540 mantrabrāhmaṇasatkartā manasā brāhmaṇapriyaḥ 13,134.057d@015_1541 evaṃyuktasamācāraḥ śūdro 'pi maraṇaṃ gataḥ 13,134.057d@015_1542 svargaloke 'bhijāyeta tatkṣaye nṛṣu jāyate 13,134.057d@015_1543 brāhmaṇānāṃ kule mukhye vedasvādhyāyasaṃyute 13,134.057d@015_1544 evam eva sadā loke śūdro brāhmaṇyam āpnuyāt 13,134.057d@015_1545 evaṃ kṣatriyavaiśyāś ca jātidharmeṇa saṃyutāḥ 13,134.057d@015_1546 svakarmaṇaiva jāyante viśiṣṭeṣv adhameṣu ca 13,134.057d@015_1547 evaṃ jātiviparyāsaḥ pretyabhāve bhaven nṛṇām 13,134.057d@015_1548 anyathā tu na śakyante lokasaṃsthitikāraṇāt 13,134.057d@015_1549 tasmāj jātiṃ viśiṣṭāṃ tu kathaṃ cit prāpya paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_1550 sarvathā tāṃ tato rakṣen na punar bhraśyate yathā 13,134.057d@015_1551 umā 13,134.057d@015_1551 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1552 janmaprabhṛti kaiḥ śuddho labhej janmaphalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_1553 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1553 śobhanāśobhanaṃ sarvam adhikāravaśāt svayam 13,134.057d@015_1554 karma kurvan na lipyeta ārjavena samācaran 13,134.057d@015_1555 ātmaiva tac chubhaṃ kuryād aśubhe naiva yojayet 13,134.057d@015_1556 śaṭheṣu śaṭhavat kuryād āryeṣv ṛjuvad ācaret 13,134.057d@015_1557 āpatsu nāvasīdec ca ghorān saṃkrāmayet parān 13,134.057d@015_1558 sāmnaiva sarvakāryāṇi kartuṃ pūrvaṃ samārabhet 13,134.057d@015_1559 anarthādharmaśokāṃs tu yathā na prāpnuyāt svayam 13,134.057d@015_1560 prayateta tathā kartum etad vṛttaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_1561 etad vṛttaṃ samāsādya gṛham āśritya mānavāḥ 13,134.057d@015_1562 nirābādhā nirudvegāḥ prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_1563 etaj janmaphalaṃ nityaṃ sarveṣāṃ gṛhavāsinām 13,134.057d@015_1564 evaṃ gṛhagatair nityaṃ vartitavyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_1565 etat sarvaṃ mayā proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1565 umā 13,134.057d@015_1566 surāsurapate deva varada prītivardhana 13,134.057d@015_1567 mānuṣeṣv eva ye ke cid āḍhyāḥ kleśavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1568 bhuñjānā vividhān bhogān dṛśyante nirupadravāḥ 13,134.057d@015_1569 apare kleśasaṃyuktā daridrā bhogavarjitāḥ 13,134.057d@015_1570 kimarthaṃ mānuṣe loke na samatvena kalpitāḥ 13,134.057d@015_1571 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1571 etac chrotuṃ mahādeva kautūhalam atīva me 13,134.057d@015_1572 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1573 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_1574 ādisarge purā brahmā samatvenāsṛjat prajāḥ 13,134.057d@015_1575 nityaṃ na bhavato hy asya rāgadveṣau prajāpateḥ 13,134.057d@015_1576 tadā tasmāt samāḥ sarve babhūvuḥ sarvato narāḥ 13,134.057d@015_1577 evaṃ saṃvartamāne tu yuge kālaviparyayāt 13,134.057d@015_1578 ke cit prapedire tatra viṣamaṃ buddhimohitāḥ 13,134.057d@015_1579 teṣāṃ hāniṃ tato dṛṣṭvā tulyānām eva bhāmini 13,134.057d@015_1580 brahmāṇaṃ te samājagmus tatkāraṇanivedakāḥ 13,134.057d@015_1581 kartuṃ nārhasi deveśa pakṣapātaṃ tvam īdṛśam 13,134.057d@015_1582 putrabhāve same deva kimarthaṃ no bhavet kaliḥ 13,134.057d@015_1583 ity evaṃ tair upālabdho brahmā vacanam abravīt 13,134.057d@015_1584 yūyaṃ mā kārṣṭa me roṣaṃ svakṛtaṃ smarata prajāḥ 13,134.057d@015_1585 yuṣmābhir eva yuṣmākaṃ grathitaṃ hi śubhāśubham 13,134.057d@015_1586 yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalam aśnute 13,134.057d@015_1587 svakṛtasya phalaṃ bhuṅkte nānyas tad bhoktum arhati 13,134.057d@015_1588 evaṃ saṃbodhitās tena lokakartrā svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_1589 punar nivṛtya karmāṇi śubhāny eva prapedire 13,134.057d@015_1590 evaṃ vijñātatattvās te dānadharmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1591 śubhāni vidhivat kṛtvā kāladharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_1592 tāni dānaphalāny eva bhuñjate sukhabhoginaḥ 13,134.057d@015_1593 svakṛtaṃ tu naras tasmāt svayam eva prapadyate 13,134.057d@015_1594 apare dharmakāryebhyo nivṛttās tu śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_1595 kadaryā niranukrośāḥ prāyeṇātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1596 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1597 umā 13,134.057d@015_1597 daridrāḥ kleśasaṃyuktā bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1598 mānuṣeṣv eva ye ke cid dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1599 bhogahīnāḥ pradṛśyante sarvabhogeṣu satsv api 13,134.057d@015_1600 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1600 na bhuñjate kimarthaṃ te tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1601 paraiḥ saṃcoditā dharmaṃ kurvate na svakāmataḥ 13,134.057d@015_1602 svayaṃ śraddhāṃ bahiṣkṛtya kurvanti ca rudanti ca 13,134.057d@015_1603 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1604 phalāni tāni saṃprāpya bhuñjate na kadā cana 13,134.057d@015_1605 umā 13,134.057d@015_1605 rakṣanto vardhayantaś ca āsate nidhipālavat 13,134.057d@015_1606 ke cid dhanaviyuktāś ca bhogayuktā maheśvara 13,134.057d@015_1607 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1607 mānuṣāḥ saṃpradṛśyante tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1608 ānṛśaṃsyaparā ye tu dharmakāmāś ca durgatāḥ 13,134.057d@015_1609 paropakāraṃ kurvanti dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1610 pratidadyuḥ paradhanaṃ naṣṭaṃ vānyair hṛtaṃ dhanam 13,134.057d@015_1611 nityaṃ ye dātumanaso narā vitteṣv asatsv api 13,134.057d@015_1612 kāladharmavaśaṃ prāptāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1613 ete dhanaviyuktāś ca bhogayuktā bhavanty uta 13,134.057d@015_1614 dharmadānopadeśaṃ vā kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_1615 umā 13,134.057d@015_1615 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1616 bhagavan devadeveśa triyakṣa vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_1617 mānuṣās trividhā deva dṛśyante satataṃ vibho 13,134.057d@015_1618 āsīnā eva bhuñjante sthānaiśvaryaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1619 apare yatnapūrvaṃ tu labhante bhogasaṃgraham 13,134.057d@015_1620 apare yatamānās tu labhante na tu kiṃ cana 13,134.057d@015_1621 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1621 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1622 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1623 ye loke mānuṣā devi dānadharmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1624 pātrāṇi vidhivaj jñātvā dūrato hy anumānataḥ 13,134.057d@015_1625 abhigamya svayaṃ tatra grāhayanti prasādya ca 13,134.057d@015_1626 dānāni ceṅgitair eva tair avijñātam eva vā 13,134.057d@015_1627 punarjanmani deveśi tādṛśāḥ śobhanā narāḥ 13,134.057d@015_1628 ayatnatas tu tāny eva phalāni prāpnuvanty uta 13,134.057d@015_1629 āsīnā eva bhuñjante bhogān sukṛtabhoginaḥ 13,134.057d@015_1630 apare ye ca dānāni dadaty eva prayācitāḥ 13,134.057d@015_1631 yathā yathā te dīnatvāt punar dāsyanti yācitāḥ 13,134.057d@015_1632 tāvat kālaṃ tathā devi punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1633 yatnataḥ śramasaṃyuktāḥ punas tāny āpnuvanty uta 13,134.057d@015_1634 yācitā api ye ke cin na dadaty eva kiṃ cana 13,134.057d@015_1635 abhyasūyāparā martyā lobhopahatacetasaḥ 13,134.057d@015_1636 te punarjanmani śubhe yatante bahudhā narāḥ 13,134.057d@015_1637 na prāpnuvanti manujā mārgantas te 'pi kiṃ cana 13,134.057d@015_1638 nānuptaṃ rohate sasyaṃ tadvad dānaphalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_1639 yad yad dadāti puruṣas tat tat prāpnoti kevalam 13,134.057d@015_1640 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1640 umā 13,134.057d@015_1641 bhagavan bhaganetraghna ke cid vārddhakasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1642 abhogayogyakāle tu bhogāṃś caiva dhanāni ca 13,134.057d@015_1643 labhante sthavirā bhūtvā bhogaiśvaryaṃ yatas tataḥ 13,134.057d@015_1644 yena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1644 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1645 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1646 dharmakāryaṃ ciraṃ kālaṃ vismṛtya dhanasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1647 prāṇāntakāle saṃprāpte vyādhibhiś ca nipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1648 ārabhante punar dharmaṃ dātuṃ dānāni vā narāḥ 13,134.057d@015_1649 te punarjanmani śubhe bhūtvā duḥkhapariplutāḥ 13,134.057d@015_1650 atītayauvane kāle sthaviratvam upāgatāḥ 13,134.057d@015_1651 labhante pūrvadattānāṃ phalāni śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_1652 evaṃ karmaphalaṃ devi kālayogād bhavaty uta 13,134.057d@015_1652 umā 13,134.057d@015_1653 bhogayuktā mahādeva ke cid vyādhipariplutāḥ 13,134.057d@015_1654 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1654 asamarthāś ca tān bhoktuṃ bhavanti kim u kāraṇam 13,134.057d@015_1655 vyādhiyogaparikliṣṭā ye nirāśāḥ svajīvite 13,134.057d@015_1656 ārabhante tadā kartuṃ dānāni śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_1657 te punarjanmani śubhe prāpya tāni phalāny uta 13,134.057d@015_1658 umā 13,134.057d@015_1658 asamarthāś ca tān bhoktuṃ vyādhitās te bhavanty uta 13,134.057d@015_1659 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1660 rūpayuktāḥ pradṛśyante śubhāṅgā priyadarśanāḥ 13,134.057d@015_1661 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1661 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1662 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1663 ye purā manujā devi lajjāyuktāḥ priyaṃvadāḥ 13,134.057d@015_1664 śaktāḥ sumadhurā nityaṃ bhūtvā caiva svabhāvataḥ 13,134.057d@015_1665 amāṃsabhojinaś caiva sadā prāṇidayāyutāḥ 13,134.057d@015_1666 pratikarmapradā vāpi vastradā dharmakāraṇāt 13,134.057d@015_1667 bhūmiśuddhikarā vāpi kāraṇād agnipūjakāḥ 13,134.057d@015_1668 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1669 umā 13,134.057d@015_1669 rūpeṇa spṛhaṇīyās tu bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1670 virūpāś ca pradṛśyante mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1671 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1671 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1672 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1673 rūpayogāt purā martyā darpāhaṃkārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1674 virūpahāsakāś caiva stutinindādibhir bhṛśam 13,134.057d@015_1675 paropatāpinaś caiva māṃsādāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1676 abhyasūyāparāś caiva aśuddhāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1677 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1678 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te rūpavarjitāḥ 13,134.057d@015_1679 virūpāḥ saṃbhavanty eva nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1679 umā 13,134.057d@015_1680 bhagavan devadeveśa ke cit saubhāgyasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1681 rūpabhogavihīnāś ca dṛśyante pramadāpriyāḥ 13,134.057d@015_1682 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1682 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1683 ye purā manujā devi saumyaśīlāḥ priyaṃvadāḥ 13,134.057d@015_1684 svadārair eva saṃtuṣṭā dāreṣu samavṛttayaḥ 13,134.057d@015_1685 dākṣiṇyenaiva vartante pramadāsv apriyāsv api 13,134.057d@015_1686 na tu pratyādiśanty eva strīdoṣān guhyasaṃśritān 13,134.057d@015_1687 annapānīyadāḥ kāle nṛṇāṃ svādupradāś ca ye 13,134.057d@015_1688 svadāravartinaś caiva dhṛtimanto niratyayāḥ 13,134.057d@015_1689 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1690 mānuṣās te bhavanty eva satataṃ subhagā bhṛśam 13,134.057d@015_1691 arthād ṛte 'pi te devi bhavanti pramadāpriyāḥ 13,134.057d@015_1691 umā 13,134.057d@015_1692 durbhagāḥ saṃpradṛśyante āḍhyā bhogayutā api 13,134.057d@015_1693 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1693 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1694 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1695 ye purā manujā devi svadāreṣv anapekṣayā 13,134.057d@015_1696 yatheṣṭavṛttayaś caiva nirlajjā vītasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_1697 pareṣāṃ vipriyakarā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_1698 nirāśrayā nirannādyāḥ strīṇāṃ hṛdayakopanāḥ 13,134.057d@015_1699 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1700 durbhagāḥ saṃbhavanty eva strīṇāṃ hṛdayavipriyāḥ 13,134.057d@015_1701 umā 13,134.057d@015_1701 nāsti teṣāṃ ratisukhaṃ svadāreṣv api kiṃ cana 13,134.057d@015_1702 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1703 jñānavijñānasaṃpannā buddhimanto vicakṣaṇāḥ 13,134.057d@015_1704 durgatās tu pradṛśyante yatamānā yathāvidhi 13,134.057d@015_1705 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1705 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1706 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1707 ye purā manujā devi śrutavanto 'pi kevalam 13,134.057d@015_1708 nirāśrayā nirannādyā bhṛśam ātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1709 te punarjanmani śubhe jñānabuddhiyutā api 13,134.057d@015_1710 niṣkiṃcanā bhavanty eva anuptaṃ na hi rohati 13,134.057d@015_1710 umā 13,134.057d@015_1711 mūrkhā loke pradṛśyante dṛḍhaṃ mūḍhā vicetasaḥ 13,134.057d@015_1712 jñānavijñānarahitāḥ samṛddhāś ca samantataḥ 13,134.057d@015_1713 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1713 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1714 ye purā manujā devi bāliśā api sarvataḥ 13,134.057d@015_1715 samācaranti dānāni dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1716 abuddhipūrvaṃ vadatāṃ dadaty eva yatas tataḥ 13,134.057d@015_1717 te punarjanmani śubhe prāpnuvanty eva tat tathā 13,134.057d@015_1718 paṇḍito 'paṇḍito vāpi bhuṅkte dānaphalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_1719 umā 13,134.057d@015_1719 buddhyānapekṣitaṃ dānaṃ sarvathā tat phalaty uta 13,134.057d@015_1720 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1721 medhāvinaḥ śrutidharā bhavanti viśadākṣarāḥ 13,134.057d@015_1722 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1722 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1723 ye purā manujā devi guruśuśrūṣakā bhṛśam 13,134.057d@015_1724 jñānārthaṃ te tu saṃgṛhya tīrthato vidhipūrvakam 13,134.057d@015_1725 vidhinaiva parāṃś caiva grāhayanti na cānyathā 13,134.057d@015_1726 aślāghamānā jñānena praśāntā yatavācakāḥ 13,134.057d@015_1727 vidyāsthānāni ye loke sthāpayanti ca yatnataḥ 13,134.057d@015_1728 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1729 umā 13,134.057d@015_1729 medhāvinaḥ śrutidharā bhavanti viśadākṣarāḥ 13,134.057d@015_1730 apare mānuṣā deva yatnato 'pi yatas tataḥ 13,134.057d@015_1731 bahiṣkṛtāḥ pradṛśyante śrutavijñānabuddhibhiḥ 13,134.057d@015_1732 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1732 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1733 ye purā manujā devi jñānadarpasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1734 ślāghamānāś ca tat prāpya jñānāhaṃkāramohitāḥ 13,134.057d@015_1735 tapanti ye parān nityaṃ jñānādhikyena darpitāḥ 13,134.057d@015_1736 jñānād asūyāṃ kurvanti na sahanty eva cāparān 13,134.057d@015_1737 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1738 mānuṣyaṃ suciraṃ prāpya tatra bodhavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1739 umā 13,134.057d@015_1739 bhavanti satataṃ devi yatanto hīnamedhasaḥ 13,134.057d@015_1740 bhagavan mānuṣāḥ ke cit sarvakalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1741 putrair dārair guṇayutair dāsīdāsaparicchadaiḥ 13,134.057d@015_1742 paraspararddhisaṃyuktāḥ sthānaiśvaryaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1743 vyādhihīnā nirābādhā rūpārogyabalair yutāḥ 13,134.057d@015_1744 dhanadhānyena saṃpannāḥ prāsādair yānavāhanaiḥ 13,134.057d@015_1745 sarvopabhogasaṃyuktā nānācitrair manoharaiḥ 13,134.057d@015_1746 jñātibhiḥ saha modante avighnaṃ tu dine dine 13,134.057d@015_1747 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1747 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1748 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1749 ye purā manujā devi āḍhyā vā itare 'pi vā 13,134.057d@015_1750 śrutavṛttasamāyuktā dānakāmāḥ śrutapriyāḥ 13,134.057d@015_1751 pareṅgitaparā nityaṃ dātavyam iti niścitāḥ 13,134.057d@015_1752 satyasaṃdhāḥ kṣamāśīlā lobhamohavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1753 dātāraḥ pātrato dānaṃ vratair niyamasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1754 svaduḥkham iva saṃsmṛtya paraduḥkhaṃ mahātmanaḥ 13,134.057d@015_1755 saumyaśīlāḥ śubhācārā devabrāhmaṇapūjakāḥ 13,134.057d@015_1756 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1757 divi vā bhuvi vā devi jāyante karmabhoginaḥ 13,134.057d@015_1758 mānuṣeṣv api ye jātās tādṛśāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_1759 yādṛśās tu tvayā proktāḥ sarve kalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1760 rūpaṃ dravyaṃ balaṃ cāyur bhogaiśvaryaṃ kulaṃ śrutam 13,134.057d@015_1761 ity etat sarvasādguṇyaṃ dānād bhavati nānyathā 13,134.057d@015_1762 umā 13,134.057d@015_1762 tapodānamayaṃ sarvam iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_1763 atha ke cit pradṛśyante mānuṣeṣv eva mānuṣāḥ 13,134.057d@015_1764 durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā dānabhogavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1765 bhayais tribhiḥ sadā juṣṭā vyādhikṣudbhayapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1766 duṣkalatrābhibhūtāś ca satataṃ vighnadarśakāḥ 13,134.057d@015_1767 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1767 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1768 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_1769 krodhalobharatā nityaṃ nirannādyāś ca niṣkriyāḥ 13,134.057d@015_1770 nāstikāś caiva dhūrtāś ca mūrkhāś cātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1771 paropatāpino devi prāyaśaḥ prāṇinirdayāḥ 13,134.057d@015_1772 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1773 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1774 sarvataḥ saṃbhavanty eva pūrvam ātmapramādataḥ 13,134.057d@015_1775 yathā te pūrvakathitaṃ tathā te saṃbhavanty uta 13,134.057d@015_1776 śubhāśubhaṃ kṛtaṃ karma sukhaduḥkhaphalodayam 13,134.057d@015_1777 umā 13,134.057d@015_1777 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1778 bhagavan devadeveśa mama prītivivardhana 13,134.057d@015_1779 jātyandhāś caiva dṛśyante jātā vā naṣṭacakṣuṣaḥ 13,134.057d@015_1780 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1780 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1781 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1782 ye purā kāmarāgeṇa paraveśmasu lolupāḥ 13,134.057d@015_1783 parastriyo 'bhivīkṣante duṣṭenaiva svacakṣuṣā 13,134.057d@015_1784 andhīkurvanti ye martyān krodhalobhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1785 lakṣaṇajñāś ca rūpeṣu ayathāvat pradarśakāḥ 13,134.057d@015_1786 evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmagatās tu te 13,134.057d@015_1787 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1788 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs tādṛśā narāḥ 13,134.057d@015_1789 svabhāvato vā jātā vā andhā eva bhavanti te 13,134.057d@015_1790 akṣirogayutā vāpi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1790 umā 13,134.057d@015_1791 mukharogayutāḥ ke cit kliśyante satataṃ narāḥ 13,134.057d@015_1792 dantakarṇakapolasthair vyādhibhir bahupīḍitāḥ 13,134.057d@015_1793 ādiprabhṛti martyā vā jātā vāpy atha kāraṇāt 13,134.057d@015_1794 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1794 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1795 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_1796 kuvaktāras tu ye devi jihvayā kaṭukaṃ bhṛśam 13,134.057d@015_1797 asatyaṃ paruṣaṃ ghoraṃ gurūn prati parān prati 13,134.057d@015_1798 jihvābādhāṃ tathānyeṣāṃ kurvate kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1799 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā narāḥ kāryavaśena vā 13,134.057d@015_1800 teṣāṃ jihvāpradeśasthā vyādhayaḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_1801 kuśrotāras tu ye cārthaṃ pareṣāṃ karṇanāśakāḥ 13,134.057d@015_1802 karṇarogān bahuvidhāṃl labhante te punarbhave 13,134.057d@015_1803 dantarogaśirorogakarṇarogās tathaiva ca 13,134.057d@015_1804 umā 13,134.057d@015_1804 anye mukhāśritā doṣāḥ sarve cātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1805 pīḍyante satataṃ deva mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1806 kukṣipakṣāśritair doṣair vyādhibhiś codarāśritaiḥ 13,134.057d@015_1807 tīkṣṇaśūlaiś ca pīḍyante narā duḥkhapariplutāḥ 13,134.057d@015_1808 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1808 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1809 ye purā manujā devi kāmakrodhayutā bhṛśam 13,134.057d@015_1810 ātmārtham eva cāhāraṃ bhuñjate nirapekṣakāḥ 13,134.057d@015_1811 abhakṣyāhāradāś caiva viśvastānāṃ viṣapradāḥ 13,134.057d@015_1812 abhakṣyabhakṣyadāś caiva śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_1813 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1814 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te vyādhipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1815 tais tair bahuvidhākārair vyādhibhir duḥkhapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1816 umā 13,134.057d@015_1816 bhavanty eva tathā devi yathā yena kṛtaṃ purā 13,134.057d@015_1817 dṛśyante satataṃ deva vyādhibhir mehanāśritaiḥ 13,134.057d@015_1818 pīḍyamānās tathā martyā aśmarīśarkarādibhiḥ 13,134.057d@015_1819 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1819 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1820 ye purā manujā devi paradārapradharṣakāḥ 13,134.057d@015_1821 tiryagyoniṣu dhūrtā vai maithunārthaṃ caranti ca 13,134.057d@015_1822 kāmadoṣeṇa ye dhūrtāḥ kanyāsu vidhavāsu ca 13,134.057d@015_1823 balātkāreṇa gacchanti rūpadarpadhanānvitāḥ 13,134.057d@015_1824 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1825 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1826 umā 13,134.057d@015_1826 tatra mehanajair ghoraiḥ pīḍyante vyādhibhiḥ priye 13,134.057d@015_1827 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante śoṣiṇaḥ kṛśāḥ 13,134.057d@015_1828 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1828 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1829 ye purā manujā devi māṃsalubdhāḥ sulolupāḥ 13,134.057d@015_1830 ātmārthaṃ svādugṛddhāś ca parabhogopatāpinaḥ 13,134.057d@015_1831 abhyasūyāparāś caiva parabhogeṣu ye narāḥ 13,134.057d@015_1832 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1833 śoṣavyādhiyutās tatra narā dhamanisaṃtatāḥ 13,134.057d@015_1834 umā 13,134.057d@015_1834 bhavanty eva narā devi pāpakarmopabhoginaḥ 13,134.057d@015_1835 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kliśyante kuṣṭharogiṇaḥ 13,134.057d@015_1836 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1836 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1837 ye purā manujā devi pareṣāṃ rūpanāśakāḥ 13,134.057d@015_1838 āghātavadhabandhaiś ca vṛthādaṇḍena mohitāḥ 13,134.057d@015_1839 iṣṭanāśakarā ye tu apathyāhāradā narāḥ 13,134.057d@015_1840 cikitsakā vā duṣṭāś ca lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1841 nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ maladāś cittanāśakāḥ 13,134.057d@015_1842 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1843 yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃs te suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1844 atra te kleśasaṃyuktāḥ kuṣṭharogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1845 ke cit tvagdoṣasaṃyuktā vraṇakuṣṭhaiś ca saṃyutāḥ 13,134.057d@015_1846 śvitrakuṣṭhayutā vāpi bahudhā kuṣṭhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1847 umā 13,134.057d@015_1847 bhavanty eva narā devi yathā yena kṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1848 bhagavan mānuṣāḥ ke cid aṅgahīnāś ca paṅgavaḥ 13,134.057d@015_1849 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1849 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1850 ye purā manujā devi lobhamohasamāvṛtāḥ 13,134.057d@015_1851 prāṇināṃ prāṇahiṃsārtham aṅgahīnaṃ prakurvate 13,134.057d@015_1852 śastreṇotkṛtya vā devi prāṇināṃ ceṣṭanāśakāḥ 13,134.057d@015_1853 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1854 tadaṅgahīnā vai pretya bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1855 umā 13,134.057d@015_1855 svabhāvato vā jātā vā paṅgavas tu bhavanti te 13,134.057d@015_1856 bhagavan mānuṣāḥ ke cid granthibhiḥ piṭakais tathā 13,134.057d@015_1857 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1857 kliśyamānāḥ pradṛśyante tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1858 ye purā manujā devi granthibhedakarā nṛṇām 13,134.057d@015_1859 muṣṭiprahāraparuṣā nṛśaṃsāḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_1860 pāṭakās todakāś caiva śūlatunnās tathaiva ca 13,134.057d@015_1861 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1862 umā 13,134.057d@015_1862 granthibhiḥ piṭakaiś caiva kliśyante bhṛśaduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1863 bhagavan mānuṣāḥ ke cit pādarogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1864 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1864 dṛśyante satataṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1865 ye purā manujā devi krodhalobhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1866 manujā devatāsthānaṃ svapādair bhraṃśayanty uta 13,134.057d@015_1867 jānubhiḥ pārṣṇibhiś caiva prāṇihiṃsāṃ prakurvate 13,134.057d@015_1868 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1869 umā 13,134.057d@015_1869 pādarogair bahuvidhair bādhyante ślīpadādibhiḥ 13,134.057d@015_1870 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante bahavo bhuvi 13,134.057d@015_1871 vātajaiḥ pittajai rogair yugapat sāṃnipātikaiḥ 13,134.057d@015_1872 rogair bahuvidhair deva kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1873 asamastaiḥ samastaiś ca āḍhyā vā durgatās tathā 13,134.057d@015_1874 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1874 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1875 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1876 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_1877 svavaśāḥ kopanaparā guruvidveṣiṇas tathā 13,134.057d@015_1878 pareṣāṃ duḥkhajanakā manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_1879 chindan bhindaṃs tudann eva nityaṃ prāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_1880 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1881 yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1882 tatra te bahubhir ghorais tapyante vyādhibhiḥ priye 13,134.057d@015_1883 ke cic chlīpadasaṃyuktāḥ ke cit kāsasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1884 jvarātisāratṛṣṇābhiḥ pīḍyamānās tathāpare 13,134.057d@015_1885 vātagulmaiś ca bahubhiḥ śophodarasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1886 pādarogaiś ca vividhair vraṇakuṣṭhabhagaṃdaraiḥ 13,134.057d@015_1887 āḍhyā vā durgatā vāpi dṛśyante vyādhipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1888 evam ātmakṛtaṃ karma bhuñjate tatra tatra vai 13,134.057d@015_1889 gūhituṃ na ca śakyaṃ vai kena cit svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1890 umā 13,134.057d@015_1890 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1891 bhagavan devadeveśa bhūtapāla namo 'stu te 13,134.057d@015_1892 hrasvāṅgāś caiva vakrāṅgāḥ kubjā vāmanakās tathā 13,134.057d@015_1893 apare mānuṣā deva dṛśyante kuṇibāhavaḥ 13,134.057d@015_1894 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1894 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1895 ye purā manujā devi lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1896 dhānyamānān vikurvanti krayavikrayakāraṇāt 13,134.057d@015_1897 tulādoṣaṃ tathā devi dhṛtamāneṣu nityaśaḥ 13,134.057d@015_1898 arghāpakaraṇaṃ caiva sarveṣāṃ krayavikraye 13,134.057d@015_1899 aṅgadoṣakarā ye tu pareṣāṃ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1900 māṃsādāś caiva ye mūrkhā ayathāvad vṛthā sadā 13,134.057d@015_1901 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1902 umā 13,134.057d@015_1902 hrasvāṅgā vāmanāś caiva kubjāś caiva bhavanti te 13,134.057d@015_1903 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante mānuṣeṣu vai 13,134.057d@015_1904 unmattāś ca piśācāś ca paryaṭanto yatas tataḥ 13,134.057d@015_1905 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1905 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1906 ye purā manujā devi darpāhaṃkārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1907 bahudhā pralapanty eva prahasanti parān bhṛśam 13,134.057d@015_1908 mohayanti parān bhogair madanair lobhakāraṇāt 13,134.057d@015_1909 vṛddhān gurūṃś ca ye mūrkhā vṛthaivāpahasanti ca 13,134.057d@015_1910 śauṇḍā vidagdhāḥ śāstreṣu tathaivānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_1911 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1912 unmattāś ca piśācāś ca bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1912 umā 13,134.057d@015_1913 bhagavan mānuṣāḥ ke cin nirapatyāḥ suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1914 yatanto na labhanty eva apatyāni yatas tataḥ 13,134.057d@015_1915 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1915 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1916 ye purā manujā devi sarvaprāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_1917 ghnanti bālāṃś ca bhuñjante mṛgāṇāṃ pakṣiṇām api 13,134.057d@015_1918 guruvidveṣiṇaś caiva paraputrābhyasūyakāḥ 13,134.057d@015_1919 pitṛpūjāṃ na kurvanti yathoktaṃ cāṣṭakādibhiḥ 13,134.057d@015_1920 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1921 mānuṣyaṃ sucirāt prāpya nirapatyā bhavanti te 13,134.057d@015_1922 umā 13,134.057d@015_1922 putraśokayutā vāpi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1923 bhagavan mānuṣāḥ ke cit pradṛśyante suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1924 udvegavāsaniratāḥ sodvegāś ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1925 nityaśokasamāviṣṭā durgatāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1926 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1926 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1927 ye purā manujā nityam utkocanaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1928 bhīṣayanti parān nityaṃ vikurvanti tathaiva ca 13,134.057d@015_1929 ṛṇair vṛddhiṃ ca ye kṛtvā daridrebhyo yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_1930 ṛṇārtham abhigacchanti satataṃ vṛddhirūpakāḥ 13,134.057d@015_1931 udvijante hi tān dṛṣṭvā dhārakās tv atha kāraṇāt 13,134.057d@015_1932 ativṛddhir na kartavyā daridrebhyaś ca dharmataḥ 13,134.057d@015_1933 ye śvabhiḥ krīḍamānāś ca trāsayanti vane mṛgān 13,134.057d@015_1934 prāṇihiṃsāṃ tathā devi kurvanti ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1935 yeṣāṃ gṛheṣu vai śvānas trāsayanti vṛthā narān 13,134.057d@015_1936 evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_1937 pīḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1938 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1939 kudeśe duḥkhabhūyiṣṭhe vyāghātaśatasaṃkule 13,134.057d@015_1940 umā 13,134.057d@015_1940 jāyante tatra śocantaḥ sodvegāś ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1941 bhagavan mānuṣāḥ ke cid aiśvaryasthānasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1942 mlecchabhūmiṣu dṛśyante mlecchaiśvaryasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1943 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1943 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1944 ye purā manujā devi dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1945 ayathāvat prayacchanti śraddhāvarjitam eva vā 13,134.057d@015_1946 apātrebhyaś ca ye dānaṃ śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_1947 dadaty eva ca ye mūrkhāḥ ślāghayāvajñayāpi vā 13,134.057d@015_1948 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1949 kudeśe mlecchabhūyiṣṭhe durgame vanasaṃkaṭe 13,134.057d@015_1950 umā 13,134.057d@015_1950 mlecchādhipatyaṃ saṃprāpya jāyante tatra tatra vai 13,134.057d@015_1951 bhagavan bhaganetraghna mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1952 klībā napuṃsakāś caiva dṛśyante paṇḍakās tathā 13,134.057d@015_1953 nīcakarmaratā nīcā nīcasaukhyās tathā bhuvi 13,134.057d@015_1954 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1954 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1955 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1956 ye purā manujā bhūtvā ghorakarmaratās tathā 13,134.057d@015_1957 paśupuṃstvopaghātena jīvanti ca ramanti ca 13,134.057d@015_1958 puṃstvopaghātinaś caiva narāṇāṃ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1959 ye dhūrtāḥ strīṣu gacchanti ayathāvad yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_1960 kāmavighnakarā ye tu dveṣapaiśunyakāraṇāt 13,134.057d@015_1961 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1962 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1963 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1964 klībā varṣavarāś caiva paṇḍakāś ca bhavanti te 13,134.057d@015_1965 nīcakarmaratā loke nirlajjā vītasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_1966 paranindāṃ puraskṛtya te bhavanti svakarmaṇā 13,134.057d@015_1967 yadi cet saṃvimṛśyeraṃs te mucyante hi kilbiṣāt 13,134.057d@015_1968 tatrāpi te pramādyeyuḥ patanti narakālaye 13,134.057d@015_1969 strīṇām api tathā devi yathā puṃsāṃ tu karmajam 13,134.057d@015_1970 umā 13,134.057d@015_1970 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1971 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_1972 puṃścalya iti yāḥ strīṣu nīcavṛttaratāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1973 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1973 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1974 yāḥ purā pramadā devi buddhimohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1975 kāmarāgasamāyuktāḥ patīn apacaranti vai 13,134.057d@015_1976 pratikūlaparā yās tu patīn prati yathā tathā 13,134.057d@015_1977 śaucaṃ lajjāṃ tu vismṛtya yatheṣṭaparicārakāḥ 13,134.057d@015_1978 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1979 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs tās tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1980 bahusādhāraṇā evaṃ puṃścalyaś ca bhavanti tāḥ 13,134.057d@015_1981 pauṃścalyaṃ yat tu tad vṛttaṃ strīṇāṃ kaṣṭatamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_1982 tataḥprabhṛti tā devi patanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1983 umā 13,134.057d@015_1983 śocanti cet tu tad vṛttaṃ manasā hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_1984 bhagavan devadeveśa pramadā vidhavā bhṛśam 13,134.057d@015_1985 dṛśyante mānuṣe loke sarvakalyāṇavarjitāḥ 13,134.057d@015_1986 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1986 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1987 yā purā pramadā devi buddhimohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1988 kuṭumbaṃ tatra vai patyur nāśayanti vṛthā tathā 13,134.057d@015_1989 viṣadāś cāgnidāś caiva patīn prati sunirdayāḥ 13,134.057d@015_1990 anyāsāṃ hi patīn yānti svapatidveṣakāraṇāt 13,134.057d@015_1991 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1992 nirayasthāś ciraṃ kālaṃ kathaṃ cit prāpya mānuṣam 13,134.057d@015_1993 umā 13,134.057d@015_1993 tatra tā bhogarahitā vidhavās tu bhavanti vai 13,134.057d@015_1994 bhagavan pramadās tv anyāḥ patau jñātiṣu satsv api 13,134.057d@015_1995 liṅginyaḥ saṃpradṛśyante pāṣaṇḍaṃ dharmam āśritāḥ 13,134.057d@015_1996 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1996 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1997 yāḥ purā bhāvadoṣeṇa lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1998 paradravyaparā lobhāt pareṣāṃ dravyahārakāḥ 13,134.057d@015_1999 abhyasūyāparā yās tu sapatnīnāṃ pradūṣakāḥ 13,134.057d@015_2000 īrṣyāparāḥ kopanāś ca bandhūnāṃ viphalāḥ sadā 13,134.057d@015_2001 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani tāḥ priye 13,134.057d@015_2002 apalakṣaṇasaṃpannāḥ pāṣaṇḍaṃ dharmam āśritāḥ 13,134.057d@015_2003 umā 13,134.057d@015_2003 striyaḥ pravrājaśīlāś ca bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_2004 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kāruvṛttiṃ samāśritāḥ 13,134.057d@015_2005 pradṛśyante manuṣyeṣu nīcakarmaratā janāḥ 13,134.057d@015_2006 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2006 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2007 ye purā manujā devi stabdhā mānayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2008 darpāhaṃkārasaṃyuktāḥ kevalātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_2009 tādṛśā manujā devi punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_2010 kāravo naṭagandharvāḥ saṃbhavanti yathā tathā 13,134.057d@015_2011 nāpitā bandinaś caiva tathā vaitālikāḥ priye 13,134.057d@015_2012 evaṃbhūtās tv adhovṛttiṃ jīvanty āśritya mānavāḥ 13,134.057d@015_2013 paraprasādanakarās te paraiḥ kṛtavetanāḥ 13,134.057d@015_2014 umā 13,134.057d@015_2014 parāvamānasya phalaṃ bhuñjate paurvadehikam 13,134.057d@015_2015 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_2016 dāsabhūtāḥ pradṛśyante sarvakarmakarā bhṛśam 13,134.057d@015_2017 āghātabhartsanasahāḥ pīḍyamānāś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2018 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2018 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2019 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_2020 ye purā manujā devi pareṣāṃ vittahārakāḥ 13,134.057d@015_2021 ṛṇavṛddhikaraṃ kuryān nyāsadattaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_2022 nikṣepakāraṇād dattaṃ pareṣāṃ dravyahāriṇaḥ 13,134.057d@015_2023 pramādād vismṛtaṃ naṣṭaṃ pareṣāṃ dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2024 vadhabandhaparikleśair dāsatve kurvate 'parān 13,134.057d@015_2025 tādṛśā maraṇaṃ prāptā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2026 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te devi sarvathā 13,134.057d@015_2027 dāsabhūtā bhavanty eva janmaprabhṛti mānavāḥ 13,134.057d@015_2028 teṣāṃ karmāṇi kurvanti yeṣāṃ te dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2029 ā samāpteḥ svapāpasya kurvantīti viniścayaḥ 13,134.057d@015_2030 paśubhūtās tathā cānye bhavanti dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2031 tat tathā kṣīyate karma teṣāṃ pūrvāparādhajam 13,134.057d@015_2032 ato 'nyathā na tac chakyaṃ karma hātuṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2033 kiṃ tu mokṣavidhis teṣāṃ sarvathā tatprasādanam 13,134.057d@015_2034 ayathāvan mokṣakāmaḥ punarjanmani ceṣyate 13,134.057d@015_2035 mokṣakāmī yathānyāyaṃ kurvan karmāṇi sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2036 bhartuḥ prasādam ākāṅkṣed āghātān sarvadā sahan 13,134.057d@015_2037 prītipūrvaṃ tu yo bhartrā mukto muktaḥ svapāpataḥ 13,134.057d@015_2038 tathābhūtān karmakarān sadā saṃpoṣayet patiḥ 13,134.057d@015_2039 yathārhaṃ kārayet karma daṇḍaṃ kāraṇataḥ kṣipet 13,134.057d@015_2040 vṛddhān bālāṃs tathā kṣīṇān pālayan dharmam āpnuyāt 13,134.057d@015_2041 umā 13,134.057d@015_2041 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2042 bhagavan mānuṣeṣv eva mānuṣāḥ samadarśanāḥ 13,134.057d@015_2043 caṇḍālā iva dṛśyante sparśamātreṇa dūṣakāḥ 13,134.057d@015_2044 nīcakarmakarā deva sarveṣāṃ malahārakāḥ 13,134.057d@015_2045 durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpā duṣṭacetasaḥ 13,134.057d@015_2046 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2046 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2047 tad ahaṃ te pravakṣyāmi tvam ekāgramanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_2048 ye purā manujā ghorā atimānayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2049 ātmasaṃbhāvanāyuktāḥ stabdhā darpasamanvitāḥ 13,134.057d@015_2050 praṇāmaṃ na tu kurvanti gurūṇām api pāpakāḥ 13,134.057d@015_2051 ye svadharmārpaṇaṃ kāryam atimānān na kurvate 13,134.057d@015_2052 parān saṃnāmayanty eva ājñayātmani ye balāt 13,134.057d@015_2053 ṛddhiyogāt parān nityam avamanyanti mānavān 13,134.057d@015_2054 pānapāḥ sarvabhakṣāś ca paruṣāḥ kaṭukā narāḥ 13,134.057d@015_2055 evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2056 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ caṇḍālāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_2057 nīcakarmaratāś caiva sarveṣāṃ malahārakāḥ 13,134.057d@015_2058 pareṣāṃ vandanaparās te bhavanty avamānitāḥ 13,134.057d@015_2059 virūpāḥ pāpayonisthāḥ sparśanād api varjitāḥ 13,134.057d@015_2060 kuvṛttim upajīvanti bhūtvā te rajakādayaḥ 13,134.057d@015_2061 purātimānadoṣāt tu bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2062 tān apy avasthākṛpaṇāṃś caṇḍālān api buddhimān 13,134.057d@015_2063 na ca ninden nātikupyed bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2064 umā 13,134.057d@015_2064 caṇḍālā api tāṃ jātiṃ śocantaḥ śuddhim āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2065 bhagavan mānuṣāḥ ke cid āśāpāśaśatair vṛtāḥ 13,134.057d@015_2066 pareṣāṃ dvāri tiṣṭhanti pratiṣiddhāḥ praveśane 13,134.057d@015_2067 draṣṭuṃ jñāpayituṃ caiva na labhante ca yatnataḥ 13,134.057d@015_2068 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2068 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2069 ye purā manujā devi aiśvaryasthānasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2070 saṃvidaṃ tu na kurvanti parair aiśvaryamohitāḥ 13,134.057d@015_2071 dvārāṇi na dadaty eva dveṣalobhādibhir vṛtāḥ 13,134.057d@015_2072 avasthāmohasaṃyuktāḥ svārthamātraparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_2073 lubdhā bhogayutā vāpi sarveṣāṃ niṣphalā bhṛśam 13,134.057d@015_2074 api śaktā na kuryur ye parānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_2075 nirdayāś caiva nirdvārā bhogaiśvaryagatiṃ prati 13,134.057d@015_2076 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_2077 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2078 durgatā duravasthāś ca karmavyākṣepasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2079 abhidhāvanti te sarve tam artham abhivedinaḥ 13,134.057d@015_2080 rājñāṃ vā rājamātrāṇāṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 13,134.057d@015_2081 karma vijñāpituṃ bhadre na labhante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2082 umā 13,134.057d@015_2082 praveṣṭum api te dvāri bahis tiṣṭhanti kāṅkṣayā 13,134.057d@015_2083 bhagavan mānuṣe loke mānuṣeṣu bahuṣv api 13,134.057d@015_2084 sahasā naṣṭasarvasvā bhraṣṭakośaparigrahāḥ 13,134.057d@015_2085 dṛśyante mānuṣāḥ ke cid rājacorodakādibhiḥ 13,134.057d@015_2086 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2086 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2087 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_2088 pareṣāṃ vṛttināśaṃ tu kurvate dveṣalobhataḥ 13,134.057d@015_2089 utkocanaparāś caiva piśunāś ca tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2090 paradravyaharā ghorāś cauryād vānyena karmaṇā 13,134.057d@015_2091 nirdayā niranukrośāḥ pareṣāṃ vṛttināśakāḥ 13,134.057d@015_2092 nāstikānṛtabhūyiṣṭhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ 13,134.057d@015_2093 evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2094 nirayasthāś ciraṃ kālaṃ tatra duḥkhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_2095 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2096 tatrasthāḥ prāpnuvanty eva sahasā dravyanāśanam 13,134.057d@015_2097 kaṣṭaṃ ca prāpnuvanty eva kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2098 umā 13,134.057d@015_2098 nāśaṃ vināśaṃ dravyāṇām upaghātāṃś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2099 bhagavan mānuṣāḥ ke cid bāndhavaiḥ sahasā pṛthak 13,134.057d@015_2100 kāraṇākāraṇād eva sahasā prāṇanāśanam 13,134.057d@015_2101 śastreṇa vānyathā vāpi prāpnuvanti vadhaṃ narāḥ 13,134.057d@015_2102 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2102 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2103 ye purā manujā devi ghorakarmaratā narāḥ 13,134.057d@015_2104 āsurāḥ prāyaśo mūrkhāḥ prāṇihiṃsāpriyā bhṛśam 13,134.057d@015_2105 nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ tathā prāṇavighātakāḥ 13,134.057d@015_2106 viśvastaghātakāś caiva tathā suptavighātakāḥ 13,134.057d@015_2107 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā nāstikā māṃsabhojinaḥ 13,134.057d@015_2108 evaṃyuktasamācārāḥ prāṇidharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_2109 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_2110 tiryagyoniṃ punaḥ prāpya tatra duḥkhaparikṣayāt 13,134.057d@015_2111 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2112 tatra te prāpnuvanty eva vadhabandhān yathā tathā 13,134.057d@015_2113 āḍhyā vā durgatā vāpi bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2114 suptā mattāś ca viśvastās tathā te prāpnuvanty uta 13,134.057d@015_2115 prāṇābādhakṛtaṃ duḥkhaṃ bāndhavaiḥ sahasā pṛthak 13,134.057d@015_2116 umā 13,134.057d@015_2116 putradāravināśaṃ vā śastreṇānyena vā vadham 13,134.057d@015_2117 bhagavan mānuṣāḥ ke cid rājabhir nītikovidaiḥ 13,134.057d@015_2118 daṇḍyante mānuṣe loke mānuṣāḥ satataṃ bhuvi 13,134.057d@015_2119 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2119 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2120 ye purā manujā devi manujāṃś cetarāṃś ca vā 13,134.057d@015_2121 kliṣṭaghātena nighnanti prāṇān prāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_2122 asurā ghorakarmāṇaḥ krūradaṇḍavadhapriyāḥ 13,134.057d@015_2123 ye daṇḍayanty adaṇḍyāṃs tu rājānaḥ kopamohitāḥ 13,134.057d@015_2124 hiṃsāvihārāḥ puruṣā māṃsādā nāstikāḥ śubhe 13,134.057d@015_2125 ke cit strīpuruṣaghnāś ca gurughnāś ca tathā priye 13,134.057d@015_2126 evaṃyuktasamācārāḥ prāṇidharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_2127 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_2128 pūrvadehakṛtaṃ karma bhuñjate tad iha prajāḥ 13,134.057d@015_2129 ihaiva yat kṛtaṃ karma tat paratra phalaty uta 13,134.057d@015_2130 eṣā vyavasthitir devi mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_2131 na ṛṣīṇāṃ na devānām amaratvāt tapobalāt 13,134.057d@015_2132 tair ekena śarīreṇa bhujyate karmaṇaḥ phalam 13,134.057d@015_2133 umā 13,134.057d@015_2133 na tathā mānuṣāṇāṃ syād antardhāya bhaved dhi tam 13,134.057d@015_2134 kimarthaṃ mānuṣā loke daṇḍyante pṛthivīśvaraiḥ 13,134.057d@015_2135 kṛtāparādham uddiśya hantā hartāyam ity uta 13,134.057d@015_2136 putrārthī putrakāmeṣṭyā ihaiva labhate sutān 13,134.057d@015_2137 tenaiva hi śarīreṇa bhuñjānāḥ karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2138 dṛśyante mānuṣe loke tad bhavān anumanyate 13,134.057d@015_2139 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2139 etan me saṃśayasthānaṃ tat tvaṃ śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2140 sthāne saṃśayitaṃ devi tat tvaṃ śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_2141 karma karmaphalaṃ ceti yugapad bhuvi neṣyate 13,134.057d@015_2142 yat tvayābhihitaṃ devi hantā hartāyam ity api 13,134.057d@015_2143 teṣāṃ tatpūrvakaṃ karma daṇḍyate yatra rājabhiḥ 13,134.057d@015_2144 daihikaṃ duṣkṛtaṃ teṣāṃ hetur bhavati śāsane 13,134.057d@015_2145 aparādhāpadeśena rājā daṇḍayati prajāḥ 13,134.057d@015_2146 ihaloke vyavasthārthaṃ rājabhir daṇḍanaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2147 udvejanārthaṃ śeṣāṇām aparādhaṃ tam uddiśan 13,134.057d@015_2148 purākṛtaphalaṃ daṇḍo daṇḍyamānasya tad dhruvam 13,134.057d@015_2149 umā 13,134.057d@015_2149 prāg eva ca mayā proktaṃ tatra niḥsaṃśayā bhava 13,134.057d@015_2150 bhagavan bhuvi martyānāṃ daṇḍitānāṃ nareśvaraiḥ 13,134.057d@015_2151 daṇḍenaiva tu teneha pāpanāśo bhaven na vā 13,134.057d@015_2152 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2152 etan mayā saṃśayitaṃ tad bhavāṃś chettum arhati 13,134.057d@015_2153 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2154 ye nṛpair daṇḍitā bhūmāv aparādhāpadeśataḥ 13,134.057d@015_2155 yamaloke na daṇḍyante tatra te yamadaṇḍanaiḥ 13,134.057d@015_2156 adaṇḍitā vā ye mithyā martyā vā daṇḍitā bhuvi 13,134.057d@015_2157 tān yamo daṇḍayaty eva sa hi veda kṛtākṛtam 13,134.057d@015_2158 nātikramed yamaṃ kaś cit karma kṛtveha mānuṣaḥ 13,134.057d@015_2159 rājā yamaś ca kurvāte daṇḍamātraṃ tu śobhane 13,134.057d@015_2160 ubhābhyāṃ yamarājabhyāṃ daṇḍito 'daṇḍito 'pi vā 13,134.057d@015_2161 paścāt karmaphalaṃ bhuṅkte narake mānuṣeṣu vā 13,134.057d@015_2162 nāsti karmaphalacchettā kaś cil lokatraye 'pi ca 13,134.057d@015_2163 umā 13,134.057d@015_2163 iti te kathitaṃ sarvaṃ nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2164 kimarthaṃ duṣkṛtaṃ kṛtvā mānuṣā bhuvi nityaśaḥ 13,134.057d@015_2165 punas tatkarmanāśāya prāyaścittāni kurvate 13,134.057d@015_2166 sarvapāpaharaṃ ceti hayamedhaṃ vadanti ca 13,134.057d@015_2167 prāyaścittāni cānyāni pāpanāśāya kurvate 13,134.057d@015_2168 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2168 tasmān me saṃśayo jātas tvaṃ taṃ chettum ihārhasi 13,134.057d@015_2169 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2170 saṃśayo hi mahān eṣa pūrveṣāṃ ca manīṣiṇām 13,134.057d@015_2171 dvidhā tu kriyate pāpaṃ sadbhiś cāsadbhir eva ca 13,134.057d@015_2172 abhisaṃdhāya vā nityam anyathā vā yadṛcchayā 13,134.057d@015_2173 kevalaṃ cābhisaṃdhāya saṃrambhāc ca karoti yat 13,134.057d@015_2174 karmaṇas tasya nāśas tu na kathaṃ cana vidyate 13,134.057d@015_2175 abhisaṃdhikṛtasyeha naiva nāśo 'sti karmaṇaḥ 13,134.057d@015_2176 aśvamedhasahasrair vā prāyaścittaśatair api 13,134.057d@015_2177 anyathā yat kṛtaṃ pāpaṃ pramādād vā yadṛcchayā 13,134.057d@015_2178 prāyaścittāśvamedhābhyāṃ śodhanāt tu praṇaśyati 13,134.057d@015_2179 lokasaṃvyavahārārthaṃ prāyaścittādir iṣyate 13,134.057d@015_2180 viddhy evaṃ pāpake kārye nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2181 umā 13,134.057d@015_2181 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2182 bhagavan devadeveśa mānuṣāś cetarā api 13,134.057d@015_2183 mriyante bahudhā loke kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2184 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2184 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2185 ye purā manujā devi kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2186 yathāsubhir viyojyante prāṇinaḥ prāṇinirdayaiḥ 13,134.057d@015_2187 tathaiva te prāpnuvanti yathaivātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2188 viṣadas tu viṣeṇaiva śastraiḥ śastreṇa ghātakaḥ 13,134.057d@015_2189 evam eva yathā loke mānuṣā ghnanti mānuṣān 13,134.057d@015_2190 kāraṇair eva te tena tathā svaprāṇanāśanam 13,134.057d@015_2191 prāpnuvanti punar devi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2192 iti te kathitaṃ sarvaṃ pāpakarmaphalaṃ priye 13,134.057d@015_2193 bhūyas tava samāsena kathayiṣyāmi tac chṛṇu 13,134.057d@015_2194 satyapramāṇakaraṇaṃ nityam avyabhicāri ca 13,134.057d@015_2195 yaiḥ purā manujair devi yasmin kāle yathā kṛtam 13,134.057d@015_2196 yenaiva kāraṇenāpi karma yat tu śubhāśubham 13,134.057d@015_2197 tasmin kāle tathā devi tenaiva karaṇena te 13,134.057d@015_2198 prāpnuvanti narāḥ pretya niḥsaṃdehaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_2199 iti satyaṃ vijānīhi lokatantravidhiṃ prati 13,134.057d@015_2200 karma kṛtvā naro bhoktā sa nāsti divi vā bhuvi 13,134.057d@015_2201 na śakyaṃ karma cābhoktuṃ sadevāsuramānuṣaiḥ 13,134.057d@015_2202 karmaṇā grathito loka ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2203 etad uddeśataḥ proktaṃ karmapākaphalaṃ priye 13,134.057d@015_2204 yad anyac ca mayā noktaṃ yasmiṃs te karmasaṃgrahe 13,134.057d@015_2205 buddhitarkeṇa tat sarvaṃ tathā veditum arhasi 13,134.057d@015_2206 umā 13,134.057d@015_2206 kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2207 bhagavan sarvalokeśa lokapālanamaskṛta 13,134.057d@015_2208 prasādāt te mahādeva śrutā me karmaṇāṃ gatiḥ 13,134.057d@015_2209 saṃgṛhītaṃ ca tat sarvaṃ tattvato 'mṛtasaṃnibham 13,134.057d@015_2210 karmaṇā grathitaṃ sarvam iti vedmi śubhāśubham 13,134.057d@015_2211 govatsavac ca jananīṃ nimnaṃ salilavat tathā 13,134.057d@015_2212 kartāraṃ svakṛtaṃ karma nityaṃ tam anudhāvati 13,134.057d@015_2213 kṛtasya karmaṇaś ceha na nāśo 'stīti niścayaḥ 13,134.057d@015_2214 aśubhasya śubhasyāpi tad apy avagataṃ mayā 13,134.057d@015_2215 bhūya eva mahādeva varada prītivardhana 13,134.057d@015_2216 karmaṇāṃ gatim āśritya saṃśayān moktum arhasi 13,134.057d@015_2216 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2217 yat te vivakṣitaṃ devi guhyam apy asitekṣaṇe 13,134.057d@015_2218 umā 13,134.057d@015_2218 tat sarvaṃ nirviśaṅkā tvaṃ pṛccha māṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_2219 evaṃ vyavasthite loke karmaṇā vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_2220 kṛtvā tat puruṣaḥ karma śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_2221 karmaṇaḥ svakṛtasyeha kadā bhuṅkte phalaṃ punaḥ 13,134.057d@015_2222 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2222 iha vā pretya vā deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2223 sthāne saṃśayitaṃ devi tad dhi guhyatamaṃ śṛṇu 13,134.057d@015_2224 tvatpriyārthaṃ pravakṣyāmi devaguhyaṃ śubhānane 13,134.057d@015_2225 pūrvadehakṛtaṃ karma bhuñjate tad iha prajāḥ 13,134.057d@015_2226 ihaiva yat kṛtaṃ puṃsāṃ tat paratra phaliṣyati 13,134.057d@015_2227 eṣā vyavasthitir devi mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_2228 devānām asurāṇāṃ ca amaratvāt tapobalāt 13,134.057d@015_2229 ekenaiva śarīreṇa bhujyate karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2230 umā 13,134.057d@015_2230 mānuṣair na tathā devi antaraṃ tv etad iṣyate 13,134.057d@015_2231 bhagavan bhaganetraghna mānuṣāṇāṃ viceṣṭitam 13,134.057d@015_2232 sarvam ātmakṛtaṃ ceti śrutaṃ me bhagavanmatam 13,134.057d@015_2233 loke grahakṛtaṃ sarvaṃ matvā karma śubhāśubham 13,134.057d@015_2234 sadaiva grahanakṣatraṃ prāyaśaḥ paryupāsate 13,134.057d@015_2235 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2235 etaṃ me saṃśayaṃ deva tadgataṃ chettum arhasi 13,134.057d@015_2236 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tattvaviniścayam 13,134.057d@015_2237 nakṣatrāṇi grahāś caiva śubhāśubhanivedakāḥ 13,134.057d@015_2238 mānavānāṃ mahābhāge na tu karmakarāḥ svayam 13,134.057d@015_2239 prajānāṃ tu hitārthāya śubhāśubhavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2240 anāgatam atikrāntaṃ jyotiścakreṇa bodhyate 13,134.057d@015_2241 kiṃ tu tatra śubhaṃ karma sugrahais tan nivedyate 13,134.057d@015_2242 duṣkṛtasyāśubhair eva samavāyo bhaved iti 13,134.057d@015_2243 tasmād dhi grahavaiṣamye vaiṣamyaṃ kurute janaḥ 13,134.057d@015_2244 grahasāmye śubhaṃ kuryāj jātyāṃ jātyāṃ purākṛtam 13,134.057d@015_2245 kevalaṃ grahanakṣatraṃ na karoti śubhāśubham 13,134.057d@015_2246 sarvam ātmakṛtaṃ karma lokavādo grahā iti 13,134.057d@015_2247 pṛthag grahāḥ pṛthak kartā kartrā svaṃ bhujyate phalam 13,134.057d@015_2248 umā 13,134.057d@015_2248 iti te kathitaṃ sarvaṃ viśaṅkāṃ jahi śobhane 13,134.057d@015_2249 bhagavan vividhaṃ karma kṛtvā jantuḥ śubhāśubham 13,134.057d@015_2250 kiṃ tayoḥ pūrvakataraṃ bhuṅkte janmāntare punaḥ 13,134.057d@015_2251 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2251 eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettum ihārhasi 13,134.057d@015_2252 sthāne saṃśayitaṃ devi tat te vakṣyāmi tattvataḥ 13,134.057d@015_2253 aśubhaṃ pūrvam ity āhur apare śubham ity api 13,134.057d@015_2254 mithyā tad ubhayaṃ proktaṃ kevalaṃ tad bravīmi te 13,134.057d@015_2255 mānuṣe tu pade karma yugapad bhujyate sadā 13,134.057d@015_2256 yathākṛtaṃ yathāyogam ubhayaṃ bhujyate kramāt 13,134.057d@015_2257 bhuñjānāś caiva dṛśyante kramaśo bhuvi mānavāḥ 13,134.057d@015_2258 ṛddhiṃ hāniṃ sukhaṃ duḥkham abhayaṃ bhayam eva ca 13,134.057d@015_2259 duḥkhāny anubhavanty āḍhyā daridrāś ca sukhāni ca 13,134.057d@015_2260 yaugapadyāc ca bhuñjānā dṛśyante lokasākṣikam 13,134.057d@015_2261 narake svargaloke ca na tathā saṃsthitiḥ priye 13,134.057d@015_2262 nityaṃ duḥkhaṃ hi narake svarge nityaṃ sukhaṃ tathā 13,134.057d@015_2263 śubhāśubhānām ādhikyāt karmaṇā tatra sevyate 13,134.057d@015_2264 nirantaraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ svarge ca narake bhavet 13,134.057d@015_2265 tatrāpi sumahat kṛtvā pūrvam alpaṃ punaḥ śubhe 13,134.057d@015_2266 umā 13,134.057d@015_2266 etat te sarvam ākhyātaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2267 bhagavan prāṇino loke mriyante kena hetunā 13,134.057d@015_2268 jātā jātā na tiṣṭhanti tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2268 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2269 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2270 ātmakarmakṣayād dehaṃ yathā muñcanti tac chṛṇu 13,134.057d@015_2271 śarīrātmasamāhāro jantur ity abhidhīyate 13,134.057d@015_2272 tatrātmānaṃ nityam āhur anityaṃ kṣetram ucyate 13,134.057d@015_2273 tat tu kālavaśāl loke jīrṇaṃ bhavati śobhane 13,134.057d@015_2274 kālaś chinatti cāyūṃṣi dinamāsartuhāyanaiḥ 13,134.057d@015_2275 kālaḥ pacati bhūtāni kālenākulitaṃ jagat 13,134.057d@015_2276 kālaṃ nātikrameran hi sadevāsuramānavāḥ 13,134.057d@015_2277 yathākāśe na tiṣṭheta dravyaṃ kiṃ cid acetanam 13,134.057d@015_2278 tathā dhāvati kālo 'yaṃ kṣaṇaṃ kiṃ cin na tiṣṭhati 13,134.057d@015_2279 evaṃ kālena saṃkrāntaṃ śarīraṃ jarjarīkṛtam 13,134.057d@015_2280 akarmayogyaṃ saṃśīrṇaṃ tyaktvā dehī tato vrajet 13,134.057d@015_2281 nityasyānityasaṃtyāgāl loke tan maraṇaṃ viduḥ 13,134.057d@015_2282 na ca nityasya jīvasya vināśo vidyate śubhe 13,134.057d@015_2283 sa punar jāyate 'nyatra śarīraṃ navam āviśan 13,134.057d@015_2284 umā 13,134.057d@015_2284 evaṃ lokagatir nityam ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2285 bhagavan prāṇināṃ bālā dṛśyante maraṇaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_2286 ativṛddhāś ca jīvanto dṛśyante cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2287 kevalaṃ kālamaraṇaṃ na pramāṇaṃ maheśvara 13,134.057d@015_2288 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2288 tasmān me saṃśayaṃ brūhi prāṇināṃ jīvakāraṇam 13,134.057d@015_2289 śṛṇu tatkāraṇaṃ devi nirṇayas tv eka eva saḥ 13,134.057d@015_2290 jīrṇatvamātraṃ kurute kālo dehaṃ na pātayet 13,134.057d@015_2291 jīrṇe karmaṇi saṃghātaḥ svayam eva viśīryate 13,134.057d@015_2292 pūrvakarmapramāṇena jīvitaṃ mṛtyur eva vā 13,134.057d@015_2293 yāvat pūrvakṛtaṃ karma tāvaj jīvati mānavaḥ 13,134.057d@015_2294 tadvat kālavaśād bālā mriyante bhogasaṃkṣayāt 13,134.057d@015_2295 jīvanti ciravṛddhāś ca tathā karmapramāṇataḥ 13,134.057d@015_2296 umā 13,134.057d@015_2296 iti te kathitaṃ devi nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2297 bhagavan kena vṛttena bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2298 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2298 alpāyuṣo narāḥ kena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2299 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ guhyaṃ pathyataraṃ nṛṇām 13,134.057d@015_2300 ye narā vṛttasaṃpannā bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2301 ahiṃsā satyavacanam akrodhaḥ kṣāntir ārjavam 13,134.057d@015_2302 gurūṇāṃ nityaśuśrūṣā vṛddhānām api pūjanam 13,134.057d@015_2303 śaucaṃ cākāryasaṃtyāgaḥ sadā pathyasya bhojanam 13,134.057d@015_2304 evamādi śubhaṃ vṛttaṃ narāṇāṃ dīrghajīvinām 13,134.057d@015_2305 tapasā brahmacaryeṇa rasāyananiṣevaṇāt 13,134.057d@015_2306 udagrasattvā balino bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2307 svarge vā mānuṣe vāpi ciraṃ tiṣṭhanti dhārmikāḥ 13,134.057d@015_2308 apare pāpakarmāṇaḥ prāyaśo 'nṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2309 hiṃsāpriyā gurudviṣṭā niṣkriyāḥ śaucavarjitāḥ 13,134.057d@015_2310 nāstikā ghorakarmāṇaḥ satataṃ māṃsapānapāḥ 13,134.057d@015_2311 pāpācārā gurudveṣāḥ kopanāḥ kalahapriyāḥ 13,134.057d@015_2312 evam evāśubhācārās tiṣṭhanti niraye ciram 13,134.057d@015_2313 tiryagyonau tathātyantam alpaṃ tiṣṭhanti mānuṣe 13,134.057d@015_2314 tasmād alpāyuṣo martyās tādṛśāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_2315 agamyadeśagamanād apathyānāṃ ca bhojanāt 13,134.057d@015_2316 āyuḥkṣayo bhaven nṝṇām āyuḥkṣayakarā hi te 13,134.057d@015_2317 bhavanty alpāyuṣas tais tair anyathā cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2318 umā 13,134.057d@015_2318 etat te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2319 bhagavan devadeveśa śrutaṃ me paramaṃ hitam 13,134.057d@015_2320 ātmano jātisaṃbandhaṃ brūhi strīpuruṣāntare 13,134.057d@015_2321 strīprāṇaḥ puruṣaprāṇa ekaḥ sa pṛthag eva vā 13,134.057d@015_2322 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2322 eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_2323 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2324 puṃstvaṃ strītvam iti prāṇe sthitir nāsti śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2325 nirvikārī sadaivātmā strītvaṃ puṃstvaṃ na cātmani 13,134.057d@015_2326 karmaprakāreṇa tathā jātyāṃ jātyāṃ prajāyate 13,134.057d@015_2327 akartā cāvikārī ca nityaś ca puruṣaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_2328 strīśarīrakṛtaṃ karma strībhāvenopabhujyate 13,134.057d@015_2329 puruṣeṇa kṛtaṃ karma puruṣeṇaiva bhujyate 13,134.057d@015_2330 evaṃ prasajyate loke bhāvaikatvena bhūyaśaḥ 13,134.057d@015_2331 śarīraṃ karmanānātvād dṛśyate viparītavat 13,134.057d@015_2332 kṛtvā tu pauruṣaṃ karma strī pumān api jāyate 13,134.057d@015_2333 umā 13,134.057d@015_2333 strībhāvayuk pumān kṛtvā karmaṇā pramadā bhavet 13,134.057d@015_2334 bhagavan sarvalokeśa karmātmā na karoti cet 13,134.057d@015_2335 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2335 ko 'nyaḥ karmakaras tatra dehe tad vaktum arhasi 13,134.057d@015_2336 śṛṇu bhāmini kartāram ātmā hi na ca karmakṛt 13,134.057d@015_2337 prakṛtyā guṇayuktena kriyate karma nityaśaḥ 13,134.057d@015_2338 śarīraṃ prāṇināṃ loke yathā pittakaphānilaiḥ 13,134.057d@015_2339 vyāptam eva tribhir doṣais tathā vyāptaṃ guṇais tribhiḥ 13,134.057d@015_2340 sattvaṃ rajas tama iti guṇās tv ete śarīriṇaḥ 13,134.057d@015_2341 prakāśātmakam eteṣāṃ sattvaṃ satatam iṣyate 13,134.057d@015_2342 rajo duḥkhātmakaṃ tatra tamo mohātmakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2343 tribhir etair guṇaiḥ sarvaṃ loke karma pravartate 13,134.057d@015_2344 satyaṃ prāṇidayā śaucaṃ śreyaḥ prītiḥ kṣamā damaḥ 13,134.057d@015_2345 evamādi tathānyac ca karma sāttvikam iṣyate 13,134.057d@015_2346 dākṣyaṃ karmaparatvaṃ ca lobho bhogavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2347 kalatrasaṅgo mādhuryaṃ nityam aiśvaryalubdhatā 13,134.057d@015_2348 rajasaś codbhavaṃ caitat karma nānāvidhaṃ sadā 13,134.057d@015_2349 anṛtaṃ caiva pāruṣyaṃ śrutividveṣatā bhṛśam 13,134.057d@015_2350 hiṃsāparatvaṃ nāstikyaṃ nidrālasyabhayāni ca 13,134.057d@015_2351 tamasaś codbhavaṃ caitat karma pāpayutaṃ sadā 13,134.057d@015_2352 tasmād guṇamayaḥ sarvaḥ kāryārambhaḥ śubhāśubhaḥ 13,134.057d@015_2353 tasmād ātmānam avyagraṃ viddhy akartāram avyayam 13,134.057d@015_2354 sāttvikāḥ puṇyalokeṣu rājasā mānuṣe pade 13,134.057d@015_2355 umā 13,134.057d@015_2355 tiryagyonau ca narake tiṣṭheyus tāmasā narāḥ 13,134.057d@015_2356 kimartham ātmā bhedyaḥ sandehe śastreṇa vā hate 13,134.057d@015_2357 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2357 svayaṃ praṇaśyate dehī tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2358 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_2359 etan naiyāyikaiś cāpi muhyate sūkṣmabuddhibhiḥ 13,134.057d@015_2360 karmakṣaye tu saṃprāpte prāṇināṃ dehadhāriṇām 13,134.057d@015_2361 upadravo bhaved dehe yena kenāpi hetunā 13,134.057d@015_2362 tannimittaṃ śarīrī tu śarīraṃ prāptasaṃkṣayam 13,134.057d@015_2363 apayāti parityajya tataḥ karmavaśena saḥ 13,134.057d@015_2364 dehakṣate 'pi naivātmā vedanābhir na cālyate 13,134.057d@015_2365 tiṣṭhet karmaphalaṃ yāvad vrajet karmakṣaye punaḥ 13,134.057d@015_2366 ādiprabhṛti loke 'sminn evam ātmagatiḥ sadā 13,134.057d@015_2367 umā 13,134.057d@015_2367 etat te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2368 bhagavan devadeveśa karmaṇaiva śubhāśubham 13,134.057d@015_2369 yathāyogaṃ phalaṃ jantuḥ prāpnotīti viniścayaḥ 13,134.057d@015_2370 pareṣāṃ vipriyaṃ kurvan yathā saṃprāpnuyāc chubham 13,134.057d@015_2371 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2371 yady etad asti ced deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2372 tad apy asti mahābhāge abhisaṃdhiphalaṃ nṛṇām 13,134.057d@015_2373 hitārthaṃ duḥkham anyeṣāṃ kṛtvāśubham avāpnuyāt 13,134.057d@015_2374 daṇḍayan bhartsayan rājā prajāḥ puṇyam avāpnuyāt 13,134.057d@015_2375 guruḥ saṃtarjayañ śiṣyān bhartā bhṛtyajanaṃ svakam 13,134.057d@015_2376 unmārgapratipannāṃś ca śāstā dharmaphalaṃ labhet 13,134.057d@015_2377 cikitsakaś ca duḥkhāni janayan hitam āpnuyāt 13,134.057d@015_2378 yajñārthaṃ paśuhiṃsāṃ ca kurvann api na hiṃsakaḥ 13,134.057d@015_2379 evam anye sumanaso hiṃsakāḥ svargam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2380 ekasmin nihate 'bhadre bahavaḥ sukham āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2381 tasmin hate bhaved dharmaḥ kuta eva tu pāpakam 13,134.057d@015_2382 abhisaṃdher ajihmatvāc chuddhe dharmasya gauravāt 13,134.057d@015_2383 umā 13,134.057d@015_2383 etat kṛtvā tu pāpiṣṭhān doṣān na prāpnuyāt kva cit 13,134.057d@015_2384 bhagavan sarvamartyānāṃ jñānī bhavati sattamaḥ 13,134.057d@015_2385 kim avekṣya tad utpannaṃ jñānaṃ tasya phalaṃ ca yat 13,134.057d@015_2386 nāradaḥ* 13,134.057d@015_2386 kṛtrimaṃ tat svabhāvaṃ vā tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2387 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2387 etac chrutvā mahādevo jagau jñānasya saṃbhavam 13,134.057d@015_2388 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ceti jagad dvividham ucyate 13,134.057d@015_2389 catasro jātayas tatra prajānāṃ kramaśo yathā 13,134.057d@015_2390 teṣām udbhedajā vṛkṣā latā vallyaś ca vīrudhaḥ 13,134.057d@015_2391 daṃśayūkādayaś cānye svedajāḥ kṛmijātayaḥ 13,134.057d@015_2392 pakṣiṇaś chidrakarṇāś ca prāṇinas tv aṇḍajāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2393 mṛgavyālamanuṣyāṃś ca viddhi teṣāṃ jarāyujān 13,134.057d@015_2394 evaṃ caturvidhāṃ jātim ātmā saṃśritya tiṣṭhati 13,134.057d@015_2395 sparśenaikendriyeṇātmā tiṣṭhaty udbhedajeṣu vai 13,134.057d@015_2396 śarīrasparśarūpābhyāṃ kledajeṣv api tiṣṭhati 13,134.057d@015_2397 pañcabhiś cendriyadvārair jīvanty aṇḍajarāyujāḥ 13,134.057d@015_2398 tathā bhūmyambusaṃyogād bhavanty udbhedajāḥ priye 13,134.057d@015_2399 śītoṣṇayos tu saṃyogāj jāyante kledajāḥ priye 13,134.057d@015_2400 aṇḍajāś cāpi saṃyogāj jāyante kṣetrabījayoḥ 13,134.057d@015_2401 śuklaśoṇitasaṃyogāt saṃbhavanti jarāyujāḥ 13,134.057d@015_2402 jarāyujānāṃ sarveṣāṃ mānuṣaṃ padam uttamam 13,134.057d@015_2403 sakalair indriyair martyāḥ saṃyuktā jalpinas tathā 13,134.057d@015_2404 bhayaṃ ratiś ca cittaṃ tad vidyate mṛgapakṣiṣu 13,134.057d@015_2405 dharmādharmau ca vijñānaṃ naiva pakṣimṛgādiṣu 13,134.057d@015_2406 buddhiḥ sattvaṃ dhṛtir lajjā jñānaṃ vijñānam eva ca 13,134.057d@015_2407 ūhāpohau ca martyeṣu guṇā nānāvidhāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2408 mānuṣaṃ hi padaṃ tasmād viśiṣṭam iha lakṣyate 13,134.057d@015_2409 mahatā dharmakāryeṇa prāpyate janma mānuṣam 13,134.057d@015_2410 ataḥ paraṃ tamotpattiṃ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_2411 dvividhaṃ hi tamo loke śārvaraṃ dehajaṃ tathā 13,134.057d@015_2412 jyotirbhiś cāgninā loke nāśaṃ gacchati śārvaram 13,134.057d@015_2413 dehajaṃ tu tamo ghoraṃ taiḥ samastair na śāmyati 13,134.057d@015_2414 tamasas tasya nāśārthaṃ nopāyam adhijagmivān 13,134.057d@015_2415 tapaś cakāra vipulaṃ lokakartā pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2416 caturas tu samudbhūtā vedāḥ sāṅgāḥ sahottarāḥ 13,134.057d@015_2417 tāṃl labdhvā mumude brahmā lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2418 dehajaṃ tat tamo ghoram abhūt tenaiva nāśitam 13,134.057d@015_2419 kāryākāryam idaṃ ceti vācyāvācyam idaṃ tv iti 13,134.057d@015_2420 yadi cen na bhavel loke śrutaṃ cāritradeśikam 13,134.057d@015_2421 paśubhir nirviśeṣaṃ tu ceṣṭante mānuṣās tv iti 13,134.057d@015_2422 yajñādīnāṃ samārambhaḥ śrutenaiva vidhīyate 13,134.057d@015_2423 yajñasya phalayogena devalokaḥ samṛdhyate 13,134.057d@015_2424 prītiyuktāḥ punar devā mānuṣāṇāṃ phalanty uta 13,134.057d@015_2425 evaṃ nityaṃ pravardhete rodasī ca parasparam 13,134.057d@015_2426 lokasaṃdhāraṇaṃ tasmāc chrutam ity avadhāraya 13,134.057d@015_2427 jñānād viśiṣṭaṃ jantūnāṃ nāsti lokatraye 'pi ca 13,134.057d@015_2428 sahajaṃ tat pradhānaṃ syād aparaṃ kṛtrimaṃ śrutam 13,134.057d@015_2429 ubhayaṃ yatra saṃpannaṃ bhavet tatra tu śobhanam 13,134.057d@015_2430 saṃpragṛhya śrutaṃ sarvaṃ kṛtakṛtyā bhavanty uta 13,134.057d@015_2431 uparīva ca martyānāṃ devavat saṃprakāśate 13,134.057d@015_2432 kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ darpam ajñānaṃ caiva buddhijam 13,134.057d@015_2433 tac chrutaṃ nudati kṣipraṃ yathā vāyur balāhakān 13,134.057d@015_2434 alpamātraṃ kṛto dharmo bhavej jñānavatāṃ mahān 13,134.057d@015_2435 mahān api kṛto dharmo hy ajñānān niṣphalo bhavet 13,134.057d@015_2436 parāvarajño bhūtānāṃ jñānavāṃs tattvavid bhavet 13,134.057d@015_2437 umā 13,134.057d@015_2437 evaṃ śrutaphalaṃ sarvaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2438 bhagavan mānuṣāḥ ke cij jātismaraṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2439 kimarthaṃ te 'bhijāyante jānantaḥ paurvadehikam 13,134.057d@015_2440 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2440 etan me tattvato deva mānuṣeṣu vadasva bhoḥ 13,134.057d@015_2441 tad ahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2442 ye mṛtāḥ sahasā martyā jāyante sahasā punaḥ 13,134.057d@015_2443 teṣāṃ paurāṇiko 'bhyāsaḥ kaṃ cit kālaṃ sa tiṣṭhati 13,134.057d@015_2444 tasmāj jātismarā loke jāyante bodhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2445 teṣāṃ vivardhatāṃ saṃjñā svapnavat sā praṇaśyati 13,134.057d@015_2446 umā 13,134.057d@015_2446 paralokasya cāstitve mūḍhānāṃ kāraṇaṃ ca tat 13,134.057d@015_2447 bhagavan mānuṣāḥ ke cin mṛtā bhūtvā hi saṃprati 13,134.057d@015_2448 nivartamānā dṛśyante deheṣv eva punar narāḥ 13,134.057d@015_2448 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2449 tad ahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2450 prāṇair viyojyamānānāṃ bahutvāt prāṇināṃ kṣaye 13,134.057d@015_2451 tathaiva nāmasāmānyād yamadūtā nṛṇāṃ bhuvi 13,134.057d@015_2452 vahanti te kva cin mohād anyāṃs ta iti yāmikāḥ 13,134.057d@015_2453 nirvikāraṃ hi tat sarvaṃ yamo veda kṛtākṛtam 13,134.057d@015_2454 tasmāt saṃyaminīṃ prāpya yamenaite vimokṣitāḥ 13,134.057d@015_2455 punar eva nivartante śeṣaṃ bhoktuṃ svakarmaṇaḥ 13,134.057d@015_2456 umā 13,134.057d@015_2456 svakarmaṇy asamāpte tu na mriyante hi mānavāḥ 13,134.057d@015_2457 bhagavan suptamātrāṇāṃ martyānāṃ svapnadarśanam 13,134.057d@015_2458 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2458 kiṃ tat svabhāvam anyad vā tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2459 suptānāṃ tu punaś ceṣṭā svapna ity abhidhīyate 13,134.057d@015_2460 anāgatam atikrāntaṃ paśyate saṃcaran manaḥ 13,134.057d@015_2461 nimittaṃ ca bhavet tasmāt prāṇināṃ svapnadarśanam 13,134.057d@015_2462 umā 13,134.057d@015_2462 evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2463 bhagavan sarvabhūteśa loke karmakriyāpathe 13,134.057d@015_2464 daivāt pravartate sarvam iti ke cid vyavasthitāḥ 13,134.057d@015_2465 apare ceṣṭayā ceti dṛṣṭvā pratyakṣataḥ kriyām 13,134.057d@015_2466 pakṣabhede dvidhā cāsmin saṃśayasthaṃ mano mama 13,134.057d@015_2467 tattvaṃ vada mahādeva śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_2467 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2468 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2469 na daivaṃ kurute karma loke devi śubhāśubham 13,134.057d@015_2470 lakṣyate dvividhaṃ karma mānuṣāṇāṃ śubhānane 13,134.057d@015_2471 purākṛtaṃ tayor ekam aihikaṃ ca paraṃ tathā 13,134.057d@015_2472 adṛṣṭaṃ paurvikaṃ karma tad daivam iti lakṣyate 13,134.057d@015_2473 aihikaṃ dṛṣṭakaraṇaṃ tan mānuṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2474 mānuṣaṃ ca kriyāmātraṃ daivāt saṃbhavate phalam 13,134.057d@015_2475 evaṃ tad ubhayaṃ sarvaṃ mānuṣaṃ vidyate nṛṣu 13,134.057d@015_2476 laukikaṃ tat pravakṣyāmi daivamānuṣanirmitam 13,134.057d@015_2477 kṛṣau tu dṛśyate karma karṣaṇaṃ vapanaṃ tathā 13,134.057d@015_2478 ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yac cānyat pauruṣaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2479 kāle vṛṣṭiḥ suvāpaś ca prarohaḥ paktir eva ca 13,134.057d@015_2480 evamādi tu yac cānyat tad daivatam iti smṛtam 13,134.057d@015_2481 pravāpaḥ pauruṣaṃ karma siddhir daivam iti smṛtam 13,134.057d@015_2482 daivād asiddhiś ca bhaved duṣkṛtaṃ cāsti pauruṣe 13,134.057d@015_2483 suyatnāl labhate kīrtiṃ duryatnād ayaśas tathā 13,134.057d@015_2484 umā 13,134.057d@015_2484 evaṃ lokagatir devi ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2485 bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskṛta 13,134.057d@015_2486 katham ātmā sadā garbhaṃ saṃviśet karmakāraṇāt 13,134.057d@015_2487 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2487 tan me vada mahādeva tad dhi guhyaṃ paraṃ mama 13,134.057d@015_2488 śṛṇu bhāmini tad guhyaṃ guhyānāṃ paramaṃ priye 13,134.057d@015_2489 devaguhyād api param ātmaguhyam iti smṛtam 13,134.057d@015_2490 devāsurās tan na vidur ātmano hi gatāgatam 13,134.057d@015_2491 adṛśyo hi sa devānāṃ śaighryāt saukṣmyān nirāśrayāt 13,134.057d@015_2492 atimātrātimāyānām ātmamāyā sadeṣyate 13,134.057d@015_2493 so 'yaṃ caturvidhāṃ jātiṃ saṃviśaty ātmamāyayā 13,134.057d@015_2494 maithunaṃ śoṇitaṃ bījaṃ daivaṃ cāpy atra kāraṇam 13,134.057d@015_2495 bījaśoṇitasaṃyogo yadā saṃbhavate śubhe 13,134.057d@015_2496 tadātmā viśate garbham evam aṇḍajarāyuje 13,134.057d@015_2497 śītoṣṇayos tu saṃyoge kledajeṣv avatiṣṭhati 13,134.057d@015_2498 bījabhūmijalānāṃ tu yogād udbhedajeṣu ca 13,134.057d@015_2499 evaṃ saṃyogakāle tu ātmā garbhatvam eyivān 13,134.057d@015_2500 kalalāj jāyate piṇḍaṃ piṇḍāt peśyarbudaṃ bhavet 13,134.057d@015_2501 vyaktibhāvaṃ gate caiva karma tv āśrayate kramāt 13,134.057d@015_2502 evaṃ strīpuruṣasaṃyogaṃ pauruṣaṃ viddhi bhāmini 13,134.057d@015_2503 apatyalābho yac cānyat tad daivam iti saṃsmṛtam 13,134.057d@015_2504 evaṃ vivardhamānena karmātmā saha vartate 13,134.057d@015_2505 evam ātmagatiṃ viddhi yan māṃ pṛcchasi suvrate 13,134.057d@015_2506 pañcabhūtasthitiś caiva jyotiṣām ayanaṃ tathā 13,134.057d@015_2507 abuddhigamyaṃ yan martyair hetubhir vā na vidyate 13,134.057d@015_2508 tādṛśaṃ kāraṇaṃ daivaṃ śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_2509 yādṛśaṃ cātmanā śakyaṃ tat pauruṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2510 kevalaṃ phalaniṣpattir ekena na tu śakyate 13,134.057d@015_2511 pauruṣeṇa ca daivena yugapad grathitaṃ priye 13,134.057d@015_2512 tayoḥ samāhitaṃ karma śītoṣṇaṃ yugapat tathā 13,134.057d@015_2513 pauruṣaṃ tu tayoḥ pūrvam ārabdhavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2514 ātmanā naiva śakyaṃ hi na tathā kīrtim āpnuyāt 13,134.057d@015_2515 khananān mathanāl loke jalāgniprāpaṇaṃ yathā 13,134.057d@015_2516 tathā puruṣakāre tu daivasaṃpat samāhitā 13,134.057d@015_2517 narasyākurvataḥ karma daivasaṃpan na labhyate 13,134.057d@015_2518 tasmāt sarvasamārambho daivamānuṣanirmitaḥ 13,134.057d@015_2519 asurā rākṣasāś caiva manyante lokanāyakāḥ 13,134.057d@015_2520 na paśyante ca te pāpāḥ kevalaṃ māṃsabhakṣakāḥ 13,134.057d@015_2521 pracchāditaṃ hi tat sarvaṃ guhyakāmā hi devatāḥ 13,134.057d@015_2522 tad ahaṃ te pravakṣyāmi devaguhyaṃ purātanam 13,134.057d@015_2523 ādikāle prajāḥ sarvāḥ kṛtvā karma śubhāśubham 13,134.057d@015_2524 bhuñjate paśyamānās te vṛttāntaṃ lokayor dvayoḥ 13,134.057d@015_2525 yathaivātmakṛtaṃ vidyur deśāntaragatā narāḥ 13,134.057d@015_2526 vidyus tathaivāntakāle svakṛtaṃ paurvadehikam 13,134.057d@015_2527 evaṃ vyavasthite loke sarve dharmaparābhavan 13,134.057d@015_2528 acireṇaiva kālena svargaḥ saṃpūritas tadā 13,134.057d@015_2529 devānām api saṃbādhaṃ dṛṣṭvā brahmāpy acintayat 13,134.057d@015_2530 saṃcarante kathaṃ devā mānuṣāḥ praviśanti hi 13,134.057d@015_2531 ity evam anucintyaiṣa mānuṣān samamohayat 13,134.057d@015_2532 tadāprabhṛti te martyā na vidus te purātanam 13,134.057d@015_2533 kāmakrodhau ca tatkāle mānuṣeṣu nyapātayat 13,134.057d@015_2534 tābhyām abhihatā martyāḥ svargalokaṃ na lebhire 13,134.057d@015_2535 purākṛtasyāvijñānāt kāmakrodhābhipīḍanāt 13,134.057d@015_2536 naitad astīti manvānā vikārāṃś cakrire punaḥ 13,134.057d@015_2537 akāryādīn mahādoṣān ārabhantātmakāraṇāt 13,134.057d@015_2538 vismṛtya dharmakāryāṇi paralokabhayaṃ tathā 13,134.057d@015_2539 evaṃ vyavasthite loke kaśmalaṃ samapadyata 13,134.057d@015_2540 lokānāṃ caiva vedānāṃ kṣayāyaiva tadā priye 13,134.057d@015_2541 narakāḥ pūritāś cāsan prāṇibhiḥ pāpakāribhiḥ 13,134.057d@015_2542 punar eva tu tad dṛṣṭvā lokakartā pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2543 acintayat tam evārthaṃ lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2544 samatvena kathaṃ loko varteteti muhur muhuḥ 13,134.057d@015_2545 cintayitvā tadā brahmā jñānena tapasā priye 13,134.057d@015_2546 umā 13,134.057d@015_2546 akaroj jñānadṛśyaṃ tu paralokaṃ na cakṣuṣā 13,134.057d@015_2547 bhagavan mṛtamātras tu yo 'yaṃ jāta iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_2548 tathaiva dṛśyate jātas tatrātmā tu kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_2549 garbhādāv eva saṃviṣṭa ātmeti bhagavanmatam 13,134.057d@015_2550 eṣa me saṃśayo deva tan me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_2550 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2551 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2552 anyo garbhagato bhūtvā tatraiva nidhanaṃ gataḥ 13,134.057d@015_2553 punar anyac charīraṃ tadāviśya bhuvi jāyate 13,134.057d@015_2554 tat kva cin naiva sarvatra daivayogaṃ tu tad bhavet 13,134.057d@015_2555 sūtikāyā hitārthaṃ ca mohanārthaṃ ca dehinām 13,134.057d@015_2556 yamakarmavidhānaṃ tad ity evaṃ viddhi śobhane 13,134.057d@015_2557 kaukṣamātraṃ tu narakaṃ bhuktvā ke cit prayānti hi 13,134.057d@015_2558 māyā sā yāmikā nāma yaj janmamaraṇāntare 13,134.057d@015_2559 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2559 umā 13,134.057d@015_2560 bhagavan sarvabhūteśa lokanātha vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_2561 nāsty ātmā karmabhokteti mṛto jantur na jāyate 13,134.057d@015_2562 svabhāvāj jāyate sarvaṃ yathā vṛkṣaphalaṃ tathā 13,134.057d@015_2563 yathormayaḥ saṃbhavanti tathaiva jagadākṛtiḥ 13,134.057d@015_2564 tapodānādi yat karma tatrātmā dṛśyate vṛthā 13,134.057d@015_2565 nāsti paunarbhavaṃ janma iti ke cid vyavasthitāḥ 13,134.057d@015_2566 parokṣavacanaṃ śrutvā na pratyakṣasya darśanāt 13,134.057d@015_2567 tat sarvaṃ nāsti vāstīti saṃśayasthās tathāpare 13,134.057d@015_2568 pakṣabhedāntare cāsmiṃs tattvaṃ me vaktum arhasi 13,134.057d@015_2569 nāradaḥ 13,134.057d@015_2569 uktaṃ bhagavatā yat tu tat tu lokasya saṃsthitiḥ 13,134.057d@015_2570 praśnam etaṃ tu pṛcchantyāṃ rudrāṇyāṃ pariṣat tadā 13,134.057d@015_2571 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2571 kautūhalayutā śrotuṃ samāhitamanābhavat 13,134.057d@015_2572 naitad asti mahābhāge yad vadantīha nāstikāḥ 13,134.057d@015_2573 etad evābhiśastānāṃ śrutividveṣiṇāṃ matam 13,134.057d@015_2574 sarvam arthaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ yat prāg uktaṃ mayā tava 13,134.057d@015_2575 tadāprabhṛti martyānāṃ śrutam āśritya paṇḍitāḥ 13,134.057d@015_2576 kāmān saṃchindya parighān dhṛtyā vai paramāsinā 13,134.057d@015_2577 abhiyānty eva te svargaṃ paśyantaḥ karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2578 evaṃ śraddhāphalaṃ loke parataḥ sumahat phalam 13,134.057d@015_2579 buddhiḥ śraddhā ca śuśrūṣā kāraṇāni hitaiṣiṇām 13,134.057d@015_2580 tasmāt svargābhigantāraḥ kati cit tv abhavan narāḥ 13,134.057d@015_2581 anye karaṇahīnatvān nāstikyaṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_2582 śrutavidveṣiṇo mūrkhā nāstikā dṛḍhaniścayāḥ 13,134.057d@015_2583 niṣkriyāś ca nirannādyāḥ patanty evādhamāṃ gatim 13,134.057d@015_2584 nāstīti vai punarjanma kavayo 'py atra mohitāḥ 13,134.057d@015_2585 nādhigacchanti tan nityaṃ hetuvādaśatair api 13,134.057d@015_2586 eṣā brahmakṛtā māyā durvijñeyā surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2587 kiṃ punar mānuṣair loke jñātukāmaiḥ svakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2588 kevalaṃ śraddhayā devi śrutimātraniviṣṭayā 13,134.057d@015_2589 tad astīty eva mantavyaṃ tathā hi tam avāpnuyāt 13,134.057d@015_2590 vedaguhyeṣu cānyeṣu hetur devi nirarthakaḥ 13,134.057d@015_2591 badhirāndhavad evātra vartitavyaṃ hitaiṣiṇā 13,134.057d@015_2592 etat te kathitaṃ sarvaṃ devaguhyaṃ prajāhitam 13,134.057d@015_2593 tvatprītyartham idaṃ guhyam avācyam api bhāṣitam 13,134.057d@015_2593 umā 13,134.057d@015_2594 bhagavan sarvabhūteśa tripurārdana śaṃkara 13,134.057d@015_2595 kīdṛśā yamadaṇḍās te kīdṛśāḥ paricārakāḥ 13,134.057d@015_2596 kathaṃ mṛtās te gacchanti prāṇino yamasādanam 13,134.057d@015_2597 kīdṛśaṃ bhavanaṃ tasya kathaṃ daṇḍayati prajāḥ 13,134.057d@015_2598 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2598 etat sarvaṃ mahādeva śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_2599 śṛṇu kalyāṇi tat sarvaṃ yat tad devi manaḥpriyam 13,134.057d@015_2600 dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe yamasya sadanaṃ mahat 13,134.057d@015_2601 vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca nānābhāvasamanvitam 13,134.057d@015_2602 pitṛbhiḥ pretasaṃghaiś ca yamadūtaiś ca saṃtatam 13,134.057d@015_2603 prāṇisaṃghaiḥ subahubhiḥ karmavaśyais tu pūritam 13,134.057d@015_2604 tatrāste daṇḍayan nityaṃ yamo lokahite rataḥ 13,134.057d@015_2605 māyayā satataṃ vetti prāṇināṃ yac chubhāśubham 13,134.057d@015_2606 māyayā saṃharaṃs tatra prāṇisaṃghān yatas tataḥ 13,134.057d@015_2607 tasya māyāmayāḥ pāśā na vedyante surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2608 ko hi mānuṣamātras tu vettā tac caritaṃ mahat 13,134.057d@015_2609 evaṃ hi śāsatas tasya yamasya paricārakāḥ 13,134.057d@015_2610 gṛhītvā saṃnayanty eva prāṇinaḥ kṣīṇakarmiṇaḥ 13,134.057d@015_2611 yena kenāpadeśena apadeśas tadudbhavaḥ 13,134.057d@015_2612 karmaṇā prāṇino loka uttamādhamamadhyamāḥ 13,134.057d@015_2613 yathārhaṃ tān samādāya nayanti yamasādanam 13,134.057d@015_2614 dhārmikān uttamān viddhi svargīyās te yathāmarāḥ 13,134.057d@015_2615 nṛṣu janma labhante ye karmaṇā madhyamāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2616 tiryaṅnarakagantāro hy adhamās te narādhamāḥ 13,134.057d@015_2617 panthānas trividhā dṛṣṭā sarveṣāṃ gatijīvinām 13,134.057d@015_2618 ramaṇīyaṃ nirābādhaṃ durdarśam iti nāmataḥ 13,134.057d@015_2619 ramaṇīyaṃ tu sanmārgaṃ patākādhvajasaṃkulam 13,134.057d@015_2620 dhūpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ puṣpamālābhisaṃkulam 13,134.057d@015_2621 manoharaṃ sukhasparśaṃ gacchatām eva tad bhavet 13,134.057d@015_2622 nirābādhaṃ yathā loke supraśastaṃ tathā bhavet 13,134.057d@015_2623 tṛtīyaṃ tat tu durdarśaṃ durgandhi tamasāvṛtam 13,134.057d@015_2624 paruṣaṃ śarkarākīrṇaṃ śvadaṃṣṭrābahulaṃ bhṛśam 13,134.057d@015_2625 kṛmikīṭasamākīrṇaṃ gacchatām atidurgamam 13,134.057d@015_2626 mārgair ebhis tribhir nityam uttamādhamamadhyamān 13,134.057d@015_2627 saṃnayanti yathā kāle tan me śṛṇu śucismite 13,134.057d@015_2628 uttamān antakāle tu yamadūtāḥ susaṃyatāḥ 13,134.057d@015_2629 umā 13,134.057d@015_2629 nayanti sukham ādāya ramaṇīyapathena vai 13,134.057d@015_2630 bhagavaṃs tatra cātmānaṃ tyaktadehaṃ nirāśrayam 13,134.057d@015_2631 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2631 adṛśyaṃ katham ādāya saṃnayanti yamāntikam 13,134.057d@015_2632 śṛṇu bhāmini tat sarvaṃ trividhaṃ dehadhāraṇam 13,134.057d@015_2633 karmavaśyaṃ bhogavaśyaṃ duḥkhavaśyam iti priye 13,134.057d@015_2634 mānuṣaṃ karmavaśyaṃ syāt svargīyaṃ bhogasādhanam 13,134.057d@015_2635 tṛtīyaṃ yātanāvaśyaṃ śarīraṃ māyayā kṛtam 13,134.057d@015_2636 yamaloke na cānyatra dṛśyate yātanāyutam 13,134.057d@015_2637 śarīrair yātanāvaśyair jīvam āmucya bhāmini 13,134.057d@015_2638 nayanti yāmikās tatra prāṇino māyayā mṛtān 13,134.057d@015_2639 madhyamān atha veṣeṇa madhyamena pathā tathā 13,134.057d@015_2640 caṇḍālaveṣās tv adhamān gṛhītvā bhartsya tarjanaiḥ 13,134.057d@015_2641 ākarṣantas tathā pāśair durdarśena nayanti tān 13,134.057d@015_2642 trividhān evam ādāya nayanti yamasādanam 13,134.057d@015_2643 dharmāsanagataṃ dakṣaṃ bhrājamānaṃ svatejasā 13,134.057d@015_2644 lokapālaṃ sabhādhyakṣaṃ tathaiva pariṣadgatam 13,134.057d@015_2645 darśayanti mahābhāge yāmikās tān nivedya te 13,134.057d@015_2646 pūjayan daṇḍayan kāṃś cit teṣāṃ śṛṇvañ śubhāśubham 13,134.057d@015_2647 vyāpṛto bahusāhasrais tatrāste satataṃ yamaḥ 13,134.057d@015_2648 gatānāṃ tu yamas teṣām uttamān abhipūjayā 13,134.057d@015_2649 abhisaṃgamya vidhivat pṛṣṭvā svāgatakauśalam 13,134.057d@015_2650 prastutya satkathāṃ teṣāṃ lokaṃ saṃdiśate yamaḥ 13,134.057d@015_2651 yamenaivam anujñātā yānti paścān triviṣṭapam 13,134.057d@015_2652 madhyamānāṃ yamas teṣāṃ śrutvā karma yathātatham 13,134.057d@015_2653 jāyantāṃ mānuṣeṣv eva iti saṃdiśate ca tān 13,134.057d@015_2654 adhamān pāpasaṃyuktān yamo nāvekṣate ''gatān 13,134.057d@015_2655 yamasya puruṣā ghorāś caṇḍālasamadarśanāḥ 13,134.057d@015_2656 yātanā yāpayanty etāṃl lokapālasya śāsanāt 13,134.057d@015_2657 chindantaś ca nudantaś ca prakarṣante yatas tataḥ 13,134.057d@015_2658 krośataḥ pātayanty etān mitho garteṣv avāṅmukhān 13,134.057d@015_2659 saṃghātinyaḥ śilāś caiṣāṃ patanti śirasi priye 13,134.057d@015_2660 ayomukhāḥ kākabalā bhakṣayanti sudāruṇāḥ 13,134.057d@015_2661 asipatravane ghore cārayanti tathāparān 13,134.057d@015_2662 tīkṣṇadaṃṣṭrās tathā śvānaḥ kāṃś cit tatra daśanti vai 13,134.057d@015_2663 tatra vaitaraṇī nāma nadī grāhasamākulā 13,134.057d@015_2664 duṣpraveśā ca ghorā ca mūtraśoṇitavāhinī 13,134.057d@015_2665 tasyāṃ saṃmajjayanty etāṃs tṛṣitān pāyayanti tān 13,134.057d@015_2666 āropayanti vai kāṃś cit tatra kaṇṭakaśalmalīm 13,134.057d@015_2667 yantracakreṣu tilavat pīḍyante tatra ke cana 13,134.057d@015_2668 aṅgāreṣu ca dahyante tathā duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2669 kumbhīpākeṣu pacyante bharjyante saghṛteṣu vai 13,134.057d@015_2670 pāṭyante taruvac chastraiḥ pīḍyante locanādiṣu 13,134.057d@015_2671 bhidyante 'thāṅgaśaḥ śūlais tudyante sūkṣmasūcibhiḥ 13,134.057d@015_2672 evaṃ tvayā kṛto doṣas tadarthaṃ daṇḍanaṃ tv idam 13,134.057d@015_2673 vācaivaṃ ghoṣayanti sma daṇḍyamānān samantataḥ 13,134.057d@015_2674 evaṃ te yātanāḥ prāpya śarīrair yātanāvaśaiḥ 13,134.057d@015_2675 prasahantaś ca tad duḥkhaṃ smarantaḥ svāparādhajam 13,134.057d@015_2676 krośantaś ca rudantaś ca na mucyante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2677 smarantas tatra tapyante pāpam ātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2678 evaṃ bahuvidhā daṇḍā bhujyante pāpakāribhiḥ 13,134.057d@015_2679 yātanāś ca tathā bhuktvā pacyante narake punaḥ 13,134.057d@015_2680 apare yātanā bhuktvā mucyante tatra kilbiṣāt 13,134.057d@015_2681 pāpadoṣakṣayakarā yātanā saṃsmṛtā nṛṇām 13,134.057d@015_2682 umā 13,134.057d@015_2682 bahutaptaṃ yathā lohaṃ nirmalaṃ tat tathā bhavet 13,134.057d@015_2683 bhagavaṃs te kathaṃ tatra daṇḍyante narakeṣu vai 13,134.057d@015_2684 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2684 kati te nirayā ghorāḥ kīdṛśās te maheśvara 13,134.057d@015_2685 śṛṇu bhāmini tat sarvaṃ pañcaite narakāhvayāḥ 13,134.057d@015_2686 bhūmer adhastād vihitā ghorā duṣkṛtakarmaṇām 13,134.057d@015_2687 prathamaṃ rauravaṃ nāma śatayojanam āyatam 13,134.057d@015_2688 tāvat pramāṇaṃ vistīrṇaṃ tāmasaṃ pāpapīḍitam 13,134.057d@015_2689 bhṛśaṃ durgandhi paruṣaṃ kṛmibhir dāruṇair yutam 13,134.057d@015_2690 atighoram anirdeśyaṃ pratikūlaṃ yatas tataḥ 13,134.057d@015_2691 te ciraṃ tatra tiṣṭhanti na tatra śayanāsane 13,134.057d@015_2692 kṛmibhir bhakṣyamāṇāś ca visragandhasamāyutāḥ 13,134.057d@015_2693 evaṃpramāṇam udvignā yānti tiṣṭhanti tatra te 13,134.057d@015_2694 yātanābhyo daśaguṇaṃ narake duḥkham iṣyate 13,134.057d@015_2695 tatra cātyantikaṃ duḥkham iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2696 krośantaś ca rudantaś ca vedanās tatra bhuñjate 13,134.057d@015_2697 bhramanti duḥkhamokṣārthaṃ trātā kaś cin na vidyate 13,134.057d@015_2698 duḥkhasyāntaramātraṃ tu dvāraṃ vā na ca labhyate 13,134.057d@015_2699 mahārauravasaṃjñaṃ tu dvitīyaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2700 tasmād dviguṇitaṃ viddhi māne duḥkhe ca rauravāt 13,134.057d@015_2701 tṛtīyaṃ narakaṃ tatra kaṇṭakāvanasaṃjñitam 13,134.057d@015_2702 tato dviguṇitaṃ taṃ ca pūrvābhyāṃ duḥkhamānayoḥ 13,134.057d@015_2703 mahāpātakasaṃyuktā ghorās tasmin viśanti hi 13,134.057d@015_2704 agnikuṇḍam iti khyātaṃ caturthaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2705 etad dviguṇitaṃ tasmād yathāniṣṭasukhaṃ tathā 13,134.057d@015_2706 tatra duḥkhaṃ hi sumahad amānuṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2707 bhuñjate tatra tatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2708 pañcakaṣṭam iti khyātaṃ pañcamaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2709 tatra duḥkham anirdeśyaṃ mahāghoraṃ yathātatham 13,134.057d@015_2710 pañcendriyair asahyatvāt pañcakaṣṭam iti smṛtam 13,134.057d@015_2711 bhuñjate tatra tatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2712 amānuṣārhaṃ tad duḥkhaṃ mahābhūtais tu bhujyate 13,134.057d@015_2713 atighoraṃ ciraṃ kṛtvā mahābhūtāni yānti tam 13,134.057d@015_2714 pañcakaṣṭena hi samaṃ nāsti duḥkhaṃ tathāvidham 13,134.057d@015_2715 duḥkhasyāntam iti prāhuḥ pañcakaṣṭaṃ sadā priye 13,134.057d@015_2716 evaṃ te teṣu tiṣṭhanti prāṇino duḥkhabhāginaḥ 13,134.057d@015_2717 anye ca narakāḥ santi avīcipramukhāḥ priye 13,134.057d@015_2718 krośantaś ca rudantaś ca vedanārtā bhṛśāturāḥ 13,134.057d@015_2719 ke cid bhramanti veṣṭante ke cid dhāvanti cāturāḥ 13,134.057d@015_2720 ādhāvante nivāryante śūlahastair yatas tataḥ 13,134.057d@015_2721 rujārditās tṛṣāyuktāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2722 krośantaś ca nadantaś ca na mucyante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2723 kṛmibhir bhakṣyamāṇāś ca vedanārtās tṛṣānvitāḥ 13,134.057d@015_2724 saṃsmarantaḥ svakaṃ karma kṛtam ātmāparādhajam 13,134.057d@015_2725 śocantas tatra tiṣṭhanti yāvat pāpakṣayaṃ priye 13,134.057d@015_2726 evaṃ bhuktvā tu narakaṃ mucyante pāpasaṃkṣayāt 13,134.057d@015_2726 umā 13,134.057d@015_2727 bhagavan katikālaṃ te tiṣṭhante narakeṣu vai 13,134.057d@015_2728 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2728 etad veditum icchāmi tan me brūhi maheśvara 13,134.057d@015_2729 śataṃ sahasraṃ varṣāṇām ādiṃ kṛtvā hi jantavaḥ 13,134.057d@015_2730 umā 13,134.057d@015_2730 tiṣṭhanti narakāvāsāḥ pralayāntam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_2731 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2731 bhagavaṃs teṣu te kutra tiṣṭhantīti vada prabho 13,134.057d@015_2732 raurave śatasāhasraṃ varṣāṇām iti saṃsthitiḥ 13,134.057d@015_2733 mānuṣaghnāḥ kṛtaghnāś ca tathaivānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2734 jāracorāś ca nārī ca sarvataś cāpacāriṇī 13,134.057d@015_2735 utkocakāś ca piśunā varṇasaṃbhedakārakāḥ 13,134.057d@015_2736 tādṛśāḥ paripacyante raurave narake narāḥ 13,134.057d@015_2737 deśaghnāś caiva rājaghnāḥ pitṛmātṛvighātinaḥ 13,134.057d@015_2738 rājā cānyāyataḥ śāstā sākṣitve 'nṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2739 bahughnāś ca kulaghnāś ca bhrūṇaghnā gurughātinaḥ 13,134.057d@015_2740 viśvastaghātakāś caivam ātmaghnāḥ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_2741 patighnyaḥ pramadā mohād yajñavighnakarāś ca ye 13,134.057d@015_2742 dvitīye dviguṇaṃ kālaṃ pacyante tādṛśāḥ narāḥ 13,134.057d@015_2743 mahāpātakayuktās tu tṛtīye duḥkham āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2744 etāvan mānuṣasahaṃ param anyeṣu lakṣyate 13,134.057d@015_2745 yakṣā vidyādharāś caiva kādraveyāś ca kiṃnarāḥ 13,134.057d@015_2746 gandharvā bhūtasaṃghāś ca teṣāṃ pāpayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2747 caturthe paripacyante yāvad yugaviparyayaḥ 13,134.057d@015_2748 sahantas tādṛśaṃ ghoraṃ pañcakaṣṭe ca yādṛśam 13,134.057d@015_2749 tādṛgvidhasya duḥkhasya ayogyān viddhi mānuṣān 13,134.057d@015_2750 evaṃ te narakān bhuktvā tatra kṣapitakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_2751 narakebhyo vimuktāś ca jāyante kṛmijātiṣu 13,134.057d@015_2752 udbhedajeṣu vā ke cit tatrāpi kṣīṇakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_2753 punar eva prajāyante mṛgapakṣiṣu śobhane 13,134.057d@015_2754 umā 13,134.057d@015_2754 mṛgapakṣiṣu tad bhuktvā labhante mānuṣaṃ padam 13,134.057d@015_2755 nānājātiṣu kenaiva jāyante pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2755 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2756 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yat tvam icchasi bhāmini 13,134.057d@015_2757 sarvathātmā karmavaśān nānājātiṣu dṛśyate 13,134.057d@015_2758 yaś ca māṃsapriyo nityaṃ kaṅkagṛdhrān sa saṃspṛśet 13,134.057d@015_2759 surāpaḥ satataṃ martyaḥ sūkaratvaṃ vrajed dhruvam 13,134.057d@015_2760 abhakṣyabhakṣaṇo martyaḥ kākajātiṣu saṃspṛśet 13,134.057d@015_2761 parodvegakaro nityaṃ vyālajātiṣu jāyate 13,134.057d@015_2762 ātmaghno yo naraḥ kopāt pretajātiṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_2763 paiśunyāt parivādāc ca kukkuṭatvaṃ samaśnuyāt 13,134.057d@015_2764 nāstikaś caiva yo mūrkho mṛgajātiṃ sa gacchati 13,134.057d@015_2765 hiṃsāvihāras tu naraḥ kṛmikīṭeṣu jāyate 13,134.057d@015_2766 atra mānayuto nityaṃ pretya gardabhatāṃ vrajet 13,134.057d@015_2767 asatyaṃ paruṣaṃ vākyaṃ yo vaden matsyatāṃ vrajet 13,134.057d@015_2768 agamyāgamanāc caiva paradārābhimarśanāt 13,134.057d@015_2769 mūṣikatvaṃ vrajen martyo nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2770 kṛtaghno mitraghātī ca sṛgālavṛkajātiṣu 13,134.057d@015_2771 gurughnaḥ pitṛghātī ca sthāvareṣv avatiṣṭhati 13,134.057d@015_2772 vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasair anyajātitām 13,134.057d@015_2773 śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti sthāvaratāṃ naraḥ 13,134.057d@015_2774 evamādy aśubhaṃ kṛtvā narā nirayam āśritāḥ 13,134.057d@015_2775 tāṃs tān bhāvān prapadyante svakṛtasyaiva kāraṇāt 13,134.057d@015_2776 evaṃ jātiṣu nirdagdhāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2777 kathaṃ cit punar utpadya labhante mānuṣaṃ padam 13,134.057d@015_2778 bahukṛtvo 'tisaṃtaptaṃ lohaṃ śucitamaṃ yathā 13,134.057d@015_2779 bahuduḥkhābhisaṃtaptas tathātmā śudhyate malāt 13,134.057d@015_2780 umā 13,134.057d@015_2780 tasmāt sudurlabhaṃ ceti viddhi janma sumānuṣam 13,134.057d@015_2781 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_2782 śrutaṃ me paramaṃ guhyaṃ prasādāt te varaprada 13,134.057d@015_2783 śrotuṃ bhūyo 'ham icchāmi prajānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2784 śubhāśubham iti proktaṃ karma sarvaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_2785 tan me vistaraśo brūhi śubhāśubhavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2786 aśubhaṃ kīdṛśaṃ karma prāṇino 'dho nipātayet 13,134.057d@015_2787 śubhaṃ karma kathaṃ deva prajānām ūrdhvato nayet 13,134.057d@015_2788 etan me vada deveśa śrotukāmāsmi kīrtaya 13,134.057d@015_2788 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2789 tad ahaṃ te pravakṣyāmi tat sarvaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2790 sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti dvividhaḥ karmavistaraḥ 13,134.057d@015_2791 tayor yad duṣkṛtaṃ karma tac ca saṃjāyate tridhā 13,134.057d@015_2792 manasā karmaṇā vācā buddhimohasamudbhavam 13,134.057d@015_2793 manaḥpūrvaṃ tu vākkarma vartate vāṅmayaṃ tataḥ 13,134.057d@015_2794 jāyate vai kriyāyogam evaṃ ceṣṭākramaṃ priye 13,134.057d@015_2795 abhidroho 'bhyasūyā ca parārthe cakṣuṣā spṛhā 13,134.057d@015_2796 śubhāśubhānāṃ martyānāṃ vartanaṃ viparītataḥ 13,134.057d@015_2797 dharmakārye yad aśraddhā pāpakarmaṇi harṣaṇam 13,134.057d@015_2798 evamādy aśubhaṃ karma manasā pāpam ucyate 13,134.057d@015_2799 anṛtaṃ yac ca paruṣam abaddhavacanaṃ kaṭu 13,134.057d@015_2800 asatyaṃ parivādaś ca pāpam etat tu vāṅmayam 13,134.057d@015_2801 agamyāgamanaṃ caiva paradāraniṣevaṇam 13,134.057d@015_2802 vadhabandhaparikleśaiḥ paraprāṇopatāpanam 13,134.057d@015_2803 cauryaṃ pareṣāṃ dravyāṇāṃ haraṇaṃ nāśanaṃ tathā 13,134.057d@015_2804 abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva vyasaneṣv abhiṣaṅgatā 13,134.057d@015_2805 darpāt stambhābhimānāc ca pareṣām upatāpanam 13,134.057d@015_2806 akāryāṇāṃ ca karaṇam aśaucaṃ pānam eva ca 13,134.057d@015_2807 dauḥśīlyaṃ kṣudrasaṃparkaḥ sāhāyyaṃ pāpakarmaṇi 13,134.057d@015_2808 adharmyam ayaśasyaṃ ca kāryaṃ tasya niṣevaṇam 13,134.057d@015_2809 evamādy aśubhaṃ cānyac charīraṃ pāpam ucyate 13,134.057d@015_2810 mānasād vāṅmayaṃ pāpaṃ viśiṣṭam iti vakṣyate 13,134.057d@015_2811 vāṅmayād api vai pāpaṃ śārīraṃ gaṇyate bahu 13,134.057d@015_2812 evaṃ pāpayutaṃ karma pātayet trividhaṃ naram 13,134.057d@015_2813 paropatāpajananam atyantaṃ pāpakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2814 dvividhaṃ tat kṛtaṃ pāpaṃ kartāraṃ narakaṃ nayet 13,134.057d@015_2815 pātakaṃ tv api yat karma karaṇād buddhipūrvakam 13,134.057d@015_2816 sāpadeśam avaśyaṃ tu kartavyam iti yat kṛtam 13,134.057d@015_2817 kathaṃ cit tat kṛtam api kartā tena na lipyate 13,134.057d@015_2818 umā 13,134.057d@015_2818 avaśyabhāvadeśena pratihanyeta kāraṇam 13,134.057d@015_2819 bhagavan pāpakaṃ karma yathā kṛtvā na lipyate 13,134.057d@015_2820 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2820 anṛtaṃ dharmayuktaṃ ca tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2821 yo naro 'naparādhī sann ātmaprāṇasya rakṣaṇāt 13,134.057d@015_2822 śatrum udyataśastraṃ vā pūrvaṃ tena hato 'pi vā 13,134.057d@015_2823 pratigatya naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2824 corāṭavikasaṃtrastās tatpratīkāraceṣṭayā 13,134.057d@015_2825 tān pratighnan naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2826 vṛttighnaṃ tu naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2827 grāmārthaṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_2828 vadhabandhaparikleśān kurvan pāpāt pramucyate 13,134.057d@015_2829 durbhikṣe cātmavṛttyartham ekāyanagatas tathā 13,134.057d@015_2830 akāryaṃ vāpy abhakṣyaṃ vā kṛtvā pāpair na lipyate 13,134.057d@015_2831 vyādhito rogamokṣārtham abhakṣyeṇa na lipyate 13,134.057d@015_2832 anṛtaṃ dharmayuktaṃ ca dākṣiṇyāt strīṣu bhāṣitam 13,134.057d@015_2833 ātmaprāṇabhayād uktaṃ mokṣārthaṃ cāpy adhārmikāt 13,134.057d@015_2834 vivāhakaraṇe caiva laukikenānṛtaṃ bruvan 13,134.057d@015_2835 saṃstambhanārthaṃ trastānām anṛtena na lipyate 13,134.057d@015_2836 vidhir eṣa gṛhasthānāṃ prāyeṇaivopadiśyate 13,134.057d@015_2837 avācyaṃ vāpy akāryaṃ vā deśakālavaśena tu 13,134.057d@015_2838 buddhipūrvaṃ naraḥ kurvaṃs tat prayojanamātrayā 13,134.057d@015_2839 kiṃ cid vā lipyate pāpair atha vā na ca lipyate 13,134.057d@015_2840 umā 13,134.057d@015_2840 evaṃ devi vijānīhi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2841 bhagavan pānadoṣāṃś ca peyāpeyatvakāraṇam 13,134.057d@015_2842 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2842 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me vada maheśvara 13,134.057d@015_2843 hanta te kathayiṣyāmi pānotpattiṃ śucismite 13,134.057d@015_2844 purā sarve 'bhavan martyā buddhimanto nayānugāḥ 13,134.057d@015_2845 śucayaḥ subhagācārāḥ sarve sumanasaḥ priye 13,134.057d@015_2846 evaṃbhūte tadā loke preṣyatvaṃ na parasparam 13,134.057d@015_2847 preṣyābhāvān manuṣyāṇāṃ karmārambho nanāśa ha 13,134.057d@015_2848 ubhayor lokayor nāśaṃ dṛṣṭvā karmakṣayāt prabhuḥ 13,134.057d@015_2849 yajñakarma kathaṃ loke varteteti pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2850 ājñāpayat surān devi mohayasveti mānuṣān 13,134.057d@015_2851 tamasaḥ sāram uddhṛtya pānaṃ buddhipraṇāśanam 13,134.057d@015_2852 nyapātayan manuṣyeṣu pāpadoṣāvahaṃ priye 13,134.057d@015_2853 tadāprabhṛti tat pītvā mumuhur mānuṣā bhuvi 13,134.057d@015_2854 kāryākāryam ajānanto vācyāvācyaṃ guṇāguṇam 13,134.057d@015_2855 ke cid dhasanti tat pītvā prarudanti tathā pare 13,134.057d@015_2856 nṛtyanti muditāḥ ke cid gāyanti ca śubhāśubham 13,134.057d@015_2857 kalahaṃ kurvate 'bhīkṣṇaṃ praharanti parasparam 13,134.057d@015_2858 ke cid dhāvanti sahasā praskhalanti patanti ca 13,134.057d@015_2859 ayuktaṃ bahu bhāṣante yatrakvacana śerate 13,134.057d@015_2860 nagnā vikṣipya gātrāṇi naṣṭasaṃjñā mṛtā iva 13,134.057d@015_2861 evaṃ bahuvidhān pāpān kurvanti hṛtacetasaḥ 13,134.057d@015_2862 ye pibanti mahāmohaṃ pānaṃ pāpayutā narāḥ 13,134.057d@015_2863 dhṛtiṃ lajjāṃ ca buddhiṃ ca pānaṃ pītaṃ praṇāśayet 13,134.057d@015_2864 tasmān narāḥ saṃbhavanti nirlajjā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_2865 buddhisattvaiḥ parikṣīṇās tejohīnā malānvitāḥ 13,134.057d@015_2866 pītvā pītvā tṛṣāyuktāḥ pānapāḥ saṃbhavanti ca 13,134.057d@015_2867 pānakāmāḥ pānakathāḥ pānakālābhikāṅkṣiṇaḥ 13,134.057d@015_2868 pānārthaṃ karmavaśyās te saṃbhavanti narādhamāḥ 13,134.057d@015_2869 pānakāmās tṛṣāyogād buddhisattvaparikṣayāt 13,134.057d@015_2870 pānapānāṃ preṣyakarāḥ pānapās tv abhavan bhṛśam 13,134.057d@015_2871 tadāprabhṛti vai loke nīcaiḥ pānavaśair naraiḥ 13,134.057d@015_2872 kārayanti ca karmāṇi buddhimantas tv apānapāḥ 13,134.057d@015_2873 kārutvam atha dāsatvaṃ preṣyatām etya pānapāḥ 13,134.057d@015_2874 sarvakarmakarāś cāsan paśuvad rajjubandhitāḥ 13,134.057d@015_2875 pānapās tu madāndhatvāt tadā buddhipraṇāśanāt 13,134.057d@015_2876 kāryākāryasya cājñānād yatheṣṭakaraṇāt svayam 13,134.057d@015_2877 viduṣām avidheyatvāt pāpam evābhipadyate 13,134.057d@015_2878 paribhūto bhavel loke madyapo mitrabhedakaḥ 13,134.057d@015_2879 sarvakālam aśuddhaś ca sarvabhakṣas tathābhavat 13,134.057d@015_2880 viśiṣṭair jñātibhir dveṣyaḥ satataṃ kalibhāvanaḥ 13,134.057d@015_2881 kaṭukaṃ paruṣaṃ ghoraṃ vākyaṃ vadati sarvataḥ 13,134.057d@015_2882 gurūn ativaden mattaḥ paradārān pradharṣayet 13,134.057d@015_2883 saṃvidaṃ kurute śauṇḍair na śṛṇoti hitaṃ kva cit 13,134.057d@015_2884 evaṃ bahuvidhā doṣāḥ pānape santi śobhane 13,134.057d@015_2885 kevalaṃ narakaṃ yānti nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2886 tasmāt tad varjitaṃ sadbhiḥ pānam ātmahitaiṣibhiḥ 13,134.057d@015_2887 yadi pānaṃ na varjeran santaś cāritrakāraṇāt 13,134.057d@015_2888 bhaved evaṃ jagat sarvaṃ nirmaryādaṃ ca niṣkriyam 13,134.057d@015_2889 tasmād buddher hi rakṣārthaṃ sadbhiḥ pānaṃ vivarjitam 13,134.057d@015_2890 iti te duṣkṛtaṃ sarvaṃ trividhaṃ kathitaṃ priye 13,134.057d@015_2890 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2891 vidhānaṃ sukṛtasyāpi bhūyaḥ śṛṇu śucismite 13,134.057d@015_2892 procyate tat tridhā devi sukṛta ca samāsataḥ 13,134.057d@015_2893 yad auparamikaṃ caiva sukṛtaṃ nirupadravam 13,134.057d@015_2894 tathaiva sopakaraṇaṃ tāvatā sukṛtaṃ viduḥ 13,134.057d@015_2895 nivṛttiḥ pāpakarmabhyas tad auparamikaṃ priye 13,134.057d@015_2896 manovākkāyajā doṣāḥ śṛṇu me varjanāc chubham 13,134.057d@015_2897 traividhyadoṣoparame yas tu doṣavyapekṣayā 13,134.057d@015_2898 sa tu prāpnoti sakalaṃ sarvaduṣkṛtavarjanāt 13,134.057d@015_2899 vratavad varjayed doṣān yugapat pṛthag eva vā 13,134.057d@015_2900 tathā dharmam avāpnoti doṣatyāgo hi duṣkaraḥ 13,134.057d@015_2901 doṣasākalyasaṃtyāgān munir bhavati mānavaḥ 13,134.057d@015_2902 saukaryaṃ paradharmasya kāryārambhād ṛte 'pi ca 13,134.057d@015_2903 ātmanā sthāpanāmātrāl labhyate sukṛtaṃ param 13,134.057d@015_2904 aho nṛśaṃsāḥ pacyante mānuṣāḥ svalpabuddhayaḥ 13,134.057d@015_2905 ye tādṛśaṃ na budhyante ātmādhīnaṃ ca nirvyayam 13,134.057d@015_2906 duṣkṛtatyāgamātreṇa padam ūrdhvaṃ hi labhyate 13,134.057d@015_2907 pāpabhīrutvamātreṇa doṣāṇāṃ parivarjanāt 13,134.057d@015_2908 suśobhanaṃ bhaved devi kim u dharmavyapekṣayā 13,134.057d@015_2909 ity auparamikaṃ devi sukṛtaṃ kathitaṃ tava 13,134.057d@015_2910 śrutāc ca vṛddhasaṃyogād indriyāṇāṃ ca nigrahāt 13,134.057d@015_2911 saṃtoṣāc ca dhṛteś caiva śakyate doṣavarjanam 13,134.057d@015_2912 tad eva yama ity āhur doṣasaṃyamanaṃ priye 13,134.057d@015_2913 yamadharmeṇa dharmo 'sti nānyaḥ śubhataraḥ śubhe 13,134.057d@015_2914 yamadharmeṇa yatayaḥ prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_2915 īśvarāṇāṃ prabhavatāṃ daridrāṇāṃ ca vai nṛṇām 13,134.057d@015_2916 saphalo doṣasaṃtyāgo dānād api śubhād api 13,134.057d@015_2917 tapo dānaṃ mahādevi doṣam alpaṃ vinirdahet 13,134.057d@015_2918 sukṛtaṃ yāmikaṃ proktaṃ pathyaṃ nirupasādhanam 13,134.057d@015_2919 sukhābhisaṃdhir lokānāṃ satyaṃ śaucam athārjavam 13,134.057d@015_2920 vratopavāsaḥ prītiś ca brahmacaryaṃ damaḥ śamaḥ 13,134.057d@015_2921 evamādi śubhaṃ karma sukṛtaṃ niyamāśritam 13,134.057d@015_2922 śṛṇu teṣāṃ viśeṣāṃś ca kīrtayiṣyāmi bhāmini 13,134.057d@015_2923 satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 13,134.057d@015_2924 nāsti satyāt paraṃ dānaṃ nāsti satyāt paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_2925 yathā śrutaṃ yathā dṛṣṭam ātmanā yad yathā kṛtam 13,134.057d@015_2926 tathā tasyāvikāreṇa vacanaṃ satyalakṣaṇam 13,134.057d@015_2927 yac chalenābhisaṃyuktaṃ satyarūpaṃ mṛṣaiva tat 13,134.057d@015_2928 nityam eva pravaktavyaṃ pārāvaryaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2929 dīrghāyuś ca bhavet satyāt kulasaṃtānapālakaḥ 13,134.057d@015_2930 lokasaṃsthitipālaś ca bhavet satyena mānavaḥ 13,134.057d@015_2930 umā 13,134.057d@015_2931 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2931 kathaṃ saṃdhārayan martyo vrataṃ śubham avāpnuyāt 13,134.057d@015_2932 pūrvam uktaṃ tu yat pāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2933 vratavat tasya saṃtyāgas tad auparamikaṃ vratam 13,134.057d@015_2934 tena dharmam avāpnoti vratavat paripālayan 13,134.057d@015_2935 maṅgalaṃ śubhakarmāṇi vratenaiva samācaret 13,134.057d@015_2936 naro dharmam avāpnoti śubhasaṃjoṣaṇaṃ vratam 13,134.057d@015_2937 yad yad ātmapriyaṃ nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2938 vratavat tasya saṃtyāgas tapovratam iti sthitam 13,134.057d@015_2939 tyājyaṃ vā yadi vā joṣyam avratena vṛthā caran 13,134.057d@015_2940 tathā phalaṃ na labhate tasmād dharmaṃ vratāc caret 13,134.057d@015_2941 śuddhakāyo naro bhūtvā snātvā tīrthe yathāvidhi 13,134.057d@015_2942 pañca bhūtāni candrārkau saṃdhye dharmaṃ yamaṃ pitṝn 13,134.057d@015_2943 ātmanaivaṃ tathātmānaṃ nivedya vratavac caret 13,134.057d@015_2944 vratamā maraṇād vāpi kālacchedena vā caret 13,134.057d@015_2945 śākādiṣu vrataṃ kuryāt tathā puṣpaphalādiṣu 13,134.057d@015_2946 brahmacaryaṃ vrataṃ kuryād upavāsaṃ tathā vratam 13,134.057d@015_2947 evam anyeṣu bahuṣu vrataṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā 13,134.057d@015_2948 vratabhaṅgo yathā na syād rakṣitavyaṃ tathā budhaiḥ 13,134.057d@015_2949 vratabhaṅgo mahat pāpam iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2950 auṣadhārthaṃ yad ajñānād gurūṇāṃ vacanād api 13,134.057d@015_2951 anugrahārthaṃ bandhūnāṃ vratabhaṅgo na duṣyate 13,134.057d@015_2952 vratāpavargakāleṣu devabrāhmaṇapūjanam 13,134.057d@015_2953 umā 13,134.057d@015_2953 nareṇa tu yathāśakti kāryaṃ siddhiṃ tathāpnuyāt 13,134.057d@015_2954 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2954 kathaṃ śaucavidhis tatra tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2955 bāhyam ābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ śaucam iṣyate 13,134.057d@015_2956 mānasaṃ sukṛtaṃ yat tac chaucam ābhyantaraṃ smṛtam 13,134.057d@015_2957 sadāhāraviśuddhiś ca kāyaprakṣālanaṃ ca yat 13,134.057d@015_2958 bāhyaṃ śaucaṃ bhaved etat tathaivācamanādi ca 13,134.057d@015_2959 mṛc caiva śuddhadeśasthā gośakṛnmūtram eva ca 13,134.057d@015_2960 dravyāṇi gandhayuktāni yāni puṣṭikarāṇi ca 13,134.057d@015_2961 etaiḥ saṃmārjayet kāyam ambhasā ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_2962 akṣobhyaṃ yat prakīrṇaṃ ca nityasrotaś ca yaj jalam 13,134.057d@015_2963 prāyaśas tādṛśe majjed anyathā cāpi varjayet 13,134.057d@015_2964 trir ācamanakaṃ śreṣṭhaṃ niṣphenair nirmalair jalaiḥ 13,134.057d@015_2965 tathā viṇmūtrayoḥ śuddhir adbhir bahumṛdā bhavet 13,134.057d@015_2966 tadaiva jalasaṃśuddhir yat saṃśuddhaṃ tu saṃspṛśet 13,134.057d@015_2967 śakṛtā bhūmiśuddhiḥ syāl lohānāṃ bhasmanā smṛtā 13,134.057d@015_2968 takṣaṇaṃ gharṣaṇaṃ caiva dāravāṇāṃ viśodhanam 13,134.057d@015_2969 dahanaṃ mṛnmayānāṃ ca martyānāṃ kṛcchradhāraṇam 13,134.057d@015_2970 śeṣāṇāṃ devi sarveṣām ātapena jalena ca 13,134.057d@015_2971 brāhmaṇānāṃ ca vākyena sadā saṃśodhanaṃ bhavet 13,134.057d@015_2972 aduṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yac ca vācā praśasyate 13,134.057d@015_2973 evam āpadi saṃśuddhir evaṃ śaucaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_2973 umā 13,134.057d@015_2974 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2974 āhāraśuddhis tu kathaṃ tan me vada mahāprabho 13,134.057d@015_2975 amāṃsamadyam akledyam aparyuṣitam eva ca 13,134.057d@015_2976 atikaṭvamlalavaṇair hīnaṃ ca śubhagandhi ca 13,134.057d@015_2977 kṛmikīṭamalair hīnaṃ saṃbhṛtaṃ śuddhabhājane 13,134.057d@015_2978 evaṃvidhaṃ sadāhāraṃ devabrāhmaṇasatkṛtam 13,134.057d@015_2979 śuddham ity eva vijñeyam anyathā tv aśubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_2980 grāmyād āraṇyakaiḥ siddhaṃ śuddham ity avadhāraya 13,134.057d@015_2981 atimātragṛhītāt tu alpadattaṃ bhavec chuci 13,134.057d@015_2982 yajñaśeṣaṃ haviḥśeṣaṃ pitṛśeṣaṃ ca nirmalam 13,134.057d@015_2983 umā 13,134.057d@015_2983 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2984 bhakṣayanty apare māṃsaṃ varjayanty apare bhuvi 13,134.057d@015_2985 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2985 tan me vada mahādeva bhakṣyābhakṣyasya kāraṇam 13,134.057d@015_2986 māṃsasya bhakṣaṇe doṣo yaś cāsyābhakṣaṇe guṇaḥ 13,134.057d@015_2987 tad ahaṃ kīrtayiṣyāmi tan nibodha yathātatham 13,134.057d@015_2988 iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca kratavaś ca sadakṣiṇāḥ 13,134.057d@015_2989 amāṃsabhakṣaṇasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_2990 ātmārthaṃ yaḥ paraprāṇān hiṃsyāt svāduphalepsayā 13,134.057d@015_2991 vyālagṛdhrasṛgālaiś ca rākṣasaiś ca samas tu saḥ 13,134.057d@015_2992 yo vṛthānityamāṃsāśī sa pumān adhamo bhavet 13,134.057d@015_2993 tataḥ kaṣṭataraṃ nāsti svayam āhṛtya bhakṣaṇāt 13,134.057d@015_2994 svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,134.057d@015_2995 udvignavāsaṃ labhate yatra yatropajāyate 13,134.057d@015_2996 saṃchedanaṃ svamāṃsasya yathā saṃjanayed rujam 13,134.057d@015_2997 tathaiva paramāṃse 'pi veditavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2998 yas tu sarvāṇi māṃsāni yāvajjīvaṃ na bhakṣayet 13,134.057d@015_2999 sa svarge vipulaṃ sthānaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 13,134.057d@015_3000 yas tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapyate paramaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_3001 yaś cāpi varjayen māṃsaṃ samam etan na vā samam 13,134.057d@015_3002 na hi prāṇaiḥ priyatamaṃ loke kiṃ cana vidyate 13,134.057d@015_3003 tasmāt prāṇidayā kāryā yathātmani tathā pare 13,134.057d@015_3004 sarve yajñā na tat kuryuḥ sarve vedāś ca bhāmini 13,134.057d@015_3005 yan māṃsarasam āsvādya punar māṃsāni varjayet 13,134.057d@015_3006 dharmyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,134.057d@015_3007 ity evaṃ munayaḥ prāhur māṃsasyābhakṣaṇe guṇān 13,134.057d@015_3008 evaṃ bahuguṇaṃ devi nṛṇāṃ māṃsavivarjanam 13,134.057d@015_3009 na śaknuyād yadā jīvaṃs tyaktuṃ māṃsaṃ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3010 tripuṇyamāsamātraṃ vā varjanīyaṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3011 na śaknuyād api tathā kaumudīmāsam eva ca 13,134.057d@015_3012 janmanakṣatratithiṣu sadā parvasu rātriṣu 13,134.057d@015_3013 varjanīyaṃ tathā māṃsaṃ paratra hitam icchatā 13,134.057d@015_3014 aśaktaḥ kāraṇān martyo bhoktum icched vidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3015 anena vidhinā khādan kalmaṣeṇa na lipyate 13,134.057d@015_3016 sūnāyāṃ ca gataprāṇaṃ krītvā nyāyena bhāmini 13,134.057d@015_3017 brāhmaṇātithipūjārthaṃ bhoktavyaṃ hitam icchatā 13,134.057d@015_3018 bhaiṣajyakāraṇād vyādhau khādan pāpair na lipyate 13,134.057d@015_3019 pitṛśeṣaṃ tathaivāśnan māṃsaṃ nāśubham ṛcchati 13,134.057d@015_3019 umā 13,134.057d@015_3020 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3020 gurupūjā kathaṃ deva kriyate dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3021 gurupūjāṃ pravakṣyāmi yathāvat tava śobhane 13,134.057d@015_3022 kṛtajñānāṃ paro dharma iti vedānuśāsanam 13,134.057d@015_3023 tasmāt svaguravaḥ pūjyās te hi pūrvopakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3024 gurūṇāṃ ca garīyāṃsas trayo lokeṣu pūjitāḥ 13,134.057d@015_3025 upādhyāyaḥ pitā mātā saṃpūjyās te viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3026 ye pitṛbhrātaro jyeṣṭhā ye ca tasyānujās tathā 13,134.057d@015_3027 pituḥ pitā ca sarve te pūjanīyā yathā pitā 13,134.057d@015_3028 mātur yā bhaginī jyeṣṭhā mātur yā ca yavīyasī 13,134.057d@015_3029 mātāmahī ca dhātrī ca sarvās tā mātaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3030 upādhyāyasya yaḥ putro yaś ca tasya bhaved guruḥ 13,134.057d@015_3031 ṛtvig guruḥ pitā ceti guravaḥ parikīrtitāḥ 13,134.057d@015_3032 jyeṣṭho bhrātā narendraś ca mātulaḥ śvaśuras tathā 13,134.057d@015_3033 bhayatrātā ca bhartā ca guravas te prakīrtitāḥ 13,134.057d@015_3034 ity eṣa kathitaḥ svargyo gurūṇāṃ sarvasaṃgrahaḥ 13,134.057d@015_3035 anuvṛttiṃ ca pūjāṃ ca teṣām api nibodha me 13,134.057d@015_3036 avadhyau mātṛpitarau upādhyāyas tathaiva ca 13,134.057d@015_3037 kathaṃ cin nāvamantavyā nareṇa hitam icchatā 13,134.057d@015_3038 yena prīṇāti ca pitā tena prītaḥ prajāpatiḥ 13,134.057d@015_3039 yena prīṇāti cen mātā prītāḥ syur devamātaraḥ 13,134.057d@015_3040 yena prīṇāty upādhyāyo brahmā tenābhipūjitaḥ 13,134.057d@015_3041 aprīteṣu punas teṣu naro narakam eti hi 13,134.057d@015_3042 gurūṇāṃ vairanirbandho na kartavyaḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3043 narakaṃ sa guruprītyā manasāpi na gacchati 13,134.057d@015_3044 na brūyād vipriyaṃ teṣām aniṣṭe na pravartayet 13,134.057d@015_3045 vigṛhya na vadet teṣāṃ samīpe spardhayā kva cit 13,134.057d@015_3046 yad yad icchanti te kartum asvatantras tad ācaret 13,134.057d@015_3047 vedānuśāsanasamaṃ guruśāsanam iṣyate 13,134.057d@015_3048 kalahāṃś ca vivādāṃś ca gurubhiḥ saha varjayet 13,134.057d@015_3049 kaitavaṃ parihāsāṃś ca manyukāmāśrayāḥ kathāḥ 13,134.057d@015_3050 gurūṇāṃ yo 'nahaṃvādī karoty ājñām atandritaḥ 13,134.057d@015_3051 na tasmāt sarvamartyeṣu vidyate puṇyakṛttamaḥ 13,134.057d@015_3052 asūyām apavādāṃś ca gurūṇāṃ parivarjayet 13,134.057d@015_3053 teṣāṃ priyahitānveṣī bhūtvā paricaret sadā 13,134.057d@015_3054 na tad yajñaphalaṃ kuryāt tapo vācaritaṃ mahat 13,134.057d@015_3055 yat kuryāt puruṣasyeha gurupūjā sadā kṛtā 13,134.057d@015_3056 anuvṛtter vinā dharmo nāsti sarvāśrameṣv api 13,134.057d@015_3057 tasmāt samādṛtaḥ kāle guruvṛttiṃ samācaret 13,134.057d@015_3058 svam arthaṃ svaśarīraṃ ca gurvarthaṃ saṃtyajed budhaḥ 13,134.057d@015_3059 vivādaṃ dhanahetor vā mohād vā tair na rocayet 13,134.057d@015_3060 brahmacaryam ahiṃsā ca dānāni vividhāni ca 13,134.057d@015_3061 gurubhiḥ pratiṣiddhasya sarvam etad apārthakam 13,134.057d@015_3062 upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca 13,134.057d@015_3063 ye 'bhidruhyur manasā karmaṇā vā 13,134.057d@015_3064 teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 13,134.057d@015_3065 tebhyo nānyaḥ pāpakṛd asti loke 13,134.057d@015_3065 umā 13,134.057d@015_3066 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3066 upavāsavidhiṃ tatra tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3067 śarīramalakārśyārtham indriyocchoṣaṇāya ca 13,134.057d@015_3068 ekabhuktopavāsais tu dhārayante vrataṃ narāḥ 13,134.057d@015_3069 labhante vipulaṃ dharmaṃ tathāhāraparikṣayāt 13,134.057d@015_3070 bahūnām uparodhaṃ tu na kuryād ātmakāraṇāt 13,134.057d@015_3071 jīvopaghātaṃ ca tathā dhānyaṃ saṃjīvyam iṣyate 13,134.057d@015_3072 tasmāt puṇyaṃ labhen martyaḥ svayam āhārakarśanāt 13,134.057d@015_3073 tad gṛhasthair yathāśakti kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3074 upavāsārdite kāya āpadarthaṃ payo jalam 13,134.057d@015_3075 umā 13,134.057d@015_3075 bhuñjan na vrataghātī syād brāhmaṇān anumānya ca 13,134.057d@015_3076 brahmacaryaṃ kathaṃ deva rakṣitavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_3076 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3077 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3078 brahmacaryaṃ paraṃ śaucaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_3079 kevalaṃ brahmacaryeṇa prāpyate paramaṃ padam 13,134.057d@015_3080 saṃkalpād darśanāc caiva tad yuktavacanād api 13,134.057d@015_3081 saṃsparśād atha saṃyogāt pañcadhā rakṣitaṃ param 13,134.057d@015_3082 vratavad dhāritaṃ caiva brahmacaryam akalmaṣam 13,134.057d@015_3083 nityasaṃrakṣaṇaṃ tasya naiṣṭhikānāṃ vidhīyate 13,134.057d@015_3084 tad iṣyate gṛhasthānāṃ kālam uddiśya kāraṇam 13,134.057d@015_3085 janmanakṣatrayogeṣu puṇyavāseṣu parvasu 13,134.057d@015_3086 devatādharmakāryeṣu brahmacaryavrataṃ caret 13,134.057d@015_3087 brahmacaryavrataphalaṃ labhed dāravratī sadā 13,134.057d@015_3088 śaucam āyus tathārogyaṃ labhyate brahmacāribhiḥ 13,134.057d@015_3088 umā 13,134.057d@015_3089 tīrthacaryā kathaṃ deva kriyate dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3090 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3090 kāni tīrthāni lokeśa tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3091 hanta te kathayiṣyāmi tīrthasnānavidhiṃ priye 13,134.057d@015_3092 pāvanārthaṃ ca śaucārthaṃ brahmaṇā nirmitāḥ purā 13,134.057d@015_3093 yās tu loke mahānadyas tāḥ sarvās tīrthasaṃjñitāḥ 13,134.057d@015_3094 tāsāṃ prāk srotasaḥ śreṣṭhāḥ saṃgamaś ca parasparam 13,134.057d@015_3095 tāsāṃ sāgarasaṃyogo variṣṭhaś ceti vidyate 13,134.057d@015_3096 tāsām ubhayataḥ kūlaṃ yatra tatra maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_3097 devair vā sevitaṃ devi tat tīrthaṃ paramaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3098 samudraś ca mahātīrthaṃ pāvanaṃ paramaṃ śubham 13,134.057d@015_3099 tasya kūlagatās tīrthā mahadbhiś ca samāplutāḥ 13,134.057d@015_3100 srotasāṃ parvatānāṃ ca joṣitānāṃ maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_3101 api kūpataṭākaṃ vā munibhiḥ sevitaṃ priye 13,134.057d@015_3102 tat tu tīrtham iti jñeyaṃ prabhāvāt tu tapasvinām 13,134.057d@015_3103 tadāprabhṛti tīrthatvaṃ lebhe lokahitāya vai 13,134.057d@015_3104 evaṃ tīrthodbhavaṃ viddhi tasya snānavidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3105 tanmanā vratabhūyiṣṭho gatvā tīrthābhikāṅkṣayā 13,134.057d@015_3106 upavāsatrayaṃ kuryād ekaṃ vā niyamānvitaḥ 13,134.057d@015_3107 puṇyamāsayute kāle paurṇamāsyāṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_3108 bahir eva śucir bhūtvā tat tīrthaṃ tanmanāviśet 13,134.057d@015_3109 trir āplutya jalābhyāśe dattvā brāhmaṇadakṣiṇām 13,134.057d@015_3110 abhyarcya devāyatanaṃ tataḥ prāyād yathāgatam 13,134.057d@015_3111 etad vidhānaṃ sarveṣāṃ tīrthaṃ tīrthaṃ prati priye 13,134.057d@015_3112 samīpatīrthasnānāt tu dūratīrthaṃ supūjitam 13,134.057d@015_3113 ādiprabhṛti śuddhasya tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_3114 taporthaṃ pāpanāśārthaṃ śaucārthaṃ tīrthagāhanam 13,134.057d@015_3115 evaṃ puṇyeṣu māseṣu tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_3116 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3116 etan naiyamikaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kathitaṃ tava 13,134.057d@015_3117 dānāni devapūjāṃ ca pitṛpūjāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_3118 anyāni dharmakāryāṇi sukṛtaṃ sopasādhanam 13,134.057d@015_3119 tat sarvaṃ śṛṇu kalyāṇi prajānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_3120 cetanācetanair yuktaṃ yal loke vidyate dhanam 13,134.057d@015_3121 umā 13,134.057d@015_3121 etad artham avāpnoti naraḥ pretya śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3122 lokasiddhaṃ tu yad dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_3123 tad dadat sarvasāmānyaṃ kathaṃ dharmaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3124 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3124 evaṃ sādhāraṇe dravye kasya svatvaṃ kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_3125 loke bhūtamayaṃ dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3126 yathaiva tad dadan martyo bhavet puṇyaṃ hi tac chṛṇu 13,134.057d@015_3127 dātā pratigrahītā ca deyaṃ sopakramaṃ tathā 13,134.057d@015_3128 deśakālau ca yat tv etad dānaṃ ṣaḍguṇam ucyate 13,134.057d@015_3129 teṣāṃ saṃpadviśeṣāṃś ca kīrtyamānān nibodha me 13,134.057d@015_3130 ādiprabhṛti yaḥ śuddho manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_3131 satyavādī jitakrodhas tv alubdho nānasūyakaḥ 13,134.057d@015_3132 śraddhāvān āstikaś caiva evaṃ dātā praśasyate 13,134.057d@015_3133 śuddho dānto jitakrodhas tathoditakulodbhavaḥ 13,134.057d@015_3134 śrutacāritrasaṃpannas tathā bahukalatravān 13,134.057d@015_3135 pañcayajñaparo nityaṃ nirvikāraśarīravān 13,134.057d@015_3136 etān pātraguṇān viddhi tādṛk pātraṃ praśasyate 13,134.057d@015_3137 pitṛdevāgnikāryeṣu tasya dattaṃ mahat phalam 13,134.057d@015_3138 yad yad arhati yo loke pātraṃ tasya bhavec ca saḥ 13,134.057d@015_3139 mucyetāpadam āpanno yena pātraṃ sa tasya tu 13,134.057d@015_3140 annasya kṣudhitaḥ pātraṃ tṛṣitas tu jalasya vai 13,134.057d@015_3141 evaṃ pātreṣu nānātvam iṣyate puruṣaṃ prati 13,134.057d@015_3142 jāraś coraś ca ṣaṇḍaś ca hiṃsraḥ samayabhedakaḥ 13,134.057d@015_3143 lokavighnakarāś cānye varjitāḥ sarvaśaḥ priye 13,134.057d@015_3144 paropaghātād yad dravyaṃ cauryād vā labhyate nṛbhiḥ 13,134.057d@015_3145 nindayā labhyate yac ca dhūrtabhāvena vā tathā 13,134.057d@015_3146 adharmād atha mohād vā bahūnām uparodhanāt 13,134.057d@015_3147 labhyate yad dhanaṃ devi tad anyad vā hṛtaṃ bhavet 13,134.057d@015_3148 tādṛśena kṛtaṃ dharmaṃ niṣphalaṃ viddhi bhāmini 13,134.057d@015_3149 tasmān nyāyāgatenaiva dātavyaṃ śubham icchatā 13,134.057d@015_3150 yad yad ātmapriyaṃ nityaṃ tat tad deyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_3151 upakramam imaṃ viddhi dātṝṇāṃ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_3152 pātrabhūtaṃ tu dūrastham abhigamya prasādya ca 13,134.057d@015_3153 dātā dānaṃ tathā dadyād yathā tuṣyeta tena saḥ 13,134.057d@015_3154 eṣa dānavidhiḥ śreṣṭhaḥ samāhūya tu madhyamaḥ 13,134.057d@015_3155 pūrvaṃ ca pātratāṃ jñātvā samāhūya nivedya ca 13,134.057d@015_3156 śaucārcanasamāyuktaṃ dātavyaṃ śraddhayā priye 13,134.057d@015_3157 yācitṝṇāṃ tu paramam ābhimukhyapuraskṛtam 13,134.057d@015_3158 saṃmānapūrvaṃ saṃgṛhya dātavyaṃ deśakālayoḥ 13,134.057d@015_3159 apātrebhyo 'pi cānyebhyo dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3160 pātrāṇi saṃparīkṣyaiva dātā vai dānamātrayoḥ 13,134.057d@015_3161 atiśaktyā paraṃ dānaṃ yathāśakti tu madhyamam 13,134.057d@015_3162 tṛtīyaṃ cāparaṃ dānaṃ nānurūpam ivātmanaḥ 13,134.057d@015_3163 yathāsaṃbhāvitaṃ pūrvaṃ dātavyaṃ tat tathaiva ca 13,134.057d@015_3164 puṇyakṣetreṣu yad dattaṃ puṇyakāleṣu vā tathā 13,134.057d@015_3165 umā 13,134.057d@015_3165 tac chobhanataraṃ viddhi gauravād deśakālayoḥ 13,134.057d@015_3166 yaś ca puṇyatamo deśas tathā kālaś ca śaṃsa me 13,134.057d@015_3166 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3167 kurukṣetraṃ mahānadyo yac ca devarṣisevitam 13,134.057d@015_3168 girir varaś ca tīrthāni deśabhāgena pūjitāḥ 13,134.057d@015_3169 grahītur īpsito yaś ca tatra dattaṃ mahat phalam 13,134.057d@015_3170 śaradvasantakālaś ca puṇyamāsas tathaiva ca 13,134.057d@015_3171 śuklapakṣaś ca pakṣāṇāṃ paurṇamāsī ca parvasu 13,134.057d@015_3172 pitṛdaivatanakṣatraṃ nirmalā divasās tathā 13,134.057d@015_3173 tac chobhanataraṃ viddhi candrasūryagrahaṃ tathā 13,134.057d@015_3174 pratigrahītur yaḥ kālo manasā kīrtitaḥ śubhe 13,134.057d@015_3175 evamādiṣu kāleṣu dattaṃ dānaṃ mahad bhavet 13,134.057d@015_3176 dātā deyaṃ ca pātraṃ ca upakramayutā kriyā 13,134.057d@015_3177 deśaḥ kālaś ca ity eṣāṃ saṃpacchuddhiḥ prakīrtitā 13,134.057d@015_3178 yatraiva yugapat saṃpat tatra śuddhir mahad bhavet 13,134.057d@015_3179 atyalpam api yad dānam ebhiḥ ṣaḍbhir guṇair yutam 13,134.057d@015_3180 bhūtvānantaṃ nayet svargaṃ dātāraṃ doṣavarjitam 13,134.057d@015_3181 sumahad vāpi yad dānaṃ guṇair ebhir vinākṛtam 13,134.057d@015_3182 umā 13,134.057d@015_3182 atyalpaphalaniryogam aphalaṃ vā bhaved dhi tat 13,134.057d@015_3183 evaṃ guṇayutaṃ dānaṃ dattaṃ tv aphalatāṃ vrajet 13,134.057d@015_3184 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3184 tad asti cen mahādeva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3185 tad apy asti mahābhāge narāṇāṃ bhavadoṣataḥ 13,134.057d@015_3186 kṛtvā tu dharmaṃ vidhivat paścāttāpaṃ karoti cet 13,134.057d@015_3187 ślāghayā vā yadi brūyād vṛthā saṃsadi yat kṛtam 13,134.057d@015_3188 prakalpayec ca manasā tatphalaṃ pretyabhāvataḥ 13,134.057d@015_3189 dharmakāryaṃ kṛtaṃ yac ca satataṃ phalakāṅkṣayā 13,134.057d@015_3190 evaṃ kṛtaṃ vā dattaṃ vā paratra viphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_3191 ete doṣā vivarjyāś ca dātṛbhiḥ puṇyakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3192 sanātanam idaṃ vṛttaṃ sadbhir ācaritaṃ tathā 13,134.057d@015_3193 anugrahaḥ pareṣāṃ tu gṛhasthānām ṛṇaṃ hi tat 13,134.057d@015_3194 ity evaṃ mana āveśya dātavyaṃ satataṃ budhaiḥ 13,134.057d@015_3195 evam eva kṛtaṃ nityaṃ sukṛtaṃ tad bhaven mahat 13,134.057d@015_3196 umā 13,134.057d@015_3196 sarvasādhāraṇaṃ dravyam evaṃ dattvā mahat phalam 13,134.057d@015_3197 bhagavan kāni deyāni dharmam uddiśya mānavaiḥ 13,134.057d@015_3198 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3198 tāny ahaṃ śrotum icchāmi tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3199 ajasraṃ dharmakāryaṃ ca tathā naimittikaṃ priye 13,134.057d@015_3200 annaṃ pratiśrayo dīpaḥ pānīyaṃ tṛṇam indhanam 13,134.057d@015_3201 sneho gandhaś ca bhaiṣajyaṃ tilāś ca lavaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3202 evamādi tathānyac ca dānam ājasram ucyate 13,134.057d@015_3203 ajasradānāt satatam ājasram iti niścitam 13,134.057d@015_3204 sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ dānaṃ śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_3205 annaṃ prāṇā manuṣyāṇām annadaḥ prāṇado bhavet 13,134.057d@015_3206 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ 13,134.057d@015_3207 brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam īpsitam 13,134.057d@015_3208 nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ so 'nantaṃ pāralaukikam 13,134.057d@015_3209 śrāntam adhvapariśrāntam atithiṃ gṛham āgatam 13,134.057d@015_3210 arcayīta prayatnena sa hi yajño varaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_3211 kṛtvā tu pāpakaṃ karma yo dadyād annam arthinām 13,134.057d@015_3212 brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa so 'pahanti svakaṃ tamaḥ 13,134.057d@015_3213 pitaras tasya nandanti suvṛṣṭyā karṣakā iva 13,134.057d@015_3214 putro vā yasya pautro vā śrotriyān bhojayiṣyati 13,134.057d@015_3215 api caṇḍālaśūdrāṇām annadānān na garhyate 13,134.057d@015_3216 tasmāt sarvaprayatnena dadyād annam amatsaraḥ 13,134.057d@015_3217 kalatraṃ pīḍayitvāpi poṣayed atithīn sadā 13,134.057d@015_3218 janmāpi mānuṣe loke tadarthaṃ hi vidhīyate 13,134.057d@015_3219 annadānāc ca ye lokās tān pravakṣyāmy anindite 13,134.057d@015_3220 bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām 13,134.057d@015_3221 anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,134.057d@015_3222 vaiḍūryārciḥprakāśāni rukmarūpyanibhāni ca 13,134.057d@015_3223 nānāsaṃsthānarūpāṇi nānāratnamayāni ca 13,134.057d@015_3224 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,134.057d@015_3225 taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,134.057d@015_3226 yatheṣṭabhakṣyabhojyāni śayanāsanavanti ca 13,134.057d@015_3227 sarvakāmaphalāś cātra vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ 13,134.057d@015_3228 vāpyo bahvyaś ca kūpāś ca dīrghikāś ca sahasraśaḥ 13,134.057d@015_3229 arujāni viśokāni nityāni vividhāni ca 13,134.057d@015_3230 bhavanāni viviktāni prāṇadānāṃ triviṣṭape 13,134.057d@015_3231 vivasvataś ca somasya brahmaṇaś ca prajāpateḥ 13,134.057d@015_3232 viśanti lokāṃs te nityaṃ jagaty annodakapradāḥ 13,134.057d@015_3233 tatra te suciraṃ kālaṃ vihṛtyāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,134.057d@015_3234 jāyante mānuṣe loke sarvakalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_3235 balasaṃhananopetā nīrogāś cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_3236 kulīnā matimantaś ca bhavanty annapradā narāḥ 13,134.057d@015_3237 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3238 sarvakālaṃ ca sarvasya sarvatra ca sadaiva ca 13,134.057d@015_3239 suvarṇadānaṃ paramaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,134.057d@015_3240 tasmāt tad varṇayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ 13,134.057d@015_3241 api pāpaṃ kṛtaṃ krūraṃ dattaṃ rukmaṃ praṇāśayet 13,134.057d@015_3242 suvarṇaṃ ye prayacchanti śrotriyebhyaḥ sucetasaḥ 13,134.057d@015_3243 devatās te tarpayanti samastā iti vaidikam 13,134.057d@015_3244 agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ cāgnir ucyate 13,134.057d@015_3245 tasmāt suvarṇadānena dattāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 13,134.057d@015_3246 agnyabhāve tu kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam 13,134.057d@015_3247 tasmāt suvarṇadātāraḥ sarvān kāmān avāpnuyuḥ 13,134.057d@015_3248 ādityasya hutāśasya lokān nānāvidhāñ śubhān 13,134.057d@015_3249 kāñcanaṃ saṃpradāyāśu praviśanti na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_3250 alaṃkārakṛtaṃ cāpi kevalāt praviśiṣyate 13,134.057d@015_3251 sauvarṇair brāhmaṇān kāle tair alaṃkṛtya bhojayet 13,134.057d@015_3252 etat paramakaṃ dānaṃ dattvāsau varṇam adbhutam 13,134.057d@015_3253 dyutiṃ medhāṃ vapuḥ kīrtiṃ punar jāte labhed dhruvam 13,134.057d@015_3254 tasmāt svaśaktyā dātavyaṃ kāñcanaṃ bhuvi mānavaiḥ 13,134.057d@015_3255 na hy etasmāt paraṃ lokeṣv anyat pāvanam ucyate 13,134.057d@015_3256 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi gavāṃ dānam anindite 13,134.057d@015_3257 na hi gobhyaḥ paraṃ dānaṃ vidyate jagati priye 13,134.057d@015_3258 lokān sisṛkṣuṇā pūrvaṃ gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_3259 vṛttyarthaṃ sarvabhūtānāṃ tasmāt tā mātaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3260 lokajyeṣṭhā lokavṛttyāṃ pravṛttā 13,134.057d@015_3261 mayy āyattāḥ somaviṣyandabhūtāḥ 13,134.057d@015_3262 saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca 13,134.057d@015_3263 tasmāt pūjyāḥ puṇyakāmair manuṣyaiḥ 13,134.057d@015_3264 dhenuṃ hi dattvā nibhṛtām arogāṃ 13,134.057d@015_3265 kalyāṇavatsāṃ ca payasvinīṃ ca 13,134.057d@015_3266 yāvanti lomāni bhavanti tasyās 13,134.057d@015_3267 tāvat samāḥ svargaphalāni bhuṅkte 13,134.057d@015_3268 prayacchate yaḥ kapilāṃ sacelāṃ 13,134.057d@015_3269 kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm 13,134.057d@015_3270 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 13,134.057d@015_3271 āsaptamaṃ tārayate paratra 13,134.057d@015_3272 antarjātāḥ krītakā dyūtalabdhāḥ 13,134.057d@015_3273 prāṇakrītāḥ sodakāś caujasā vā 13,134.057d@015_3274 kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇārthāgatāś ca 13,134.057d@015_3275 dvārair etais tāḥ pralabdhāḥ pradadyāt 13,134.057d@015_3276 kṛśāya bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye 13,134.057d@015_3277 pradāya nīrujāṃ dhenuṃ lokān prāpnoty anuttamān 13,134.057d@015_3278 nṛśaṃsasya kṛtaghnasya lubdhasyānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_3279 havyakavyavyapetasya na dadyād gāḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3280 samānavatsāṃ yo dadyād dhenuṃ vipre payasvinīm 13,134.057d@015_3281 suvastrāṃ vastrasaṃdānāṃ somaloke mahīyate 13,134.057d@015_3282 samānavatsāṃ yo dhenuṃ kṛṣṇāṃ dadyāt payasvinīm 13,134.057d@015_3283 suvṛttāṃ vastrasaṃdānāṃ lokān prāpnoty apāṃ pateḥ 13,134.057d@015_3284 samānavatsāṃ yo dhenuṃ dadyād gaurīṃ payasvinīm 13,134.057d@015_3285 suvṛttāṃ vastrasaṃdānām agniloke mahīyate 13,134.057d@015_3286 hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,134.057d@015_3287 pradāya vastrasaṃdānāṃ yāti kauberasadma saḥ 13,134.057d@015_3288 vāyureṇusavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,134.057d@015_3289 pradāya vastrasaṃdānāṃ vāyuloke mahīyate 13,134.057d@015_3290 yuvānaṃ balinaṃ śyāmaṃ śatena saha yūthapam 13,134.057d@015_3291 gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgam alaṃkṛtam 13,134.057d@015_3292 ṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāṇāṃ mahātmanām 13,134.057d@015_3293 aiśvaryam abhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_3294 gavāṃ mūtrapurīṣāṇi nodvijeta kadā cana 13,134.057d@015_3295 na cāsāṃ māṃsam aśnīyād goṣu bhaktaḥ sadā bhavet 13,134.057d@015_3296 grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ śuciḥ 13,134.057d@015_3297 akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakāmikam 13,134.057d@015_3298 gavām ubhayataḥkāle nityaṃ svastyayanaṃ vadet 13,134.057d@015_3299 na cāsāṃ cintayet pāpam iti dharmavido viduḥ 13,134.057d@015_3300 gāvaḥ pavitraṃ paramaṃ goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,134.057d@015_3301 kathaṃ cin nāvamantavyā gāvo lokasya mātaraḥ 13,134.057d@015_3302 tasmād eva gavāṃ dānaṃ viśiṣṭam iti kathyate 13,134.057d@015_3303 goṣu pūjā ca bhaktiś ca narasyāyuṣyam āvahet 13,134.057d@015_3304 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānaṃ mahāphalam 13,134.057d@015_3305 bhūmidānasamaṃ dānaṃ na kilāstīti niścayaḥ 13,134.057d@015_3306 gṛhayuk kṣetrayug vāpi bhūmibhāgaḥ pradīyate 13,134.057d@015_3307 sukhabhogyaṃ nirākrośaṃ vāstupūrvaṃ prakalpya ca 13,134.057d@015_3308 grahītāram alaṃkṛtya vastrapuṣpānulepanaiḥ 13,134.057d@015_3309 sabhṛtyaṃ saparīvāraṃ bhojayitvā yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_3310 yo dadyād dakṣiṇākāle trir adbhir gṛhyatām iti 13,134.057d@015_3311 evaṃ bhūmyāṃ pradattāyāṃ śraddhayā vītamatsaraiḥ 13,134.057d@015_3312 yāvat tiṣṭhati sā bhūmis tāvat tasya phalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_3313 bhūmidaḥ svargam āruhya ramate śāśvatīḥ samāḥ 13,134.057d@015_3314 acalā hy akṣayā bhūmiḥ sarvān kāmān dudhukṣati 13,134.057d@015_3315 yad yac ca kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarśitaḥ 13,134.057d@015_3316 api gokarṇamātreṇa bhūmidānena mucyate 13,134.057d@015_3317 suvarṇarajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca 13,134.057d@015_3318 sarvam etan mahāprājñe bhūmidāne pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_3319 bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,134.057d@015_3320 brahmalokāya saṃsiddhā nātikrāmanti bhūmidam 13,134.057d@015_3321 halakṛṣṭāṃ mahīṃ dadyād yaḥ sabījaphalānvitām 13,134.057d@015_3322 sakūpaśaraṇāṃ vāpi sā bhavet sarvakāmadā 13,134.057d@015_3323 niṣpannasasyāṃ pṛthivīṃ yo dadāti dvijanmanām 13,134.057d@015_3324 vimuktaḥ kaluṣaiḥ sarvaiḥ śakralokaṃ sa gacchati 13,134.057d@015_3325 yathā janitrī kṣīreṇa svaputram abhivardhayet 13,134.057d@015_3326 evaṃ sarvaphalair bhūmir dātāram abhivardhayet 13,134.057d@015_3327 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgniṃ śucivratam 13,134.057d@015_3328 grāhayitvā nijāṃ bhūmiṃ na yāti yamasādanam 13,134.057d@015_3329 yathā candramaso vṛddhir ahany ahani dṛśyate 13,134.057d@015_3330 tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate 13,134.057d@015_3331 yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale 13,134.057d@015_3332 tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānaguṇārjitāḥ 13,134.057d@015_3333 pitaraḥ pitṛlokasthā devatāś ca divi sthitāḥ 13,134.057d@015_3334 saṃtarpayanti bhogais taṃ yo dadāti vasuṃdharām 13,134.057d@015_3335 dīrghāyuṣṭvam arogatvaṃ sphītāṃ ca śriyam uttamām 13,134.057d@015_3336 paratra labhate martyaḥ saṃpradāya vasuṃdharām 13,134.057d@015_3337 etat sarvaṃ mayoddiṣṭaṃ bhūmidānasya yat phalam 13,134.057d@015_3338 śraddadhānair narair nityaṃ śrāvyam etat sanātanam 13,134.057d@015_3339 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kanyādānaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_3340 kanyā deyā tathā devi pareṣām ātmano 'pi vā 13,134.057d@015_3341 kanyāṃ śuddhavratācārāṃ kularūpasamanvitām 13,134.057d@015_3342 yasmai ditsati pātrāya tenāpi bhṛśakāmitām 13,134.057d@015_3343 prathamaṃ tat samākalpya bandhubhiḥ kṛtaniścayam 13,134.057d@015_3344 kārayitvā gṛhaṃ pūrvaṃ dāsīdāsaparicchadaiḥ 13,134.057d@015_3345 gṛhopakaraṇaṃ caiva śuddhadhānyena saṃyutam 13,134.057d@015_3346 dārārthine tadarhāya kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām 13,134.057d@015_3347 savivāhaṃ yathānyāyaṃ prayacched agnisākṣikam 13,134.057d@015_3348 vṛttyāyatiṃ tathā kṛtvā sadgṛhe tau niveśayet 13,134.057d@015_3349 evaṃ kṛtvā vadhūdānaṃ tasya dānasya gauravāt 13,134.057d@015_3350 pretyabhāve mahīyeta svargaloke yathāsukham 13,134.057d@015_3351 punarjātau ca saubhāgyaṃ kulavṛddhiṃ tathāpnuyāt 13,134.057d@015_3352 vidyādānaṃ tathā devi pātrabhūtāya vai dadat 13,134.057d@015_3353 pretyabhāve labhen martyo medhāṃ vṛddhiṃ dhṛtiṃ smṛtim 13,134.057d@015_3354 anurūpāya śiṣyāya svāṃ vidyāṃ yaḥ prayacchati 13,134.057d@015_3355 yathoktam asya dānasya phalam ānantyam ucyate 13,134.057d@015_3356 dāpanaṃ tv atha vidyānāṃ daridrebhyo 'rthavetanaiḥ 13,134.057d@015_3357 svayaṃdattena tulyaṃ syād iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_3358 evaṃ te kathitāny eva mahādānāni bhāmini 13,134.057d@015_3359 tvatpriyārthaṃ mahādevi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_3359 umā 13,134.057d@015_3360 bhagavan devadeveśa kathaṃ deyaṃ tilānvitam 13,134.057d@015_3361 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3361 tasya tasya phalaṃ brūhi dattasya ca kṛtasya ca 13,134.057d@015_3362 tilakalpavidhiṃ devi tvaṃ me śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_3363 samṛddhair asamṛddhair vā tilā deyā viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3364 tilāḥ pavitrāḥ pāpaghnāḥ supuṇyā iti saṃsmṛtāḥ 13,134.057d@015_3365 nyāyatas tu tilāñ śuddhān saṃbhṛtyātha svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3366 tilarāśiṃ punaḥ kuryāt parvatābhaṃ saratnakam 13,134.057d@015_3367 mahāntaṃ yadi vā stokaṃ nānādravyasamāyutam 13,134.057d@015_3368 suvarṇarajatābhyāṃ ca maṇimuktāpravālakaiḥ 13,134.057d@015_3369 alaṃkṛtya yathāyogaṃ sapatākaṃ savedikam 13,134.057d@015_3370 sabhūṣaṇaṃ savastraṃ ca śayanāsanasaṃyutam 13,134.057d@015_3371 prāyaśaḥ kaumudīmāse paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3372 bhojayitvā ca vidhivad brāhmaṇān arhato bahūn 13,134.057d@015_3373 svayaṃ kṛtvopavāsaṃ ca vṛttaśaucasamanvitaḥ 13,134.057d@015_3374 dadyāt pradakṣiṇīkṛtya tilarāśiṃ sadakṣiṇam 13,134.057d@015_3375 ekasya vā bahūnāṃ vā dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3376 tasya dānaphalaṃ devi agniṣṭomena saṃmitam 13,134.057d@015_3377 kevalaṃ vā tilair eva bhūmau kṛtvā gavākṛtim 13,134.057d@015_3378 saratnakaṃ savastraṃ ca puṃsā godānakāṅkṣiṇā 13,134.057d@015_3379 tad arhāya pradātavyaṃ tasya godānavat phalam 13,134.057d@015_3380 śarāvāṃs tilasaṃpūrṇān sahiraṇyān sacampakān 13,134.057d@015_3381 jalair dadad brāhmaṇāya sa puṇyaphalabhāg bhavet 13,134.057d@015_3382 evaṃ tilamayaṃ deyaṃ nareṇa hitam icchatā 13,134.057d@015_3383 nānādānaphalaṃ bhūyaḥ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3384 balam āyuṣyam ārogyam annadānāl labhen naraḥ 13,134.057d@015_3385 pānīyadas tu saubhāgyaṃ rasajñānaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3386 vastradānād vapuḥśobhām alaṃkāraṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3387 dīpado buddhivaimalyaṃ dyutiṃ śobhāṃ labhet punaḥ 13,134.057d@015_3388 rājapīḍāvimokṣaṃ tac chatrado labhate phalam 13,134.057d@015_3389 dāsīdāsapradānāt tu bhavet karmāntabhāṅ naraḥ 13,134.057d@015_3390 dāsīdāsaṃ ca vividhaṃ labhet pretya guṇānvitam 13,134.057d@015_3391 yānāni vāhanaṃ caiva tadarhāya dadan naraḥ 13,134.057d@015_3392 pādarogaparikleśān muktaś cotsāhavān bhavet 13,134.057d@015_3393 vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca labhate yānavāhanam 13,134.057d@015_3394 pratiśrayapradānāc ca tadarhāya tad icchate 13,134.057d@015_3395 varṣakāle tu rātrau ca labhet pakṣabalaṃ śubham 13,134.057d@015_3396 setukūpataṭākānāṃ kartā tu labhate naraḥ 13,134.057d@015_3397 dīrghāyuṣṭvaṃ ca saubhāgyaṃ tathā pretyāyatīṃ śubhām 13,134.057d@015_3398 vṛkṣapaṅktikaro yas tu cchāyāpuṣpaphalapradaḥ 13,134.057d@015_3399 pretyabhāve labhet puṇyam abhigamyo bhaven naraḥ 13,134.057d@015_3400 yas tu saṃkramakṛl loke nadīṣu jalatāriṇām 13,134.057d@015_3401 labhet puṇyaphalaṃ pretya vyasanebhyo vimokṣaṇam 13,134.057d@015_3402 mārgakṛt satataṃ martyo bhavet saṃtānavān punaḥ 13,134.057d@015_3403 kāyadoṣavimuktas tu tīrthakṛt satataṃ bhavet 13,134.057d@015_3404 auṣadhānāṃ pradātā ca satataṃ kṛpayānvitaḥ 13,134.057d@015_3405 bhaved vyādhivihīnaś ca dīrghāyuś ca viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3406 anāthān poṣayed yas tu kṛpaṇāndhakapaṅgukān 13,134.057d@015_3407 sa tu puṇyaphalaṃ pretya labhate kṛcchramokṣaṇam 13,134.057d@015_3408 devagoṣṭhān sabhāḥ śālā bhikṣūṇāṃ ca pratiśrayam 13,134.057d@015_3409 yaḥ kuryāl labhate nityaṃ naraḥ pretya phalaṃ śubham 13,134.057d@015_3410 prāsādavāsaṃ vividhaṃ pakṣaśobhāṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3411 vividhaṃ vividhākāraṃ bhakṣyabhojyaguṇānvitam 13,134.057d@015_3412 ramyaṃ sadaiva govāṭaṃ yaḥ kuryāl labhate naraḥ 13,134.057d@015_3413 pretyabhāve śubhāṃ jātiṃ vyādhimokṣaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_3414 umā 13,134.057d@015_3414 evaṃ nānāvidhaṃ dravyaṃ dātā kartā labhet phalam 13,134.057d@015_3415 kṛtaṃ dattaṃ yathā yāvat tasya yal labhate phalam 13,134.057d@015_3416 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3416 etan me vada deveśa tatra kautūhalaṃ mahat 13,134.057d@015_3417 pretyabhāve śṛṇu phalaṃ dattasya ca kṛtasya ca 13,134.057d@015_3418 dānaṃ vā ṣaḍguṇayutaṃ tadarhāya yathāvidhi 13,134.057d@015_3419 yathāvibhavato dānaṃ dātavyam iti mānavaiḥ 13,134.057d@015_3420 buddhim āyuṣyam ārogyaṃ kulaṃ bhāgyaṃ tathāgamam 13,134.057d@015_3421 rūpeṇa saptadhā bhūtvā mānuṣyaṃ phalati dhruvam 13,134.057d@015_3422 idaṃ dattam idaṃ me syād ity evaṃ phalakāṅkṣayā 13,134.057d@015_3423 yad dattaṃ tat tad eva syān na tu kiṃ cana labhyate 13,134.057d@015_3424 dhruvaṃ devy uttame dāne madhyame tv adhame phalam 13,134.057d@015_3424 umā 13,134.057d@015_3425 bhagavan devadeveśa viśiṣṭaṃ yajñam ucyate 13,134.057d@015_3426 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3426 laukikaṃ vaidikaṃ caiva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3427 devatānāṃ ca saṃpūjā yajñeṣv eva samāhitā 13,134.057d@015_3428 yajñā vedeṣv adhīnāś ca vedā brāhmaṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_3429 idaṃ tu sakalaṃ dravyaṃ divi vā bhuvi vā priye 13,134.057d@015_3430 yajñārthaṃ viddhi tat sṛṣṭaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_3431 evaṃ vijñāya tatkartā sadāraḥ satataṃ dvijaḥ 13,134.057d@015_3432 pretyabhāve labhel lokān brahmakarmasamādhinā 13,134.057d@015_3433 brāhmaṇeṣv api tad brahma nityaṃ devi samāhitam 13,134.057d@015_3434 tasmād viprair yathāśāstraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_3435 yajñakarma kṛtaṃ sarvaṃ devatā abhitarpayet 13,134.057d@015_3436 brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva yajñārhāḥ prāyaśaḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3437 agniṣṭomādibhir yajñair vedeṣu parikalpitaiḥ 13,134.057d@015_3438 suśuddhair yajamānaiś ca ṛtvigbhiś ca yathāvidhi 13,134.057d@015_3439 śuddhair dravyopakaraṇair yaṣṭavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3440 tathā kṛteṣu yajñeṣu devānāṃ toṣaṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_3441 tuṣṭeṣu devasaṃgheṣu yajvā yajñaphalaṃ labhet 13,134.057d@015_3442 devāḥ saṃtoṣitā yajñair lokān saṃvardhayanty uta 13,134.057d@015_3443 ubhayor lokayor bhūtir devi yajñaiḥ pradṛśyate 13,134.057d@015_3444 tasmād yajvā divaṃ gatvā amaraiḥ saha modate 13,134.057d@015_3445 nāsti yajñasamaṃ dānaṃ nāsti yajñasamo nidhiḥ 13,134.057d@015_3446 sarvadharmasamuddeśo devi yajñe samāhitaḥ 13,134.057d@015_3447 eṣā yajñakṛtā pūjā laukikīm aparāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3448 devasatkāram uddiśya kriyante laukikotsavāḥ 13,134.057d@015_3449 devagoṣṭhān hi saṃskṛtya cotsavaṃ yaḥ karoti vai 13,134.057d@015_3450 yāgān devopahārāṃś ca śucir bhūtvā yathāvidhi 13,134.057d@015_3451 devān saṃtoṣayitvā sa devi dharmam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3452 gandhamālyaiś ca vividhaiḥ paramānnena dhūpanaiḥ 13,134.057d@015_3453 bahubhiḥ stutibhiś caiva stuvantaḥ prayatā narāḥ 13,134.057d@015_3454 nṛttair vādyaiś ca gāndharvair anyair dṛṣṭivilobhanaiḥ 13,134.057d@015_3455 devasatkāram uddiśya kurvate ye narā bhuvi 13,134.057d@015_3456 teṣāṃ bhaktikṛtenaiva satkāreṇābhipūjitāḥ 13,134.057d@015_3457 tathaiva toṣaṃ saṃyānti devi devās triviṣṭape 13,134.057d@015_3458 mānuṣair aparair vāpi śucibhis tatparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_3459 brahmacaryaparair etat kṛtaṃ dharmaphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_3460 kevalaiḥ stutibhir devi gandhamālyasamāyutaiḥ 13,134.057d@015_3461 prayataiḥ śuddhagātrais tu śuddhadeśe supūjitāḥ 13,134.057d@015_3462 saṃtoṣaṃ yānti vai devā bhaktaiḥ saṃpūjitās tathā 13,134.057d@015_3463 umā 13,134.057d@015_3463 devān saṃtoṣayitvaiva devi dharmam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3464 triviṣṭapasthā vai devā bhūmau mānuṣaceṣṭitam 13,134.057d@015_3465 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3465 kathaṃ jñāsyanti vividhaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3466 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yathā tair vidyate priye 13,134.057d@015_3467 prāṇināṃ tu śarīreṣu antarātmā vyavasthitaḥ 13,134.057d@015_3468 ātmānaṃ paramaṃ devam iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3469 ātmā manovyavasthānāt sarvaṃ vetti śubhāśubham 13,134.057d@015_3470 ātmaiva devās tad vidyur avyagramanasaḥ kṛtam 13,134.057d@015_3471 satāṃ manovyavasthānāc chubhaṃ bhavati vai nṛṇām 13,134.057d@015_3472 tasmād devābhisaṃpūjā pitṛpūjā tathaiva ca 13,134.057d@015_3473 yajñāś ca dharmakāryāṇi gurupūjāś ca śobhane 13,134.057d@015_3474 śuddhagātrair vṛttayuktais tanmayais tatparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_3475 evaṃ vyavasthitair nityaṃ kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3476 evaṃ kṛtvā śubhākāṅkṣī paratreha ca modate 13,134.057d@015_3477 anyathā mana āveśya kṛtaṃ na phalati priye 13,134.057d@015_3478 umā 13,134.057d@015_3478 ṛte 'pi tu mano devi aśubhaṃ phalati dhruvam 13,134.057d@015_3479 pitṛmedhaḥ kathaṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3480 sarveṣāṃ pitaraḥ pūjyāḥ sarvasaṃpatpradāyinaḥ 13,134.057d@015_3480 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3481 pitṛmedhaṃ pravakṣyāmi yathāvat tanmanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_3482 deśakālau vidhānaṃ ca tatkriyāyāḥ śubhāśubham 13,134.057d@015_3483 lokeṣu pitaraḥ pūjyā devatānāṃ ca devatāḥ 13,134.057d@015_3484 śucayo nirmalāḥ puṇyā dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 13,134.057d@015_3485 yathā vṛṣṭiṃ pratīkṣante bhūmiṣṭhāḥ sarvajantavaḥ 13,134.057d@015_3486 pitaraś ca tathā loke pitṛmedhaṃ śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3487 tasya deśāḥ kurukṣetraṃ gayā gaṅgā sarasvatī 13,134.057d@015_3488 prabhāsaṃ puṣkaraṃ ceti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,134.057d@015_3489 tīrthāni saritaḥ puṇyā viviktāni vanāni ca 13,134.057d@015_3490 nadīnāṃ pulinānīti deśāḥ śrāddhasya pūjitāḥ 13,134.057d@015_3491 maghāprauṣṭhapadau māsau śrāddhakarmaṇi pūjitau 13,134.057d@015_3492 pakṣayoḥ kṛṣṇapakṣaś ca pūrvapakṣāt praśasyate 13,134.057d@015_3493 amāvāsyāṃ trayodaśyāṃ navamyāṃ pratipatsu ca 13,134.057d@015_3494 tithiṣv etāsu tuṣyanti datteneha pitāmahāḥ 13,134.057d@015_3495 pūrvāhṇe śuklapakṣe vā rātrau janmadineṣu vā 13,134.057d@015_3496 yugmeṣv ahaḥsu ca śrāddhaṃ na ca kurvīta paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_3497 eṣa kālo mayā proktaḥ pitṛmedhasya pūjitaḥ 13,134.057d@015_3498 yasmin vā brāhmaṇaṃ pātraṃ paśyet kālaḥ sa ca smṛtaḥ 13,134.057d@015_3499 apāṅkteyā dvijā varjyā grāhyās te paṅktipāvanāḥ 13,134.057d@015_3500 pūjayed yadi pāpiṣṭhāñ śrāddheṣu narakaṃ vrajet 13,134.057d@015_3501 vṛttaśrutakulopetān sakalatrān guṇānvitān 13,134.057d@015_3502 tadarhāñ śrotriyān viddhi brāhmaṇān ayujaḥ śubhe 13,134.057d@015_3503 etān nimantrayed vidvān pūrvedyuḥ prātar eva vā 13,134.057d@015_3504 tatra śrāddhakriyāṃ paścād ārabheta yathāvidhi 13,134.057d@015_3505 trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ 13,134.057d@015_3506 trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām 13,134.057d@015_3507 kutapasya ca lomāni kuśā darbhās tilā madhu 13,134.057d@015_3508 nīlaśākaṃ gajacchāyā pavitraṃ śrāddhakarmasu 13,134.057d@015_3509 tilān avakiret tatra nānāvarṇān samantataḥ 13,134.057d@015_3510 aśuddhaṃ pitṛyajñeṣu tilaiḥ śudhyati śobhane 13,134.057d@015_3511 nīlakāṣāyavastraṃ ca bhinnakarṇaṃ navavraṇam 13,134.057d@015_3512 hīnāṅgam aśuciṃ vāpi varjayet tatra dūrataḥ 13,134.057d@015_3513 kukkuṭāṃś ca varāhāṃś ca nagnaṃ klībaṃ rajasvalām 13,134.057d@015_3514 āyasaṃ trapu sīsaṃ ca śrāddhakarmaṇi varjayet 13,134.057d@015_3515 māṃsaiḥ prīṇanti pitaro mudgamāṣayavair iha 13,134.057d@015_3516 śaśarauravamāṃsena ṣaṇmāsaṃ tṛptir iṣyate 13,134.057d@015_3517 saṃvatsaraṃ ca gavyena haviṣā pāyasena ca 13,134.057d@015_3518 vārdhrāṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī 13,134.057d@015_3519 ānantyāya bhaved dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye 13,134.057d@015_3520 pāyasaṃ satilaṃ kṣaudraṃ khaḍgamāṃsena saṃmitam 13,134.057d@015_3521 mahāśaphariṇo matsyāś chāgo vā sarvalohitaḥ 13,134.057d@015_3522 kālaśākakam ity eva tadānantyaṃ prakīrtitam 13,134.057d@015_3523 sāpūpaṃ sāmiṣaṃ snigdham āhāram upakalpayet 13,134.057d@015_3524 upakalpya tadāhāraṃ brāhmaṇān arcayet tataḥ 13,134.057d@015_3525 śmaśrukarmaśiraḥsnātān samāropyāsanaṃ kramāt 13,134.057d@015_3526 sugandhamālyābharaṇaiḥ sragbhir etān vibhūṣayet 13,134.057d@015_3527 alaṃkṛtopaviṣṭāṃs tān piṇḍāvāpaṃ nivedayet 13,134.057d@015_3528 tataḥ prastīrya darbhāṇāṃ prastaraṃ dakṣiṇāmukhaḥ 13,134.057d@015_3529 tatsamīpe 'gnibhiddhvā ca svadhāṃ ca juhuyāt tataḥ 13,134.057d@015_3530 samīpe tv agnīṣomābhyāṃ pitṛbhyo juhuyāt tathā 13,134.057d@015_3531 tato darbheṣu piṇḍāṃs trīn nivaped dakṣiṇāmukham 13,134.057d@015_3532 apasavyam apāṅguṣṭhaṃ nāmadheyapuraskṛtam 13,134.057d@015_3533 etena vidhinā dattaṃ pitṝṇām akṣayaṃ bhavet 13,134.057d@015_3534 tato viprān yathākāmaṃ pūjayen niyataḥ śuciḥ 13,134.057d@015_3535 sadakṣiṇaṃ sasaṃbhāraṃ yathā tuṣyanti te dvijāḥ 13,134.057d@015_3536 yatra tat kriyate karma paitṛke brāhmaṇān prati 13,134.057d@015_3537 tat sarvam akhilaṃ kuryād vaiśvadevasya pūrvakam 13,134.057d@015_3538 aśrūn na pātayet tatra na jalpen na japen mithaḥ 13,134.057d@015_3539 niyamya vācaṃ dehaṃ ca śrāddhakarma samārabhet 13,134.057d@015_3540 tato nirvapaṇe vṛtte tān piṇḍāṃs tadantaram 13,134.057d@015_3541 brāhmaṇo 'gnirajo gaur vā bhakṣayed apsu vā kṣipet 13,134.057d@015_3542 patnīṃ vā madhyamaṃ piṇḍaṃ putrakāmo hi prāśayet 13,134.057d@015_3543 ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam 13,134.057d@015_3544 tṛptān utthāpya tān viprān annaśeṣaṃ nivedayet 13,134.057d@015_3545 taccheṣaṃ bahubhiḥ paścāt sabhṛtyo bhakṣayen naraḥ 13,134.057d@015_3546 eṣa proktaḥ samāsena pitṛyajñaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3547 pitaras tena tuṣyanti kartā ca phalam āpnuyāt 13,134.057d@015_3548 ahany ahani vā kuryān māse māse 'tha vā punaḥ 13,134.057d@015_3549 saṃvatsarasya dviḥ kuryāc catur vāpi ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_3550 dīrghāyuś ca bhavet svasthaḥ pitṛmedhena mānavaḥ 13,134.057d@015_3551 saputro bahubhṛtyaś ca prabhūtadhanadhānyavān 13,134.057d@015_3552 śrāddhadaḥ svargam āpnoti nirmalaṃ vividhādbhutam 13,134.057d@015_3553 apsarogaṇasaṃghuṣṭaṃ virajaskam anantakam 13,134.057d@015_3554 śrāddhāni puṣṭikāmā ye prakurvanti ca paṇḍitāḥ 13,134.057d@015_3555 teṣāṃ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā 13,134.057d@015_3556 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ śatruvināśanam 13,134.057d@015_3557 umā 13,134.057d@015_3557 kulasaṃdhāraṇaṃ ceti śrāddham āhur manīṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3558 bhagavan devadeveśa mṛtās te bhuvi jantavaḥ 13,134.057d@015_3559 nānājātiṣu jāyante śīghraṃ karmavaśāt punaḥ 13,134.057d@015_3560 pitaras tv iti te tatra kathaṃ tiṣṭhanti devavat 13,134.057d@015_3561 pitṝṇāṃ katamo deśaḥ piṇḍān aśnanti te katham 13,134.057d@015_3562 anne datte mṛtānāṃ tu katham āpyāyanaṃ bhavet 13,134.057d@015_3563 nāradaḥ 13,134.057d@015_3563 evaṃ mayā saṃśayitaṃ bhagavañ chettum arhasi 13,134.057d@015_3564 etad viruddhaṃ rudrāṇyāṃ pṛcchantyāṃ pariṣad bhṛśam 13,134.057d@015_3565 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3565 babhūva sarvā muditā śrotuṃ paramakaṃ hi tat 13,134.057d@015_3566 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu kalyāṇi tattvataḥ 13,134.057d@015_3567 guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ khilānāṃ paramaṃ khilam 13,134.057d@015_3568 yathā devagaṇā devi tathā pitṛgaṇāḥ priye 13,134.057d@015_3569 dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe sarve pitṛgaṇāḥ sthitāḥ 13,134.057d@015_3570 pretān uddiśya yā pūjā kriyate mānuṣair iha 13,134.057d@015_3571 tena tuṣyanti pitaro na pretāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3572 uttarasyāṃ yathā devā ramante yajñakarmabhiḥ 13,134.057d@015_3573 dakṣiṇasyāṃ tathā te ca tuṣyanti vividhair makhaiḥ 13,134.057d@015_3574 dvividhaṃ kriyate karma havyakavyasamāśritam 13,134.057d@015_3575 tayor havyakriyā devān kavyam āpyāyayet pitṝn 13,134.057d@015_3576 prasavyaṃ maṅgalair dravyair havyakarma vidhīyate 13,134.057d@015_3577 apasavyam amaṅgalyaiḥ kavyaṃ cāpi vidhīyate 13,134.057d@015_3578 sadevāsuragandharvāḥ pitṝn abhyarcayanti ca 13,134.057d@015_3579 āpyāyitāś ca te śrāddhaiḥ punar āpyāyayanti tān 13,134.057d@015_3580 aniṣṭvā ca pitṝn pūrvaṃ yaḥ kriyāṃ prakaroti cet 13,134.057d@015_3581 rakṣāṃsi ca piśācāś ca phalaṃ bhokṣyanti tasya tat 13,134.057d@015_3582 havyakavyakriyā tasmāt kartavyā bhuvi mānavaiḥ 13,134.057d@015_3583 karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ tad anyatra na vidyate 13,134.057d@015_3584 kavyena saṃtatir dṛṣṭā havye bhūtiḥ pṛthagvidhā 13,134.057d@015_3585 umā 13,134.057d@015_3585 iti te kathitaṃ devi devaguhyaṃ sanātanam 13,134.057d@015_3586 evaṃ kṛtasya dharmasya śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_3587 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3587 pramāṇaṃ phalamānānāṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3588 pramāṇakalpanāṃ devi dānasya śṛṇu bhāmini 13,134.057d@015_3589 yatsāras tu naro loke tad dānaṃ cottamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3590 sarvadānavidhiṃ prāhus tad eva bhuvi śobhane 13,134.057d@015_3591 prasthaṃ sāraṃ daridrasya śataṃ koṭidhanasya ca 13,134.057d@015_3592 prasthasāras tu tat prasthaṃ dadan mahad avāpnuyāt 13,134.057d@015_3593 koṭisāras tu tāṃ koṭiṃ dadan mahad avāpnuyāt 13,134.057d@015_3594 ubhayaṃ tan mahat tac ca phalenaiva samaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3595 dharmārthakāmabhogeṣu śakyabhāvaṃ tu madhyamam 13,134.057d@015_3596 svadravyād atihīnaṃ tu tad dānam adhamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3597 śṛṇu dattasya vai devi pañcadhā phalakalpanam 13,134.057d@015_3598 ānantyaṃ ca mahac caiva samaṃ hīnaṃ ca pātakam 13,134.057d@015_3599 teṣāṃ viśeṣān vakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3600 dustyajasya ca vai dānaṃ pātra ānantyam ucyate 13,134.057d@015_3601 dānaṃ ṣaḍguṇayuktaṃ tu mahad ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3602 yathāśraddhaṃ tu vai dānaṃ yathārhaṃ samam ucyate 13,134.057d@015_3603 guṇatas tu tathā hīnaṃ dānaṃ hīnam iti smṛtam 13,134.057d@015_3604 dānaṃ pātakam ity āhuḥ ṣaḍguṇānāṃ viparyaye 13,134.057d@015_3605 devaloke mahat kālam ānantyasya phalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_3606 mahatas tu tathā dānaṃ svargaloke tu pūjyate 13,134.057d@015_3607 samasya tu tathā dānaṃ mānuṣaṃ bhogam āvahet 13,134.057d@015_3608 dānaṃ niṣphalam ity āhur vihīnaṃ kriyayā śubhe 13,134.057d@015_3609 atha vā mlecchadeśeṣu tatra tatphalatāṃ vrajet 13,134.057d@015_3610 umā 13,134.057d@015_3610 narakaṃ pretya tiryakṣu gacched aśubhadānataḥ 13,134.057d@015_3611 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3611 aśubhasyāpi dānasya śubhaṃ syāc ca phalaṃ katham 13,134.057d@015_3612 manasā tattvataḥ śuddham anṛśaṃsapuraḥsaram 13,134.057d@015_3613 prītyā tu sarvadānāni dattvā phalam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3614 rahasyaṃ sarvadānānām etad viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3615 anyāni sarvakāryāṇi śṛṇu sadbhiḥ kṛtāni ca 13,134.057d@015_3616 ārāmaṃ devagoṣṭhāni saṃkramāḥ kūpa eva ca 13,134.057d@015_3617 govāṭaṃ ca taṭākaṃ ca sabhāḥ śālāś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_3618 bhikṣukāvasathāś caiva pānīyaṃ gotṛṇāni ca 13,134.057d@015_3619 vyādhitānāṃ ca bhaiṣajyam anāthānāṃ ca bhojanam 13,134.057d@015_3620 anāthaśavasaṃskāras tīrthamārgaviśodhanam 13,134.057d@015_3621 vyasanābhyavapattiś ca sarveṣāṃ ca svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3622 etat sarvaṃ samāsena dharmakāryam iti smṛtam 13,134.057d@015_3623 tat kartavyaṃ manuṣyeṇa svaśaktyā śraddhayā śubhe 13,134.057d@015_3624 pretyabhāve labhet puṇyaṃ nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_3625 rūpaṃ saubhāgyam ārogyaṃ balaṃ saukhyaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3626 umā 13,134.057d@015_3626 svarge vā mānuṣe vāpi tais tair āpyāyate hi saḥ 13,134.057d@015_3627 bhagavaṃl lokapāleśa dharmas tu katibhedakaḥ 13,134.057d@015_3628 dṛśyate caritaḥ sadbhis tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3628 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3629 śṛṇu devi samuddeśān nānātvaṃ dharmasaṃkaṭe 13,134.057d@015_3630 dharmā bahuvidhā loke śrutā vedamukhodbhavāḥ 13,134.057d@015_3631 smṛtidharmaś ca bahudhā sadbhir ācāra iṣyate 13,134.057d@015_3632 deśadharmāś ca dṛśyante kuladharmās tathaiva ca 13,134.057d@015_3633 jātidharmāś ca vai dharmā gaṇadharmāś ca śobhane 13,134.057d@015_3634 śarīrakālavaiṣamyād āpaddharmaś ca dṛśyate 13,134.057d@015_3635 etad dharmasya nānātvaṃ kriyate lokavāsibhiḥ 13,134.057d@015_3636 kāraṇāt tatra tatraiva phalaṃ dharmasya ceṣyate 13,134.057d@015_3637 tatkāraṇasamāyoge labhet kurvan phalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_3638 anyathā na labhet puṇyam atadarhaḥ samādiśan 13,134.057d@015_3639 evaṃ dharmasya nānātvaṃ phalaṃ kurvaṃl labhen naraḥ 13,134.057d@015_3640 śrautaḥ smārtas tu dharmāṇāṃ prākṛto dharma ucyate 13,134.057d@015_3641 umā 13,134.057d@015_3641 iti te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_3642 bhagavan sarvabhūteśa tripurārdana śaṃkara 13,134.057d@015_3643 śrutaṃ pāpakṛtaṃ duḥkhaṃ yamaloke varaprada 13,134.057d@015_3644 śrotum icchāmy ahaṃ deva nṛṇāṃ sukṛtakarmaṇām 13,134.057d@015_3645 kathaṃ te bhuñjate lokān svargaloke maheśvara 13,134.057d@015_3646 kathitāḥ kīdṛśā lokā nṛṇāṃ sukṛtakāriṇām 13,134.057d@015_3647 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3647 etan me vada deveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_3648 śṛṇu kalyāṇi tat sarvaṃ yat tvam icchasi bhāmini 13,134.057d@015_3649 vividhāḥ puṇyalokās te karmākarmaṇyatāṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3650 meruṃ hi kanakātmānaṃ paritaḥ sarvatodiśam 13,134.057d@015_3651 bhadrāśvaḥ ketumālaś ca uttarāḥ kuravas tathā 13,134.057d@015_3652 jambūvanādayaḥ svargā ity ete karmavarjitāḥ 13,134.057d@015_3653 teṣu bhogāḥ svayaṃbhūtāḥ pradṛśyante yatas tataḥ 13,134.057d@015_3654 yojanānāṃ sahasraṃ tu ekaikaṃ mānamātrayā 13,134.057d@015_3655 nityapuṣpaphalopetās tatra vṛkṣāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_3656 āsaktavastrābharaṇāḥ sarve kanakasaṃnibhāḥ 13,134.057d@015_3657 dvirephāś cāṇḍajās tatra pravālamaṇisaṃnibhāḥ 13,134.057d@015_3658 vicitrāś ca manojñāś ca kūjitaiḥ śobhayanti tān 13,134.057d@015_3659 kuśeśayavanaiś channā nalinyaś ca manoramāḥ 13,134.057d@015_3660 tatra vānty anilā nityaṃ divyagandhāḥ sukhāvahāḥ 13,134.057d@015_3661 sarve cāmlānamālyāś ca virajombarasaṃvṛtāḥ 13,134.057d@015_3662 evaṃ bahuvidhā devi divi bhogāḥ sukhāvahāḥ 13,134.057d@015_3663 striyaś ca puruṣāś caiva sarve sukṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3664 ramante tatra cānyonyaṃ kāmarāgasamanvitāḥ 13,134.057d@015_3665 divyabhūṣaṇasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_3666 manoramā mahābhāgāḥ sarve lalitakuṇḍalāḥ 13,134.057d@015_3667 evaṃ tatragatā martyāḥ pramadāḥ priyadarśanāḥ 13,134.057d@015_3668 nānābhāvasamāyuktā yauvanasthāḥ sadaiva tu 13,134.057d@015_3669 kamanīyāḥ kāmayutāḥ kāmajñā lalitās tathā 13,134.057d@015_3670 manonukūlā madhurā bhoginām upakalpitāḥ 13,134.057d@015_3671 pramadāś codbhavanty eva svargaloke yathā tathā 13,134.057d@015_3672 evaṃvidhāḥ striyaś cātra puruṣāś ca parasparam 13,134.057d@015_3673 ramante cendriyaiḥ svasthaiḥ śarīrair bhogasaṃskṛtaiḥ 13,134.057d@015_3674 kāmaharṣau guṇāv āstāṃ nānye krodhādayaḥ priye 13,134.057d@015_3675 kṣut pipāsā na cāsty atra gātrakleśāś ca śobhane 13,134.057d@015_3676 sarvato ramaṇīyaś ca sarvartukusumānvitam 13,134.057d@015_3677 yāvat puṇyaphalaṃ tāvad ramante tatra saṃgatāḥ 13,134.057d@015_3678 nirantaraṃ bhogayutā ramante svargavāsinaḥ 13,134.057d@015_3679 tatra bhogān yathāyogaṃ bhuktvā puṇyakṣayāt punaḥ 13,134.057d@015_3680 naśyanti jāyamānās te śarīraiḥ sahasā priye 13,134.057d@015_3681 svargalokāt paribhraṣṭā jāyante mānuṣe punaḥ 13,134.057d@015_3682 pūrvapuṇyāvaśeṣeṇa viśiṣṭāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_3683 eṣā svargagatiḥ proktā pṛcchantyās tava bhāmini 13,134.057d@015_3684 ata ūrdhvaṃ padāny aṣṭau karmaṇyāni śṛṇu priye 13,134.057d@015_3685 bhogayuktāni puṇyāni ucchritāni parasparam 13,134.057d@015_3686 vidyādharāḥ kiṃpuruṣā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 13,134.057d@015_3687 apsaro dānavā devā yathākramam udāhṛtāḥ 13,134.057d@015_3688 teṣu sthāneṣu jāyante prāṇinaḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,134.057d@015_3689 teṣām api ca ye lokāḥ svargalokopamāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3690 svargavat tatra te bhogān bhuñjate ca ramanti ca 13,134.057d@015_3691 rūpasattvabalopetāḥ sarve dīrghāyuṣas tathā 13,134.057d@015_3692 teṣāṃ sarvakriyārambho mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_3693 atimānuṣam āścaryam astramāyābalātkṛtam 13,134.057d@015_3694 jarāprasūtimaraṇaṃ teṣu sthāneṣu dṛśyate 13,134.057d@015_3695 guṇadoṣāś ca santy atra ākāśagamanaṃ tathā 13,134.057d@015_3696 antardhānaṃ balaṃ sarvam āyuś ca cirajīvanam 13,134.057d@015_3697 tapoviśeṣāj jāyante teṣāṃ karmāṇi bhāmini 13,134.057d@015_3698 devalokapravṛttis tu teṣām eva vidhīyate 13,134.057d@015_3699 na tathā devaloko hi tadviśiṣṭāḥ surāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3700 tatra bhogam anirdeśyam amṛtatvaṃ ca vidyate 13,134.057d@015_3701 vimānagamanaṃ nityam apsarogaṇasevitam 13,134.057d@015_3702 evam anyac ca tat karma daivatebhyo viśiṣyate 13,134.057d@015_3703 pratyakṣaṃ tava tat sarvaṃ devalokapravartanam 13,134.057d@015_3704 tasmān na varṇaye devi viditaṃ hi tvayā śubhe 13,134.057d@015_3705 umā 13,134.057d@015_3705 tat sarvaṃ sukṛtenaiva prāpyate cottamaṃ padam 13,134.057d@015_3706 mānuṣeṣv eva jīvatsu gatir vijñāyate na vā 13,134.057d@015_3707 ayaṃ śubhagatir jīvann asau tv aśubhabhāg iti 13,134.057d@015_3708 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3708 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3709 tad ahaṃ te pravakṣyāmi jīvatāṃ vidyate yathā 13,134.057d@015_3710 dvividhāḥ prāṇino loke daivāsurasamāśritāḥ 13,134.057d@015_3711 manasā karmaṇā vācā pratikūlā bhavanti ye 13,134.057d@015_3712 tādṛśān āsurān viddhi martyās te narakālayāḥ 13,134.057d@015_3713 rāgadveṣayutā ye tu nirlajjā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_3714 darpāhaṃkārasaṃyuktā narā narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3715 nāstikāś ca śaṭhā ghorāḥ pareṣām upatāpinaḥ 13,134.057d@015_3716 yatheṣṭavṛttayaś caiva narā narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3717 duṣpratītamanā yas tu calacitto nirākṛtiḥ 13,134.057d@015_3718 śiśnodararatir mūḍho nirayaṃ yāti so 'dhamaḥ 13,134.057d@015_3719 māṃsapānapriyā nityaṃ kaṭhorā nīcavṛttayaḥ 13,134.057d@015_3720 tādṛśān āsurān viddhi sarve te narakālayāḥ 13,134.057d@015_3721 hiṃsāvihārā ye nityaṃ nirdayāḥ prāṇināśane 13,134.057d@015_3722 svadharmavimukhāś caiva parasveṣv abhikāṅkṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3723 yuddhamātsaryasaṃyuktā grāmyabhogaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_3724 tādṛśān āsurān viddhi narān narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3725 darpotsekasamāyuktā mūrkhās tattvabahiṣkṛtāḥ 13,134.057d@015_3726 śrutividveṣiṇo nityaṃ te narā narakālayāḥ 13,134.057d@015_3727 nityaṃ vadanti ye mohād anṛtaṃ kaṭukaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_3728 kṛtaghnāḥ piśunā ghorā bhavanti narakālayāḥ 13,134.057d@015_3729 hiṃsrāś corāś ca dhūrtāś ca paradārābhimarśinaḥ 13,134.057d@015_3730 nīcakarmakarā ye ca śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_3731 śrutividveṣiṇaḥ pāpā lokacāritradūṣakāḥ 13,134.057d@015_3732 evaṃyuktasamācārā jīvanto narakālayāḥ 13,134.057d@015_3733 lokodvegakarāś cānye paśavaś ca sarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_3734 vṛkṣāḥ kaṇṭakino rūkṣās tādṛśān viddhi cāsurān 13,134.057d@015_3735 aparān devapakṣāṃs tu śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3736 manovākkarmabhir nityam anukūlā bhavanti ye 13,134.057d@015_3737 tādṛśān amarān viddhi te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3738 śaucārjavaparādhīnāḥ parārthaṃ na haranti ye 13,134.057d@015_3739 ye samāḥ sarvabhūteṣu te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3740 bhayād vā vṛttihetor vā anṛtaṃ na bruvanti ye 13,134.057d@015_3741 satyaṃ vadanti satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3742 dhārmikāḥ śaucasaṃpannāḥ śuklā madhurabhāṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3743 nākāryaṃ manasecchanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3744 daridrā api ye ke cid yācitāḥ prītipūrvakam 13,134.057d@015_3745 dadaty eva ca yat kiṃ cit te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3746 āstikā maṅgalaparāḥ satataṃ vṛddhasevinaḥ 13,134.057d@015_3747 puṇyakarmaparā nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3748 svaduḥkham iva manyante pareṣāṃ duḥkhavedanām 13,134.057d@015_3749 śaktyā cābhyavapadyante te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3750 vratino dānaśīlāś ca sukhaśīlāś ca mānavāḥ 13,134.057d@015_3751 ṛjavo mṛdavo nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3752 guruśuśrūṣaṇaparā devabrāhmaṇapūjakāḥ 13,134.057d@015_3753 kṛtajñāḥ kṛtavidyāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3754 jitendriyā jitakrodhā jitamānamadaspṛhāḥ 13,134.057d@015_3755 lobhamātsaryahīnā ye te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3756 nirmamā nirahaṃkārāḥ svānukrośāḥ svabandhuṣu 13,134.057d@015_3757 dīnānukampino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3758 aihikena tu vṛttena pāratram anumīyate 13,134.057d@015_3759 evaṃvidhā narā loke jīvantaḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3760 yad anyac ca śubhaṃ loke prajānugrahakāri ca 13,134.057d@015_3761 paśavaś caiva vṛkṣāś ca prajānāṃ hitakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3762 tādṛśān devapakṣasthān iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_3763 śubhāśubhamayaṃ loke sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 13,134.057d@015_3764 umā 13,134.057d@015_3764 daivaṃ śubham iti prāhur āsuraṃ hy aśubhaṃ priye 13,134.057d@015_3765 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kāladharmam upasthitāḥ 13,134.057d@015_3766 prāṇamokṣaṃ kathaṃ kṛtvā paratra hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_3766 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3767 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3768 dvividhaṃ maraṇaṃ loke svabhāvād yatnatas tathā 13,134.057d@015_3769 tayoḥ svabhāvaṃ nopāyaṃ yatnajaṃ kāraṇodbhavam 13,134.057d@015_3770 etayor ubhayor devi vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_3771 kalyākalyaśarīrasya yatnajaṃ dvividhaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3772 yatnajaṃ nāma maraṇam ātmatyāgo mumūrṣayā 13,134.057d@015_3773 tatrākalyaśarīrasya jarā vyādhiś ca kāraṇam 13,134.057d@015_3774 mahāprasthānagamanaṃ tathā prāyopaveśanam 13,134.057d@015_3775 jalāvagāhanaṃ caiva agnicityāpraveśanam 13,134.057d@015_3776 evaṃ caturvidhaḥ prokta ātmatyāgo mumūrṣatām 13,134.057d@015_3777 eteṣāṃ kramayogena vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_3778 svadharmayuktaṃ gārhasthyaṃ ciram ūḍhvā vidhānataḥ 13,134.057d@015_3779 tatrānṛṇyaṃ ca saṃprāpya vṛddho vā vyādhito 'pi vā 13,134.057d@015_3780 darśayitvā svadaurbalyaṃ sarvān evānumānya ca 13,134.057d@015_3781 saṃvidhāya svabandhūṃś ca karmaṇāṃ bharaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3782 dānāni vidhivat kṛtvā dharmakāryārtham ātmanaḥ 13,134.057d@015_3783 anujñāpya janaṃ sarvaṃ vācā madhurayā bruvan 13,134.057d@015_3784 ahataṃ vastram ācchādya baddhvā tat kuśarajjunā 13,134.057d@015_3785 upaspṛśya pratijñāya vyavasāyapuraḥsaram 13,134.057d@015_3786 parityajya tato grāmaṃ paścāt kuryād yathepsitam 13,134.057d@015_3787 mahāprasthānam icchec cet pratiṣṭhetottarāṃ diśam 13,134.057d@015_3788 bhūtvā tāvan nirāhāro yāvat prāṇavimokṣaṇam 13,134.057d@015_3789 ceṣṭāhānau śayitvāpi tanmanāḥ prāṇam utsṛjet 13,134.057d@015_3790 evaṃ puṇyakṛtāṃ lokān amalān pratipadyate 13,134.057d@015_3791 prāyopaveśanaṃ cecchet tenaiva vidhinā naraḥ 13,134.057d@015_3792 deśe puṇyatame śreṣṭhe nirāhāras tu saṃviśet 13,134.057d@015_3793 āprāṇāntaṃ śucir bhūtvā kurvan dānaṃ svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3794 hariṃ smaraṃs tyajet prāṇān eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3795 evaṃ kalevaraṃ tyaktvā svargaloke mahīyate 13,134.057d@015_3796 agnipraveśanaṃ cecchet tenaiva vidhinā śubhe 13,134.057d@015_3797 kṛtvā kāṣṭhamayaṃ cityaṃ puṇyakṣetre nadīṣu vā 13,134.057d@015_3798 daivatebhyo namaskṛtya kṛtvā cāgniṃ pradakṣiṇam 13,134.057d@015_3799 bhūtvā śucir vyavasitaḥ praviśed agnisaṃstaram 13,134.057d@015_3800 so 'pi lokān yathānyāyaṃ prāpnuyāt puṇyakarmaṇām 13,134.057d@015_3801 jalāvagāhanaṃ cecchet tenaiva vidhinā śubhe 13,134.057d@015_3802 khyāte puṇyatame tīrthe nimajjet svakṛtaṃ smaran 13,134.057d@015_3803 so 'pi puṇyakṛtāṃ lokān nisargāt pratipadyate 13,134.057d@015_3804 tataḥ kalyaśarīrasya saṃtyāgaṃ śṛṇu tattvataḥ 13,134.057d@015_3805 rakṣārthaṃ kṣatriyasyeṣṭaḥ prajāpālanakāraṇāt 13,134.057d@015_3806 yodhānāṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ gurvarthaṃ brahmacāriṇām 13,134.057d@015_3807 gobrāhmaṇārthaṃ grāmārthaṃ sarveṣāṃ ca vidhīyate 13,134.057d@015_3808 svarāṣṭrarakṣaṇārthaṃ vā kunṛpaiḥ pīḍitāḥ prajāḥ 13,134.057d@015_3809 moktukāmas tyajet prāṇān yuddhamārge yathāvidhi 13,134.057d@015_3810 susaṃnaddho vyavasitaḥ saṃpraviśyāparāṅmukhaḥ 13,134.057d@015_3811 evaṃ rājā mṛtaḥ sadyaḥ svargaloke mahīyate 13,134.057d@015_3812 tādṛśī sugatir nāsti kṣatriyasya viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3813 bhṛtyo vā bhartṛpiṇḍārthaṃ bhartṛkarmaṇy upasthite 13,134.057d@015_3814 kurvaṃs tatra tu sāhāyyam ātmaprāṇānapekṣayā 13,134.057d@015_3815 svāmyarthaṃ saṃtyajet prāṇān puṇyāṃl lokān sa gacchati 13,134.057d@015_3816 spṛhaṇīyaḥ suragaṇais tatra nāsti vicāraṇā 13,134.057d@015_3817 evaṃ gobrāhmaṇārthaṃ vā dīnārthaṃ vā tyajet tanum 13,134.057d@015_3818 so 'pi puṇyam avāpnoti ānṛśaṃsyavyapekṣayā 13,134.057d@015_3819 ity ete jīvitatyāge mārgās te samudāhṛtāḥ 13,134.057d@015_3820 kāmāt krodhād bhayān mohād yadi cet saṃtyajet tanum 13,134.057d@015_3821 so 'nantaṃ narakaṃ yāti ātmahantṛtvakāraṇāt 13,134.057d@015_3822 svabhāvamaraṇaṃ nāma na tu cātmecchayā bhavet 13,134.057d@015_3823 tathā mṛtānāṃ yat kāryaṃ tan me śṛṇu yathāvidhi 13,134.057d@015_3824 tatrāpi bodhasaṃtyāgān mūḍhatyāgo viśiṣyate 13,134.057d@015_3825 bhūmau saṃveśayed dehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ 13,134.057d@015_3826 nirjīvaṃ vṛṇuyāt sadyo vāsasā tu kalevaram 13,134.057d@015_3827 mālyagandhair alaṃkṛtya suvarṇena ca bhāmini 13,134.057d@015_3828 śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahen mṛtam 13,134.057d@015_3829 atha vā nikṣiped bhūmau śarīraṃ jīvavarjitam 13,134.057d@015_3830 divā ca śuklapakṣaś ca uttarāyaṇam eva ca 13,134.057d@015_3831 mumūrṣūṇāṃ praśastāni viparītaṃ tu garhitam 13,134.057d@015_3832 audakaṃ cāṣṭakāśrāddhaṃ bahubhir bahuśaḥ kṛtam 13,134.057d@015_3833 āpyāyanaṃ mṛtānāṃ tat paraloke bhavec chubham 13,134.057d@015_3834 etat sarvaṃ mayā proktaṃ mānuṣāṇāṃ hitāya ca 13,134.057d@015_3834 umā 13,134.057d@015_3835 devadeva namas te 'stu kālasūdana śaṃkara 13,134.057d@015_3836 lokeṣu vividhā dharmās tvatprasādān mayā śrutāḥ 13,134.057d@015_3837 viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śāśvataṃ dhruvam avyayam 13,134.057d@015_3838 śrotum icchāmy ahaṃ dharmaṃ tatra muhyati me manaḥ 13,134.057d@015_3839 ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid yajñaphalaṃ dvijāḥ 13,134.057d@015_3840 vānaprasthaṃ punaḥ ke cid gārhasthyaṃ ke cid āśramam 13,134.057d@015_3841 rājadharmāśrayaṃ ke cit ke cit svādhyāyam eva ca 13,134.057d@015_3842 brahmacaryāśramaṃ ke cit ke cid vāksaṃyamāśrayam 13,134.057d@015_3843 mātaraṃ pitaraṃ ke cit sevamānā divaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3844 ahiṃsayāparaḥ svarge satyena ca mahīyate 13,134.057d@015_3845 āhave 'bhimukhāḥ ke cin nihatās tridivaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3846 ke cid uñchavrate siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ 13,134.057d@015_3847 ārjavenāpare yuktā hatāś cānārjavair janaiḥ 13,134.057d@015_3848 ṛjavo nākapṛṣṭhe tu śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ 13,134.057d@015_3849 evaṃ bahuvidhair loke dharmadvāraiḥ susaṃvṛtaiḥ 13,134.057d@015_3850 mamāpi matir āviddhā meghalekheva vāyunā 13,134.057d@015_3851 etasmin saṃśayasthāne saṃśayacchedakāri yat 13,134.057d@015_3852 nāradaḥ 13,134.057d@015_3852 vacanaṃ brūhi deveśa niścayajñānasaṃjñitam 13,134.057d@015_3853 evaṃ pṛṣṭaḥ svayaṃ devyā mahādevaḥ pinākadhṛk 13,134.057d@015_3854 provāca madhuraṃ vākyaṃ sūkṣmam adhyātmasaṃjñitam 13,134.057d@015_3854 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3855 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi niścayam 13,134.057d@015_3856 etad eva viśiṣṭaṃ te yat tvaṃ pṛcchasi māṃ priye 13,134.057d@015_3857 sarvatra vihito dharmaḥ svargalokaphalāśritaḥ 13,134.057d@015_3858 bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 13,134.057d@015_3859 yasmin yasmiṃś ca viṣaye yo yo yāti viniścayam 13,134.057d@015_3860 taṃ tam evābhijānāti nānyaṃ dharmaṃ śucismite 13,134.057d@015_3861 śṛṇu devi samāsena mokṣajñānam anuttamam 13,134.057d@015_3862 etad dhi sarvadharmāṇāṃ viśiṣṭaṃ guhyam avyayam 13,134.057d@015_3863 nāsti mokṣāt paraṃ devi mokṣa eva parā gatiḥ 13,134.057d@015_3864 sukham ātyantikaṃ śreṣṭham anivarti ca tad viduḥ 13,134.057d@015_3865 nātra devi jarāmṛtyū śoko vā duḥkham eva vā 13,134.057d@015_3866 anuttamam acintyaṃ ca tad devi paramaṃ sukham 13,134.057d@015_3867 jñānānām uttamaṃ jñānaṃ mokṣajñānaṃ vidur budhāḥ 13,134.057d@015_3868 ṛṣibhir devasaṃghaiś ca procyate paramaṃ padam 13,134.057d@015_3869 nityam akṣaram akṣobhyam ajaraṃ śāśvataṃ śivam 13,134.057d@015_3870 uśanti tat padaṃ prājñāḥ spṛhaṇīyaṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_3871 duḥkhādi ca durantaṃ ca saṃkṣayaṃ ca virodhi ca 13,134.057d@015_3872 mithaḥ satatakāryaṃ ca trivargaṃ sukham ucyate 13,134.057d@015_3873 tasmān mokṣaḥ pradhānas tu trivargāc ca viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3874 mokṣasya tasya mārgo 'yaṃ śrūyatāṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_3875 brahmādisthāvarāntaś ca saṃsāro 'yaṃ pravartate 13,134.057d@015_3876 śokavyādhijarādoṣair maraṇena ca saṃyutaḥ 13,134.057d@015_3877 yathā jyotirgaṇā vyomni nivartante punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_3878 saṃsāre prāṇinaḥ sarve nivartante tathā punaḥ 13,134.057d@015_3879 tatra saṃsāracakrasya mokṣo jñānena dṛśyate 13,134.057d@015_3880 adhyātmatattvavijñānaṃ jñānam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3881 jñānasya grahaṇopāyam ācāraṃ jñāninas tathā 13,134.057d@015_3882 yathāvat saṃpravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_3883 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi bhūtvā pūrvaṃ gṛhe sthitaḥ 13,134.057d@015_3884 ānṛṇyaṃ sarvataḥ prāpya tatas tān saṃtyajed gṛhān 13,134.057d@015_3885 tataḥ saṃtyajya gārhasthyaṃ niścito vanam āśrayet 13,134.057d@015_3886 vane gurusamājñāto dīkṣeta vidhipūrvakam 13,134.057d@015_3887 dīkṣāṃ prāpya yathānyāyaṃ svavṛttaṃ paripālayet 13,134.057d@015_3888 gṛhṇīyād apy upādhyāyān mokṣajñānam atandritaḥ 13,134.057d@015_3889 dvividhaś ca punar mokṣaḥ sāṃkhyo yoga iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_3890 pañcaviṃśativijñānaṃ sāṃkhyam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3891 aiśvaryaṃ devasāyujyaṃ yogaśāstrasya nirṇaye 13,134.057d@015_3892 tayor anyataraṃ jñānaṃ śṛṇuyāc chiṣyatāṃ gataḥ 13,134.057d@015_3893 nāmuṇḍo nāpy akāṣāyī nāpy asaṃvatsaroṣitaḥ 13,134.057d@015_3894 sāṃkhyayogau na ca śrāvyau guruṇā snehapūrvakam 13,134.057d@015_3895 samaḥ śītoṣṇaharṣādīn viṣaheta sadā muniḥ 13,134.057d@015_3896 adhṛṣyaḥ kṣutpipāsābhyāṃ bhavej jñānasamādhinā 13,134.057d@015_3897 na kurvītānyam ārambham anivedya svakaṃ gurum 13,134.057d@015_3898 chāyābhūto 'parityāgī nityam eva bhaved gurau 13,134.057d@015_3899 indriyāṇīndriyārthebhya ucitebhyo nivartayet 13,134.057d@015_3900 tyajet saṃkalpajān granthīn sadā dhyānaparo bhavet 13,134.057d@015_3901 kuṇḍikāṃ carma saṃśikyaṃ chatraṃ yaṣṭim upānahau 13,134.057d@015_3902 cailam ity eva naiteṣu sthāpayet svāmyam ātmanaḥ 13,134.057d@015_3903 guroḥ pūrvaṃ samuttiṣṭhej jaghanyaṃ tasya saṃviśet 13,134.057d@015_3904 nānanujñāpya bhartāram āvaśyakam api vrajet 13,134.057d@015_3905 dvir ahnaḥ snānaśāṭena saṃdhyayor abhiṣecanam 13,134.057d@015_3906 ekakālāśanaṃ cāsya vihitaṃ yatibhiḥ purā 13,134.057d@015_3907 bhaikṣaṃ sarvatra gṛhṇīyāc cintayet satataṃ niśi 13,134.057d@015_3908 kāraṇe cāpi saṃprāpte na kupyeta kadā cana 13,134.057d@015_3909 brahmacaryaṃ vane vāsaḥ śaucam indriyasaṃyamaḥ 13,134.057d@015_3910 dayā ca sarvabhūteṣu tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3911 vimuktaḥ sarvapāpebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ 13,134.057d@015_3912 ātmayuktaḥ parāṃ buddhiṃ labhate pāpanāśinīm 13,134.057d@015_3913 yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam 13,134.057d@015_3914 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 13,134.057d@015_3915 anīrṣyur anahaṃkāro vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ 13,134.057d@015_3916 brāhmaṃ padam avāpnoti yat prāpya na nivartate 13,134.057d@015_3917 ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye 13,134.057d@015_3918 priyāpriye parityajya brahmabhūyāya kalpate 13,134.057d@015_3919 nirmamo nirahaṃkāro nirdvaṃdvo vītamatsaraḥ 13,134.057d@015_3920 vītaśokabhayābādhaḥ padaṃ prāpnoty anuttamam 13,134.057d@015_3921 tulyanindāstutir maunī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 13,134.057d@015_3922 samaḥ śatrau ca mitre ca nirvāṇam adhigacchati 13,134.057d@015_3923 evaṃyuktasamācāras tatparo 'dhyātmacintakaḥ 13,134.057d@015_3924 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3924 jñānābhyāsena tenaiva prāpnoti paramāṃ gatim 13,134.057d@015_3925 anudvignamater jantor asmin saṃsāramaṇḍale 13,134.057d@015_3926 śokavyādhijarāduḥkhe nirvāṇaṃ nopapadyate 13,134.057d@015_3927 tasmād udvegajananaṃ manovasthāpanaṃ tathā 13,134.057d@015_3928 jñānaṃ te saṃpravakṣyāmi tanmūlam amṛtaṃ hi vai 13,134.057d@015_3929 śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 13,134.057d@015_3930 divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 13,134.057d@015_3931 naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 13,134.057d@015_3932 aho duḥkham iti dhyāyañ śokasya padam āvrajet 13,134.057d@015_3933 dravyeṣu samatīteṣu ye guṇās tān na cintayet 13,134.057d@015_3934 tān anādriyamāṇasya śokabandhaḥ praṇaśyati 13,134.057d@015_3935 saṃprayogād aniṣṭasya viprayogāt priyasya ca 13,134.057d@015_3936 mānuṣā mānasair duḥkhaiḥ saṃyujyante 'lpabuddhayaḥ 13,134.057d@015_3937 mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati 13,134.057d@015_3938 saṃtāpena ca yujyeta tac cāsya na nivartate 13,134.057d@015_3939 utpanne tv iha mānuṣye garbhaprabhṛti mānavam 13,134.057d@015_3940 vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca 13,134.057d@015_3941 tayor ekataro mārgo yady enam abhisaṃnamet 13,134.057d@015_3942 sukhaṃ prāpya na saṃhṛṣyed duḥkhaṃ prāpya na saṃjvaret 13,134.057d@015_3943 doṣadarśī bhavet tatra yatra snehaḥ pravartate 13,134.057d@015_3944 aniṣṭenānvitaṃ paśyed yathā kṣipraṃ virajyate 13,134.057d@015_3945 yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 13,134.057d@015_3946 sametya ca vyapeyātāṃ tadvaj jñātisamāgamaḥ 13,134.057d@015_3947 adarśanād āpatitāḥ punaś cādarśanaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3948 snehas tatra na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam 13,134.057d@015_3949 kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dhanasaṃcayaḥ 13,134.057d@015_3950 pārakyam adhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛte 13,134.057d@015_3951 putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 13,134.057d@015_3952 saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā iva mahāgajāḥ 13,134.057d@015_3953 mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 13,134.057d@015_3954 asaṃkhyeyāny atītāni tathaivānāgatāni ca 13,134.057d@015_3955 na teṣāṃ ca mayā kāryaṃ na kāryaṃ mama tair api 13,134.057d@015_3956 atītam anatītaṃ tad iti paśyan na muhyati 13,134.057d@015_3957 duḥkhopaghāte śārīre mānase vā samutthite 13,134.057d@015_3958 yasmin na śakyate kartuṃ yatnāt tan nānucintayet 13,134.057d@015_3959 yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā 13,134.057d@015_3960 āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet 13,134.057d@015_3961 anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasaṃcayaḥ 13,134.057d@015_3962 aiśvaryaṃ svasthatā ceti na muhyet tatra paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_3963 sukham ekāntato nāsti śakrasyāpi triviṣṭape 13,134.057d@015_3964 tatrāpi sumahad duḥkhaṃ sukham alpataraṃ bhavet 13,134.057d@015_3965 na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 13,134.057d@015_3966 sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 13,134.057d@015_3967 kṣayāntā nicayāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ 13,134.057d@015_3968 saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam 13,134.057d@015_3969 ucchrayān vinipātāṃś ca dṛṣṭvā pratyakṣataḥ svayam 13,134.057d@015_3970 anityam asukhaṃ ceti vyavasyet sarvam eva ca 13,134.057d@015_3971 arthānām ārjane duḥkham ārjitānāṃ ca rakṣaṇe 13,134.057d@015_3972 nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhig arthaṃ duḥkhabhājanam 13,134.057d@015_3973 arthavantaṃ naraṃ nityaṃ pañca nighnanti śatravaḥ 13,134.057d@015_3974 rājataskaradāyādā bhūtāni kṣaya eva ca 13,134.057d@015_3975 artha eva hy anarthasya mūlam ity avadhāraya 13,134.057d@015_3976 na hy anarthāḥ prabādhante naram arthavivarjitam 13,134.057d@015_3977 arthaprāptir mahad duḥkham ākiṃcanyaṃ paraṃ sukham 13,134.057d@015_3978 upadraveṣu cārthānāṃ duḥkhaṃ hi niyataṃ bhavet 13,134.057d@015_3979 dhanalābhena tṛṣṇāyā na tṛptir upalabhyate 13,134.057d@015_3980 labdhvā bhūyo vivardheta samidbhir iva pāvakaḥ 13,134.057d@015_3981 jitvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ catuḥsāgaramekhalām 13,134.057d@015_3982 sāgarāṇāṃ punaḥ pāraṃ jetum icchaty asaṃśayam 13,134.057d@015_3983 alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ 13,134.057d@015_3984 kośakāraḥ kṛmir devi badhyate hi parigrahāt 13,134.057d@015_3985 ya ekāṃ pṛthivīṃ kṛtsnām ekacchatrāṃ praśāsti ca 13,134.057d@015_3986 ekasminn eva rāṣṭre tu sa cāpi nivasen nṛpaḥ 13,134.057d@015_3987 tasmin rāṣṭre 'pi nagaram ekam evādhitiṣṭhati 13,134.057d@015_3988 nagare 'pi gṛhaṃ caikaṃ bhavet tasya niveśanam 13,134.057d@015_3989 eka eva pratiṣṭhā syād āvāsaṃ tadgṛhe 'pi ca 13,134.057d@015_3990 āvāse śayanaṃ caikaṃ niśi yatra pralīyate 13,134.057d@015_3991 śayanasyārdham evāsya striyās tv ardhaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_3992 tad anena prasaṅgena svalpenaiva hi yujyate 13,134.057d@015_3993 sarvaṃ mameti saṃmūḍho janaḥ paśyati bāliśaḥ 13,134.057d@015_3994 evaṃ sarvopabhogeṣu svalpam asya prayojanam 13,134.057d@015_3995 taṇḍulaprasthamātreṇa yātrā syāt sarvadehinām 13,134.057d@015_3996 tato bhūyastaro bhāgo duḥkhāya patanāya ca 13,134.057d@015_3997 nāsti tṛṣṇāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 13,134.057d@015_3998 sarvān kāmān parityajya brahmabhūyāya kalpate 13,134.057d@015_3999 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 13,134.057d@015_4000 yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 13,134.057d@015_4001 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 13,134.057d@015_4002 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 13,134.057d@015_4003 alābheneha kāmānāṃ kāmāṃs tyajati paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_4004 āyāsavikaṭas tīvraḥ kāmāgnis tarṣaṇāraṇiḥ 13,134.057d@015_4005 indriyārtheṣu saṃmohāt pacaty akuśalaṃ janam 13,134.057d@015_4006 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 13,134.057d@015_4007 nālam ekasya paryāptam iti paśyan na muhyati 13,134.057d@015_4008 yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 13,134.057d@015_4009 tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 13,134.057d@015_4010 indriyāṇīndriyārtheṣu naiva dhīro niyojayet 13,134.057d@015_4011 manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya nityam ātmani yojayet 13,134.057d@015_4012 indriyāṇāṃ visargeṇa doṣam ṛcchaty asaṃśayam 13,134.057d@015_4013 saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnuyāt 13,134.057d@015_4014 ṣaṇṇām ātmani yuktānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati 13,134.057d@015_4015 na sa pāpair na cānarthaiḥ saṃyujyeta vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_4016 apramattaḥ sadā rakṣed indriyāṇi vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_4017 arakṣiteṣu teṣv āśu naro narakam eti hi 13,134.057d@015_4018 hṛdi kāmamayaś citro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ 13,134.057d@015_4019 ajñānarūḍhamūlas tu vidhitsāpariṣecanaḥ 13,134.057d@015_4020 roṣalobhamahāskandhaḥ purāduṣkṛtasāravān 13,134.057d@015_4021 āyāsaviṭapas tīvraḥ śokapuṣpo bhayāṅkuraḥ 13,134.057d@015_4022 nānāsaṃkalpapatrāḍhyaḥ pramādaparivardhitaḥ 13,134.057d@015_4023 mahatībhiḥ pipāsābhiḥ samantāt parivardhitaḥ 13,134.057d@015_4024 saṃrohaty akṛtaprajñaḥ pādapaḥ kāmasaṃbhavaḥ 13,134.057d@015_4025 naiva rohati tattvajñe rūḍho vā chidyate punaḥ 13,134.057d@015_4026 kṛcchropāyeṣv anityeṣu niḥsāreṣu caleṣu ca 13,134.057d@015_4027 duḥkhādiṣu duranteṣu kāmabhogeṣu kā ratiḥ 13,134.057d@015_4028 yena saṃvatsaro dṛṣṭaḥ sakṛt kāmaś ca sevitaḥ 13,134.057d@015_4029 tena sarvam idaṃ dṛṣṭaṃ punarāvartakaṃ jagat 13,134.057d@015_4030 bhogā bhuktā manuṣyeṇa svapnā iva bhavanti te 13,134.057d@015_4031 svapnopabhogatulyeṣu kāmabhogeṣu kā ratiḥ 13,134.057d@015_4032 indriyeṣu ca jīryatsu chidyamāne tathāyuṣi 13,134.057d@015_4033 purastāc ca sthite mṛtyau kiṃ sukhaṃ paśyataḥ śubhe 13,134.057d@015_4034 vyādhibhiḥ pīḍyamānasya nityaṃ śārīramānasaiḥ 13,134.057d@015_4035 narasyākṛtakṛtyasya kiṃ sukhaṃ bhavati priye 13,134.057d@015_4036 saṃcinvānakam evārthaṃ kāmānām avitṛptakam 13,134.057d@015_4037 vyāghraḥ paśum ivāraṇye mṛtyur ādāya gacchati 13,134.057d@015_4038 janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 13,134.057d@015_4039 umā 13,134.057d@015_4039 saṃsāre pacyamānas tu pāpān nodvijate janaḥ 13,134.057d@015_4040 kenopāyena martyānāṃ nivartete jarāntakau 13,134.057d@015_4041 yady asti bhagavan mahyam etad ācakṣva māciram 13,134.057d@015_4042 tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 13,134.057d@015_4043 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4043 rasāyanaprayogair vā kenātyeti jarāntakau 13,134.057d@015_4044 naitad asti mahābhāge jarāmṛtyunivartanam 13,134.057d@015_4045 sarvalokeṣu jānīhi mokṣād anyatra bhāmini 13,134.057d@015_4046 na dhanena na rājyena nogreṇa tapasāpi vā 13,134.057d@015_4047 maraṇaṃ nātivartante vinā muktyā śarīriṇaḥ 13,134.057d@015_4048 aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca 13,134.057d@015_4049 na taranti jarāmṛtyū nirvāṇādhigamād vinā 13,134.057d@015_4050 aiśvaryaṃ dhanadhānyaṃ ca vidyā lābhas tapas tathā 13,134.057d@015_4051 rasāyanaprayogaś ca na taranti jarāntakau 13,134.057d@015_4052 dānayajñatapaḥśīlā rasāyanavido 'pi vā 13,134.057d@015_4053 svādhyāyaniratā vāpi na taranti jarāntakau 13,134.057d@015_4054 devadānavagandharvakiṃnaroragarākṣasān 13,134.057d@015_4055 svavaśe kurute kālo na kālasyāsty agocaraḥ 13,134.057d@015_4056 na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ 13,134.057d@015_4057 so 'yaṃ prapadyate 'dhvānam ajasraṃ dhruvam avyayam 13,134.057d@015_4058 sravanti na nivartante srotāṃsi saritām iva 13,134.057d@015_4059 āyur ādāya martyānām ahorātrāṇi saṃtatam 13,134.057d@015_4060 jīvitaṃ sarvabhūtānām akṣayaḥ kṣapayann asau 13,134.057d@015_4061 ādityo hy astam abhyeti punaḥ punar udeti ca 13,134.057d@015_4062 yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ bhavet 13,134.057d@015_4063 gādhodake matsya iva kiṃ nu tasya kumāratā 13,134.057d@015_4064 maraṇaṃ hi śarīrasya niyataṃ dhruvam eva ca 13,134.057d@015_4065 tiṣṭhann eva kṣaṇaṃ sarvaḥ kālasyaiti vaśaṃ punaḥ 13,134.057d@015_4066 na mriyeran na jīryeran yadi syuḥ sarvadehinaḥ 13,134.057d@015_4067 na cāniṣṭaṃ pravarteta śoko vā prāṇināṃ kva cit 13,134.057d@015_4068 apramattaḥ pramatteṣu kālo bhūteṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_4069 apramattasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate 13,134.057d@015_4070 śvaḥ kāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 13,134.057d@015_4071 ko hi tad veda yatrāsau mṛtyunā nābhivīkṣitaḥ 13,134.057d@015_4072 varṣāsv idaṃ kariṣyāmi idaṃ grīṣmavasantayoḥ 13,134.057d@015_4073 iti bālaś cintayati antarāyaṃ na budhyate 13,134.057d@015_4074 idaṃ me syād idaṃ me syād ity evaṃmanaso narāḥ 13,134.057d@015_4075 anavāpteṣu kāmeṣu hriyante maraṇaṃ prati 13,134.057d@015_4076 kālapāśena baddhānām ahany ahani jīryatām 13,134.057d@015_4077 kā śraddhā prāṇināṃ mārge viṣame bhramatāṃ sadā 13,134.057d@015_4078 yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam 13,134.057d@015_4079 phalānām iva pakvānāṃ sadā hi patanād bhayam 13,134.057d@015_4080 martyasya kim u tair dāraiḥ putrair bhogaiḥ priyair api 13,134.057d@015_4081 ekāhnā sarvam utsṛjya mṛtyor hi vaśam eyivān 13,134.057d@015_4082 jāyamānāṃś ca saṃprekṣya mriyamāṇāṃs tathaiva ca 13,134.057d@015_4083 na saṃvego 'sti cet puṃsaḥ kāṣṭhaloṣṭasamo hi saḥ 13,134.057d@015_4084 vināśino hy adhruvajīvitasya 13,134.057d@015_4085 kiṃ bandhubhir mitraparigrahaiś ca 13,134.057d@015_4086 vihāya yad gacchati sarvam eva 13,134.057d@015_4087 kṣaṇena gatvā na nivartate ca 13,134.057d@015_4088 evaṃ cintayato nityaṃ sarvārthānām anityatām 13,134.057d@015_4089 udvego jāyate nityaṃ nirvāṇasya puraḥsaraḥ 13,134.057d@015_4090 tenodvegena cāpy asya vimarśo jāyate punaḥ 13,134.057d@015_4091 vimarśenātha vairāgyaṃ sarvatrāsyopajāyate 13,134.057d@015_4092 vairāgyeṇa parāṃ śāntiṃ labhante mānavāḥ śubhe 13,134.057d@015_4093 mokṣasyopaniṣad devi vairāgyam iti kīrtitam 13,134.057d@015_4094 etat te kathitaṃ devi vairāgyotpādanaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_4095 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4095 etat sarvaṃ hi saṃcintya mucyante hi mumukṣavaḥ 13,134.057d@015_4096 sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvat te śucismite 13,134.057d@015_4097 yaj jñātvā na punar martyaḥ saṃsāreṣu pravartate 13,134.057d@015_4098 jñānenaiva vimuktās te sāṃkhyāḥ saṃnyāsakovidāḥ 13,134.057d@015_4099 śārīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṃkhyāḥ prāhur nirarthakam 13,134.057d@015_4100 pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānam iti smṛtam 13,134.057d@015_4101 mūlaprakṛtir avyaktam avyaktāj jāyate mahān 13,134.057d@015_4102 mahato 'bhūd ahaṃkāras tasmāt tanmātrapañcakam 13,134.057d@015_4103 indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavanty uta 13,134.057d@015_4104 tebhyo bhūtāni pañca syur iti kṣetrasamuccayaḥ 13,134.057d@015_4105 asya kṣetrasya saṃkṣepaś caturviṃśatir iṣyate 13,134.057d@015_4106 pañcaviṃśatir ity āhuḥ puruṣeṇeha saṃkhyayā 13,134.057d@015_4107 sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 13,134.057d@015_4108 taiḥ sṛjaty akhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmajair guṇaiḥ 13,134.057d@015_4109 icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4110 vikārāḥ prakṛteś caite veditavyā manīṣibhiḥ 13,134.057d@015_4111 lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak 13,134.057d@015_4112 vistareṇa pravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_4113 nityam ekam aṇu vyāpi kriyāhīnam ahetukam 13,134.057d@015_4114 agrāhyam indriyaiḥ sarvair etad avyaktalakṣaṇam 13,134.057d@015_4115 avyaktaṃ prakṛtir mūlaṃ pradhānaṃ yonir avyayam 13,134.057d@015_4116 avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ 13,134.057d@015_4117 tat sūkṣmatvād anirdeśyaṃ tat sad ity abhidhīyate 13,134.057d@015_4118 tanmūlaṃ ca jagat sarvaṃ tanmūlā sṛṣṭir iṣyate 13,134.057d@015_4119 sattvādayaḥ prakṛtijā guṇās tān prabravīmy aham 13,134.057d@015_4120 sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ 13,134.057d@015_4121 rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaś ca rajaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4122 aprakāśo bhayaṃ mohas tandrī ca tamaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4123 śraddhā praharṣo vijñānam asaṃmoho dayā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4124 sattve pravṛddhe vardhante viparīte viparyayaḥ 13,134.057d@015_4125 kāmaḥ krodho manastāpo droho lobhas tathā tṛṣā 13,134.057d@015_4126 pravṛddhe parivardhante rajasy etāni nityaśaḥ 13,134.057d@015_4127 viṣādaḥ saṃśayo mohas tandrī nidrā bhayaṃ tathā 13,134.057d@015_4128 tamasy etāni vardhante pravṛddhe hetvahetubhiḥ 13,134.057d@015_4129 evam anyonyam etāni vardhante ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_4130 hīyante ca tathā nityam abhibhūtāni bhūribhiḥ 13,134.057d@015_4131 tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 13,134.057d@015_4132 vartate sāttviko bhāva ity upekṣeta tat tathā 13,134.057d@015_4133 yadā saṃtāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_4134 vartate raja ity evaṃ tadā tad abhicintayet 13,134.057d@015_4135 yadā saṃmohasaṃyuktaṃ yad viṣādakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_4136 apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 13,134.057d@015_4137 samāsāt sāttviko dharmaḥ samāsād rājasaṃ dhanam 13,134.057d@015_4138 samāsāt tāmasaḥ kāmas trivarge triguṇakramāt 13,134.057d@015_4139 brahmādidevasṛṣṭir yā sāttvikīti prakīrtyate 13,134.057d@015_4140 rājasī mānuṣī sṛṣṭis tiryagyonis tu tāmasī 13,134.057d@015_4141 ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 13,134.057d@015_4142 jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ 13,134.057d@015_4143 devamānuṣatiryakṣu yad bhūtaṃ sacarācaram 13,134.057d@015_4144 ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptam ebhis tribhir guṇaiḥ 13,134.057d@015_4145 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ 13,134.057d@015_4146 vijñānaṃ ca vivekaś ca mahato lakṣaṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_4147 mahān buddhir matiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ 13,134.057d@015_4148 mahadādikriyāyoge mahattvaṃ copajāyate 13,134.057d@015_4149 abhimānaḥ punas tatra mahato vaikṛtād bhavet 13,134.057d@015_4150 ahaṃkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ 13,134.057d@015_4151 ahaṃkāreṇa bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 13,134.057d@015_4152 ahaṃkāranivṛttir hi nirvāṇāyopapadyate 13,134.057d@015_4153 khaṃ vāyur agniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī 13,134.057d@015_4154 mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 13,134.057d@015_4155 śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam 13,134.057d@015_4156 sparśas tvak prāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_4157 rūpaṃ pāko 'kṣiṇī jyotiś catvāras tejaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4158 rasaḥ snehas tathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ 13,134.057d@015_4159 gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyās te guṇās trayaḥ 13,134.057d@015_4160 iti sarvaguṇā devi vyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ 13,134.057d@015_4161 guṇān pūrvasya pūrvasya prāpnuvanty uttarāṇi tu 13,134.057d@015_4162 tasmān naikaguṇāś ceha dṛśyante bhūtasṛṣṭayaḥ 13,134.057d@015_4163 upalabhyāpsu ye gandhaṃ ke cid brūyur anaipuṇāḥ 13,134.057d@015_4164 apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe 13,134.057d@015_4165 tad gandhatvam apāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ 13,134.057d@015_4166 bhūmer gandho rase sneho jyotiś cakṣuṣi saṃsthitam 13,134.057d@015_4167 prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣv ākāśaḥ śarīriṇām 13,134.057d@015_4168 keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca 13,134.057d@015_4169 pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_4170 yat kiṃ cid api kāye 'smin dhātudoṣamalāśritam 13,134.057d@015_4171 tat sarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehe naivāsty abhautikam 13,134.057d@015_4172 buddhīndriyāṇi karṇas tvag akṣi jihvātha nāsikā 13,134.057d@015_4173 karmendriyāṇi vāk pāṇiḥ pādo meḍhraṃ gudaṃ tathā 13,134.057d@015_4174 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 13,134.057d@015_4175 buddhīndriyārthāñ jānīyād bhūtebhyas tv abhiniḥsṛtān 13,134.057d@015_4176 vākyaṃ kriyā gatiḥ prītir utsargaś ceti pañcadhā 13,134.057d@015_4177 karmendriyārthāñ jānīyāt te ca bhūtodbhavā matāḥ 13,134.057d@015_4178 indriyāṇāṃ tu sarveṣām īśvaraṃ mana ucyate 13,134.057d@015_4179 prārthanālakṣaṇaṃ tac ca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam 13,134.057d@015_4180 niyuṅkte ca sadā tāni bhūtātmā manasā saha 13,134.057d@015_4181 niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ 13,134.057d@015_4182 indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4183 bhūtābhūtavikāraś ca śarīram iti saṃjñitam 13,134.057d@015_4184 śarīrāc ca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ 13,134.057d@015_4185 śarīriṇaḥ śarīrasya yo 'ntaraṃ vetti vai muniḥ 13,134.057d@015_4186 arasasparśagandhaṃ ca rūpaśabdavivarjitam 13,134.057d@015_4187 aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam 13,134.057d@015_4188 avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣv amaram āśritam 13,134.057d@015_4189 yaḥ paśyet paramātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate 13,134.057d@015_4190 naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparair indriyair api 13,134.057d@015_4191 manasaiṣa pradīpena mahān ātmā pradṛśyate 13,134.057d@015_4192 sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca 13,134.057d@015_4193 vasaty eko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ 13,134.057d@015_4194 naiva cordhvaṃ na tiryak ca nādhastān na kutaś cana 13,134.057d@015_4195 indriyair iha buddhyā vā na dṛśyeta kadā cana 13,134.057d@015_4196 navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso 'sau nīyate vaśam 13,134.057d@015_4197 īśvaraḥ sarvabhūteṣu sthāvarasya carasya ca 13,134.057d@015_4198 tam evāhur aṇubhyo 'ṇuṃ taṃ mahadbhyo mahattaram 13,134.057d@015_4199 bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ 13,134.057d@015_4200 kṣetrajñam ekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetram athaikataḥ 13,134.057d@015_4201 evaṃ saṃvimṛśej jñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdā 13,134.057d@015_4202 puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān 13,134.057d@015_4203 akartālepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām 13,134.057d@015_4204 kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate 13,134.057d@015_4205 puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate 13,134.057d@015_4206 ajaro 'yam acintyo 'yam avyakto 'yaṃ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4207 dehe tejomayo dehī tiṣṭhatīty apare viduḥ 13,134.057d@015_4208 jñānam ūṣmā ca vāyuś ca śarīre jīvasaṃjñitaḥ 13,134.057d@015_4209 ity eke niścitā buddhyā tatra ye buddhicintakāḥ 13,134.057d@015_4210 apare sarvalokāṃś ca vyāpya tiṣṭhantam īśvaram 13,134.057d@015_4211 bruvate ke cid atraiva tile tailavad āsthitam 13,134.057d@015_4212 apare nāstikā mūḍhā hīnatvāt sūkṣmalakṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_4213 nāsty ātmeti viniścitya prāhus te nirayālayāḥ 13,134.057d@015_4214 evaṃ nānāvidhānena vimṛśanti maheśvaram 13,134.057d@015_4215 ūhavān brāhmaṇo loke nityam avyayam akṣaram 13,134.057d@015_4216 asty ātmā sarvadeheṣu hetus tatra sudurgamaḥ 13,134.057d@015_4217 ṛṣibhiś cāpi devaiś ca vyaktam eṣa tu dṛśyate 13,134.057d@015_4218 dṛṣṭvātataṃ mahātmānaṃ punas tan na nivartate 13,134.057d@015_4219 tasmāt taddarśanād eva vindate paramāṃ gatim 13,134.057d@015_4220 iti te kathito devi sāṃkhyadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4221 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4221 kapilādibhir ācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ 13,134.057d@015_4222 sāṃkhyajñānena yuktānāṃ tad etat kīrtitaṃ mayā 13,134.057d@015_4223 yogadharmaṃ punaḥ kṛtsnaṃ kīrtayiṣyāmi me śṛṇu 13,134.057d@015_4224 sa ca yogo dvidhā bhinno brahmadevarṣisevitaḥ 13,134.057d@015_4225 samānam ubhayatrāpi vṛttaṃ śāstrapracoditam 13,134.057d@015_4226 sa cāṣṭaguṇam aiśvaryam adhikṛtya vidhīyate 13,134.057d@015_4227 sāyujyaṃ sarvadevānāṃ yogadharmaḥ paraḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4228 jñānaṃ sarvasya yogasya mūlam ity avadhāraya 13,134.057d@015_4229 vratopavāsaniyamais tais tais tat paribṛṃhayet 13,134.057d@015_4230 aikātmyaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_4231 ātmany avyayini prājñe jñānam etat tu yoginām 13,134.057d@015_4232 arcayed brāhmaṇān agnīn devatāyatanāni ca 13,134.057d@015_4233 varjayed aśivāṃ vācaṃ bhavet sattvam upāśritaḥ 13,134.057d@015_4234 dānam adhyayanaṃ śraddhā vratāni niyamās tathā 13,134.057d@015_4235 samyag āhāraśuddhiś ca śaucam indriyanigrahaḥ 13,134.057d@015_4236 etais tu vardhate tejaḥ pāpaṃ cāpy avadhūyate 13,134.057d@015_4237 dhūtapāpmā ca tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 13,134.057d@015_4238 niḥśoko nirmalo dāntaḥ paścād yogaṃ samācaret 13,134.057d@015_4239 avadadhyān manaḥ pūrvaṃ matsyaghāta ivāmiṣam 13,134.057d@015_4240 ekānte vijane deśe sarvataḥ saṃvṛte śucau 13,134.057d@015_4241 kalpayed āsanaṃ tatra svāstīrṇaṃ mṛdubhiḥ kuśaiḥ 13,134.057d@015_4242 upaviśyāsane tasminn ṛjukāyaśirodharaḥ 13,134.057d@015_4243 avyagraḥ sukham āsīnaḥ svāṅgāni na vikampayet 13,134.057d@015_4244 saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan 13,134.057d@015_4245 bhruvor madhye manaḥ kṛtvā cintayitvā śarīriṇam 13,134.057d@015_4246 yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram 13,134.057d@015_4247 tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet 13,134.057d@015_4248 manovasthāpanaṃ devi yogasyopaniṣad bhavet 13,134.057d@015_4249 tasmāt sarvaprayatnena mano 'vasthāpayet sadā 13,134.057d@015_4250 tvak śrotraṃ ca tato jihvāṃ ghrāṇaṃ cakṣuś ca saṃharet 13,134.057d@015_4251 pañcendriyāṇi saṃdhāya manasi sthāpayed budhaḥ 13,134.057d@015_4252 sarvaṃ cāpohya saṃkalpam ātmani sthāpayen manaḥ 13,134.057d@015_4253 yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani 13,134.057d@015_4254 prāṇāpānau tadā tasya yugapat tiṣṭhato vaśe 13,134.057d@015_4255 prāṇe hi vaśam āpanne yogasiddhir dhruvā bhavet 13,134.057d@015_4256 śarīraṃ cintayet sarvaṃ vipāṭya ca samīpataḥ 13,134.057d@015_4257 antardehagatiṃ cāpi prāṇānāṃ paricintayet 13,134.057d@015_4258 tato mūrdhānam agniṃ ca śārīraṃ paripālayan 13,134.057d@015_4259 prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 13,134.057d@015_4260 sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 13,134.057d@015_4261 mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāṃś ca saḥ 13,134.057d@015_4262 bastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ 13,134.057d@015_4263 vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 13,134.057d@015_4264 adhaḥpravṛttir deheṣu karmāpānasya tan matam 13,134.057d@015_4265 udīrayan sarvadhātūn ata ūrdhvaṃ pravartate 13,134.057d@015_4266 udāna iti taṃ vidyur adhyātmakuśalā janāḥ 13,134.057d@015_4267 saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarvaceṣṭāpravartakaḥ 13,134.057d@015_4268 śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate 13,134.057d@015_4269 dhātuṣv agnau ca vitataḥ samāno 'gniḥ samīraṇaḥ 13,134.057d@015_4270 sa eva sarvaceṣṭānām antakāle nivartakaḥ 13,134.057d@015_4271 prāṇānāṃ saṃnipāteṣu saṃsargād yaḥ prajāyate 13,134.057d@015_4272 ūṣmā so 'gnir iti jñeyaḥ so 'nnaṃ pacati dehinām 13,134.057d@015_4273 apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ 13,134.057d@015_4274 samanvitaḥ samānena samyak pacati pāvakaḥ 13,134.057d@015_4275 adhas tv agnir apānena prāṇena paripālyate 13,134.057d@015_4276 pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 13,134.057d@015_4277 śarīramadhye nābhiḥ syān nābhyām agniḥ pratiṣṭhitaḥ 13,134.057d@015_4278 agnau prāṇāś ca saṃsaktāḥ prāṇeṣv ātmā vyavasthitaḥ 13,134.057d@015_4279 pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4280 nābhir madhye śarīrasya sarvaprāṇās tam āśritāḥ 13,134.057d@015_4281 sthitāḥ prāṇādayaḥ sarve tiryag ūrdhvam adhaścarāḥ 13,134.057d@015_4282 vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 13,134.057d@015_4283 yoginām eṣa mārgas tu pañcasv eteṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_4284 jitaśramaḥ samāsīno mūrdhany ātmānam ādadhet 13,134.057d@015_4285 mūrdhany ātmānam ādhāya bhruvor madhye manas tathā 13,134.057d@015_4286 saṃnirudhya tataḥ prāṇān ātmānaṃ cintayet param 13,134.057d@015_4287 prāṇe tv apānaṃ yuñjīta prāṇāṃś cāpānakarmaṇi 13,134.057d@015_4288 prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparo bhavet 13,134.057d@015_4289 evam antaḥ prayuñjīta pañca prāṇān parasparam 13,134.057d@015_4290 vijane saṃmitāhāro munis tūṣṇīṃ nirucchvasan 13,134.057d@015_4291 aśrāntaś cintayed yogam utthāya ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_4292 tiṣṭhan gacchan svapan vāpi yuñjītaivam atandritaḥ 13,134.057d@015_4293 evaṃ niyuñjatas tasya yogino yuktacetasaḥ 13,134.057d@015_4294 prasīdati manaḥ kṣipraṃ prasanne dṛśyate paraḥ 13,134.057d@015_4295 vidhūma iva dīpto 'gnir āditya iva raśmimān 13,134.057d@015_4296 vaidyuto 'gnir ivākāśe dṛśyate puruṣo 'vyayaḥ 13,134.057d@015_4297 dṛṣṭvā tad ātmāno jyotir aiśvaryāṣṭaguṇair yutam 13,134.057d@015_4298 prāpnoti paramaṃ sthānaṃ spṛhaṇīyaṃ surair api 13,134.057d@015_4299 imān yogasya doṣāṃś ca daśaiva paricakṣate 13,134.057d@015_4300 doṣair vighno varārohe yogināṃ kavibhiḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4301 kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ svapnaṃ sneham atyaśanaṃ tathā 13,134.057d@015_4302 vaicityaṃ vyādhim ālasyaṃ lobhaṃ ca daśamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_4303 etais teṣāṃ bhaved vighno daśabhir devakāritaiḥ 13,134.057d@015_4304 tasmād etān apāsyādau yuñjīta capalaṃ manaḥ 13,134.057d@015_4305 imān api guṇān aṣṭau yogasya paricakṣate 13,134.057d@015_4306 guṇais tair aṣṭabhir dravyam aiśvaryam adhigamyate 13,134.057d@015_4307 aṇimā mahimā caiva prāptiḥ prākāśyalāghave 13,134.057d@015_4308 īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatrakāmāvasāyitā 13,134.057d@015_4309 etān aṣṭau guṇān prāpya kathaṃ cid yogināṃ varāḥ 13,134.057d@015_4310 īśāḥ sarvasya lokasya devān apy atiśerate 13,134.057d@015_4311 yogo 'sti naivātyaśino na caikāntam anaśnataḥ 13,134.057d@015_4312 na cātisvapnaśīlasya nātijāgaratas tathā 13,134.057d@015_4313 yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu 13,134.057d@015_4314 yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā 13,134.057d@015_4315 anenaiva vidhānena sāyujye 'pi prakalpate 13,134.057d@015_4316 sāyujyaṃ devasātkṛtya prayuñjītātmabhaktitaḥ 13,134.057d@015_4317 ananyamanasā devi nityaṃ tadgatacetasā 13,134.057d@015_4318 sāyujyaṃ prāpyate devair yatnena mahatā cirāt 13,134.057d@015_4319 havibhir arcanair homaiḥ praṇāmair nityacintayā 13,134.057d@015_4320 arcayitvā yathāśakti svakaṃ devaṃ viśanti te 13,134.057d@015_4321 sāyujyānāṃ viśiṣṭe dve māmakaṃ vaiṣṇavaṃ tathā 13,134.057d@015_4322 māṃ prāpya na nivartante viṣṇuṃ vā śubhalocane 13,134.057d@015_4323 iti te kathito devi yogadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4324 umā 13,134.057d@015_4324 na śakyaṃ praṣṭum apy anyair yogadharmas tvayā vinā 13,134.057d@015_4325 triyakṣa tridaśaśreṣṭha tryambaka tridaśādhipa 13,134.057d@015_4326 tripurāntaka kāmāṅgahara tripathagādhara 13,134.057d@015_4327 dakṣayajñapramathana śūlapāṇe 'risūdana 13,134.057d@015_4328 namas te lokapāleśa lokapāla varaprada 13,134.057d@015_4329 naikaśākham aparyantam adhyātmajñānam uttamam 13,134.057d@015_4330 apratarkyam anirdeśyaṃ sāṃkhyayogasamanvitam 13,134.057d@015_4331 bhavatā parituṣṭena śṛṇvantyā mama bhāṣitam 13,134.057d@015_4332 idānīṃ śrotum icchāmi sāyujyaṃ tvadgataṃ vibho 13,134.057d@015_4333 kathaṃ paricaranty ete bhaktās tvāṃ parameṣṭhinam 13,134.057d@015_4334 ācāraḥ kīdṛśas teṣāṃ kena tuṣṭo bhaved bhavān 13,134.057d@015_4335 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4335 varṇyamānaṃ tvayā sākṣāt prīṇayaty adhikaṃ hi mām 13,134.057d@015_4336 hanta te kathayiṣyāmi mama sāyujyam adbhutam 13,134.057d@015_4337 yena tena nivartante yuktāḥ paramayoginaḥ 13,134.057d@015_4338 avyakto 'ham acintyo 'haṃ pūrvair api maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_4339 sāṃkhyayogau mayā sṛṣṭau sarvaṃ cāpi carācaram 13,134.057d@015_4340 arcanīyo 'ham īśo 'ham avyayo 'haṃ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4341 ahaṃ prasanno bhaktānāṃ dadāmy amaratām api 13,134.057d@015_4342 na māṃ viduḥ suragaṇā munayaś ca tapodhanāḥ 13,134.057d@015_4343 tvatpriyārtham ahaṃ devi madvibhūtiṃ bravīmi te 13,134.057d@015_4344 āśramebhyaś caturbhyo 'haṃ caturo brāhmaṇāñ śubhe 13,134.057d@015_4345 madbhaktān nirmalān puṇyān samānīya tapasvinaḥ 13,134.057d@015_4346 vyācakhye 'haṃ tadā devi yogaṃ pāśupataṃ mahat 13,134.057d@015_4347 gṛhītaṃ tac ca taiḥ sarvaṃ mukhāc ca mama dakṣiṇāt 13,134.057d@015_4348 śrutvā ca triṣu lokeṣu sthāpitaṃ cāpi taiḥ punaḥ 13,134.057d@015_4349 idānīṃ ca tvayā pṛṣṭas tvatpriyārtham anindite 13,134.057d@015_4350 tat sarvaṃ kathayiṣyāmi tat tvam ekamanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_4351 ahaṃ paśupatir nāma madbhaktā ye ca mānavāḥ 13,134.057d@015_4352 sarve pāśupatā jñeyā bhasmadigdhatanūruhāḥ 13,134.057d@015_4353 rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca pavitrārthaṃ ca bhāmini 13,134.057d@015_4354 liṅgārthaṃ caiva bhaktānāṃ bhasma dattaṃ mayā purā 13,134.057d@015_4355 tena saṃdigdhasarvāṅgā bhasmanā brahmacāriṇaḥ 13,134.057d@015_4356 jaṭilā muṇḍitā vāpi nānākṛtaśikhaṇḍinaḥ 13,134.057d@015_4357 vikṛtāḥ piṅgalābhāś ca nagnā nānāprahāriṇaḥ 13,134.057d@015_4358 bhaikṣaṃ carantaḥ sarvatra niḥspṛhā niṣparigrahāḥ 13,134.057d@015_4359 kapālahastā madbhaktā manniveśitabuddhayaḥ 13,134.057d@015_4360 caranto nikhilaṃ lokaṃ mama harṣavivardhanāḥ 13,134.057d@015_4361 mama pāśupataṃ divyaṃ yogaśāstram anuttamam 13,134.057d@015_4362 sūkṣmaṃ sarveṣu lokeṣu vimṛśantaś caranti te 13,134.057d@015_4363 evaṃ nityābhiyuktānāṃ madbhaktānāṃ tapasvinām 13,134.057d@015_4364 upāyaṃ cintayāmy āśu yena mām upayānti te 13,134.057d@015_4365 sthāpitaṃ triṣu lokeṣu śivaliṅgaṃ mayā priye 13,134.057d@015_4366 namaskāreṇa vā tasya mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,134.057d@015_4367 iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 13,134.057d@015_4368 śivaliṅgapraṇāmasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_4369 arcayā śivaliṅgasya parituṣyāmy ahaṃ priye 13,134.057d@015_4370 śivaliṅgārcanāyāṃ tu vidhānam api me śṛṇu 13,134.057d@015_4371 gokṣīranavanītābhyām arcayed yaḥ śivaṃ mama 13,134.057d@015_4372 iṣṭasya hayamedhasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4373 ghṛtamaṇḍena yo nityam arcayed dhi śivaṃ mama 13,134.057d@015_4374 sa phalaṃ prāpnuyān martyo brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ 13,134.057d@015_4375 kevalenāpi toyena snāpayed yaḥ śivaṃ mama 13,134.057d@015_4376 sa cāpi labhate puṇyaṃ matpriyaś ca bhaven naraḥ 13,134.057d@015_4377 saghṛtaṃ gugguluṃ samyag dhūpayed yaḥ śivāntike 13,134.057d@015_4378 gosavasya tu yajñasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4379 yas tu guggulupiṇḍena kevalenāpi dhūpayet 13,134.057d@015_4380 tasya rukmapradānasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4381 yas tu nānāvidhaiḥ puṣpair mama liṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4382 sa hi dhenusahasrasya dattasya phalam āpnuyāt 13,134.057d@015_4383 yas tu deśāntaraṃ gatvā śivaliṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4384 tasmāt sarvamanuṣyeṣu nāsti me priyakṛttamaḥ 13,134.057d@015_4385 evaṃ nānāvidhair dravyaiḥ śivaliṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4386 matprasādān manuṣyeṣu na punar jāyate naraḥ 13,134.057d@015_4387 arcanābhir namaskārair upahāraiḥ stavair api 13,134.057d@015_4388 bhakto mām arcayen nityaṃ śivaliṅgeṣv atandritaḥ 13,134.057d@015_4389 palāśabilvapatrāṇi rājavṛkṣasrajas tathā 13,134.057d@015_4390 arkapuṣpāṇi medhyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ 13,134.057d@015_4391 phalaṃ vā yadi vā śākaṃ puṣpaṃ vā yadi vā jalam 13,134.057d@015_4392 dattaṃ saṃprīṇayed devi bhaktair madgatamānasaiḥ 13,134.057d@015_4393 mamābhiparituṣṭasya nāsti loke sudurlabham 13,134.057d@015_4394 tasmāt te satataṃ bhaktā mām evābhyarcayanty uta 13,134.057d@015_4395 madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_4396 madbhaktāḥ sarvalokeṣu pūjanīyā viśeṣataḥ 13,134.057d@015_4397 maddveṣiṇaś ca ye martyā madbhaktadveṣiṇas tathā 13,134.057d@015_4398 yānti te narakaṃ kṣipram iṣṭvā kratuśatair api 13,134.057d@015_4399 etat te sarvam ākhyātaṃ yogaṃ pāśupataṃ mama 13,134.057d@015_4400 madbhaktair manujair devi śrāvyam etad dine dine 13,134.057d@015_4401 śṛṇuyād yaḥ paṭhed vāpi mamaitaṃ dharmaniścayam 13,134.057d@015_4402 nāradaḥ 13,134.057d@015_4402 svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ dhānyaṃ labheta sa narottamaḥ 13,134.057d@015_4403 evam uktvā mahādevaḥ śrotukāmaḥ svayaṃ prabhuḥ 13,134.057d@015_4404 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4404 anukūlāṃ priyāṃ bhāryāṃ pārśvasthāṃ samabhāṣata 13,134.057d@015_4405 parāvarajñe dharmāṇāṃ tapovananivāsinām 13,134.057d@015_4406 dīkṣādamaśamopete satataṃ vratacāriṇi 13,134.057d@015_4407 pṛcchāmi tvā varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.057d@015_4408 sāvitrī brahmaṇaḥ patnī kauśikasya śacī śubhā 13,134.057d@015_4409 lakṣmīr viṣṇoḥ priyatamā dhṛtir bhāryā yamasya tu 13,134.057d@015_4410 mārkaṇḍeyasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya tu 13,134.057d@015_4411 varuṇasya tathā gaurī savituś ca suvarcalā 13,134.057d@015_4412 rohiṇī śaśino bhāryā svāhā vahner aninditā 13,134.057d@015_4413 kaśyapasyāditiś caiva vasiṣṭhasyāpy arundhatī 13,134.057d@015_4414 etāś cānyāś ca devyas tu sarvās tāḥ patidevatāḥ 13,134.057d@015_4415 śrūyante lokavikhyātās tvayā caiva sahoṣitāḥ 13,134.057d@015_4416 tābhiś ca pūjitā sā tvam anuvṛttyānubhāṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_4417 tasmāt tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe lokasaṃmate 13,134.057d@015_4418 strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayaiva samudāhṛtam 13,134.057d@015_4419 sadharmacāriṇī me tvaṃ samānavratacāriṇī 13,134.057d@015_4420 samānasārā vīryeṇa mayaiva tvaṃ śubhānane 13,134.057d@015_4421 mamaivārdhāc charīrasya nirmitāsi purā śubhe 13,134.057d@015_4422 surakāryaṃ karoṣi tvaṃ lokasaṃdhāraṇī tathā 13,134.057d@015_4423 ayaṃ hi strīgaṇas tvāṃ tu anuyāti na muñcati 13,134.057d@015_4424 tvatprasādād dhitaṃ śrotuṃ strīvṛttaṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_4425 tvayā coktaṃ viśeṣeṇa gurubhūtaṃ hi tiṣṭhati 13,134.057d@015_4426 striya eva sadā loke strīgaṇasya gatiḥ priye 13,134.057d@015_4427 śaśvad gaur goṣu gaccheta nānyatra ramate manaḥ 13,134.057d@015_4428 evaṃ lokagatir devi ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_4429 pramadoktaṃ tu yat kiṃ cit tat strīṣu bahu manyate 13,134.057d@015_4430 na tathā manyate strīṣu puruṣoktam anindite 13,134.057d@015_4431 tvayaiva vidito hy arthaḥ strīṇāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4432 tasmāt tvā paripṛcchāmi pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.057d@015_4432 nāradaḥ 13,134.057d@015_4433 evam uktā tadā devī mahādevena śobhanā 13,134.057d@015_4434 sodvegā ca salajjā ca nāvadat tatra kiṃ cana 13,134.057d@015_4435 punaḥ punas tadā devo devīṃ kim iti cābravīt 13,134.057d@015_4436 bahuśaś coditā devī savrīḍā cedam abravīt 13,134.057d@015_4436 umā 13,134.057d@015_4437 bhagavan devadeveśa surāsuranamaskṛta 13,134.057d@015_4438 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4438 tvadantike mayā vaktuṃ strīṇāṃ dharmaṃ kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_4439 manniyogād avaśyaṃ tu vaktavyaṃ hi mama priye 13,134.057d@015_4439 umā 13,134.057d@015_4440 imā nadyo mahādeva sarvatīrthodakānvitāḥ 13,134.057d@015_4441 upasparśanahetos tvāṃ na tyajanti samīpataḥ 13,134.057d@015_4442 etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmi tavepsitam 13,134.057d@015_4443 ayuktaṃ satsu tajjñeṣu tān atikramya bhāṣitum 13,134.057d@015_4444 nāradaḥ 13,134.057d@015_4444 mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ 13,134.057d@015_4445 iti matvā mahādevī nadīr devīḥ samāhvayat 13,134.057d@015_4446 vipāśāṃ ca vitastāṃ ca candrabhāgāṃ sarasvatīm 13,134.057d@015_4447 śatadruṃ devikāṃ sindhuṃ gomatīṃ kauśikīṃ tathā 13,134.057d@015_4448 yamunāṃ narmadāṃ caiva kāverīm atha nimnagām 13,134.057d@015_4449 tathā devanadīṃ gaṅgāṃ prāptāṃ tripathagāṃ śubhām 13,134.057d@015_4450 sarvatīrthodakavahāṃ sarvapāpavināśanīm 13,134.057d@015_4451 umā 13,134.057d@015_4451 etā nadīḥ samāhūya samudvīkṣyedam abravīt 13,134.057d@015_4452 he he puṇyāḥ saricchreṣṭhāḥ sarvapāpavinodakāḥ 13,134.057d@015_4453 jñānavijñānasaṃpannāḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama 13,134.057d@015_4454 ayaṃ bhagavatā praśna uktaḥ strīdharmam āśritaḥ 13,134.057d@015_4455 na caikayā mayā sādhyas tasmād vas tv ānayāmy aham 13,134.057d@015_4456 yuṣmābhis tad vicāryaiva vaktum icchāmi śobhanāḥ 13,134.057d@015_4457 nāradaḥ 13,134.057d@015_4457 tat kathaṃ devadevāya vācyaḥ strīdharma uttamaḥ 13,134.057d@015_4458 iti pṛṣṭās tayā devyā devanadyaś cakampire 13,134.057d@015_4459 tāsāṃ śreṣṭhatamā gaṅgā vacanaṃ cedam abravīt 13,134.057d@015_4460 dhanyāś cānugṛhītāḥ sma anena vacanena te 13,134.057d@015_4461 yā tvaṃ surāsurair mānyā nadīr mānayase 'naghe 13,134.057d@015_4462 tavaivārhanti kalyāṇi evaṃ sāntvaprasādanam 13,134.057d@015_4463 aśakyam api ye mūrkhāḥ svātmasaṃbhāvanāyutāḥ 13,134.057d@015_4464 vākyaṃ vadanti saṃsatsu svayam eva yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_4465 yaḥ śaktaś cānahaṃvādī sudurlabhatamo mataḥ 13,134.057d@015_4466 tvaṃ hi śaktā satī devī vaktuṃ praśnam aśeṣataḥ 13,134.057d@015_4467 vyāhartuṃ necchasi strītvāt saṃpūjayasi nas tathā 13,134.057d@015_4468 tvaṃ hi devasamā devi ūhāpohaviśāradā 13,134.057d@015_4469 divyajñānayutā devi divyajñānendhanedhitā 13,134.057d@015_4470 tvam evārhasi tad vaktuṃ strīṇāṃ dharmaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_4471 yācāmahe vayaṃ śrotum amṛtaṃ tvanmukhodgatam 13,134.057d@015_4472 kuru devi priyaṃ devi vada strīdharmam uttamam 13,134.057d@015_4472 nāradaḥ 13,134.057d@015_4473 evaṃ prasāditā devī gaṅgayā lokapūjitā 13,134.057d@015_4474 umā 13,134.057d@015_4474 prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī 13,134.057d@015_4475 bhagavan devadeveśa sureśvara maheśvara 13,134.057d@015_4476 tvatprasādāt suraśreṣṭha tavaiva priyakāmyayā 13,134.057d@015_4477 nāradaḥ 13,134.057d@015_4477 tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvac chrotum arhasi 13,134.057d@015_4478 evaṃ bruvantyāṃ strīdharmaṃ devyāṃ devasya śāsanāt 13,134.057d@015_4479 ṛṣigandharvayakṣāṇāṃ yoṣitaś cāpsarogaṇāḥ 13,134.057d@015_4480 nāgabhūtastriyaś caiva nadyaś caiva samāgatāḥ 13,134.057d@015_4481 śrotukāmāḥ paraṃ vākyaṃ sarvāḥ paryavatasthire 13,134.057d@015_4482 umā devī mudā yuktā pūjyamānāṅganāgaṇaiḥ 13,134.057d@015_4483 ānṛśaṃsyaparā devī satataṃ strīgaṇaṃ prati 13,134.057d@015_4484 strīgaṇasya hitārthāya bhavapriyacikīrṣayā 13,134.057d@015_4485 umā 13,134.057d@015_4485 vaktuṃ vacanam ārebhe strīṇāṃ dharmāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4486 bhagavan sarvadharmajña śrūyatāṃ vacanaṃ mama 13,134.057d@015_4487 ṛtuprāptā suśuddhā yā kanyā sety abhidhīyate 13,134.057d@015_4488 tāṃ tu kanyāṃ pitā mātā bhrātā mātula eva vā 13,134.057d@015_4489 pitṛvyaś ceti pañcaite dātuṃ prabhavatāṃ gatāḥ 13,134.057d@015_4490 vivāhāś ca tathā pañca tāsāṃ dharmārthakāraṇāt 13,134.057d@015_4491 kāmataś ca mitho dānaṃ bhayāc ca prasabhāt tathā 13,134.057d@015_4492 dattā yasya bhaved bhāryā eteṣāṃ yena kena cit 13,134.057d@015_4493 dātāraḥ saṃvimṛśyaiva dātum arhanti nānyathā 13,134.057d@015_4494 uttamānāṃ tu varṇānāṃ mantravatpāṇisaṃgrahaḥ 13,134.057d@015_4495 vivāhakaraṇaṃ cāhuḥ śūdrāṇāṃ saṃprayogataḥ 13,134.057d@015_4496 yadā dattā bhavet kanyā tasmai bhāryārthine svakaiḥ 13,134.057d@015_4497 tadāprabhṛti sā nārī daśarātraṃ vivarjya ca 13,134.057d@015_4498 manasā karmaṇā vācā hy anukūlā ca sā bhavet 13,134.057d@015_4499 iti bhartṛvrataṃ kuryāt patim uddiśya śobhanā 13,134.057d@015_4500 tadāprabhṛti sā nārī tat tat kuryāt patipriyam 13,134.057d@015_4501 yad yad icchati vai bhartā dharmakāmārthakāraṇāt 13,134.057d@015_4502 tadaivānupriyā bhūtvā tathaivopacaret patim 13,134.057d@015_4503 pativratātvaṃ nārīṇām etad eva samāsataḥ 13,134.057d@015_4504 tādṛśā sā bhaven nityaṃ yādṛśas tu bhavet patiḥ 13,134.057d@015_4505 śubhāśubhasamācāre etad vṛttaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_4506 daivataṃ satataṃ sādhvī bhartāraṃ yānupaśyati 13,134.057d@015_4507 daivam eva bhavet tasyāḥ patir ity avagamyate 13,134.057d@015_4508 etasmin kāraṇe deva paurāṇī śrūyate śrutiḥ 13,134.057d@015_4509 kathayāmi prasādāt te śṛṇu deva samāhitaḥ 13,134.057d@015_4510 kasya cit tv atha viprasya bhārye hi dve babhūvatuḥ 13,134.057d@015_4511 tayor ekā dharmakāmā devān uddiśya bhaktitaḥ 13,134.057d@015_4512 bhartāram avamatyaiva devatāsu samāhitā 13,134.057d@015_4513 cakāra vipulaṃ dharmaṃ pūjanārcanayānvitam 13,134.057d@015_4514 aparā dharmakāmā ca patim uddiśya śobhanā 13,134.057d@015_4515 bhartāraṃ daivataṃ kṛtvā cakāra kila tatpriyam 13,134.057d@015_4516 evaṃ saṃvartamāne tu yugapan maraṇe 'dhvani 13,134.057d@015_4517 gate kila mahādeva tatraikā yā pativratā 13,134.057d@015_4518 devapriyāyāṃ tiṣṭhantyāṃ puṇyalokaṃ jagāma sā 13,134.057d@015_4519 devapriyā ca tiṣṭhantī vilalāpa suduḥkhitā 13,134.057d@015_4520 tāṃ yamo lokapālas tu babhāṣe puṣkalaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_4521 mā śocīs tvaṃ nivartasva na lokāḥ santi te śubhe 13,134.057d@015_4522 svadharmavimukhāsi tvaṃ tasmāl lokā na santi te 13,134.057d@015_4523 daivataṃ hi patir nāryāḥ sthāpitaṃ sarvadaivataiḥ 13,134.057d@015_4524 avamatya śubhe taṃ tvaṃ kathaṃ lokān gamiṣyasi 13,134.057d@015_4525 mohena tvaṃ varārohe na jānīṣe svadaivatam 13,134.057d@015_4526 patimatyā striyā kāryo dharmaḥ patyarpitas tv iti 13,134.057d@015_4527 tasmāt tvaṃ hi nivartasva kuru patyāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4528 tadā gantāsi lokāṃs tān yān gacchanti pativratāḥ 13,134.057d@015_4529 nānyathā śakyate prāptuṃ patnīnāṃ loka uttamaḥ 13,134.057d@015_4530 yamenaivaṃvidhaṃ coktvā nivṛtya punar eva sā 13,134.057d@015_4531 babhūva patim ālambya patipriyaparāyaṇā 13,134.057d@015_4532 evam etan mahādeva daivataṃ hi patiḥ striyaḥ 13,134.057d@015_4533 umā 13,134.057d@015_4533 tasmāt patiparā bhūtvā patiṃ paricared iti 13,134.057d@015_4534 patimatyā divārātraṃ vṛttāntaḥ śrūyatāṃ śubhaḥ 13,134.057d@015_4535 patyuḥ pūrvaṃ samutthāya prātaḥkarma samādiśet 13,134.057d@015_4536 patyur bhāvaṃ viditvā tu paścāt saṃbodhayet patim 13,134.057d@015_4537 tataḥ paurvāhṇikaṃ kāryaṃ svayaṃ kuryād yathāvidhi 13,134.057d@015_4538 nivedya ca tathāhāraṃ yathā saṃpadyatām iti 13,134.057d@015_4539 tathaiva kuryāt tat sarvaṃ yathā patyuḥ priyaṃ bhavet 13,134.057d@015_4540 yathā patyus tathā bhartur gurūṇāṃ pratipadyate 13,134.057d@015_4541 śuśrūṣāpoṣaṇavidhau patipriyacikīrṣayā 13,134.057d@015_4542 bhartur niṣkramaṇe kāryaṃ saṃsmared apramādataḥ 13,134.057d@015_4543 āgataṃ tu patiṃ dṛṣṭvā sahasā paricārakaiḥ 13,134.057d@015_4544 svayaṃ kurvīta saṃprītyā kāyaśramaharaṃ param 13,134.057d@015_4545 pādyāsanābhyāṃ śayanair vākyaiś ca hṛdayapriyaiḥ 13,134.057d@015_4546 atithīnām āgamane prītiyuktā sadā bhavet 13,134.057d@015_4547 karmaṇā vacanenāpi toṣayed atithīn sadā 13,134.057d@015_4548 maṅgalyaṃ gṛhaśaucaṃ ca sarvopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_4549 sarvakālam avekṣeta kārayantī ca kurvatī 13,134.057d@015_4550 dharmakārye tu saṃprāpte tadvad dharmaparā bhavet 13,134.057d@015_4551 arthakārye punar bhartuḥ pramādālasyavarjitā 13,134.057d@015_4552 sā yatnaṃ paramaṃ kuryāt tasya sāhāyyakāraṇāt 13,134.057d@015_4553 yugaṃdharā bhavet sādhvī patyur dharmārthayoḥ sadā 13,134.057d@015_4554 vihārakāle vai bhartur jñātvā bhāvaṃ hṛdi sthitam 13,134.057d@015_4555 alaṃkṛtya yathāyogaṃ hāvabhāvasamanvitā 13,134.057d@015_4556 vākyair madhurasaṃyuktaiḥ smayantī toṣayet patim 13,134.057d@015_4557 yena yena yathā tuṣyet tathā sā toṣayet patim 13,134.057d@015_4558 kaṭhorāṇi na vācyāni anyadā pramadāntare 13,134.057d@015_4559 yasyāṃ kāmī bhaved bhartā tasyāḥ prītikarā bhavet 13,134.057d@015_4560 apramādaṃ puraskṛtya manasā joṣayet patim 13,134.057d@015_4561 anantaraṃ tathānyeṣāṃ bhojanāvekṣaṇaṃ caret 13,134.057d@015_4562 dāsīdāsabalīvardāṃś caṇḍālāṃś ca śunas tathā 13,134.057d@015_4563 anāthān kṛpaṇāṃś caiva bhikṣukāṃś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_4564 pūjayed balibhaikṣeṇa patyur dharmavivṛddhaye 13,134.057d@015_4565 kupitaṃ vārthahīnaṃ vā śrāntaṃ vopacaret patim 13,134.057d@015_4566 yathā sa tuṣṭaḥ svasthaś ca bhavet saṃtoṣayet patim 13,134.057d@015_4567 tathā kuṭumbacintāyāṃ vivāde cārthasaṃśaye 13,134.057d@015_4568 āhūtā ca sahāyārthaṃ tadā priyahitaṃ vadet 13,134.057d@015_4569 apriyaṃ vā hitaṃ brūyāt tasya kāmārthakāṅkṣayā 13,134.057d@015_4570 ekāntacaryākathanaṃ kalahaṃ varjayet paraiḥ 13,134.057d@015_4571 bahir ālokanaṃ caiva mohaṃ vrīḍāṃ ca paiśunam 13,134.057d@015_4572 bahvāśitvaṃ divāsvapnam evamādīni varjayet 13,134.057d@015_4573 rahasy ekāsanaṃ sādhvī na kuryād ātmajair api 13,134.057d@015_4574 yad yad dadyān nidhatsveti nyāsavat paripālayet 13,134.057d@015_4575 vismṛtaṃ vā patidravyaṃ pratidadyāt svaśaucataḥ 13,134.057d@015_4576 yat kiṃ cit patinā dattaṃ tal labdhvā sumukhī bhavet 13,134.057d@015_4577 atiyācñām atīrṣyāṃ ca dūrataḥ parivarjayet 13,134.057d@015_4578 bālavad vṛddhavan nāryāḥ sadaivāturavat patiḥ 13,134.057d@015_4579 bhāryayā vratam ity eva bhartavyaḥ satataṃ vibho 13,134.057d@015_4580 etat pativratāvṛttam uktaṃ deva samāsataḥ 13,134.057d@015_4581 na ca bhoge na caiśvarye na dhane na sukhe tathā 13,134.057d@015_4582 spṛhā yasyā yathā patyau sā nārīṇāṃ pativratā 13,134.057d@015_4583 patir hi daivataṃ strīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ 13,134.057d@015_4584 nānyāṃ gatim ahaṃ paśye pramadānāṃ yathā patiḥ 13,134.057d@015_4585 jātiṣv api ca vai strītvaṃ viśiṣṭam iti me matiḥ 13,134.057d@015_4586 kāyakleśena mahatā puruṣaḥ prāpnuyāt phalam 13,134.057d@015_4587 tat sarvaṃ labhate nārī sevantīndriyagocarān 13,134.057d@015_4588 yathāsukhaṃ patimatī sarvaṃ patyanukūlataḥ 13,134.057d@015_4589 īdṛśaṃ dharmasaukaryaṃ paśyadhvaṃ pramadāḥ prati 13,134.057d@015_4590 etad vismṛtya vartante kustriyaḥ pāpamohitāḥ 13,134.057d@015_4591 tapaścaryā ca dānaṃ ca patau tasyāḥ samarpitau 13,134.057d@015_4592 rūpaṃ kulaṃ yaśaḥ svargaḥ sarvaṃ tasmin pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_4593 evaṃvṛttasamācārā svavṛttenaiva śobhanā 13,134.057d@015_4594 patinā ca samaṃ gacchet puṇyalokān svakarmaṇā 13,134.057d@015_4595 vṛddho virūpo bībhatsur dhanavān nirdhano 'pi vā 13,134.057d@015_4596 evaṃbhūto 'pi bhartā vai strīṇāṃ bhūṣaṇam uttamam 13,134.057d@015_4597 āḍhyaṃ vā rūpayuktaṃ vā virūpaṃ dhanavarjitam 13,134.057d@015_4598 yā patiṃ toṣayet sādhvī sā nārīṇāṃ pativratā 13,134.057d@015_4599 daridrāṃś ca virūpāṃś ca pramūḍhān kuṣṭhasaṃyutān 13,134.057d@015_4600 evaṃvidhān patīn deva toṣayitvā pativratā 13,134.057d@015_4601 upary upari tāṃl lokān patyaiva saha gacchati 13,134.057d@015_4602 evaṃ pravartamānāyāḥ patiḥ pūrvaṃ mriyeta cet 13,134.057d@015_4603 tadānumaraṇaṃ gacchet punar dharmaṃ careta vā 13,134.057d@015_4604 umā 13,134.057d@015_4604 etad evaṃ mayā proktaṃ strīṇāṃ dharmāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4605 evam etan mayā proktaṃ striyas tu bahudhā smṛtāḥ 13,134.057d@015_4606 devatānāgagandharvamanuṣyā iti naikadhā 13,134.057d@015_4607 saumyaśīlāḥ śubhācārāḥ sarvās tāḥ saṃbhavanti hi 13,134.057d@015_4608 athāśubhaṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ vṛttaṃ maheśvara 13,134.057d@015_4609 āsuryaś caiva paiśācyo rākṣasyaś ca bhavanti yāḥ 13,134.057d@015_4610 tāsāṃ vṛttam aśeṣeṇa śrūyatāṃ lokakāraṇāt 13,134.057d@015_4611 nyāyato vānyathā proktā bhāvadoṣasamanvitāḥ 13,134.057d@015_4612 bhartṝn apacaranty eva rāgadveṣabalātkṛtāḥ 13,134.057d@015_4613 svadharmavimukhā bhūtvā praduṣyanti yatas tataḥ 13,134.057d@015_4614 pravṛddhaviṣayā nityaṃ pratikūlaṃ vadanti ca 13,134.057d@015_4615 arthān vināśayanty eva na gṛhṇanti hitaṃ kva cit 13,134.057d@015_4616 svabuddhiniratā bhūtvā jīvanti ca yathā tathā 13,134.057d@015_4617 guṇavatyaḥ kva cid bhūtvā patidharmaparā iva 13,134.057d@015_4618 punar bhavanti pāpiṣṭhā viṣamaṃ vṛttam āśritāḥ 13,134.057d@015_4619 anavasthitamaryādā bahuveṣā vyayapriyāḥ 13,134.057d@015_4620 asaṃtuṣṭāś ca lubdhāś ca īrṣyākrodhayutā bhṛśam 13,134.057d@015_4621 bhogapriyā hitadveṣyāḥ kāmabhogaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_4622 patīn paribhavanty eva pratikūlaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_4623 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā gurūṇāṃ pratilomakāḥ 13,134.057d@015_4624 evaṃyuktasamācārā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_4625 aparāḥ pāpakāriṇyaḥ satataṃ kalahapriyāḥ 13,134.057d@015_4626 paruṣā rūkṣavacanā nirghṛṇā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_4627 niḥsnehāḥ kopanāś caiva bhartṛputrasvabandhuṣu 13,134.057d@015_4628 ghorā māṃsapriyā nityaṃ hasanti ca rudanti ca 13,134.057d@015_4629 patīn vyabhicaranty evam unmārgeṇa yathā tathā 13,134.057d@015_4630 bandhubhir bhartsitā bhūtvā gṛhakāryāṇi kurvate 13,134.057d@015_4631 atha vā bhartsitā deva nīcavṛttāḥ svabandhuṣu 13,134.057d@015_4632 tathaivātmavadhaṃ ghoraṃ vyavasyeyur na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_4633 nirdayā niranukrośāḥ kuṭumbārthavilopanāḥ 13,134.057d@015_4634 dharmārtharahitā ghorāḥ satataṃ kurvate kriyāḥ 13,134.057d@015_4635 anarthanipuṇāḥ pāpāḥ paraprāṇeṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_4636 evaṃyuktasamācārāḥ striyaḥ paiśācyam āśritāḥ 13,134.057d@015_4637 aparā mohasaṃyuktā nirlajjā rodanapriyāḥ 13,134.057d@015_4638 aśuddhā maladigdhāṅgāḥ pānamāṃsaratā bhṛśam 13,134.057d@015_4639 vadanty anṛtavākyāni hasanti vilapanti ca 13,134.057d@015_4640 duṣprasādā mahākrodhāḥ svapnaśīlā nirantaram 13,134.057d@015_4641 tāmasyo naṣṭatattvārthā mandaśīlā mahodarāḥ 13,134.057d@015_4642 bhuñjanti vividhaṃ siddhaṃ bhojanaṃ tīvrasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_4643 guṇarūpavayoyuktaṃ patiṃ kāmukam uttamam 13,134.057d@015_4644 hitvānyān eva gacchanti sarvathā bhṛśapāpikāḥ 13,134.057d@015_4645 nirlajjā dharmasaṃdigdhāḥ pratikūlāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_4646 evaṃyuktasamācārāḥ striyo rākṣasyam āśritāḥ 13,134.057d@015_4647 evaṃvidhānāṃ sarvāsāṃ na paratreha vā sukham 13,134.057d@015_4648 etāsām eva kustrīṇāṃ mṛtānāṃ ca maheśvara 13,134.057d@015_4649 asaṃśayaṃ ciraṃ kālaṃ narake vāsa iṣyate 13,134.057d@015_4650 narakād dhi vimuktānāṃ kathaṃ cit kālaparyayāt 13,134.057d@015_4651 iṣyate janma mānuṣyaṃ kaṣṭaṃ tatrāpi bhuñjate 13,134.057d@015_4652 tāsāṃ duṣkṛtasaṃyogād duḥkhaṃ janmāntareṣv api 13,134.057d@015_4653 daridrāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpāḥ kutsitāḥ paraiḥ 13,134.057d@015_4654 vidhavā durbhagā vāpi labhante duḥkham īdṛśam 13,134.057d@015_4655 śatavarṣasahasrāntam ātmānaṃ vyabhicāriṇī 13,134.057d@015_4656 nayej jāraṃ ca nirayaṃ patiṃ pāpena yojayet 13,134.057d@015_4657 etad yadi tu vijñāya punaś ced dhitam ātmanaḥ 13,134.057d@015_4658 kuryur bhartāram āśritya tathā dharmam avāpnuyuḥ 13,134.057d@015_4659 abhisaṃyānti tā lokān puṇyān paramaśobhanān 13,134.057d@015_4660 avamatya tu yāḥ pūrvaṃ patiṃ duṣṭena cetasā 13,134.057d@015_4661 vartamānāś ca satataṃ bhartṝṇāṃ pratikūlatām 13,134.057d@015_4662 bhartrānumaraṇaṃ kāle yāḥ kurvanti tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_4663 kāmāt krodhād bhayān mohād apahāsyā bhavanti tāḥ 13,134.057d@015_4664 ādiprabhṛti kustrīṇāṃ tathānumaraṇaṃ vṛthā 13,134.057d@015_4665 ādiprabhṛti yā sādhvī bhartuḥ priyaparāyaṇā 13,134.057d@015_4666 ūrdhvaṃ gacchati sā tatra bhartrānumaraṇaṃ gatā 13,134.057d@015_4667 evaṃ mṛtāyā vai lokān ahaṃ paśyāmi cakṣuṣā 13,134.057d@015_4668 spṛhaṇīyān suragaṇair yān gacchanti pativratāḥ 13,134.057d@015_4669 atha vā bhartari mṛte vaidhavyaṃ dharmam āśritā 13,134.057d@015_4670 mṛtaṃ ca patim uddiśya kuryāc caivaṃvidhaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_4671 evaṃ gacchati sā nārī patīnāṃ lokam uttamam 13,134.057d@015_4672 ramaṇīyam anirdeśyaṃ duṣprāpaṃ devamānuṣaiḥ 13,134.057d@015_4673 prāpnuyāt tādṛśaṃ lokaṃ kevalaṃ yā pativratā 13,134.057d@015_4674 iti te kathitaṃ deva strīṇāṃ dharmam anuttamam 13,134.057d@015_4675 tavaiva priyakāminyā yan mayoktaṃ tavāgrataḥ 13,134.057d@015_4676 nāradaḥ 13,134.057d@015_4676 cāpalyān mama deveśa tad bhavān kṣantum arhati 13,134.057d@015_4677 evaṃ vadantīṃ rudrāṇīṃ lajjābhāvasamanvitām 13,134.057d@015_4678 toṣayām āsa deveśo vācā saṃpūjayan priyām 13,134.057d@015_4679 ṛṣayo devagandharvāḥ sāsurāḥ sāpsarogaṇāḥ 13,134.057d@015_4680 daivatapramadāś cāpi devanadyaś ca saṃgatāḥ 13,134.057d@015_4681 praṇamya śirasā devīṃ stutibhiś cāpi tuṣṭuvuḥ 13,134.057d@015_4682 pūjayām āsur apare devadevaṃ mudā yutāḥ 13,134.057d@015_4683 apare vismayān nocus tam artham abhicintya vai 13,134.057d@015_4684 saṃprahṛṣṭamanāḥ śarvaḥ saṃvādaṃ cintayan muhuḥ 13,134.057d@015_4685 tatra tasmin kṣaṇe devīṃ devo vacanam abravīt 13,134.057d@015_4686 śṛṇu kalyāṇi madvākyaṃ yad idaṃ tu tvayā mayā 13,134.057d@015_4687 kṛtaṃ saṃvādam abhavat tat trilokaṃ gamiṣyati 13,134.057d@015_4688 puṇyaṃ pavitram ākhyānaṃ bhavitā tan na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_4689 ya idaṃ śrāvayed vidvān saṃvādaṃ tv āvayoḥ priye 13,134.057d@015_4690 śucir bhūtvā narān yuktān sa yajñaphalam āpnuyāt 13,134.057d@015_4691 ye tv enaṃ śṛṇuyur nityaṃ dharmyaṃ tadgatamānasāḥ 13,134.057d@015_4692 śravaṇād eva teṣāṃ tu mahad dharmaphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_4693 kathayec chṛṇuyād vāpi yaḥ kaś cin nityam āhnikam 13,134.057d@015_4694 sa bhaven matpriyo devi taṃ smarāmi dine dine 13,134.057d@015_4695 ya imaṃ paṭhate nityaṃ saṃvādaṃ cāvayoḥ śubham 13,134.057d@015_4696 kīrtim āyuṣyam ārogyaṃ paratreha sa vindati 13,134.057d@015_4696 nāradaḥ 13,134.057d@015_4697 śrutvā cemaṃ prayoktā tu kathaṃ sa na bhaven mahān 13,134.057d@015_4698 ity uktvā sa mahādevas tatraivāntaradhīyata 13,134.057d@015_4699 devīṃ devaṃ vayaṃ tatra nāpaśyāma prabhāvataḥ 13,134.057d@015_4700 evaṃ purā mayāścaryaṃ dṛṣṭaṃ haimavate vane 13,134.057d@015_4701 caratā tīrthayātrārthaṃ purā keśiniṣūdana 13,134.057d@015_4702 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_4702 tad adya kathitaṃ sarvaṃ tava keśava śṛṇvataḥ 13,134.057d@015_4703 etāvad uktvā devarṣir nārado virarāma ha 13,134.057d@015_4704 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_4704 tad adya nikhilenaiva kathitaṃ te yudhiṣṭhira 13,134.057d@015_4705 dharmarājas tu tac chrutvā bhrātṛbhir mudito 'bhavat 13,134.057d@015_4706 tat sarvaṃ nikhilaṃ proktaṃ taveha janamejaya 13,134.057d@016_0000 ṛṣayaḥ 13,134.057d@016_0001 pinākin bhaganetraghna sarvalokanamaskṛta 13,134.057d@016_0002 maheśvaraḥ 13,134.057d@016_0002 māhātmyaṃ vāsudevasya śrotum icchāma śaṃkara 13,134.057d@016_0003 pitāmahād api varaḥ śāśvataḥ puruṣo hariḥ 13,134.057d@016_0004 kṛṣṇo jāmbūnadābhāso vyabhre sūrya ivoditaḥ 13,134.057d@016_0005 daśabāhur mahātejā devatāriniṣūdanaḥ 13,134.057d@016_0006 śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ 13,134.057d@016_0007 brahmā tasyodaraśayas tathāhaṃ ca śirobhavaḥ 13,134.057d@016_0008 śiroruhebhyo jyotīṃṣi romabhyaś ca surāsurāḥ 13,134.057d@016_0009 ṛṣayo dehasaṃbhūtās tasya lokāś ca śāśvatāḥ 13,134.057d@016_0010 pitāmahagṛhaṃ sākṣāt sarvadevagṛhaṃ ca saḥ 13,134.057d@016_0011 so 'syāḥ pṛthivyāḥ kṛtsnāyāḥ sraṣṭā tribhuvaneśvaraḥ 13,134.057d@016_0012 saṃhartā caiva bhūtānāṃ sthāvarasya carasya ca 13,134.057d@016_0013 sa devaripujit sākṣād devanāthaḥ paraṃtapaḥ 13,134.057d@016_0014 sarvajñaḥ sarvasaṃśliṣṭaḥ sarvagaḥ sarvatomukhaḥ 13,134.057d@016_0015 paramātmā hṛṣīkeśaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ 13,134.057d@016_0016 na tasmāt paramaṃ bhūtaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana 13,134.057d@016_0017 surakāryārtham utpanno mānuṣaṃ vapur āsthitaḥ 13,134.057d@016_0018 na hi devagaṇāḥ śaktās trivikramavinākṛtāḥ 13,134.057d@016_0019 bhuvane devakāryāṇi kartuṃ nāyakavarjitāḥ 13,134.057d@016_0020 nāyakaḥ sarvadevānāṃ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,134.057d@016_0021 etasya devanāthasya devakāryaparasya ca 13,134.057d@016_0022 brahmabhūtasya satataṃ brahmarṣiśaraṇasya ca 13,134.057d@016_0023 brahmā vasati garbhasthaḥ śarīre sukhasaṃsthitaḥ 13,134.057d@016_0024 sarvāḥ sukhasthitāś caiva śarīre tasya devatāḥ 13,134.057d@016_0025 sa devaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīgarbhaḥ śrīsahoṣitaḥ 13,134.057d@016_0026 śārṅgacakrāyudhaḥ khaḍgī sarvanāgaripudhvajaḥ 13,134.057d@016_0027 uttamena ca śaucena śīlena ca damena ca 13,134.057d@016_0028 parākrameṇa vīryeṇa vapuṣā darśanena ca 13,134.057d@016_0029 āroheṇa pramāṇena dhairyeṇārjavasaṃpadā 13,134.057d@016_0030 ānṛśaṃsyena rūpeṇa balena ca samanvitaḥ 13,134.057d@016_0031 astraiḥ samuditaḥ sarvair divyaiś cādbhutadarśanaiḥ 13,134.057d@016_0032 yogamāyaḥ sahasrākṣo niravadyo mahāmanāḥ 13,134.057d@016_0033 dhīro mitrajanaślāghī jñātibandhujanapriyaḥ 13,134.057d@016_0034 kṣamāvān anahaṃvādī brahmaṇyo brahmanāyakaḥ 13,134.057d@016_0035 bhayahartā bhayārtānāṃ mitrāṇāṃ nandivardhanaḥ 13,134.057d@016_0036 śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ dīnānāṃ pālane rataḥ 13,134.057d@016_0037 śrutavān arthasaṃpannaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,134.057d@016_0038 samāśritānām upakṛc chatrūṇām api dharmavit 13,134.057d@016_0039 matimān nītisaṃpanno brahmacārī jitendriyaḥ 13,134.057d@016_0040 bhavārtham iha devānāṃ buddhyā paramayā yutaḥ 13,134.057d@016_0041 prājāpatye śubhe mārge mānave dharmasaṃhite 13,134.057d@016_0042 samutpatsyati govindo manor vaṃśe mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0043 aṅganāmā manoḥ putras tv antardhāmā tataḥ paraḥ 13,134.057d@016_0044 antardhāmno havirdhāmā prajāpatir aninditaḥ 13,134.057d@016_0045 prācīnabarhir bhavitā havirdhāmasuto mahān 13,134.057d@016_0046 tasya pracetaḥpramukhā bhaviṣyanti daśātmajāḥ 13,134.057d@016_0047 prācetasas tathā dakṣo bhaviteha prajāpatiḥ 13,134.057d@016_0048 dākṣāyiṇyās tathādityo manur ādityatas tathā 13,134.057d@016_0049 manoś ca vaṃśaja iḍā sudyumnaś ca bhaviṣyati 13,134.057d@016_0050 budhāt purūravāś cāpi tasmād āyur bhaviṣyati 13,134.057d@016_0051 nahuṣo bhavitā tasmād yayātis tasya cātmajaḥ 13,134.057d@016_0052 yadus tasmān mahāsattvaḥ kroṣṭā tasmād bhaviṣyati 13,134.057d@016_0053 kroṣṭuś caiva mahān putro vṛjinīvān bhaviṣyati 13,134.057d@016_0054 vṛjinīvato hi bhavitā uṣadgur aparājitaḥ 13,134.057d@016_0055 uṣadgor bhavitā putraḥ śūraś citrarathas tathā 13,134.057d@016_0056 tasya tv avarajaḥ putraḥ śūro nāma bhaviṣyati 13,134.057d@016_0057 teṣāṃ vikhyātavīryāṇāṃ cāritraguṇaśālinām 13,134.057d@016_0058 yajvināṃ suviśuddhānāṃ vaṃśe brāhmaṇasaṃmate 13,134.057d@016_0059 sa śūraḥ kṣatriyaśreṣṭho mahāvīryo mahāyaśāḥ 13,134.057d@016_0060 svavaṃśavistarakaraṃ janayiṣyati mānadaḥ 13,134.057d@016_0061 vasudeva iti khyātaṃ putram ānakaduṃdubhim 13,134.057d@016_0062 tasya putraś caturbāhur vāsudevo bhaviṣyati 13,134.057d@016_0063 dātā brāhmaṇasatkartā brahmabhūto dvijapriyaḥ 13,134.057d@016_0064 rājñaḥ sarvāṃś ca ruddhān sa mokṣayiṣyati mānadaḥ 13,134.057d@016_0065 jarāsaṃdhaṃ ca rājānaṃ nirjitya girigahvare 13,134.057d@016_0066 sarvapārthivaratnāḍhyo bhaviṣyati sa vīryavān 13,134.057d@016_0067 pṛthivyām apratihato vīryeṇa ca bhaviṣyati 13,134.057d@016_0068 vikrameṇa ca saṃpannaḥ sarvapārthivapārthivaḥ 13,134.057d@016_0069 śūraseneṣu saṃbhūto dvārakāyāṃ vasan prabhuḥ 13,134.057d@016_0070 pālayiṣyati gāṃ devīṃ vijitya nayavat sadā 13,134.057d@016_0071 taṃ bhavantaḥ samāsādya vāṅmālyair arhaṇair varaiḥ 13,134.057d@016_0072 arcayantu yathānyāyaṃ brahmāṇam iva śāśvatam 13,134.057d@016_0073 yo hi māṃ draṣṭum iccheta brahmāṇaṃ vā pitāmaham 13,134.057d@016_0074 draṣṭavyas tena bhagavān vāsudevaḥ pratāpavān 13,134.057d@016_0075 dṛṣṭe tasminn ahaṃ dṛṣṭo na me 'trāsti vicāraṇā 13,134.057d@016_0076 pitāmaho vā deveśa iti vitta tapodhanāḥ 13,134.057d@016_0077 sa yasya puṇḍarīkākṣaḥ prītiyukto bhaviṣyati 13,134.057d@016_0078 tasya devagaṇaḥ prīto brahmapūrvo bhaviṣyati 13,134.057d@016_0079 yaś ca taṃ mānavo loke saṃśrayiṣyati keśavam 13,134.057d@016_0080 tasya kīrtir jayaś caiva svargaś caiva bhaviṣyati 13,134.057d@016_0081 dharmāṇāṃ deśikaḥ sākṣāt sa bhaviṣyati dharmabhāk 13,134.057d@016_0082 dharmavidbhiḥ sa deveśo namaskāryaḥ sadodyataiḥ 13,134.057d@016_0083 dharma eva paro hi syāt tasminn abhyarcite vibhau 13,134.057d@016_0084 sa hi devo mahātejāḥ prajāhitacikīrṣayā 13,134.057d@016_0085 dharmārthaṃ puruṣavyāghra ṛṣikoṭīḥ sasarja ha 13,134.057d@016_0086 tāḥ sṛṣṭās tena vibhunā parvate gandhamādane 13,134.057d@016_0087 sanatkumārapramukhās tiṣṭhanti tapasānvitāḥ 13,134.057d@016_0088 tasmāt sa vāgmī dharmajño namasyo dvijapuṃgavāḥ 13,134.057d@016_0089 vandito hi sa vandeta mānito mānayeta ca 13,134.057d@016_0090 arcitaś cārcayen nityaṃ pūjitaḥ pratipūjayet 13,134.057d@016_0091 dṛṣṭaḥ paśyed aharahaḥ saṃśritaḥ pratisaṃśrayet 13,134.057d@016_0092 arcitaś cārcayen nityaṃ sa devo dvijasattamāḥ 13,134.057d@016_0093 etat tasyānavadyasya viṣṇor vai paramaṃ vratam 13,134.057d@016_0094 ādidevasya mahataḥ sajjanācaritaṃ sadā 13,134.057d@016_0095 bhuvane 'bhyarcito nityaṃ devair api sanātanaḥ 13,134.057d@016_0096 ubhayenānurūpeṇa yajante tam anuvratāḥ 13,134.057d@016_0097 karmaṇā manasā vācā namasyaḥ sa dvijaiḥ sadā 13,134.057d@016_0098 yatnavadbhir upasthāya draṣṭavyo devakīsutaḥ 13,134.057d@016_0099 eṣa vo 'bhihito mārgo mayā vai munisattamāḥ 13,134.057d@016_0100 taṃ dṛṣṭvā sarvaśo devā dṛṣṭāḥ syur munisattamāḥ 13,134.057d@016_0101 mahāvarāhaṃ taṃ devaṃ sarvalokapitāmaham 13,134.057d@016_0102 ahaṃ caiva namasyāmi nityam eva jagatpatim 13,134.057d@016_0103 tatra vas tritayaṃ dṛṣṭaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,134.057d@016_0104 samastā hi vayaṃ devās tasya dehe vasāmahe 13,134.057d@016_0105 tasya caivāgrajo bhrātā sitābhranicayaprabhaḥ 13,134.057d@016_0106 halī bala iti khyāto bhaviṣyati dharādharaḥ 13,134.057d@016_0107 triśirās tasya devasya śātakaumbhamayo drumaḥ 13,134.057d@016_0108 dhvajas tṛṇendro devasya bhaviṣyati rathāśritaḥ 13,134.057d@016_0109 śiro nāgair mahābhogaiḥ parikīrṇaṃ mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0110 bhaviṣyati mahābāhoḥ sarvalokeśvarasya hi 13,134.057d@016_0111 cintitāni sameṣyanti śastrāṇy astrāṇi caiva ha 13,134.057d@016_0112 anantaś ca sa evokto bhagavān harir avyayaḥ 13,134.057d@016_0113 samādiṣṭaḥ sa vibudhair darśayantam iti prabho 13,134.057d@016_0114 suparṇo yasya vīryeṇa kaśyapasyātmajo balī 13,134.057d@016_0115 antaṃ naivāśakad draṣṭuṃ devasya paramātmanaḥ 13,134.057d@016_0116 sa ca śeṣe vicarate parayā vai mudā yutaḥ 13,134.057d@016_0117 antar vasati bhogena parirabhya vasuṃdharām 13,134.057d@016_0118 sa eṣa viṣṇuḥ so 'nanto bhagavān vasudhādharaḥ 13,134.057d@016_0119 yo rāmaḥ sa hṛṣīkeśo yo 'cyutaḥ sa dharādharaḥ 13,134.057d@016_0120 tāv ubhau puruṣavyāghrau divyau divyavapurdharau 13,134.057d@016_0121 draṣṭavyau mānanīyau ca cakralāṅgaladhāriṇau 13,134.057d@016_0122 eṣa yo 'nugrahaḥ prokto mayā puṇyas tapodhanāḥ 13,134.057d@016_0123 nāradaḥ 13,134.057d@016_0123 yaṃ bhavanto dvijaśreṣṭhāḥ pūjayeyuḥ prayatnataḥ 13,134.057d@016_0124 atha vyomni mahāñ śabdaḥ savidyut stanayitnumān 13,134.057d@016_0125 meghaiś ca gaganaṃ nīlaiḥ saṃruddham abhavad ghanaiḥ 13,134.057d@016_0126 prāvṛṣīva ca parjanyo vavṛṣe nirmalaṃ payaḥ 13,134.057d@016_0127 nabhaś caivābhavad ghoraṃ diśaś ca na cakāśire 13,134.057d@016_0128 tato devagirau tasmin ramye puṇye sanātane 13,134.057d@016_0129 na śarvaṃ bhūtasaṃghaṃ vā dadṛśur munayas tadā 13,134.057d@016_0130 vyabhraṃ ca gaganaṃ sadyaḥ kṣaṇena samapadyata 13,134.057d@016_0131 tīrthayātrāṃ tato viprā jagmuś cānye yathāgatam 13,134.057d@016_0132 tad adbhutam acintyaṃ ca dṛṣṭvā te vismitābhavan 13,134.057d@016_0133 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ tatkathāśrayam 13,134.057d@016_0134 bhagavān puruṣavyāghro brahmabhūtaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@016_0135 yadartham anuśiṣṭāḥ smo giripṛṣṭhe mahātmanā 13,134.057d@016_0136 dvitīyam adbhutam idaṃ tvattejaḥkṛtam adya vai 13,134.057d@016_0137 dṛṣṭvātivismitāḥ kṛṣṇa sā ca naḥ smṛtir āgatā 13,134.057d@016_0138 etat te devadevasya māhātmyaṃ kathitaṃ vibho 13,134.057d@016_0139 kapardino girīśasya mahābāho janārdana 13,134.057d@016_0140 ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇas tapovananivāsibhiḥ 13,134.057d@016_0141 mānayām āsa tān sarvān ṛṣīn devakinandanaḥ 13,134.057d@016_0142 atharṣayaḥ saṃprahṛṣṭāḥ punas te kṛṣṇam abruvan 13,134.057d@016_0143 punaḥ saṃdarśayasvāsmān sadaiva madhusūdana 13,134.057d@016_0144 na hi naḥ sā ratiḥ svarge yā ca tvaddarśane vibho 13,134.057d@016_0145 tādṛśaṃ ca mahābāho yathāha bhagavān bhavaḥ 13,134.057d@016_0146 etat te sarvam ākhyātaṃ rahasyam arikarśana 13,134.057d@016_0147 tvam eva hy arthatattvajñaḥ pṛṣṭo 'smān pṛcchase sadā 13,134.057d@016_0148 tad asmābhir idaṃ guhyaṃ tvatpriyārtham udāhṛtam 13,134.057d@016_0149 na ca te 'viditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 13,134.057d@016_0150 janma caiva prasūtiś ca yac cānyat kāraṇaṃ bhuvi 13,134.057d@016_0151 vayaṃ tu baṭucāpalyād aśaktā guhyadhāraṇe 13,134.057d@016_0152 tataḥ sthite tvayi vibho laghutvāt pralapāmahe 13,134.057d@016_0153 na hi kiṃ cit tad āścaryaṃ yan na vetti bhavān iha 13,134.057d@016_0154 divi vā bhuvi vā deva sarvaṃ hi viditaṃ tava 13,134.057d@016_0155 sādhayāma vayaṃ deva vṛddhiṃ puṣṭim avāpnuhi 13,134.057d@016_0156 putras te sadṛśas tāta viśiṣṭo vā bhaviṣyati 13,134.057d@016_0157 bhīṣmaḥ 13,134.057d@016_0157 mahāprabhāvasaṃyukto dīptikīrtikaraḥ prabho 13,134.057d@016_0158 tataḥ praṇamya deveśaṃ yādavaṃ puruṣottamam 13,134.057d@016_0159 pradakṣiṇam upāvṛtya prajagmus te maharṣayaḥ 13,134.057d@016_0160 so 'yaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān dīptyā paramayā yutaḥ 13,134.057d@016_0161 vrataṃ yathāvat tac cīrtvā dvārakāṃ punar āgamat 13,134.057d@016_0162 pūrṇe ca daśame māsi putro 'sya paramādbhutaḥ 13,134.057d@016_0163 rukmiṇyāṃ saṃmato jajñe śūro vaṃśadharaḥ prabho 13,134.057d@016_0164 sa kāmaḥ sarvajantūnāṃ sarvabhāgavato nṛpa 13,134.057d@016_0165 surāṇām asurāṇāṃ ca caraty antargataḥ sadā 13,134.057d@016_0166 so 'yaṃ puruṣaśārdūlo meghavarṇaś caturbhujaḥ 13,134.057d@016_0167 saṃśritaḥ pāṇḍavān premṇā bhavantaś cainam āśritāḥ 13,134.057d@016_0168 kīrtir lakṣmīr dhṛtiś caiva svargamārgas tathaiva ca 13,134.057d@016_0169 yatraiṣa saṃsthitas tatra devo viṣṇus trivikramaḥ 13,134.057d@016_0170 sendrā devās trayastriṃśat sthitā nātra vicāraṇā 13,134.057d@016_0171 ādidevo mahādevo bhūtānāṃ ca pratiśrayaḥ 13,134.057d@016_0172 anādinidhano 'vyakto mahātmā madhusūdanaḥ 13,134.057d@016_0173 svayaṃjāto mahātejāḥ surāṇām arthasiddhaye 13,134.057d@016_0174 sudustarārthatattvasya vaktā kartā ca mādhavaḥ 13,134.057d@016_0175 tava pārtha jayaḥ kṛtsnas tava kīrtis tathātulā 13,134.057d@016_0176 taveyaṃ pṛthivī kṛtsnā nārāyaṇasamāśrayāt 13,134.057d@016_0177 ayaṃ nāthas tavācintyo yasya nārāyaṇo hṛdi 13,134.057d@016_0178 sa bhavān bhūmipādhvaryū raṇāgnau hutavān nṛpān 13,134.057d@016_0179 kṛṣṇaḥ sruveṇa mahatā yugāntāgnisamena vai 13,134.057d@016_0180 duryodhanas tu śocyo 'sau saputrabhrātṛbāndhavaḥ 13,134.057d@016_0181 kṛtavān yo 'budhaḥ kopād dharigāṇḍīvavigraham 13,134.057d@016_0182 daiteyā dānavendrāś ca mahākāyā mahābalāḥ 13,134.057d@016_0183 cakrāgnau kṣayam āpannā dāvāgnau śalabhā iva 13,134.057d@016_0184 pratiyoddhuṃ na śakyo hi mānuṣair eṣa saṃyuge 13,134.057d@016_0185 nihīnaiḥ puruṣavyāghra sattvaśaktibalādibhiḥ 13,134.057d@016_0186 jayo yo 'yaṃ yugāntābhaḥ savyasācī raṇāgragaḥ 13,134.057d@016_0187 tejasā hatavān sarvaṃ suyodhanabalaṃ nṛpa 13,134.057d@016_0188 yat tu vai vṛṣabhāṅkena munibhyaḥ samudāhṛtam 13,134.057d@016_0189 purāṇaṃ himavatpṛṣṭhe tan me nigadataḥ śṛṇu 13,134.057d@016_0190 yāvad asyodbhavas tuṣṭis tejo vīryaṃ parākramaḥ 13,134.057d@016_0191 prabhāvaḥ sannatir janma kṛṣṇe tat tritayaṃ vibho 13,134.057d@016_0192 na śakyam anyathā kartuṃ tad yadi syāt tathāpy aṇu 13,134.057d@016_0193 yatra kṛṣṇo hi bhagavāṃs tatra tuṣṭir anuttamā 13,134.057d@016_0194 vayaṃ hi bālamatayaḥ paranetrāḥ suviklavāḥ 13,134.057d@016_0195 jñānapūrvaṃ prapannāḥ smo mṛtyoḥ panthānam uttamam 13,134.057d@016_0196 bhavāṃś cāpy ārjavaparaḥ sarvaṃ kṛtvā pratiśrayam 13,134.057d@016_0197 rājavṛttān na calate pratijñāpālane rataḥ 13,134.057d@016_0198 apy evātmavadhaṃ loke rājaṃs tvaṃ bahu manyase 13,134.057d@016_0199 na hi pratijñayā dattaṃ taṃ prahātum ariṃdama 13,134.057d@016_0200 kālenāyaṃ janaḥ sarvo nihato raṇamūrdhani 13,134.057d@016_0201 vayaṃ ca kālena hatāḥ kālo hi parameśvaraḥ 13,134.057d@016_0202 na hi kālena kālajña spṛṣṭaḥ śocitum arhati 13,134.057d@016_0203 kālo lohitaraktākṣaḥ kṛṣṇo daṇḍī sanātanaḥ 13,134.057d@016_0204 tasmāt kuntīsuta jñātīn neha śocitum arhasi 13,134.057d@016_0205 vyapetamanyur nityaṃ tvaṃ bhava kauravanandana 13,134.057d@016_0206 mādhavasya ca māhātmyaṃ śrutaṃ yat kathitaṃ mayā 13,134.057d@016_0207 tad eva tava paryāptaṃ sajjanasya nidarśanam 13,134.057d@016_0208 vyāsasya vacanaṃ śrutvā nāradasya ca dhīmataḥ 13,134.057d@016_0209 svayaṃ caiva mahārāja kṛṣṇasyārhattamasya vai 13,134.057d@016_0210 prabhāvaś carṣipūgasya kathitaḥ sumahān mayā 13,134.057d@016_0211 maheśvarasya saṃvādaḥ śailaputryāś ca bhārata 13,134.057d@016_0212 dhārayiṣyati yaś cemaṃ mahāpuruṣasaṃbhavam 13,134.057d@016_0213 śṛṇuyāt kathayed vā yaḥ sa vai śreyo labhet param 13,134.057d@016_0214 bhavitāraś ca tasyātha sarve kāmā yathepsitāḥ 13,134.057d@016_0215 pretya māheśvaraṃ lokaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 13,134.057d@016_0216 nāyaṃ śreyobhikāmena pratipattuṃ janārdane 13,134.057d@016_0217 eṣa vai cākṣayo vipraiḥ smṛto rājañ janārdanaḥ 13,134.057d@016_0218 maheśvaramukhotsṛṣṭā ye ca dharmaguṇāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@016_0219 te tvayā manasā dhāryāḥ kururāja divāniśam 13,134.057d@016_0220 evaṃ te vartamānasya samyagdaṇḍadharasya ca 13,134.057d@016_0221 prajāpālanadakṣasya svargaloko bhaviṣyati 13,134.057d@016_0222 dharmeṇa hi sadā rājā prajā rakṣitum arhati 13,134.057d@016_0223 yas tasya vipulo daṇḍaḥ samyag dharmaḥ sa kīrtyate 13,134.057d@016_0224 sa eṣa kathito rājan mayā sajjanasaṃnidhau 13,134.057d@016_0225 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādo dharmasaṃhitaḥ 13,134.057d@016_0226 śrutvā vā śrotukāmo vāpy arcayed vṛṣabhadhvajam 13,134.057d@016_0227 viśuddhena hi bhāvena ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,134.057d@016_0228 eṣa tasyānavadyasya nāradasya mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0229 saṃdeśo devapūjārthaṃ taṃ tathā kuru pāṇḍava 13,134.057d@016_0230 etad atyadbhutaṃ vṛttaṃ puṇyaṃ haimavate girau 13,134.057d@016_0231 vāsudevasya kaunteya sthāṇoś caiva svabhāvajam 13,134.057d@016_0232 daśa varṣasahasrāṇi badaryām eṣa sātvataḥ 13,134.057d@016_0233 tapaś cacāra vipulaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 13,134.057d@016_0234 triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau 13,134.057d@016_0235 viditau nāradād etau mama vyāsāc ca pārthiva 13,134.057d@016_0236 bāla eva mahābāhuś cakāra kadanaṃ mahat 13,134.057d@016_0237 kaṃsasya puṇḍarīkākṣo jñātitrāṇārthakāraṇāt 13,134.057d@016_0238 karmaṇām asya kaunteya nāntaṃ saṃkhyātum utsahe 13,134.057d@016_0239 śāśvatasya purāṇasya puruṣasya yudhiṣṭhira 13,134.057d@016_0240 dhruvaṃ śreyaḥ paraṃ tāta bhaviṣyati tavottamam 13,134.057d@016_0241 yasya te puruṣavyāghraḥ sahāyo 'yaṃ janārdanaḥ 13,134.057d@016_0242 duryodhanaṃ tu śocāmi pretyaloke 'tidurmatim 13,134.057d@016_0243 yatkṛte pṛthivī sarvā vinaṣṭā sahayadvipā 13,134.057d@016_0244 duryodhanāparādhena karṇasya śakunes tathā 13,134.057d@016_0245 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@016_0245 duḥśāsanacaturthānāṃ kuravo nidhanaṃ gatāḥ 13,134.057d@016_0246 evaṃ prabhāṣamāṇe tu gāṅgeye puruṣarṣabhe 13,134.057d@016_0247 tūṣṇīṃ babhūva kauravyo madhye teṣāṃ mahātmanām 13,134.057d@016_0248 tac chrutvā vismayaṃ jagmur dhṛtarāṣṭrādayo nṛpāḥ 13,134.057d@016_0249 saṃpūjya manasā kṛṣṇaṃ sarve prāñjalayo 'bhavan 13,134.057d@016_0250 ṛṣayaś cāpi te sarve nāradapramukhās tathā 13,134.057d@016_0251 pratigṛhyābhyanandanta tad vākyaṃ pratipūjya ca 13,134.057d@016_0252 ity etad akhilaṃ sarvaṃ pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha 13,134.057d@016_0253 śrutavān sumahac citraṃ puṇyaṃ bhīṣmānuśāsanam 13,134.057d@016_0254 yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṃ viśrāntaṃ bhūridakṣiṇam 13,134.057d@016_0255 punar eva mahābuddhiḥ paryapṛcchan mahīpatiḥ 13,134.057d@017_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@017_0001 ka upāyo varaprāptau sarveṣāṃ pāpakarmaṇām 13,134.057d@017_0002 bhīṣmaḥ 13,134.057d@017_0002 jñānasya ca parasyeha tan me brūhi pitāmaha 13,134.057d@017_0003 upāyo 'yaṃ varaprāptau paramaḥ parikīrtitaḥ 13,134.057d@017_0004 nārāyaṇasya tu dhyānam arcanaṃ yajanaṃ stutiḥ 13,134.057d@017_0005 śravaṇaṃ tatkathānāṃ ca vidvatsaṃrakṣaṇaṃ tathā 13,134.057d@017_0006 vidvacchuśrūṣaṇaprītir upadeśānupālanam 13,134.057d@017_0007 saṃdhyānena japenāśu mucyate prākṛto 'pi ca 13,134.057d@017_0008 japaś caturvidhaḥ prokto vaidikas tāntriko 'pi ca 13,134.057d@017_0009 paurāṇiko 'tha vidvadbhiḥ kathitaḥ smārta eva ca 13,134.057d@017_0010 dvijaśuśrūṣayā jñānaṃ vidvatsaṃrakṣaṇena vā 13,134.057d@017_0011 nāsādhyaṃ jñānināṃ kiṃ cit tasmād rakṣyā dvijās tvayā 13,134.057d@017_0012 suvratā bandhuhīnaikā vane pūrvaṃ yamena tu 13,134.057d@017_0013 āsīd āśvāsitā vidvatsaṃrakṣaṇaphalāt kila 13,134.057d@017_0014 viprasya maraṇe hetus tatpatnī pitṛśokadā 13,134.057d@017_0015 vaiśyā tvam abhilāṣeyaṃ viprakanyeti sāṃpratam 13,134.057d@017_0016 ity uktāśvāsitāpṛcchat kenaivaṃ pāpasaṃyutā 13,134.057d@017_0017 yamaḥ 13,134.057d@017_0017 jātā viprakule samyak śreyaś cāpi bravīhi me 13,134.057d@017_0018 anyajanmani vidvāṃsaṃ prahārair abhipīḍitam 13,134.057d@017_0019 coraśaṅkāvimokṣeṇa mokṣayitvā sujanmikā 13,134.057d@017_0020 ity uktāṣṭākṣaradhyānajapādiśreyasā tu sā 13,134.057d@017_0021 yamenānugṛhītābhūt puṇyalokanivāsinī 13,134.057d@017_0022 tan nityaṃ viduṣāṃ rakṣātatparo bhava bhūpate 13,134.057d@017_0023 teṣāṃ saṃrakṣaṇāt tuṣṭaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,135.001a śrutvā dharmān aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ 13,135.001c yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punar evābhyabhāṣata 13,135.002a kim ekaṃ daivataṃ loke kiṃ vāpy ekaṃ parāyaṇam 13,135.002c stuvantaḥ kaṃ kam arcantaḥ prāpnuyur mānavāḥ śubham 13,135.003a ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramo mataḥ 13,135.003c kiṃ japan mucyate jantur janmasaṃsārabandhanāt 13,135.004 bhīṣma uvāca 13,135.004a jagatprabhuṃ devadevam anantaṃ puruṣottamam 13,135.004c stuvan nāmasahasreṇa puruṣaḥ satatotthitaḥ 13,135.005a tam eva cārcayan nityaṃ bhaktyā puruṣam avyayam 13,135.005c dhyāyan stuvan namasyaṃś ca yajamānas tam eva ca 13,135.006a anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram 13,135.006c lokādhyakṣaṃ stuvan nityaṃ sarvaduḥkhātigo bhavet 13,135.007a brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lokānāṃ kīrtivardhanam 13,135.007c lokanāthaṃ mahad bhūtaṃ sarvabhūtabhavodbhavam 13,135.008a eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo 'dhikatamo mataḥ 13,135.008c yad bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ stavair arcen naraḥ sadā 13,135.009a paramaṃ yo mahat tejaḥ paramaṃ yo mahat tapaḥ 13,135.009c paramaṃ yo mahad brahma paramaṃ yaḥ parāyaṇam 13,135.010a pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,135.010c daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yo 'vyayaḥ pitā 13,135.011a yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavanty ādiyugāgame 13,135.011c yasmiṃś ca pralayaṃ yānti punar eva yugakṣaye 13,135.012a tasya lokapradhānasya jagannāthasya bhūpate 13,135.012c viṣṇor nāmasahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpaham 13,135.013a yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ 13,135.013c ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye 13,135.014*0631_01 viṣṇor nāmasahasrasya vedavyāso mahān ṛṣiḥ 13,135.014*0631_02 chando 'nuṣṭup tathā devo bhagavān viśvarūpadhṛk 13,135.014*0632_01 ṛṣir nāmnāṃ sahasrasya vedavyāso mahāmuniḥ 13,135.014*0632_02 chando 'nuṣṭup tathā devo bhagavān devakīsutaḥ 13,135.014*0632_03 amṛtāṃśūdbhavo bījaṃ śaktir devakīnandanaḥ 13,135.014*0632_04 trisāmā hṛdayaṃ tasya śāntyarthe viniyujyate 13,135.014*0633_01 viṣṇuṃ jiṣṇuṃ mahāviṣṇuṃ prabhaviṣṇuṃ maheśvaram 13,135.014*0633_02 anekarūpadaityāntaṃ namāmi puruṣottamam 13,135.014a viśvaṃ viṣṇur vaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 13,135.014c bhūtakṛd bhūtabhṛd bhāvo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 13,135.015a pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ 13,135.015c avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kṣetrajño 'kṣara eva ca 13,135.016a yogo yogavidāṃ netā pradhānapuruṣeśvaraḥ 13,135.016c nārasiṃhavapuḥ śrīmān keśavaḥ puruṣottamaḥ 13,135.017a sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇur bhūtādir nidhir avyayaḥ 13,135.017c saṃbhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhur īśvaraḥ 13,135.018a svayaṃbhūḥ śaṃbhur ādityaḥ puṣkarākṣo mahāsvanaḥ 13,135.018c anādinidhano dhātā vidhātā dhātur uttamaḥ 13,135.019a aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho 'maraprabhuḥ 13,135.019c viśvakarmā manus tvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ 13,135.020a agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo lohitākṣaḥ pratardanaḥ 13,135.020c prabhūtas trikakubdhāma pavitraṃ maṅgalaṃ param 13,135.021a īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ 13,135.021c hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ 13,135.022a īśvaro vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ kramaḥ 13,135.022c anuttamo durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtir ātmavān 13,135.023a sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ prajābhavaḥ 13,135.023c ahaḥ saṃvatsaro vyālaḥ pratyayaḥ sarvadarśanaḥ 13,135.024a ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādir acyutaḥ 13,135.024c vṛṣākapir ameyātmā sarvayogaviniḥsṛtaḥ 13,135.025a vasur vasumanāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ 13,135.025c amoghaḥ puṇḍarīkākṣo vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ 13,135.026a rudro bahuśirā babhrur viśvayoniḥ śuciśravāḥ 13,135.026c amṛtaḥ śāśvataḥ sthāṇur varāroho mahātapāḥ 13,135.026d@018_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,135.026d@018_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,135.026d@018_0002 kiṃ japyaṃ japato nityaṃ bhaved dharmaphalaṃ mahat 13,135.026d@018_0003 prasthāne vā praveśe vā pravṛtte vāpi karmaṇi 13,135.026d@018_0004 daive vā śrāddhakāle vā kiṃ japyaṃ karmasādhanam 13,135.026d@018_0005 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ rakṣā śatrughnaṃ bhayanāśanam 13,135.026d@018_0006 bhīṣmaḥ 13,135.026d@018_0006 japyaṃ yad brahmasamitaṃ tad bhavān vaktum arhati 13,135.026d@018_0007 vyāsaproktam imaṃ mantraṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 13,135.026d@018_0008 sāvitryā vihitaṃ divyaṃ sadyaḥ pāpavimocanam 13,135.026d@018_0009 śṛṇu mantravidhiṃ kṛtsnaṃ procyamānaṃ mayānagha 13,135.026d@018_0010 yaṃ śrutvā pāṇḍavaśreṣṭha sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.026d@018_0011 rātrāv ahani dharmajña yena pāpair na lipyate 13,135.026d@018_0012 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 13,135.026d@018_0013 āyuṣmān bhavate caiva yaṃ śrutvā pārthivātmaja 13,135.026d@018_0014 puruṣas tu susiddhārthaḥ pretya ceha ca modate 13,135.026d@018_0015 sevitaṃ satataṃ rājan purā rājarṣisattamaiḥ 13,135.026d@018_0016 kṣatradharmaparair nityaṃ satyavrataparāyaṇaiḥ 13,135.026d@018_0017 idam āhnikam avyagraṃ kurvadbhir niyataiḥ sadā 13,135.026d@018_0018 nṛpair bharataśārdūla prāpyate śrīr anuttamā 13,135.026d@018_0019 namo vasiṣṭhāya mahāvratāya 13,135.026d@018_0020 parāśaraṃ vedanidhiṃ praṇamya 13,135.026d@018_0021 namo 'stv anantāya mahoragāya 13,135.026d@018_0022 namo 'stu siddhebhya ihākṣayebhyaḥ 13,135.026d@018_0023 namo 'stv ṛṣibhyaḥ paramaṃ pareṣāṃ 13,135.026d@018_0024 deveṣu devaṃ varadaṃ varāṇām 13,135.026d@018_0025 sahasraśīrṣāya namaḥ śivāya 13,135.026d@018_0026 sahasranāmāya janārdanāya 13,135.026d@018_0027 ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī cāparājitaḥ 13,135.026d@018_0028 ṛtaś ca pitṛrūpaś ca tryambakaś ca maheśvaraḥ 13,135.026d@018_0029 vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca havano 'theśvaras tathā 13,135.026d@018_0030 ekādaśaite prathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 13,135.026d@018_0031 śatam etat samākhyātaṃ śatarudre mahātmanām 13,135.026d@018_0032 aṃśo bhagaś ca mitraś ca varuṇaś ca jaleśvaraḥ 13,135.026d@018_0033 tathā dhātāryamā caiva jayanto bhāskaras tathā 13,135.026d@018_0034 tvaṣṭā pūṣā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate 13,135.026d@018_0035 ity ete dvādaśādityāḥ kāśyapeyā iti śrutiḥ 13,135.026d@018_0036 dharo dhruvaś ca somaś ca sāvitro 'thānilo 'nalaḥ 13,135.026d@018_0037 pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0038 nāsatyaś cāpi dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api 13,135.026d@018_0039 mārtaṇḍasyātmajāv etau saṃjñānāsāvinirgatau 13,135.026d@018_0040 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lokānāṃ karmasākṣiṇaḥ 13,135.026d@018_0041 api yajñasya vettāro dattasya sukṛtasya ca 13,135.026d@018_0042 adṛśyāḥ sarvabhūteṣu paśyanti tridaśeśvarāḥ 13,135.026d@018_0043 śubhāśubhāni karmāṇi mṛtyuḥ kālaś ca sarvaśaḥ 13,135.026d@018_0044 viśvedevāḥ pitṛgaṇā mūrtimantas tapodhanāḥ 13,135.026d@018_0045 munayaś caiva siddhāś ca tapomokṣaparāyaṇāḥ 13,135.026d@018_0046 śucismitāḥ kīrtayatāṃ prayacchanti śubhaṃ nṛṇām 13,135.026d@018_0047 prajāpatikṛtān etāṃl lokān divyena tejasā 13,135.026d@018_0048 vasanti sarvalokeṣu prayatāḥ sarvakarmasu 13,135.026d@018_0049 prāṇānām īśvarān etān kīrtayan prayato naraḥ 13,135.026d@018_0050 dharmārthakāmair vipulair yujyate sa hi nityaśaḥ 13,135.026d@018_0051 lokāṃś ca labhate puṇyān viśveśvarakṛtāñ śubhān 13,135.026d@018_0052 ete devās trayastriṃśat sarvabhūtagaṇeśvarāḥ 13,135.026d@018_0053 nandīśvaro mahākāyo grāmaṇīr vṛṣabhadhvajaḥ 13,135.026d@018_0054 īśvarāḥ sarvalokānāṃ gaṇeśvaravināyakāḥ 13,135.026d@018_0055 saumyā raudragaṇāś caiva yogabhūtagaṇās tathā 13,135.026d@018_0056 jyotīṃṣi sarito vyoma suparṇaḥ patageśvaraḥ 13,135.026d@018_0057 pṛthivyāṃ tapasā siddhāḥ sthāvarāś ca carāś ca ha 13,135.026d@018_0058 himavān girayaś caiva catvāraś ca mahārṇavāḥ 13,135.026d@018_0059 bhavasyānucarāḥ sarve haratulyaparākramāḥ 13,135.026d@018_0060 viṣṇur devo 'tha jiṣṇuś ca skandaś cāmbikayā saha 13,135.026d@018_0061 kīrtayan prayataḥ sarvān sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.026d@018_0062 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mānavān ṛṣisattamān 13,135.026d@018_0063 yavakrītaś ca raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 13,135.026d@018_0064 auśijaś caiva kakṣīvān balaś cāṅgirasaḥ sutaḥ 13,135.026d@018_0065 ṛṣir medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā 13,135.026d@018_0066 brahmatejomayāḥ sarve kīrtitā lokabhāvanāḥ 13,135.026d@018_0067 labhante hi śubhaṃ sarve rudrānalavasuprabhāḥ 13,135.026d@018_0068 bhuvi kṛtvā śubhaṃ karma modante divi daivataiḥ 13,135.026d@018_0069 mahendraguravaḥ sapta prācīṃ vai diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0070 prayataḥ kīrtayann etāñ śakraloke mahīyate 13,135.026d@018_0071 unmucuḥ pramucuś caiva svastyātreyaś ca vīryavān 13,135.026d@018_0072 dṛḍhavyaś cordhvabāhuś ca tṛṇasomāṅgirās tathā 13,135.026d@018_0073 mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 13,135.026d@018_0074 dharmarājartvijaḥ sapta dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0075 dṛḍheyuś ca ṛteyuś ca parivyādhaś ca kīrtimān 13,135.026d@018_0076 ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṃnibhāḥ 13,135.026d@018_0077 atreḥ putraś ca dharmātmā ṛṣiḥ sārasvatas tathā 13,135.026d@018_0078 varuṇasyartvijaḥ sapta paścimāṃ diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0079 atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 13,135.026d@018_0080 gautamaś ca bharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 13,135.026d@018_0081 ṛcīkatanayaś cogro jamadagniḥ pratāpavān 13,135.026d@018_0082 dhaneśvarasya guravaḥ saptaite uttarāṃ śritāḥ 13,135.026d@018_0083 apare munayaḥ sapta dikṣu sarvāsu dhiṣṭhitāḥ 13,135.026d@018_0084 kīrtisvastikarā nṝṇāṃ kīrtitā lokabhāvanāḥ 13,135.026d@018_0085 dharmaḥ kāmaś ca kālaś ca vasur vāsukir eva ca 13,135.026d@018_0086 anantaḥ kapilaś caiva saptaite dharaṇīdharāḥ 13,135.026d@018_0087 rāmo vyāsas tathā drauṇir aśvatthāmā ca lomaśaḥ 13,135.026d@018_0088 ity ete munayo divyā ekaikaḥ saptasaptadhā 13,135.026d@018_0089 śāntisvastikarā loke diśāṃ pālāḥ prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0090 yasyāṃ yasyāṃ diśi hy ete tanmukhaḥ śaraṇaṃ vrajet 13,135.026d@018_0091 sraṣṭāraḥ sarvabhūtānāṃ kīrtitā lokapāvanāḥ 13,135.026d@018_0092 saṃvarto merusāvarṇo mārkaṇḍeyaś ca dhārmikaḥ 13,135.026d@018_0093 sāṃkhyayogau nāradaś ca durvāsāś ca mahān ṛṣiḥ 13,135.026d@018_0094 atyantatapaso dāntās triṣu lokeṣu viśrutāḥ 13,135.026d@018_0095 apare rudrasaṃkāśāḥ kīrtitā brahmalaukikāḥ 13,135.026d@018_0096 aputro labhate putraṃ daridro labhate dhanam 13,135.026d@018_0097 tathā dharmārthakāmeṣu siddhiṃ ca labhate naraḥ 13,135.026d@018_0098 pṛthuṃ vainyaṃ nṛpavaraṃ pṛthvī yasyābhavat sutā 13,135.026d@018_0099 prajāpatiṃ sārvabhaumaṃ kīrtayed vasudhādhipam 13,135.026d@018_0100 ādityavaṃśaprabhavaṃ mahendrasamavikramam 13,135.026d@018_0101 purūravasamailaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam 13,135.026d@018_0102 budhasya dayitaṃ putraṃ kīrtayed vasudhādhipam 13,135.026d@018_0103 trilokaviśrutaṃ vīraṃ bharataṃ ca prakīrtayet 13,135.026d@018_0104 gavāmayena yajñena yeneṣṭaṃ vai kṛte yuge 13,135.026d@018_0105 rantidevaṃ mahādevaṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0106 viśvajit tapasopetaṃ lakṣaṇyaṃ kāmalakṣaṇam 13,135.026d@018_0107 tathā śvetaṃ ca rājarṣiṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0108 sthāṇuḥ prasādito yena yasyārthe hy andhako hataḥ 13,135.026d@018_0109 mahādevaprasādena yena gaṅgāvatāritā 13,135.026d@018_0110 bhagīrathaṃ durādharṣaṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0111 sagarasyātmajā yena plāvitās tāritās tathā 13,135.026d@018_0112 hutāśanasamān etān mahārūpān mahaujasaḥ 13,135.026d@018_0113 ugrakopān mahāsattvān kīrtayet kīrtivardhanān 13,135.026d@018_0114 devān ṛṣigaṇāṃś caiva nṛpāṃś ca jagatīśvarān 13,135.026d@018_0115 sāṃkhyaṃ yogaṃ ca paramaṃ havyaṃ kavyaṃ tathaiva ca 13,135.026d@018_0116 kīrtitaṃ paramaṃ brahma sarvaśrutiparāyaṇam 13,135.026d@018_0117 maṅgalyaṃ sarvabhūtānāṃ pavitraṃ bahukīrtitam 13,135.026d@018_0118 vyādhipraśamanaṃ śreṣṭhaṃ pauṣṭikaṃ sarvakarmaṇām 13,135.026d@018_0119 prayataḥ kīrtayec caitān kalyaṃ sāyaṃ ca bhārata 13,135.026d@018_0120 ete vai yānti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca 13,135.026d@018_0121 ete vināyakāḥ śreṣṭhā dakṣāḥ kṣāntā jitendriyāḥ 13,135.026d@018_0122 narāṇām aśubhaṃ sarve vyapohanti prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0123 sākṣibhūtā mahātmānaḥ pāpasya sukṛtasya ca 13,135.026d@018_0124 etān vai kalyam utthāya kīrtayañ śubham aśnute 13,135.026d@018_0125 nāgnicorabhayaṃ tatra na mārgapratirodhanam 13,135.026d@018_0126 etān kīrtayatāṃ nityaṃ duḥsvapno naśyate nṛṇām 13,135.026d@018_0127 mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃś ca gṛhān vrajet 13,135.026d@018_0128 dīkṣākāleṣu sarveṣu yaḥ paṭhen niyato dvijaḥ 13,135.026d@018_0129 nyāyavān ātmanirataḥ kṣānto dānto 'nasūyakaḥ 13,135.026d@018_0130 rogārto vābhiyukto vā paṭhan pāpāt pramucyate 13,135.026d@018_0131 vāstumadhye tu paṭhataḥ kulasvastyayanaṃ bhavet 13,135.026d@018_0132 kṣetramadhye tu paṭhataḥ sarvaṃ sasyaṃ prarohati 13,135.026d@018_0133 gacchataḥ kṣemam adhvānaṃ grāmāntaragataḥ paṭhan 13,135.026d@018_0134 ātmanaś ca sutānāṃ ca dārāṇāṃ ca dhanasya ca 13,135.026d@018_0135 bījānām oṣadhīnāṃ ca rakṣām etāṃ prayojayet 13,135.026d@018_0136 etān saṃgrāmakāle tu paṭhataḥ kṣatriyasya tu 13,135.026d@018_0137 vrajanti ripavo nāśaṃ kṣemaṃ ca vinivartate 13,135.026d@018_0138 etān daive ca pitrye ca paṭhataḥ puruṣasya hi 13,135.026d@018_0139 bhuñjate pitaro havyaṃ kavyaṃ ca tridivaukasaḥ 13,135.026d@018_0140 na vyādhiśvāpadabhayaṃ na dvipān na hi taskarāt 13,135.026d@018_0141 kaśmalaṃ laghutāṃ yāti pāpmanā ca pramucyate 13,135.026d@018_0142 yānapātre ca yāne ca pravāse rājaveśmani 13,135.026d@018_0143 parāṃ siddhim avāpnoti sāvitrīṃ hy uttamāṃ paṭhan 13,135.026d@018_0144 na ca rājabhayaṃ teṣāṃ na piśācān na rākṣasāt 13,135.026d@018_0145 nāgnyambupavanavyālād bhayaṃ tasyopajāyate 13,135.026d@018_0146 caturṇām api varṇānām āśramasya viśeṣataḥ 13,135.026d@018_0147 karoti satataṃ śāntiṃ sāvitrīm uttamāṃ paṭhan 13,135.026d@018_0148 nāgnir dahati kāṣṭhāni sāvitrī yatra paṭhyate 13,135.026d@018_0149 na tatra bālo mriyate na ca tiṣṭhanti pannagāḥ 13,135.026d@018_0150 na teṣāṃ vidyate duḥkhaṃ gacchanti paramāṃ gatim 13,135.026d@018_0151 ye śṛṇvanti mahad brahma sāvitrīguṇakīrtanam 13,135.026d@018_0152 gavāṃ madhye tu paṭhato gāvo 'sya bahuvatsalāḥ 13,135.026d@018_0153 prasthāne vā praveśe vā sarvāvasthāgataḥ paṭhet 13,135.026d@018_0154 japatāṃ juhvatāṃ caiva nityaṃ ca prayatātmanām 13,135.026d@018_0155 ṛṣīṇāṃ paramaṃ japyaṃ guhyam etan narādhipa 13,135.026d@018_0156 yāthātathyena saṃgamya itihāsaṃ purātanam 13,135.026d@018_0157 parāśaramataṃ divyaṃ śakrāya kathitaṃ purā 13,135.026d@018_0158 tad etat te samākhyātaṃ tathyaṃ brahma sanātanam 13,135.026d@018_0159 hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ śrutir eṣā purātanī 13,135.026d@018_0160 somādityānvayāḥ sarve rāghavāḥ kuravas tathā 13,135.026d@018_0161 paṭhanti śucayo nityaṃ sāvitrīṃ prāṇināṃ gatim 13,135.026d@018_0162 abhyāśe nityaṃ devānāṃ saptarṣīṇāṃ dhruvasya ca 13,135.026d@018_0163 mokṣaṇaṃ sarvakṛcchrāṇāṃ mocayaty aśubhāt sadā 13,135.026d@018_0164 vṛddhaiḥ kāśyapagautamaprabhṛtibhir bhṛgvaṅgirotryādibhiḥ 13,135.026d@018_0165 śukrāgastyabṛhaspatiprabhṛtibhir brahmarṣibhiḥ sevitam 13,135.026d@018_0166 bhāradvājamataṃ ṛcīkatanayaiḥ prāptaṃ vasiṣṭhāt punaḥ 13,135.026d@018_0167 sāvitrīm adhigamya śakravasubhiḥ kṛtsnā jitā dānavāḥ 13,135.026d@018_0168 yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti 13,135.026d@018_0169 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 13,135.026d@018_0170 divyāṃ ca bhāratakathāṃ kathayec ca nityaṃ 13,135.026d@018_0171 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva 13,135.026d@018_0172 dharmo vivardhati bhṛgoḥ parikīrtanena 13,135.026d@018_0173 vīryaṃ vivardhati vasiṣṭhanamonatena 13,135.026d@018_0174 saṃgrāmajid bhavati caiva raghuṃ namasyan 13,135.026d@018_0175 syād aśvinau ca parikīrtayato na rogaḥ 13,135.026d@018_0176 eṣā te kathitā rājan sāvitrī brahma śāśvatī 13,135.026d@018_0177 vivakṣur asi yac cānyat tat te vakṣyāmi bhārata 13,135.027a sarvagaḥ sarvavid bhānur viṣvakseno janārdanaḥ 13,135.027c vedo vedavid avyaṅgo vedāṅgo vedavit kaviḥ 13,135.028a lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ 13,135.028c caturātmā caturvyūhaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ 13,135.029a bhrājiṣṇur bhojanaṃ bhoktā sahiṣṇur jagadādijaḥ 13,135.029c anagho vijayo jetā viśvayoniḥ punarvasuḥ 13,135.030a upendro vāmanaḥ prāṃśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ 13,135.030c atīndraḥ saṃgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ 13,135.031a vedyo vaidyaḥ sadāyogī vīrahā mādhavo madhuḥ 13,135.031c atīndriyo mahāmāyo mahotsāho mahābalaḥ 13,135.032a mahābuddhir mahāvīryo mahāśaktir mahādyutiḥ 13,135.032c anirdeśyavapuḥ śrīmān ameyātmā mahādridhṛk 13,135.033a maheṣvāso mahībhartā śrīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ 13,135.033c aniruddhaḥ surānando govindo govidāṃ patiḥ 13,135.034a marīcir damano haṃsaḥ suparṇo bhujagottamaḥ 13,135.034c hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābhaḥ prajāpatiḥ 13,135.035a amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimān sthiraḥ 13,135.035c ajo durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā 13,135.036a gurur gurutamo dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ 13,135.036c nimiṣo 'nimiṣaḥ sragvī vācaspatir udāradhīḥ 13,135.037a agraṇīr grāmaṇīḥ śrīmān nyāyo netā samīraṇaḥ 13,135.037c sahasramūrdhā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt 13,135.038a āvartano nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ 13,135.038c ahaḥ saṃvartako vahnir anilo dharaṇīdharaḥ 13,135.039a suprasādaḥ prasannātmā viśvadhṛg viśvabhug vibhuḥ 13,135.039c satkartā satkṛtaḥ sādhur jahnur nārāyaṇo naraḥ 13,135.040a asaṃkhyeyo 'prameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛc chuciḥ 13,135.040c siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ 13,135.041a vṛṣāhī vṛṣabho viṣṇur vṛṣaparvā vṛṣodaraḥ 13,135.041c vardhano vardhamānaś ca viviktaḥ śrutisāgaraḥ 13,135.042a subhujo durdharo vāgmī mahendro vasudo vasuḥ 13,135.042c naikarūpo bṛhadrūpaḥ śipiviṣṭaḥ prakāśanaḥ 13,135.043a ojas tejo dyutidharaḥ prakāśātmā pratāpanaḥ 13,135.043c ṛddhaḥ spaṣṭākṣaro mantraś candrāṃśur bhāskaradyutiḥ 13,135.044a amṛtāṃśūdbhavo bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ 13,135.044c auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ 13,135.045a bhūtabhavyabhavannāthaḥ pavanaḥ pāvano 'nilaḥ 13,135.045c kāmahā kāmakṛt kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ prabhuḥ 13,135.046a yugādikṛd yugāvarto naikamāyo mahāśanaḥ 13,135.046c adṛśyo vyaktarūpaś ca sahasrajid anantajit 13,135.047a iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣo vṛṣaḥ 13,135.047c krodhahā krodhakṛt kartā viśvabāhur mahīdharaḥ 13,135.048a acyutaḥ prathitaḥ prāṇaḥ prāṇado vāsavānujaḥ 13,135.048c apāṃ nidhir adhiṣṭhānam apramattaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,135.049a skandaḥ skandadharo dhuryo varado vāyuvāhanaḥ 13,135.049c vāsudevo bṛhadbhānur ādidevaḥ puraṃdaraḥ 13,135.050a aśokas tāraṇas tāraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ 13,135.050c anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ 13,135.051a padmanābho 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛt 13,135.051c maharddhir ṛddho vṛddhātmā mahākṣo garuḍadhvajaḥ 13,135.052a atulaḥ śarabho bhīmaḥ samayajño havir hariḥ 13,135.052c sarvalakṣaṇalakṣaṇyo lakṣmīvān samitiṃjayaḥ 13,135.053a vikṣaro rohito mārgo hetur dāmodaraḥ sahaḥ 13,135.053c mahīdharo mahābhāgo vegavān amitāśanaḥ 13,135.054a udbhavaḥ kṣobhaṇo devaḥ śrīgarbhaḥ parameśvaraḥ 13,135.054c karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahano guhaḥ 13,135.055a vyavasāyo vyavasthānaḥ saṃsthānaḥ sthānado dhruvaḥ 13,135.055c pararddhiḥ paramaḥ spaṣṭas tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ 13,135.056a rāmo virāmo virato mārgo neyo nayo 'nayaḥ 13,135.056c vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmavid uttamaḥ 13,135.057a vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ 13,135.057c hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ 13,135.058a ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ 13,135.058c ugraḥ saṃvatsaro dakṣo viśrāmo viśvadakṣiṇaḥ 13,135.059a vistāraḥ sthāvaraḥ sthāṇuḥ pramāṇaṃ bījam avyayam 13,135.059c artho 'nartho mahākośo mahābhogo mahādhanaḥ 13,135.060a anirviṇṇaḥ sthaviṣṭho bhūr dharmayūpo mahāmakhaḥ 13,135.060c nakṣatranemir nakṣatrī kṣamaḥ kṣāmaḥ samīhanaḥ 13,135.061a yajña ijyo mahejyaś ca kratuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ 13,135.061c sarvadarśī vimuktātmā sarvajño jñānam uttamam 13,135.062a suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughoṣaḥ sukhadaḥ suhṛt 13,135.062c manoharo jitakrodho vīrabāhur vidāraṇaḥ 13,135.063a svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt 13,135.063c vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ 13,135.064a dharmagub dharmakṛd dharmī sad asat kṣaram akṣaram 13,135.064c avijñātā sahasrāṃśur vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ 13,135.065a gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃho bhūtamaheśvaraḥ 13,135.065c ādidevo mahādevo deveśo devabhṛd guruḥ 13,135.066a uttaro gopatir goptā jñānagamyaḥ purātanaḥ 13,135.066c śarīrabhūtabhṛd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ 13,135.067a somapo 'mṛtapaḥ somaḥ purujit purusattamaḥ 13,135.067c vinayo jayaḥ satyasaṃdho dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ 13,135.068a jīvo vinayitā sākṣī mukundo 'mitavikramaḥ 13,135.068c ambhonidhir anantātmā mahodadhiśayo 'ntakaḥ 13,135.069a ajo mahārhaḥ svābhāvyo jitāmitraḥ pramodanaḥ 13,135.069c ānando nandano nandaḥ satyadharmā trivikramaḥ 13,135.070a maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajño medinīpatiḥ 13,135.070c tripadas tridaśādhyakṣo mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛt 13,135.071a mahāvarāho govindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī 13,135.071c guhyo gabhīro gahano guptaś cakragadādharaḥ 13,135.072a vedhāḥ svāṅgo 'jitaḥ kṛṣṇo dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇo 'cyutaḥ 13,135.072c varuṇo vāruṇo vṛkṣaḥ puṣkarākṣo mahāmanāḥ 13,135.073a bhagavān bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ 13,135.073c ādityo jyotir ādityaḥ sahiṣṇur gatisattamaḥ 13,135.074a sudhanvā khaṇḍaparaśur dāruṇo draviṇapradaḥ 13,135.074c divaḥspṛk sarvadṛg vyāso vācaspatir ayonijaḥ 13,135.075a trisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣak 13,135.075c saṃnyāsakṛc chamaḥ śānto niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇam 13,135.076a śubhāṅgaḥ śāntidaḥ sraṣṭā kumudaḥ kuvaleśayaḥ 13,135.076c gohito gopatir goptā vṛṣabhākṣo vṛṣapriyaḥ 13,135.077a anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kṣemakṛc chivaḥ 13,135.077c śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ śrīpatiḥ śrīmatāṃ varaḥ 13,135.078a śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīnidhiḥ śrīvibhāvanaḥ 13,135.078c śrīdharaḥ śrīkaraḥ śreyaḥ śrīmāṃl lokatrayāśrayaḥ 13,135.079a svakṣaḥ svaṅgaḥ śatānando nandir jyotir gaṇeśvaraḥ 13,135.079c vijitātmā vidheyātmā satkīrtiś chinnasaṃśayaḥ 13,135.080a udīrṇaḥ sarvataścakṣur anīśaḥ śāśvataḥ sthiraḥ 13,135.080c bhūśayo bhūṣaṇo bhūtir viśokaḥ śokanāśanaḥ 13,135.081a arciṣmān arcitaḥ kumbho viśuddhātmā viśodhanaḥ 13,135.081c aniruddho 'pratirathaḥ pradyumno 'mitavikramaḥ 13,135.082a kālaneminihā vīraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ 13,135.082c trilokātmā trilokeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ 13,135.083a kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ 13,135.083c anirdeśyavapur viṣṇur vīro 'nanto dhanaṃjayaḥ 13,135.084a brahmaṇyo brahmakṛd brahmā brahma brahmavivardhanaḥ 13,135.084c brahmavid brāhmaṇo brahmī brahmajño brāhmaṇapriyaḥ 13,135.085a mahākramo mahākarmā mahātejā mahoragaḥ 13,135.085c mahākratur mahāyajvā mahāyajño mahāhaviḥ 13,135.086a stavyaḥ stavapriyaḥ stotraṃ stutiḥ stotā raṇapriyaḥ 13,135.086c pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtir anāmayaḥ 13,135.087a manojavas tīrthakaro vasuretā vasupradaḥ 13,135.087c vasuprado vāsudevo vasur vasumanā haviḥ 13,135.088a sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ satparāyaṇaḥ 13,135.088c śūraseno yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ 13,135.089a bhūtāvāso vāsudevo sarvāsunilayo 'nalaḥ 13,135.089c darpahā darpado dṛpto durdharo 'thāparājitaḥ 13,135.090a viśvamūrtir mahāmūrtir dīptamūrtir amūrtimān 13,135.090c anekamūrtir avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ 13,135.091a eko naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yat tat padam anuttamam 13,135.091c lokabandhur lokanātho mādhavo bhaktavatsalaḥ 13,135.092a suvarṇavarṇo hemāṅgo varāṅgaś candanāṅgadī 13,135.092c vīrahā viṣamaḥ śūnyo ghṛtāśīr acalaś calaḥ 13,135.093a amānī mānado mānyo lokasvāmī trilokadhṛk 13,135.093c sumedhā medhajo dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ 13,135.094a tejo vṛṣo dyutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 13,135.094c pragraho nigraho 'vyagro naikaśṛṅgo gadāgrajaḥ 13,135.095a caturmūrtiś caturbāhuś caturvyūhaś caturgatiḥ 13,135.095c caturātmā caturbhāvaś caturvedavid ekapāt 13,135.096a samāvarto nivṛttātmā durjayo duratikramaḥ 13,135.096c durlabho durgamo durgo durāvāso durārihā 13,135.097a śubhāṅgo lokasāraṅgaḥ sutantus tantuvardhanaḥ 13,135.097c indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ 13,135.098a udbhavaḥ sundaraḥ sundo ratnanābhaḥ sulocanaḥ 13,135.098c arko vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavij jayī 13,135.099a suvarṇabindur akṣobhyaḥ sarvavāg īśvareśvaraḥ 13,135.099c mahāhrado mahāgarto mahābhūto mahānidhiḥ 13,135.100a kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavano 'nilaḥ 13,135.100c amṛtāṃśo 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ 13,135.101a sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujic chatrutāpanaḥ 13,135.101c nyagrodhodumbaro 'śvatthaś cāṇūrāndhraniṣūdanaḥ 13,135.102a sahasrārciḥ saptajihvaḥ saptaidhāḥ saptavāhanaḥ 13,135.102c amūrtir anagho 'cintyo bhayakṛd bhayanāśanaḥ 13,135.103a aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo guṇabhṛn nirguṇo mahān 13,135.103c adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṃśo vaṃśavardhanaḥ 13,135.104a bhārabhṛt kathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadaḥ 13,135.104c āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ 13,135.105a dhanurdharo dhanurvedo daṇḍo damayitā damaḥ 13,135.105c aparājitaḥ sarvasaho niyantā niyamo yamaḥ 13,135.106a sattvavān sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 13,135.106c abhiprāyaḥ priyārho 'rhaḥ priyakṛt prītivardhanaḥ 13,135.107a vihāyasagatir jyotiḥ surucir hutabhug vibhuḥ 13,135.107c ravir virocanaḥ sūryaḥ savitā ravilocanaḥ 13,135.108a ananto hutabhug bhoktā sukhado naikado 'grajaḥ 13,135.108c anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lokādhiṣṭhānam adbhutam 13,135.109a sanāt sanātanatamaḥ kapilaḥ kapir avyayaḥ 13,135.109c svastidaḥ svastikṛt svasti svastibhuk svastidakṣiṇaḥ 13,135.110a araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramy ūrjitaśāsanaḥ 13,135.110c śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarīkaraḥ 13,135.111a akrūraḥ peśalo dakṣo dakṣiṇaḥ kṣamiṇāṃ varaḥ 13,135.111c vidvattamo vītabhayaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ 13,135.112a uttāraṇo duṣkṛtihā puṇyo duḥsvapnanāśanaḥ 13,135.112c vīrahā rakṣaṇaḥ santo jīvanaḥ paryavasthitaḥ 13,135.113a anantarūpo 'nantaśrīr jitamanyur bhayāpahaḥ 13,135.113c caturasro gabhīrātmā vidiśo vyādiśo diśaḥ 13,135.114a anādir bhūr bhuvo lakṣmīḥ suvīro rucirāṅgadaḥ 13,135.114c janano janajanmādir bhīmo bhīmaparākramaḥ 13,135.115a ādhāranilayo dhātā puṣpahāsaḥ prajāgaraḥ 13,135.115c ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ paṇaḥ 13,135.116a pramāṇaṃ prāṇanilayaḥ prāṇakṛt prāṇajīvanaḥ 13,135.116c tattvaṃ tattvavid ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ 13,135.117a bhūr bhuvaḥ svas tarus tāraḥ savitā prapitāmahaḥ 13,135.117c yajño yajñapatir yajvā yajñāṅgo yajñavāhanaḥ 13,135.118a yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ 13,135.118c yajñāntakṛd yajñaguhyam annam annāda eva ca 13,135.119a ātmayoniḥ svayaṃjāto vaikhānaḥ sāmagāyanaḥ 13,135.119c devakīnandanaḥ sraṣṭā kṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ 13,135.120a śaṅkhabhṛn nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ 13,135.120c rathāṅgapāṇir akṣobhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ 13,135.121a itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ 13,135.121c nāmnāṃ sahasraṃ divyānām aśeṣeṇa prakīrtitam 13,135.122a ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cāpi parikīrtayet 13,135.122c nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃ cit so 'mutreha ca mānavaḥ 13,135.123a vedāntago brāhmaṇaḥ syāt kṣatriyo vijayī bhavet 13,135.123c vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt 13,135.124a dharmārthī prāpnuyād dharmam arthārthī cārtham āpnuyāt 13,135.124c kāmān avāpnuyāt kāmī prajārthī cāpnuyāt prajāḥ 13,135.125a bhaktimān yaḥ sadotthāya śucis tadgatamānasaḥ 13,135.125c sahasraṃ vāsudevasya nāmnām etat prakīrtayet 13,135.126a yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ jñātiprādhānyam eva ca 13,135.126c acalāṃ śriyam āpnoti śreyaś cāpnoty anuttamam 13,135.127a na bhayaṃ kva cid āpnoti vīryaṃ tejaś ca vindati 13,135.127c bhavaty arogo dyutimān balarūpaguṇānvitaḥ 13,135.128a rogārto mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt 13,135.128c bhayān mucyeta bhītaś ca mucyetāpanna āpadaḥ 13,135.129a durgāṇy atitaraty āśu puruṣaḥ puruṣottamam 13,135.129c stuvan nāmasahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ 13,135.130a vāsudevāśrayo martyo vāsudevaparāyaṇaḥ 13,135.130c sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam 13,135.131a na vāsudevabhaktānām aśubhaṃ vidyate kva cit 13,135.131c janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpy upajāyate 13,135.132a imaṃ stavam adhīyānaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ 13,135.132c yujyetātmasukhakṣāntiśrīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ 13,135.133a na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ 13,135.133c bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame 13,135.134a dyauḥ sacandrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūr mahodadhiḥ 13,135.134c vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ 13,135.135a sasurāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam 13,135.135c jagad vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sacarācaram 13,135.136a indriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ 13,135.136c vāsudevātmakāny āhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca 13,135.137a sarvāgamānām ācāraḥ prathamaṃ parikalpyate 13,135.137c ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhur acyutaḥ 13,135.138a ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ 13,135.138c jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagan nārāyaṇodbhavam 13,135.139a yogo jñānaṃ tathā sāṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca 13,135.139c vedāḥ śāstrāṇi vijñānam etat sarvaṃ janārdanāt 13,135.140a eko viṣṇur mahad bhūtaṃ pṛthag bhūtāny anekaśaḥ 13,135.140c trīṃl lokān vyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhug avyayaḥ 13,135.141a imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇor vyāsena kīrtitam 13,135.141c paṭhed ya icchet puruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca 13,135.141d*0634_01 etat stotraṃ bhagavatā vyāsena parikīrtitam 13,135.141d*0634_02 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi śreyaḥ prāpnoty anuttamam 13,135.142a viśveśvaram ajaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam 13,135.142c bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavam 13,135.142d*0635_00 arjuna uvāca 13,135.142d*0635_01 padmapatraviśālākṣa padmanābha surottama 13,135.142d*0635_02 śrībhagavān uvāca 13,135.142d*0635_02 bhaktānām anuraktānāṃ trātā bhava janārdana 13,135.142d*0635_03 yo māṃ nāmasahasreṇa stotum icchati pāṇḍava 13,135.142d*0635_04 so 'ham ekena ślokena stuta eva na saṃśayaḥ 13,135.142d*0635_05 namo 'stv anantāya sahasramūrtaye 13,135.142d*0635_06 sahasrapādākṣiśirorubāhave 13,135.142d*0635_07 sahasranāmne puruṣāya śāśvate 13,135.142d*0635_08 sahasrakoṭīyugadhāriṇe namaḥ 13,135.142d*0636_00 arjuna uvāca 13,135.142d*0636_01 vāsanād vāsudevasya vāsitaṃ te jagattrayam 13,135.142d*0636_02 sarvabhūtanivāso 'si vāsudeva namo 'stu te 13,135.142d*0637_01 namo 'stu te vyāsa viśālabuddhe 13,135.142d*0637_02 phullāravindāyatapatranetra 13,135.142d*0637_03 yena tvayā bhāratatailapūrṇaḥ 13,135.142d*0637_04 prajvālito jñānamayaḥ pradīpaḥ 13,135.142d*0637_05 eṣa niṣkaṇṭakaḥ panthā yatra saṃpūjyate hariḥ 13,135.142d*0637_06 kupathaṃ taṃ vijānīyād govindarahitāgamam 13,135.142d*0637_06 rudra uvāca 13,135.142d*0637_07 rāma rāmeti rāmeti rame rāme manorame 13,135.142d*0637_08 śrīsahasranāmatattulyaṃ rāmanāma varānane 13,135.142d*0638_01 iti stutvā hṛṣīkeśaṃ pārthas tūṣṇīṃ sthitas tataḥ 13,135.142d*0639_01 namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca 13,135.142d*0639_02 jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ 13,135.142d*0639_03 ākāśāt patitaṃ toyaṃ yathā gacchati sāgaram 13,135.142d*0639_04 sarvadevanamaskāraḥ keśavaṃ prati gacchati 13,135.142d*0639_05 sarvavedeṣu yat puṇyaṃ sarvavedeṣu yat phalam 13,135.142d*0639_06 tat phalaṃ puruṣa āpnoti stutvā devaṃ janārdanam 13,135.142d*0640_01 jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana 13,135.142d*0640_02 namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja 13,136.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,136.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca 13,136.001c kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate 13,136.002 bhīṣma uvāca 13,136.002a brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayed api devatāḥ 13,136.002c brāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate 13,136.003a te pūjyās te namaskāryā vartethās teṣu putravat 13,136.003c te hi lokān imān sarvān dhārayanti manīṣiṇaḥ 13,136.004a brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ 13,136.004c dhanatyāgābhirāmāś ca vāksaṃyamaratāś ca ye 13,136.005a ramaṇīyāś ca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ 13,136.005c praṇetāraś ca lokānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ 13,136.006a tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vāk caiva vipulaṃ balam 13,136.006b*0641_01 mahātmanāṃ jñānavidāṃ tapa eva dhanaṃ param 13,136.006c prabhavaś cāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,136.007a dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtair dharmasetavaḥ 13,136.007c yān upāśritya jīvanti prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ 13,136.008a panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ 13,136.008c pitṛpaitāmahīṃ gurvīm udvahanti dhuraṃ sadā 13,136.009a dhuri ye nāvasīdanti viṣame sadgavā iva 13,136.009c pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ 13,136.010a bhojanād eva ye lokāṃs trāyante mahato bhayāt 13,136.010c dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuś cakṣuṣmatām api 13,136.011a sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,136.011c gatijñāḥ sarvabhūtānām adhyātmagaticintakāḥ 13,136.012a ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraś chinnasaṃśayāḥ 13,136.012c parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim 13,136.013a vimuktā dhutapāpmāno nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ 13,136.013c mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhir mahātmabhiḥ 13,136.014a candane malapaṅke ca bhojane 'bhojane samāḥ 13,136.014c samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca 13,136.015a tiṣṭheyur apy abhuñjānā bahūni divasāny api 13,136.015c śoṣayeyuś ca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ 13,136.016a adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam 13,136.016c lokān anyān sṛjeyuś ca lokapālāṃś ca kopitāḥ 13,136.017a apeyaḥ sāgaro yeṣām abhiśāpān mahātmanām 13,136.017c yeṣāṃ kopāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati 13,136.018a devānām api ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca 13,136.018c pramāṇasya pramāṇaṃ ca kas tān abhibhaved budhaḥ 13,136.019a yeṣāṃ vṛddhaś ca bālaś ca sarvaḥ saṃmānam arhati 13,136.019b*0642_01 teṣāṃ vṛddhāś ca bālāś ca sarve sanmārgadarśinaḥ 13,136.019c tapovidyāviśeṣāt tu mānayanti parasparam 13,136.020a avidvān brāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat 13,136.020c vidvān bhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ 13,136.021a avidvāṃś caiva vidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ mahat 13,136.021c praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat 13,136.022a śmaśāne hy api tejasvī pāvako naiva duṣyati 13,136.022c havir yajñeṣu ca vahan bhūya evābhiśobhate 13,136.023a evaṃ yady apy aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu 13,136.023c sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tat param 13,137.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,137.001a kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa 13,137.001c kaṃ vā karmodayaṃ matvā tān arcasi mahāmate 13,137.002 bhīṣma uvāca 13,137.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,137.002c pavanasya ca saṃvādam arjunasya ca bhārata 13,137.003a sahasrabhujabhṛc chrīmān kārtavīryo 'bhavat prabhuḥ 13,137.003c asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ 13,137.004a sa tu ratnākaravatīṃ sadvīpāṃ sāgarāmbarām 13,137.004c śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ 13,137.005a svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe 13,137.005c kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutam eva ca 13,137.006a ārādhayām āsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim 13,137.006c nyamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa dvijaś ca varais tribhiḥ 13,137.007a sa varaiś chanditas tena nṛpo vacanam abravīt 13,137.007c sahasrabāhur bhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe 'nyathā 13,137.008a mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe 13,137.008c vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata 13,137.008e tāṃ ca dharmeṇa saṃprāpya pālayeyam atandritaḥ 13,137.009a caturthaṃ tu varaṃ yāce tvām ahaṃ dvijasattama 13,137.009c taṃ mamānugrahakṛte dātum arhasy anindita 13,137.009e anuśāsantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tadāśrayam 13,137.010a ity uktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstv iti narādhipam 13,137.010c evaṃ samabhavaṃs tasya varās te dīptatejasaḥ 13,137.011a tataḥ sa ratham āsthāya jvalanārkasamadyutiḥ 13,137.011c abravīd vīryasaṃmohāt ko nv asti sadṛśo mayā 13,137.011e vīryadhairyayaśaḥśaucair vikrameṇaujasāpi vā 13,137.012a tadvākyānte cāntarikṣe vāg uvācāśarīriṇī 13,137.012c na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyād varam 13,137.012e sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ 13,137.013 arjuna uvāca 13,137.013a kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo 'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye 13,137.013c karmaṇā manasā vācā na matto 'sti varo dvijaḥ 13,137.014a pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ 13,137.014c tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣas tv atra dṛśyate 13,137.015a brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam 13,137.015c śritān brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyān bhuvi 13,137.016a kṣatriyeṣv āśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam 13,137.016c kṣatrād vṛttir brāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ 13,137.017a sarvabhūtapradhānāṃs tān bhaikṣavṛttīn ahaṃ sadā 13,137.017c ātmasaṃbhāvitān viprān sthāpayāmy ātmano vaśe 13,137.018a kathitaṃ hy anayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi 13,137.018c vijeṣyāmy avaśān sarvān brāhmaṇāṃś carmavāsasaḥ 13,137.019a na ca māṃ cyāvayed rāṣṭrāt triṣu lokeṣu kaś cana 13,137.019c devo vā mānuṣo vāpi tasmāj jyeṣṭho dvijād aham 13,137.020a adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram 13,137.020c na hi me saṃyuge kaś cit soḍhum utsahate balam 13,137.021a arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūn niśācarī 13,137.021c athainam antarikṣasthas tato vāyur abhāṣata 13,137.022a tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru 13,137.022c eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet 13,137.023a atha vā tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ 13,137.023c nirasiṣyanti vā rāṣṭrād dhatotsāhaṃ mahābalāḥ 13,137.024a taṃ rājā kas tvam ity āha tatas taṃ prāha mārutaḥ 13,137.024c vāyur vai devadūto 'smi hitaṃ tvāṃ prabravīmy aham 13,137.025 arjuna uvāca 13,137.025a aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ 13,137.025c yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi vai dvijam 13,137.026a vāyor vā sadṛśaṃ kiṃ cid brūhi tvaṃ brāhmaṇottamam 13,137.026c apāṃ vai sadṛśaṃ brūhi sūryasya nabhaso 'pi vā 13,138.001 vāyur uvāca 13,138.001a śṛṇu mūḍha guṇān kāṃś cid brāhmaṇānāṃ mahātmanām 13,138.001c ye tvayā kīrtitā rājaṃs tebhyo 'tha brāhmaṇo varaḥ 13,138.002a tyaktvā mahītvaṃ bhūmis tu spardhayāṅganṛpasya ha 13,138.002c nāśaṃ jagāma tāṃ vipro vyaṣṭambhayata kaśyapaḥ 13,138.003a akṣayā brāhmaṇā rājan divi ceha ca nityadā 13,138.003c apibat tejasā hy āpaḥ svayam evāṅgirāḥ purā 13,138.004a sa tāḥ piban kṣīram iva nātṛpyata mahātapāḥ 13,138.004c apūrayan mahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva 13,138.005a tasminn ahaṃ ca kruddhe vai jagat tyaktvā tato gataḥ 13,138.005c vyatiṣṭham agnihotre ca ciram aṅgiraso bhayāt 13,138.006a abhiśaptaś ca bhagavān gautamena puraṃdaraḥ 13,138.006c ahalyāṃ kāmayāno vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ 13,138.007a tathā samudro nṛpate pūrṇo mṛṣṭena vāriṇā 13,138.007c brāhmaṇair abhiśaptaḥ saṃl lavaṇodaḥ kṛto vibho 13,138.008a suvarṇavarṇo nirdhūmaḥ saṃhatordhvaśikhaḥ kaviḥ 13,138.008c kruddhenāṅgirasā śapto guṇair etair vivarjitaḥ 13,138.009a marutaś cūrṇitān paśya ye 'hasanta mahodadhim 13,138.009c suvarṇadhāriṇā nityam avaśaptā dvijātinā 13,138.010a samo na tvaṃ dvijātibhyaḥ śreṣṭhaṃ viddhi narādhipa 13,138.010c garbhasthān brāhmaṇān samyaṅ namasyati kila prabhuḥ 13,138.011a daṇḍakānāṃ mahad rājyaṃ brāhmaṇena vināśitam 13,138.011c tālajaṅghaṃ mahat kṣatram aurveṇaikena nāśitam 13,138.012a tvayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaḥ śrutaṃ tathā 13,138.012c dattātreyaprasādena prāptaṃ paramadurlabham 13,138.013a agniṃ tvaṃ yajase nityaṃ kasmād arjuna brāhmaṇam 13,138.013c sa hi sarvasya lokasya havyavāṭ kiṃ na vetsi tam 13,138.014a atha vā brāhmaṇaśreṣṭham anu bhūtānupālakam 13,138.014c kartāraṃ jīvalokasya kasmāj jānan vimuhyase 13,138.015a tathā prajāpatir brahmā avyaktaḥ prabhavāpyayaḥ 13,138.015c yenedaṃ nikhilaṃ viśvaṃ janitaṃ sthāvaraṃ caram 13,138.016a aṇḍajātaṃ tu brahmāṇaṃ ke cid icchanty apaṇḍitāḥ 13,138.016c aṇḍād bhinnād babhuḥ śailā diśo 'mbhaḥ pṛthivī divam 13,138.017a draṣṭavyaṃ naitad evaṃ hi kathaṃ jyāyastamo hi saḥ 13,138.017c smṛtam ākāśam aṇḍaṃ tu tasmāj jātaḥ pitāmahaḥ 13,138.018a tiṣṭhet katham iti brūhi na kiṃ cid dhi tadā bhavet 13,138.018c ahaṃkāra iti proktaḥ sarvatejogataḥ prabhuḥ 13,138.019a nāsty aṇḍam asti tu brahmā sa rājaṃl lokabhāvanaḥ 13,138.019c ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,139.001 vāyur uvāca 13,139.001a imāṃ bhūmiṃ brāhmaṇebhyo ditsur vai dakṣiṇāṃ purā 13,139.001c aṅgo nāma nṛpo rājaṃs tataś cintāṃ mahī yayau 13,139.002a dhāraṇīṃ sarvabhūtānām ayaṃ prāpya varo nṛpaḥ 13,139.002c katham icchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām 13,139.003a sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam 13,139.003c ayaṃ sarāṣṭro nṛpatir mā bhūd iti tato 'gamat 13,139.004a tatas tāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā 13,139.004c praviveśa mahīṃ sadyo muktvātmānaṃ samāhitaḥ 13,139.005a ruddhā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhisamanvitā 13,139.005c dharmottarā naṣṭabhayā bhūmir āsīt tato nṛpa 13,139.006a evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ 13,139.006c triṃśataṃ kaśyapo rājan bhūmir āsīd atandritaḥ 13,139.007a athāgamya mahārāja namaskṛtya ca kaśyapam 13,139.007c pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ 13,139.008a eṣa rājann īdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo 'bhavat 13,139.008c anyaṃ prabrūhi vāpi tvaṃ kaśyapāt kṣatriyaṃ varam 13,139.009a tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanas tv abravīt punaḥ 13,139.009c śṛṇu rājann utathyasya jātasyāṅgirase kule 13,139.010a bhadrā somasya duhitā rūpeṇa paramā matā 13,139.010c tasyās tulyaṃ patiṃ soma utathyaṃ samapaśyata 13,139.011a sā ca tīvraṃ tapas tepe mahābhāgā yaśasvinī 13,139.011c utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tatkṛte 'varayat tadā 13,139.011d*0643_01 utathyārthe tu cārvaṅgī paraṃ niyamam āsthitā 13,139.012a tata āhūya sotathyaṃ dadāv atra yaśasvinīm 13,139.012c bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivad bhūridakṣiṇa 13,139.013a tāṃ tv akāmayata śrīmān varuṇaḥ pūrvam eva ha 13,139.013c sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām 13,139.014a jaleśvaras tu hṛtvā tām anayat svapuraṃ prati 13,139.014c paramādbhutasaṃkāśaṃ ṣaṭsahasraśatahradam 13,139.015a na hi ramyataraṃ kiṃ cit tasmād anyat purottamam 13,139.015c prāsādair apsarobhiś ca divyaiḥ kāmaiś ca śobhitam 13,139.015e tatra devas tayā sārdhaṃ reme rājañ jaleśvaraḥ 13,139.016a athākhyātam utathyāya tataḥ patnyavamardanam 13,139.017a tac chrutvā nāradāt sarvam utathyo nāradaṃ tadā 13,139.017c provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ 13,139.017e madvākyān muñca me bhāryāṃ kasmād vā hṛtavān asi 13,139.018a lokapālo 'si lokānāṃ na lokasya vilopakaḥ 13,139.018c somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtādya vai 13,139.019a ity ukto vacanāt tasya nāradena jaleśvaraḥ 13,139.019c muñca bhāryām utathyasyety atha taṃ varuṇo 'bravīt 13,139.019c*0644_01 kasmāt tvaṃ hatavān asi 13,139.019c*0644_02 iti śrutvā vacas tasya 13,139.019e mamaiṣā supriyā bhāryā nainām utsraṣṭum utsahe 13,139.020a ity ukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim 13,139.020c utathyam abravīd vākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva 13,139.021a gale gṛhītvā kṣipto 'smi varuṇena mahāmune 13,139.021c na prayacchati te bhāryāṃ yat te kāryaṃ kuruṣva tat 13,139.022a nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvalad aṅgirāḥ 13,139.022c apibat tejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ 13,139.023a pīyamāne ca sarvasmiṃs toye vai salileśvaraḥ 13,139.023c suhṛdbhiḥ kṣipyamāṇo 'pi naivāmuñcata tāṃ tadā 13,139.024a tataḥ kruddho 'bravīd bhūmim utathyo brāhmaṇottamaḥ 13,139.024c darśayasva sthalaṃ bhadre ṣaṭsahasraśatahradam 13,139.025a tatas tad iriṇaṃ jātaṃ samudraś cāpasarpitaḥ 13,139.025c tasmād deśān nadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ 13,139.026a adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati maruṃ prati 13,139.026c apuṇya eṣa bhavatu deśas tyaktas tvayā śubhe 13,139.027a tasmin saṃcūrṇite deśe bhadrām ādāya vāripaḥ 13,139.027c adadāc charaṇaṃ gatvā bhāryām āṅgirasāya vai 13,139.028a pratigṛhya tu tāṃ bhāryām utathyaḥ sumanābhavat 13,139.028c mumoca ca jagad duḥkhād varuṇaṃ caiva haihaya 13,139.029a tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit 13,139.029b*0645_01 aspṛśyo 'pānayogyaś ca kṣipram eva bhaviṣyati 13,139.029c utathyaḥ sumahātejā yat tac chṛṇu narādhipa 13,139.029d*0646_01 muktas tvam āyuḥśeṣeṇa mā bhair gaccha jaleśvara 13,139.029d*0646_02 māvamaṃsthāḥ punar mohān mā tvāṃ ninyur yamakṣayam 13,139.030a mayaiṣā tapasā prāptā krośatas te jalādhipa 13,139.030c ity uktvā tām upādāya svam eva bhavanaṃ yayau 13,139.031a eṣa rājann īdṛśo vai utathyo brāhmaṇarṣabhaḥ 13,139.031c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam utathyāt kṣatriyaṃ varam 13,140.001 bhīṣma uvāca 13,140.001a ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt 13,140.001c śṛṇu rājann agastyasya māhātmyaṃ brāhmaṇasya ha 13,140.002a asurair nirjitā devā nirutsāhāś ca te kṛtāḥ 13,140.002c yajñāś caiṣāṃ hṛtāḥ sarve pitṛbhyaś ca svadhā tathā 13,140.003a karmejyā mānavānāṃ ca dānavair haihayarṣabha 13,140.003c bhraṣṭaiśvaryās tato devāś ceruḥ pṛthvīm iti śrutiḥ 13,140.004a tataḥ kadā cit te rājan dīptam ādityavarcasam 13,140.004c dadṛśus tejasā yuktam agastyaṃ vipulavratam 13,140.005a abhivādya ca taṃ devā dṛṣṭvā ca yaśasā vṛtam 13,140.005c idam ūcur mahātmānaṃ vākyaṃ kāle janādhipa 13,140.006a dānavair yudhi bhagnāḥ sma tathaiśvaryāc ca bhraṃśitāḥ 13,140.006c tad asmān no bhayāt tīvrāt trāhi tvaṃ munipuṃgava 13,140.007a ity uktaḥ sa tadā devair agastyaḥ kupito 'bhavat 13,140.007c prajajvāla ca tejasvī kālāgnir iva saṃkṣaye 13,140.008a tena dīptāṃśujālena nirdagdhā dānavās tadā 13,140.008c antarikṣān mahārāja nyapatanta sahasraśaḥ 13,140.009a dahyamānās tu te daityās tasyāgastyasya tejasā 13,140.009c ubhau lokau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṃ sma dakṣiṇām 13,140.010a balis tu yajate yajñam aśvamedhaṃ mahīṃ gataḥ 13,140.010c ye 'nye svasthā mahīsthāś ca te na dagdhā mahāsurāḥ 13,140.011a tato lokāḥ punaḥ prāptāḥ suraiḥ śāntaṃ ca tad rajaḥ 13,140.011c athainam abruvan devā bhūmiṣṭhān asurāñ jahi 13,140.012a ity ukta āha devān sa na śaknomi mahīgatān 13,140.012c dagdhuṃ tapo hi kṣīyen me dhakṣyāmīti ca pārthiva 13,140.013a evaṃ dagdhā bhagavatā dānavāḥ svena tejasā 13,140.013c agastyena tadā rājaṃs tapasā bhāvitātmanā 13,140.014a īdṛśaś cāpy agastyo hi kathitas te mayānagha 13,140.014c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam agastyāt kṣatriyaṃ varam 13,140.015a ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt 13,140.015c śṛṇu rājan vasiṣṭhasya mukhyaṃ karma yaśasvinaḥ 13,140.015d*0647_01 vaikhānasavidhānena gaṅgātīraṃ samāśritāḥ 13,140.016a ādityāḥ satram āsanta saro vai mānasaṃ prati 13,140.016c vasiṣṭhaṃ manasā gatvā śrutvā tatrāsya gocaram 13,140.017a yajamānāṃs tu tān dṛṣṭvā vyagrān dīkṣānukarśitān 13,140.017c hantum icchanti śailābhāḥ khalino nāma dānavāḥ 13,140.018a adūrāt tu tatas teṣāṃ brahmadattavaraṃ saraḥ 13,140.018c hatā hatā vai te tatra jīvanty āplutya dānavāḥ 13,140.019a te pragṛhya mahāghorān parvatān parighān drumān 13,140.019c vikṣobhayantaḥ salilam utthitāḥ śatayojanam 13,140.020a abhyadravanta devāṃs te sahasrāṇi daśaiva ha 13,140.020c tatas tair arditā devāḥ śaraṇaṃ vāsavaṃ yayuḥ 13,140.021a sa ca tair vyathitaḥ śakro vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayau 13,140.021c tato 'bhayaṃ dadau tebhyo vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 13,140.022a tathā tān duḥkhitāñ jānann ānṛśaṃsyaparo muniḥ 13,140.022c ayatnenādahat sarvān khalinaḥ svena tejasā 13,140.023a kailāsaṃ prasthitāṃ cāpi nadīṃ gaṅgāṃ mahātapāḥ 13,140.023c ānayat tat saro divyaṃ tayā bhinnaṃ ca tat saraḥ 13,140.024a saro bhinnaṃ tayā nadyā sarayūḥ sā tato 'bhavat 13,140.024c hatāś ca khalino yatra sa deśaḥ khalino 'bhavat 13,140.025a evaṃ sendrā vasiṣṭhena rakṣitās tridivaukasaḥ 13,140.025c brahmadattavarāś caiva hatā daityā mahātmanā 13,140.026a etat karma vasiṣṭhasya kathitaṃ te mayānagha 13,140.026c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ vasiṣṭhāt kṣatriyaṃ varam 13,141.001 bhīṣma uvāca 13,141.001a ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,141.001c śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ 13,141.002a ghore tamasy ayudhyanta sahitā devadānavāḥ 13,141.002c avidhyata śarais tatra svarbhānuḥ somabhāskarau 13,141.003a atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ 13,141.003c devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhis tadā 13,141.004a asurair vadhyamānās te kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ 13,141.004c apaśyanta tapasyantam atriṃ vipraṃ mahāvane 13,141.005a athainam abruvan devāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam 13,141.005c asurair iṣubhir viddhau candrādityāv imāv ubhau 13,141.006a vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhis tamasāvṛte 13,141.006c nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāt trāyasva naḥ prabho 13,141.007a kathaṃ rakṣāmi bhavatas te 'bruvaṃś candramā bhava 13,141.007c timiraghnaś ca savitā dasyuhā caiva no bhava 13,141.008a evam uktas tadātris tu tamonud abhavac chaśī 13,141.008c apaśyat saumyabhāvaṃ ca sūryasya pratidarśanam 13,141.009a dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva 13,141.009c prakāśam akarod atris tapasā svena saṃyuge 13,141.010a jagad vitimiraṃ cāpi pradīptam akarot tadā 13,141.010c vyajayac chatrusaṃghāṃś ca devānāṃ svena tejasā 13,141.011a atriṇā dahyamānāṃs tān dṛṣṭvā devā mahāsurān 13,141.011c parākramais te 'pi tadā vyatyaghnann atrirakṣitāḥ 13,141.012a udbhāsitaś ca savitā devās trātā hatāsurāḥ 13,141.012c atriṇā tv atha somatvaṃ kṛtam uttamatejasā 13,141.013a advitīyena muninā japatā carmavāsasā 13,141.013c phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam 13,141.014a tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ 13,141.014c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam atritaḥ kṣatriyaṃ varam 13,141.014d*0648_01 evam atrer mahārāja kathitaṃ karma cādbhutam 13,141.015a ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,141.015c śṛṇu rājan mahat karma cyavanasya mahātmanaḥ 13,141.016a aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam 13,141.016c provāca sahitaṃ devaiḥ somapāv aśvinau kuru 13,141.016d*0649_01 cyavanasya mahārāja śṛṇu māhātmyam uttamam 13,141.016d*0649_02 iṣṭvā yajñaṃ mahābhāga cyavanaḥ sumahātapāḥ 13,141.016d*0649_03 nāsatyau balinau rājaṃś cakre vai somapīthinau 13,141.017 indra uvāca 13,141.017a asmābhir varjitāv etau bhavetāṃ somapau katham 13,141.017c devair na saṃmitāv etau tasmān maivaṃ vadasva naḥ 13,141.018a aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ somaṃ mahāvrata 13,141.018b*0650_01 cyavana uvāca 13,141.018b*0650_01 yad anyad vakṣyase vipra tat kariṣyāma te vacaḥ 13,141.018b*0650_02 pibetām aśvinau somaṃ bhavadbhiḥ sahitāv imau 13,141.018b*0650_03 ubhāv etāv api surau sūryaputrau sureśvara 13,141.018b*0650_04 kriyatāṃ madvaco devā yathā vai samudāhṛtam 13,141.018b*0650_05 indra uvāca 13,141.018b*0650_05 etad vaḥ kurvatāṃ śreyo bhaven naitad akurvatām 13,141.018b*0650_06 aśvibhyāṃ saha somaṃ vai na pāsyāmi dvijottama 13,141.018c pibantv anye yathākāmaṃ nāhaṃ pātum ihotsahe 13,141.019 cyavana uvāca 13,141.019a na cet kariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana 13,141.019c mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe 13,141.020a tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinoḥ 13,141.020c cyavanena tato mantrair abhibhūtāḥ surābhavan 13,141.021a tat tu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ 13,141.021c udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat 13,141.021e tathā vajreṇa bhagavān amarṣākulalocanaḥ 13,141.022a tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanas tapasānvitaḥ 13,141.022c adbhiḥ siktvāstambhayat taṃ savajraṃ sahaparvatam 13,141.023a athendrasya mahāghoraṃ so 'sṛjac chatrum eva ha 13,141.023c madaṃ mantrāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ 13,141.024a tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam 13,141.024c dviyojanaśatās tasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ 13,141.024e hanus tasyābhavad bhūmāv ekaś cāsyāspṛśad divam 13,141.025a jihvāmūle sthitās tasya sarve devāḥ savāsavāḥ 13,141.025c timer āsyam anuprāptā yathā matsyā mahārṇave 13,141.026a te saṃmantrya tato devā madasyāsyagatās tadā 13,141.026c abruvan sahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye 13,141.026e aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāmo vigatajvarāḥ 13,141.027a tataḥ sa praṇataḥ śakraś cakāra cyavanasya tat 13,141.027b*0651_01 tatheti śakras tasyātha praṇāmam akaron nṛpa 13,141.027c cyavanaḥ kṛtavāṃs tau cāpy aśvinau somapīthinau 13,141.028a tataḥ pratyāharat karma madaṃ ca vyabhajan muniḥ 13,141.028c akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān 13,141.029a etair doṣair naro rājan kṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ 13,141.029c tasmād etān naro nityaṃ dūrataḥ parivarjayet 13,141.030a etat te cyavanasyāpi karma rājan prakīrtitam 13,141.030c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ cyavanāt kṣatriyaṃ varam 13,142.001 bhīṣma uvāca 13,142.001a tūṣṇīm āsīd arjunas tu pavanas tv abravīt punaḥ 13,142.001c śṛṇu me brāhmaṇeṣv eva mukhyaṃ karma janādhipa 13,142.002a madasyāsyam anuprāptā yadā sendrā divaukasaḥ 13,142.002c tadeyaṃ cyavaneneha hṛtā teṣāṃ vasuṃdharā 13,142.003a ubhau lokau hṛtau matvā te devā duḥkhitābhavan 13,142.003c śokārtāś ca mahātmānaṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 13,142.004 devā ūcuḥ 13,142.004a madāsyavyatiṣiktānām asmākaṃ lokapūjita 13,142.004c cyavanena hṛtā bhūmiḥ kapaiś cāpi divaṃ prabho 13,142.005 brahmovāca 13,142.005a gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viprān āśu sendrā divaukasaḥ 13,142.005c prasādya tān ubhau lokāv avāpsyatha yathā purā 13,142.006a te yayuḥ śaraṇaṃ viprāṃs ta ūcuḥ kāñ jayāmahe 13,142.006c ity uktās te dvijān prāhur jayateha kapān iti 13,142.006e bhūgatān hi vijetāro vayam ity eva pārthiva 13,142.007a tataḥ karma samārabdhaṃ brāhmaṇaiḥ kapanāśanam 13,142.007c tac chrutvā preṣito dūto brāhmaṇebhyo dhanī kapaiḥ 13,142.008a sa ca tān brāhmaṇān āha dhanī kapavaco yathā 13,142.008c bhavadbhiḥ sadṛśāḥ sarve kapāḥ kim iha vartate 13,142.009a sarve vedavidaḥ prājñāḥ sarve ca kratuyājinaḥ 13,142.009c sarve satyavratāś caiva sarve tulyā maharṣibhiḥ 13,142.010a śrīś caiva ramate teṣu dhārayanti śriyaṃ ca te 13,142.010c vṛthā dārān na gacchanti vṛthāmāṃsaṃ na bhuñjate 13,142.011a dīptam agniṃ juhvati ca gurūṇāṃ vacane sthitāḥ 13,142.011c sarve ca niyatātmāno bālānāṃ saṃvibhāginaḥ 13,142.012a upetya śakaṭair yānti na sevanti rajasvalām 13,142.012b*0652_01 sugatiṃ caiva gacchanti tathaiva śubhakarmiṇaḥ 13,142.012c abhuktavatsu nāśnanti divā caiva na śerate 13,142.012c*0653_01 garbhiṇīvatsakādiṣu 13,142.012c*0653_02 pūrvāhṇeṣu na dīvyanti 13,142.013a etaiś cānyaiś ca bahubhir guṇair yuktān kathaṃ kapān 13,142.013c vijeṣyatha nivartadhvaṃ nivṛttānāṃ śubhaṃ hi vaḥ 13,142.014 brāhmaṇā ūcuḥ 13,142.014a kapān vayaṃ vijeṣyāmo ye devās te vayaṃ smṛtāḥ 13,142.014c tasmād vadhyāḥ kapāsmākaṃ dhanin yāhi yathāgatam 13,142.015a dhanī gatvā kapān āha na vo viprāḥ priyaṃkarāḥ 13,142.015c gṛhītvāstrāṇy atho viprān kapāḥ sarve samādravan 13,142.016a samudagradhvajān dṛṣṭvā kapān sarve dvijātayaḥ 13,142.016c vyasṛjañ jvalitān agnīn kapānāṃ prāṇanāśanān 13,142.017a brahmasṛṣṭā havyabhujaḥ kapān bhuktvā sanātanāḥ 13,142.017c nabhasīva yathābhrāṇi vyarājanta narādhipa 13,142.017d*0654_01 hatvā vai dānavān devāḥ sarve saṃbhūya saṃyuge 13,142.017d*0654_02 te nābhyajānan hi tadā brāhmaṇair nihatān kapān 13,142.017d*0654_03 athāgamya mahātejā nārado 'kathayad vibho 13,142.017d*0654_04 yathā hatā mahābhāgais tejasā brāhmaṇaiḥ kapāḥ 13,142.017d*0654_05 nāradasya vacaḥ śrutvā prītāḥ sarve divaukasaḥ 13,142.017e praśaśaṃsur dvijāṃś caiva brahmāṇaṃ ca yaśasvinam 13,142.018a teṣāṃ tejas tathā vīryaṃ devānāṃ vavṛdhe tataḥ 13,142.018c avāpnuvaṃś cāmaratvaṃ triṣu lokeṣu pūjitam 13,142.019a ity uktavacanaṃ vāyum arjunaḥ pratyabhāṣata 13,142.019c pratipūjya mahābāho yat tac chṛṇu narādhipa 13,142.020a jīvāmy ahaṃ brāhmaṇārthe sarvathā satataṃ prabho 13,142.020c brahmaṇe brāhmaṇebhyaś ca praṇamāmi ca nityaśaḥ 13,142.021a dattātreyaprasādāc ca mayā prāptam idaṃ yaśaḥ 13,142.021c loke ca paramā kīrtir dharmaś ca carito mahān 13,142.022a aho brāhmaṇakarmāṇi yathā māruta tattvataḥ 13,142.022c tvayā proktāni kārtsnyena śrutāni prayatena ha 13,142.023 vāyur uvāca 13,142.023a brāhmaṇān kṣatradharmeṇa pālayasvendriyāṇi ca 13,142.023c bhṛgubhyas te bhayaṃ ghoraṃ tat tu kālād bhaviṣyati 13,143.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,143.001a brāhmaṇān arcase rājan satataṃ saṃśitavratān 13,143.001c kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tān arcasi narādhipa 13,143.002a kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata 13,143.002c tān arcasi mahābāho sarvam etad vadasva me 13,143.003 bhīṣma uvāca 13,143.003a eṣa te keśavaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ 13,143.003c vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭir mahāvrataḥ 13,143.004a balaṃ śrotre vāṅ manaś cakṣuṣī ca; jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya 13,143.004c dehanyāso nāticirān mato me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti 13,143.005a uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca 13,143.005c paurāṇaṃ ye daṇḍam upāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇād upaśikṣasva pārtha 13,143.006a ahaṃ hy enaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yo 'yaṃ hi yac cāsya balaṃ purāṇam 13,143.006c ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu 13,143.007a kṛṣṇaḥ pṛthvīm asṛjat khaṃ divaṃ ca; varāho 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ 13,143.007a*0655_01 kṛṣṇasya dehān medinī saṃbabhūva 13,143.007a*0656_01 kṛtsnam etat sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca 13,143.007b*0657_01 sa parvatān vyasṛjad vai diśaś ca 13,143.007c asya cādho 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaś catasraḥ pradiśaś catasraḥ 13,143.007e sṛṣṭis tathaiveyam anuprasūtā; sa nirmame viśvam idaṃ purāṇam 13,143.008a asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ 13,143.008c yenācchinnaṃ tat tamaḥ pārtha ghoraṃ; yat tat tiṣṭhaty arṇavaṃ tarjayānam 13,143.009a kṛte yuge dharma āsīt samagras; tretākāle jñānam anuprapannaḥ 13,143.009c balaṃ tv āsīd dvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāv adharmaḥ kṣitim ājagāma 13,143.010a sa pūrvadevo nijaghāna daityān; sa pūrvadevaś ca babhūva samrāṭ 13,143.010c sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataś cāpi goptā 13,143.011a yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu 13,143.011c dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃś ca lokān aparāṃś ca yāti 13,143.012a tyājyāṃs tyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha 13,143.012c kṛtaṃ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam 13,143.013a sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛd viśvasṛg viśvajic ca 13,143.013b*0658_01 śatakratuṃ jitya sa viśvakarmā 13,143.013b*0658_02 sa viśvasṛk pārtha sa viśvarūpaḥ 13,143.013b*0658_03 sa viśvabhug viśvadhṛg viśvajic ca 13,143.013c sa śūlabhṛc choṇitabhṛt karālas; taṃ karmabhir viditaṃ vai stuvanti 13,143.014a taṃ gandharvā apsarasaś ca nityam; upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni 13,143.014c taṃ rākṣasāś ca parisaṃvahante; rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ 13,143.015a tam adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti; rathaṃtare sāmagāś ca stuvanti 13,143.015c taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti; tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti 13,143.016a sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo; mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa 13,143.016c sa caiva gām uddadhārāgryakarmā; vikṣobhya daityān uragān dānavāṃś ca 13,143.016d*0659_01 taṃ ghoṣārthe gīrbhir indrāḥ stuvanti 13,143.016d*0659_02 sa cāpīśo bhārataikaḥ paśūnām 13,143.017a tasya bhakṣān vividhān vedayanti; tam evājau vāhanaṃ vedayanti 13,143.017c tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya 13,143.018a sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatrotpannam ṛṣim āhur vasiṣṭham 13,143.018c sa mātariśvā vibhur aśvavājī; sa raśmimān savitā cādidevaḥ 13,143.019a tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntair vijitānīha trīṇi 13,143.019c sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tam evāhur yajñavidāṃ vitānam 13,143.020a sa eva kālaṃ vibhajann udeti; tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve 13,143.020c tasyaivordhvaṃ tiryag adhaś caranti; gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ 13,143.021a taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti; tasyādityo bhām upayujya bhāti 13,143.021c sa māsi māsy adhvarakṛd vidhatte; tam adhvare vedavidaḥ paṭhanti 13,143.022a sa ekayuk cakram idaṃ trinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā 13,143.022c mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇo lokān dhārayate tathaikaḥ 13,143.022c*0660_01 hiraṇmayaḥ saptagūḍhaḥ sasaṃvic 13,143.022c*0660_02 caturbāhuḥ padmagaḥ padmanābhaḥ 13,143.022e aśnann anaśnaṃś ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi 13,143.023a sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ 13,143.023c sa rākṣasān uragāṃś cāvajitya; sarvatragaḥ sarvam agnau juhoti 13,143.024a sa evāśvaḥ śvetam aśvaṃ prayacchat; sa evāśvān atha sarvāṃś cakāra 13,143.024c trivandhuras tasya rathas tricakras; trivṛcchirāś caturasraś ca tasya 13,143.025a sa vihāyo vyadadhāt pañcanābhiḥ; sa nirmame gāṃ divam antarikṣam 13,143.025c evaṃ ramyān asṛjat parvatāṃś ca; hṛṣīkeśo 'mitadīptāgnitejāḥ 13,143.026a sa laṅghayan vai sarito jighāṃsan; sa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa 13,143.026c sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; viprair eko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ 13,143.026d*0661_01 tam ṛksahasraiḥ puruṣaṃ purāṇaṃ 13,143.026d*0661_02 suparṇam ādau cayanaiḥ stuvanti 13,143.027a durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājan vāsayituṃ mahaujāḥ 13,143.027c tam evāhur ṛṣim ekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛd vidadhāty ātmabhāvān 13,143.028a vedāṃś ca yo vedayate 'dhidevo; vidhīṃś ca yaś cāśrayate purāṇān 13,143.028c kāme vede laukike yat phalaṃ ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi 13,143.029a jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapālās trayaś ca 13,143.029c trayo 'gnayo vyāhṛtayaś ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva 13,143.030a saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so 'rdhamāsaḥ; so 'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ 13,143.030c mātrā muhūrtāś ca lavāḥ kṣaṇāś ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi 13,143.031a candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśāny atha paurṇamāsyaḥ 13,143.031c nakṣatrayogā ṛtavaś ca pārtha; viṣvaksenāt sarvam etat prasūtam 13,143.032a rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍ gaṇāś ca 13,143.032c prajāpatir devamātāditiś ca; sarve kṛṣṇād ṛṣayaś caiva sapta 13,143.033a vāyur bhūtvā vikṣipate ca viśvam; agnir bhūtvā dahate viśvarūpaḥ 13,143.033c āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān 13,143.034a vedyaṃ ca yad vedayate ca vedān; vidhiś ca yaś cāśrayate vidheyān 13,143.034c dharme ca vede ca bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi 13,143.034d*0662_01 vaśe sthitaṃ tasya samastayoneḥ 13,143.035a jyotirbhūtaḥ paramo 'sau purastāt; prakāśayan prabhayā viśvarūpaḥ 13,143.035c apaḥ sṛṣṭvā hy ātmabhūr ātmayoniḥ; purākarot sarvam evātha viśvam 13,143.036a ṛtūn utpātān vividhāny adbhutāni; meghān vidyut sarvam airāvataṃ ca 13,143.036b*0663_01 ṛtūn māsān vividhaṃ kāryajātaṃ 13,143.036b*0663_02 vidyutsaṃghair āpatantaś ca meghāḥ 13,143.036c sarvaṃ kṛṣṇāt sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātād viṣṇum enaṃ pratīhi 13,143.037a viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti 13,143.037c tataḥ pradyumnam aniruddhaṃ caturtham; ājñāpayaty ātmayonir mahātmā 13,143.038a sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ; saṃcodayan viśvam idaṃ sisṛkṣuḥ 13,143.038c tataś cakārāvanimārutau ca; khaṃ jyotir āpaś ca tathaiva pārtha 13,143.039a sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivam etac; caturvidhaṃ lokam imaṃ ca kṛtvā 13,143.039b*0664_01 sṛṣṭvā viśvaṃ viśvayonir mahātmā 13,143.039b*0664_02 tatrātiṣṭhad viśvarūpo hi yogāt 13,143.039c tato bhūmiṃ vyadadhāt pañcabījāṃ; dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri 13,143.039e tena viśvaṃ kṛtam etad dhi rājan; sa jīvayaty ātmanaivātmayoniḥ 13,143.040a tato devān asurān mānuṣāṃś ca; lokān ṛṣīṃś cātha pitṝn prajāś ca 13,143.040c samāsena vividhān prāṇilokān; sarvān sadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ 13,143.041a śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi 13,143.041c yad vartate yac ca bhaviṣyatīha; sarvam etat keśavaṃ tvaṃ pratīhi 13,143.042a mṛtyuś caiva prāṇinām antakāle; sākṣāt kṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ 13,143.042c bhūtaṃ ca yac ceha na vidma kiṃ cid; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi 13,143.043a yat praśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yac ca śubhāśubham 13,143.043c tat sarvaṃ keśavo 'cintyo viparītam ato bhavet 13,143.044a etādṛśaḥ keśavo 'yaṃ svayaṃbhūr; nārāyaṇaḥ paramaś cāvyayaś ca 13,143.044c madhyaṃ cāsya jagatas tasthuṣaś ca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaś cāpyayaś ca 13,143.044d*0665_01 tādṛśaḥ keśavo devo bhūyo nārāyaṇaḥ paraḥ 13,143.044d*0665_02 ādir antaś ca madhyaṃ ca deśataḥ kālato hariḥ 13,143.044d*0665_03 jagatāṃ tasthuṣāṃ caiva bhūtānāṃ prabhavāpyayaḥ 13,144.000*0666_00 vaiśaṃpāyanaḥ 13,144.000*0666_01 pitāmahavacaḥ śrutvā rājaṃs te prapitāmahaḥ 13,144.000*0666_02 praṇamya puṇḍarīkākṣam idaṃ vacanam abravīt 13,144.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,144.001a brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana 13,144.001c vettā tvam asya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ 13,144.002 vāsudeva uvāca 13,144.002a śṛṇuṣvāvahito rājan dvijānāṃ bharatarṣabha 13,144.002c yathātattvena vadato guṇān me kurusattama 13,144.002d*0667_01 dvāravatyāṃ samāsīnaṃ purā māṃ kurunandana 13,144.003a pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ 13,144.003c kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣv asti pūjāyāṃ madhusūdana 13,144.003e īśvarasya satas tasya iha caiva paratra ca 13,144.004a sadā dvijātīn saṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada 13,144.004c etad brūhi pitaḥ sarvaṃ sumahān saṃśayo 'tra me 13,144.005a ity uktavacanas tena pradyumnena tadā tv aham 13,144.005c pratyabruvaṃ mahārāja yat tac chṛṇu samāhitaḥ 13,144.006a vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me 13,144.006b*0668_01 trivarge cāpavarge ca yaśaḥśrīrogaśāntiṣu 13,144.006b*0668_02 devatāpitṛpūjāsu saṃtoṣyā eva no dvijāḥ 13,144.006c ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 13,144.007a asmiṃl loke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃś ca putraka 13,144.007c brāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃ na me 'trāsti vicāraṇā 13,144.008a brāhmaṇapramukhaṃ vīryam āyuḥ kīrtir yaśo balam 13,144.008c lokā lokeśvarāś caiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ 13,144.009a tat kathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro 'smīti putraka 13,144.009c mā te manyur mahābāho bhavatv atra dvijān prati 13,144.010a brāhmaṇo hi mahad bhūtam asmiṃl loke paratra ca 13,144.010c bhasma kuryur jagad idaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ 13,144.011a anyān api sṛjeyuś ca lokāṃl lokeśvarāṃs tathā 13,144.011c kathaṃ teṣu na varteya samyag jñānāt sutejasaḥ 13,144.012a avasan madgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ 13,144.012c cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśrunakhādimān 13,144.012e dīrghebhyaś ca manuṣyebhyaḥ pramāṇād adhiko bhuvi 13,144.013a sa sma saṃcarate lokān ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,144.013c imā gāthā gāyamānaś catvareṣu sabhāsu ca 13,144.014a durvāsasaṃ vāsayet ko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe 13,144.014b*0669_01 roṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sūkṣme 'py apakṛte kṛte 13,144.014c paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyāt pratiśrayam 13,144.014e yo māṃ kaś cid vāsayeta na sa māṃ kopayed iha 13,144.015a taṃ sma nādriyate kaś cit tato 'haṃ tam avāsayam 13,144.016a sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnām annam ekadā 13,144.016c ekadā smālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punar gṛhān 13,144.017a akasmāc ca prahasati tathākasmāt praroditi 13,144.017c na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyām abhavat tadā 13,144.018a so 'smadāvasathaṃ gatvā śayyāś cāstaraṇāni ca 13,144.018c kanyāś cālaṃkṛtā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam 13,144.018d*0670_01 adahat sa mahātejās tataś cābhyapatat svayam 13,144.019a atha mām abravīd bhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ 13,144.019c kṛṣṇa pāyasam icchāmi bhoktum ity eva satvaraḥ 13,144.020a sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ 13,144.020c sarvāṇy evānnapānāni bhakṣyāś coccāvacās tathā 13,144.020e bhavantu satkṛtānīti pūrvam eva pracoditaḥ 13,144.021a tato 'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam 13,144.021c tad bhuktvaiva tu sa kṣipraṃ tato vacanam abravīt 13,144.021e kṣipram aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha 13,144.022a avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavān asmi tat tathā 13,144.022c tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraś caivābhyamṛkṣayam 13,144.023a sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanām 13,144.023c tām api smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat 13,144.024a muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇam ayojayat 13,144.024c tam āruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhān mama 13,144.025a agnivarṇo jvalan dhīmān sa dvijo rathadhuryavat 13,144.025c pratodenātudad bālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ 13,144.026a na ca me stokam apy āsīd duḥkham īrṣyākṛtaṃ tadā 13,144.026c tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ 13,144.027a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ 13,144.027c tatrājalpan mithaḥ ke cit samābhāṣya parasparam 13,144.028a brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 13,144.028c ko hy enaṃ ratham āsthāya jīved anyaḥ pumān iha 13,144.029a āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatas tīkṣṇataraṃ viṣam 13,144.029c brahmāśīviṣadagdhasya nāsti kaś cic cikitsakaḥ 13,144.030a tasmin vrajati durdharṣe prāskhalad rukmiṇī pathi 13,144.030c tāṃ nāmarṣayata śrīmāṃs tatas tūrṇam acodayat 13,144.031a tataḥ paramasaṃkruddho rathāt praskandya sa dvijaḥ 13,144.031c padātir utpathenaiva prādhāvad dakṣiṇāmukhaḥ 13,144.032a tam utpathena dhāvantam anvadhāvaṃ dvijottamam 13,144.032c tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavann iti 13,144.033a tato vilokya tejasvī brāhmaṇo mām uvāca ha 13,144.033c jitaḥ krodhas tvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja 13,144.034a na te 'parādham iha vai dṛṣṭavān asmi suvrata 13,144.034c prīto 'smi tava govinda vṛṇu kāmān yathepsitān 13,144.034e prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭir yathāvidhā 13,144.035a yāvad eva manuṣyāṇām anne bhāvo bhaviṣyati 13,144.035c yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati 13,144.036a yāvac ca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtir bhaviṣyati 13,144.036c triṣu lokeṣu tāvac ca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase 13,144.036e supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana 13,144.037a yat te bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yac ca kiṃ cid vināśitam 13,144.037c sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ vā janārdana 13,144.038a yāvad etat praliptaṃ te gātreṣu madhusūdana 13,144.038c ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvadicchā tavācyuta 13,144.039a na tu pādatale lipte kasmāt te putrakādya vai 13,144.039c naitan me priyam ity eva sa māṃ prīto 'bravīt tadā 13,144.039e ity ukto 'haṃ śarīraṃ svam apaśyaṃ śrīsamāyutam 13,144.040a rukmiṇīṃ cābravīt prītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ 13,144.040c kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane 13,144.041a na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini 13,144.041c sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇam ārādhayiṣyasi 13,144.042a ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ vadhūnāṃ keśavasya ha 13,144.042c variṣṭhā sahalokyā ca keśavasya bhaviṣyasi 13,144.043a tava mātaram ity uktvā tato māṃ punar abravīt 13,144.043c prasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivaj jvalan 13,144.044a eṣaiva te buddhir astu brāhmaṇān prati keśava 13,144.044c ity uktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata 13,144.045a tasminn antarhite cāham upāṃśuvratam ādiśam 13,144.045c yat kiṃ cid brāhmaṇo brūyāt sarvaṃ kuryām iti prabho 13,144.046a etad vratam ahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka 13,144.046c tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛham eva ca 13,144.047a praviṣṭamātraś ca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tan navam 13,144.047c yad bhinnaṃ yac ca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka 13,144.048a tato 'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham 13,144.048c apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya dvijaṃ tadā 13,144.049a ity ahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha 13,144.049c māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvam ākhyātavāṃs tadā 13,144.050a tathā tvam api kaunteya brāhmaṇān satataṃ prabho 13,144.050c pūjayasva mahābhāgān vāgbhir dānaiś ca nityadā 13,144.051a evaṃ vyuṣṭim ahaṃ prāpto brāhmaṇānāṃ prasādajām 13,144.051c yac ca mām āha bhīṣmo 'yaṃ tat satyaṃ bharatarṣabha 13,145.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,145.001a durvāsasaḥ prasādāt te yat tadā madhusūdana 13,145.001c avāptam iha vijñānaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,145.002a mahābhāgyaṃ ca yat tasya nāmāni ca mahātmanaḥ 13,145.002c tattvato jñātum icchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara 13,145.003 vāsudeva uvāca 13,145.003a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine 13,145.003c yad avāptaṃ mahārāja śreyo yac cārjitaṃ yaśaḥ 13,145.004a prayataḥ prātar utthāya yad adhīye viśāṃ pate 13,145.004c prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 13,145.004d*0671_01 śivaḥ sarvagato rudraḥ sraṣṭā yas taṃ śṛṇuṣva me 13,145.005a prajāpatis tat sasṛje tapaso 'nte mahātapāḥ 13,145.005c śaṃkaras tv asṛjat tāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 13,145.006a nāsti kiṃ cit paraṃ bhūtaṃ mahādevād viśāṃ pate 13,145.006c iha triṣv api lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ 13,145.007a na caivotsahate sthātuṃ kaś cid agre mahātmanaḥ 13,145.007c na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate 13,145.008a gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ 13,145.008c visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca 13,145.009a ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamam 13,145.009c śrutvā vidīryed dhṛdayaṃ devānām api saṃyuge 13,145.010a yāṃś ca ghoreṇa rūpeṇa paśyet kruddhaḥ pinākadhṛk 13,145.010b*0672_01 tatkṣaṇād eva kuryāt sa bhasma vahniśikhā yathā 13,145.010c na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ 13,145.010e kupite sukham edhante tasminn api guhāgatāḥ 13,145.011a prajāpateś ca dakṣasya yajato vitate kratau 13,145.011c vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayas tu bhavas tadā 13,145.011e dhanuṣā bāṇam utsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca 13,145.012a te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ 13,145.012c vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare 13,145.013a tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ 13,145.013c babhūvur avaśāḥ pārtha viṣeduś ca surāsurāḥ 13,145.014a āpaś cukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā 13,145.014c vyadravan girayaś cāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ 13,145.015a andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire 13,145.015c pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāś ca saha sūryeṇa bhārata 13,145.016a bhṛśaṃ bhītās tataḥ śāntiṃ cakruḥ svastyayanāni ca 13,145.016c ṛṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca hitaiṣiṇaḥ 13,145.017a tataḥ so 'bhyadravad devān kruddho raudraparākramaḥ 13,145.017c bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat 13,145.018a pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ 13,145.018c puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat 13,145.019a tataḥ praṇemur devās te vepamānāḥ sma śaṃkaram 13,145.019c punaś ca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram 13,145.020a rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ 13,145.020c tataḥ prasādayām āsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ 13,145.021a jepuś ca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ 13,145.021c saṃstūyamānas tridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ 13,145.022a rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tv akalpayan 13,145.022c bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṃ ca prapedire 13,145.023a tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito 'bhavat 13,145.023c yad yac cāpi hataṃ tatra tat tathaiva pradīyate 13,145.024*0673_00 yudhiṣṭhiraḥ 13,145.024*0673_01 tripurāṇi mahābāho jitavān sa maheśvaraḥ 13,145.024*0673_02 vāsudevaḥ 13,145.024*0673_02 ācakṣva me yathātattvaṃ sarvajña madhusūdana 13,145.024*0673_03 śṛṇu me gadatas tāta yathā dagdhaṃ puratrayam 13,145.024a asurāṇāṃ purāṇy āsaṃs trīṇi vīryavatāṃ divi 13,145.024c āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇam aparaṃ tathā 13,145.025a nāśakat tāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhair api 13,145.025c atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ 13,145.026a tata ūcur mahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ 13,145.026c rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu 13,145.026d*0674_01 rudraṃ taṃ raudrakarmāṇi sarvāstrakuśalaṃ prabhum 13,145.026e jahi daityān saha purair lokāṃs trāyasva mānada 13,145.027a sa tathoktas tathety uktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamam 13,145.027c śalyam agniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam 13,145.027e vedān kṛtvā dhanuḥ sarvāñ jyāṃ ca sāvitrim uttamām 13,145.028a devān rathavaraṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ 13,145.028c triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ 13,145.029a śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā 13,145.029c te 'surāḥ sapurās tatra dagdhā rudreṇa bhārata 13,145.029d*0675_01 hatāni petuḥ sahasā vipule sāgarāmbhasi 13,145.030a taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ 13,145.030c umā jijñāsamānā vai ko 'yam ity abravīt tadā 13,145.031a asūyataś ca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ 13,145.031c savajraṃ stambhayām āsa taṃ bāhuṃ parighopamam 13,145.032a na saṃbubudhire cainaṃ devās taṃ bhuvaneśvaram 13,145.032c saprajāpatayaḥ sarve tasmin mumuhur īśvare 13,145.033a tato dhyātvātha bhagavān brahmā tam amitaujasam 13,145.033c ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tam umāpatim 13,145.034a tataḥ prasādayām āsur umāṃ rudraṃ ca te surāḥ 13,145.034c babhūva sa tadā bāhur balahantur yathā purā 13,145.035a sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān 13,145.035c dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālam upāvasat 13,145.036a viprakārān prayuṅkte sma subahūn mama veśmani 13,145.036c tān udāratayā cāham akṣamaṃ tasya duḥsaham 13,145.036d*0676_01 sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ so 'gniḥ śarvaḥ sa sarvajit 13,145.037a sa devendraś ca vāyuś ca so 'śvinau sa ca vidyutaḥ 13,145.037c sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ 13,145.038a sa kālaḥ so 'ntako mṛtyuḥ sa tamo rātryahāni ca 13,145.038c māsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraś ca saḥ 13,145.039a sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit 13,145.039c nakṣatrāṇi diśaś caiva pradiśo 'tha grahās tathā 13,145.039e viśvamūrtir ameyātmā bhagavān amitadyutiḥ 13,145.040a ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva ca 13,145.040c śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā 13,145.041a īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ataḥ 13,145.041c na hi śakyā guṇā vaktum api varṣaśatair api 13,146.001 vāsudeva uvāca 13,146.001a yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ 13,146.001c rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me 13,146.002a vadanty agniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram 13,146.002c ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā 13,146.003a dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ 13,146.003c ghorām anyāṃ śivām anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ 13,146.004a ugrā ghorā tanūr yāsya so 'gnir vidyut sa bhāskaraḥ 13,146.004c śivā saumyā ca yā tasya dharmas tv āpo 'tha candramāḥ 13,146.005a ātmano 'rdhaṃ tu tasyāgnir ucyate bharatarṣabha 13,146.005c brahmacaryaṃ caraty eṣa śivā yāsya tanus tathā 13,146.006a yāsya ghoratamā mūrtir jagat saṃharate tayā 13,146.006c īśvaratvān mahattvāc ca maheśvara iti smṛtaḥ 13,146.007a yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān 13,146.007c māṃsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate 13,146.008a devānāṃ sumahān yac ca yac cāsya viṣayo mahān 13,146.008c yac ca viśvaṃ mahat pāti mahādevas tataḥ smṛtaḥ 13,146.009a samedhayati yan nityaṃ sarvārthān sarvakarmabhiḥ 13,146.009c śivam icchan manuṣyāṇāṃ tasmād eṣa śivaḥ smṛtaḥ 13,146.010a dahaty ūrdhvaṃ sthito yac ca prāṇotpattiḥ sthitiś ca yat 13,146.010c sthiraliṅgaś ca yan nityaṃ tasmāt sthāṇur iti smṛtaḥ 13,146.011a yad asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavat tathā 13,146.011c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpas tataḥ smṛtaḥ 13,146.012a dhūmraṃ rūpaṃ ca yat tasya dhūrjaṭīty ata ucyate 13,146.012c viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smṛtaḥ 13,146.013a sahasrākṣo 'yutākṣo vā sarvatokṣimayo 'pi vā 13,146.013c cakṣuṣaḥ prabhavas tejo nāsty anto 'thāsya cakṣuṣām 13,146.014a sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ 13,146.014c teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smṛtaḥ 13,146.015a nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam 13,146.015c mahayanty asya lokāś ca maheśvara iti smṛtaḥ 13,146.015d*0677_01 arcayanti ca ye lokāḥ priyās tasya mahātmanaḥ 13,146.015d*0678_01 bhaktānugrahaṇārthāya gūḍhaliṅgas tataḥ smṛtaḥ 13,146.016a vigrahaṃ pūjayed yo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ 13,146.016c liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyam aśnute 13,146.017a ṛṣayaś cāpi devāś ca gandharvāpsarasas tathā 13,146.017c liṅgam evārcayanti sma yat tad ūrdhvaṃ samāsthitam 13,146.018a pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ 13,146.018c sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ 13,146.018c*0679_01 prahṛṣṭaś caiva śaṃkaraḥ 13,146.018c*0679_02 sukhaṃ vittaṃ paraṃ loke 13,146.019a eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ 13,146.019c yajante taṃ janās tatra vīrasthānaniṣeviṇam 13,146.020a viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇinām iha 13,146.020c sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo 'pānaḥ śarīriṇām 13,146.021a tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca 13,146.021c loke yāny asya pūjyante viprās tāni vidur budhāḥ 13,146.022a nāmadheyāni vedeṣu bahūny asya yathārthataḥ 13,146.022c nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā 13,146.023a vede cāsya vidur viprāḥ śatarudrīyam uttamam 13,146.023c vyāsād anantaraṃ yac cāpy upasthānaṃ mahātmanaḥ 13,146.024a pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpy ucyate mahat 13,146.024c jyeṣṭhabhūtaṃ vadanty enaṃ brāhmaṇā ṛṣayo 'pare 13,146.025a prathamo hy eṣa devānāṃ mukhād agnir ajāyata 13,146.025c grahair bahuvidhaiḥ prāṇān saṃruddhān utsṛjaty api 13,146.026a sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān 13,146.026c āyur ārogyam aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃś ca puṣkalān 13,146.027a sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ 13,146.027c śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate 13,146.028a sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe 13,146.028c aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate 13,146.029a maheśvaraś ca lokānāṃ mahatām īśvaraś ca saḥ 13,146.029c bahubhir vividhai rūpair viśvaṃ vyāptam idaṃ jagat 13,146.029e tasya devasya yad vaktraṃ samudre vaḍavāmukham 13,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,147.001a ity uktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane 13,147.001c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,147.002a nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,147.002c pratyakṣam āgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet 13,147.003 bhīṣma uvāca 13,147.003a nāsty atra saṃśayaḥ kaś cid iti me vartate matiḥ 13,147.003c śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyak tvam anupṛcchasi 13,147.004a saṃśayaḥ sugamo rājan nirṇayas tv atra durgamaḥ 13,147.004c dṛṣṭaṃ śrutam anantaṃ hi yatra saṃśayadarśanam 13,147.005a pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥ 13,147.005c nāstīty evaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayam eva ca 13,147.005e tad ayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ 13,147.006a atha cen manyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaved iti 13,147.006c śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca 13,147.006e prāṇayātrām anekāṃ ca kalpayānena bhārata 13,147.007a tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hy etat tu kāraṇam 13,147.007c hetūnām antam āsādya vipulaṃ jñānam uttamam 13,147.007d*0680_01 hetunāmantrite vāpi dharmaśāstreṇa cottamam 13,147.007e jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate 13,147.008a tattvenāgamanaṃ rājan hetvantagamanaṃ tathā 13,147.008c agrāhyam anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam 13,147.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,147.009a pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāś cāgamapūrvakāḥ 13,147.009c śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tan me pitāmaha 13,147.010 bhīṣma uvāca 13,147.010a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 13,147.010c saṃsthā yatnair api kṛtā kālena paribhidyate 13,147.011a adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ 13,147.011c tatas tair bhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira 13,147.012a avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ 13,147.012c dharmavidveṣiṇo mandā ity uktas teṣu saṃśayaḥ 13,147.013a atṛpyantas tu sādhūnāṃ ya evāgamabuddhayaḥ 13,147.013c param ity eva saṃtuṣṭās tān upāssva ca pṛccha ca 13,147.014a kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau 13,147.014c dharma ity eva saṃbuddhās tān upāssva ca pṛccha ca 13,147.015a na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ 13,147.015b*0681_01 mūlācāras tu sādhūnāṃ yajñasvādhyāyavṛttataḥ 13,147.015c ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaś caiva trayaṃ punaḥ 13,147.015d*0682_01 ye dharmam abhyasūyante te dharmaṃ paryupāsate 13,147.016 yudhiṣṭhira uvāca 13,147.016a punar eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate 13,147.016c apāre mārgamāṇasya paraṃ tīram apaśyataḥ 13,147.017a vedāḥ pratyakṣam ācāraḥ pramāṇaṃ tat trayaṃ yadi 13,147.017c pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaś caikas trayaṃ katham 13,147.018 bhīṣma uvāca 13,147.018a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 13,147.018c yady evaṃ manyase rājaṃs tridhā dharmavicāraṇā 13,147.019a eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam 13,147.019c pṛthaktve caiva me buddhis trayāṇām api vai tathā 13,147.020a ukto mārgas trayāṇāṃ ca tat tathaiva samācara 13,147.020c jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt 13,147.021a sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūd atra saṃśayaḥ 13,147.021c andho jaḍa ivāśaṅko yad bravīmi tad ācara 13,147.022a ahiṃsā satyam akrodho dānam etac catuṣṭayam 13,147.022c ajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ 13,147.023a brāhmaṇeṣu ca vṛttir yā pitṛpaitāmahocitā 13,147.023c tām anvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ 13,147.024a pramāṇam apramāṇaṃ vai yaḥ kuryād abudho naraḥ 13,147.024c na sa pramāṇatām arho vivādajanano hi saḥ 13,147.025a brāhmaṇān eva sevasva satkṛtya bahumanya ca 13,147.025c eteṣv eva tv ime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān 13,148.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,148.001a ye ca dharmam asūyanti ye cainaṃ paryupāsate 13,148.001c bravītu bhagavān etat kva te gacchanti tādṛśāḥ 13,148.002 bhīṣma uvāca 13,148.002a rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ 13,148.002c narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ 13,148.003a ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate 13,148.003c satyārjavaparāḥ santas te vai svargabhujo narāḥ 13,148.004a dharma eva ratis teṣām ācāryopāsanād bhavet 13,148.004c devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate 13,148.005a manuṣyā yadi vā devāḥ śarīram upatāpya vai 13,148.005c dharmiṇaḥ sukham edhante lobhadveṣavivarjitāḥ 13,148.006a prathamaṃ brahmaṇaḥ putraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,148.006c dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvam ivāśayaḥ 13,148.007 yudhiṣṭhira uvāca 13,148.007a asatāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate 13,148.007c bravītu me bhavān etat santo 'santaś ca kīdṛśāḥ 13,148.008 bhīṣma uvāca 13,148.008a durācārāś ca durdharṣā durmukhāś cāpy asādhavaḥ 13,148.008c sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam 13,148.008c*0683_01 satyārjavaparāyaṇāḥ 13,148.008c*0683_02 eteṣāṃ dharmaśīlānāṃ 13,148.009a rājamārge gavāṃ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ 13,148.009c nopasevanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ 13,148.010a pañcānām aśanaṃ dattvā śeṣam aśnanti sādhavaḥ 13,148.010c na jalpanti ca bhuñjānā na nidrānty ārdrapāṇayaḥ 13,148.011a citrabhānum anaḍvāhaṃ devaṃ goṣṭhaṃ catuṣpatham 13,148.011c brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti pradakṣiṇam 13,148.012a vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca 13,148.012c brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te 13,148.013a atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca 13,148.013b*0684_01 sāmānyaṃ bhojanaṃ kuryāt svayaṃ nāgryāśanaṃ vrajet 13,148.013b*0684_02 na satyārjavadharmasya tulyam anyac ca vidyate 13,148.013b*0684_03 bahulā nāma gaus tena gatim agryāṃ gatā kila 13,148.013b*0684_04 muniśāpād dvijaḥ kaś cid vyāghratāṃ samupāgataḥ 13,148.013b*0684_05 bahulāṃ bhakṣaṇarucim āsvādya śapathena tu 13,148.013b*0684_06 vimucya pītavatsāṃ tāṃ dṛṣṭvā smṛtvā purātanam 13,148.013b*0684_07 jagāma lokān amalān sā svarāṣṭraṃ tathā punaḥ 13,148.013b*0684_08 tasmāt satyārjavarato rājā rāṣṭraṃ samānavam 13,148.013b*0684_09 tārayitvā sukhaṃ svargaṃ gantāsi bharatarṣabha 13,148.013c tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syāt svāgatapradaḥ 13,148.014a sāyaṃ prātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam 13,148.014c nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsavidhir hi saḥ 13,148.015a homakāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate 13,148.015c ṛtukāle tathā nārī ṛtum eva pratīkṣate 13,148.015e na cānyāṃ gacchate yas tu brahmacaryaṃ hi tat smṛtam 13,148.016a amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ity etat trayam ekataḥ 13,148.016c tasmād gobrāhmaṇaṃ nityam arcayeta yathāvidhi 13,148.017a yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsam upabhuñjan na duṣyati 13,148.017c pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tat samam 13,148.018a svadeśe paradeśe vāpy atithiṃ nopavāsayet 13,148.018c karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet 13,148.019a gurubhya āsanaṃ deyam abhivādyābhipūjya ca 13,148.019c gurūn abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā 13,148.020a vṛddhān nātivadej jātu na ca saṃpreṣayed api 13,148.020c nāsīnaḥ syāt sthiteṣv evam āyur asya na riṣyate 13,148.021a na nagnām īkṣate nārīṃ na vidvān puruṣān api 13,148.021c maithunaṃ satataṃ guptam āhāraṃ ca samācaret 13,148.022a tīrthānāṃ guravas tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci 13,148.022c darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 13,148.023a sāyaṃ prātaś ca vṛddhānāṃ śṛṇuyāt puṣkalā giraḥ 13,148.023c śrutam āpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā 13,148.023d*0685_01 dānāgāre gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau 13,148.024a svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet 13,148.024c yacched vāṅmanasī nityam indriyāṇāṃ ca vibhramam 13,148.025a saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ 13,148.025c aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānām abhipūjanam 13,148.026a śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānām abhinandanam 13,148.026c vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣaḥ pratinandanam 13,148.027a na jātu tvam iti brūyād āpanno 'pi mahattaram 13,148.027c tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate 13,148.027e avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret 13,148.028a pāpam ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇām 13,148.028c jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane 13,148.029a jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karma cchādayante hy asādhavaḥ 13,148.029c na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ 13,148.029e pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpam evābhijāyate 13,148.030a yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dehabhede pratīkṣate 13,148.030c dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmam evābhivardhayet 13,148.031a yathā lavaṇam ambhobhir āplutaṃ pravilīyate 13,148.031c prāyaścittahataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati 13,148.032a tasmāt pāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate 13,148.032c kṛtvā tu sādhuṣv ākhyeyaṃ te tat praśamayanty uta 13,148.033a āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle nopabhujyate 13,148.033c anye caitat prapadyante viyoge tasya dehinaḥ 13,148.033d*0686_01 tad dharmasādhanaṃ nityaṃ saṃkalpād dhanam ārjayet 13,148.034a mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,148.034c tasmāt sarvāṇi bhūtāni dharmam eva samāsate 13,148.035a eka eva cared dharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet 13,148.035c dharmavāṇijakā hy ete ye dharmam upabhuñjate 13,148.036a arced devān adambhena sevetāmāyayā gurūn 13,148.036c nidhiṃ nidadhyāt pāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditam 13,148.036d@019_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,148.036d@019_0001 mānasānīha tīrthāni praśaṃsanti maharṣayaḥ 13,148.036d@019_0002 bhīṣmaḥ 13,148.036d@019_0002 tāni me kuruśārdūla yathāvad vaktum arhasi 13,148.036d@019_0003 śṛṇu tīrthāni gadato mānasānīha mānada 13,148.036d@019_0004 yeṣu samyaṅ naraḥ snātvā prayāti paramāṃ gatim 13,148.036d@019_0005 satyaṃ tīrthaṃ kṣamā tīrthaṃ satyam indriyanigrahaḥ 13,148.036d@019_0006 sarvabhūtadayā tīrthaṃ tīrtham ārjavam eva ca 13,148.036d@019_0007 dānaṃ tīrthaṃ damas tīrthaṃ saṃtoṣas tīrtham uttamam 13,148.036d@019_0008 brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ ca priyavāditā 13,148.036d@019_0009 jñānaṃ tīrthaṃ tapas tīrthaṃ dhṛtis tīrtham udāhṛtam 13,148.036d@019_0010 tīrthānām api yat tīrthaṃ viśuddhir manasaḥ parā 13,148.036d@019_0011 nodakaklinnagātro hi snāta ity abhidhīyate 13,148.036d@019_0012 sa snāto yo damasnātaḥ suviśuddhamanomalaḥ 13,148.036d@019_0013 yo lubdhaḥ piśunaḥ krūro dāmbhiko viṣayātmakaḥ 13,148.036d@019_0014 sarvatīrtheṣv api snātaḥ pāpo malina eva saḥ 13,148.036d@019_0015 na ca gacchanti te svargam aviśuddhamanomalāḥ 13,148.036d@019_0016 viṣayeṣv api saṃrāgo mānaso mala ucyate 13,148.036d@019_0017 teṣv eva ca virāgo 'sya nirmalatvam udāhṛtam 13,148.036d@019_0018 cittam antargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānair na śudhyati 13,148.036d@019_0019 śataśo 'pi jale dhautaṃ surābhāṇḍam ivāśuci 13,148.036d@019_0020 nigṛhītendriyagrāmo yatraiva nivasen naraḥ 13,148.036d@019_0021 tatra tasya kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkaraṃ gayā 13,148.036d@019_0022 jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe 13,148.036d@019_0023 yudhiṣṭhiraḥ 13,148.036d@019_0023 yaḥ snāto mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim 13,148.036d@019_0024 pāpasya kim adhiṣṭhānaṃ kā prasūtiś ca bhārata 13,148.036d@019_0025 bhīṣmaḥ 13,148.036d@019_0025 kiṃ cāsya kāraṇaṃ proktaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,148.036d@019_0026 lobhaḥ pratiṣṭhā pāpasya prasūtir lobha eva ca 13,148.036d@019_0027 atra te saṃśayo mā bhūl lobhaḥ pāpasya kāraṇam 13,148.036d@019_0028 lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhād drohaḥ pravartate 13,148.036d@019_0029 lobhān mohaś ca māyā ca mānān mātsaryam eva ca 13,148.036d@019_0030 nārthaiḥ pūrayituṃ śakyo lobho bahuvidhair api 13,148.036d@019_0031 nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivārṇavaḥ 13,148.036d@019_0032 sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anirdayaḥ 13,148.036d@019_0033 sarvabhūteṣv ajihmaś ca lobhād bhavati bhārata 13,148.036d@019_0034 sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ 13,148.036d@019_0035 chettāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastāḥ pratyānty adhaḥ 13,148.036d@019_0036 lobhakṣaye kṣayaṃ yānti sarvapāpāni dehinām 13,148.036d@019_0037 lobhavṛddhau ca vardhante nṛpate nātra saṃśayaḥ 13,148.036d@019_0038 tasmāt sarvaprayatnena tyaja lobhaṃ yudhiṣṭhira 13,148.036d@019_0039 yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatim ātmanaḥ 13,149.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,149.001a nābhāgadheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavān api 13,149.001c bhāgadheyānvitas tv arthān kṛśo bālaś ca vindati 13,149.001d*0687_01 tat kathaṃ labhate kena tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,149.002a nālābhakāle labhate prayatne 'pi kṛte sati 13,149.002c lābhakāle 'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam 13,149.002e kṛtayatnāphalāś caiva dṛśyante śataśo narāḥ 13,149.002f*0688_01 sadā prayatnaṃ kṛtvaiva dṛśyate hy adhano naraḥ 13,149.002f*0689_01 ayatnenaidhamānāś ca dṛśyante bahavo janāḥ 13,149.003a yadi yatno bhaven martyaḥ sa sarvaṃ phalam āpnuyāt 13,149.003c nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama 13,149.004a yadā prayatnaṃ kṛtavān dṛśyate hy aphalo naraḥ 13,149.004c mārgan nayaśatair arthān amārgaṃś cāparaḥ sukhī 13,149.005a akāryam asakṛt kṛtvā dṛśyante hy adhanā narāḥ 13,149.005c dhanayuktās tv adharmasthā dṛśyante cāpare janāḥ 13,149.006a adhītya nītiṃ yasmāc ca nītiyukto na dṛśyate 13,149.006c anabhijñaś ca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā 13,149.006e vidyāyukto hy avidyaś ca dhanavān durgatas tathā 13,149.007a yadi vidyām upāśritya naraḥ sukham avāpnuyāt 13,149.007c na vidvān vidyayā hīnaṃ vṛttyartham upasaṃśrayet 13,149.008a yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam 13,149.008c dṛṣṭārtho vidyayāpy evam avidyāṃ prajahen naraḥ 13,149.009a nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatair api 13,149.009c tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati 13,149.010 bhīṣma uvāca 13,149.010a īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam 13,149.010c ugraṃ tapaḥ samārohen na hy anuptaṃ prarohati 13,149.011a dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā 13,149.011c ahiṃsayā ca dīrghāyur iti prāhur manīṣiṇaḥ 13,149.012a tasmād dadyān na yāceta pūjayed dhārmikān api 13,149.012c svābhāṣī priyakṛc chuddhaḥ sarvasattvāvihiṃsakaḥ 13,149.013a yadā pramāṇaprabhavaḥ svabhāvaś ca sukhāsukhe 13,149.013c maśakīṭapipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira 13,150.001 bhīṣma uvāca 13,150.001a kāryate yac ca kriyate sac cāsac ca kṛtaṃ tataḥ 13,150.001c tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset 13,150.002a kāla evātra kālena nigrahānugrahau dadat 13,150.002c buddhim āviśya bhūtānāṃ dharmārtheṣu pravartate 13,150.003a yadā tv asya bhaved buddhir dharmyā cārthapradarśinī 13,150.003c tadāśvasīta dharmātmādṛḍhabuddhir na viśvaset 13,150.004a etāvan mātram etad dhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam 13,150.004c kālayukto 'py ubhayavic cheṣam arthaṃ samācaret 13,150.005a yathā hy upasthitaiśvaryāḥ pūjayante narā narān 13,150.005c evam evātmanātmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ 13,150.005d*0690_01 bhāvaśuddhis tu tapasā devatānāṃ ca pūjayā 13,150.005d*0690_02 sanātanena śuddhyā ca śrutadānajapair api 13,150.006a na hy adharmatayā dharmaṃ dadyāt kālaḥ kathaṃ cana 13,150.006c tasmād viśuddham ātmānaṃ jānīyād dharmacāriṇam 13,150.007a spraṣṭum apy asamartho hi jvalantam iva pāvakam 13,150.007c adharmaḥ satato dharmaṃ kālena parirakṣitam 13,150.008a kāryāv etau hi kālena dharmo hi vijayāvahaḥ 13,150.008c trayāṇām api lokānām ālokakaraṇo bhavet 13,150.009a tatra kaś cin nayet prājño gṛhītvaiva kare naram 13,150.009c uhyamānaḥ sa dharmeṇa dharme bahubhayacchale 13,150.009c*0691_01 prāpnuyāt param acyutam 13,150.009c*0691_02 viśvāsa eva kartavyo 13,150.009d@020_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,150.009d@020_0001 pitāmaha mahābāho sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,150.009d@020_0002 satyārjavaguṇopetaṃ saumyaṃ dharmaṃ vadasva me 13,150.009d@020_0003 bhavataḥ śrotum icchāmi satyavākyam anuttamam 13,150.009d@020_0004 yat prāg bahulayā proktaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,150.009d@020_0004 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0005 saumya dharmaṃ pravakṣyāmi satyārjavasamanvitam 13,150.009d@020_0006 kāmarūpasya vyāghrasya dhenvā saṃvādam uttamam 13,150.009d@020_0007 māthure viṣaye ramye dhanadhānyasamanvite 13,150.009d@020_0008 nānājanapadākīrṇe yajñavāṭavibhūṣite 13,150.009d@020_0009 tatra sā nagarī ramyā yamunātīram āśritā 13,150.009d@020_0010 ardhacandrapratīkāśā vidvajjanavibhūṣitā 13,150.009d@020_0011 indrayaṣṭidhvajākīrṇā gopībhir upaśobhitā 13,150.009d@020_0012 bahudvijasamākīrṇā nānāpaṇyopaśobhitā 13,150.009d@020_0013 supramāṇā suramyā ca svātinakṣatranirmitā 13,150.009d@020_0014 prākārāṭṭapratolībhir durjayā parikhādibhiḥ 13,150.009d@020_0015 āmrātakakapitthaiś ca rājavṛkṣaiś ca śobhitā 13,150.009d@020_0016 devatāyatanair divyaiḥ kadalīkhaṇḍamaṇḍitā 13,150.009d@020_0017 haṃsamālāpratīkāśair dīpyate dhavalair gṛhaiḥ 13,150.009d@020_0018 panasair bakulais tālaiḥ priyālair nāgakesaraiḥ 13,150.009d@020_0019 karavīraiḥ karṇikāraiḥ pāṭalāśokacampakaiḥ 13,150.009d@020_0020 mallikākundajātībhiḥ kubjāhlādakuraṇṭakaiḥ 13,150.009d@020_0021 suvarṇaśvetayūthībhiḥ kiṃkirātotpalādibhiḥ 13,150.009d@020_0022 puṃnāgavṛkṣabakulair udyānair upaśobhitā 13,150.009d@020_0023 saṃpūrṇā dhanadhānyaiś ca godhanair upaśobhitā 13,150.009d@020_0024 vedādhyayanaghoṣaiś ca pavitrīkṛtamaṅgalā 13,150.009d@020_0025 vedīśṛṅgāṭakai ramyais trikacatvaraśobhitā 13,150.009d@020_0026 rāvaṇasyeva ratnāḍhyā laṅkā caiva mahāpurī 13,150.009d@020_0027 indraseno nṛpas tatra rājadharmasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0028 dharme cābhirato nityaṃ devatātithipūjakaḥ 13,150.009d@020_0029 kṣatradharme rataḥ śrīmān prajāpatisamaḥ kṣitau 13,150.009d@020_0030 tena sā nagarī ramyā rājasiṃhena pālitā 13,150.009d@020_0031 nityotsavapramuditā śaṅkhavāditranāditā 13,150.009d@020_0032 susaṃgītavidagdhaiś ca prekṣaṇīyaiḥ samākulā 13,150.009d@020_0033 antarāpaṇavīthībhiḥ suvibhaktaiś catuṣpathaiḥ 13,150.009d@020_0034 dīrghikākūpavāpībhis taḍāgair upaśobhitā 13,150.009d@020_0035 sabhāprapāsamākīrṇā vivāhamakhasaṃkulā 13,150.009d@020_0036 purī candravatī nāma dṛṣṭā te yadi vā śrutā 13,150.009d@020_0037 tasyāṃ puryāṃ purā vṛttaṃ tattvaṃ śṛṇu yudhiṣṭhira 13,150.009d@020_0038 kasya cid dvijamukhyasya kalyāṇī dhenur uttamā 13,150.009d@020_0039 hṛṣṭapuṣṭā susaṃtuṣṭā bahulā nāma viśrutā 13,150.009d@020_0040 godhanasya ca sā mukhyā haṃsavarṇā ghaṭasravā 13,150.009d@020_0041 dīrghaghoṇā vibhaktāṅgī śreṣṭhalomatanutvacā 13,150.009d@020_0042 vistīrṇajaghanā divyā pīnaśroṇipayodharā 13,150.009d@020_0043 sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvāvayavasundarī 13,150.009d@020_0044 nīlakaṇṭhā śubhagrīvā ghaṇṭālī madhurasvarā 13,150.009d@020_0045 sā ca yūthasya sarvasya cacārāgre sunirbhayā 13,150.009d@020_0046 grāmadhānyaṃ carec channaṃ gatvaikaiva yathāsukham 13,150.009d@020_0047 sāndraṃ supuṣpitaṃ surabhi acchinnaṃ carate tṛṇam 13,150.009d@020_0048 rohito nāma tatrānyaḥ parvato yamunātaṭe 13,150.009d@020_0049 anekakandaradarīnirjharair upaśobhitaḥ 13,150.009d@020_0050 tasya pūrvottare bhāge ghore tṛṇasamākule 13,150.009d@020_0051 saṃkaṭe viṣame durge bhairave lomaharṣaṇe 13,150.009d@020_0052 mṛgasiṃhasamākīrṇe bahuśvāpadasevite 13,150.009d@020_0053 vallīvṛkṣādigahane śivāśataninādite 13,150.009d@020_0054 durge 'smin vasate raudraḥ kāmarūpī bhayaṃkaraḥ 13,150.009d@020_0055 dvīpī śoṇitamāṃsāśī mahādaṃṣṭro mahābalaḥ 13,150.009d@020_0056 mahāparvatasaṃkāśo meghagarjitanisvanaḥ 13,150.009d@020_0057 mahāguhādarīvaktras tīkṣṇadaṃṣṭro nakhāyudhaḥ 13,150.009d@020_0058 nandī nāma sa dharmātmā sa ca gopahite rataḥ 13,150.009d@020_0059 acchinnāgrais tṛṇair dīrghair godhanaṃ parirakṣati 13,150.009d@020_0060 tasya yūthaparibhraṣṭā bahulā tṛṇatṛṣṇayā 13,150.009d@020_0061 carantī vyāghrapurataḥ sā dhenuḥ samupasthitā 13,150.009d@020_0062 abhidravaṃś ca tāṃ vyāghras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 13,150.009d@020_0063 tvam adya vihito bhakṣaḥ svayaṃ prāptāsi me vanam 13,150.009d@020_0064 vyāghrasya vacanaṃ śrutvā niṣṭhuraṃ lomaharṣaṇam 13,150.009d@020_0065 sutaṃ rūpānvitaṃ bālaṃ candrarūpasamaprabham 13,150.009d@020_0066 vatsaṃ smarati sā dhenuḥ snehārtā gadgadasvarā 13,150.009d@020_0067 dahyantī putraśokena bahulā putravatsalā 13,150.009d@020_0068 rudantī karuṇaṃ sā tu nirāśā putradarśane 13,150.009d@020_0069 dṛṣṭvā tu bahulāṃ vyāghraḥ krandamānāṃ suduḥkhitām 13,150.009d@020_0070 uvāca vacanaṃ ghoraṃ bahule kiṃ prarudyate 13,150.009d@020_0071 daivād yathopapannāsi bhakṣas tvaṃ me yadṛcchayā 13,150.009d@020_0072 na rudantyā vā hasantyā vā tathā te jīvitaṃ bhavet 13,150.009d@020_0073 vihitaṃ bhujyate loke svayaṃ prāptāsi dhenuke 13,150.009d@020_0074 mṛtyus te vihito 'dyaiva vṛthā kim anuśocasi 13,150.009d@020_0075 papraccha ca punar vyāghraḥ kimarthaṃ ruditaṃ tvayā 13,150.009d@020_0076 kautukaṃ me 'dya saṃjātam aśeṣaṃ kathayasva naḥ 13,150.009d@020_0077 vyāghrasya vacanaṃ śrutvā bahulā vākyam abravīt 13,150.009d@020_0078 kṣantum arhasi me nātha kāmarūpa namo 'stu te 13,150.009d@020_0079 tvāṃ samālokya lokasya paritrāṇaṃ na vidyate 13,150.009d@020_0080 jīvitārthaṃ na śocāmi prāptavyaṃ maraṇaṃ mayā 13,150.009d@020_0081 jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca 13,150.009d@020_0082 tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi 13,150.009d@020_0083 devair api sadā sarvair martavyam avaśair dhruvam 13,150.009d@020_0084 tasmāt tan nāham evaikaṃ vyāghra śocāmi jīvitam 13,150.009d@020_0085 kiṃ tu snehavaśād vyāghra duḥkhena ruditaṃ mayā 13,150.009d@020_0086 asti me hṛdi saṃtāpas taṃ ca tvaṃ śrotum arhasi 13,150.009d@020_0087 agre vayasi vartantī prasūtāhaṃ mṛgādhipa 13,150.009d@020_0088 iṣṭaḥ prathamajātas tu sutaś ca mama bālakaḥ 13,150.009d@020_0089 kṣīraṃ pibati me vatsas tṛṇaṃ nādyāpi jighrati 13,150.009d@020_0090 sa ca gopakule baddhaḥ kṣudhito mām udīkṣate 13,150.009d@020_0091 sutaṃ tam anuśocāmi kathaṃ jīviṣyate sutaḥ 13,150.009d@020_0092 tasyecchāmi stanaṃ dātuṃ putrasnehavaśānugā 13,150.009d@020_0093 pāyayitvā ca taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0094 sakhīnām arpayitvā ca saṃdiśya ca hitāhitam 13,150.009d@020_0095 punaḥ pratyāgamiṣyāmi yatheṣṭaṃ bhakṣayiṣyasi 13,150.009d@020_0096 śīghrāham āgamiṣyāmi mahāvyāghra tavāntikam 13,150.009d@020_0097 bahulāyā vacaḥ śrutvā mṛgendraḥ punar abravīt 13,150.009d@020_0098 kiṃ te putreṇa kartavyaṃ maraṇaṃ kiṃ na paśyasi 13,150.009d@020_0099 trasanti sarvabhūtāni māṃ nirīkṣya mriyanti ca 13,150.009d@020_0100 tvaṃ punaḥ kṛpayāviṣṭā putra putreti bhāṣase 13,150.009d@020_0101 na mantrā na tapo dānaṃ na mātā na pitā sutaḥ 13,150.009d@020_0102 śaknuvanti paritrātum āgatāṃ matsamīpataḥ 13,150.009d@020_0103 kathaṃ tad gokulaṃ gatvā gopījanasamākulam 13,150.009d@020_0104 vṛṣabhair nāditaṃ ramyaṃ bālavatsavibhūṣitam 13,150.009d@020_0105 bhūṣaṇaṃ devalokasya svargatulyaṃ na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0106 nityaṃ pramuditaṃ ramyaṃ sarvadaivatapūjitam 13,150.009d@020_0107 pavitraṃ tat pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,150.009d@020_0108 yat tīrthaṃ sarvatīrthānāṃ ramyāṇāṃ ramyam uttamam 13,150.009d@020_0109 samastaguṇasaṃkīrṇam īśvarāyatanaṃ mahat 13,150.009d@020_0110 yat sthānaṃ sarvasiddhānāṃ bhūmisvargam anuttamam 13,150.009d@020_0111 gargarīravaśabdena yatra lakṣmīr na hanyate 13,150.009d@020_0112 yatra vatsāś ca huṃkāraṃ karuṇaṃ mātṛkāṅkṣayā 13,150.009d@020_0113 yad gopaiḥ pālitaṃ śūrair bāhuyuddhaviśāradaiḥ 13,150.009d@020_0114 pragītanṛtyasaṃlāpaṃ valgutāsphoṭanāditam 13,150.009d@020_0115 itas tataḥ sthitair vatsair arghyamānaiḥ samantataḥ 13,150.009d@020_0116 sarovad bhrājate goṣṭhaṃ śrīmadbhir iva paṅkajaiḥ 13,150.009d@020_0117 tac chrīniketanaṃ ramyaṃ mātaraṃ bhrātaraṃ sutam 13,150.009d@020_0118 dṛṣṭvā sakhījanaṃ bhūyaḥ kathaṃ pratyāgamiṣyasi 13,150.009d@020_0119 pañca bhūtāni me bhadre pibantu rudhiraṃ tava 13,150.009d@020_0120 bahulā 13,150.009d@020_0120 na nirāśāni bhūtāni vāṅmātreṇa karomy aham 13,150.009d@020_0121 prathamaṃ dṛṣṭavatsāhaṃ mṛgendra śṛṇu me vacaḥ 13,150.009d@020_0122 dṛṣṭvā sakhījanaṃ bālaṃ gopāṃś ca paricārakān 13,150.009d@020_0123 gopījanaṃ samāgamya jananīṃ ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0124 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0124 śapathair āgamiṣyāmi manyase yadi muñca mām 13,150.009d@020_0125 śapathāḥ kīdṛśā bhadre ye tvayā parinoditāḥ 13,150.009d@020_0126 bahulā 13,150.009d@020_0126 pratyayaṃ caivam ākhyāhi bahule mama yatnataḥ 13,150.009d@020_0127 yadi te nāsti viśvāso mamopari mṛgādhipa 13,150.009d@020_0128 śapathair āgamiṣyāmi satyaṃ brūyāṃ na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0129 mā dadasveti yo brūyād gurvagnibrāhmaṇeṣu ca 13,150.009d@020_0130 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0131 madhumāṃse ca yat pāpaṃ lākṣāvikrayaṇe tathā 13,150.009d@020_0132 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0133 yo vedavikrayī vipraś catvare paṭhate tu yaḥ 13,150.009d@020_0134 asaṃtoṣī ca yo vipro nityaṃ bhavati yācakaḥ 13,150.009d@020_0135 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0136 matsarī gotrabhāvena bhūtānāṃ guṇanāśakaḥ 13,150.009d@020_0137 kaumāraṃ cāpi bhartāraṃ yā nārī nānumanyate 13,150.009d@020_0138 paradravyopayogena yajñaṃ kurvanti ye dvijāḥ 13,150.009d@020_0139 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0140 svapākaṃ ca parityajya parapākaratāś ca ye 13,150.009d@020_0141 ye saktā gurudāreṣu svāmidāreṣu ye narāḥ 13,150.009d@020_0142 brāhmaṇo vṛṣalīṃ gatvā na tu tīrthāni sevate 13,150.009d@020_0143 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0144 brāhmaṇaḥ kṛtasaṃskāraḥ śūdraprekṣaṇakārakaḥ 13,150.009d@020_0145 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0146 anṛtaṃ dhanasaṃbaddhe kūṭasākṣyaṃ vadanti ye 13,150.009d@020_0147 yat pāpaṃ brahmahatyāyāṃ mātāpitṛvadhena ca 13,150.009d@020_0148 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0149 yat pāpaṃ lubdhakānāṃ ca mlecchānāṃ garadāyinām 13,150.009d@020_0150 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0151 pādena spṛśate gāś ca śirobhir na namanti ye 13,150.009d@020_0152 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0153 goṣv avajñāṃ prakurvanti śapante tāḍayanti ca 13,150.009d@020_0154 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0155 sakṛd dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīyāya prayacchati 13,150.009d@020_0156 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0157 kathāyāṃ kriyamāṇāyām antarāyaṃ karoti yaḥ 13,150.009d@020_0158 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0159 gṛhe yasyāgato vipro nirāśaḥ pratigacchati 13,150.009d@020_0160 tena pāpena lipyāmi yat te 'haṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0161 dvibhāryaḥ puruṣo yas tu ekāṃ snehena paśyati 13,150.009d@020_0162 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0163 ekākī mṛṣṭam aśnāti yaḥ kaś cit puruṣādhamaḥ 13,150.009d@020_0164 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0165 yas trīn hale balīvardān viṣamaṃ vāhayeta yaḥ 13,150.009d@020_0166 tena pāpena lipye 'haṃ yadi nāyāṃ tavāntikam 13,150.009d@020_0167 ity etaiḥ pātakair ghorair āgamiṣyāmy ahaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0168 labdhvā sa pratyayaṃ vyāghraḥ punar vacanam abravīt 13,150.009d@020_0169 saṃjātaḥ pratyayo 'smākaṃ śapathair bahule tava 13,150.009d@020_0170 kadā cin manyase gatvā mūrkho 'sau vañcito mayā 13,150.009d@020_0171 loke 'smin nāstikāḥ ke cin mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 13,150.009d@020_0172 bhrāmayanti ca te buddhiṃ cakrārūḍha ivekṣaṇam 13,150.009d@020_0173 atathyāny api tathyāni darśayanty api peśalāḥ 13,150.009d@020_0174 same nimnonnatānīva citraṃ karmavido janāḥ 13,150.009d@020_0175 prāyaḥ kṛtārtho loko 'yaṃ manyate nopakāriṇam 13,150.009d@020_0176 vatsaḥ kṣīrakṣayaṃ dṛṣṭvā parityajati mātaram 13,150.009d@020_0177 na taṃ paśyāmi loke 'smin kṛte pratikaroti yaḥ 13,150.009d@020_0178 sarvasya hi kṛtārthasya matir anyā pravartate 13,150.009d@020_0179 ṛṣidevāsuragaṇaiḥ śapathāḥ kāryasiddhaye 13,150.009d@020_0180 kṛtāḥ parasparaṃ pūrvaṃ tan na manyāmahe katham 13,150.009d@020_0181 satyenābhiśaped yas tu devāgnigurusaṃnidhau 13,150.009d@020_0182 tasya vaivasvato rājā dharmasyārdhaṃ nikṛntati 13,150.009d@020_0183 mā te buddhir bhaved evaṃ śapathair eva yantritā 13,150.009d@020_0184 tenaivaṃ darśitaṃ pūrvaṃ yatheṣṭaṃ kuru sāṃpratam 13,150.009d@020_0185 bahule gaccha paśya tvaṃ putrakaṃ putravatsale 13,150.009d@020_0186 pāyayitvā ca taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0187 mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīḥ svajanabāndhavān 13,150.009d@020_0188 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0188 satyam evāgrataḥ kṛtvā śīghram āgamanaṃ kuru 13,150.009d@020_0189 evaṃ sā pratyayaṃ kṛtvā bahulā satyavādinī 13,150.009d@020_0190 anujñātā mṛgendreṇa prayātā putravatsalā 13,150.009d@020_0191 aśrupūrṇamukhī dīnā vepamānā suduḥkhitā 13,150.009d@020_0192 kurarī niḥśvasantīva patitā śokasāgare 13,150.009d@020_0193 kariṇīva hi nāgena gṛhītā salilāśaye 13,150.009d@020_0194 aśaktātmaparitrāṇe vilapantī muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0195 sā tu gopakulaṃ gatvā bahulā hṛtavikramā 13,150.009d@020_0196 śrutvātmavatsaṃ krośantaṃ paryadhāvata tanmukhī 13,150.009d@020_0197 upāsarpata taṃ vatsaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇā 13,150.009d@020_0198 sa prāptāṃ mātaraṃ vatsaḥ śaṅkitaḥ paripṛcchati 13,150.009d@020_0199 na te paśyāmi saumyatvaṃ durmanā iva lakṣyase 13,150.009d@020_0200 bahulā 13,150.009d@020_0200 udvignā cāpi te dṛṣṭir bhītabhītā ca dṛśyate 13,150.009d@020_0201 piba putra stanaṃ mahyaṃ kāraṇaṃ yadi pṛcchasi 13,150.009d@020_0202 āgatā ca tava snehāt kuru tṛptiṃ yathepsitām 13,150.009d@020_0203 apaścimam idaṃ vatsa durlabhaṃ mātṛdarśanam 13,150.009d@020_0204 ekāham atha māṃ pītvā pratyūṣe kasya pāsyasi 13,150.009d@020_0205 mayā tu putra gantavyaṃ śapathair āgatā hy aham 13,150.009d@020_0206 kāmarūpasya vyāghrasya dātavyaṃ jīvitaṃ mayā 13,150.009d@020_0207 bahulāyā vacaḥ śrutvā vatso vacanam abravīt 13,150.009d@020_0208 ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gantum icchasi 13,150.009d@020_0209 ślāghyaṃ mamāpi maraṇaṃ tvayā saha na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0210 ekākināpi martavyaṃ mayāvaśyaṃ tvayā vinā 13,150.009d@020_0211 yadi māṃ sahitaṃ mātar vane vyāghro haniṣyati 13,150.009d@020_0212 yā gatir mātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati 13,150.009d@020_0213 tasmād avaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0214 atha mātaś ca tiṣṭha tvaṃ śapathāḥ santu te mama 13,150.009d@020_0215 jananyā viprayuktasya jīvite kiṃ prayojanam 13,150.009d@020_0216 anāthasya vane nityaṃ ko me nātho bhaviṣyati 13,150.009d@020_0217 nāsti mātṛsamo bandhur bālānāṃ kṣīrapāyinām 13,150.009d@020_0218 nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ 13,150.009d@020_0219 nāsti mātṛsamaḥ sneho nāsti mātṛsamaṃ sukham 13,150.009d@020_0220 nāsti mātṛsamo deva ihaloke paratra ca 13,150.009d@020_0221 eṣa naḥ paramo dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ 13,150.009d@020_0222 ye tu tiṣṭhanti satputrās te yānti paramāṃ gatim 13,150.009d@020_0223 mamaiva vihito mṛtyur na tvaṃ putra gamiṣyasi 13,150.009d@020_0224 na cāyam anyajīvānāṃ mṛtyuḥ syād anyamṛtyunā 13,150.009d@020_0225 apaścimam imaṃ putra mātuḥ saṃdeśam uttamam 13,150.009d@020_0226 anutiṣṭhasva madvākyaṃ tatra śuśrūṣaṇaṃ param 13,150.009d@020_0227 vane jale ca vicaran mā pramādaṃ kariṣyasi 13,150.009d@020_0228 pramādāt sarvabhūtāni vinaśyanti na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0229 na ca lobhena vartavyaṃ viṣamasthaṃ tṛṇaṃ kva cit 13,150.009d@020_0230 lobhād vināśaḥ sarveṣām iha loke paratra ca 13,150.009d@020_0231 samudram aṭavīṃ yuddhaṃ viśanto lobhamohitāḥ 13,150.009d@020_0232 lobhād akāryam atyugraṃ vidvān api samācaret 13,150.009d@020_0233 lobhāt pramādād viśrambhāt tribhir vai badhyate pumān 13,150.009d@020_0234 tasmāl lobhaṃ na kurvīta na pramādaṃ na viśvaset 13,150.009d@020_0235 ātmā ca satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnataḥ 13,150.009d@020_0236 sarpebhyaḥ śvāpadebhyaś ca mlecchacorādisaṃkaṭe 13,150.009d@020_0237 tiraścāṃ pāpajātīnām ekatra vasatām api 13,150.009d@020_0238 viparītāni cittāni na jñāyante ha putraka 13,150.009d@020_0239 nadīnāṃ nakhināṃ caiva śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām 13,150.009d@020_0240 viśvāso naiva kartavyaḥ strīṇāṃ veśyājanasya ca 13,150.009d@020_0241 na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 13,150.009d@020_0242 viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 13,150.009d@020_0243 na viśvaset svadehe 'pi calato jīvacetasaḥ 13,150.009d@020_0244 tad vyaktimūḍham atyarthaṃ sadā suptaṃ vicārayet 13,150.009d@020_0245 gandhaḥ sarvatra satatam āghrātavyaḥ prayatnataḥ 13,150.009d@020_0246 gāvaḥ paśyanti gandhena vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ 13,150.009d@020_0247 cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 13,150.009d@020_0248 naikas tiṣṭhed vane ghore dharmam ekaś ca cintayet 13,150.009d@020_0249 na codvegas tvayā kāryaḥ sarvasya maraṇaṃ dhruvam 13,150.009d@020_0250 yathā hi pathikaḥ kaś cic chāyām āśritya viśramet 13,150.009d@020_0251 viśramya ca punar gacchet tadvad bhūtasamāgamaḥ 13,150.009d@020_0252 yatrānityaṃ jagat sarvaṃ tatraikaḥ śocyate katham 13,150.009d@020_0253 vatsāntaḥśokam utsṛjya madvākyam anupālaya 13,150.009d@020_0254 śirasy āghrāya taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0255 śokena mahatāviṣṭā bāṣpavyākulalocanā 13,150.009d@020_0256 viniḥśvasantī mārgīva vyāghrāṇāṃ vaśam āgatā 13,150.009d@020_0257 putrahīnā jagat sarvaṃ paśyanty andheva sābhavat 13,150.009d@020_0258 mahāpaṅkavinirmagnā tiṣṭhanty evātra sīdati 13,150.009d@020_0259 vilapya bahulā putram uvācedaṃ punar vacaḥ 13,150.009d@020_0260 nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham 13,150.009d@020_0261 nāsti putrasamā prītir nāsti putrasamā gatiḥ 13,150.009d@020_0262 aputrasya jagac chūnyam aputrasya gṛhaṃ kutaḥ 13,150.009d@020_0263 putreṇa jayate lokān putreṇa narakaṃ jayet 13,150.009d@020_0264 anṛtaṃ vadate lokaś candanaṃ kila śītalam 13,150.009d@020_0265 putragātrapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ 13,150.009d@020_0266 digambaraṃ gatavrīḍaṃ jaṭilaṃ dhūlidhūsaram 13,150.009d@020_0267 puṇyair vinā na paśyanti gaṅgādharam ivātmajam 13,150.009d@020_0268 kiṃ candanena pīyūṣabindunā kiṃ kim indunā 13,150.009d@020_0269 putragātrapariṣvaṅgapātraṃ gātraṃ bhaved yadi 13,150.009d@020_0270 iti putraguṇān uktvā nirīkṣya ca muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0271 svamātaraṃ sakhīr gopān kramāt tān anupṛcchati 13,150.009d@020_0272 yūthasyāgre carantīṃ mām āsasāda mṛgādhipaḥ 13,150.009d@020_0273 muktāhaṃ tena śapathaiḥ kulaṃ dṛṣṭvāgamiṣyasi 13,150.009d@020_0274 sāhaṃ bhavantaṃ saṃdraṣṭuṃ mātaraṃ svakulaṃ sutam 13,150.009d@020_0275 āgatā satyavākyena punar yāsyāmi tatra ca 13,150.009d@020_0276 mātaḥ kṣamasva tat sarvaṃ bālatve yat kṛtaṃ mayā 13,150.009d@020_0277 nyāsas tavāyaṃ dauhitraḥ kim anyat prabravīmi te 13,150.009d@020_0278 vipule campake dāme bhadre surabhi mālini 13,150.009d@020_0279 vasudhāre śriye nande mahānande ghaṭasrave 13,150.009d@020_0280 ajñānāj jñānato vāpi yad uktaṃ kva cid apriyam 13,150.009d@020_0281 tat kṣamadhvaṃ mahābhāgāḥ paścād yac ca kṛtaṃ mayā 13,150.009d@020_0282 sarvāḥ sarvaguṇopetāḥ sarvalokasya mātaraḥ 13,150.009d@020_0283 sarvāḥ sarvapradā nityaṃ rakṣadhvaṃ mama bālakam 13,150.009d@020_0284 anātham abalaṃ dīnaṃ sīdantaṃ mama putrakam 13,150.009d@020_0285 mātṛśokābhisaṃtaptaṃ bhaginyaḥ pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0286 bhaginīnām ayaṃ putraḥ sāṃprataṃ ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0287 bālo 'balābhiḥ sarvābhiḥ poṣyaḥ pālyaś ca putravat 13,150.009d@020_0288 carantaṃ viṣame sthāne gacchantaṃ paragokule 13,150.009d@020_0289 akāryeṣu pravartantaṃ he sakhyo vārayiṣyatha 13,150.009d@020_0290 paraputrātmaputreṣu yāsāṃ cittaṃ samaṃ bhavet 13,150.009d@020_0291 tā dhanyās tāḥ kṛtārthāś ca tāḥ striyas tāś ca mātaraḥ 13,150.009d@020_0292 modante devalokeṣu tā gāvas tāś ca yoṣitaḥ 13,150.009d@020_0293 yāḥ pālayanty anāthāṃś ca paraputrān ātmaputravat 13,150.009d@020_0294 tasmād anāthaṃ matputraṃ putravat pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0295 rakṣadhvaṃ ca mahābhāgā yāsyāmi satyasaṃśrayāt 13,150.009d@020_0296 yataḥ sarvasya jātasya sthitaṃ maraṇam agrataḥ 13,150.009d@020_0297 na cāsmadgamane manyuḥ sakhyaḥ kāryaḥ kathaṃ cana 13,150.009d@020_0298 śrutvaitad bahulāvākyaṃ mātā sakhyaś ca vihvalāḥ 13,150.009d@020_0299 viṣādaṃ paramaṃ jagmur idam ūcuḥ suvismitāḥ 13,150.009d@020_0300 aho sumahad āścaryaṃ yad vyāghravadanaṃ mahat 13,150.009d@020_0301 praveṣṭum udyatā bhīmaṃ bahulā satyavākyataḥ 13,150.009d@020_0302 śapathaiḥ satyavākyena vañcayitvā yato bhayam 13,150.009d@020_0303 nāśitavyaṃ prayatnena tat kathaṃ gamyate punaḥ 13,150.009d@020_0304 bahule naiva gantavyaṃ dharmo 'yaṃ katamas tava 13,150.009d@020_0305 yad bālaṃ svakulaṃ tyaktvā satyalobhena gamyate 13,150.009d@020_0306 atra gāthāḥ purā gītā ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 13,150.009d@020_0307 prāṇatyāge samutpanne śapathair nāsti pātakam 13,150.009d@020_0308 uktvānṛtaṃ bhaved yatra prāṇināṃ prāṇarakṣaṇam 13,150.009d@020_0309 anṛtaṃ tatra vai satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet 13,150.009d@020_0310 kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ kārye tathaiva ca 13,150.009d@020_0311 bahulā 13,150.009d@020_0311 brāhmaṇābhyupapattau ca śapathair nāsti pātakam 13,150.009d@020_0312 pareṣāṃ prāṇarakṣārthaṃ vadāmy evānṛtaṃ vacaḥ 13,150.009d@020_0313 nātmārtham utsahe vaktuṃ svalpam apy anṛtaṃ kva cit 13,150.009d@020_0314 ekaḥ saṃśliṣyate garbhe jāyetaiko mriyeta ca 13,150.009d@020_0315 bhuṅkte caikaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ mātaḥ satyaṃ vadāmy aham 13,150.009d@020_0316 satye pratiṣṭhito loko dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 13,150.009d@020_0317 udadhiḥ satyavākyena maryādāṃ na vilaṅghati 13,150.009d@020_0318 viṣṇave pṛthivīṃ dattvā baliḥ pātālam āśritaḥ 13,150.009d@020_0319 chadmanā ca balir baddhaḥ satyavākyena tiṣṭhati 13,150.009d@020_0320 pravardhamānaḥ śailendraḥ śatayojanam ucchritaḥ 13,150.009d@020_0321 satyena saṃsthito vindhyo na pravṛddhaḥ sa sāṃpratam 13,150.009d@020_0322 svargāpavarganarakāḥ sarve vāci pratiṣṭhitāḥ 13,150.009d@020_0323 yas tāṃ lopayate vācam aśeṣaṃ tena lopitam 13,150.009d@020_0324 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate 13,150.009d@020_0325 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 13,150.009d@020_0326 tasmān naivāham ātmānam asatyena ca lopaye 13,150.009d@020_0327 yāsyāmi narakaṃ ghoraṃ vilopyātmānam ātmanā 13,150.009d@020_0328 agādhe vipule śuddhe satyatīrthe kṣamāhrade 13,150.009d@020_0329 snātvā pāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṃ gatim 13,150.009d@020_0330 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,150.009d@020_0331 aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,150.009d@020_0332 satyaṃ sādhu tapaḥ śrutaṃ ca paramaṃ kleśādibhir varjitaṃ 13,150.009d@020_0333 svādhīnaṃ ca sudurlabhaṃ ca jagataḥ sādhāraṇaṃ bhūṣaṇam 13,150.009d@020_0334 sādhūnāṃ nikaṣaṃ satāṃ kuladhanaṃ sarvāśramāṇāṃ balaṃ 13,150.009d@020_0335 yan mleccho 'pi vidhāya gacchati divaṃ tat tyajya tiṣṭhet katham 13,150.009d@020_0335 sakhyaḥ 13,150.009d@020_0336 bahule tvaṃ namaskāryā sarvair api surāsuraiḥ 13,150.009d@020_0337 mā tvaṃ paramasatyena prāṇāṃs tyajasi dustyajān 13,150.009d@020_0338 brūmaḥ kim atra kalyāṇi yā tvaṃ dharmadhuraṃdharā 13,150.009d@020_0339 tyāgenānena yat prāpyaṃ trailokye kaḥ samo 'sti te 13,150.009d@020_0340 adhiyogaṃ ca paśyāmas tyāgād asmāt sutena te 13,150.009d@020_0341 na hi kalyāṇacittānām āpadaḥ santi kutra cit 13,150.009d@020_0342 dṛṣṭvā gopāñjanaṃ sarvaṃ parikramya ca gokulam 13,150.009d@020_0343 bahulā prasthitā devān vṛkṣāṃś cāpṛcchya tān punaḥ 13,150.009d@020_0344 kṣitiṃ ca jalam agniṃ ca vāyuṃ khārkaniśākaram 13,150.009d@020_0345 daśadigdevatām adrīn nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 13,150.009d@020_0346 sarvān vijñāpayāmy adya praṇipatya muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0347 svaiḥ svaiḥ prabhāvai rakṣadhvam anāthaṃ mama vatsakam 13,150.009d@020_0348 karuṇāhitacittānāṃ na syāt parajano yataḥ 13,150.009d@020_0349 tasmāt karuṇayā bālam anāthaṃ pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0350 ye saṃśritā vane siddhāḥ sarvāś ca vanadevatāḥ 13,150.009d@020_0351 vane carantaṃ me bālaṃ te rakṣantu sutaṃ mama 13,150.009d@020_0352 campakāśokapuṃnāgasaralārjunakiṃśukāḥ 13,150.009d@020_0353 śṛṇvantu pādapāḥ sarve saṃdeśaṃ mama viklavam 13,150.009d@020_0354 bālam ekākinaṃ dīnaṃ carantaṃ viṣame vane 13,150.009d@020_0355 rakṣadhvaṃ vatsakaṃ bālaṃ snehāt putram ivaurasam 13,150.009d@020_0356 mātāpitṛvinirmuktam anāthaṃ dīnam āturam 13,150.009d@020_0357 vicarantam imāṃ bhūmiṃ krandamānaṃ suduḥkhitam 13,150.009d@020_0358 tasyehākrandamānasya matputrasya mahāvane 13,150.009d@020_0359 mātṛśokābhibhūtasya kṣutpipāsāturasya ca 13,150.009d@020_0360 nyastasyaikākinaḥ śūnyaṃ jagat sarvaṃ prapaśyataḥ 13,150.009d@020_0361 caramāṇasya kartavyaṃ sānukrośasya rakṣaṇam 13,150.009d@020_0362 evaṃ saṃdiśya bahulā putrasnehavaśaṃ gatā 13,150.009d@020_0363 śokāgninātisaṃtaptā chinnāśā putradarśane 13,150.009d@020_0364 viyuktā cakravākīva lateva patitā taroḥ 13,150.009d@020_0365 andheva yaṣṭirahitā praskhalantī pade pade 13,150.009d@020_0366 gatvā tu sā punas tatra yatrāsau piśitāśanaḥ 13,150.009d@020_0367 āste visphūrjitamukhas tīkṣṇadaṃṣṭro bhayānakaḥ 13,150.009d@020_0368 vyāghraṃ dṛṣṭvā tu sā dhenur idaṃ vacanam abravīt 13,150.009d@020_0369 āgatāhaṃ mahābhāga satyadharmavyavasthayā 13,150.009d@020_0370 kuru tṛptiṃ yathākāmaṃ mama māṃsena sāṃpratam 13,150.009d@020_0371 tarpayasva svabhūtāni pañcāsya śoṇitena me 13,150.009d@020_0371 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0372 svāgataṃ tava kalyāṇi bahule satyavādini 13,150.009d@020_0373 na hi satyavatāṃ kiṃ cid aśubhaṃ vidyate kva cit 13,150.009d@020_0374 tvayoktaṃ bahule pūrvaṃ satyāt pratyāgatā punaḥ 13,150.009d@020_0375 tena naḥ kautukaṃ jātaṃ prāptāgacchet kathaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0376 anyathā māṃ samāsādya jīvantī yāsyase katham 13,150.009d@020_0377 tac ca naḥ kautukaṃ pūrṇaṃ dṛṣṭaṃ satyaṃ gavāṃ mayā 13,150.009d@020_0378 tasmād anena satyena vimuktāsi mayādhunā 13,150.009d@020_0379 satye pratiṣṭhitā lokā dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 13,150.009d@020_0380 satye pratiṣṭhitaṃ jñānaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,150.009d@020_0381 satyena devās tuṣyanti satyena pitaras tathā 13,150.009d@020_0382 satyena ṛṣayaḥ siddhāḥ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,150.009d@020_0383 dhanyā gāvaḥ kṣitir dhanyā dhanyā tvam api dhenuke 13,150.009d@020_0384 dhanyaḥ sa rājā yatra tvaṃ vasase satyavādini 13,150.009d@020_0385 dhanyaḥ sarāṣṭraḥ satṛṇaḥ prāṇivṛkṣasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0386 cacāra bahulā yatra diṣṭyā pāpavināśinī 13,150.009d@020_0387 te dhanyās te kṛtārthāś ca tair eva sukṛtaṃ kṛtam 13,150.009d@020_0388 taiḥ prāptaṃ janmanaḥ sāraṃ ye pibanti gavāṃ payaḥ 13,150.009d@020_0389 mṛgendraḥ pratyayaṃ gatvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0390 pratyādeśo 'yam asmākaṃ sarvair devaiḥ pradarśitaḥ 13,150.009d@020_0391 tat kariṣyāmy ahaṃ karma yena mokṣyāmi kilbiṣāt 13,150.009d@020_0392 mayā jīvasahasrāṇi bhakṣitāni hatāni ca 13,150.009d@020_0393 gatiṃ kāṃ nu gamiṣyāmi dṛṣṭvā gosatyam īdṛśam 13,150.009d@020_0394 ahaṃ pāpī durācāro nṛśaṃso jīvaghātakaḥ 13,150.009d@020_0395 kāṃl lokān hi gamiṣyāmi kṛtvā karma sudāruṇam 13,150.009d@020_0396 gamiṣye puṇyatīrthāni kariṣye kāyaśodhanam 13,150.009d@020_0397 patiṣye girim āsādya viśe vāpi hutāśanam 13,150.009d@020_0398 bahule yan mayā kāryaṃ tapaḥ pāpaviśuddhaye 13,150.009d@020_0399 bahulā 13,150.009d@020_0399 tad ādeśaya saṃkṣepān na kālo vistarasya me 13,150.009d@020_0400 tapaḥ kṛte praśaṃsanti tretāyāṃ yajñakarma ca 13,150.009d@020_0401 dvāpare dhyānayogaṃ ca dānam ekaṃ kalau yuge 13,150.009d@020_0402 sarveṣām eva dānānām idam evaikam uttamam 13,150.009d@020_0403 abhayaṃ sarvabhūtānāṃ nāsti dānam ataḥ param 13,150.009d@020_0404 carācarāṇāṃ bhūtānām abhayaṃ yaḥ prayacchati 13,150.009d@020_0405 sa sarvabhayanirmuktaḥ paraṃ brahmādhigacchati 13,150.009d@020_0406 nāsty ahiṃsāparaṃ dānaṃ nāsty ahiṃsāparo damaḥ 13,150.009d@020_0407 yathā hastipadenānyat padaṃ sarvaṃ pralīyate 13,150.009d@020_0408 sarve dharmās tathā vyāghra vidhīyante hy ahiṃsayā 13,150.009d@020_0409 yogavṛkṣasya yā chāyā tāpatrayavināśinī 13,150.009d@020_0410 dharmajñānasupuṣpasya svargamokṣaphalasya ca 13,150.009d@020_0411 duḥkhatrayārkasaṃtaptaś chāyāṃ yogataroḥ śritaḥ 13,150.009d@020_0412 na badhyate punar duḥkhaiḥ prāpya nirvāṇam uttamam 13,150.009d@020_0413 ity evaṃ paramaṃ śreyaḥ kīrtitaṃ te samāsataḥ 13,150.009d@020_0414 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0414 jñātaṃ caitat tvayā sarvaṃ kevalaṃ māṃ hi pṛcchasi 13,150.009d@020_0415 ahaṃ devaiḥ purā sarvair vyāghrarūpeṇa pātitaḥ 13,150.009d@020_0416 tatra prāṇivadhe ghore aśeṣaṃ mama vismṛtam 13,150.009d@020_0417 tvatsaṃparkopadeśena saṃjātaṃ smaraṇaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0418 muktaśāpaś ca saṃjātaḥ prasādāt tava dhenuke 13,150.009d@020_0419 bahule gaccha tuṣṭo 'smi putreṇa sahitā bhava 13,150.009d@020_0420 tvaṃ cāpy anena satyena gamiṣyasi parāṃ gatim 13,150.009d@020_0421 tato yogaṃ samāśritya vyāghras tadgatamānasaḥ 13,150.009d@020_0422 prāṇāyāmaiḥ svakaṃ dehaṃ parityajya divaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0423 sarvapāpaviśuddhātmā yogaiśvaryasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0424 vimāne haṃsasaṃyukte mahatā apsarogaṇaiḥ 13,150.009d@020_0425 vimānasaṃsthitaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0426 bahulā hṛṣṭatuṣṭāṅgī gokulaṃ punar āgatā 13,150.009d@020_0427 āgatya ca yathāvṛttaṃ vyāghrasaṃvādam uttamam 13,150.009d@020_0428 sakhībhyaḥ kathayām āsa putrasya ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0429 bahulā putrasaṃyuktā suprītā sunirākulā 13,150.009d@020_0430 godhanair vṛṣabhair vatsair gopagopījanair vṛtā 13,150.009d@020_0431 vicacārāṭavīṃ sarvām aśeṣabhayavarjitā 13,150.009d@020_0432 yatheṣṭaceṣṭam abhavad gokulaṃ tatprabhāvataḥ 13,150.009d@020_0433 sarāṣṭrabhṛtyarājānaṃ sāntaḥpuraparicchadam 13,150.009d@020_0434 sarvān gopāṃś ca tān dṛṣṭvā gopīgomaṇḍalāni ca 13,150.009d@020_0435 iti saṃgṛhya tān sarvān bahulā prasthitā divam 13,150.009d@020_0436 mahāvimānaiḥ śrīmadbhir asaṃkhyaiḥ sarvatovṛtam 13,150.009d@020_0437 prāpya svargaṃ kramād ūrdhvam aśeṣaiḥ sahitā punaḥ 13,150.009d@020_0438 upary upari lokānāṃ gatvā golokam āsthitā 13,150.009d@020_0439 tatra saṃbhogasaṃkīrṇe asaṃkhyātaiḥ purottamaiḥ 13,150.009d@020_0440 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0440 krīḍate sahitā sarvair yāvad ābhūtasaṃplavam 13,150.009d@020_0441 ity etat satyavākyasya māhābhāgyam udāhṛtam 13,150.009d@020_0442 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi svargalokaṃ sa gacchati 13,150.009d@020_0443 bahulāvyāghrasaṃvādaṃ yaḥ paṭhet satataṃ dvijaḥ 13,150.009d@020_0444 śṛṇuyād ekacittaś ca sa vyāghrair nābhibhūyate 13,150.009d@020_0445 viyuktā yā sutair nārī naro vāpi paṭhet sadā 13,150.009d@020_0446 so 'pi pāpair vinirmuktaḥ putrair bhavati saṃgataḥ 13,150.009d@020_0447 yaḥ paṭhet prātar utthāya caturdaśyaṣṭamīṣu ca 13,150.009d@020_0448 satāṃ puṇyakṛtāṃ lokān gacchate nātra saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0449 gavāṃ goṣṭhe ca paṭhatāṃ govṛddhir nātra saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0450 kṣetramadhye ca paṭhatāṃ sasyavṛddhiḥ prajāyate 13,150.009d@020_0451 gṛhamadhye ca paṭhatāṃ bālānāṃ śāntivardhanam 13,150.009d@020_0452 bhaved grahābhibhūtānāṃ rakṣām etāṃ ca yaḥ paṭhet 13,150.009d@020_0453 durgeṣu paṭhatāṃ nityam aṭavyāyataneṣu ca 13,150.009d@020_0454 divā vā yadi vā rātrau na bhayaṃ vidyate kva cit 13,150.009d@020_0455 duḥsvapnāriṣṭadurmitraṃ śrutvedaṃ saṃpraṇaśyati 13,150.009d@020_0456 vandhyāyāś ca bhavet putraḥ saṃmataś ca patir bhavet 13,150.009d@020_0457 kumārī ca sadā śṛṇvan vīraṃ patim avāpnuyāt 13,150.009d@020_0458 nārī vā puruṣo vāpi durbhagaḥ subhago bhavet 13,150.009d@020_0459 gavāṃ parvasu bhaktyā ca māhātmyaṃ purataḥ paṭhet 13,150.009d@020_0460 sa govṛddhim avāpnoti golokaṃ caiva gacchati 13,150.009d*0692_01 śūdro 'haṃ nādhikāro me cāturāśramyasevane 13,150.009d*0692_02 iti vijñānam apare nātmany upadadhaty uta 13,150.009d*0692_03 viśeṣeṇa ca vakṣyāmi cāturvarṇyasya liṅgataḥ 13,150.009d*0692_04 pañcabhūtaśarīrāṇāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām 13,150.009d*0692_05 lokadharme ca dharme ca viśeṣakaraṇaṃ kṛtam 13,150.009d*0692_06 yatraikatvaṃ punar yānti prāṇinas tatra vistaraḥ 13,150.009d*0692_07 adhruvo hi kathaṃ lokaḥ smṛto dharmaḥ kathaṃ dhruvaḥ 13,150.009d*0692_08 yatra kālo dhruvas tāta tatra dharmaḥ sanātanaḥ 13,150.009d*0692_09 sarveṣāṃ tulyadehānāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām 13,150.009d*0692_10 kālo dharmeṇa saṃyuktaḥ śeṣa eva susaṃgrahaḥ 13,150.009d*0692_11 evaṃ sati na doṣo 'sti bhūtānāṃ dharmasevane 13,150.009d*0692_12 tiryagyonāv api satāṃ loka eva mato guruḥ 13,150.009d*0693_01 pālaya tvaṃ prajāḥ sarvāḥ śāntātmā cānuśāsitaḥ 13,150.009d*0693_02 dvaipāyanas tv ayaṃ cakṣuḥ kṛṣṇas te 'stu parāyaṇam 13,150.009d*0693_03 ity uktvopāsanārthāya virarāma mahāmatiḥ 13,151.000*0694_00 vaiśaṃpāyana uvāca 13,151.000*0694_01 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ pāṇḍavo 'tha kurūdvahaḥ 13,151.000*0694_02 yudhiṣṭhiro hitaprepsur apṛcchat kalmaṣāpaham 13,151.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,151.001a kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvan sukham edhate 13,151.001c vipāpmā ca bhavet kena kiṃ vā kalmaṣanāśanam 13,151.001d*0695_01 tasmai śuśrūṣamāṇāya bhūyaḥ śāṃtanavas tadā 13,151.001d*0695_02 devavaṃśaṃ yathānyāyam ācaṣṭa puruṣarṣabha 13,151.002 bhīṣma uvāca 13,151.002a ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ 13,151.002c dvisaṃdhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ 13,151.002d*0696_00 yudhiṣṭhiraḥ 13,151.002d*0696_01 sarvaśāntikaraṃ japyaṃ dāridryāturaduḥkhinām 13,151.002d*0696_02 tuṣṭipuṣṭipradaṃ nityaṃ pitāmaha vadasva me 13,151.002d*0696_02 bhīṣmaḥ 13,151.002d*0696_03 ayaṃ śasto mahājapyo devarājarṣisaṃyutaḥ 13,151.002d*0696_04 sevan naro na duḥkhena bhayena ca vimuhyati 13,151.002d*0697_01 yad ahnā kurute pāpam indriyaiḥ puruṣaś caran 13,151.002d*0697_02 buddhipūrvam abuddhir vā rātrau yaś cāpi saṃdhyayoḥ 13,151.002d*0697_03 mucyate sarvapāpebhyaḥ kīrtayan vai śuciḥ sadā 13,151.002d*0697_04 nāndho na badhiraḥ kāle kurute svastimān sadā 13,151.002d*0697_05 tiryagyoniṃ na gacchec ca narakaṃ saṃkarāṇi ca 13,151.002d*0697_06 na ca duḥkhabhayaṃ tasya maraṇe na sa muhyati 13,151.003a devāsuragurur devaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,151.003c acintyo 'thāpy anirdeśyaḥ sarvaprāṇo hy ayonijaḥ 13,151.004a pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī 13,151.004c vedabhūr atha kartā ca viṣṇur nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,151.004d*0698_01 viṣṇor nābhisarojāto brahmā bhuvanapāvanaḥ 13,151.005a umāpatir virūpākṣaḥ skandaḥ senāpatis tathā 13,151.005c viśākho hutabhug vāyuś candrādityau prabhākarau 13,151.006a śakraḥ śacīpatir devo yamo dhūmorṇayā saha 13,151.006c varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ 13,151.007a saumyā gauḥ surabhir devī viśravāś ca mahān ṛṣiḥ 13,151.007c ṣaṭkālaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo 'tha marudgaṇāḥ 13,151.008a vālakhilyās tapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanas tathā 13,151.008c nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahāhuhūḥ 13,151.009a tumbaruś citrasenaś ca devadūtaś ca viśrutaḥ 13,151.009c devakanyā mahābhāgā divyāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,151.010a urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā 13,151.010c viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā 13,151.011a ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaro 'pi ca 13,151.011c dharmaḥ satyaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ 13,151.012a śarvaryo divasāś caiva mārīcaḥ kaśyapas tathā 13,151.012c śukro bṛhaspatir bhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ 13,151.013a nakṣatrāṇy ṛtavaś caiva māsāḥ saṃdhyāḥ savatsarāḥ 13,151.013c vainateyāḥ samudrāś ca kadrujāḥ pannagās tathā 13,151.013d*0699_01 ananto nāgarājaś ca vāsukis takṣakas tathā 13,151.013d*0699_02 mahāpadmaś ca vikhyātaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 13,151.014a śatadrūś ca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī 13,151.014c sindhuś ca devikā caiva puṣkaraṃ tīrtham eva ca 13,151.015a gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā 13,151.015c kampunā ca viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī 13,151.016a sarayūr gaṇḍakī caiva lohityaś ca mahānadaḥ 13,151.016c tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā 13,151.017a godāvarī ca veṇṇā ca kṛṣṇaveṇā tathādrijā 13,151.017c dṛṣadvatī ca kāverī vaṃkṣur mandākinī tathā 13,151.018a prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣam eva ca 13,151.018c tac ca viśveśvarasthānaṃ yatra tad vimalaṃ saraḥ 13,151.019a puṇyatīrthaiś ca kalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam 13,151.019c sindhūttamaṃ tapodānaṃ jambūmārgam athāpi ca 13,151.020a hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī 13,151.020c vedasmṛtir vaidasinī malavāsāś ca nady api 13,151.021a bhūmibhāgās tathā puṇyā gaṅgādvāram athāpi ca 13,151.021c ṛṣikulyās tathā medhyā nadī citrapathā tathā 13,151.022a kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī 13,151.022b*0700_01 carmaṇvatī nadī puṇyā kauśikī yamunā tathā 13,151.022c nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī 13,151.022e mahendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī 13,151.023a nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṃ mahāhradam 13,151.023c gayātha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surair vṛtam 13,151.024a tathā devanadī puṇyā saraś ca brahmanirmitam 13,151.024c puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam 13,151.024d*0701_01 etāḥ pāpaharāḥ sarvā devanadyaḥ prakīrtitāḥ 13,151.025a himavān parvataś caiva divyauṣadhisamanvitaḥ 13,151.025c vindhyo dhātuvicitrāṅgas tīrthavān auṣadhānvitaḥ 13,151.026a merur mahendro malayaḥ śvetaś ca rajatācitaḥ 13,151.026c śṛṅgavān mandaro nīlo niṣadho darduras tathā 13,151.027a citrakūṭo 'ñjanābhaś ca parvato gandhamādanaḥ 13,151.027c puṇyaḥ somagiriś caiva tathaivānye mahīdharāḥ 13,151.027e diśaś ca vidiśaś caiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ 13,151.028a viśvedevā nabhaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā 13,151.028c pāntu vaḥ satataṃ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā 13,151.029a kīrtayāno naro hy etān mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,151.029c stuvaṃś ca pratinandaṃś ca mucyate sarvato bhayāt 13,151.029e sarvasaṃkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ 13,151.030a devatānantaraṃ viprāṃs tapaḥsiddhāṃs tapodhikān 13,151.030c kīrtitān kīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān 13,151.031a yavakrīto 'tha raibhyaś ca kakṣīvān auśijas tathā 13,151.031c bhṛgvaṅgirās tathā kaṇvo medhātithir atha prabhuḥ 13,151.031e barhī ca guṇasaṃpannaḥ prācīṃ diśam upāśritāḥ 13,151.032a bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucus tathā 13,151.032c mumucuś ca mahābhāgaḥ svastyātreyaś ca vīryavān 13,151.033a mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 13,151.033c dṛḍhāyuś cordhvabāhuś ca viśrutāv ṛṣisattamau 13,151.034a paścimāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān 13,151.034c uṣadguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaś ca vīryavān 13,151.035a ṛṣir dīrghatamāś caiva gautamaḥ kaśyapas tathā 13,151.035c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 13,151.035e atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ 13,151.036a uttarāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān 13,151.036c atrir vasiṣṭhaḥ śaktiś ca pārāśaryaś ca vīryavān 13,151.037a viśvāmitro bharadvājo jamadagnis tathaiva ca 13,151.037c ṛcīkapautro rāmaś ca ṛṣir auddālakis tathā 13,151.038a śvetaketuḥ kohalaś ca vipulo devalas tathā 13,151.038c devaśarmā ca dhaumyaś ca hastikāśyapa eva ca 13,151.039a lomaśo nāciketaś ca lomaharṣaṇa eva ca 13,151.039c ṛṣir ugraśravāś caiva bhārgavaś cyavanas tathā 13,151.040a eṣa vai samavāyas te ṛṣidevasamanvitaḥ 13,151.040c ādyaḥ prakīrtito rājan sarvapāpapramocanaḥ 13,151.041a nṛgo yayātir nahuṣo yaduḥ pūruś ca vīryavān 13,151.041c dhundhumāro dilīpaś ca sagaraś ca pratāpavān 13,151.042a kṛśāśvo yauvanāśvaś ca citrāśvaḥ satyavāṃs tathā 13,151.042c duḥṣanto bharataś caiva cakravartī mahāyaśāḥ 13,151.043a yavano janakaś caiva tathā dṛḍharatho nṛpaḥ 13,151.043c raghur naravaraś caiva tathā daśaratho nṛpaḥ 13,151.043d*0702_01 rājā rathaṃtaraś caiva bhārgavaś cyavanas tathā 13,151.044a rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindur bhagīrathaḥ 13,151.044c hariścandro maruttaś ca jahnur jāhnavisevitā 13,151.045a mahodayo hy alarkaś ca ailaś caiva narādhipaḥ 13,151.045b*0703_01 udarkaś caiva māndhātā tathaivoḍo mahodayaḥ 13,151.045c karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraś ca narādhipaḥ 13,151.046a dakṣo 'mbarīṣaḥ kukuro ravataś ca mahāyaśāḥ 13,151.046b*0704_01 kuruḥ saṃvaraṇaś caiva māndhātā satyavikramaḥ 13,151.046c mucukundaś ca rājarṣir mitrabhānuḥ priyaṃkaraḥ 13,151.046c*0705_01 jahnur jāhnavisevitaḥ 13,151.046c*0705_02 ādirājaḥ pṛthur vainyo 13,151.047a trasadasyus tathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ 13,151.047c mahābhiṣaś ca vikhyāto nimirājas tathāṣṭakaḥ 13,151.048a āyuḥ kṣupaś ca rājarṣiḥ kakṣeyuś ca narādhipaḥ 13,151.048c śibir auśīnaraś caiva gayaś caiva narādhipaḥ 13,151.048d*0706_01 pṛthus tathoparicaraḥ kekayaś ca mahāyaśāḥ 13,151.049a pratardano divodāsaḥ saudāsaḥ kosaleśvaraḥ 13,151.049c ailo nalaś ca rājarṣir manuś caiva prajāpatiḥ 13,151.050a havidhraś ca pṛṣadhraś ca pratīpaḥ śaṃtanus tathā 13,151.050b*0707_01 pṛṣadhruś ca pratīpaś ca śaṃtanuś ca tathā nṛpaḥ 13,151.050b*0707_02 havidhraś ca ajaś caiva rantidevaḥ purūravāḥ 13,151.050b*0708_01 ajaḥ prācīnabarhiś ca tathekṣvākur mahāyaśāḥ 13,151.050b*0708_02 anaraṇyo narapatir jānujaṅghas tathaiva ca 13,151.050b*0709_01 suhotraḥ sṛñjayaś caiva rantidevas tathaiva ca 13,151.050b*0710_01 rambhodbhavaś ca rājarṣir māndhātā rājasattamaḥ 13,151.050c kakṣasenaś ca rājarṣir ye cānye nānukīrtitāḥ 13,151.050d*0711_01 kalyam utthāya yo nityaṃ saṃdhye dve 'stamayodaye 13,151.050d*0711_02 paṭhec chucir anāvṛttaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet 13,151.050d*0711_03 devā devarṣayaś caiva stutā rājarṣayas tathā 13,151.050d*0711_04 puṣṭim āyur yaśaḥ svargaṃ vidhāsyanti mameśvarāḥ 13,151.051a mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ 13,151.051c dhruvo jayo me nityaṃ syāt paratra ca parā gatiḥ 13,151.051d*0712_01 namas tebhyo namas tebhyo mā ca me paripanthinaḥ 13,151.051d*0712_02 parāt paratarā caiva gatiḥ syād iti tat paṭhet 13,151.051d*0713_01 avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane 13,151.051d*0713_02 sadaikarūparūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave 13,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,152.001*0714_00 janamejaya uvāca 13,152.001*0714_01 śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 13,152.001*0714_02 śayāne vīraśayane pāṇḍavaiḥ samupasthite 13,152.001*0714_03 yudhiṣṭhiro mahāprājño mama pūrvapitāmahaḥ 13,152.001*0714_04 dharmāṇām āgamaṃ śrutvā viditvā dharmasaṃśayān 13,152.001*0714_05 dānānāṃ ca vidhiṃ śrutvā chinnadharmārthasaṃśayaḥ 13,152.001*0714_06 yad anyad akarod vipra tan me śaṃsitum arhasi 13,152.001*0714_06 vaiśaṃpāyana uvāca 13,152.001*0714_07 abhūn muhūrtaṃ stimitaṃ sarvaṃ tad rājamaṇḍalam 13,152.001a tūṣṇīṃbhūte tadā bhīṣme paṭe citram ivārpitam 13,152.001c muhūrtam iva ca dhyātvā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 13,152.001e nṛpaṃ śayānaṃ gāṅgeyam idam āha vacas tadā 13,152.002a rājan prakṛtim āpannaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 13,152.002c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ pārthivaiś cānuyāyibhiḥ 13,152.003a upāste tvāṃ naravyāghra saha kṛṣṇena dhīmatā 13,152.003c tam imaṃ purayānāya tvam anujñātum arhasi 13,152.004a evam ukto bhagavatā vyāsena pṛthivīpatiḥ 13,152.004c yudhiṣṭhiraṃ sahāmātyam anujajñe nadīsutaḥ 13,152.005a uvāca cainaṃ madhuraṃ tataḥ śāṃtanavo nṛpaḥ 13,152.005c praviśasva puraṃ rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 13,152.006a yajasva vividhair yajñair bahvannaiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 13,152.006c yayātir iva rājendra śraddhādamapuraḥsaraḥ 13,152.007a kṣatradharmarataḥ pārtha pitṝn devāṃś ca tarpaya 13,152.007c śreyasā yokṣyase caiva vyetu te mānaso jvaraḥ 13,152.008a rañjayasva prajāḥ sarvāḥ prakṛtīḥ parisāntvaya 13,152.008c suhṛdaḥ phalasatkārair abhyarcaya yathārhataḥ 13,152.009a anu tvāṃ tāta jīvantu mitrāṇi suhṛdas tathā 13,152.009c caityasthāne sthitaṃ vṛkṣaṃ phalavantam iva dvijāḥ 13,152.010a āgantavyaṃ ca bhavatā samaye mama pārthiva 13,152.010c vinivṛtte dinakare pravṛtte cottarāyaṇe 13,152.011a tathety uktvā tu kaunteyaḥ so 'bhivādya pitāmaham 13,152.011c prayayau saparīvāro nagaraṃ nāgasāhvayam 13,152.012a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca pativratām 13,152.012c saha tair ṛṣibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ keśavena ca 13,152.013a paurajānapadaiś caiva mantrivṛddhaiś ca pārthivaḥ 13,152.013c praviveśa kuruśreṣṭha puraṃ vāraṇasāhvayam 13,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.001a tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam 13,153.001c pūjayitvā yathānyāyam anujajñe gṛhān prati 13,153.002a sāntvayām āsa nārīś ca hatavīrā hateśvarāḥ 13,153.002c vipulair arthadānaiś ca tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ 13,153.003a so 'bhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 13,153.003c avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīs tadā 13,153.004a dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaś ca sarvaśaḥ 13,153.004c pratigṛhyāśiṣo mukhyās tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,153.005a uṣitvā śarvarīḥ śrīmān pañcāśan nagarottame 13,153.005c samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ 13,153.005d*0715_01 tataś ca puṇḍarīkākṣam āha dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,153.005d*0715_02 bhagavan yogayukto 'si tūṣṇīṃ dhyāyasi śatruhan 13,153.005d*0715_03 brūhi māṃ puruṣaśreṣṭha ājñāpyo bhavatā hy aham 13,153.005d*0715_04 dhyāyasva puṇḍarīkākṣa śreyo me paramaṃ hitam 13,153.005d*0715_04 śrībhagavān 13,153.005d*0715_05 śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ 13,153.005d*0715_06 māṃ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṃ manaḥ 13,153.006a sa niryayau gajapurād yājakaiḥ parivāritaḥ 13,153.006c dṛṣṭvā nivṛttam ādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam 13,153.007a ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃś ca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ 13,153.007c candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca 13,153.008a prasthāpya pūrvaṃ kaunteyo bhīṣmasaṃsādhanāya vai 13,153.008c mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca 13,153.009a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 13,153.009c mātaraṃ ca pṛthāṃ dhīmān bhrātṝṃś ca puruṣarṣabhaḥ 13,153.009d*0716_01 bhrātṝṃś caiva puraskṛtya mātaraṃ ca pṛthām api 13,153.010a janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā 13,153.010c yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho 13,153.011a mahatā rājabhogyena paribarheṇa saṃvṛtaḥ 13,153.011c stūyamāno mahārāja bhīṣmasyāgnīn anuvrajan 13,153.012a niścakrāma purāt tasmād yathā devapatis tathā 13,153.012c āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṃtanavaṃ nṛpam 13,153.013a upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā 13,153.013c nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca 13,153.014a hataśiṣṭair nṛpaiś cānyair nānādeśasamāgataiḥ 13,153.014c rakṣibhiś ca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ 13,153.015a śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatis tataḥ 13,153.015b*0717_01 dhyāyantaṃ paramātmānaṃ kṛṣṇadharmaṃ sanātanam 13,153.015c tato rathād avārohad bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ 13,153.016a abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmaham ariṃdamam 13,153.016c dvaipāyanādīn viprāṃś ca taiś ca pratyabhinanditaḥ 13,153.016d*0718_01 dvaipāyanaprabhṛtibhir munibhiḥ pratinanditaḥ 13,153.017a ṛtvigbhir brahmakalpaiś ca bhrātṛbhiś ca sahācyutaḥ 13,153.017b*0719_01 mādhavena mahārājaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 13,153.017c āsādya śaratalpastham ṛṣibhiḥ parivāritam 13,153.018a abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 13,153.018c bhrātṛbhiḥ saha kauravya śayānaṃ nimnagāsutam 13,153.019a yudhiṣṭhiro 'haṃ nṛpate namas te jāhnavīsuta 13,153.019c śṛṇoṣi cen mahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te 13,153.020a prāpto 'smi samaye rājann agnīn ādāya te vibho 13,153.020c ācāryā brāhmaṇāś caiva ṛtvijo bhrātaraś ca me 13,153.021a putraś ca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 13,153.021c upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaś ca vīryavān 13,153.022a hataśiṣṭāś ca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ 13,153.022c tān paśya kuruśārdūla samunmīlaya locane 13,153.023a yac ceha kiṃ cit kartavyaṃ tat sarvaṃ prāpitaṃ mayā 13,153.023c yathoktaṃ bhavatā kāle sarvam eva ca tat kṛtam 13,153.024a evam uktas tu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā 13,153.024c dadarśa bhāratān sarvān sthitān saṃparivārya tam 13,153.025a tataś calavalir bhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam 13,153.025c oghameghasvano vāgmī kāle vacanam abravīt 13,153.026a diṣṭyā prāpto 'si kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira 13,153.026c parivṛtto hi bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ 13,153.027a aṣṭapañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ 13,153.027c śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṃ tathā 13,153.028a māgho 'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira 13,153.028c tribhāgaśeṣaḥ pakṣo 'yaṃ śuklo bhavitum arhati 13,153.029a evam uktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 13,153.029c dhṛtarāṣṭram athāmantrya kāle vacanam abravīt 13,153.030a rājan viditadharmo 'si sunirṇītārthasaṃśayaḥ 13,153.030c bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ 13,153.031a vedaśāstrāṇi sarvāṇi dharmāṃś ca manujeśvara 13,153.031c vedāṃś ca caturaḥ sāṅgān nikhilenāvabudhyase 13,153.032a na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tat tathā 13,153.032c śrutaṃ devarahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanād api 13,153.033a yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃs tathaiva tava dharmataḥ 13,153.033c tān pālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān 13,153.034a dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava 13,153.034c ānṛśaṃsyaparaṃ hy enaṃ jānāmi guruvatsalam 13,153.035a tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ 13,153.035c īrṣyābhibhūtā durvṛttās tān na śocitum arhasi 13,153.036 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.036a etāvad uktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 13,153.036c vāsudevaṃ mahābāhum abhyabhāṣata kauravaḥ 13,153.037a bhagavan devadeveśa surāsuranamaskṛta 13,153.037c trivikrama namas te 'stu śaṅkhacakragadādhara 13,153.037d*0720_01 vāsudevo hiraṇyātmā puruṣaḥ savitā virāṭ 13,153.037d*0720_02 jīvabhūto 'nurūpas tvaṃ paramātmā sanātanaḥ 13,153.037d*0720_03 tvadbhaktaṃ tvadgatasvāntam adāram aparigraham 13,153.037d*0720_04 trāyasva puṇḍarīkākṣa puruṣottama nityaśaḥ 13,153.038a anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama 13,153.038c rakṣyāś ca te pāṇḍaveyā bhavān hy eṣāṃ parāyaṇam 13,153.039a uktavān asmi durbuddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ purā 13,153.039b*0721_01 duryodhanaṃ durācāraṃ kṣatriyāntakaraṃ raṇe 13,153.039c yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ 13,153.040a vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 13,153.040b*0722_01 suhṛdbhiḥ sahito rājan bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam 13,153.040c saṃdhānasya paraḥ kālas taveti ca punaḥ punaḥ 13,153.041a na ca me tad vaco mūḍhaḥ kṛtavān sa sumandadhīḥ 13,153.041c ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ 13,153.042a tvāṃ ca jānāmy ahaṃ vīra purāṇam ṛṣisattamam 13,153.042c nareṇa sahitaṃ devaṃ badaryāṃ suciroṣitam 13,153.043a tathā me nāradaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ 13,153.043c naranārāyaṇāv etau saṃbhūtau manujeṣv iti 13,153.043d*0723_01 sa māṃ tvam anujānīhi kṛṣṇa mokṣye kalevaram 13,153.043d*0723_02 tvayāhaṃ samanujñāto gaccheyaṃ paramāṃ gatim 13,153.044 vāsudeva uvāca 13,153.044a anujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūn āpnuhi pārthiva 13,153.044c na te 'sti vṛjinaṃ kiṃ cin mayā dṛṣṭaṃ mahādyute 13,153.045a pitṛbhakto 'si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ 13,153.045c tena mṛtyus tava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ 13,153.046 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.046a evam uktas tu gāṅgeyaḥ pāṇḍavān idam abravīt 13,153.046c dhṛtarāṣṭramukhāṃś cāpi sarvān sasuhṛdas tathā 13,153.047a prāṇān utsraṣṭum icchāmi tan mānujñātum arhatha 13,153.047c satye prayatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam 13,153.048a ānṛśaṃsyaparair bhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ 13,153.048c brahmaṇyair dharmaśīlaiś ca taponītyaiś ca bhārata 13,153.049a ity uktvā suhṛdaḥ sarvān saṃpariṣvajya caiva ha 13,153.049b*0724_01 dhanaṃ bahuvidhaṃ rājan dattvā nityaṃ dvijātiṣu 13,153.049c punar evābravīd dhīmān yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ 13,153.050a brāhmaṇāś caiva te nityaṃ prājñāś caiva viśeṣataḥ 13,153.050c ācāryā ṛtvijaś caiva pūjanīyā narādhipa 13,154.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,154.001a evam uktvā kurūn sarvān bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 13,154.001c tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtam ariṃdama 13,154.002a dhārayām āsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam 13,154.002c tasyordhvam agaman prāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ 13,154.003a idam āścaryam āsīc ca madhye teṣāṃ mahātmanām 13,154.003c yad yan muñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanusutas tadā 13,154.003e tat tad viśalyaṃ bhavati yogayuktasya tasya vai 13,154.004a kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so 'bhavat tadā 13,154.004c taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ 13,154.004e saha tair munibhiḥ sarvais tadā vyāsādibhir nṛpa 13,154.005a saṃniruddhas tu tenātmā sarveṣv āyataneṣu vai 13,154.005c jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divam abhyutpapāta ca 13,154.005d*0725_01 devaduṃdubhinādaś ca puṣpavarṣaiḥ sahābhavat 13,154.005d*0725_02 siddhā brahmarṣayaś caiva sādhu sādhv iti harṣitāḥ 13,154.006a maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśāj janādhipa 13,154.006c niḥsṛtyākāśam āviśya kṣaṇenāntaradhīyata 13,154.007a evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavas tadā 13,154.007c samayujyata lokaiḥ svair bharatānāṃ kulodvahaḥ 13,154.008a tatas tv ādāya dārūṇi gandhāṃś ca vividhān bahūn 13,154.008b*0726_01 candanānāṃ ca khaṇḍāni mahārghāṇi bahūni ca 13,154.008c citāṃ cakrur mahātmānaḥ pāṇḍavā viduras tathā 13,154.008e yuyutsuś cāpi kauravyaḥ prekṣakās tv itare 'bhavan 13,154.009a yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṃ viduraś ca mahāmatiḥ 13,154.009c chādayām āsatur ubhau kṣaumair mālyaiś ca kauravam 13,154.010a dhārayām āsa tasyātha yuyutsuś chatram uttamam 13,154.010c cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāv ubhau 13,154.010e uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāv ubhau tadā 13,154.010f*0727_01 yudhiṣṭhireṇa sahitau dhṛtarāṣṭras tu pādataḥ 13,154.011a striyaḥ kauravanāthasya bhīṣmaṃ kurukulodbhavam 13,154.011c tālavṛntāny upādāya paryavījan samantataḥ 13,154.012a tato 'sya vidhivac cakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ 13,154.012c yājakā juhuvuś cāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ 13,154.013a tataś candanakāṣṭhaiś ca tathā kāleyakair api 13,154.013c kālāgaruprabhṛtibhir gandhaiś coccāvacais tathā 13,154.014a samavacchādya gāṅgeyaṃ prajvālya ca hutāśanam 13,154.014c apasavyam akurvanta dhṛtarāṣṭramukhā nṛpāḥ 13,154.015a saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ 13,154.015c jagmur bhāgīrathītīram ṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ 13,154.016a anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca 13,154.016c kṛṣṇena bharatastrībhir ye ca paurāḥ samāgatāḥ 13,154.017a udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ 13,154.017c vidhivat kṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janas tadā 13,154.018a tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte 13,154.018c utthāya salilāt tasmād rudatī śokalālasā 13,154.019a paridevayatī tatra kauravān abhyabhāṣata 13,154.019c nibodhata yathāvṛttam ucyamānaṃ mayānaghāḥ 13,154.020a rājavṛttena saṃpannaḥ prajñayābhijanena ca 13,154.020c satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ 13,154.021a jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ 13,154.021c divyair astrair mahāvīryaḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā 13,154.022a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ 13,154.022c apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yatra dīryati me 'dya vai 13,154.023a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃvare 13,154.023c vijityaikarathenājau kanyās tā yo jahāra ha 13,154.024a yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyām api kaś cana 13,154.024c hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yan na dīryati me manaḥ 13,154.025a jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā 13,154.025c pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā 13,154.026a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīm 13,154.026c āśvāsayām āsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ 13,154.027a samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane 13,154.027c gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putro na saṃśayaḥ 13,154.028a vasur eṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane 13,154.028c manuṣyatām anuprāpto nainaṃ śocitum arhasi 13,154.029a sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire 13,154.029c dhanaṃjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā 13,154.030a bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlam udyateṣuṃ mahāraṇe 13,154.030c na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣād api śatakratuḥ 13,154.031a svacchandena sutas tubhyaṃ gataḥ svargaṃ śubhānane 13,154.031c na śaktāḥ syur nihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ 13,154.032a tasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasva kurunandanam 13,154.032c vasūn eṣa gato devi putras te vijvarā bhava 13,154.033a ity uktā sā tu kṛṣṇena vyāsena ca saridvarā 13,154.033c tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāry avatatāra ha 13,154.034a satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇamukhā nṛpāḥ 13,154.034c anujñātās tayā sarve nyavartanta janādhipāḥ 13,154.034d*0728_01 sarve te dīnamanasaḥ śocamānāḥ punaḥ punaḥ 13,154.034d*0728_02 hastyaśvarathayānaiś ca saṃprāptā hastināpuram 13,154.034d*0729_01 ity etad bahuvistāram ānuśāsanikaṃ śubham 13,154.034d*0729_02 yatroktāḥ sarvadharmāś ca parvaṇy asmiṃs trayodaśe 13,154.034d*0729_03 śrutvā yān svasthatām āpa dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 13,154.034d*0729_04 bhīṣmād bhāgīrathīputrāt sarvasaṃdehahāriṇaḥ 13,154.034d*0729_05 etat trayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam 13,154.034d*0729_06 adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśad eva tu 13,154.034d*0729_07 nava ślokasahasrāṇi śatāny aṣṭau tathaiva ca 13,154.034d*0729_08 vyāsenodāramatinā dṛṣṭo grantho mahātmanā 13,154.034d*0729_09 ānuśāsanikaṃ parva śrutvā bhaktisamanvitaḥ 13,154.034d*0729_10 mucyate sarvapāpebhyaḥ sarvadharmaphalaṃ labhet 13,154.034d*0729_11 nārāyaṇaṃ pūjayitvā bhaktyā paramayā tataḥ 13,154.034d*0729_12 bhīṣmoddeśena kartavyaṃ brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇam 13,154.034d*0729_13 vyāsarūpī hariḥ sākṣāt paśyatām iti kīrtayet 13,154.034d*0729_14 dadyād dhenuhiraṇyādi vācakāya viśeṣataḥ 13,154.034d*0729_15 sarvakāmān avāpnoti dīrgham āyuś ca vindati 13,154.034d*0729_16 dvaipāyanaprasādena nityam utsavavān bhavet 14,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 14,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 14,000.000*0002_01 dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ 14,000.000*0002_02 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 14,000.000*0002_03 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ 14,000.000*0002_04 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 14,001.000*0003_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 14,001.000*0003_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 14,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,001.001a kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,001.001c puraskṛtya mahābāhur uttatārākulendriyaḥ 14,001.002a uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ 14,001.002c papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ 14,001.003a taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ 14,001.003c maivam ity abravīc cainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ 14,001.004a tam ārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ 14,001.004c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,001.005a taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvaram 14,001.005c bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 14,001.006a rājā ca dhṛtarāṣṭras tam upāsīno mahābhujaḥ 14,001.006c vākyam āha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam 14,001.007a uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryam anantaram 14,001.007c kṣatradharmeṇa kauravya jiteyam avanis tvayā 14,001.008a tāṃ bhuṅkṣva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiś ca janeśvara 14,001.008c na śocitavyaṃ paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃ vara 14,001.009a śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate 14,001.009c putrair vihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā 14,001.010a aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ 14,001.010c vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ 14,001.011a uktavān eṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ 14,001.011c duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati 14,001.012a svasti ced icchase rājan kulasyātmana eva ca 14,001.012c vadhyatām eṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ 14,001.013a karṇaś ca śakuniś caiva mainaṃ paśyatu karhi cit 14,001.013c dyūtasaṃpātam apy eṣām apramatto nivāraya 14,001.014a abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,001.014c sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pṛthivīm imām 14,001.015a atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 14,001.015b*0004_01 vināśam upayāsyanti tava putrā na saṃśayaḥ 14,001.015c meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva 14,001.016a samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa 14,001.016c anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhana 14,001.017a evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini 14,001.017c duryodhanam ahaṃ pāpam anvavartaṃ vṛthāmatiḥ 14,001.018a aśrutvā hy asya vīrasya vākyāni madhurāṇy aham 14,001.018c phalaṃ prāpya mahad duḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare 14,001.019a vṛddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa 14,001.019c na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa 14,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,002.001a evam uktas tu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā 14,002.001c tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tam uvācātha keśavaḥ 14,002.002a atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa 14,002.002c saṃtāpayati vaitasya pūrvapretān pitāmahān 14,002.003a yajasva vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 14,002.003c devāṃs tarpaya somena svadhayā ca pitṝn api 14,002.003d*0005_01 atithīn annapānena kāmair anyair akiṃcanān 14,002.004a tvadvidhasya mahābuddhe naitad adyopapadyate 14,002.004c viditaṃ veditavyaṃ te kartavyam api te kṛtam 14,002.005a śrutāś ca rājadharmās te bhīṣmād bhāgīrathīsutāt 14,002.005c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva nāradād vidurāt tathā 14,002.006a nemām arhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvam anuvartitum 14,002.006c pitṛpaitāmahīṃ vṛttim āsthāya dhuram udvaha 14,002.007a yuktaṃ hi yaśasā kṣatraṃ svargaṃ prāptum asaṃśayam 14,002.007c na hi kaś cana śūrāṇāṃ nihato 'tra parāṅmukhaḥ 14,002.008a tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tat tathā 14,002.008c na śakyās te punar draṣṭuṃ tvayā hy asmin raṇe hatāḥ 14,002.009a etāvad uktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 14,002.009c virarāma mahātejās tam uvāca yudhiṣṭhiraḥ 14,002.010a govinda mayi yā prītis tava sā viditā mama 14,002.010c sauhṛdena tathā premṇā sadā mām anukampase 14,002.011a priyaṃ tu me syāt sumahat kṛtaṃ cakragadādhara 14,002.011c śrīman prītena manasā sarvaṃ yāvadanandana 14,002.012a yadi mām anujānīyād bhavān gantuṃ tapovanam 14,002.012b*0006_01 kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi iti me niścitā matiḥ 14,002.012c na hi śāntiṃ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham 14,002.012e karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 14,002.013a karmaṇā yena mucyeyam asmāt krūrād ariṃdama 14,002.013c karmaṇas tad vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ 14,002.014a tam evaṃvādinaṃ vyāsas tataḥ provāca dharmavit 14,002.014c sāntvayan sumahātejāḥ śubhaṃ vacanam arthavat 14,002.015a akṛtā te matis tāta punar bālyena muhyase 14,002.015c kim ākāśe vayaṃ sarve pralapāma muhur muhuḥ 14,002.016a viditāḥ kṣatradharmās te yeṣāṃ yuddhena jīvikā 14,002.016c yathā pravṛtto nṛpatir nādhibandhena yujyate 14,002.017a mokṣadharmāś ca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ 14,002.017b*0007_01 yathā vai kāmajāṃ māyāṃ parityaktuṃ tvam arhasi 14,002.017c asakṛc caiva saṃdehāś chinnās te kāmajā mayā 14,002.018a aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtir asi dhruvam 14,002.018c maivaṃ bhava na te yuktam idam ajñānam īdṛśam 14,002.019a prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te 'nagha 14,002.019c yuddhadharmāś ca te sarve dānadharmāś ca te śrutāḥ 14,002.020a sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ 14,002.020c parimuhyasi bhūyas tvam ajñānād iva bhārata 14,003.001 vyāsa uvāca 14,003.001a yudhiṣṭhira tava prajñā na samyag iti me matiḥ 14,003.001c na hi kaś cit svayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ 14,003.002a īśvareṇa niyukto 'yaṃ sādhv asādhu ca mānavaḥ 14,003.002c karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā 14,003.003a ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇam antataḥ 14,003.003c śṛṇu tatra yathā pāpam apakṛṣyeta bhārata 14,003.004a tapobhiḥ kratubhiś caiva dānena ca yudhiṣṭhira 14,003.004b*0008_01 pūyante tu narā rājaṃs tasmād yajñāḥ parāyaṇam 14,003.004c taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate 14,003.005a yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa 14,003.005c pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ 14,003.006a asurāś ca surāś caiva puṇyahetor makhakriyām 14,003.006c prayatante mahātmānas tasmād yajñāḥ parāyaṇam 14,003.007a yajñair eva mahātmāno babhūvur adhikāḥ surāḥ 14,003.007c tato devāḥ kriyāvanto dānavān abhyadharṣayan 14,003.008a rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata 14,003.008c naramedhaṃ ca nṛpate tvam āhara yudhiṣṭhira 14,003.009a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,003.009c bahukāmānnavittena rāmo dāśarathir yathā 14,003.010a yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ 14,003.010c śākuntalo mahāvīryas tava pūrvapitāmahaḥ 14,003.011 yudhiṣṭhira uvāca 14,003.011a asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayet pṛthivīm api 14,003.011c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ tvaṃ śrotum ihārhasi 14,003.012a imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama 14,003.012c dānam alpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me 14,003.013a na ca bālān imān dīnān utsahe vasu yācitum 14,003.013c tathaivārdravraṇān kṛcchre vartamānān nṛpātmajān 14,003.014a svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe dvijasattama 14,003.014c karam āhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇān 14,003.015a duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ 14,003.015c pranaṣṭā yojayitvāsmān akīrtyā munisattama 14,003.016a duryodhanena pṛthivī kṣayitā vittakāraṇāt 14,003.016c kośaś cāpi viśīrṇo 'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 14,003.017a pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ 14,003.017c vidvadbhiḥ paridṛṣṭo 'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ 14,003.018a na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana 14,003.018c atra me bhagavan samyak sācivyaṃ kartum arhasi 14,003.019 vaiśaṃpāyana uvāca 14,003.019a evam uktas tu pārthena kṛṣṇadvaipāyanas tadā 14,003.019c muhūrtam anusaṃcintya dharmarājānam abravīt 14,003.019d*0009_01 kośaś cāpi viśīrṇo 'yaṃ paripūrṇo bhaviṣyati 14,003.020a vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam 14,003.020c utsṛṣṭaṃ brāhmaṇair yajñe maruttasya mahīpateḥ 14,003.020e tad ānayasva kaunteya paryāptaṃ tad bhaviṣyati 14,003.021 yudhiṣṭhira uvāca 14,003.021a kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tat samācitam 14,003.021c kasmiṃś ca kāle sa nṛpo babhūva vadatāṃ vara 14,003.022 vyāsa uvāca 14,003.022a yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam 14,003.022c yasmin kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīn mahādhanaḥ 14,004.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,004.001a śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam 14,004.001c dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me 'nagha 14,004.002 vyāsa uvāca 14,004.002a āsīt kṛtayuge pūrvaṃ manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ 14,004.002c tasya putro maheṣvāsaḥ prajātir iti viśrutaḥ 14,004.003a prajāter abhavat putraḥ kṣupa ity abhiviśrutaḥ 14,004.003c kṣupasya putras tv ikṣvākur mahīpālo 'bhavat prabhuḥ 14,004.004a tasya putraśataṃ rājann āsīt paramadhārmikam 14,004.004c tāṃs tu sarvān mahīpālān ikṣvākur akarot prabhuḥ 14,004.005a teṣāṃ jyeṣṭhas tu viṃśo 'bhūt pratimānaṃ dhanuṣmatām 14,004.005c viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata 14,004.006a viviṃśasya sutā rājan babhūvur daśa pañca ca 14,004.006c sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 14,004.007a dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ priyavādinaḥ 14,004.007c teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tān sarvān apīḍayat 14,004.008a khanīnetras tu vikrānto jitvā rājyam akaṇṭakam 14,004.008c nāśaknod rakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ 14,004.009a tam apāsya ca tad rāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasam 14,004.009c abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavat tadā 14,004.010a sa pitur vikriyāṃ dṛṣṭvā rājyān nirasanaṃ tathā 14,004.010c niyato vartayām āsa prajāhitacikīrṣayā 14,004.011a brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ 14,004.011c prajās taṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam 14,004.012a tasya dharmapravṛttasya vyaśīryat kośavāhanam 14,004.012c taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantāt paryapīḍayan 14,004.013a sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośas tv avāhanaḥ 14,004.013c ārtim ārchat parāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca 14,004.014a na cainaṃ parihartuṃ te 'śaknuvan parisaṃkṣaye 14,004.014c samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira 14,004.015a yadā tu paramām ārtiṃ gato 'sau sapuro nṛpaḥ 14,004.015c tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīt tato balam 14,004.016a tatas tān ajayat sarvān prātisīmān narādhipān 14,004.016c etasmāt kāraṇād rājan viśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ 14,004.017a tasya kāraṃdhamaḥ putras tretāyugamukhe 'bhavat 14,004.017b*0010_01 putras tretāyugamukhe 'bhavad āvikṣasaṃjñakaḥ 14,004.017b*0011_01 kāraṃdhama iti khyāto babhūva jagatīpatiḥ 14,004.017c indrād anavaraḥ śrīmān devair api sudurjayaḥ 14,004.018a tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā 14,004.018c sa hi samrāḍ abhūt teṣāṃ vṛttena ca balena ca 14,004.019a avikṣin nāma dharmātmā śauryeṇendrasamo 'bhavat 14,004.019c yajñaśīlaḥ karmaratir dhṛtimān saṃyatendriyaḥ 14,004.020a tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ 14,004.020c bṛhaspatisamo buddhyā himavān iva susthiraḥ 14,004.021a karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca 14,004.021c manāṃsy ārādhayām āsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ 14,004.022a ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivat prabhuḥ 14,004.022c yājayām āsa yaṃ vidvān svayam evāṅgirāḥ prabhuḥ 14,004.023a tasya putro 'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā 14,004.023c marutto nāma dharmajñaś cakravartī mahāyaśāḥ 14,004.024a nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣād viṣṇur ivāparaḥ 14,004.024c sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayāny uta 14,004.024e kārayām āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ 14,004.025a meruṃ parvatam āsādya himavatpārśva uttare 14,004.025c kāñcanaḥ sumahān pādas tatra karma cakāra saḥ 14,004.026a tataḥ kuṇḍāni pātrīś ca piṭharāṇy āsanāni ca 14,004.026c cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate 14,004.027a tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha 14,004.027c īje tatra sa dharmātmā vidhivat pṛthivīpatiḥ 14,004.027e maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālair narādhipaḥ 14,005.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,005.001a kathaṃvīryaḥ samabhavat sa rājā vadatāṃ varaḥ 14,005.001c kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija 14,005.002a kva ca tat sāṃprataṃ dravyaṃ bhagavann avatiṣṭhate 14,005.002c kathaṃ ca śakyam asmābhis tad avāptuṃ tapodhana 14,005.003 vyāsa uvāca 14,005.003a asurāś caiva devāś ca dakṣasyāsan prajāpateḥ 14,005.003c apatyaṃ bahulaṃ tāta te 'spardhanta parasparam 14,005.004a tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ 14,005.004c bṛhaspatir bṛhattejāḥ saṃvartaś ca tapodhanaḥ 14,005.005a tāv api spardhinau rājan pṛthag āstāṃ parasparam 14,005.005c bṛhaspatiś ca saṃvartaṃ bādhate sma punaḥ punaḥ 14,005.006a sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata 14,005.006c arthān utsṛjya digvāsā vanavāsam arocayat 14,005.007a vāsavo 'py asurān sarvān nirjitya ca nihatya ca 14,005.007c indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam 14,005.007e putram aṅgiraso jyeṣṭhaṃ vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim 14,005.008a yājyas tv aṅgirasaḥ pūrvam āsīd rājā karaṃdhamaḥ 14,005.008c vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca 14,005.008e śatakratur ivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ 14,005.009a vāhanaṃ yasya yodhāś ca dravyāṇi vividhāni ca 14,005.009b*0012_01 śayanāni ca mukhyāni mahārhāṇi ca sarvaśaḥ 14,005.009c dhyānād evābhavad rājan mukhavātena sarvaśaḥ 14,005.010a sa guṇaiḥ pārthivān sarvān vaśe cakre narādhipaḥ 14,005.010c saṃjīvya kālam iṣṭaṃ ca saśarīro divaṃ gataḥ 14,005.011a babhūva tasya putras tu yayātir iva dharmavit 14,005.011c avikṣin nāma śatrukṣit sa vaśe kṛtavān mahīm 14,005.011e vikrameṇa guṇaiś caiva pitevāsīt sa pārthivaḥ 14,005.012a tasya vāsavatulyo 'bhūn marutto nāma vīryavān 14,005.012c putras tam anuraktābhūt pṛthivī sāgarāmbarā 14,005.013a spardhate satataṃ sa sma devarājena pārthivaḥ 14,005.013c vāsavo 'pi maruttena spardhate pāṇḍunandana 14,005.014a śuciḥ sa guṇavān āsīn maruttaḥ pṛthivīpatiḥ 14,005.014c yatamāno 'pi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha 14,005.015a so 'śaknuvan viśeṣāya samāhūya bṛhaspatim 14,005.015c uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ 14,005.016a bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana 14,005.016c daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama cet priyam 14,005.017a ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate 14,005.017c indratvaṃ prāptavān eko maruttas tu mahīpatiḥ 14,005.018a kathaṃ hy amartyaṃ brahmaṃs tvaṃ yājayitvā surādhipam 14,005.018c yājayer mṛtyusaṃyuktaṃ maruttam aviśaṅkayā 14,005.019a māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim 14,005.019c parityajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām 14,005.020a evam uktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ 14,005.020c muhūrtam iva saṃcintya devarājānam abravīt 14,005.021a tvaṃ bhūtānām adhipatis tvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,005.021c namucer viśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca 14,005.022a tvam ājahartha devānām eko vīra śriyaṃ parām 14,005.022c tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana 14,005.023a paurohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara 14,005.023c yājayeyam ahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana 14,005.024a samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhi cit 14,005.024c grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama 14,005.025a hiraṇyaretaso 'mbhaḥ syāt parivarteta medinī 14,005.025c bhāsaṃ ca na raviḥ kuryān matsatyaṃ vicaled yadi 14,005.026a bṛhaspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ 14,005.026c praśasyainaṃ viveśātha svam eva bhavanaṃ tadā 14,006.001 vyāsa uvāca 14,006.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,006.001c bṛhaspateś ca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata 14,006.002a devarājasya samayaṃ kṛtam āṅgirasena ha 14,006.002c śrutvā marutto nṛpatir manyum āhārayat tadā 14,006.003a saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhamasutātmajaḥ 14,006.003c bṛhaspatim upāgamya vāgmī vacanam abravīt 14,006.004a bhagavan yan mayā pūrvam abhigamya tapodhana 14,006.004c kṛto 'bhisaṃdhir yajñāya bhavato vacanād guro 14,006.005a tam ahaṃ yaṣṭum icchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāś ca me 14,006.005c yājyo 'smi bhavataḥ sādho tat prāpnuhi vidhatsva ca 14,006.006 bṛhaspatir uvāca 14,006.006a na kāmaye yājayituṃ tvām ahaṃ pṛthivīpate 14,006.006c vṛto 'smi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me 14,006.007 marutta uvāca 14,006.007a pitryam asmi tava kṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśam 14,006.007c na cāsmy ayājyatāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām 14,006.008 bṛhaspatir uvāca 14,006.008a amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣam 14,006.008c marutta gaccha vā mā vā nivṛtto 'smy adya yājanāt 14,006.009a na tvāṃ yājayitāsmy adya vṛṇu tvaṃ yam ihecchasi 14,006.009c upādhyāyaṃ mahābāho yas te yajñaṃ kariṣyati 14,006.010 vyāsa uvāca 14,006.010a evam uktas tu nṛpatir marutto vrīḍito 'bhavat 14,006.010c pratyāgacchac ca saṃvigno dadarśa pathi nāradam 14,006.011a devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ 14,006.011c vidhivat prāñjalis tasthāv athainaṃ nārado 'bravīt 14,006.012a rājarṣe nātihṛṣṭo 'si kaccit kṣemaṃ tavānagha 14,006.012c kva gato 'si kuto vedam aprītisthānam āgatam 14,006.013a śrotavyaṃ cen mayā rājan brūhi me pārthivarṣabha 14,006.013c vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnair narādhipa 14,006.014a evam ukto maruttas tu nāradena maharṣiṇā 14,006.014c vipralambham upādhyāyāt sarvam eva nyavedayat 14,006.015a gato 'smy aṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim 14,006.015c yajñārtham ṛtvijaṃ draṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata 14,006.016a pratyākhyātaś ca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye 14,006.016c parityaktaś ca guruṇā dūṣitaś cāsmi nārada 14,006.017a evam uktas tu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha 14,006.017c āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayann iva 14,006.018a rājann aṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ 14,006.018c caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayan prajāḥ 14,006.019a taṃ gaccha yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ 14,006.019c prasannas tvāṃ mahārāja saṃvarto yājayiṣyati 14,006.020 marutta uvāca 14,006.020a saṃjīvito 'haṃ bhavatā vākyenānena nārada 14,006.020c paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara 14,006.021a kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet 14,006.021c pratyākhyātaś ca tenāpi nāhaṃ jīvitum utsahe 14,006.022 nārada uvāca 14,006.022a unmattaveṣaṃ bibhrat sa caṅkramīti yathāsukham 14,006.022c vārāṇasīṃ tu nagarīm abhīkṣṇam upasevate 14,006.022d*0013_01 yatra sākṣān mahādevo dehānte parameśvaraḥ 14,006.022d*0013_02 vyācaṣṭe tārakajñānaṃ jantūnām apavargadam 14,006.023a tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kva cit 14,006.023c taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṃvarto mahīpate 14,006.024a taṃ pṛṣṭhato 'nugacchethā yatra gacchet sa vīryavān 14,006.024c tam ekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ 14,006.025a pṛcchet tvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha 14,006.025c brūyās tvaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhan 14,006.026a sa cet tvām anuyuñjīta mamābhigamanepsayā 14,006.026c śaṃsethā vahnim ārūḍhaṃ mām api tvam aśaṅkayā 14,006.027 vyāsa uvāca 14,006.027a sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam 14,006.027c abhyanujñāya rājarṣir yayau vārāṇasīṃ purīm 14,006.028a tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ 14,006.028c kuṇapaṃ sthāpayām āsa nāradasya vacaḥ smaran 14,006.029a yaugapadyena vipraś ca sa purīdvāram āviśat 14,006.029c tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata 14,006.030a sa taṃ nivṛttam ālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt 14,006.030c āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartam upaśikṣitum 14,006.031a sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca 14,006.031c śleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣṭhīvanaiś ca samākirat 14,006.032a sa tathā bādhyamāno 'pi saṃvartena mahīpatiḥ 14,006.032c anvagād eva tam ṛṣiṃ prāñjaliḥ saṃprasādayan 14,006.033a tato nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat 14,006.033c śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam 14,007.001 saṃvarta uvāca 14,007.001a katham asmi tvayā jñātaḥ kena vā kathito 'smi te 14,007.001c etad ācakṣva me tattvam icchase cet priyaṃ mama 14,007.002a satyaṃ te bruvataḥ sarve saṃpatsyante manorathāḥ 14,007.002c mithyā tu bruvato mūrdhā saptadhā te phaliṣyati 14,007.003 marutta uvāca 14,007.003a nāradena bhavān mahyam ākhyāto hy aṭatā pathi 14,007.003c guruputro mameti tvaṃ tato me prītir uttamā 14,007.004 saṃvarta uvāca 14,007.004a satyam etad bhavān āha sa māṃ jānāti satriṇam 14,007.004c kathayasvaitad ekaṃ me kva nu saṃprati nāradaḥ 14,007.005 marutta uvāca 14,007.005a bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ 14,007.005c tato mām abhyanujñāya praviṣṭo havyavāhanam 14,007.005d*0014_01 yojanīyo 'ham adhunā bhavatā munisattama 14,007.006 vyāsa uvāca 14,007.006a śrutvā tu pārthivasyaitat saṃvartaḥ parayā mudā 14,007.006c etāvad aham apy enaṃ kuryām iti tadābravīt 14,007.007a tato maruttam unmatto vācā nirbhartsayann iva 14,007.007c rūkṣayā brāhmaṇo rājan punaḥ punar athābravīt 14,007.008a vātapradhānena mayā svacittavaśavartinā 14,007.008c evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājitum icchasi 14,007.009a bhrātā mama samarthaś ca vāsavena ca satkṛtaḥ 14,007.009c vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya 14,007.010a gṛhaṃ svaṃ caiva yājyāś ca sarvā gṛhyāś ca devatāḥ 14,007.010c pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tv idam 14,007.011a nāhaṃ tenānanujñātas tvām āvikṣita karhi cit 14,007.011c yājayeyaṃ kathaṃ cid vai sa hi pūjyatamo mama 14,007.012a sa tvaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tam anujñāpya cāvraja 14,007.012c tato 'haṃ yājayiṣye tvāṃ yadi yaṣṭum ihecchasi 14,007.013 marutta uvāca 14,007.013a bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvam ahaṃ saṃvarta tac chṛṇu 14,007.013c na māṃ kāmayate yājyam asau vāsavavāritaḥ 14,007.014a amaraṃ yājyam āsādya mām ṛṣe mā sma mānuṣam 14,007.014c yājayethā maruttaṃ tvaṃ martyadharmāṇam āturam 14,007.014d*0015_01 śakreṇa pratiṣiddho 'haṃ maruttaṃ mā sma yājayeḥ 14,007.014d*0016_01 na māṃ rocayate rājyam ayājyaṃ mām amānuṣam 14,007.015a spardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ 14,007.015c evam astv iti cāpy ukto bhrātrā te balavṛtrahā 14,007.016a sa mām abhigataṃ premṇā yājyavan na bubhūṣati 14,007.016c devarājam upāśritya tad viddhi munipuṃgava 14,007.017a so 'ham icchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājitum 14,007.017c kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tvatkṛtair guṇaiḥ 14,007.018a na hi me vartate buddhir gantuṃ brahman bṛhaspatim 14,007.018c pratyākhyāto hi tenāsmi tathānapakṛte sati 14,007.019 saṃvarta uvāca 14,007.019a cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvam etat tvayi dhruvam 14,007.019c yadi sarvān abhiprāyān kartāsi mama pārthiva 14,007.020a yājyamānaṃ mayā hi tvāṃ bṛhaspatipuraṃdarau 14,007.020c dviṣetāṃ samabhikruddhāv etad ekaṃ samarthaya 14,007.021a sthairyam atra kathaṃ te syāt sa tvaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru 14,007.021c kupitas tvāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sabāndhavam 14,007.022 marutta uvāca 14,007.022a yāvat tapet sahasrāṃśus tiṣṭheraṃś cāpi parvatāḥ 14,007.022c tāval lokān na labheyaṃ tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi 14,007.023a mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyam iha karhi cit 14,007.023c samyag jñāne vaiṣaye vā tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi 14,007.024 saṃvarta uvāca 14,007.024a āvikṣita śubhā buddhir dhīyatāṃ tava karmasu 14,007.024c yājanaṃ hi mamāpy evaṃ vartate tvayi pārthiva 14,007.025a saṃvidhāsye ca te rājann akṣayaṃ dravyam uttamam 14,007.025c yena devān sagandharvāñ śakraṃ cābhibhaviṣyasi 14,007.026a na tu me vartate buddhir dhane yājyeṣu vā punaḥ 14,007.026c vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bhrātuś cendrasya cobhayoḥ 14,007.027a gamayiṣyāmi cendreṇa samatām api te dhruvam 14,007.027c priyaṃ ca te kariṣyāmi satyam etad bravīmi te 14,008.001 saṃvarta uvāca 14,008.001a girer himavataḥ pṛṣṭhe muñjavān nāma parvataḥ 14,008.001c tapyate yatra bhagavāṃs tapo nityam umāpatiḥ 14,008.002a vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca 14,008.002c guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukham 14,008.003a umāsahāyo bhagavān yatra nityaṃ maheśvaraḥ 14,008.003c āste śūlī mahātejā nānābhūtagaṇāvṛtaḥ 14,008.004a tatra rudrāś ca sādhyāś ca viśve 'tha vasavas tathā 14,008.004c yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca sahānugaḥ 14,008.005a bhūtāni ca piśācāś ca nāsatyāv aśvināv api 14,008.005c gandharvāpsarasaś caiva yakṣā devarṣayas tathā 14,008.006a ādityā marutaś caiva yātudhānāś ca sarvaśaḥ 14,008.006b*0017_01 brahmādayaś ca maruto munayo 'dhyātmacintakāḥ 14,008.006c upāsante mahātmānaṃ bahurūpam umāpatim 14,008.007a ramate bhagavāṃs tatra kuberānucaraiḥ saha 14,008.007c vikṛtair vikṛtākāraiḥ krīḍadbhiḥ pṛthivīpate 14,008.007e śriyā jvalan dṛśyate vai bālādityasamadyutiḥ 14,008.008a na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃ cana 14,008.008c nirdeṣṭuṃ prāṇibhiḥ kaiś cit prākṛtair māṃsalocanaiḥ 14,008.009a noṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyur na ca bhāskaraḥ 14,008.009c na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur na bhayaṃ nṛpa 14,008.010a tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara 14,008.010c dhātavo jātarūpasya raśmayaḥ savitur yathā 14,008.011a rakṣyante te kuberasya sahāyair udyatāyudhaiḥ 14,008.011c cikīrṣadbhiḥ priyaṃ rājan kuberasya mahātmanaḥ 14,008.011d*0018_01 tatra gatvā tvam anvāsya mahāyogeśvaraṃ śivam 14,008.011d*0018_02 kuru praṇāmaṃ rājarṣe bhaktyā paramayā yutaḥ 14,008.012a tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase 14,008.012b*0019_01 ebhis tvaṃ nāmabhir devaṃ sarvavidyādhipaṃ stuhi 14,008.012c rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase 14,008.013a kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca 14,008.013c tryakṣṇe pūṣṇo dantabhide vāmanāya śivāya ca 14,008.014a yāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca 14,008.014c kṣemyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca 14,008.015a harikeśāya muṇḍāya kṛśāyottāraṇāya ca 14,008.015c bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase 14,008.015d*0020_01 bahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase 14,008.016a uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe 14,008.016c giriśāya praśāntāya yataye cīravāsase 14,008.017a bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca 14,008.017c mṛgavyādhāya mahate dhanvine 'tha bhavāya ca 14,008.018a varāya saumyavaktrāya paśuhastāya varṣiṇe 14,008.018c hiraṇyabāhave rājann ugrāya pataye diśām 14,008.018d*0021_01 lelihānāya gotrāya siddhamantrāya vṛṣṇaye 14,008.019a paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā 14,008.019c vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca 14,008.020a sruvahastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca 14,008.020c ajāya kṛṣṇanetrāya virūpākṣāya caiva ha 14,008.021a tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānaramukhāya ca 14,008.021c mahādyutaye 'naṅgāya sarvāṅgāya prajāvate 14,008.021d*0022_01 vilohitāya dīptāya dīptākṣāya mahaujase 14,008.022a tathā śukrādhipataye pṛthave kṛttivāsase 14,008.022c kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca 14,008.023a mahādevāya kṛṣṇāya tryambakāyānaghāya ca 14,008.023c krodhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline 14,008.024a daṇḍine taptatapase tathaiva krūrakarmaṇe 14,008.024c sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca 14,008.024e namaḥ svadhāsvarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe 14,008.025a pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyoginam avyayam 14,008.025c triśūlapāṇiṃ varadaṃ tryambakaṃ bhuvaneśvaram 14,008.026a tripuraghnaṃ trinayanaṃ trilokeśaṃ mahaujasam 14,008.026c prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharam 14,008.027a īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavam 14,008.027c umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvaram 14,008.028a virūpākṣaṃ daśabhujaṃ tiṣyagovṛṣabhadhvajam 14,008.028b*0023_01 anantaṃ śāśvataṃ devaṃ triśṛṅgaṃ vṛṣabhekṣaṇam 14,008.028c ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ ghoraṃ śarvaṃ gaurīśam īśvaram 14,008.029a śitikaṇṭham ajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthuharaṃ haram 14,008.029c viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim 14,008.030a praṇamya śirasā devam anaṅgāṅgaharaṃ haram 14,008.030c śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukham 14,008.030d*0024_01 virocamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam 14,008.030d*0024_02 anādyantam ajaṃ śaṃbhuṃ sarvavyāpinam īśvaram 14,008.030d*0024_03 nistraiguṇyaṃ nirudvegaṃ nirmalaṃ nidhim ojasām 14,008.030d*0024_04 praṇamya prāñjaliḥ śarvaṃ prayāmi śaraṇaṃ haram 14,008.030d*0024_05 sāmānyaṃ niścalaṃ nityam akāraṇam alepanam 14,008.030d*0024_06 adhyātmavedam āsādya prayāmi śaraṇaṃ muhuḥ 14,008.030d*0024_07 yasya nityaṃ viduḥ sthānaṃ mokṣam adhyātmacintakāḥ 14,008.030d*0024_08 yoginas tattvamārgasthāḥ kaivalyaṃ padam akṣaram 14,008.030d*0024_09 yaṃ viduḥ saṅganirmuktāḥ sāmānyaṃ samadarśinaḥ 14,008.030d*0024_10 taṃ prapadye jagadyonim ayoniṃ nirguṇātmakam 14,008.030d*0024_11 asṛjad yas tu bhūtādīn sapta lokān sanātanān 14,008.030d*0024_12 sthitaḥ satyopari sthāṇus taṃ prapadye sanātanam 14,008.030d*0024_13 bhaktānāṃ sulabhaṃ taṃ hi durlabhaṃ dūrapātinām 14,008.030d*0024_14 adūrastham ajaṃ devaṃ prakṛteḥ parataḥ sthitam 14,008.030d*0024_15 namāmi sarvalokasthaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam 14,008.031a evaṃ kṛtvā namas tasmai mahādevāya raṃhase 14,008.031c mahātmane kṣitipate tat suvarṇam avāpsyasi 14,008.031d*0025_01 labhante gāṇapatyaṃ ca tadekāgrā hi mānavāḥ 14,008.031d*0025_02 kiṃ punaḥ svarṇabhāṇḍāni tasmāt tvaṃ gaccha mā ciram 14,008.031d*0025_03 mahattaraṃ hi te lābhaṃ hastyaśvoṣṭrādibhiḥ saha 14,008.031e suvarṇam āhariṣyantas tatra gacchantu te narāḥ 14,008.032 vyāsa uvāca 14,008.032a ity uktaḥ sa vacas tasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ 14,008.032b*0026_01 gaṅgādharaṃ namaskṛtya labdhavān dhanam uttamam 14,008.032b*0026_02 kubera iva tat prāpya mahādevaprasādataḥ 14,008.032c tato 'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhim 14,008.032e sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrus tatra śilpinaḥ 14,008.032f*0027_01 śālāś ca sarvasaṃbhārān kratoḥ saṃvartaśāsanāt 14,008.033a bṛhaspatis tu tāṃ śrutvā maruttasya mahīpateḥ 14,008.033c samṛddhim ati devebhyaḥ saṃtāpam akarod bhṛśam 14,008.034a sa tapyamāno vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamat param 14,008.034c bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvarto vasumān iti 14,008.035a taṃ śrutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājo bṛhaspatim 14,008.035c abhigamyāmaravṛtaḥ provācedaṃ vacas tadā 14,009.001 indra uvāca 14,009.001a kaccit sukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate; kaccin manojñāḥ paricārakās te 14,009.001c kaccid devānāṃ sukhakāmo 'si vipra; kaccid devās tvāṃ paripālayanti 14,009.002 bṛhaspatir uvāca 14,009.002a sukhaṃ śaye 'haṃ śayane mahendra; tathā manojñāḥ paricārakā me 14,009.002c tathā devānāṃ sukhakāmo 'smi śakra; devāś ca māṃ subhṛśaṃ pālayanti 14,009.003 indra uvāca 14,009.003a kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā; pāṇḍur vivarṇaś ca kutas tvam adya 14,009.003c ācakṣva me tad dvija yāvad etān; nihanmi sarvāṃs tava duḥkhakartṝn 14,009.004 bṛhaspatir uvāca 14,009.004a maruttam āhur maghavan yakṣyamāṇaṃ; mahāyajñenottamadakṣiṇena 14,009.004c taṃ saṃvarto yājayiteti me śrutaṃ; tad icchāmi na sa taṃ yājayeta 14,009.005 indra uvāca 14,009.005a sarvān kāmān anujāto 'si vipra; yas tvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ 14,009.005c ubhau ca te janmamṛtyū vyatītau; kiṃ saṃvartas tava kartādya vipra 14,009.006 bṛhaspatir uvāca 14,009.006a devaiḥ saha tvam asurān saṃpraṇudya; jighāṃsase 'dyāpy uta sānubandhān 14,009.006c yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ 14,009.007a ato 'smi devendra vivarṇarūpaḥ; sapatno me vardhate tan niśamya 14,009.007c sarvopāyair maghavan saṃniyaccha; saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam 14,009.008 indra uvāca 14,009.008a ehi gaccha prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.008c ayaṃ vai tvā yājayitā bṛhaspatis; tathāmaraṃ caiva kariṣyatīti 14,009.009 agnir uvāca 14,009.009a ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.009c vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ; bṛhaspateś cāpacitiṃ cikīrṣuḥ 14,009.010 vyāsa uvāca 14,009.010a tataḥ prāyād dhūmaketur mahātmā; vanaspatīn vīrudhaś cāvamṛdnan 14,009.010c kāmād dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigo mātariśveva nardan 14,009.011 marutta uvāca 14,009.011a āścaryam adya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnim āgatam 14,009.011c āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune 14,009.012 agnir uvāca 14,009.012a āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ pratinandāmi te 'nagha 14,009.012c indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtam āgatam 14,009.013 marutta uvāca 14,009.013a kaccic chrīmān devarājaḥ sukhī ca; kaccic cāsmān prīyate dhūmaketo 14,009.013c kaccid devāś cāsya vaśe yathāvat; tad brūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva 14,009.014 agnir uvāca 14,009.014a śakro bhṛśaṃ susukhī pārthivendra; prītiṃ cecchaty ajarāṃ vai tvayā saḥ 14,009.014c devāś ca sarve vaśagās tasya rājan; saṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ 14,009.015a yadarthaṃ māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.015c ayaṃ gurur yājayitā nṛpa tvāṃ; martyaṃ santam amaraṃ tvāṃ karotu 14,009.016 marutta uvāca 14,009.016a saṃvarto 'yaṃ yājayitā dvijo me; bṛhaspater añjalir eṣa tasya 14,009.016c nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ; martyaṃ santaṃ yājayann adya śobhet 14,009.017 agnir uvāca 14,009.017a ye vai lokā devaloke mahāntaḥ; saṃprāpsyase tān devarājaprasādāt 14,009.017c tvāṃ ced asau yājayed vai bṛhaspatir; nūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ 14,009.018a tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpateś cāpi ye vai mahāntaḥ 14,009.018c te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ; bṛhaspatiś ced yājayet tvāṃ narendra 14,009.019 saṃvarta uvāca 14,009.019a māsmān evaṃ tvaṃ punar āgāḥ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.019c mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddho 'haṃ pāvaka tan nibodha 14,009.020 vyāsa uvāca 14,009.020a tato devān agamad dhūmaketur; dāhād bhīto vyathito 'śvatthaparṇavat 14,009.020c taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā; bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāham 14,009.021a yat tvaṃ gataḥ prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.021c tat kiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ; kaccid vacaḥ pratigṛhṇāti tac ca 14,009.022 agnir uvāca 14,009.022a na te vācaṃ rocayate marutto; bṛhaspater añjaliṃ prāhiṇot saḥ 14,009.022c saṃvarto māṃ yājayitety abhīkṣṇaṃ; punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ 14,009.023a uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpater ye ca lokā mahāntaḥ 14,009.023c tāṃś cel labheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā; tathāpi neccheyam iti pratītaḥ 14,009.024 indra uvāca 14,009.024a punar bhavān pārthivaṃ taṃ sametya; vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam 14,009.024c punar yady ukto na kariṣyate vacas; tato vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai 14,009.025 agnir uvāca 14,009.025a gandharvarāḍ yātv ayaṃ tatra dūto; bibhemy ahaṃ vāsava tatra gantum 14,009.025c saṃrabdho mām abravīt tīkṣṇaroṣaḥ; saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ 14,009.026a yady āgaccheḥ punar evaṃ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.026c daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddha ity etad avaihi śakra 14,009.027 indra uvāca 14,009.027a tvam evānyān dahase jātavedo; na hi tvad anyo vidyate bhasmakartā 14,009.027c tvatsaṃsparśāt sarvaloko bibhety; aśraddheyaṃ vadase havyavāha 14,009.028 agnir uvāca 14,009.028a divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ; saṃveṣṭayes tvaṃ svabalenaiva śakra 14,009.028c evaṃvidhasyeha satas tavāsau; kathaṃ vṛtras tridivaṃ prāg jahāra 14,009.029 indra uvāca 14,009.029a na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇur; na vārisomaṃ prapibāmi vahne 14,009.029c na durbale vai visṛjāmi vajraṃ; ko me 'sukhāya praharen manuṣyaḥ 14,009.030a pravrājayeyaṃ kālakeyān pṛthivyām; apākarṣaṃ dānavān antarikṣāt 14,009.030c divaḥ prahrādam avasānam ānayaṃ; ko me 'sukhāya prahareta martyaḥ 14,009.031 agnir uvāca 14,009.031a yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣyan; sahāśvibhyāṃ somam agṛhṇad ekaḥ 14,009.031c taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāc; charyātiyajñaṃ smara taṃ mahendra 14,009.032a vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tvaṃ; saṃprāhārṣīś cyavanasyātighoram 14,009.032c sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhum; apāgṛhṇāt tapasā jātamanyuḥ 14,009.033a tato roṣāt sarvato ghorarūpaṃ; sapatnaṃ te janayām āsa bhūyaḥ 14,009.033c madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ; yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ 14,009.034a hanur ekā jagatīsthā tathaikā; divaṃ gatā mahato dānavasya 14,009.034c sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ; sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva 14,009.035a vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā; daṃṣṭrāś catasro dve śate yojanānām 14,009.035c sa tvāṃ dantān vidaśann abhyadhāvaj; jighāṃsayā śūlam udyamya ghoram 14,009.036a apaśyas tvaṃ taṃ tadā ghorarūpaṃ; sarve tv anye dadṛśur darśanīyam 14,009.036c yasmād bhītaḥ prāñjalis tvaṃ maharṣim; āgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna 14,009.037a kṣatrād evaṃ brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ 14,009.037c so 'haṃ jānan brahmatejo yathāvan; na saṃvartaṃ gantum icchāmi śakra 14,010.001 indra uvāca 14,010.001a evam etad brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ 14,010.001c āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye; vajram asmai prahariṣyāmi ghoram 14,010.002a dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ; saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva 14,010.002c bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram 14,010.003 vyāsa uvāca 14,010.003a tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ; provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya 14,010.003c gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha; tvām āgataṃ vaktukāmaṃ narendra 14,010.004a aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha; yat prāha lokādhipatir mahātmā 14,010.004c bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram 14,010.004e vacaś ced etan na kariṣyase me; prāhaitad etāvad acintyakarmā 14,010.004f*0028_01 bṛhaspatiṃ yājayituṃ na cecched 14,010.004f*0028_02 vajraṃ tasmai prahariṣyāmi ghoram 14,010.005 marutta uvāca 14,010.005a tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraś ca; viśvedevā vasavaś cāśvinau ca 14,010.005c mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva; nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ 14,010.006a bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ; devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham 14,010.006c saṃvarto māṃ yājayitādya rājan; na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi 14,010.007 gandharva uvāca 14,010.007a ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya; nabhastale garjato rājasiṃha 14,010.007c vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ; kṣemaṃ rājaṃś cintyatām eṣa kālaḥ 14,010.008 vyāsa uvāca 14,010.008a ity evam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā; śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya 14,010.008c taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ; saṃvartaṃ taṃ jñāpayām āsa kāryam 14,010.009 marutta uvāca 14,010.009a imam aśmānaṃ plavamānam ārād; adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya 14,010.009c prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ; prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya 14,010.010a ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa 14,010.010c amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyās trāsitā hi naḥ 14,010.011 saṃvarta uvāca 14,010.011a bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha; praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram 14,010.011c saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva; mā bhais tvam asmād bhava cāpi pratītaḥ 14,010.012a ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhais tvaṃ śakrato nṛpa 14,010.012c sarveṣām eva devānāṃ kṣapitāny āyudhāni me 14,010.013a diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu; varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu 14,010.013c āpaḥ plavantv antarikṣe vṛthā ca; saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam 14,010.014a atho vahnis trātu vā sarvatas te; kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā 14,010.014c vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur; mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ 14,010.015 marutta uvāca 14,010.015a ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano; vajrasyaiṣa sahito mārutena 14,010.015c ātmā hi me pravyathate muhur muhur; na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra 14,010.016 saṃvarta uvāca 14,010.016a vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya; vāto bhūtvā hanmi narendra vajram 14,010.016c bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva; kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi 14,010.017 marutta uvāca 14,010.017a indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra; havir yajñe pratigṛhṇātu caiva 14,010.017c svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ; sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva 14,010.018 saṃvarta uvāca 14,010.018a ayam indro haribhir āyāti rājan; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī 14,010.018c mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya; paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam 14,010.019 vyāsa uvāca 14,010.019a tato devaiḥ sahito devarājo; rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān 14,010.019c āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur; āvikṣitasyāprameyasya somam 14,010.020a tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ; pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ 14,010.020c cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ; yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ 14,010.021 saṃvarta uvāca 14,010.021a svāgataṃ te puruhūteha vidvan; yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra 14,010.021c śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ; pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā 14,010.022 marutta uvāca 14,010.022a śivena māṃ paśya namaś ca te 'stu; prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me 14,010.022c ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra; bṛhaspater avaro janmanā yaḥ 14,010.023 indra uvāca 14,010.023a jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ; bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam 14,010.023c yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra; prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ 14,010.024 saṃvarta uvāca 14,010.024a yadi prītas tvam asi vai devarāja; tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam 14,010.024c svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra; jānātv ayaṃ sarvalokaś ca deva 14,010.025 vyāsa uvāca 14,010.025a evam uktas tv āṅgirasena śakraḥ; samādideśa svayam eva devān 14,010.025c sabhāḥ kriyantām āvasathāś ca mukhyāḥ; sahasraśaś citrabhaumāḥ samṛddhāḥ 14,010.026a kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni; gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram 14,010.026c yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ; svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ 14,010.027a ity uktās te cakrur āśu pratītā; divaukasaḥ śakravākyān narendra 14,010.027c tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ; prīto rājan pūjayāno maruttam 14,010.028a eṣa tvayāham iha rājan sametya; ye cāpy anye tava pūrve narendrāḥ 14,010.028c sarvāś cānyā devatāḥ prīyamāṇā; havis tubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan 14,010.029a āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ; vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan 14,010.029c nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ; calac chiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ 14,010.030a tato yajño vavṛdhe tasya rājño; yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ 14,010.030c yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyo 'bhūd dharimān devarājaḥ 14,010.031a tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā; yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ 14,010.031c havīṃṣy uccair āhvayan devasaṃghāñ; juhāvāgnau mantravat supratītaḥ 14,010.032a tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ; ye cāpy anye somapā vai divaukasaḥ 14,010.032c sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena; yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ 14,010.033a tato rājā jātarūpasya rāśīn; pade pade kārayām āsa hṛṣṭaḥ 14,010.033c dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ; rarāja vitteśa ivārihantā 14,010.034a tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya; yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam 14,010.034c anujñāto guruṇā saṃnivṛtya; śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām 14,010.035a evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā; yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam 14,010.035c tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ; yajasva devāṃs tarpayāno vidhānaiḥ 14,010.036 vaiśaṃpāyana uvāca 14,010.036a tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ; śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya 14,010.036c manaś cakre tena vittena yaṣṭuṃ; tato 'mātyair mantrayām āsa bhūyaḥ 14,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,011.001a ity ukte nṛpatau tasmin vyāsenādbhutakarmaṇā 14,011.001c vāsudevo mahātejās tato vacanam ādade 14,011.002a taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam 14,011.002c upaplutam ivādityaṃ sadhūmam iva pāvakam 14,011.003a nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ 14,011.003c āśvāsayan dharmasutaṃ pravaktum upacakrame 14,011.004 vāsudeva uvāca 14,011.004a sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam 14,011.004c etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati 14,011.005a naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ 14,011.005c kathaṃ śatruṃ śarīrastham ātmānaṃ nāvabudhyase 14,011.006a atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam 14,011.006c indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddham avartata 14,011.007a vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa 14,011.007c dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte 14,011.007e dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata 14,011.008a śatakratuś cukopātha gandhasya viṣaye hṛte 14,011.008c vṛtrasya sa tataḥ kruddho vajraṃ ghoram avāsṛjat 14,011.009a sa vadhyamāno vajreṇa pṛthivyāṃ bhūritejasā 14,011.009c viveśa sahasaivāpo jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.010a vyāptāsv athāpsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte 14,011.010c śatakratur abhikruddhas tāsu vajram avāsṛjat 14,011.011a sa vadhyamāno vajreṇa salile bhūritejasā 14,011.011c viveśa sahasā jyotir jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.012a vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe 'tha viṣaye hṛte 14,011.012c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.013a sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā 14,011.013c viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.014a vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe 'tha viṣaye hṛte 14,011.014c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.015a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā 14,011.015c ākāśam abhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.016a ākāśe vṛtrabhūte ca śabde ca viṣaye hṛte 14,011.016c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.017a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā 14,011.017c viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.018a tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavan mahān 14,011.018c rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat 14,011.019a tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha 14,011.019c śatakratur adṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam 14,011.020a idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇoktaṃ maharṣiṣu 14,011.020c ṛṣibhiś ca mama proktaṃ tan nibodha narādhipa 14,012.001 vāsudeva uvāca 14,012.001a dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā 14,012.001c parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate 14,012.002a śarīre jāyate vyādhiḥ śārīro nātra saṃśayaḥ 14,012.002c mānaso jāyate vyādhir manasy eveti niścayaḥ 14,012.003a śītoṣṇe caiva vāyuś ca guṇā rājañ śarīrajāḥ 14,012.003c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 14,012.003e uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate 14,012.003f*0029_01 ubhābhyāṃ badhyate vāyur vidhānam idam ucyate 14,012.004a sattvaṃ rajas tamaś ceti trayas tv ātmaguṇāḥ smṛtāḥ 14,012.004c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 14,012.004e teṣām anyatamotseke vidhānam upadiśyate 14,012.005a harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate 14,012.005b*0030_01 ubhābhyāṃ vadhyate moho vidhānam idam ucyate 14,012.005c kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati 14,012.005e kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati 14,012.006a sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā 14,012.006c smartum icchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattaram 14,012.007a atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase 14,012.007c dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām 14,012.007e miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tat saṃsmartum icchasi 14,012.008a pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca vivāsanam 14,012.008c mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum icchasi 14,012.009a jaṭāsurāt parikleśaś citrasenena cāhavaḥ 14,012.009c saindhavāc ca parikleśo na tasya smartum icchasi 14,012.010a punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ 14,012.010c yājñasenyās tadā pārtha na tasya smartum icchasi 14,012.011a yac ca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama 14,012.011c manasaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 14,012.011e tasmād abhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha 14,012.012a param avyaktarūpasya paraṃ muktvā svakarmabhiḥ 14,012.012c yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyair na ca bandhubhiḥ 14,012.012e ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 14,012.013a tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi 14,012.013c etaj jñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 14,012.014a etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim 14,012.014c pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam 14,013.001 vāsudeva uvāca 14,013.001a na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata 14,013.001c śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā 14,013.002a bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ 14,013.002c yo dharmo yat sukhaṃ caiva dviṣatām astu tat tathā 14,013.003a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 14,013.003c mameti dvyakṣaro mṛtyur na mameti ca śāśvatam 14,013.004a brahma mṛtyuś ca tau rājann ātmany eva vyavasthitau 14,013.004c adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam 14,013.005a avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata 14,013.005c bhittvā śarīraṃ bhūtānām ahiṃsāṃ pratipadyate 14,013.006a labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām 14,013.006c mamatvaṃ yasya naiva syāt kiṃ tayā sa kariṣyati 14,013.007a atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ 14,013.007c mamatā yasya dravyeṣu mṛtyor āsye sa vartate 14,013.008a bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata 14,013.008c yan na paśyati tad bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt 14,013.009a kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke; na cākāmāt kā cid asti pravṛttiḥ 14,013.009b*0031_01 sarve kāmā manaso 'ṅgāt prasūtā 14,013.009b*0031_02 yān paṇḍitaḥ saṃharate vicintya 14,013.009b*0031_03 bhūyo bhūyo janmano 'bhyāsayogād 14,013.009b*0031_04 yogī yogaṃ sāramārgaṃ vicintya 14,013.009c dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaś ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni 14,013.010a vrataṃ yajñān niyamān dhyānayogān; kāmena yo nārabhate viditvā 14,013.010c yad yad dhy ayaṃ kāmayate sa dharmo; na yo dharmo niyamas tasya mūlam 14,013.011a atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 14,013.011c śṛṇu saṃkīrtyamānās tā nikhilena yudhiṣṭhira 14,013.012a nāhaṃ śakyo 'nupāyena hantuṃ bhūtena kena cit 14,013.012c yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam 14,013.012e tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.013a yo māṃ prayatate hantuṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,013.013c jaṅgameṣv iva karmātmā punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.014a yo māṃ prayatate hantuṃ vedair vedāntasādhanaiḥ 14,013.014c sthāvareṣv iva śāntātmā tasya prādurbhavāmy aham 14,013.015a yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ 14,013.015c bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate 14,013.016a yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ 14,013.016c tatas tapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.017a yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ 14,013.017c tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca 14,013.017e avadhyaḥ sarvabhūtānām aham ekaḥ sanātanaḥ 14,013.018a tasmāt tvam api taṃ kāmaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,013.018c dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati 14,013.019a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,013.019c anyaiś ca vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 14,013.020a mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ 14,013.020c na śakyās te punar draṣṭuṃ ye hatāsmin raṇājire 14,013.021a sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 14,013.021c loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatim agryāṃ gamiṣyasi 14,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,014.001a evaṃ bahuvidhair vākyair munibhis tais tapodhanaiḥ 14,014.001c samāśvasyata rājarṣir hatabandhur yudhiṣṭhiraḥ 14,014.002a so 'nunīto bhagavatā viṣṭaraśravasā svayam 14,014.002c dvaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ 14,014.003a nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ 14,014.003c kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā 14,014.004a anyaiś ca puruṣavyāghrair brāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ 14,014.004c vyajahāc chokajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasam 14,014.005a arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca yudhiṣṭhiraḥ 14,014.005c kṛtvātha pretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punar nṛpaḥ 14,014.005e anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām 14,014.006a praśāntacetāḥ kauravyaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam 14,014.006c vyāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃś cānyān abravīn nṛpaḥ 14,014.007a āśvāsito 'haṃ prāg vṛddhair bhavadbhir munipuṃgavaiḥ 14,014.007c na sūkṣmam api me kiṃ cid vyalīkam iha vidyate 14,014.008a arthaś ca sumahān prāpto yena yakṣyāmi devatāḥ 14,014.008c puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makham 14,014.009a himavantaṃ tvayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha 14,014.009b*0032_01 tathā vidhatsva viprarṣe tvayyāyattaḥ sa me kratuḥ 14,014.009c bahvāścaryo hi deśaḥ sa śrūyate dvijasattama 14,014.010a tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahu bhāṣitam 14,014.010c devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha 14,014.011a nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaś cid evaṃvidhān gurūn 14,014.011c labhate vyasanaṃ prāpya suhṛdaḥ sādhusaṃmatān 14,014.012a evam uktās tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ 14,014.012c abhyanujñāpya rājānaṃ tathobhau kṛṣṇaphalgunau 14,014.012e paśyatām eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ 14,014.013a tato dharmasuto rājā tatraivopāviśat prabhuḥ 14,014.013c evaṃ nātimahān kālaḥ sa teṣām abhyavartata 14,014.014a kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā 14,014.014c mahādānāni viprebhyo dadatām aurdhvadaihikam 14,014.015a bhīṣmakarṇapurogāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana 14,014.015c sahito dhṛtarāṣṭreṇa pradadāv aurdhvadaihikam 14,014.016a tato dattvā bahu dhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 14,014.016c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayam 14,014.017a sa samāśvāsya pitaraṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 14,014.017c anvaśād vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha 14,014.017d@001_0001 yathā manur mahārāja rāmo dāśarathir yathā 14,014.017d@001_0002 tathā bharatasiṃho 'pi pālayām āsa medinīm 14,014.017d@001_0003 nādharmyam abhavat tatra sarvo dharmarucir janaḥ 14,014.017d@001_0004 babhūva naraśārdūla yathā kṛtayugaṃ yugam 14,014.017d@001_0005 kalim āsannam āviṣṭaṃ nivārya nṛpanandanaḥ 14,014.017d@001_0006 bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān babhau dharmabaloddhṛtaḥ 14,014.017d@001_0007 vavarṣa bhagavān devaḥ kāle deśe yathepsitam 14,014.017d@001_0008 nirāmayaṃ jagad abhūt kṣutpipāse na kiṃ cana 14,014.017d@001_0009 ādhir nāsti manuṣyāṇāṃ vyasane nābhavan matiḥ 14,014.017d@001_0010 brāhmaṇapramukhā varṇās te svadharmottarāḥ śivāḥ 14,014.017d@001_0011 dharmaḥ satyapradhānaś ca satyaṃ sadviṣayānvitam 14,014.017d@001_0012 dharmāsanasthaḥ sadbhiḥ sa strībālāturavṛddhakān 14,014.017d@001_0013 varṇakramāt pūrvakṛtān nākālo rakṣaṇodyataḥ 14,014.017d@001_0014 suvṛttivṛttidānādyair yajñārthair dāpitair api 14,014.017d@001_0015 āmuṣmikaṃ bhayaṃ nāsti aihikaṃ kṛtam eva tu 14,014.017d@001_0016 svargalokopamo lokas tadā tasmin praśāsati 14,014.017d@001_0017 babhūva sukham evātra tad viśiṣṭataraṃ param 14,014.017d@001_0018 nāryaḥ pativratāḥ sarvā rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ 14,014.017d@001_0019 yathoktavṛttāḥ svaguṇair babhūvuḥ prītihetavaḥ 14,014.017d@001_0020 pumāṃsaḥ puṇyaśīlāḍhyāḥ svaṃ svaṃ dharmam anuvratāḥ 14,014.017d@001_0021 sukhinaḥ sūkṣmam apy eno nākurvanta kadā cana 14,014.017d@001_0022 sarve narāś ca nāryaś ca satataṃ priyavādinaḥ 14,014.017d@001_0023 ajihmamanasaḥ śuklā babhūvuḥ śramavarjitāḥ 14,014.017d@001_0024 bhūṣitāḥ kuṇḍalair hāraiḥ kaṭakaiḥ kaṭisūtrakaiḥ 14,014.017d@001_0025 suvāsasaḥ sugandhāḍhyāḥ prāyaśaḥ pṛthivītale 14,014.017d@001_0026 sarve brahmavidaḥ śāntāḥ sarvatra pariniṣṭhitāḥ 14,014.017d@001_0027 valīpalitahīnās tu sukhino dīrghadarśinaḥ 14,014.017d@001_0028 icchā na jāyate 'nyatra varṇeṣu ca na saṃkaraḥ 14,014.017d@001_0029 manuṣyāṇāṃ mahārāja maryādāsu vyavasthitāḥ 14,014.017d@001_0030 tasmiñ śāsati rājendra mṛgavyālasarīsṛpāḥ 14,014.017d@001_0031 anyonyam api cānyeṣu na bādhante vayāṃsi ca 14,014.017d@001_0032 gāvaś ca guṇabhūyiṣṭhāḥ suvāladhimukhodarāḥ 14,014.017d@001_0033 apīḍitāḥ karṣaṇādyair hṛtavyādhitavatsarāḥ 14,014.017d@001_0034 avadhyakālā manujāḥ puruṣārtheṣu ca kramāt 14,014.017d@001_0035 viṣayeṣv aniṣiddheṣu vedaśāstreṣu codyatāḥ 14,014.017d@001_0036 suvṛttā vṛṣabhāḥ puṣṭā bhārasāhāḥ sukhodayāḥ 14,014.017d@001_0037 atīva madhuraḥ śabdaḥ sparśaś cātisukho rasaḥ 14,014.017d@001_0038 rūpaṃ dṛṣṭikṣamaṃ ramyaṃ manojñaṃ gandham udbabhau 14,014.017d@001_0039 dharmārthakāmasaṃyuktaṃ mokṣābhyudayasādhanam 14,014.017d@001_0040 prahlādajananaṃ puṇyaṃ saṃbabhūvātha mānasam 14,014.017d@001_0041 sthāvarā bahupuṣpāḍhyāḥ phalacchāyāvahās tathā 14,014.017d@001_0042 susparśā viṣahīnāś ca supatratvakprarohiṇaḥ 14,014.017d@001_0043 manonukūlāḥ sarveṣāṃ ceṣṭā bhūtvāpavarjitāḥ 14,014.017d@001_0044 tathāvidho 'pi rājarṣis tad vṛttam abhavad bhuvi 14,014.017d@001_0045 sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 14,014.017d@001_0046 jyeṣṭhānuvartinaḥ sarve babhūvuḥ priyadarśanāḥ 14,014.017d@001_0047 siṃhoraskā jitakrodhās tejobalasamanvitāḥ 14,014.017d@001_0048 ājānubāhavaḥ sarve dānaśīlā jitendriyāḥ 14,014.017d@001_0049 teṣu śāsatsu pṛthivīm ṛtavaḥ svaguṇair babhuḥ 14,014.017d@001_0050 sukhodayāya vartante grahās tārāgaṇaiḥ saha 14,014.017d@001_0051 mahī sasyaprabahulā sarvaratnaguṇodayā 14,014.017d@001_0052 kāmadhug dhenuvad bhogān phalati sma sahasradhā 14,014.017d@001_0053 manvādibhiḥ kṛtāḥ pūrvaṃ maryādā mānaveṣu yāḥ 14,014.017d@001_0054 anatikramya tāḥ sarvāḥ kuleṣu samayāni ca 14,014.017d@001_0055 anvaśāsanta te nityaṃ dharmaputrapriyaṃkarāḥ 14,014.017d@001_0056 mahākulāni dharmiṣṭhā vardhayanto viśeṣataḥ 14,014.017d@001_0057 manupraṇītayā vṛttyā te 'nvaśāsan vasuṃdharām 14,014.017d@001_0058 rājavṛttir hi sā śaśvad dharmiṣṭhābhūn mahītale 14,014.017d@001_0059 prāyo lokamatis tāta rājavṛttānugāminī 14,014.017d@001_0060 evaṃ bhāratavarṣaṃ svaṃ rājā svargaṃ surendravat 14,014.017d@001_0061 śaśāsa viṣṇunā sārdhaṃ gupto gāṇḍīvadhanvanā 14,015.001 janamejaya uvāca 14,015.001a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca dvijottama 14,015.001c rāṣṭre kiṃ cakratur vīrau vāsudevadhanaṃjayau 14,015.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,015.002a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca viśāṃ pate 14,015.002c rāṣṭre babhūvatur hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau 14,015.003a vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāv iva 14,015.003c tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu 14,015.004a śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca 14,015.004c caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāv aśvināv iva nandane 14,015.005a indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau 14,015.005c praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata 14,015.006a tatra yuddhakathāś citrāḥ parikleśāṃś ca pārthiva 14,015.006c kathāyoge kathāyoge kathayām āsatus tadā 14,015.006d*0033_01 kathayām āsa yogena kathayām anupūrvaśaḥ (sic) 14,015.007a ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃs tāv āhatus tadā 14,015.007c prīyamāṇau mahātmānau purāṇāv ṛṣisattamau 14,015.008a madhurās tu kathāś citrāś citrārthapadaniścayāḥ 14,015.008c niścayajñaḥ sa pārthāya kathayām āsa keśavaḥ 14,015.009a putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ 14,015.009c kathābhiḥ śamayām āsa pārthaṃ śaurir janārdanaḥ 14,015.010a sa tam āśvāsya vidhivad vidhānajño mahātapāḥ 14,015.010c apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ 14,015.011a tataḥ kathānte govindo guḍākeśam uvāca ha 14,015.011c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā hetuyuktam idaṃ vacaḥ 14,015.012a vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācin paraṃtapa 14,015.012c tvadbāhubalam āśritya rājñā dharmasutena ha 14,015.013a asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,015.013c bhīmasenaprabhāvena yamayoś ca narottama 14,015.014a dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṃ rājyam akaṇṭakam 14,015.014c dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyodhanaḥ 14,015.015a adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ 14,015.015c dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ 14,015.016a praśāntām akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 14,015.016c bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha 14,015.017a rame cāhaṃ tvayā sārdham araṇyeṣv api pāṇḍava 14,015.017c kim u yatra jano 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana 14,015.018a yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ 14,015.018c yatra mādravatīputrau ratis tatra parā mama 14,015.019a tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata 14,015.019c ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha 14,015.020a kālo mahāṃs tv atīto me śūraputram apaśyataḥ 14,015.020c baladevaṃ ca kauravya tathānyān vṛṣṇipuṃgavān 14,015.021a so 'haṃ gantum abhīpsāmi purīṃ dvāravatīṃ prati 14,015.021c rocatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha 14,015.022a ukto bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ 14,015.022c sa ha bhīṣmeṇa yady uktam asmābhiḥ śokakārite 14,015.023a śiṣṭo yudhiṣṭhiro 'smābhiḥ śāstā sann api pāṇḍavaḥ 14,015.023c tena tac ca vacaḥ samyag gṛhītaṃ sumahātmanā 14,015.024a dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini 14,015.024c satyaṃ dharmo matiś cāgryā sthitiś ca satataṃ sthirā 14,015.025a tad gatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te rocate 'rjuna 14,015.025c asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam 14,015.026a na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyāge 'py upasthite 14,015.026c kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvāravatīṃ prati 14,015.027a sarvaṃ tv idam ahaṃ pārtha tvatprītihitakāmyayā 14,015.027c bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitat kathaṃ cana 14,015.028a prayojanaṃ ca nirvṛttam iha vāse mamārjuna 14,015.028c dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ 14,015.029a pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ 14,015.029c sthitā samudravasanā saśailavanakānanā 14,015.029e citā ratnair bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava 14,015.030a dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharām 14,015.030c upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiś cāpi mahātmabhiḥ 14,015.030e stūyamānaś ca satataṃ bandibhir bharatarṣabha 14,015.031a tan mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanam 14,015.031c āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati 14,015.032a idaṃ śarīraṃ vasu yac ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire 14,015.032c priyaś ca mānyaś ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇām adhipo mahāmatiḥ 14,015.033a prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tvad ṛte mahābhuja 14,015.033c sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha 14,015.034a itīdam uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmitavikramo 'rjunaḥ 14,015.034c tatheti kṛcchrād iva vācam īrayaj; janārdanaṃ saṃpratipūjya pārthiva 14,016.001 janamejaya uvāca 14,016.001a sabhāyāṃ vasatos tasyāṃ nihatyārīn mahātmanoḥ 14,016.001c keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavad dvija 14,016.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,016.002a kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam 14,016.002c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ 14,016.003a tataḥ kaṃ cit sabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa 14,016.003c yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau 14,016.004a tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo 'rjunaḥ 14,016.004c nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyām idaṃ vacanam abravīt 14,016.005a viditaṃ te mahābāho saṃgrāme samupasthite 14,016.005c māhātmyaṃ devakīmātas tac ca te rūpam aiśvaram 14,016.006a yat tu tad bhavatā proktaṃ tadā keśava sauhṛdāt 14,016.006c tat sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ 14,016.007a mama kautūhalaṃ tv asti teṣv artheṣu punaḥ prabho 14,016.007c bhavāṃś ca dvārakāṃ gantā nacirād iva mādhava 14,016.008a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata 14,016.008c pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ 14,016.009a śrāvitas tvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaś ca sanātanam 14,016.009c dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārtha sarvalokāṃś ca śāśvatān 14,016.010a abuddhvā yan na gṛhṇīthās tan me sumahad apriyam 14,016.010b*0034_01 na ca sādya punar bhūyaḥ smṛtir me saṃbhaviṣyati 14,016.010c nūnam aśraddadhāno 'si durmedhāś cāsi pāṇḍava 14,016.010d*0035_01 na ca śakyaḥ punar vaktum aśeṣeṇa dhanaṃjaya 14,016.011a sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane 14,016.011c na śakyaṃ tan mayā bhūyas tathā vaktum aśeṣataḥ 14,016.012a paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tan mayā 14,016.012c itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminn arthe purātanam 14,016.013a yathā tāṃ buddhim āsthāya gatim agryāṃ gamiṣyasi 14,016.013c śṛṇu dharmabhṛtāṃ śreṣṭha gadataḥ sarvam eva me 14,016.014a āgacchad brāhmaṇaḥ kaś cit svargalokād ariṃdama 14,016.014c brahmalokāc ca durdharṣaḥ so 'smābhiḥ pūjito 'bhavat 14,016.014d*0036_01 paripṛṣṭaś ca sa tadā yad āha dvijasattamaḥ 14,016.015a asmābhiḥ paripṛṣṭaś ca yad āha bharatarṣabha 14,016.015c divyena vidhinā pārtha tac chṛṇuṣvāvicārayan 14,016.016 brāhmaṇa uvāca 14,016.016a mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yan mānupṛcchasi 14,016.016c bhūtānām anukampārthaṃ yan mohacchedanaṃ prabho 14,016.017a tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvan madhusūdana 14,016.017c śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava 14,016.018a kaś cid vipras tapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ 14,016.018c āsasāda dvijaṃ kaṃ cid dharmāṇām āgatāgamam 14,016.019a gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam 14,016.019c lokatattvārthakuśalaṃ jñātāraṃ sukhaduḥkhayoḥ 14,016.020a jātīmaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ puṇyapāpayoḥ 14,016.020c draṣṭāram uccanīcānāṃ karmabhir dehināṃ gatim 14,016.021a carantaṃ muktavat siddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam 14,016.021c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ 14,016.022a antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ 14,016.022c tathaivāntarhitaiḥ siddhair yāntaṃ cakradharaiḥ saha 14,016.023a saṃbhāṣamāṇam ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha 14,016.023c yadṛcchayā ca gacchantam asaktaṃ pavanaṃ yathā 14,016.024a taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ 14,016.024c caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ 14,016.024e pratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ 14,016.025a vismitaś cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapas taṃ dvijottamam 14,016.025c paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyam atoṣayat 14,016.026a prītātmā copapannaś ca śrutacāritrasaṃyutaḥ 14,016.026c bhāvena toṣayac cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ 14,016.027a tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno 'thābravīd guruḥ 14,016.027c siddhiṃ parām abhiprekṣya śṛṇu tan me janārdana 14,016.028a vividhaiḥ karmabhis tāta puṇyayogaiś ca kevalaiḥ 14,016.028c gacchantīha gatiṃ martyā devaloke 'pi ca sthitim 14,016.029a na kva cit sukham atyantaṃ na kva cic chāśvatī sthitiḥ 14,016.029c sthānāc ca mahato bhraṃśo duḥkhalabdhāt punaḥ punaḥ 14,016.030a aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt 14,016.030c kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca 14,016.031a punaḥ punaś ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ 14,016.031c āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ 14,016.032a mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraś ca pṛthagvidhāḥ 14,016.032c sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha 14,016.033a priyair vivāso bahuśaḥ saṃvāsaś cāpriyaiḥ saha 14,016.033c dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam 14,016.034a avamānāḥ sukaṣṭāś ca parataḥ svajanāt tathā 14,016.034c śārīrā mānasāś cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ 14,016.035a prāptā vimānanāś cogrā vadhabandhāś ca dāruṇāḥ 14,016.035c patanaṃ niraye caiva yātanāś ca yamakṣaye 14,016.036a jarā rogāś ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ 14,016.036c loke 'sminn anubhūtāni dvaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā 14,016.037a tataḥ kadā cin nirvedān nikārān nikṛtena ca 14,016.037c lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā 14,016.037d*0037_01 loke 'sminn anubhūyāham imaṃ mārgam anuṣṭhitaḥ 14,016.037e tataḥ siddhir iyaṃ prāptā prasādād ātmano mayā 14,016.038a nāhaṃ punar ihāgantā lokān ālokayāmy aham 14,016.038c ā siddher ā prajāsargād ātmano me gatiḥ śubhā 14,016.039a upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhir uttamā 14,016.039c itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ 14,016.039e brahmaṇaḥ padam avyagraṃ mā te bhūd atra saṃśayaḥ 14,016.040a nāhaṃ punar ihāgantā martyalokaṃ paraṃtapa 14,016.040c prīto 'smi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te 14,016.041a yadīpsur upapannas tvaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ 14,016.041c abhijāne ca tad ahaṃ yadarthaṃ mā tvam āgataḥ 14,016.041e acirāt tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvām acūcudam 14,016.042a bhṛśaṃ prīto 'smi bhavataś cāritreṇa vicakṣaṇa 14,016.042c paripṛccha yāvad bhavate bhāṣeyaṃ yat tavepsitam 14,016.043a bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca 14,016.043c yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hy asi kāśyapa 14,017.001 vāsudeva uvāca 14,017.001a tatas tasyopasaṃgṛhya pādau praśnān sudurvacān 14,017.001c papraccha tāṃś ca sarvān sa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ 14,017.002 kāśyapa uvāca 14,017.002a kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate 14,017.002c kathaṃ kaṣṭāc ca saṃsārāt saṃsaran parimucyate 14,017.003a ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā tac charīraṃ vimuñcati 14,017.003c śarīrataś ca nirmuktaḥ katham anyat prapadyate 14,017.004a kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ 14,017.004c upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati 14,017.005 brāhmaṇa uvāca 14,017.005a evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃs tān pratyabhāṣata 14,017.005c ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tan me vacaḥ śṛṇu 14,017.005d*0038_00 siddhaḥ 14,017.005d*0038_01 asminn evāśubhaphalā āyuṣyās tu kriyāḥ smṛtāḥ 14,017.006 siddha uvāca 14,017.006a āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate 14,017.006c śarīragrahaṇe 'nyasmiṃs teṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ 14,017.007a āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate 14,017.007c buddhir vyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite 14,017.008a sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpy aviditvātmanas tathā 14,017.008c ativelam upāśnāti tair viruddhāny anātmavān 14,017.009a yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇy upaniṣevate 14,017.009c atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana 14,017.010a duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so 'nyonyena virodhi ca 14,017.010c guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ 14,017.011a vyāyāmam atimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate 14,017.011c satataṃ karmalobhād vā prāptaṃ vegavidhāraṇam 14,017.012a rasātiyuktam annaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevate 14,017.012c apakvānāgate kāle svayaṃ doṣān prakopayan 14,017.013a svadoṣakopanād rogaṃ labhate maraṇāntikam 14,017.013c atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati 14,017.014a tasya taiḥ kāraṇair jantoḥ śarīrāc cyavate yathā 14,017.014c jīvitaṃ procyamānaṃ tad yathāvad upadhāraya 14,017.015a ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ 14,017.015c śarīram anuparyeti sarvān prāṇān ruṇaddhi vai 14,017.016a atyarthaṃ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ 14,017.016c bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca 14,017.017a tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran 14,017.017c śarīraṃ tyajate jantuś chidyamāneṣu marmasu 14,017.017e vedanābhiḥ parītātmā tad viddhi dvijasattama 14,017.018a jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ 14,017.018c dṛśyante saṃtyajantaś ca śarīrāṇi dvijarṣabha 14,017.019a garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe 14,017.019c tādṛśīm eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ 14,017.020a bhinnasaṃdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ 14,017.020c yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati 14,017.020e śaityāt prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ 14,017.021a yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ 14,017.021c sa gacchaty ūrdhvago vāyuḥ kṛcchrān muktvā śarīriṇam 14,017.022a śarīraṃ ca jahāty eva nirucchvāsaś ca dṛśyate 14,017.022c nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ 14,017.023a brahmaṇā saṃparityakto mṛta ity ucyate naraḥ 14,017.023c srotobhir yair vijānāti indriyārthāñ śarīrabhṛt 14,017.023e tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṃbhavam 14,017.024a tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ 14,017.024c teṣāṃ yad yad bhaved yuktaṃ saṃnipāte kva cit kva cit 14,017.024e tat tan marma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tat tathā 14,017.025a teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan 14,017.025c āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai 14,017.025e tataḥ sa cetano jantur nābhijānāti kiṃ cana 14,017.026a tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣv atha marmasu 14,017.026c sa jīvo niradhiṣṭhānaś cāvyate mātariśvanā 14,017.027a tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśam ucchvasya dāruṇam 14,017.027c niṣkrāman kampayaty āśu tac charīram acetanam 14,017.028a sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyāt karmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ 14,017.028c aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpair vāpy upapadyate 14,017.029a brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvac chrutaniścayāḥ 14,017.029c itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ 14,017.030a yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatas tataḥ 14,017.030c cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ 14,017.031a paśyanty evaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā 14,017.031c cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam 14,017.032a tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ 14,017.032c karmabhūmir iyaṃ bhūmir yatra tiṣṭhanti jantavaḥ 14,017.033a tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ 14,017.033c ihaivoccāvacān bhogān prāpnuvanti svakarmabhiḥ 14,017.034a ihaivāśubhakarmā tu karmabhir nirayaṃ gataḥ 14,017.034c avāk sa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśam 14,017.034d*0039_01 arvāg gatir iyaṃ kaṣṭā yatra pacyanti mānavāḥ 14,017.034e tasmāt sudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ 14,017.035a ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣv avasthitāḥ 14,017.035c kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me 14,017.035e tac chrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karmaniścayāt 14,017.036a tārārūpāṇi sarvāṇi yac caitac candramaṇḍalam 14,017.036c yac ca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam 14,017.036e sthānāny etāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām 14,017.037a karmakṣayāc ca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ 14,017.037c tatrāpi ca viśeṣo 'sti divi nīcoccamadhyamaḥ 14,017.038a na tatrāpy asti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam 14,017.038c ity etā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ 14,017.039a upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmy aham ataḥ param 14,017.039c yathāvat tāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija 14,018.001 brāhmaṇa uvāca 14,018.001a śubhānām aśubhānāṃ ca neha nāśo 'sti karmaṇām 14,018.001c prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā 14,018.002a yathā prasūyamānas tu phalī dadyāt phalaṃ bahu 14,018.002c tathā syād vipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam 14,018.003a pāpaṃ cāpi tathaiva syāt pāpena manasā kṛtam 14,018.003c purodhāya mano hīha karmaṇy ātmā pravartate 14,018.004a yathā karmasamādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ 14,018.004c naro garbhaṃ praviśati tac cāpi śṛṇu cottaram 14,018.005a śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam 14,018.005c kṣetraṃ karmajam āpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,018.006a saukṣmyād avyaktabhāvāc ca na sa kva cana sajjate 14,018.006c saṃprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāt tad brahma śāśvatam 14,018.006e tad bījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ 14,018.007a sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ 14,018.007c dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣv avasthitaḥ 14,018.007e tataḥ spandayate 'ṅgāni sa garbhaś cetanānvitaḥ 14,018.008a yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham 14,018.008c upaiti tadvaj jānīhi garbhe jīvapraveśanam 14,018.009a lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśaty abhitāpayan 14,018.009c tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam 14,018.010a yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet 14,018.010c evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā 14,018.011a yad yac ca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,018.011c pūrvadehakṛtaṃ sarvam avaśyam upabhujyate 14,018.012a tatas tat kṣīyate caiva punaś cānyat pracīyate 14,018.012c yāvat tan mokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate 14,018.013a tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai 14,018.013c āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama 14,018.013d*0040_01 śubhapradāni yāny āhus tāni kuryāc ca buddhimān 14,018.014a dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam 14,018.014c damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam 14,018.015a saṃyamaś cānṛśaṃsyaṃ ca parasvādānavarjanam 14,018.015c vyalīkānām akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi 14,018.016a mātāpitroś ca śuśrūṣā devatātithipūjanam 14,018.016c gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityam indriyasaṃyamaḥ 14,018.017a pravartanaṃ śubhānāṃ ca tat satāṃ vṛttam ucyate 14,018.017b*0041_01 sadbhir ācarito dharmaḥ sadācāre pratiṣṭhitaḥ 14,018.017b*0041_02 ubhayārtho bhavaty eva svargārtho mokṣadas tathā 14,018.017c tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ 14,018.018a evaṃ satsu sadā paśyet tatra hy eṣā dhruvā sthitiḥ 14,018.018c ācāro dharmam ācaṣṭe yasmin santo vyavasthitāḥ 14,018.019a teṣu tad dharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ 14,018.019c yas taṃ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt 14,018.020a ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu 14,018.020c yas tu yogī ca muktaś ca sa etebhyo viśiṣyate 14,018.021a vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā 14,018.021c saṃsāratāraṇaṃ hy asya kālena mahatā bhavet 14,018.022a evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo jantur niṣevate 14,018.022c sarvaṃ tat kāraṇaṃ yena nikṛto 'yam ihāgataḥ 14,018.023a śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam 14,018.023c ity evaṃ saṃśayo loke tac ca vakṣyāmy ataḥ param 14,018.024a śarīram ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ 14,018.024c trailokyam asṛjad brahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 14,018.025a tataḥ pradhānam asṛjac cetanā sā śarīriṇām 14,018.025c yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ 14,018.026a iha tat kṣaram ity uktaṃ paraṃ tv amṛtam akṣaram 14,018.026c trayāṇāṃ mithunaṃ sarvam ekaikasya pṛthak pṛthak 14,018.027a asṛjat sarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ 14,018.027c sthāvarāṇi ca bhūtāni ity eṣā paurvikī śrutiḥ 14,018.028a tasya kālaparīmāṇam akarot sa pitāmahaḥ 14,018.028c bhūteṣu parivṛttiṃ ca punarāvṛttim eva ca 14,018.029a yathātra kaś cin medhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani 14,018.029c yat pravakṣyāmi tat sarvaṃ yathāvad upapadyate 14,018.030a sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati 14,018.030c kāyaṃ cāmedhyasaṃghātaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam 14,018.031a yac ca kiṃ cit sukhaṃ tac ca sarvaṃ duḥkham iti smaran 14,018.031c saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram 14,018.032a jātīmaraṇarogaiś ca samāviṣṭaḥ pradhānavit 14,018.032c cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati 14,018.033a nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padam 14,018.033c tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama 14,018.034a śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānam uttamam 14,018.034c procyamānaṃ mayā vipra nibodhedam aśeṣataḥ 14,019.001 brāhmaṇa uvāca 14,019.001a yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṃ kiṃ cid acintayan 14,019.001c pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet 14,019.002a sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ 14,019.002c vyapetabhayamanyuś ca kāmahā mucyate naraḥ 14,019.003a ātmavat sarvabhūteṣu yaś caren niyataḥ śuciḥ 14,019.003b*0042_01 nityam eva yathānyāyaṃ yaś caren niyatendriyaḥ 14,019.003c amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ 14,019.004a jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca 14,019.004c lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate 14,019.005a na kasya cit spṛhayate nāvajānāti kiṃ cana 14,019.005c nirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ 14,019.006a anamitro 'tha nirbandhur anapatyaś ca yaḥ kva cit 14,019.006c tyaktadharmārthakāmaś ca nirākāṅkṣī sa mucyate 14,019.007a naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ 14,019.007c dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate 14,019.008a akarmā cāvikāṅkṣaś ca paśyañ jagad aśāśvatam 14,019.008c asvastham avaśaṃ nityaṃ janmasaṃsāramohitam 14,019.009a vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥ 14,019.009c ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karoty acirād iva 14,019.010a agandharasam asparśam aśabdam aparigraham 14,019.010c arūpam anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate 14,019.011a pañcabhūtaguṇair hīnam amūrtimad alepakam 14,019.011c aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate 14,019.012a vihāya sarvasaṃkalpān buddhyā śārīramānasān 14,019.012c śanair nirvāṇam āpnoti nirindhana ivānalaḥ 14,019.012d*0043_01 sarvasaṃsthānanirmukto nirmamo niṣparigrahaḥ 14,019.012d*0043_02 upaśāmyendriyagrāmaṃ yaś caren mukta eva saḥ 14,019.013a vimuktaḥ sarvasaṃskārais tato brahma sanātanam 14,019.013c param āpnoti saṃśāntam acalaṃ divyam akṣaram 14,019.014a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstram anuttamam 14,019.014c yaj jñātvā siddham ātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ 14,019.015a tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvat tan nibodha me 14,019.015c yair dvāraiś cārayan nityaṃ paśyaty ātmānam ātmani 14,019.016a indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet 14,019.016c tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktum upakramet 14,019.017a tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥ 14,019.017c manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani 14,019.018a sa cec chaknoty ayaṃ sādhur yoktum ātmānam ātmani 14,019.018c tata ekāntaśīlaḥ sa paśyaty ātmānam ātmani 14,019.019a saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavān vijitendriyaḥ 14,019.019c tathāyam ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati 14,019.020a yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyaty asāv iti 14,019.020c tathārūpam ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati 14,019.021a iṣīkāṃ vā yathā muñjāt kaś cin nirhṛtya darśayet 14,019.021c yogī niṣkṛṣṭam ātmānaṃ tathā saṃpaśyate tanau 14,019.022a muñjaṃ śarīraṃ tasyāhur iṣīkām ātmani śritām 14,019.022c etan nidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhir anuttamam 14,019.023a yadā hi yuktam ātmānaṃ samyak paśyati dehabhṛt 14,019.023c tadāsya neśate kaś cit trailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ 14,019.024a anyonyāś caiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate 14,019.024b*0044_01 samyag yuktvā sa ātmānam ātmany evāvatiṣṭhate 14,019.024c vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati 14,019.025a devānām api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī 14,019.025c brahma cāvyayam āpnoti hitvā deham aśāśvatam 14,019.026a vinaśyatsv api lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate 14,019.026c kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kena cit 14,019.027a duḥkhaśokamayair ghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ 14,019.027c na vicālyeta yuktātmā niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ 14,019.028a nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuś cāsya vidyate 14,019.028c nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cil loke kva cana vidyate 14,019.028d*0045_01 sadaiva muktasaṃsāro bhavaty ātmani yogataḥ 14,019.029a samyag yuktvā yadātmānam ātmany eva prapaśyati 14,019.029b*0046_01 vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ 14,019.029b*0047_01 dehān yatheṣṭam abhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum 14,019.029c tadaiva na spṛhayate sākṣād api śatakratoḥ 14,019.030a nirvedas tu na gantavyo yuñjānena kathaṃ cana 14,019.030c yogam ekāntaśīlas tu yathā yuñjīta tac chṛṇu 14,019.031a dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasmin saṃnivaset pure 14,019.031c purasyābhyantare tasya manaś cāryaṃ na bāhyataḥ 14,019.032a purasyābhyantare tiṣṭhan yasminn āvasathe vaset 14,019.032c tasminn āvasathe dhāryaṃ sabāhyābhyantaraṃ manaḥ 14,019.033a pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmin kāye 'vatiṣṭhate 14,019.033c tasmin kāye manaś cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ 14,019.034a saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vane 14,019.034c kāyam abhyantaraṃ kṛtsnam ekāgraḥ paricintayet 14,019.035a dantāṃs tālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca 14,019.035c hṛdayaṃ cintayec cāpi tathā hṛdayabandhanam 14,019.036a ity uktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana 14,019.036c papraccha punar evemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam 14,019.037a bhuktaṃ bhuktaṃ katham idam annaṃ koṣṭhe vipacyate 14,019.037c kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate katham 14,019.037e tathā māṃsaṃ ca medaś ca snāyvasthīni ca poṣati 14,019.038a katham etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām 14,019.038c vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam 14,019.038e nirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak 14,019.039a kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasity api vā punaḥ 14,019.039c kaṃ ca deśam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty ātmāyam ātmani 14,019.040a jīvaḥ kāyaṃ vahati cec ceṣṭayānaḥ kalevaram 14,019.040c kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ 14,019.040e yāthātathyena bhagavan vaktum arhasi me 'nagha 14,019.041a iti saṃparipṛṣṭo 'haṃ tena vipreṇa mādhava 14,019.041c pratyabruvaṃ mahābāho yathāśrutam ariṃdama 14,019.042a yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍamanā bhavet 14,019.042c tathā svakāye prakṣipya mano dvārair aniścalaiḥ 14,019.042e ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet 14,019.043a evaṃ satatam udyuktaḥ prītātmā nacirād iva 14,019.043c āsādayati tad brahma yad dṛṣṭvā syāt pradhānavit 14,019.044a na tv asau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvair apīndriyaiḥ 14,019.044c manasaiva pradīpena mahān ātmani dṛśyate 14,019.045a sarvataḥpāṇipādaṃ taṃ sarvatokṣiśiromukham 14,019.045b*0048_01 sarvataḥśrutimaṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 14,019.045c jīvo niṣkrāntam ātmānaṃ śarīrāt saṃprapaśyati 14,019.046a sa tad utsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayan brahma kevalam 14,019.046c ātmānam ālokayati manasā prahasann iva 14,019.046d*0049_01 tad evam āśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi 14,019.047a idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattama 14,019.047c āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham 14,019.048a ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ 14,019.048c agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaś chinnasaṃśayaḥ 14,019.049 vāsudeva uvāca 14,019.049a ity uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥ 14,019.049c mokṣadharmāśritaḥ samyak tatraivāntaradhīyata 14,019.050a kaccid etat tvayā pārtha śrutam ekāgracetasā 14,019.050c tadāpi hi rathasthas tvaṃ śrutavān etad eva hi 14,019.051a naitat pārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ 14,019.051c nareṇākṛtasaṃjñena vidagdhenākṛtātmanā 14,019.052a surahasyam idaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha 14,019.052c kaccin nedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kena cit 14,019.053a na hy etac chrotum arho 'nyo manuṣyas tvām ṛte 'nagha 14,019.053c naitad adya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā 14,019.054a kriyāvadbhir hi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ 14,019.054c na caitad iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam 14,019.055a parā hi sā gatiḥ pārtha yat tad brahma sanātanam 14,019.055c yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī 14,019.056a evaṃ hi dharmam āsthāya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 14,019.056c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim 14,019.057a kiṃ punar brāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ 14,019.057c svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ 14,019.058a hetumac caitad uddiṣṭam upāyāś cāsya sādhane 14,019.058c siddheḥ phalaṃ ca mokṣaś ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ 14,019.058e ataḥ paraṃ sukhaṃ tv anyat kiṃ nu syād bharatarṣabha 14,019.059a śrutavāñ śraddadhānaś ca parākrāntaś ca pāṇḍava 14,019.059c yaḥ parityajate martyo lokatantram asāravat 14,019.059e etair upāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatim avāpnuyāt 14,019.060a etāvad eva vaktavyaṃ nāto bhūyo 'sti kiṃ cana 14,019.060c ṣaṇmāsān nityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate 14,020.001 vāsudeva uvāca 14,020.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,020.001c daṃpatyoḥ pārtha saṃvādam abhayaṃ nāma nāmataḥ 14,020.002a brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃ cij jñānavijñānapāragam 14,020.002c dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāram abravīt 14,020.003a kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvām ahaṃ patim āśritā 14,020.003c nyastakarmāṇam āsīnaṃ kīnāśam avicakṣaṇam 14,020.004a bhāryāḥ patikṛtāṃl lokān āpnuvantīti naḥ śrutam 14,020.004c tvām ahaṃ patim āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim 14,020.005a evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva 14,020.005c subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe 14,020.006a grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yad idaṃ karma vidyate 14,020.006c etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ 14,020.007a moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ 14,020.007c naiṣkarmyaṃ na ca loke 'smin maurtam ity upalabhyate 14,020.008a karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,020.008c janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate 14,020.009a rakṣobhir vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu 14,020.009c ātmastham ātmanā tena dṛṣṭam āyatanaṃ mayā 14,020.010a yatra tad brahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā 14,020.010c vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan 14,020.011a yatra brahmādayo yuktās tad akṣaram upāsate 14,020.011c vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ 14,020.012a ghrāṇena na tad āghreyaṃ na tad ādyaṃ ca jihvayā 14,020.012c sparśena ca na tat spṛśyaṃ manasā tv eva gamyate 14,020.013a cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yat kiṃ cic chravaṇāt param 14,020.013c agandham arasasparśam arūpāśabdam avyayam 14,020.014a yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati 14,020.014c prāṇo 'pānaḥ samānaś ca vyānaś codāna eva ca 14,020.015a tata eva pravartante tam eva praviśanti ca 14,020.015c samānavyānayor madhye prāṇāpānau viceratuḥ 14,020.016a tasmin supte pralīyete samāno vyāna eva ca 14,020.016c apānaprāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati 14,020.016e tasmāc chayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ 14,020.017a prāṇān āyamyate yena tam udānaṃ pracakṣate 14,020.017c tasmāt tapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ 14,020.018a teṣām anyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām 14,020.018c agnir vaiśvānaro madhye saptadhā vihito 'ntarā 14,020.019a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam 14,020.019c mano buddhiś ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ 14,020.020a ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca 14,020.020c mantavyam atha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama 14,020.021a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ 14,020.021c mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ 14,020.022a ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva ca 14,020.022b*0050_01 mantavye 'py atha boddhavye subhage paśya sarvadā 14,020.022c havīṃṣy agniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu 14,020.022e samyak prakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu 14,020.022f*0051_01 karaṇaṃ karma kartā ca mokṣam ity eva vādinaḥ 14,020.023a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 14,020.023c mano buddhiś ca saptaite yonir ity eva śabditāḥ 14,020.024a havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśanty agnijaṃ mukham 14,020.024c antarvāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu 14,020.024e tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane 14,020.025a tataḥ saṃjāyate gandhas tataḥ saṃjāyate rasaḥ 14,020.025c tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo 'bhijāyate 14,020.026a tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayas tatra jāyate 14,020.026c tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitat saptadhā viduḥ 14,020.027a anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ 14,020.027c pūrṇāhutibhir āpūrṇās te 'bhipūryanti tejasā 14,021.001 brāhmaṇa uvāca 14,021.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,021.001b*0052_01 indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini 14,021.001c nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,021.001d*0053_01 śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caraṇau karau 14,021.001d*0053_02 upasthaḥ pāyur etāni hotṝṇi daśa bhāmini 14,021.001d*0053_03 śabdasparśau rūparasau gandho vākyaṃ kriyā gatiḥ 14,021.001d*0053_04 retomūtrapurīṣāṇāṃ tyāgo daśa havīṃṣi ca 14,021.001d*0053_05 diśo vāyū raviś candraḥ pṛthvyagnī viṣṇur eva ca 14,021.001d*0053_06 indraḥ prajāpatir mitram agnayo daśa bhāmini 14,021.001d*0053_07 daśendriyāṇi hotṝṇi havīṃṣi daśa bhāmini 14,021.001d*0053_08 viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu 14,021.001d*0054_01 cittaṃ sruvaṃ ca vittaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam 14,021.001d*0054_02 suvibhaktam idaṃ sarvaṃ jagad āsīd iti śrutam 14,021.001d*0054_03 tato viviktā cintāsīt sā cittaṃ paryavekṣate 14,021.001d*0055_01 śrutvā cittaṃ srug ity eva manaś cittaṃ tad ucyate 14,021.001d*0055_02 tayor viviktā nāgāsīd acalā śabdalakṣaṇā 14,021.001d*0055_03 nagneva yoṣā savrīḍā sā vāsaḥ paryavekṣate 14,021.001d*0055_04 tasmāt saṃjajñire varṇāḥ svarā mantrās tathaiva ca 14,021.001d*0055_05 etac ca naḥ sarasvatyāḥ prajāpatir athābravīt 14,021.002a sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate 14,021.002c retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt 14,021.003a śarīrabhṛd gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate 14,021.003c tataś cāhavanīyas tu tasmin saṃkṣipyate haviḥ 14,021.004a tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate 14,021.004c rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ 14,021.005 brāhmaṇy uvāca 14,021.005a kasmād vāg abhavat pūrvaṃ kasmāt paścān mano 'bhavat 14,021.005c manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate 14,021.006a kena vijñānayogena matiś cittaṃ samāsthitā 14,021.006c samunnītā nādhyagacchat ko vaināṃ pratiṣedhati 14,021.007 brāhmaṇa uvāca 14,021.007a tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām 14,021.007c tāṃ matiṃ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate 14,021.008a praśnaṃ tu vāṅmanasor māṃ yasmāt tvam anupṛcchasi 14,021.008c tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam 14,021.009a ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām 14,021.009c āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho 14,021.010a mana ity eva bhagavāṃs tadā prāha sarasvatīm 14,021.010c ahaṃ vai kāmadhuk tubhyam iti taṃ prāha vāg atha 14,021.011a sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhy ubhe manasī mama 14,021.011c sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava 14,021.012a yas tu te viṣayaṃ gacchen mantro varṇaḥ svaro 'pi vā 14,021.012c tan mano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī 14,021.013a yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane 14,021.013c tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati 14,021.014a prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṃ sma tiṣṭhati 14,021.014c preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī 14,021.014e prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti 14,021.015a tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ 14,021.015c tasmād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit 14,021.016a ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate 14,021.016c tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī 14,021.017a gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī 14,021.017c satataṃ syandate hy eṣā śāśvataṃ brahmavādinī 14,021.018a divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite 14,021.018c etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ 14,021.019a anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā 14,021.019c kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī 14,021.020a prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇād apānaṃ pratipadyate ca 14,021.020c udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti 14,021.021a tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṃ prajajalpa cāpi 14,021.021c tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā 14,022.001 brāhmaṇa uvāca 14,022.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,022.001c subhage saptahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,022.002a ghrāṇaṃ cakṣuś ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam 14,022.002c mano buddhiś ca saptaite hotāraḥ pṛthag āśritāḥ 14,022.003a sūkṣme 'vakāśe santas te na paśyantītaretaram 14,022.003c etān vai saptahotṝṃs tvaṃ svabhāvād viddhi śobhane 14,022.004 brāhmaṇy uvāca 14,022.004a sūkṣme 'vakāśe santas te kathaṃ nānyonyadarśinaḥ 14,022.004c kathaṃsvabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho 14,022.005 brāhmaṇa uvāca 14,022.005a guṇājñānam avijñānaṃ guṇijñānam abhijñatā 14,022.005c parasparaguṇān ete na vijānanti karhi cit 14,022.006a jihvā cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.006c na gandhān adhigacchanti ghrāṇas tān adhigacchati 14,022.007a ghrāṇaṃ cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.007c na rasān adhigacchanti jihvā tān adhigacchati 14,022.008a ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.008c na rūpāṇy adhigacchanti cakṣus tāny adhigacchati 14,022.009a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca śrotraṃ buddhir manas tathā 14,022.009c na sparśān adhigacchanti tvak ca tān adhigacchati 14,022.010a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.010c na śabdān adhigacchanti śrotraṃ tān adhigacchati 14,022.010d*0056_01 ghrāṇaṃ cakṣuś ca śrotraṃ ca tvag jihvā buddhir eva ca 14,022.011a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ buddhir eva ca 14,022.011c saṃśayān nādhigacchanti manas tān adhigacchati 14,022.012a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ mana eva ca 14,022.012c na niṣṭhām adhigacchanti buddhis tām adhigacchati 14,022.013a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,022.013c indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini 14,022.014 mana uvāca 14,022.014a na ghrāti mām ṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate 14,022.014c rūpaṃ cakṣur na gṛhṇāti tvak sparśaṃ nāvabudhyate 14,022.015a na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃ cana 14,022.015c pravaraṃ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam 14,022.016a agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ 14,022.016c indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ 14,022.017a kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ 14,022.017c guṇārthān nādhigacchanti mām ṛte sarvajantavaḥ 14,022.018 indriyāṇy ūcuḥ 14,022.018a evam etad bhavet satyaṃ yathaitan manyate bhavān 14,022.018c ṛte 'smān asmadarthāṃs tu bhogān bhuṅkte bhavān yadi 14,022.019a yady asmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam 14,022.019c bhogān bhuṅkṣe rasān bhuṅkṣe yathaitan manyate tathā 14,022.020a atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca 14,022.020c yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogān yathārthavat 14,022.021a atha cen manyase siddhim asmadartheṣu nityadā 14,022.021c ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā 14,022.022a śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā 14,022.022c tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca 14,022.023a balavanto hy aniyamā niyamā durbalīyasām 14,022.023c bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktum arhasi 14,022.024a yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyartham abhidhāvati 14,022.024c tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati 14,022.025a viṣayān evam asmābhir darśitān abhimanyase 14,022.025c anāgatān atītāṃś ca svapne jāgaraṇe tathā 14,022.026a vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnām alpacetasām 14,022.026c asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam 14,022.027a bahūn api hi saṃkalpān matvā svapnān upāsya ca 14,022.027c bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi 14,022.028a agāram advāram iva praviśya; saṃkalpabhogo viṣayān avindan 14,022.028c prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṃ; dārukṣaye 'gnir jvalito yathaiva 14,022.029a kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ; kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ 14,022.029c asmān ṛte nāsti tavopalabdhis; tvām apy ṛte 'smān na bhajeta harṣaḥ 14,023.001 brāhmaṇa uvāca 14,023.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,023.001c subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,023.002a prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca 14,023.002c pañcahotṝn athaitān vai paraṃ bhāvaṃ vidur budhāḥ 14,023.003 brāhmaṇy uvāca 14,023.003a svabhāvāt sapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ 14,023.003c yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvas tathocyatām 14,023.004 brāhmaṇa uvāca 14,023.004a prāṇena saṃbhṛto vāyur apāno jāyate tataḥ 14,023.004c apāne saṃbhṛto vāyus tato vyānaḥ pravartate 14,023.005a vyānena saṃbhṛto vāyus tatodānaḥ pravartate 14,023.005c udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate 14,023.006a te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim 14,023.006c yo no jyeṣṭhas tam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati 14,023.007 brahmovāca 14,023.007a yasmin pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.007c yasmin pracīrṇe ca punaś caranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ 14,023.008 prāṇa uvāca 14,023.008a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.008c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.009 brāhmaṇa uvāca 14,023.009a prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.009c samānaś cāpy udānaś ca vaco 'brūtāṃ tataḥ śubhe 14,023.010a na tvaṃ sarvam idaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam 14,023.010c na tvaṃ śreṣṭho 'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava 14,023.010e pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno 'bhyabhāṣata 14,023.011a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.011c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.011d*0057_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.012a vyānaś ca tam udānaś ca bhāṣamāṇam athocatuḥ 14,023.012c apāna na tvaṃ śreṣṭho 'si prāṇo hi vaśagas tava 14,023.013a apānaḥ pracacārātha vyānas taṃ punar abravīt 14,023.013c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.014a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.014c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.015a prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.015c prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan 14,023.015e na tvaṃ śreṣṭho 'si no vyāna samāno hi vaśe tava 14,023.016a pracacāra punar vyānaḥ samānaḥ punar abravīt 14,023.016c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.017a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.017c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.018a tataḥ samānaḥ prālilye punaś ca pracacāra ha 14,023.018b*0058_01 tato vyānaḥ samānaṃ tu prāṇāpānau tathocatuḥ 14,023.018c prāṇāpānāv udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan 14,023.018e samāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava 14,023.018f*0059_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ kena hetunā 14,023.018f*0060_01 tatodānaḥ pralīyāśu samānaḥ punar abravīt 14,023.019a samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha 14,023.019c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.020a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.020c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.021a tataḥ prālīyatodānaḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.021c prāṇāpānau samānaś ca vyānaś caiva tam abruvan 14,023.021e udāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava 14,023.022a tatas tān abravīd brahmā samavetān prajāpatiḥ 14,023.022c sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ 14,023.022e sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ 14,023.023a ekaḥ sthiraś cāsthiraś ca viśeṣāt pañca vāyavaḥ 14,023.023c eka eva mamaivātmā bahudhāpy upacīyate 14,023.024a parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam 14,023.024c svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam 14,024.001 brāhmaṇa uvāca 14,024.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,024.001c nāradasya ca saṃvādam ṛṣer devamatasya ca 14,024.002 devamata uvāca 14,024.002a jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartate 14,024.002c prāṇo 'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca 14,024.003 nārada uvāca 14,024.003a yenāyaṃ sṛjyate jantus tato 'nyaḥ pūrvam eti tam 14,024.003c prāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat 14,024.004 devamata uvāca 14,024.004a kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaś cānyaḥ pūrvam eti tam 14,024.004c prāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryag ūrdhvaṃ ca niścayāt 14,024.005 nārada uvāca 14,024.005a saṃkalpāj jāyate harṣaḥ śabdād api ca jāyate 14,024.005c rasāt saṃjāyate cāpi rūpād api ca jāyate 14,024.006a sparśāt saṃjāyate cāpi gandhād api ca jāyate 14,024.006c etad rūpam udānasya harṣo mithunasaṃbhavaḥ 14,024.007a kāmāt saṃjāyate śukraṃ kāmāt saṃjāyate rasaḥ 14,024.007c samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite 14,024.008a śukrāc choṇitasaṃsṛṣṭāt pūrvaṃ prāṇaḥ pravartate 14,024.008c prāṇena vikṛte śukre tato 'pānaḥ pravartate 14,024.009a prāṇāpānāv idaṃ dvaṃdvam avāk cordhvaṃ ca gacchataḥ 14,024.009c vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvaṃdvatvam ucyate 14,024.010a agnir vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam 14,024.010c saṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam 14,024.011a tasya dhūmas tamorūpaṃ rajo bhasma suretasaḥ 14,024.011c sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ 14,024.012a āghārau samāno vyānaś ca iti yajñavido viduḥ 14,024.012c prāṇāpānāv ājyabhāgau tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.012e etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.013a nirdvaṃdvam iti yat tv etat tan me nigadataḥ śṛṇu 14,024.014a ahorātram idaṃ dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.014c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.015a ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.015c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.016a ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.016c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.017a ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.017c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.018a sac cāsac caiva tad dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.018c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.019a prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tat 14,024.019c tṛtīyaṃ tu samānena punar eva vyavasyate 14,024.020a śāntyarthaṃ vāmadevaṃ ca śāntir brahma sanātanam 14,024.020c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.020d@002_0001 yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśayet 14,024.020d@002_0002 kṣīṇe dravyaguṇe jyotir antardhānāya gacchati 14,024.020d@002_0003 vyaktaḥ sattvaguṇe hy eṣa puruṣo vyaktir īśate 14,024.020d@002_0004 etad vipra vijānīṣva hanta bhūyo bravīmi te 14,024.020d@002_0005 sahasreṇāpi durmedhā buddhimān sukham edhate 14,024.020d@002_0006 evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ 14,024.020d@002_0007 upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute 14,024.020d@002_0008 yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit 14,024.020d@002_0009 kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā 14,024.020d@002_0010 tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati mānava 14,024.020d@002_0011 puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanaḥ 14,024.020d@002_0012 yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate 14,024.020d@002_0013 adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavakritaḥ 14,024.020d@002_0014 prāpnuvanto yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā 14,024.020d@002_0015 yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ 14,024.020d@002_0016 uccaparvatam āruhya nanv avekṣeta bhūgatam 14,024.020d@002_0017 rathena rathinaṃ paśyec caitanyena ca cetanam 14,024.020d@002_0018 yāvad rathapathas tāvad rathe samupagacchati 14,024.020d@002_0019 kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati 14,024.020d@002_0020 evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit 14,024.020d@002_0021 samājñāya mahābuddher uttarād uttarottaram 14,024.020d@002_0022 yathā mahārṇavaṃ ghoram udbhavaḥ saṃpragāhate 14,024.020d@002_0023 bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ gacchaty asaṃśayam 14,024.020d@002_0024 nāvayā ca yathā prājño vinā prajñātaritrayā 14,024.020d@002_0025 akrāntasalilaṃ gāhe kḷptaṃ saṃtarati svayam 14,024.020d@002_0026 tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ 14,024.020d@002_0027 vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinām 14,024.020d@002_0028 mohāt saṃmoham āpanno mā vināśaṃ yathā tathā 14,024.020d@002_0029 mamatvenābhibhūtasya tatraiva paridevane 14,024.020d@002_0030 nāvaṃ na śakyam āruhya sthale 'pi paribhāvitum 14,024.020d@002_0031 tathaiva sthalam āruhya nāpsu yātuṃ vidhīyate 14,024.020d@002_0032 evaṃ karma kṛtaṃ cittaṃ viṣamasthaṃ pṛthak pṛthak 14,024.020d@002_0033 yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate 14,024.020d@002_0034 yatraiva gandho na raso na rūpasparśaśabdavat 14,024.020d@002_0035 manyate 'tha mano buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate 14,024.020d@002_0036 yat tat pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān 14,024.020d@002_0037 mahataḥ pradhānabhūtasya guṇāḥ * * * * smṛtāḥ 14,024.020d@002_0038 bījadharmi yathā vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam 14,024.020d@002_0039 bījadharmā mahān ātmā vasavaś ceti naḥ śrutam 14,024.020d@002_0040 bījadharmāt tv ahaṃkāraḥ prasavatve punaḥ punaḥ 14,024.020d@002_0041 bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai 14,024.020d@002_0042 bījadharmiṇam ity āhuḥ prasavaṃ naiva kurvate 14,024.020d@002_0043 viśeṣāḥ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cittaṃ viśeṣaṇam 14,024.020d@002_0044 etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,025.001 brāhmaṇa uvāca 14,025.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,025.001c cāturhotravidhānasya vidhānam iha yādṛśam 14,025.002a tasya sarvasya vidhivad vidhānam upadekṣyate 14,025.002c śṛṇu me gadato bhadre rahasyam idam uttamam 14,025.003a karaṇaṃ karma kartā ca mokṣa ity eva bhāmini 14,025.003c catvāra ete hotāro yair idaṃ jagad āvṛtam 14,025.004a hotṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 14,025.004c ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam 14,025.004e mano buddhiś ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ 14,025.005a gandho rasaś ca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaś ca pañcamaḥ 14,025.005c mantavyam atha boddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ 14,025.006a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ 14,025.006c mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ 14,025.007a svaguṇaṃ bhakṣayanty ete guṇavantaḥ śubhāśubham 14,025.007c ahaṃ ca nirguṇo 'treti saptaite mokṣahetavaḥ 14,025.008a viduṣāṃ budhyamānānāṃ svaṃ svaṃ sthānaṃ yathāvidhi 14,025.008c guṇās te devatābhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ 14,025.009a adan hy avidvān annāni mamatvenopapadyate 14,025.009c ātmārthaṃ pācayan nityaṃ mamatvenopahanyate 14,025.010a abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva madyapānaṃ ca hanti tam 14,025.010c sa cānnaṃ hanti tac cānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ 14,025.011a attā hy annam idaṃ vidvān punar janayatīśvaraḥ 14,025.011c sa cānnāj jāyate tasmin sūkṣmo nāma vyatikramaḥ 14,025.012a manasā gamyate yac ca yac ca vācā nirudyate 14,025.012c śrotreṇa śrūyate yac ca cakṣuṣā yac ca dṛśyate 14,025.013a sparśena spṛśyate yac ca ghrāṇena ghrāyate ca yat 14,025.013c manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣy etāni sarvaśaḥ 14,025.014a guṇavatpāvako mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ 14,025.014c yogayajñaḥ pravṛtto me jñānabrahmamanodbhavaḥ 14,025.014e prāṇastotro 'pānaśastraḥ sarvatyāgasudakṣiṇaḥ 14,025.015a karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ 14,025.015c kṛtapraśāstā tac chāstram apavargo 'sya dakṣiṇā 14,025.016a ṛcaś cāpy atra śaṃsanti nārāyaṇavido janāḥ 14,025.016c nārāyaṇāya devāya yad abadhnan paśūn purā 14,025.017a tatra sāmāni gāyanti tāni cāhur nidarśanam 14,025.017c devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibodha me 14,026.001 brāhmaṇa uvāca 14,026.001a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; yathā niyukto 'smi tathā carāmi 14,026.001a*0061_01 yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.001c hṛdy eṣa tiṣṭhan puruṣaḥ śāsti śāstā; tenaiva yuktaḥ pravaṇād ivodakam 14,026.002a eko gurur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.002c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; parābhūtā dānavāḥ sarva eva 14,026.003a eko bandhur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.003c tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ; saptarṣayaḥ sapta divi prabhānti 14,026.004a ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.004c tasmin gurau guruvāsaṃ niruṣya; śakro gataḥ sarvalokāmaratvam 14,026.005a eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.005c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; lokadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva 14,026.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,026.006c prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam 14,026.007a devarṣayaś ca nāgāś ca asurāś ca prajāpatim 14,026.007c paryapṛcchann upāsīnāḥ śreyo naḥ procyatām iti 14,026.008a teṣāṃ provāca bhagavāñ śreyaḥ samanupṛcchatām 14,026.008c om ity ekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravan diśaḥ 14,026.009a teṣāṃ prādravamāṇānām upadeśārtham ātmanaḥ 14,026.009c sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvam eva tu 14,026.010a asurāṇāṃ pravṛttas tu dambhabhāvaḥ svabhāvajaḥ 14,026.010c dānaṃ devā vyavasitā damam eva maharṣayaḥ 14,026.011a ekaṃ śāstāram āsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ 14,026.011c nānā vyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ 14,026.012a śṛṇoty ayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham 14,026.012c pṛcchatas tāvato bhūyo gurur anyo 'numanyate 14,026.013a tasya cānumate karma tataḥ paścāt pravartate 14,026.013c gurur boddhā ca śatruś ca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ 14,026.014a pāpena vicaraṃl loke pāpacārī bhavaty ayam 14,026.014c śubhena vicaraṃl loke śubhacārī bhavaty uta 14,026.015a kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ 14,026.015c vratavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ 14,026.016a apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi śritaḥ 14,026.016c brahmabhūtaś caraṃl loke brahmacārī bhavaty ayam 14,026.017a brahmaiva samidhas tasya brahmāgnir brahmasaṃstaraḥ 14,026.017c āpo brahma gurur brahma sa brahmaṇi samāhitaḥ 14,026.018a etad etādṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidur budhāḥ 14,026.018c viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśinaḥ 14,027.001 brāhmaṇa uvāca 14,027.001a saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam 14,027.001c mohāndhakāratimiraṃ lobhavyālasarīsṛpam 14,027.002a viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhavirodhakam 14,027.002c tad atītya mahādurgaṃ praviṣṭo 'smi mahad vanam 14,027.003 brāhmaṇy uvāca 14,027.003a kva tad vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaś ca kāḥ 14,027.003c girayaḥ parvatāś caiva kiyaty adhvani tad vanam 14,027.004 brāhmaṇa uvāca 14,027.004a na tad asti pṛthagbhāve kiṃ cid anyat tataḥ samam 14,027.004c na tad asty apṛthagbhāve kiṃ cid dūrataraṃ tataḥ 14,027.005a tasmād dhrasvataraṃ nāsti na tato 'sti bṛhattaram 14,027.005c nāsti tasmād duḥkhataraṃ nāsty anyat tatsamaṃ sukham 14,027.006a na tat praviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ 14,027.006c na ca bibhyati keṣāṃ cit tebhyo bibhyati ke ca na 14,027.007a tasmin vane sapta mahādrumāś ca; phalāni saptātithayaś ca sapta 14,027.007c saptāśramāḥ sapta samādhayaś ca; dīkṣāś ca saptaitad araṇyarūpam 14,027.008a pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.008c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.009a suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.009c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.010a caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.010c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.011a śaṃkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.011c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.012a surabhīṇy ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.012c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.013a bahūny avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.013c visṛjantau mahāvṛkṣau tad vanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ 14,027.013d*0062_01 visṛjanto mahāvṛkṣā vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.014a eko hy agniḥ sumanā brāhmaṇo 'tra; pañcendriyāṇi samidhaś cātra santi 14,027.014c tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalāny atithayaḥ phalāśāḥ 14,027.015a ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ 14,027.015c arciteṣu pralīneṣu teṣv anyad rocate vanam 14,027.016a pratijñāvṛkṣam aphalaṃ śānticchāyāsamanvitam 14,027.016c jñānāśrayaṃ tṛptitoyam antaḥkṣetrajñabhāskaram 14,027.017a ye 'dhigacchanti tat santas teṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ 14,027.017c ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto 'dhigamyate 14,027.018a sapta striyas tatra vasanti sadyo; avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ 14,027.018c ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ; sarvān yathā sarvam anityatāṃ ca 14,027.019a tatraiva pratitiṣṭhanti punas tatrodayanti ca 14,027.019c sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha 14,027.020a yaśo varco bhagaś caiva vijayaḥ siddhitejasī 14,027.020c evam evānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram 14,027.021a girayaḥ parvatāś caiva santi tatra samāsataḥ 14,027.021c nadyaś ca sarito vāri vahantyo brahmasaṃbhavam 14,027.022a nadīnāṃ saṃgamas tatra vaitānaḥ samupahvare 14,027.022c svātmatṛptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham 14,027.023a kṛśāśāḥ suvratāśāś ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ 14,027.023c ātmany ātmānam āveśya brahmāṇaṃ samupāsate 14,027.024a ṛcam apy atra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ 14,027.024c tad araṇyam abhipretya yathādhīram ajāyata 14,027.025a etad etādṛśaṃ divyam araṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,027.025c viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam 14,028.001 brāhmaṇa uvāca 14,028.001a gandhān na jighrāmi rasān na vedmi; rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi 14,028.001c na cāpi śabdān vividhāñ śṛṇomi; na cāpi saṃkalpam upaimi kiṃ cit 14,028.002a arthān iṣṭān kāmayate svabhāvaḥ; sarvān dveṣyān pradviṣate svabhāvaḥ 14,028.002c kāmadveṣāv udbhavataḥ svabhāvāt; prāṇāpānau jantudehān niveśya 14,028.003a tebhyaś cānyāṃs teṣv anityāṃś ca bhāvān; bhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre 14,028.003c tasmiṃs tiṣṭhan nāsmi śakyaḥ kathaṃ cit; kāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca 14,028.004a akāmayānasya ca sarvakāmān; avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān 14,028.004c na me svabhāveṣu bhavanti lepās; toyasya bindor iva puṣkareṣu 14,028.004c*0063_01 naujaṃ tu dehāni tathā sametya (sic) 14,028.005a nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūn svabhāvān 14,028.005c na sajjate karmasu bhogajālaṃ; divīva sūryasya mayūkhajālam 14,028.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,028.006c adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini 14,028.007a prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇy athābravīt 14,028.007c yatir adhvaryum āsīno hiṃseyam iti kutsayan 14,028.008a tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati 14,028.008c śreyasā yokṣyate jantur yadi śrutir iyaṃ tathā 14,028.009a yo hy asya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati 14,028.009c yad asya vārijaṃ kiṃ cid apas tat pratipadyate 14,028.010a sūryaṃ cakṣur diśaḥ śrotre prāṇo 'sya divam eva ca 14,028.010c āgame vartamānasya na me doṣo 'sti kaś cana 14,028.011 yatir uvāca 14,028.011a prāṇair viyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi 14,028.011c chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam 14,028.012a anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca 14,028.012c mantrayasvainam unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ 14,028.013a ya evam anumanyeraṃs tān bhavān praṣṭum arhati 14,028.013c teṣām anumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā 14,028.014a prāṇā apy asya chāgasya prāpitās te svayoniṣu 14,028.014c śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭam iti me matiḥ 14,028.015a indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā 14,028.015c hiṃsā nirveṣṭukāmānām indhanaṃ paśusaṃjñitam 14,028.016a ahiṃsā sarvadharmāṇām iti vṛddhānuśāsanam 14,028.016c yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kāryam iti vidmahe 14,028.017a ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmy ataḥ param 14,028.017c śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam 14,028.018a ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityam asmāsu rocate 14,028.018c pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe 14,028.019 adhvaryur uvāca 14,028.019a bhūmer gandhaguṇān bhuṅkṣe pibasy āpomayān rasān 14,028.019c jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasy anilajān guṇān 14,028.020a śṛṇoṣy ākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim 14,028.020c sarvāṇy etāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase 14,028.021a prāṇādāne ca nityo 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān 14,028.021c nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija 14,028.022 yatir uvāca 14,028.022a akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ 14,028.022c akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate 14,028.023a prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha 14,028.023c bhāvair etair vimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ 14,028.024a samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ 14,028.024c samantāt parimuktasya na bhayaṃ vidyate kva cit 14,028.025 adhvaryur uvāca 14,028.025a sadbhir eveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara 14,028.025c bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matir mama 14,028.026a bhagavan bhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmy aham 14,028.026c mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho 'sti me dvija 14,028.027 brāhmaṇa uvāca 14,028.027a upapattyā yatis tūṣṇīṃ vartamānas tataḥ param 14,028.027c adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe 14,028.028a evam etādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,028.028c viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā 14,029.001 brāhmaṇa uvāca 14,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,029.001c kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini 14,029.002a kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān 14,029.002c yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī 14,029.003a sa kadā cit samudrānte vicaran baladarpitaḥ 14,029.003c avākirac charaśataiḥ samudram iti naḥ śrutam 14,029.004a taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir uvāca ha 14,029.004c mā muñca vīra nārācān brūhi kiṃ karavāṇi te 14,029.005a madāśrayāṇi bhūtāni tvadvisṛṣṭair maheṣubhiḥ 14,029.005c vadhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho 14,029.006 arjuna uvāca 14,029.006a matsamo yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kva cit 14,029.006c vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe 14,029.007 samudra uvāca 14,029.007a maharṣir jamadagnis te yadi rājan pariśrutaḥ 14,029.007c tasya putras tavātithyaṃ yathāvat kartum arhati 14,029.008a tataḥ sa rājā prayayau krodhena mahatā vṛtaḥ 14,029.008c sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata 14,029.009a sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ 14,029.009c āyāsaṃ janayām āsa rāmasya ca mahātmanaḥ 14,029.010a tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ 14,029.010c pradahad ripusainyāni tadā kamalalocane 14,029.011a tataḥ paraśum ādāya sa taṃ bāhusahasriṇam 14,029.011c ciccheda sahasā rāmo bāhuśākham iva drumam 14,029.012a taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ 14,029.012c asīn ādāya śaktīś ca bhārgavaṃ paryavārayan 14,029.013a rāmo 'pi dhanur ādāya ratham āruhya satvaraḥ 14,029.013c visṛjañ śaravarṣāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam 14,029.014a tatas tu kṣatriyāḥ ke cij jamadagniṃ nihatya ca 14,029.014c viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva 14,029.015a teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām 14,029.015c prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt 14,029.016a ta ete dramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha 14,029.016c vṛṣalatvaṃ parigatā vyutthānāt kṣatradharmataḥ 14,029.017a tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ 14,029.017c dvijair utpāditaṃ kṣatraṃ jāmadagnyo nyakṛntata 14,029.018a ekaviṃśatimedhānte rāmaṃ vāg aśarīriṇī 14,029.018c divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā 14,029.019a rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi 14,029.019c kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayojya punaḥ punaḥ 14,029.020a tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tadā 14,029.020c pitāmahā mahābhāga nivartasvety athābruvan 14,029.021a pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn 14,029.021c nārhantīha bhavanto māṃ nivārayitum ity uta 14,029.022 pitara ūcuḥ 14,029.022a nārhase kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara 14,029.022c na hi yuktaṃ tvayā hantuṃ brāhmaṇena satā nṛpān 14,030.001 pitara ūcuḥ 14,030.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,030.001c śrutvā ca tat tathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama 14,030.002a alarko nāma rājarṣir abhavat sumahātapāḥ 14,030.002c dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca mahātmā sumahāvrataḥ 14,030.003a sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīm imām 14,030.003c kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe 14,030.004a sthitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha 14,030.004c utsṛjya sumahad rājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate 14,030.005 alarka uvāca 14,030.005a manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ 14,030.005c anyatra bāṇān asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ 14,030.006a yad idaṃ cāpalān mūrteḥ sarvam etac cikīrṣati 14,030.006c manaḥ prati sutīkṣṇāgrān ahaṃ mokṣyāmi sāyakān 14,030.007 mana uvāca 14,030.007a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.007c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.008a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.008c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.008d*0064_01 indriyārtheṣu sarveṣu buddhis teṣv iha gṛdhyati 14,030.008d*0064_02 tasmād buddhiṃ prati śarān atimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.009 alarka uvāca 14,030.009a āghrāya subahūn gandhāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.009c tasmād ghrāṇaṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.010 ghrāṇa uvāca 14,030.010a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.010c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.011a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.011c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.012 alarka uvāca 14,030.012a iyaṃ svādūn rasān bhuktvā tān eva pratigṛdhyati 14,030.012c tasmāj jihvāṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.013 jihvovāca 14,030.013a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.013c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.014a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.014c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.015 alarka uvāca 14,030.015a spṛṣṭvā tvag vividhān sparśāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.015c tasmāt tvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ 14,030.016 tvag uvāca 14,030.016a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.016c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.017a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.017c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.018 alarka uvāca 14,030.018a śrutvā vai vividhāñ śabdāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.018c tasmāc chrotraṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.019 śrotra uvāca 14,030.019a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.019c tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam 14,030.020a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.020c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.021 alarka uvāca 14,030.021a dṛṣṭvā vai vividhān bhāvāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.021c tasmāc cakṣuḥ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.022 cakṣur uvāca 14,030.022a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.022c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.023a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.023c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.024 alarka uvāca 14,030.024a iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tv adhyavasyati 14,030.024c tasmād buddhiṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.025 buddhir uvāca 14,030.025a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.025c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.025d*0065_01 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.026 pitara ūcuḥ 14,030.026a tato 'larkas tapo ghoram āsthāyātha suduṣkaram 14,030.026c nādhyagacchat paraṃ śaktyā bāṇam eteṣu saptasu 14,030.026e susamāhitacetās tu tato 'cintayata prabhuḥ 14,030.027a sa vicintya ciraṃ kālam alarko dvijasattama 14,030.027c nādhyagacchat paraṃ śreyo yogān matimatāṃ varaḥ 14,030.028a sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogam āsthitaḥ 14,030.028c indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān 14,030.028e yogenātmānam āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau 14,030.029a vismitaś cāpi rājarṣir imāṃ gāthāṃ jagāda ha 14,030.029c aho kaṣṭaṃ yad asmābhiḥ pūrvaṃ rājyam anuṣṭhitam 14,030.029d*0066_01 bhogatṛṣṇāsamāyuktaiḥ pūrvaṃ rājyam upāsitam 14,030.029e iti paścān mayā jñātaṃ yogān nāsti paraṃ sukham 14,030.030a iti tvam api jānīhi rāma mā kṣatriyāñ jahi 14,030.030c tapo ghoram upātiṣṭha tataḥ śreyo 'bhipatsyase 14,030.031 brāhmaṇa uvāca 14,030.031a ity uktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ 14,030.031c āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām 14,030.031d*0067_01 ity uktaḥ pitṛbhiḥ so 'tha tapo ghoraṃ samāsthitaḥ 14,030.031d*0067_02 jāmadagnyo mahābhāgaḥ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ 14,031.001 brāhmaṇa uvāca 14,031.001a trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ 14,031.001c harṣaḥ stambho 'bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ 14,031.002a śokaḥ krodho 'tisaṃrambho rājasās te guṇāḥ smṛtāḥ 14,031.002c svapnas tandrī ca mohaś ca trayas te tāmasā guṇāḥ 14,031.003a etān nikṛtya dhṛtimān bāṇasaṃghair atandritaḥ 14,031.003c jetuṃ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ 14,031.004a atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ 14,031.004c ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā 14,031.005a samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu 14,031.005c jagrāha tarasā rājyam ambarīṣa iti śrutiḥ 14,031.006a sa nigṛhya mahādoṣān sādhūn samabhipūjya ca 14,031.006c jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha 14,031.007a bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ 14,031.007c eko doṣo 'vaśiṣṭas tu vadhyaḥ sa na hato mayā 14,031.008a yena yukto jantur ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati 14,031.008c tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate 14,031.009a akāryam api yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ 14,031.009c taṃ lobham asibhis tīkṣṇair nikṛntantaṃ nikṛntata 14,031.010a lobhād dhi jāyate tṛṣṇā tataś cintā prasajyate 14,031.010c sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasān guṇān 14,031.010d*0068_01 tad avāptau tu labhate bhūyiṣṭhaṃ tāmasān guṇān 14,031.010d*0069_01 etair doṣaiḥ punar dehī badhyamānaḥ punaḥ punaḥ 14,031.010d*0069_02 bhuktvā vai rājasān bhogāñ jāyate karma cehate 14,031.011a sa tair guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ; punaḥ punar jāyati karma cehate 14,031.011c janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ; punar mṛtyuṃ gacchati janmani sve 14,031.012a tasmād enaṃ samyag avekṣya lobhaṃ; nigṛhya dhṛtyātmani rājyam icchet 14,031.012c etad rājyaṃ nānyad astīti vidyād; yas tv atra rājā vijito mamaikaḥ 14,031.013a iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā 14,031.013c ādhirājyaṃ puraskṛtya lobham ekaṃ nikṛntatā 14,032.001 brāhmaṇa uvāca 14,032.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,032.001c brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini 14,032.002a brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃś cid āgame 14,032.002c viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭyartham abravīt 14,032.003a ity uktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam 14,032.003c ācakṣva viṣayaṃ rājan yāvāṃs tava vaśe sthitaḥ 14,032.004a so 'nyasya viṣaye rājño vastum icchāmy ahaṃ vibho 14,032.004c vacas te kartum icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate 14,032.005a ity uktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā 14,032.005c muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata 14,032.006a tam āsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānam amitaujasam 14,032.006c kaśmalaṃ sahasāgacchad bhānumantam iva grahaḥ 14,032.007a samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā 14,032.007c tato muhūrtād iva taṃ brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 14,032.008a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati 14,032.008c viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvan pṛthivīm imām 14,032.009a nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā 14,032.009c nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā 14,032.010a nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo 'bhavat 14,032.010c tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā 14,032.011a tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama 14,032.011c ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama 14,032.011d*0070_01 yathā mama tathānyeṣām iti manye dvijottama 14,032.011e uṣyatāṃ yāvad utsāho bhujyatāṃ yāvad iṣyate 14,032.012a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati 14,032.012c brūhi kāṃ buddhim āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā 14,032.013a kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayas tava 14,032.013c nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayas tava 14,032.014 janaka uvāca 14,032.014a antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu 14,032.014c nādhyagaccham ahaṃ yasmān mamedam iti yad bhavet 14,032.015a kasyedam iti kasya svam iti vedavacas tathā 14,032.015c nādhyagaccham ahaṃ buddhyā mamedam iti yad bhavet 14,032.016a etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā 14,032.016c śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama 14,032.017a nāham ātmārtham icchāmi gandhān ghrāṇagatān api 14,032.017c tasmān me nirjitā bhūmir vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.018a nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye 'pi vartataḥ 14,032.018c āpo me nirjitās tasmād vaśe tiṣṭhanti nityadā 14,032.019a nāham ātmārtham icchāmi rūpaṃ jyotiś ca cakṣuṣā 14,032.019c tasmān me nirjitaṃ jyotir vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.020a nāham ātmārtham icchāmi sparśāṃs tvaci gatāś ca ye 14,032.020c tasmān me nirjito vāyur vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.021a nāham ātmārtham icchāmi śabdāñ śrotragatān api 14,032.021c tasmān me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā 14,032.022a nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṃ manontare 14,032.022c mano me nirjitaṃ tasmād vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.023a devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhūtebhyo 'tithibhiḥ saha 14,032.023c ityarthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai 14,032.024a tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punar abravīt 14,032.024c tvajjijñāsārtham adyeha viddhi māṃ dharmam āgatam 14,032.025a tvam asya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ 14,032.025c sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ 14,033.001 brāhmaṇa uvāca 14,033.001a nāhaṃ tathā bhīru carāmi loke; tathā tvaṃ māṃ tarkayase svabuddhyā 14,033.001c vipro 'smi mukto 'smi vanecaro 'smi; gṛhasthadharmā brahmacārī tathāsmi 14,033.002a nāham asmi yathā māṃ tvaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe 14,033.002c mayā vyāptam idaṃ sarvaṃ yat kiṃ cij jagatīgatam 14,033.003a ye ke cij jantavo loke jaṅgamāḥ sthāvarāś ca ha 14,033.003c teṣāṃ mām antakaṃ viddhi dārūṇām iva pāvakam 14,033.004a rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyām atha vāpi triviṣṭape 14,033.004c tathā buddhir iyaṃ vetti buddhir eva dhanaṃ mama 14,033.005a ekaḥ panthā brāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ 14,033.005c gṛheṣu vanavāseṣu guruvāseṣu bhikṣuṣu 14,033.005e liṅgair bahubhir avyagrair ekā buddhir upāsyate 14,033.006a nānāliṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā 14,033.006c te bhāvam ekam āyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā 14,033.007a buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate 14,033.007c ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanam 14,033.008a tasmāt te subhage nāsti paralokakṛtaṃ bhayam 14,033.008c madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānam eṣyasi 14,034.001 brāhmaṇy uvāca 14,034.001a nedam alpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā 14,034.001c bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama 14,034.002a upāyaṃ tu mama brūhi yenaiṣā labhyate matiḥ 14,034.002c tan manye kāraṇatamaṃ yata eṣā pravartate 14,034.003 brāhmaṇa uvāca 14,034.003a araṇīṃ brāhmaṇīṃ viddhi gurur asyottarāraṇiḥ 14,034.003c tapaḥśrute 'bhimathnīto jñānāgnir jāyate tataḥ 14,034.004 brāhmaṇy uvāca 14,034.004a yad idaṃ brahmaṇo liṅgaṃ kṣetrajñam iti saṃjñitam 14,034.004c grahītuṃ yena tac chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tat kva nu 14,034.005 brāhmaṇa uvāca 14,034.005a aliṅgo nirguṇaś caiva kāraṇaṃ nāsya vidyate 14,034.005c upāyam eva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā 14,034.006a samyag apy upadiṣṭaś ca bhramarair iva lakṣyate 14,034.006c karmabuddhir abuddhitvāj jñānaliṅgair ivāśritam 14,034.007a idaṃ kāryam idaṃ neti na mokṣeṣūpadiśyate 14,034.007c paśyataḥ śṛṇvato buddhir ātmano yeṣu jāyate 14,034.008a yāvanta iha śakyeraṃs tāvato 'ṃśān prakalpayet 14,034.008c vyaktān avyaktarūpāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,034.009a sarvān nānātvayuktāṃś ca sarvān pratyakṣahetukān 14,034.009c yataḥ paraṃ na vidyeta tato 'bhyāse bhaviṣyati 14,034.010 vāsudeva uvāca 14,034.010a tatas tu tasyā brāhmaṇyā matiḥ kṣetrajñasaṃkṣaye 14,034.010c kṣetrajñād eva parataḥ kṣetrajño 'nyaḥ pravartate 14,034.011 arjuna uvāca 14,034.011a kva nu sā brāhmaṇī kṛṣṇa kva cāsau brāhmaṇarṣabhaḥ 14,034.011c yābhyāṃ siddhir iyaṃ prāptā tāv ubhau vada me 'cyuta 14,034.012 vāsudeva uvāca 14,034.012a mano me brāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi brāhmaṇīm 14,034.012c kṣetrajña iti yaś coktaḥ so 'ham eva dhanaṃjaya 14,035.001 arjuna uvāca 14,035.001a brahma yat paramaṃ vedyaṃ tan me vyākhyātum arhasi 14,035.001c bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ 14,035.002 vāsudeva uvāca 14,035.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,035.002c saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha 14,035.003a kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam 14,035.003c śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svic chreyaḥ paraṃtapa 14,035.004a bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ 14,035.004c yāce tvāṃ śirasā vipra yad brūyāṃ tad vicakṣva me 14,035.005a tam evaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha 14,035.005c kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija 14,035.006a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ 14,035.006c prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chṛṇu mahāmate 14,035.007 śiṣya uvāca 14,035.007a kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat satyaṃ brūhi yat param 14,035.007c kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,035.008a kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kim ātmakam 14,035.008c kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ 14,035.008e ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam 14,035.009a etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama 14,035.009c vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ 14,035.009d*0071_01 tvad anyaḥ kaś ca na praśnān etān vaktum ihārhati 14,035.009d*0071_02 brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama 14,035.009d*0071_03 mokṣadharmārthakuśalo bhavāṃl lokeṣu gīyate 14,035.009d*0071_04 sarvasaṃśayasaṃchettā tvad anyo na ca vidyate 14,035.009d*0071_05 saṃsārabhīravaś caiva mokṣakāmās tathā vayam 14,035.010 vāsudeva uvāca 14,035.010a tasmai saṃpratipannāya yathāvat paripṛcchate 14,035.010c śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine 14,035.010e chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe 14,035.010e*0072_01 kulīnāya suśīlāya bhaktāya brahmavādine 14,035.011a tān praśnān abravīt pārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ 14,035.011c guruḥ kurukulaśreṣṭha samyak sarvān ariṃdama 14,035.012a brahmaproktam idaṃ dharmam ṛṣipravarasevitam 14,035.012c vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam 14,035.012d@003_0001 jñānaṃ tv eva paraṃ vidmaḥ saṃnyāsaṃ tapa uttamam 14,035.012d@003_0002 yas tu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt 14,035.012d@003_0003 sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate 14,035.012d@003_0004 yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati 14,035.012d@003_0005 tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate 14,035.012d@003_0006 yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid abhimanyate 14,035.012d@003_0007 ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate 14,035.012d@003_0008 pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit 14,035.012d@003_0009 nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,035.012d@003_0010 avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān 14,035.012d@003_0011 mahāhaṃkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ 14,035.012d@003_0012 mahābhūtaviśeṣaś ca viśeṣapratiśākhavān 14,035.012d@003_0013 sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ sadāśubhaphalodayaḥ 14,035.012d@003_0014 ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ 14,035.012d@003_0015 etaj jñātvā ca tattvena jñānena parāmāsinā 14,035.012d@003_0016 chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī 14,035.013a bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam 14,035.013c siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam 14,035.014a pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te 14,035.014c buddhvā yad iha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ 14,035.015a upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam 14,035.015c bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā 14,035.016a vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro 'trir eva ca 14,035.016c mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ 14,035.017a ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ 14,035.017c dadṛśur brahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam 14,035.018a taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ 14,035.018c papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṃ param 14,035.019a kathaṃ karma kriyāt sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt 14,035.019c ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam 14,035.020a kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati 14,035.020c pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau 14,035.021a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ 14,035.021c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam 14,035.022 brahmovāca 14,035.022a satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,035.022c tapasā tāni jīvanti iti tad vitta suvratāḥ 14,035.023a svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā 14,035.023c satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam 14,035.024a brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ 14,035.024c satyād bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat 14,035.025a tasmāt satyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ 14,035.025c atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ 14,035.026a anyonyaniyatān vaidyān dharmasetupravartakān 14,035.026c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatān lokabhāvanān 14,035.027a cāturvidyaṃ tathā varṇāṃś caturaś cāśramān pṛthak 14,035.027c dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhur manīṣiṇaḥ 14,035.028a panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ 14,035.028c niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ 14,035.029a gadatas taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param 14,035.029c nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam 14,035.030a brahmacārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam 14,035.030c gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syād vānaprastham ataḥ param 14,035.030e tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam 14,035.031a jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ 14,035.031c nopaiti yāvad adhyātmaṃ tāvad etān na paśyati 14,035.031e tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāt taṃ nibodhata 14,035.032a phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane 14,035.032c vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇām upadiśyate 14,035.033a sarveṣām eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tad vidhīyate 14,035.033c śraddhālakṣaṇam ity evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate 14,035.033d*0073_01 naiṣṭhiko 'tha yatir vāpi vibhakto brahmacāriṇaḥ 14,035.034a ity ete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ 14,035.034c sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ 14,035.035a eteṣāṃ pṛthag adhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ 14,035.035c kālāt paśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau 14,035.036a atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā 14,035.036c viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ 14,035.037a mahān ātmā tathāvyaktam ahaṃkāras tathaiva ca 14,035.037c indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca 14,035.038a viśeṣāḥ pañcabhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 14,035.038c caturviṃśatir eṣā vas tattvānāṃ saṃprakīrtitā 14,035.039a tattvānām atha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau 14,035.039c sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati 14,035.040a tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ 14,035.040c vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokān amalān samaśnute 14,036.001 brahmovāca 14,036.001a tad avyaktam anudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram 14,036.001c navadvāraṃ puraṃ vidyāt triguṇaṃ pañcadhātukam 14,036.002a ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam 14,036.002c buddhisvāmikam ity etat param ekādaśaṃ bhavet 14,036.003a trīṇi srotāṃsi yāny asminn āpyāyante punaḥ punaḥ 14,036.003c praṇāḍyas tisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ 14,036.004a tamo rajas tathā sattvaṃ guṇān etān pracakṣate 14,036.004c anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ 14,036.005a anyonyāpāśrayāś caiva tathānyonyānuvartinaḥ 14,036.005c anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ 14,036.006a tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ 14,036.006c rajasaś cāpi sattvaṃ syāt sattvasya mithunaṃ tamaḥ 14,036.007a niyamyate tamo yatra rajas tatra pravartate 14,036.007c niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate 14,036.008a naiśātmakaṃ tamo vidyāt triguṇaṃ mohasaṃjñitam 14,036.008c adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu 14,036.008d*0074_01 tāmasaṃ rūpam etat tu dṛśyate cāpi saṃgatam 14,036.009a pravṛttyātmakam evāhū rajaḥ paryāyakārakam 14,036.009c pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam 14,036.010a prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā 14,036.010c sāttvikaṃ rūpam evaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam 14,036.011a eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ 14,036.011c samāsavyāsayuktāni tattvatas tāni vitta me 14,036.012a saṃmoho 'jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ 14,036.012c svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam 14,036.013a asmṛtiś cāvipākaś ca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā 14,036.013c nirviśeṣatvam andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā 14,036.014a akṛte kṛtamānitvam ajñāne jñānamānitā 14,036.014c amaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā 14,036.015a anārjavam asaṃjñatvaṃ karma pāpam acetanā 14,036.015c gurutvaṃ sannabhāvatvam asitatvam avāg gatiḥ 14,036.016a sarva ete guṇā viprās tāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ 14,036.016c ye cānye niyatā bhāvā loke 'smin mohasaṃjñitāḥ 14,036.017a tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ 14,036.017c parivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ 14,036.018a atyāgaś cābhimānaś ca moho manyus tathākṣamā 14,036.018c matsaraś caiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.019a vṛthārambhāś ca ye ke cid vṛthādānāni yāni ca 14,036.019c vṛthābhakṣaṇam ity etat tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.020a ativādo 'titikṣā ca mātsaryam atimānitā 14,036.020c aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.021a evaṃvidhās tu ye ke cil loke 'smin pāpakarmiṇaḥ 14,036.021c manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ 14,036.022a teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām 14,036.022c avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ 14,036.023a sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca 14,036.023c kravyādā dandaśūkāś ca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ 14,036.024a aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ 14,036.024c unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ 14,036.025a magnās tamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ 14,036.025c avāksrotasa ity ete magnās tamasi tāmasāḥ 14,036.026a teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param 14,036.026c yathā te sukṛtāṃl lokāṃl labhante puṇyakarmiṇaḥ 14,036.027a anyathā pratipannās tu vivṛddhā ye ca karmasu 14,036.027c svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām 14,036.028a saṃskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ salokatām 14,036.028c svargaṃ gacchanti devānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 14,036.029a anyathā pratipannās tu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu 14,036.029c punarāvṛttidharmāṇas te bhavantīha mānuṣāḥ 14,036.030a pāpayoniṃ samāpannāś caṇḍālā mūkacūcukāḥ 14,036.030c varṇān paryāyaśaś cāpi prāpnuvanty uttarottaram 14,036.031a śūdrayonim atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ 14,036.031c srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe 14,036.032a abhiṣaṅgas tu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ 14,036.032c ṛṣayo munayo devā muhyanty atra sukhepsavaḥ 14,036.033a tamo moho mahāmohas tāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥ 14,036.033c maraṇaṃ tv andhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate 14,036.034a bhāvato guṇataś caiva yonitaś caiva tattvataḥ 14,036.034c sarvam etat tamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi 14,036.035a ko nv etad budhyate sādhu ko nv etat sādhu paśyati 14,036.035c atattve tattvadarśī yas tamasas tattvalakṣaṇam 14,036.036a tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvad uktaṃ ca tamaḥ parāvaram 14,036.036c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate 14,037.001 brahmovāca 14,037.001a rajo 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ 14,037.001c nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ 14,037.002a saṃghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau 14,037.002c aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhir hetuvādo 'ratiḥ kṣamā 14,037.003a balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāv api 14,037.003c īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam 14,037.004a vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca 14,037.004c nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam 14,037.005a ugraṃ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam 14,037.005c lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam 14,037.006a mṛṣāvādo mṛṣādānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam 14,037.006c nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam 14,037.007a paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ 14,037.007c vyūho 'nayaḥ pramādaś ca paritāpaḥ parigrahaḥ 14,037.008a saṃskārā ye ca loke 'smin pravartante pṛthak pṛthak 14,037.008c nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca 14,037.009a saṃtāpo 'pratyayaś caiva vratāni niyamāś ca ye 14,037.009c pradānam āśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatv iti 14,037.009d*0075_01 āśīryuktāni karmāṇi paurtāni vividhāni ca 14,037.010a svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā 14,037.010c yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham 14,037.010d*0076_01 dānaṃ pratigrahaś caiva prāyaścittāni maṅgalam 14,037.011a idaṃ me syād idaṃ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ 14,037.011c abhidrohas tathā māyā nikṛtir māna eva ca 14,037.012a stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ 14,037.012c stambho dambho 'tha rāgaś ca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam 14,037.013a dyūtaṃ ca janavādaś ca saṃbandhāḥ strīkṛtāś ca ye 14,037.013c nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca ke cana 14,037.013e sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ 14,037.014a bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ 14,037.014c trivarganiratā nityaṃ dharmo 'rthaḥ kāma ity api 14,037.015a kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ 14,037.015c arvāksrotasa ity ete taijasā rajasāvṛtāḥ 14,037.016a asmiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 14,037.016c pretyabhāvikam īhanta iha laukikam eva ca 14,037.016d*0077_01 pretyabhāvakarīṃ siddhim īhante rājasā janāḥ 14,037.016e dadati pratigṛhṇanti japanty atha ca juhvati 14,037.017a rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca 14,037.017c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇair vimucyate 14,038.001 brahmovāca 14,038.001a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇam uttamam 14,038.001c sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmam aninditam 14,038.002a ānandaḥ prītir udrekaḥ prākāśyaṃ sukham eva ca 14,038.002c akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 14,038.003a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 14,038.003c akrodhaś cānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ 14,038.004a mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ 14,038.004c evaṃ yo yuktadharmaḥ syāt so 'mutrānantyam aśnute 14,038.005a nirmamo nirahaṃkāro nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ 14,038.005c akāmahata ity eṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 14,038.006a viśrambho hrīs titikṣā ca tyāgaḥ śaucam atandritā 14,038.006c ānṛśaṃsyam asaṃmoho dayā bhūteṣv apaiśunam 14,038.007a harṣas tuṣṭir vismayaś ca vinayaḥ sādhuvṛttatā 14,038.007c śāntikarma viśuddhiś ca śubhā buddhir vimocanam 14,038.008a upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaś ca sarvaśaḥ 14,038.008c nirmamatvam anāśīstvam aparikrītadharmatā 14,038.009a mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam 14,038.009c mudhā pratigrahaś caiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ 14,038.010a evaṃvṛttās tu ye ke cil loke 'smin sattvasaṃśrayāḥ 14,038.010c brāhmaṇā brahmayonisthās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ 14,038.011a hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hy ajarāmarāḥ 14,038.011c divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatas tataḥ 14,038.012a īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaś ca te 14,038.012c vikurvate mahātmāno devās tridivagā iva 14,038.013a ūrdhvasrotasa ity ete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ 14,038.013c vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptās tatas tataḥ 14,038.013e yad yad icchanti tat sarvaṃ bhajante vibhajanti ca 14,038.014a ity etat sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ 14,038.014c etad vijñāya vidhival labhate yad yad icchati 14,038.015a prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca 14,038.015c naras tu yo veda guṇān imān sadā; guṇān sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate 14,039.001 brahmovāca 14,039.001a naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ 14,039.001c avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 14,039.002a anyonyam anuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ 14,039.002c anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ 14,039.003a yāvat sattvaṃ tamas tāvad vartate nātra saṃśayaḥ 14,039.003c yāvat tamaś ca sattvaṃ ca rajas tāvad ihocyate 14,039.004a saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ 14,039.004c saṃghātavṛttayo hy ete vartante hetvahetubhiḥ 14,039.005a udrekavyatirekāṇāṃ teṣām anyonyavartinām 14,039.005c vartate tad yathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ 14,039.006a vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet 14,039.006c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ 14,039.007a udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet 14,039.007c alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ 14,039.008a udriktaṃ ca yadā sattvam ūrdhvasrotogataṃ bhavet 14,039.008c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaś cālpataraṃ tataḥ 14,039.009a sattvaṃ vaikārikaṃ yonir indriyāṇāṃ prakāśikā 14,039.009c na hi sattvāt paro bhāvaḥ kaś cid anyo vidhīyate 14,039.010a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 14,039.010c jaghanyaguṇasaṃyuktā yānty adhas tāmasā janāḥ 14,039.011a tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam 14,039.011c ity evaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ 14,039.012a dūrād api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ 14,039.012c tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma 14,039.013a dṛṣṭvā cādityam udyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet 14,039.013c adhvagāḥ paritapyeraṃs tṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ 14,039.014a ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṃ kucorās tu yathā tamaḥ 14,039.014c paritāpo 'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate 14,039.015a prākāśyaṃ sattvam āditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ 14,039.015c upaplavas tu vijñeyas tāmasas tasya parvasu 14,039.016a evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇās trayaḥ 14,039.016c paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā 14,039.017a sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ 14,039.017c rājasās tu vivartante snehabhāvas tu sāttvikaḥ 14,039.018a ahas tridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrir vidhīyate 14,039.018c māsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayas tathā 14,039.019a tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate 14,039.019c tridhā lokās tridhā vedās tridhā vidyās tridhā gatiḥ 14,039.020a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dharmo 'rthaḥ kāma ity api 14,039.020c prāṇāpānāv udānaś cāpy eta eva trayo guṇāḥ 14,039.021a yat kiṃ cid iha vai loke sarvam eṣv eva tat triṣu 14,039.021c trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu 14,039.021e sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ 14,039.022a tamo 'vyaktaṃ śivaṃ nityam ajaṃ yoniḥ sanātanaḥ 14,039.022c prakṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau 14,039.023a anudriktam anūnaṃ ca hy akampam acalaṃ dhruvam 14,039.023c sad asac caiva tat sarvam avyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam 14,039.023e jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ 14,039.024a avyaktanāmāni guṇāṃś ca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīś ca kevalāḥ 14,039.024c vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavit; sa mucyate sarvaguṇair nirāmayaḥ 14,040.001 brahmovāca 14,040.001a avyaktāt pūrvam utpanno mahān ātmā mahāmatiḥ 14,040.001c ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate 14,040.002a mahān ātmā matir viṣṇur viśvaḥ śaṃbhuś ca vīryavān 14,040.002c buddhiḥ prajñopalabdhiś ca tathā khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ 14,040.003a paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyate 14,040.003c taṃ jānan brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati 14,040.004a sarvataḥpāṇipādaś ca sarvatokṣiśiromukhaḥ 14,040.004c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati 14,040.005a mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ 14,040.005c aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 14,040.006a tatra buddhimatāṃ lokāḥ saṃnyāsaniratāś ca ye 14,040.006c dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ 14,040.007a jñānavantaś ca ye ke cid alubdhā jitamanyavaḥ 14,040.007c prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,040.007e vimuktāḥ sarva evaite mahattvam upayānti vai 14,040.008a ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatim uttamām 14,040.008c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati 14,040.008e viṣṇur evādisargeṣu svayaṃbhūr bhavati prabhuḥ 14,040.009a evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ; naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam 14,040.009c hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati 14,041.001 brahmovāca 14,041.001a ya utpanno mahān pūrvam ahaṃkāraḥ sa ucyate 14,041.001c aham ity eva saṃbhūto dvitīyaḥ sarga ucyate 14,041.002a ahaṃkāraś ca bhūtādir vaikārika iti smṛtaḥ 14,041.002c tejasaś cetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ 14,041.003a devānāṃ prabhavo devo manasaś ca trilokakṛt 14,041.003c aham ity eva tat sarvam abhimantā sa ucyate 14,041.004a adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 14,041.004c svādhyāyakratusiddhānām eṣa lokaḥ sanātanaḥ 14,041.005a ahaṃkāreṇāharato guṇān imān; bhūtādir evaṃ sṛjate sa bhūtakṛt 14,041.005c vaikārikaḥ sarvam idaṃ viceṣṭate; svatejasā rañjayate jagat tathā 14,042.001 brahmovāca 14,042.001a ahaṃkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai 14,042.001c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 14,042.002a teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu 14,042.002c śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca 14,042.003a mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite 14,042.003c sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam 14,042.004a yady asmāj jāyate bhūtaṃ tatra tat pravilīyate 14,042.004c līyante pratilomāni jāyante cottarottaram 14,042.005a tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame 14,042.005c smṛtimantas tadā dhīrā na līyante kadā cana 14,042.006a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ 14,042.006c kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ 14,042.007a lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hy akiṃcanāḥ 14,042.007c māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ 14,042.008a bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ 14,042.008c prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca 14,042.009a antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ 14,042.009c vāṅmanobuddhir ity ebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṃ jagat 14,042.010a tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vāk ca saṃyatā 14,042.010c viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī 14,042.011a aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā 14,042.011c sa tad brahma śubhaṃ yāti yasmād bhūyo na vidyate 14,042.012a ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ 14,042.012c ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṃ dvijāḥ 14,042.013a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 14,042.013c pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāg daśamī bhavet 14,042.014a indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṃ bhavet 14,042.014c etaṃ grāmaṃ jayet pūrvaṃ tato brahma prakāśate 14,042.015a buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca 14,042.015c śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ 14,042.016a aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu 14,042.016c ubhayatra mano jñeyaṃ buddhir dvādaśamī bhavet 14,042.017a ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt 14,042.017c manyante kṛtam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ 14,042.017d*0078_01 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividham indriyam 14,042.018a trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate 14,042.018c sthalam āpas tathākāśaṃ janma cāpi caturvidham 14,042.019a aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujam athāpi ca 14,042.019c caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate 14,042.020a acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca 14,042.020c aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṃś caiva sarīsṛpān 14,042.021a saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ 14,042.021c janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate 14,042.022a bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt 14,042.022c udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ 14,042.023a dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca 14,042.023c jarāyujāni bhūtāni vitta tāny api sattamāḥ 14,042.024a dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā 14,042.024c tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṃ nayaḥ 14,042.025a dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yan makhe 14,042.025c jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam 14,042.026a etad yo veda vidhivat sa muktaḥ syād dvijarṣabhāḥ 14,042.026c vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata 14,042.027a ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate 14,042.027c adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam 14,042.028a dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam 14,042.028c spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyut tatrādhidaivatam 14,042.029a tṛtīyaṃ jyotir ity āhuś cakṣur adhyātmam ucyate 14,042.029c adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryas tatrādhidaivatam 14,042.030a caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate 14,042.030b*0079_01 raso 'dhibhūtaṃ vijñeyam āpas tatrādhidaivatam 14,042.030c adhibhūtaṃ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam 14,042.031a pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate 14,042.031c adhibhūtaṃ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam 14,042.032a eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ 14,042.032c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividham indriyam 14,042.033a pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 14,042.033c adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇus tatrādhidaivatam 14,042.034a avāggatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate 14,042.034c adhibhūtaṃ visargaś ca mitras tatrādhidaivatam 14,042.035a prajanaḥ sarvabhūtānām upastho 'dhyātmam ucyate 14,042.035c adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ 14,042.036a hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ 14,042.036c adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam 14,042.037a vaiśvadevī manaḥpūrvā vāg adhyātmam ihocyate 14,042.037c vaktavyam adhibhūtaṃ ca vahnis tatrādhidaivatam 14,042.038a adhyātmaṃ mana ity āhuḥ pañcabhūtānucārakam 14,042.038c adhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāś cādhidaivatam 14,042.038d*0080_01 ahaṃkāras tathādhyātmaṃ sarvasaṃsārakārakam 14,042.038d*0080_02 abhimāno 'dhibhūtaṃ ca rudras tatrādhidaivatam 14,042.039a adhyātmaṃ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī 14,042.039c adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam 14,042.040a yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā 14,042.040c jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatām iha 14,042.041a indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca 14,042.041c sarvāṇy etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet 14,042.042a kṣīṇe manasi sarvasmin na janmasukham iṣyate 14,042.042c jñānasaṃpannasattvānāṃ tat sukhaṃ viduṣāṃ matam 14,042.043a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām 14,042.043c nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā 14,042.044a guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram 14,042.044c etad brāhmaṇato vṛttam āhur ekapadaṃ sukham 14,042.045a vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṃhṛtya sarvaśaḥ 14,042.045c virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā 14,042.046a kāmān ātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ 14,042.046c sarvabhūtasuhṛn maitro brahmabhūyaṃ sa gacchati 14,042.047a indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām 14,042.047c muner janapadatyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate 14,042.048a yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate 14,042.048c tathendriyanirodhena mahān ātmā prakāśate 14,042.049a yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi 14,042.049b*0081_01 etad eva hi loke 'smin mano hṛdi samāśritam 14,042.049c svayaṃyonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam 14,042.050a agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca 14,042.050c mahī paṅkadharaṃ ghoram ākāśaṃ śravaṇaṃ tathā 14,042.050d*0082_01 dṛśyam ādityam evāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 14,042.051a rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam 14,042.051c pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam 14,042.052a rajasvalam athādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam 14,042.052c saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīram iti dhāraṇā 14,042.053a duścaraṃ jīvaloke 'smin sattvaṃ prati samāśritam 14,042.053c etad eva hi loke 'smin kālacakraṃ pravartate 14,042.054a etan mahārṇavaṃ ghoram agādhaṃ mohasaṃjñitam 14,042.054c visṛjet saṃkṣipec caiva bodhayet sāmaraṃ jagat 14,042.055a kāmakrodhau bhayaṃ moham abhidroham athānṛtam 14,042.055c indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃs tyajati dustyajān 14,042.056a yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ 14,042.056c vyomni tasya paraṃ sthānam anantam atha lakṣyate 14,042.057a kāmakūlām apārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahām 14,042.057b*0083_01 pañcendriyamahākūlāṃ manovegamahodakām 14,042.057c nadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet 14,042.058a sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param 14,042.058c mano manasi saṃdhāya paśyaty ātmānam ātmani 14,042.059a sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani 14,042.059c ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ 14,042.060a dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṃ yathā 14,042.060c sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 14,042.061a sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ 14,042.061c hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahān ātmā prakāśate 14,042.062a taṃ viprasaṃghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi 14,042.062c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti 14,043.001 brahmovāca 14,043.001a manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ 14,043.001c kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām 14,043.002a aviḥ paśūnāṃ sarveṣām ākhuś ca bilavāsinām 14,043.002c gavāṃ govṛṣabhaś caiva strīṇāṃ puruṣa eva ca 14,043.003a nyagrodho jambuvṛkṣaś ca pippalaḥ śālmalis tathā 14,043.003c śiṃśapā meṣaśṛṅgaś ca tathā kīcakaveṇavaḥ 14,043.003e ete drumāṇāṃ rājāno loke 'smin nātra saṃśayaḥ 14,043.004a himavān pāriyātraś ca sahyo vindhyas trikūṭavān 14,043.004c śveto nīlaś ca bhāsaś ca kāṣṭhavāṃś caiva parvataḥ 14,043.005a śubhaskandho mahendraś ca mālyavān parvatas tathā 14,043.005c ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutas tathā 14,043.006a sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ 14,043.006c yamaḥ pitṝṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ 14,043.007a ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate 14,043.007c arko 'dhipatir uṣṇānāṃ jyotiṣām indur ucyate 14,043.008a agnir bhūtapatir nityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ 14,043.008c oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇur balavatāṃ varaḥ 14,043.009a tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ 14,043.009c dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānām ṛṣayas tathā 14,043.010a diśām udīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān 14,043.010c kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ 14,043.010e eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ 14,043.011a sarveṣām eva bhūtānām ahaṃ brahmamayo mahān 14,043.011c bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇor vāpi na vidyate 14,043.012a rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇur brahmamayo mahān 14,043.012c īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ 14,043.013a narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 14,043.013c devadānavanāgānāṃ sarveṣām īśvaro hi saḥ 14,043.014a bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā 14,043.014c māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā 14,043.015a umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇām uttamāṃ śubhām 14,043.015c ratīnāṃ vasumatyas tu strīṇām apsarasas tathā 14,043.016a dharmakāmāś ca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ 14,043.016c tasmād rājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe 14,043.017a rājñāṃ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ 14,043.017c hīnās te svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ 14,043.018a rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ 14,043.018c te 'smiṃl loke pramodante pretya cānantyam eva ca 14,043.018e prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ 14,043.019a ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam 14,043.019c ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā 14,043.020a prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ 14,043.020c śabdalakṣaṇam ākāśaṃ vāyus tu sparśalakṣaṇaḥ 14,043.021a jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpam āpaś ca rasalakṣaṇāḥ 14,043.021c dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā 14,043.022a svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā 14,043.022c manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhir anvayāt 14,043.023a manasā cintayāno 'rthān buddhyā caiva vyavasyati 14,043.023c buddhir hi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ 14,043.024a lakṣaṇaṃ mahato dhyānam avyaktaṃ sādhulakṣaṇam 14,043.024c pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam 14,043.025a tasmāj jñānaṃ puraskṛtya saṃnyased iha buddhimān 14,043.025c saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 14,043.025e atīto 'dvaṃdvam abhyeti tamomṛtyujarātigam 14,043.026a dharmalakṣaṇasaṃyuktam uktaṃ vo vidhivan mayā 14,043.026c guṇānāṃ grahaṇaṃ samyag vakṣyāmy aham ataḥ param 14,043.027a pārthivo yas tu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate 14,043.027c ghrāṇasthaś ca tathā vāyur gandhajñāne vidhīyate 14,043.028a apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate 14,043.028c jihvāsthaś ca tathā somo rasajñāne vidhīyate 14,043.029a jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tac ca gṛhyate 14,043.029c cakṣuḥsthaś ca tathādityo rūpajñāne vidhīyate 14,043.030a vāyavyas tu tathā sparśas tvacā prajñāyate ca saḥ 14,043.030c tvaksthaś caiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate 14,043.031a ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyate 14,043.031c śrotrasthāś ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ 14,043.032a manasas tu guṇaś cintā prajñayā sa tu gṛhyate 14,043.032c hṛdisthacetanādhātur manojñāne vidhīyate 14,043.033a buddhir adhyavasāyena dhyānena ca mahāṃs tathā 14,043.033c niścitya grahaṇaṃ nityam avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ 14,043.034a aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 14,043.034c tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ 14,043.035a avyaktaṃ kṣetram uddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam 14,043.035c sadā paśyāmy ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca 14,043.036a puruṣas tad vijānīte tasmāt kṣetrajña ucyate 14,043.036c guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati 14,043.037a ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānam acetanam 14,043.037c na guṇā vidur ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ 14,043.038a na satyaṃ veda vai kaś cit kṣetrajñas tv eva vindati 14,043.038c guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yat paraṃ parato mahat 14,043.039a tasmād guṇāṃś ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavit 14,043.039c kṣīṇadoṣo guṇān hitvā kṣetrajñaṃ praviśaty atha 14,043.040a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca 14,043.040c acalaś cāniketaś ca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ 14,044.001 brahmovāca 14,044.001a yad ādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyam eva ca 14,044.001c nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ 14,044.002a ahaḥ pūrvaṃ tato rātrir māsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ 14,044.002c śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ 14,044.003a bhūmir ādis tu gandhānāṃ rasānām āpa eva ca 14,044.003c rūpāṇāṃ jyotir ādis tu sparśādir vāyur ucyate 14,044.003e śabdasyādis tathākāśam eṣa bhūtakṛto guṇaḥ 14,044.004a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam 14,044.004c ādityo jyotiṣām ādir agnir bhūtādir iṣyate 14,044.005a sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ 14,044.005c oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca 14,044.005e yady asmin niyataṃ loke sarvaṃ sāvitram ucyate 14,044.006a gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate 14,044.006c gāvaś catuṣpadām ādir manuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ 14,044.007a śyenaḥ patatriṇām ādir yajñānāṃ hutam uttamam 14,044.007c parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ 14,044.008a kṛtam ādir yugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.008c hiraṇyaṃ sarvaratnānām oṣadhīnāṃ yavās tathā 14,044.009a sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānām annaṃ paramam ucyate 14,044.009c dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānām āpa uttamāḥ 14,044.010a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ 14,044.010c brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ 14,044.011a ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.011c mama viṣṇur acintyātmā svayaṃbhūr iti sa smṛtaḥ 14,044.012a parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smṛtaḥ 14,044.012c diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā digjātā prathamaṃ tathā 14,044.013a tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smṛtā 14,044.013c tathā sarodapānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro 'grajaḥ 14,044.014a devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām 14,044.014c narakiṃnarayakṣāṇāṃ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ 14,044.015a ādir viśvasya jagato viṣṇur brahmamayo mahān 14,044.015c bhūtaṃ parataraṃ tasmāt trailokye neha vidyate 14,044.016a āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.016c lokānām ādir avyaktaṃ sarvasyāntas tad eva ca 14,044.017a ahāny astamayāntāni udayāntā ca śarvarī 14,044.017c sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham 14,044.018a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 14,044.018c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 14,044.019a sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam 14,044.019c aśāśvataṃ hi loke 'smin sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 14,044.020a iṣṭaṃ dattaṃ tapo 'dhītaṃ vratāni niyamāś ca ye 14,044.020c sarvam etad vināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate 14,044.021a tasmāj jñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ 14,044.021c nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ 14,045.001 brahmovāca 14,045.001a buddhisāraṃ manastambham indriyagrāmabandhanam 14,045.001c mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam 14,045.002a jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram 14,045.002c deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmanisvanam 14,045.003a ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam 14,045.003c sukhaduḥkhāntasaṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam 14,045.004a chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam 14,045.004c ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānam acetanam 14,045.005a māsārdhamāsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram 14,045.005c tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam 14,045.006a sattvālaṃkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam 14,045.006c svaravigrahanābhīkaṃ śokasaṃghātavartanam 14,045.007a kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāram āyatam 14,045.007c lobhepsāparisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam 14,045.008a bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam 14,045.008c ānandaprītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham 14,045.009a mahadādiviśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam 14,045.009c manojavanam aśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate 14,045.010a etad dvaṃdvasamāyuktaṃ kālacakram acetanam 14,045.010c visṛjet saṃkṣipec cāpi bodhayet sāmaraṃ jagat 14,045.011a kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ 14,045.011c yas tu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati 14,045.012a vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ 14,045.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 14,045.013a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 14,045.013c catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ 14,045.014a yaḥ kaś cid iha loke ca hy āgamaḥ saṃprakīrtitaḥ 14,045.014c tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī 14,045.015a saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvac caritavrataḥ 14,045.015c jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit 14,045.016a svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ 14,045.016c pañcabhiś ca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha 14,045.017a devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu 14,045.017c ijyāpradānayuktaś ca yathāśakti yathāvidhi 14,045.018a na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ 14,045.018c na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ 14,045.019a nityayajñopavītī syāc chuklavāsāḥ śucivrataḥ 14,045.019c niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiś ca saṃviśet 14,045.020a jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ 14,045.020c vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum 14,045.020d*0084_01 trīṇi dhārayate nityaṃ kamaṇḍalum atandritaḥ 14,045.020d*0084_02 ekam ācamanārthāya ekaṃ vai pādadhāvanam 14,045.020d*0084_03 ekaṃ śaucavidhānārtham ity etat tritayaṃ tathā 14,045.021a adhītyādhyāpanaṃ kuryāt tathā yajanayājane 14,045.021c dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttim ācaret 14,045.022a trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā 14,045.022c yājanādhyāpane cobhe śuddhāc cāpi pratigrahaḥ 14,045.023a avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu 14,045.023c dānam adhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu 14,045.024a teṣv apramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit 14,045.024c dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ 14,045.025a sarvam etad yathāśakti vipro nirvartayañ śuciḥ 14,045.025c evaṃ yukto jayet svargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ 14,046.001 brahmovāca 14,046.001a evam etena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi 14,046.001c adhītavān yathāśakti tathaiva brahmacaryavān 14,046.002a svadharmanirato vidvān sarvendriyayato muniḥ 14,046.002c guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ 14,046.003a guruṇā samanujñāto bhuñjītānnam akutsayan 14,046.003c haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān 14,046.004a dvikālam agniṃ juhvānaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 14,046.004c dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśam eva vā 14,046.005a kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinam athāpi vā 14,046.005c sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syād vāso vāpi dvijasya ha 14,046.006a mekhalā ca bhaven mauñjī jaṭī nityodakas tathā 14,046.006c yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ 14,046.007a pūtābhiś ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam 14,046.007c bhāvena niyataḥ kurvan brahmacārī praśasyate 14,046.008a evaṃ yukto jayet svargam ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ 14,046.008c na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānam āśritaḥ 14,046.009a saṃskṛtaḥ sarvasaṃskārais tathaiva brahmacaryavān 14,046.009c grāmān niṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset 14,046.010a carmavalkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātar upaspṛśet 14,046.010c araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśet punaḥ 14,046.011a arcayann atithīn kāle dadyāc cāpi pratiśrayam 14,046.011c phalapatrāvarair mūlaiḥ śyāmākena ca vartayan 14,046.012a pravṛttam udakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyam ā tṛṇāt 14,046.012c prāśnīyād ānupūrvyeṇa yathādīkṣam atandritaḥ 14,046.013a āmūlaphalabhikṣābhir arced atithim āgatam 14,046.013c yadbhakṣaḥ syāt tato dadyād bhikṣāṃ nityam atandritaḥ 14,046.014a devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ 14,046.014c askanditamanāś caiva laghvāśī devatāśrayaḥ 14,046.015a dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan 14,046.015c juhvan svādhyāyaśīlaś ca satyadharmaparāyaṇaḥ 14,046.016a tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ 14,046.016c evaṃ yukto jayet svargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ 14,046.017a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha vā punaḥ 14,046.017c ya icchen mokṣam āsthātum uttamāṃ vṛttim āśrayet 14,046.018a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret 14,046.018c sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ 14,046.019a ayācitam asaṃkḷptam upapannaṃ yadṛcchayā 14,046.019c joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsam āgatam aspṛhaḥ 14,046.020a yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam 14,046.020c dharmalabdhaṃ tathāśnīyān na kāmam anuvartayet 14,046.021a grāsād ācchādanāc cānyan na gṛhṇīyāt kathaṃ cana 14,046.021c yāvad āhārayet tāvat pratigṛhṇīta nānyathā 14,046.022a parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadā cana 14,046.022c dainyabhāvāc ca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ 14,046.023a nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam 14,046.023c na kiṃ cid viṣayaṃ bhuktvā spṛhayet tasya vai punaḥ 14,046.024a mṛdam āpas tathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca 14,046.024c asaṃvṛtāni gṛhṇīyāt pravṛttānīha kāryavān 14,046.025a na śilpajīvikāṃ jīved dvirannaṃ nota kāmayet 14,046.025c na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ 14,046.025e śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet 14,046.026a mudhāvṛttir asaktaś ca sarvabhūtair asaṃvidam 14,046.026c kṛtvā vahniṃ cared bhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane 14,046.027a vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit 14,046.027c lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet 14,046.027d*0085_01 na cātibhikṣāṃ bhikṣeta kevalaṃ prāṇayātrikaḥ 14,046.028a mātrāśī kālam ākāṅkṣaṃś cared bhaikṣyaṃ samāhitaḥ 14,046.028c lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ 14,046.028e abhipūjitalābhād dhi vijugupseta bhikṣukaḥ 14,046.029a śuktāny amlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca 14,046.029c nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃś ca madhurāṃs tathā 14,046.029e yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam 14,046.030a asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit 14,046.030c na cānyam anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃ cana 14,046.031a na saṃnikāśayed dharmaṃ vivikte virajāś caret 14,046.031c śūnyāgāram araṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā 14,046.031e pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punar guhām 14,046.032a grāmaikarātriko grīṣme varṣāsv ekatra vā vaset 14,046.032c adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavac ca caren mahīm 14,046.033a dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret 14,046.033c saṃcayāṃś ca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet 14,046.034a pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavit 14,046.034c upaspṛśed uddhṛtābhir adbhiś ca puruṣaḥ sadā 14,046.035a ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyam ārjavam eva ca 14,046.035c akrodhaś cānasūyā ca damo nityam apaiśunam 14,046.036a aṣṭāsv eteṣu yuktaḥ syād vrateṣu niyatendriyaḥ 14,046.036c apāpam aśaṭhaṃ vṛttam ajihmaṃ nityam ācaret 14,046.037a āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca 14,046.037c lokasaṃgrahadharmaṃ ca naiva kuryān na kārayet 14,046.038a sarvabhāvān atikramya laghumātraḥ parivrajet 14,046.038c samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca 14,046.039a paraṃ nodvejayet kaṃ cin na ca kasya cid udvijet 14,046.039c viśvāsyaḥ sarvabhūtānām agryo mokṣavid ucyate 14,046.040a anāgataṃ ca na dhyāyen nātītam anucintayet 14,046.040c vartamānam upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ 14,046.041a na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayet kva cit 14,046.041c na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃ cid duṣṭaṃ samācaret 14,046.042a indriyāṇy upasaṃhṛtya kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 14,046.042c kṣīṇendriyamanobuddhir nirīkṣeta nirindriyaḥ 14,046.043a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca 14,046.043c nirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca 14,046.044a nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ 14,046.044c sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ 14,046.045a apāṇipādapṛṣṭhaṃ tam aśiraskam anūdaram 14,046.045c prahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram 14,046.046a agandharasam asparśam arūpāśabdam eva ca 14,046.046c atvagasthy atha vāmajjam amāṃsam api caiva ha 14,046.047a niścintam avyayaṃ nityaṃ hṛdistham api nityadā 14,046.047c sarvabhūtastham ātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ 14,046.048a na tatra kramate buddhir nendriyāṇi na devatāḥ 14,046.048c vedā yajñāś ca lokāś ca na tapo na parākramaḥ 14,046.048e yatra jñānavatāṃ prāptir aliṅgagrahaṇā smṛtā 14,046.049a tasmād aliṅgo dharmajño dharmavratam anuvrataḥ 14,046.049c gūḍhadharmāśrito vidvān ajñātacaritaṃ caret 14,046.050a amūḍho mūḍharūpeṇa cared dharmam adūṣayan 14,046.050c yathainam avamanyeran pare satatam eva hi 14,046.051a tathāvṛttaś cared dharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayan 14,046.051c yo hy evaṃ vṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate 14,046.052a indriyāṇīndriyārthāṃś ca mahābhūtāni pañca ca 14,046.052c manobuddhir athātmānam avyaktaṃ puruṣaṃ tathā 14,046.053a sarvam etat prasaṃkhyāya samyak saṃtyajya nirmalaḥ 14,046.053c tataḥ svargam avāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ 14,046.054a etad evāntavelāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavit 14,046.054c dhyāyed ekāntam āsthāya mucyate 'tha nirāśrayaḥ 14,046.055a nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyur ākāśago yathā 14,046.055c kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam 14,047.001 brahmovāca 14,047.001a saṃnyāsaṃ tapa ity āhur vṛddhā niścitadarśinaḥ 14,047.001c brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ 14,047.002a avidūrāt paraṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam 14,047.002c nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityam acintyaṃ guhyam uttamam 14,047.003a jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tat padam 14,047.003c nirṇiktatamasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso 'malāḥ 14,047.004a tapasā kṣemam adhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ 14,047.004c saṃnyāsaniratā nityaṃ ye brahmaviduṣo janāḥ 14,047.005a tapaḥ pradīpa ity āhur ācāro dharmasādhakaḥ 14,047.005c jñānaṃ tv eva paraṃ vidma saṃnyāsas tapa uttamam 14,047.006a yas tu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt 14,047.006c sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate 14,047.007a yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati 14,047.007c tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate 14,047.008a yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid avamanyate 14,047.008c ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate 14,047.009a pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit 14,047.009c nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.010a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca 14,047.010c nirguṇaṃ nityam advaṃdvaṃ praśamenaiva gacchati 14,047.011a hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham 14,047.011c ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.012a avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān 14,047.012c mahāhaṃkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ 14,047.013a mahābhūtaviśākhaś ca viśeṣapratiśākhavān 14,047.013c sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ 14,047.013e ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ 14,047.014a etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā 14,047.014c hitvā cāmaratāṃ prāpya jahyād vai mṛtyujanmanī 14,047.014d*0086_01 **** **** tattvajñānāsinā budhaḥ 14,047.014d*0086_02 hitvā saṅgamayān pāśān mṛtyujanmajarodayān 14,047.014e nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.015a dvāv etau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpy acetanau 14,047.015c etābhyāṃ tu paro yasya cetanāvān iti smṛtaḥ 14,047.016a acetanaḥ sattvasaṃghātayuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayate 'ntarātmā 14,047.016c sa kṣetrajñaḥ sattvasaṃghātabuddhir; guṇātigo mucyate mṛtyupāśāt 14,048.001 brahmovāca 14,048.001a ke cid brahmamayaṃ vṛkṣaṃ ke cid brahmamayaṃ mahat 14,048.001c ke cit puruṣam avyaktaṃ ke cit param anāmayam 14,048.001e manyante sarvam apy etad avyaktaprabhavāvyayam 14,048.002a ucchvāsamātram api ced yo 'ntakāle samo bhavet 14,048.002c ātmānam upasaṃgamya so 'mṛtatvāya kalpate 14,048.003a nimeṣamātram api cet saṃyamyātmānam ātmani 14,048.003c gacchaty ātmaprasādena viduṣāṃ prāptim avyayām 14,048.004a prāṇāyāmair atha prāṇān saṃyamya sa punaḥ punaḥ 14,048.004c daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ 14,048.005a evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yad yad icchati 14,048.005c avyaktāt sattvam udriktam amṛtatvāya kalpate 14,048.006a sattvāt parataraṃ nānyat praśaṃsantīha tadvidaḥ 14,048.006c anumānād vijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam 14,048.006e na śakyam anyathā gantuṃ puruṣaṃ tam atho dvijāḥ 14,048.007a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 14,048.007c jñānaṃ tyāgo 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttam iṣyate 14,048.008a etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ 14,048.008c sattvaṃ ca puruṣaś caikas tatra nāsti vicāraṇā 14,048.009a āhur eke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ 14,048.009c kṣetrajñasattvayor aikyam ity etan nopapadyate 14,048.010a pṛthagbhūtas tato nityam ity etad avicāritam 14,048.010c pṛthagbhāvaś ca vijñeyaḥ sahajaś cāpi tattvataḥ 14,048.011a tathaivaikatvanānātvam iṣyate viduṣāṃ nayaḥ 14,048.011c maśakodumbare tv aikyaṃ pṛthaktvam api dṛśyate 14,048.012a matsyo yathānyaḥ syād apsu saṃprayogas tathānayoḥ 14,048.012c saṃbandhas toyabindūnāṃ parṇe kokanadasya ca 14,048.013 gurur uvāca 14,048.013a ity uktavantaṃ te viprās tadā lokapitāmaham 14,048.013c punaḥ saṃśayam āpannāḥ papracchur dvijasattamāḥ 14,048.014 ṛṣaya ūcuḥ 14,048.014a kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ smṛtam 14,048.014c vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim 14,048.015a ūrdhvaṃ dehād vadanty eke naitad astīti cāpare 14,048.015c ke cit saṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayam athāpare 14,048.016a anityaṃ nityam ity eke nāsty astīty api cāpare 14,048.016c ekarūpaṃ dvidhety eke vyāmiśram iti cāpare 14,048.016e ekam eke pṛthak cānye bahutvam iti cāpare 14,048.017a manyante brāhmaṇā evaṃ prājñās tattvārthadarśinaḥ 14,048.017c jaṭājinadharāś cānye muṇḍāḥ ke cid asaṃvṛtāḥ 14,048.018a asnānaṃ ke cid icchanti snānam ity api cāpare 14,048.018c āhāraṃ ke cid icchanti ke cic cānaśane ratāḥ 14,048.019a karma ke cit praśaṃsanti praśāntim api cāpare 14,048.019c deśakālāv ubhau ke cin naitad astīti cāpare 14,048.019e ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid bhogān pṛthagvidhān 14,048.020a dhanāni ke cid icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare 14,048.020c upāsyasādhanaṃ tv eke naitad astīti cāpare 14,048.021a ahiṃsāniratāś cānye ke cid dhiṃsāparāyaṇāḥ 14,048.021c puṇyena yaśasety eke naitad astīti cāpare 14,048.022a sadbhāvaniratāś cānye ke cit saṃśayite sthitāḥ 14,048.022c duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ity apare sthitāḥ 14,048.023a yajñam ity apare dhīrāḥ pradānam iti cāpare 14,048.023c sarvam eke praśaṃsanti na sarvam iti cāpare 14,048.024a tapas tv anye praśaṃsanti svādhyāyam apare janāḥ 14,048.024c jñānaṃ saṃnyāsam ity eke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ 14,048.025a evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati 14,048.025c niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama 14,048.026a idaṃ śreya idaṃ śreya ity evaṃ prasthito janaḥ 14,048.026c yo hi yasmin rato dharme sa taṃ pūjayate sadā 14,048.027a tatra no vihatā prajñā manaś ca bahulīkṛtam 14,048.027c etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama 14,048.028a ataḥ paraṃ ca yad guhyaṃ tad bhavān vaktum arhati 14,048.028c sattvakṣetrajñayoś caiva saṃbandhaḥ kena hetunā 14,048.029a evam uktaḥ sa tair viprair bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 14,048.029c tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān 14,049.001 brahmovāca 14,049.001a hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ 14,049.001b*0087_01 guruṇā śiṣyam āsādya yad uktaṃ tan nibodhata 14,049.001c samastam iha tac chrutvā samyag evāvadhāryatām 14,049.002a ahiṃsā sarvabhūtānām etat kṛtyatamaṃ matam 14,049.002c etat padam anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam 14,049.003a jñānaṃ niḥśreya ity āhur vṛddhā niścayadarśinaḥ 14,049.003c tasmāj jñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ 14,049.004a hiṃsāparāś ca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥ 14,049.004c lobhamohasamāyuktās te vai nirayagāminaḥ 14,049.005a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ 14,049.005c te 'smiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 14,049.006a kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ 14,049.006c anāśīryogasaṃyuktās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ 14,049.007a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayor yathā 14,049.007c saṃyogo viprayogaś ca tan nibodhata sattamāḥ 14,049.008a viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho 'yam ihocyate 14,049.008c viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ 14,049.009a vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā 14,049.009c bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvam acetanam 14,049.009e yas tv eva tu vijānīte yo bhuṅkte yaś ca bhujyate 14,049.010a anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvam āhur guṇātmakam 14,049.010c nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 14,049.011a samaḥ saṃjñāgatas tv evaṃ yadā sarvatra dṛśyate 14,049.011c upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat 14,049.012a sarvair api guṇair vidvān vyatiṣakto na lipyate 14,049.012c jalabindur yathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ 14,049.012e evam evāpy asaṃsaktaḥ puruṣaḥ syān na saṃśayaḥ 14,049.013a dravyamātram abhūt sattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ 14,049.013c yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo 'py anayos tathā 14,049.014a yathā pradīpam ādāya kaś cit tamasi gacchati 14,049.014c tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ 14,049.015a yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśate 14,049.015c kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotir antardhānāya gacchati 14,049.016a vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ puruṣo 'vyakta iṣyate 14,049.016c etad viprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ 14,049.017a sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhim adhigacchati 14,049.017b*0088_01 tat padaṃ samanuprāptaṃ yatra gatvā na śocati 14,049.017b*0088_02 tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmavarcasā 14,049.017b*0088_03 vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ buddhimān sukham edhate 14,049.017c caturthenāpy athāṃśena buddhimān sukham edhate 14,049.018a evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ 14,049.018c upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute 14,049.019a yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit 14,049.019c kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā 14,049.020a tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā 14,049.020c puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam 14,049.021a yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate 14,049.021c adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ 14,049.022a tam eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā 14,049.022c yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ 14,049.023a uccaṃ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam 14,049.023c rathena rathinaṃ paśyet kliśyamānam acetanam 14,049.024a yāvad rathapathas tāvad rathena sa tu gacchati 14,049.024c kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati 14,049.025a evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit 14,049.025c samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram 14,049.026a yathā mahārṇavaṃ ghoram aplavaḥ saṃpragāhate 14,049.026c bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ carcchaty asaṃśayam 14,049.027a nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñas taritrayā 14,049.027c aklāntaḥ salilaṃ gāhet kṣipraṃ saṃtarati dhruvam 14,049.028a tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ 14,049.028c vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau 14,049.029a snehāt saṃmoham āpanno nāvi dāśo yathā tathā 14,049.029c mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate 14,049.030a nāvaṃ na śakyam āruhya sthale viparivartitum 14,049.030c tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate 14,049.031a evaṃ karma kṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthak pṛthak 14,049.031c yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate 14,049.032a yan naiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśaśabdavat 14,049.032c manyante munayo buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate 14,049.032c*0089_01 rasanaṃ rūpasaṃsparśaṃ śabdavan manyate manaḥ 14,049.032c*0089_02 yat paraś ca tato buddhyā 14,049.033a tatra pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān 14,049.033c mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo 'haṃkāra eva ca 14,049.034a ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥ 14,049.034c pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ 14,049.035a bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakam 14,049.035c bījadharmā mahān ātmā prasavaś ceti naḥ śrutam 14,049.036a bījadharmā tv ahaṃkāraḥ prasavaś ca punaḥ punaḥ 14,049.036c bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai 14,049.037a bījadharmiṇa ity āhuḥ prasavaṃ ca na kurvate 14,049.037c viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam 14,049.038a tatraikaguṇam ākāśaṃ dviguṇo vāyur ucyate 14,049.038c triguṇaṃ jyotir ity āhur āpaś cāpi caturguṇāḥ 14,049.039a pṛthvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṃkulā 14,049.039c sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā 14,049.040a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ 14,049.040c ete pañca guṇā bhūmer vijñeyā dvijasattamāḥ 14,049.041a pārthivaś ca sadā gandho gandhaś ca bahudhā smṛtaḥ 14,049.041c tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān 14,049.042a iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuro 'mlaḥ kaṭus tathā 14,049.042c nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca 14,049.042e evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ity uta 14,049.043a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ 14,049.043c rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasas tu bahudhā smṛtaḥ 14,049.044a madhuro 'mlaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyo lavaṇas tathā 14,049.044c evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ 14,049.045a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotir ucyate 14,049.045c jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam 14,049.046a śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā 14,049.046c hrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam 14,049.047a evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpam ucyate 14,049.047c vijñeyaṃ brāhmaṇair nityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ 14,049.048a śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate 14,049.048c vāyoś cāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ 14,049.049a uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca 14,049.049c kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ 14,049.050a evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate 14,049.050c vidhivad brahmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ 14,049.051a tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva ca smṛtaḥ 14,049.051c tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān 14,049.052a ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā 14,049.052c ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā 14,049.053a iṣṭo 'niṣṭaś ca śabdas tu saṃhataḥ pravibhāgavān 14,049.053c evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ 14,049.054a ākāśam uttamaṃ bhūtam ahaṃkāras tataḥ param 14,049.054c ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā tataḥ paraḥ 14,049.055a tasmāt tu param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 14,049.055c parāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyam aśnute 14,049.055d*0090_01 sarvabhūtātmabhūtātmā gacchaty ātmānam akṣaram 14,050.001 brahmovāca 14,050.001a bhūtānām atha pañcānāṃ yathaiṣām īśvaraṃ manaḥ 14,050.001c niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca 14,050.002a adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā 14,050.002c buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate 14,050.003a indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ 14,050.003c indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā 14,050.004a mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham 14,050.004c tam āruhya sa bhūtātmā samantāt paridhāvati 14,050.005a indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathir eva ca 14,050.005c buddhisaṃyamano nityaṃ mahān brahmamayo rathaḥ 14,050.006a evaṃ yo vetti vidvān vai sadā brahmamayaṃ ratham 14,050.006c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati 14,050.007a avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulam 14,050.007c candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam 14,050.008a nadīparvatajālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam 14,050.008c vividhābhis tathādbhiś ca satataṃ samalaṃkṛtam 14,050.009a ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ 14,050.009c etad brahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃś carati kṣetravit 14,050.010a loke 'smin yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,050.010c tāny evāgre pralīyante paścād bhūtakṛtā guṇāḥ 14,050.010e guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ 14,050.011a devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ 14,050.011c sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt 14,050.012a ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ 14,050.012c tebhyaḥ prasūtās teṣv eva mahābhūteṣu pañcasu 14,050.012e pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā 14,050.013a viśvasṛgbhyas tu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati 14,050.013c bhūtebhyaś cāpi pañcabhyo mukto gacchet prajāpatim 14,050.014a prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ 14,050.014c tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire 14,050.015a tapasaś cānupūrvyeṇa phalamūlāśinas tathā 14,050.015c trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ 14,050.016a oṣadhāny agadādīnī nānāvidyāś ca sarvaśaḥ 14,050.016c tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam 14,050.017a yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam 14,050.017c tat sarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam 14,050.018a surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 14,050.018c tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ 14,050.019a manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 14,050.019c yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 14,050.020a tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā 14,050.020c tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ 14,050.021a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ 14,050.021c ahaṃkārasamāyuktās te sakāśe prajāpateḥ 14,050.022a dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,050.022c prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokam uttamam 14,050.023a dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā 14,050.023c sukhopacayam avyaktaṃ praviśanty ātmavattayā 14,050.024a dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,050.024c avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokam uttamam 14,050.025a avyaktād eva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ 14,050.025c tamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam 14,050.026a vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ 14,050.026c kṣetrajña iti taṃ vidyād yas taṃ veda sa vedavit 14,050.027a cittaṃ cittād upāgamya munir āsīta saṃyataḥ 14,050.027c yaccittas tanmanā bhūtvā guhyam etat sanātanam 14,050.028a avyaktādi viśeṣāntam avidyālakṣaṇaṃ smṛtam 14,050.028c nibodhata yathā hīdaṃ guṇair lakṣaṇam ity uta 14,050.029a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 14,050.029c mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam 14,050.030a karma ke cit praśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ 14,050.030c ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te 14,050.031a karmaṇā jāyate jantur mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ 14,050.031c puruṣaṃ sṛjate 'vidyā agrāhyam amṛtāśinam 14,050.032a tasmāt karmasu niḥsnehā ye ke cit pāradarśinaḥ 14,050.032c vidyāmayo 'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ 14,050.032d*0091_01 ya evam amṛtaṃ nityam agrāhyaṃ śaśvad akṣaram 14,050.032d*0091_02 vaśyātmānam asaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet 14,050.033a apūrvam amṛtaṃ nityaṃ ya enam avicāriṇam 14,050.033c ya enaṃ vindate ''tmānam agrāhyam amṛtāśinam 14,050.033e agrāhyo 'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇair dhruvaḥ 14,050.034a apohya sarvasaṃkalpān saṃyamyātmānam ātmani 14,050.034c sa tad brahma śubhaṃ vetti yasmād bhūyo na vidyate 14,050.035a prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyāt 14,050.035c lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syāt svapnadarśanam 14,050.036a gatir eṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ 14,050.036c pravṛttayaś ca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ 14,050.037a eṣā gatir asaktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 14,050.037c eṣā jñānavatāṃ prāptir etad vṛttam aninditam 14,050.037d*0092_01 niḥsaṅgenaiva tat sarvaṃ nirāśīpādalopanāt 14,050.038a samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā 14,050.038c śakyā gatir iyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā 14,050.039a etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ 14,050.039c evam ācarata kṣipraṃ tataḥ siddhim avāpsyatha 14,050.040 gurur uvāca 14,050.040a ity uktās te tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā 14,050.040c kṛtavanto mahātmānas tato lokān avāpnuvan 14,050.041a tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥ 14,050.041c samyag ācara śuddhātmaṃs tataḥ siddhim avāpsyasi 14,050.042 vāsudeva uvāca 14,050.042a ity uktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmam uttamam 14,050.042c cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣam avāptavān 14,050.043a kṛtakṛtyaś ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha 14,050.043c tat padaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati 14,050.044 arjuna uvāca 14,050.044a ko nv asau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaś ca śiṣyo janārdana 14,050.044c śrotavyaṃ cen mayaitad vai tat tvam ācakṣva me vibho 14,050.045 vāsudeva uvāca 14,050.045a ahaṃ gurur mahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me 14,050.045c tvatprītyā guhyam etac ca kathitaṃ me dhanaṃjaya 14,050.046a mayi ced asti te prītir nityaṃ kurukulodvaha 14,050.046c adhyātmam etac chrutvā tvaṃ samyag ācara suvrata 14,050.047a tatas tvaṃ samyag ācīrṇe dharme 'smin kurunandana 14,050.047c sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam 14,050.048a pūrvam apy etad evoktaṃ yuddhakāla upasthite 14,050.048c mayā tava mahābāho tasmād atra manaḥ kuru 14,050.049a mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibho 14,050.049c tam ahaṃ draṣṭum icchāmi saṃmate tava phalguna 14,050.050 vaiśaṃpāyana uvāca 14,050.050a ity uktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ 14,050.050b*0093_01 yad iṣṭaṃ kuru sarvasyāpīśvaro 'smān prapālaya 14,050.050b*0093_02 namas te sarvalokātman nārāyaṇa parātpara 14,050.050b*0093_03 manomalāt tapo 'śakyaṃ karma cāvidyayā hatam 14,050.050b*0093_04 dānam apy arthadoṣeṇa nāma tasmāt kalau smaret 14,050.050b*0093_05 yadi gantuṃ kṛtā buddhir vāsudeva namo 'stu te 14,050.050c gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayam adya vai 14,050.051a sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,050.051c samanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātum arhasi 14,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,051.001a tato 'bhyacodayat kṛṣṇo yujyatām iti dārukam 14,051.001c muhūrtād iva cācaṣṭa yuktam ity eva dārukaḥ 14,051.002a tathaiva cānuyātrāṇi codayām āsa pāṇḍavaḥ 14,051.002c sajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam 14,051.003a ity uktāḥ sainikās te tu sajjībhūtā viśāṃ pate 14,051.003c ācakhyuḥ sajjam ity eva pārthāyāmitatejase 14,051.004a tatas tau ratham āsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau 14,051.004c vikurvāṇau kathāś citrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate 14,051.005a rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 14,051.005c punar evābravīd vākyam idaṃ bharatasattama 14,051.006a tvatprasādāj jayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha 14,051.006c nihatāḥ śatravaś cāpi prāptaṃ rājyam akaṇṭakam 14,051.007a nāthavantaś ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana 14,051.007c bhavantaṃ plavam āsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram 14,051.007d*0094_01 bhaktāṃs tvam āśritān asmān pālayāmutra ceha ca 14,051.008a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 14,051.008c yathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavanmanāḥ 14,051.008d*0095_01 bhavāmi satataṃ kṛṣṇa tathā kuru mahāmate 14,051.009a tvattejaḥsaṃbhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana 14,051.009c ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho 14,051.010a tvayi sarvam idaṃ viśvaṃ yad idaṃ sthāṇujaṅgamam 14,051.010c tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam 14,051.011a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam 14,051.011c hasitaṃ te 'malā jyotsnā ṛtavaś cendriyānvayāḥ 14,051.012a prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ 14,051.012c prasāde cāpi padmā śrīr nityaṃ tvayi mahāmate 14,051.013a ratis tuṣṭir dhṛtiḥ kṣāntis tvayi cedaṃ carācaram 14,051.013c tvam eveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase 'nagha 14,051.014a sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā 14,051.014c ātmā ca paramo vaktuṃ namas te nalinekṣaṇa 14,051.015a vidito me 'si durdharṣa nāradād devalāt tathā 14,051.015c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva tathā kurupitāmahāt 14,051.016a tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvam evaiko janeśvaraḥ 14,051.016c yac cānugrahasaṃyuktam etad uktaṃ tvayānagha 14,051.017a etat sarvam ahaṃ samyag ācariṣye janārdana 14,051.017c idaṃ cādbhutam atyarthaṃ kṛtam asmatpriyepsayā 14,051.018a yat pāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ 14,051.018c tvayā dagdhaṃ hi tat sainyaṃ mayā vijitam āhave 14,051.019a bhavatā tat kṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā 14,051.019c duryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ 14,051.020a karṇasya ca vadhopāyo yathāvat saṃpradarśitaḥ 14,051.020c saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca 14,051.020d*0096_01 tasmāt tvam eva saṃcintya hitaṃ kuru yathā tathā 14,051.021a ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana 14,051.021c yad uktas tat kariṣyāmi na hi me 'tra vicāraṇā 14,051.022a rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,051.022c codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha 14,051.023a rucitaṃ hi mamaitat te dvārakāgamanaṃ prabho 14,051.023c acirāc caiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdana 14,051.023e baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyān vṛṣṇipuṃgavān 14,051.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam 14,051.024c tathā viviśatuś cobhau saṃprahṛṣṭanarākulam 14,051.025a tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam 14,051.025c dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 14,051.026a viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 14,051.026c bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau 14,051.026e dhṛtarāṣṭram upāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam 14,051.027a gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīm 14,051.027c subhadrādyāś ca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyas tathā 14,051.027e dadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai 14,051.028a tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamau 14,051.028c nivedya nāmadheye sve tasya pādāv agṛhṇatām 14,051.029a gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca dharmarājñas tathaiva ca 14,051.029c bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāv agṛhṇatām 14,051.029d*0097_01 bhīmasya ca vavandāte tathā pādau mahātmanaḥ 14,051.029d*0098_01 mahātmānau tathā pādau vavandatur ariṃdamau 14,051.029d*0099_01 mahātmānau mahāvīryau tathā pādau vavandatuḥ 14,051.030a kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalam avyayam 14,051.030b*0100_01 pariṣvajya mahātmānaṃ vaiśyāputraṃ mahāratham 14,051.030c taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatas taṃ paryupāsatām 14,051.031a tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān 14,051.031c janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān 14,051.032a te 'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 14,051.032c dhanaṃjayagṛhān eva yayau kṛṣṇas tu vīryavān 14,051.033a tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmair upasthitaḥ 14,051.033c kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān 14,051.034a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyau 14,051.034c dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau 14,051.034e yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ 14,051.035a tatas tau tat praviśyātha dadṛśāte mahābalau 14,051.035c dharmarājānam āsīnaṃ devarājam ivāśvinau 14,051.036a tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṃgavau 14,051.036c niṣīdatur anujñātau prīyamāṇena tena vai 14,051.037a tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāv ubhau 14,051.037c provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ 14,051.038a vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau 14,051.038c brūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ na cirān mā vicāryatām 14,051.039a ity ukte phalgunas tatra dharmarājānam abravīt 14,051.039b*0101_01 ity ukte dharmarājena phalgunaḥ pratyabhāṣata 14,051.039c vinītavad upāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 14,051.040a ayaṃ ciroṣito rājan vāsudevaḥ pratāpavān 14,051.040c bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭum icchati 14,051.041a sa gacched abhyanujñāto bhavatā yadi manyase 14,051.041c ānartanagarīṃ vīras tad anujñātum arhasi 14,051.042 yudhiṣṭhira uvāca 14,051.042a puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdana 14,051.042c purīṃ dvāravatīm adya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabhum 14,051.043a rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava 14,051.043c mātulaś ciradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī 14,051.044a mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhava 14,051.044c pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ 14,051.045a smarethāś cāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam 14,051.045c phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava 14,051.046a ānartān avalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhuja 14,051.046c vṛṣṇīṃś ca punar āgaccher hayamedhe mamānagha 14,051.047a sa gaccha ratnāny ādāya vividhāni vasūni ca 14,051.047c yac cāpy anyan manojñaṃ te tad apy ādatsva sātvata 14,051.048a iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāt tava mādhava 14,051.048c asmān upagatā vīra nihatāś cāpi śatravaḥ 14,051.048d*0102_01 svargāpavargaviṣayaṃ tvadbhaktānāṃ na durlabham 14,051.048d*0102_02 saṃsāragahane tv adya pāpāgniṃ praśamāmbuda 14,051.049a evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire 14,051.049c vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt 14,051.050a tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalam; dharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai 14,051.050c yad asti cānyad draviṇaṃ gṛheṣu me; tvam eva tasyeśvara nityam īśvaraḥ 14,051.051a tathety athoktaḥ pratipūjitas tadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavān 14,051.051c pitṛṣvasām abhyavadad yathāvidhi; saṃpūjitaś cāpy agamat pradakṣiṇam 14,051.052a tayā sa samyak pratinanditas tadā; tathaiva sarvair vidurādibhis tataḥ 14,051.052c viniryayau nāgapurād gadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ 14,051.053a rathaṃ subhadrām adhiropya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ 14,051.053c pitṛṣvasāyāś ca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ 14,051.054a tam anvagād vānaravaryaketanaḥ; sasātyakir mādravatīsutāv api 14,051.054c agādhabuddhir viduraś ca mādhavaṃ; svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ 14,051.055a nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃs; tataḥ sa sarvān viduraṃ ca vīryavān 14,051.055c janārdano dārukam āha satvaraḥ; pracodayāśvān iti sātyakis tadā 14,051.056a tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥ 14,051.056c yathā nihatyārigaṇāñ śatakratur; divaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān 14,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,052.001a tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ 14,052.001c pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ 14,052.002a punaḥ punaś ca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ 14,052.002c ā cakṣurviṣayāc cainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ 14,052.003a kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām 14,052.003c saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaś cāpy aparājitaḥ 14,052.004a tasya prayāṇe yāny āsan nimittāni mahātmanaḥ 14,052.004c bahūny adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu 14,052.005a vāyur vegena mahatā rathasya purato vavau 14,052.005c kurvan niḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskam akaṇṭakam 14,052.006a vavarṣa vāsavaś cāpi toyaṃ śuci sugandhi ca 14,052.006c divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ 14,052.007a sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu 14,052.007c dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam 14,052.007d*0103_01 āgacchantam apaśyad vai udaṅkaṃ nāma nāmataḥ 14,052.007d*0104_01 maharṣiṃ siddhatapasaṃ sarvalokāntaviśrutam 14,052.008a sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthulalocanaḥ 14,052.008c pūjitas tena ca tadā paryapṛcchad anāmayam 14,052.009a sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanam 14,052.009c uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhas tataḥ papraccha mādhavam 14,052.010a kaccic chaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat 14,052.010c kṛtaṃ saubhrātram acalaṃ tan me vyākhyātum arhasi 14,052.011a abhisaṃdhāya tān vīrān upāvṛtto 'si keśava 14,052.011c saṃbandhinaḥ sudayitān satataṃ vṛṣṇipuṃgava 14,052.012a kaccit pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ 14,052.012c lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa 14,052.013a svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccit prāpsyanti vai sukham 14,052.013c kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava 14,052.014a yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityam avartata 14,052.014c api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatān prati 14,052.015 vāsudeva uvāca 14,052.015a kṛto yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati 14,052.015c na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayo mayā 14,052.015d*0105_01 nāśakyanta yadā sāmye te sthāpayitum añjasā 14,052.016a tatas te nidhanaṃ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ 14,052.016c na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā 14,052.016e maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvam etat tavānagha 14,052.017a te 'tyakrāman matiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca 14,052.017b*0106_01 yathā tu militaṃ sarvaṃ mahyaṃ bhīṣmasya saṃgaram 14,052.017c tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram 14,052.018a pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ 14,052.018c dhārtarāṣṭrāś ca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ 14,052.019a ity uktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ 14,052.019c uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣād utphālya locane 14,052.020a yasmāc chaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ 14,052.020c saṃbandhinaḥ priyās tasmāc chapsye 'haṃ tvām asaṃśayam 14,052.021a na ca te prasabhaṃ yasmāt te nigṛhya nivartitāḥ 14,052.021c tasmān manyuparītas tvāṃ śapsyāmi madhusūdana 14,052.022a tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava 14,052.022c upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yas tv etān samupekṣathāḥ 14,052.023 vāsudeva uvāca 14,052.023a śṛṇu me vistareṇedaṃ yad vakṣye bhṛgunandana 14,052.023c gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hy asi bhārgava 14,052.024a śrutvā tvam etad adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpam adya vai 14,052.024c na ca māṃ tapasālpena śakto 'bhibhavituṃ pumān 14,052.025a na ca te tapaso nāśam icchāmi japatāṃ vara 14,052.025c tapas te sumahad dīptaṃ guravaś cāpi toṣitāḥ 14,052.026a kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama 14,052.026c duḥkhārjitasya tapasas tasmān necchāmi te vyayam 14,053.001 uttaṅka uvāca 14,053.001a brūhi keśava tattvena tvam adhyātmam aninditam 14,053.001c śrutvā śreyo 'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana 14,053.002 vāsudeva uvāca 14,053.002a tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvān madāśrayān 14,053.002b*0107_01 sthitisṛṣṭilayādhyakṣo viṣṇubrahmeśasaṃjñitaḥ 14,053.002b*0107_02 kadā cit tamasā rudro viṣṇuḥ sattvaguṇe sthitaḥ 14,053.002b*0107_03 rajasy api tathā brahmā guṇād anyaguṇānugau 14,053.002b*0107_04 praṇavātmā ca śabdādīṃs triguṇātmā carācaram 14,053.002c tathā rudrān vasūṃś cāpi viddhi matprabhavān dvija 14,053.003a mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpy aham 14,053.003c sthita ity abhijānīhi mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ 14,053.004a tathā daityagaṇān sarvān yakṣarākṣasapannagān 14,053.004c gandharvāpsarasaś caiva viddhi matprabhavān dvija 14,053.004c*0108_01 **** **** yakṣagandharvarākṣasān 14,053.004c*0108_02 nāgān apsarasaś caiva 14,053.005a sad asac caiva yat prāhur avyaktaṃ vyaktam eva ca 14,053.005c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvam etan madātmakam 14,053.006a ye cāśrameṣu vai dharmāś caturṣu vihitā mune 14,053.006c daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam 14,053.007a asac ca sadasac caiva yad viśvaṃ sadasataḥ param 14,053.007c tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevāt sanātanāt 14,053.008a oṃkāraprabhavān vedān viddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha 14,053.008c yūpaṃ somaṃ tathaiveha tridaśāpyāyanaṃ makhe 14,053.009a hotāram api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana 14,053.009c adhvaryuḥ kalpakaś cāpi haviḥ paramasaṃskṛtam 14,053.010a udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣair mahādhvare 14,053.010c prāyaścitteṣu māṃ brahmañ śāntimaṅgalavācakāḥ 14,053.010e stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ 14,053.011a viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmam agrajaṃ dvijasattama 14,053.011c mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam 14,053.012a tatrāhaṃ vartamānaiś ca nivṛttaiś caiva mānavaiḥ 14,053.012c bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīr hi dvijasattama 14,053.013a dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca 14,053.013c tais tair veṣaiś ca rūpaiś ca triṣu lokeṣu bhārgava 14,053.014a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakro 'tha prabhavāpyayaḥ 14,053.014c bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca 14,053.015a adharme vartamānānāṃ sarveṣām aham apy uta 14,053.015c dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge 14,053.015e tās tā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā 14,053.016a yadā tv ahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana 14,053.016c tadāhaṃ devavat sarvam ācarāmi na saṃśayaḥ 14,053.017a yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana 14,053.017c tadā gandharvavac ceṣṭāḥ sarvāś ceṣṭāmi bhārgava 14,053.018a nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat 14,053.018c yakṣarākṣasayonīś ca yathāvad vicarāmy aham 14,053.019a mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā 14,053.019c na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam 14,053.020a bhayaṃ ca mahad uddiśya trāsitāḥ kuravo mayā 14,053.020c kruddheva bhūtvā ca punar yathāvad anudarśitāḥ 14,053.021a te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā 14,053.021c dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ 14,053.022a lokeṣu pāṇḍavāś caiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama 14,053.022c etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,054.001 uttaṅka uvāca 14,054.001a abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana 14,054.001c nūnaṃ bhavatprasādo 'yam iti me nāsti saṃśayaḥ 14,054.002a cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatam acyuta 14,054.002c vinivṛttaś ca me kopa iti viddhi paraṃtapa 14,054.003a yadi tv anugrahaṃ kaṃ cit tvatto 'rho 'haṃ janārdana 14,054.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ tan nidarśaya 14,054.004 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.004a tataḥ sa tasmai prītātmā darśayām āsa tad vapuḥ 14,054.004c śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmān dadṛśe yad dhanaṃjayaḥ 14,054.005a sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam 14,054.005a*0109_01 **** **** vaiṣṇavaṃ rūpam uttamam 14,054.005a*0109_02 sumahat tejasā yuktaṃ 14,054.005b*0110_01 sahasrasūryapratimaṃ dīptimat pāvakopamam 14,054.005b*0110_02 sarvam ākāśam āvṛtya tiṣṭhantaṃ viśvatomukham 14,054.005b*0110_03 tad dṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ viṣṇor vaiṣṇavam adbhutam 14,054.005c vismayaṃ ca yayau vipras tad dṛṣṭvā rūpam aiśvaram 14,054.006 uttaṅka uvāca 14,054.006*0111_01 namo namas te sarvātman nārāyaṇa parātpara 14,054.006*0111_02 paramātman padmanābha puṇḍarīkākṣa mādhava 14,054.006*0111_03 hiraṇyagarbharūpāya saṃsārottāraṇāya ca 14,054.006*0111_04 puruṣāya purāṇāya cāntaryāmāya te namaḥ 14,054.006*0111_05 avidyātimirādityaṃ bhavavyādhimahauṣadham 14,054.006*0111_06 saṃsārārṇavapāraṃ tvāṃ praṇamāmi gatir bhava 14,054.006*0111_07 sarvavedaikavedyāya sarvadevamayāya ca 14,054.006*0111_08 vāsudevāya nityāya namo bhaktipriyāya te 14,054.006*0111_09 dayayā duḥkhamohān māṃ samuddhartum ihārhasi 14,054.006*0111_10 karmabhir bahubhiḥ pāpair baddhaṃ pāhi janārdana 14,054.006a viśvakarman namas te 'stu yasya te rūpam īdṛśam 14,054.006c padbhyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ 14,054.007a dyāvāpṛthivyor yan madhyaṃ jaṭhareṇa tad āvṛtam 14,054.007c bhujābhyām āvṛtāś cāśās tvam idaṃ sarvam acyuta 14,054.008a saṃharasva punar deva rūpam akṣayyam uttamam 14,054.008c punas tvāṃ svena rūpeṇa draṣṭum icchāmi śāśvatam 14,054.009 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.009*0112_01 muniṃ vitrastamanasaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahāmanāḥ 14,054.009*0112_02 manasā suprasannena prīyamāṇo janārdanaḥ 14,054.009a tam uvāca prasannātmā govindo janamejaya 14,054.009c varaṃ vṛṇīṣveti tadā tam uttaṅko 'bravīd idam 14,054.010a paryāpta eṣa evādya varas tvatto mahādyute 14,054.010c yat te rūpam idaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam 14,054.011a tam abravīt punaḥ kṛṣṇo mā tvam atra vicāraya 14,054.011c avaśyam etat kartavyam amoghaṃ darśanaṃ mama 14,054.012 uttaṅka uvāca 14,054.012a avaśyakaraṇīyaṃ vai yady etan manyase vibho 14,054.012c toyam icchāmi yatreṣṭaṃ maruṣv etad dhi durlabham 14,054.013 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.013a tataḥ saṃhṛtya tat tejaḥ provācottaṅkam īśvaraḥ 14,054.013c eṣṭavye sati cintyo 'ham ity uktvā dvārakāṃ yayau 14,054.014a tataḥ kadā cid bhagavān uttaṅkas toyakāṅkṣayā 14,054.014c tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam 14,054.015a tato digvāsasaṃ dhīmān mātaṅgaṃ malapaṅkinam 14,054.015c apaśyata marau tasmiñ śvayūthaparivāritam 14,054.016a bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam 14,054.016c tasyādhaḥ srotaso 'paśyad vāri bhūri dvijottamaḥ 14,054.017a smarann eva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasann iva 14,054.017c ehy uttaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha 14,054.017e kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāhatam 14,054.018a ity uktas tena sa munis tat toyaṃ nābhyanandata 14,054.018c cikṣepa ca sa taṃ dhīmān vāgbhir ugrābhir acyutam 14,054.019a punaḥ punaś ca mātaṅgaḥ pibasveti tam abravīt 14,054.019c na cāpibat sa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā 14,054.020a sa tathā niścayāt tena pratyākhyāto mahātmanā 14,054.020c śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata 14,054.021a uttaṅkas taṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ 14,054.021c mene pralabdham ātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā 14,054.022a atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ 14,054.022c ājagāma mahābāhur uttaṅkaś cainam abravīt 14,054.023a na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama 14,054.023c salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho 14,054.024a ity uktavacanaṃ dhīmān mahābuddhir janārdanaḥ 14,054.024c uttaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayann idam abravīt 14,054.025a yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ vṛtena vai 14,054.025c tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tvaṃ tu tan nāvabudhyase 14,054.026a mayā tvadartham ukto hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ 14,054.026c uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpam iti prabhuḥ 14,054.027a sa mām uvāca devendro na martyo 'martyatāṃ vrajet 14,054.027c anyam asmai varaṃ dehīty asakṛd bhṛgunandana 14,054.028a amṛtaṃ deyam ity eva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ 14,054.028c sa māṃ prasādya devendraḥ punar evedam abravīt 14,054.029a yadi deyam avaśyaṃ vai mātaṅgo 'haṃ mahādyute 14,054.029c bhūtvāmṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane 14,054.030a yady evaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo 'mṛtam adya vai 14,054.030c pradātum eṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ prabho 14,054.030e pratyākhyātas tv ahaṃ tena na dadyām iti bhārgava 14,054.031a sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ 14,054.031b*0113_01 sa tathā tena rūpeṇa vāsavas tvām upāgataḥ 14,054.031c upasthitas tvayā cāpi pratyākhyāto 'mṛtaṃ dadat 14,054.031e caṇḍālarūpī bhagavān sumahāṃs te vyatikramaḥ 14,054.032a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam 14,054.032c toyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalām aham 14,054.033a yeṣv ahaḥsu tava brahman salilecchā bhaviṣyati 14,054.033c tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ 14,054.034a rasavac ca pradāsyanti te toyaṃ bhṛgunandana 14,054.034c uttaṅkameghā ity uktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te 14,054.035a ity uktaḥ prītimān vipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha 14,054.035c adyāpy uttaṅkameghāś ca marau varṣanti bhārata 14,055.001 janamejaya uvāca 14,055.001a uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ 14,055.001c yaḥ śāpaṃ dātukāmo 'bhūd viṣṇave prabhaviṣṇave 14,055.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,055.002a uttaṅko mahatā yuktas tapasā janamejaya 14,055.002c gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cid apūjayat 14,055.003a sarveṣām ṛṣiputrāṇām eṣa cāsīn manorathaḥ 14,055.003c auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyām iti bhārata 14,055.004a gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya 14,055.004c uttaṅke 'bhyadhikā prītiḥ snehaś caivābhavat tadā 14,055.005a sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā 14,055.005c samyak caivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt 14,055.006a atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ 14,055.006c uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata 14,055.007a taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim 14,055.007c na cānvabudhyata tadā sa munir guruvatsalaḥ 14,055.008a tataḥ kadā cid rājendra kāṣṭhāny ānayituṃ yayau 14,055.008c uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat 14,055.009a sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṃdama 14,055.009c niṣpipeṣa kṣitau rājan pariśrānto bubhukṣitaḥ 14,055.010a tasya kāṣṭhe vilagnābhūj jaṭā rūpyasamaprabhā 14,055.010c tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale 14,055.011a tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaś ca bhārgavaḥ 14,055.011c dṛṣṭvā tāṃ vayaso 'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā 14,055.012a tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā 14,055.012c jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā 14,055.012e pitur niyogād dharmajñā śirasāvanatā tadā 14,055.013a tasyā nipetatur dagdhau karau tair aśrubindubhiḥ 14,055.013c na hi tān aśrupātān vai śaktā dhārayituṃ mahī 14,055.014a gautamas tv abravīd vipram uttaṅkaṃ prītamānasaḥ 14,055.014c kasmāt tāta tavādyeha śokottaram idaṃ manaḥ 14,055.014e sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ 14,055.015 uttaṅka uvāca 14,055.015a bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā 14,055.015c bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca 14,055.016a jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me 14,055.016c śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na mām abhyanujānathāḥ 14,055.017a bhavatā hy abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā 14,055.017c upapannā dvijaśreṣṭha śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,055.018 gautama uvāca 14,055.018a tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava 14,055.018c vyatikrāman mahān kālo nāvabuddho dvijarṣabha 14,055.019a kiṃ tv adya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava 14,055.019c anujñāṃ gṛhya mattas tvaṃ gṛhān gacchasva mā ciram 14,055.020 uttaṅka uvāca 14,055.020a gurvarthaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama 14,055.020c tam upākṛtya gaccheyam anujñātas tvayā vibho 14,055.021 gautama uvāca 14,055.021a dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhir ucyate 14,055.021c tava hy ācarato brahmaṃs tuṣṭo 'haṃ vai na saṃśayaḥ 14,055.022a itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha 14,055.022c yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān 14,055.023a dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija 14,055.023c etām ṛte hi nānyā vai tvattejo 'rhati sevitum 14,055.024a tatas tāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm 14,055.024c guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīm athābravīt 14,055.025a kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām 14,055.025c priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api 14,055.026a yad durlabhaṃ hi loke 'smin ratnam atyadbhutaṃ bhavet 14,055.026c tad ānayeyaṃ tapasā na hi me 'trāsti saṃśayaḥ 14,055.027 ahalyovāca 14,055.027a parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha 14,055.027c paryāptaye tad bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam 14,055.028 vaiśaṃpāyana uvāca 14,055.028a uttaṅkas tu mahārāja punar evābravīd vacaḥ 14,055.028c ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava 14,055.029 ahalyovāca 14,055.029a saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale 14,055.029c te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet 14,055.030a sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya 14,055.030c gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā 14,055.031a sa jagāma tataḥ śīghram uttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ 14,055.031c saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale 14,055.032a gautamas tv abravīt patnīm uttaṅko nādya dṛśyate 14,055.032c iti pṛṣṭā tam ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai 14,055.033a tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyag idaṃ kṛtam 14,055.033c śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati 14,055.034 ahalyovāca 14,055.034a ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavan brāhmaṇo 'dya me 14,055.034c bhavatprasādān na bhayaṃ kiṃ cit tasya bhaviṣyati 14,055.035a ity uktaḥ prāha tāṃ patnīm evam astv iti gautamaḥ 14,055.035c uttaṅko 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha 14,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,056.001a sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam 14,056.001c dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam 14,056.002a cakāra na vyathāṃ vipro rājā tv enam athābravīt 14,056.002c pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ 14,056.003a diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam 14,056.003c bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāpto dvijasattama 14,056.004 uttaṅka uvāca 14,056.004a rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam 14,056.004c na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ 14,056.005 rājovāca 14,056.005a ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama 14,056.005c na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai 14,056.006 uttaṅka uvāca 14,056.006a evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me 14,056.006c gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam 14,056.007a saṃśrutaś ca mayā yo 'rtho gurave rājasattama 14,056.007c tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara 14,056.008a dadāsi vipramukhyebhyas tvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ 14,056.008c dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāv iha 14,056.008e pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama 14,056.009a upākṛtya guror arthaṃ tvadāyattam ariṃdama 14,056.009c samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam 14,056.010a satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana 14,056.010c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā 14,056.011 saudāsa uvāca 14,056.011a yadi mattas tvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ 14,056.011c yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me 14,056.012 uttaṅka uvāca 14,056.012a pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha 14,056.012c so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale 14,056.013 saudāsa uvāca 14,056.013a patnyās te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale 14,056.013c varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata 14,056.014 uttaṅka uvāca 14,056.014a alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam 14,056.014c prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva 14,056.015 vaiśaṃpāyana uvāca 14,056.015a ity uktas tv abravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ 14,056.015c gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama 14,056.016a saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā 14,056.016c pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ 14,056.017 uttaṅka uvāca 14,056.017a kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara 14,056.017c svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati 14,056.018 saudāsa uvāca 14,056.018a drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃś cid vananirjhare 14,056.018c ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai 14,056.019a uttaṅkas tu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha 14,056.019c madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam 14,056.020a saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā 14,056.020c pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya 14,056.021a evam etan mahābrahman nānṛtaṃ vadase 'nagha 14,056.021c abhijñānaṃ tu kiṃ cit tvaṃ samānetum ihārhasi 14,056.022a ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāś ca yakṣāś ca mahoragāś ca 14,056.022c tais tair upāyaiḥ parihartukāmāś; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti 14,056.023a nikṣiptam etad bhuvi pannagās tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ 14,056.023c yakṣās tathocchiṣṭadhṛtaṃ surāś ca; nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ 14,056.024a chidreṣv eteṣu hi sadā hy adhṛṣyeṣu dvijarṣabha 14,056.024c devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate 14,056.025a syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama 14,056.025c naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate 14,056.026a ete hy āmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ 14,056.026c viṣāgniśvāpadebhyaś ca bhayaṃ jātu na vidyate 14,056.027a hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā 14,056.027c anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ 14,056.028a evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite 14,056.028c triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya 14,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.001a sa mitrasaham āsādya tv abhijñānam ayācata 14,057.001c tasmai dadāv abhijñānaṃ sa cekṣvākuvaras tadā 14,057.002 saudāsa uvāca 14,057.002a na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ 14,057.002c etan me matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale 14,057.003 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.003a ity uktas tām uttaṅkas tu bhartur vākyam athābravīt 14,057.003c śrutvā ca sā tataḥ prādāt tasmai te maṇikuṇḍale 14,057.004a avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punar abravīt 14,057.004c kim etad guhyavacanaṃ śrotum icchāmi pārthiva 14,057.005 saudāsa uvāca 14,057.005a prajā nisargād viprān vai kṣatriyāḥ pūjayanti ha 14,057.005c viprebhyaś cāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ 14,057.006a so 'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprād doṣam avāptavān 14,057.006c gatim anyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān 14,057.006c*0114_01 na cānyām api paśyāmi gatiṃ gatimatāṃ vara 14,057.006e svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama 14,057.007a na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ 14,057.007c śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukham edhitum 14,057.008a tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale 14,057.008c yaḥ kṛtas te 'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me 14,057.009 uttaṅka uvāca 14,057.009a rājaṃs tatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam 14,057.009c praśnaṃ tu kaṃ cit praṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa 14,057.010 saudāsa uvāca 14,057.010a brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ 14,057.010c chettāsmi saṃśayaṃ te 'dya na me 'trāsti vicāraṇā 14,057.011 uttaṅka uvāca 14,057.011a prāhur vāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥ 14,057.011c mitreṣu yaś ca viṣamaḥ stena ity eva taṃ viduḥ 14,057.012a sa bhavān mitratām adya saṃprāpto mama pārthiva 14,057.012c sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara 14,057.013a avāptārtho 'ham adyeha bhavāṃś ca puruṣādakaḥ 14,057.013c bhavatsakāśam āgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā 14,057.014 saudāsa uvāca 14,057.014a kṣamaṃ ced iha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama 14,057.014c matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana 14,057.015a evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha 14,057.015c āgacchato hi te vipra bhaven mṛtyur asaṃśayam 14,057.016 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.016a ity uktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam 14,057.016c samanujñāpya rājānam ahalyāṃ prati jagmivān 14,057.017a gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ 14,057.017c javena mahatā prāyād gautamasyāśramaṃ prati 14,057.018a yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam 14,057.018c tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayat 14,057.019a sa kasmiṃś cit kṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam 14,057.019c bilvaṃ dadarśa kasmiṃś cid āruroha kṣudhānvitaḥ 14,057.020a śākhāsv āsajya tasyaiva kṛṣṇājinam ariṃdama 14,057.020b*0115_01 pātayām āsa bilvāni tadā sa dvijapuṃgavaḥ 14,057.020b*0115_02 atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ 14,057.020b*0115_03 nyapataṃs tāni bilvāni tasminn evājine vibho 14,057.020c yasmiṃs te kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai 14,057.020d*0116_01 bilvaprahārais tasyātha vyaśīryād bandhanaṃ tathā 14,057.020d*0116_02 sakuṇḍalaṃ tad ajinaṃ papāta sahasā taroḥ 14,057.021a viśīrṇabandhane tasmin gate kṛṣṇājine mahīm 14,057.021c apaśyad bhujagaḥ kaś cit te tatra maṇikuṇḍale 14,057.022a airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai 14,057.022c vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale 14,057.023a hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha 14,057.023c papāta vṛkṣāt sodvego duḥkhāt paramakopanaḥ 14,057.024a sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanat tadā 14,057.024b*0117_01 ahāni triṃśad avyagraḥ pañca cānyāni bhārata 14,057.024c krodhāmarṣābhitaptāṅgas tato vai dvijapuṃgavaḥ 14,057.025a tasya vegam asahyaṃ tam asahantī vasuṃdharā 14,057.025c daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśam āturā 14,057.026a tataḥ khanata evātha viprarṣer dharaṇītalam 14,057.026c nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt 14,057.027a rathena hariyuktena taṃ deśam upajagmivān 14,057.027c vajrapāṇir mahātejā dadarśa ca dvijottamam 14,057.028a sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ 14,057.028c uttaṅkam abravīt tāta naitac chakyaṃ tvayeti vai 14,057.029a ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ 14,057.029b*0118_01 yatra te kuṇḍale nīte bhujagena dvijottama 14,057.029c na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryam idaṃ tava 14,057.030 uttaṅka uvāca 14,057.030a nāgaloke yadi brahman na śakye kuṇḍale mayā 14,057.030c prāptuṃ prāṇān vimokṣyāmi paśyatas te dvijottama 14,057.031a yadā sa nāśakat tasya niścayaṃ kartum anyathā 14,057.031c vajrapāṇis tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha 14,057.032a tato vajraprahārais tair dāryamāṇā vasuṃdharā 14,057.032c nāgalokasya panthānam akaroj janamejaya 14,057.033a sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha 14,057.033c dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ 14,057.034a prākāranicayair divyair maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ 14,057.034c upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayais tathā 14,057.035a vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīś ca vimalodakāḥ 14,057.035c dadarśa vṛkṣāṃś ca bahūn nānādvijagaṇāyutān 14,057.036a tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ 14,057.036c pañcayojanavistāram āyataṃ śatayojanam 14,057.037a nāgalokam uttaṅkas tu prekṣya dīno 'bhavat tadā 14,057.037c nirāśaś cābhavat tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ 14,057.038a tatra provāca turagas taṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ 14,057.038c tāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalann iva tejasā 14,057.039a dhamasvāpānam etan me tatas tvaṃ vipra lalpsyase 14,057.039c airāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale 14,057.040a mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvam atrārthe kathaṃ cana 14,057.040c tvayaitad dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā 14,057.041 uttaṅka uvāca 14,057.041a kathaṃ bhavantaṃ jānīyām upādhyāyāśramaṃ prati 14,057.041c yan mayā cīrṇapūrvaṃ ca śrotum icchāmi tad dhy aham 14,057.042 aśva uvāca 14,057.042a guror guruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasam 14,057.042c tvayā hy ahaṃ sadā vatsa guror arthe 'bhipūjitaḥ 14,057.043a satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandana 14,057.043c tasmāc chreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mā ciram 14,057.044a ity uktaḥ sa tathākārṣīd uttaṅkaś citrabhānunā 14,057.044c ghṛtārciḥ prītimāṃś cāpi prajajvāla didhakṣayā 14,057.045a tato 'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata 14,057.045c ghanaḥ prādurabhūd dhūmo nāgalokabhayāvahaḥ 14,057.046a tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata 14,057.046c nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃ cana 14,057.047a hāhākṛtam abhūt sarvam airāvataniveśanam 14,057.047c vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya 14,057.048a na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata 14,057.048c nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayas tathā 14,057.049a te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ 14,057.049c ājagmur niścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyātitejasaḥ 14,057.050a śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣes tigmatejasaḥ 14,057.050c saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrur yathāvidhi 14,057.051a sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ 14,057.051c śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavann iti 14,057.052a prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyam arghyaṃ nivedya ca 14,057.052c prāyacchan kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite 14,057.053a tataḥ saṃpūjito nāgais tatrottaṅkaḥ pratāpavān 14,057.053c agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat 14,057.054a sa gatvā tvarito rājan gautamasya niveśanam 14,057.054c prāyacchat kuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha 14,057.054d*0119_01 vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya 14,057.054d*0119_02 sarvaṃ śaśaṃsa gurave yathāvad dvijasattamaḥ 14,057.055a evaṃ mahātmanā tena trīṃl lokāñ janamejaya 14,057.055c parikramyāhṛte divye tatas te maṇikuṇḍale 14,057.056a evaṃprabhāvaḥ sa munir uttaṅko bharatarṣabha 14,057.056c pareṇa tapasā yukto yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,058.001 janamejaya uvāca 14,058.001a uttaṅkāya varaṃ dattvā govindo dvijasattama 14,058.001c ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ 14,058.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,058.002a dattvā varam uttaṅkāya prāyāt sātyakinā saha 14,058.002c dvārakām eva govindaḥ śīghravegair mahāhayaiḥ 14,058.003a sarāṃsi ca nadīś caiva vanāni vividhāni ca 14,058.003c atikramya sasādātha ramyāṃ dvāravatīṃ purīm 14,058.004a vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca 14,058.004c upāyāt puṇḍarīkākṣo yuyudhānānugas tadā 14,058.005a alaṃkṛtas tu sa girir nānārūpavicitritaiḥ 14,058.005c babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha 14,058.006a kāñcanasragbhir agryābhiḥ sumanobhis tathaiva ca 14,058.006c vāsobhiś ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ 14,058.007a dīpavṛkṣaiś ca sauvarṇair abhīkṣṇam upaśobhitaḥ 14,058.007c guhānirjharadeśeṣu divābhūto babhūva ha 14,058.008a patākābhir vicitrābhiḥ saghaṇṭābhiḥ samantataḥ 14,058.008c puṃbhiḥ strībhiś ca saṃghuṣṭaḥ pragīta iva cābhavat 14,058.008e atīva prekṣaṇīyo 'bhūn merur munigaṇair iva 14,058.009a mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata 14,058.009c gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛg iva nisvanaḥ 14,058.010a pramattamattasaṃmattakṣveḍitotkṛṣṭasaṃkulā 14,058.010c tathā kilakilāśabdair bhūr abhūt sumanoharā 14,058.011a vipaṇāpaṇavān ramyo bhakṣyabhojyavihāravān 14,058.011c vastramālyotkarayuto vīṇāveṇumṛdaṅgavān 14,058.011d*0120_01 mālyotkarayuto vīṇāveṇuśaṅkhamṛdaṅgavān 14,058.012a surāmaireyamiśreṇa bhakṣyabhojyena caiva ha 14,058.012c dīnāndhakṛpaṇādibhyo dīyamānena cāniśam 14,058.012e babhau paramakalyāṇo mahas tasya mahāgireḥ 14,058.013a puṇyāvasathavān vīra puṇyakṛdbhir niṣevitaḥ 14,058.013c vihāro vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha 14,058.013e sa nago veśmasaṃkīrṇo devaloka ivābabhau 14,058.014a tadā ca kṛṣṇasāṃnidhyam āsādya bharatarṣabha 14,058.014b*0121_01 stuvanty antarhitā devā gandharvāś ca saharṣibhiḥ 14,058.014b*0121_02 sādhakaḥ sarvadharmāṇām asurāṇāṃ vināśakaḥ 14,058.014b*0121_03 tvaṃ sraṣṭā sṛjyam ādhāraṃ kāraṇaṃ dharmavedavit 14,058.014b*0121_04 tvayā yat kriyate deva na jānīmo 'tra māyayā 14,058.014b*0121_05 kevalaṃ tv abhijānīmaḥ śaraṇaṃ parameśvaram 14,058.014b*0121_06 brahmādīnāṃ ca govinda saṃnidhyaṃ śaraṇaṃ namaḥ 14,058.014b*0121_07 iti stute mānuṣaiś ca pūjite devakīsute 14,058.014c śakrasadmapratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ 14,058.015a tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubham 14,058.015c govindaḥ sātyakiś caiva jagāma bhavanaṃ svakam 14,058.016a viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ 14,058.016c kṛtvā nasukaraṃ karma dānaveṣv iva vāsavaḥ 14,058.017a upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhojavṛṣṇyandhakās tadā 14,058.017c abhyagacchan mahātmānaṃ devā iva śatakratum 14,058.018a sa tān abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā 14,058.018b*0122_01 jaharṣa dhīmān dhīmadbhiḥ pravṛttaḥ sa mudāyutaḥ 14,058.018b*0123_01 dṛṣṭvā samāgataṃ kṛṣṇaṃ snehena muśalāyudhaḥ 14,058.018b*0123_02 vanamālī halī rāmaḥ paryaṣvajata keśavam 14,058.018b*0123_03 kṛṣṇo 'pi bhrātaraṃ rāmaṃ yatnāt samabhivādya ca 14,058.018c abhyavādayata prītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā 14,058.019a tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaś ca mahābhujaḥ 14,058.019c upopaviṣṭas taiḥ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ 14,058.020a sa viśrānto mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ 14,058.020c kathayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavam 14,059.001 vasudeva uvāca 14,059.001a śrutavān asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam 14,059.001c narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ 14,059.002a tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaś ca mahābhuja 14,059.002c tasmāt prabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha 14,059.003a yathā tad abhavad yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 14,059.003c bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhir anuttamam 14,059.004a anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇām anekaśaḥ 14,059.004c nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām 14,059.005a ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātus tadantike 14,059.005c śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā 14,059.006 vāsudeva uvāca 14,059.006a atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 14,059.006c bahulatvān na saṃkhyātuṃ śakyāny abdaśatair api 14,059.007a prādhānyatas tu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu 14,059.007c karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvad amaradyute 14,059.008a bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśacamūpatiḥ 14,059.008c kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānām iva vāsavaḥ 14,059.009a śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ 14,059.009c babhūva rakṣito dhīmān dhīmatā savyasācinā 14,059.010a teṣāṃ tad abhavad yuddhaṃ daśāhāni mahātmanām 14,059.010c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahad romaharṣaṇam 14,059.011a tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṃ mahāhave 14,059.011b*0124_01 ayudhyamānaṃ gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī taṃ mahādyutim 14,059.011c jaghāna bahubhir bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā 14,059.012a akarot sa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ 14,059.012c ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte cottarāyaṇe 14,059.013a tataḥ senāpatir abhūd droṇo 'straviduṣāṃ varaḥ 14,059.013c pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapater iva 14,059.014a akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir navabhir dvijasattamaḥ 14,059.014c saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpavṛṣādibhiḥ 14,059.014d*0125_01 kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān 14,059.014d*0125_02 antakapratimaś cogro rātriyuddhe dahan prajāḥ 14,059.015a dhṛṣṭadyumnas tv abhūn netā pāṇḍavānāṃ mahāstravit 14,059.015c gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā 14,059.016a pañcasenāparivṛto droṇaprepsur mahāmanāḥ 14,059.016c pitur nikārān saṃsmṛtya raṇe karmākaron mahat 14,059.017a tasmiṃs te pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṃgare 14,059.017c nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ 14,059.018a dināni pañca tad yuddham abhūt paramadāruṇam 14,059.018c tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ 14,059.019a tataḥ senāpatir abhūt karṇo dauryodhane bale 14,059.019c akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir vṛtaḥ pañcabhir āhave 14,059.020a tisras tu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ 14,059.020c hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ 14,059.021a tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam 14,059.021c pañcatvam agamat sautir dvitīye 'hani dāruṇe 14,059.021d*0126_01 dvitīye 'hani sa tadā phalgunena nipātitaḥ 14,059.021d*0127_01 pratāpya pāṇḍavān sarvān pāñcālān astratejasā 14,059.021d*0127_02 saputraḥ samare karṇaḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā 14,059.022a hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ 14,059.022c akṣauhiṇībhis tisṛbhir madreśaṃ paryavārayan 14,059.023a hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavās tu yudhiṣṭhiram 14,059.023c akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan 14,059.024a avadhīn madrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,059.024c tasmiṃs tathārdhadivase karma kṛtvā suduṣkaram 14,059.025a hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ 14,059.025c āhartāraṃ kales tasya jaghānāmitavikramaḥ 14,059.026a nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ 14,059.026c apākrāmad gadāpāṇir hatabhūyiṣṭhasainikaḥ 14,059.027a tam anvadhāvat saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān 14,059.027c hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam 14,059.028a tataḥ śiṣṭena sainyena samantāt parivārya tam 14,059.028c upopaviviśur hṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ 14,059.029a vigāhya salilaṃ tv āśu vāgbāṇair bhṛśavikṣataḥ 14,059.029c utthāya sa gadāpāṇir yuddhāya samupasthitaḥ 14,059.030a tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe 14,059.030c bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām 14,059.031a tatas tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi 14,059.031c nihataṃ droṇaputreṇa pitur vadham amṛṣyatā 14,059.032a hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha 14,059.032c yuyudhānadvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ 14,059.033a sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇir yuddhād amucyata 14,059.033c yuyutsuś cāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt 14,059.034a nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane 14,059.034c viduraḥ saṃjayaś caiva dharmarājam upasthitau 14,059.035a evaṃ tad abhavad yuddham ahāny aṣṭādaśa prabho 14,059.035c yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargam āvasan 14,059.036 vaiśaṃpāyana uvāca 14,059.036a śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm 14,059.036c duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnām abhavaṃs tadā 14,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,060.001a kathayann eva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān 14,060.001c mahābhāratayuddhaṃ tat kathānte pitur agrataḥ 14,060.002a abhimanyor vadhaṃ vīraḥ so 'tyakrāmata bhārata 14,060.002c apriyaṃ vasudevasya mā bhūd iti mahāmanāḥ 14,060.003a mā dauhitravadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam 14,060.003c duḥkhaśokābhisaṃtapto bhaved iti mahāmatiḥ 14,060.004a subhadrā tu tam utkrāntam ātmajasya vadhaṃ raṇe 14,060.004c ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadham ity apatad bhuvi 14,060.004d*0128_01 ākhyāpayan mahat tatra hy abhimanyor vadhaṃ raṇe 14,060.005a tām apaśyan nipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā 14,060.005c dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so 'pi duḥkhena mūrchitaḥ 14,060.006a tataḥ sa dauhitravadhād duḥkhaśokasamanvitaḥ 14,060.006c vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyam athābravīt 14,060.007a nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāg bhuvi viśrutaḥ 14,060.007c yad dauhitravadhaṃ me 'dya na khyāpayasi śatruhan 14,060.008a tad bhāgineyanidhanaṃ tattvenācakṣva me vibho 14,060.008c sadṛśākṣas tava kathaṃ śatrubhir nihato raṇe 14,060.009a durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle 'prāpte nṛbhiḥ sadā 14,060.009c yatra me hṛdayaṃ duḥkhāc chatadhā na vidīryate 14,060.010a kim abravīt tvā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati 14,060.010c māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama 14,060.011a āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccin na nihataḥ paraiḥ 14,060.011c kaccin mukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam 14,060.012a sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghann iva mamāgrataḥ 14,060.012c bālabhāvena vijayam ātmano 'kathayat prabhuḥ 14,060.013a kaccin na vikṛto bālo droṇakarṇakṛpādibhiḥ 14,060.013c dharaṇyāṃ nihataḥ śete tan mamācakṣva keśava 14,060.014a sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varam 14,060.014c spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama 14,060.015a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam 14,060.015c pitaraṃ duḥkhitataro govindo vākyam abravīt 14,060.016a na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani 14,060.016c na pṛṣṭhataḥ kṛtaś cāpi saṃgrāmas tena dustaraḥ 14,060.017a nihatya pṛthivīpālān sahasraśatasaṃghaśaḥ 14,060.017c khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ 14,060.018a eko hy ekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho 14,060.018c na sa śakyeta saṃgrāme nihantum api vajriṇā 14,060.019a samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakais tadā 14,060.019c paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhir āhave 14,060.020a tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ 14,060.020c dauhitras tava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ 14,060.021a nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate 14,060.021c na hi vyasanam āsādya sīdante sannarāḥ kva cit 14,060.022a droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ 14,060.022c raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyād divam 14,060.023a sa śokaṃ jahi durdharṣa mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ 14,060.023c śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ 14,060.024a tasmiṃs tu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama 14,060.024c duḥkhārtātho pṛthāṃ prāpya kurarīva nanāda ha 14,060.025a draupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā 14,060.025c ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭum icchāmi tān aham 14,060.026a asyās tu vacanaṃ śrutvā sarvās tāḥ kuruyoṣitaḥ 14,060.026c bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat 14,060.027a uttarāṃ cābravīd bhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ 14,060.027c kṣipram āgamanaṃ mahyaṃ tasmai tvaṃ vedayasva ha 14,060.028a nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṃ purā 14,060.028c bhavanān niṣpataty āśu kasmān nābhyeti te patiḥ 14,060.029a abhimanyo kuśalino mātulās te mahārathāḥ 14,060.029c kuśalaṃ cābruvan sarve tvāṃ yuyutsum ihāgatam 14,060.030a ācakṣva me 'dya saṃgrāmaṃ yathāpūrvam ariṃdama 14,060.030c kasmād eva vilapatīṃ nādyeha pratibhāṣase 14,060.031a evamādi tu vārṣṇeyyās tad asyāḥ paridevitam 14,060.031c śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanair vākyam athābravīt 14,060.032a subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe 14,060.032b*0129_01 evaṃ vilapatīṃ tāṃ tu sātyakis tu tadābravīt 14,060.032c pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā 14,060.033a īdṛśo martyadharmo 'yaṃ mā śuco yadunandini 14,060.033c putro hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim 14,060.034a kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 14,060.034c mā śucaś capalākṣaṃ tvaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe 14,060.035a uttarāṃ tvam avekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe 14,060.035c putram eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī 14,060.036a evam āśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha 14,060.036c vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddham asya hy akalpayat 14,060.037a samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmam eva ca 14,060.037c yamau yamopamau caiva dadau dānāny anekaśaḥ 14,060.038a tataḥ pradāya bahvīr gā brāhmaṇebhyo yadūdvaha 14,060.038c samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīd idam 14,060.039a vairāṭi neha saṃtāpas tvayā kāryo yaśasvini 14,060.039c bhartāraṃ prati suśroṇi garbhasthaṃ rakṣa me śiśum 14,060.040a evam uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute 14,060.040c tām anujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam 14,060.041a evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitras tava mādhava 14,060.041c saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 14,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,061.001a etac chrutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajas tadā 14,061.001c vihāya śokaṃ dharmātmā dadau śrāddham anuttamam 14,061.002a tathaiva vāsudevo 'pi svasrīyasya mahātmanaḥ 14,061.002c dayitasya pitur nityam akarod aurdhvadehikam 14,061.003a ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ 14,061.003c vidhivad bhojayām āsa bhojyaṃ sarvaguṇānvitam 14,061.004a ācchādya ca mahābāhur dhanatṛṣṇām apānudat 14,061.004c brāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇas tad abhūd romaharṣaṇam 14,061.005a suvarṇaṃ caiva gāś caiva śayanācchādanaṃ tathā 14,061.005c dīyamānaṃ tadā viprāḥ prabhūtam iti cābruvan 14,061.006a vāsudevo 'tha dāśārho baladevaḥ sasātyakiḥ 14,061.006c abhimanyos tadā śrāddham akurvan satyakas tadā 14,061.006e atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ copalebhire 14,061.007a tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye 14,061.007c nopagacchanti vai śāntim abhimanyuvinākṛtāḥ 14,061.008a subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā 14,061.008c nābhuṅkta patiśokārtā tad abhūt karuṇaṃ mahat 14,061.008e kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata 14,061.008f*0130_01 dhriyamāṇe 'tha tasmiṃs tu garbhe kukṣistha eva ha 14,061.009a ājagāma tato vyāso jñātvā divyena cakṣuṣā 14,061.009c āgamya cābravīd dhīmān pṛthāṃ pṛthulalocanām 14,061.009e uttarāṃ ca mahātejāḥ śokaḥ saṃtyajyatām ayam 14,061.010a janiṣyati mahātejāḥ putras tava yaśasvini 14,061.010c prabhāvād vāsudevasya mama vyāharaṇād api 14,061.010e pāṇḍavānām ayaṃ cānte pālayiṣyati medinīm 14,061.011a dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ 14,061.011c vyāso vākyam uvācedaṃ harṣayann iva bhārata 14,061.012a pautras tava mahābāho janiṣyati mahāmanāḥ 14,061.012c pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha 14,061.013a tasmāc chokaṃ kuruśreṣṭha jahi tvam arikarśana 14,061.013c vicāryam atra na hi te satyam etad bhaviṣyati 14,061.014a yac cāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana 14,061.014c puroktaṃ tat tathā bhāvi mā te 'trāstu vicāraṇā 14,061.015a vibudhānāṃ gato lokān akṣayān ātmanirjitān 14,061.015c na sa śocyas tvayā tāta na cānyaiḥ kurubhis tathā 14,061.016a evaṃ pitāmahenokto dharmātmā sa dhanaṃjayaḥ 14,061.016c tyaktvā śokaṃ mahārāja hṛṣṭarūpo 'bhavat tadā 14,061.017a pitāpi tava dharmajña garbhe tasmin mahāmate 14,061.017c avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī 14,061.018a tataḥ saṃcodayām āsa vyāso dharmātmajaṃ nṛpam 14,061.018c aśvamedhaṃ prati tadā tataḥ so 'ntarhito 'bhavat 14,061.019a dharmarājo 'pi medhāvī śrutvā vyāsasya tad vacaḥ 14,061.019c vittopanayane tāta cakāra gamane matim 14,062.001 janamejaya uvāca 14,062.001a śrutvaitad vacanaṃ brahman vyāsenoktaṃ mahātmanā 14,062.001c aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ nṛpaḥ pracakāra ha 14,062.002a ratnaṃ ca yan maruttena nihitaṃ pṛthivītale 14,062.002c tad avāpa kathaṃ ceti tan me brūhi dvijottama 14,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 14,062.003a śrutvā dvaipāyanavaco dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,062.003c bhrātṝn sarvān samānāyya kāle vacanam abravīt 14,062.003e arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāv api 14,062.003f*0131_01 arjunaṃ nakulaṃ cāpi sahadevaṃ vṛkodaram 14,062.004a śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdād yan mahātmanā 14,062.004c kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā 14,062.005a tapovṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtim icchatā 14,062.005c guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhutakarmaṇā 14,062.006a bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindena ca dhīmatā 14,062.006c saṃsmṛtya tad ahaṃ samyak kartum icchāmi pāṇḍavāḥ 14,062.007a āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ tad dhi no hitam 14,062.007c anubandhe ca kalyāṇaṃ yad vaco brahmavādinaḥ 14,062.008a iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ 14,062.008c tac cācaṣṭa bahu vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ 14,062.009a yady etad vo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi 14,062.009c tad ānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase 14,062.010a ity uktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha 14,062.010c bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalir vākyam abravīt 14,062.011a rocate me mahābāho yad idaṃ bhāṣitaṃ tvayā 14,062.011c vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati 14,062.012a yadi tat prāpnuyāmeha dhanam āvikṣitaṃ prabho 14,062.012c kṛtam eva mahārāja bhaved iti matir mama 14,062.013a te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ 14,062.013c tad ānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam 14,062.014a taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃś ca tān 14,062.014a*0132_01 **** **** śūlapāṇiṃ trilocanam 14,062.014a*0132_02 anādinidhanaṃ śaṃbhuṃ namasyāma maheśvaram 14,062.014a*0132_03 lokanāthaṃ gaṇādhyakṣaṃ 14,062.014c prasādyārtham avāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ 14,062.015a rakṣante ye ca tad dravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ 14,062.015c te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje 14,062.015d*0133_01 sa hi devaḥ prasannātmā bhaktānāṃ parameśvaraḥ 14,062.015d*0133_02 dadāty amaratāṃ cāpi kiṃ punaḥ kāñcanaṃ prabhuḥ 14,062.015d*0133_03 vanasthasya purā jiṣṇor astraṃ pāśupataṃ mahat 14,062.015d*0133_04 raudraṃ brahmaśiraś cādāt prasannaḥ kiṃ punar dhanam 14,062.015d*0133_05 vayaṃ sarve hi tadbhaktāḥ sa cāsmākaṃ prasīdati 14,062.015d*0133_06 tatprasādād vayaṃ rājyaṃ prāptāḥ kauravanandana 14,062.015d*0133_07 abhimanyor vadhe vṛtte pratijñāte dhanaṃjaye 14,062.015d*0133_08 jayadrathavadhārthāya svapne lokagurur niśi 14,062.015d*0133_09 prasādya labdhavān astram arjunaḥ sahakeśavaḥ 14,062.015d*0133_10 tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ phalgunasyāgrataḥ prabhuḥ 14,062.015d*0133_11 jaghāna sainyaṃ śūlena pratyakṣaṃ savyasācinaḥ 14,062.015d*0133_12 kas tāṃ senāṃ tadā rājan manasāpi pradharṣayet 14,062.015d*0133_13 droṇakarṇakṛpair guptāṃ maheśvāsaiḥ prahāribhiḥ 14,062.015d*0133_14 ṛte devān maheśvāsād bahurūpān maheśvarāt 14,062.015d*0133_15 tasyaiva ca prasādena nihatāḥ śatravas tava 14,062.015d*0133_16 aśvamedhasya saṃsiddhiṃ sa tu saṃpādayiṣyati 14,062.016a śrutvaivaṃ vadatas tasya vākyaṃ bhīmasya bhārata 14,062.016c prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata 14,062.016e arjunapramukhāś cāpi tathety evābruvan mudā 14,062.017a kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇaniścayam 14,062.017c senām ājñāpayām āsur nakṣatre 'hani ca dhruve 14,062.018a tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇān svasti vācya ca 14,062.018c arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvam eva maheśvaram 14,062.019a modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpais tathaiva ca 14,062.019c āśāsya ca mahātmānaṃ prayayur muditā bhṛśam 14,062.020a teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhāny atha 14,062.020c prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāś ca te 14,062.021a tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca 14,062.021c brāhmaṇān agnisahitān prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ 14,062.022a samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam 14,062.022c dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthulalocanām 14,062.023a mūle nikṣipya kauravyaṃ yuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam 14,062.023c saṃpūjyamānāḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca manīṣibhiḥ 14,062.023d*0134_01 prayayuḥ pāṇḍavā vīrā niyamasthāḥ śucivratāḥ 14,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,063.001a tatas te prayayur hṛṣṭāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ 14,063.001c rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanto vasuṃdharām 14,063.002a saṃstūyamānāḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 14,063.002c svena sainyena saṃvītā yathādityāḥ svaraśmibhiḥ 14,063.003a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 14,063.003c babhau yudhiṣṭhiras tatra paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 14,063.004a jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ 14,063.004c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvat puruṣarṣabhaḥ 14,063.005a tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye 14,063.005c teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā vyatiṣṭhata 14,063.006a sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca 14,063.006c atyakrāman mahārājo giriṃ caivānvapadyata 14,063.007a tasmin deśe ca rājendra yatra tad dravyam uttamam 14,063.007c cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ 14,063.007e śive deśe same caiva tadā bharatasattama 14,063.008a agrato brāhmaṇān kṛtvā tapovidyādamānvitān 14,063.008c purohitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragam 14,063.009a prāṅ niveśāt tu rājānaṃ brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ 14,063.009c kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayan 14,063.010a kṛtvā ca madhye rājānam amātyāṃś ca yathāvidhi 14,063.010c ṣaṭpathaṃ navasaṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire dvijāḥ 14,063.011a mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi 14,063.011c kārayitvā sa rājendro brāhmaṇān idam abravīt 14,063.012a asmin kārye dvijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe 14,063.012c yathā bhavanto manyante kartum arhatha tat tathā 14,063.013a na naḥ kālātyayo vai syād ihaiva parilambatām 14,063.013c iti niścitya viprendrāḥ kriyatāṃ yad anantaram 14,063.014a śrutvaitad vacanaṃ rājño brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ 14,063.014c idam ūcur vaco hṛṣṭā dharmarājapriyepsavaḥ 14,063.015a adyaiva nakṣatram ahaś ca puṇyaṃ; yatāmahe śreṣṭhatamaṃ kriyāsu 14,063.015c ambhobhir adyeha vasāma rājann; upoṣyatāṃ cāpi bhavadbhir adya 14,063.016a śrutvā tu teṣāṃ dvijasattamānāṃ; kṛtopavāsā rajanīṃ narendrāḥ 14,063.016c ūṣuḥ pratītāḥ kuśasaṃstareṣu; yathādhvareṣu jvalitā havyavāhāḥ 14,063.017a tato niśā sā vyagaman mahātmanāṃ; saṃśṛṇvatāṃ viprasamīritā giraḥ 14,063.017c tataḥ prabhāte vimale dvijarṣabhā; vaco 'bruvan dharmasutaṃ narādhipam 14,064.001 brāhmaṇā ūcuḥ 14,064.001a kriyatām upahāro 'dya tryambakasya mahātmanaḥ 14,064.001c kṛtvopahāraṃ nṛpate tataḥ svārthe yatāmahe 14,064.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,064.002a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,064.002c girīśasya yathānyāyam upahāram upāharat 14,064.003a ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivat saṃskṛtena ha 14,064.003c mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā purodhāḥ prayayau tadā 14,064.004a sa gṛhītvā sumanaso mantrapūtā janādhipa 14,064.004c modakaiḥ pāyasenātha māṃsaiś copāharad balim 14,064.005a sumanobhiś ca citrābhir lājair uccāvacair api 14,064.005c sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kṛtvā vidhivad vedapāragaḥ 14,064.005e kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāc cakāra balim uttamam 14,064.006a yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha 14,064.006c tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaś ca ye 14,064.007a kṛsareṇa samāṃsena nivāpais tilasaṃyutaiḥ 14,064.007b*0135_01 odanaṃ kumbhaśaḥ kṛtvā purodhāḥ samupāharat 14,064.007b*0135_02 brāhmaṇebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ dattvā tu bhūmipaḥ 14,064.007b*0135_03 naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ vyādideśa baliṃ tadā 14,064.007b*0135_04 dhūpagandhaniruddhaṃ tat sumanobhiś ca saṃvṛtam 14,064.007c śuśubhe sthānam atyarthaṃ devadevasya pārthiva 14,064.008a kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ 14,064.008c yayau vyāsaṃ puraskṛtya nṛpo ratnanidhiṃ prati 14,064.009a pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ praṇipatyābhivādya ca 14,064.009c sumanobhir vicitrābhir apūpaiḥ kṛsareṇa ca 14,064.010a śaṅkhādīṃś ca nidhīn sarvān nidhipālāṃś ca sarvaśaḥ 14,064.010c arcayitvā dvijāgryān sa svasti vācya ca vīryavān 14,064.011a teṣāṃ puṇyāhaghoṣeṇa tejasā samavasthitaḥ 14,064.011c prītimān sa kuruśreṣṭhaḥ khānayām āsa taṃ nidhim 14,064.012a tataḥ pātryaḥ sakarakāḥ sāśmantakamanoramāḥ 14,064.012c bhṛṅgārāṇi kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān 14,064.013a bahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ 14,064.013c uddhārayām āsa tadā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,064.014a teṣāṃ lakṣaṇam apy āsīn mahān karapuṭas tathā 14,064.014c trilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃs tulārdham abhavan nṛpa 14,064.015a vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīt tu viśāṃ pate 14,064.015c ṣaṣṭir uṣṭrasahasrāṇi śatāni dviguṇā hayāḥ 14,064.016a vāraṇāś ca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ 14,064.016c śakaṭāni rathāś caiva tāvad eva kareṇavaḥ 14,064.016e kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate 14,064.017a etad vittaṃ tad abhavad yad uddadhre yudhiṣṭhiraḥ 14,064.017c ṣoḍaśāṣṭau caturviṃśat sahasraṃ bhāralakṣaṇam 14,064.018a eteṣv ādhāya tad dravyaṃ punar abhyarcya pāṇḍavaḥ 14,064.018c mahādevaṃ prati yayau puraṃ nāgāhvayaṃ prati 14,064.019a dvaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya purohitam 14,064.019c goyute goyute caiva nyavasat puruṣarṣabhaḥ 14,064.020a sā purābhimukhī rājañ jagāma mahatī camūḥ 14,064.020c kṛcchrād draviṇabhārārtā harṣayantī kurūdvahān 14,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,065.001a etasminn eva kāle tu vāsudevo 'pi vīryavān 14,065.001c upāyād vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayam 14,065.002a samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣarṣabhaḥ 14,065.002c yathokto dharmaputreṇa vrajan sa svapurīṃ prati 14,065.003a raukmiṇeyena sahito yuyudhānena caiva ha 14,065.003c cārudeṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā 14,065.004a sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenolmukena ca 14,065.004c baladevaṃ puraskṛtya subhadrāsahitas tadā 14,065.005a draupadīm uttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpy avalokakaḥ 14,065.005c samāśvāsayituṃ cāpi kṣatriyā nihateśvarāḥ 14,065.006a tān āgatān samīkṣyaiva dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 14,065.006c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ viduraś ca mahāmanāḥ 14,065.007a tatraiva nyavasat kṛṣṇaḥ svarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ 14,065.007c vidureṇa mahātejās tathaiva ca yuyutsunā 14,065.008a vasatsu vṛṣṇivīreṣu tatrātha janamejaya 14,065.008c jajñe tava pitā rājan parikṣit paravīrahā 14,065.009a sa tu rājā mahārāja brahmāstreṇābhipīḍitaḥ 14,065.009c śavo babhūva niśceṣṭo harṣaśokavivardhanaḥ 14,065.010a hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ 14,065.010c āviśya pradiśaḥ sarvāḥ punar eva vyupāramat 14,065.011a tataḥ so 'titvaraḥ kṛṣṇo viveśāntaḥpuraṃ tadā 14,065.011c yuyudhānadvitīyo vai vyathitendriyamānasaḥ 14,065.012a tatas tvaritam āyāntīṃ dadarśa svāṃ pitṛṣvasām 14,065.012c krośantīm abhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ 14,065.013a pṛṣṭhato draupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīm 14,065.013c savikrośaṃ sakaruṇaṃ bāndhavānāṃ striyo nṛpa 14,065.014a tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā 14,065.014c provāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā 14,065.015a vāsudeva mahābāho suprajā devakī tvayā 14,065.015c tvaṃ no gatiḥ pratiṣṭhā ca tvadāyattam idaṃ kulam 14,065.016a yadupravīra yo 'yaṃ te svasrīyasyātmajaḥ prabho 14,065.016c aśvatthāmnā hato jātas tam ujjīvaya keśava 14,065.017a tvayā hy etat pratijñātam aiṣīke yadunandana 14,065.017c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātam iti prabho 14,065.018a so 'yaṃ jāto mṛtas tāta paśyainaṃ puruṣarṣabha 14,065.018c uttarāṃ ca subhadrāṃ ca draupadīṃ māṃ ca mādhava 14,065.019a dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā 14,065.019c sahadevaṃ ca durdharṣa sarvān nas trātum arhasi 14,065.020a asmin prāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca 14,065.020c pāṇḍoś ca piṇḍo dāśārha tathaiva śvaśurasya me 14,065.021a abhimanyoś ca bhadraṃ te priyasya sadṛśasya ca 14,065.021c priyam utpādayādya tvaṃ pretasyāpi janārdana 14,065.022a uttarā hi priyoktaṃ vai kathayaty arisūdana 14,065.022c abhimanyor vacaḥ kṛṣṇa priyatvāt te na saṃśayaḥ 14,065.023a abravīt kila dāśārha vairāṭīm ārjuniḥ purā 14,065.023c mātulasya kulaṃ bhadre tava putro gamiṣyati 14,065.024a gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ grahīṣyati 14,065.024c astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalam 14,065.025a ity etat praṇayāt tāta saubhadraḥ paravīrahā 14,065.025c kathayām āsa durdharṣas tathā caitan na saṃśayaḥ 14,065.026a tās tvāṃ vayaṃ praṇamyeha yācāmo madhusūdana 14,065.026c kulasyāsya hitārthaṃ tvaṃ kuru kalyāṇam uttamam 14,065.027a evam uktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthulalocanā 14,065.027c ucchritya bāhū duḥkhārtā tāś cānyāḥ prāpatan bhuvi 14,065.028a abruvaṃś ca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ 14,065.028c svasrīyo vāsudevasya mṛto jāta iti prabho 14,065.029a evam ukte tataḥ kuntīṃ pratyagṛhṇāj janārdanaḥ 14,065.029c bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayām āsa bhārata 14,066.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,066.001a utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā 14,066.001c dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedam abravīt 14,066.002a puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ 14,066.002c parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣam 14,066.003a iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārtham udyatā 14,066.003c sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha 14,066.004a seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava 14,066.004c yan na paśyāmi durdharṣa mama putrasutaṃ vibho 14,066.005a kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,066.005c bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau 14,066.006a śrutvābhimanyos tanayaṃ jātaṃ ca mṛtam eva ca 14,066.006c muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ 14,066.007a abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 14,066.007c te śrutvā kiṃ nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ 14,066.008a bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana 14,066.008c abhimanyoḥ sutāt kṛṣṇa mṛtāj jātād ariṃdama 14,066.009a sāhaṃ prasādaye kṛṣṇa tvām adya śirasā natā 14,066.009c pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama 14,066.010a yadā droṇasuto garbhān pāṇḍūnāṃ hanti mādhava 14,066.010c tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto 'rimardana 14,066.011a akāmaṃ tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama 14,066.011c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam 14,066.012a ity etad vacanaṃ śrutvā jānamānā balaṃ tava 14,066.012c prasādaye tvā durdharṣa jīvatām abhimanyujaḥ 14,066.013a yady evaṃ tvaṃ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham 14,066.013c saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ mām upadhāraya 14,066.014a abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yady ayam 14,066.014c jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tvayā 14,066.015a saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvam abhimanyujam 14,066.015c sadṛśākṣasutaṃ vīra sasyaṃ varṣann ivāmbudaḥ 14,066.016a tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavān satyavikramaḥ 14,066.016c sa tāṃ vācam ṛtāṃ kartum arhasi tvam ariṃdama 14,066.017a icchann api hi lokāṃs trīñ jīvayethā mṛtān imān 14,066.017a*0136_01 **** **** jīvati tvayi mānada 14,066.017a*0136_02 pāṇḍavān api sarvāṃs tvaṃ 14,066.017c kiṃ punar dayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam 14,066.018a prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmād etad bravīmi te 14,066.018c kuruṣva pāṇḍuputrāṇām imaṃ param anugraham 14,066.019a svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ 14,066.019c prapannā mām iyaṃ veti dayāṃ kartum ihārhasi 14,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,067.001a evam uktas tu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ 14,067.001c tatheti vyājahāroccair hlādayann iva taṃ janam 14,067.002a vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ 14,067.002c hlādayām āsa sa vibhur gharmārtaṃ salilair iva 14,067.003a tataḥ sa prāviśat tūrṇaṃ janmaveśma pitus tava 14,067.003c arcitaṃ puruṣavyāghra sitair mālyair yathāvidhi 14,067.004a apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiś ca vinyastaiḥ sarvatodiśam 14,067.004c ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiś ca mahābhuja 14,067.005a śastraiś ca vimalair nyastaiḥ pāvakaiś ca samantataḥ 14,067.005c vṛddhābhiś cābhirāmābhiḥ paricārārtham acyutaḥ 14,067.006a dakṣaiś ca parito vīra bhiṣagbhiḥ kuśalais tathā 14,067.006c dadarśa ca sa tejasvī rakṣoghnāny api sarvaśaḥ 14,067.006e dravyāṇi sthāpitāni sma vidhivat kuśalair janaiḥ 14,067.007a tathāyuktaṃ ca tad dṛṣṭvā janmaveśma pitus tava 14,067.007c hṛṣṭo 'bhavad dhṛṣīkeśaḥ sādhu sādhv iti cābravīt 14,067.008a tathā bruvati vārṣṇeye prahṛṣṭavadane tadā 14,067.008c draupadī tvaritā gatvā vairāṭīṃ vākyam abravīt 14,067.009a ayam āyāti te bhadre śvaśuro madhusūdanaḥ 14,067.009c purāṇarṣir acintyātmā samīpam aparājitaḥ 14,067.010a sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha 14,067.010c susaṃvītābhavad devī devavat kṛṣṇam īkṣatī 14,067.011a sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī 14,067.011c dṛṣṭvā govindam āyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayat 14,067.012a puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāv iha vinākṛtau 14,067.012c abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana 14,067.013a vārṣṇeya madhuhan vīra śirasā tvāṃ prasādaye 14,067.013c droṇaputrāstranirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajam 14,067.014a yadi sma dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ 14,067.014c tvayā vā puṇḍarīkākṣa vākyam uktam idaṃ bhavet 14,067.015a ajānatīm iṣīkeyaṃ janitrīṃ hantv iti prabho 14,067.015c aham eva vinaṣṭā syāṃ nedam evaṃgataṃ bhavet 14,067.016a garbhasthasyāsya bālasya brahmāstreṇa nipātanam 14,067.016b*0137_01 brahmāstreṇāsya bālasya garbhasthasya nikṛntanam 14,067.016c kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhir drauṇiḥ kiṃ phalam aśnute 14,067.017a sā tvā prasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa 14,067.017c prāṇāṃs tyakṣyāmi govinda nāyaṃ saṃjīvate yadi 14,067.018a asmin hi bahavaḥ sādho ye mamāsan manorathāḥ 14,067.018c te droṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava 14,067.019a āsīn mama matiḥ kṛṣṇa pūrṇotsaṅgā janārdana 14,067.019c abhivādayiṣye diṣṭyeti tad idaṃ vitathīkṛtam 14,067.020a capalākṣasya dāyāde mṛte 'smin puruṣarṣabha 14,067.020c viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manorathāḥ 14,067.021a capalākṣaḥ kilātīva priyas te madhusūdana 14,067.021c sutaṃ paśyasva tasyemaṃ brahmāstreṇa nipātitam 14,067.022a kṛtaghno 'yaṃ nṛśaṃso 'yaṃ yathāsya janakas tathā 14,067.022c yaḥ pāṇḍavīṃ śriyaṃ tyaktvā gato 'dya yamasādanam 14,067.023a mayā caitat pratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava 14,067.023c abhimanyau hate vīra tvām eṣyāmy acirād iti 14,067.024a tac ca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā 14,067.024c idānīm āgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ 14,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,068.001a saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī 14,068.001c uttarā nyapatad bhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī 14,068.002a tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadām 14,068.002c cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāś ca bharatastriyaḥ 14,068.003a muhūrtam iva tad rājan pāṇḍavānāṃ niveśanam 14,068.003c aprekṣaṇīyam abhavad ārtasvaranināditam 14,068.004a sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā 14,068.004c kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tv abhavat tadā 14,068.005a pratilabhya tu sā saṃjñām uttarā bharatarṣabha 14,068.005c aṅkam āropya taṃ putram idaṃ vacanam abravīt 14,068.006a dharmajñasya sutaḥ saṃs tvam adharmam avabudhyase 14,068.006c yas tvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam 14,068.007a putra gatvā mama vaco brūyās tvaṃ pitaraṃ tava 14,068.007c durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathaṃ cana 14,068.008a yāhaṃ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha 14,068.008c martavye sati jīvāmi hatasvastir akiṃcanā 14,068.009a atha vā dharmarājñāham anujñātā mahābhuja 14,068.009c bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣye vā hutāśanam 14,068.010a atha vā durmaraṃ tāta yad idaṃ me sahasradhā 14,068.010c patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate 14,068.011a uttiṣṭha putra paśyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm 14,068.011c ārtām upaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare 14,068.012a āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm 14,068.012c māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīm iva 14,068.013a uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ 14,068.013c puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇam 14,068.014a evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ 14,068.014c uttarāṃ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punar utthāpayanty uta 14,068.015a utthāya tu punar dhairyāt tadā matsyapateḥ sutā 14,068.015c prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāv evābhyavādayat 14,068.016a śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ 14,068.016c upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ saṃjahāra tat 14,068.017a pratijajñe ca dāśārhas tasya jīvitam acyutaḥ 14,068.017c abravīc ca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayañ jagat 14,068.018a na bravīmy uttare mithyā satyam etad bhaviṣyati 14,068.018c eṣa saṃjīvayāmy enaṃ paśyatāṃ sarvadehinām 14,068.019a noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣv api kadā cana 14,068.019c na ca yuddhe parāvṛttas tathā saṃjīvatām ayam 14,068.020a yathā me dayito dharmo brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ 14,068.020c abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatv ayaṃ tathā 14,068.021a yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadā cana 14,068.021c virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatv ayaṃ śiśuḥ 14,068.022a yathā satyaṃ ca dharmaś ca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau 14,068.022c tathā mṛtaḥ śiśur ayaṃ jīvatām abhimanyujaḥ 14,068.023a yathā kaṃsaś ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā 14,068.023c tena satyena bālo 'yaṃ punar ujjīvatām iha 14,068.023d*0138_01 yadi me brahmacaryaṃ syāt satyaṃ ca mayi saṃsthitam 14,068.023d*0138_02 avyāhataṃ mamaiśvaryaṃ tena jīvatu bālakaḥ 14,068.024a ity ukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha 14,068.024b*0139_01 pādena kamalābhena brahmarudrārcitena ca 14,068.024b*0139_02 sa spṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa āpādatalamastakam 14,068.024b*0139_03 spṛṣṭamātras tu kṛṣṇena sa hi bālo 'bhimanyujaḥ 14,068.024c śanaiḥ śanair mahārāja prāspandata sacetanaḥ 14,069.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,069.001a brahmāstraṃ tu yadā rājan kṛṣṇena pratisaṃhṛtam 14,069.001c tadā tad veśma te pitrā tejasābhividīpitam 14,069.002a tato rakṣāṃsi sarvāṇi neśus tyaktvā gṛhaṃ tu tat 14,069.002c antarikṣe ca vāg āsīt sādhu keśava sādhv iti 14,069.003a tad astraṃ jvalitaṃ cāpi pitāmaham agāt tadā 14,069.003c tataḥ prāṇān punar lebhe pitā tava janeśvara 14,069.003e vyaceṣṭata ca bālo 'sau yathotsāhaṃ yathābalam 14,069.004a babhūvur muditā rājaṃs tatas tā bharatastriyaḥ 14,069.004c brāhmaṇān vācayām āsur govindasya ca śāsanāt 14,069.005a tatas tā muditāḥ sarvāḥ praśaśaṃsur janārdanam 14,069.005c striyo bharatasiṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ 14,069.006a kuntī drupadaputrī ca subhadrā cottarā tathā 14,069.006c striyaś cānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvur hṛṣṭamānasāḥ 14,069.007a tatra mallā naṭā jhallā granthikāḥ saukhaśāyikāḥ 14,069.007c sūtamāgadhasaṃghāś cāpy astuvan vai janārdanam 14,069.007e kuruvaṃśas tavākhyābhir āśīrbhir bharatarṣabha 14,069.007f*0140_01 sabhājayata saṃhṛṣṭo mahārāja mahājanaḥ 14,069.008a utthāya tu yathākālam uttarā yadunandanam 14,069.008c abhyavādayata prītā saha putreṇa bhārata 14,069.008e tatas tasyai dadau prīto bahuratnaṃ viśeṣataḥ 14,069.009a tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākarot prabhuḥ 14,069.009c pitus tava mahārāja satyasaṃdho janārdanaḥ 14,069.010a parikṣīṇe kule yasmāj jāto 'yam abhimanyujaḥ 14,069.010c parikṣid iti nāmāsya bhavatv ity abravīt tadā 14,069.011a so 'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa 14,069.011c manaḥprahlādanaś cāsīt sarvalokasya bhārata 14,069.011d*0141_01 pitāmahasamāno 'yaṃ parīkṣid bhavitā nṛpaḥ 14,069.012a māsajātas tu te vīra pitā bhavati bhārata 14,069.012c athājagmuḥ subahulaṃ ratnam ādāya pāṇḍavāḥ 14,069.012d*0142_01 merukūṭanibhān bhāṇḍān kalaśān bhājanāni ca 14,069.012d*0142_02 kṛtākṛtaṃ mahad dhemam ādāya puruṣottamāḥ 14,069.012d*0142_03 bhārārtair vāhanais tatra gorute gorute pathi 14,069.012d*0142_04 nivasanto yayur devaṃ smarantaḥ parameṣṭhinam 14,069.012d*0142_05 nāsīt tatra naraḥ kaś cid abhārārto nṛpaṃ vinā 14,069.012d*0142_06 bhīmādayo 'pi yajñārthaṃ vahante kiṃ punar janāḥ 14,069.013a tān samīpagatāñ śrutvā niryayur vṛṣṇipuṃgavāḥ 14,069.013c alaṃcakruś ca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayam 14,069.014a patākābhir vicitrābhir dhvajaiś ca vividhair api 14,069.014c veśmāni samalaṃcakruḥ paurāś cāpi janādhipa 14,069.015a devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhās tathā 14,069.015c saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputrapriyepsayā 14,069.016a rājamārgāś ca tatrāsan sumanobhir alaṃkṛtāḥ 14,069.016c śuśubhe tat puraṃ cāpi samudraughanibhasvanam 14,069.017a nartakaiś cāpi nṛtyadbhir gāyanānāṃ ca nisvanaiḥ 14,069.017c āsīd vaiśravaṇasyeva nivāsas tat puraṃ tadā 14,069.018a bandibhiś ca narai rājan strīsahāyaiḥ sahasraśaḥ 14,069.018c tatra tatra vivikteṣu samantād upaśobhitam 14,069.019a patākā dhūyamānāś ca śvasatā mātariśvanā 14,069.019c adarśayann iva tadā kurūn vai dakṣiṇottarān 14,069.020a aghoṣayat tadā cāpi puruṣo rājadhūrgataḥ 14,069.020c sarvarātrivihāro 'dya ratnābharaṇalakṣaṇaḥ 14,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,070.001a tān samīpagatāñ śrutvā pāṇḍavāñ śatrukarśanaḥ 14,070.001c vāsudevaḥ sahāmātyaḥ pratyudyāto didṛkṣayā 14,070.001c*0143_01 **** **** prayayau sasuhṛdgaṇaḥ 14,070.001c*0143_02 te sametya yathānyāyaṃ 14,070.002a te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha 14,070.002c viviśuḥ sahitā rājan puraṃ vāraṇasāhvayam 14,070.003a mahatas tasya sainyasya khuranemisvanena ca 14,070.003c dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīt samāvṛtam 14,070.004a te kośam agrataḥ kṛtvā viviśuḥ svapuraṃ tadā 14,070.004c pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛdgaṇāḥ 14,070.005a te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 14,070.005c kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire 14,070.006a dhṛtarāṣṭrād anu ca te gāndhārīṃ subalātmajām 14,070.006c kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ 14,070.007a viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca 14,070.007c pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarājanta viśāṃ pate 14,070.008a tatas tat param āścaryaṃ vicitraṃ mahad adbhutam 14,070.008c śuśruvus te tadā vīrāḥ pitus te janma bhārata 14,070.009a tad upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ 14,070.009c pūjārhaṃ pūjayām āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam 14,070.010a tataḥ katipayāhasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 14,070.010c ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam 14,070.011a tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ 14,070.011c saha vṛṣṇyandhakavyāghrair upāsāṃ cakrire tadā 14,070.012a tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai 14,070.012c yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanam abravīt 14,070.013a bhavatprasādād bhagavan yad idaṃ ratnam āhṛtam 14,070.013c upayoktuṃ tad icchāmi vājimedhe mahākratau 14,070.014a tad anujñātum icchāmi bhavatā munisattama 14,070.014c tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ 14,070.015 vyāsa uvāca 14,070.015a anujānāmi rājaṃs tvāṃ kriyatāṃ yad anantaram 14,070.015c yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,070.016a aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām 14,070.016c teneṣṭvā tvaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ 14,070.017 vaiśaṃpāyana uvāca 14,070.017a ity uktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,070.017c aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim 14,070.018a samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ 14,070.018c vāsudevam athāmantrya vāgmī vacanam abravīt 14,070.019a devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama 14,070.019c yad brūyāṃ tvāṃ mahābāho tat kṛthās tvam ihācyuta 14,070.020a tvatprabhāvārjitān bhogān aśnīma yadunandana 14,070.020c parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī 14,070.021a dīkṣayasva tvam ātmānaṃ tvaṃ naḥ paramako guruḥ 14,070.021c tvayīṣṭavati dharmajña vipāpmā syām ahaṃ vibho 14,070.021e tvaṃ hi yajño 'kṣaraḥ sarvas tvaṃ dharmas tvaṃ prajāpatiḥ 14,070.022 vāsudeva uvāca 14,070.022a tvam evaitan mahābāho vaktum arhasy ariṃdama 14,070.022c tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānām iti me niścitā matiḥ 14,070.023a tvaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase 14,070.023c guṇabhūtāḥ sma te rājaṃs tvaṃ no rājan mato guruḥ 14,070.024a yajasva madanujñātaḥ prāpta eva kratur mayā 14,070.024c yunaktu no bhavān kārye yatra vāñchasi bhārata 14,070.024e satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha 14,070.025a bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau 14,070.025c iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati bhārata 14,071.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.001a evam uktas tu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 14,071.001c vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt 14,071.002a yathā kālaṃ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ 14,071.002c dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayy āyatto hi me kratuḥ 14,071.003 vyāsa uvāca 14,071.003a ahaṃ pailo 'tha kaunteya yājñavalkyas tathaiva ca 14,071.003c vidhānaṃ yad yathākālaṃ tat kartāro na saṃśayaḥ 14,071.004a caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati 14,071.004c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha 14,071.005a aśvavidyāvidaś caiva sūtā viprāś ca tadvidaḥ 14,071.005c medhyam aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye 14,071.006a tam utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām 14,071.006c sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan 14,071.006d*0144_01 **** **** mahīṃ sāgaramekhalām 14,071.006d*0144_02 rakṣitaḥ paryaṭann eva yaśovardhana tavāyatam 14,071.007 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.007a ity uktaḥ sa tathety uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ 14,071.007c cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā 14,071.007e saṃbhārāś caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan 14,071.008a sa saṃbhārān samāhṛtya nṛpo dharmātmajas tadā 14,071.008c nyavedayad ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai 14,071.009a tato 'bravīn mahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam 14,071.009c yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe 14,071.010a sphyaś ca kūrcaś ca sauvarṇo yac cānyad api kaurava 14,071.010c tatra yogyaṃ bhavet kiṃ cit tad raukmaṃ kriyatām iti 14,071.011a aśvaś cotsṛjyatām adya pṛthvyām atha yathākramam 14,071.011c suguptaś ca caratv eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira 14,071.012 yudhiṣṭhira uvāca 14,071.012a ayam aśvo mayā brahmann utsṛṣṭaḥ pṛthivīm imām 14,071.012c cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām 14,071.013a pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam 14,071.013c kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati 14,071.014 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.014a ity uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 14,071.014c bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 14,071.015a jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhṛṣṇuś ca sa enaṃ pālayiṣyati 14,071.015c śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ 14,071.016a tasmin hy astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā 14,071.016c divyaṃ dhanuś ceṣudhī ca sa enam anuyāsyati 14,071.017a sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ 14,071.017c yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam 14,071.018a rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ 14,071.018c abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enam anuyāsyati 14,071.019a bhīmaseno 'pi tejasvī kaunteyo 'mitavikramaḥ 14,071.019c samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaś ca viśāṃ pate 14,071.020a sahadevas tu kauravya samādhāsyati buddhimān 14,071.020c kuṭumbatantraṃ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ 14,071.021a tat tu sarvaṃ yathānyāyam uktaṃ kurukulodvahaḥ 14,071.021c cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati 14,071.022 yudhiṣṭhira uvāca 14,071.022a ehy arjuna tvayā vīra hayo 'yaṃ paripālyatām 14,071.022c tvam arho rakṣituṃ hy enaṃ nānyaḥ kaś cana mānavaḥ 14,071.023a ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ 14,071.023c tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṃ tvayānagha 14,071.024a ākhyātavyaś ca bhavatā yajño 'yaṃ mama sarvaśaḥ 14,071.024c pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatām iti 14,071.025a evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam 14,071.025c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat 14,071.026a kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim 14,071.026c anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,072.001a dīkṣākāle tu saṃprāpte tatas te sumahartvijaḥ 14,072.001c vidhivad dīkṣayām āsur aśvamedhāya pārthivam 14,072.002a kṛtvā sa paśubandhāṃś ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ 14,072.002c dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhir vyarocata 14,072.003a hayaś ca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā 14,072.003c utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā 14,072.004a sa rājā dharmajo rājan dīkṣito vibabhau tadā 14,072.004c hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ 14,072.005a kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ 14,072.005c vibabhau dyutimān bhūyaḥ prajāpatir ivādhvare 14,072.006a tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate 14,072.006c babhūvur arjunaś caiva pradīpta iva pāvakaḥ 14,072.007a śvetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sasārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ 14,072.007c vidhivat pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt 14,072.008a vikṣipan gāṇḍivaṃ rājan baddhagodhāṅgulitravān 14,072.008c tam aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha 14,072.009a ākumāraṃ tadā rājann āgamat tat puraṃ vibho 14,072.009c draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyantaṃ dhanaṃjayam 14,072.010a teṣām anyonyasaṃmardād ūṣmeva samajāyata 14,072.010c didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam 14,072.011a tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan 14,072.011c babhūva prekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 14,072.012a eṣa gacchati kaunteyas turagaś caiva dīptimān 14,072.012c yam anveti mahābāhuḥ saṃspṛśan dhanur uttamam 14,072.013a evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇur udāradhīḥ 14,072.013c svasti te 'stu vrajāriṣṭaṃ punaś caihīti bhārata 14,072.014a athāpare manuṣyendra puruṣā vākyam abruvan 14,072.014c nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanur etat pradṛśyate 14,072.015a etad dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ 14,072.015c svasti gacchatv ariṣṭaṃ vai panthānam akutobhayam 14,072.015e nivṛttam enaṃ drakṣyāmaḥ punar evaṃ ca te 'bruvan 14,072.016a evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha 14,072.016c śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punar udīritāḥ 14,072.017a yājñavalkyasya śiṣyaś ca kuśalo yajñakarmaṇi 14,072.017c prāyāt pārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ 14,072.018a brāhmaṇāś ca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ 14,072.018c anujagmur mahātmānaṃ kṣatriyāś ca viśo 'pi ca 14,072.019a pāṇḍavaiḥ pṛthivīm aśvo nirjitām astratejasā 14,072.019c cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama 14,072.020a tatra yuddhāni vṛttāni yāny āsan pāṇḍavasya ha 14,072.020c tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca 14,072.021a sa hayaḥ pṛthivīṃ rājan pradakṣiṇam ariṃdama 14,072.021c sasārottarataḥ pūrvaṃ tan nibodha mahīpate 14,072.022a avamṛdnan sa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ 14,072.022c śanais tadā pariyayau śvetāśvaś ca mahārathaḥ 14,072.023a tatra saṃkalanā nāsti rājñām ayutaśas tadā 14,072.023c ye 'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ 14,072.024a kirātā vikṛtā rājan bahavo 'sidhanurdharāḥ 14,072.024c mlecchāś cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ vinikṛtā raṇe 14,072.025a āryāś ca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ 14,072.025c samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ 14,072.026a evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate 14,072.026c arjunasya mahīpālair nānādeśanivāsibhiḥ 14,072.027a yāni tūbhayato rājan prataptāni mahānti ca 14,072.027c tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha 14,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,073.001a trigartair abhavad yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ 14,073.001c mahārathasamājñātair hatānāṃ putranaptṛbhiḥ 14,073.002a te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam 14,073.002c viṣayānte tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan 14,073.003a rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ 14,073.003c parivārya hayaṃ rājan grahītuṃ saṃpracakramuḥ 14,073.004a tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam 14,073.004c vārayām āsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṃdamaḥ 14,073.005a tam anādṛtya te sarve śarair abhyahanaṃs tadā 14,073.005c tamorajobhyāṃ saṃchannāṃs tān kirīṭī nyavārayat 14,073.006a abravīc ca tato jiṣṇuḥ prahasann iva bhārata 14,073.006c nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ 14,073.007a sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ 14,073.007c hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti 14,073.008a sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 14,073.008c tān nivartadhvam ity āha na nyavartanta cāpi te 14,073.009a tatas trigartarājānaṃ sūryavarmāṇam āhave 14,073.009c vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṃjayaḥ 14,073.010a tatas te rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca 14,073.010c pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayam upādravan 14,073.011a sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām 14,073.011c śatāny amuñcad rājendra laghvastram abhidarśayan 14,073.012a tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ 14,073.012c mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ 14,073.013a sa tāñ jyāpuṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān 14,073.013c ciccheda pāṇḍavo rājaṃs te bhūmau nyapataṃs tadā 14,073.014a ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā 14,073.014c yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā 14,073.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇam āhave 14,073.015c abhyaghnan niśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā 14,073.016a ketuvarmaṇy abhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ 14,073.016c rathenāśu samāvṛtya śarair jiṣṇum avākirat 14,073.017a tasya tāṃ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān 14,073.017c guḍākeśo mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ 14,073.018a na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā 14,073.018c kirantam eva sa śarān dadṛśe pākaśāsaniḥ 14,073.019a sa tu taṃ pūjayām āsa dhṛtavarmāṇam āhave 14,073.019c manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan 14,073.019d*0145_01 na vivyādha raṇe kruddhaḥ kuntīputro hasann iva 14,073.019d*0145_02 saubhadrasyeva tat karma dṛṣṭvā bālasya vismitaḥ 14,073.020a taṃ pannagam iva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayann iva 14,073.020c prītipūrvaṃ mahārāja prāṇair na vyaparopayat 14,073.021a sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā 14,073.021c dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā 14,073.022a sa tena vijayas tūrṇam asyan viddhaḥ kare bhṛśam 14,073.022c mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāt tat papātātha bhūtale 14,073.023a dhanuṣaḥ patatas tasya savyasācikarād vibho 14,073.023c indrasyevāyudhasyāsīd rūpaṃ bharatasattama 14,073.023d*0146_01 babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śakracāpasya bhārata 14,073.024a tasmin nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva 14,073.024c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave 14,073.025a tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt 14,073.025c dhanur ādatta tad divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca 14,073.026a tato halahalāśabdo divaspṛg abhavat tadā 14,073.026c nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tat karmātīva śaṃsatām 14,073.027a tataḥ saṃprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam 14,073.027c jiṣṇuṃ traigartakā yodhās tvaritāḥ paryavārayan 14,073.028a abhisṛtya parīpsārthaṃ tatas te dhṛtavarmaṇaḥ 14,073.028c parivavrur guḍākeśaṃ tatrākrudhyad dhanaṃjayaḥ 14,073.029a tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca 14,073.029c mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ 14,073.030a tāṃs tu prabhagnān saṃprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 14,073.030c śarair āśīviṣākārair jaghāna svanavad dhasan 14,073.031a te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ 14,073.031c diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjayaśarārditāḥ 14,073.031d*0147_01 hatāvaśiṣṭā hi purā pārthaṃ dṛṣṭaparākramāḥ 14,073.032a ta ūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam 14,073.032c tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagās tava 14,073.033a ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān 14,073.033c kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana 14,073.034a etad ājñāya vacanaṃ sarvāṃs tān abravīt tadā 14,073.034c jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatām iti 14,073.034d*0148_01 āgacchadhvaṃ nṛpatayaḥ parāṃ caitrīm upasthitām 14,073.034d*0148_02 yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām 14,074.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,074.001a prāgjyotiṣam athābhyetya vyacarat sa hayottamaḥ 14,074.001c bhagadattātmajas tatra niryayau raṇakarkaśaḥ 14,074.002a sa hayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntam upāgatam 14,074.002c yuyudhe bharataśreṣṭha vajradatto mahīpatiḥ 14,074.003a so 'bhiniryāya nagarād bhagadattasuto nṛpaḥ 14,074.003c aśvam āyāntam unmathya nagarābhimukho yayau 14,074.004a tam ālakṣya mahābāhuḥ kurūṇām ṛṣabhas tadā 14,074.004c gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃs tūrṇaṃ sahasā samupādravat 14,074.005a tato gāṇḍīvanirmuktair iṣubhir mohito nṛpaḥ 14,074.005c hayam utsṛjya taṃ vīras tataḥ pārtham upādravat 14,074.006a punaḥ praviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpottamaḥ 14,074.006c āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā 14,074.007a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 14,074.007c dodhūyatā cāmareṇa śvetena ca mahārathaḥ 14,074.007d*0149_01 dodhūyamānena tathā cāmareṇa mahārathaḥ 14,074.008a tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahāratham 14,074.008c āhvayām āsa kauravyaṃ bālyān mohāc ca saṃyuge 14,074.009a sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ prabhinnakaraṭāmukham 14,074.009c preṣayām āsa saṃkruddhas tataḥ śvetahayaṃ prati 14,074.010a vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇam 14,074.010c śāstravat kalpitaṃ saṃkhye trisāhaṃ yuddhadurmadam 14,074.011a pracodyamānaḥ sa gajas tena rājñā mahābalaḥ 14,074.011c tadāṅkuśena vibabhāv utpatiṣyann ivāmbaram 14,074.012a tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddho rājan dhanaṃjayaḥ 14,074.012c bhūmiṣṭho vāraṇagataṃ yodhayām āsa bhārata 14,074.013a vajradattas tu saṃkruddho mumocāśu dhanaṃjaye 14,074.013c tomarān agnisaṃkāśāñ śalabhān iva vegitān 14,074.014a arjunas tān asaṃprāptān gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 14,074.014c dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva khagamais tadā 14,074.015a sa tān dṛṣṭvā tathā chinnāṃs tomarān bhagadattajaḥ 14,074.015c iṣūn asaktāṃs tvaritaḥ prāhiṇot pāṇḍavaṃ prati 14,074.016a tato 'rjunas tūrṇataraṃ rukmapuṅkhān ajihmagān 14,074.016c preṣayām āsa saṃkruddho bhagadattātmajaṃ prati 14,074.017a sa tair viddho mahātejā vajradatto mahāhave 14,074.017c bhṛśāhataḥ papātorvyāṃ na tv enam ajahāt smṛtiḥ 14,074.018a tataḥ sa punar āruhya vāraṇapravaraṃ raṇe 14,074.018c avyagraḥ preṣayām āsa jayārthī vijayaṃ prati 14,074.019a tasmai bāṇāṃs tato jiṣṇur nirmuktāśīviṣopamān 14,074.019c preṣayām āsa saṃkruddho jvalitān iva pāvakān 14,074.020a sa tair viddho mahānāgo visravan rudhiraṃ babhau 14,074.020c himavān iva śailendro bahuprasravaṇas tadā 14,075.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,075.001a evaṃ trirātram abhavat tad yuddhaṃ bharatarṣabha 14,075.001c arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ 14,075.002a tataś caturthe divase vajradatto mahābalaḥ 14,075.002c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam athābravīt 14,075.003a arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvan vimokṣyase 14,075.003c tvāṃ nihatya kariṣyāmi pitus toyaṃ yathāvidhi 14,075.004a tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā 14,075.004c hato vṛddho 'pacāyitvāc chiśuṃ mām adya yodhaya 14,075.005a ity evam uktvā saṃkruddho vajradatto narādhipaḥ 14,075.005c preṣayām āsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati 14,075.006a saṃpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā 14,075.006c utpatiṣyann ivākāśam abhidudrāva pāṇḍavam 14,075.007a agrahastapramuktena śīkareṇa sa phalgunam 14,075.007c samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ 14,075.008a sa tena preṣito rājñā meghavan ninadan muhuḥ 14,075.008c mukhāḍambaraghoṣeṇa samādravata phalgunam 14,075.009a sa nṛtyann iva nāgendro vajradattapracoditaḥ 14,075.009c āsasāda drutaṃ rājan kauravāṇāṃ mahāratham 14,075.010a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇam 14,075.010c gāṇḍīvam āśritya balī na vyakampata śatruhā 14,075.011a cukrodha balavac cāpi pāṇḍavas tasya bhūpateḥ 14,075.011c kāryavighnam anusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata 14,075.012a tatas taṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ 14,075.012c nivārayām āsa tadā veleva makarālayam 14,075.013a sa nāgapravaro vīryād arjunena nivāritaḥ 14,075.013c tasthau śarair vitunnāṅgaḥ śvāvic chalalito yathā 14,075.014a nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajo nṛpaḥ 14,075.014c utsasarja śitān bāṇān arjune krodhamūrchitaḥ 14,075.015a arjunas tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ 14,075.015c vārayām āsa tān astāṃs tad adbhutam ivābhavat 14,075.016a tataḥ punar atikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ 14,075.016c preṣayām āsa nāgendraṃ balavac chvasanopamam 14,075.017a tam āpatantaṃ saṃprekṣya balavān pākaśāsaniḥ 14,075.017c nārācam agnisaṃkāśaṃ prāhiṇod vāraṇaṃ prati 14,075.018a sa tena vāraṇo rājan marmaṇy abhihato bhṛśam 14,075.018c papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ 14,075.019a sa patañ śuśubhe nāgo dhanaṃjayaśarāhataḥ 14,075.019c viśann iva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ 14,075.020a tasmin nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ 14,075.020c taṃ na bhetavyam ity āha tato bhūmigataṃ nṛpam 14,075.021a abravīd dhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,075.021c rājānas te na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃ cana 14,075.022a sarvam etan naravyāghra bhavatv etāvatā kṛtam 14,075.022c yodhāś cāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā 14,075.023a vaktavyāś cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ 14,075.023c yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām 14,075.024a iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ janādhipa 14,075.024c uttiṣṭha na bhayaṃ te 'sti svastimān gaccha pārthiva 14,075.025a āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīm upasthitām 14,075.025c tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ 14,075.026a evam uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajas tadā 14,075.026c tathety evābravīd vākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ 14,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,076.001*0150_01 jitvā prasādya rājānaṃ bhagadattasutaṃ tadā 14,076.001*0150_02 visṛjya yāte turage saindhavān prati bhārata 14,076.001a saindhavair abhavad yuddhaṃ tatas tasya kirīṭinaḥ 14,076.001c hataśeṣair mahārāja hatānāṃ ca sutair api 14,076.002a te 'vatīrṇam upaśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam 14,076.002c pratyudyayur amṛṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham 14,076.003a aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāḥ 14,076.003c na bhayaṃ cakrire pārthād bhīmasenād anantarāt 14,076.004a te 'vidūrād dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca 14,076.004c bībhatsuṃ pratyapadyanta padātinam avasthitam 14,076.005a tatas te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan 14,076.005c jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi 14,076.006a te nāmāny atha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca 14,076.006c kīrtayantas tadā pārthaṃ śaravarṣair avākiran 14,076.007a te kirantaḥ śarāṃs tīkṣṇān vāraṇendranivāraṇān 14,076.007c raṇe jayam abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan 14,076.008a te 'samīkṣyaiva taṃ vīram ugrakarmāṇam āhave 14,076.008c sarve yuyudhire vīrā rathasthās taṃ padātinam 14,076.009a te tam ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam 14,076.009c saṃśaptakanihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca 14,076.010a tato rathasahasreṇa hayānām ayutena ca 14,076.010c koṣṭhakīkṛtya kaunteyaṃ saṃprahṛṣṭam ayodhayan 14,076.011a saṃsmaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ 14,076.011c jayadrathasya kauravya samare savyasācinā 14,076.012a tataḥ parjanyavat sarve śaravṛṣṭim avāsṛjan 14,076.012c taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravir meghāntare yathā 14,076.013a sa śaraiḥ samavacchanno dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ 14,076.013c pañjarāntarasaṃcārī śakunta iva bhārata 14,076.014a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite 14,076.014c trailokyam abhavad rājan raviś cāsīd rajoruṇaḥ 14,076.015a tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ 14,076.015c rāhur agrasad ādityaṃ yugapat somam eva ca 14,076.016a ulkāś ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ 14,076.016c vepathuś cābhavad rājan kailāsasya mahāgireḥ 14,076.017a mumucuś cāsram atyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ 14,076.017c saptarṣayo jātabhayās tathā devarṣayo 'pi ca 14,076.018a śaśaś cāśu vinirbhidya maṇḍalaṃ śaśino 'patat 14,076.018c viparītas tadā rājaṃs tasminn utpātalakṣaṇe 14,076.019a rāsabhāruṇasaṃkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ 14,076.019c āvṛtya gaganaṃ meghā mumucur māṃsaśoṇitam 14,076.020a evam āsīt tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte 14,076.020c loke 'smin bharataśreṣṭha tad adbhutam ivābhavat 14,076.021a tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ 14,076.021c mohāt papāta gāṇḍīvam āvāpaś ca karād api 14,076.022a tasmin moham anuprāpte śarajālaṃ mahattaram 14,076.022c saindhavā mumucus tūrṇaṃ gatasattve mahārathe 14,076.023a tato mohasamāpannaṃ jñātvā pārthaṃ divaukasaḥ 14,076.023c sarve vitrastamanasas tasya śāntiparābhavan 14,076.024a tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo 'pi ca 14,076.024c brahmarṣayaś ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ 14,076.025a tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva 14,076.025c tasthāv acalavad dhīmān saṃgrāme paramāstravit 14,076.026a vicakarṣa dhanur divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ 14,076.026c yantrasyeveha śabdo 'bhūn mahāṃs tasya punaḥ punaḥ 14,076.027a tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrān prati prabhuḥ 14,076.027c vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ 14,076.028a tatas te saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ 14,076.028c nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhair iva pāvakāḥ 14,076.029a tasya śabdena vitresur bhayārtāś ca vidudruvuḥ 14,076.029c mumucuś cāśru śokārtāḥ suṣupuś cāpi saindhavāḥ 14,076.030a tāṃs tu sarvān naraśreṣṭhaḥ sarvato vicaran balī 14,076.030c alātacakravad rājañ śarajālaiḥ samarpayat 14,076.031a tad indrajālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā 14,076.031c vyasṛjad dikṣu sarvāsu mahendra iva vajrabhṛt 14,076.032a meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ 14,076.032c vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ 14,077.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,077.001a tato gāṇḍīvabhṛc chūro yuddhāya samavasthitaḥ 14,077.001c vibabhau yudhi durdharṣo himavān acalo yathā 14,077.002a tataḥ saindhavayodhās te punar eva vyavasthitāḥ 14,077.002c vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata 14,077.003a tān prasahya mahāvīryaḥ punar eva vyavasthitān 14,077.003c tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣūñ ślakṣṇayā girā 14,077.004a yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama 14,077.004c kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahad vo bhayam āgatam 14,077.005a eṣa yotsyāmi vaḥ sarvān nivārya śaravāgurām 14,077.005c tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ vinayitāsmi vaḥ 14,077.006a etāvad uktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhṛt tadā 14,077.006c tato 'tha vacanaṃ smṛtvā bhrātur jyeṣṭhasya bhārata 14,077.007a na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ 14,077.007c jetavyāś ceti yat proktaṃ dharmarājñā mahātmanā 14,077.007e cintayām āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ 14,077.008a ity ukto 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti 14,077.008c kathaṃ tan na mṛṣeha syād dharmarājavacaḥ śubham 14,077.009a na hanyeraṃś ca rājāno rājñaś cājñā kṛtā bhavet 14,077.009c iti saṃcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ 14,077.009e provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavān yuddhadurmadān 14,077.010a bālān striyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān 14,077.010c yaś ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ 14,077.011a etac chrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitam ātmanaḥ 14,077.011c ato 'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayārditāḥ 14,077.012a evam uktvā tu tān vīrān yuyudhe kurupuṃgavaḥ 14,077.012c atvarāvān asaṃrabdhaḥ saṃrabdhair vijigīṣubhiḥ 14,077.013a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 14,077.013c mumucuḥ saindhavā rājaṃs tadā gāṇḍīvadhanvani 14,077.014a sa tān āpatataḥ krūrān āśīviṣaviṣopamān 14,077.014c ciccheda niśitair bāṇair antaraiva dhanaṃjayaḥ 14,077.015a chittvā tu tān āśugamān kaṅkapatrāñ śilāśitān 14,077.015c ekaikam eṣa daśabhir bibheda samare śaraiḥ 14,077.016a tataḥ prāsāṃś ca śaktīś ca punar eva dhanaṃjaye 14,077.016c jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ 14,077.017a teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ moghaṃ cakre mahāmanāḥ 14,077.017c sarvāṃs tān antarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ 14,077.018a tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām 14,077.018c śirāṃsi pātayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,077.019a teṣāṃ pradravatāṃ caiva punar eva ca dhāvatām 14,077.019c nivartatāṃ ca śabdo 'bhūt pūrṇasyeva mahodadheḥ 14,077.020a te vadhyamānās tu tadā pārthenāmitatejasā 14,077.020c yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayām āsur arjunam 14,077.021a tatas te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,077.021c kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhanasainikāḥ 14,077.022a tāṃs tu sarvān pariglānān viditvā dhṛtarāṣṭrajā 14,077.022c duḥśalā bālam ādāya naptāraṃ prayayau tadā 14,077.022e surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā 14,077.023a śāntyarthaṃ sarvayodhānām abhyagacchata pāṇḍavam 14,077.023c sā dhanaṃjayam āsādya mumocārtasvaraṃ tadā 14,077.023e dhanaṃjayo 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanur visasṛje prabhuḥ 14,077.024a samutsṛṣṭadhanuḥ pārtho vidhivad bhaginīṃ tadā 14,077.024c prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyam abravīt 14,077.025a eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ 14,077.025c abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha 14,077.026a ity uktas tasya pitaraṃ sa papracchārjunas tadā 14,077.026c kvāsāv iti tato rājan duḥśalā vākyam abravīt 14,077.027a pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto 'sya vai pitā 14,077.027c pañcatvam agamad vīra yathā tan me nibodha ha 14,077.028a sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayānagha 14,077.028c tvām āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam 14,077.028e pituś ca mṛtyuduḥkhārto 'jahāt prāṇān dhanaṃjaya 14,077.029a prāpto bībhatsur ity eva nāma śrutvaiva te 'nagha 14,077.029c viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ 14,077.030a taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatas tasyātmajaṃ vibho 14,077.030c gṛhītvā samanuprāptā tvām adya śaraṇaiṣiṇī 14,077.031a ity uktvārtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā 14,077.031c dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārtham abravīc cāpy adhomukham 14,077.032a svasāraṃ mām avekṣasva svasrīyātmajam eva ca 14,077.032c kartum arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha 14,077.032e vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham 14,077.033a abhimanyor yathā jātaḥ parikṣit paravīrahā 14,077.033c tathāyaṃ surathāj jāto mama pautro mahābhuja 14,077.034a tam ādāya naravyāghra saṃprāptāsmi tavāntikam 14,077.034c śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama 14,077.035a āgato 'yaṃ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ 14,077.035c prasādam asya bālasya tasmāt tvaṃ kartum arhasi 14,077.036a eṣa prasādya śirasā mayā sārdham ariṃdama 14,077.036c yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya 14,077.037a bālasya hatabandhoś ca pārtha kiṃ cid ajānataḥ 14,077.037c prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśam anvagāḥ 14,077.038a tam anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham 14,077.038c āgaskāriṇam atyarthaṃ prasādaṃ kartum arhasi 14,077.039a evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ 14,077.039c saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam 14,077.039e provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vigarhayan 14,077.040a dhik taṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam 14,077.040c yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam 14,077.041a ity uktvā bahu sāntvādi prasādam akaroj jayaḥ 14,077.041c pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhān prati 14,077.042a duḥśalā cāpi tān yodhān nivārya mahato raṇāt 14,077.042c saṃpūjya pārthaṃ prayayau gṛhān prati śubhānanā 14,077.043a tataḥ saindhavakān yodhān vinirjitya nararṣabhaḥ 14,077.043b*0151_01 evaṃ nirjitya tān vīrān saindhavān sa dhanaṃjayaḥ 14,077.043c punar evānvadhāvat sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇam 14,077.044a sasāra yajñiyaṃ vīro vidhivat sa viśāṃ pate 14,077.044c tārāmṛgam ivākāśe devadevaḥ pinākadhṛk 14,077.045a sa ca vājī yatheṣṭena tāṃs tān deśān yathāsukham 14,077.045c vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan 14,077.046a krameṇa sa hayas tv evaṃ vicaran bharatarṣabha 14,077.046c maṇipūrapater deśam upāyāt sahapāṇḍavaḥ 14,078.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,078.001a śrutvā tu nṛpatir vīraṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ 14,078.001c niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ 14,078.002a maṇipūreśvaraṃ tv evam upayātaṃ dhanaṃjayaḥ 14,078.002c nābhyanandata medhāvī kṣatradharmam anusmaran 14,078.003a uvāca cainaṃ dharmātmā samanyuḥ phalgunas tadā 14,078.003c prakriyeyaṃ na te yuktā bahis tvaṃ kṣatradharmataḥ 14,078.004a saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiram upāgatam 14,078.004c yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka 14,078.005a dhik tvām astu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam 14,078.005c yo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvam agrahīḥ 14,078.006a na tvayā puruṣārthaś ca kaś cid astīha jīvatā 14,078.006c yas tvaṃ strīvad yudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ 14,078.007a yady ahaṃ nyastaśastras tvām āgaccheyaṃ sudurmate 14,078.007c prakriyeyaṃ tato yuktā bhavet tava narādhama 14,078.008a tam evam uktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā 14,078.008c amṛṣyamāṇā bhittvorvīm ulūpī tam upāgamat 14,078.009a sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantam adhomukham 14,078.009c saṃtarjyamānam asakṛd bhartrā yuddhārthinā vibho 14,078.010a tataḥ sā cārusarvāṅgī tam upetyoragātmajā 14,078.010c ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā 14,078.011a ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām 14,078.011c kuruṣva vacanaṃ putra dharmas te bhavitā paraḥ 14,078.012a yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayam ariṃdama 14,078.012c evam eṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ 14,078.013a evam uddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥ 14,078.013c manaś cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha 14,078.014a saṃnahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat 14,078.014c tūṇīraśatasaṃbādham āruroha mahāratham 14,078.015a sarvopakaraṇair yuktaṃ yuktam aśvair manojavaiḥ 14,078.015c sucakropaskaraṃ dhīmān hemabhāṇḍapariṣkṛtam 14,078.016a paramārcitam ucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayam 14,078.016c prayayau pārtham uddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ 14,078.017a tato 'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam 14,078.017c grāhayām āsa puruṣair hayaśikṣāviśāradaiḥ 14,078.018a gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ 14,078.018c putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayad āhave 14,078.019a tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ 14,078.019c ardayām āsa niśitair āśīviṣaviṣopamaiḥ 14,078.020a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ pituḥ putrasya cātulam 14,078.020c devāsuraraṇaprakhyam ubhayoḥ prīyamāṇayoḥ 14,078.021a kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā 14,078.021c jatrudeśe naravyāghraḥ prahasan babhruvāhanaḥ 14,078.022a so 'bhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ 14,078.022c vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalam athāviśat 14,078.023a sa gāḍhavedano dhīmān ālambya dhanur uttamam 14,078.023c divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau 14,078.024a sa saṃjñām upalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ 14,078.024c putraṃ śakrātmajo vākyam idam āha mahīpate 14,078.025a sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja 14,078.025c sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimān asmi putraka 14,078.026a vimuñcāmy eṣa bāṇāṃs te putra yuddhe sthiro bhava 14,078.026c ity evam uktvā nārācair abhyavarṣad amitrahā 14,078.026d*0152_01 sutīkṣṇair ātmajaṃ vīraṃ prahasan pāṇḍavarṣabha 14,078.027a tān sa gāṇḍīvanirmuktān vajrāśanisamaprabhān 14,078.027c nārācair acchinad rājā sarvān eva tridhā tridhā 14,078.028a tasya pārthaḥ śarair divyair dhvajaṃ hemapariṣkṛtam 14,078.028c suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharad rathāt 14,078.029a hayāṃś cāsya mahākāyān mahāvegaparākramān 14,078.029c cakāra rājño nirjīvān prahasan pāṇḍavarṣabhaḥ 14,078.030a sa rathād avatīryāśu rājā paramakopanaḥ 14,078.030c padātiḥ pitaraṃ kopād yodhayām āsa pāṇḍavam 14,078.031a saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnām ṛṣabhaḥ putravikramāt 14,078.031c nātyarthaṃ pīḍayām āsa putraṃ vajradharātmajaḥ 14,078.032a sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ 14,078.032b*0153_01 hṛdi vivyādha bāṇena dṛḍhena jagatīpatiḥ 14,078.032c śarair āśīviṣākāraiḥ punar evārdayad balī 14,078.033a tataḥ sa bālyāt pitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā 14,078.033c niśitena supuṅkhena balavad babhruvāhanaḥ 14,078.034a sa bāṇas tejasā dīpto jvalann iva hutāśanaḥ 14,078.034c viveśa pāṇḍavaṃ rājan marma bhittvātiduḥkhakṛt 14,078.035a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ 14,078.035c mahīṃ jagāma mohārtas tato rājan dhanaṃjayaḥ 14,078.036a tasmin nipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 14,078.036c so 'pi mohaṃ jagāmāśu tataś citrāṅgadāsutaḥ 14,078.037a vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam 14,078.037c pūrvam eva ca bāṇaughair gāḍhaviddho 'rjunena saḥ 14,078.037d*0154_01 papāta so 'pi dharaṇīm āliṅgya raṇamūrdhani 14,078.038a bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi 14,078.038c citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram 14,078.039a śokasaṃtaptahṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā 14,078.039c maṇipūrapater mātā dadarśa nihataṃ patim 14,079.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,079.001a tato bahuvidhaṃ bhīrur vilapya kamalekṣaṇā 14,079.001c mumoha duḥkhād durdharṣā nipapāta ca bhūtale 14,079.002a pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapurdharā 14,079.002c ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyam abravīt 14,079.003a ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe 14,079.003c tvatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayam 14,079.004a nanu tvam ārye dharmajñā nanu cāsi pativratā 14,079.004c yat tvatkṛte 'yaṃ patitaḥ patis te nihato raṇe 14,079.005a kiṃ tu sarvāparādho 'yaṃ yadi te 'dya dhanaṃjayaḥ 14,079.005c kṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayam 14,079.006a nanu tvam ārye dharmajñā trailokyaviditā śubhe 14,079.006c yad ghātayitvā bhartāraṃ putreṇeha na śocasi 14,079.007a nāhaṃ śocāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje 14,079.007c patim eva tu śocāmi yasyātithyam idaṃ kṛtam 14,079.008a ity uktvā sā tadā devīm ulūpīṃ pannagātmajām 14,079.008c bhartāram abhigamyedam ity uvāca yaśasvinī 14,079.009a uttiṣṭha kurumukhyasya priyakāma mama priya 14,079.009c ayam aśvo mahābāho mayā te parimokṣitaḥ 14,079.010a nanu nāma tvayā vīra dharmarājasya yajñiyaḥ 14,079.010c ayam aśvo 'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale 14,079.011a tvayi prāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana 14,079.011c sa kasmāt prāṇado 'nyeṣāṃ prāṇān saṃtyaktavān asi 14,079.012a ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe 14,079.012c putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śocasi 14,079.013a kāmaṃ svapitu bālo 'yaṃ bhūmau pretagatiṃ gataḥ 14,079.013c lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu 14,079.014a nāparādho 'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā 14,079.014c nārīṇāṃ tu bhavaty etan mā te bhūd buddhir īdṛśī 14,079.015a sakhyaṃ hy etat kṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha 14,079.015c sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatam astu te 14,079.016a putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me 'dya vai 14,079.016c jīvantaṃ darśayasy adya parityakṣyāmi jīvitam 14,079.017a sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputravinākṛtā 14,079.017c ihaiva prāyam āśiṣye prekṣantyās te na saṃśayaḥ 14,079.018a ity uktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī 14,079.018c tataḥ prāyam upāsīnā tūṣṇīm āsīj janādhipa 14,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,080.001a tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragṛhya sā 14,080.001c upaviṣṭābhavad devī socchvāsaṃ putram īkṣatī 14,080.002a tataḥ saṃjñāṃ punar labdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ 14,080.002c mātaraṃ tām athālokya raṇabhūmāv athābravīt 14,080.003a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yan me mātā sukhaidhitā 14,080.003c bhūmau nipatitaṃ vīram anuśete mṛtaṃ patim 14,080.004a nihantāraṃ raṇe 'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 14,080.004c mayā vinihataṃ saṃkhye prekṣate durmaraṃ bata 14,080.005a aho 'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yan na vidīryate 14,080.005c vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim 14,080.006a durmaraṃ puruṣeṇeha manye hy adhvany anāgate 14,080.006c yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāt 14,080.007a aho dhik kuruvīrasya hy uraḥsthaṃ kāñcanaṃ bhuvi 14,080.007c vyapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata 14,080.008a bho bho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi 14,080.008c śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam 14,080.009a brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ 14,080.009c kurvantu śāntikāṃ tv adya raṇe yo 'yaṃ mayā hataḥ 14,080.010a vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittam ihādya me 14,080.010c sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire 14,080.011a duścarā dvādaśa samā hatvā pitaram adya vai 14,080.011c mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā 14,080.012a śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitur adya me 14,080.012c prāyaścittaṃ hi nāsty anyad dhatvādya pitaraṃ mama 14,080.013a paśya nāgottamasute bhartāraṃ nihataṃ mayā 14,080.013c kṛtaṃ priyaṃ mayā te 'dya nihatya samare 'rjunam 14,080.014a so 'ham apy adya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām 14,080.014c na śaknomy ātmanātmānam ahaṃ dhārayituṃ śubhe 14,080.015a sā tvaṃ mayi mṛte mātas tathā gāṇḍīvadhanvani 14,080.015c bhava prītimatī devi satyenātmānam ālabhe 14,080.016a ity uktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ 14,080.016c upaspṛśya mahārāja duḥkhād vacanam abravīt 14,080.017a śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,080.017c tvaṃ ca mātar yathā satyaṃ bravīmi bhujagottame 14,080.018a yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ 14,080.018c asminn eva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram 14,080.019a na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtir vidyate kva cit 14,080.019c narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guruvadhārditaḥ 14,080.020a vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate 14,080.020c pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtir mayā 14,080.021a eṣa hy eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 14,080.021c pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kutaḥ 14,080.022a ity evam uktvā nṛpate dhanaṃjayasuto nṛpaḥ 14,080.022c upaspṛśyābhavat tūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ 14,081.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,081.001a prāyopaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā 14,081.001c pitṛśokasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa 14,081.002a ulūpī cintayām āsa tadā saṃjīvanaṃ maṇim 14,081.002c sa copātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇam 14,081.003a taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā 14,081.003c manaḥprahlādanīṃ vācaṃ sainikānām athābravīt 14,081.004a uttiṣṭha mā śucaḥ putra naiṣa jiṣṇus tvayā hataḥ 14,081.004c ajeyaḥ puruṣair eṣa devair vāpi savāsavaiḥ 14,081.005a mayā tu mohinī nāma māyaiṣā saṃprayojitā 14,081.005c priyārthaṃ puruṣendrasya pitus te 'dya yaśasvinaḥ 14,081.006a jijñāsur hy eṣa vai putra balasya tava kauravaḥ 14,081.006c saṃgrāme yudhyato rājann āgataḥ paravīrahā 14,081.007a tasmād asi mayā putra yuddhārthaṃ paricoditaḥ 14,081.007c mā pāpam ātmanaḥ putra śaṅkethās tv aṇv api prabho 14,081.008a ṛṣir eṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ 14,081.008c nainaṃ śakto hi saṃgrāme jetuṃ śakro 'pi putraka 14,081.009a ayaṃ tu me maṇir divyaḥ samānīto viśāṃ pate 14,081.009c mṛtān mṛtān pannagendrān yo jīvayati nityadā 14,081.010a etam asyorasi tvaṃ tu sthāpayasva pituḥ prabho 14,081.010c saṃjīvitaṃ punaḥ putra tato draṣṭāsi pāṇḍavam 14,081.011a ity uktaḥ sthāpayām āsa tasyorasi maṇiṃ tadā 14,081.011c pārthasyāmitatejāḥ sa pituḥ snehād apāpakṛt 14,081.012a tasmin nyaste maṇau vīra jiṣṇur ujjīvitaḥ prabhuḥ 14,081.012c suptotthita ivottasthau mṛṣṭalohitalocanaḥ 14,081.013a tam utthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinam 14,081.013c samīkṣya pitaraṃ svasthaṃ vavande babhruvāhanaḥ 14,081.014a utthite puruṣavyāghre punar lakṣmīvati prabho 14,081.014c divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ 14,081.015a anāhatā dundubhayaḥ praṇedur meghanisvanāḥ 14,081.015c sādhu sādhv iti cākāśe babhūva sumahān svanaḥ 14,081.016a utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvasto dhanaṃjayaḥ 14,081.016c babhruvāhanam āliṅgya samājighrata mūrdhani 14,081.017a dadarśa cāvidūre 'sya mātaraṃ śokakarśitām 14,081.017c ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tato 'pṛcchad dhanaṃjayaḥ 14,081.018a kim idaṃ lakṣyate sarvaṃ śokavismayaharṣavat 14,081.018c raṇājiram amitraghna yadi jānāsi śaṃsa me 14,081.019a jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmim upāgatā 14,081.019c nāgendraduhitā ceyam ulūpī kim ihāgatā 14,081.020a jānāmy aham idaṃ yuddhaṃ tvayā madvacanāt kṛtam 14,081.020c strīṇām āgamane hetum aham icchāmi veditum 14,081.021a tam uvāca tataḥ pṛṣṭo maṇipūrapatis tadā 14,081.021c prasādya śirasā vidvān ulūpī pṛcchyatām iti 14,082.001 arjuna uvāca 14,082.001a kim āgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini 14,082.001c maṇipūrapater mātus tathaiva ca raṇājire 14,082.002a kaccit kuśalakāmāsi rājño 'sya bhujagātmaje 14,082.002c mama vā cañcalāpāṅge kaccit tvaṃ śubham icchasi 14,082.003a kaccit te pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ śubhadarśane 14,082.003c akārṣam aham ajñānād ayaṃ vā babhruvāhanaḥ 14,082.004a kaccic ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī 14,082.004c citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṃ cana 14,082.005a tam uvācoragapater duhitā prahasanty atha 14,082.005c na me tvam aparāddho 'si na nṛpo babhruvāhanaḥ 14,082.005e na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā preṣyavat sthitā 14,082.006a śrūyatāṃ yad yathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam 14,082.006c na me kopas tvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye 14,082.007a tvatprītyarthaṃ hi kauravya kṛtam etan mayānagha 14,082.007c yat tac chṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya 14,082.008a mahābhāratayuddhe yat tvayā śāṃtanavo nṛpaḥ 14,082.008c adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā 14,082.009a na hi bhīṣmas tvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ 14,082.009c śikhaṇḍinā tu saṃsaktas tam āśritya hatas tvayā 14,082.010a tasya śāntim akṛtvā tu tyajes tvaṃ yadi jīvitam 14,082.010c karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam 14,082.011a eṣā tu vihitā śāntiḥ putrād yāṃ prāptavān asi 14,082.011c vasubhir vasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate 14,082.012a purā hi śrutam etad vai vasubhiḥ kathitaṃ mayā 14,082.012c gaṅgāyās tīram āgamya hate śāṃtanave nṛpe 14,082.013a āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm 14,082.013c idam ūcur vaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā 14,082.014a eṣa śāṃtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā 14,082.014c ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsakto 'nyena bhāmini 14,082.015a tad anenābhiṣaṅgeṇa vayam apy arjunaṃ śubhe 14,082.015c śāpena yojayāmeti tathāstv iti ca sābravīt 14,082.016a tad ahaṃ pitur āvedya bhṛśaṃ pravyathitendriyā 14,082.016c abhavaṃ sa ca tac chrutvā viṣādam agamat param 14,082.017a pitā tu me vasūn gatvā tvadarthaṃ samayācata 14,082.017c punaḥ punaḥ prasādyaināṃs ta enam idam abruvan 14,082.018a punas tasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā 14,082.018c sa enaṃ raṇamadhyasthaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi 14,082.019a evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati 14,082.019c gaccheti vasubhiś cokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ 14,082.020a tac chrutvā tvaṃ mayā tasmāc chāpād asi vimokṣitaḥ 14,082.020c na hi tvāṃ devarājo 'pi samareṣu parājayet 14,082.021a ātmā putraḥ smṛtas tasmāt tenehāsi parājitaḥ 14,082.021c nātra doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho 14,082.022a ity evam ukto vijayaḥ prasannātmābravīd idam 14,082.022c sarvaṃ me supriyaṃ devi yad etat kṛtavaty asi 14,082.023a ity uktvāthābravīt putraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ 14,082.023c citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitus tathā 14,082.024a yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati 14,082.024c tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa 14,082.025a ity evam uktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ 14,082.025c uvāca pitaraṃ dhīmān idam asrāvilekṣaṇaḥ 14,082.026a upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanād aham 14,082.026c aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ 14,082.027a mama tv anugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam 14,082.027c bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūt te 'tra vicāraṇā 14,082.028a uṣitveha viśalyas tvaṃ sukhaṃ sve veśmani prabho 14,082.028c punar aśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara 14,082.029a ity uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ 14,082.029c smayan provāca kaunteyas tadā citrāṅgadāsutam 14,082.030a viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmy aham 14,082.030c na sa tāvat pravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana 14,082.031a yathākāmaṃ prayāty eṣa yajñiyaś ca turaṃgamaḥ 14,082.031c svasti te 'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama 14,082.032a sa tatra vidhivat tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ 14,082.032c bhāryābhyām abhyanujñātaḥ prāyād bharatasattamaḥ 14,083.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,083.001a sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīm imām 14,083.001c nivṛtto 'bhimukho rājan yena nāgāhvayaṃ puram 14,083.002a anugacchaṃś ca tejasvī nivṛtto 'tha kirīṭabhṛt 14,083.002c yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā 14,083.003a tam abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ 14,083.003c kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha 14,083.004a tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī 14,083.004c meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayam upādravat 14,083.005a āsādya ca mahātejā meghasaṃdhir dhanaṃjayam 14,083.005c bālabhāvān mahārāja provācedaṃ na kauśalāt 14,083.006a kim ayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata 14,083.006c hayam enaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe 14,083.007a adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhir mama 14,083.007b*0155_01 ārto nanu purā yuddhe 14,083.007b*0156_01 **** **** śilpa ity api pāragaḥ 14,083.007c kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi vā 14,083.008a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasann iva 14,083.008c vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam 14,083.009a bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam 14,083.009c praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama 14,083.010a ity uktaḥ prāharat pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ 14,083.010c kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk 14,083.011a tato gāṇḍīvabhṛc chūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 14,083.011c cakāra moghāṃs tān bāṇān ayatnād bharatarṣabha 14,083.012a sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ 14,083.012c śarān mumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān 14,083.013a dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca 14,083.013c anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau 14,083.014a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha 14,083.014c manyamānaḥ svavīryaṃ tan māgadhaḥ prāhiṇoc charān 14,083.015a tato gāṇḍīvabhṛc chūro māgadhena samāhataḥ 14,083.015c babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān 14,083.016a avadhyamānaḥ so 'bhyaghnan māgadhaḥ pāṇḍavarṣabham 14,083.016c tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane 14,083.017a savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavad dhanuḥ 14,083.017c hayāṃś cakāra nirdehān sāratheś ca śiro 'harat 14,083.018a dhanuś cāsya mahac citraṃ kṣureṇa pracakarta ha 14,083.018c hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat 14,083.019a sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ 14,083.019c gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān 14,083.020a tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām 14,083.020c śaraiś cakarta bahudhā bahubhir gṛdhravājitaiḥ 14,083.021a sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā 14,083.021c vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā 14,083.022a virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam 14,083.022c naicchat tāḍayituṃ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ 14,083.023a tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam 14,083.023c sāntvapūrvam idaṃ vākyam abravīt kapiketanaḥ 14,083.024a paryāptaḥ kṣatradharmo 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām 14,083.024c bahv etat samare karma tava bālasya pārthiva 14,083.025a yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti 14,083.025c tena jīvasi rājaṃs tvam aparāddho 'pi me raṇe 14,083.026a iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ 14,083.026c tathyam ity avagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat 14,083.026d*0157_01 parājito 'smi bhadraṃ te nāhaṃ yoddhum ihotsahe 14,083.026d*0157_02 yac ca kṛtyaṃ mayā te 'dya tad brūhi kṛtam eva tu 14,083.027a tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt 14,083.027c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ 14,083.028a ity uktaḥ sa tathety uktvā pūjayām āsa taṃ hayam 14,083.028c phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivat sahadevajaḥ 14,083.029a tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī 14,083.029c tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sakeralān 14,083.030a tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyāny anekaśaḥ 14,083.030c vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 14,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,084.001a māgadhenārcito rājan pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 14,084.001c dakṣiṇāṃ diśam āsthāya cārayām āsa taṃ hayam 14,084.002a tataḥ sa punar āvṛtya hayaḥ kāmacaro balī 14,084.002c āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayām 14,084.003a śarabheṇārcitas tatra śiśupālātmajena saḥ 14,084.003c yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ 14,084.004a tatrārcito yayau rājaṃs tadā sa turagottamaḥ 14,084.004c kāśīn andhrān kosalāṃś ca kirātān atha taṅgaṇān 14,084.005a tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ pratigṛhya sa pāṇḍavaḥ 14,084.005c punar āvṛtya kaunteyo daśārṇān agamat tadā 14,084.006a tatra citrāṅgado nāma balavān vasudhādhipaḥ 14,084.006c tena yuddham abhūt tasya vijayasyātibhairavam 14,084.007a taṃ cāpi vaśam ānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ 14,084.007c niṣādarājño viṣayam ekalavyasya jagmivān 14,084.008a ekalavyasutaś cainaṃ yuddhena jagṛhe tadā 14,084.008c tataś cakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam 14,084.009a tatas tam api kaunteyaḥ samareṣv aparājitaḥ 14,084.009c jigāya samare vīro yajñavighnārtham udyatam 14,084.010a sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ 14,084.010c arcitaḥ prayayau bhūyo dakṣiṇaṃ salilārṇavam 14,084.011a tatrāpi draviḍair andhrai raudrair māhiṣakair api 14,084.011c tathā kollagireyaiś ca yuddham āsīt kirīṭinaḥ 14,084.011d*0158_01 tāṃś cāpi vijayo jitvā nātitīvreṇa karmaṇā 14,084.012a turagasya vaśenātha surāṣṭrān abhito yayau 14,084.012c gokarṇam api cāsādya prabhāsam api jagmivān 14,084.013a tato dvāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitām 14,084.013c āsasāda hayaḥ śrīmān kururājasya yajñiyaḥ 14,084.014a tam unmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ 14,084.014c prayayus tāṃs tadā rājann ugraseno nyavārayat 14,084.015a tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatis tadā 14,084.015c sahito vasudevena mātulena kirīṭinaḥ 14,084.016a tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivat prītipūrvakam 14,084.016c parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau 14,084.016e tatas tābhyām anujñāto yayau yena hayo gataḥ 14,084.017a tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ 14,084.017c krameṇa vyacarat sphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau 14,084.018a tasmād api sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ 14,084.018c vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatas tadā 14,084.019a tatra gāndhārarājena yuddham āsīn mahātmanaḥ 14,084.019c ghoraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā 14,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,085.001a śakunes tu suto vīro gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ 14,085.001c pratyudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 14,085.001e hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā 14,085.002a amṛṣyamāṇās te yodhā nṛpateḥ śakuner vadham 14,085.002c abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ 14,085.003a tān uvāca sa dharmātmā bībhatsur aparājitaḥ 14,085.003c yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhur hitam 14,085.004a vāryamāṇās tu pārthena sāntvapūrvam amarṣitāḥ 14,085.004c parivārya hayaṃ jagmus tataś cukrodha pāṇḍavaḥ 14,085.005a tataḥ śirāṃsi dīptāgrais teṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ 14,085.005c kṣurair gāṇḍīvanirmuktair nātiyatnād ivārjunaḥ 14,085.006a te vadhyamānāḥ pārthena hayam utsṛjya saṃbhramāt 14,085.006c nyavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśam 14,085.007a vitudyamānas taiś cāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 14,085.007c ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat 14,085.008a vadhyamāneṣu teṣv ājau gāndhāreṣu samantataḥ 14,085.008c sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat 14,085.009a taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kṣatradharme vyavasthitam 14,085.009c pārtho 'bravīn na me vadhyā rājāno rājaśāsanāt 14,085.009e alaṃ yuddhena te vīra na te 'sty adya parājayaḥ 14,085.010a ity uktas tad anādṛtya vākyam ajñānamohitaḥ 14,085.010c sa śakrasamakarmāṇam avākirata sāyakaiḥ 14,085.011a tasya pārthaḥ śirastrāṇam ardhacandreṇa patriṇā 14,085.011c apāharad asaṃbhrānto jayadrathaśiro yathā 14,085.012a tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmur gāndhārāḥ sarva eva te 14,085.012c icchatā tena na hato rājety api ca te viduḥ 14,085.013a gāndhārarājaputras tu palāyanakṛtakṣaṇaḥ 14,085.013c babhau tair eva sahitas trastaiḥ kṣudramṛgair iva 14,085.014a teṣāṃ tu tarasā pārthas tatraiva paridhāvatām 14,085.014c vijahārottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,085.015a ucchritāṃs tu bhujān ke cin nābudhyanta śarair hṛtān 14,085.015c śarair gāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārthacoditaiḥ 14,085.016a saṃbhrāntanaranāgāśvam atha tad vidrutaṃ balam 14,085.016c hatavidhvastabhūyiṣṭham āvartata muhur muhuḥ 14,085.017a na hy adṛśyanta vīrasya ke cid agre 'gryakarmaṇaḥ 14,085.017c ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyur mahāśarān 14,085.018a tato gāndhārarājasya mantrivṛddhapuraḥsarā 14,085.018c jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyam uttamam 14,085.019a sā nyavārayad avyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadam 14,085.019c prasādayām āsa ca taṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam 14,085.020a tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ prasādam akarot tadā 14,085.020c śakuneś cāpi tanayaṃ sāntvayann idam abravīt 14,085.021a na me priyaṃ mahābāho yat te buddhir iyaṃ kṛtā 14,085.021c pratiyoddhum amitraghna bhrātaiva tvaṃ mamānagha 14,085.022a gāndhārīṃ mātaraṃ smṛtvā dhṛtarāṣṭrakṛtena ca 14,085.022c tena jīvasi rājaṃs tvaṃ nihatās tv anugās tava 14,085.023a maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī 14,085.023c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ 14,086.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,086.001a ity uktvānuyayau pārtho hayaṃ taṃ kāmacāriṇam 14,086.001b*0159_01 te nyavartanta gāndhārā hataśiṣṭāḥ svakaṃ puram 14,086.001c nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram 14,086.002a taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ 14,086.002c śrutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavat 14,086.003a vijayasya ca tat karma gāndhāraviṣaye tadā 14,086.003c śrutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprīto 'bhavan nṛpaḥ 14,086.004a etasminn eva kāle tu dvādaśīṃ māghapākṣikīm 14,086.004c iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,086.005a samānāyya mahātejāḥ sarvān bhrātṝn mahāmanāḥ 14,086.005c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ 14,086.006a provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ 14,086.006c āmantrya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ bhīmaparākramam 14,086.007a āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ 14,086.007c yathā me puruṣāḥ prāhur ye dhanaṃjayasāriṇaḥ 14,086.008a upasthitaś ca kālo 'yam abhito vartate hayaḥ 14,086.008c māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara 14,086.009a tat prasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ 14,086.009c vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam 14,086.010a ity uktaḥ sa tu tac cakre bhīmo nṛpatiśāsanam 14,086.010c hṛṣṭaḥ śrutvā narapater āyāntaṃ savyasācinam 14,086.011a tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha 14,086.011c brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmasu 14,086.011d*0160_01 yajñaślāghyaṃ tadā sthānaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam 14,086.012a taṃ saśālacayagrāmaṃ saṃpratolīviṭaṅkinam 14,086.012c māpayām āsa kauravyo yajñavāṭaṃ yathāvidhi 14,086.012d*0161_01 prāsādaśatasaṃbādhaṃ maṇipravarakuṭṭikam 14,086.013a sadaḥ sapatnīsadanaṃ sāgnīdhram api cottaram 14,086.013c kārayām āsa vidhivan maṇihemavibhūṣitam 14,086.014a stambhān kanakacitrāṃś ca toraṇāni bṛhanti ca 14,086.014c yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam 14,086.015a antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām 14,086.015c kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi 14,086.016a brāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣām 14,086.016c kārayām āsa bhīmaḥ sa vividhāni hy anekaśaḥ 14,086.017a tathā saṃpreṣayām āsa dūtān nṛpatiśāsanāt 14,086.017c bhīmaseno mahārāja rājñām akliṣṭakarmaṇām 14,086.018a te priyārthaṃ kurupater āyayur nṛpasattamāḥ 14,086.018c ratnāny anekāny ādāya striyo 'śvān āyudhāni ca 14,086.019a teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ 14,086.019c nardataḥ sāgarasyeva śabdo divam ivāspṛśat 14,086.019d*0162_01 pratyudgamya namaskṛtya brāhmaṇāṃś ca nyavedayat 14,086.020a teṣām abhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalocanaḥ 14,086.020c vyādideśānnapānāni śayyāś cāpy atimānuṣāḥ 14,086.021a vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣugorasaiḥ 14,086.021c upetāḥ puruṣavyāghra vyādideśa sa dharmarāṭ 14,086.021d*0163_01 varṇāḥ pṛthak saṃniviṣṭā hy uttarottarapūjitāḥ 14,086.022a tathā tasmin mahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ 14,086.022c samājagmur munigaṇā bahavo brahmavādinaḥ 14,086.023a ye ca dvijātipravarās tatrāsan pṛthivīpate 14,086.023c samājagmuḥ saśiṣyāṃs tān pratijagrāha kauravaḥ 14,086.024a sarvāṃś ca tān anuyayau yāvad āvasathād iti 14,086.024c svayam eva mahātejā dambhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ 14,086.025a tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino 'nye ca ye tadā 14,086.025c kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājan dharmarājñe nyavedayan 14,086.026a tac chrutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvam aninditam 14,086.026c hṛṣṭarūpo 'bhavad rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ 14,086.026c*0164_01 śrīmannāmā ca bhavatu janānāṃ puṇyadaḥ prabhuḥ 14,087.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,087.001a tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ 14,087.001c hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ 14,087.002a dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam 14,087.002c devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana 14,087.003a dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni te 14,087.003c śayyāsanavihārāṃś ca subahūn ratnabhūṣitān 14,087.004a ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān 14,087.004c na hi kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ 14,087.005a yūpāṃś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān 14,087.005c upakḷptān yathākālaṃ vidhivad bhūrivarcasaḥ 14,087.006a sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ ke cana prabho 14,087.006c sarvān eva samānītāṃs tān apaśyanta te nṛpāḥ 14,087.007a gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhāḥ striyo 'pi ca 14,087.007c audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca 14,087.008a jarāyujāny aṇḍajāni svedajāny udbhidāni ca 14,087.008c parvatānūpavanyāni bhūtāni dadṛśuś ca te 14,087.008d*0165_01 sarve rājan yathānyāyam ānītā nṛpaśāsanāt 14,087.009a evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ 14,087.009c yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgaman 14,087.009d*0166_01 aniśaṃ dīyate ca sma tatra bhojyaṃ pṛthagvidham 14,087.009e brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumṛṣṭānnam ṛddhimat 14,087.010a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām 14,087.010c dundubhir meghanirghoṣo muhur muhur atāḍyata 14,087.011a vinanādāsakṛt so 'tha divase divase tadā 14,087.011c evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ 14,087.012a annasya bahavo rājann utsargāḥ parvatopamāḥ 14,087.012c dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣaś ca hradāñjanāḥ 14,087.013a jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ 14,087.013c rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau 14,087.014a tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ 14,087.014c gṛhītvā dhanam ājagmur bahūni bharatarṣabha 14,087.015a rājānaḥ sragviṇaś cāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 14,087.015c paryaveṣan dvijāgryāṃs tāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,087.016a vividhāny annapānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ 14,087.016c teṣāṃ nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te 14,088.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,088.001a samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān 14,088.001c dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenam athābravīt 14,088.002a upayātā naravyāghrā ya ime jagadīśvarāḥ 14,088.002c eteṣāṃ kriyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ 14,088.003a ity uktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā 14,088.003c bhīmaseno mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata 14,088.004a athābhyagacchad govindo vṛṣṇibhiḥ saha dharmajam 14,088.004b*0167_01 yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvavedāntaveditaḥ 14,088.004b*0167_02 devāś ca munayo viprā manasā vandya keśavam 14,088.004b*0167_03 pratyutthitās tatas tatra praviveśa sa mādhavaḥ 14,088.004c baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ 14,088.005a yuyudhānena sahitaḥ pradyumnena gadena ca 14,088.005c niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā 14,088.006a teṣām api parāṃ pūjāṃ cakre bhīmo mahābhujaḥ 14,088.006c viviśus te ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ 14,088.007a yudhiṣṭhirasamīpe tu kathānte madhusūdanaḥ 14,088.007c arjunaṃ kathayām āsa bahusaṃgrāmakarśitam 14,088.008a sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punar ariṃdamam 14,088.008c dharmarāḍ bhrātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ 14,088.009a āgamad dvārakāvāsī mamāptaḥ puruṣo nṛpa 14,088.009c yo 'drākṣīt pāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahusaṃgrāmakarśitam 14,088.010a samīpe ca mahābāhum ācaṣṭa ca mama prabho 14,088.010c kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārthasiddhaye 14,088.011a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,088.011c diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇur upayāti ca mādhava 14,088.012a tava yat saṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ 14,088.012c tad ākhyātum ihecchāmi bhavatā yadunandana 14,088.013a ity ukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatis tadā 14,088.013c provācedaṃ vaco vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,088.014a idam āha mahārāja pārthavākyaṃ naraḥ sa mām 14,088.014c vācyo yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyam idaṃ mama 14,088.015a āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravān prati 14,088.015c teṣām ekaikaśaḥ pūjā kāryety etat kṣamaṃ hi naḥ 14,088.016a ity etad vacanād rājā vijñāpyo mama mānada 14,088.016c na tad ātyayikaṃ hi syād yad arghyānayane bhavet 14,088.017a kartum arhati tad rājā bhavāṃś cāpy anumanyatām 14,088.017c rājadveṣād vinaśyeyur nemā rājan prajāḥ punaḥ 14,088.018a idam anyac ca kaunteya vacaḥ sa puruṣo 'bravīt 14,088.018c dhanaṃjayasya nṛpate tan me nigadataḥ śṛṇu 14,088.019a upayāsyati yajñaṃ no maṇipūrapatir nṛpaḥ 14,088.019c putro mama mahātejā dayito babhruvāhanaḥ 14,088.020a taṃ bhavān madapekṣārthaṃ vidhivat pratipūjayet 14,088.020c sa hi bhakto 'nuraktaś ca mama nityam iti prabho 14,088.021a ity etad vacanaṃ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,088.021c abhinandyāsya tad vākyam idaṃ vacanam abravīt 14,089.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,089.001a śrutaṃ priyam idaṃ kṛṣṇa yat tvam arhasi bhāṣitum 14,089.001c tan me 'mṛtarasaprakhyaṃ mano hlādayate vibho 14,089.002a bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ 14,089.002c punar āsan hṛṣīkeśa tatra tatreti me śrutam 14,089.003a mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ 14,089.003c atīva vijayo dhīmān iti me dūyate manaḥ 14,089.004a saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ 14,089.004b*0168_01 atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ pāṇḍunandanaḥ 14,089.004c kiṃ nu tasya śarīre 'sti sarvalakṣaṇapūjite 14,089.004e aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhāny upāśnute 14,089.005a atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ 14,089.005c na ca paśyāmi bībhatsor nindyaṃ gātreṣu kiṃ cana 14,089.005e śrotavyaṃ cen mayaitad vai tan me vyākhyātum arhasi 14,089.006a ity uktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahad antaram 14,089.006c rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇur abravīt 14,089.007a na hy asya nṛpate kiṃ cid aniṣṭam upalakṣaye 14,089.007c ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike 'syātikāyataḥ 14,089.008a tābhyāṃ sa puruṣavyāghro nityam adhvasu yujyate 14,089.008c na hy anyad anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāg jayaḥ 14,089.009a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhas tathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā 14,089.009c provāca vṛṣṇiśārdūlam evam etad iti prabho 14,089.010a kṛṣṇā tu draupadī kṛṣṇaṃ tiryak sāsūyam aikṣata 14,089.010c pratijagrāha tasyās taṃ praṇayaṃ cāpi keśihā 14,089.010e sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣād iva dhanaṃjayaḥ 14,089.011a tatra bhīmādayas te tu kuravo yādavās tathā 14,089.011c remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṃjayakathā vibho 14,089.012a tathā kathayatām eva teṣām arjunasaṃkathāḥ 14,089.012c upāyād vacanān martyo vijayasya mahātmanaḥ 14,089.013a so 'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān 14,089.013c upāyātaṃ naravyāghram arjunaṃ pratyavedayat 14,089.014a tac chrutvā nṛpatis tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ 14,089.014c priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahu dhanaṃ tadā 14,089.015a tato dvitīye divase mahāñ śabdo vyavardhata 14,089.015c āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ dhuraṃdhare 14,089.016a tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ 14,089.016c abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasas tathā 14,089.017a tatra harṣakalā vāco narāṇāṃ śuśruve 'rjunaḥ 14,089.017c diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ 14,089.018a ko 'nyo hi pṛthivīṃ kṛtsnām avajitya sapārthivām 14,089.018c cārayitvā hayaśreṣṭham upāyāyād ṛte 'rjunam 14,089.019a ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ 14,089.019c teṣām apīdṛśaṃ karma na kiṃ cid anuśuśruma 14,089.020a naitad anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ 14,089.020c yat tvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavān iha 14,089.021a ity evaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śrutisukhā giraḥ 14,089.021c śṛṇvan viveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram 14,089.022a tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaś ca yadunandanaḥ 14,089.022c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ pratyudyayus tadā 14,089.023a so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ 14,089.023c bhīmādīṃś cāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam 14,089.023d*0169_01 saumyātmany amṛtādhāre pariṣvakte sukhaṃ yayau 14,089.024a taiḥ sametyārcitas tān sa pratyarcya ca yathāvidhi 14,089.024c viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ 14,089.025a etasminn eva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ 14,089.025c mātṛbhyāṃ sahito dhīmān kurūn abhyājagāma ha 14,089.025d*0170_01 tatra vṛddhān yathā vatsa kurūn anyāṃś ca pārthivān 14,089.026a sa sametya kurūn sarvān sarvais tair abhinanditaḥ 14,089.026b*0171_01 abhivādya mahābāhus taiś cāpi pratinanditaḥ 14,089.026c praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanam uttamam 14,090.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,090.001a sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam 14,090.001a*0172_01 **** **** mātṛbhyāṃ sahito vaśī 14,090.001a*0172_02 praśrayāvanataḥ kuntyā gāndhāryāś ca yathāvidhi 14,090.001a*0172_03 vavande caraṇau tatra 14,090.001c pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā 14,090.002a tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca 14,090.002c pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ 14,090.002e subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāś cānyāḥ kuruyoṣitaḥ 14,090.003a dadau kuntī tatas tābhyāṃ ratnāni vividhāni ca 14,090.003c draupadī ca subhadrā ca yāś cāpy anyā daduḥ striyaḥ 14,090.004a ūṣatus tatra te devyau mahārhaśayanāsane 14,090.004c supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā 14,090.005a sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ 14,090.005c dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam upatasthe yathāvidhi 14,090.006a yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃś cāpi pāṇḍavān 14,090.006c upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat 14,090.007a sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaś ca yathāvidhi 14,090.007c dhanaṃ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ 14,090.008a tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam 14,090.008c pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān 14,090.009a tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam 14,090.009c rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujam uttamam 14,090.010a dharmarājaś ca bhīmaś ca yamajau phalgunas tathā 14,090.010c pṛthak pṛthag atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan 14,090.011a tatas tṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ 14,090.011c yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt 14,090.012a adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te 14,090.012c muhūrto yajñiyaḥ prāptaś codayanti ca yājakāḥ 14,090.013a ahīno nāma rājendra kratus te 'yaṃ vikalpavān 14,090.013c bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ 14,090.014a evam eva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru 14,090.014c tritvaṃ vrajatu te rājan brāhmaṇā hy atra kāraṇam 14,090.015a trīn aśvamedhān atra tvaṃ saṃprāpya bahudakṣiṇān 14,090.015c jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa 14,090.016a pavitraṃ paramaṃ hy etat pāvanānāṃ ca pāvanam 14,090.016c yad aśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana 14,090.017a ity uktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā 14,090.017c dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā 14,090.017e narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum 14,090.017f*0173_01 bahvannadakṣiṇaṃ rājā sarvakāmaguṇānvitam 14,090.018a tatra vedavido rājaṃś cakruḥ karmāṇi yājakāḥ 14,090.018c parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhuśikṣitāḥ 14,090.019a na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīd apahutaṃ tathā 14,090.019c kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrus tatra dvijarṣabhāḥ 14,090.020a kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ 14,090.020c cakrus te vidhivad rājaṃs tathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ 14,090.021a abhiṣūya tato rājan somaṃ somapasattamāḥ 14,090.021c savanāny ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ 14,090.022a na tatra kṛpaṇaḥ kaś cin na daridro babhūva ha 14,090.022c kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ 14,090.023a bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa nityadā 14,090.023c bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt 14,090.024a saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ 14,090.024c divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ 14,090.025a nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyas tasya dhīmataḥ 14,090.025c nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ 14,090.026a tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvān bharatarṣabha 14,090.026c khādirān bilvasamitāṃs tāvataḥ sarvavarṇinaḥ 14,090.027a devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau 14,090.027c śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan 14,090.027d*0174_01 sarvān etān yathāśāstraṃ yājakāḥ samayojayan 14,090.028a śobhārthaṃ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha 14,090.028c sa bhīmaḥ kārayām āsa dharmarājasya śāsanāt 14,090.029a te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ 14,090.029c narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi 14,090.030a iṣṭakāḥ kāñcanīś cātra cayanārthaṃ kṛtābhavan 14,090.030c śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ 14,090.031a catuścityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśakarātmakaḥ 14,090.031c sa rukmapakṣo nicitas triguṇo garuḍākṛtiḥ 14,090.032a tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ 14,090.032c taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaś ca ye 14,090.033a ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitās tathā jalacarāś ca ye 14,090.033c sarvāṃs tān abhyayuñjaṃs te tatrāgnicayakarmaṇi 14,090.034a yūpeṣu niyataṃ cāsīt paśūnāṃ triśataṃ tathā 14,090.034c aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ 14,090.035a sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṃkulaḥ 14,090.035c gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ 14,090.036a sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ 14,090.036c siddhavipranivāsaiś ca samantād abhisaṃvṛtaḥ 14,090.037a tasmin sadasi nityās tu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ 14,090.037c sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu 14,090.038a nāradaś ca babhūvātra tumburuś ca mahādyutiḥ 14,090.038c viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ 14,090.039a gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ 14,090.039c ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣv atha 14,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,091.001a śamayitvā paśūn anyān vidhivad dvijasattamāḥ 14,091.001c turagaṃ taṃ yathāśāstram ālabhanta dvijātayaḥ 14,091.002a tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivad yājakarṣabhāḥ 14,091.002c upasaṃveśayan rājaṃs tatas tāṃ drupadātmajām 14,091.002d*0175_01 sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu 14,091.002e kalābhis tisṛbhī rājan yathāvidhi manasvinīm 14,091.003a uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijarṣabhāḥ 14,091.003c śrapayām āsur avyagrāḥ śāstravad bharatarṣabha 14,091.004a taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ 14,091.004c upājighrad yathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā 14,091.005a śiṣṭāny aṅgāni yāny āsaṃs tasyāśvasya narādhipa 14,091.005c tāny agnau juhuvur dhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ 14,091.006a saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñas taṃ kratuṃ śakratejasaḥ 14,091.006c vyāsaḥ saśiṣyo bhagavān vardhayām āsa taṃ nṛpam 14,091.007a tato yudhiṣṭhiraḥ prādāt sadasyebhyo yathāvidhi 14,091.007c koṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām 14,091.008a pratigṛhya dharāṃ rājan vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 14,091.008c abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,091.009a pṛthivī bhavatas tv eṣā saṃnyastā rājasattama 14,091.009c niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ 14,091.010a yudhiṣṭhiras tu tān viprān pratyuvāca mahāmanāḥ 14,091.010c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān madhye rājñāṃ mahātmanām 14,091.011a aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā 14,091.011c arjunena jitā seyam ṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā 14,091.012a vanaṃ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṃ mahīm imām 14,091.012c caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ 14,091.013a nāham ādātum icchāmi brahmasvaṃ munisattamāḥ 14,091.013c idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bhrātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ 14,091.014a ity uktavati tasmiṃs te bhrātaro draupadī ca sā 14,091.014c evam etad iti prāhus tad abhūd romaharṣaṇam 14,091.015a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sādhu sādhv iti bhārata 14,091.015c tathaiva dvijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ 14,091.016a dvaipāyanas tathoktas tu punar eva yudhiṣṭhiram 14,091.016c uvāca madhye viprāṇām idaṃ saṃpūjayan muniḥ 14,091.017a dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmy aham 14,091.017c hiraṇyaṃ dīyatām ebhyo dvijātibhyo dharās tu te 14,091.018a tato 'bravīd vāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 14,091.018c yathāha bhagavān vyāsas tathā tat kartum arhasi 14,091.019a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha 14,091.019c koṭikoṭikṛtāṃ prādād dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kratoḥ 14,091.020a na kariṣyati tal loke kaś cid anyo narādhipaḥ 14,091.020c yat kṛtaṃ kurusiṃhena maruttasyānukurvatā 14,091.021a pratigṛhya tu tad dravyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 14,091.021c ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃś caturdhā vyabhajaṃś ca te 14,091.022a pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā tad dhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,091.022c dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha 14,091.023a ṛtvijas tam aparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā 14,091.023c vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathābalam 14,091.024a yajñavāṭe tu yat kiṃ cid dhiraṇyam api bhūṣaṇam 14,091.024c toraṇāni ca yūpāṃś ca ghaṭāḥ pātrīs tatheṣṭakāḥ 14,091.024e yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tad vyabhajan dvijāḥ 14,091.025a anantaraṃ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu 14,091.025c tathā viṭśūdrasaṃghāś ca tathānye mlecchajātayaḥ 14,091.025e kālena mahatā jahrus tat suvarṇaṃ tatas tataḥ 14,091.026a tatas te brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmur ālayān 14,091.026c tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā 14,091.027a svam aṃśaṃ bhagavān vyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt 14,091.027c pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ 14,091.028a śvaśurāt prītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā 14,091.028c cakāra puṇyaṃ loke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā 14,091.029a gatvā tv avabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha 14,091.029c sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatair iva 14,091.030a pāṇḍavāś ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtās tadā 14,091.030c aśobhanta mahārāja grahās tārāgaṇair iva 14,091.031a rājabhyo 'pi tataḥ prādād ratnāni vividhāni ca 14,091.031c gajān aśvān alaṃkārān striyo vastrāṇi kāñcanam 14,091.032a tad dhanaugham aparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale 14,091.032c visṛjañ śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇas tathā 14,091.033a ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam 14,091.033c pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhān prāsthāpayat tadā 14,091.034a duḥśalāyāś ca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha 14,091.034c svarājye pitṛbhir gupte prītyā samabhiṣecayat 14,091.035a rājñaś caivāpi tān sarvān suvibhaktān supūjitān 14,091.035c prasthāpayām āsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,091.035d*0176_01 govindaṃ ca mahātmānaṃ baladevaṃ mahābalam 14,091.035d*0176_02 tathānyān vṛṣṇivīrāṃś ca pradyumnādīn sahasraśaḥ 14,091.035d*0176_03 pūjayitvā mahārāja yathāvidhi mahādyutiḥ 14,091.035d*0176_04 bhrātṛbhiḥ sahito rājā prāsthāpayad ariṃdamaḥ 14,091.036a evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ 14,091.036c bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ 14,091.037a sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaś cānnaparvatāḥ 14,091.037c rasālākardamāḥ kulyā babhūvur bharatarṣabha 14,091.038a bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatām iti 14,091.038c paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntas tatra sma dṛśyate 14,091.039a mattonmattapramuditaṃ pragītayuvatījanam 14,091.039c mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiś ca manoramam abhūt tadā 14,091.040a dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātram avāritam 14,091.040a*0177_01 **** **** tatra śabdo mahān abhūt 14,091.040a*0177_02 pīyatāṃ dīyatāṃ ceti 14,091.040c taṃ mahotsavasaṃkāśam atihṛṣṭajanākulam 14,091.040e kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ 14,091.041a varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnair dhanais tathā 14,091.041c vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśat puram 14,092.001 janamejaya uvāca 14,092.001a pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ 14,092.001c yad āścaryam abhūt kiṃ cit tad bhavān vaktum arhati 14,092.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,092.002a śrūyatāṃ rājaśārdūla mahad āścaryam uttamam 14,092.002c aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yad abhūd vibho 14,092.003a tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu 14,092.003c dīnāndhakṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama 14,092.004a ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata 14,092.004c patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani 14,092.005a bilān niṣkramya nakulo rukmapārśvas tadānagha 14,092.005c vajrāśanisamaṃ nādam amuñcata viśāṃ pate 14,092.006a sakṛd utsṛjya taṃ nādaṃ trāsayāno mṛgadvijān 14,092.006c mānuṣaṃ vacanaṃ prāha dhṛṣṭo bilaśayo mahān 14,092.007a saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ 14,092.007c uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.008a tasya tad vacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃ pate 14,092.008c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ 14,092.009a tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ 14,092.009c kutas tvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhusamāgamam 14,092.010a kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam 14,092.010c kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase 14,092.011a avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñair yājakaiḥ kṛtam 14,092.011c yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathākṛtam 14,092.012a pūjārhāḥ pūjitāś cātra vidhivac chāstracakṣuṣā 14,092.012c mantrapūtaṃ hutaś cāgnir dattaṃ deyam amatsaram 14,092.013a tuṣṭā dvijarṣabhāś cātra dānair bahuvidhair api 14,092.013c kṣatriyāś ca suyuddhena śrāddhair api pitāmahāḥ 14,092.014a pālanena viśas tuṣṭāḥ kāmais tuṣṭā varastriyaḥ 14,092.014c anukrośais tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ 14,092.015a jñātisaṃbandhinas tuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ 14,092.015c devā havirbhiḥ puṇyaiś ca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ 14,092.016a yad atra tathyaṃ tad brūhi satyasaṃdha dvijātiṣu 14,092.016c yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇakāmyayā 14,092.017a śraddheyavākyaḥ prājñas tvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca 14,092.017c samāgataś ca viprais tvaṃ tattvato vaktum arhasi 14,092.018a iti pṛṣṭo dvijais taiḥ sa prahasya nakulo 'bravīt 14,092.018c naiṣānṛtā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ 14,092.019a yan mayoktam idaṃ kiṃ cid yuṣmābhiś cāpy upaśrutam 14,092.019c saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ 14,092.019e uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.020a ity avaśyaṃ mayaitad vo vaktavyaṃ dvijapuṃgavāḥ 14,092.020c śṛṇutāvyagramanasaḥ śaṃsato me dvijarṣabhāḥ 14,092.021a anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yan mayādbhutam uttamam 14,092.021c uñchavṛtter yathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.022a svargaṃ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ 14,092.022c yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanīkṛtam 14,093.001 nakula uvāca 14,093.001a hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam 14,093.001c nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yad dvijāḥ 14,093.002a dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñair bahubhir vṛte 14,093.002c uñchavṛttir dvijaḥ kaś cit kāpotir abhavat purā 14,093.003a sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣas tapasi sthitaḥ 14,093.003c vadhūcaturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ 14,093.004a ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ 14,093.004c ṣaṣṭhe kāle kadā cic ca tasyāhāro na vidyate 14,093.004e bhuṅkte 'nyasmin kadā cit sa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ 14,093.005a kapotadharmiṇas tasya durbhikṣe sati dāruṇe 14,093.005c nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayas tān nibodhata 14,093.005e kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno 'bhavat tadā 14,093.006a kāle kāle 'sya saṃprāpte naiva vidyeta bhojanam 14,093.006c kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te 14,093.007a uñchaṃs tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare 14,093.007c uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca sa vipras tapasi sthitaḥ 14,093.007e uñcham aprāptavān eva sārdhaṃ parijanena ha 14,093.008a sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi 14,093.008c kṣapayām āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ 14,093.009a atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat 14,093.009c yavaprasthaṃ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ 14,093.010a kṛtajapyāhvikās te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi 14,093.010c kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ 14,093.011a athāgacchad dvijaḥ kaś cid atithir bhuñjatāṃ tadā 14,093.011c te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso 'bhavan 14,093.012a te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tam atithiṃ tadā 14,093.012c viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ 14,093.013a anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ 14,093.013c tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ 14,093.014a sabrahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam 14,093.014c kuṭīṃ praveśayām āsuḥ kṣudhārtam atithiṃ tadā 14,093.015a idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha 14,093.015c śucayaḥ saktavaś ceme niyamopārjitāḥ prabho 14,093.015e pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijottama 14,093.016a ity uktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ 14,093.016c bhakṣayām āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ 14,093.017a sa uñchavṛttiḥ taṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam 14,093.017c āhāraṃ cintayām āsa kathaṃ tuṣṭo bhaved iti 14,093.018a tasya bhāryābravīd rājan madbhāgo dīyatām iti 14,093.018c gacchatv eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ 14,093.019a iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ 14,093.019c kṣudhāparigatāṃ jñātvā saktūṃs tān nābhyanandata 14,093.019d*0178_01 ātmānumānato vidvān sa tu viprarṣabhas tadā 14,093.020a jānan vṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm 14,093.020c tvagasthibhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryām uvāca tām 14,093.021a api kīṭapataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane 14,093.021c striyo rakṣyāś ca poṣyāś ca naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 14,093.022a anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca 14,093.022c prapated yaśaso dīptān na ca lokān avāpnuyāt 14,093.022d*0179_01 dharmakāmārthakāryāṇi śuśrūṣā kulasaṃtatiḥ 14,093.022d*0179_02 dāreṣv adhīno dharmaś ca pitṝṇām ātmanas tathā 14,093.022d*0179_03 na vetti karmato bhāryārakṣaṇe yo 'kṣamaḥ pumān 14,093.022d*0179_04 ayaśo mahad āpnoti narakāṃś caiva gacchati 14,093.023a ity uktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija 14,093.023c saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me 14,093.024a satyaṃ ratiś ca dharmaś ca svargaś ca guṇanirjitaḥ 14,093.024c strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama 14,093.025a ṛtur mātuḥ pitur bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ 14,093.025c bhartuḥ prasādāt strīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathā 14,093.026a pālanād dhi patis tvaṃ me bhartāsi bharaṇān mama 14,093.026c putrapradānād varadas tasmāt saktūn gṛhāṇa me 14,093.027a jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam 14,093.027c upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ 14,093.028a ity uktaḥ sa tayā saktūn pragṛhyedaṃ vaco 'bravīt 14,093.028c dvija saktūn imān bhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama 14,093.029a sa tān pragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭim agamad dvijaḥ 14,093.029c tam uñchavṛttir ālakṣya tataś cintāparo 'bhavat 14,093.029d*0180_01 tam uvāca tataḥ putraḥ pitaraṃ dīnamānasam 14,093.029d*0180_02 praśrayāvanato bhūtvā hetuyuktam idaṃ vacaḥ 14,093.030 putra uvāca 14,093.030a saktūn imān pragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama 14,093.030c ity evaṃ sukṛtaṃ manye tasmād etat karomy aham 14,093.031a bhavān hi paripālyo me sarvayatnair dvijottama 14,093.031c sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ hy etat pitur vṛddhasya poṣaṇam 14,093.032a putrārtho vihito hy eṣa sthāvirye paripālanam 14,093.032c śrutir eṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā 14,093.033a prāṇadhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapas tvayā 14,093.033c prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām 14,093.034 pitovāca 14,093.034a api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama 14,093.034c utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavaty uta 14,093.035a bālānāṃ kṣud balavatī jānāmy etad ahaṃ vibho 14,093.035c vṛddho 'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka 14,093.036a jīrṇena vayasā putra na mā kṣud bādhate 'pi ca 14,093.036c dīrghakālaṃ tapas taptaṃ na me maraṇato bhayam 14,093.037 putra uvāca 14,093.037a apatyam asmi te putras trāṇāt putro hi viśrutaḥ 14,093.037c ātmā putraḥ smṛtas tasmāt trāhy ātmānam ihātmanā 14,093.037d*0181_01 putro 'haṃ tava viprarṣe tvayā pālyo 'smi sarvadā 14,093.037d*0181_02 idānīṃ tu imān saktūn dīyatāṃ kṣudhitāya ca 14,093.038 pitovāca 14,093.038a rūpeṇa sadṛśas tvaṃ me śīlena ca damena ca 14,093.038c parīkṣitaś ca bahudhā saktūn ādadmi te tataḥ 14,093.038d*0182_01 praśrayeṇa tathā buddhyā vṛttyā kṣāntyā tathaiva ca 14,093.039a ity uktvādāya tān saktūn prītātmā dvijasattamaḥ 14,093.039c prahasann iva viprāya sa tasmai pradadau tadā 14,093.040a bhuktvā tān api saktūn sa naiva tuṣṭo babhūva ha 14,093.040c uñchavṛttis tu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ 14,093.041a taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇapriyakāmyayā 14,093.041c saktūn ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyam abravīt 14,093.042a saṃtānāt tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati 14,093.042c saktūn imān atithaye gṛhītvā tvaṃ prayaccha me 14,093.043a tava prasavanirvṛtyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ 14,093.043c pautreṇa tān avāpnoti yatra gatvā na śocati 14,093.044a dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca 14,093.044c tathaiva putrapautrāṇāṃ svarge tretā kilākṣayā 14,093.045a pitṝṃs trāṇāt tārayati putra ity anuśuśruma 14,093.045c putrapautraiś ca niyataṃ sādhulokān upāśnute 14,093.046 śvaśura uvāca 14,093.046a vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai 14,093.046c karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam 14,093.047a kathaṃ saktūn grahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ 14,093.047c kalyāṇavṛtte kalyāṇi naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 14,093.048a ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śīlaśaucasamanvitām 14,093.048c kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ nv aham 14,093.049a bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā 14,093.049c upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī 14,093.050 snuṣovāca 14,093.050a guror mama gurus tvaṃ vai yato daivatadaivatam 14,093.050c devātidevas tasmāt tvaṃ saktūn ādatsva me vibho 14,093.051a dehaḥ prāṇaś ca dharmaś ca śuśrūṣārtham idaṃ guroḥ 14,093.051c tava vipra prasādena lokān prāpsyāmy abhīpsitān 14,093.052a avekṣyā iti kṛtvā tvaṃ dṛḍhabhaktyeti vā dvija 14,093.052c cintyā mameyam iti vā saktūn ādātum arhasi 14,093.053 śvaśura uvāca 14,093.053a anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase 14,093.053c yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttim avekṣase 14,093.054a tasmāt saktūn grahīṣyāmi vadhūr nārhasi vañcanām 14,093.054c gaṇayitvā mahābhāge tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā 14,093.055a ity uktvā tān upādāya saktūn prādād dvijātaye 14,093.055c tatas tuṣṭo 'bhavad vipras tasya sādhor mahātmanaḥ 14,093.056a prītātmā sa tu taṃ vākyam idam āha dvijarṣabham 14,093.056c vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ 14,093.057a śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ 14,093.057c yathāśakti vimuktena prīto 'smi dvijasattama 14,093.058a aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ 14,093.058c gaganāt puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi 14,093.058d*0183_01 gantāśu devavarṣāṇi anantāni mahāmate 14,093.059a surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ 14,093.059c stuvanto devadūtāś ca sthitā dānena vismitāḥ 14,093.060a brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāś ca ye 14,093.060c kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha dvijarṣabha 14,093.061a pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitaras tvayā 14,093.061c anāgatāś ca bahavaḥ subahūni yugāni ca 14,093.062a brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā 14,093.062c agahvareṇa dharmeṇa tasmād gaccha divaṃ dvija 14,093.063a śraddhayā parayā yas tvaṃ tapaś carasi suvrata 14,093.063c tasmād devās tavānena prītā dvijavarottama 14,093.063c*0184_01 prītātmā devatāḥ sarve yate na tapasā tathā 14,093.064a sarvasvam etad yasmāt te tyaktaṃ śuddhena cetasā 14,093.064c kṛcchrakāle tataḥ svargo jito 'yaṃ tava karmaṇā 14,093.065a kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmyāṃ buddhiṃ vyapohati 14,093.065c kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha 14,093.066a bubhukṣāṃ jayate yas tu sa svargaṃ jayate dhruvam 14,093.066c yadā dānarucir bhavati tadā dharmo na sīdati 14,093.067a anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasneham eva ca 14,093.067c dharmam eva guruṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā 14,093.068a dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param 14,093.068c kālaḥ parataro dānāc chraddhā cāpi tataḥ parā 14,093.069a svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narair mohān na dṛśyate 14,093.069c svargārgalaṃ lobhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadam 14,093.070a tat tu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ 14,093.070c brāhmaṇās tapasā yuktā yathāśaktipradāyinaḥ 14,093.071a sahasraśaktiś ca śataṃ śataśaktir daśāpi ca 14,093.071c dadyād apaś ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ 14,093.072a rantidevo hi nṛpatir apaḥ prādād akiṃcanaḥ 14,093.072c śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ 14,093.073a na dharmaḥ prīyate tāta dānair dattair mahāphalaiḥ 14,093.073c nyāyalabdhair yathā sūkṣmaiḥ śraddhāpūtaiḥ sa tuṣyati 14,093.074a gopradānasahasrāṇi dvijebhyo 'dān nṛgo nṛpaḥ 14,093.074c ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavān 14,093.075a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ 14,093.075c prāpya puṇyakṛtāṃl lokān modate divi suvrataḥ 14,093.076a vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ svaśaktyā svarjitaṃ satām 14,093.076b*0185_01 nṛṇāṃ puṇyaṃ sa śaktyā ca varjitaṃ garjanaṃ tadā 14,093.076c na yajñair vividhair vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ 14,093.077a krodho dānaphalaṃ hanti lobhāt svargaṃ na gacchati 14,093.077c nyāyavṛttir hi tapasā dānavit svargam aśnute 14,093.078a na rājasūyair bahubhir iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ 14,093.078c na cāśvamedhair bahubhiḥ phalaṃ samam idaṃ tava 14,093.079a saktuprasthena hi jito brahmalokas tvayānagha 14,093.079c virajo brahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakam 14,093.080a sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānam upasthitam 14,093.080c ārohata yathākāmaṃ dharmo 'smi dvija paśya mām 14,093.081a pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te 14,093.081c sabhāryaḥ sahaputraś ca sasnuṣaś ca divaṃ vraja 14,093.082a ity uktavākyo dharmeṇa yānam āruhya sa dvijaḥ 14,093.082c sabhāryaḥ sasutaś cāpi sasnuṣaś ca divaṃ yayau 14,093.083a tasmin vipre gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā 14,093.083c bhāryācaturthe dharmajñe tato 'haṃ niḥsṛto bilāt 14,093.084a tatas tu saktugandhena kledena salilasya ca 14,093.084c divyapuṣpāvamardāc ca sādhor dānalavaiś ca taiḥ 14,093.084e viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam 14,093.085a tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha 14,093.085c śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam 14,093.085e paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ 14,093.086a katham evaṃvidhaṃ me syād anyat pārśvam iti dvijāḥ 14,093.086c tapovanāni yajñāṃś ca hṛṣṭo 'bhyemi punaḥ punaḥ 14,093.087a yajñaṃ tv aham imaṃ śrutvā kururājasya dhīmataḥ 14,093.087c āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ 14,093.088a tato mayoktaṃ tad vākyaṃ prahasya dvijasattamāḥ 14,093.088c saktuprasthena yajño 'yaṃ saṃmito neti sarvathā 14,093.089a saktuprasthalavais tair hi tadāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ 14,093.089c na hi yajño mahān eṣa sadṛśas tair mato mama 14,093.089d*0186_01 saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo matir mama 14,093.090 vaiśaṃpāyana uvāca 14,093.090a ity uktvā nakulaḥ sarvān yajñe dvijavarāṃs tadā 14,093.090c jagāmādarśanaṃ rājan viprās te ca yayur gṛhān 14,093.091a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya 14,093.091c yad āścaryam abhūt tasmin vājimedhe mahākratau 14,093.092a na vismayas te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana 14,093.092c ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhir ye divaṃ gatāḥ 14,093.093a adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlam ārjavam 14,093.093c tapo damaś ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matam 14,094.001 janamejaya uvāca 14,094.001a yajñe saktā nṛpatayas tapaḥsaktā maharṣayaḥ 14,094.001c śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho 14,094.002a tasmād yajñaphalais tulyaṃ na kiṃ cid iha vidyate 14,094.002c iti me vartate buddhis tathā caitad asaṃśayam 14,094.003a yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama 14,094.003c iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam ito gatāḥ 14,094.004a devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 14,094.004c devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavān akhilaṃ vibhuḥ 14,094.004d*0187_01 yajñais tapobhir vipulai rājāno dvijasattamāḥ 14,094.004d*0187_02 iha loke parāṃ kīrtiṃ vimucya divi saṃsthitāḥ 14,094.005a yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ 14,094.005c sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca 14,094.006a atha kasmāt sa nakulo garhayām āsa taṃ kratum 14,094.006c aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ 14,094.006d*0188_01 iti hetor mahārāja nakulo 'garhayac ca tat 14,094.006d*0188_02 karma rājño mahābuddhe dharmaḥ sūkṣmo mahīpate 14,094.007 vaiśaṃpāyana uvāca 14,094.007a yajñasya vidhim agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha 14,094.007c gadataḥ śṛṇu me rājan yathāvad iha bhārata 14,094.008a purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ 14,094.008c ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi 14,094.009a hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite 14,094.009c deveṣv āhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu 14,094.010a supratītais tadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanair nṛpa 14,094.010c aśrāntaiś cāpi laghubhir adhvaryuvṛṣabhais tathā 14,094.011a ālambhasamaye tasmin gṛhīteṣu paśuṣv atha 14,094.011c maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ 14,094.012a tato dīnān paśūn dṛṣṭvā ṛṣayas te tapodhanāḥ 14,094.012c ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ 14,094.013a apavijñānam etat te mahāntaṃ dharmam icchataḥ 14,094.013c na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara 14,094.014a dharmopaghātakas tv eṣa samārambhas tava prabho 14,094.014c nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate 14,094.015a āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi 14,094.015c vidhidṛṣṭena yajñena dharmas te sumahān bhavet 14,094.016a yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ 14,094.016c eṣa dharmo mahāñ śakra cintyamāno 'dhigamyate 14,094.017a śatakratus tu tad vākyam ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 14,094.017c uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ 14,094.018a teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe śakramaharṣiṇām 14,094.018c jaṅgamaiḥ sthāvarair vāpi yaṣṭavyam iti bhārata 14,094.019a te tu khinnā vivādena ṛṣayas tattvadarśinaḥ 14,094.019c tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchur nṛpatiṃ vasum 14,094.019d*0189_01 dharmasaṃśayam āpannān satyaṃ brūhi mahāmate 14,094.020a mahābhāga kathaṃ yajñeṣv āgamo nṛpate smṛtaḥ 14,094.020c yaṣṭavyaṃ paśubhir medhyair atho bījair ajair api 14,094.021a tac chrutvā tu vacas teṣām avicārya balābalam 14,094.021c yathopanītair yaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ 14,094.022a evam uktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam 14,094.022c uktveha vitathaṃ rājaṃś cedīnām īśvaraḥ prabhuḥ 14,094.022d*0190_01 tasmān na vācyaṃ hy ekena bahujñenāpi saṃśaye 14,094.022d*0190_02 prajāpatim apāhāya svayaṃbhuvam ṛte prabhum 14,094.023a anyāyopagataṃ dravyam atītaṃ yo hy apaṇḍitaḥ 14,094.023c dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute 14,094.024a dharmavaitaṃsiko yas tu pāpātmā puruṣas tathā 14,094.024c dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakārakam 14,094.025a pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ 14,094.025c rāgamohānvitaḥ so 'nte kaluṣāṃ gatim āpnute 14,094.026a tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā 14,094.026c tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulāny api 14,094.027a tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ 14,094.027c dāne na kīrtir bhavati pretya ceha ca durmateḥ 14,094.028a api saṃcayabuddhir hi lobhamohavaśaṃgataḥ 14,094.028c udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ 14,094.029a evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhād yajate yo dadāti ca 14,094.029c sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt 14,094.029d*0191_01 **** **** yo hi dadyād yajeta vā 14,094.029d*0191_02 na tasya sa phalaṃ pretya bhuṅkte pāpadhanāgamāt 14,094.030a uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ 14,094.030c dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svar yānti dharmiṇaḥ 14,094.031a eṣa dharmo mahāṃs tyāgo dānaṃ bhūtadayā tathā 14,094.031c brahmacaryaṃ tathā satyam anukrośo dhṛtiḥ kṣamā 14,094.031e sanātanasya dharmasya mūlam etat sanātanam 14,094.032a śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nṛpāḥ 14,094.032c viśvāmitro 'sitaś caiva janakaś ca mahīpatiḥ 14,094.032e kakṣasenārṣṭiṣeṇau ca sindhudvīpaś ca pārthivaḥ 14,094.033a ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ 14,094.033c nṛpāḥ satyaiś ca dānaiś ca nyāyalabdhais tapodhanāḥ 14,094.034a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritās tapaḥ 14,094.034c dānadharmāgninā śuddhās te svargaṃ yānti bhārata 14,095.001 janamejaya uvāca 14,095.001a dharmāgatena tyāgena bhagavan sarvam asti cet 14,095.001c etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi bhāṣitum 14,095.002a tatoñchavṛtter yad vṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat 14,095.002c kathitaṃ me mahad brahmaṃs tathyam etad asaṃśayam 14,095.003a kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet 14,095.003c etad arhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha 14,095.004 vaiśaṃpāyana uvāca 14,095.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,095.004c agastyasya mahāyajñe purāvṛttam ariṃdama 14,095.005a purāgastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 14,095.005c praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ 14,095.006a tatrāgnikalpā hotāra āsan satre mahātmanaḥ 14,095.006c mūlāhārā nirāhārāḥ sāśmakuṭṭā marīcipāḥ 14,095.007a parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālās tathaiva ca 14,095.007c yatayo bhikṣavaś cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ 14,095.008a sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ 14,095.008c dame sthitāś ca te sarve dambhamohavivarjitāḥ 14,095.009a vṛtte śuddhe sthitā nityam indriyaiś cāpy avāhitāḥ 14,095.009c upāsate sma taṃ yajñaṃ bhuñjānās te maharṣayaḥ 14,095.010a yathāśaktyā bhagavatā tad annaṃ samupārjitam 14,095.010c tasmin satre tu yat kiṃ cid ayogyaṃ tatra nābhavat 14,095.010e tathā hy anekair munibhir mahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ 14,095.011a evaṃvidhes tv agastyasya vartamāne mahādhvare 14,095.011c na vavarṣa sahasrākṣas tadā bharatasattama 14,095.012a tataḥ karmāntare rājann agastyasya mahātmanaḥ 14,095.012c katheyam abhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām 14,095.013a agastyo yajamāno 'sau dadāty annaṃ vimatsaraḥ 14,095.013c na ca varṣati parjanyaḥ katham annaṃ bhaviṣyati 14,095.014a satraṃ cedaṃ mahad viprā muner dvādaśavārṣikam 14,095.014c na varṣiṣyati devaś ca varṣāṇy etāni dvādaśa 14,095.015a etad bhavantaḥ saṃcintya maharṣer asya dhīmataḥ 14,095.015c agastyasyātitapasaḥ kartum arhanty anugraham 14,095.016a ity evam ukte vacane tato 'gastyaḥ pratāpavān 14,095.016c provācedaṃ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn 14,095.017a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.017c cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ 14,095.018a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.018b*0192_01 sparśayajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ 14,095.018b*0192_02 yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.018c vyāyāmenāhariṣyāmi yajñān anyān ativratān 14,095.018d*0193_01 dhyeyātmanā hariṣyāmi yajñān etān yatavrataḥ 14,095.019a bījayajño mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ 14,095.019c bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati 14,095.020a nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃ cana 14,095.020c varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati 14,095.021a atha vābhyarthanām indraḥ kuryān na tv iha kāmataḥ 14,095.021c svayam indro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ 14,095.022a yo yad āhārajātaś ca sa tathaiva bhaviṣyati 14,095.022c viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punar atīva hi 14,095.023a adyeha svarṇam abhyetu yac cānyad vasu durlabham 14,095.023c triṣu lokeṣu yac cāsti tad ihāgacchatāṃ svayam 14,095.024a divyāś cāpsarasāṃ saṃghāḥ sagandharvāḥ sakiṃnarāḥ 14,095.024c viśvāvasuś ca ye cānye te 'py upāsantu vaḥ sadā 14,095.025a uttarebhyaḥ kurubhyaś ca yat kiṃ cid vasu vidyate 14,095.025c sarvaṃ tad iha yajñe me svayam evopatiṣṭhatu 14,095.025e svargaṃ svargasadaś caiva dharmaś ca svayam eva tu 14,095.026a ity ukte sarvam evaitad abhavat tasya dhīmataḥ 14,095.026b*0194_01 tasya dīptāgnimahasas tv agastyasyātitejasaḥ 14,095.026c tatas te munayo dṛṣṭvā munes tasya tapobalam 14,095.026e vismitā vacanaṃ prāhur idaṃ sarve mahārthavat 14,095.027a prītāḥ sma tava vākyena na tv icchāmas tapovyayam 14,095.027c svair eva yajñais tuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam 14,095.028a yajñān dīkṣās tathā homān yac cānyan mṛgayāmahe 14,095.028c tan no 'stu svakṛtair yajñair nānyato mṛgayāmahe 14,095.029a nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam 14,095.029c vedāṃś ca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe 14,095.030a nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam 14,095.030c dharmadṛṣṭair vidhidvārais tapas tapsyāmahe vayam 14,095.031a bhavataḥ samyag eṣā hi buddhir hiṃsāvivarjitā 14,095.031c etām ahiṃsāṃ yajñeṣu brūyās tvaṃ satataṃ prabho 14,095.032a prītās tato bhaviṣyāmo vayaṃ dvijavarottama 14,095.032c visarjitāḥ samāptau ca satrād asmād vrajāmahe 14,095.033 vaiśaṃpāyana uvāca 14,095.033a tathā kathayatām eva devarājaḥ puraṃdaraḥ 14,095.033c vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam 14,095.034a asamāptau ca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ 14,095.034c nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya 14,095.035a prasādayām āsa ca tam agastyaṃ tridaśeśvaraḥ 14,095.035c svayam abhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim 14,095.036a tato yajñasamāptau tān visasarja mahāmunīn 14,095.036b*0195_01 vipine tatra nakulo nakulo 'ntarhitas tadā 14,095.036c agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi 14,096.001 janamejaya uvāca 14,096.001a ko 'sau nakularūpeṇa śirasā kāñcanena vai 14,096.001c prāha mānuṣavad vācam etat pṛṣṭo vadasva me 14,096.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.002a etat pūrvaṃ na pṛṣṭo 'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam 14,096.002c śrūyatāṃ nakulo yo 'sau yathā vāg asya mānuṣī 14,096.003a śrāddhaṃ saṃkalpayām āsa jamadagniḥ purā kila 14,096.003c homadhenus tam āgāc ca svayaṃ cāpi dudoha tām 14,096.004a tat kṣīraṃ sthāpayām āsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau 14,096.004c tac ca krodhaḥ svarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayat 14,096.005a jijñāsus tam ṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryād vipriye kṛte 14,096.005c iti saṃcintya durmedhā dharṣayām āsa tat payaḥ 14,096.006a tam ājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya cukupe tataḥ 14,096.006c sa tu krodhas tam āhedaṃ prāñjalir mūrtimān sthitaḥ 14,096.006d*0196_01 jite tasmin bhṛguśreṣṭham abhyabhāṣad amarṣaṇaḥ 14,096.007a jito 'smīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hy atiroṣaṇāḥ 14,096.007c loke mithyāpravādo 'yaṃ yat tvayāsmi parājitaḥ 14,096.008a so 'haṃ tvayi sthito hy adya kṣamāvati mahātmani 14,096.008c bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me vibho 14,096.009 janamejaya uvāca 14,096.009a sākṣād dṛṣṭo 'si me krodha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ 14,096.009c na mamāpakṛtaṃ te 'dya na manyur vidyate mama 14,096.010a yān uddiśya tu saṃkalpaḥ payaso 'sya kṛto mayā 14,096.010c pitaras te mahābhāgās tebhyo budhyasva gamyatām 14,096.011a ity ukto jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntaradhīyata 14,096.011c pitṝṇām abhiṣaṅgāt tu nakulatvam upāgataḥ 14,096.012a sa tān prasādayām āsa śāpasyānto bhaved iti 14,096.012b*0197_01 tenāpy ukto mahārāja dharmarājasya vai tadā 14,096.012b*0197_02 aśvamedhe tadāgantā śāpān mukto bhaviṣyati 14,096.012c taiś cāpy ukto yadā dharmaṃ kṣepsyase mokṣyase tadā 14,096.013a taiś cokto yajñiyān deśān dharmāraṇyāni caiva ha 14,096.013c jugupsan paridhāvan sa yajñaṃ taṃ samupāsadat 14,096.014a dharmaputram athākṣipya saktuprasthena tena saḥ 14,096.014c muktaḥ śāpāt tataḥ krodho dharmo hy āsīd yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015a evam etat tadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ 14,096.015c paśyatāṃ cāpi nas tatra nakulo 'ntarhitas tadā 14,096.015d*0198_01 sa cāpi bhagavān kṛṣṇaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 14,096.015d*0198_02 yajñiyo yajñanāthaś ca puṇḍarīko janārdanaḥ 14,096.015d*0198_03 vāsudevo harir viṣṇur ananto bhaktavatsalaḥ 14,096.015d*0198_04 ā samāpter jagannātho yajñaṃ rakṣitavān hariḥ 14,096.015d*0198_05 rakṣitvā sa mahābāhur jagāma dvārakāṃ purīm 14,096.015d*0199_01 etat puṇyaṃ mahārāja śṛṇvatāṃ bhuktimuktidam 14,096.015d*0199_02 śrotā ca śrāvako yaś ca sa yāti paramāṃ gatim 14,096.015d@004_0000 janamejayaḥ 14,096.015d@004_0001 aśvamedhe purā vṛtte keśavaṃ keśisūdanam 14,096.015d@004_0002 vaiśaṃpāyanaḥ 14,096.015d@004_0002 dharmasaṃśayam uddiśya kim apṛcchat pitāmahaḥ 14,096.015d@004_0003 paścimenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_0004 tadā rājan namaskṛtya keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0005 bhagavan vaiṣṇavā dharmāḥ kiṃphalāḥ kiṃparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0006 kiṃ dharmam adhikṛtyātha bhavatotpāditāḥ purā 14,096.015d@004_0007 yadi te 'ham anugrāhyaḥ priyo 'smi madhusūdana 14,096.015d@004_0008 śrotavyā yadi me kṛṣṇa tan me kathaya suvrata 14,096.015d@004_0009 pavitrāḥ kila te dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_0010 sarvadharmottamāḥ puṇyā bhagavaṃs tvanmukhodgatāḥ 14,096.015d@004_0011 yāñ śrutvā brahmahā goghno mātṛhā gurutalpagaḥ 14,096.015d@004_0012 pākabhedī kṛtaghnaś ca surāpo brahmavikrayī 14,096.015d@004_0013 mitraviśvāsaghātī ca vīrahā bhrūṇahā tathā 14,096.015d@004_0014 tapovikrayiṇaś caiva dānavikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_0015 ātmavikrayiṇo mūḍhā jīved yaś ca vikarmabhiḥ 14,096.015d@004_0016 pāpāḥ śaṭhā naikṛtikā ḍāmbhikā dūṣakās tathā 14,096.015d@004_0017 rasabhedakarā ye ca ye ca syur brahmaghātakāḥ 14,096.015d@004_0018 śūdrapreṣyakarāś corā viprā ye ca purohitāḥ 14,096.015d@004_0019 nikṣepahāriṇaḥ strīghnās tathā ye pāradārikāḥ 14,096.015d@004_0020 ete cānye ca pāpās te mucyante te 'pi kilbiṣāt 14,096.015d@004_0021 tān ācakṣva suraśreṣṭha tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_0022 ity evaṃ kathite deve dharmaputreṇa saṃsadi 14,096.015d@004_0023 vasiṣṭhādyās tapoyuktā munayas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_0024 śrotukāmāḥ paraṃ guhyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam uttamam 14,096.015d@004_0025 yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_0025 tathā bhāgavatāś caiva tatas taṃ paryavārayan 14,096.015d@004_0026 tattvatas tu bhavān eva pādamūlam upāgatam 14,096.015d@004_0027 yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ snigdhaṃ vā bhaktavatsala 14,096.015d@004_0028 dharmaguhyāni sarvāṇi vettum icchāmi tattvataḥ 14,096.015d@004_0029 dharmān kathaya deveśa yady anugrahabhāg aham 14,096.015d@004_0030 śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāḥ kāśyapās tathā 14,096.015d@004_0031 gārgīyā gautamīyāś ca tathā gopālakasya ca 14,096.015d@004_0032 parāśarakṛtāḥ pūrvaṃ maitreyasya ca dhīmataḥ 14,096.015d@004_0033 aumā māheśvarāś caiva nandidharmāś ca pāvanāḥ 14,096.015d@004_0034 brahmaṇā kathitā ye ca kaumārāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0035 dhūmrāyaṇakṛtā dharmāḥ kāṇḍavaiśvānarā api 14,096.015d@004_0036 bhārgavyā yājñavalkyāś ca mārkaṇḍeyakṛtās tathā 14,096.015d@004_0037 bhāradvājakṛtā ye ca bṛhaspatikṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0038 kuṇeś ca kuṇibāhoś ca viśvāmitrakṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0039 sumantujaiminikṛtāḥ śākuneyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0040 pulastyapulahodgītāḥ pāvakīyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0041 agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāś caiva pāvanāḥ 14,096.015d@004_0042 vālakhilyakṛtā ye ca ye ca saptarṣibhiḥ kṛtāḥ 14,096.015d@004_0043 āpastambakṛtā dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca 14,096.015d@004_0044 prājāpatyās tathā yāmyā māhendrāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0045 vaiyyāghrā vyāsagītāś ca vibhāṇḍakakṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0046 nāradīyāḥ śrutā dharmāḥ kāpotāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0047 tathā viduravākyāni bhṛgor aṅgirasas tathā 14,096.015d@004_0048 krauñcā mṛdaṅgagītāś ca sauryā hārītakāś ca ye 14,096.015d@004_0049 ye piśaṅgakṛtāś cāpi kautupā haṃsapālakāḥ 14,096.015d@004_0050 uddālakakṛtā dharmā auśanasyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0051 vaiśaṃpāyanagītāś ca ye cānye 'py evamādayaḥ 14,096.015d@004_0052 etebhyaḥ sarvadharmebhyo deva tvanmukhaniḥsṛtāḥ 14,096.015d@004_0053 pāvanatvāt pavitratvād viśiṣṭā iti me matiḥ 14,096.015d@004_0054 tasmād dhi tvāṃ prapannasya tvadbhaktasya ca bhāvataḥ 14,096.015d@004_0055 vaiśaṃpāyanaḥ 14,096.015d@004_0055 yuṣmadīyān varān dharmān puṇyān kathaya me 'cyuta 14,096.015d@004_0056 evaṃ pṛṣṭas tu dharmajño dharmaputreṇa keśavaḥ 14,096.015d@004_0057 uvāca dharmān sūkṣmārthān dharmaputrasya harṣitaḥ 14,096.015d@004_0058 evaṃ te yasya kaunteya yatno dharmeṣu suvrata 14,096.015d@004_0059 tvatsamo durlabho loke na kaś cid iha vidyate 14,096.015d@004_0060 dharmaḥ śruto vā dṛṣṭo vā kathito vā kṛto 'pi vā 14,096.015d@004_0061 anumodito vā rājendra punātīha naraṃ sadā 14,096.015d@004_0062 dharmaḥ pitā ca mātā ca dharmo nāthaḥ suhṛt tathā 14,096.015d@004_0063 dharmo bhrātā sakhā caiva dharmaḥ svāmī paraṃtapa 14,096.015d@004_0064 dharmād arthaś ca kāmaś ca dharmād bhogāḥ sukhāni ca 14,096.015d@004_0065 dharmād aiśvaryam evāgryaṃ dharmāt svargagatiḥ parā 14,096.015d@004_0066 dharmo yaḥ sevitaḥ śuddhas trāyate mahato bhayāt 14,096.015d@004_0067 dharmād dvijatvaṃ devatvaṃ dharmaḥ prāpayate naram 14,096.015d@004_0068 yadā ca kṣīyate pāpaṃ kālena puruṣasya tu 14,096.015d@004_0069 tadā saṃjāyate buddhir dharmaṃ kartuṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0070 janmāntarasahasrais tu manuṣyatvaṃ hi durlabham 14,096.015d@004_0071 tad gatvāpīha yo dharmaṃ na karoti sa vañcitaḥ 14,096.015d@004_0072 kutsitā ye daridrāś ca virūpā vyādhitās tathā 14,096.015d@004_0073 parapreṣyāś ca mūrkhāś ca na tair dharmaḥ kṛtaḥ purā 14,096.015d@004_0074 ye ca dīrghāyuṣaḥ śūrāḥ paṇḍitā bhoginas tathā 14,096.015d@004_0075 nīrogā rūpasaṃpannās tair dharmaḥ sukṛtaḥ purā 14,096.015d@004_0076 evaṃ dharmaḥ kṛtaḥ śuddho nayate gatim uttamām 14,096.015d@004_0077 adharmaṃ sevamānas tu tiryag yonyāṃ pataty asau 14,096.015d@004_0078 idaṃ rahasyaṃ kaunteya śṛṇu dharmam anuttamam 14,096.015d@004_0079 kathayiṣye paraṃ dharmaṃ mama bhaktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_0080 iṣṭas tvam asi me 'tyarthaṃ prapannaś cāpi māṃ sadā 14,096.015d@004_0081 paramārtham api brūmaḥ kiṃ punar dharmasaṃhitām 14,096.015d@004_0082 idaṃ me mānuṣaṃ janma kṛtam ātmani māyayā 14,096.015d@004_0083 dharmasaṃsthāpanārthāya duṣṭānāṃ śāsanāya ca 14,096.015d@004_0084 mānuṣyaṃ bhāvam āpannaṃ ye māṃ gṛhṇanty avajñayā 14,096.015d@004_0085 saṃsarantīha te mūḍhās tiryag yoniṣv anekaśaḥ 14,096.015d@004_0086 ye ca māṃ sarvabhūtasthaṃ paśyanti jñānacakṣuṣā 14,096.015d@004_0087 madbhaktāṃs tān sadā yuktān matsamīpaṃ nayāmy aham 14,096.015d@004_0088 madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ 14,096.015d@004_0089 madbhaktānāṃ tu mānuṣye saphalaṃ janma pāṇḍava 14,096.015d@004_0090 api pāpeṣv abhiratā madbhaktāḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_0091 mucyante pāpakaiḥ sarvaiḥ padmapatram ivāmbhasā 14,096.015d@004_0092 janmāntarasahasreṣu tapasā bhāvitātmanām 14,096.015d@004_0093 bhaktir utpadyate tāta manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0094 yac ca rūpaṃ paraṃ guhyaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam 14,096.015d@004_0095 na dṛśyate tathā devair madbhaktair dṛśyate yathā 14,096.015d@004_0096 aparaṃ yac ca me rūpaṃ prādurbhāveṣu dṛśyate 14,096.015d@004_0097 tad arcayanti sarvārthaiḥ sarvabhūtāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0098 kalpakoṭisahasreṣu vyatīteṣv āgateṣu ca 14,096.015d@004_0099 darśayāmīha tad rūpaṃ tat prapaśyanti me surāḥ 14,096.015d@004_0100 sthityutpattivyayakaraṃ yo māṃ jñātvā prapadyate 14,096.015d@004_0101 anugṛhṇāmy ahaṃ taṃ vai saṃsārān mocayāmi ca 14,096.015d@004_0102 aham ādir hi devānāṃ sṛṣṭā brahmādayo mayā 14,096.015d@004_0103 prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya jagat sarvaṃ sṛjāmy aham 14,096.015d@004_0104 tamomūlo 'ham avyakto rajo madhye pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0105 ūrdhvaṃ sattvaviśālo 'haṃ brahmādistambasaṃjñitaḥ 14,096.015d@004_0106 mūrdhānaṃ me divaṃ viddhi candrādityau ca locane 14,096.015d@004_0107 devāgnir brāhmaṇā vaktraṃ mārutaḥ śvasanaś ca me 14,096.015d@004_0108 diśo me bāhavaś cāṣṭau nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam 14,096.015d@004_0109 antarikṣam uro viddhi sarvabhūtāvakāśakam 14,096.015d@004_0110 mārgo meghānilābhyāṃ tu yan mamodaram avyayam 14,096.015d@004_0111 pṛthivīmaṇḍalaṃ yad vai dvīpārṇavanagair yutam 14,096.015d@004_0112 sarvasaṃdhāraṇopetaṃ pādau mama yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0113 sthito hy ekaguṇaḥ khe 'haṃ dviguṇaś cāsmi mārute 14,096.015d@004_0114 triguṇo 'gnau sthito 'haṃ vai salile tu caturguṇaḥ 14,096.015d@004_0115 śabdādyā ye guṇāḥ pañca mahābhūteṣu pañcasu 14,096.015d@004_0116 tanmātrasaṃsthitaḥ so 'haṃ pṛthivyāṃ pañcadhā sthitaḥ 14,096.015d@004_0117 ahaṃ sahasraśīrṣas tu sahasravadanekṣaṇaḥ 14,096.015d@004_0118 sahasrabāhūdaradṛk sahasroruḥ sahasrapāt 14,096.015d@004_0119 dhṛtvorvīṃ sarvataḥ samyag atyatiṣṭhad daśāṅgulam 14,096.015d@004_0120 sarvabhūtātmabhūtasthaḥ sarvavyāpī tato hy aham 14,096.015d@004_0121 acintyo 'ham ananto 'ham ajaro 'ham ajo hy aham 14,096.015d@004_0122 anadyo 'ham avadhyo 'ham aprameyo 'ham avyayaḥ 14,096.015d@004_0123 nirguṇo 'ham agūḍhātmā nirdvandvo nirmamo nṛpa 14,096.015d@004_0124 niṣkalo nirvikāro 'haṃ nidānam amṛtasya tu 14,096.015d@004_0125 sudhā cāhaṃ svadhā cāhaṃ svāhā cāhaṃ narādhipa 14,096.015d@004_0126 tejasā tapasā cāhaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 14,096.015d@004_0127 snehapāśaguṇair baddhvā dhārayāmy ātmamāyayā 14,096.015d@004_0128 caturāśramadharmo 'haṃ cāturhotraphalāśanaḥ 14,096.015d@004_0129 caturmūrtiś caturvyūhaś caturāśramabhāvanaḥ 14,096.015d@004_0130 saṃhṛtyāhaṃ jagat sarvaṃ kṛtvā vai garbham ātmanaḥ 14,096.015d@004_0131 śayāmi divyayogena pralayeṣu yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0132 sahasrayugaparyantāṃ brāhmīṃ rātriṃ mahārṇave 14,096.015d@004_0133 sthitvā sṛjāmi bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca 14,096.015d@004_0134 kalpe kalpe ca bhūtāni saṃharāmi sṛjāmi ca 14,096.015d@004_0135 na ca māṃ tāni jānanti māyayā mohitāni me 14,096.015d@004_0136 mama caivāndhakārasya mārgitavyasya nityaśaḥ 14,096.015d@004_0137 praśāntasyeva dīpasya gatir naivopalabhyate 14,096.015d@004_0138 na tad asti kva cid rājan yatrāhaṃ na pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0139 na ca tad vidyate bhūtaṃ mayi yan na pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0140 yāvanmātraṃ bhaved bhūtaṃ sthūlaṃ sūkṣmam idaṃ jagat 14,096.015d@004_0141 jīvabhūto hy ahaṃ tasmiṃs tāvanmātraṃ pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0142 kiṃ cātra bahunoktena satyam eva bravīmi te 14,096.015d@004_0143 yad bhūtaṃ yad bhaviṣyac ca tat sarvam aham eva tu 14,096.015d@004_0144 mayā sṛṣṭāni bhūtāni manmayāni ca bhārata 14,096.015d@004_0145 mām eva na vijānanti māyayā mohitāni me 14,096.015d@004_0146 evaṃ sarvaṃ jagad idaṃ sadevāsuramānuṣam 14,096.015d@004_0147 mattaḥ prabhavate rājan mayy eva pravilīyate 14,096.015d@004_0147 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0148 evam ātmodbhavaṃ sarvaṃ jagad uddiśya keśavaḥ 14,096.015d@004_0149 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0149 dharmān dharmātmajasyātha puṇyān akathayat prabhuḥ 14,096.015d@004_0150 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_0151 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ dharmaśāstraphalaṃ mahat 14,096.015d@004_0152 yaḥ śṛṇoti śucir bhūtvā ekacittas tapoyutaḥ 14,096.015d@004_0153 svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dharmyaṃ jñeyaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0154 śraddadhānasya tasyeha yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam 14,096.015d@004_0155 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0155 vinaśyaty āśu tat sarvaṃ madbhaktasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0156 evaṃ śrutvā vacaḥ puṇyaṃ satyaṃ keśavabhāṣitam 14,096.015d@004_0157 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutaṃ param 14,096.015d@004_0158 devā brahmarṣayaḥ sarve gandharvāpsarasas tathā 14,096.015d@004_0159 bhūtā yakṣagrahāś caiva guhyakā bhujagās tathā 14,096.015d@004_0160 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_0161 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ 14,096.015d@004_0162 kautūhalasamāyuktāḥ prahṛṣṭendriyamānasāḥ 14,096.015d@004_0163 śrotukāmāḥ paraṃ dharmaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanāt 14,096.015d@004_0164 hṛdi kartuṃ ca tad vākyaṃ praṇemuḥ śirasā natāḥ 14,096.015d@004_0165 tatas te vāsudevena dṛṣṭāḥ saumyena cakṣuṣā 14,096.015d@004_0166 vimuktapāpān ālokya praṇamya śirasā harim 14,096.015d@004_0167 papraccha keśavaṃ dharmaṃ dharmaputraḥ pratāpavān 14,096.015d@004_0168 kīdṛśī brāhmaṇasyātha kṣatriyasyāpi kīdṛśī 14,096.015d@004_0169 vaiśyasya kīdṛśī deva gatiḥ śūdrasya kīdṛśī 14,096.015d@004_0170 kathaṃ badhyeta pāśena brāhmaṇas tu yamālaye 14,096.015d@004_0171 kṣatriyo vātha vaiśyo vā śūdro vā badhyate katham 14,096.015d@004_0172 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0172 etat karmaphalaṃ brūhi lokanātha namo 'stu te 14,096.015d@004_0173 pṛṣṭo 'tha keśavo hy evaṃ dharmaputreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_0174 uvāca saṃsāragatiṃ cāturvarṇyasya karmajām 14,096.015d@004_0174 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0175 śṛṇu varṇakrameṇaiva dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 14,096.015d@004_0176 nāsti kiṃ cin naraśreṣṭha duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya tu 14,096.015d@004_0177 ye sthitāḥ syuḥ sadādhyātme saṃdhyāṃ ye cāpy upāsate 14,096.015d@004_0178 yaiś ca pūrṇāhutiḥ prāptā vidhivaj juhvate ca ye 14,096.015d@004_0179 vaiśvadevaṃ ca ye kuryuḥ pūjayanty atithīṃś ca ye 14,096.015d@004_0180 nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca japayajñaparāś ca ye 14,096.015d@004_0181 sāyaṃprātar hutāśāś ca śūdrabhojanavarjitāḥ 14,096.015d@004_0182 ḍambhānṛtavimuktāś ca svadāraniratāś ca ye 14,096.015d@004_0183 pañcayajñaratā ye ca ye 'gnihotram upāsate 14,096.015d@004_0184 dahanti duṣkṛtaṃ yeṣāṃ hūyamānāgnayas trayaḥ 14,096.015d@004_0185 naṣṭaduṣkṛtakarmāṇo brahmalokaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_0186 brahmaloke punaḥ kāmaṃ gandharvair brahmagāyakaiḥ 14,096.015d@004_0187 udgīyamānāḥ prayataiḥ pūjyamānāḥ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_0188 brahmaloke pramodante yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_0189 kṣatriyo 'pi sthito rājye svadharmaparipālakaḥ 14,096.015d@004_0190 samyak prajāḥ pālayitā ṣaḍbhāganirataḥ sadā 14,096.015d@004_0191 yajñadānarato dhīraḥ svadāranirataḥ sadā 14,096.015d@004_0192 śāstrānusārī tattvajñaḥ prajākāryaparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_0193 viprebhyaḥ kāmado nityaṃ bhṛtyānāṃ bharaṇe rataḥ 14,096.015d@004_0194 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0195 kṣatriyo 'py uttamāṃ yāti gatiṃ devaniṣevitām 14,096.015d@004_0196 tatra divyāpsarobhis tu gandharvaiś ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0197 sevyamāno mahātejāḥ krīḍate śakrapūjitaḥ 14,096.015d@004_0198 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_0199 iha mānuṣaloke tu caturvedī dvijo bhavet 14,096.015d@004_0200 kṛṣigopālanirato dharmānveṣaṇatatparaḥ 14,096.015d@004_0201 dānadharme 'pi nirato vipraśuśrūṣakas tathā 14,096.015d@004_0202 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0203 ṛjuḥ svadāranirato hiṃsādrohavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0204 vaṇigdharmān namuñcan vai devabrāhmaṇapūjakaḥ 14,096.015d@004_0205 vaiśyaḥ svargatim āpnoti pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_0206 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā daśa pañca ca 14,096.015d@004_0207 iha mānuṣyaloke ca rājā bhavati vīryavān 14,096.015d@004_0208 suvarṇakoṭyaḥ pañcāśad ratnānāṃ ca śataṃ tathā 14,096.015d@004_0209 hastyaśvarathasaṃyuktān mahābhogāṃś ca sevate 14,096.015d@004_0210 trayāṇām api varṇānāṃ śuśrūṣānirataḥ sadā 14,096.015d@004_0211 viśeṣatas tu viprāṇāṃ dāsavad yas tu tiṣṭhati 14,096.015d@004_0212 ayācitapradātā ca satyaśaucasamanvitaḥ 14,096.015d@004_0213 gurudevārcanarataḥ paradāravivarjitaḥ 14,096.015d@004_0214 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyavargaṃ bibharti yaḥ 14,096.015d@004_0215 śūdro 'pi svargam āpnoti jīvānām abhayapradaḥ 14,096.015d@004_0216 sa svargaloke krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_0217 iha mānuṣaloke tu vaiśyo dhanapatir bhavet 14,096.015d@004_0218 evaṃ dharmāt paraṃ nāsti mahat saṃsāramokṣaṇam 14,096.015d@004_0219 na ca dharmāt paraṃ kiṃ cit pāpakarmavyapohanam 14,096.015d@004_0220 tasmād dharmaḥ sadā kāryo mānuṣyaṃ prāpya durlabham 14,096.015d@004_0221 na hi dharmānuraktānāṃ loke kiṃ cin na durlabham 14,096.015d@004_0222 svayaṃbhuvihito dharmo yo yasyeha nareśvara 14,096.015d@004_0223 sa tena kṣapayet pāpaṃ samyag ācaritena ca 14,096.015d@004_0224 sahajaṃ yad bhavet karma na tat tyājyaṃ hi kena cit 14,096.015d@004_0225 sa eva tasya dharmo hi tena siddhiṃ sa gacchati 14,096.015d@004_0226 viguṇo 'pi svadharmas tu pāpakarma vyapohati 14,096.015d@004_0227 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0227 evam eva tu dharmo 'pi kṣīyate pāpavardhanāt 14,096.015d@004_0228 bhagavan devadeveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0229 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0229 śubhasyāpy aśubhasyāpi kṣayavṛddhī yathākramam 14,096.015d@004_0230 śṛṇu pārthiva tat sarvaṃ dharmaṃ sūkṣmaṃ sanātanam 14,096.015d@004_0231 durvijñeyatamaṃ nityam atra bhagnā mahājanāḥ 14,096.015d@004_0232 yathaiva śītam udakam uṣṇena bahunāvṛtam 14,096.015d@004_0233 bhavet tu tatkṣaṇād uṣṇaṃ śītatvaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_0234 yathoṣṇaṃ vā bhaved alpaṃ śītena bahunāvṛtam 14,096.015d@004_0235 śītalaṃ tad bhavet sarvam uṣṇatvaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_0236 evaṃ tu yad bhaved bhūri sukṛtaṃ vātha duṣkṛtam 14,096.015d@004_0237 tad alpaṃ kṣapayec chīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_0238 samatve sati rājendra tayoḥ sukṛtapāpayoḥ 14,096.015d@004_0239 gūhitasya bhaved vṛddhiḥ kīrtitasya bhavet kṣayaḥ 14,096.015d@004_0240 khyāpanenānutāpena prāyaḥ pāpaṃ vinaśyati 14,096.015d@004_0241 tathā kṛtas tu rājendra dharmo naśyati mānada 14,096.015d@004_0242 tāv ubhau gūhitau samyag vṛddhiṃ yātau na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0243 tasmāt sarvaprayatnena na pāpaṃ gūhayed budhaḥ 14,096.015d@004_0244 tasmād etat prayatnena kīrtayet kṣayakāraṇāt 14,096.015d@004_0245 tasmāt saṃkīrtayet pāpaṃ satyaṃ dharmaṃ ca gūhayet 14,096.015d@004_0245 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0246 evaṃ śrutvā vacas tasya dharmaputro 'cyutasya tu 14,096.015d@004_0247 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0247 papraccha punar apy anyān dharmān dharmātmajo harim 14,096.015d@004_0248 vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni yāni ca 14,096.015d@004_0249 vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama 14,096.015d@004_0250 kīdṛśāsu vyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana 14,096.015d@004_0251 iha loke 'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama 14,096.015d@004_0252 garbhasthe kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vāpi keśava 14,096.015d@004_0253 yauvanasthe 'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vāpi kiṃ bhavet 14,096.015d@004_0254 sāttvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet 14,096.015d@004_0255 tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho 14,096.015d@004_0256 uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ madhyamaṃ kīdṛśaṃ bhavet 14,096.015d@004_0257 adhamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā vada kiṃ phalam 14,096.015d@004_0258 kiṃ dānaṃ nayati hy ūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ bhavet 14,096.015d@004_0259 gatiṃ jaghanyām atha vā devadeva bravīhi me 14,096.015d@004_0260 etad icchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0261 tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana 14,096.015d@004_0261 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0262 evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai 14,096.015d@004_0263 uvāca vāsudevo 'tha dharmān dharmātmajasya ca 14,096.015d@004_0264 śṛṇu rājan yathānyāyaṃ vacanaṃ tathyam uttamam 14,096.015d@004_0265 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam 14,096.015d@004_0266 vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa 14,096.015d@004_0267 vṛthā dānāni pañcāśat pañcaiva ca yathākramam 14,096.015d@004_0268 vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ 14,096.015d@004_0269 anukrameṇa sarvāṇi tāni vakṣyāmi pārthiva 14,096.015d@004_0270 dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā 14,096.015d@004_0271 vṛthā pākaṃ ca ye 'śnanti paradāraratāś ca ye 14,096.015d@004_0272 pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ 14,096.015d@004_0273 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko dṛśyamānas tu bāndhavaiḥ 14,096.015d@004_0274 pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā 14,096.015d@004_0275 mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyāc chapeta vā 14,096.015d@004_0276 brāhmaṇaś caiva yo bhūtvā saṃdhyopāsanavarjitaḥ 14,096.015d@004_0277 nirbrahmo niḥsvadhaś caiva śūdrāṇām annabhug dvijaḥ 14,096.015d@004_0278 mama vā śaṃkarasyāpi brahmaṇo vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0279 atha vā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ 14,096.015d@004_0280 vṛthā janmāny athaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi pāṇḍava 14,096.015d@004_0281 aśraddhayā ca yad dattam avamānena vāpi yat 14,096.015d@004_0282 ḍambhārtham api yad dattaṃ yat pāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_0283 śūdrācārāya yad dattaṃ yad dattvā cānukīrtitam 14,096.015d@004_0284 roṣayuktaṃ tu yad dattaṃ yad dattam anuśocitam 14,096.015d@004_0285 ḍambhārjitaṃ ca yad dattaṃ yac ca vāpy anṛtārjitam 14,096.015d@004_0286 brāhmaṇasvaṃ ca yad dattaṃ cauryeṇāpy ārjitaṃ ca yat 14,096.015d@004_0287 abhiśastāhṛtaṃ yat tu yad dattaṃ patite dvije 14,096.015d@004_0288 nirbrahmābhihṛtaṃ yat tu yad dhṛtaṃ sarvayācakaiḥ 14,096.015d@004_0289 vrātyais tu yad dhṛtaṃ dānam ārūḍhapatitaiś ca yat 14,096.015d@004_0290 yad dattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurān anuvartine 14,096.015d@004_0291 yad grāmayācakahṛtaṃ yat kṛtaghnahṛtaṃ tathā 14,096.015d@004_0292 upapātakine dattaṃ vedavikrayiṇe ca yat 14,096.015d@004_0293 strījitāya ca yad dattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat 14,096.015d@004_0294 purohitāya yad dattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat 14,096.015d@004_0295 yad vaṇikkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine 14,096.015d@004_0296 yac chūdrajīvine dattaṃ yac ca devalakāya ca 14,096.015d@004_0297 devadravyāśine yac ca yad dattaṃ citrakarmiṇe 14,096.015d@004_0298 raṅgopajīvine dattaṃ yac ca māṃsopajīvine 14,096.015d@004_0299 sevakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ brāhmaṇabruve 14,096.015d@004_0300 agnihīne ca yad dattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca 14,096.015d@004_0301 yad anācāriṇe dattaṃ yat tu dattam anagnaye 14,096.015d@004_0302 asaṃdhyopāsine dattaṃ yac chūdragrāmavāsine 14,096.015d@004_0303 yan mithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat 14,096.015d@004_0304 nāstikāya ca yad dattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat 14,096.015d@004_0305 cārakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ kūṭasākṣiṇe 14,096.015d@004_0306 grāmakūṭāya yad dattaṃ dānaṃ pārthivapuṃgava 14,096.015d@004_0307 vṛthā bhavati tat sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_0308 vipranāmadharā hy ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ 14,096.015d@004_0309 nātmānaṃ tārayanty ete na dātāraṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0310 etebhyo dattamātrāṇi dānāni ca bahūny api 14,096.015d@004_0311 vṛthā bhavanti rājendra bhasmany ājyāhutir yathā 14,096.015d@004_0312 eteṣu yat phalaṃ kiṃ cid bhaviṣyati kathaṃ cana 14,096.015d@004_0313 rākṣasāś ca piśācāś ca tad vilumpanti harṣitāḥ 14,096.015d@004_0314 vṛthā hy etāni dattāni kathitāni samāsataḥ 14,096.015d@004_0315 jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0316 ye māṃ na pratipadyante śaṃkaraṃ vā narādhamāḥ 14,096.015d@004_0317 brāhmaṇān vā mahīdevān vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0318 hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipatham āśritāḥ 14,096.015d@004_0319 vedān nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0320 kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ 14,096.015d@004_0321 viprān nindanti yajñāṃś ca vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0322 ye ca durgāṃ kumāraṃ vā vāyum agniṃ jalaṃ ravim 14,096.015d@004_0323 pitaraṃ mātaraṃ caiva gurum indraṃ niśākaram 14,096.015d@004_0324 mūḍhā nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0325 vidyamāne dhane yas tu dānadharmavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0326 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko vṛthā jīvati so 'pi ca 14,096.015d@004_0327 vṛthā jīvitam ākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te 14,096.015d@004_0328 tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yad bhavet 14,096.015d@004_0329 sa tasya phalam aśnāti naro garbhagato nṛpa 14,096.015d@004_0330 īrṣyāmātsaryasaṃyukto ḍambhārthaṃ cārthakāraṇāt 14,096.015d@004_0331 dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tad aśnute 14,096.015d@004_0332 bhoktuṃ bhogaṃ na śaktas tu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam 14,096.015d@004_0333 dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tad aśnute 14,096.015d@004_0334 śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_0335 dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tad aśnute 14,096.015d@004_0336 svayaṃ nītvā tu yad dānaṃ bhaktyā pātre pradīyate 14,096.015d@004_0337 tat sārvakālikaṃ viddhi dānam āmaraṇāntikam 14,096.015d@004_0338 sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0339 dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0340 dānaṃ dātavyam ity eva matiṃ kṛtvā dvijāya vai 14,096.015d@004_0341 upakāraviyuktāya yad dattaṃ tad dhi sāttvikam 14,096.015d@004_0342 śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava 14,096.015d@004_0343 dīyate yat prahṛṣṭena tat sāttvikam udāhṛtam 14,096.015d@004_0344 vedākṣaravihīnāya yat tu pūrvopakāriṇe 14,096.015d@004_0345 samṛddhāya ca yad dattaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0346 saṃbandhine ca yad dattaṃ pramattāya ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0347 phalārthibhir apātrāya tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0348 vaiśvadevavihīnāya dānam aśrotriyāya ca 14,096.015d@004_0349 dīyate taskarāyāpi tad dānaṃ tāmasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0350 saroṣam avadhūtaṃ ca kleśayuktam avajñayā 14,096.015d@004_0351 sevakāya ca yad dattaṃ tat tāmasam udāhṛtam 14,096.015d@004_0352 devāḥ pitṛgaṇāś caiva munayaś cāgnayas tathā 14,096.015d@004_0353 sāttvikaṃ dānam aśnanti tuṣyanti ca nareśvara 14,096.015d@004_0354 dānavā daityasaṃghāś ca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ 14,096.015d@004_0355 rājasaṃ dānam aśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ 14,096.015d@004_0356 piśācāḥ pretasaṃghāś ca kaśmalā ye malīmasāḥ 14,096.015d@004_0357 tāmasaṃ dānam aśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0358 sāttvikānāṃ tu dānānām uttamaṃ phalam ucyate 14,096.015d@004_0359 madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam 14,096.015d@004_0360 abhigamyopanītānāṃ dānānām uttamaṃ phalam 14,096.015d@004_0361 madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam 14,096.015d@004_0362 ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatim uttamām 14,096.015d@004_0363 samāhūya tu yo dadyān madhyamāṃ sa gatiṃ vrajet 14,096.015d@004_0364 yācito yaś ca vai dadyāj jaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet 14,096.015d@004_0365 uttamā daivikā jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ 14,096.015d@004_0366 gatiṃ jaghanyāṃ tiryakṣu gatir eṣā tridhā smṛtā 14,096.015d@004_0367 pātrabhūteṣu vipreṣu susthiteṣv āhitāgniṣu 14,096.015d@004_0368 yat tu nikṣipyate dānam akṣayyaṃ saṃprakīrtitam 14,096.015d@004_0369 śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva 14,096.015d@004_0370 samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāt teṣāṃ ca rakṣaṇam 14,096.015d@004_0371 daridrān vṛttihīnāṃś ca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya 14,096.015d@004_0372 āturasyauṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ 14,096.015d@004_0373 pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradātur upagacchati 14,096.015d@004_0374 pratigrahītur yat puṇyaṃ pradātāram upaiti tat 14,096.015d@004_0375 tasmād dānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_0376 vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu 14,096.015d@004_0377 prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ 14,096.015d@004_0378 yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam 14,096.015d@004_0379 bhuktaśeṣasya bhaktasya tān nimantraya pāṇḍava 14,096.015d@004_0380 āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata 14,096.015d@004_0381 kulāni sudaridrāṇāṃ teṣām āśā hatā bhavet 14,096.015d@004_0382 madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0383 madyājino manniyamās tān prayatnena pūjayet 14,096.015d@004_0384 teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityam eva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0385 ubhe saṃdhye 'pi tiṣṭhāmi hy askannaṃ tad vrataṃ mama 14,096.015d@004_0386 tasmād aṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktair vītakalmaṣaiḥ 14,096.015d@004_0387 saṃdhyākāleṣu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye 14,096.015d@004_0388 anyeṣām api viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi praṇaśyati 14,096.015d@004_0389 ubhe saṃdhye 'py upāsīta tasmād vipro viśuddhaye 14,096.015d@004_0390 daive śrāddhe ca vipraḥ sa niyoktavyo 'jugupsayā 14,096.015d@004_0391 jugupsitas tu yaḥ śrāddhaṃ dahaty agnir ivendhanam 14,096.015d@004_0392 bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāś cikitsitam 14,096.015d@004_0393 ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ 14,096.015d@004_0394 na brāhmaṇān parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit 14,096.015d@004_0395 mahān bhavet parīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe 14,096.015d@004_0396 brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryāt puruṣādhamaḥ 14,096.015d@004_0397 rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchet puruṣadūṣakaḥ 14,096.015d@004_0398 śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādāt kharo bhavet 14,096.015d@004_0399 kṛmir bhavaty abhibhavāt kīṭo bhavati matsarī 14,096.015d@004_0400 durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ 14,096.015d@004_0401 brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ 14,096.015d@004_0402 kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam 14,096.015d@004_0403 nāvamanyeta medhāvī kṛśān api kadā cana 14,096.015d@004_0404 etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam 14,096.015d@004_0405 tasmād etat prayatnena nāvamanyeta buddhimān 14,096.015d@004_0406 yathā sarvāsv avasthāsu pāvako daivataṃ mahat 14,096.015d@004_0407 tathā sarvāsv avasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat 14,096.015d@004_0408 vyaṅgāḥ kāṇāś ca kubjāś ca vāmanāṅgās tathaiva ca 14,096.015d@004_0409 sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ 14,096.015d@004_0410 manyuṃ notpādayet teṣāṃ na cāriṣṭān samācaret 14,096.015d@004_0411 manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ 14,096.015d@004_0412 manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān 14,096.015d@004_0413 brāhmaṇo hi mahad daivaṃ jātimātreṇa jāyate 14,096.015d@004_0414 īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye 14,096.015d@004_0415 kiṃ punar ye ca kaunteya saṃdhyāṃ nityam upāsate 14,096.015d@004_0416 yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ 14,096.015d@004_0417 kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tathā 14,096.015d@004_0418 utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī 14,096.015d@004_0419 sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate 14,096.015d@004_0420 svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca 14,096.015d@004_0421 ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ 14,096.015d@004_0422 tasmāt te nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā 14,096.015d@004_0423 āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_0424 nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tān prayatnena pūjaya 14,096.015d@004_0425 svagṛhe vā pravāse vā divārātram athāpi vā 14,096.015d@004_0426 śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0427 nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ 14,096.015d@004_0428 nāsti viprāt paro bandhur nāsti viprāt paro nidhiḥ 14,096.015d@004_0429 nāsti viprāt paraṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇāt param 14,096.015d@004_0430 na pavitraṃ paraṃ viprān na dvijāt pāvanaṃ param 14,096.015d@004_0431 nāsti viprāt paro dharmo nāsti viprāt parā gatiḥ 14,096.015d@004_0432 pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram 14,096.015d@004_0433 trāyate dānam apy ekaṃ pātrabhūte kṛtaṃ dvije 14,096.015d@004_0434 bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ 14,096.015d@004_0435 mām arcayanti madbhaktās tebhyo dattam ihākṣayam 14,096.015d@004_0436 pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃstutaḥ 14,096.015d@004_0437 saṃbhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divam unnayet 14,096.015d@004_0438 ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣottamam 14,096.015d@004_0439 tān spṛṣṭvā vātha vā dṛṣṭvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_0440 madbhaktā madgataprāṇā madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0441 bījayoniviśuddhā ye śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_0442 śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt 14,096.015d@004_0443 svayaṃ nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣv atha 14,096.015d@004_0444 nivāpayet tu yad bhaktyā tad dānaṃ koṭisaṃmitam 14,096.015d@004_0445 jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣv atha 14,096.015d@004_0446 hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ 14,096.015d@004_0447 saṃpūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ 14,096.015d@004_0448 saṃbhāṣito vā rājendra punāty eva naraṃ sadā 14,096.015d@004_0449 evaṃ sarvāsv avasthāsu sarvadānāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0450 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0450 madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai 14,096.015d@004_0451 śrutvaiva sāttvikaṃ dānaṃ rājasaṃ tāmasaṃ tathā 14,096.015d@004_0452 pṛthak pṛthak tv eva gatiṃ phalaṃ cāpi pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_0453 avitṛptaḥ prahṛṣṭātmā puṇyaṃ dharmāmṛtaṃ punaḥ 14,096.015d@004_0454 yudhiṣṭhiro dharmarataḥ keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0455 bījayoniviśuddhānāṃ lakṣaṇāni vadasva me 14,096.015d@004_0456 bījadoṣeṇa lokeśa jāyante ca kathaṃ narāḥ 14,096.015d@004_0457 ācāradoṣaṃ deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0458 brāhmaṇānāṃ viśeṣaṃ ca guṇadoṣau ca keśava 14,096.015d@004_0459 cāturvarṇasya kṛtsnasya vartamānāḥ pratigrahe 14,096.015d@004_0460 kena viprā viśeṣeṇa tarante tārayanti ca 14,096.015d@004_0461 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0461 etān kathaya deveśa tvadbhaktasya namo 'stu te 14,096.015d@004_0462 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ bījayoniśubhāśubham 14,096.015d@004_0463 yena tiṣṭhati loko 'yaṃ vinaśyati ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0464 aviplutabrahmacaryo yas tu vipro yathāvidhi 14,096.015d@004_0465 subījaṃ nāma vijñeyaṃ tasya bījaṃ śubhaṃ bhavet 14,096.015d@004_0466 kanyā cākṣatayoniḥ syāt kulīnā pitṛmātṛtaḥ 14,096.015d@004_0467 brāhmādiṣu vivāheṣu pariṇītā yathāvidhi 14,096.015d@004_0468 sā praśastā varārohā tasyā yoniḥ praśasyate 14,096.015d@004_0469 manasā karmaṇā vācā yā bhavet svairacāriṇī 14,096.015d@004_0470 sā kulaghnīti vijñeyā tasyāṃ jātaḥ śvapācakaḥ 14,096.015d@004_0471 daive pitrye tathā dāne bhojane sahabhāṣaṇe 14,096.015d@004_0472 śayane sahasaṃbandhe na yogyā duṣṭayonijāḥ 14,096.015d@004_0473 na tasmād duṣṭayonyāṃ tu garbham utpādayed budhaḥ 14,096.015d@004_0474 mohena kurute yas tu kulaṃ hanti tripūruṣam 14,096.015d@004_0475 kānīnaś ca sahoḍhaś ca tathobhau kuṇḍagolakau 14,096.015d@004_0476 ārūḍhapatitāj jātaḥ patitasyāpi yaḥ sutaḥ 14,096.015d@004_0477 ṣaḍ ete viśvacaṇḍālā nikṛṣṭāḥ śvapacād api 14,096.015d@004_0478 yo yatra tatra vā retaḥ siktvā śūdrāsu vā caret 14,096.015d@004_0479 kāmacārī sa pāpātmā bījaṃ tasyāśubhaṃ bhavet 14,096.015d@004_0480 aśubhaṃ tad bhaved bījaṃ śuddhāṃ yoniṃ na cārhati 14,096.015d@004_0481 dūṣayaty api tāṃ yoniṃ śunā līḍhaṃ havir yathā 14,096.015d@004_0482 śūdrayonau pated bījaṃ hāhāśabdaṃ dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_0483 kuryāt purīṣagarteṣu patito 'smīti duḥkhitaḥ 14,096.015d@004_0484 mām adhaḥ pātayaty eṣa pāpātmā kāmamohitaḥ 14,096.015d@004_0485 adhogatiṃ vrajet kṣipram iti śaptvā patet tu tat 14,096.015d@004_0486 ātmā hi śuklam uddiṣṭaṃ daivataṃ paramaṃ mahat 14,096.015d@004_0487 tasmāt sarvaprayatnena nirundhyāc chuklam ātmanaḥ 14,096.015d@004_0488 āyus tejo balaṃ vīryaṃ prajñā śrīś ca mahad yaśaḥ 14,096.015d@004_0489 puṇyaṃ ca matpriyatvaṃ ca labhate brahmacaryayā 14,096.015d@004_0490 aviplutabrahmacaryair gṛhasthāśramam āśritaiḥ 14,096.015d@004_0491 pañcayajñaparair dharmaḥ sthāpyate pṛthivītale 14,096.015d@004_0492 sāyaṃ prātas tu ye saṃdhyāṃ samyaṅ nityam upāsate 14,096.015d@004_0493 nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvā tarante tārayanti ca 14,096.015d@004_0494 yo japet pāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram 14,096.015d@004_0495 na sīdet pratigṛhṇānaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām 14,096.015d@004_0496 ye cāsya duḥsthitāḥ ke cid grahāḥ sūryādayo divi 14,096.015d@004_0497 te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śubhakarās tathā 14,096.015d@004_0498 yatra yatra sthitāś caiva dāruṇāḥ piśitāśanāḥ 14,096.015d@004_0499 ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti na taṃ dvijam 14,096.015d@004_0500 punantīha pṛthivyāṃ ca cīrṇavedavratā narāḥ 14,096.015d@004_0501 caturṇām api vedānāṃ sā ca rājan garīyasī 14,096.015d@004_0502 acīrṇavratavedā ye vikarmapatham āśritāḥ 14,096.015d@004_0503 brāhmaṇā nāmamātreṇa te 'pi pūjyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0504 kiṃ punar yas tu saṃdhye dve nityam evopatiṣṭhati 14,096.015d@004_0505 śīlam adhyayanaṃ dānaṃ śaucaṃ mārdavam ārjavam 14,096.015d@004_0506 tasmād vedād viśiṣṭāni manur āha prajāpatiḥ 14,096.015d@004_0507 bhūr bhuvaḥ svar iti brahma yo vedaparamaṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_0508 svadāranirato dāntaḥ sa vidvān sa ca bhūsuraḥ 14,096.015d@004_0509 saṃdhyām upāsate viprā nityam eva dvijottamāḥ 14,096.015d@004_0510 te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0511 sāvitrīmātrasāro 'pi varo vipraḥ suyantritaḥ 14,096.015d@004_0512 nāyantritaś caturvedī sarvāśī sarvavikrayī 14,096.015d@004_0513 sāvitrīṃ caiva vedāṃś ca tulayātolayan purā 14,096.015d@004_0514 sadevarṣigaṇāś caiva sarve brahmapuraḥsarāḥ 14,096.015d@004_0515 caturṇām api vedānāṃ sā hi rājan garīyasī 14,096.015d@004_0516 yathā vikasite puṣpe madhu gṛhṇati ṣaṭpadāḥ 14,096.015d@004_0517 samutsṛjya rasaṃ sarvaṃ nirarthakam asāravat 14,096.015d@004_0518 evaṃ gṛhītā sāvitrī sarvavede ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0519 tasmāt tu sarvavedānāṃ sāvitrī prāṇa ucyate 14,096.015d@004_0520 nirjīvā hītare vedā vinā sāvitriyā nṛpa 14,096.015d@004_0521 nāyantritaś caturvedī śīlabhraṣṭaḥ sa kutsitaḥ 14,096.015d@004_0522 śīlavṛttasamāyuktaḥ sāvitrīpāṭhako varaḥ 14,096.015d@004_0523 sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām 14,096.015d@004_0524 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0524 sāvitrīṃ japa kaunteya sarvapāpapraṇāśinīm 14,096.015d@004_0525 trailokyanātha he kṛṣṇa sarvabhūtātmako hy asi 14,096.015d@004_0526 nānāyogapara śreṣṭha tuṣyase kena karmaṇā 14,096.015d@004_0526 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0527 yadi bhārasahasraṃ tu guggulvādi pradhūpayet 14,096.015d@004_0528 karoti cen namaskāram upahāraṃ ca kārayet 14,096.015d@004_0529 stauti yaḥ stutibhir māṃ ca ṛgyajuḥsāmabhiḥ sadā 14,096.015d@004_0530 na toṣayati ced viprān nāhaṃ tuṣyāmi bhārata 14,096.015d@004_0531 brāhmaṇe pūjite nityaṃ pūjito 'smi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0532 ākruṣṭe cāham ākruṣṭo bhavāmi bharatarṣabha 14,096.015d@004_0533 parā mayi gatis teṣāṃ pūjayanti ca māṃ hi te 14,096.015d@004_0534 yad ahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale 14,096.015d@004_0535 yas tān pūjayati prājño madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_0536 tam ahaṃ svena rūpeṇa paśyāmi narapuṃgava 14,096.015d@004_0537 kubjāḥ kāṇā vāmanāś ca daridrā vyādhitās tathā 14,096.015d@004_0538 nāvamānyā dvijāḥ prājñair mama rūpā hi te dvijāḥ 14,096.015d@004_0539 ye ke cit sāgarāntāyāṃ pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_0540 mama rūpaṃ hi teṣv evam arciteṣv arcito 'smy aham 14,096.015d@004_0541 bahavas tu na jānanti narā jñānabahiṣkṛtāḥ 14,096.015d@004_0542 yathāhaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale 14,096.015d@004_0543 avamanyanti ye viprān svadharmāt pātayanti te 14,096.015d@004_0544 preṣaṇaiḥ preṣayante ca śuśrūṣāṃ kārayanti ca 14,096.015d@004_0545 mṛtāś cātra paratremān yamadūtā mahābalāḥ 14,096.015d@004_0546 nikṛntanti yathākāmaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ 14,096.015d@004_0547 ākrośaparivādābhyāṃ ye ramante dvijātiṣu 14,096.015d@004_0548 tān mṛtān yamalokasthān nipātya pṛthivītale 14,096.015d@004_0549 ākramyorasi pādena krūraḥ saṃraktalocanaḥ 14,096.015d@004_0550 agnivarṇais tu saṃdaṃśair yamo jihvāṃ samuddharet 14,096.015d@004_0551 ye ca viprān nirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā 14,096.015d@004_0552 abrahmaṇyāḥ śruter bāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ 14,096.015d@004_0553 teṣāṃ ghorā mahākāyā vakratuṇḍā mahābalāḥ 14,096.015d@004_0554 uddharanti muhūrtena khagāś cakṣur yamājñayā 14,096.015d@004_0555 yaḥ prahāraṃ dvijendrāya dadyāt kuryāc ca śoṇitam 14,096.015d@004_0556 asthibhaṅgaṃ ca yaḥ kuryāt prāṇair vā viprayojayet 14,096.015d@004_0557 so 'nupūrvyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_0558 śūlam āropito gatvā jvalane paripacyate 14,096.015d@004_0559 bahuvarṣasahasrāṇi pacyamānas tv avākśirāḥ 14,096.015d@004_0560 nāvamucyeta durmedhā na tasya kṣīyate gatiḥ 14,096.015d@004_0561 brāhmaṇāyāvicāryaivaṃ vrajan vai vadhakāṅkṣayā 14,096.015d@004_0562 śatavarṣasahasrāṇi tāmisre paripacyate 14,096.015d@004_0563 utpādya śoṇitaṃ gātrāt saṃrambhān matipūrvakam 14,096.015d@004_0564 sa paryāyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_0565 tasmān nākuśalaṃ brūyān na śuṣkāṃ giram īrayet 14,096.015d@004_0566 na brūyāt paruṣāṃ vāṇīṃ na caivaitān atikramet 14,096.015d@004_0567 ye viprāñ śraddhayā vācā pūjayanti narottamāḥ 14,096.015d@004_0568 arcitaś ca tataś caiva tair bhavāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0569 tarjayanti ca ye viprān krośayanti ca bhārata 14,096.015d@004_0570 ākruṣṭas tarjitaś cāhaṃ tair bhavāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0571 yaś candanaiś cāgarudhūpadīpair 14,096.015d@004_0572 abhyarcayet kāṣṭhamayīṃ mamārcām 14,096.015d@004_0573 tenārcito naiva bhavāmi samyag 14,096.015d@004_0574 viprārcanād asmi samarcito 'ham 14,096.015d@004_0575 vipraprasādād dharaṇīdharo 'haṃ 14,096.015d@004_0576 vipraprasādād asurāñ jayāmi 14,096.015d@004_0577 vipraprasādāc ca sadakṣiṇo 'haṃ 14,096.015d@004_0578 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0578 vipraprasādād ajito 'ham asmi 14,096.015d@004_0579 devadeveśa daityaghna paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0580 etat kathaya sarvajña tvadbhaktasya ca keśava 14,096.015d@004_0581 mānuṣasya ca lokasya dharmalokasya cāntaram 14,096.015d@004_0582 kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kim adhiṣṭhānam eva ca 14,096.015d@004_0583 taranti mānuṣā deva kenopāyena mādhava 14,096.015d@004_0584 tvagasthimāṃsanirmukte pañcabhūtavivarjite 14,096.015d@004_0585 kathayasva mahādeva sukhaduḥkham aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0586 jīvasya karmalokeṣu karmabhis tu śubhāśubhaiḥ 14,096.015d@004_0587 anubaddhasya taiḥ pāśair nīyamānasya dāruṇaiḥ 14,096.015d@004_0588 mṛtyudūtair durādharṣair ghorair ghoraparākramaiḥ 14,096.015d@004_0589 vadhyasyākṣipyamāṇasya vidrutasya yamājñayā 14,096.015d@004_0590 puṇyapāpakṛtaṃ tiṣṭhet sukhaduḥkham aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0591 yamadūtair durādharṣair nīyate vā kathaṃ punaḥ 14,096.015d@004_0592 kiṃ vā tatra gatā deva karma kurvanti mānavāḥ 14,096.015d@004_0593 kathaṃ dharmaparā yānti devatādvijapūjakāḥ 14,096.015d@004_0594 kathaṃ vā pāpakarmāṇo yānti pretapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0595 kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā varṇaḥ ko vāsya keśava 14,096.015d@004_0596 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0596 jīvasya gacchato nityaṃ yamalokaṃ bravīhi me 14,096.015d@004_0597 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,096.015d@004_0598 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi madbhaktasya nareśvara 14,096.015d@004_0599 ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0600 mānuṣyasya ca lokasya yamalokasya cāntaram 14,096.015d@004_0601 na tatra vṛkṣacchāyā vā na taṭākaṃ saro 'pi vā 14,096.015d@004_0602 na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0603 na maṇṭapaṃ sabhā vāpi na prapā na niketanam 14,096.015d@004_0604 na parvato nadī vāpi na bhūmer vivaraṃ kva cit 14,096.015d@004_0605 na grāmo vāśramo vāpi nodyānaṃ vā vanāni ca 14,096.015d@004_0606 na kiṃ cid āśrayasthānaṃ pathi tasmin yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0607 jantor hi prāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam 14,096.015d@004_0608 karaṇais tyaktadehasya prāṇaiḥ kaṇṭhagataiḥ punaḥ 14,096.015d@004_0609 śarīrāc cālyate jīvo hy avaśo mātariśvanā 14,096.015d@004_0610 nirgato vāyubhūtas tu ṣaṭkośāt tu kalevarāt 14,096.015d@004_0611 śarīram anyat tadrūpaṃ tadvarṇaṃ tatpramāṇakam 14,096.015d@004_0612 adṛśyaṃ tat praviṣṭas tu so 'py adṛṣṭena kena cit 14,096.015d@004_0613 so 'ntarātmā dehavatām aṣṭāṅgo yas tu saṃcaret 14,096.015d@004_0614 chedanād bhedanād dāhāt tāḍanād vā na naśyati 14,096.015d@004_0615 nānārūpadharair ghoraiḥ pracaṇḍaiś caṇḍasādhanaiḥ 14,096.015d@004_0616 nīyamāno durādharṣair yamadūtair yamājñayā 14,096.015d@004_0617 putradāramayaiḥ pāśaiḥ saṃniruddho 'vaśo balāt 14,096.015d@004_0618 svakarmabhiś cānugataḥ kṛtaiḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ 14,096.015d@004_0619 ākrandamānaḥ karuṇaṃ bandhubhir duḥkhapīḍitaiḥ 14,096.015d@004_0620 tyaktvā bandhujanaṃ sarvaṃ nirapekṣas tu gacchati 14,096.015d@004_0621 mātṛbhiḥ pitṛbhiś cāpi bhrātṛbhir mātulais tathā 14,096.015d@004_0622 dāraiḥ putrair vayasyaiś ca rudadbhis tyajyate punaḥ 14,096.015d@004_0623 adṛśyamānas tair dīnair aśrupūrṇamukhekṣaṇaiḥ 14,096.015d@004_0624 svaśarīraṃ parityajya vāyubhūtas tu gacchati 14,096.015d@004_0625 andhakāram apāraṃ taṃ mahāghoraṃ tamovṛtam 14,096.015d@004_0626 duḥkhāntaṃ duṣpratāraṃ ca durgamaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_0627 duḥsahāyaṃ durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam 14,096.015d@004_0628 durāpam atiduḥkhaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ narottama 14,096.015d@004_0629 ṛṣibhiḥ kathyamānaṃ tat pāraṃparyeṇa pārthiva 14,096.015d@004_0630 trāsaṃ janayati prāyaḥ śrūyamāṇaṃ kathāsv api 14,096.015d@004_0631 avaśyaṃ caiva gantavyaṃ tadadhvānaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0632 prāptakālena saṃtyajya bandhūn bhogān dhanāni ca 14,096.015d@004_0633 jarāyujair aṇḍajaiś ca svedajair udbhijjais tathā 14,096.015d@004_0634 jaṅgamaiḥ sthirajaiś caiva gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0635 devāsurair manuṣyādyair vaivasvatavaśānugaiḥ 14,096.015d@004_0636 strīpuṃnapuṃsakaiś cāpi pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ 14,096.015d@004_0637 madhyamair yuvabhir vāpi bālair vṛddhais tathaiva ca 14,096.015d@004_0638 jātamātraiś ca garbhasthair gantavyaḥ sa mahāpathaḥ 14,096.015d@004_0639 pūrvāhṇe vāparāhṇe vā saṃdhyākāle 'tha vā punaḥ 14,096.015d@004_0640 pradoṣe vārdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite 14,096.015d@004_0641 pravāsasthair vanasthair vā parvatasthair jalasthitaiḥ 14,096.015d@004_0642 kṣetrasthair vā nabhaḥsthair vā gṛhamadhyagatair api 14,096.015d@004_0643 bhuñjadbhir vā pibadbhir vā khādadbhir vā narottama 14,096.015d@004_0644 āsīnair vā sthitair vāpi śayanīyagatair api 14,096.015d@004_0645 jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyas tu mahāpathaḥ 14,096.015d@004_0646 mṛtyudūtair durādharṣaiḥ pracaṇḍaiś caṇḍaśāsanaiḥ 14,096.015d@004_0647 ākṣipyamāṇā hy avaśāḥ prayānti yamasādanam 14,096.015d@004_0648 kva cid bhītaiḥ kva cit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kva cit kva cit 14,096.015d@004_0649 krandadbhir vedanārtais tu gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0650 nirbhartsyamānair udvignair vidhūtair bhayavihvalaiḥ 14,096.015d@004_0651 tudyamānaśarīraiś ca gantavyaṃ tarjanaiḥ sadā 14,096.015d@004_0652 kaṇṭakākīrṇamārgeṇa taptavālukapāṃsunā 14,096.015d@004_0653 dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ 14,096.015d@004_0654 kāṣṭhopalaśilāghātair daṇḍolmukakaśāṅkuśaiḥ 14,096.015d@004_0655 hanyamānair yamapuraṃ gantavyaṃ dharmavarjitaiḥ 14,096.015d@004_0656 medaḥśoṇitapūyārdrair vaktragātraiś ca savraṇaiḥ 14,096.015d@004_0657 dagdhakṣatajakīrṇaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0658 krandadbhiś ca rudadbhiś ca krośadbhiś cāpi visvanam 14,096.015d@004_0659 vedanārtaiś ca kūjadbhir vikrośadbhiś ca visvaram 14,096.015d@004_0660 vedanārtaiḥ patadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0661 bhagnapādoruhastāṅgair bhagnadantaśirodharaiḥ 14,096.015d@004_0662 chinnakaṇṭhoṣṭhanāsaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0663 śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca śaṅkutomarasāyakaiḥ 14,096.015d@004_0664 tudyamānais tu śūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0665 śvabhir vyāghrair vṛkaiḥ kākair bhakṣyamāṇāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0666 tudyamānāś ca gacchanti rākṣasair māṃsakhādibhiḥ 14,096.015d@004_0667 mahiṣaiś ca mṛgaiś cāpi sūkaraiḥ pṛṣatais tathā 14,096.015d@004_0668 bhakṣyamāṇais tadadhvānaṃ gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ 14,096.015d@004_0669 sūcīsutīkṣṇatuṇḍābhir makṣikābhiḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0670 tudyamānais tu gantavyaṃ pāpiṣṭhair bālaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0671 visrabdhaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā ghnanti ye narāḥ 14,096.015d@004_0672 śastrair nirbhidyamānais tair gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0673 ghātayanti ca ye jīvān duḥkham āpādayanti ca 14,096.015d@004_0674 rākṣasaiś ca śvabhiś caiva bhakṣyamāṇā vrajanti te 14,096.015d@004_0675 ye haranti ca vastrāṇi śayyāḥ prāvaraṇāni ca 14,096.015d@004_0676 te yānti vidrutā nagnāḥ piśācā iva tatpatham 14,096.015d@004_0677 gāś ca dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca balāt kṣetragṛhaṃ tathā 14,096.015d@004_0678 ye haranti durātmānaḥ parasvaṃ pāpakāriṇaḥ 14,096.015d@004_0679 pāṣāṇair ulmukair daṇḍaiḥ kāṣṭhaghātaiś ca jharjharaiḥ 14,096.015d@004_0680 hanyamānaiḥ kṣatākīrṇair gantavyaṃ tair yamālayam 14,096.015d@004_0681 brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ 14,096.015d@004_0682 ākrośantīha vā nityaṃ praharanti ca ye dvijān 14,096.015d@004_0683 śuṣkakaṇṭhā nibaddhās te chinnajihvākṣināsikāḥ 14,096.015d@004_0684 pūyaśoṇitadurgandhā bhakṣyante kākajambukaiḥ 14,096.015d@004_0685 caṇḍālair bhīṣaṇaiś caṇḍais tudyamānāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0686 krośantaḥ karuṇaṃ ghoraṃ gacchanti yamasādanam 14,096.015d@004_0687 tatra cāpi gatāḥ pāpā viṣṭhākūpeṣv anekaśaḥ 14,096.015d@004_0688 jīvanto varṣakoṭīs tu kliśyante vedanārditāḥ 14,096.015d@004_0689 tataś ca muktāḥ kālena loke cāsmin narādhamāḥ 14,096.015d@004_0690 viṣṭhākrimitvaṃ gacchanti janmakoṭiśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_0691 vidyamānadhanair yas tu lobhaḍambhānṛtānvitaiḥ 14,096.015d@004_0692 śrotriyebhyo na dattāni dānāni kurupuṃgava 14,096.015d@004_0693 grīvāpāśanibaddhās te hanyamānāś ca rākṣasaiḥ 14,096.015d@004_0694 kṣutpipāsāśramārtās tu yānti pretapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0695 adattadānā gacchanti śuṣkakaṇṭhāsyatālukāḥ 14,096.015d@004_0696 annaṃ pānīyasahitaṃ prārthayantaḥ punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_0697 svāmin bubhukṣātṛṣṇārtā gantuṃ naivādya śaknumaḥ 14,096.015d@004_0698 mamānnaṃ dīyatāṃ svāmin pānīyaṃ dīyatāṃ mama 14,096.015d@004_0699 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0699 iti bruvantas tair dūtair yāpayanti yamālayam 14,096.015d@004_0700 tac chrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ 14,096.015d@004_0701 niḥsaṃjño 'pi bhayatrasto mūrchayā samabhiplutaḥ 14,096.015d@004_0702 tato labdhvā śanaiḥ saṃjñāṃ samāśvasto 'cyutena saḥ 14,096.015d@004_0703 netre prakṣālya toyena bhūyaḥ keśavam abravīt 14,096.015d@004_0704 bhīto 'smy ahaṃ mahādeva śrutvā mārgasya vistaram 14,096.015d@004_0705 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0705 kenopāyena tanmārgaṃ taranti puruṣāḥ sukham 14,096.015d@004_0706 iha ye dhārmikā loke jīvaghātavivarjitāḥ 14,096.015d@004_0707 guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ 14,096.015d@004_0708 asmān mānuṣyakāl lokāt sabhāryāḥ sahabāndhavāḥ 14,096.015d@004_0709 yam adhvānaṃ tu gacchanti yathāvat taṃ nibodha me 14,096.015d@004_0710 brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva 14,096.015d@004_0711 ye prayacchanti vidvadbhyas te sukhaṃ yānti tatpatham 14,096.015d@004_0712 annaṃ ye ca prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃskṛtam 14,096.015d@004_0713 śrotriyebhyo viśeṣeṇa prītyā paramayā yutāḥ 14,096.015d@004_0714 te vimānair mahātmāno yānti citrair yamālayam 14,096.015d@004_0715 sevyamānā varastrībhir apsarobhir mahāpatham 14,096.015d@004_0716 ye ca nityaṃ prabhāṣante satyaṃ niṣkalmaṣaṃ vacaḥ 14,096.015d@004_0717 te 'pi yānty amalābhrābhair vimānais taṃ yamālayam 14,096.015d@004_0718 kapilādyāni puṇyāni gopradānāni ye narāḥ 14,096.015d@004_0719 brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0720 te yānty amalavarṇābhair vimānair vṛṣayojitaiḥ 14,096.015d@004_0721 vaivasvatapuraṃ prāpya apsarobhir niṣevitāḥ 14,096.015d@004_0722 upānahau ca chattraṃ ca śayanāny āsanāni ca 14,096.015d@004_0723 viprebhyo ye prayacchanti vastrāṇy ābharaṇāni ca 14,096.015d@004_0724 te yānty aśvair vṛṣair vāpi kuñjarair apy alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0725 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sauvarṇacchattraśobhitāḥ 14,096.015d@004_0726 ye ca bhakṣyāṇi dāsyanti bhojyaṃ peyaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_0727 snigdhānnāny api viprebhyaḥ śraddhayā parayā yutāḥ 14,096.015d@004_0728 te yānti kāñcanair yānaiḥ sukhaṃ vaivasvatālayam 14,096.015d@004_0729 varastrībhir yathākāmaṃ sevyamānāḥ sahasraśaḥ 14,096.015d@004_0730 ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu 14,096.015d@004_0731 brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śraddadhānāḥ susaṃskṛtāḥ 14,096.015d@004_0732 cakravākaprayuktais tu yānai rukmamayaiḥ śubhaiḥ 14,096.015d@004_0733 yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam 14,096.015d@004_0734 ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_0735 haṃsayuktair vimānais tu yānti dharmapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0736 ye prayacchanti viprebhyo vicitrānnaṃ ghṛtāplutam 14,096.015d@004_0737 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_0738 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam 14,096.015d@004_0739 pānīyaṃ ye prayacchanti sarvabhūtaprajīvanam 14,096.015d@004_0740 te sutṛptāḥ sukhaṃ yānti vimānair haṃsacoditaiḥ 14,096.015d@004_0741 ye tilāṃs tiladhenuṃ vā ghṛtadhenum athāpi vā 14,096.015d@004_0742 śrotriyebhyaḥ prayacchanti saumyabhāvasamanvitāḥ 14,096.015d@004_0743 somamaṇḍalasaṃkāśair yānais te yānti nirmalaiḥ 14,096.015d@004_0744 gīyamānais tu gandharvair vaivasvatapuraṃ nṛpa 14,096.015d@004_0745 yeṣāṃ vāpyaś ca kūpāś ca taṭākāni sarāṃsi ca 14,096.015d@004_0746 dīrghikāḥ puṣkariṇyaś ca sajalāś ca jalāśayāḥ 14,096.015d@004_0747 yānais te yānti candrābhair divyaghaṇṭānināditaiḥ 14,096.015d@004_0748 cāmarais tālavṛntaiś ca vījyamānā mahāprabhāḥ 14,096.015d@004_0749 nityatṛptā mahātmāno gacchanti yamasādanam 14,096.015d@004_0750 yeṣāṃ devagṛhāṇīha citrāṇy āyatanāni ca 14,096.015d@004_0751 manoharāṇi kāntāni darśanīyāni bhānti ca 14,096.015d@004_0752 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_0753 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam 14,096.015d@004_0754 vaivasvataṃ ca paśyanti sukhacittaṃ sukhasthitam 14,096.015d@004_0755 yamena pūjitā yānti devasālokyatāṃ tataḥ 14,096.015d@004_0756 devān uddiśya lokeṣu prapāsu karakoddhṛtam 14,096.015d@004_0757 śītalaṃ salilaṃ ramyaṃ tṛṣitebhyo diśanti ye 14,096.015d@004_0758 te tu tṛptiṃ parāṃ prāpya sukhaṃ yānti mahāpatham 14,096.015d@004_0759 kāṣṭhapādukadā yānti tadadhvānaṃ sukhaṃ narāḥ 14,096.015d@004_0760 sauvarṇamaṇipīṭheṣu pādau kṛtvā rathottame 14,096.015d@004_0761 ārāmān vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ropayanti ca ye narāḥ 14,096.015d@004_0762 saṃvardhayanti cāvyagrāḥ phalapuṣpopaśobhitān 14,096.015d@004_0763 vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0764 yānti te vāhanair divyaiḥ pūjyamānā muhur muhuḥ 14,096.015d@004_0765 sevyamānāḥ surūpābhir uttamābhiḥ prayatnataḥ 14,096.015d@004_0766 strībhiḥ kanakavarṇābhir yathākāmaṃ yathāsukham 14,096.015d@004_0767 aśvayānaṃ tu goyānaṃ hastiyānam athāpi vā 14,096.015d@004_0768 ye prayacchanti viprebhyo vimānaiḥ kanakopamaiḥ 14,096.015d@004_0769 suvarṇaṃ rajataṃ vāpi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā 14,096.015d@004_0770 ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0771 te vrajanti varastrībhiḥ sevyamānā yathāsukham 14,096.015d@004_0772 bhūmidā yānti taṃ lokaṃ sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ 14,096.015d@004_0773 uditādityasaṃkāśair vimānair vṛṣayojitaiḥ 14,096.015d@004_0774 kanyāṃ ye ca prayacchanti viprāya śrotriyāya ca 14,096.015d@004_0775 divyakanyāvṛtā yānti vimānais te yamālayam 14,096.015d@004_0776 sugandhān gandhasaṃyogān puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_0777 prayacchanti dvijāgrebhyo bhaktyā paramayā yutāḥ 14,096.015d@004_0778 sugandhāḥ suṣṭhuveṣāś ca suprabhāḥ sragvibhūṣaṇāḥ 14,096.015d@004_0779 yānti dharmapuraṃ yānair vicitrair apy alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0780 dīpadā yānti yānaiś ca dyotayanto diśo daśa 14,096.015d@004_0781 ādityasadṛśākārair dīpyamānā ivāgnayaḥ 14,096.015d@004_0782 gṛhāvasathadātāro grahaiḥ kāñcanavedikaiḥ 14,096.015d@004_0783 vrajanti bālasūryābhair dharmarājapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0784 jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ 14,096.015d@004_0785 pūjyamānā varastrībhir yānti tṛptā mahāgajaiḥ 14,096.015d@004_0786 pādābhyaṅgaṃ śirobhyaṅgaṃ pānaṃ pādodakaṃ tathā 14,096.015d@004_0787 ye prayacchanti viprebhyas te yānty aśvair yamālayam 14,096.015d@004_0788 viśrāmayanti ye viprāñ śrāntān adhvani karśitān 14,096.015d@004_0789 cakravākaprayuktena yānti yānena te 'pi ca 14,096.015d@004_0790 svāgatena ca yo viprān pūjayed āsanena ca 14,096.015d@004_0791 sa gacchati tadadhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ 14,096.015d@004_0792 namo brahmaṇyadeveti yo māṃ dṛṣṭvābhivādayet 14,096.015d@004_0793 vratavat prayato nityaṃ sa sukhaṃ yāti tatpatham 14,096.015d@004_0794 namaḥ sarvasabhābhyaś cety abhikhyāya dine dine 14,096.015d@004_0795 namaskaroti gobhyo yaḥ sa sukhaṃ yāti tatpatham 14,096.015d@004_0796 namo 'stu priyadattāyety evaṃvādī dine dine 14,096.015d@004_0797 bhūmim ākramate prātaḥ śayanād utthitaś ca yaḥ 14,096.015d@004_0798 sarvakāmaiḥ sa tṛptātmā sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ 14,096.015d@004_0799 yāti yānena divyena sukhaṃ vaivasvatālayam 14,096.015d@004_0800 anantarāśino ye tu ḍambhāhaṃkāravarjitāḥ 14,096.015d@004_0801 te 'pi sārasayuktena yānti yānena vai sukham 14,096.015d@004_0802 ye cāpy ekena bhuktena vartante ḍambhavarjitāḥ 14,096.015d@004_0803 haṃsayuktair vimānais tu sukhaṃ yānti yamālayam 14,096.015d@004_0804 caturthena ca bhuktena vartante ye jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0805 yānti te dharmanagaraṃ yānair barhiṇayojitaiḥ 14,096.015d@004_0806 tṛtīyadivaseneha bhuñjate ye jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0807 te 'pi hastirathaṃ yānti tatpathaṃ kanakojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0808 ṣaṣṭhāhnakāliko yas tu varṣam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_0809 kāmakrodhavinirmuktaḥ śucir nityaṃ jitendriyaḥ 14,096.015d@004_0810 sa yāti kuñjarasthas tu jayaśabdaravair yutaḥ 14,096.015d@004_0811 pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ 14,096.015d@004_0812 dharmarājapuraṃ ramyaṃ divyastrīgaṇasevitam 14,096.015d@004_0813 ye ca māsopavāsaṃ vai kurvate saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_0814 te 'pi sūryodayaprakhyair yānti yānair yamālayam 14,096.015d@004_0815 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_0816 sa yāty agniprakāśena vimānena yamālayam 14,096.015d@004_0817 prāṇāṃs tyajati yo vipro māṃ prapanno hy anāśakaḥ 14,096.015d@004_0818 sa bālārkaprakāśena vrajed yānena tatpatham 14,096.015d@004_0819 praviṣṭo 'ntarjale yas tu prāṇāṃs tyajati mānavaḥ 14,096.015d@004_0820 somamaṇḍalakalpena yāti yānena tatpatham 14,096.015d@004_0821 svaśarīraṃ hi gṛdhrāṇāṃ manmanā yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_0822 sa yāti rathamukhyena kāñcanena yamālayam 14,096.015d@004_0823 gokṛte strīkṛte caiva hatā viprakṛte 'pi ca 14,096.015d@004_0824 te yānty amarakanyābhiḥ sevyamānā raviprabhāḥ 14,096.015d@004_0825 ye ca kurvanti madbhaktās tīrthayātrāṃ jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0826 te panthānaṃ mahātmāno yānair yānti sunirvṛtāḥ 14,096.015d@004_0827 ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_0828 haṃsasārasasaṃyuktair yānais te yānti tatpatham 14,096.015d@004_0829 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyān bibhrati ye narāḥ 14,096.015d@004_0830 tatpathaṃ te sukhaṃ yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0831 ye samāḥ sarvabhūteṣu jīvānām abhayapradāḥ 14,096.015d@004_0832 krodhalobhavinirmuktā nigṛhītendriyās tathā 14,096.015d@004_0833 pūrṇacandrapratīkāśair vimānais te mahāprabhāḥ 14,096.015d@004_0834 yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ 14,096.015d@004_0835 ye mām ekāntabhāvena devaṃ tryambakam eva ca 14,096.015d@004_0836 pūjayanti namasyanti stuvanti ca dine dine 14,096.015d@004_0837 dharmarājapuraṃ yānti yānais te 'rkasamaprabhaiḥ 14,096.015d@004_0838 pūjitās tatra dharmeṇa svayaṃ mālyādibhiḥ śubhaiḥ 14,096.015d@004_0839 yānty eva mama lokaṃ vā rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_0839 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0840 śrutvā yamapurādhvānaṃ jīvānāṃ gamanaṃ tathā 14,096.015d@004_0841 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0842 devadeveśa daityaghna ṛṣisaṃghair abhiṣṭuta 14,096.015d@004_0843 bhavān bhavakaraḥ śrīmān sahasrādityasaprabha 14,096.015d@004_0844 sarvasaṃbhava sarvajña sarvadharmapravartaka 14,096.015d@004_0845 sarvadānaphalaṃ saumya kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_0846 dānaṃ deyaṃ kathaṃ kṛṣṇa kīdṛśāya dvijāya vai 14,096.015d@004_0847 kīdṛśaṃ vā tapaḥ kṛtvā tatphalaṃ kutra bhujyate 14,096.015d@004_0848 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_0849 uvāca dharmaputrāya puṇyān dharmān mahodayān 14,096.015d@004_0850 śṛṇuṣvāvahito rājan pūtaṃ pāpaghnam uttamam 14,096.015d@004_0851 sarvadānaphalaṃ saumya na śrāvyaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_0852 yac chrutvā puruṣaḥ strī vā naṣṭapāpaḥ samāhitaḥ 14,096.015d@004_0853 tatkṣaṇāt pūtatāṃ yāti pāpakarmarato 'pi vā 14,096.015d@004_0854 ekāham api kaunteya bhūmāv utpāditaṃ jalam 14,096.015d@004_0855 sapta tārayate pūrvān vitṛṣṇā yatra gaur bhavet 14,096.015d@004_0856 pānīyaṃ paramaṃ loke jīvānāṃ jīvanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0857 pānīyasya pradānena tṛptir bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_0858 pānīyasya guṇā divyāḥ paraloke sukhāvahāḥ 14,096.015d@004_0859 tatra puṣpodakī nāma nadī paramapāvanī 14,096.015d@004_0860 kāmān dadāti rājendra toyadānaṃ yamālaye 14,096.015d@004_0861 śītalaṃ salilaṃ tasyā akṣayyam amṛtopamam 14,096.015d@004_0862 śītatoyapradātṝṇāṃ bhaven nityaṃ sukhāvahā 14,096.015d@004_0863 ye cāpy atoyadātāraḥ pūyas teṣāṃ vidhīyate 14,096.015d@004_0864 praṇaśyaty ambupānena bubhukṣā ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0865 tṛṣitasya na cānnena pipāsāpi praṇaśyati 14,096.015d@004_0866 tasmāt toyaṃ sadā deyaṃ tṛṣitebhyo vijānatā 14,096.015d@004_0867 agner mūrtiḥ kṣiter yonir amṛtasya ca saṃbhavaḥ 14,096.015d@004_0868 ato 'mbhaḥ sarvabhūtānāṃ mūlam ity ucyate budhaiḥ 14,096.015d@004_0869 adbhiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca 14,096.015d@004_0870 tasmāt sarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_0871 sarvadānatapoyajñair yat prāpyaṃ phalam uttamam 14,096.015d@004_0872 tat sarvaṃ toyadānena prāpyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0873 ye prayacchanti viprebhyas tv annadānaṃ susaṃskṛtam 14,096.015d@004_0874 tais tu dattā svayaṃ prāṇā bhavanti bharatarṣabha 14,096.015d@004_0875 annād raktaṃ ca śuklaṃ ca anne jīvaḥ pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0876 indriyāṇi ca buddhiś ca puṣṇanty annena nityaśaḥ 14,096.015d@004_0877 annahīnāni sīdanti sarvabhūtāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0878 tejo balaṃ ca vīryaṃ ca sattvaṃ rūpaṃ dyutir dhṛtiḥ 14,096.015d@004_0879 jñānaṃ medhā tathāyuś ca sarvam anne pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0880 devamānavatiryakṣu sarvalokeṣu sarvadā 14,096.015d@004_0881 sarvakālaṃ hi sarveṣām anne prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_0882 annaṃ prajāpate rūpam annaṃ prajananaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0883 sarvabhūtamayaṃ cānnaṃ jīvaś cānnamayaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0884 annenādhiṣṭhitaḥ prāṇa apāno vyāna eva ca 14,096.015d@004_0885 udānaś ca samānaś ca dhārayanti śarīriṇām 14,096.015d@004_0886 śayanotthānagamanaṃ grahaṇākarṣaṇāni ca 14,096.015d@004_0887 sarvasattvakṛtaṃ karma cānnād eva pravartate 14,096.015d@004_0888 caturvidhāni bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca 14,096.015d@004_0889 annād bhavanti rājendra sṛṣṭir eṣā prajāpateḥ 14,096.015d@004_0890 vidyāsthānāni sarvāṇi sarvayajñāś ca pāvanāḥ 14,096.015d@004_0891 annād yasmāt pravartante tasmād annaṃ paraṃ smṛtam 14,096.015d@004_0892 devā rudrādayaḥ sarve pitaro 'py agnayas tathā 14,096.015d@004_0893 yasmād annena tuṣyanti tasmād annaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_0894 yasmād annāt prajāḥ sarvāḥ kalpe kalpe 'sṛjat prabhuḥ 14,096.015d@004_0895 tasmād annāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 14,096.015d@004_0896 yasmād annāt pravartante dharmārthau kāma eva ca 14,096.015d@004_0897 tasmād annāt paraṃ dānaṃ nāmutreha ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0898 yakṣarakṣograhā nāgā bhūtā daityāś ca dānavāḥ 14,096.015d@004_0899 tuṣyanty annena yasmāt tu tasmād annaṃ paraṃ bhavet 14,096.015d@004_0900 parānnam upabhuñjāno yat karma kurute śubham 14,096.015d@004_0901 tacchubhasyaikabhāgas tu kartur bhavati bhārata 14,096.015d@004_0902 annadasya trayo bhāgā bhavanti puruṣarṣabha 14,096.015d@004_0903 tasmād annaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0904 brāhmaṇāya daridrāya yo 'nnaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa 14,096.015d@004_0905 śrotriyāya prayacched vai pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0906 ḍambhānṛtavimuktas tu parāṃ bhaktim upāgataḥ 14,096.015d@004_0907 svadharmeṇārjitaphalaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0908 śataṃ varṣasahasrāṇi kāmagaḥ kāmarūpadhṛk 14,096.015d@004_0909 modate 'maralokasthaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_0910 tataś cāpi cyutaḥ kālān naraloke dvijo bhavet 14,096.015d@004_0911 agrabhikṣāṃ ca yo dadyād daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_0912 ṣaṇmāsād vārṣikaṃ śrāddhaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0913 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_0914 tat puṇyaphalam āpnoti naro vai nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0915 atha saṃvatsaraṃ dadyād agrabhaikṣyam ayācate 14,096.015d@004_0916 pracchādyaiva svayaṃ nītvā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0917 kapilānāṃ sahasrais tu yad deyaṃ puṇyam ucyate 14,096.015d@004_0918 tat sarvam akhilaṃ prāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_0919 sa śakrabhavane ramye varṣakoṭiśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_0920 yathākāmaṃ mahātejāḥ krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_0921 agrānnaṃ yas tu vai dadyād dvijāya niyatavrataḥ 14,096.015d@004_0922 daśavarṣāṇi rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0923 kapilāśatasahasrasya vidhidattasya yat phalam 14,096.015d@004_0924 tat puṇyaphalam āsādya puraṃdarapuraṃ vrajet 14,096.015d@004_0925 sa śakrabhavane ramye kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_0926 śatakoṭisamā rājan krīḍate 'marapūjitaḥ 14,096.015d@004_0927 śakralokāvatīrṇaś ca iha loke mahādyutiḥ 14,096.015d@004_0928 caturvedī dvijaḥ śrīmāñ jāyate rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_0929 adhvaśrāntāya viprāya kṣudhitāyānnakāṅkṣiṇe 14,096.015d@004_0930 deśakālābhiyātāya dīyate pāṇḍunandana 14,096.015d@004_0931 yācate 'nnaṃ na dadyād yo vidyamāne dhanāgame 14,096.015d@004_0932 sa lubdho narakaṃ yāti kṛmīṇāṃ kālasūtrakam 14,096.015d@004_0933 sa tatra narake ghore lobhamohitacetanaḥ 14,096.015d@004_0934 daśavarṣasahasrāṇi kliśyate vedanārditaḥ 14,096.015d@004_0935 tasmāc ca narakān muktaḥ kālena mahatā hi saḥ 14,096.015d@004_0936 daridro mānuṣo loke caṇḍāleṣv api jāyate 14,096.015d@004_0937 yas tu pāṃsulapādaś ca dūrādhvaśramakarśitaḥ 14,096.015d@004_0938 kṣutpipāsāśramaḥ śrānta ārtaḥ khinnagatir dvijaḥ 14,096.015d@004_0939 pṛcchan vai hy annadātāraṃ gṛham abhyetya yācayet 14,096.015d@004_0940 taṃ pūjayet tu yatnena so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ 14,096.015d@004_0941 tasmiṃs tuṣṭe naraśreṣṭha tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 14,096.015d@004_0942 na tathā haviṣā homair na puṣpair nānulepanaiḥ 14,096.015d@004_0943 agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hy atithipūjanāt 14,096.015d@004_0944 kapilāyāṃ tu dattāyāṃ vidhivaj jyeṣṭhapuṣkare 14,096.015d@004_0945 na tat phalam avāpnoti yat phalaṃ viprabhojanāt 14,096.015d@004_0946 dvijapādodakaklinnā yāvat tiṣṭhati medinī 14,096.015d@004_0947 tāvat puṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam 14,096.015d@004_0948 devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāpamārjanam 14,096.015d@004_0949 śrāntasaṃvāhanaṃ caiva tathā pādāvasecanam 14,096.015d@004_0950 pratiśrayapradānaṃ ca tathā śayyāsanasya ca 14,096.015d@004_0951 ekaikaṃ pāṇḍavaśreṣṭha gopradānād viśiṣyate 14,096.015d@004_0952 pādodakaṃ pādaghṛtaṃ dīpam annaṃ pratiśrayam 14,096.015d@004_0953 ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam 14,096.015d@004_0954 viprātithye kṛte rājan bhaktyā śuśrūṣite 'pi ca 14,096.015d@004_0955 devāḥ śuśrūṣitāḥ sarve trayastriṃśad bhavanti te 14,096.015d@004_0956 abhyāgato jñātapūrvo hy ajñāto 'tithir ucyate 14,096.015d@004_0957 tayoḥ pūjāṃ dvijaḥ kuryād iti paurāṇikī śrutiḥ 14,096.015d@004_0958 pādābhyaṅgānnapānais tu yo 'tithiṃ pūjayen naraḥ 14,096.015d@004_0959 pūjitas tena rājendra bhavāmīha na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0960 śīghraṃ pāpād vinirmukto mayā cānugrahīkṛtaḥ 14,096.015d@004_0961 vimānenendukalpena mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_0962 abhyāgataṃ śrāntam anuvrajanti 14,096.015d@004_0963 devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca 14,096.015d@004_0964 tasmin dvije pūjite pūjitāḥ syur 14,096.015d@004_0965 gate nirāśāḥ pitaro vrajanti 14,096.015d@004_0966 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 14,096.015d@004_0967 pitaras tasya nāśnanti daśa varṣāṇi pañca ca 14,096.015d@004_0968 varjitaḥ pitṛbhir lubdhaḥ sa devair agnibhiḥ saha 14,096.015d@004_0969 nirayaṃ rauravaṃ gatvā daśa varṣāṇi pacyate 14,096.015d@004_0970 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha cocchiṣṭabhug bhavet 14,096.015d@004_0971 vaiśvadevāntike prāptam atithiṃ yo na pūjayet 14,096.015d@004_0972 sa caṇḍālatvam āpnoti sadya eva na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0973 nirvāsayati yo vipraṃ deśakālāgataṃ gṛhāt 14,096.015d@004_0974 patitas tatkṣaṇād eva jāyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0975 narake raurave ghore varṣakoṭiṃ sa pacyate 14,096.015d@004_0976 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke narādhamaḥ 14,096.015d@004_0977 śvā vai dvādaśa janmāni jāyate kṣutpipāsitaḥ 14,096.015d@004_0978 caṇḍālo 'py atithiḥ prāpto deśakāle 'nnakāṅkṣayā 14,096.015d@004_0979 abhyudgamya gṛhasthena pūjanīyaś ca sarvadā 14,096.015d@004_0980 anarcayitvā yo 'śnāti lobhamohavicetanaḥ 14,096.015d@004_0981 sa caṇḍālatvam āpnoti daśa janmāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0982 nirāśam atithiṃ kṛtvā bhuñjāno yaḥ prahṛṣṭavān 14,096.015d@004_0983 na jānāty ātmanātmānaṃ viṣṭhākūpe nipātitam 14,096.015d@004_0984 moghaṃ dhruvaṃ prorṇayati mogham asya tu pacyate 14,096.015d@004_0985 mogham annaṃ sadāśnāti yo 'tithiṃ na ca pūjayet 14,096.015d@004_0986 sāṅgopāṅgāṃs tu yo vedān paṭhatīha dine dine 14,096.015d@004_0987 na cātithiṃ pūjayati vṛthā bhavati sa dvijaḥ 14,096.015d@004_0988 pākayajñamahāyajñaiḥ somasaṃsthābhir eva ca 14,096.015d@004_0989 ye yajanti na cārcanti gṛheṣv atithim āgatam 14,096.015d@004_0990 teṣāṃ yaśobhikāmānāṃ dattam iṣṭaṃ ca yad bhavet 14,096.015d@004_0991 vṛthā bhavati tat sarvam āśayā hi tayā hatam 14,096.015d@004_0992 deśakālaṃ ca pātraṃ ca svaśaktiṃ ca nirīkṣya ca 14,096.015d@004_0993 alpaṃ samaṃ mahad vāpi kuryād ātithyam ātmavān 14,096.015d@004_0994 sumukhaḥ suprasannātmā dhīmān atithim āgatam 14,096.015d@004_0995 svāgatenāsanenādbhir annādyena ca pūjayet 14,096.015d@004_0996 hitaḥ priyo vā dveṣyo vā mūrkhaḥ paṇḍita eva vā 14,096.015d@004_0997 prāpto yo vaiśvadevānte so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ 14,096.015d@004_0998 kṣutpipāsāśramārtāya deśakālāgatāya ca 14,096.015d@004_0999 satkṛtyānnaṃ pradātavyaṃ yajñasya phalam icchatā 14,096.015d@004_1000 bhojayed ātmanaḥ śreṣṭhān vidhivad dhavyakavyayoḥ 14,096.015d@004_1001 annaṃ prāṇo manuṣyāṇām annadaḥ prāṇado bhavet 14,096.015d@004_1002 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 14,096.015d@004_1003 annadaḥ sarvakāmais tu sutṛptaḥ suṣṭhv alaṃkṛtaḥ 14,096.015d@004_1004 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1005 sevyamāno varastrībhir mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1006 krīḍitvā tu tatas tasmin varṣakoṭiṃ yathāmaraḥ 14,096.015d@004_1007 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1008 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1009 yathāśraddhaṃ tu yaḥ kuryān manuṣyeṣu prajāyate 14,096.015d@004_1010 mahādhanapatiḥ śrīmān vedavedāṅgapāragaḥ 14,096.015d@004_1011 sarvaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1012 sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryād varṣam ekam akalmaṣaḥ 14,096.015d@004_1013 dharmārjitadhano bhūtvā pāpabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1014 devān iva svayaṃ viprān arcayitvā pitṝn api 14,096.015d@004_1015 viprānagrāśanāśī yas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1016 varṣeṇaikena yāvanti piṇḍān aśnanti vai dvijāḥ 14,096.015d@004_1017 tāvad varṣāṇi rājendra mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1018 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1019 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1020 sarvātithyaṃ ca yaḥ kuryād yathāśraddhaṃ nareśvara 14,096.015d@004_1021 akālaniyamenāpi satyavādī jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1022 satyasaṃdho jitakrodhaḥ śākhādharmavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1023 adharmabhīrur dharmiṣṭho māyāmātsaryavarjitaḥ 14,096.015d@004_1024 śraddadhānaḥ śucir nityaṃ pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1025 sa vimānena divyena divyarūpī mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1026 puraṃdarapuraṃ yāti gīyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1027 manvantaraṃ tu tatraiva krīḍitvā devapūjitaḥ 14,096.015d@004_1028 mānuṣyalokam āgamya bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1029 daśa janmāni vipratvam āpnuyād rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_1030 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1030 jātismaraś ca bhavati yatra tatropajāyate 14,096.015d@004_1031 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānam anuttamam 14,096.015d@004_1032 yaḥ prayacchati viprāya bhūmiṃ ramyāṃ sadakṣiṇām 14,096.015d@004_1033 śrotriyāya daridrāya sāgnihotrāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1034 sa sarvakāmatṛptātmā sarvaratnavibhūṣitaḥ 14,096.015d@004_1035 sarvapāpavinirmukto dīpyamāno 'rkavat sadā 14,096.015d@004_1036 bālasūryaprakāśena vicitradhvajaśobhinā 14,096.015d@004_1037 yāti yānena divyena mama lokaṃ mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1038 tatra divyāṅganābhis tu sevyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1039 kāmagaḥ kāmarūpī ca krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1040 yāvad bibharti lokān vai bhūmiḥ kurukulodvaha 14,096.015d@004_1041 tāvad bhūmipradaḥ kāmaṃ mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1042 na hi bhūmipradānād vai dānam anyad viśiṣyate 14,096.015d@004_1043 na cāpi bhūmiharaṇāt pāpam anyad viśiṣyate 14,096.015d@004_1044 dānāny anyāni hīyante kālena kurupuṃgava 14,096.015d@004_1045 bhūmidānasya puṇyasya kṣayo naivopapadyate 14,096.015d@004_1046 brāhmaṇāya daridrāya bhūmiṃ dattāṃ tu yo naraḥ 14,096.015d@004_1047 na hiṃsati naravyāghra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1048 saptadvīpasamudrāntā ratnadhānyasamākulā 14,096.015d@004_1049 sa śailavanadurgāḍhyā tena dattā mahī bhavet 14,096.015d@004_1050 bhūmiṃ dṛṣṭvā dīyamānāṃ śrotriyāyāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1051 sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti harṣavat 14,096.015d@004_1052 suvarṇamaṇiratnāni dhanadhānyavasūni ca 14,096.015d@004_1053 sarvadānāni vai rājan dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1054 sāgarān saritaḥ śailān samāni viṣamāṇi ca 14,096.015d@004_1055 sarvagandharasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1056 oṣadhīḥ phalasaṃpannā nānāpuṣpaphalānvitāḥ 14,096.015d@004_1057 kamalotpalaṣaṇḍāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1058 dharmaṃ kāmaṃ tathārthaṃ ca vedān yajñāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1059 svargamārgagatiṃ caiva dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1060 agniṣṭomādibhir yajñair ye yajante sadakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_1061 na tat phalaṃ labhante te bhūmidānasya yat phalam 14,096.015d@004_1062 śrotriyāya mahīṃ dattvā yo na hiṃsati pāṇḍava 14,096.015d@004_1063 tad dānaṃ kathayiṣyanti yāval lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_1064 tāvat svargopabhogānāṃ bhoktāraḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1065 sasyapūrṇāṃ mahīṃ yas tu śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1066 pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1067 mama rudrasya savitus tridaśānāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_1068 prītaye viddhi rājendra bhūmir dattā dvijāya vai 14,096.015d@004_1069 tena puṇyena pūtātmā dātā bhūmer yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1070 mama sālokyam āyāti nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1071 yat kiṃ cit kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarśitaḥ 14,096.015d@004_1072 sa ca gokarṇamātreṇa bhūmidānena śudhyati 14,096.015d@004_1073 māsopavāse yat puṇyaṃ kṛcchre cāndrāyaṇe 'pi ca 14,096.015d@004_1074 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1075 sarvatīrthābhiṣeke ca yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1076 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1076 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1077 devadeva namas te 'stu vāsudeva sureśvara 14,096.015d@004_1078 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1078 gokarṇasya pramāṇaṃ vai vaktum arhasi tattvataḥ 14,096.015d@004_1079 śṛṇu gokarṇamātrasya pramāṇaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1080 triṃśaddaṇḍapramāṇena pramitaṃ sarvatodiśam 14,096.015d@004_1081 pratyak prāg api rājendra tat tathā dakṣiṇottaram 14,096.015d@004_1082 gokarṇaṃ tadvidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ dharaṇer nṛpa 14,096.015d@004_1083 savṛṣaṃ gośataṃ yatra sukhaṃ tiṣṭhaty ayantritam 14,096.015d@004_1084 savatsaṃ kuruśārdūla tac ca gokarṇam ucyate 14,096.015d@004_1085 kiṃkarā mṛtyudaṇḍāś ca kumbhīpākāś ca dāruṇāḥ 14,096.015d@004_1086 ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam 14,096.015d@004_1087 nirayā rauravādyāś ca tathā vaitaraṇī nadī 14,096.015d@004_1088 tīvrāś ca yātanāḥ kaṣṭā nopasarpanti bhūmidam 14,096.015d@004_1089 citraguptaḥ kaliḥ kālaḥ kṛtānto mṛtyur eva ca 14,096.015d@004_1090 yamaś ca bhagavān sākṣāt pūjayanti mahīpradam 14,096.015d@004_1091 rudraḥ prajāpatiḥ śakraḥ surā ṛṣigaṇās tathā 14,096.015d@004_1092 ahaṃ ca prītimān rājan pūjayāmo mahīpradam 14,096.015d@004_1093 kṛśabhṛtyasya kṛśagoḥ kṛśāśvasya kṛśātitheḥ 14,096.015d@004_1094 bhūmir deyā naraśreṣṭha sa nidhiḥ pāralaukikaḥ 14,096.015d@004_1095 sīdamānakuṭumbāya śrotriyāyāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1096 vratasthāya daridrāya bhūmir deyā narādhipa 14,096.015d@004_1097 yathā hi dhātrī kṣīreṇa putraṃ vardhayati svayam 14,096.015d@004_1098 dātāram anugṛhṇāti dattā hy evaṃ vasuṃdharā 14,096.015d@004_1099 yathā bibharti gaur vatsaṃ sṛjantī kṣīram ātmanaḥ 14,096.015d@004_1100 tathā sarvaguṇopetā bhūmir vahati bhūmidam 14,096.015d@004_1101 yathā bījāni rohanti jalasiktāni bhūpate 14,096.015d@004_1102 tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidasya dine dine 14,096.015d@004_1103 yathodayas tu sūryasya tamaḥ sarvaṃ vyapohati 14,096.015d@004_1104 tathā pāpaṃ narasyeha bhūmidānaṃ vyapohati 14,096.015d@004_1105 dātā daśānugṛhṇāti yo hared daśa hanti ca 14,096.015d@004_1106 atītānāgatānīha kulāni kurupuṃgava 14,096.015d@004_1107 āśrutya bhūmidānaṃ tu dattvā yo vā haret punaḥ 14,096.015d@004_1108 sa baddho vāruṇaiḥ pāśaiḥ kṣipyate pūyaśoṇite 14,096.015d@004_1109 svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām 14,096.015d@004_1110 na tasya narakād ghorād vidyate niṣkṛtiḥ kva cit 14,096.015d@004_1111 brāhmaṇasya hate kṣetre hanyād dvādaśa pūrvajān 14,096.015d@004_1112 sa gacchet kṛmiyoniṃ ca na ca mucyeta jātu saḥ 14,096.015d@004_1113 dattvā bhūmiṃ dvijendrāya yas tām evopajīvati 14,096.015d@004_1114 gavāṃ śatasahasrasya hantuḥ sa labhate phalam 14,096.015d@004_1115 so 'dhaḥśirās tu pāpātmā kumbhīpākeṣu pacyate 14,096.015d@004_1116 divyair varṣasahasrais tu kumbhīpākād viniḥsṛtaḥ 14,096.015d@004_1117 iha loke bhavet sa śvā śatajanmāni pāṇḍava 14,096.015d@004_1118 dattvā bhūmiṃ dvijendrāṇāṃ yas tām evopajīvati 14,096.015d@004_1119 sa mūḍho yāti duṣṭātmā narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_1120 narakebhyo vinirmuktaḥ śunāṃ yoniṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1121 halakṛṣṭā mahī deyā sabījā sasyamālinī 14,096.015d@004_1122 atha vā sodakā deyā daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_1123 evaṃ dattā mahī rājan prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_1124 sarvān kāmān avāpnoti manasā cintitāni ca 14,096.015d@004_1125 bahubhir vasudhā dattā dīyate ca narādhipaiḥ 14,096.015d@004_1126 yasya yasya yadā bhūmis tasya tasya tadā phalam 14,096.015d@004_1127 yaḥ prayacchati kanyāṃ vai surūpāṃ śrotriyāya vai 14,096.015d@004_1128 sa brahmadevo rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1129 balīvardasahasrāṇāṃ dattānāṃ dhuryavāhinām 14,096.015d@004_1130 yat phalaṃ labhate rājan kanyādānena tat phalam 14,096.015d@004_1131 gavāṃ śatasahasrasya samyag dattasya yat phalam 14,096.015d@004_1132 tat phalaṃ samavāpnoti yaḥ prayacchati kanyakām 14,096.015d@004_1133 yāvanti caiva romāṇi kanyāyāḥ kurupuṃgava 14,096.015d@004_1134 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1135 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke sa jāyate 14,096.015d@004_1136 ṣaḍaṅgavic caturvedī sarvalokārcito dvijaḥ 14,096.015d@004_1137 yaḥ suvarṇaṃ daridrāya brāhmaṇāya prayacchati 14,096.015d@004_1138 śrotriyāya daridrāya bahuputrāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1139 vimuktaḥ sarvapāpebhyo bālasūryasamaprabhaḥ 14,096.015d@004_1140 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmagaḥ kāmabhogavān 14,096.015d@004_1141 varṣakoṭiṃ mahātejā mama loke pramodate 14,096.015d@004_1142 tataḥ kālāvatīrṇaś ca sosmiṃl loke hi jāyate 14,096.015d@004_1143 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet 14,096.015d@004_1144 yaś ca rūpyaṃ prayacched vai daridrāya dvijāya vai 14,096.015d@004_1145 kṛśavṛtte kṛśagave sa muktaḥ sarvakilbiṣaiḥ 14,096.015d@004_1146 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1147 kāmarūpī yathā kāmaṃ svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1148 tato 'vatīrṇaḥ kālena loke cāsmin mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1149 sarvalokārcitaḥ śrīmān rājā bhavati vīryavān 14,096.015d@004_1150 tilaparvatakaṃ yas tu śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1151 viśeṣeṇa daridrāya tasyāpi śṛṇu yat phalam 14,096.015d@004_1152 puṇyaṃ vṛṣāyutotsarge yat proktaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1153 tat puṇyaṃ samanuprāpya tatkṣaṇād virajo bhavet 14,096.015d@004_1154 yathā tvaco bhujaṅgo vai tyaktvā śuddhatanur bhavet 14,096.015d@004_1155 tathā tilapradānād vai pāpaṃ tyaktvā viśudhyati 14,096.015d@004_1156 tilaṣaṇḍaṃ prayuñjāno jāmbūnadavibhūṣitam 14,096.015d@004_1157 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ pitṛloke mahīyate 14,096.015d@004_1158 ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi kāmarūpī mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1159 tilapradātā ramate pitṛloke yathāsukham 14,096.015d@004_1160 yaḥ prayacchati viprāya tiladhenuṃ narādhipa 14,096.015d@004_1161 śrotriyāya daridrāya śṛṇu tasyāpi yat phalam 14,096.015d@004_1162 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1163 tat puṇyaphalam āpnoti tiladhenuprado naraḥ 14,096.015d@004_1164 tilānāṃ kuḍavair yas tu tiladhenuṃ prayacchati 14,096.015d@004_1165 tāvat koṭisamā rājan svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1166 aṣṭāḍhakatilaiḥ kṛtvā tiladhenuṃ narādhipa 14,096.015d@004_1167 dvātriṃśan niṣkasaṃyuktaṃ viṣuve yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1168 madbhaktyā madgatātmā vai tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1169 kanyādānasahasrasya vidhidattasya yat phalam 14,096.015d@004_1170 tat puṇyaṃ samanuprāpto mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1171 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke 'bhijāyate 14,096.015d@004_1172 ṛgyajuḥsāmavedānāṃ pārago brāhmaṇarṣabhaḥ 14,096.015d@004_1173 gāṃ tu yas tu daridrāya śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1174 prasannāṃ kṣīriṇīṃ puṇyāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1175 yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma tasya pūrvakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1176 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva vinaśyati na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1177 yānaṃ ca vṛṣasaṃyuktaṃ dīpyamānaṃ svalaṃkṛtam 14,096.015d@004_1178 ārūḍhaḥ kāmagaṃ divyaṃ golokam adhigacchati 14,096.015d@004_1179 yāvanti caiva romāṇi tasyā gos tu narādhipa 14,096.015d@004_1180 tāvad varṣasahasrāṇi gavāṃ loke mahīyate 14,096.015d@004_1181 golokād avatīrṇas tu loke 'smin brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1182 satrayājī vadānyaś ca sarvarājabhir arcitaḥ 14,096.015d@004_1183 tilaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ cāpy annaṃ kanyā vasuṃdharā 14,096.015d@004_1184 tārayantīha dattāni brāhmaṇebhyo mahābhuja 14,096.015d@004_1185 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgnim alolupam 14,096.015d@004_1186 tarpayed vidhivad rājan sa nidhiḥ pāralaukikaḥ 14,096.015d@004_1187 āhitāgniṃ daridraṃ ca śrotriyaṃ ca jitendriyam 14,096.015d@004_1188 śūdrānnavarjitaṃ caiva dvijaṃ yatnena pūjayet 14,096.015d@004_1189 āhitāgniḥ sadā pātram agnihotraś ca vedavit 14,096.015d@004_1190 pātrāṇām api tat pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare 14,096.015d@004_1191 yac ca vedamayaṃ pātraṃ yac ca pātraṃ tapomayam 14,096.015d@004_1192 asaṃkīrṇaṃ ca yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati 14,096.015d@004_1193 nityaṃ svādhyāyaniratās tv aprakīrṇendriyāś ca ye 14,096.015d@004_1194 pañcayajñaratā nityaṃ pūjitās tārayanti te 14,096.015d@004_1195 ye kṣāntidāntāḥ śrutipūrṇakarṇā 14,096.015d@004_1196 jitendriyā prāṇivadhe nivṛttāḥ 14,096.015d@004_1197 pratigrahe saṃkucitā gṛhasthās 14,096.015d@004_1198 te brāhmaṇās tārayituṃ samarthāḥ 14,096.015d@004_1199 nityodakī nityayajñopavītī 14,096.015d@004_1200 nityasvādhyāyī vṛṣalānnavarjī 14,096.015d@004_1201 ṛtau gacchan vidhivac cāpi juhvan 14,096.015d@004_1202 sa brāhmaṇas tārayituṃ samarthaḥ 14,096.015d@004_1203 brāhmaṇo yas tu madbhakto madyājī matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_1204 mayi saṃnyastakarmā ca sa vipras tārayed dhruvam 14,096.015d@004_1205 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit 14,096.015d@004_1206 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1206 acchidrapañcakālajñaḥ sa vipras tārayiṣyati 14,096.015d@004_1207 vāsudevena dāneṣu kathiteṣu yathākramam 14,096.015d@004_1208 avitṛptas tu dharmeṣu keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1209 deva dharmāmṛtam idaṃ śṛṇvato 'pi paraṃtapa 14,096.015d@004_1210 na vidyate suraśreṣṭha mama tṛptir hi mādhava 14,096.015d@004_1211 anaḍutsaṃpradānasya yat phalaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1212 tat phalaṃ kathayasveha tava bhaktasya me 'cyuta 14,096.015d@004_1213 yāni cānyāni dānāni tvayā noktāni kāni cit 14,096.015d@004_1214 tāny ācakṣva suraśreṣṭha teṣāṃ cānukramāt phalam 14,096.015d@004_1214 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1215 pavitratvāt supuṇyatvāt pāvanatvāt tathaiva ca 14,096.015d@004_1216 śṛṇu dharmāmṛtaṃ śreṣṭhaṃ dattasyānaḍuhaḥ phalam 14,096.015d@004_1217 daśadhenusamo 'naḍvān eko 'pi kurupuṃgava 14,096.015d@004_1218 medomāṃsavipuṣṭāṅgo nīrogaḥ kopavarjitaḥ 14,096.015d@004_1219 yuvā bhadraḥ suśīlaś ca sarvadoṣavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1220 dhuraṃ dhārayate kṣipraṃ datto viprāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1221 sa tena puṇyadānena varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1222 yathākāmaṃ mahātejā gavāṃ loke mahīyate 14,096.015d@004_1223 yaś ca dadyād anaḍuhau dvau yuktau ca dhuraṃdharau 14,096.015d@004_1224 suvṛttāya daridrāya śrotriyāya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1225 tasya yat puṇyam ākhyātaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1226 sahasragopradānena yat proktaṃ phalam uttamam 14,096.015d@004_1227 tat puṇyaphalam āpnoti yāti lokān sa māmakān 14,096.015d@004_1228 yāvanti caiva romāṇi tayor anaḍuhor nṛpa 14,096.015d@004_1229 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1230 daridrāyaiva dātavyaṃ na samṛddhāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1231 varṣāṇāṃ hi taṭākeṣu phalaṃ naiva payodhiṣu 14,096.015d@004_1232 yas tu dadyād anaḍuhaṃ daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_1233 sa tena puṇyadānena pūtātmā kurupuṃgava 14,096.015d@004_1234 vimānaṃ divyam ārūḍho divyarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_1235 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1236 gṛhaṃ dīpaprabhāyuktaṃ śayyāsanavibhūṣitam 14,096.015d@004_1237 bhājanopaskarair yuktaṃ dhānyapūrṇam alaṃkṛtam 14,096.015d@004_1238 dāsīgobhūmisaṃyuktaṃ saphalaṃ sarvasādhanaiḥ 14,096.015d@004_1239 brāhmaṇāya daridrāya śrotriyāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1240 dadyāt sadakṣiṇaṃ yas tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1241 devāḥ pitṛgaṇāś caiva agnayo ṛṣayas tathā 14,096.015d@004_1242 prayacchanti prahṛṣṭā vai yānam ādityasaṃnibham 14,096.015d@004_1243 tena gacchec chriyā yukto brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1244 strīsahasrāvṛte divye bhavane tatra kāñcane 14,096.015d@004_1245 modate brahmalokastho yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1246 śayyāṃ prastaraṇopetāṃ yaḥ prayacchati pāṇḍava 14,096.015d@004_1247 arcayitvā dvijaṃ bhaktyā vastramālyānulepanaiḥ 14,096.015d@004_1248 bhojayitvā vicitrānnaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1249 dhenudānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1250 tat puṇyaṃ tam anuprāpya pitṛloke mahīyate 14,096.015d@004_1251 śilpam adhyayanaṃ vāpi vidyāmantrauṣadhāni ca 14,096.015d@004_1252 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1253 āhitāgnisahasrasya pūjitasyaiva yat phalam 14,096.015d@004_1254 tat puṇyaphalam āpnoti yas tu vidyāṃ prayacchati 14,096.015d@004_1255 chandobhiḥ saṃprayuktena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1256 saptarṣilokān vrajati pūjyate brahmavādibhiḥ 14,096.015d@004_1257 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_1258 iha mānuṣyake loke vipro bhavati vedavit 14,096.015d@004_1259 viśrāmayati yo vipraṃ śrāntam adhvani karśitam 14,096.015d@004_1260 vinaśyati tadā pāpaṃ tasya varṣakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1261 atha prakṣālayet pādau tasya toyena bhaktimān 14,096.015d@004_1262 daśavarṣakṛtaṃ pāpaṃ vyapohati na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1263 ghṛtena vātha tailena pādau tasya tu pūjayet 14,096.015d@004_1264 tad dvādaśasamārūḍhaṃ pāpam āśu vyapohati 14,096.015d@004_1265 dhenukāñcanadattasya yac ca puṇyam udāhṛtam 14,096.015d@004_1266 tat puṇyaphalam āpnoti yas tv evaṃ vipram arcayet 14,096.015d@004_1267 svāgatena ca yo vipraṃ pūjayed āsanena ca 14,096.015d@004_1268 pratyutthānena vā rājan sa devānāṃ priyo bhavet 14,096.015d@004_1269 svāgatenāgnayo rājann āsanena śatakratuḥ 14,096.015d@004_1270 pratyutthānena pitaraḥ prītiṃ yānty atithipriyāḥ 14,096.015d@004_1271 agniśakrapitṝṇāṃ ca teṣāṃ prītyā narādhipa 14,096.015d@004_1272 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati 14,096.015d@004_1273 yaḥ prayacchati viprāya āsanaṃ mālyabhūṣitam 14,096.015d@004_1274 sa yāti maṇicitreṇa rathenendraniketanam 14,096.015d@004_1275 puraṃdarapure tatra divyanārīvibhūṣitaḥ 14,096.015d@004_1276 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1277 vāhanaṃ yaḥ prayaccheta brāhmaṇāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1278 sa yāti ratnacitreṇa vāhanena surālayam 14,096.015d@004_1279 sa tatra kāmaṃ krīḍitvā sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1280 iha rājā bhaved rājan nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1281 pādapaṃ pallavākīrṇaṃ puṣpitaṃ phalitaṃ tathā 14,096.015d@004_1282 gandhamālyair athābhyarcya vastrābharaṇabhūṣitam 14,096.015d@004_1283 yaḥ prayacchati viprāya śrotriyāya sadakṣiṇam 14,096.015d@004_1284 bhojayitvā yathākāmaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1285 jāmbūnadavicitreṇa vimānena virājatā 14,096.015d@004_1286 puraṃdarapuraṃ yāti jayaśabdaravair yutaḥ 14,096.015d@004_1287 tataḥ śakrapure ramye tasya kalpakapādapaḥ 14,096.015d@004_1288 dadāti cepsitaṃ sarvaṃ manasā yad yad icchati 14,096.015d@004_1289 yāvanti tasya patrāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca 14,096.015d@004_1290 tāvad varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1291 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣyaṃ lokam āgataḥ 14,096.015d@004_1292 rathāśvagajasaṃpūrṇaṃ puraṃ rājyaṃ ca rakṣati 14,096.015d@004_1293 sthāpayitvā tu madbhaktyā yo matpratikṛtiṃ naraḥ 14,096.015d@004_1294 ālayaṃ vidhivat kṛtvā pūjākarma ca kārayet 14,096.015d@004_1295 svayaṃ vā pūjayed bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1296 aśvamedhasahasrasya yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1297 tat phalaṃ samavāpnoti matsālokyaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1298 na jāne nirgamaṃ tasya mama lokād yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1299 devālaye vipragṛhe govāṭe catvare 'pi vā 14,096.015d@004_1300 prajvālayati yo dīpaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1301 āruhya kāñcanaṃ yānaṃ dyotayan sarvatodiśam 14,096.015d@004_1302 gacched ādityalokaṃ sa sevyamānaḥ surottamaiḥ 14,096.015d@004_1303 tatra prakāmaṃ krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_1304 iha loke bhaved vipro vedavedāṅgapāragaḥ 14,096.015d@004_1305 devālayeṣu vā rājan brāhmaṇāvasatheṣu vā 14,096.015d@004_1306 catvare vā catuṣke vā rātrau vā yadi vā divā 14,096.015d@004_1307 nānāgandharvavādyāni dharmaśrāvaṇikāni ca 14,096.015d@004_1308 yas tu kārayate bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1309 tasya devā naraśreṣṭha pitaraś cāpi harṣitāḥ 14,096.015d@004_1310 suprītāḥ saṃprayacchanti vimānaṃ kāmagaṃ śubham 14,096.015d@004_1311 sa ca tena vimānena yāti devapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1312 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānaḥ pramodate 14,096.015d@004_1313 devalokāvatīrṇas tu so 'smiṃl loke narādhipa 14,096.015d@004_1314 vedavedāṅgatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1315 catvare vā sabhāyāṃ vā vistīrṇe vā sabhāṅgaṇe 14,096.015d@004_1316 kṛtvāgnikuṇḍaṃ vipulaṃ sthaṇḍilaṃ vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1317 tatrāgniṃ caturo māsāñ jvalayed yas tu bhaktimān 14,096.015d@004_1318 samāpteṣu ca māseṣu pauṣyādiṣu tato dvijān 14,096.015d@004_1319 bhojayet pāyasaṃ mṛṣṭaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1320 dakṣiṇāṃ ca yathāśakti brāhmaṇebhyo nivedayet 14,096.015d@004_1321 evam agniṃ tu yaḥ kuryān nityam evārcayaṃs tu mām 14,096.015d@004_1322 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1323 tenāhaṃ śaṃkaraś caiva pitaro hy agnayas tathā 14,096.015d@004_1324 yāsyāmaḥ paramāṃ prītiṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1325 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca 14,096.015d@004_1326 so 'smat prītikaraḥ śrīmān mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1327 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1328 vedavedāṅgavid vipro jāyate rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_1329 yaḥ karoti naraśreṣṭha bharaṇaṃ brāhmaṇasya tu 14,096.015d@004_1330 śrotriyasyābhijātasya daridrasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1331 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1332 gavāṃ koṭipradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1333 tatpuṇyaphalam āpnoti varṣeṇaikena pāṇḍava 14,096.015d@004_1334 kāñcanena vicitreṇa yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_1335 sa yāti māmakaṃ lokaṃ divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1336 gīyamāno varastrībhir varṣāṇāṃ koṭiviṃśatim 14,096.015d@004_1337 krīḍitvā māmake loke tatra devair abhiṣṭutaḥ 14,096.015d@004_1338 mānuṣyam avatīrṇas tu vedavid brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1339 karakaṃ kuṇḍikāṃ vāpi mahad vā jalabhājanam 14,096.015d@004_1340 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1341 brahmakūrcena yat pīte phalaṃ proktaṃ yathāvidhi 14,096.015d@004_1342 tat puṇyaphalam āpnoti jalabhājanado naraḥ 14,096.015d@004_1343 sutṛptaḥ suprabhaḥ saumyaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_1344 haṃsasārasayuktena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1345 sa yāti vāruṇaṃ lokaṃ divyagandharvasevitaḥ 14,096.015d@004_1346 pānīyaṃ yaḥ prayacched vai jīvānāṃ jīvanaṃ param 14,096.015d@004_1347 grīṣmakeṣu ca māseṣu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1348 kapilākoṭidānasya yat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1349 tatpuṇyaphalam āpnoti pānīyaṃ yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1350 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1351 sa gacchec cendrasadanaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1352 triṃśatkoṭiyugaṃ tatra divyagandharvasevitaḥ 14,096.015d@004_1353 krīḍitvā mānuṣe loke caturvedī dvijo bhavet 14,096.015d@004_1354 śiro 'bhyaṅgapradānena tejasvī priyadarśanaḥ 14,096.015d@004_1355 subhago rūpavāñ śūraḥ paṇḍitaś ca bhaved dvijaḥ 14,096.015d@004_1356 vastradāyī tu tejasvī sarvatra priyadarśanaḥ 14,096.015d@004_1357 sukhabhogapatiḥ śrīmān strīṇāṃ nityaṃ manoramaḥ 14,096.015d@004_1358 upānahau ca chattraṃ ca yo dadāti narottamaḥ 14,096.015d@004_1359 sa yāti naramukhyena kāñcanena virājatā 14,096.015d@004_1360 śakralokaṃ mahātejāḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1361 kāṣṭhapādukado yāti vimānair vṛṣanirmitaiḥ 14,096.015d@004_1362 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarottamaiḥ 14,096.015d@004_1363 dantakāṣṭhapradānena priyavākyo bhaven naraḥ 14,096.015d@004_1364 sugandhavadanaḥ śrīmān medhāsaubhāgyasaṃyutaḥ 14,096.015d@004_1365 kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ vāpi guḍaṃ madhurasaṃ tathā 14,096.015d@004_1366 ye prayacchanti viprebhyaḥ parāṃ bhaktiṃ gatā narāḥ 14,096.015d@004_1367 te vṛṣair aśvayānaiś ca śvetasragdāmabhūṣitāḥ 14,096.015d@004_1368 upagīyamānā gandharvair yāntīśvarapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_1369 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānā yathāsukham 14,096.015d@004_1370 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi modante devasaṃnibhāḥ 14,096.015d@004_1371 tataḥ kālāvatīrṇāś ca jāyante tv iha mānavāḥ 14,096.015d@004_1372 prabhūtadhanadhānyāś ca bhogavanto narottamāḥ 14,096.015d@004_1373 vaiśākhe māsi vaiśākhe divase pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1374 vaivasvataṃ samuddiśya parāṃ bhaktim upāgatāḥ 14,096.015d@004_1375 abhyarcya vidhivad viprāṃs tilān guḍasamāyutān 14,096.015d@004_1376 ye prayacchanti viprebhyas teṣāṃ puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1377 gopradānena yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1378 tat puṇyaṃ samanuprāpto yamaloke mahīyate 14,096.015d@004_1379 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha rājā bhaviṣyati 14,096.015d@004_1380 tasminn eva dine viprān bhojayitvā sadakṣiṇam 14,096.015d@004_1381 toyapūrṇāni divyāni bhājanāni diśanti ye 14,096.015d@004_1382 te yānty ādityavarṇābhair vimānair varuṇālayam 14,096.015d@004_1383 tatra divyāṅganābhis tu ramante kāmakāminaḥ 14,096.015d@004_1384 tato 'vatīrṇāḥ kālena te cāsmin mānuṣe punaḥ 14,096.015d@004_1385 bhogavanto dvijaśreṣṭhā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1386 anantarāśī yaś cāpi vartate vratavat sadā 14,096.015d@004_1387 satyavāk krodharahitaḥ śuciḥ snānarataḥ sadā 14,096.015d@004_1388 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1389 tatra divyāpsarobhis tu varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_1390 krīḍitvā mānuṣe loke jāyate vedavid dvijaḥ 14,096.015d@004_1391 ekabhuktena yaś cāpi varṣam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_1392 brahmacārī jitakrodhaḥ satyaśaucasamanvitaḥ 14,096.015d@004_1393 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1394 daśakoṭisahasrāṇi krīḍitvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1395 iha mānuṣyake loke brāhmaṇo vedavid bhavet 14,096.015d@004_1396 caturthakālaṃ yo bhuṅkte brahmacārī jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1397 vartate caikavarṣaṃ tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1398 citrabarhiṇayuktena vicitradhvajaśobhinā 14,096.015d@004_1399 yāti yānena divyena sa mahendrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1400 akṛśābhir varastrībhiḥ sevyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1401 tato dvādaśakoṭiṃ sa samāḥ samyak pramodate 14,096.015d@004_1402 śakralokāvatīrṇaś ca loke cāsmin narādhipa 14,096.015d@004_1403 bhaved vai brāhmaṇo vidvān kṣamāvān vedapāragaḥ 14,096.015d@004_1404 ṣaṣṭhakāle tu yo 'śnāti varṣam ekam akalmaṣaḥ 14,096.015d@004_1405 brahmacaryavratair yuktaḥ śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1406 tapoyuktasya tasyātha śṛṇuṣva phalam uttamam 14,096.015d@004_1407 atyādityaprakāśena vimānenārkasaṃnibhaḥ 14,096.015d@004_1408 sa yāti mama lokān vai divyanārīniṣevitaḥ 14,096.015d@004_1409 tatra sādhyair marudbhiś ca pūjyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1410 paśyann eva sadā māṃ tu krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1411 pakṣopavāsaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1412 samāpte tu vrate tasmiṃs tarpayec chrotriyān dvijān 14,096.015d@004_1413 so 'pi gacchati divyena vimānena mahātapāḥ 14,096.015d@004_1414 dyotayan prabhayā vyoma mama lokaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1415 sa tatra modate kāmaṃ kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_1416 triṃśatkoṭisamā rājan krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_1417 iha mānuṣyake loke pūjanīyo dvijo bhavet 14,096.015d@004_1418 trayāṇām api vedānāṃ sāṅgānāṃ pārago bhavet 14,096.015d@004_1419 yaś ca māsopavāsaṃ vai kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1420 jitendriyo jitakrodho jitadhīḥ snānatatparaḥ 14,096.015d@004_1421 samāpte niyame tatra bhojayitvā dvijottamān 14,096.015d@004_1422 dakṣiṇāṃ ca tato dadyāt prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_1423 sa gacchati mahātejā brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1424 siṃhayuktena yānena divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1425 sa tatra brahmaṇo loke divyarṣigaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1426 śatakoṭisamā rājan yathākāmaṃ pramodate 14,096.015d@004_1427 tataḥ kālāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke dvijo bhavet 14,096.015d@004_1428 ṣaḍaṅgavic caturvedī triṃśaj janmāny arogavān 14,096.015d@004_1429 yas tyaktvā sarvakarmāṇi śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1430 mahāprasthānam ekāgro yāti madgatamānasaḥ 14,096.015d@004_1431 sa gacched indrasadanaṃ vimānena mahātapāḥ 14,096.015d@004_1432 mahāmaṇivicitreṇa sauvarṇena virājatā 14,096.015d@004_1433 śatakoṭisamās tatra surādhipatipūjitaḥ 14,096.015d@004_1434 nākapṛṣṭhe nivasati divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1435 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣeṣūpajāyate 14,096.015d@004_1436 rājñāṃ rājā mahātejāḥ sarvalokārcitaḥ prabhuḥ 14,096.015d@004_1437 prāyopaveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1438 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mantraṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_1439 antaḥsvastho jitakrodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1440 kāmagaḥ kāmarūpī ca bālasūryasamaprabhaḥ 14,096.015d@004_1441 sa vimānena divyena yāti lokān anāmayān 14,096.015d@004_1442 svargāt svargaṃ mahātejā gatvā caiva yathāsukham 14,096.015d@004_1443 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1444 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1445 so 'pi yānena divyena mama lokaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1446 tataḥ sarvaguṇopetaḥ paśyann api sa māṃ sadā 14,096.015d@004_1447 triṃśatkoṭisamā rājan modate mama saṃnidhau 14,096.015d@004_1448 tato 'vatīrṇaḥ kālena vedavid brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1449 karṣaṇaṃ sādhayan yas tu māṃ prasannaḥ śucivrataḥ 14,096.015d@004_1450 namo brahmaṇyadevāyety etaṃ mantram udāharan 14,096.015d@004_1451 bālasūryaprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1452 mama lokaṃ samāsādya ṣaṭkoṭiṃ tu pramodate 14,096.015d@004_1453 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke nṛpo bhavet 14,096.015d@004_1454 niveśayati manmūrtyā ātmānaṃ madgataḥ śuciḥ 14,096.015d@004_1455 rudradakṣiṇamūrtyāṃ vā caturdaśyāṃ viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1456 siddhair brahmarṣibhiś caiva devalokaiś ca pūjitaḥ 14,096.015d@004_1457 gandharvair bhūtasaṃghaiś ca gīyamāno mahātapāḥ 14,096.015d@004_1458 praviśet sa mahātejā māṃ vā śaṃkaram eva vā 14,096.015d@004_1459 tasyāpunarbhavaṃ (sic) rājan nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1460 gokṛte strīkṛte caiva guruviprakṛte 'pi vā 14,096.015d@004_1461 hanyante ye tu rājendra śakralokaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_1462 tatra jāmbūnadamaye vimāne kāmagāmini 14,096.015d@004_1463 manvantaraṃ pramodante divyanārīniṣevitāḥ 14,096.015d@004_1464 āśrutasyāpradānena dattasya haraṇena ca 14,096.015d@004_1465 janmaprabhṛti yad dattaṃ sarvaṃ naśyati bhārata 14,096.015d@004_1466 nāgopradās tatra payaḥ pibanti 14,096.015d@004_1467 nābhūmidā bhūmim athāśnuvanti 14,096.015d@004_1468 yān yān kāmān brāhmaṇebhyo dadāti 14,096.015d@004_1469 tāṃs tān kāmān svargaloke ca bhuṅkte 14,096.015d@004_1470 yad yad iṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopārjitaṃ ca yat 14,096.015d@004_1471 tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā 14,096.015d@004_1472 anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca 14,096.015d@004_1473 adattvā kāñcanaṃ gāṃ ca daridro nāma jāyate 14,096.015d@004_1474 dānaṃ yat tat phalaṃ naiti śrotriyāya na dīyate 14,096.015d@004_1475 śrotriyā yatra nāśnanti na devās tatra bhuñjate 14,096.015d@004_1476 śrotriyebhyaḥ paraṃ nāsti paramaṃ daivataṃ mahat 14,096.015d@004_1477 nidhānaṃ cāpi rājendra tasmāc chrotriyabhojanāt 14,096.015d@004_1477 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1478 viprayoge śarīrasya sendriyasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1479 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1479 antarā vartamānasya gatiḥ prāṇasya kīdṛśī 14,096.015d@004_1480 śubhāśubhakṛtaṃ sarvaṃ prāpnotīha phalaṃ naraḥ 14,096.015d@004_1481 na tu sarvasya bhūtasya pañcatvaṃ vāpi vidyate 14,096.015d@004_1482 pañcatvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhūribhūtikaraṃ nṛṇām 14,096.015d@004_1483 teṣāṃ pañca mahāyajñān ye kurvanti dvijottamāḥ 14,096.015d@004_1484 pañcatvaṃ pañcabhir bhūtair viyogaṃ saṃpracakṣate 14,096.015d@004_1485 na jāyate na mriyate puruṣaḥ śāśvataḥ sadā 14,096.015d@004_1486 prāyeṇa maraṇaṃ nāma pāpinām eva pāṇḍava 14,096.015d@004_1487 yeṣāṃ tu na gatiḥ puṇyā teṣāṃ maraṇam ucyate 14,096.015d@004_1488 prāyeṇākṛtakṛtyās tu mṛtyor udvijate janaḥ 14,096.015d@004_1489 kṛtakṛtyāḥ pratīkṣante mṛtyuṃ priyam ivātithim 14,096.015d@004_1489 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1490 pañca yajñāḥ kathaṃ deva kriyante 'tra dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1491 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1491 teṣāṃ nāma ca deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_1492 śṛṇu pañca mahāyajñān kīrtyamānān yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1493 yair eva brahmasālokyaṃ labhyate gṛhamedhinā 14,096.015d@004_1494 ṛṣiyajñaṃ brahmayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca pārthiva 14,096.015d@004_1495 nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañca yajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1496 tarpaṇaṃ ṛṣiyajñaṃ syāt svādhyāyo brahmayajñakaḥ 14,096.015d@004_1497 bhūtayajño balir yajño nṛyajño 'tithipūjanam 14,096.015d@004_1498 pitṝn uddiśya yat karma pitṛyajñaḥ prakīrtitaḥ 14,096.015d@004_1499 hutaṃ cāpy ahutaṃ caiva tathā prahutam eva ca 14,096.015d@004_1500 prāśitaṃ balidānaṃ ca pākayajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1501 vaiśvadevādayo homā hutam ity ucyate budhaiḥ 14,096.015d@004_1502 ahutaṃ ca bhaved dattaṃ prahutaṃ brāhmaṇāśitam 14,096.015d@004_1503 prāṇāgnihotrahomaṃ ca prāśitaṃ vidhivad viduḥ 14,096.015d@004_1504 balikarma ca rājendra pākayajñāḥ prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1505 ke cit pañca mahāyajñān pākayajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1506 apare brahmayajñādīn mahāyajñavido viduḥ 14,096.015d@004_1507 sarva ete mahāyajñāḥ sarvathā parikīrtitāḥ 14,096.015d@004_1508 bubhukṣitān brāhmaṇāṃs tu yathāśakti na hāpayet 14,096.015d@004_1509 ahany ahani ye tv etān akṛtvā bhuñjate svayam 14,096.015d@004_1510 kevalaṃ malam aśnanti te narā na ca saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1511 tasmāt snātvā dvijo vidvān kuryād etān dine dine 14,096.015d@004_1512 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1512 ato 'nyathā tu bhuñjan vai prāyaścittīyate dvijaḥ 14,096.015d@004_1513 devadeva namas te 'stu tvadbhaktasya janārdana 14,096.015d@004_1514 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1514 vaktum arhasi deveśa snānasya ca vidhiṃ mama 14,096.015d@004_1515 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_1516 snātvā yena vidhānena mucyante kilbiṣād dvijāḥ 14,096.015d@004_1517 mṛdaṃ ca gomayaṃ caiva tilān darbhāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1518 puṣpāṇy api yathānyāyam ādāya tu jalaṃ vrajet 14,096.015d@004_1519 nadyāṃ satyāṃ na ca snāyād anyatra dvijasattama 14,096.015d@004_1520 sati prabhūte payasi nālpe snāyāt kadā cana 14,096.015d@004_1521 gatvodakasamīpaṃ tu śucau deśe manohare 14,096.015d@004_1522 tato mṛdgomayādīni tatra prokṣya vinikṣipet 14,096.015d@004_1523 bahiḥ prakṣālya pādau ca dvir ācamya prayatnataḥ 14,096.015d@004_1524 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskuryāt tu taj jalam 14,096.015d@004_1525 na ca prakṣālayet tīrtham adbhir vidvān kadā cana 14,096.015d@004_1526 na ca pādena vā hanyād dhastenānyena taj jalam 14,096.015d@004_1527 sarvadevamayā hy āpo manmayāḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1528 tasmāt tās tu na hantavyās tv adbhiḥ prakṣālayet sthalam 14,096.015d@004_1529 kevalaṃ prathamaṃ majjen nāṅgāni vimṛjed budhaḥ 14,096.015d@004_1530 tat tu tīrthaṃ samāsādya kuryād ācamanaṃ punaḥ 14,096.015d@004_1531 gokarṇākṛtivat kṛtvā karaṃ triḥ prapibej jalam 14,096.015d@004_1532 dvis tat parimṛjed vaktraṃ pādāv abhyukṣya cātmanaḥ 14,096.015d@004_1533 śīrṣaṇyāṃs tu tataḥ prāṇān sakṛd eva tu saṃspṛśet 14,096.015d@004_1534 bāhū dvau ca tataḥ spṛṣṭvā hṛdayaṃ nābhim eva ca 14,096.015d@004_1535 pratyaṅgam udakaṃ spṛṣṭvā mūrdhānaṃ tu punaḥ spṛśet 14,096.015d@004_1536 āpaḥ punāntv ity uktvā ca punar ācamanaṃ caret 14,096.015d@004_1537 soṃkārā vyāhṛtīr vāpi sadasaspatim ity ṛcam 14,096.015d@004_1538 ācamya mṛttikāḥ paścāt tridhā kṛtvā samālabhet 14,096.015d@004_1539 ṛcedaṃ viṣṇur ity aṅgam uttamādhamamadhyamam 14,096.015d@004_1540 ālabhya vāruṇaiḥ sūktair namaskṛtya jalaṃ tataḥ 14,096.015d@004_1541 sravantī cet pratisrotaḥ pratyarkaṃ cānyavāriṣu 14,096.015d@004_1542 majjed om ity udāhṛtya na ca prakṣobhayej jalam 14,096.015d@004_1543 gomayaṃ ca tridhā kṛtvā jale pūrvaṃ samālabhet 14,096.015d@004_1544 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ ca japet punaḥ 14,096.015d@004_1545 punar ācamanaṃ kṛtvā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1546 āpo hi ṣṭheti tisṛbhir darbhapūtena vāriṇā 14,096.015d@004_1547 tathā tarat samandībhiḥ siñcec catasṛbhiḥ kramāt 14,096.015d@004_1548 gosūktenāśvasūktena śuddhavargeṇa cāpy atha 14,096.015d@004_1549 vaiṣṇavair vāruṇaiḥ sūktaiḥ sāvitrair indradevataiḥ 14,096.015d@004_1550 vāmadevena cātmānam anyair manmayasāmabhiḥ 14,096.015d@004_1551 sthitvāntaḥsalile sūktaṃ japed vācāghamarṣaṇam 14,096.015d@004_1552 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā tato japet 14,096.015d@004_1553 ā śvāsamokṣāt praṇavaṃ japed vā mām anusmaran 14,096.015d@004_1554 utplutya tīrtham āsādya dhaute śukle ca vāsasī 14,096.015d@004_1555 śuddhe cācchādayet kakṣe na kuryāt paripāśake 14,096.015d@004_1556 pāśe nibaddhakakṣyo yat kurute karma vaidikam 14,096.015d@004_1557 rākṣasā dānavā daityās tad vilumpanti harṣitāḥ 14,096.015d@004_1558 tasmāt sarvaprayatnena kakṣyāṃ pāśe na dhārayet 14,096.015d@004_1559 tataḥ prakṣālya pādau ca hastau caiva mṛdā śanaiḥ 14,096.015d@004_1560 ācamya punar ācāmet tataḥ sāvitriyā dvijaḥ 14,096.015d@004_1561 jale jalagataḥ śuddhaḥ sthala eva sthale sthitaḥ 14,096.015d@004_1562 ubhayatra sthitas tasmād ācāmed ātmaśuddhaye 14,096.015d@004_1563 darbheṣu darbhapāṇiḥ san prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ 14,096.015d@004_1564 prāṇāyāmāṃs tataḥ kuryān madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1565 sahasrakṛtvaḥ sāvitrīṃ śatakṛtvas tu vā japet 14,096.015d@004_1566 samāpte tu jape tasmin sāvitryā cābhimantrya ca 14,096.015d@004_1567 mandehānāṃ vināśāya rakṣasāṃ vikṣipej jalam 14,096.015d@004_1568 udvargo 'sīty athācāntaḥ prāyaścittajalaṃ kṣipet 14,096.015d@004_1569 athādāya sapuṣpāṇi toyāny añjalinā dvijaḥ 14,096.015d@004_1570 prakṣipya pratisūryaṃ ca vyomamudrāṃ prakalpayet 14,096.015d@004_1571 tato dvādaśakṛtvas tu sūryasyaikākṣaraṃ japet 14,096.015d@004_1572 tataḥ ṣaḍakṣarādīni ṣaṭkṛtvaḥ parivartayet 14,096.015d@004_1573 pradakṣiṇaṃ parāmṛśya mudrayā svamukhaṃ tayā 14,096.015d@004_1574 ūrdhvabāhus tato bhūtvā sūryam īkṣet samāhitaḥ 14,096.015d@004_1575 tanmaṇḍalasthaṃ māṃ dhyāyet tejomūrtiṃ caturbhujam 14,096.015d@004_1576 ud u tyaṃ ca japen mantraṃ citraṃ taccakṣur ity api 14,096.015d@004_1577 sāvitrīṃ ca yathāśakti japtvā sūktaṃ ca māmakam 14,096.015d@004_1578 manmayāni ca sāmāni puruṣavratam eva ca 14,096.015d@004_1579 tataś cālokayed arkaṃ haṃsaḥ śuciṣad ity ṛcā 14,096.015d@004_1580 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya divākaram 14,096.015d@004_1581 tatas tu tarpayed adbhiḥ brahmāṇaṃ māṃ ca śaṃkaram 14,096.015d@004_1582 prajāpatiṃ ca devāṃś ca tathā devamunīn api 14,096.015d@004_1583 sāṅgān api tathā vedān itihāsān kratūṃs tathā 14,096.015d@004_1584 purāṇāni ca divyāni kulāny apsarasāṃ tathā 14,096.015d@004_1585 ṛtūn saṃvatsarāṃś caiva kalākāṣṭhāntakaṃ tathā 14,096.015d@004_1586 bhūtagrāmāṃś ca bhūtāni saritaḥ sāgarāṃs tathā 14,096.015d@004_1587 śailāñ śailasthitān devān oṣadhīḥ savanaspatīḥ 14,096.015d@004_1588 tarpayed upavītī tu pratyekaṃ tṛpyatām iti 14,096.015d@004_1589 anvārabhya ca savyena pāṇinā dakṣiṇena tu 14,096.015d@004_1590 nivītī tarpayet paścād ṛṣīn mantrakṛtas tathā 14,096.015d@004_1591 marīcyādīn ṛṣīṃś caiva nāradāntān samāhitaḥ 14,096.015d@004_1592 prācīnāvīty athaitāṃs tu tarpayed devatāḥ pitṝn 14,096.015d@004_1593 tatas tu kavyavāḍ agniṃ somaṃ vaivasvataṃ tathā 14,096.015d@004_1594 tataś cāryamaṇaṃ cāpi agniṣv āttāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1595 somapāṃś caiva darbhais tu satilair eva vāribhiḥ 14,096.015d@004_1596 tṛpyadhvam iti paścāt tu svapitṝṃs tarpayet tataḥ 14,096.015d@004_1597 pitṝn pitāmahāṃś caiva tathaiva prapitāmahān 14,096.015d@004_1598 pitāmahīṃ tathā cāpi tathaiva prapitāmahīm 14,096.015d@004_1599 tathā pitṛṣvasṝś caiva mātṛṣvasṝs tathaiva ca 14,096.015d@004_1600 mātaraṃ cātmanaś caiva tathā mātāmahīm api 14,096.015d@004_1601 mātur mātāmahīṃ caiva gurum ācāryam eva ca 14,096.015d@004_1602 upādhyāyān sakhīn bandhūñ śiṣyartvigjñātiputrakān 14,096.015d@004_1603 pramītān ānṛśaṃsyārthaṃ tarpayet tān amatsaraḥ 14,096.015d@004_1604 tarpayitvā tathācamya snānavastraṃ prapīḍayet 14,096.015d@004_1605 vṛddhiṃ bhṛtyajanasyāhuḥ snātakānāṃ ca tadvidaḥ 14,096.015d@004_1606 atarpayitvā tān pūrvaṃ snānavastraṃ na pīḍayet 14,096.015d@004_1607 pīḍayec cet purā mohād devāḥ sarṣigaṇās tathā 14,096.015d@004_1608 pitaras tu nirāśāś ca śaptvā yānti yathāgatam 14,096.015d@004_1609 prakṣālya tu mṛdā pādāv ācamya prayataḥ punaḥ 14,096.015d@004_1610 darbheṣu darbhapāṇiḥ san svādhyāyaṃ tu samārabhet 14,096.015d@004_1611 vedam ādau samārabhya tatopari padakramān 14,096.015d@004_1612 yad adhīte svayaṃ śaktyā tat svādhyāyaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_1613 ṛcaṃ vātha yajur vāpi sāmagāthām athāpi vā 14,096.015d@004_1614 itihāsapurāṇāni yathāśakti na hāpayet 14,096.015d@004_1615 utthāya ca namaskṛtvā diśo digdevatā api 14,096.015d@004_1616 brahmāṇaṃ ca tataś cāgniṃ pṛthivīm oṣadhīs tathā 14,096.015d@004_1617 vācaṃ vācaspatiṃ caiva māṃ caiva saritas tathā 14,096.015d@004_1618 namaskṛtvā tathādbhis tu praṇavādi ca pūjayet 14,096.015d@004_1619 tato namo 'dbhya ity uktvā namaskuryāt tu taj jalam 14,096.015d@004_1620 ghṛṇiḥ sūryas tathādityas tān praṇamya svamūrdhani 14,096.015d@004_1621 tatas tv ālokayann arkaṃ praṇavena samāhitaḥ 14,096.015d@004_1622 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1622 tato mām arcayet puṣpair matpriyair eva nityaśaḥ 14,096.015d@004_1623 tvatpriyāṇi prasūnāni tvadadhiṣṭhāni mādhava 14,096.015d@004_1624 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1624 sarvāṇy ācakṣva deveśa tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_1625 śṛṇuṣvāvahito rājan puṣpāṇi prītikṛnti me 14,096.015d@004_1626 kumudaṃ karavīraṃ ca caṇakaṃ campakaṃ tathā 14,096.015d@004_1627 mallikājātipuṣpaṃ ca nandyāvartaṃ ca nandikam 14,096.015d@004_1628 palāśapuṣpapatrāṇi dūrvā bhṛṅgakam eva ca 14,096.015d@004_1629 vanamālā ca rājendra matpriyāṇi viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1630 sarveṣām api puṣpāṇāṃ sahasraguṇam utpalam 14,096.015d@004_1631 tasmāt padmaṃ tathā rājan padmāt tu śatapatrakam 14,096.015d@004_1632 tasmāt sahasrapatraṃ tu puṇḍarīkaṃ tataḥ param 14,096.015d@004_1633 puṇḍarīkasahasrāt tu tulasī guṇato 'dhikā 14,096.015d@004_1634 bakapuṣpaṃ tatas tasmāt sauvarṇaṃ tu tato 'dhikam 14,096.015d@004_1635 sauvarṇāt tu prasūnāc ca matpriyaṃ nāsti pāṇḍava 14,096.015d@004_1636 puṣpālābhe tulasyāstu patrair mām arcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1637 patrālābhe tu śākhābhiḥ śākhālābhe śiphāphalaiḥ 14,096.015d@004_1638 śiphālābhe mṛdā tatra bhaktimān arcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1639 varjanīyāni puṣpāṇi śṛṇu rājan samāhitaḥ 14,096.015d@004_1640 kiṅkiṇī munipuṣpaṃ ca duttūraṃ pāṭalaṃ tathā 14,096.015d@004_1641 tathātimuktakaṃ caiva puṃnāgaṃ naktamālikā 14,096.015d@004_1642 yaudhikaṃ kṣīrikāpuṣpaṃ nirguṇḍī lāṅgalī japā 14,096.015d@004_1643 karṇikāraṃ tathāśokaṃ śalmalīpuṣpam eva ca 14,096.015d@004_1644 kakubhāḥ kovidārāś ca vaibhītakam athāpi vā 14,096.015d@004_1645 kuraṇṭakaprasūnāṃ ca tilvakaṃ lāṅgalī tathā 14,096.015d@004_1646 aṅkolaṃ girikarṇī ca nīlāny eva ca sarvaśaḥ 14,096.015d@004_1647 ekavarṇāni cānyāni sarvāṇy eva vivarjayet 14,096.015d@004_1648 arkapuṣpāṇi varjyāni cārkapatrasthitāni ca 14,096.015d@004_1649 vyāghātapicumandāni sarvāṇy eva vivarjayet 14,096.015d@004_1650 anyais tu śuklapatrais tu gandhavadbhir narādhipa 14,096.015d@004_1651 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1651 avarjyais tair yathālābhaṃ madbhakto māṃ samarcayet 14,096.015d@004_1652 kathaṃ tvam arcanīyo 'si mūrtayaḥ kīdṛśās tu te 14,096.015d@004_1653 vaikhānasāḥ kathaṃ brūyuḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ 14,096.015d@004_1653 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1654 śṛṇu pāṇḍava tat sarvam arcanākramam ātmanaḥ 14,096.015d@004_1655 sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam 14,096.015d@004_1656 aṣṭākṣaravidhānena hy atha vā dvādaśākṣaraiḥ 14,096.015d@004_1657 vaidikair atha vā mantrair mama sūktena vā punaḥ 14,096.015d@004_1658 sthāpitaṃ māṃ tatas tasminn arcayitvā vicakṣaṇaḥ 14,096.015d@004_1659 puruṣaṃ ca tataḥ satyam acyutaṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1660 aniruddhaṃ ca māṃ prāhur vaikhānasavido janāḥ 14,096.015d@004_1661 anye tv evaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ 14,096.015d@004_1662 vāsudevaṃ ca rājendra saṃkarṣaṇam athāpi vā 14,096.015d@004_1663 pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate 14,096.015d@004_1664 etāś cānyāś ca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ 14,096.015d@004_1665 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1665 viddhy anarthāntarā eva mām evaṃ cārcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1666 tvadbhaktāḥ kīdṛśā deva kāni teṣāṃ vratāni ca 14,096.015d@004_1667 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1667 etat kathaya deveśa tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_1668 ananyadevatābhaktā ye madbhaktajanapriyāḥ 14,096.015d@004_1669 mām eva śaraṇaṃ prāptās te madbhaktāḥ prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1670 svargāṇy api yaśasyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1671 madbhaktaḥ pāṇḍavaśreṣṭha vratānīmāni dhārayet 14,096.015d@004_1672 nānyad ācchādayed vastraṃ madbhakto jalatāraṇe 14,096.015d@004_1673 svasthas tu na divā svapyān madhumāṃsāni varjayet 14,096.015d@004_1674 pradakṣiṇaṃ vrajed viprān gām aśvatthaṃ hutāśanam 14,096.015d@004_1675 na dhāvet patite varṣe nāgrabhikṣāṃ ca lopayet 14,096.015d@004_1676 pratyakṣalavaṇaṃ nādyāt saubhañjanakagṛñjanau 14,096.015d@004_1677 grāsamuṣṭiṃ gave dadyād dhānyāmlaṃ caiva varjayet 14,096.015d@004_1678 tathā paryuṣitaṃ cāpi pakvaṃ parigṛhāgatam 14,096.015d@004_1679 aniveditaṃ ca yad dravyaṃ tat prayatnena varjayet 14,096.015d@004_1680 vibhītakakarañjānāṃ chāyāṃ dūraṃ vivarjayet 14,096.015d@004_1681 vipradevaparīvādaṃ na vadet pīḍito 'pi san 14,096.015d@004_1682 sāttvikā rājasāś cāpi tāmasāś cāpi pāṇḍava 14,096.015d@004_1683 mām arcayanti madbhaktās teṣām īdṛgvidhā gatiḥ 14,096.015d@004_1684 tāmasās timiraṃ yānti rājasā raja eva tat 14,096.015d@004_1685 sāttvikāḥ sattvasaṃpannāḥ sattvam eva prayānti te 14,096.015d@004_1686 ye siddhāḥ santi sāṃkhyena yogasattvabalena ca 14,096.015d@004_1687 nabhasādityacandrābhyāṃ paśyanti padavistaram 14,096.015d@004_1688 ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcadhātuke 14,096.015d@004_1689 etasmin dehanagare rājasas tu sadā bhavet 14,096.015d@004_1690 udite savitary asya kriyāyuktasya dhīmataḥ 14,096.015d@004_1691 caturvedavidaś cāpi dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1692 kṣatriyāḥ sapta vijñeyā vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1693 niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdrāṇām ekaviṃśatiḥ 14,096.015d@004_1694 kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mohaś ca mada eva ca 14,096.015d@004_1695 mahāmohaś ca ity ete dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1696 garvaḥ stambho hy ahaṃkāra īrṣyā ca droha eva ca 14,096.015d@004_1697 pāruṣyaṃ krūratā ceti saptaite kṣatriyāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1698 tīkṣṇatā nikṛtir māyā śāṭhyaṃ ḍambho hy anārjavam 14,096.015d@004_1699 paiśunyam anṛtaṃ caiva vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1700 tṛṣṇā bubhukṣā nidrā ca ālasyaṃ cāghṛṇādayā 14,096.015d@004_1701 ādhiś cāpi vivādaś ca pramādo hīnasattvatā 14,096.015d@004_1702 bhayaṃ viklabatā jāḍyaṃ pāpakaṃ manyur eva ca 14,096.015d@004_1703 āśā cāśraddadhānatvam anavasthāpy ayantraṇam 14,096.015d@004_1704 āśaucaṃ malinatvaṃ ca śūdrā hy ete prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1705 yasminn ete na dṛśyante sa vai brāhmaṇa ucyate 14,096.015d@004_1706 yeṣu yeṣu hi bhāveṣu yatkālaṃ vartate dvijaḥ 14,096.015d@004_1707 tattatkālaṃ sa vijñeyaḥ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_1708 prāṇān āyamya yatkālaṃ yena māṃ cāpi cintayet 14,096.015d@004_1709 tatkāle vai dvijo jñeyaḥ śeṣakālo hy athetaraḥ 14,096.015d@004_1710 tasmāt tu sāttviko bhūtvā śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1711 mām arcayet tu satataṃ matpriyatvaṃ yad icchati 14,096.015d@004_1712 alolajihvaḥ samupasthito dhṛtir 14,096.015d@004_1713 nidhāya cakṣur yugamātram eva ca 14,096.015d@004_1714 manaś ca vācaṃ ca nigṛhya cañcalaṃ 14,096.015d@004_1715 bhayān nivṛtto mama bhakta ucyate 14,096.015d@004_1716 īdṛśādhyātmino ye tu brāhmaṇā niyatendriyāḥ 14,096.015d@004_1717 teṣāṃ śrāddheṣu tṛpyanti tena tṛptāḥ pitāmahāḥ 14,096.015d@004_1718 dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam 14,096.015d@004_1719 kṣamā jayati na krodhaḥ kṣamāvān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1719 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1720 dānapuṇyaphalaṃ śrutvā tapaḥ puṇyaphalāni ca 14,096.015d@004_1721 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1722 yā caiṣā kapilā deva pūrvam utpāditā vibho 14,096.015d@004_1723 homadhenuḥ sadā puṇyā caturvaktreṇa mādhava 14,096.015d@004_1724 sā kathaṃ brāhmaṇebhyo hi deyā kasmin dine 'pi vā 14,096.015d@004_1725 kīdṛśāya ca viprāya dātavyā puṇyalakṣaṇā 14,096.015d@004_1726 kati vā kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1727 kair vā deyāś ca tā deva śrotum icchāmi tattvataḥ 14,096.015d@004_1728 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa saṃsadi 14,096.015d@004_1729 abravīt kapilāsaṃkhyāṃ tāsāṃ māhātmyam eva ca 14,096.015d@004_1730 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāvanaṃ param 14,096.015d@004_1731 yac chrutvā pāpakarmāpi naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_1732 agnimadhyodbhavāṃ divyām agnijvālāsamaprabhām 14,096.015d@004_1733 agnijvālojjvalacchṛṅgīṃ pradīptāṅgāralocanām 14,096.015d@004_1734 agnipucchām agnikhurām agniromaprabhānvitām 14,096.015d@004_1735 tām āgneyīm agnijihvām agnigrīvāṃ jvalatprabhām 14,096.015d@004_1736 bhuñjate kapilāṃ ye tu śūdrā lobhena mohitāḥ 14,096.015d@004_1737 patitāṃs tān vijānīyāc caṇḍālasadṛśā hi te 14,096.015d@004_1738 na teṣāṃ brāhmaṇaḥ kaś cid gṛhe kuryāt pratigraham 14,096.015d@004_1739 dūrāc ca parihartavyā mahāpātakino 'pi te 14,096.015d@004_1740 sarvakālaṃ hi te sarvair varjitāḥ pitṛdaivataiḥ 14,096.015d@004_1741 te sadā hy apratigrāhyā hy asaṃbhāṣyāś ca pāpinaḥ 14,096.015d@004_1742 pibanti kapilāṃ yāvat tāvat teṣāṃ pitāmahāḥ 14,096.015d@004_1743 amedhyam upabhuñjanti bhūmyāṃ vai śvasṛgālavat 14,096.015d@004_1744 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi takram athāpi vā 14,096.015d@004_1745 ye śūdrā upabhuñjanti teṣāṃ gatim imāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1746 kapilopajīvī śūdras tu mṛto gacchati rauravam 14,096.015d@004_1747 kliśyate raurave ghore varṣakoṭiśataṃ vasan 14,096.015d@004_1748 rauravāc ca paribhraṣṭo viṣṭhāyāṃ jāyate krimiḥ 14,096.015d@004_1749 viṣṭhāgarteṣu saṃviṣṭo durgandheṣu sahasraśaḥ 14,096.015d@004_1750 tatraiva jāyamāno 'sau nottāraṃ tatra vindati 14,096.015d@004_1751 brāhmaṇaś caiva yas teṣāṃ gṛhe kuryāt pratigraham 14,096.015d@004_1752 tataḥ prabhṛti tasyāpi pitaraḥ syur amedhyapāḥ 14,096.015d@004_1753 na tena sārdhaṃ saṃbhāṣen na cāpy ekāsanaṃ vrajet 14,096.015d@004_1754 sa nityaṃ varjanīyo hi dūrāt tu brāhmaṇādhamaḥ 14,096.015d@004_1755 yas tena saha saṃbhāṣed ekaśayyāṃ vrajeta vā 14,096.015d@004_1756 prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ sa ca tenaiva śudhyati 14,096.015d@004_1757 kapilopajīvinaḥ śūdrād yaḥ karoti pratigraham 14,096.015d@004_1758 prāyaścittaṃ bhavet tasya viprasyaitan na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1759 brahmakūrcaṃ tu kurvīta cāndrāyaṇam athāpi vā 14,096.015d@004_1760 mucyate kilbiṣāt tasmād etena brāhmaṇo hi saḥ 14,096.015d@004_1761 kapilā hy agnihotrārthe yajñārthe ca svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1762 sarvatas teja uddhṛtya brahmaṇā nirmitā purā 14,096.015d@004_1763 pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 14,096.015d@004_1764 puṇyānāṃ paramaṃ puṇyaṃ kapilā pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1765 tapasāṃ tapa evāgryaṃ vratānāṃ vratam uttamam 14,096.015d@004_1766 dānānāṃ paramaṃ dānaṃ nidānaṃ hy etad akṣayam 14,096.015d@004_1767 pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 14,096.015d@004_1768 pavitrāṇi ca ramyāṇi sarvalokeṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_1769 tebhyas tejaḥ samuddhṛtya brahmaṇā lokakartṛṇā 14,096.015d@004_1770 lokanistāraṇāyaiva nirmitāḥ kapilāḥ svayam 14,096.015d@004_1771 sarvatejomayī hy eṣā kapilā pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1772 sadāmṛtamayī medhyā śuciḥ pāvanam uttamam 14,096.015d@004_1773 kṣīreṇa kapilāyās tu dadhnā vai saghṛtena vā 14,096.015d@004_1774 hotavyāny agnihotrāṇi sāyaṃ prātar dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1775 kapilāyā ghṛtenāpi dadhnā kṣīreṇa vā punaḥ 14,096.015d@004_1776 juhvate ye 'gnihotrāṇi brāhmaṇā vidhivat prabho 14,096.015d@004_1777 pūjayanty atithīṃś caiva parāṃ bhaktim upāgatāḥ 14,096.015d@004_1778 śūdrānnād viratā nityaṃ ḍambhānṛtavivarjitāḥ 14,096.015d@004_1779 te yānty ādityasaṃkāśair vimānair dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_1780 sūryamaṇḍalamadhyena brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1781 brahmaṇo bhavane divye kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ 14,096.015d@004_1782 brahmaṇā pūjyamānās tu modante kalpam akṣayam 14,096.015d@004_1783 evaṃ hi kapilā rājan puṇyā mantrāmṛtāraṇiḥ 14,096.015d@004_1784 ādāv evāgnimadhyāt tu maitreyī brahmanirmitā 14,096.015d@004_1785 śṛṅgāgre kapilāyās tu sarvatīrthāni pāṇḍava 14,096.015d@004_1786 brahmaṇo hi niyogena nivasanti dine dine 14,096.015d@004_1787 prātar utthāya yo martyaḥ kapilāśṛṅgamastakāt 14,096.015d@004_1788 cyutā āpas tu śīrṣeṇa prayato dhārayec chuciḥ 14,096.015d@004_1789 sa tena puṇyatīrthena sahasā dagdhakilbiṣaḥ 14,096.015d@004_1790 varṣatrayakṛtaṃ pāpaṃ pradahaty agnivat tṛṇam 14,096.015d@004_1791 mūtreṇa kapilāyās tu yas tu prātar upaspṛśet 14,096.015d@004_1792 snānena tena puṇyena naṣṭapāpaḥ sa mānavaḥ 14,096.015d@004_1793 triṃśadvarṣakṛtāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1794 prātar utthāya yo bhaktyā prayacchet tṛṇamuṣṭikam 14,096.015d@004_1795 tasya naśyati tat pāpaṃ triṃśadrātrikṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1796 prātar utthāya madbhaktyā kuryād yas tāṃ pradakṣiṇam 14,096.015d@004_1797 pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1798 pradakṣiṇena caikena śraddhāyuktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1799 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tasya tan naśyati dhruvam 14,096.015d@004_1800 kapilāpañcagavyena yaḥ snāyāt tu śucir naraḥ 14,096.015d@004_1801 sa gaṅgādyeṣu tīrtheṣu snāto bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_1802 tena snānena tasyāpi śraddhāyuktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1803 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati 14,096.015d@004_1804 dṛṣṭvā tu kapilāṃ bhaktyā śrutvā humbhāravaṃ tathā 14,096.015d@004_1805 vyapohati naraḥ pāpam ahorātrakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1806 yatra vā tatra vā cāṅge kapilāṃ yaḥ spṛśec chuciḥ 14,096.015d@004_1807 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ vināśayati pāṇḍava 14,096.015d@004_1808 gosahasraṃ ca yo dadyād ekāṃ ca kapilāṃ naraḥ 14,096.015d@004_1809 samaṃ tasya phalaṃ prāha brahmaloke pitāmahaḥ 14,096.015d@004_1810 yas tv ekāṃ kapilāṃ hanyān naraḥ kiṃ cit pramādataḥ 14,096.015d@004_1811 gosahasraṃ hataṃ tena bhaven nātra vicāraṇā 14,096.015d@004_1812 yaś caikāṃ kapilāṃ dadyāc chrotriyāyāhitāgnaye 14,096.015d@004_1813 gavāṃ śatasahasraṃ tu dattaṃ bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_1814 daśaiva kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1815 yo dadyāc chrotriyebhyo vai svargaṃ gacchati tac chṛṇu 14,096.015d@004_1816 prathamā svarṇakapilā dvitīyā gaurapiṅgalā 14,096.015d@004_1817 tṛtīyā raktapiṅgākṣī caturthī galapiṅgalā 14,096.015d@004_1818 pañcamī babhruvarṇābhā ṣaṣṭhī ca śvetapiṅgalā 14,096.015d@004_1819 saptamī raktapiṅgākṣī aṣṭamī khurapiṅgalā 14,096.015d@004_1820 navamī pāṭalā jñeyā daśamī pucchapiṅgalā 14,096.015d@004_1821 daśaitāḥ kapilāḥ proktās tārayanti narān sadā 14,096.015d@004_1822 maṅgalyāś ca pavitrāś ca sarvapāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1823 evam eva hy anaḍvāho daśa proktā nareśvara 14,096.015d@004_1824 brāhmaṇo vāhayet tāṃs tu nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 14,096.015d@004_1825 na ghātayet tu daṇḍena kṣetre vādhvani vā dvijaḥ 14,096.015d@004_1826 vāhayed dhuṃkṛtenaiva śākhayā vā sapatrayā 14,096.015d@004_1827 na daṇḍena na yaṣṭyā vā na pāśena ca vā punaḥ 14,096.015d@004_1828 na kṣuttṛṣṇāśramaśrāntān vāhayed vikalendriyān 14,096.015d@004_1829 atṛpteṣu na bhuñjīyāt pibet pīteṣu codakam 14,096.015d@004_1830 śuśrūṣor mātaraś caitāḥ pitaras te prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1831 ahnāṃ pūrve tribhāge tu dhuryāṇāṃ vāhanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_1832 viśrāmen madhyame bhāge bhāge cānte yathāsukham 14,096.015d@004_1833 yatra vā tvarayā kṛtyaṃ saṃśayo yatra vādhvani 14,096.015d@004_1834 vāhayet tatra dhuryāṃs tu na sa pāpena lipyate 14,096.015d@004_1835 anyathā vāhayan rājan nirayaṃ yāti rauravam 14,096.015d@004_1836 rudhiraṃ pātayet teṣāṃ yas tu mohān narādhipa 14,096.015d@004_1837 brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tasya syāt pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1838 tena pāpena pāpātmā nirayaṃ yāty asaṃśayam 14,096.015d@004_1839 narakeṣu ca sarveṣu samāsthitvā śataṃ śatam 14,096.015d@004_1840 iha mānuṣyake loke balīvardo bhaviṣyati 14,096.015d@004_1841 tasmāt tu muktim anvicchan dadyāt tu kapilāṃ naraḥ 14,096.015d@004_1842 kapilāṃ vāhayed yas tu vṛṣalo lobhamohitaḥ 14,096.015d@004_1843 tena devās trayastriṃśat pitaraś cāpi vāhitāḥ 14,096.015d@004_1844 sa devaiḥ pitṛbhir nityaṃ vadhyamānaḥ sudurmatiḥ 14,096.015d@004_1845 narakān narakaṃ ghoraṃ gacched āpralayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1846 brahmā rudras tathāgniś ca kapilānāṃ gatiṃ gatāḥ 14,096.015d@004_1847 tasmāt te tu na hantavyāḥ pūjyās te tu viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1848 niḥśvasanti yadā śrāntās tadā hanyuś ca tat kulam 14,096.015d@004_1849 yāvanti teṣāṃ romāṇi tāvad varṣaśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_1850 narake paripacyante tatra tadvāhakā narāḥ 14,096.015d@004_1851 kapilā sarvayajñeṣu dakṣiṇārthaṃ vidhīyate 14,096.015d@004_1852 tasmāt tā dakṣiṇā deyā yajñeṣv eva dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1853 homārthaṃ cāgnihotrasya yāṃ prayacchet prayatnataḥ 14,096.015d@004_1854 śrotriyāya daridrāya śrāntāyāmitatejase 14,096.015d@004_1855 tena dānena pūtātmā so 'gniloke mahīyate 14,096.015d@004_1856 yāvanti caiva romāṇi kapilāṅge yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1857 tāvad varṣasahasrāṇi naraḥ svarge ca vartate 14,096.015d@004_1858 suvarṇakhuraśṛṅgīṃ ca kapilāṃ yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1859 viṣuve cāyane vāpi so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_1860 tenāśvamedhatulyena mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1861 svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1862 vastrair alaṃkṛtāṃ puṣṭāṃ gandhair mālyaiś ca śobhitām 14,096.015d@004_1863 pavitraṃ hi pavitrāṇāṃ suvarṇam iti me matiḥ 14,096.015d@004_1864 tasmāt suvarṇābharaṇā dātavyā cāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1865 evaṃ dattvā tu rājendra saptapūrvān parān api 14,096.015d@004_1866 tārayiṣyati rājendra nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1867 agniṣṭomasahasrasya vājapeyasamaṃ bhavet 14,096.015d@004_1868 vājapeyasahasrasya aśvamedhaṃ ca tatsamam 14,096.015d@004_1869 aśvamedhasahasraṃ ca rājasūyaṃ ca tatsamam 14,096.015d@004_1870 kapilānāṃ sahasreṇa vidhidattena pāṇḍava 14,096.015d@004_1871 rājasūyaphalaṃ prāpya mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1872 na tasya punarāvṛttir vidyate kurupuṃgava 14,096.015d@004_1873 prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1874 tais tair guṇaiḥ kāmadughā ca bhūtvā 14,096.015d@004_1875 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 14,096.015d@004_1876 svakarmabhiś cāpy anubadhyamānaṃ 14,096.015d@004_1877 tīvrāndhakāre narake patantam 14,096.015d@004_1878 mahārṇave naur iva vāyunītā 14,096.015d@004_1879 dattā hi gaus tārayate manuṣyam 14,096.015d@004_1880 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 14,096.015d@004_1881 āsaptamaṃ tārayate paratra 14,096.015d@004_1882 yāvan manuṣyān pṛthivīṃ bibharti 14,096.015d@004_1883 tāvat pradātāram ito 'paratra 14,096.015d@004_1884 yathauṣadhaṃ mantrakṛtaṃ narasya 14,096.015d@004_1885 prayuktamātraṃ vinihanti rogān 14,096.015d@004_1886 tathaiva dattā kapilā supātre 14,096.015d@004_1887 pāpaṃ narasyāśu nihanti sarvam 14,096.015d@004_1888 yathaiva dṛṣṭvā bhujagāḥ suparṇaṃ 14,096.015d@004_1889 naśyanti dūrād vivaśā bhayārtāḥ 14,096.015d@004_1890 tathaiva dṛṣṭvā kapilāpradānaṃ 14,096.015d@004_1891 naśyanti pāpāni narasya śīghram 14,096.015d@004_1892 yathā tvacaṃ svāṃ bhujago vihāya 14,096.015d@004_1893 punar navaṃ rūpam upaiti puṇyam 14,096.015d@004_1894 tathaiva muktaḥ puruṣaḥ svapāpair 14,096.015d@004_1895 virājate vai kapilāpradānāt 14,096.015d@004_1896 yathāndhakāraṃ bhavane vilagnaṃ 14,096.015d@004_1897 dīpto hi niryātayati pradīpaḥ 14,096.015d@004_1898 tathā naraḥ pāpam api pralīnaṃ 14,096.015d@004_1899 niṣkrāmayed vai kapilāpradānam 14,096.015d@004_1900 yāvanti romāṇi bhavanti tasyā 14,096.015d@004_1901 vatsānvitāyāś ca śarīrajāni 14,096.015d@004_1902 tāvat pradātā yugavarṣakoṭiṃ 14,096.015d@004_1903 sa brahmaloke ramate manuṣyaḥ 14,096.015d@004_1904 yasyāhitāgner atithipriyasya 14,096.015d@004_1905 śūdrānnadūrasya jitendriyasya 14,096.015d@004_1906 satyavratasyādhyayanānvitasya 14,096.015d@004_1907 dattā hi gaus tārayate paratra 14,096.015d@004_1907 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1908 evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ kapilādānam uttamam 14,096.015d@004_1909 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1910 devadeveśa kapilā yadā viprāya dīyate 14,096.015d@004_1911 kathaṃ sarveṣu cāṅgeṣu tasyās tiṣṭhanti devatāḥ 14,096.015d@004_1912 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa caiva tvayā mama 14,096.015d@004_1913 tāsāṃ kati suraśreṣṭha kapilāḥ puṇyalakṣaṇāḥ 14,096.015d@004_1914 kathaṃ vānugṛhītās tāḥ suraiḥ pitṛgaṇair api 14,096.015d@004_1915 kena yuktāś ca varṇena śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_1916 yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ keśavaḥ satyavāk tadā 14,096.015d@004_1917 guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ vaktum evopacakrame 14,096.015d@004_1918 śṛṇu rājan pavitraṃ vai rahasyaṃ dharmam uttamam 14,096.015d@004_1919 grahaṇīyaṃ satyam idaṃ na śrāvyaṃ hetuvādinām 14,096.015d@004_1920 yadā vatsasya pādau dvau prasave śirasā saha 14,096.015d@004_1921 dṛśyete dānakālaṃ tam āhuḥ kālavido janāḥ 14,096.015d@004_1922 antarikṣagato vatso yāvad bhūmiṃ na yāsyati 14,096.015d@004_1923 gaus tāvat pṛthivī jñeyā tasmād deyā tu tādṛśī 14,096.015d@004_1924 yāvanti dhenvā romāṇi savatsāyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1925 yāvantyaḥ sikatāś cāpi garbhodakapariplutāḥ 14,096.015d@004_1926 tāvad varṣasahasrāṇi dātā svarge mahīyate 14,096.015d@004_1927 suvarṇābharaṇāṃ kṛtvā savatsāṃ kapilāṃ tilaiḥ 14,096.015d@004_1928 pracchādya tāṃ tu dadyād vai sarvaratnair alaṃkṛtām 14,096.015d@004_1929 sasamudrā mahī tena saśailavanakānanā 14,096.015d@004_1930 caturantā bhaved dattā nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1931 pṛthivīdānatulyena tena dānena mānavaḥ 14,096.015d@004_1932 saṃsārasāgarāt tīrṇo yāti lokaṃ prajāpateḥ 14,096.015d@004_1933 brahmahā yadi vā goghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ 14,096.015d@004_1934 mahāpātakayukto 'pi dānenānena śudhyati 14,096.015d@004_1935 idaṃ paṭhati yaḥ puṇyaṃ kapilādānam uttamam 14,096.015d@004_1936 prātar utthāya madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1937 manasā karmaṇā vācā matipūrvaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1938 pāpaṃ rātrikṛtaṃ hanyād asyādhyāyasya pāṭhakaḥ 14,096.015d@004_1939 idam āvartamānas tu śrāddhe yas tarpayed dvijān 14,096.015d@004_1940 tasyāpy amṛtam aśnanti pitaro 'tyantaharṣitāḥ 14,096.015d@004_1941 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1942 tasya rātrikṛtaṃ sarvaṃ pāpam āśu praṇaśyati 14,096.015d@004_1943 ataḥ paraṃ viśeṣaṃ tu kapilānāṃ bravīmi te 14,096.015d@004_1944 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa rājan mayā tava 14,096.015d@004_1945 tāsāṃ catasraḥ pravarāḥ pavitrāḥ pāpanāśanāḥ 14,096.015d@004_1946 suvarṇakapilā puṇyā tathā raktākṣipiṅgalā 14,096.015d@004_1947 piṅgalākṣī ca yā gauś ca yad vā piṅgalapiṅgalā 14,096.015d@004_1948 etāś catasraḥ pravarāḥ puṇyāḥ pāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1949 namaskṛtā vā spṛṣṭā vā ghnanti pāpaṃ narasya tu 14,096.015d@004_1950 yasyaitāḥ kapilāḥ santi gṛhe pāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1951 tatra śrīr vijayaḥ kīrtiḥ sthitā nityaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1952 etāsāṃ prītim āyāti kṣīreṇa tu vṛṣadhvajaḥ 14,096.015d@004_1953 dadhnā tu tridaśāḥ sarve ghṛtena tu hutāśanaḥ 14,096.015d@004_1954 pitaraḥ pitāmahāś caiva tathaiva prapitāmahāḥ 14,096.015d@004_1955 sakṛd dattena tuṣyanti varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1956 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi pāyasam eva vā 14,096.015d@004_1957 śrotriyebhyaḥ sakṛd dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_1958 upavāsaṃ tu yat kṛtvā ahorātraṃ jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1959 kapilāpañcagavyaṃ tu pītvā cāndrāyaṇāt param 14,096.015d@004_1960 saumye muhūrte tat prāśya śuddhātmā śuddhamānasaḥ 14,096.015d@004_1961 krodhānṛtavinirmukto madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1962 kapilāpañcagavyena samantreṇa pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_1963 yo matpratikṛtiṃ vāpi śaṃkarākṛtim eva vā 14,096.015d@004_1964 snāpayed viṣuve yas tu so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_1965 sa muktapāpaḥ śuddhātmā yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_1966 mama lokaṃ vrajen martyo rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_1967 brahmaṇā tu purā sṛṣṭā kapilā kāñcanaprabhā 14,096.015d@004_1968 agnikuṇḍāt parair mantrair homadhenur mahāprabhā 14,096.015d@004_1969 sṛṣṭamātrāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā devā rudrādayo divi 14,096.015d@004_1970 siddhā brahmarṣayaś caiva vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvarāḥ 14,096.015d@004_1971 sāgarāḥ saritaś cāpi parvatāḥ sabalāhakāḥ 14,096.015d@004_1972 gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś cāpy upasthitāḥ 14,096.015d@004_1973 sarve vismayam āpannāḥ śikhimadhye mahāprabhām 14,096.015d@004_1974 mantraiś ca vividhaiḥ sarvais tuṣṭuvus tām anekaśaḥ 14,096.015d@004_1975 kṛtāñjalipuṭāḥ sarve tāmraśṛṅgīṃ trilocanām 14,096.015d@004_1976 śirobhiḥ patitā bhūmau savatsām amṛtāraṇim 14,096.015d@004_1977 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve caturvaktraṃ pitāmaham 14,096.015d@004_1978 ājñāpaya mahādeva kiṃ te karma priyaṃ vibho 14,096.015d@004_1979 evam uktaḥ suraiḥ sarvair brahmā vacanam abravīt 14,096.015d@004_1980 bhavanto 'py anugṛhṇantu dogdhrīm enāṃ payasvinīm 14,096.015d@004_1981 homadhenur iyaṃ jñeyā hy agniṃ saṃtarpayiṣyati 14,096.015d@004_1982 tato 'gnis tarpitaḥ sarvān bhavatas tarpayiṣyati 14,096.015d@004_1983 prītāḥ kṣīrāmṛtenāsyā jātavīryaparākramāḥ 14,096.015d@004_1984 jayiṣyatha yathākāmaṃ dānavān sarva eva tu 14,096.015d@004_1985 jātavīryabalaiśvaryāḥ sattvavanto jitārayaḥ 14,096.015d@004_1986 asaṃkhyeyabalāḥ sarve pālayiṣyatha vai prajāḥ 14,096.015d@004_1987 pālitāś ca prajāḥ sarvā bhavadbhir iha dharmataḥ 14,096.015d@004_1988 pūjayiṣyanti vo nityaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_1989 evam uktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā 14,096.015d@004_1990 tataḥ saṃhṛṣṭamanasaḥ kapilāyai varaṃ daduḥ 14,096.015d@004_1991 yasmāl lokahitāyādya brahmaṇā tvaṃ vinirmitā 14,096.015d@004_1992 tasmāt pūtā pavitrā ca bhava pāpavyapohinī 14,096.015d@004_1993 ye tvāṃ dṛṣṭvā namasyanti spṛṣṭvā cāpi karair narāḥ 14,096.015d@004_1994 teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvadbhaktānāṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_1995 akāmakṛtam ajñātam adṛṣṭaṃ yac ca pātakam 14,096.015d@004_1996 tvāṃ dṛṣṭvā ye namasyanti narāḥ sarvaṃsaheti ca 14,096.015d@004_1997 teṣāṃ tad vilayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā 14,096.015d@004_1998 ity uktvāsyai varaṃ dattvā prayayus te yathāgatam 14,096.015d@004_1999 lokanistāraṇārthāya sā ca lokāṃś cacāra ha 14,096.015d@004_2000 tasyām eva samudbhūtā hy etāś ca kapilānagha 14,096.015d@004_2001 vicaranti mahīm enāṃ lokānugrahakāraṇāt 14,096.015d@004_2002 tasmāt tu kapilā deyā paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_2003 yathā ca dīyate rājan kapilā hy agnihotriṇe 14,096.015d@004_2004 tathāgraśṛṅgayos tasyā viṣṇur indraś ca tiṣṭhataḥ 14,096.015d@004_2005 candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ 14,096.015d@004_2006 śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ 14,096.015d@004_2007 karṇayor aśvinau devau cakṣuṣoḥ śaśibhāskarau 14,096.015d@004_2008 danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāk sarasvatī 14,096.015d@004_2009 romānte munayaḥ sarve carmaṇy eva prajāpatiḥ 14,096.015d@004_2010 niśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ 14,096.015d@004_2011 nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_2012 adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_2013 sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā 14,096.015d@004_2014 pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhaḥsthalam 14,096.015d@004_2015 apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam 14,096.015d@004_2016 iṣṭatuṣṭamayī lakṣmīr gomaye vasate sadā 14,096.015d@004_2017 nāsikāyāṃ tadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī 14,096.015d@004_2018 śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlam āśritāḥ 14,096.015d@004_2019 pārśvayor ubhayoḥ sarve viśve devāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2020 tiṣṭhaty urasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ 14,096.015d@004_2021 jānujaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ 14,096.015d@004_2022 khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ 14,096.015d@004_2023 catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇās tasyā eva payodharāḥ 14,096.015d@004_2024 ratir medhā kṣamā svāhā śraddhā śāntir dhṛtiḥ smṛtiḥ 14,096.015d@004_2025 kīrtir dīptiḥ kriyā kāntis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca saṃtatiḥ 14,096.015d@004_2026 diśaś ca vidiśaś caiva sevante kapilāṃ sadā 14,096.015d@004_2027 devāḥ pitṛgaṇāś cāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 14,096.015d@004_2028 lokā dvīpārṇavāś caiva gaṅgādyāḥ saritas tathā 14,096.015d@004_2029 grahāḥ pitṛgaṇāś cāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ 14,096.015d@004_2030 vedoktair vividhair mantraiḥ stuvanti hṛṣitās tathā 14,096.015d@004_2031 vidyādharāś ca ye siddhā bhūtās tārāgaṇās tathā 14,096.015d@004_2032 puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ 14,096.015d@004_2033 brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍān mahāprabhā 14,096.015d@004_2034 namas te kapile puṇye sarvadevair namaskṛte 14,096.015d@004_2035 kapile 'tha mahāsattve sarvatīrthamaye śubhe 14,096.015d@004_2036 dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam 14,096.015d@004_2037 aho ratnam idaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnam uttamam 14,096.015d@004_2038 aho dharmārjitaṃ śuddham idam agryaṃ mahādhanam 14,096.015d@004_2039 ity ākāśe sthitā devā jalpanti ca namanti ca 14,096.015d@004_2040 tasyāḥ pratigṛhītā ca bhuṅkte yāvad dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2041 tāvad devagaṇāḥ sarve kapilām arcayanti ca 14,096.015d@004_2042 svarṇaśṛṅgī raupyakhurā gandhaiḥ puṣpaiś ca pūjitā 14,096.015d@004_2043 vastrābhyām ahatābhyāṃ tu yāvat tiṣṭhaty alaṃkṛtā 14,096.015d@004_2044 tāvad yad icchet kapilā mantrapūtā susaṃskṛtā 14,096.015d@004_2045 bhūlokavāsinaḥ sarvān brahmalokaṃ nayet svayam 14,096.015d@004_2046 bhūr aśvaḥ kanakaṃ gāvo raupyam annaṃ tilā yavāḥ 14,096.015d@004_2047 dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dine dine 14,096.015d@004_2048 atha tv aśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava 14,096.015d@004_2049 tathā nindanty athātmānam aśubhaṃ kiṃ nu naḥ kṛtam 14,096.015d@004_2050 aho rakṣaḥpiśācaiś ca lupyamānāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_2051 yāsyāmo nirayaṃ śīghram iti śocanti tāni vai 14,096.015d@004_2052 etāny api dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2053 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2053 dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca 14,096.015d@004_2054 devadeveśa daityaghna kālaḥ ko havyakavyayoḥ 14,096.015d@004_2055 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2055 ke tatra pūjām arhanti varjanīyāś ca ke dvijāḥ 14,096.015d@004_2056 daivaṃ pūrvāhṇikaṃ jñeyaṃ paitṛkaṃ cāparāhṇikam 14,096.015d@004_2057 kālahīnaṃ ca yad dānaṃ tad dānaṃ rākṣasaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2058 avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam anṛtena ca bhārata 14,096.015d@004_2059 parāmṛṣṭaṃ śunā vāpi tadbhāgaṃ rākṣasaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2060 yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattādayo 'pi ca 14,096.015d@004_2061 daive ca pitrye ye cāpi rājan nārhanti satkriyām 14,096.015d@004_2062 klībaḥ plīhī ca kuṣṭhī ca rājayakṣmānvitaś ca yaḥ 14,096.015d@004_2063 apasmārī ca yaś cāpi pitrye nārhati satkriyām 14,096.015d@004_2064 cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ 14,096.015d@004_2065 somavikrayiṇaś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2066 ekoddiṣṭasya ye cānnaṃ bhuñjate vidhivad dvijāḥ 14,096.015d@004_2067 cāndrāyaṇam akṛtvā te punar nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2068 gāyakā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā 14,096.015d@004_2069 kathakā yaudhikāś caiva śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2070 anagnayaś ca ye viprāḥ pretaniryātakāś ca ye 14,096.015d@004_2071 stenāś cāpi vikarmasthā rājan nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2072 aparijñātapūrvāś ca gaṇaputrāś ca ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2073 putrikāputrakāś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2074 ṛṇakartā ca yo vipro yaś ca vāṇijyako dvijaḥ 14,096.015d@004_2075 prāṇivikrayavṛttiś ca śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2076 cīrṇavratā guṇair yuktā nityaṃ svādhyāyatatparāḥ 14,096.015d@004_2077 sāvitrījñāḥ kriyāvantas te śrāddhe satkṛtikṣamāḥ 14,096.015d@004_2078 śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāpto dadhi ghṛtaṃ tadā 14,096.015d@004_2079 darbhāḥ sumanasaḥ kṣetraṃ tatkāle śrāddhado bhavet 14,096.015d@004_2080 cāritraniyatā rājan kṛśā ye kṛśavṛttayaḥ 14,096.015d@004_2081 arthinaś copagacchanti tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2082 tapasvinaś ca ye viprās tathā bhaikṣacarāś ca ye 14,096.015d@004_2083 arthinaḥ ke cid icchanti teṣāṃ dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2084 evaṃ dharmavidāṃ śreṣṭha jñātvā sarvātmanā tadā 14,096.015d@004_2085 śrotriyāya daridrāya prayacchānupakāriṇe 14,096.015d@004_2086 dānaṃ yat te priyaṃ kiṃ cic chrotriyāṇāṃ ca yat priyam 14,096.015d@004_2087 tat prayacchasva dharmajña yad icchasi tad akṣayam 14,096.015d@004_2088 nirayaṃ ye ca gacchanti tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2089 gurvarthaṃ vā bhayārthaṃ vā no ced anyatra pāṇḍava 14,096.015d@004_2090 vadanti ye 'nṛtaṃ viprās te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2091 paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśakāḥ 14,096.015d@004_2092 paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2093 sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paradravyopajīvinaḥ 14,096.015d@004_2094 akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2095 varṇāśramāṇāṃ ye bāhyāḥ pāṣaṇḍasthāś ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2096 upāsate ca tān ye tu te sarve narakālayāḥ 14,096.015d@004_2097 vedavikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ 14,096.015d@004_2098 vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2099 rasavikrayiṇo rājan viṣavikrayiṇaś ca ye 14,096.015d@004_2100 kṣīravikrayiṇaś cāpi te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2101 caṇḍālebhyas tu ye kṣīraṃ prayacchanti narādhamāḥ 14,096.015d@004_2102 arthārtham atha vā snehāt te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2103 paśūnāṃ damakāś caiva tathā nāsānuvedhakāḥ 14,096.015d@004_2104 puṃstvasya hiṃsakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2105 adātāraḥ samarthā ye dravyāṇāṃ lobhakāraṇāt 14,096.015d@004_2106 dīnānāthān na paśyanti te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2107 kṣāntān dāntān kṛśān prājñān dīrghakālaṃ sadoṣitān 14,096.015d@004_2108 tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2109 bālānām atha vṛddhānāṃ śrāntānāṃ cāpi ye narāḥ 14,096.015d@004_2110 adattvāśnanti ye mṛṣṭaṃ te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2111 ete pūrvarṣibhiḥ proktā narā nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2112 ye svargaṃ samanuprāptās tāñ śṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2113 dānena tapasā caiva satyena ca damena ca 14,096.015d@004_2114 ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2115 śuśrūṣayāpy upādhyāyāc chrutam ādāya pāṇḍava 14,096.015d@004_2116 ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2117 madhumāṃsāsavebhyas tu nivṛttā vṛttavat tu ye 14,096.015d@004_2118 paradāranivṛttāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2119 mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti ca ye narāḥ 14,096.015d@004_2120 bhrātṝṇām api sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2121 ye tu bhojanakāle tu niyatāś cātithipriyāḥ 14,096.015d@004_2122 dvārarodhaṃ na kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2123 vaivāhikaṃ tu kanyānāṃ daridrāṇāṃ ca ye narāḥ 14,096.015d@004_2124 kārayanti ca kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2125 rasānām atha bījānām oṣadhīnāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2126 dātāraḥ śraddhayopetās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2127 kṣemākṣemaṃ ca mārgeṣu samāni viṣamāṇi ca 14,096.015d@004_2128 arthināṃ ye ca vakṣyanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2129 parvadvaye caturdaśyām aṣṭamyāṃ saṃdhyayor dvayoḥ 14,096.015d@004_2130 ārdrāyāṃ janmanakṣatre viṣuve śravaṇe tathā 14,096.015d@004_2131 ye grāmyadharmaviratās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2132 havyakavyavidhānaṃ ca narakasvargagāminau 14,096.015d@004_2133 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2133 dharmādharmau ca kathitau bhūyaḥ kiṃ śrotum icchasi 14,096.015d@004_2134 idaṃ me tattvato deva vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_2135 hiṃsām akṛtvā yo martyo brahmahatyām avāpnuyāt 14,096.015d@004_2135 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2136 brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthaṃ kṛśavṛttinam 14,096.015d@004_2137 brūyān nāstīti yaḥ paścāt tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2138 madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata 14,096.015d@004_2139 vṛttiṃ harati durbuddhis tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2140 gokulasya tṛṣārtasya jalānte vasudhādhipa 14,096.015d@004_2141 utpādayati yo vighnaṃ tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2142 yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ satyāṃ śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam 14,096.015d@004_2143 dūṣayaty anabhijño yas taṃ vidyād brahmaghātakam 14,096.015d@004_2144 āśrame vā vane vāpi grāme vā nagare 'pi vā 14,096.015d@004_2145 agniṃ yaḥ prakṣipet kruddhas tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2146 cakṣuṣā vāpi hīnasya paṅgor vāpi jaḍasya ca 14,096.015d@004_2147 hared vai yas tu sarvasvaṃ taṃ vidyād brahmaghātakam 14,096.015d@004_2148 krodhād vā yadi vā dveṣād ākruṣṭas tarjito 'pi vā 14,096.015d@004_2149 ṛtau striyaṃ vā nopeyāt tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2150 yāvat sāro bhaved dhīras tannāśe yasya duḥsthitiḥ 14,096.015d@004_2151 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2151 tat sarvasvaṃ hared yo vai tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2152 sarveṣām api dānānāṃ yat tu dānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_2153 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2153 abhojyānnāś ca ye viprās tān bravīhi surottama 14,096.015d@004_2154 annam eva praśaṃsanti devā brahmapuraḥsarāḥ 14,096.015d@004_2155 annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 14,096.015d@004_2156 annam ūrjaskaraṃ loke annāt prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2157 abhojyānnān imān rājan vakṣyamāṇān nibodha me 14,096.015d@004_2158 dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nikṛtasya ca 14,096.015d@004_2159 abhiśastasya ṣaṇḍasya pākabhedakarasya ca 14,096.015d@004_2160 cikitsakasya sarvasya tathā cocchiṣṭabhojinaḥ 14,096.015d@004_2161 ugrānnaṃ sūtakānnaṃ ca śūdroccheṣaṇam eva ca 14,096.015d@004_2162 dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ patitānnaṃ ca yac chrutam 14,096.015d@004_2163 tathā ca piśunasyānnaṃ yajñavikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_2164 śailūṣatantuvāyānnaṃ kṛtaghnasyānnam eva ca 14,096.015d@004_2165 ambaṣṭhasya niṣādasya raṅgāvatarakasya ca 14,096.015d@004_2166 suvarṇakartur vaiṇasya śastravikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_2167 sūtānāṃ śauṇḍikānāṃ ca vaidyasya rajakasya ca 14,096.015d@004_2168 strījitasya nṛśaṃsasya tathā māhiṣikasya ca 14,096.015d@004_2169 anirdaśānāṃ pretānāṃ gaṇikānāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2170 vandino dyūtakartuś ca tathā dyūtavidām api 14,096.015d@004_2171 parivittasya yac cānnaṃ parivettus tathaiva ca 14,096.015d@004_2172 yaś cāgradidhiṣur vipro didhiṣūpapatis tathā 14,096.015d@004_2173 tayor apy ubhayor annaṃ rājñaś cāpi vivarjayet 14,096.015d@004_2174 rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam 14,096.015d@004_2175 āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakṛntinaḥ 14,096.015d@004_2176 gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati 14,096.015d@004_2177 āyuś cikitsakasyānnaṃ śuklaṃ tu vṛṣalīpateḥ 14,096.015d@004_2178 viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ tasmāt tat parivarjayet 14,096.015d@004_2179 teṣāṃ tvagasthiromāṇi bhuṅkte yo 'nnaṃ tu bhakṣayet 14,096.015d@004_2180 amātyānnam athaiteṣāṃ bhuktvā tu triyahaṃ kṣipet 14,096.015d@004_2181 matyā bhuktvā sakṛd vāpi prājāpatyaṃ cared dvijaḥ 14,096.015d@004_2182 dānānāṃ ca phalaṃ yad vai śṛṇu pāṇḍava tattvataḥ 14,096.015d@004_2183 jaladas tṛptim āpnoti sukham akṣayam annadaḥ 14,096.015d@004_2184 tiladas tu prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam 14,096.015d@004_2185 bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ 14,096.015d@004_2186 gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam 14,096.015d@004_2187 vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ 14,096.015d@004_2188 anaḍuddaḥ śriyaṃ juṣṭāṃ godaś ca bradhnaviṣṭapam 14,096.015d@004_2189 yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ 14,096.015d@004_2190 dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasāmyatām 14,096.015d@004_2191 sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_2192 hiraṇyabhūgavāśvājavastraśayyāsanādiṣu 14,096.015d@004_2193 yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva ca 14,096.015d@004_2194 tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ ca viparyaye 14,096.015d@004_2195 anṛtaṃ na vaded iṣṭvā tapas taptvā na vismayet 14,096.015d@004_2196 nārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet 14,096.015d@004_2197 yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt 14,096.015d@004_2198 āyurviprāpavādena dānaṃ tu parikīrtanāt 14,096.015d@004_2199 ekaḥ prajāyate jantur eka eva pramīyate 14,096.015d@004_2200 eko 'nubhuṅkte sukṛtam ekaś cāpnoti duṣkṛtam 14,096.015d@004_2201 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau 14,096.015d@004_2202 vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anuvartate 14,096.015d@004_2203 anāgatāni kāryāṇi kartuṃ gaṇayate manaḥ 14,096.015d@004_2204 śarīrakaṃ samuddiśya smayate nūnam antakaḥ 14,096.015d@004_2205 tasmād dharmasahāyo 'stu dharmaṃ saṃcinuyāt sadā 14,096.015d@004_2206 dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram 14,096.015d@004_2207 yeṣāṃ taṭākāni bahūdakāni 14,096.015d@004_2208 sabhāś ca kūpāś ca pratiśrayāś ca 14,096.015d@004_2209 annapradānaṃ madhurā ca vāṇī 14,096.015d@004_2210 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2210 yamasya te nirviṣayā bhavanti 14,096.015d@004_2211 anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2212 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2212 kiṃlakṣaṇo 'sau bhavati tan me brūhi janārdana 14,096.015d@004_2213 śṛṇu rājan samāsena dharmaśaucavidhikramam 14,096.015d@004_2214 ahiṃsā satyam asteyam ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ 14,096.015d@004_2215 ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam 14,096.015d@004_2216 brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntir madhumāṃsasya varjanam 14,096.015d@004_2217 maryādāyāṃ sthitiś caiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam 14,096.015d@004_2218 bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasaṃgraham 14,096.015d@004_2219 vārdhakye maunam ātiṣṭhet sarvadā dharmam ācaret 14,096.015d@004_2220 brāhmaṇān nāvamanyeta gurūn parivaden na ca 14,096.015d@004_2221 yatīnām anukūlaḥ syād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 14,096.015d@004_2222 yatir gurur dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ 14,096.015d@004_2223 patir eva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ 14,096.015d@004_2224 yad gṛhasthārjitaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2225 nirdahiṣyati tat sarvam ekarātroṣito yatiḥ 14,096.015d@004_2226 durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino 'jñānino 'pi vā 14,096.015d@004_2227 gṛhasthair yatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ 14,096.015d@004_2228 ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhaṇḍī muṇḍito 'pi vā 14,096.015d@004_2229 kāṣāyadaṇḍadhāro 'pi yatiḥ pūjyo yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2230 apūjito gṛhasthair vā tathā cāpy avamānitaḥ 14,096.015d@004_2231 yatir vāpy atithir vāpi narake pātayiṣyataḥ 14,096.015d@004_2232 tasmāt tu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2233 mayi saṃnyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ 14,096.015d@004_2234 praharen na dvijān prājño gāṃ na hanyāt kadā cana 14,096.015d@004_2235 bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate 14,096.015d@004_2236 nāgniṃ mukhenopadhamen na ca pādau pratāpayet 14,096.015d@004_2237 nādhaḥ kuryāt kadā cit tu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet 14,096.015d@004_2238 nāntarāgamanaṃ kuryān na cāmedhyaṃ vinikṣipet 14,096.015d@004_2239 ucchiṣṭo na spṛśed agnim āśaucastho na jātu cit 14,096.015d@004_2240 śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgam agnau pratāpayet 14,096.015d@004_2241 sarvadevamayo vahnis tasmāc chuddhaḥ sadā spṛśet 14,096.015d@004_2242 prāptamūtrapurīṣas tu na spṛśed vahnim ātmavān 14,096.015d@004_2243 yāvat tu dhārayed vegaṃ tāvad aprayato bhavet 14,096.015d@004_2244 pacanāgniṃ na gṛhṇīyāt paraveśmani jātu cit 14,096.015d@004_2245 tena pakvena cānnena yat karma kurute śubham 14,096.015d@004_2246 tac chubhasya phalasyārdham agnidasya bhaven nṛpa 14,096.015d@004_2247 tasmāc chubhataraṃ karma prakuryād avināśitam 14,096.015d@004_2248 pramādād yadi vājñānāt tasya nāśo bhaviṣyati 14,096.015d@004_2249 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2249 gṛhṇīyāt tu mathitvā vā śrotriyāgārato 'pi vā 14,096.015d@004_2250 kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2251 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2251 kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tan me brūhi janārdana 14,096.015d@004_2252 akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ 14,096.015d@004_2253 tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2254 amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ 14,096.015d@004_2255 sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2256 alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ 14,096.015d@004_2257 svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2258 sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dine dine 14,096.015d@004_2259 śūdrānnaṃ yasya dehe na tatpātram ṛṣayo viduḥ 14,096.015d@004_2260 prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ 14,096.015d@004_2261 tārayet tat kulaṃ sarvam eko 'pīha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2262 gām aśvam annaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet 14,096.015d@004_2263 niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam 14,096.015d@004_2264 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2264 dūrād āhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet 14,096.015d@004_2265 dharmādharmavidhir deva mama bhīṣmeṇa bhāṣitaḥ 14,096.015d@004_2266 bhīṣmavākyāt sārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara 14,096.015d@004_2266 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2267 annena dhāryate sarvaṃ jagad etac carācaram 14,096.015d@004_2268 annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ 14,096.015d@004_2269 kalatraṃ pīḍayitvāpi deśe kāle ca śaktitaḥ 14,096.015d@004_2270 dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā 14,096.015d@004_2271 vipram adhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddham athāpi vā 14,096.015d@004_2272 arcayed guruvat prīto gṛhastho gṛham āgatam 14,096.015d@004_2273 krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ 14,096.015d@004_2274 arcayed atithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye 14,096.015d@004_2275 atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giram īrayet 14,096.015d@004_2276 na pṛcched gotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadā cana 14,096.015d@004_2277 caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaś cid āgataḥ 14,096.015d@004_2278 annena pūjanīyaḥ sa paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_2279 pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhuṅkte hy ekaḥ prahṛṣṭavat 14,096.015d@004_2280 svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2281 pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca nirāśrayān 14,096.015d@004_2282 yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat 14,096.015d@004_2283 kṛtvāpi pāpaṃ bahuśo yo dadyād annam arthine 14,096.015d@004_2284 brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_2285 annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet 14,096.015d@004_2286 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 14,096.015d@004_2287 annaṃ hy amṛtam ity āhur annaṃ prajananaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2288 annapraṇāśe sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ 14,096.015d@004_2289 balaṃ balavato naśyed annahīnasya dehinaḥ 14,096.015d@004_2290 tasmād annaṃ pradātavyaṃ śraddhayāśraddhayāpi vā 14,096.015d@004_2291 ādatte hi rasaṃ sarvam ādityaḥ svagabhastibhiḥ 14,096.015d@004_2292 vāyus tasmāt samādāya rasaṃ megheṣu dhārayet 14,096.015d@004_2293 tat tu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam 14,096.015d@004_2294 tena digdhā bhaved devī mahī prītā ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2295 tasyāṃ sasyāni rohanti yair jīvanty akhilāḥ prajāḥ 14,096.015d@004_2296 māṃsamedosthimajjānāṃ saṃbhavas tebhya eva hi 14,096.015d@004_2297 evaṃ sūryaś ca pavano meghaḥ śakras tathaiva ca 14,096.015d@004_2298 eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire 14,096.015d@004_2299 bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām 14,096.015d@004_2300 nānāsaṃsthānarūpāṇi nānābhūtayutāni ca 14,096.015d@004_2301 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 14,096.015d@004_2302 taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,096.015d@004_2303 anekaśatasaṃkhyāni sāntarjalavanāni ca 14,096.015d@004_2304 tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ 14,096.015d@004_2305 vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś ca sahasraśaḥ 14,096.015d@004_2306 ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ 14,096.015d@004_2307 bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca 14,096.015d@004_2308 kṣīrasravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ 14,096.015d@004_2309 prāsādāḥ pāṇḍarāḥ śubhrāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ 14,096.015d@004_2310 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2310 annadās tatra tiṣṭhanti tasmād annaprado bhavet 14,096.015d@004_2311 annadānaphalaṃ śrutvā prīto 'smi madhusūdana 14,096.015d@004_2312 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2312 bhojanasya vidhiṃ vaktuṃ devadeva tvam arhasi 14,096.015d@004_2313 bhojanasya dvijātīnāṃ vidhānaṃ śṛṇu pāṇḍava 14,096.015d@004_2314 snātaḥ śuciḥ śucau deśe nirjane hutapāvakaḥ 14,096.015d@004_2315 maṇḍalaṃ kārayitvā tu caturaśraṃ dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2316 kṣatriyaś cet tato vṛttaṃ vaiśyo 'rdhendusamākṛtim 14,096.015d@004_2317 ārdrapādas tu bhuñjīyāt prāṅmukhaś cāsane śucau 14,096.015d@004_2318 pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ 14,096.015d@004_2319 naikavāsās tu bhuñjīyān na cāntardhāya vā dvijaḥ 14,096.015d@004_2320 na bhinnapātre bhuñjīta parṇapṛṣṭhe tathaiva ca 14,096.015d@004_2321 annaṃ pūrvaṃ namaskuryāt prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_2322 nānyad ālokayed annān na jugupseta tatparaḥ 14,096.015d@004_2323 jugupsitaṃ ca yac cānnaṃ rākṣasā eva bhuñjate 14,096.015d@004_2324 pāṇinā jalam uddhṛtya kuryād annaṃ pradakṣiṇam 14,096.015d@004_2325 apeyaṃ tad vijānīyāt pītvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2326 pariveṣajalād anyat peyam etat tu mantravat 14,096.015d@004_2327 pañca prāṇāhutīḥ kuryāt sama[*]ṃ tu pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_2328 yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāṇāhutau nṛpa 14,096.015d@004_2329 tathā samāhitaḥ kuryāt prāṇāhutim atandritaḥ 14,096.015d@004_2330 viditvānnam athānnādaṃ pañca prāṇāṃś ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2331 yaḥ kuryād āhutīḥ pañca teneṣṭāḥ pañca vāyavaḥ 14,096.015d@004_2332 ato 'nyathā tu bhuñjāno brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_2333 tenānnenāsurān pretān rākṣasāṃs tarpayiṣyati 14,096.015d@004_2334 vaktrapramāṇān piṇḍāṃś ca grased ekaikaśaḥ punaḥ 14,096.015d@004_2335 vaktrādhikaṃ tu yat piṇḍam ātmocchiṣṭaṃ tad ucyate 14,096.015d@004_2336 piṇḍāvaśiṣṭam anyac ca vaktraniḥsṛtam eva ca 14,096.015d@004_2337 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2338 svam ucchiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte yo bhuṅte muktabhojanam 14,096.015d@004_2339 cāndrāyaṇaṃ caret kṛcchraṃ prājāpatyam athāpi vā 14,096.015d@004_2340 pibataḥ patite toye bhojane mukhaniḥsṛte 14,096.015d@004_2341 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2342 pītaśeṣaṃ tu tan nāma na peyaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2343 pibed yadi hi tan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2344 pānīyāni pibed yena tat pātraṃ dvijasattamaḥ 14,096.015d@004_2345 anucchiṣṭaṃ bhavet tāvad yāvad bhūmau na nikṣipet 14,096.015d@004_2346 maunī vāpy atha vāmaunī prahṛṣṭaḥ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2347 bhuñjīta vidhivad vipro na cocchiṣṭaṃ pradāpayet 14,096.015d@004_2348 sadā cātyāśanaṃ nādyān nātihīnaṃ ca karhi cit 14,096.015d@004_2349 yathānnena vyathā na syāt tathā bhuñjīta nityaśaḥ 14,096.015d@004_2350 udakyām api caṇḍālaṃ śvānaṃ vā rurum eva vā 14,096.015d@004_2351 bhuñjāno yadi vā paśyet tad annaṃ ca parityajet 14,096.015d@004_2352 bhuñjāno hy atyajan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2353 keśakīṭāvapannaṃ ca mukhamārutavījitam 14,096.015d@004_2354 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2355 utthāya ca punaḥ spṛṣṭaṃ pādaspṛṣṭaṃ ca laṅghitam 14,096.015d@004_2356 annaṃ tad rākṣasaṃ vidyāt tasmāt tat parivarjayet 14,096.015d@004_2357 rākṣasocchiṣṭabhug vipraḥ sapta pūrvān parān api 14,096.015d@004_2358 niraye raurave ghore svapitṝn pātayiṣyati 14,096.015d@004_2359 tasminn ācamanaṃ kuryād yasmin pātre sa bhuktavān 14,096.015d@004_2360 yady uttiṣṭhaty anācānto bhuktavān āsanāt tataḥ 14,096.015d@004_2361 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2361 snānaṃ sadyaḥ prakurvīta so 'nyathāprayato bhavet 14,096.015d@004_2362 tṛṇamuṣṭividhānaṃ ca tṛṇamāhātmyam eva ca 14,096.015d@004_2363 ikṣoḥ somasamudbhūtiṃ vaktum arhasi mānada 14,096.015d@004_2363 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2364 pitaro vṛṣabhā jñeyā gāvo lokasya mātaraḥ 14,096.015d@004_2365 tāsāṃ tu pūjayā rājan pūjitāḥ pitṛmātaraḥ 14,096.015d@004_2366 sabhā prapā gṛhaṃ cāpi devatāyatanāni ca 14,096.015d@004_2367 śudhyanti śakṛdā yāsāṃ kiṃ pūtam adhikaṃ tataḥ 14,096.015d@004_2368 grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ 14,096.015d@004_2369 akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakālikam 14,096.015d@004_2370 gāvo me mātaraḥ sarvāḥ pitaraś caiva govṛṣāḥ 14,096.015d@004_2371 grāsamuṣṭiṃ mayā dattāṃ pratigṛhṇantu mātaraḥ 14,096.015d@004_2372 ity uktvānena mantreṇa sāvitryā vā samāhitaḥ 14,096.015d@004_2373 abhimantrya grāsamuṣṭiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2374 yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ tena jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2375 tasya naśyati tat sarvaṃ duḥsvapnaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_2376 tilāḥ pavitrāḥ pāpaghnā nārāyaṇasamudbhavāḥ 14,096.015d@004_2377 tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad anuttamam 14,096.015d@004_2378 tilān dadyāt tilān bhakṣyāt tilān prātar upaspṛśet 14,096.015d@004_2379 tilaṃ tilam iti brūyāt tilāḥ pāpaharā hi te 14,096.015d@004_2380 krītāḥ pratigṛhītā vā na vikreyā dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2381 bhojanābhyañjanād dānād yo 'nyat tu kurute tilaiḥ 14,096.015d@004_2382 kṛmir bhūtvā śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati 14,096.015d@004_2383 tilān na pīḍayed vipro yantracakre svayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_2384 pīḍayan hi dvijo mohān narakaṃ yāti rauravam 14,096.015d@004_2385 ikṣuvaṃśodbhavaḥ somaḥ somavaṃśodbhavā dvijāḥ 14,096.015d@004_2386 ikṣūn na pīḍayet tasmād ikṣughātyātmaghātakaḥ 14,096.015d@004_2387 ikṣudaṇḍasahasrāṇām ekaikena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2388 brahmahatyām avāpnoti brāhmaṇo yantrapīḍakaḥ 14,096.015d@004_2389 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2389 tasmān na pīḍayed ikṣūn yantracakre dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2390 samuccayaṃ tu dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2391 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2391 śrutaṃ mayā tvatprasādād āpaddharmaṃ bravīhi me 14,096.015d@004_2392 durbhikṣe rāṣṭrasaṃbādhe tvāśauce mṛtasūtake 14,096.015d@004_2393 dharmakāle 'dhvani tathā niyamo naiva lupyate 14,096.015d@004_2394 dūrādhvagamanāt khinno dvijālābhe 'tha śūdrataḥ 14,096.015d@004_2395 akṛtānnaṃ ca yat kiṃ cid gṛhṇīyād ātmavṛttaye 14,096.015d@004_2396 āturo duḥkhito vāpi bhayārto vā bubhukṣitaḥ 14,096.015d@004_2397 bhuñjann avidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2398 nimantritas tu yo vipro vidhivad dhavyakavyayoḥ 14,096.015d@004_2399 māṃsāny api ca bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2400 aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ 14,096.015d@004_2401 havir brāhmaṇakāmāya guror vacanam auṣadham 14,096.015d@004_2402 aśakto vidhivat kartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ 14,096.015d@004_2403 viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśudhyati 14,096.015d@004_2404 anṛtāv ṛtukāle vā divā rātrau tathāpi vā 14,096.015d@004_2405 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2405 proṣitas tu striyaṃ gacchet prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2406 praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāś cāpi sureśvara 14,096.015d@004_2407 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2407 aṣṭakāyāś ca kaḥ kālas tan me kathaya suvrata 14,096.015d@004_2408 satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānād vepati bhāskaraḥ 14,096.015d@004_2409 eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam 14,096.015d@004_2410 kulīnaḥ karmakṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān 14,096.015d@004_2411 hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ 14,096.015d@004_2412 ete cāgrāsanasthās tu bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2413 tasyāṃ paṅktyāṃ ca ye cānye tān punanty eva darśanāt 14,096.015d@004_2414 madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2415 tān paṅktipāvanān viddhi pūjyāṃś caiva viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2416 nindyāñ śṛṇu dvijān rājann api vā vedapāragān 14,096.015d@004_2417 brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ 14,096.015d@004_2418 anagnir anadhīyānaḥ pratigraharucis tu yaḥ 14,096.015d@004_2419 yatra kutra tu bhuñjānas taṃ vidyāt paṅktidūṣakam 14,096.015d@004_2420 mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaś ca śūdrānnabhug dvijaḥ 14,096.015d@004_2421 ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa 14,096.015d@004_2422 śūdrānnarasapuṣṭāṅgo hy adhīyāno 'pi nityaśaḥ 14,096.015d@004_2423 japato juhvato vāpi gatir ūrdhvā na vidyate 14,096.015d@004_2424 āhitāgniś ca yo vipraḥ śūdrānnān na nivartate 14,096.015d@004_2425 pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo 'gnayaḥ 14,096.015d@004_2426 śūdrapreṣaṇakartuś ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2427 bhūmāv annaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ 14,096.015d@004_2428 pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_2429 anugacchen nīyamānaṃ trirātram aśucir bhavet 14,096.015d@004_2430 trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām 14,096.015d@004_2431 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati 14,096.015d@004_2432 anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ 14,096.015d@004_2433 pade pade 'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi 14,096.015d@004_2434 na teṣām aśubhaṃ kiṃ cit pāpaṃ vāśubhakarmaṇām 14,096.015d@004_2435 jalāvagāhanād eva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate 14,096.015d@004_2436 śūdraveśmani vipreṇa kṣīraṃ vā yadi vā dadhi 14,096.015d@004_2437 nirvṛtena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnam eva tat 14,096.015d@004_2438 viprāṇāṃ bhoktukāmānām atyantaṃ cānnakāṅkṣayā 14,096.015d@004_2439 yo vighnaṃ kurute martyas tato nānyo 'sti pāpakṛt 14,096.015d@004_2440 sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ 14,096.015d@004_2441 sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma 14,096.015d@004_2442 naitāni sarvāṇi gatir bhavanti 14,096.015d@004_2443 śīlavyapetasya nṛpa dvijasya 14,096.015d@004_2444 grahoparāge viṣuve 'yanānte 14,096.015d@004_2445 pitrye maghāsu svasute ca jāte 14,096.015d@004_2446 gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra 14,096.015d@004_2447 dattaṃ bhaven niṣkasahasratulyam 14,096.015d@004_2448 vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā 14,096.015d@004_2449 navamy asau kārtikaśuklapakṣe 14,096.015d@004_2450 nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe 14,096.015d@004_2451 trayodaśī pañcadaśī ca māghe 14,096.015d@004_2452 upaplave candramaso raveś ca 14,096.015d@004_2453 śrāddhasya kālo hy ayanadvaye ca 14,096.015d@004_2454 yas tv ekapaṅktyāṃ viṣayaṃ dadāti 14,096.015d@004_2455 snehād bhayād vā yadi vārthahetoḥ 14,096.015d@004_2456 krūraṃ durācāram anātmavantaṃ 14,096.015d@004_2457 brahmaghnam enaṃ munayo vadanti 14,096.015d@004_2458 ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha 14,096.015d@004_2459 iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha 14,096.015d@004_2460 dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi 14,096.015d@004_2461 nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ 14,096.015d@004_2462 teṣām ayaṃ śatruvaraghnaloko 14,096.015d@004_2463 nānyaḥ sadā dehasukhe ratānām 14,096.015d@004_2464 ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ 14,096.015d@004_2465 svādhyāyaśīlā jarayanti deham 14,096.015d@004_2466 jitendriyā bhūtahite niviṣṭās 14,096.015d@004_2467 teṣām asau nāyam arighnalokaḥ 14,096.015d@004_2468 ye dharmam eva prathamaṃ caranti 14,096.015d@004_2469 dharmeṇa labdhvāpi dhanāni kāle 14,096.015d@004_2470 dārān avāpya kratubhir jayante 14,096.015d@004_2471 teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ 14,096.015d@004_2472 ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ 14,096.015d@004_2473 na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante 14,096.015d@004_2474 na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃs 14,096.015d@004_2475 teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti 14,096.015d@004_2475 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2476 nārāyaṇa purāṇeśa yogāvāsa namo 'stu te 14,096.015d@004_2477 śrotum icchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam 14,096.015d@004_2477 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2478 dharmasāraṃ mahārāja manunā proktam āditaḥ 14,096.015d@004_2479 pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇaṃ śrutisaṃhitam 14,096.015d@004_2480 agnicit kapilā satrī rājā bhikṣur mahodadhiḥ 14,096.015d@004_2481 dṛṣṭamātrāḥ punanty ete tasmāt paśyeta tān sadā 14,096.015d@004_2482 gaur ekasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2483 sā gaur vikrayam āpannā dahaty āsaptamaṃ kulam 14,096.015d@004_2484 bahūnāṃ na pradātavyā gaur vastraṃ śayanaṃ striyaḥ 14,096.015d@004_2485 tādṛgbhūtaṃ tu tad dānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati 14,096.015d@004_2486 ākramya brāhmaṇair bhuktam anāryāṇāṃ tu veśmani 14,096.015d@004_2487 gobhiś ca puṇyaṃ tat teṣāṃ rājasūyād viśiṣyate 14,096.015d@004_2488 mā dadātv iti yo brūyād gavyagnau brāhmaṇeṣu ca 14,096.015d@004_2489 tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate 14,096.015d@004_2490 brāhmaṇasvaṃ tu devasvaṃ daridrasya ca yad dhanam 14,096.015d@004_2491 guroś cāpi hṛtaṃ rājan svargastham api pātayet 14,096.015d@004_2492 dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ 14,096.015d@004_2493 dvitīyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ 14,096.015d@004_2494 ā samudrāc ca yat pūrvād ā samudrāc ca paścimāt 14,096.015d@004_2495 himavadvindhyayor madhyam āryāvartaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2496 sarasvatīdṛṣadvatyor devanadyor yad antaram 14,096.015d@004_2497 tad devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2498 yasmin deśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ 14,096.015d@004_2499 varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate 14,096.015d@004_2500 kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ 14,096.015d@004_2501 ete brahmarṣideśās tu brahmāvartād anantarāḥ 14,096.015d@004_2502 etaddeśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ 14,096.015d@004_2503 svaṃ cāritraṃ tu gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ 14,096.015d@004_2504 himavadvindhyayor madhyaṃ yat prāg viśasanād api 14,096.015d@004_2505 pratyag eva prayāgāt tu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ 14,096.015d@004_2506 kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ 14,096.015d@004_2507 sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tataḥ param 14,096.015d@004_2508 etān vijñāya deśāṃs tu saṃśrayeyur dvijātayaḥ 14,096.015d@004_2509 śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ 14,096.015d@004_2510 ācāraprabhavo dharmo hy ahiṃsā satyam eva ca 14,096.015d@004_2511 dānaṃ caiva yathāśakti niyamāś ca yamaiḥ saha 14,096.015d@004_2512 vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām 14,096.015d@004_2513 kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca 14,096.015d@004_2514 garbhahomair jātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ 14,096.015d@004_2515 svādhyāyais tadvrataiś caiva vivāhasnātakavrataiḥ 14,096.015d@004_2516 mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ 14,096.015d@004_2517 dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā 14,096.015d@004_2518 vidyā tasmin na vaptavyā śubhaṃ bījam ivoṣare 14,096.015d@004_2519 laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikam eva vā 14,096.015d@004_2520 yasmāj jñānam idaṃ prāptaṃ taṃ pūrvam abhivādayet 14,096.015d@004_2521 savyena savyaṃ saṃgṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam 14,096.015d@004_2522 na kuryād ekahastena guroḥ pādābhivādanam 14,096.015d@004_2523 niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi 14,096.015d@004_2524 adhyāpayati caivainaṃ sa vipro gurur ucyate 14,096.015d@004_2525 kṛtvopanayanaṃ vedān yo 'dhyāpayati nityaśaḥ 14,096.015d@004_2526 sakalpān sarahasyāṃś ca sa copādhyāya ucyate 14,096.015d@004_2527 sāṅgāṃś ca vedān adhyāpya śikṣayitvā vratāni ca 14,096.015d@004_2528 vivṛṇoti ca mantrārthān ācāryaḥ so 'bhidhīyate 14,096.015d@004_2529 upādhyāyād daśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā 14,096.015d@004_2530 pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate 14,096.015d@004_2531 tasmāt teṣāṃ vaśe tiṣṭhet tacchuśrūṣāparo bhavet 14,096.015d@004_2532 avamānād dhi teṣāṃ tu narakaṃ syād asaṃśayaḥ 14,096.015d@004_2533 hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān 14,096.015d@004_2534 rūpadraviṇahīnāṃś ca jātihīnāṃś ca nākṣipet 14,096.015d@004_2535 śapatā yat kṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati 14,096.015d@004_2536 śapyamānasya yat pāpaṃ śapantam anugacchati 14,096.015d@004_2537 nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam 14,096.015d@004_2538 dveṣaṃ ḍambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet 14,096.015d@004_2538 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2539 bhagavaṃs tava bhaktasya mama dharmajanapriya 14,096.015d@004_2540 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2540 dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me 14,096.015d@004_2541 yad etad agnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu 14,096.015d@004_2542 mantravad yad dhutaṃ samyag vidhinā cāpy upāsitam 14,096.015d@004_2543 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2543 āhitāgniṃ nayaty ūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam 14,096.015d@004_2544 kathaṃ tad brāhmaṇair deva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham 14,096.015d@004_2545 vaiśyair vā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet 14,096.015d@004_2546 kasmin kāle 'tha vā kasya ādheyo 'gniḥ surottama 14,096.015d@004_2547 āhitasya kathaṃ vāpi samyag ācaraṇaṃ bhavet 14,096.015d@004_2548 katy agnayaḥ kim ātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho 14,096.015d@004_2549 katarasmin hute sthāne kiṃ vrajed āgnihotrikaḥ 14,096.015d@004_2550 agnihotranimittaṃ ca kim utpannaṃ purānagha 14,096.015d@004_2551 katham evātha hūyante prīyante ca surāḥ katham 14,096.015d@004_2552 vidhivan mantravad bhaktyā pūjitās tv agnayaḥ katham 14,096.015d@004_2553 kāṃ gatiṃ vadatāṃ śreṣṭha nayanti hy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2554 durhutāś cāpi bhagavann avijñātās trayo 'gnayaḥ 14,096.015d@004_2555 kim āhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vāpi keśava 14,096.015d@004_2556 utsannāgnis tu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati 14,096.015d@004_2557 etat sarvaṃ samāsena bhaktyā hy upagatasya me 14,096.015d@004_2558 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2558 vaktum arhasi sarvajña sarvāvāsa namo 'stu te 14,096.015d@004_2559 śṛṇu rājan mahāpuṇyam idaṃ dharmāmṛtaṃ param 14,096.015d@004_2560 yat tu tārayate yuktān brāhmaṇān agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2561 brahmatvenāsṛjaṃ lokān aham ādau mahādyute 14,096.015d@004_2562 sṛṣṭo 'gnir mukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 14,096.015d@004_2563 yasmād agre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā 14,096.015d@004_2564 tasmād agnīty abhihitaḥ purāṇajñair manīṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2565 yasmāt tu sarvakṛtyeṣu pūrvam asmai pradīyate 14,096.015d@004_2566 āhutir dīpyamānāya tasmād agnīti kīrtyate 14,096.015d@004_2567 yasmāc ca nayati hy agryāṃ gatiṃ viprān supūjitaḥ 14,096.015d@004_2568 tasmāc ca nayanād rājan vedeṣv agnīti kīrtyate 14,096.015d@004_2569 yasmāc ca durhutaḥ so 'yam alaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt 14,096.015d@004_2570 yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo 'gnis tataḥ smṛtaḥ 14,096.015d@004_2571 sarvabhūtātmako rājan devānām eṣa vai mukham 14,096.015d@004_2572 prathamaṃ manmukhāt sṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ 14,096.015d@004_2573 sṛṣṭamātro jagat sarvam attum aicchat purā khalu 14,096.015d@004_2574 tataḥ praśamitaḥ so 'gnir upāsyaiva mayā purā 14,096.015d@004_2575 satatopāsanāt so 'yam aupāsana iti smṛtaḥ 14,096.015d@004_2576 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ tasmin vasati so 'nalaḥ 14,096.015d@004_2577 āvasathya iti khyātas tenāsau brahmavādibhiḥ 14,096.015d@004_2578 tasmin pañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ 14,096.015d@004_2579 somamaṇḍalamadhyena gatis tasya dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_2580 te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2581 gatā hy amarasāyujyam ekāgnyarcanatatparāḥ 14,096.015d@004_2582 apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2583 tasmin pañca mahāyajñā vaiśvadevaś ca vartate 14,096.015d@004_2584 sthālīpāka ca gārhaṃ ca sarve hy asmin pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2585 gṛhyakarmavaho yasmāt tasmād gṛhapatis tu saḥ 14,096.015d@004_2586 aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam 14,096.015d@004_2587 āhur brahmavidaḥ ke cin matam etan mamāpi ca 14,096.015d@004_2588 agnihotraprakāraṃ tu śṛṇu rājan samāhitaḥ 14,096.015d@004_2589 trayāṇāṃ guṇanāmāni vahnīnām ucyate mayā 14,096.015d@004_2590 gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyam iti smṛtam 14,096.015d@004_2591 gṛhapatyaṃ tu yasyāsīt tasyāsīd gārhapatyatā 14,096.015d@004_2592 yajamānaṃ tu yasmāt tu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet 14,096.015d@004_2593 dakṣiṇāgniṃ tam āhus taṃ dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2594 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ havanaṃ havyavāhanam 14,096.015d@004_2595 sarvahavyavaho vahnir gataś cāhavanīyatām 14,096.015d@004_2596 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ 14,096.015d@004_2597 āvasathyaṃ tu ye cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2598 teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ity abhidhīyate 14,096.015d@004_2599 āvasathyas tu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ 14,096.015d@004_2600 brahmā ca gārhapatyo 'gnis tasmād eva tu so bhavet 14,096.015d@004_2601 dakṣiṇāgnis tv ayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ 14,096.015d@004_2602 aham āhavanīyo 'gnir ā homād yasya vai mukhe 14,096.015d@004_2603 sabhyo 'gniḥ pañcamo yas tu skanda eva narādhipa 14,096.015d@004_2604 pṛthivī gārhapatyo 'gnir antarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2605 svarga āhavanīyo 'gnir evam agnitrayaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2606 vṛtto hi gārhapatyo 'gnir yasmād vṛttā ca medinī 14,096.015d@004_2607 ardhacandrākṛtiḥ khaṃ vai dakṣiṇāgnis tathā bhavet 14,096.015d@004_2608 caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ yan nirāmayam 14,096.015d@004_2609 tasmād āhavanīyo 'gniś caturaśro bhaven nṛpa 14,096.015d@004_2610 juhuyād gārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ 14,096.015d@004_2611 juhoti dakṣiṇāgniṃ yaḥ sa jayaty antarikṣakam 14,096.015d@004_2612 pṛthivīm antarikṣaṃ ca divaṃ carṣigaṇaiḥ saha 14,096.015d@004_2613 jayaty āhavanīyaṃ yo juhuyād bhaktimān dvijaḥ 14,096.015d@004_2614 ābhimukhyena homas tu yasya yajñeṣu vartate 14,096.015d@004_2615 tenāpy āhavanīyatvaṃ gato vahnir mahādyutiḥ 14,096.015d@004_2616 ā homād yo 'gnihotreṣu yajñe vā yatra sarvaśaḥ 14,096.015d@004_2617 yasmād asmin pravartante tato hy āhavanīyatā 14,096.015d@004_2618 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ 14,096.015d@004_2619 sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate 14,096.015d@004_2620 yaś cāpy upāsate sabhyaṃ vidhivat prayatātmavān 14,096.015d@004_2621 jayet sa vāṅmayaṃ sarvaṃ tathā tv ṛṣisabhām api 14,096.015d@004_2622 agnīnām atha vāgnes tu yasya homaḥ pradīyate 14,096.015d@004_2623 iṣṭo bhavati sarvāgner agnihotraṃ ca tad bhavet 14,096.015d@004_2624 trayāṇāṃ yajamānasya cāturhotram iti smṛtam 14,096.015d@004_2625 ho ity eva viṣādo vai viṣādo duḥkham ucyate 14,096.015d@004_2626 duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2627 tasmād vai trāyate duḥkhād yajamānaṃ huto 'nalaḥ 14,096.015d@004_2628 tasmāt tu vidhivat proktam agnihotram iti śrutau 14,096.015d@004_2629 tad agnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā 14,096.015d@004_2630 vedāś cāpy agnihotrārthaṃ jajñire svayam eva tu 14,096.015d@004_2631 agnihotraphalā vedā śīlavṛttaphalaṃ śrutam 14,096.015d@004_2632 ratiputraphalā dārā dānabhogaphalaṃ dhanam 14,096.015d@004_2633 trivedamantrasaṃyogād agnihotraṃ pravartate 14,096.015d@004_2634 ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ 14,096.015d@004_2635 vasante brāhmaṇasya syād ādheyo 'gnir narādhipa 14,096.015d@004_2636 vasanto brāhmaṇaḥ prokto vedayoniḥ sa ucyate 14,096.015d@004_2637 agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate nṛpa 14,096.015d@004_2638 tasya śrīr brahmavṛddhiś ca brāhmaṇasya vivardhate 14,096.015d@004_2639 kṣatriyasyāgnir ādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa 14,096.015d@004_2640 yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate 14,096.015d@004_2641 śrīḥ prajāḥ paśavaś caiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ 14,096.015d@004_2642 śaradrātre 'tha vaiśyasya hy ādhānīyo hutāśanaḥ 14,096.015d@004_2643 śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate 14,096.015d@004_2644 śarady ādhānam evaṃ vai kriyate yena pāṇḍava 14,096.015d@004_2645 tasyāpi śrīḥ prajāyuś ca paśavo 'rthaś ca vardhate 14,096.015d@004_2646 paśavaḥ sarva evaite tribhir vedair alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_2647 agnihotrāt pravartante yair idaṃ dhriyate jagat 14,096.015d@004_2648 grāmyāraṇyāś ca paśavas tathā vṛkṣās tṛṇāni ca 14,096.015d@004_2649 phalāny oṣadhayaś cāpi hy agnihotrakṛte hi tāḥ 14,096.015d@004_2650 rasāḥ snehās tathā gandhā ratnāni maṇayas tathā 14,096.015d@004_2651 kāñcanāni ca lohāni hy agnihotrakṛte 'bhavan 14,096.015d@004_2652 āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 14,096.015d@004_2653 dharmaśāstraṃ ca tat sarvam agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2654 chandaḥ śikṣāś ca kalpāś ca tathā vyākaraṇaṃ nṛpa 14,096.015d@004_2655 śāstraṃ jyotir niruktaṃ cāpy agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2656 itihāsapurāṇaṃ ca gāthāś copaniṣat tathā 14,096.015d@004_2657 ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2658 yac caitasyāṃ pṛthivyāṃ hi kiṃ cid asti carācaram 14,096.015d@004_2659 tat sarvam agnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_2660 agnihotrasya darśasya paurṇamāsasya cāpy atha 14,096.015d@004_2661 yūpeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām 14,096.015d@004_2662 tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmanām 14,096.015d@004_2663 kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ kṛtaṃ purā 14,096.015d@004_2664 ṛgyajuḥsāmamantrāṇāṃ ślokatattvārthacintanāt 14,096.015d@004_2665 pratyāpattivikalpānāṃ chando jñānaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2666 varṇākṣarapadārthānāṃ saṃdhiliṅgaṃ vivakṣitam 14,096.015d@004_2667 nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ kṛtam 14,096.015d@004_2668 yūpavedy adhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu 14,096.015d@004_2669 yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2670 yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasaṃbhāraṇāya ca 14,096.015d@004_2671 sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2672 nāmadhātuvibhaktīnāṃ tattvārthaniyamāya ca 14,096.015d@004_2673 sarvavedaniruktānāṃ niruktam ṛṣibhiḥ kṛtam 14,096.015d@004_2674 vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā saṃbhārārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2675 idhmārtham atha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim 14,096.015d@004_2676 grāmyāraṇyāś ca paśavo jāyante yajñakāraṇāt 14,096.015d@004_2677 mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca proṣitā śrāvaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_2678 anūyājaprayājāṃś ca marutāṃ śaṃsinas tathā 14,096.015d@004_2679 udgātṝṃś caiva sāmnāṃ vai baliprasthānam eva ca 14,096.015d@004_2680 viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā 14,096.015d@004_2681 trikālam arcanaṃ caiva sthāneṣūpahṛtaṃ tathā 14,096.015d@004_2682 devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śravaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_2683 nāvabudhyanti ye viprā nindanti ca paśor vadham 14,096.015d@004_2684 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasāvṛtam 14,096.015d@004_2685 śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ 14,096.015d@004_2686 krimibhir bhakṣyamāṇāś ca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite 14,096.015d@004_2687 yūpās tu mantrasaṃskārair eṣāṃ vai paśavas tathā 14,096.015d@004_2688 yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara 14,096.015d@004_2689 yāvat kālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_2690 tāvat kālaṃ pramodante paśavo hy adhvare hatāḥ 14,096.015d@004_2691 vṛkṣā yūpatvam icchanti paśutvaṃ paśavas tathā 14,096.015d@004_2692 tṛṇānīcchanti darbhatvam oṣadhyaś ca haviṣyatām 14,096.015d@004_2693 somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ vai vasuṃdharā 14,096.015d@004_2694 yasmāt paśutvam icchanti paśavaḥ svargalipsayā 14,096.015d@004_2695 tasmāt paśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_2696 ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tat smṛtam 14,096.015d@004_2697 vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratuṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2698 sadyaḥ śūdratvam āyānti pretya caṇḍālatām api 14,096.015d@004_2699 gāvo yajñārtham utpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2700 suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrī kumbhārtham eva ca 14,096.015d@004_2701 darbhāḥ saṃstaraṇārthaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca 14,096.015d@004_2702 yajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭās tārakā divi devatāḥ 14,096.015d@004_2703 kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ 14,096.015d@004_2704 śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ tu śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_2705 evam etaj jagat sarvam agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2706 nāvabudhyanti ye caitan narās tu tamasā vṛtāḥ 14,096.015d@004_2707 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam 14,096.015d@004_2708 rauravād vipramuktās tu krimiyoniṃ vrajanti te 14,096.015d@004_2709 yathoktam agnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2710 tair dattaṃ suhutaṃ ceṣṭaṃ dattam adhyāpitaṃ bhavet 14,096.015d@004_2711 evam iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yad vipraiḥ kriyate nṛpa 14,096.015d@004_2712 tat sarvaṃ samyag āhṛtya cāditye sthāpayāmy aham 14,096.015d@004_2713 mayā sthāpitam āditye lokasya sukṛtaṃ hi tat 14,096.015d@004_2714 dhārayet tat sahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hy agnihotriṇām 14,096.015d@004_2715 yāvat kālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2716 tāvat teṣāṃ hi puṇyena dīpyante raviṇāmbare 14,096.015d@004_2717 svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryād bhavati vīryavān 14,096.015d@004_2718 tatra te hy upayuñjanti hy agnihotrasya yat phalam 14,096.015d@004_2719 samānarūpā devānāṃ tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_2720 vṛthāgninā ca ye ke cid dahyante hy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2721 na te 'gnihotriṇāṃ lokaṃ manasāpi vrajanti vai 14,096.015d@004_2722 vīraghnās te durācārāḥ sudaridrā narādhamāḥ 14,096.015d@004_2723 vikalā vyādhitāś cāpi jāyante śūdrayoniṣu 14,096.015d@004_2724 tasmād aproṣitair nityam agnihotraṃ dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2725 hotavyaṃ vidhivad rājann ūrdhvam icchanti ye gatim 14,096.015d@004_2726 ātmavat tatra mantavyam agnihotraṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2727 na tyājyaṃ kṣaṇam apy etad gṛhītavyaṃ dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2728 vṛddhatve 'py agnihotraṃ vai gṛhṇanti vidhivad dvijāḥ 14,096.015d@004_2729 śūdrānnād viratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2730 pañcayajñaparā nityaṃ krodhalobhavivarjitāḥ 14,096.015d@004_2731 dvikālam atithīṃś caiva pūjayanti ca bhaktitaḥ 14,096.015d@004_2732 te 'pi sūryodayaprakhyair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_2733 mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2734 manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditvā dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_2735 iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_2736 bālāhitāgnayo ye ca śūdrānnād viratāḥ sadā 14,096.015d@004_2737 krodhalobhavinirmuktāḥ prātaḥsnānaparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2738 yathoktam agnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ 14,096.015d@004_2739 ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2740 te yānty apunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam 14,096.015d@004_2741 mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ 14,096.015d@004_2742 tatra bālārkasaṃkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ 14,096.015d@004_2743 aiśvaryaguṇasaṃpannāḥ krīḍanti ca yathāsukham 14,096.015d@004_2744 ity eṣā hy āhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2745 ye ca devaśrutiṃ ke cin nindamānā hy abuddhayaḥ 14,096.015d@004_2746 pramāṇaṃ na ca kurvanti te yānti hy akṣayaṃ tamaḥ 14,096.015d@004_2747 pramāṇam itihāsaṃ ca vedān kurvanti ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2748 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2748 te yānty amarasāyujyaṃ nityam āstikyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2749 cakrāyudha namas te 'stu deveśa garuḍadhvaja 14,096.015d@004_2750 cāndrāyaṇavidhiṃ puṇyam ākhyāhi bhagavan mama 14,096.015d@004_2750 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2751 śṛṇu pāṇḍava tattvena sarvapāpapraṇāśanam 14,096.015d@004_2752 pāpino yena śudhyanti tat te vakṣyāmi sarvaśaḥ 14,096.015d@004_2753 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyo vā caritavrataḥ 14,096.015d@004_2754 yathāvat kartukāmo yas tasyeyaṃ prathamā kriyā 14,096.015d@004_2755 śodhayet tu śarīraṃ svaṃ pañcagavyena yantritaḥ 14,096.015d@004_2756 śarīraṃ kakṣapakṣāntaṃ tataḥ kurvīta pāvanam 14,096.015d@004_2757 śuddhavāsāḥ śucir bhūtvā mauñjīṃ badhnīta mekhalām 14,096.015d@004_2758 pālāśadaṇḍam ādāya brahmacārivrate sthitaḥ 14,096.015d@004_2759 kṛtopavāsaḥ pūrvaṃ tu śuklapratipadi dvijaḥ 14,096.015d@004_2760 nadīsaṃgamatīrtheṣu śucau deśe gṛhe 'pi vā 14,096.015d@004_2761 gomayenopalipte 'tha sthaṇḍile 'gniṃ nidhāpayet 14,096.015d@004_2762 āghārāv ājyabhāgau ca praṇavaṃ vyāhṛtīs tathā 14,096.015d@004_2763 vāruṇaiś cāpi pañcaiva hutvā sarvān yathākramam 14,096.015d@004_2764 satyāya viṣṇave ceti brahmarṣibhyo 'tha brahmaṇe 14,096.015d@004_2765 viśvebhyaś caiva devebhyaḥ prajāpataya eva ca 14,096.015d@004_2766 ṣaṭkṛtvo juhuyāt paścāt prāyaścittāhutiṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_2767 tataḥ samāpayed agniṃ śāntiṃ kṛtvātha pauṣṭikam 14,096.015d@004_2768 praṇamyāgniṃ ca somaṃ ca bhasma dhṛtvā tathātmani 14,096.015d@004_2769 nadīṃ gatvā viviktātmā somāya varuṇāya ca 14,096.015d@004_2770 ādityāya namaskṛtvā tataḥ snāyāt samāhitaḥ 14,096.015d@004_2771 uttīryodakam ācamya tv āsīnaḥ pūrvatomukhaḥ 14,096.015d@004_2772 prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pavitrair abhiṣecanam 14,096.015d@004_2773 ācāntas tv abhivīkṣeta cordhvabāhur divākaram 14,096.015d@004_2774 kṛtāñjalipuṭaḥ paścāt kuryāc caiva pradakṣiṇam 14,096.015d@004_2775 nārāyaṇaṃ vā rudraṃ vā brahmāṇam atha vāpi vā 14,096.015d@004_2776 vāruṇaṃ mantrasūktaṃ vā prāgbhojanam athāpi vā 14,096.015d@004_2777 vīraghnam ṛṣabhaṃ vāpi tathā cāpy aghamarṣaṇam 14,096.015d@004_2778 gāyatrīṃ mama vā devīṃ sāvitrīṃ vā japet tataḥ 14,096.015d@004_2779 tataś cāṣṭādaśaṃ vāpi sahasram atha vāparam 14,096.015d@004_2780 tato madhyāhnakāle vai pāyasaṃ yāvakaṃ hi vā 14,096.015d@004_2781 pācayitvā prayatnena prayataḥ susamāhitaḥ 14,096.015d@004_2782 pātraṃ tu susamādāya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā 14,096.015d@004_2783 tāmraṃ vā mṛnmayaṃ vāpi audumbaram athāpi vā 14,096.015d@004_2784 vṛkṣāṇāṃ yājñiyānāṃ tu parṇair ārdrair akutsitaiḥ 14,096.015d@004_2785 puṭakena tu guptena cared bhaikṣaṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2786 brāhmaṇānāṃ gṛhāṇāṃ tu saptānāṃ nāparaṃ vrajet 14,096.015d@004_2787 godohamātraṃ tiṣṭhet tu vāgyataḥ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2788 na hasec ca na vīkṣec ca nābhibhāṣeta vā striyam 14,096.015d@004_2789 dṛṣṭvā mūtraṃ purīṣaṃ ca caṇḍālaṃ vā rajasvalām 14,096.015d@004_2790 patitaṃ ca tathā śvānam ādityam avalokayet 14,096.015d@004_2791 yo hi pādukam āruhya sarvadā pracared dvijaḥ 14,096.015d@004_2792 taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇam ādityam avalokayet 14,096.015d@004_2793 tatas tv āvasathaṃ prāpto bhikṣāṃ nikṣipya bhūtale 14,096.015d@004_2794 prakṣālya pādāv ā jānvor hastāv ākūrparaṃ punaḥ 14,096.015d@004_2795 ācamya vāriṇā tena vahniṃ viprāṃś ca pūjayet 14,096.015d@004_2796 pañca saptātha vā kuryād bhāgān bhaikṣasya tasya vai 14,096.015d@004_2797 teṣām anyatamaṃ piṇḍam ādityāya nivedayet 14,096.015d@004_2798 brahmaṇe cāgnaye caiva somāya varuṇāya ca 14,096.015d@004_2799 viśvebhyaś caiva devebhyo dadyād annaṃ yathākramam 14,096.015d@004_2800 avaśiṣṭam athaikaṃ tu vaktramātraṃ prakalpayet 14,096.015d@004_2801 aṅgulyagre sthitaṃ piṇḍaṃ gāyatryā cābhimantrayet 14,096.015d@004_2802 aṅgulībhis tribhiḥ piṇḍaṃ prāśnīyāt prāṅmukhaḥ śuciḥ 14,096.015d@004_2803 yathā ca vardhate somo hrasate ca yathā punaḥ 14,096.015d@004_2804 tathā piṇḍāś ca vardhante hasante ca dine dine 14,096.015d@004_2805 trikālaṃ snānam asyoktaṃ dvikālam atha vā sakṛt 14,096.015d@004_2806 brahmacārī sadā vāpi na ca vastraṃ prapīḍayet 14,096.015d@004_2807 sthāne na divasaṃ tiṣṭhed rātrau vīrāsanaṃ vrajet 14,096.015d@004_2808 bhavet sthaṇḍilaśāyī vāpy atha vā vṛkṣamūlikaḥ 14,096.015d@004_2809 valkalaṃ yadi vā kṣaumaṃ śāṇaṃ kārpāsakaṃ tu vā 14,096.015d@004_2810 ācchādanaṃ bhavet tasya vastrārthaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2811 evaṃ cāndrāyaṇe pūrṇe māsasyānte prayatnavān 14,096.015d@004_2812 brāhmaṇān bhojayed bhaktyā dadyāc caiva ca dakṣiṇām 14,096.015d@004_2813 cāndrāyaṇena cīrṇena yat kṛtaṃ tena duṣkṛtam 14,096.015d@004_2814 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva bhasmībhavati kāṣṭhavat 14,096.015d@004_2815 brahmahatyātha gohatyā suvarṇastainyam eva ca 14,096.015d@004_2816 bhrūṇahatyā surāpānaṃ guror dāravyatikramaḥ 14,096.015d@004_2817 evam anyāni pāpāni pātakīyāni yāni ca 14,096.015d@004_2818 cāndrāyaṇena naśyanti vāyunā pāṃsavo yathā 14,096.015d@004_2819 anirdaśāyā goḥ kṣīram auṣṭram āvikam eva ca 14,096.015d@004_2820 mṛtasūtakayoś cānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2821 upapātakinaś cānnaṃ patitānnaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2822 śūdrasyoccheṣaṇaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2823 ākāśasthaṃ tu hastastham āsanasthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2824 parahastasthitaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2825 athāgredidhiṣor annaṃ didhiṣūpapates tathā 14,096.015d@004_2826 parivettus tathā cānnaṃ parivittānnam eva ca 14,096.015d@004_2827 kuṇḍānnaṃ golakānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2828 tathā purohitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2829 surāsavaṃ viṣaṃ sarpir lākṣā lavaṇam eva ca 14,096.015d@004_2830 tailaṃ cāpi ca vikrīṇan dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2831 ekoddiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte dinamadhyagato 'pi yaḥ 14,096.015d@004_2832 bhinnabhāṇḍe tu yo bhuṅkte dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2833 yo bhuṅkte 'nupanītena yo bhuṅkte ca striyā saha 14,096.015d@004_2834 yo bhuṅkte kanyayā sārdhaṃ dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2835 ucchiṣṭaṃ sthāpayed vipro yo mohād bhojanāntare 14,096.015d@004_2836 dadyād vā yadi saṃmohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2837 tumbakośātakaṃ caiva palaṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā 14,096.015d@004_2838 chattrākaṃ laghunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2839 tathā paryuṣitaṃ cānnaṃ pakvaṃ paragṛhāgatam 14,096.015d@004_2840 vipakvaṃ ca tathā māṃsaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2841 udakyayā śunā vāpi caṇḍālair vā dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2842 dṛṣṭam annaṃ tu bhuñjāno dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2843 etat purā viśuddhyartham ṛṣibhiś caritaṃ vratam 14,096.015d@004_2844 pāvanaṃ sarvapāpānāṃ puṇyaṃ pāṇḍava coditam 14,096.015d@004_2845 etena vasavo rudrāś cādityāś ca divaṃ gatāḥ 14,096.015d@004_2846 etad ādyaṃ paraṃ guhyaṃ pavitraṃ pāvanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2847 yathoktam etad yaḥ kuryād dvijaḥ pāpapraṇāśanam 14,096.015d@004_2848 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_2848 sa divaṃ yāti pūtātmā nirmalādityasaṃnibhaḥ 14,096.015d@004_2849 keśavenaivam ukte tu cāndrāyaṇavidhikrame 14,096.015d@004_2850 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2850 apṛcchat punar anyāṃś ca dharmān dharmātmajo nṛpa 14,096.015d@004_2851 sarvabhūtapate śrīman sarvabhūtanamaskṛta 14,096.015d@004_2852 sarvabhūtahitaṃ dharmaṃ sarvajña kathayasva me 14,096.015d@004_2852 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2853 yad daridrajanasyāpi svargyaṃ sukhakaraṃ bhavet 14,096.015d@004_2854 sarvapāpapraśamanaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2855 kārttikādyās tu ye māsā dvādaśaiva prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_2856 teṣv ekabhuktaniyamaḥ sarveṣām ucyate mayā 14,096.015d@004_2857 kārttike yas tu vai māse nandāyāṃ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2858 ekabhuktena madbhakto māsam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_2859 jalaṃ vā na piben māse nāntaraṃ bhojanāt param 14,096.015d@004_2860 ādityarūpaṃ māṃ nityam arcayan susamāhitaḥ 14,096.015d@004_2861 vratānte bhojayed viprān dakṣiṇāṃ saṃpradāya ca 14,096.015d@004_2862 krodhalobhavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2863 vidhivat kapilādāne yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2864 tat puṇyaṃ samanuprāpya sūryaloke mahīyate 14,096.015d@004_2865 tataś cāpi cyutaḥ kālāt puruṣeṣūpajāyate 14,096.015d@004_2866 mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2867 kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parityajya yathāvidhi 14,096.015d@004_2868 snātvā cādityarūpaṃ mām arcayen niyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2869 japann eva tu gāyatrīṃ māmikāṃ vāg yataḥ śuciḥ 14,096.015d@004_2870 māse parisamāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn 14,096.015d@004_2871 tān arcayati madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2872 agnihotre kṛte puṇyam āhitāgnes tu yad bhavet 14,096.015d@004_2873 tat puṇyaphalam āsādya yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_2874 saptarṣiloke carati yathākāmaṃ yathāsukham 14,096.015d@004_2875 tataś cāpi cyutaḥ kālād dharivarṣeṣu jāyate 14,096.015d@004_2876 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā paścād bhaviṣyati 14,096.015d@004_2877 pauṣamāsaṃ kṣaped evam ekabhuktena yo naraḥ 14,096.015d@004_2878 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2879 ahiṃsāsatyasahitaḥ krodhaharṣavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2880 evaṃ yuktasya rājendra śṛṇu yat phalam uttamam 14,096.015d@004_2881 viprātithyasahasreṣu yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2882 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2883 avakīrṇas tataḥ kālād ilāvarṣeṣu jāyate 14,096.015d@004_2884 tatra sthitvā ciraṃ kālam asmin vipro bhaviṣyati 14,096.015d@004_2885 māghamāsaṃ tathā yas tu vartate caikabhuktataḥ 14,096.015d@004_2886 madarcanaparo bhūtvā ḍambhakrodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2887 māmikām api gāyitrīṃ saṃdhyāyāṃ tu japed budhaḥ 14,096.015d@004_2888 dattvā tu dakṣiṇām ante bhojayitvā dvijān api 14,096.015d@004_2889 namaskaroti tān bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2890 trikālaṃ snānayuktasya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2891 nīlakaṇṭhaprayuktena yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_2892 pitṛlokaṃ vrajec chrīmān sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_2893 tatra prakāmaṃ krīḍitvā bhadrāśveṣūpajāyate 14,096.015d@004_2894 tataś cyutaś caturvedī vipro bhavati bhūtale 14,096.015d@004_2895 yaḥ kṣapet phālgunaṃ māsam ekabhukto jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2896 namo brahmaṇyadevāyety etan mantraṃ japet sadā 14,096.015d@004_2897 pāyasaṃ bhojayed viprān vratānte saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2898 madarcanaparo 'krodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2899 vimānaṃ sārasair yuktam ārūḍhaḥ kāmagāmi ca 14,096.015d@004_2900 nakṣatraloke ramate nakṣatrasadṛśākṛtiḥ 14,096.015d@004_2901 tataś cāpi cyutaḥ kālāt ketumāleṣu jāyate 14,096.015d@004_2902 tatra prakāmaṃ krīḍitvā mānuṣeṣu munir bhavet 14,096.015d@004_2903 caitramāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2904 brahmacārī tu madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2905 yad agnihotriṇaḥ puṇyaṃ yathoktaṃ vratacāriṇaḥ 14,096.015d@004_2906 tat puṇyaphalam āsādya candraloke mahīyate 14,096.015d@004_2907 tato 'vatīrṇo jāyeta varṣe ramaṇake punaḥ 14,096.015d@004_2908 bhuktvā kāmāṃs tatas tasminn iha rājā bhaviṣyati 14,096.015d@004_2909 vaiśākhaṃ yas tu vai māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2910 dvijam agrāsane kṛtvā bhuñjan bhūmau ca vāgyataḥ 14,096.015d@004_2911 namo brahmaṇyadevāyety arcayitvā divākaram 14,096.015d@004_2912 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2913 phalaṃ yad vidhivat proktam agniṣṭomātirātrayoḥ 14,096.015d@004_2914 tat puṇyaṃ phalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2915 tato haimavate varṣe jāyate kālaparyayāt 14,096.015d@004_2916 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipraḥ paścād bhaviṣyati 14,096.015d@004_2917 jyeṣṭhamāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2918 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi 14,096.015d@004_2919 namo brahmaṇyadevāyety arcayan māṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2920 ḍambhānṛtavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2921 cīrṇe cāndrāyaṇe samyag yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2922 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2923 athottarakuruṣv eva jāyate nirgatas tataḥ 14,096.015d@004_2924 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijo bhavet 14,096.015d@004_2925 āṣāḍhamāsaṃ yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2926 brahmacārī jitakrodho madarcanaparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_2927 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2928 kṛtvā triṣavaṇaṃ snānam aṣṭākṣaravidhānataḥ 14,096.015d@004_2929 vratānte bhojayed viprān pāyasena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2930 guḍodanena vā rājaṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2931 kapilāśatadānasya yat puṇyaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2932 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2933 tato 'vatīrṇaḥ kāle tu śākadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2934 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha vipro bhaviṣyati 14,096.015d@004_2935 śrāvaṇaṃ yaḥ kṣapen māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2936 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mām arcayet sadā 14,096.015d@004_2937 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi 14,096.015d@004_2938 pāyasenārcayed viprāñ jitakrodho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2939 lobhamohavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2940 kapilādānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava 14,096.015d@004_2941 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2942 tataś cāpi cyutaḥ kālāt kuśadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2943 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipro bhavati mānuṣe 14,096.015d@004_2944 yas tu bhādrapadaṃ māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2945 brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2946 vipram agrāsane kṛtvā pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2947 namo brahmaṇyadevāyety uktvāsya caraṇau spṛśet 14,096.015d@004_2948 tilān vāpi ghṛtaṃ vāpi vratānte dakṣiṇāṃ dadat 14,096.015d@004_2949 madbhaktasya naraśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2950 yat phalaṃ vidhivat proktaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ 14,096.015d@004_2951 tat puṇyaphalam āsādya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2952 tataś cāpi cyutaḥ kālāj jāyate dhanadālaye 14,096.015d@004_2953 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā bhavati mānuṣe 14,096.015d@004_2954 yaś cāpy āśvayujaṃ māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2955 madgāyatrīṃ japed bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2956 dvisaṃdhyaṃ vā trisaṃdhyaṃ vā śatam aṣṭottaraṃ tu vā 14,096.015d@004_2957 vipram agrāsane kṛtvā saṃyatendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_2958 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2959 aśvamedhasya yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2960 tat puṇyaphalam āsādya mama loke mahīyate 14,096.015d@004_2961 tataś cāpi cyutaḥ kālāc chvetadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2962 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2962 tatra bhuktvā mahābhogān atra vipraparo bhavet 14,096.015d@004_2963 evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇam ekabhuktena yaḥ kṣipet 14,096.015d@004_2964 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2964 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan mamācakṣva keśava 14,096.015d@004_2965 śṛṇu pāṇḍava satyaṃ me vacanaṃ puṇyam uttamam 14,096.015d@004_2966 yad akṛtvātha vā kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_2967 ekabhuktena varteta naraḥ saṃvatsaraṃ tu yaḥ 14,096.015d@004_2968 brahmacārī hy adhaḥśāyī jitakrodho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2969 śuciḥ snānarato vyagraḥ satyavāg anasūyakaḥ 14,096.015d@004_2970 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2971 saṃdhyayos tu japen nityaṃ madgāyatrīṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2972 namo brahmaṇyadevāyety asakṛn māṃ praṇamya ca 14,096.015d@004_2973 vipram agrāsane kṛtvā yāvakaṃ bhaikṣam eva ca 14,096.015d@004_2974 bhuktvā tu vāgyato bhūmāv ācāntasya dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_2975 namo 'stu vāsudevāyety uktvā tu caraṇau spṛśet 14,096.015d@004_2976 māse māse samāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn 14,096.015d@004_2977 saṃvatsare tataḥ pūrṇe dadyāt tu vratadakṣiṇām 14,096.015d@004_2978 navanītamayīṃ gāṃ vā tiladhenum athāpi vā 14,096.015d@004_2979 viprahastacyutais toyaiḥ sahiraṇyaiḥ samukṣitaḥ 14,096.015d@004_2980 tasya puṇyaphalaṃ rājan kathyamānaṃ mayā śṛṇu 14,096.015d@004_2981 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2982 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2982 tad vinaśyati tasyāśu nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_2983 sarveṣām upavāsānāṃ yac chreyaḥ sumahat phalam 14,096.015d@004_2984 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2984 yac ca niḥśreyasaṃ loke tad bhavān vaktum arhati 14,096.015d@004_2985 śṛṇu rājan yathāpūrvaṃ yathā gītaṃ tu nārade 14,096.015d@004_2986 tathā te kathayiṣyāmi madbhaktāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2987 yas tu bhaktyā śucir bhūtvā pañcamyāṃ me narādhipa 14,096.015d@004_2988 upavāsavrataṃ kuryāt trikālaṃ cārcayaṃs tu mām 14,096.015d@004_2989 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2989 sarvakratuphalaṃ labdhvā mama loke mahīyate 14,096.015d@004_2990 bhagavan devadeveśa pañcamī nāma kā tava 14,096.015d@004_2991 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2991 tām ahaṃ śrotum icchāmi kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_2992 parvadvayaṃ ca dvādaśyāṃ śravaṇaṃ ca narādhipa 14,096.015d@004_2993 tat pañcamīti vikhyātā matpriyā ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2994 tasmāt tu brāhmaṇaśreṣṭhair manniveśitabuddhibhiḥ 14,096.015d@004_2995 upavāsas tu kartavyo matpriyārthaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2996 dvādaśyām eva vā kuryād upavāsam aśaknuvan 14,096.015d@004_2997 tenāhaṃ paramāṃ prītiṃ yāsyāmi narapuṃgava 14,096.015d@004_2998 ahorātreṇa dvādaśyāṃ mārgaśīrṣe tu keśavam 14,096.015d@004_2999 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3000 dvādaśyāṃ puṣyamāse tu nāmnā nārāyaṇaṃ tu mām 14,096.015d@004_3001 upoṣya pūjayed yo māṃ vājapeyaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3002 dvādaśyāṃ māghamāse tu mām upoṣya tu mādhavam 14,096.015d@004_3003 pūjayed yaḥ samāpnoti rājasūyaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3004 dvādaśyāṃ phālgune māsi govindākhyam upoṣya mām 14,096.015d@004_3005 arcayed yaḥ samāpnoti hy atirātraphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3006 dvādaśyāṃ māsi caitre tu māṃ viṣṇuṃ samupoṣya yaḥ 14,096.015d@004_3007 pūjayaṃs tad avāpnoti pauṇḍarīkasya yat phalam 14,096.015d@004_3008 dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe madhusūdanasaṃjñitam 14,096.015d@004_3009 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'gniṣṭomasya pāṇḍava 14,096.015d@004_3010 dvādaśyāṃ jyeṣṭhamāse tu mām upoṣya trivikramam 14,096.015d@004_3011 arcayed yaḥ samāpnoti gavāṃ medhaphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3012 āṣāḍhe vāmanākhyaṃ māṃ dvādaśyāṃ samupoṣya ca 14,096.015d@004_3013 naramedhasya sa phalaṃ prāpnoti bharatarṣabha 14,096.015d@004_3014 dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharākhyam upoṣya mām 14,096.015d@004_3015 pūjayed yaḥ samāpnoti pañcayajñaphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3016 māse bhādrapade yo māṃ hṛṣīkeśākhyam arcayet 14,096.015d@004_3017 upoṣya sa samāpnoti sautrāmaṇiphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3018 dvādaśyām āśvayuṅmāse padmanābham upoṣya mām 14,096.015d@004_3019 arcayed yaḥ samāpnoti gosahasraphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3020 dvādaśyāṃ kārttike māsi māṃ dāmodarasaṃjñitam 14,096.015d@004_3021 upoṣya pūjayed yas tu sarvakratuphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3022 kevalenopavāsena dvādaśyāṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_3023 yat phalaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ tasyārdhaṃ labhate phalam 14,096.015d@004_3024 śravaṇe 'py evam evaṃ māṃ yo 'rcayed bhaktimān naraḥ 14,096.015d@004_3025 mama sālokyam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3026 māse māse samabhyarcya kramaśo mām atandritaḥ 14,096.015d@004_3027 pūrṇe saṃvatsare kuryāt punaḥ saṃvatsarārcanam 14,096.015d@004_3028 evaṃ dvādaśavarṣaṃ yo madbhakto matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_3029 avighnam arcayānas tu mama sālokyam āpnuyāt 14,096.015d@004_3030 arcayet prītimān yo māṃ dvādaśyāṃ vedasaṃhitām 14,096.015d@004_3031 sa pūrvoktaphalaṃ rājaṃl labhate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3032 gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ patraṃ vā phalam eva vā 14,096.015d@004_3033 dvādaśyāṃ mama yo dadyāt tato nānyo 'sti matpriyaḥ 14,096.015d@004_3034 etena vidhinā sarve devāḥ śakrapurogamāḥ 14,096.015d@004_3035 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3035 madbhaktā naraśārdūla svargabhogāṃs tu bhuñjate 14,096.015d@004_3036 evaṃ vadati deveśe keśave pāṇḍunandanaḥ 14,096.015d@004_3037 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3037 kṛtāñjaliḥ stotram idaṃ bhaktyā dharmātmajo 'bravīt 14,096.015d@004_3038 sarvalokeśa deveśa hṛṣīkeśa namo 'stu te 14,096.015d@004_3039 sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣa namo namaḥ 14,096.015d@004_3040 trayīmaya trayīnātha trayīstuta namo namaḥ 14,096.015d@004_3041 yajñātman yajñasaṃbhūta yajñanātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3042 caturmūrte caturbāho caturvyūha namo namaḥ 14,096.015d@004_3043 lokātmaṃl lokakṛn nātha lokāvāsa namo namaḥ 14,096.015d@004_3044 sṛṣṭisaṃhārakartre te narasiṃha namo namaḥ 14,096.015d@004_3045 bhaktapriya namas te 'stu bhaktavatsala te namaḥ 14,096.015d@004_3046 brahmāvāsa namas te 'stu brahmanātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3047 rudrarūpa namas te 'stu rudrakarmaratāya te 14,096.015d@004_3048 pañcayajña namas te 'stu sarvayajña namo namaḥ 14,096.015d@004_3049 kṛṣṇapriya namas te 'stu kṛṣṇa nātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3050 yogāvāsa namas te 'stu yoganātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3051 hayavaktra namas te 'stu cakrapāṇe namo namaḥ 14,096.015d@004_3052 pañcabhūta namas te 'stu pañcāyudha namo namaḥ 14,096.015d@004_3052 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3053 bhaktigadgadayā vācā stuvaty evaṃ yudhiṣṭhire 14,096.015d@004_3054 gṛhītvā keśavo haste prītātmā taṃ nyavārayat 14,096.015d@004_3055 nivārya ca punar vācā bhaktinamraṃ yudhiṣṭhiram 14,096.015d@004_3056 vaktum evaṃ naraśreṣṭhaṃ dharmaputraṃ pracakrame 14,096.015d@004_3056 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3057 anyavat kim idaṃ rājan māṃ stauṣi narapuṃgava 14,096.015d@004_3058 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3058 tiṣṭha pṛccha yathāpūrvaṃ dharmān eva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3059 bhagavaṃs tvatprasādāt tu smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3060 na śāntir asti deveśa nṛtyatīva ca me manaḥ 14,096.015d@004_3061 idaṃ ca mama saṃpraśnaṃ vaktum arhasi mādhava 14,096.015d@004_3062 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3062 kṛṣṇapakṣeṣu dvādaśyāṃ pūjanīyaḥ kathaṃ bhavān 14,096.015d@004_3063 śṛṇu rājan yathātattvaṃ tat sarvaṃ kathayāmi te 14,096.015d@004_3064 phalaṃ tu kṛṣṇadvādaśyām arcanāyāṃ phalaṃ mama 14,096.015d@004_3065 ekādaśyām upoṣyātha dvādaśyām arcayet tu mām 14,096.015d@004_3066 viprān api yathālābhaṃ bhojayed bhaktimān naraḥ 14,096.015d@004_3067 sa gacched dakṣiṇāmūrtiṃ māṃ vā nātra vicāraṇā 14,096.015d@004_3068 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3068 candrasālokyam atha vā grahanakṣatrapūjitaḥ 14,096.015d@004_3069 keśavenaivam ākhyāte dharmaputraḥ punaḥ prabhum 14,096.015d@004_3070 papraccha dānakālasya viśeṣaṃ ca vidhiṃ nṛpa 14,096.015d@004_3070 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3071 deva kiṃ phalam ākhyātaṃ dānasya viṣuveṣu ca 14,096.015d@004_3072 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3072 sūryendūpaplave caiva datte dāne ca yat phalam 14,096.015d@004_3073 śṛṇuṣva rājan viṣuve somārkagrahaṇeṣu ca 14,096.015d@004_3074 vyatīpāte 'yane caiva dānaṃ syād akṣayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3075 rājan nayanayor madhye viṣuvaṃ saṃpracakṣate 14,096.015d@004_3076 samarātraṃ dine tatra saṃdhyāyāṃ viṣuve nṛpa 14,096.015d@004_3077 brahmāhaṃ śaṃkaraś cāpi tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ sakṛt 14,096.015d@004_3078 kriyākaraṇakāryāṇām ekībhāvatvakāraṇāt 14,096.015d@004_3079 asmākam ekībhūtānāṃ niṣphalaṃ tat paraṃ padam 14,096.015d@004_3080 tan muhūrtaṃ paraṃ puṇyaṃ rājan viṣuvasaṃjñitam 14,096.015d@004_3081 tad evādyākṣaraṃ brahma paraṃ brahmeti kīrtitam 14,096.015d@004_3082 tasmin muhūrte sarve 'pi cintayantaḥ paraṃ padam 14,096.015d@004_3083 devāś ca pitaro rudrā vasavaś cāśvinau tathā 14,096.015d@004_3084 sādhyā viśve ca gandharvāḥ siddhā brahmarṣayas tathā 14,096.015d@004_3085 sūryādayo grahāś caiva sāgarāḥ saritas tathā 14,096.015d@004_3086 maruto 'psaraso nāgā yakṣarākṣasaguhyakāḥ 14,096.015d@004_3087 ete cānye ca rājendra viṣuve saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_3088 sopavāsāḥ prayatnena bhavanti dhyānatatparāḥ 14,096.015d@004_3089 annaṃ gāvas tilān bhūmiṃ kanyādānaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_3090 gṛham ācchādanaṃ dhānyaṃ vāhanaṃ śayanaṃ tathā 14,096.015d@004_3091 yac cānyac ca mayā proktaṃ tat prayaccha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3092 dīyate viṣuveṣv evaṃ śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3093 tasya dānasya kaunteya kṣayo naivopapadyate 14,096.015d@004_3094 vardhate 'har ahaḥ puṇyaṃ tad dānaṃ koṭisaṃmitam 14,096.015d@004_3095 viṣuve snapanaṃ yas tu mama kuryād dharasya vā 14,096.015d@004_3096 arcanaṃ ca yathānyāyaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_3097 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati 14,096.015d@004_3098 daśānām aśvamedhānām iṣṭānāṃ labhate phalam 14,096.015d@004_3099 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_3100 sa yāti māmakaṃ lokaṃ rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_3101 tatrasthair devagandharvair gīyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_3102 divyavarṣasahasrāṇi koṭim ekaṃ tu modate 14,096.015d@004_3103 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijottamaḥ 14,096.015d@004_3104 caturṇām api vedānāṃ pārago brahmavid bhavet 14,096.015d@004_3105 candrasūryagrahe vāpi mama vā śaṃkarasya vā 14,096.015d@004_3106 gāyatrīṃ māmikāṃ vāpi japed yaḥ śaṃkarasya vā 14,096.015d@004_3107 śaṅkhatūryaninādaiś ca kāṃsyaghaṇṭāsvanair api 14,096.015d@004_3108 kārayet tu dhvaniṃ bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_3109 gāndharvair homajapyaiś ca śabdair utkṛṣṭanādibhiḥ 14,096.015d@004_3110 durbalo 'pi bhaved rāhuḥ somaś ca balavān bhavet 14,096.015d@004_3111 sūryendūpaplave caiva śrotriyebhyaḥ pradīyate 14,096.015d@004_3112 tat sahasrasamaṃ bhūtvā dātāram upatiṣṭhati 14,096.015d@004_3113 mahāpātakayukto 'pi yady api syān naro nṛpa 14,096.015d@004_3114 nirlepas tatkṣaṇād eva tena dānena jāyate 14,096.015d@004_3115 candrasūryaprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_3116 yāti somapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_3117 yāvad ṛkṣāṇi tiṣṭhanti gagane śaśinā saha 14,096.015d@004_3118 tāvat kālaṃ sa rājendra somaloke mahīyate 14,096.015d@004_3119 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3120 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3120 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet 14,096.015d@004_3121 bhagavaṃs tava gāyatrī budhyate tu kathaṃ nṛbhiḥ 14,096.015d@004_3122 kiṃ vā tasyāḥ phalaṃ deva mamācakṣva sureśvara 14,096.015d@004_3122 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3123 dvādaśyāṃ viṣuve caiva candrasūryagrahe tathā 14,096.015d@004_3124 ayane śravaṇe caiva vyatīpāte tathaiva ca 14,096.015d@004_3125 aśvatthadarśane caiva tathā maddarśane 'pi ca 14,096.015d@004_3126 japtvā tu mama gāyatrīm atha vāṣṭākṣaraṃ nṛpa 14,096.015d@004_3127 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3127 ārjitaṃ duṣkṛtaṃ tasya nāśayen nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3128 aśvatthadarśanaṃ caiva kiṃ tvaddarśanasaṃmitam 14,096.015d@004_3129 etat kathaya deveśa paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_3129 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3130 aham aśvattharūpeṇa pālayāmi jagattrayam 14,096.015d@004_3131 aśvattho na sthito yatra nāhaṃ tatra pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_3132 yatrāhaṃ saṃsthito rājann aśvatthaś cāpi tatra vai 14,096.015d@004_3133 yas tv enam arcayed bhaktyā sa māṃ sākṣāt samarcati 14,096.015d@004_3134 yas tv enaṃ praharet kopān mām eva praharet tu saḥ 14,096.015d@004_3135 tasmāt pradakṣiṇaṃ kuryān na chindyād enam anvaham 14,096.015d@004_3136 vratasya pāraṇaṃ tīrtham ārjavaṃ tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3137 devaśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ guruśuśrūṣaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_3138 guruśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ tīrthajñānasya dhāraṇam 14,096.015d@004_3139 narāṇāṃ poṣaṇaṃ tīrthaṃ gārhasthyaṃ tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3140 ātitheyaṃ paraṃ tīrtham atithis tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3141 brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tretāgnis tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3142 mūlaṃ dharmaṃ tu vijñāya manas tatrāvadhāryatām 14,096.015d@004_3143 gaccha tīrthāni kaunteya dharmo dharmeṇa vardhate 14,096.015d@004_3144 dvividhaṃ tīrtham ity āhuḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā 14,096.015d@004_3145 sthāvarāj jaṅgamaṃ śreṣṭhaṃ tato jñānaparigrahaḥ 14,096.015d@004_3146 karmaṇāpi viśuddhasya puruṣasyeha bhārata 14,096.015d@004_3147 hṛdaye sarvatīrthāni tīrthabhūtaḥ sa ucyate 14,096.015d@004_3148 gurutīrthaṃ paraṃ jñānam atas tīrthaṃ na vidyate 14,096.015d@004_3149 jñānatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ brahmatīrthaṃ sanātanam 14,096.015d@004_3150 kṣamā tu paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrtheṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_3151 kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 14,096.015d@004_3152 mānito 'mānito vāpi pūjito 'pūjito 'pi vā 14,096.015d@004_3153 ākṛṣṭas tarjito vāpi kṣamāvāṃs tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3154 kṣamā damaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā tapaḥ 14,096.015d@004_3155 kṣamāhiṃsā kṣamā dharmaḥ kṣamā cendriyanigrahaḥ 14,096.015d@004_3156 kṣamā dayā kṣamā yajñaḥ kṣamayaitad dhṛtaṃ jagat 14,096.015d@004_3157 kṣamāvān prāpnuyāt svargaṃ kṣamāvān prāpnuyād yaśaḥ 14,096.015d@004_3158 kṣamāvān prāpnuyān mokṣaṃ tasmāt sā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3159 ātmā nadī bhāratapuṇyatīrtham 14,096.015d@004_3160 ātmā tīrthaṃ sarvatīrthapradhānam 14,096.015d@004_3161 ātmā tu yajñaḥ satataṃ manyate vai 14,096.015d@004_3162 svargo mokṣaḥ sarvam ātmany adhīnam 14,096.015d@004_3163 ācāranairmalyam upāgatena 14,096.015d@004_3164 satyaprasannakṣamaśītalena 14,096.015d@004_3165 jñānāmbunā snāti ca yo hi nityaṃ 14,096.015d@004_3166 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3166 kiṃ tasya bhūyaḥ salilena kṛtyam 14,096.015d@004_3167 bhagavan sarvapāpaghnaṃ prāyaścittam aduṣkaram 14,096.015d@004_3168 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3168 tvadbhaktasya suraśreṣṭha mama tvaṃ vaktum arhasi 14,096.015d@004_3169 rahasyam idam atyartham aśrāvyaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_3170 adhārmikāṇām aśrāvyaṃ prāyaścittaṃ bravīmi te 14,096.015d@004_3171 pāvanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_3172 namo brahmaṇyadevāyety abhivādanam ācaret 14,096.015d@004_3173 pradakṣiṇaṃ ca triḥ kuryāt punar aṣṭākṣareṇa tu 14,096.015d@004_3174 tena tuṣṭo naraśreṣṭha tat pāpaṃ kṣapayāmy aham 14,096.015d@004_3175 yatra kṛṣṭāṃ varāhasya mṛttikāṃ śirasā vahan 14,096.015d@004_3176 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_3177 dakṣiṇāvartaśaṅkhād vā kapilāśṛṅgato 'pi vā 14,096.015d@004_3178 prāksrotasaṃ nadīṃ gatvā mamāyatanasaṃnidhau 14,096.015d@004_3179 salilena tu yaḥ snāyāt sakṛd eva ravigrahe 14,096.015d@004_3180 tasya yat saṃcitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati 14,096.015d@004_3181 mastakān niḥsṛtais toyaiḥ kapilāyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3182 gomūtreṇāpi yaḥ snāyād rohiṇyā mama vā dine 14,096.015d@004_3183 viprapādacyutair vāpi toyaiḥ pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3184 namasyed yas tu madbhaktyā śiṃśumāraṃ prajāpatim 14,096.015d@004_3185 caturdaśāṅgasaṃyuktaṃ tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3186 tataś caturdaśāṅgāni śṛṇu tasya narādhipa 14,096.015d@004_3187 śiro dharmo hanur brahmā pucchāv uttaradakṣiṇau 14,096.015d@004_3188 hṛdayaṃ tu bhaved viṣṇur hastau syātāṃ tathāśvinau 14,096.015d@004_3189 agnir madhyaṃ bhaved rājaṃl liṅgaṃ saṃvatsaraṃ bhavet 14,096.015d@004_3190 mitrāvaruṇakau pādau pucchamūlaṃ hutāśanaḥ 14,096.015d@004_3191 tataḥ paścād bhaved indras tataḥ paścāt prajāpatiḥ 14,096.015d@004_3192 abhayaṃ ca tataḥ paścāt sa eva dhruvasaṃjñitaḥ 14,096.015d@004_3193 etāny aṅgāni sarvāṇi śiṃśumāraprajāpateḥ 14,096.015d@004_3194 pibet tu pañcagavyaṃ yaḥ paurṇamāsyām upoṣya tu 14,096.015d@004_3195 tasya naśyati tat sarvaṃ yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam 14,096.015d@004_3196 tathaiva brahmakūrcaṃ tu samantraṃ tu pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_3197 māsi māsi pibed yas tu tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3198 pāpaṃ ca brahmakūrcaṃ ca śṛṇu mantraṃ ca bhārata 14,096.015d@004_3199 pālāśaṃ padmapatraṃ vā tāmraṃ vātha hiraṇmayam 14,096.015d@004_3200 sādayitvā tu gṛhṇīyāt tat tu pātram udāhṛtam 14,096.015d@004_3201 gāyatryā gṛhya gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam 14,096.015d@004_3202 āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi 14,096.015d@004_3203 tejo 'si śukram ity ājyaṃ devasyeti kuśodakam 14,096.015d@004_3204 āpo hi ṣṭheti saṃgṛhya yavacūrṇaṃ yathāvidhi 14,096.015d@004_3205 brahmaṇe ca yathā hutvā samiddhe ca hutāśane 14,096.015d@004_3206 āloḍya praṇavenaiva nirmathya praṇavena tu 14,096.015d@004_3207 uddhṛtya praṇavenaiva pibet tu praṇavena tu 14,096.015d@004_3208 mahatāpi sa pāpena tvacevāhir vimucyate 14,096.015d@004_3209 bhadraṃ na iti yaḥ pādaṃ paṭhed ṛksaṃhitāṃ yathā 14,096.015d@004_3210 antarjale vāthāditye tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3211 mama sūktaṃ japed yas tu nityaṃ madgatamānasaḥ 14,096.015d@004_3212 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3212 na pāpena tu lipyeta padmapatram ivāmbhasā 14,096.015d@004_3213 kīdṛśā brāhmaṇāḥ puṇyā bhāvaśuddhāḥ sureśvara 14,096.015d@004_3214 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3214 yat karma saphalaṃ neti kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_3215 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ brāhmaṇānāṃ yathākramam 14,096.015d@004_3216 saphalaṃ niṣphalaṃ caiva teṣāṃ karma bravīmi te 14,096.015d@004_3217 tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭādhāraṇamuṇḍanam 14,096.015d@004_3218 valkalājinasaṃvāso vratacaryābhiṣecanam 14,096.015d@004_3219 agnihotraṃ vane vāsaḥ svādhyāyaṃ dānasatkriyā 14,096.015d@004_3220 sarvāṇy etāni vai mithyā yadi bhāvo na nirmalaḥ 14,096.015d@004_3221 agnihotraṃ vṛthā rājan vṛthā vedās tathaiva ca 14,096.015d@004_3222 śīlena devās tuṣyanti śrutayas tatra kāraṇam 14,096.015d@004_3223 kṣāntaṃ dāntaṃ jitakrodhaṃ jitātmānaṃ jitendriyam 14,096.015d@004_3224 tam agryaṃ brāhmaṇaṃ manye śeṣāḥ śūdrā iti smṛtāḥ 14,096.015d@004_3225 agnihotravrataparān svādhyāyaniratāñ śucīn 14,096.015d@004_3226 upavāsaratān dāntāṃs tān devā brāhmaṇān viduḥ 14,096.015d@004_3227 na jātiḥ pūjyate rājan guṇāḥ kalyāṇakāraṇāḥ 14,096.015d@004_3228 caṇḍālam api vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 14,096.015d@004_3229 manaḥśaucaṃ karmaśaucaṃ kulaśaucaṃ ca bhārata 14,096.015d@004_3230 śarīraśaucaṃ vākśaucaṃ śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam 14,096.015d@004_3231 pañcasv eteṣu śauceṣu hṛdi śaucaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_3232 hṛdayasya tu śaucena svargaṃ gacchanti mānavāḥ 14,096.015d@004_3233 agnihotraparibhraṣṭaḥ prasaktaḥ krayavikraye 14,096.015d@004_3234 varṇasaṃkarakartā ca brāhmaṇo vṛṣalaiḥ samaḥ 14,096.015d@004_3235 yasya vedaśrutir naṣṭā karṣakaś cāpi yo dvijaḥ 14,096.015d@004_3236 vikarmasevī kaunteya sa vai vṛṣala ucyate 14,096.015d@004_3237 vṛṣo hi dharmo vijñeyas tasya yaḥ kurute layam 14,096.015d@004_3238 vṛṣalaṃ taṃ vidur devā nikṛṣṭaṃ śvapacād api 14,096.015d@004_3239 stutibhir brahmapūtābhir yaḥ śūdraṃ stauti mānavaḥ 14,096.015d@004_3240 na ca māṃ stauti pāpātmā sa mām ākrośayed bhṛśam 14,096.015d@004_3241 śvadṛtau tu yathā kṣīraṃ brahma vai vṛṣale tathā 14,096.015d@004_3242 duṣṭatām eti tat sarvaṃ śunā līḍhaṃ havir yathā 14,096.015d@004_3243 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 14,096.015d@004_3244 dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 14,096.015d@004_3245 yāny uktāni mayā samyag vidyāsthānāni bhārata 14,096.015d@004_3246 utpannāni pavitrāṇi pāvanārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_3247 tasmāt tāni na śūdrasya spraṣṭavyāni yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3248 sarvaṃ tac chūdrasaṃspṛṣṭam apavitraṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3249 loke trīṇy apavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata 14,096.015d@004_3250 śvā ca śūdraḥ śvapākaś cety apavitrāṇi pāṇḍava 14,096.015d@004_3251 devalaḥ kukkuṭo yūpa udakyā vṛṣalīpatiḥ 14,096.015d@004_3252 pañcaite syur amedhyāś ca spraṣṭavyā na kathaṃ cana 14,096.015d@004_3253 spṛṣṭvaitān aṣṭa vai vipraḥ sacelo jalam āviśet 14,096.015d@004_3254 madbhaktāñ śūdrasāmānyān avamanyanti ye narāḥ 14,096.015d@004_3255 narakeṣv eva tiṣṭhanti varṣakoṭiṃ narādhamāḥ 14,096.015d@004_3256 caṇḍālam api madbhaktaṃ nāvamanyeta buddhimān 14,096.015d@004_3257 avamatya patanty eva raurave narake narāḥ 14,096.015d@004_3258 mama bhaktasya bhakteṣu prītir abhyadhikā nṛpa 14,096.015d@004_3259 tasmān madbhaktabhaktāś ca pūjanīyā viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3260 kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca mayi saṃnyastacetasām 14,096.015d@004_3261 urdhvām eva gatiṃ viddhi kiṃ punar jñānināṃ nṛṇām 14,096.015d@004_3262 patraṃ vāpy atha vā puṣpaṃ phalaṃ vā jalam eva vā 14,096.015d@004_3263 dadāti mama śūdro 'pi śirasā dhārayāmi tat 14,096.015d@004_3264 viprān evārcayed bhaktyā śūdraḥ prāyeṇa matpriyaḥ 14,096.015d@004_3265 teṣāṃ tenaiva rūpeṇa pūjāṃ gṛhṇāmi bhārata 14,096.015d@004_3266 vedoktenaiva mārgeṇa sarvabhūtahṛdi sthitam 14,096.015d@004_3267 mām arcayanti te viprā matsāyujyaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_3268 madbhaktānāṃ hitāyaiva prādurbhāvaḥ kṛto mayā 14,096.015d@004_3269 prādurbhāvākṛtiḥ kā cid arcanīyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3270 āsām anyatamāṃ mūrtiṃ yo madbhaktyā samarcati 14,096.015d@004_3271 tenaiva parituṣṭo 'haṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3272 mṛdā ca maṇiratnaiś ca tāmreṇa rajatena vā 14,096.015d@004_3273 kṛtvā pratikṛtiṃ kuryād arcanāṃ kāñcanena vā 14,096.015d@004_3274 puṇyaṃ daśaguṇaṃ vidyād eteṣām uttarottaram 14,096.015d@004_3275 jayakāmo 'rcayed rājā vidyākāmo dvijottamaḥ 14,096.015d@004_3276 vaiśyo vā dhanakāmas tu śūdraḥ puṇyaphalapriyaḥ 14,096.015d@004_3277 sarvakāmāḥ striyo vāpi sarvān kāmān avāpnuyuḥ 14,096.015d@004_3277 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3278 kīdṛśānāṃ tu śūdrāṇāṃ nānugṛhṇāsi cārcanam 14,096.015d@004_3279 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3279 udvegas tava kasmāt tu tan me brūhi sureśvara 14,096.015d@004_3280 avratenāpy abhaktena spṛṣṭāṃ śūdreṇa cārcanām 14,096.015d@004_3281 tāṃ varjayāmi yatnena śvapākavihitām iva 14,096.015d@004_3282 nanv ahaṃ śaṃkaraś cāpi gāvo viprās tathaiva ca 14,096.015d@004_3283 aśvattho mama rūpāṇi satyam etad yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3284 etat trayaṃ hi madbhakto nāvamanyeta karhi cit 14,096.015d@004_3285 avamānitam etat tu dahaty āsaptamaṃ kulam 14,096.015d@004_3286 aśvattho brāhmaṇā gāvo manmayās tārayanti ha 14,096.015d@004_3287 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3287 tasmād etat prayatnena trayaṃ pūjaya pāṇḍava 14,096.015d@004_3288 brāhmaṇenaiva dehena śūdratvaṃ katham āpnuyāt 14,096.015d@004_3289 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3289 brahma vā naśyati kathaṃ vaktuṃ deva tvam arhasi 14,096.015d@004_3290 kūpasnānaṃ tu yo vipraḥ kuryād dvādaśavārṣikam 14,096.015d@004_3291 sa tenaiva śarīreṇa śūdratvaṃ yāty asaṃśayam 14,096.015d@004_3292 yas tu rājāśrayeṇaiva jīved dvīdaśavārṣikam 14,096.015d@004_3293 sa śūdratvaṃ vrajed vipro vedānāṃ pārago 'pi san 14,096.015d@004_3294 pattane nagare vāpi yo dvādaśasamā vaset 14,096.015d@004_3295 sa śūdratvaṃ vased vipro nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3296 utpādayati yaḥ putraṃ śūdrāyāṃ kāmato dvijaḥ 14,096.015d@004_3297 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3298 madyapī strīmukhaṃ mohād āsvādayati yo naraḥ 14,096.015d@004_3299 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3300 yaḥ somalatikāṃ vipraḥ kevalaṃ bhakṣayed vṛthā 14,096.015d@004_3301 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3302 maithunaṃ kurute yas tu jihvāyāṃ brāhmaṇo nṛpa 14,096.015d@004_3303 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3304 vipratvaṃ durlabhaṃ prāpya durmārgair evamādibhiḥ 14,096.015d@004_3305 vināśayanti ye tat tu tāñ śocāmi yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3306 tasmāt sarvaprayatnena matpriyo yo yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3307 jātibhraṃśakaraṃ karma na kuryād īdṛśaṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_3307 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3308 deśāntaragate vipre saṃyukte kāladharmaṇā 14,096.015d@004_3309 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3309 śarīranāśe saṃprāpte kathaṃ pretavikalpanā 14,096.015d@004_3310 śrūyatām āhitāgnes tu tathā bhūtasya saṃskriyā 14,096.015d@004_3311 pālāśavṛntaiḥ pratimā kartavyā kalpacoditā 14,096.015d@004_3312 trīṇi ṣaṣṭiśatāny āhur asthīny asya narādhipa 14,096.015d@004_3313 teṣāṃ vikalpanā kāryā yathāśāstraviniścayam 14,096.015d@004_3314 aśītyardhaṃ śirasi ca grīvāyāṃ daśa eva ca 14,096.015d@004_3315 bāhvoś cāpi śataṃ dadyād aṅgulīṣu punar daśa 14,096.015d@004_3316 urasi triṃśataṃ dadyāj jaṭhare cāpi viṃśatim 14,096.015d@004_3317 vṛṣaṇe dvādaśārdhaṃ tu śiśne cāṣṭārdham eva ca 14,096.015d@004_3318 dadyāt tu śatam ūrvos tu ṣaṣṭhyardhaṃ jānujaṅghayoḥ 14,096.015d@004_3319 daśa dadyāc caraṇayor eṣā pretasya niṣkṛtiḥ 14,096.015d@004_3319 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3320 viśeṣatīrthaṃ sarveṣām aśaktānām anugrahāt 14,096.015d@004_3321 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3321 bhaktānāṃ tāraṇārthaṃ vai vaktum arhasi dharmataḥ 14,096.015d@004_3322 pravaraṃ sarvatīrthānāṃ satyaṃ gāyanti sāmagāḥ 14,096.015d@004_3323 satyasya vacanaṃ tīrtham ahiṃsā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3324 tapas tīrthaṃ dayā tīrthaṃ śīlaṃ tīrthaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3325 alpasaṃtoṣaṇaṃ tīrthaṃ nārī tīrthaṃ pativratā 14,096.015d@004_3326 saṃtuṣṭo brāhmaṇas tīrthaṃ jñānaṃ vā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3327 madbhaktaḥ satataṃ tīrthaṃ śaṃkarasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3328 yatayas tīrtham ity eva vidvāṃsas tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3329 śaraṇyaḥ puruṣas tīrtham annadas tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3330 trailokye 'smin nirudvigno na bibhemi kutaś cana 14,096.015d@004_3331 na divā yadi vā rātrāv udvegaḥ śūdralaṅghanāt 14,096.015d@004_3332 na bhayaṃ devadaityebhyo rakṣobhyaś caiva me nṛpa 14,096.015d@004_3333 śūdravaktrāc cyutaṃ brahma bhayaṃ tu mama suvrata 14,096.015d@004_3334 tasmāt sapraṇavaṃ śūdro mannāmāpi na kīrtayet 14,096.015d@004_3335 praṇavaṃ hi paraṃ brahma nityaṃ brahmavido viduḥ 14,096.015d@004_3336 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ bhaktito mayi 14,096.015d@004_3337 tena gacchanti te svargaṃ cintayanto hi māṃ sadā 14,096.015d@004_3338 dvijaśuśrūṣayā śūdraḥ paraṃ śreyo 'dhigacchati 14,096.015d@004_3339 dvijaśuśrūṣaṇād anyan nāsti śūdrasya niṣkṛtiḥ 14,096.015d@004_3340 rāgo dveṣaś ca mohaś ca pāruṣyaṃ ca nṛśaṃsatā 14,096.015d@004_3341 śāṭhyaṃ ca dīrghavairitvam atimānam anārjavam 14,096.015d@004_3342 anṛtaṃ cāpavādaś ca paiśunyam atilobhatā 14,096.015d@004_3343 hiṃsā steyaṃ mṛṣāvādo vañcanā roṣalobhatā 14,096.015d@004_3344 abuddhitā ca nāstikyaṃ bhayam ālasyam eva ca 14,096.015d@004_3345 aśaucaṃ cākṛtajñatvaṃ ḍambhatā stambha eva ca 14,096.015d@004_3346 nikṛtiś cāpy avijñānaṃ jātake śūdram āviśet 14,096.015d@004_3347 dṛṣṭvā pitāmahaḥ śūdram abhibhūtaṃ tu tāmasaiḥ 14,096.015d@004_3348 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ tu prayuktavān 14,096.015d@004_3349 naśyanti tāmasā bhāvāḥ śūdrasya dvijabhaktitaḥ 14,096.015d@004_3350 patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati 14,096.015d@004_3351 tad ahaṃ bhaktyupahṛtaṃ mūrdhnā gṛhṇāmi śūdrataḥ 14,096.015d@004_3352 antyajo vāpi yaḥ kaś cit sarvapāpasamanvitaḥ 14,096.015d@004_3353 yadi māṃ satataṃ dhyāyet sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_3354 vidyāvinayasaṃpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ 14,096.015d@004_3355 mayi bhaktiṃ na kurvanti caṇḍālasadṛśā hi te 14,096.015d@004_3356 vṛthā dattaṃ vṛthā japtaṃ vṛthā ceṣṭaṃ vṛthā hutam 14,096.015d@004_3357 vṛthātithyaṃ ca tat tasya yo na bhakto mama dvijaḥ 14,096.015d@004_3358 yat kṛtaṃ ca hutaṃ cāpi yad iṣṭaṃ dattam eva ca 14,096.015d@004_3359 abhaktimat kṛtaṃ sarvaṃ rākṣasā eva bhuñjate 14,096.015d@004_3360 sthāvare jaṅgame vāpi sarvabhūteṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_3361 samatvena yadā kuryān madbhakto mitraśatruṣu 14,096.015d@004_3362 ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca dayā satyam athārjavam 14,096.015d@004_3363 adrohaś caiva bhūtānāṃ madbhaktānāṃ vrataṃ nṛpa 14,096.015d@004_3364 nama ity eva yo brūyān madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ 14,096.015d@004_3365 tasyākṣayo bhavel lokaḥ śvapākasyāpi pāṇḍava 14,096.015d@004_3366 kiṃ punar ye yajante māṃ yājakā vidhipūrvakam 14,096.015d@004_3367 madbhaktā madgataprāṇāḥ kathayantaś ca māṃ sadā 14,096.015d@004_3368 bahuvarṣasahasrāṇi tapas tapyati yo naraḥ 14,096.015d@004_3369 nāsau padam avāpnoti madbhaktair yad avāpyate 14,096.015d@004_3370 mām eva tasmād rājendra dhyāhi nityam atandritaḥ 14,096.015d@004_3371 avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyase paramaṃ padam 14,096.015d@004_3372 apārthakaṃ prabhāṣante śūdrā bhāgavatā iti 14,096.015d@004_3373 na śūdrā bhagavadbhaktā viprā bhāgavatāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_3374 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit 14,096.015d@004_3375 acchidraḥ pañcakālajñaḥ sa vai bhāgavataḥ smṛtaḥ 14,096.015d@004_3376 ṛgvedenaiva māṃ hotā yajuṣādhvaryur eva ca 14,096.015d@004_3377 sāmavedena codgātā puṇyenābhiṣṭuvanti mām 14,096.015d@004_3378 atharvaśirasā caiva nityam ātharvaṇā dvijāḥ 14,096.015d@004_3379 stuvanti satataṃ ye māṃ te 'pi bhāgavatāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_3380 vedādhīnāḥ sadā yajñā yajñādhīnās tu devatāḥ 14,096.015d@004_3381 devatā brāhmaṇādhīnās tasmād viprās tu devatāḥ 14,096.015d@004_3382 anāśrityocchrayaṃ nāsti mukhyam āśrayam āśrayet 14,096.015d@004_3383 rudraṃ samāśritā devā rudro brāhmaṇam āśritaḥ 14,096.015d@004_3384 brahmā mām āśrito rājan nāhaṃ kaṃ cid upāśritaḥ 14,096.015d@004_3385 mamāśrayo na kaś cit tu sarveṣām āśrayo hy aham 14,096.015d@004_3386 evam etan mayā proktaṃ rahasyam idam uttamam 14,096.015d@004_3387 dharmapriyasya te rājan nityam evaṃ samācara 14,096.015d@004_3388 idaṃ pavitram ākhyānaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam 14,096.015d@004_3389 yaḥ paṭhen māmakaṃ dharmam ahany ahani pāṇḍava 14,096.015d@004_3390 dharmo vivardhate tasya buddhiś cāpi prasīdati 14,096.015d@004_3391 pāpakṣayam upaity eva kalyāṇaṃ ca vivardhate 14,096.015d@004_3392 etat puṇyaṃ pavitraṃ ca pāpanāśanam uttamam 14,096.015d@004_3393 śrotavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ śrotriyaiś ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3394 śrāvayed yas tv idaṃ bhaktyā prayato 'tha śṛṇoti vā 14,096.015d@004_3395 sa gacchen mama sāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3396 yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe madbhakto matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_3397 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3397 pitaras tasya tṛpyanti yāvadābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_3398 śrutvā bhāgavatān dharmān sākṣād viṣṇor jagadguroḥ 14,096.015d@004_3399 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutāḥ kathāḥ 14,096.015d@004_3400 ṛṣayaḥ pāṇḍavāś caiva praṇemus taṃ janārdanam 14,096.015d@004_3401 pūjayām āsa govindaṃ dharmaputraḥ punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3402 devā brahmarṣayaḥ siddhā gandharvāpsarasas tathā 14,096.015d@004_3403 bhūtā yakṣā grahāś caiva guhyakā bhujagās tathā 14,096.015d@004_3404 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_3405 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ 14,096.015d@004_3406 kautūhalasamāyuktā bhagavan bhaktim āgatāḥ 14,096.015d@004_3407 śrutvā tu paramaṃ puṇyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam 14,096.015d@004_3408 vimuktapāpāḥ pūtās te saṃvṛttās tatkṣaṇena tu 14,096.015d@004_3409 praṇamya śirasā viṣṇuṃ pratinandya ca tāṃ kathām 14,096.015d@004_3410 draṣṭāro dvārakāyāṃ vai vayaṃ sarve jagadgurum 14,096.015d@004_3411 iti prahṛṣṭamanaso yayur devagaṇaiḥ saha 14,096.015d@004_3412 sarve ṛṣigaṇā rājan yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 14,096.015d@004_3413 gateṣu teṣu sarveṣu keśavaḥ keśihā tadā 14,096.015d@004_3414 sasmāra dārukaṃ rājan sa ca sātyakinā saha 14,096.015d@004_3415 samīpastho 'bhavat sūto yāhi deveti cābravīt 14,096.015d@004_3416 tato viṣaṇṇavadanāḥ pāṇḍavāḥ puruṣottamam 14,096.015d@004_3417 añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya netrair aśrupariplutaiḥ 14,096.015d@004_3418 pibantaḥ satataṃ kṛṣṇaṃ nocur ārtatarās tadā 14,096.015d@004_3419 kṛṣṇo 'pi bhagavān devaḥ pṛthām āmantrya cārtavat 14,096.015d@004_3420 dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ viduraṃ draupadīṃ tathā 14,096.015d@004_3421 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣīn anyāṃś ca mantriṇaḥ 14,096.015d@004_3422 subhadrām ātmajayutām uttarāṃ spṛśya pāṇinā 14,096.015d@004_3423 nirgatya veśmanas tasmād āruroha mahāratham 14,096.015d@004_3424 vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ 14,096.015d@004_3425 yuktaṃ ca dhvajabhūtena patagendreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_3426 anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_3427 apāsya cāśu yantāraṃ dārukaṃ sūtasattamam 14,096.015d@004_3428 abhīśūn pratijagrāha svayaṃ kurupatis tadā 14,096.015d@004_3429 upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ śubham 14,096.015d@004_3430 rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam 14,096.015d@004_3431 chattraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam 14,096.015d@004_3432 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam 14,096.015d@004_3433 dadhāra tarasā bhīmaḥ chattraṃ tac chārṅgadhanvinaḥ 14,096.015d@004_3434 bhīmasenārjunau cāpi yamau cāpy arisūdanau 14,096.015d@004_3435 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ mā śabda iti harṣitāḥ 14,096.015d@004_3436 triyojane vyatīte tu pariṣvajya ca pāṇḍavān 14,096.015d@004_3437 visṛjya kṛṣṇas tān sarvān praṇatān dvārakāṃ yayau 14,096.015d@004_3438 tathā praṇamya govindaṃ tadā prabhṛti pāṇḍavāḥ 14,096.015d@004_3439 kapilādyāni dānāni dadur dharmaparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_3440 madhusūdanavākyāni smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3441 manasā pūjayām āsur hṛdayasthāni pāṇḍavāḥ 14,096.015d@004_3442 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā hṛdi kṛtvā janārdanam 14,096.015d@004_3443 tadbhaktas tanmanā yuktas tadyājī tatparo 'bhavat 14,096.015d@004_3444 evam etat purāvṛttaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam 14,096.015d@004_3445 mayā te kathitaṃ rājan pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_3446 tac chṛṇuṣva mahārāja viṣṇuproktaṃ kurūdvaha 14,096.015d@004_3447 tena gacchasi nānyena tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 15,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 15,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 15,000.000*0002_01 jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 15,000.000*0002_02 yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati 15,000.000*0003_01 kastūrinikarākāraṃ vastūtīkṛtarakṣaṇam (sic) 15,000.000*0003_02 astu bhūr dadhidugdhābhyām astu muktyaiva muktaye 15,001.001 janamejaya uvāca 15,001.001a prāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ 15,001.001c katham āsan mahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani 15,001.002a sa hi rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ 15,001.002c katham āsīd dhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī 15,001.003a kiyantaṃ caiva kālaṃ te pitaro mama pūrvakāḥ 15,001.003c sthitā rājye mahātmānas tan me vyākhyātum arhasi 15,001.004 vaiśaṃpāyana uvāca 15,001.004a prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ 15,001.004c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan 15,001.005a dhṛtarāṣṭram upātiṣṭhad viduraḥ saṃjayas tathā 15,001.005c yuyutsuś cāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ 15,001.006a pāṇḍavāḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sma taṃ nṛpam 15,001.006c cakrus tenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca 15,001.007a sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam 15,001.007c pādābhivandanaṃ kṛtvā dharmarājamate sthitāḥ 15,001.007e te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire 15,001.007f*0004_01 rājann etāni sarvāṇi sa ca tān anvavartata 15,001.007f*0005_01 tathāvidhāṃś ca tān dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro 'bhyanandata 15,001.008a kuntibhojasutā caiva gāndhārīm anvavartata 15,001.008c draupadī ca subhadrā ca yāś cānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ 15,001.008e samāṃ vṛttim avartanta tayoḥ śvaśrvor yathāvidhi 15,001.009a śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsy ābharaṇāni ca 15,001.009c rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyāny anekaśaḥ 15,001.009e yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre 'bhyupāharat 15,001.010a tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttim avartata 15,001.010c viduraḥ saṃjayaś caiva yuyutsuś caiva kauravaḥ 15,001.010e upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam 15,001.011a syālo droṇasya yaś caiko dayito brāhmaṇo mahān 15,001.011c sa ca tasmin maheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavat tadā 15,001.012a vyāsaś ca bhagavān nityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha 15,001.012c kathāḥ kurvan purāṇarṣir devarṣinṛparakṣasām 15,001.013a dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca 15,001.013c dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto viduras tāny akārayat 15,001.014a sāmantebhyaḥ priyāṇy asya kāryāṇi sugurūṇy api 15,001.014c prāpyante 'rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvād vidurasya vai 15,001.015a akarod bandhamokṣāṃś ca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā 15,001.015c na ca dharmātmajo rājā kadā cit kiṃ cid abravīt 15,001.016a vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,001.016c sarvān kāmān mahātejāḥ pradadāv ambikāsute 15,001.017a ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikās tathā 15,001.017c upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā 15,001.018a vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca 15,001.018c upājahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ 15,001.019a maireyaṃ madhu māṃsāni pānakāni laghūni ca 15,001.019c citrān bhakṣyavikārāṃś ca cakrur asya yathā purā 15,001.020a ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ 15,001.020c upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā 15,001.021a kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī 15,001.021c ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā 15,001.022a dhṛṣṭaketoś ca bhaginī jarāsaṃdhasya cātmajā 15,001.022b*0006_01 etāś cānyāś ca bahvyo vai yoṣito bharatarṣabha 15,001.022c kiṃkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā 15,001.023a yathā putraviyukto 'yaṃ na kiṃ cid duḥkham āpnuyāt 15,001.023c iti rājānvaśād bhrātṝn nityam eva yudhiṣṭhiraḥ 15,001.024a evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanam arthavat 15,001.024c saviśeṣam avartanta bhīmam ekaṃ vinā tadā 15,001.025a na hi tat tasya vīrasya hṛdayād apasarpati 15,001.025c dhṛtarāṣṭrasya durbuddher yad vṛttaṃ dyūtakāritam 15,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,002.001a evaṃ saṃpūjito rājā pāṇḍavair ambikāsutaḥ 15,002.001c vijahāra yathāpūrvam ṛṣibhiḥ paryupāsitaḥ 15,002.002a brahmadeyāgrahārāṃś ca pradadau sa kurūdvahaḥ 15,002.002c tac ca kuntīsuto rājā sarvam evānvamodata 15,002.003a ānṛśaṃsyaparo rājā prīyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ 15,002.003c uvāca sa tadā bhrātṝn amātyāṃś ca mahīpatiḥ 15,002.004a mayā caiva bhavadbhiś ca mānya eṣa narādhipaḥ 15,002.004c nideśe dhṛtarāṣṭrasya yaḥ sthāsyati sa me suhṛt 15,002.004e viparītaś ca me śatrur nirasyaś ca bhaven naraḥ 15,002.005a paridṛṣṭeṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śrāddhakarmaṇi 15,002.005c dadātu rājā sarveṣāṃ yāvad asya cikīrṣitam 15,002.006a tataḥ sa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,002.006c brāhmaṇebhyo mahārhebhyo dadau vittāny anekaśaḥ 15,002.007a dharmarājaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api 15,002.007c tat sarvam anvavartanta dhṛtarāṣṭravyapekṣayā 15,002.008a kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ san putraśokasamāhataḥ 15,002.008c śokam asmatkṛtaṃ prāpya na mriyeteti cintyate 15,002.009a yāvad dhi kurumukhyasya jīvatputrasya vai sukham 15,002.009c babhūva tad avāpnotu bhogāṃś ceti vyavasthitāḥ 15,002.010a tatas te sahitāḥ sarve bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 15,002.010c tathāśīlāḥ samātasthur dhṛtarāṣṭrasya śāsane 15,002.011a dhṛtarāṣṭraś ca tān vīrān vinītān vinaye sthitān 15,002.011c śiṣyavṛttau sthitān nityaṃ guruvat paryapaśyata 15,002.012a gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śrāddhakarmabhiḥ 15,002.012c ānṛṇyam agamat kāmān viprebhyaḥ pratipādya vai 15,002.013a evaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,002.013c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān pūjayām āsa taṃ nṛpam 15,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,003.001a sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulodvahaḥ 15,003.001c nāpaśyata tadā kiṃ cid apriyaṃ pāṇḍunandane 15,003.002a vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,003.002c prītimān abhavad rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,003.003a saubaleyī ca gāndhārī putraśokam apāsya tam 15,003.003c sadaiva prītimaty āsīt tanayeṣu nijeṣv iva 15,003.004a priyāṇy eva tu kauravyo nāpriyāṇi kurūdvaha 15,003.004c vaicitravīrye nṛpatau samācarati nityadā 15,003.005a yad yad brūte ca kiṃ cit sa dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 15,003.005c guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,003.006a tat sa rājā mahārāja pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ 15,003.006c pūjayitvā vacas tat tad akārṣīt paravīrahā 15,003.007a tena tasyābhavat prīto vṛttena sa narādhipaḥ 15,003.007c anvatapyac ca saṃsmṛtya putraṃ mandam acetasam 15,003.008a sadā ca prātar utthāya kṛtajapyaḥ śucir nṛpaḥ 15,003.008c āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣv aparājayam 15,003.009a brāhmaṇān vācayitvā ca hutvā caiva hutāśanam 15,003.009c āyuṣyaṃ pāṇḍuputrāṇām āśāste sa narādhipaḥ 15,003.010a na tāṃ prītiṃ parām āpa putrebhyaḥ sa mahīpatiḥ 15,003.010c yāṃ prītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ samavāpa tadā nṛpaḥ 15,003.011a brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhārata 15,003.011c tathā viṭśūdrasaṃghānām abhavat supriyas tadā 15,003.012a yac ca kiṃ cit purā pāpaṃ dhṛtarāṣṭrasutaiḥ kṛtam 15,003.012c akṛtvā hṛdi tad rājā taṃ nṛpaṃ so 'nvavartata 15,003.013a yaś ca kaś cin naraḥ kiṃ cid apriyaṃ cāmbikāsute 15,003.013c kurute dveṣyatām eti sa kaunteyasya dhīmataḥ 15,003.014a na rājño dhṛtarāṣṭrasya na ca duryodhanasya vai 15,003.014c uvāca duṣkṛtaṃ kiṃ cid yudhiṣṭhirabhayān naraḥ 15,003.015a dhṛtyā tuṣṭo narendrasya gāndhārī viduras tathā 15,003.015c śaucena cājātaśatror na tu bhīmasya śatruhan 15,003.016a anvavartata bhīmo 'pi niṣṭanan dharmajaṃ nṛpam 15,003.016c dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃprekṣya sadā bhavati durmanāḥ 15,003.017a rājānam anuvartantaṃ dharmaputraṃ mahāmatim 15,003.017c anvavartata kauravyo hṛdayena parāṅmukhaḥ 15,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,004.001a yudhiṣṭhirasya nṛpater duryodhanapitus tathā 15,004.001c nāntaraṃ dadṛśū rājan puruṣāḥ praṇayaṃ prati 15,004.002a yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam 15,004.002c tadā bhīmaṃ hṛdā rājann apadhyāti sa pārthivaḥ 15,004.003a tathaiva bhīmaseno 'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 15,004.003c nāmarṣayata rājendra sadaivātuṣṭavad dhṛdā 15,004.003d*0007_01 kauravaś caiva bhīmaś ca hṛdānyonyam amṛṣyatām 15,004.003d*0007_02 dhyāyantau ślakṣṇayā vācā anyonyām abhitiṣṭhatām 15,004.004a aprakāśāny apriyāṇi cakārāsya vṛkodaraḥ 15,004.004c ājñāṃ pratyaharac cāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā 15,004.004d*0008_01 saṃvatsarāṇy athaivaṃ te vṛttavantaś ca kāni cit 15,004.004d*0009_01 smaran durmantritaṃ tasya vṛttāny apy asya kāni cit 15,004.004d*0010_01 asakṛc cāpy uvācedaṃ hatās te mandacetasaḥ 15,004.005a atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathākarot 15,004.005c saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś cāpy amarṣaṇaḥ 15,004.006a smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇaduḥśāsanāv api 15,004.006c provācātha susaṃrabdho bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ 15,004.007a andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighabāhunā 15,004.007c nītā lokam amuṃ sarve nānāśastrāttajīvitāḥ 15,004.007d*0011_01 asakṛc cāpy uvācedaṃ hatās te mandacetasaḥ 15,004.008a imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau 15,004.008c yayor antaram āsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ 15,004.008d*0012_01 imau pīnau suvṛttau me nāgarājakaropamau 15,004.008d*0012_02 yāv āsādya raṇe mūḍhā dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ 15,004.009a tāv imau candanenāktau vandanīyau ca me bhujau 15,004.009c yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasutabāndhavaḥ 15,004.010a etāś cānyāś ca vividhāḥ śalyabhūtā janādhipaḥ 15,004.010c vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedam āgamat 15,004.010d*0013_01 śrutvā nirvedam āpede bhīmavāgbāṇacoditaḥ 15,004.011a sā ca buddhimatī devī kālaparyāyavedinī 15,004.011c gāndhārī sarvadharmajñā tāny alīkāni śuśruve 15,004.011d*0014_01 kuntyāḥ saparyāṃ saṃvīkṣya śāpe nāsyākaron matim 15,004.012a tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ 15,004.012c rājā nirvedam āpede bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ 15,004.012d*0015_01 sukhāsaktaṃ kṛcchraparaṃ jñātvā caiva yudhiṣṭhiram 15,004.012d*0015_02 tapoyogāt tapas taptuṃ manaś cakre mahāmatiḥ 15,004.013a nānvabudhyata tad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,004.013c śvetāśvo vātha kuntī vā draupadī vā yaśasvinī 15,004.014a mādrīputrau ca bhīmasya cittajñāv anvamodatām 15,004.014c rājñas tu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ kiṃ cid apriyam 15,004.015a tataḥ samānayām āsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam 15,004.015c bāṣpasaṃdigdham atyartham idam āha vaco bhṛśam 15,004.015d*0016_01 sa bhīmavākyāgnividīpitāṅgo 15,004.015d*0016_02 nirviṇṇacetā nṛpatiḥ saśokaḥ 15,004.015d*0016_03 sapaurabhṛtyaṃ janam ānināya 15,004.015d*0016_04 vanaṃ yiyāsur vacanaṃ babhāṣe 15,005.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,005.001*0017_01 vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,005.001*0017_02 prītimānam abhavad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,005.001a viditaṃ bhavatām etad yathā vṛttaḥ kurukṣayaḥ 15,005.001c mamāparādhāt tat sarvam iti jñeyaṃ tu kauravāḥ 15,005.002a yo 'haṃ duṣṭamatiṃ mūḍhaṃ jñātīnāṃ bhayavardhanam 15,005.002c duryodhanaṃ kauravāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayam 15,005.003a yac cāhaṃ vāsudevasya vākyaṃ nāśrauṣam arthavat 15,005.003c vadhyatāṃ sādhv ayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ 15,005.004a putrasnehābhibhūtaś ca hitam ukto manīṣibhiḥ 15,005.004c vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca 15,005.005a pade pade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā 15,005.005c saṃjayenātha gāndhāryā tad idaṃ tapyate 'dya mām 15,005.006a yac cāhaṃ pāṇḍuputreṇa guṇavatsu mahātmasu 15,005.006c na dattavāñ śriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīm imām 15,005.007a vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ 15,005.007c etac chreyaḥ sa paramam amanyata janārdanaḥ 15,005.007d*0018_01 tasya trailokyanāthasya samupetyābhiyācataḥ 15,005.007d*0018_02 akṛtvā vacanaṃ paścāt tapsyāmy adya sudurmatiḥ 15,005.008a so 'ham etāny alīkāni nivṛttāny ātmanaḥ sadā 15,005.008c hṛdaye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ 15,005.009a viśeṣatas tu dahyāmi varṣaṃ pañcadaśaṃ hi vai 15,005.009c asya pāpasya śuddhyarthaṃ niyato 'smi sudurmatiḥ 15,005.010a caturthe niyate kāle kadā cid api cāṣṭame 15,005.010c tṛṣṇāvinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tan mama 15,005.011a karoty āhāram iti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā 15,005.011c yudhiṣṭhirabhayād vetti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ 15,005.012a bhūmau śaye japyaparo darbheṣv ajinasaṃvṛtaḥ 15,005.012c niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī 15,005.013a hataṃ putraśataṃ śūraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 15,005.013b*0019_01 hataṃ śataṃ tu putrāṇāṃ yayor yuddhe 'palāyinām 15,005.013c nānutapyāmi tac cāhaṃ kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ 15,005.013e ity uktvā dharmarājānam abhyabhāṣata kauravaḥ 15,005.014a bhadraṃ te yādavīmātar vākyaṃ cedaṃ nibodha me 15,005.014c sukham asmy uṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ 15,005.015a mahādānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥ punaḥ 15,005.015c prakṛṣṭaṃ me vayaḥ putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam 15,005.015e gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām 15,005.016a draupadyā hy apakartāras tava caiśvaryahāriṇaḥ 15,005.016c samatītā nṛśaṃsās te dharmeṇa nihatā yudhi 15,005.017a na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana 15,005.017c sarve śastrajitāṃl lokān gatās te 'bhimukhaṃ hatāḥ 15,005.018a ātmanas tu hitaṃ mukhyaṃ pratikartavyam adya me 15,005.018c gāndhāryāś caiva rājendra tad anujñātum arhasi 15,005.019a tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ 15,005.019c rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmād etad bravīmy aham 15,005.020a anujñātas tvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanāny aham 15,005.020c cīravalkalabhṛd rājan gāndhāryā sahito 'nayā 15,005.020e tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ 15,005.021a ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha 15,005.021c putreṣv aiśvaryam ādhāya vayaso 'nte vanaṃ nṛpa 15,005.022a tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāro 'pi vā vasan 15,005.022c patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param 15,005.023a tvaṃ cāpi phalabhāk tāta tapasaḥ pārthivo hy asi 15,005.023c phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā 15,006.000*0021_00 vaiśaṃpāyanaḥ 15,006.000*0021_01 tarasā manasā dhyātvā gamanaṃ sa vanaṃ prati 15,006.000*0021_02 tasya rājñas tadā rājā provācedaṃ vacaḥ śubham 15,006.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,006.001a na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayy evaṃ duḥkhite nṛpa 15,006.001c dhiṅ mām astu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam 15,006.002a yo 'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtam upavāsakṛśaṃ nṛpa 15,006.002c yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvindaṃ bhrātṛbhiḥ saha 15,006.003a aho 'smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā 15,006.003c viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yad idaṃ duḥkham aśnuthāḥ 15,006.004a kiṃ me rājyena bhogair vā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā 15,006.004c yasya me tvaṃ mahīpāla duḥkhāny etāny avāptavān 15,006.005a pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyam ātmānam eva ca 15,006.005c anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara 15,006.006a bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ 15,006.006c bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam 15,006.007a auraso bhavataḥ putro yuyutsur nṛpasattama 15,006.007c astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavān 15,006.008a ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavān rājyaṃ praśāstv idam 15,006.008c na mām ayaśasā dagdhaṃ bhūyas tvaṃ dagdhum arhasi 15,006.009a nāhaṃ rājā bhavān rājā bhavatā paravān aham 15,006.009c kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñam anujñātum ihotsahe 15,006.010a na manyur hṛdi naḥ kaś cid duryodhanakṛte 'nagha 15,006.010c bhavitavyaṃ tathā tad dhi vayaṃ te caiva mohitāḥ 15,006.011a vayaṃ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ 15,006.011c gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama 15,006.012a sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi 15,006.012c pṛṣṭhatas tvānuyāsyāmi satyenātmānam ālabhe 15,006.013a iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā 15,006.013c bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet 15,006.014a bhavadīyam idaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye 15,006.014c tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ 15,006.015a bhavitavyam anuprāptaṃ manye tvāṃ taj janādhipa 15,006.015c diṣṭyā śuśrūṣamāṇas tvāṃ mokṣyāmi manaso jvaram 15,006.016 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,006.016a tāpasye me manas tāta vartate kurunandana 15,006.016c ucitaṃ hi kule 'smākam araṇyagamanaṃ prabho 15,006.017a ciram asmy uṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitas tvayā 15,006.017c vṛddhaṃ mām abhyanujñātuṃ tvam arhasi janādhipa 15,006.018 vaiśaṃpāyana uvāca 15,006.018a ity uktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalim 15,006.018c uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,006.019a saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham 15,006.019c anunetum ihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatim 15,006.020a glāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati 15,006.020c vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva hi 15,006.021a ity uktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ 15,006.021c gāndhārīṃ śiśriye dhīmān sahasaiva gatāsuvat 15,006.022a taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kurupārthivam 15,006.022c ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā 15,006.023 yudhiṣṭhira uvāca 15,006.023a yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam 15,006.023c so 'yaṃ nārīm upāśritya śete rājā gatāsuvat 15,006.024a āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā 15,006.024c cūrṇīkṛtā balavatā sa balārthī śritaḥ striyam 15,006.025a dhig astu mām adharmajñaṃ dhig buddhiṃ dhik ca me śrutam 15,006.025c yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete 'yam atathocitaḥ 15,006.026a aham apy upavatsyāmi yathaivāyaṃ gurur mama 15,006.026c yadi rājā na bhuṅkte 'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,006.027 vaiśaṃpāyana uvāca 15,006.027a tato 'sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ 15,006.027c uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit 15,006.028a tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā 15,006.028c pāṇisparśena rājñas tu rājā saṃjñām avāpa ha 15,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,007.001a spṛśa māṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣvaja ca pāṇḍava 15,007.001b*0022_01 uvāca rājadharmajño dhṛtarāṣṭraḥ śubhaṃ vacaḥ 15,007.001c jīvāmīva hi saṃsparśāt tava rājīvalocana 15,007.002a mūrdhānaṃ ca tavāghrātum icchāmi manujādhipa 15,007.002c pāṇibhyāṃ ca parispraṣṭuṃ prāṇā hi na jahur mama 15,007.003a aṣṭamo hy adya kālo 'yam āhārasya kṛtasya me 15,007.003c yenāhaṃ kuruśārdūla na śaknomi viceṣṭitum 15,007.004a vyāyāmaś cāyam atyarthaṃ kṛtas tvām abhiyācatā 15,007.004c tato glānamanās tāta naṣṭasaṃjña ivābhavam 15,007.005a tavāmṛtasamasparśaṃ hastasparśam imaṃ vibho 15,007.005c labdhvā saṃjīvito 'smīti manye kurukulodvaha 15,007.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,007.006a evam uktas tu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata 15,007.006c pasparśa sarvagātreṣu sauhārdāt taṃ śanais tadā 15,007.007a upalabhya tataḥ prāṇān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 15,007.007c bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhny ājighrata pāṇḍavam 15,007.008a vidurādayaś ca te sarve rurudur duḥkhitā bhṛśam 15,007.008c atiduḥkhāc ca rājānaṃ nocuḥ kiṃ cana pāṇḍavāḥ 15,007.009a gāndhārī tv eva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam 15,007.009c duḥkhāny avārayad rājan maivam ity eva cābravīt 15,007.010a itarās tu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha suduḥkhitāḥ 15,007.010c netrair āgatavikledaiḥ parivārya sthitābhavan 15,007.011a athābravīt punar vākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram 15,007.011c anujānīhi māṃ rājaṃs tāpasye bharatarṣabha 15,007.012a glāyate me manas tāta bhūyo bhūyaḥ prajalpataḥ 15,007.012c na mām ataḥ paraṃ putra parikleṣṭum ihārhasi 15,007.013a tasmiṃs tu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam 15,007.013c sarveṣām avarodhānām ārtanādo mahān abhūt 15,007.014a dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānam atathocitam 15,007.014c upavāsapariśrāntaṃ tvagasthiparivāritam 15,007.015a dharmaputraḥ sa pitaraṃ pariṣvajya mahābhujaḥ 15,007.015c śokajaṃ bāṣpam utsṛjya punar vacanam abravīt 15,007.016a na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā 15,007.016c yathā tava priyaṃ rājaṃś cikīrṣāmi paraṃtapa 15,007.017a yadi tv aham anugrāhyo bhavato dayito 'pi vā 15,007.017c kriyatāṃ tāvad āhāras tato vetsyāmahe vayam 15,007.018a tato 'bravīn mahātejā dharmaputraṃ sa pārthivaḥ 15,007.018c anujñātas tvayā putra bhuñjīyām iti kāmaye 15,007.019a iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram 15,007.019c ṛṣiḥ satyavatīputro vyāso 'bhyetya vaco 'bravīt 15,008.001 vyāsa uvāca 15,008.001a yudhiṣṭhira mahābāho yad āha kurunandanaḥ 15,008.001c dhṛtarāṣṭro mahātmā tvāṃ tat kuruṣvāvicārayan 15,008.002a ayaṃ hi vṛddho nṛpatir hataputro viśeṣataḥ 15,008.002c nedaṃ kṛcchraṃ cirataraṃ sahed iti matir mama 15,008.003a gāndhārī ca mahābhāgā prājñā karuṇavedinī 15,008.003c putraśokaṃ mahārāja dhairyeṇodvahate bhṛśam 15,008.004a aham apy etad eva tvāṃ bravīmi kuru me vacaḥ 15,008.004c anujñāṃ labhatāṃ rājā mā vṛtheha mariṣyati 15,008.004d*0023_01 svastho bhavatv ayaṃ dhīmān vaneṣu madhugandhiṣu 15,008.005a rājarṣīṇāṃ purāṇānām anuyātu gatiṃ nṛpaḥ 15,008.005c rājarṣīṇāṃ hi sarveṣām ante vanam upāśrayaḥ 15,008.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,008.006a ity uktaḥ sa tadā rājā vyāsenādbhutakarmaṇā 15,008.006c pratyuvāca mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,008.007a bhagavān eva no mānyo bhagavān eva no guruḥ 15,008.007c bhagavān asya rājyasya kulasya ca parāyaṇam 15,008.008a ahaṃ tu putro bhagavān pitā rājā guruś ca me 15,008.008c nideśavartī ca pituḥ putro bhavati dharmataḥ 15,008.009a ity uktaḥ sa tu taṃ prāha vyāso dharmabhṛtāṃ varaḥ 15,008.009c yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ punar eva viśāṃ pate 15,008.010a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 15,008.010c rājāyaṃ vṛddhatāṃ prāptaḥ pramāṇe parame sthitaḥ 15,008.011a so 'yaṃ mayābhyanujñātas tvayā ca pṛthivīpate 15,008.011c karotu svam abhiprāyaṃ māsya vighnakaro bhava 15,008.012a eṣa eva paro dharmo rājarṣīṇāṃ yudhiṣṭhira 15,008.012c samare vā bhaven mṛtyur vane vā vidhipūrvakam 15,008.013a pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pṛthivīkṣitā 15,008.013c śiṣyabhūtena rājāyaṃ guruvat paryupāsitaḥ 15,008.014a kratubhir dakṣiṇāvadbhir annaparvataśobhitaiḥ 15,008.014c mahadbhir iṣṭaṃ bhogāś ca bhuktāḥ putrāś ca pālitāḥ 15,008.015a putrasaṃsthaṃ ca vipulaṃ rājyaṃ viproṣite tvayi 15,008.015c trayodaśasamā bhuktaṃ dattaṃ ca vividhaṃ vasu 15,008.016a tvayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayā nṛpaḥ 15,008.016c ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī 15,008.017a anujānīhi pitaraṃ samayo 'sya tapovidhau 15,008.017c na manyur vidyate cāsya susūkṣmo 'pi yudhiṣṭhira 15,008.018a etāvad uktvā vacanam anujñāpya ca pārthivam 15,008.018c tathāstv iti ca tenoktaḥ kaunteyena yayau vanam 15,008.019a gate bhagavati vyāse rājā pāṇḍusutas tataḥ 15,008.019c provāca pitaraṃ vṛddhaṃ mandaṃ mandam ivānataḥ 15,008.020a yad āha bhagavān vyāso yac cāpi bhavato matam 15,008.020c yad āha ca maheṣvāsaḥ kṛpo vidura eva ca 15,008.021a yuyutsuḥ saṃjayaś caiva tat kartāsmy aham añjasā 15,008.021c sarve hy ete 'numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ 15,008.022a idaṃ tu yāce nṛpate tvām ahaṃ śirasā nataḥ 15,008.022c kriyatāṃ tāvad āhāras tato gacchāśramaṃ prati 15,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,009.001a tato rājñābhyanujñāto dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 15,009.001c yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryānugatas tadā 15,009.002a mandaprāṇagatir dhīmān kṛcchrād iva samuddharan 15,009.002c padātiḥ sa mahīpālo jīrṇo gajapatir yathā 15,009.003a tam anvagacchad viduro vidvān sūtaś ca saṃjayaḥ 15,009.003c sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ śāradvatas tathā 15,009.004a sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ 15,009.004c tarpayitvā dvijaśreṣṭhān āhāram akarot tadā 15,009.005a gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī 15,009.005c vadhūbhir upacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata 15,009.006a kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ 15,009.006c pāṇḍavāś ca kuruśreṣṭham upātiṣṭhanta taṃ nṛpam 15,009.007a tato 'bravīn mahārāja kuntīputram upahvare 15,009.007c niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśann ambikāsutaḥ 15,009.008a apramādas tvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana 15,009.008c aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte 15,009.009a tat tu śakyaṃ yathā tāta rakṣituṃ pāṇḍunandana 15,009.009c rājyaṃ dharmaṃ ca kaunteya vidvān asi nibodha tat 15,009.010a vidyāvṛddhān sadaiva tvam upāsīthā yudhiṣṭhira 15,009.010c śṛṇuyās te ca yad brūyuḥ kuryāś caivāvicārayan 15,009.011a prātar utthāya tān rājan pūjayitvā yathāvidhi 15,009.011c kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryam ātmanaḥ 15,009.012a te tu saṃmānitā rājaṃs tvayā rājyahitārthinā 15,009.012c pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvaṃ kauravanandana 15,009.013a indriyāṇi ca sarvāṇi vājivat paripālaya 15,009.013c hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā 15,009.014a amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn 15,009.014c dāntān karmasu sarveṣu mukhyān mukhyeṣu yojayeḥ 15,009.015a cārayethāś ca satataṃ cārair aviditaiḥ parān 15,009.015c parīkṣitair bahuvidhaṃ svarāṣṭreṣu pareṣu ca 15,009.016a puraṃ ca te suguptaṃ syād dṛḍhaprākāratoraṇam 15,009.016c aṭṭāṭṭālakasaṃbādhaṃ ṣaṭpathaṃ sarvatodiśam 15,009.017a tasya dvārāṇi kāryāṇi paryāptāni bṛhanti ca 15,009.017c sarvataḥ suvibhaktāni yantrair ārakṣitāni ca 15,009.018a puruṣair alam arthajñair viditaiḥ kulaśīlataḥ 15,009.018c ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata 15,009.019a vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca 15,009.019c striyaś ca te suguptāḥ syur vṛddhair āptair adhiṣṭhitāḥ 15,009.019e śīlavadbhiḥ kulīnaiś ca vidvadbhiś ca yudhiṣṭhira 15,009.020a mantriṇaś caiva kurvīthā dvijān vidyāviśāradān 15,009.020c vinītāṃś ca kulīnāṃś ca dharmārthakuśalān ṛjūn 15,009.021a taiḥ sārdhaṃ mantrayethās tvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥ saha 15,009.021c samastair api ca vyastair vyapadeśena kena cit 15,009.022a susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ 15,009.022c araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṃ cana 15,009.023a vānarāḥ pakṣiṇaś caiva ye manuṣyānukāriṇaḥ 15,009.023c sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍapaṅgukāḥ 15,009.024a mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivīkṣitām 15,009.024c na te śakyāḥ samādhātuṃ kathaṃ cid iti me matiḥ 15,009.025a doṣāṃś ca mantrabhedeṣu brūyās tvaṃ mantrimaṇḍale 15,009.025c abhede ca guṇān rājan punaḥ punar ariṃdama 15,009.026a paurajānapadānāṃ ca śaucāśaucaṃ yudhiṣṭhira 15,009.026c yathā syād viditaṃ rājaṃs tathā kāryam ariṃdama 15,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,010.001a vyavahārāś ca te tāta nityam āptair adhiṣṭhitāḥ 15,010.001c yojyās tuṣṭair hitai rājan nityaṃ cārair anuṣṭhitāḥ 15,010.001d*0024_01 alubdhaiś cāsya vyasanibhiḥ snigdhair ātmasamaiḥ sadā 15,010.002a parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata 15,010.002c praṇayeyur yathānyāyaṃ puruṣās te yudhiṣṭhira 15,010.003a ādānarucayaś caiva paradārābhimarśakāḥ 15,010.003c ugradaṇḍapradhānāś ca mithyā vyāhāriṇas tathā 15,010.004a ākroṣṭāraś ca lubdhāś ca hantāraḥ sāhasapriyāḥ 15,010.004c sabhāvihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ 15,010.004e hiraṇyadaṇḍyā vadhyāś ca kartavyā deśakālataḥ 15,010.004f*0025_01 avarodhabhūmau bhṛtyais tu saha pānaṃ vivarjayet 15,010.004f*0025_02 ākrośanty anumattās te kalatraṃ cāpi gṛhṇate 15,010.004f*0025_03 jighāṃsanty api śastreṇa naṣṭāḥ krīḍanti cotkaṭāḥ 15,010.004f*0025_04 nānākṣepā vyāharanti gamyāgamyaṃ na jānate 15,010.004f*0025_05 atipānena rājāpi sarvakośaṃ vināśayet 15,010.004f*0025_06 vitared gāyakebhyaś ca pradhānadravyasaṃcayam 15,010.004f*0025_07 buddhvemān pānadoṣāṃs tu pibed ekaḥ svajāyayā 15,010.004f*0025_08 yuktyā prakāśaṃ matimān svavīryasyābhivṛddhaye 15,010.005a prātar eva hi paśyethā ye kuryur vyayakarma te 15,010.005c alaṃkāram atho bhojyam ata ūrdhvaṃ samācareḥ 15,010.006a paśyethāś ca tato yodhān sadā tvaṃ pariharṣayan 15,010.006c dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣas te sadā bhavet 15,010.007a sadā cāpararātraṃ te bhavet kāryārthanirṇaye 15,010.007c madhyarātre vihāras te madhyāhne ca sadā bhavet 15,010.008a sarve tv ātyayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha 15,010.008c tathaivālaṃkṛtaḥ kāle tiṣṭhethā bhūridakṣiṇaḥ 15,010.008d*0026_01 na vṛthā vyavatiṣṭheta pārihāryādibhūṣaṇam 15,010.008d*0026_02 prayojyaṃ sarvadeveha māṅgalyaṃ pāpanāśanam 15,010.008e cakravat karmaṇāṃ tāta paryāyo hy eṣa nityaśaḥ 15,010.009a kośasya saṃcaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā 15,010.009c dvividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ 15,010.010a cārair viditvā śatrūṃś ca ye te rājyāntarāyiṇaḥ 15,010.010c tān āptaiḥ puruṣair dūrād ghātayethāḥ parasparam 15,010.011a karmadṛṣṭyātha bhṛtyāṃs tvaṃ varayethāḥ kurūdvaha 15,010.011c kārayethāś ca karmāṇi yuktāyuktair adhiṣṭhitaiḥ 15,010.012a senāpraṇetā ca bhavet tava tāta dṛḍhavrataḥ 15,010.012c śūraḥ kleśasahaś caiva priyaś ca tava mānavaḥ 15,010.013a sarve jānapadāś caiva tava karmāṇi pāṇḍava 15,010.013c paurogavāś ca sabhyāś ca kuryur ye vyavahāriṇaḥ 15,010.014a svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca 15,010.014c upalakṣayitavyaṃ te nityam eva yudhiṣṭhira 15,010.015a deśāntarasthāś ca narā vikrāntāḥ sarvakarmasu 15,010.015c mātrābhir anurūpābhir anugrāhyā hitās tvayā 15,010.016a guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣāṃ te janādhipa 15,010.016c avicālyāś ca te te syur yathā merur mahāgiriḥ 15,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,011.001a maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣām ātmanas tathā 15,011.001c udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca 15,011.002a caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣām ātatāyinām 15,011.002c mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te 'rikarśana 15,011.003a tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca 15,011.003c balāni ca kuruśreṣṭha bhavanty eṣāṃ yathecchakam 15,011.004a te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ 15,011.004c mantripradhānāś ca guṇāḥ ṣaṣṭir dvādaśa ca prabho 15,011.005a etan maṇḍalam ity āhur ācāryā nītikovidāḥ 15,011.005c atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat 15,011.006a vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandana 15,011.006c dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ 15,011.007a yadā svapakṣo balavān parapakṣas tathābalaḥ 15,011.007c vigṛhya śatrūn kaunteya yāyāt kṣitipatis tadā 15,011.007e yadā svapakṣo 'balavāṃs tadā saṃdhiṃ samāśrayet 15,011.007e*0027_01 **** **** svapakṣaś caiva durbalaḥ 15,011.007e*0027_02 sārdhaṃ vidvāṃs tadā kṣīṇaḥ 15,011.008a dravyāṇāṃ saṃcayaś caiva kartavyaḥ syān mahāṃs tathā 15,011.008c yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata 15,011.009a tadā sarvaṃ vidheyaṃ syāt sthānaṃ ca na vibhājayet 15,011.009c bhūmir alpaphalā deyā viparītasya bhārata 15,011.010a hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇam akośavat 15,011.010c viparītān na gṛhṇīyāt svayaṃ saṃdhiviśāradaḥ 15,011.011a saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha 15,011.011c viparītas tu te 'deyaḥ putra kasyāṃ cid āpadi 15,011.011e tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit 15,011.012a prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet 15,011.012c krameṇa yugapad dvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam 15,011.013a pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgas tathaiva ca 15,011.013c kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam 15,011.014a na ca hiṃsyo 'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhim icchatā 15,011.014c kaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate 15,011.015a gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ 15,011.015c sādhusaṃgrahaṇāc caiva pāpanigrahaṇāt tathā 15,011.016a durbalāś cāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā 15,011.016c tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttim āsthitaḥ 15,011.017a yady evam abhiyāyāc ca durbalaṃ balavān nṛpaḥ 15,011.017c sāmādibhir upāyais taṃ krameṇa vinivartayet 15,011.018a aśaknuvaṃs tu yuddhāya niṣpatet saha mantribhiḥ 15,011.018c kośena paurair daṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ 15,011.019a asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet 15,011.019c krameṇānena mokṣaḥ syāc charīram api kevalam 15,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,012.001a saṃdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama 15,012.001c dviyoniṃ trividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira 15,012.002a rājendra paryupāsīthāś chittvā dvaividhyam ātmanaḥ 15,012.002c tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrur ātmavān iti ca smaret 15,012.003a paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate 15,012.003c āmardakāle rājendra vyapasarpas tato varaḥ 15,012.004a vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayet tataḥ 15,012.004c karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe cāpi bahukṣayam 15,012.005a prayāsyamāno nṛpatis trividhaṃ paricintayet 15,012.005c ātmanaś caiva śatroś ca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ 15,012.006a utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata 15,012.006c upapanno naro yāyād viparītam ato 'nyathā 15,012.007a ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā 15,012.007c aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śreṇībalaṃ ca yat 15,012.008a tatra mitrabalaṃ rājan maulena na viśiṣyate 15,012.008c śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ 15,012.009a tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa 15,012.009c vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite 15,012.010a āpadaś cāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa 15,012.010c bhavanti rājñāṃ kauravya yās tāḥ pṛthag ataḥ śṛṇu 15,012.011a vikalpā bahavo rājann āpadāṃ pāṇḍunandana 15,012.011c sāmādibhir upanyasya śamayet tān nṛpaḥ sadā 15,012.012a yātrāṃ yāyād balair yukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa 15,012.012c saṃyukto deśakālābhyāṃ balair ātmaguṇais tathā 15,012.013a tuṣṭapuṣṭabalo yāyād rājā vṛddhyudaye rataḥ 15,012.013c āhūtaś cāpy atho yāyād anṛtāv api pārthivaḥ 15,012.014a sthūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ; dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam 15,012.014c padātināgair bahukardamāṃ nadīṃ; sapatnanāśe nṛpatiḥ prayāyāt 15,012.015a athopapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata 15,012.015c uśanā veda yac chāstraṃ tatraitad vihitaṃ vibho 15,012.016a sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇam 15,012.016c svabhūmau yojayed yuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca 15,012.017a labdhaṃ praśamayed rājā nikṣiped dhanino narān 15,012.017c jñātvā svaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhir upakramet 15,012.018a sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayed iha 15,012.018c pretyeha caiva kartavyam ātmaniḥśreyasaṃ param 15,012.019a evaṃ kurvañ śubhā vāco loke 'smiñ śṛṇute nṛpaḥ 15,012.019c pretya svargaṃ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan 15,012.020a evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāhitam 15,012.020c ubhayor lokayos tāta prāptaye nityam eva ca 15,012.021a bhīṣmeṇa pūrvam ukto 'si kṛṣṇena vidureṇa ca 15,012.021c mayāpy avaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama 15,012.022a etat sarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa 15,012.022c priyas tathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukham avāpsyasi 15,012.023a aśvamedhasahasreṇa yo yajet pṛthivīpatiḥ 15,012.023c pālayed vāpi dharmeṇa prajās tulyaṃ phalaṃ labhet 15,013.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,013.001a evam etat kariṣyāmi yathāttha pṛthivīpate 15,013.001c bhūyaś caivānuśāsyo 'haṃ bhavatā pārthivarṣabha 15,013.002a bhīṣme svargam anuprāpte gate ca madhusūdane 15,013.002c vidure saṃjaye caiva ko 'nyo māṃ vaktum arhati 15,013.003a yat tu mām anuśāstīha bhavān adya hite sthitaḥ 15,013.003c kartāsmy etan mahīpāla nirvṛto bhava bhārata 15,013.004 vaiśaṃpāyana uvāca 15,013.004a evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājena dhīmatā 15,013.004c kaunteyaṃ samanujñātum iyeṣa bharatarṣabha 15,013.005a putra viśramyatāṃ tāvan mamāpi balavāñ śramaḥ 15,013.005c ity uktvā prāviśad rājā gāndhāryā bhavanaṃ tadā 15,013.006a tam āsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī 15,013.006c uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṃ patim 15,013.007a anujñātaḥ svayaṃ tena vyāsenāpi maharṣiṇā 15,013.007c yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṃ gamiṣyasi 15,013.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,013.008a gāndhāry aham anujñātaḥ svayaṃ pitrā mahātmanā 15,013.008c yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirād vanam 15,013.009a ahaṃ hi nāma sarveṣāṃ teṣāṃ durdyūtadevinām 15,013.009c putrāṇāṃ dātum icchāmi pretyabhāvānugaṃ vasu 15,013.009e sarvaprakṛtisāṃnidhyaṃ kārayitvā svaveśmani 15,013.009f*0028_01 dhṛtarāṣṭraḥ sa tān sarvān pretakāryārtham abravīt 15,013.009f*0029_01 āpṛṣṭvā gantum icchāmi vanaṃ subalanandini 15,013.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,013.010a ity uktvā dharmarājāya preṣayām āsa pārthivaḥ 15,013.010c sa ca tadvacanāt sarvaṃ samāninye mahīpatiḥ 15,013.011a tato niṣkramya nṛpatis tasmād antaḥpurāt tadā 15,013.011c sarvaṃ suhṛjjanaṃ caiva sarvāś ca prakṛtīs tathā 15,013.011e samavetāṃś ca tān sarvān paurajānapadān atha 15,013.011f*0030_01 tān āgatān abhiprekṣya samastaṃ ca suhṛjjanam 15,013.012a brāhmaṇāṃś ca mahīpālān nānādeśasamāgatān 15,013.012c tataḥ prāha mahātejā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 15,013.013a śṛṇvanty ekāgramanaso brāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ 15,013.013c kṣatriyāś caiva vaiśyāś ca śūdrāś caiva samāgatāḥ 15,013.014a bhavantaḥ kuravaś caiva bahukālaṃ sahoṣitāḥ 15,013.014c parasparasya suhṛdaḥ parasparahite ratāḥ 15,013.015a yad idānīm ahaṃ brūyām asmin kāla upasthite 15,013.015c tathā bhavadbhiḥ kartavyam avicārya vaco mama 15,013.016a araṇyagamane buddhir gāndhārīsahitasya me 15,013.016c vyāsasyānumate rājñas tathā kuntīsutasya ca 15,013.016e bhavanto 'py anujānantu mā vo 'nyā bhūd vicāraṇā 15,013.017a asmākaṃ bhavatāṃ caiva yeyaṃ prītir hi śāśvatī 15,013.017c na cānyeṣv asti deśeṣu rājñām iti matir mama 15,013.018a śrānto 'smi vayasānena tathā putravinākṛtaḥ 15,013.018c upavāsakṛśaś cāsmi gāndhārīsahito 'naghāḥ 15,013.019a yudhiṣṭhiragate rājye prāptaś cāsmi sukhaṃ mahat 15,013.019c manye duryodhanaiśvaryād viśiṣṭam iti sattamāḥ 15,013.020a mama tv andhasya vṛddhasya hataputrasya kā gatiḥ 15,013.020c ṛte vanaṃ mahābhāgās tan mānujñātum arhatha 15,013.021a tasya tad vacanaṃ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ 15,013.021c bāṣpasaṃdigdhayā vācā rurudur bharatarṣabha 15,013.022a tān avibruvataḥ kiṃ cid duḥkhaśokaparāyaṇān 15,013.022c punar eva mahātejā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 15,014.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,014.001a śaṃtanuḥ pālayām āsa yathāvat pṛthivīm imām 15,014.001c tathā vicitravīryaś ca bhīṣmeṇa paripālitaḥ 15,014.001e pālayām āsa vas tāto viditaṃ vo nasaṃśayaḥ 15,014.001f*0031_01 anantaraṃ sa pāṇḍuś ca pālayām āsa medinīm 15,014.002a yathā ca pāṇḍur bhrātā me dayito bhavatām abhūt 15,014.002c sa cāpi pālayām āsa yathāvat tac ca vettha ha 15,014.002d*0032_01 anantaraṃ hi pitaram anujāto yudhiṣṭhiraḥ 15,014.002d*0032_02 nātra kiṃ cin mṛṣā jātu bhaviteti matir mama 15,014.003a mayā ca bhavatāṃ samyak chuśrūṣā yā kṛtānaghāḥ 15,014.003c asamyag vā mahābhāgās tat kṣantavyam atandritaiḥ 15,014.004a yac ca duryodhanenedaṃ rājyaṃ bhuktam akaṇṭakam 15,014.004c api tatra na vo mando durbuddhir aparāddhavān 15,014.005a tasyāparādhād durbuddher abhimānān mahīkṣitām 15,014.005c vimardaḥ sumahān āsīd anayān matkṛtād atha 15,014.005d*0033_01 ghātitāḥ kuravo yac ca pṛthivī ca vināśitā 15,014.006a tan mayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtam 15,014.006c tad vo hṛdi na kartavyaṃ mām anujñātum arhatha 15,014.007a vṛddho 'yaṃ hataputro 'yaṃ duḥkhito 'yaṃ janādhipaḥ 15,014.007c pūrvarājñāṃ ca putro 'yam iti kṛtvānujānata 15,014.008a iyaṃ ca kṛpaṇā vṛddhā hataputrā tapasvinī 15,014.008c gāndhārī putraśokārtā tulyaṃ yācati vo mayā 15,014.009a hataputrāv imau vṛddhau viditvā duḥkhitau tathā 15,014.009c anujānīta bhadraṃ vo vrajāvaḥ śaraṇaṃ ca vaḥ 15,014.010a ayaṃ ca kauravo rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,014.010c sarvair bhavadbhir draṣṭavyaḥ sameṣu viṣameṣu ca 15,014.010e na jātu viṣamaṃ caiva gamiṣyati kadā cana 15,014.011a catvāraḥ sacivā yasya bhrātaro vipulaujasaḥ 15,014.011c lokapālopamā hy ete sarve dharmārthadarśinaḥ 15,014.011d*0034_01 caturṇāṃ lokapālānāṃ madhye viparivartate 15,014.012a brahmeva bhagavān eṣa sarvabhūtajagatpatiḥ 15,014.012b*0035_01 evam eṣa mahābāhur bhīmārjunayamair vṛtaḥ 15,014.012c yudhiṣṭhiro mahātejā bhavataḥ pālayiṣyati 15,014.013a avaśyam eva vaktavyam iti kṛtvā bravīmi vaḥ 15,014.013c eṣa nyāso mayā dattaḥ sarveṣāṃ vo yudhiṣṭhiraḥ 15,014.013e bhavanto 'sya ca vīrasya nyāsabhūtā mayā kṛtāḥ 15,014.014a yady eva taiḥ kṛtaṃ kiṃ cid vyalīkaṃ vā sutair mama 15,014.014c yady anyena madīyena tad anujñātum arhatha 15,014.015a bhavadbhir hi na me manyuḥ kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana 15,014.015c atyantagurubhaktānām eṣo 'ñjalir idaṃ namaḥ 15,014.016a teṣām asthirabuddhīnāṃ lubdhānāṃ kāmacāriṇām 15,014.016c kṛte yācāmi vaḥ sarvān gāndhārīsahito 'naghāḥ 15,014.017a ity uktās tena te rājñā paurajānapadā janāḥ 15,014.017b*0036_01 ity evaṃ bruvatas tasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,014.017c nocur bāṣpakalāḥ kiṃ cid vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 15,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,015.001a evam uktās tu te tena paurajānapadā janāḥ 15,015.001c vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,015.002a tūṣṇīṃbhūtāṃs tatas tāṃs tu bāṣpakaṇṭhān mahīpatiḥ 15,015.002c dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punar evābhyabhāṣata 15,015.003a vṛddhaṃ māṃ hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā 15,015.003c vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ 15,015.004a pitrā svayam anujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai 15,015.004c vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nṛpeṇa ca 15,015.005a so 'haṃ punaḥ punar yāce śirasāvanato 'naghāḥ 15,015.005c gāndhāryā sahitaṃ tan māṃ samanujñātum arhatha 15,015.006a śrutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te 15,015.006c ruruduḥ sarvato rājan sametāḥ kurujāṅgalāḥ 15,015.007a uttarīyaiḥ karaiś cāpi saṃchādya vadanāni te 15,015.007c ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat 15,015.008a hṛdayaiḥ śūnyabhūtais te dhṛtarāṣṭrapravāsajam 15,015.008c duḥkhaṃ saṃdhārayantaḥ sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,015.009a te vinīya tam āyāsaṃ kururājaviyogajam 15,015.009c śanaiḥ śanais tadānyonyam abruvan svamatāny uta 15,015.010a tataḥ saṃdhāya te sarve vākyāny atha samāsataḥ 15,015.010c ekasmin brāhmaṇe rājann āveśyocur narādhipam 15,015.011a tataḥ svacaraṇe vṛddhaḥ saṃmato 'rthaviśāradaḥ 15,015.011c sāmbākhyo bahvṛco rājan vaktuṃ samupacakrame 15,015.012a anumānya mahārājaṃ tat sadaḥ saṃprabhāṣya ca 15,015.012c vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānam uvāca ha 15,015.013a rājan vākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam 15,015.013c vakṣyāmi tad ahaṃ vīra taj juṣasva narādhipa 15,015.014a yathā vadasi rājendra sarvam etat tathā vibho 15,015.014c nātra mithyā vacaḥ kiṃ cit suhṛt tvaṃ naḥ parasparam 15,015.015a na jātv asya tu vaṃśasya rājñāṃ kaś cit kadā cana 15,015.015c rājāsīd yaḥ prajāpālaḥ prajānām apriyo bhavet 15,015.016a pitṛvad bhrātṛvac caiva bhavantaḥ pālayanti naḥ 15,015.016c na ca duryodhanaḥ kiṃ cid ayuktaṃ kṛtavān nṛpa 15,015.016d*0037_01 priyāṇi kurvan sarveṣām anuvṛttyartham udyataḥ 15,015.017a yathā bravīti dharmajño muniḥ satyavatīsutaḥ 15,015.017c tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ 15,015.018a tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 15,015.018c bhaviṣyāmaś ciraṃ rājan bhavadguṇaśatair hṛtāḥ 15,015.019a yathā śaṃtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca 15,015.019c bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā ca tava pārthiva 15,015.020a bhavadbuddhiyujā caiva pāṇḍunā pṛthivīkṣitā 15,015.020c tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ 15,015.021a na svalpam api putras te vyalīkaṃ kṛtavān nṛpa 15,015.021c pitarīva suviśvastās tasminn api narādhipe 15,015.021e vayam āsma yathā samyag bhavato viditaṃ tathā 15,015.022a tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā 15,015.022c pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa 15,015.023a rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ vaṃśadhāriṇām 15,015.023c kurusaṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ 15,015.024a vṛttaṃ samanuyāty eṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ 15,015.024c nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmam api vidyate 15,015.025a uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ 15,015.025c susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate 15,015.026a yat tu jñātivimarde 'sminn āttha duryodhanaṃ prati 15,015.026c bhavantam anuneṣyāmi tatrāpi kurunandana 15,016.001 brāhmaṇa uvāca 15,016.001a na tad duryodhanakṛtaṃ na ca tad bhavatā kṛtam 15,016.001c na karṇasaubalābhyāṃ ca kuravo yat kṣayaṃ gatāḥ 15,016.002a daivaṃ tat tu vijānīmo yan na śakyaṃ prabādhitum 15,016.002c daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 15,016.003a akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ 15,016.003c aṣṭādaśāhena hatā daśabhir yodhapuṃgavaiḥ 15,016.004a bhīṣmadroṇakṛpādyaiś ca karṇena ca mahātmanā 15,016.004c yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena caiva ha 15,016.005a caturbhiḥ pāṇḍuputraiś ca bhīmārjunayamair nṛpa 15,016.005c janakṣayo 'yaṃ nṛpate kṛto daivabalātkṛtaiḥ 15,016.006a avaśyam eva saṃgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ 15,016.006c kartavyaṃ nidhanaṃ loke śastreṇa kṣatrabandhunā 15,016.007a tair iyaṃ puruṣavyāghrair vidyābāhubalānvitaiḥ 15,016.007c pṛthivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā 15,016.008a na sa rājāparādhnoti putras tava mahāmanāḥ 15,016.008b*0038_01 na sa rājñāṃ vadhe sūnuḥ kāraṇaṃ te mahātmanām 15,016.008c na bhavān na ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ 15,016.009a yad vinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaś ca sahasraśaḥ 15,016.009c sarvaṃ daivakṛtaṃ tad vai ko 'tra kiṃ vaktum arhati 15,016.010a gurur mato bhavān asya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ 15,016.010c dharmātmānam atas tubhyam anujānīmahe sutam 15,016.011a labhatāṃ vīralokān sa sasahāyo narādhipaḥ 15,016.011c dvijāgryaiḥ samanujñātas tridive modatāṃ sukhī 15,016.012a prāpsyate ca bhavān puṇyaṃ dharme ca paramāṃ sthitim 15,016.012b*0039_01 tad eva puṇyaṃ dharme ca dharme ca paramāṃ gatim 15,016.012c veda puṇyaṃ ca kārtsnyena samyag bharatasattama 15,016.012d*0040_01 veda dharmaṃ mahābāho laukyaṃ vaidikam eva ca 15,016.013a dṛṣṭāpadānāś cāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 15,016.013b*0041_01 dṛṣṭipradānam api te pāṇḍavān prati no vṛthā 15,016.013c samarthās tridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ 15,016.014a anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca 15,016.014c prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñ śīlabhūṣaṇān 15,016.015a brahmadeyāgrahārāṃś ca parihārāṃś ca pārthiva 15,016.015c pūrvarājātisargāṃś ca pālayaty eva pāṇḍavaḥ 15,016.016a dīrghadarśī kṛtaprajñaḥ sadā vaiśravaṇo yathā 15,016.016c akṣudrasacivaś cāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ 15,016.017a apy amitre dayāvāṃś ca śuciś ca bharatarṣabha 15,016.017c ṛju paśyati medhāvī putravat pāti naḥ sadā 15,016.018a vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargād dharmajasya vai 15,016.018c na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ 15,016.019a mandā mṛduṣu kauravyās tīkṣṇeṣv āśīviṣopamāḥ 15,016.019c vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṃ ca hite ratāḥ 15,016.020a na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī 15,016.020c asmiñ jane kariṣyanti pratikūlāni karhi cit 15,016.021a bhavatkṛtam imaṃ snehaṃ yudhiṣṭhiravivardhitam 15,016.021c na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ 15,016.022a adharmiṣṭhān api sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ 15,016.022c mānavān pālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ 15,016.023a sa rājan mānasaṃ duḥkham apanīya yudhiṣṭhirāt 15,016.023c kuru kāryāṇi dharmyāṇi namas te bharatarṣabha 15,016.024 vaiśaṃpāyana uvāca 15,016.024a tasya tad vacanaṃ dharmyam anubandhaguṇottaram 15,016.024c sādhu sādhv iti sarvaḥ sa janaḥ pratigṛhītavān 15,016.025a dhṛtarāṣṭraś ca tad vākyam abhipūjya punaḥ punaḥ 15,016.025c visarjayām āsa tadā sarvās tu prakṛtīḥ śanaiḥ 15,016.026a sa taiḥ saṃpūjito rājā śivenāvekṣitas tadā 15,016.026c prāñjaliḥ pūjayām āsa taṃ janaṃ bharatarṣabha 15,016.027a tato viveśa bhuvanaṃ gāndhāryā sahito nṛpaḥ 15,016.027c vyuṣṭāyāṃ caiva śarvaryāṃ yac cakāra nibodha tat 15,016.027d*0042_01 āgatāyāṃ ca śarvaryāṃ sukhaṃ śete narādhipaḥ 15,017.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,017.001a vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,017.001c viduraṃ preṣayām āsa yudhiṣṭhiraniveśanam 15,017.002a sa gatvā rājavacanād uvācācyutam īśvaram 15,017.002c yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃ varaḥ 15,017.003a dhṛtarāṣṭro mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ 15,017.003c gamiṣyati vanaṃ rājan kārttikīm āgatām imām 15,017.004a sa tvā kurukulaśreṣṭha kiṃ cid artham abhīpsati 15,017.004c śrāddham icchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ 15,017.005a droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ 15,017.005c putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cāsya suhṛdo hatāḥ 15,017.005e yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca 15,017.006a etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ 15,017.006c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa guḍākeśaś ca pāṇḍavaḥ 15,017.007a na tu bhīmo dṛḍhakrodhas tad vaco jagṛhe tadā 15,017.007c vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran 15,017.008a abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ 15,017.008c kirīṭī kiṃ cid ānamya bhīmaṃ vacanam abravīt 15,017.009a bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ 15,017.009c dātum icchati sarveṣāṃ suhṛdām aurdhvadehikam 15,017.010a bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātum icchati kauravaḥ 15,017.010c bhīṣmādīnāṃ mahābāho tad anujñātum arhasi 15,017.011a diṣṭyā tv adya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācati 15,017.011c yācito yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayam 15,017.012a yo 'sau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ 15,017.012c parair vinihatāpatyo vanaṃ gantum abhīpsati 15,017.013a mā te 'nyat puruṣavyāghra dānād bhavatu darśanam 15,017.013c ayaśasyam ato 'nyat syād adharmyaṃ ca mahābhuja 15,017.014a rājānam upatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram 15,017.014c arhas tvam asi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha 15,017.014e evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmarājo 'bhyapūjayat 15,017.015a bhīmasenas tu sakrodhaḥ provācedaṃ vacas tadā 15,017.015c vayaṃ bhīṣmasya kurmeha pretakāryāṇi phalguna 15,017.016a somadattasya nṛpater bhūriśravasa eva ca 15,017.016c bāhlīkasya ca rājarṣer droṇasya ca mahātmanaḥ 15,017.017a anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati 15,017.017c śrāddhāni puruṣavyāghra mādāt kauravako nṛpaḥ 15,017.018a iti me vartate buddhir mā vo nandantu śatravaḥ 15,017.018c kaṣṭāt kaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ 15,017.018e yair iyaṃ pṛthivī sarvā ghātitā kulapāṃsanaiḥ 15,017.019a kutas tvam adya vismṛtya vairaṃ dvādaśavārṣikam 15,017.019c ajñātavāsagamanaṃ draupadīśokavardhanam 15,017.019e kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho 'smāsv abhavat tadā 15,017.020a kṛṣṇājinopasaṃvīto hṛtābharaṇabhūṣaṇaḥ 15,017.020c sārdhaṃ pāñcālaputryā tvaṃ rājānam upajagmivān 15,017.020e kva tadā droṇabhīṣmau tau somadatto 'pi vābhavat 15,017.021a yatra trayodaśa samā vane vanyena jīvasi 15,017.021c na tadā tvā pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate 15,017.022a kiṃ te tad vismṛtaṃ pārtha yad eṣa kulapāṃsanaḥ 15,017.022c durvṛtto viduraṃ prāha dyūte kiṃ jitam ity uta 15,017.023a tam evaṃvādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,017.023c uvāca bhrātaraṃ dhīmāñ joṣam āsveti bhartsayan 15,018.001 arjuna uvāca 15,018.001a bhīma jyeṣṭho gurur me tvaṃ nāto 'nyad vaktum utsahe 15,018.001c dhṛtarāṣṭro hi rājarṣiḥ sarvathā mānam arhati 15,018.002a na smaranty aparāddhāni smaranti sukṛtāni ca 15,018.002c asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ puruṣottamāḥ 15,018.002d*0043_01 iti tasya vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ 15,018.002d*0043_02 viduraṃ prāha dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,018.003a idaṃ madvacanāt kṣattaḥ kauravaṃ brūhi pārthivam 15,018.003c yāvad icchati putrāṇāṃ dātuṃ tāvad dadāmy aham 15,018.004a bhīṣmādīnāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām upakāriṇām 15,018.004c mama kośād iti vibho mā bhūd bhīmaḥ sudurmanāḥ 15,018.005 vaiśaṃpāyana uvāca 15,018.005a ity ukte dharmarājas tam arjunaṃ pratyapūjayat 15,018.005c bhīmasenaḥ kaṭākṣeṇa vīkṣāṃ cakre dhanaṃjayam 15,018.006a tataḥ sa viduraṃ dhīmān vākyam āha yudhiṣṭhiraḥ 15,018.006c na bhīmasene kopaṃ sa nṛpatiḥ kartum arhati 15,018.007a parikliṣṭo hi bhīmo 'yaṃ himavṛṣṭyātapādibhiḥ 15,018.007c duḥkhair bahuvidhair dhīmān araṇye viditaṃ tava 15,018.008a kiṃ tu madvacanād brūhi rājānaṃ bharatarṣabham 15,018.008c yad yad icchasi yāvac ca gṛhyatāṃ madgṛhād iti 15,018.009a yan mātsaryam ayaṃ bhīmaḥ karoti bhṛśaduḥkhitaḥ 15,018.009c na tan manasi kartavyam iti vācyaḥ sa pārthivaḥ 15,018.010a yan mamāsti dhanaṃ kiṃ cid arjunasya ca veśmani 15,018.010c tasya svāmī mahārāja iti vācyaḥ sa pārthivaḥ 15,018.011a dadātu rājā viprebhyo yatheṣṭaṃ kriyatāṃ vyayaḥ 15,018.011c putrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva gacchatv ānṛṇyam adya saḥ 15,018.012a idaṃ cāpi śarīraṃ me tavāyattaṃ janādhipa 15,018.012c dhanāni ceti viddhi tvaṃ kṣattar nāsty atra saṃśayaḥ 15,019.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,019.001a evam uktas tu rājñā sa viduro buddhisattamaḥ 15,019.001c dhṛtarāṣṭram upetyedaṃ vākyam āha mahārthavat 15,019.002a ukto yudhiṣṭhiro rājā bhavadvacanam āditaḥ 15,019.002c sa ca saṃśrutya vākyaṃ te praśaśaṃsa mahādyutiḥ 15,019.003a bībhatsuś ca mahātejā nivedayati te gṛhān 15,019.003c vasu tasya gṛhe yac ca prāṇān api ca kevalān 15,019.004a dharmarājaś ca putras te rājyaṃ prāṇān dhanāni ca 15,019.004c anujānāti rājarṣe yac cānyad api kiṃ cana 15,019.004d*0044_01 nakulaḥ sahadevaś ca tad anujñātavān vibho 15,019.005a bhīmas tu sarvaduḥkhāni saṃsmṛtya bahulāny uta 15,019.005c kṛcchrād iva mahābāhur anumanye viniḥśvasan 15,019.006a sa rājñā dharmaśīlena bhrātrā bībhatsunā tathā 15,019.006c anunīto mahābāhuḥ sauhṛde sthāpito 'pi ca 15,019.007a na ca manyus tvayā kārya iti tvāṃ prāha dharmarāṭ 15,019.007c saṃsmṛtya bhīmas tad vairaṃ yad anyāyavad ācaret 15,019.008a evaṃprāyo hi dharmo 'yaṃ kṣatriyāṇāṃ narādhipa 15,019.008c yuddhe kṣatriyadharme ca nirato 'yaṃ vṛkodaraḥ 15,019.009a vṛkodarakṛte cāham arjunaś ca punaḥ punaḥ 15,019.009c prasādayāva nṛpate bhavān prabhur ihāsti yat 15,019.010a pradadātu bhavān vittaṃ yāvad icchasi pārthiva 15,019.010c tvam īśvaro no rājyasya prāṇānāṃ ceti bhārata 15,019.011a brahmadeyāgrahārāṃś ca putrāṇāṃ caurdhvadehikam 15,019.011c ito ratnāni gāś caiva dāsīdāsam ajāvikam 15,019.012a ānayitvā kuruśreṣṭho brāhmaṇebhyaḥ prayacchatu 15,019.012c dīnāndhakṛpaṇebhyaś ca tatra tatra nṛpājñayā 15,019.013a bahvannarasapānāḍhyāḥ sabhā vidura kāraya 15,019.013c gavāṃ nipānāny anyac ca vividhaṃ puṇyakarma yat 15,019.014a iti mām abravīd rājā pārthaś caiva dhanaṃjayaḥ 15,019.014c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati 15,019.015a ity ukto vidureṇātha dhṛtarāṣṭro 'bhinandya tat 15,019.015c manaś cakre mahādāne kārttikyāṃ janamejaya 15,019.015d*0045_01 itīdam ukto vidureṇa rājā 15,019.015d*0045_02 tasyābhinandyātha vaco vicintya 15,019.015d*0045_03 gantuṃ sa cakre vanam eva vegāt 15,019.015d*0045_04 tadā manaḥ kārtikapaurṇamāsyām 15,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,020.001a vidureṇaivam uktas tu dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ 15,020.001c prītimān abhavad rājā rājño jiṣṇoś ca karmaṇā 15,020.002a tato 'bhirūpān bhīṣmāya brāhmaṇān ṛṣisattamān 15,020.002c putrārthe suhṛdāṃ caiva sa samīkṣya sahasraśaḥ 15,020.003a kārayitvānnapānāni yānāny ācchādanāni ca 15,020.003c suvarṇamaṇiratnāni dāsīdāsaparicchadān 15,020.004a kambalājinaratnāni grāmān kṣetrān ajāvikam 15,020.004c alaṃkārān gajān aśvān kanyāś caiva varastriyaḥ 15,020.004e ādiśyādiśya viprebhyo dadau sa nṛpasattamaḥ 15,020.005a droṇaṃ saṃkīrtya bhīṣmaṃ ca somadattaṃ ca bāhlikam 15,020.005c duryodhanaṃ ca rājānaṃ putrāṃś caiva pṛthak pṛthak 15,020.005e jayadrathapurogāṃś ca suhṛdaś caiva sarvaśaḥ 15,020.006a sa śrāddhayajño vavṛdhe bahugodhanadakṣiṇaḥ 15,020.006c anekadhanaratnaugho yudhiṣṭhiramate tadā 15,020.007a aniśaṃ yatra puruṣā gaṇakā lekhakās tathā 15,020.007c yudhiṣṭhirasya vacanāt tad āpṛcchanti taṃ nṛpam 15,020.008a ājñāpaya kim etebhyaḥ pradeyaṃ dīyatām iti 15,020.008c tad upasthitam evātra vacanānte pradṛśyate 15,020.009a śate deye daśaśataṃ sahasre cāyutaṃ tathā 15,020.009c dīyate vacanād rājñaḥ kuntīputrasya dhīmataḥ 15,020.010a evaṃ sa vasudhārābhir varṣamāṇo nṛpāmbudaḥ 15,020.010c tarpayām āsa viprāṃs tān varṣan bhūmim ivāmbudaḥ 15,020.011a tato 'nantaram evātra sarvavarṇān mahīpatiḥ 15,020.011c annapānarasaughena plāvayām āsa pārthivaḥ 15,020.012a savastraphenaratnaugho mṛdaṅganinadasvanaḥ 15,020.012c gavāśvamakarāvarto nārīratnamahākaraḥ 15,020.013a grāmāgrahārakulyāḍhyo maṇihemajalārṇavaḥ 15,020.013c jagat saṃplāvayām āsa dhṛtarāṣṭradayāmbudhiḥ 15,020.014a evaṃ sa putrapautrāṇāṃ pitṝṇām ātmanas tathā 15,020.014c gāndhāryāś ca mahārāja pradadāv aurdhvadehikam 15,020.015a pariśrānto yadāsīt sa dadad dānāny anekaśaḥ 15,020.015c tato nirvartayām āsa dānayajñaṃ kurūdvahaḥ 15,020.016a evaṃ sa rājā kauravyaś cakre dānamahotsavam 15,020.016c naṭanartakalāsyāḍhyaṃ bahvannarasadakṣiṇam 15,020.017a daśāham evaṃ dānāni dattvā rājāmbikāsutaḥ 15,020.017c babhūva putrapautrāṇām anṛṇo bharatarṣabha 15,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,021.001a tataḥ prabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,021.001c āhūya pāṇḍavān vīrān vanavāsakṛtakṣaṇaḥ 15,021.002a gāndhārīsahito dhīmān abhinandya yathāvidhi 15,021.002c kārttikyāṃ kārayitveṣṭiṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ 15,021.003a agnihotraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ 15,021.003c vadhūparivṛto rājā niryayau bhavanāt tataḥ 15,021.004a tataḥ striyaḥ kauravapāṇḍavānāṃ; yāś cāpy anyāḥ kauravarājavaṃśyāḥ 15,021.004c tāsāṃ nādaḥ prādurāsīt tadānīṃ; vaicitravīrye nṛpatau prayāte 15,021.005a tato lājaiḥ sumanobhiś ca rājā; vicitrābhis tad gṛhaṃ pūjayitvā 15,021.005c saṃyojyārthair bhṛtyajanaṃ ca sarvaṃ; tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ 15,021.006a tato rājā prāñjalir vepamāno; yudhiṣṭhiraḥ sasvanaṃ bāṣpakaṇṭhaḥ 15,021.006c vilapyoccair hā mahārāja sādho; kva gantāsīty apatat tāta bhūmau 15,021.007a tathārjunas tīvraduḥkhābhitapto; muhur muhur niḥśvasan bhāratāgryaḥ 15,021.007c yudhiṣṭhiraṃ maivam ity evam uktvā; nigṛhyāthodīdharat sīdamānaḥ 15,021.008a vṛkodaraḥ phalgunaś caiva vīrau; mādrīputrau viduraḥ saṃjayaś ca 15,021.008c vaiśyāputraḥ sahito gautamena; dhaumyo viprāś cānvayur bāṣpakaṇṭhāḥ 15,021.009a kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ vrajantīṃ; skandhāsaktaṃ hastam athodvahantī 15,021.009c rājā gāndhāryāḥ skandhadeśe 'vasajya; pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ pratītaḥ 15,021.010a tathā kṛṣṇā draupadī yādavī ca; bālāpatyā cottarā kauravī ca 15,021.010c citrāṅgadā yāś ca kāś cit striyo 'nyāḥ; sārdhaṃ rājñā prasthitās tā vadhūbhiḥ 15,021.011a tāsāṃ nādo rudatīnāṃ tadāsīd; rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ 15,021.011c tato niṣpetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; viṭśūdrāṇāṃ caiva nāryaḥ samantāt 15,021.012a tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo; gajāhvaye 'tīva babhūva rājan 15,021.012c yathā pūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ; dyūte rājan kauravāṇāṃ sabhāyām 15,021.013a yā nāpaśyac candramā naiva sūryo; rāmāḥ kadā cid api tasmin narendre 15,021.013c mahāvanaṃ gacchati kauravendre; śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ 15,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,022.001a tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva 15,022.001c strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān nisvano 'bhavat 15,022.002a sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca 15,022.002c kathaṃ cin niryayau dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 15,022.003a sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāt 15,022.003c visarjayām āsa ca taṃ janaughaṃ sa muhur muhuḥ 15,022.004a vanaṃ gantuṃ ca viduro rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ 15,022.004c saṃjayaś ca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇis tathā 15,022.005a kṛpaṃ nivartayām āsa yuyutsuṃ ca mahāratham 15,022.005c dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire 15,022.006a nivṛtte pauravarge tu rājā sāntaḥpuras tadā 15,022.006c dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto nivartitum iyeṣa saḥ 15,022.007a so 'bravīn mātaraṃ kuntīm upetya bharatarṣabha 15,022.007c ahaṃ rājānam anviṣye bhavatī vinivartatām 15,022.008a vadhūparivṛtā rājñi nagaraṃ gantum arhasi 15,022.008c rājā yātv eṣa dharmātmā tapase dhṛtaniścayaḥ 15,022.009a ity uktā dharmarājena bāṣpavyākulalocanā 15,022.009c jagādaivaṃ tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha 15,022.010a sahadeve mahārāja mā pramādaṃ kṛthāḥ kva cit 15,022.010c eṣa mām anurakto hi rājaṃs tvāṃ caiva nityadā 15,022.011a karṇaṃ smarethāḥ satataṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 15,022.011c avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā 15,022.012a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka 15,022.012c yat sūryajam apaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate 15,022.013a evaṃgate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartum ariṃdama 15,022.013c mama doṣo 'yam atyarthaṃ khyāpito yan na sūryajaḥ 15,022.013e tannimittaṃ mahābāho dānaṃ dadyās tvam uttamam 15,022.014a sadaiva bhrātṛbhiḥ sārdham agrajasyārimardana 15,022.014c draupadyāś ca priye nityaṃ sthātavyam arikarśana 15,022.015a bhīmasenārjunau caiva nakulaś ca kurūdvaha 15,022.015c samādheyās tvayā vīra tvayy adya kuladhūr gatā 15,022.016a śvaśrūśvaśurayoḥ pādāñ śuśrūṣantī vane tv aham 15,022.016c gāndhārīsahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī 15,022.017a evam uktaḥ sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito vaśī 15,022.017c viṣādam agamat tīvraṃ na ca kiṃ cid uvāca ha 15,022.018a sa muhūrtam iva dhyātvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 15,022.018c uvāca mātaraṃ dīnaś cintāśokaparāyaṇaḥ 15,022.019a kim idaṃ te vyavasitaṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 15,022.019c na tvām abhyanujānāmi prasādaṃ kartum arhasi 15,022.020a vyarocayaḥ purā hy asmān utsāhya priyadarśane 15,022.020c vidurāyā vacobhis tvam asmān na tyaktum arhasi 15,022.021a nihatya pṛthivīpālān rājyaṃ prāptam idaṃ mayā 15,022.021c tava prajñām upaśrutya vāsudevān nararṣabhāt 15,022.022a kva sā buddhir iyaṃ cādya bhavatyā yā śrutā mayā 15,022.022c kṣatradharme sthitiṃ hy uktvā tasyāś calitum icchasi 15,022.023a asmān utsṛjya rājyaṃ ca snuṣāṃ cemāṃ yaśasvinīm 15,022.023c kathaṃ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣv amba prasīda me 15,022.024a iti bāṣpakalāṃ vācaṃ kuntī putrasya śṛṇvatī 15,022.024c jagāmaivāśrupūrṇākṣī bhīmas tām idam abravīt 15,022.025a yadā rājyam idaṃ kunti bhoktavyaṃ putranirjitam 15,022.025c prāptavyā rājadharmāś ca tadeyaṃ te kuto matiḥ 15,022.026a kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivīkṣayam 15,022.026c kasya hetoḥ parityajya vanaṃ gantum abhīpsasi 15,022.027a vanāc cāpi kim ānītā bhavatyā bālakā vayam 15,022.027c duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāv imau tathā 15,022.028a prasīda mātar mā gās tvaṃ vanam adya yaśasvini 15,022.028c śriyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ tāvad bhuṅkṣva pārthabalārjitām 15,022.029a iti sā niścitaivātha vanavāsakṛtakṣaṇā 15,022.029c lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākarod vacaḥ 15,022.030a draupadī cānvayāc chvaśrūṃ viṣaṇṇavadanā tadā 15,022.030c vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha 15,022.031a sā putrān rudataḥ sarvān muhur muhur avekṣatī 15,022.031c jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā 15,022.032a anvayuḥ pāṇḍavās tāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurās tadā 15,022.032c tataḥ pramṛjya sāśrūṇi putrān vacanam abravīt 15,023.001 kunty uvāca 15,023.001a evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava 15,023.001c kṛtam uddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa 15,023.002a dyūtāpahṛtarājyānāṃ patitānāṃ sukhād api 15,023.002c jñātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtam uddharṣaṇaṃ mayā 15,023.003a kathaṃ pāṇḍor na naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ 15,023.003c yaśaś ca vo na naśyeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.004a yūyam indrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ 15,023.004c mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sthety evaṃ tat kṛtaṃ mayā 15,023.005a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho rājā tvaṃ vāsavopamaḥ 15,023.005c punar vane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.006a nāgāyutasamaprāṇaḥ khyātavikramapauruṣaḥ 15,023.006c nāyaṃ bhīmo 'tyayaṃ gacched iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.007a bhīmasenād avarajas tathāyaṃ vāsavopamaḥ 15,023.007c vijayo nāvasīdeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.008a nakulaḥ sahadevaś ca tathemau guruvartinau 15,023.008c kṣudhā kathaṃ na sīdetām iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.009a iyaṃ ca bṛhatī śyāmā śrīmaty āyatalocanā 15,023.009c vṛthā sabhātale kliṣṭā mā bhūd iti ca tat kṛtam 15,023.010a prekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantīṃ kadalīm iva 15,023.010c strīdharmiṇīm anindyāṅgīṃ tathā dyūtaparājitām 15,023.011a duḥśāsano yadā mauḍhyād dāsīvat paryakarṣata 15,023.011c tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtam idaṃ kulam 15,023.012a viṣaṇṇāḥ kuravaś caiva tadā me śvaśurādayaḥ 15,023.012c yadaiṣā nātham icchantī vyalapat kurarī yathā 15,023.013a keśapakṣe parāmṛṣṭā pāpena hatabuddhinā 15,023.013c yadā duḥśāsanenaiṣā tadā muhyāmy ahaṃ nṛpa 15,023.014a yuṣmattejovivṛddhyarthaṃ mayā hy uddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.014c tadānīṃ vidurāvākyair iti tad vitta putrakāḥ 15,023.015a kathaṃ na rājavaṃśo 'yaṃ naśyet prāpya sutān mama 15,023.015c pāṇḍor iti mayā putra tasmād uddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.016a na tasya putraḥ pautrau vā kuta eva sa pārthiva 15,023.016c labhate sukṛtāṃl lokān yasmād vaṃśaḥ praṇaśyati 15,023.017a bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bhartur me vipulaṃ purā 15,023.017c mahādānāni dattāni pītaḥ somo yathāvidhi 15,023.018a sāhaṃ nātmaphalārthaṃ vai vāsudevam acūcudam 15,023.018c vidurāyāḥ pralāpais taiḥ plāvanārthaṃ tu tat kṛtam 15,023.019a nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putranirjitam 15,023.019c patilokān ahaṃ puṇyān kāmaye tapasā vibho 15,023.020a śvaśrūśvaśurayoḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinoḥ 15,023.020c tapasā śoṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevaram 15,023.021a nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha 15,023.021c dharme te dhīyatāṃ buddhir manas te mahad astu ca 15,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,024.001a kuntyās tu vacanaṃ śrutvā pāṇḍavā rājasattama 15,024.001c vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā sahitānaghāḥ 15,024.002a tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata 15,024.002c antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām 15,024.003a pradakṣiṇam athāvṛtya rājānaṃ pāṇḍavās tadā 15,024.003c abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tām anivartya vai 15,024.004a tato 'bravīn mahārājo dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,024.004c gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣya nigṛhya ca 15,024.005a yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām 15,024.005c yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tat sarvaṃ satyam eva hi 15,024.006a putraiśvaryaṃ mahad idam apāsya ca mahāphalam 15,024.006c kā nu gacched vanaṃ durgaṃ putrān utsṛjya mūḍhavat 15,024.007a rājyasthayā tapas taptaṃ dānaṃ dattaṃ vrataṃ kṛtam 15,024.007c anayā śakyam adyeha śrūyatāṃ ca vaco mama 15,024.008a gāndhāri parituṣṭo 'smi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai 15,024.008c tasmāt tvam enāṃ dharmajñe samanujñātum arhasi 15,024.009a ity uktā saubaleyī tu rājñā kuntīm uvāca ha 15,024.009c tat sarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyaṃ viśeṣavat 15,024.010a na ca sā vanavāsāya devīṃ kṛtamatiṃ tadā 15,024.010c śaknoty upāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm 15,024.011a tasyās tu taṃ sthiraṃ jñātvā vyavasāyaṃ kurustriyaḥ 15,024.011c nivṛttāṃś ca kuruśreṣṭhān dṛṣṭvā prarurudus tadā 15,024.012a upāvṛtteṣu pārtheṣu sarveṣv antaḥpureṣu ca 15,024.012c yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā 15,024.013a pāṇḍavā api dīnās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 15,024.013c yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṃ praviviśus tadā 15,024.014a tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat 15,024.014c nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrīvṛddhakumārakam 15,024.015a sarve cāsan nirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ 15,024.015c kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ 15,024.016a dhṛtarāṣṭras tu tenāhnā gatvā sumahad antaram 15,024.016c tato bhāgīrathītīre nivāsam akarot prabhuḥ 15,024.017a prāduṣkṛtā yathānyāyam agnayo vedapāragaiḥ 15,024.017c vyarājanta dvijaśreṣṭhais tatra tatra tapodhanaiḥ 15,024.017e prāduṣkṛtāgnir abhavat sa ca vṛddho narādhipaḥ 15,024.018a sa rājāgnīn paryupāsya hutvā ca vidhivat tadā 15,024.018c saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum upātiṣṭhata bhārata 15,024.019a viduraḥ saṃjayaś caiva rājñaḥ śayyāṃ kuśais tataḥ 15,024.019c cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāś cāvidūrataḥ 15,024.020a gāndhāryāḥ saṃnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣv atha 15,024.020c yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā 15,024.021a teṣāṃ saṃśravaṇe cāpi niṣedur vidurādayaḥ 15,024.021c yājakāś ca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ 15,024.022a prādhītadvijamukhyā sā saṃprajvālitapāvakā 15,024.022c babhūva teṣāṃ rajanī brāhmīva prītivardhanī 15,024.023a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ 15,024.023c hutvāgniṃ vidhivat sarve prayayus te yathākramam 15,024.023e udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ 15,024.024a sa teṣām atiduḥkho 'bhūn nivāsaḥ prathame 'hani 15,024.024c śocatāṃ śocyamānānāṃ paurajānapadair janaiḥ 15,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,025.001a tato bhāgīrathītīre medhye puṇyajanocite 15,025.001c nivāsam akarod rājā vidurasya mate sthitaḥ 15,025.002a tatrainaṃ paryupātiṣṭhan brāhmaṇā rāṣṭravāsinaḥ 15,025.002c kṣatraviṭśūdrasaṃghāś ca bahavo bharatarṣabha 15,025.003a sa taiḥ parivṛto rājā kathābhir abhinandya tān 15,025.003c anujajñe saśiṣyān vai vidhivat pratipūjya ca 15,025.004a sāyāhne sa mahīpālas tato gaṅgām upetya ha 15,025.004c cakāra vidhivac chaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,025.005a tathaivānye pṛthak sarve tīrtheṣv āplutya bhārata 15,025.005c cakruḥ sarvāḥ kriyās tatra puruṣā vidurādayaḥ 15,025.006a kṛtaśaucaṃ tato vṛddhaṃ śvaśuraṃ kuntibhojajā 15,025.006c gāndhārīṃ ca pṛthā rājan gaṅgātīram upānayat 15,025.007a rājñas tu yājakais tatra kṛto vedīparistaraḥ 15,025.007c juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ 15,025.008a tato bhāgīrathītīrāt kurukṣetraṃ jagāma saḥ 15,025.008c sānugo nṛpatir vidvān niyataḥ saṃyatendriyaḥ 15,025.009a tatrāśramapadaṃ dhīmān abhigamya sa pārthivaḥ 15,025.009c āsasādātha rājarṣiḥ śatayūpaṃ manīṣiṇam 15,025.010a sa hi rājā mahān āsīt kekayeṣu paraṃtapaḥ 15,025.010c sa putraṃ manujaiśvarye niveśya vanam āviśat 15,025.011a tenāsau sahito rājā yayau vyāsāśramaṃ tadā 15,025.011c tatrainaṃ vidhivad rājan pratyagṛhṇāt kurūdvaham 15,025.012a sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ 15,025.012c śatayūpāśrame tasmin nivāsam akarot tadā 15,025.013a tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājan rājācakhyau mahāmatiḥ 15,025.013c āraṇyakaṃ mahārāja vyāsasyānumate tadā 15,025.014a evaṃ sa tapasā rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,025.014c yojayām āsa cātmānaṃ tāṃś cāpy anucarāṃs tadā 15,025.015a tathaiva devī gāndhārī valkalājinavāsinī 15,025.015c kuntyā saha mahārāja samānavratacāriṇī 15,025.016a karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā cāpi te nṛpa 15,025.016c saṃniyamyendriyagrāmam āsthitāḥ paramaṃ tapaḥ 15,025.017a tvagasthibhūtaḥ pariśuṣkamāṃso; jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ 15,025.017c sa pārthivas tatra tapaś cacāra; maharṣivat tīvram apetadoṣaḥ 15,025.018a kṣattā ca dharmārthavid agryabuddhiḥ; sasaṃjayas taṃ nṛpatiṃ sadāram 15,025.018c upācarad ghoratapo jitātmā; tadā kṛśo valkalacīravāsāḥ 15,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,026.001a tatas tasmin muniśreṣṭhā rājānaṃ draṣṭum abhyayuḥ 15,026.001c nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ 15,026.002a dvaipāyanaḥ saśiṣyaś ca siddhāś cānye manīṣiṇaḥ 15,026.002c śatayūpaś ca rājarṣir vṛddhaḥ paramadhārmikaḥ 15,026.003a teṣāṃ kuntī mahārāja pūjāṃ cakre yathāvidhi 15,026.003c te cāpi tutuṣus tasyās tāpasāḥ paricaryayā 15,026.004a tatra dharmyāḥ kathās tāta cakrus te paramarṣayaḥ 15,026.004c ramayanto mahātmānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 15,026.005a kathāntare tu kasmiṃś cid devarṣir nāradas tadā 15,026.005c kathām imām akathayat sarvapratyakṣadarśivān 15,026.006a purā prajāpatisamo rājāsīd akutobhayaḥ 15,026.006c sahasracitya ity uktaḥ śatayūpapitāmahaḥ 15,026.007a sa putre rājyam āsajya jyeṣṭhe paramadhārmike 15,026.007c sahasracityo dharmātmā praviveśa vanaṃ nṛpaḥ 15,026.007d*0046_01 vanaṃ viveśa dharmātmā śatacityo mahīpatiḥ 15,026.008a sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dīptasya sa narādhipaḥ 15,026.008c puraṃdarasya saṃsthānaṃ pratipede mahāmanāḥ 15,026.009a dṛṣṭapūrvaḥ sa bahuśo rājan saṃpatatā mayā 15,026.009c mahendrasadane rājā tapasā dagdhakilbiṣaḥ 15,026.010a tathā śailālayo rājā bhagadattapitāmahaḥ 15,026.010c tapobalenaiva nṛpo mahendrasadanaṃ gataḥ 15,026.011a tathā pṛṣadhro nāmāsīd rājā vajradharopamaḥ 15,026.011c sa cāpi tapasā lebhe nākapṛṣṭham ito nṛpaḥ 15,026.012a asminn araṇye nṛpate māndhātur api cātmajaḥ 15,026.012c purukutso nṛpaḥ siddhiṃ mahatīṃ samavāptavān 15,026.013a bhāryā samabhavad yasya narmadā saritāṃ varā 15,026.013c so 'sminn araṇye nṛpatis tapas taptvā divaṃ gataḥ 15,026.014a śaśalomā ca nāmāsīd rājā paramadhārmikaḥ 15,026.014c sa cāpy asmin vane taptvā tapo divam avāptavān 15,026.015a dvaipāyanaprasādāc ca tvam apīdaṃ tapovanam 15,026.015c rājann avāpya duṣprāpāṃ siddhim agryāṃ gamiṣyasi 15,026.016a tvaṃ cāpi rājaśārdūla tapaso 'nte śriyā vṛtaḥ 15,026.016c gāndhārīsahito gantā gatiṃ teṣāṃ mahātmanām 15,026.017a pāṇḍuḥ smarati nityaṃ ca balahantuḥ samīpataḥ 15,026.017c tvāṃ sadaiva mahīpāla sa tvāṃ śreyasi yokṣyati 15,026.018a tava śuśrūṣayā caiva gāndhāryāś ca yaśasvinī 15,026.018c bhartuḥ salokatāṃ kuntī gamiṣyati vadhūs tava 15,026.019a yudhiṣṭhirasya jananī sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 15,026.019c vayam etat prapaśyāmo nṛpate divyacakṣuṣā 15,026.020a pravekṣyati mahātmānaṃ viduraś ca yudhiṣṭhiram 15,026.020c saṃjayas tvadanudhyānāt pūtaḥ svargam avāpsyati 15,026.021a etac chrutvā kauravendro mahātmā; sahaiva patnyā prītimān pratyagṛhṇāt 15,026.021c vidvān vākyaṃ nāradasya praśasya; cakre pūjāṃ cātulāṃ nāradāya 15,026.022a tathā sarve nāradaṃ viprasaṃghāḥ; saṃpūjayām āsur atīva rājan 15,026.022c rājñaḥ prītyā dhṛtarāṣṭrasya te vai; punaḥ punaḥ samahṛṣṭās tadānīm 15,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,027.001a nāradasya tu tad vākyaṃ praśaśaṃsur dvijottamāḥ 15,027.001c śatayūpas tu rājarṣir nāradaṃ vākyam abravīt 15,027.002a aho bhagavatā śraddhā kururājasya vardhitā 15,027.002c sarvasya ca janasyāsya mama caiva mahādyute 15,027.003a asti kā cid vivakṣā tu mama tāṃ gadataḥ śṛṇu 15,027.003c dhṛtarāṣṭraṃ prati nṛpaṃ devarṣe lokapūjita 15,027.004a sarvavṛttāntatattvajño bhavān divyena cakṣuṣā 15,027.004c yuktaḥ paśyasi devarṣe gatīr vai vividhā nṛṇām 15,027.005a uktavān nṛpatīnāṃ tvaṃ mahendrasya salokatām 15,027.005c na tv asya nṛpater lokāḥ kathitās te mahāmune 15,027.006a sthānam asya kṣitipateḥ śrotum icchāmy ahaṃ vibho 15,027.006c tvattaḥ kīdṛk kadā veti tan mamācakṣva pṛcchataḥ 15,027.007a ity ukto nāradas tena vākyaṃ sarvamanonugam 15,027.007c vyājahāra satāṃ madhye divyadarśī mahātapāḥ 15,027.008a yadṛcchayā śakrasado gatvā śakraṃ śacīpatim 15,027.008c dṛṣṭavān asmi rājarṣe tatra pāṇḍuṃ narādhipam 15,027.008d*0047_01 mādryā saha mahātmānam indrārdhāsanasaṃsthitam 15,027.008d*0047_02 yudhiṣṭhirādisatputrakṛtapuṇyopabṛṃhitam 15,027.009a tatreyaṃ dhṛtarāṣṭrasya kathā samabhavan nṛpa 15,027.009c tapaso duścarasyāsya yad ayaṃ tapyate nṛpaḥ 15,027.010a tatrāham idam aśrauṣaṃ śakrasya vadato nṛpa 15,027.010c varṣāṇi trīṇi śiṣṭāni rājño 'sya paramāyuṣaḥ 15,027.011a tataḥ kuberabhavanaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ 15,027.011c vihartā dhṛtarāṣṭro 'yaṃ rājarājābhipūjitaḥ 15,027.012a kāmagena vimānena divyābharaṇabhūṣitaḥ 15,027.012c ṛṣiputro mahābhāgas tapasā dagdhakilbiṣaḥ 15,027.013a saṃcariṣyati lokāṃś ca devagandharvarakṣasām 15,027.013c svacchandeneti dharmātmā yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 15,027.014a devaguhyam idaṃ prītyā mayā vaḥ kathitaṃ mahat 15,027.014c bhavanto hi śrutadhanās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 15,027.015a iti te tasya tac chrutvā devarṣer madhuraṃ vacaḥ 15,027.015c sarve sumanasaḥ prītā babhūvuḥ sa ca pārthivaḥ 15,027.016a evaṃ kathābhir anvāsya dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇaḥ 15,027.016c viprajagmur yathākāmaṃ te siddhagatim āsthitāḥ 15,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,028.001a vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamāhatāḥ 15,028.001c babhūvuḥ pāṇḍavā rājan mātṛśokena cārditāḥ 15,028.002a tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam 15,028.002c kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati 15,028.002d*0048_01 tatra tatra kathā hy āsan dvijānāṃ kauravān prati 15,028.003a kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane 15,028.003c gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham 15,028.004a sukhārhaḥ sa hi rājarṣir na sukhaṃ tan mahāvanam 15,028.004c kimavasthaḥ samāsādya prajñācakṣur hatātmajaḥ 15,028.005a suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntī putrān apaśyatī 15,028.005c rājyaśriyaṃ parityajya vanavāsam arocayat 15,028.006a viduraḥ kimavasthaś ca bhrātuḥ śuśrūṣur ātmavān 15,028.006c sa ca gāvalgaṇir dhīmān bhartṛpiṇḍānupālakaḥ 15,028.007a ākumāraṃ ca paurās te cintāśokasamāhatāḥ 15,028.007c tatra tatra kathāś cakruḥ samāsādya parasparam 15,028.008a pāṇḍavāś caiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 15,028.008c śocanto mātaraṃ vṛddhām ūṣur nāticiraṃ pure 15,028.009a tathaiva pitaraṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janeśvaram 15,028.009c gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim 15,028.010a naiṣāṃ babhūva saṃprītis tān vicintayatāṃ tadā 15,028.010c na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayane tathā 15,028.011a paraṃ nirvedam agamaṃś cintayanto narādhipam 15,028.011c tac ca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥ punaḥ 15,028.012a abhimanyoś ca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani 15,028.012c karṇasya ca mahābāhoḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 15,028.013a tathaiva draupadeyānām anyeṣāṃ suhṛdām api 15,028.013c vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso 'bhavan 15,028.014a hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hataratnāṃ ca bhārata 15,028.014c sadaiva cintayantas te na nidrām upalebhire 15,028.015a draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī 15,028.015c nātiprītiyute devyau tadāstām aprahṛṣṭavat 15,028.016a vairāṭyās tu sutaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam 15,028.016c dhārayanti sma te prāṇāṃs tava pūrvapitāmahāḥ 15,028.016d*0049_01 te śokavegābhihatā vicetaso 15,028.016d*0049_02 dine dine taiḥ puravāsibhiḥ saha 15,028.016d*0049_03 vihāya bhogān pararāṣṭramardanāḥ 15,028.016d*0049_04 pratyaktakāmās tv avatasthur ādṛtāḥ 15,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,029.001a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā mātṛnandanāḥ 15,029.001c smaranto mātaraṃ vīrā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 15,029.002a ye rājakāryeṣu purā vyāsaktā nityaśo 'bhavan 15,029.002c te rājakāryāṇi tadā nākārṣuḥ sarvataḥ pure 15,029.003a āviṣṭā iva śokena nābhyanandanta kiṃ cana 15,029.003c saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan 15,029.004a te sma vīrā durādharṣā gāmbhīrye sāgaropamāḥ 15,029.004c śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,029.005a anusmaranto jananīṃ tatas te kurunandanāḥ 15,029.005c kathaṃ nu vṛddhamithunaṃ vahaty adya pṛthā kṛśā 15,029.006a kathaṃ ca sa mahīpālo hataputro nirāśrayaḥ 15,029.006c patnyā saha vasaty eko vane śvāpadasevite 15,029.007a sā ca devī mahābhāgā gāndhārī hatabāndhavā 15,029.007c patim andhaṃ kathaṃ vṛddham anveti vijane vane 15,029.008a evaṃ teṣāṃ kathayatām autsukyam abhavat tadā 15,029.008c gamane cābhavad buddhir dhṛtarāṣṭradidṛkṣayā 15,029.009a sahadevas tu rājānaṃ praṇipatyedam abravīt 15,029.009c aho me bhavato dṛṣṭaṃ hṛdayaṃ gamanaṃ prati 15,029.010a na hi tvā gauraveṇāham aśakaṃ vaktum ātmanā 15,029.010c gamanaṃ prati rājendra tad idaṃ samupasthitam 15,029.011a diṣṭyā drakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīm 15,029.011c jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatām 15,029.012a prāsādaharmyasaṃvṛddhām atyantasukhabhāginīm 15,029.012c kadā nu jananīṃ śrāntāṃ drakṣyāmi bhṛśaduḥkhitām 15,029.013a anityāḥ khalu martyānāṃ gatayo bharatarṣabha 15,029.013c kuntī rājasutā yatra vasaty asukhinī vane 15,029.014a sahadevavacaḥ śrutvā draupadī yoṣitāṃ varā 15,029.014c uvāca devī rājānam abhipūjyābhinandya ca 15,029.015a kadā drakṣyāmi tāṃ devīṃ yadi jīvati sā pṛthā 15,029.015c jīvantyā hy adya naḥ prītir bhaviṣyati narādhipa 15,029.016a eṣā te 'stu matir nityaṃ dharme te ramatāṃ manaḥ 15,029.016c yo 'dya tvam asmān rājendra śreyasā yojayiṣyasi 15,029.017a agrapādasthitaṃ cemaṃ viddhi rājan vadhūjanam 15,029.017c kāṅkṣantaṃ darśanaṃ kuntyā gāndhāryāḥ śvaśurasya ca 15,029.018a ity uktaḥ sa nṛpo devyā pāñcālyā bharatarṣabha 15,029.018c senādhyakṣān samānāyya sarvān idam athābravīt 15,029.019a niryātayata me senāṃ prabhūtarathakuñjarām 15,029.019c drakṣyāmi vanasaṃsthaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 15,029.020a stryadhyakṣāṃś cābravīd rājā yānāni vividhāni me 15,029.020c sajjīkriyantāṃ sarvāṇi śibikāś ca sahasraśaḥ 15,029.021a śakaṭāpaṇaveśāś ca kośaśilpina eva ca 15,029.021c niryāntu kośapālāś ca kurukṣetrāśramaṃ prati 15,029.022a yaś ca paurajanaḥ kaś cid draṣṭum icchati pārthivam 15,029.022c anāvṛtaḥ suvihitaḥ sa ca yātu surakṣitaḥ 15,029.023a sūdāḥ paurogavāś caiva sarvaṃ caiva mahānasam 15,029.023c vividhaṃ bhakṣyabhojyaṃ ca śakaṭair uhyatāṃ mama 15,029.024a prayāṇaṃ ghuṣyatāṃ caiva śvobhūta iti mā ciram 15,029.024c kriyantāṃ pathi cāpy adya veśmāni vividhāni ca 15,029.025a evam ājñāpya rājā sa bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 15,029.025c śvobhūte niryayau rājā sastrībālapuraskṛtaḥ 15,029.026a sa bahir divasān evaṃ janaughaṃ paripālayan 15,029.026c nyavasan nṛpatiḥ pañca tato 'gacchad vanaṃ prati 15,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,030.001a ājñāpayām āsa tataḥ senāṃ bharatasattamaḥ 15,030.001c arjunapramukhair guptāṃ lokapālopamair naraiḥ 15,030.002a yogo yoga iti prītyā tataḥ śabdo mahān abhūt 15,030.002c krośatāṃ sādināṃ tatra yujyatāṃ yujyatām iti 15,030.003a ke cid yānair narā jagmuḥ ke cid aśvair manojavaiḥ 15,030.003c rathaiś ca nagarākāraiḥ pradīptajvalanopamaiḥ 15,030.004a gajendraiś ca tathaivānye ke cid uṣṭrair narādhipa 15,030.004c padātinas tathaivānye nakharaprāsayodhinaḥ 15,030.005a paurajānapadāś caiva yānair bahuvidhais tathā 15,030.005c anvayuḥ kururājānaṃ dhṛtarāṣṭradidṛkṣayā 15,030.006a sa cāpi rājavacanād ācāryo gautamaḥ kṛpaḥ 15,030.006c senām ādāya senānī prayayāv āśramaṃ prati 15,030.007a tato dvijair vṛtaḥ śrīmān kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,030.007c saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 15,030.008a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 15,030.008c rathānīkena mahatā niryayau kurunandanaḥ 15,030.009a gajaiś cācalasaṃkāśair bhīmakarmā vṛkodaraḥ 15,030.009c sajjayantrāyudhopetaiḥ prayayau mārutātmajaḥ 15,030.010a mādrīputrāv api tathā hayārohaiḥ susaṃvṛtau 15,030.010c jagmatuḥ prītijananau saṃnaddhakavacadhvajau 15,030.011a arjunaś ca mahātejā rathenādityavarcasā 15,030.011c vaśī śvetair hayair divyair yuktenānvagaman nṛpam 15,030.012a draupadīpramukhāś cāpi strīsaṃghāḥ śibikāgatāḥ 15,030.012c stryadhyakṣayuktāḥ prayayur visṛjanto 'mitaṃ vasu 15,030.013a samṛddhanaranāgāśvaṃ veṇuvīṇānināditam 15,030.013c śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ tat tadā bharatarṣabha 15,030.014a nadītīreṣu ramyeṣu saratsu ca viśāṃ pate 15,030.014c vāsān kṛtvā krameṇātha jagmus te kurupuṃgavāḥ 15,030.015a yuyutsuś ca mahātejā dhaumyaś caiva purohitaḥ 15,030.015c yudhiṣṭhirasya vacanāt puraguptiṃ pracakratuḥ 15,030.016a tato yudhiṣṭhiro rājā kurukṣetram avātarat 15,030.016c krameṇottīrya yamunāṃ nadīṃ paramapāvanīm 15,030.017a sa dadarśāśramaṃ dūrād rājarṣes tasya dhīmataḥ 15,030.017c śatayūpasya kauravya dhṛtarāṣṭrasya caiva ha 15,030.018a tataḥ pramuditaḥ sarvo janas tad vanam añjasā 15,030.018c viveśa sumahānādair āpūrya bharatarṣabha 15,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,031.001a tatas te pāṇḍavā dūrād avatīrya padātayaḥ 15,031.001c abhijagmur narapater āśramaṃ vinayānatāḥ 15,031.002a sa ca paurajanaḥ sarvo ye ca rāṣṭranivāsinaḥ 15,031.002c striyaś ca kurumukhyānāṃ padbhir evānvayus tadā 15,031.003a āśramaṃ te tato jagmur dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ 15,031.003c śūnyaṃ mṛgagaṇākīrṇaṃ kadalīvanaśobhitam 15,031.004a tatas tatra samājagmus tāpasā vividhavratāḥ 15,031.004c pāṇḍavān āgatān draṣṭuṃ kautūhalasamanvitāḥ 15,031.005a tān apṛcchat tato rājā kvāsau kauravavaṃśabhṛt 15,031.005c pitā jyeṣṭho gato 'smākam iti bāṣpapariplutaḥ 15,031.006a tam ūcus te tato vākyaṃ yamunām avagāhitum 15,031.006c puṣpāṇām udakumbhasya cārthe gata iti prabho 15,031.007a tair ākhyātena mārgeṇa tatas te prayayus tadā 15,031.007c dadṛśuś cāvidūre tān sarvān atha padātayaḥ 15,031.008a tatas te satvarā jagmuḥ pitur darśanakāṅkṣiṇaḥ 15,031.008c sahadevas tu vegena prādhāvad yena sā pṛthā 15,031.009a sasvanaṃ prarudan dhīmān mātuḥ pādāv upaspṛśan 15,031.009c sā ca bāṣpāvilamukhī pradadarśa priyaṃ sutam 15,031.010a bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya samunnāmya ca putrakam 15,031.010c gāndhāryāḥ kathayām āsa sahadevam upasthitam 15,031.011a anantaraṃ ca rājānaṃ bhīmasenam athārjunam 15,031.011c nakulaṃ ca pṛthā dṛṣṭvā tvaramāṇopacakrame 15,031.012a sā hy agre 'gacchata tayor daṃpatyor hataputrayoḥ 15,031.012c karṣantī tau tatas te tāṃ dṛṣṭvā saṃnyapatan bhuvi 15,031.012d*0050_01 tayos tu pādayo rājan nyapatan hataputrayoḥ 15,031.013a tān rājā svarayogena sparśena ca mahāmanāḥ 15,031.013c pratyabhijñāya medhāvī samāśvāsayata prabhuḥ 15,031.014a tatas te bāṣpam utsṛjya gāndhārīsahitaṃ nṛpam 15,031.014c upatasthur mahātmāno mātaraṃ ca yathāvidhi 15,031.015a sarveṣāṃ toyakalaśāñ jagṛhus te svayaṃ tadā 15,031.015c pāṇḍavā labdhasaṃjñās te mātrā cāśvāsitāḥ punaḥ 15,031.016a tato nāryo nṛsiṃhānāṃ sa ca yodhajanas tadā 15,031.016c paurajānapadāś caiva dadṛśus taṃ narādhipam 15,031.017a nivedayām āsa tadā janaṃ taṃ nāmagotrataḥ 15,031.017c yudhiṣṭhiro narapatiḥ sa cainān pratyapūjayat 15,031.018a sa taiḥ parivṛto mene harṣabāṣpāvilekṣaṇaḥ 15,031.018c rājātmānaṃ gṛhagataṃ pureva gajasāhvaye 15,031.019a abhivādito vadhūbhiś ca kṛṣṇādyābhiḥ sa pārthivaḥ 15,031.019c gāndhāryā sahito dhīmān kuntyā ca pratyanandata 15,031.020a tataś cāśramam āgacchat siddhacāraṇasevitam 15,031.020c didṛkṣubhiḥ samākīrṇaṃ nabhas tārāgaṇair iva 15,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,032.001a sa taiḥ saha naravyāghrair bhrātṛbhir bharatarṣabha 15,032.001c rājā rucirapadmākṣair āsāṃ cakre tadāśrame 15,032.002a tāpasaiś ca mahābhāgair nānādeśasamāgataiḥ 15,032.002c draṣṭuṃ kurupateḥ putrān pāṇḍavān pṛthuvakṣasaḥ 15,032.003a te 'bruvañ jñātum icchāmaḥ katamo 'tra yudhiṣṭhiraḥ 15,032.003c bhīmārjunayamāś caiva draupadī ca yaśasvinī 15,032.004a tān ācakhyau tadā sūtaḥ sarvān nāmābhināmataḥ 15,032.004c saṃjayo draupadīṃ caiva sarvāś cānyāḥ kurustriyaḥ 15,032.005a ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura;tanur mahāsiṃha iva pravṛddhaḥ 15,032.005c pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetras; tāmrāyatāsyaḥ kururāja eṣaḥ 15,032.006a ayaṃ punar mattagajendragāmī; prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ 15,032.006c pṛthvāyatāṃsaḥ pṛthudīrghabāhur; vṛkodaraḥ paśyata paśyatainam 15,032.007a yas tv eṣa pārśve 'sya mahādhanuṣmāñ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapābhaḥ 15,032.007c siṃhonnatāṃso gajakhelagāmī; padmāyatākṣo 'rjuna eṣa vīraḥ 15,032.008a kuntīsamīpe puruṣottamau tu; yamāv imau viṣṇumahendrakalpau 15,032.008c manuṣyaloke sakale samo 'sti; yayor na rūpe na bale na śīle 15,032.009a iyaṃ punaḥ padmadalāyatākṣī; madhyaṃ vayaḥ kiṃ cid iva spṛśantī 15,032.009c nīlotpalābhā puradevateva; kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ 15,032.010a asyās tu pārśve kanakottamābhā; yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī 15,032.010c madhye sthitaiṣā bhaginī dvijāgryā; cakrāyudhasyāpratimasya tasya 15,032.010d*0051_01 iyaṃ ca jāmbūnadaśuddhagaurī 15,032.010d*0051_02 pārthasya bhāryā bhujagendrakanyā 15,032.010d*0051_03 citrāṅgadā caiva narendrakanyā 15,032.010d*0051_04 yaiṣā savarṇāgryamadhūkapuṣpaiḥ 15,032.011a iyaṃ svasā rājacamūpates tu; pravṛddhanīlotpaladāmavarṇā 15,032.011c paspardha kṛṣṇena nṛpaḥ sadā yo; vṛkodarasyaiṣa parigraho 'gryaḥ 15,032.012a iyaṃ ca rājño magadhādhipasya; sutā jarāsaṃdha iti śrutasya 15,032.012c yavīyaso mādravatīsutasya; bhāryā matā campakadāmagaurī 15,032.013a indīvaraśyāmatanuḥ sthitā tu; yaiṣāparāsannamahītale ca 15,032.013c bhāryā matā mādravatīsutasya; jyeṣṭhasya seyaṃ kamalāyatākṣī 15,032.014a iyaṃ tu niṣṭaptasuvarṇagaurī; rājño virāṭasya sutā saputrā 15,032.014c bhāryābhimanyor nihato raṇe yo; droṇādibhis tair viratho rathasthaiḥ 15,032.015a etās tu sīmantaśiroruhā yāḥ; śuklottarīyā nararājapatnyaḥ 15,032.015c rājño 'sya vṛddhasya paraṃśatākhyāḥ; snuṣā vivīrā hataputranāthāḥ 15,032.016a etā yathāmukhyam udāhṛtā vo; brāhmaṇyabhāvād ṛjubuddhisattvāḥ 15,032.016c sarvā bhavadbhiḥ paripṛcchyamānā; narendrapatnyaḥ suviśuddhasattvāḥ 15,032.017a evaṃ sa rājā kuruvṛddhavaryaḥ; samāgatas tair naradevaputraiḥ 15,032.017c papraccha sarvān kuśalaṃ tadānīṃ; gateṣu sarveṣv atha tāpaseṣu 15,032.018a yodheṣu cāpy āśramamaṇḍalaṃ taṃ; muktvā niviṣṭeṣu vimucya patram 15,032.018c strīvṛddhabāle ca susaṃniviṣṭe; yathārhataḥ kuśalaṃ paryapṛcchat 15,033.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,033.001a yudhiṣṭhira mahābāho kaccit tāta kuśaly asi 15,033.001c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadais tathā 15,033.002a ye ca tvām upajīvanti kaccit te 'pi nirāmayāḥ 15,033.002c sacivā bhṛtyavargāś ca guravaś caiva te vibho 15,033.002d*0052_01 kaccit te 'pi nirātaṅkā vasanti viṣaye tava 15,033.003a kaccid vartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām 15,033.003c kaccid dāyān anucchidya kośas te 'bhiprapūryate 15,033.004a arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ 15,033.004c brāhmaṇān agrahārair vā yathāvad anupaśyasi 15,033.005a kaccit te parituṣyanti śīlena bharatarṣabha 15,033.005c śatravo guravaḥ paurā bhṛtyā vā svajano 'pi vā 15,033.006a kaccid yajasi rājendra śraddhāvān pitṛdevatāḥ 15,033.006c atithīṃś cānnapānena kaccid arcasi bhārata 15,033.007a kaccic ca viṣaye viprāḥ svakarmaniratās tava 15,033.007c kṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ 15,033.007d*0053_01 sarve te āśramā varṇā dharmasthā ye ca vittamāḥ 15,033.008a kaccit strībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate 15,033.008c jāmayaḥ pūjitāḥ kaccit tava gehe nararṣabha 15,033.009a kaccid rājarṣivaṃśo 'yaṃ tvām āsādya mahīpatim 15,033.009c yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati 15,033.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,033.010a ity evaṃvādinaṃ taṃ sa nyāyavit pratyabhāṣata 15,033.010c kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi 15,033.011a kaccit te vardhate rājaṃs tapo mandaśramasya te 15,033.011c api me jananī ceyaṃ śuśrūṣur vigataklamā 15,033.011e apy asyāḥ saphalo rājan vanavāso bhaviṣyati 15,033.012a iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me vītavātādhvakarśitā 15,033.012c ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccin na śocati 15,033.013a hatān putrān mahāvīryān kṣatradharmaparāyaṇān 15,033.013c nāpadhyāyati vā kaccid asmān pāpakṛtaḥ sadā 15,033.014a kva cāsau viduro rājan nainaṃ paśyāmahe vayam 15,033.014c saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccin nu tapasi sthitaḥ 15,033.015a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam 15,033.015c kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ 15,033.016a vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 15,033.016c kadā cid dṛśyate vipraiḥ śūnye 'smin kānane kva cit 15,033.017a ity evaṃ vadatas tasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ 15,033.017a*0054_01 **** **** dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,033.017a*0054_02 jagāma sa vanaṃ rājā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,033.017a*0054_03 dṛśyate viduras tatra 15,033.017c digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ 15,033.018a dūrād ālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ 15,033.018b*0055_01 viduras tv eṣa dharmātmā janaṃ dṛṣṭvā nivartate 15,033.018b*0056_01 tūṣṇīṃ gacchantam ekāgre viduraṃ samudaikṣata 15,033.018c nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati 15,033.019a tam anvadhāvan nṛpatir eka eva yudhiṣṭhiraḥ 15,033.019c praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kva cit kva cit 15,033.020a bho bho vidura rājāhaṃ dayitas te yudhiṣṭhiraḥ 15,033.020c iti bruvan narapatis taṃ yatnād abhyadhāvata 15,033.021a tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ 15,033.021c viduro vṛkṣam āśritya kaṃ cit tatra vanāntare 15,033.022a taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭham ākṛtīmātrasūcitam 15,033.022c abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ 15,033.023a yudhiṣṭhiro 'ham asmīti vākyam uktvāgrataḥ sthitaḥ 15,033.023c vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā 15,033.024a tataḥ so 'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata 15,033.024c saṃyojya viduras tasmin dṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ 15,033.025a viveśa viduro dhīmān gātrair gātrāṇi caiva ha 15,033.025c prāṇān prāṇeṣu ca dadhad indriyāṇīndriyeṣu ca 15,033.026a sa yogabalam āsthāya viveśa nṛpates tanum 15,033.026c viduro dharmarājasya tejasā prajvalann iva 15,033.027a vidurasya śarīraṃ tat tathaiva stabdhalocanam 15,033.027c vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam 15,033.028a balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā 15,033.028c dharmarājo mahātejās tac ca sasmāra pāṇḍavaḥ 15,033.029a paurāṇam ātmanaḥ sarvaṃ vidyāvān sa viśāṃ pate 15,033.029c yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā 15,033.030a dharmarājas tu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣus tadā 15,033.030c dagdhukāmo 'bhavad vidvān atha vai vāg abhāṣata 15,033.031a bho bho rājan na dagdhavyam etad vidurasaṃjñakam 15,033.031c kalevaram ihaitat te dharma eṣa sanātanaḥ 15,033.031d*0057_01 na dagdhavyo na dagdhavya eṣa rājan mahātapāḥ 15,033.031d*0057_02 jñānadagdhasya dehasya punardāho na vidyate 15,033.032a lokāḥ saṃtānakā nāma bhaviṣyanty asya pārthiva 15,033.032c yatidharmam avāpto 'sau naiva śocyaḥ paraṃtapa 15,033.033a ity ukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ 15,033.033c rājño vaicitravīryasya tat sarvaṃ pratyavedayat 15,033.034a tataḥ sa rājā dyutimān sa ca sarvo janas tadā 15,033.034c bhīmasenādayaś caiva paraṃ vismayam āgatāḥ 15,033.035a tac chrutvā prītimān rājā bhūtvā dharmajam abravīt 15,033.035b*0058_01 atha rājābravīd vṛddhaḥ kururājo yudhiṣṭhiram 15,033.035c āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām 15,033.036a yadanno hi naro rājaṃs tadanno 'syātithiḥ smṛtaḥ 15,033.036c ity uktaḥ sa tathety eva prāha dharmātmajo nṛpam 15,033.036e phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ 15,033.037a tatas te vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥ 15,033.037c tāṃ rātriṃ nyavasan sarve phalamūlajalāśanāḥ 15,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,034.001a evaṃ sā rajanī teṣām āśrame puṇyakarmaṇām 15,034.001c śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya bhārata 15,034.002a tatra tatra kathāś cāsaṃs teṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ 15,034.002c vicitrapadasaṃcārā nānāśrutibhir anvitāḥ 15,034.003a pāṇḍavās tv abhito mātur dharaṇyāṃ suṣupus tadā 15,034.003c utsṛjya sumahārhāṇi śayanāni narādhipa 15,034.004a yadāhāro 'bhavad rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,034.004c tadāhārā nṛvīrās te nyavasaṃs tāṃ niśāṃ tadā 15,034.005a vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ 15,034.005c bhrātṛbhiḥ saha kaunteyo dadarśāśramamaṇḍalam 15,034.006a sāntaḥpuraparīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ 15,034.006c yathāsukhaṃ yathoddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā 15,034.007a dadarśa tatra vedīś ca saṃprajvalitapāvakāḥ 15,034.007c kṛtābhiṣekair munibhir hutāgnibhir upasthitāḥ 15,034.008a vāneyapuṣpanikarair ājyadhūmodgamair api 15,034.008c brāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇaiś ca tāḥ 15,034.009a mṛgayūthair anudvignais tatra tatra samāśritaiḥ 15,034.009c aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaiḥ pragītair iva ca prabho 15,034.010a kekābhir nīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ 15,034.010c kokilānāṃ ca kuharaiḥ śubhaiḥ śrutimanoharaiḥ 15,034.011a prādhītadvijaghoṣaiś ca kva cit kva cid alaṃkṛtam 15,034.011c phalamūlasamudvāhair mahadbhiś copaśobhitam 15,034.012a tataḥ sa rājā pradadau tāpasārtham upāhṛtān 15,034.012c kalaśān kāñcanān rājaṃs tathaivaudumbarān api 15,034.013a ajināni praveṇīś ca sruksruvaṃ ca mahīpatiḥ 15,034.013c kamaṇḍalūṃs tathā sthālīḥ piṭharāṇi ca bhārata 15,034.014a bhājanāni ca lauhāni pātrīś ca vividhā nṛpa 15,034.014c yad yad icchati yāvac ca yad anyad api kāṅkṣitam 15,034.014d*0059_01 tat sarvaṃ pradadau rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,034.015a evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalam 15,034.015c vasu viśrāṇya tat sarvaṃ punar āyān mahīpatiḥ 15,034.016a kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 15,034.016c dadarśāsīnam avyagraṃ gāndhārīsahitaṃ tadā 15,034.017a mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavat praṇatāṃ sthitām 15,034.017c kuntīṃ dadarśa dharmātmā satataṃ dharmacāriṇīm 15,034.018a sa tam abhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ 15,034.018c niṣīdety abhyanujñāto bṛsyām upaviveśa ha 15,034.019a bhīmasenādayaś caiva pāṇḍavāḥ kauravarṣabham 15,034.019c abhivādyopasaṃgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā 15,034.020a sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe 'tīva kauravaḥ 15,034.020c bibhrad brāhmīṃ śriyaṃ dīptāṃ devair iva bṛhaspatiḥ 15,034.021a tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmur maharṣayaḥ 15,034.021c śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ 15,034.022a vyāsaś ca bhagavān vipro devarṣigaṇapūjitaḥ 15,034.022c vṛtaḥ śiṣyair mahātejā darśayām āsa taṃ nṛpam 15,034.023a tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraś ca vīryavān 15,034.023c bhīmasenādayaś caiva samutthāyābhyapūjayan 15,034.024a samāgatas tato vyāsaḥ śatayūpādibhir vṛtaḥ 15,034.024c dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam āsyatām ity abhāṣata 15,034.025a navaṃ tu viṣṭaraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśottaram 15,034.025c pratipede tadā vyāsas tadartham upakalpitam 15,034.026a te ca sarve dvijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ 15,034.026c dvaipāyanābhyanujñātā niṣedur vipulaujasaḥ 15,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,035.001a tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,035.001c vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam 15,035.002a dhṛtarāṣṭra mahābāho kaccit te vardhate tapaḥ 15,035.002c kaccin manas te prīṇāti vanavāse narādhipa 15,035.003a kaccid dhṛdi na te śoko rājan putravināśajaḥ 15,035.003c kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavānagha 15,035.004a kaccid buddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasy āraṇyakaṃ vidhim 15,035.004c kaccid vadhūś ca gāndhārī na śokenābhibhūyate 15,035.005a mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī 15,035.005c āgamāpāyatattvajñā kaccid eṣā na śocati 15,035.006a kaccit kuntī ca rājaṃs tvāṃ śuśrūṣur anahaṃkṛtā 15,035.006c yā parityajya rājyaṃ svaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā 15,035.007a kaccid dharmasuto rājā tvayā prītyābhinanditaḥ 15,035.007c bhīmārjunayamāś caiva kaccid ete 'pi sāntvitāḥ 15,035.008a kaccin nandasi dṛṣṭvaitān kaccit te nirmalaṃ manaḥ 15,035.008c kaccid viśuddhabhāvo 'si jātajñāno narādhipa 15,035.009a etad dhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata 15,035.009c nirvairatā mahārāja satyam adroha eva ca 15,035.010a kaccit te nānutāpo 'sti vanavāsena bhārata 15,035.010c svadate vanyam annaṃ vā munivāsāṃsi vā vibho 15,035.011a viditaṃ cāpi me rājan vidurasya mahātmanaḥ 15,035.011c gamanaṃ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ 15,035.012a māṇḍavyaśāpād dhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ 15,035.012c mahābuddhir mahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ 15,035.013a bṛhaspatir vā deveṣu śukro vāpy asureṣu yaḥ 15,035.013c na tathā buddhisaṃpanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ 15,035.014a tapobalavyayaṃ kṛtvā sumahac cirasaṃbhṛtam 15,035.014c māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hy abhibhūtaḥ sanātanaḥ 15,035.015a niyogād brahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca 15,035.015c vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ 15,035.016a bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ 15,035.016c dhāraṇāc chreyaso dhyānād yaṃ dharmaṃ kavayo viduḥ 15,035.017a satyena saṃvardhayati damena niyamena ca 15,035.017c ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ 15,035.018a yena yogabalāj jātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,035.018c dharma ity eṣa nṛpate prājñenāmitabuddhinā 15,035.018d*0060_01 pratyakṣaṃ pūjito yena cittasthaś cinmayo hariḥ 15,035.018d*0060_02 śuddhāśayasya bhaktyā ca saṃbhramārādhitaḥ purā 15,035.019a yathā hy agnir yathā vāyur yathāpaḥ pṛthivī yathā 15,035.019c yathākāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ 15,035.020a sarvagaś caiva kauravya sarvaṃ vyāpya carācaram 15,035.020c dṛśyate devadevaḥ sa siddhair nirdagdhakilbiṣaiḥ 15,035.021a yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ 15,035.021c sa eṣa rājan vaśyas te pāṇḍavaḥ preṣyavat sthitaḥ 15,035.022a praviṣṭaḥ sa svam ātmānaṃ bhrātā te buddhisattamaḥ 15,035.022c diṣṭyā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ 15,035.023a tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirād bharatarṣabha 15,035.023c saṃśayacchedanārthaṃ hi prāptaṃ māṃ viddhi putraka 15,035.024a na kṛtaṃ yat purā kaiś cit karma loke maharṣibhiḥ 15,035.024c āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ saṃdarśayāmi vaḥ 15,035.025a kim icchasi mahīpāla mattaḥ prāptum amānuṣam 15,035.025c draṣṭuṃ spraṣṭum atha śrotuṃ vada kartāsmi tat tathā 15,036.001 janamejaya uvāca 15,036.001a vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau 15,036.001c sabhārye nṛpaśārdūle vadhvā kuntyā samanvite 15,036.002a vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vyapāśrite 15,036.002c vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣv āśramamaṇḍale 15,036.003a yat tad āścaryam iti vai kariṣyāmīty uvāca ha 15,036.003c vyāsaḥ paramatejasvī maharṣis tad vadasva me 15,036.004a vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālam acyutaḥ 15,036.004c yudhiṣṭhiro narapatir nyavasat sajano dvija 15,036.005a kimāhārāś ca te tatra sasainyā nyavasan prabho 15,036.005c sāntaḥpurā mahātmāna iti tad brūhi me 'nagha 15,036.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,036.006*0061_01 vanavāsagataṃ rājan dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 15,036.006*0061_02 yudhiṣṭhiro 'bhyayād draṣṭuṃ sasainyo bhrātṛbhiḥ saha 15,036.006*0061_03 prathame divase caiṣām āpo mūlaṃ phalaṃ tathā 15,036.006*0061_04 bhojanaṃ bhūmiśayyā ca tatrāsīd bharatarṣabha 15,036.006a te 'nujñātās tadā rājan kururājena pāṇḍavāḥ 15,036.006c vividhāny annapānāni viśrāmyānubhavanti te 15,036.007a māsam ekaṃ vijahrus te sasainyāntaḥpurā vane 15,036.007c atha tatrāgamad vyāso yathoktaṃ te mayānagha 15,036.008a tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhir nṛpasaṃnidhau 15,036.008c vyāsam anvāsatāṃ rājann ājagmur munayo 'pare 15,036.009a nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ 15,036.009c viśvāvasus tumburuś ca citrasenaś ca bhārata 15,036.010a teṣām api yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ 15,036.010c dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,036.011a niṣedus te tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt 15,036.011c āsaneṣv atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca 15,036.012a teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ 15,036.012c pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasāda kurūdvahaḥ 15,036.013a gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā 15,036.013c striyaś cānyās tathānyābhiḥ sahopaviviśus tataḥ 15,036.014a teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāś cābhavan nṛpa 15,036.014c ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ 15,036.015a tataḥ kathānte vyāsas taṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 15,036.015c provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ punar eva sa tad vacaḥ 15,036.015e prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ 15,036.016a viditaṃ mama rājendra yat te hṛdi vivakṣitam 15,036.016c dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai 15,036.017a gāndhāryāś caiva yad duḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva 15,036.017c kuntyāś ca yan mahārāja draupadyāś ca hṛdi sthitam 15,036.018a yac ca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putravināśajam 15,036.018c subhadrā kṛṣṇabhaginī tac cāpi viditaṃ mama 15,036.019a śrutvā samāgamam imaṃ sarveṣāṃ vas tato nṛpa 15,036.019c saṃśayacchedanāyāhaṃ prāptaḥ kauravanandana 15,036.019d*0062_01 prāpto 'smi kuruśārdūla saṃśayacchedanāya vaḥ 15,036.020a ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ 15,036.020c paśyantu tapaso vīryam adya me cirasaṃbhṛtam 15,036.021a tad ucyatāṃ mahābāho kaṃ kāmaṃ pradiśāmi te 15,036.021c pravaṇo 'smi varaṃ dātuṃ paśya me tapaso balam 15,036.022a evam uktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā 15,036.022c muhūrtam iva saṃcintya vacanāyopacakrame 15,036.023a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi saphalaṃ jīvitaṃ ca me 15,036.023c yan me samāgamo 'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ 15,036.024a adya cāpy avagacchāmi gatim iṣṭām ihātmanaḥ 15,036.024c bhavadbhir brahmakalpair yat sameto 'haṃ tapodhanāḥ 15,036.025a darśanād eva bhavatāṃ pūto 'haṃ nātra saṃśayaḥ 15,036.025c vidyate na bhayaṃ cāpi paralokān mamānaghāḥ 15,036.026a kiṃ tu tasya sudurbuddher mandasyāpanayair bhṛśam 15,036.026c dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ 15,036.027a apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā 15,036.027c ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanaradvipā 15,036.028a rājānaś ca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ 15,036.028c āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ 15,036.029a ye te putrāṃś ca dārāś ca prāṇāṃś ca manasaḥ priyān 15,036.029b*0063_01 bhogāṃś ca vividhāṃs tāta iṣṭāpūrtāṃs tathaiva ca 15,036.029c parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam 15,036.030a kā nu teṣāṃ gatir brahman mitrārthe ye hatā mṛdhe 15,036.030c tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi 15,036.031a dūyate me mano 'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam 15,036.031c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam 15,036.032a mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛdadviṣā 15,036.032c kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivīrājyam icchatā 15,036.033a etat sarvam anusmṛtya dahyamāno divāniśam 15,036.033c na śāntim adhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ 15,036.033e iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate 15,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,037.001a tac chrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam 15,037.001c punar navīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya 15,037.002a kuntyā drupadaputryāś ca subhadrāyās tathaiva ca 15,037.002c tāsāṃ ca varanārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha 15,037.003a putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tv idam abravīt 15,037.003c śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalir utthitā 15,037.003d*0064_01 lokāntaragatān putrān ayaṃ kāṅkṣati mānada 15,037.003d*0064_02 tac cāsya mānasaṃ jñātaṃ bhagavaṃs tapasā tvayā 15,037.004a ṣoḍaśemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava 15,037.004c asya rājño hatān putrāñ śocato na śamo vibho 15,037.005a putraśokasamāviṣṭo niḥśvasan hy eṣa bhūmipaḥ 15,037.005c na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune 15,037.006a lokān anyān samartho 'si sraṣṭuṃ sarvāṃs tapobalāt 15,037.006c kim u lokāntaragatān rājño darśayituṃ sutān 15,037.007a iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñātisutā bhṛśam 15,037.007c śocaty atīva sādhvī te snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā 15,037.008a tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadrabhāṣiṇī 15,037.008c saubhadravadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī 15,037.009a iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramaduḥkhitā 15,037.009c bhartṛvyasanaśokārtā na śete vasatīḥ prabho 15,037.010a yasyās tu śvaśuro dhīmān bāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ 15,037.010c nihataḥ somadattaś ca pitrā saha mahāraṇe 15,037.011a śrīmac cāsya mahābuddheḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 15,037.011c putrasya te putraśataṃ nihataṃ yad raṇājire 15,037.012a tasya bhāryāśatam idaṃ putraśokasamāhatam 15,037.012c punaḥ punar vardhayānaṃ śokaṃ rājño mamaiva ca 15,037.012e tenārambheṇa mahatā mām upāste mahāmune 15,037.013a ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ 15,037.013c somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho 15,037.014a tava prasādād bhagavan viśoko 'yaṃ mahīpatiḥ 15,037.014c kuryāt kālam ahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūs tava 15,037.015a ity uktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛśānanā 15,037.015c pracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārādityasaṃbhavam 15,037.016a tām ṛṣir varado vyāso dūraśravaṇadarśanaḥ 15,037.016c apaśyad duḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ 15,037.017a tām uvāca tato vyāso yat te kāryaṃ vivakṣitam 15,037.017c tad brūhi tvaṃ mahāprājñe yat te manasi vartate 15,037.018a tataḥ kuntī śvaśurayoḥ praṇamya śirasā tadā 15,037.018c uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanam 15,038.001 kunty uvāca 15,038.001a bhagavañ śvaśuro me 'si daivatasyāpi daivatam 15,038.001c sa me devātidevas tvaṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama 15,038.002a tapasvī kopano vipro durvāsā nāma me pituḥ 15,038.002c bhikṣām upāgato bhoktuṃ tam ahaṃ paryatoṣayam 15,038.003a śaucena tv āgasas tyāgaiḥ śuddhena manasā tathā 15,038.003c kopasthāneṣv api mahatsv akupyaṃ na kadā cana 15,038.004a sa me varam adāt prītaḥ kṛtam ity aham abruvam 15,038.004b*0065_01 sa prīto varado me 'bhūt kṛtakṛtyo mahāmuniḥ 15,038.004c avaśyaṃ te grahītavyam iti māṃ so 'bravīd vacaḥ 15,038.004d*0066_01 tam ahaṃ bhayasaṃvignā yāce sānunayaṃ dvijam 15,038.005a tataḥ śāpabhayād vipram avocaṃ punar eva tam 15,038.005c evam astv iti ca prāha punar eva sa māṃ dvijaḥ 15,038.006a dharmasya jananī bhadre bhavitrī tvaṃ varānane 15,038.006c vaśe sthāsyanti te devā yāṃs tvam āvāhayiṣyasi 15,038.007a ity uktvāntarhito vipras tato 'haṃ vismitābhavam 15,038.007c na ca sarvāsv avasthāsu smṛtir me vipraṇaśyati 15,038.008a atha harmyatalasthāhaṃ ravim udyantam īkṣatī 15,038.008c saṃsmṛtya tad ṛṣer vākyaṃ spṛhayantī divākaram 15,038.008e sthitāhaṃ bālabhāvena tatra doṣam abudhyatī 15,038.009a atha devaḥ sahasrāṃśur matsamīpagato 'bhavat 15,038.009c dvidhā kṛtvātmano dehaṃ bhūmau ca gagane 'pi ca 15,038.009e tatāpa lokān ekena dvitīyenāgamac ca mām 15,038.010a sa mām uvāca vepantīṃ varaṃ matto vṛṇīṣva ha 15,038.010c gamyatām iti taṃ cāhaṃ praṇamya śirasāvadam 15,038.011a sa mām uvāca tigmāṃśur vṛthāhvānaṃ na te kṣamam 15,038.011c dhakṣyāmi tvāṃ ca vipraṃ ca yena datto varas tava 15,038.012a tam ahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpād anaparādhinam 15,038.012c putro me tvatsamo deva bhaved iti tato 'bruvam 15,038.013a tato māṃ tejasāviśya mohayitvā ca bhānumān 15,038.013c uvāca bhavitā putras tavety abhyagamad divam 15,038.014a tato 'ham antarbhavane pitur vṛttāntarakṣiṇī 15,038.014c gūḍhotpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇam avāsṛjam 15,038.015a nūnaṃ tasyaiva devasya prasādāt punar eva tu 15,038.015c kanyāham abhavaṃ vipra yathā prāha sa mām ṛṣiḥ 15,038.016a sa mayā mūḍhayā putro jñāyamāno 'py upekṣitaḥ 15,038.016c tan māṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava 15,038.017a yadi pāpam apāpaṃ vā tad etad vivṛtaṃ mayā 15,038.017c tan me bhayaṃ tvaṃ bhagavan vyapanetum ihārhasi 15,038.018a yac cāsya rājño viditaṃ hṛdisthaṃ bhavato 'nagha 15,038.018c taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmam adyaiva munisattama 15,038.019a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso vedavidāṃ varaḥ 15,038.019c sādhu sarvam idaṃ tathyam evam eva yathāttha mām 15,038.019d*0067_01 sthityarthaṃ tena devena buddhis te parivartitā 15,038.020a aparādhaś ca te nāsti kanyābhāvaṃ gatā hy asi 15,038.020c devāś caiśvaryavanto vai śarīrāṇy āviśanti vai 15,038.021a santi devanikāyāś ca saṃkalpāj janayanti ye 15,038.021c vācā dṛṣṭyā tathā sparśāt saṃgharṣeṇeti pañcadhā 15,038.022a manuṣyadharmo daivena dharmeṇa na hi yujyate 15,038.022c iti kunti vyajānīhi vyetu te mānaso jvaraḥ 15,038.023a sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci 15,038.023c sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ svakam 15,039.001 vyāsa uvāca 15,039.001a bhadre drakṣyasi gāndhāri putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā 15,039.001c vadhūś ca patibhiḥ sārdhaṃ niśi suptotthitā iva 15,039.002a karṇaṃ drakṣyati kuntī ca saubhadraṃ cāpi yādavī 15,039.002c draupadī pañca putrāṃś ca pitṝn bhrātṝṃs tathaiva ca 15,039.003a pūrvam evaiṣa hṛdaye vyavasāyo 'bhavan mama 15,039.003c yathāsmi codito rājñā bhavatyā pṛthayaiva ca 15,039.004a na te śocyā mahātmānaḥ sarva eva nararṣabhāḥ 15,039.004c kṣatradharmaparāḥ santas tathā hi nidhanaṃ gatāḥ 15,039.005a bhavitavyam avaśyaṃ tat surakāryam anindite 15,039.005c avaterus tataḥ sarve devabhāgair mahītalam 15,039.006a gandharvāpsarasaś caiva piśācā guhyarākṣasāḥ 15,039.006c tathā puṇyajanāś caiva siddhā devarṣayo 'pi ca 15,039.007a devāś ca dānavāś caiva tathā brahmarṣayo 'malāḥ 15,039.007c ta ete nidhanaṃ prāptāḥ kurukṣetre raṇājire 15,039.008a gandharvarājo yo dhīmān dhṛtarāṣṭra iti śrutaḥ 15,039.008c sa eva mānuṣe loke dhṛtarāṣṭraḥ patis tava 15,039.009a pāṇḍuṃ marudgaṇaṃ viddhi viśiṣṭatamam acyutam 15,039.009c dharmasyāṃśo 'bhavat kṣattā rājā cāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 15,039.010a kaliṃ duryodhanaṃ viddhi śakuniṃ dvāparaṃ tathā 15,039.010c duḥśāsanādīn viddhi tvaṃ rākṣasāñ śubhadarśane 15,039.011a marudgaṇād bhīmasenaṃ balavantam ariṃdamam 15,039.011c viddhi ca tvaṃ naram ṛṣim imaṃ pārthaṃ dhanaṃjayam 15,039.011e nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśam aśvinau yamajāv ubhau 15,039.012a dvidhā kṛtvātmano deham ādityaṃ tapatāṃ varam 15,039.012c lokāṃś ca tāpayānaṃ vai viddhi karṇaṃ ca śobhane 15,039.012e yaś ca vairārtham udbhūtaḥ saṃgharṣajananas tathā 15,039.012f*0068_01 taṃ karṇaṃ viddhi kalyāṇi bhāskaraṃ śubhadarśane 15,039.013a yaś ca pāṇḍavadāyādo hataḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ 15,039.013c sa soma iha saubhadro yogād evābhavad dvidhā 15,039.014a draupadyā saha saṃbhūtaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāvakāt 15,039.014c agner bhāgaṃ śubhaṃ viddhi rākṣasaṃ tu śikhaṇḍinam 15,039.015a droṇaṃ bṛhaspater bhāgaṃ viddhi drauṇiṃ ca rudrajam 15,039.015c bhīṣmaṃ ca viddhi gāṅgeyaṃ vasuṃ mānuṣatāṃ gatam 15,039.015d*0069_01 gāṅgeyo vasuvīryeṇa devo mānuṣatāṃ gataḥ 15,039.016a evam ete mahāprājñe devā mānuṣyam etya hi 15,039.016c tataḥ punar gatāḥ svargaṃ kṛte karmaṇi śobhane 15,039.017a yac ca vo hṛdi sarveṣāṃ duḥkham enac ciraṃ sthitam 15,039.017c tad adya vyapaneṣyāmi paralokakṛtād bhayāt 15,039.018a sarve bhavanto gacchantu nadīṃ bhāgīrathīṃ prati 15,039.018c tatra drakṣyatha tān sarvān ye hatāsmin raṇājire 15,039.019 vaiśaṃpāyana uvāca 15,039.019a iti vyāsasya vacanaṃ śrutvā sarvo janas tadā 15,039.019c mahatā siṃhanādena gaṅgām abhimukho yayau 15,039.020a dhṛtarāṣṭraś ca sāmātyaḥ prayayau saha pāṇḍavaiḥ 15,039.020c sahito muniśārdūlair gandharvaiś ca samāgataiḥ 15,039.021a tato gaṅgāṃ samāsādya krameṇa sa janārṇavaḥ 15,039.021c nivāsam akarot sarvo yathāprīti yathāsukham 15,039.022a rājā ca pāṇḍavaiḥ sārdham iṣṭe deśe sahānugaḥ 15,039.022c nivāsam akarod dhīmān sastrīvṛddhapuraḥsaraḥ 15,039.023a jagāma tad ahaś cāpi teṣāṃ varṣaśataṃ yathā 15,039.023c niśāṃ pratīkṣamāṇānāṃ didṛkṣūṇāṃ mṛtān nṛpān 15,039.024a atha puṇyaṃ girivaram astam abhyagamad raviḥ 15,039.024c tataḥ kṛtābhiṣekās te naiśaṃ karma samācaran 15,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,040.001a tato niśāyāṃ prāptāyāṃ kṛtasāyāhnikakriyāḥ 15,040.001c vyāsam abhyagaman sarve ye tatrāsan samāgatāḥ 15,040.002a dhṛtarāṣṭras tu dharmātmā pāṇḍavaiḥ sahitas tadā 15,040.002c śucir ekamanāḥ sārdham ṛṣibhis tair upāviśat 15,040.003a gāndhāryā saha nāryas tu sahitāḥ samupāviśan 15,040.003c paurajānapadaś cāpi janaḥ sarvo yathāvayaḥ 15,040.004a tato vyāso mahātejāḥ puṇyaṃ bhāgīrathījalam 15,040.004c avagāhyājuhāvātha sarvāṃl lokān mahāmuniḥ 15,040.005a pāṇḍavānāṃ ca ye yodhāḥ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 15,040.005c rājānaś ca mahābhāgā nānādeśanivāsinaḥ 15,040.005d*0070_01 pratīkṣya tasthus te sarve teṣām āgamanaṃ prati 15,040.006a tataḥ sutumulaḥ śabdo jalāntar janamejaya 15,040.006c prādurāsīd yathā pūrvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 15,040.007a tatas te pārthivāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ 15,040.007c sasainyāḥ salilāt tasmāt samuttasthuḥ sahasraśaḥ 15,040.008a virāṭadrupadau cobhau saputrau sahasainikau 15,040.008c draupadeyāś ca saubhadro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 15,040.009a karṇaduryodhanau cobhau śakuniś ca mahārathaḥ 15,040.009c duḥśāsanādayaś caiva dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ 15,040.010a jārāsaṃdhir bhagadatto jalasaṃdhaś ca pārthivaḥ 15,040.010c bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣasenaś ca sānujaḥ 15,040.011a lakṣmaṇo rājaputraś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ 15,040.011c śikhaṇḍiputrāḥ sarve ca dhṛṣṭaketuś ca sānujaḥ 15,040.012a acalo vṛṣakaś caiva rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 15,040.012c bāhlīkaḥ somadattaś ca cekitānaś ca pārthivaḥ 15,040.013a ete cānye ca bahavo bahutvād ye na kīrtitāḥ 15,040.013c sarve bhāsuradehās te samuttasthur jalāt tataḥ 15,040.014a yasya vīrasya yo veṣo yo dhvajo yac ca vāhanam 15,040.014c tena tena vyadṛśyanta samupetā narādhipāḥ 15,040.014d*0071_01 yad varma yat praharaṇaṃ tena tena sa dṛśyate 15,040.015a divyāmbaradharāḥ sarve sarve bhrājiṣṇukuṇḍalāḥ 15,040.015c nirvairā nirahaṃkārā vigatakrodhamanyavaḥ 15,040.016a gandharvair upagīyantaḥ stūyamānāś ca bandibhiḥ 15,040.016c divyamālyāmbaradharā vṛtāś cāpsarasāṃ gaṇaiḥ 15,040.017a dhṛtarāṣṭrasya ca tadā divyaṃ cakṣur narādhipa 15,040.017c muniḥ satyavatīputraḥ prītaḥ prādāt tapobalāt 15,040.018a divyajñānabalopetā gāndhārī ca yaśasvinī 15,040.018c dadarśa putrāṃs tān sarvān ye cānye 'pi raṇe hatāḥ 15,040.019a tad adbhutam acintyaṃ ca sumahad romaharṣaṇam 15,040.019c vismitaḥ sa janaḥ sarvo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ 15,040.020a tad utsavamadodagraṃ hṛṣṭanārīnarākulam 15,040.020c dadṛśe balam āyāntaṃ citraṃ paṭagataṃ yathā 15,040.021a dhṛtarāṣṭras tu tān sarvān paśyan divyena cakṣuṣā 15,040.021c mumude bharataśreṣṭha prasādāt tasya vai muneḥ 15,041.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,041.001a tatas te bharataśreṣṭhāḥ samājagmuḥ parasparam 15,041.001c vigatakrodhamātsaryāḥ sarve vigatakalmaṣāḥ 15,041.002a vidhiṃ paramam āsthāya brahmarṣivihitaṃ śubham 15,041.002c saṃprītamanasaḥ sarve devaloka ivāmarāḥ 15,041.003a putraḥ pitrā ca mātrā ca bhāryā ca patinā saha 15,041.003c bhrātā bhrātrā sakhā caiva sakhyā rājan samāgatāḥ 15,041.004a pāṇḍavās tu maheṣvāsaṃ karṇaṃ saubhadram eva ca 15,041.004c saṃpraharṣāt samājagmur draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 15,041.004d*0072_01 duryodhano dharmarājam abhivādyāpatad bhuvi 15,041.004d*0072_02 gāḍhaṃ pariṣvajya suyodhanaṃ taṃ 15,041.004d*0072_03 sabhrātṛkaṃ sahitaḥ sodaraiḥ svaiḥ 15,041.004d*0072_04 karṇaḥ pādāv abhivādya pūrvaṃ 15,041.004d*0072_05 bhīṣmaṃ ca sarvān abhipūjya tasthau 15,041.004d*0072_06 dharmarājaṃ samāśliṣya bhīmaṃ ca yamajāv api 15,041.004d*0072_07 pṛṣataṃ sodaraṃ jiṣṇuṃ sugāḍhaṃ pariṣasvaje 15,041.004d*0072_08 draupadīṃ ca subhadrāṃ ca saubhadro mahiṣīṃ svakām 15,041.004d*0072_09 samāśvāsya sthito vīraḥ paśyan putraṃ parikṣitam 15,041.005a tatas te prīyamāṇā vai karṇena saha pāṇḍavāḥ 15,041.005c sametya pṛthivīpālāḥ sauhṛde 'vasthitābhavan 15,041.005d*0073_01 parasparaṃ samāgamya yodhās te bharatarṣabha 15,041.006a ṛṣiprasādāt te 'nye ca kṣatriyā naṣṭamanyavaḥ 15,041.006c asauhṛdaṃ parityajya sauhṛde paryavasthitāḥ 15,041.007a evaṃ samāgatāḥ sarve gurubhir bāndhavais tathā 15,041.007c putraiś ca puruṣavyāghrāḥ kuravo 'nye ca mānavāḥ 15,041.008a tāṃ rātrim ekāṃ kṛtsnāṃ te vihṛtya prītamānasāḥ 15,041.008c menire paritoṣeṇa nṛpāḥ svargasado yathā 15,041.009a nātra śoko bhayaṃ trāso nāratir nāyaśo 'bhavat 15,041.009c parasparaṃ samāgamya yodhānāṃ bharatarṣabha 15,041.010a samāgatās tāḥ pitṛbhir bhrātṛbhiḥ patibhiḥ sutaiḥ 15,041.010c mudaṃ paramikāṃ prāpya nāryo duḥkham athātyajan 15,041.010d*0074_01 devalokaṃ gatā ye ca ye ca brahmasado gatāḥ 15,041.010d*0074_02 ye cāpi vāruṇaṃ lokaṃ ye ca golokam āśritāḥ 15,041.010d*0074_03 tathā vaivasvataṃ lokaṃ ye ca yakṣān upāgatāḥ 15,041.010d*0074_04 rākṣasāṃś ca piśācāṃś ca kurūṃś cāpi tathottarān 15,041.010d*0074_05 vicitrāś ca gati[tī]r anye ye prāptāḥ karmanirbharāḥ 15,041.010d*0074_06 sarve te tadvayorūpaveṣās tatra samabhyayuḥ 15,041.010d*0075_01 ye ca gāndharvam āśritāḥ 15,041.010d*0076_01 rājānaḥ puṇyakarmibhiḥ 15,041.011a ekāṃ rātriṃ vihṛtyaivaṃ te vīrās tāś ca yoṣitaḥ 15,041.011c āmantryānyonyam āśliṣya tato jagmur yathāgatam 15,041.012a tato visarjayām āsa lokāṃs tān munipuṃgavaḥ 15,041.012c kṣaṇenāntarhitāś caiva prekṣatām eva te 'bhavan 15,041.013a avagāhya mahātmānaḥ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm 15,041.013c sarathāḥ sadhvajāś caiva svāni sthānāni bhejire 15,041.014a devalokaṃ yayuḥ ke cit ke cid brahmasadas tathā 15,041.014c ke cic ca vāruṇaṃ lokaṃ ke cit kauberam āpnuvan 15,041.015a tathā vaivasvataṃ lokaṃ ke cic caivāpnuvan nṛpāḥ 15,041.015c rākṣasānāṃ piśācānāṃ ke cic cāpy uttarān kurūn 15,041.016a vicitragatayaḥ sarve yā avāpyāmaraiḥ saha 15,041.016c ājagmus te mahātmānaḥ savāhāḥ sapadānugāḥ 15,041.017a gateṣu teṣu sarveṣu salilastho mahāmuniḥ 15,041.017c dharmaśīlo mahātejāḥ kurūṇāṃ hitakṛt sadā 15,041.017e tataḥ provāca tāḥ sarvāḥ kṣatriyā nihateśvarāḥ 15,041.018a yā yāḥ patikṛtāṃl lokān icchanti paramastriyaḥ 15,041.018c tā jāhnavījalaṃ kṣipram avagāhantv atandritāḥ 15,041.019a tatas tasya vacaḥ śrutvā śraddadhānā varāṅganāḥ 15,041.019c śvaśuraṃ samanujñāpya viviśur jāhnavījalam 15,041.019d*0077_01 uttarādyāḥ pradāyātha putrān svān anumānya ca 15,041.019d*0077_02 ta * * bhūriśravaso droṇādīn anumānya ca 15,041.020a vimuktā mānuṣair dehais tatas tā bhartṛbhiḥ saha 15,041.020c samājagmus tadā sādhvyaḥ sarvā eva viśāṃ pate 15,041.021a evaṃ krameṇa sarvās tāḥ śīlavatyaḥ kulastriyaḥ 15,041.021a*0078_01 **** **** gacchadhvaṃ patibhiḥ sadā 15,041.021a*0078_02 tatas tāḥ kṣatriyā rājan yā yā vinihateśvarāḥ 15,041.021c praviśya toyaṃ nirmuktā jagmur bhartṛsalokatām 15,041.022a divyarūpasamāyuktā divyābharaṇabhūṣitāḥ 15,041.022c divyamālyāmbaradharā yathāsāṃ patayas tathā 15,041.023a tāḥ śīlasattvasaṃpannā vitamaskā gataklamāḥ 15,041.023c sarvāḥ sarvaguṇair yuktāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ prapedire 15,041.024a yasya yasya ca yaḥ kāmas tasmin kāle 'bhavat tadā 15,041.024c taṃ taṃ visṛṣṭavān vyāso varado dharmavatsalaḥ 15,041.025a tac chrutvā naradevānāṃ punarāgamanaṃ narāḥ 15,041.025c jahṛṣur muditāś cāsann anyadehagatā api 15,041.025d*0079_01 te naṣṭabhayasaṃkalpā narā vigatakalmaṣāḥ 15,041.025d*0079_02 babhūvuḥ pauravāḥ sarve tad dṛṣṭvāścaryam uttamam 15,041.026a priyaiḥ samāgamaṃ teṣāṃ ya imaṃ śṛṇuyān naraḥ 15,041.026c priyāṇi labhate nityam iha ca pretya caiva ha 15,041.027a iṣṭabāndhavasaṃyogam anāyāsam anāmayam 15,041.027c ya imaṃ śrāvayed vidvān saṃsiddhiṃ prāpnuyāt parām 15,041.027d*0080_01 sa yaśaḥ prāpnuyāl loke paratra ca śubhāṃ gatim 15,041.028a svādhyāyayuktāḥ puruṣāḥ kriyāyuktāś ca bhārata 15,041.028b*0081_01 sādhvācārā damopetā dānanirdhūtakalmaṣāḥ 15,041.028b*0081_02 ṛjavaḥ śucayaḥ śāntā hiṃsānṛtavivarjitāḥ 15,041.028c adhyātmayogayuktāś ca dhṛtimantaś ca mānavāḥ 15,041.028d*0082_01 punas te darśanaṃ prāptāḥ punaś ca parikīrtitāḥ 15,041.028d*0082_02 punaḥ punaḥ prayacchanti śṛṇvatām abhayaṃ sadā 15,041.028e śrutvā parva tv idaṃ nityam avāpsyanti parāṃ gatim 15,042.001 sūta uvāca 15,042.001a etac chrutvā nṛpo vidvān hṛṣṭo 'bhūj janamejayaḥ 15,042.001c pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā 15,042.002a abravīc ca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati 15,042.002c kathaṃ nu tyaktadehānāṃ punas tad rūpadarśanam 15,042.003a ity uktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān 15,042.003c provāca vadatāṃ śreṣṭhas taṃ nṛpaṃ janamejayam 15,042.004a avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇām iti niścayaḥ 15,042.004c karmajāni śarīrāṇi tathaivākṛtayo nṛpa 15,042.005a mahābhūtāni nityāni bhūtādhipatisaṃśrayāt 15,042.005c teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām 15,042.006a anāśāya kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ 15,042.006c ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkham upāśnute 15,042.007a avināśī tathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ 15,042.007c bhūtānām ātmabhāvo yo dhruvo 'sau saṃvijānatām 15,042.008a yāvan na kṣīyate karma tāvad asya svarūpatā 15,042.008c saṃkṣīṇakarmā puruṣo rūpānyatvaṃ niyacchati 15,042.009a nānābhāvās tathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ 15,042.009c bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām 15,042.010a aśvamedhe śrutiś ceyam aśvasaṃjñapanaṃ prati 15,042.010c lokāntaragatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ 15,042.011a ahaṃ hitaṃ vadāmy etat priyaṃ cet tava pārthiva 15,042.011c devayānā hi panthānaḥ śrutās te yajñasaṃstare 15,042.012a sukṛto yatra te yajñas tatra devā hitās tava 15,042.012c yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ 15,042.012e gatimantaś ca teneṣṭvā nānye nityā bhavanti te 15,042.013a nitye 'smin pañcake varge nitye cātmani yo naraḥ 15,042.013c asya nānāsamāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthāmatiḥ 15,042.013e viyoge śocate 'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ 15,042.014a viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogam iha varjayet 15,042.014c asaṅge saṃgamo nāsti duḥkhaṃ bhuvi viyogajam 15,042.015a parāparajñas tu naro nābhimānād udīritaḥ 15,042.015c aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohād vimucyate 15,042.016a adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ 15,042.016c nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me 'sti virāgatā 15,042.017a yena yena śarīreṇa karoty ayam anīśvaraḥ 15,042.017c tena tena śarīreṇa tad avaśyam upāśnute 15,042.017e mānasaṃ manasāpnoti śārīraṃ ca śarīravān 15,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,043.001a adṛṣṭvā tu nṛpaḥ putrān darśanaṃ pratilabdhavān 15,043.001c ṛṣiprasādāt putrāṇāṃ svarūpāṇāṃ kurūdvaha 15,043.002a sa rājā rājadharmāṃś ca brahmopaniṣadaṃ tathā 15,043.002c avāptavān naraśreṣṭho buddhiniścayam eva ca 15,043.003a viduraś ca mahāprājño yayau siddhiṃ tapobalāt 15,043.003c dhṛtarāṣṭraḥ samāsādya vyāsaṃ cāpi tapasvinam 15,043.004 janamejaya uvāca 15,043.004a mamāpi varado vyāso darśayet pitaraṃ yadi 15,043.004c tad rūpaveṣavayasaṃ śraddadhyāṃ sarvam eva te 15,043.005a priyaṃ me syāt kṛtārthaś ca syām ahaṃ kṛtaniścayaḥ 15,043.005c prasādād ṛṣiputrasya mama kāmaḥ samṛdhyatām 15,043.006 sūta uvāca 15,043.006a ity uktavacane tasmin nṛpe vyāsaḥ pratāpavān 15,043.006c prasādam akarod dhīmān ānayac ca parikṣitam 15,043.007a tatas tadrūpavayasam āgataṃ nṛpatiṃ divaḥ 15,043.007c śrīmantaṃ pitaraṃ rājā dadarśa janamejayaḥ 15,043.008a śamīkaṃ ca mahātmānaṃ putraṃ taṃ cāsya śṛṅgiṇam 15,043.008c amātyā ye babhūvuś ca rājñas tāṃś ca dadarśa ha 15,043.009a tataḥ so 'vabhṛthe rājā mudito janamejayaḥ 15,043.009c pitaraṃ snāpayām āsa svayaṃ sasnau ca pārthivaḥ 15,043.010a snātvā ca bharataśreṣṭhaḥ so ''stīkam idam abravīt 15,043.010c yāyāvarakulotpannaṃ jaratkārusutaṃ tadā 15,043.011a āstīka vividhāścaryo yajño 'yam iti me matiḥ 15,043.011c yad adyāyaṃ pitā prāpto mama śokapraṇāśanaḥ 15,043.012 āstīka uvāca 15,043.012a ṛṣir dvaipāyano yatra purāṇas tapaso nidhiḥ 15,043.012c yajñe kurukulaśreṣṭha tasya lokāv ubhau jitau 15,043.013a śrutaṃ vicitram ākhyānaṃ tvayā pāṇḍavanandana 15,043.013c sarpāś ca bhasmasān nītā gatāś ca padavīṃ pituḥ 15,043.014a kathaṃ cit takṣako muktaḥ satyatvāt tava pārthiva 15,043.014c ṛṣayaḥ pūjitāḥ sarve gatiṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ 15,043.015a prāptaḥ suvipulo dharmaḥ śrutvā pāpavināśanam 15,043.015c vimukto hṛdayagranthir udārajanadarśanāt 15,043.016a ye ca pakṣadharā dharme sadvṛttarucayaś ca ye 15,043.016c yān dṛṣṭvā hīyate pāpaṃ tebhyaḥ kāryā namaskriyāḥ 15,043.017 sūta uvāca 15,043.017a etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ 15,043.017b*0084_01 vaiśaṃpāyana uvāca 15,043.017b*0084_01 dṛṣṭvā ca pitaraṃ vṛttaṃ pūjayām āsa taṃ munim 15,043.017b*0084_02 dhṛtarāṣṭro mahārāja prasādāt tasya vai muneḥ 15,043.017c pūjayām āsa tam ṛṣim anumānya punaḥ punaḥ 15,043.017d*0085_01 parikṣid api tatraiva babhūva ca tirohitaḥ 15,043.018a papraccha tam ṛṣiṃ cāpi vaiśaṃpāyanam acyutam 15,043.018c kathāvaśeṣaṃ dharmajño vanavāsasya sattama 15,044.001 janamejaya uvāca 15,044.001a dṛṣṭvā putrāṃs tathā pautrān sānubandhāñ janādhipaḥ 15,044.001c dhṛtarāṣṭraḥ kim akarod rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ 15,044.002 vaiśaṃpāyana uvāca 15,044.002a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ 15,044.002c vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punar āśramam āgamat 15,044.003a itaras tu janaḥ sarvas te caiva paramarṣayaḥ 15,044.003c pratijagmur yathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā 15,044.004a pāṇḍavās tu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥ 15,044.004c anujagmur mahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatim 15,044.005a tam āśramagataṃ dhīmān brahmarṣir lokapūjitaḥ 15,044.005c muniḥ satyavatīputro dhṛtarāṣṭram abhāṣata 15,044.005d*0086_01 dvaipāyana upāgamya rājānam idam abravīt 15,044.006a dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandana 15,044.006c śrutaṃ te jñānavṛddhānām ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām 15,044.007a ṛddhābhijanavṛddhānāṃ vedavedāṅgavedinām 15,044.007c dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ 15,044.007d*0087_01 yathāyaṃ vāsudevas tu dhṛtarāṣṭra balena vai 15,044.007d*0087_02 jagatpati yathā dharmo loke tiṣṭhan kalāv api 15,044.007d*0087_03 tatprasādena rājāsau mahān dharmam avāpnuyāt 15,044.007d*0087_04 tatpādakamalaspṛṣṭāṃ kalir neyān mahīm imām 15,044.008a mā sma śoke manaḥ kārṣīr diṣṭena vyathate budhaḥ 15,044.008c śrutaṃ devarahasyaṃ te nāradād devadarśanāt 15,044.009a gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhām 15,044.009c yathā dṛṣṭās tvayā putrā yathākāmavihāriṇaḥ 15,044.010a yudhiṣṭhiras tv ayaṃ dhīmān bhavantam anurudhyate 15,044.010c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ 15,044.011a visarjayainaṃ yātv eṣa svarājyam anuśāsatām 15,044.011c māsaḥ samadhiko hy eṣām atīto vasatāṃ vane 15,044.012a etad dhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapa 15,044.012c bahupratyarthikaṃ hy etad rājyaṃ nāma narādhipa 15,044.013a ity uktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhinā 15,044.013c yudhiṣṭhiram athāhūya vāgmī vacanam abravīt 15,044.014a ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ saha 15,044.014c tvatprasādān mahīpāla śoko nāsmān prabādhate 15,044.015a rame cāhaṃ tvayā putra pureva gajasāhvaye 15,044.015c nāthenānugato vidvan priyeṣu parivartinā 15,044.016a prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītir me vipulā tvayi 15,044.016c na me manyur mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram 15,044.017a bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyate 15,044.017c tapoyuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ 15,044.018a mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane 15,044.018c mama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ 15,044.019a duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥ 15,044.019c vyāsasya tapaso vīryād bhavataś ca samāgamāt 15,044.020a prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me 'nagha 15,044.020c ugraṃ tapaḥ samāsthāsye tvam anujñātum arhasi 15,044.021a tvayy adya piṇḍaḥ kīrtiś ca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitam 15,044.021c śvo vādya vā mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram 15,044.022a rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha 15,044.022c saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtam etāvatā vibho 15,044.023a ity uktavacanaṃ tāta nṛpo rājānam abravīt 15,044.023b*0088_01 tatkālayuktaṃ tathyaṃ ca buddhimān sa yudhiṣṭhiraḥ 15,044.023c na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam 15,044.024a kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro 'nucarās tathā 15,044.024c bhavantam aham anviṣye mātarau ca yatavrate 15,044.025a tam uvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva me 15,044.025c tvayy adhīnaṃ kurukulaṃ piṇḍaś ca śvaśurasya me 15,044.026a gamyatāṃ putra paryāptam etāvat pūjitā vayam 15,044.026c rājā yad āha tat kāryaṃ tvayā putra pitur vacaḥ 15,044.027a ity uktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīm idam uvāca ha 15,044.027c snehabāṣpākule netre pramṛjya rudatīṃ vacaḥ 15,044.028a visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī 15,044.028b*0089_01 kuntī uvāca 15,044.028b*0089_01 śuśrūṣātikṛśā tvaṃ ca nātaḥ puṇyaṃ paraṃ mama 15,044.028b*0089_02 na yuktaṃ tapaso vighnaṃ kartuṃ dīkṣākṛśā vayam 15,044.028b*0089_03 antakāle na yuktaṃ hi apatyādiparigraham 15,044.028c bhavatyāṃ baddhacittas tu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ 15,044.029a na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi 15,044.029c tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 15,044.030a mamāpi na tathā rājñi rājye buddhir yathā purā 15,044.030c tapasy evānuraktaṃ me manaḥ sarvātmanā tathā 15,044.031a śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhe 15,044.031c bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā 15,044.032a pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥ 15,044.032c na teṣāṃ kulakartāraṃ kaṃ cit paśyāmy ahaṃ śubhe 15,044.033a sarve hi bhasmasān nītā droṇenaikena saṃyuge 15,044.033c avaśeṣās tu nihatā droṇaputreṇa vai niśi 15,044.034a cedayaś caiva matsyāś ca dṛṣṭapūrvās tathaiva naḥ 15,044.034c kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudevaparigrahāt 15,044.034d*0090_01 sa vṛddhaṃ prīyate nityaṃ sa ca devaḥ parātmabhūḥ 15,044.034e yaṃ dṛṣṭvā sthātum icchāmi dharmārthaṃ nānyahetukam 15,044.035a śivena paśya naḥ sarvān durlabhaṃ darśanaṃ tava 15,044.035c bhaviṣyaty amba rājā hi tīvram ārapsyate tapaḥ 15,044.036a etac chrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ 15,044.036c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ 15,044.037a notsahe 'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabha 15,044.037c pratiyātu bhavān kṣipraṃ tapas tapsyāmy ahaṃ vane 15,044.038a ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevaram 15,044.038c pādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātros tathānayoḥ 15,044.039a tam uvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam 15,044.039c gamyatāṃ putra maiva tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama 15,044.040a āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ 15,044.040c uparodho bhaved evam asmākaṃ tapasaḥ kṛte 15,044.041a tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāt 15,044.041c tasmāt putraka gaccha tvaṃ śiṣṭam alpaṃ hi naḥ prabho 15,044.042a evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhair manaḥ 15,044.042c sahadevasya rājendra rājñaś caiva viśeṣataḥ 15,044.043a te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṃgavāḥ 15,044.043c abhivādya kuruśreṣṭham āmantrayitum ārabhan 15,044.044a rājan pratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥ 15,044.044b*0091_01 ājñāpaya mahābāho sarve tvacchāsanānugāḥ 15,044.044c anujñātās tvayā rājan gamiṣyāmo vikalmaṣāḥ 15,044.045a evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājñā mahātmanā 15,044.045c anujajñe jayāśīrbhir abhinandya yudhiṣṭhiram 15,044.046a bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāntvayām āsa pārthivaḥ 15,044.046c sa cāsya samyaṅ medhāvī pratyapadyata vīryavān 15,044.047a arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau 15,044.047c anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca 15,044.048a gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kṛtapādābhivandanāḥ 15,044.048c jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāś ca te nṛpam 15,044.048e cakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe 15,044.049a punaḥ punar nirīkṣantaḥ prajagmus te pradakṣiṇam 15,044.049c tathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kauravayoṣitaḥ 15,044.050a nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayus tataḥ 15,044.050c śvaśrūbhyāṃ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ 15,044.050e saṃdiṣṭāś cetikartavyaṃ prayayur bhartṛbhiḥ saha 15,044.051a tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatām iti 15,044.051c uṣṭrāṇāṃ krośatāṃ caiva hayānāṃ heṣatām api 15,044.052a tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ 15,044.052c nagaraṃ hāstinapuraṃ punar āyāt sabāndhavaḥ 15,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,045.001a dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā 15,045.001b*0092_01 kadā cin nagare nāgasāhvaye ca yadṛcchayā 15,045.001c devarṣir nārado rājann ājagāma yudhiṣṭhiram 15,045.002a tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,045.002c āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ 15,045.002d*0093_01 uvāca vacanaṃ vāgmī praśrayāvanataḥ sudhīḥ 15,045.003a cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam 15,045.003c kaccit te kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam 15,045.003d*0094_01 abhivādyābravīd rājan bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 15,045.004a ke deśāḥ paridṛṣṭās te kiṃ ca kāryaṃ karomi te 15,045.004c tad brūhi dvijamukhya tvam asmākaṃ ca priyo 'tithiḥ 15,045.005 nārada uvāca 15,045.005a ciradṛṣṭo 'si me rājann āgato 'smi tapovanāt 15,045.005c paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa 15,045.006 yudhiṣṭhira uvāca 15,045.006a vadanti puruṣā me 'dya gaṅgātīranivāsinaḥ 15,045.006c dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānam āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ 15,045.006d*0095_01 vadanti pitaraṃ jyeṣṭham āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ 15,045.006d*0095_02 taṃ draṣṭuṃ tatra gatvāham āgato nṛpasattamam 15,045.007a api dṛṣṭas tvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ 15,045.007c gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraś ca saṃjayaḥ 15,045.008a kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ 15,045.008c śrotum icchāmi bhagavan yadi dṛṣṭas tvayā nṛpaḥ 15,045.009 nārada uvāca 15,045.009a sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātatham 15,045.009c yathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃs tapovane 15,045.010a vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana 15,045.010c kurukṣetrāt pitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa 15,045.011a gāndhāryā sahito dhīmān vadhvā kuntyā samanvitaḥ 15,045.011c saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ 15,045.012a ātasthe sa tapas tīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ 15,045.012b*0096_01 tatrograṃ tapa āsthāya dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,045.012c vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo 'bhavan muniḥ 15,045.013a vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ 15,045.013c tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavan nṛpaḥ 15,045.014a gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī 15,045.014c saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayām āsa bhārata 15,045.015a agnīṃs tu yājakās tatra juhuvur vidhivat prabho 15,045.015c dṛśyato 'dṛśyataś caiva vane tasmin nṛpasya ha 15,045.016a aniketo 'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ 15,045.016c te cāpi sahite devyau saṃjayaś ca tam anvayuḥ 15,045.017a saṃjayo nṛpater netā sameṣu viṣameṣu ca 15,045.017c gāndhāryās tu pṛthā rājaṃś cakṣur āsīd aninditā 15,045.018a tataḥ kadā cid gaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ 15,045.018c gaṅgāyām āpluto dhīmān āśramābhimukho 'bhavat 15,045.019a atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnir abhavan mahān 15,045.019c dadāha tad vanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ 15,045.020a dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ 15,045.020c varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān 15,045.021a samāviddhe vane tasmin prāpte vyasana uttame 15,045.021c nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ 15,045.021e asamartho 'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te 15,045.022a tataḥ sa nṛpatir dṛṣṭvā vahnim āyāntam antikāt 15,045.022c idam āha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate 15,045.023a gaccha saṃjaya yatrāgnir na tvāṃ dahati karhi cit 15,045.023c vayam atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim 15,045.024a tam uvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥ 15,045.024c rājan mṛtyur aniṣṭo 'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā 15,045.025a na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ 15,045.025c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati 15,045.026a ity uktaḥ saṃjayenedaṃ punar āha sa pārthivaḥ 15,045.026c naiṣa mṛtyur aniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhāt svayam 15,045.027a jalam agnis tathā vāyur atha vāpi vikarśanam 15,045.027c tāpasānāṃ praśasyante gaccha saṃjaya māciram 15,045.028a ity uktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manas tadā 15,045.028c prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśat tadā 15,045.029a saṃjayas taṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇam athākarot 15,045.029c uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānam iti prabho 15,045.030a ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre 'sya tad vacaḥ 15,045.030c saṃnirudhyendriyagrāmam āsīt kāṣṭhopamas tadā 15,045.031a gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava 15,045.031c dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava 15,045.032a saṃjayas tu mahāmātras tasmād dāvād amucyata 15,045.032c gaṅgākūle mayā dṛṣṭas tāpasaiḥ parivāritaḥ 15,045.033a sa tān āmantrya tejasvī nivedyaitac ca sarvaśaḥ 15,045.033c prayayau saṃjayaḥ sūto himavantaṃ mahīdharam 15,045.034a evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ 15,045.034c gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa 15,045.035a yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram 15,045.035c tayoś ca devyor ubhayor dṛṣṭāni bharatarṣabha 15,045.036a tatas tapovane tasmin samājagmus tapodhanāḥ 15,045.036c śrutvā rājñas tathā niṣṭhāṃ na tv aśocan gatiṃ ca te 15,045.037a tatrāśrauṣam ahaṃ sarvam etat puruṣasattama 15,045.037c yathā ca nṛpatir dagdho devyau te ceti pāṇḍava 15,045.038a na śocitavyaṃ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ 15,045.038c prāptavān agnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te 15,045.039 vaiśaṃpāyana uvāca 15,045.039a etac chrutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 15,045.039c niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavan mahān 15,045.040a antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahān ārtasvaro 'bhavat 15,045.040c paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñas tadā gatim 15,045.041a aho dhig iti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ 15,045.041c ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ 15,045.041e bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te 15,045.041f*0097_01 rurudur duḥkhasaṃtaptā varṇayantaḥ pṛthāṃ tadā 15,045.042a antaḥpureṣu ca tadā sumahān ruditasvanaḥ 15,045.042b*0098_01 antaḥpureṣu sumahāṃs tato ruditanisvanaḥ 15,045.042c prādurāsīn mahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām 15,045.043a taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam 15,045.043c anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm 15,045.044a tasminn uparate śabde muhūrtād iva bhārata 15,045.044c nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo 'bravīd idam 15,046.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,046.001a tathā mahātmanas tasya tapasy ugre ca vartataḥ 15,046.001c anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsv asmāsu bandhuṣu 15,046.002a durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṃ matā mama 15,046.002c yatra vaicitravīryo 'sau dagdha evaṃ davāgninā 15,046.003a yasya putraśataṃ śrīmad abhavad bāhuśālinaḥ 15,046.003c nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā 15,046.004a yaṃ purā paryavījanta tālavṛntair varastriyaḥ 15,046.004c taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam 15,046.005a sūtamāgadhasaṃghaiś ca śayāno yaḥ prabodhyate 15,046.005c dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ 15,046.006a na tu śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm 15,046.006c patilokam anuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām 15,046.007a pṛthām eva tu śocāmi yā putraiśvaryam ṛddhimat 15,046.007c utsṛjya sumahad dīptaṃ vanavāsam arocayat 15,046.008a dhig rājyam idam asmākaṃ dhig balaṃ dhik parākramam 15,046.008c kṣatradharmaṃ ca dhig yasmān mṛtā jīvāmahe vayam 15,046.009a susūkṣmā kila kālasya gatir dvijavarottama 15,046.009c yat samutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsam arocayat 15,046.010a yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca 15,046.010c anāthavat kathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan 15,046.011a vṛthā saṃtoṣito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā 15,046.011c upakāram ajānan sa kṛtaghna iti me matiḥ 15,046.012a yatrādahat sa bhagavān mātaraṃ savyasācinaḥ 15,046.012c kṛtvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ 15,046.012e dhig agniṃ dhik ca pārthasya viśrutāṃ satyasaṃdhatām 15,046.012f*0099_01 dahate mātaraṃ mahyaṃ yasya te gatir īdṛśī 15,046.013a idaṃ kaṣṭataraṃ cānyad bhagavan pratibhāti me 15,046.013c vṛthāgninā samāyogo yad abhūt pṛthivīpateḥ 15,046.014a tathā tapasvinas tasya rājarṣeḥ kauravasya ha 15,046.014c katham evaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīm imām 15,046.015a tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane 15,046.015c vṛthāgninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama 15,046.016a manye pṛthā vepamānā kṛśā dhamanisaṃtatā 15,046.016c hā tāta dharmarājeti samākrandan mahābhaye 15,046.017a bhīma paryāpnuhi bhayād iti caivābhivāśatī 15,046.017b*0100_01 bhīma māṃ trāhi dāvāgner bhayād ity abhiyācatī 15,046.017c samantataḥ parikṣiptā mātā me 'bhūd davāgninā 15,046.018a sahadevaḥ priyas tasyāḥ putrebhyo 'dhika eva tu 15,046.018c na caināṃ mokṣayām āsa vīro mādravatīsutaḥ 15,046.019a tac chrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam 15,046.019c pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye 15,046.020a teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ ruditasvanaḥ 15,046.020c prāsādābhogasaṃruddho anvarautsīt sa rodasī 15,046.020d*0101_01 anyonyaṃ vīkṣya vīkṣyaivaṃ smṛtvā mātur upaplavam 15,046.020d*0101_02 sehire na mahīpālā nipetuḥ pṛthivītale 15,046.020d*0101_03 punar utthāya cāliṅgya rudanto viṣamasvanāḥ 15,046.020d*0101_04 nipetuḥ pāṇḍavāḥ śokād dharmarājasya pādayoḥ 15,047.001 nārada uvāca 15,047.001a nāsau vṛthāgninā dagdho yathā tatra śrutaṃ mayā 15,047.001c vaicitravīryo nṛpatis tat te vakṣyāmi bhārata 15,047.002a vanaṃ praviśatā tena vāyubhakṣeṇa dhīmatā 15,047.002c agnayaḥ kārayitveṣṭim utsṛṣṭā iti naḥ śrutam 15,047.003a yājakās tu tatas tasya tān agnīn nirjane vane 15,047.003c samutsṛjya yathākāmaṃ jagmur bharatasattama 15,047.004a sa vivṛddhas tadā vahnir vane tasminn abhūt kila 15,047.004c tena tad vanam ādīptam iti me tāpasābruvan 15,047.005a sa rājā jāhnavīkacche yathā te kathitaṃ mayā 15,047.005c tenāgninā samāyuktaḥ svenaiva bharatarṣabha 15,047.006a evam āvedayām āsur munayas te mamānagha 15,047.006c ye te bhāgīrathītīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira 15,047.007a evaṃ svenāgninā rājā samāyukto mahīpate 15,047.007c mā śocithās tvaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatim 15,047.008a guruśuśrūṣayā caiva jananī tava pāṇḍava 15,047.008c prāptā sumahatīṃ siddhim iti me nātra saṃśayaḥ 15,047.009a kartum arhasi kauravya teṣāṃ tvam udakakriyām 15,047.009c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair etad atra vidhīyatām 15,047.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,047.010a tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ 15,047.010c niryayau saha sodaryaiḥ sadāro bharatarṣabha 15,047.011a paurajānapadāś caiva rājabhaktipuraskṛtāḥ 15,047.011c gaṅgāṃ prajagmur abhito vāsasaikena saṃvṛtāḥ 15,047.012a tato 'vagāhya salilaṃ sarve te kurupuṃgavāḥ 15,047.012c yuyutsum agrataḥ kṛtvā dadus toyaṃ mahātmane 15,047.013a gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca vidhivan nāmagotrataḥ 15,047.013c śaucaṃ nivartayantas te tatroṣur nagarād bahiḥ 15,047.014a preṣayām āsa sa narān vidhijñān āptakāriṇaḥ 15,047.014c gaṅgādvāraṃ kuruśreṣṭho yatra dagdho 'bhavan nṛpaḥ 15,047.015a tatraiva teṣāṃ kulyāni gaṅgādvāre 'nvaśāt tadā 15,047.015c kartavyānīti puruṣān dattadeyān mahīpatiḥ 15,047.016a dvādaśe 'hani tebhyaḥ sa kṛtaśauco narādhipaḥ 15,047.016c dadau śrāddhāni vidhivad dakṣiṇāvanti pāṇḍavaḥ 15,047.017a dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ 15,047.017c suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca śayyāś ca sumahādhanāḥ 15,047.018a gāndhāryāś caiva tejasvī pṛthāyāś ca pṛthak pṛthak 15,047.018b*0102_01 bahūni caiva ratnāni vāsāṃsi vividhāni ca 15,047.018b*0102_02 mahārhāṇi vicitrāṇi dadau kauravanandanaḥ 15,047.018c saṃkīrtya nāmanī rājā dadau dānam anuttamam 15,047.018d*0103_01 saṃkīrtya nāmāni dadau rājan dānāni pārthivaḥ 15,047.019a yo yad icchati yāvac ca tāvat sa labhate dvijaḥ 15,047.019b*0104_01 yāvad icchanti viprās tu tāvanti prāpnuyur dvijāḥ 15,047.019c śayanaṃ bhojanaṃ yānaṃ maṇiratnam atho dhanam 15,047.020a yānam ācchādanaṃ bhogān dāsīś ca paricārikāḥ 15,047.020c dadau rājā samuddiśya tayor mātror mahīpatiḥ 15,047.021a tataḥ sa pṛthivīpālo dattvā śrāddhāny anekaśaḥ 15,047.021c praviveśa punar dhīmān nagaraṃ vāraṇāhvayam 15,047.021d*0105_01 siktasaṃmārjitapathaṃ patākātoraṇocchritam 15,047.021d*0105_02 hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ teṣāṃ praveśane 15,047.022a te cāpi rājavacanāt puruṣā ye gatābhavan 15,047.022b*0106_01 dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāḥ kuntyāś cakruś ca saṃghaśaḥ 15,047.022b*0106_02 gaṅgādvāre śubhe puṇye yathoddiṣṭaṃ mahātmanā 15,047.022c saṃkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ pratyāgamaṃs tataḥ 15,047.023a mālyair gandhaiś ca vividhaiḥ pūjayitvā yathāvidhi 15,047.023c kulyāni teṣāṃ saṃyojya tadācakhyur mahīpateḥ 15,047.024a samāśvāsya ca rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 15,047.024c nārado 'py agamad rājan paramarṣir yathepsitam 15,047.024d*0107_01 dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaṃ vāsudevaṃ janārdanam 15,047.024d*0107_02 anādinidhanaṃ viṣṇuṃ śaṅkhacakragadādharam 15,047.024d*0107_03 rahasyakathane yuktaṃ nārāyaṇam anāmayam 15,047.025a evaṃ varṣāṇy atītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,047.025c vanavāse tadā trīṇi nagare daśa pañca ca 15,047.026a hataputrasya saṃgrāme dānāni dadataḥ sadā 15,047.026c jñātisaṃbandhimitrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca 15,047.027a yudhiṣṭhiras tu nṛpatir nātiprītamanās tadā 15,047.027c dhārayām āsa tad rājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ 15,047.027d*0108_01 tathāśramavāsike tu parvaṇy api samāhitaḥ 15,047.027d*0108_02 gandhamālyādiyuktaṃ ca haviṣyaṃ bhojayed dvijān 16,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 16,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 16,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,001.001a ṣaṭtriṃśe tv atha saṃprāpte varṣe kauravanandanaḥ 16,001.001c dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ 16,001.002a vavur vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ 16,001.002c apasavyāni śakunā maṇḍalāni pracakrire 16,001.003a pratyagūhur mahānadyo diśo nīhārasaṃvṛtāḥ 16,001.003c ulkāś cāṅgāravarṣiṇyaḥ prapetur gaganād bhuvi 16,001.004a ādityo rajasā rājan samavacchannamaṇḍalaḥ 16,001.004c viraśmir udaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata 16,001.005a pariveṣāś ca dṛśyante dāruṇāḥ candrasūryayoḥ 16,001.005c trivarṇāḥ śyāmarūkṣāntās tathā bhasmāruṇaprabhāḥ 16,001.006a ete cānye ca bahava utpātā bhayaśaṃsinaḥ 16,001.006c dṛśyante 'har aho rājan hṛdayodvegakārakāḥ 16,001.006d*0002_01 dṛśyante jagato nāthe divam āroḍhum icchati 16,001.006d*0003_01 yasya prasādād dharmo 'yaṃ kṛte yadvat kalāv api 16,001.006d*0003_02 pāṇḍavās tu mahābhāgā yuktās tu yaśasānaghāḥ 16,001.007a kasya cit tv atha kālasya kururājo yudhiṣṭhiraḥ 16,001.007c śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtam 16,001.008a vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śrutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ 16,001.008c samānīyābravīd bhrātṝn kiṃ kariṣyāma ity uta 16,001.009a parasparaṃ samāsādya brahmadaṇḍabalātkṛtān 16,001.009c vṛṣṇīn vinaṣṭāṃs te śrutvā vyathitāḥ pāṇḍavābhavan 16,001.010a nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śoṣaṇam 16,001.010c vīrā na śraddadhus tasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ 16,001.011a mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśokasamanvitāḥ 16,001.011c viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 16,002.001 janamejaya uvāca 16,002.001a kathaṃ vinaṣṭā bhagavann andhakā vṛṣṇibhiḥ saha 16,002.001c paśyato vāsudevasya bhojāś caiva mahārathāḥ 16,002.001d*0004_01 etad bhavantaṃ pṛcchāmi saṃmānyābhipraṇamya ca 16,002.002 vaiśaṃpāyana uvāca 16,002.002a ṣaṭtriṃśe 'tha tato varṣe vṛṣṇīnām anayo mahān 16,002.002c anyonyaṃ musalais te tu nijaghnuḥ kālacoditāḥ 16,002.003 janamejaya uvāca 16,002.003a kenānuśaptās te vīrāḥ kṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ 16,002.003c bhojāś ca dvijavarya tvaṃ vistareṇa vadasva me 16,002.004 vaiśaṃpāyana uvāca 16,002.004a viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapodhanam 16,002.004c sāraṇapramukhā vīrā dadṛśur dvārakāgatān 16,002.005a te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā striyaṃ yathā 16,002.005c abruvann upasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ 16,002.006a iyaṃ strī putrakāmasya babhror amitatejasaḥ 16,002.006c ṛṣayaḥ sādhu jānīta kim iyaṃ janayiṣyati 16,002.007a ity uktās te tadā rājan vipralambhapradharṣitāḥ 16,002.007c pratyabruvaṃs tān munayo yat tac chṛṇu narādhipa 16,002.008a vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghoram āyasam 16,002.008c vāsudevasya dāyādaḥ sāmbo 'yaṃ janayiṣyati 16,002.009a yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ 16,002.009c ucchettāraḥ kulaṃ kṛtsnam ṛte rāmajanārdanau 16,002.010a samudraṃ yāsyati śrīmāṃs tyaktvā dehaṃ halāyudhaḥ 16,002.010c jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati 16,002.011a ity abruvanta te rājan pralabdhās tair durātmabhiḥ 16,002.011c munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam 16,002.012a tathoktvā munayas te tu tataḥ keśavam abhyayuḥ 16,002.013a athābravīt tadā vṛṣṇīñ śrutvaivaṃ madhusūdanaḥ 16,002.013c antajño matimāṃs tasya bhavitavyaṃ tatheti tān 16,002.014a evam uktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punar gṛhān 16,002.014c kṛtāntam anyathā naicchat kartuṃ sa jagataḥ prabhuḥ 16,002.015a śvobhūte 'tha tataḥ sāmbo musalaṃ tad asūta vai 16,002.015b*0005_01 yena vṛṣṇyandhakakule puruṣā bhasmasāt kṛtāḥ 16,002.015c vṛṣṇyandhakavināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat 16,002.016a prasūtaṃ śāpajaṃ ghoraṃ tac ca rājñe nyavedayan 16,002.016c viṣaṇṇarūpas tad rājā sūkṣmaṃ cūrṇam akārayat 16,002.017a prākṣipan sāgare tac ca puruṣā rājaśāsanāt 16,002.017b*0006_01 tac cūrṇaṃ sāgare cāpi prākṣipan puruṣā nṛpa 16,002.017b*0007_01 jajñe sāve[va?]rakāś cūrṇaṃ prakḷptaṃ tair mahodadhau 16,002.017c aghoṣayaṃś ca nagare vacanād āhukasya ca 16,002.017d*0008_01 janārdanasya rāmasya babhroś caiva mahātmanaḥ 16,002.018a adya prabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣv iha 16,002.018c surāsavo na kartavyaḥ sarvair nagaravāsibhiḥ 16,002.019a yaś ca no 'viditaṃ kuryāt peyaṃ kaś cin naraḥ kva cit 16,002.019c jīvan sa śūlam ārohet svayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ 16,002.020a tato rājabhayāt sarve niyamaṃ cakrire tadā 16,002.020c narāḥ śāsanam ājñāya tasya rājño mahātmanaḥ 16,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,003.001a evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnām andhakaiḥ saha 16,003.001c kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ paricakrāma nityaśaḥ 16,003.002a karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 16,003.002b*0009_01 karaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalalocanaḥ 16,003.002b*0010_01 samūhini mahāketur japāpuṣpāvataṃsakaḥ 16,003.002b*0010_02 kṛkalāsavāhanagaḥ kākapakṣavibhūṣaṇaḥ 16,003.002c gṛhāṇy avekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kva cit 16,003.002d*0011_01 tam aghnanta maheṣvāsāḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 16,003.002d*0011_02 na cāśakyata veddhuṃ sa sarvabhūtātyayas tadā 16,003.003a utpedire mahāvātā dāruṇāś cā dine dine 16,003.003c vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ 16,003.004a vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikās tathā 16,003.004b*0012_01 keśā nakhāś ca suptānām adyante mūṣakair niśi 16,003.004c cīcīkūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu 16,003.004e nopaśāmyati śabdaś ca sa divārātram eva hi 16,003.005a anukurvann ulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā 16,003.005c ajāḥ śivānāṃ ca rutam anvakurvata bhārata 16,003.006a pāṇḍurā raktapādāś ca vihagāḥ kālacoditāḥ 16,003.006c vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃs tadā 16,003.007a vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca 16,003.007c śunīṣv api biḍālāś ca mūṣakā nakulīṣu ca 16,003.008a nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayas tadā 16,003.008c prādviṣan brāhmaṇāṃś cāpi pitṝn devāṃs tathaiva ca 16,003.009a gurūṃś cāpy avamanyanta na tu rāmajanārdanau 16,003.009c patnyaḥ patīn vyuccaranta patnīś ca patayas tathā 16,003.010a vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate 16,003.010c nīlalohitamāñjiṣṭhā visṛjann arciṣaḥ pṛthak 16,003.011a udayāstamane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ 16,003.011c vyadṛśyatāsakṛt puṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ 16,003.012a mahānaseṣu siddhe 'nne saṃskṛte 'tīva bhārata 16,003.012c āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta narādhipa 16,003.013a puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu 16,003.013b*0013_01 aśrūyanta śunāṃ śabdāḥ sarvataḥ karṇavedhakāḥ 16,003.013c abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaś cana 16,003.014a parasparaṃ ca nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ 16,003.014c grahair apaśyan sarve te nātmanas tu kathaṃ cana 16,003.015a nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane 16,003.015c samantāt pratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ 16,003.016a evaṃ paśyan hṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam 16,003.016c trayodaśyām amāvāsyāṃ tāṃ dṛṣṭvā prābravīd idam 16,003.017a caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ 16,003.017c tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ 16,003.018a vimṛśann eva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ 16,003.018c mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ vai keśisūdanaḥ 16,003.019a putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā 16,003.019c yad anuvyājahārārtā tad idaṃ samupāgatam 16,003.020a idaṃ ca tad anuprāptam abravīd yad yudhiṣṭhiraḥ 16,003.020c purā vyūḍheṣv anīkeṣu dṛṣṭvotpātān sudāruṇān 16,003.020d*0014_01 puṇyadānapradāc cāpi śāntimohāc ca kevalāt 16,003.020d*0014_02 puṇyakarmaprayogāc ca nānyac chreyo bhaved iti 16,003.021a ity uktvā vāsudevas tu cikīrṣan satyam eva tat 16,003.021c ājñāpayām āsa tadā tīrthayātrām ariṃdama 16,003.022a aghoṣayanta puruṣās tatra keśavaśāsanāt 16,003.022c tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ 16,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,004.001a kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi 16,004.001c striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati 16,004.001d*0015_01 agnihotraniketeṣu vāstumadhyeṣu veśmasu 16,004.001d*0015_02 vṛṣṇyandhakān akhādanta svapne gṛdhrā bhayānakāḥ 16,004.001d*0016_01 kurvanto bhīṣaṇān nādān karālāś cāpy asaṃgatāḥ 16,004.001d*0016_02 tathā dviśiraso raudrāś caturbāhava eva ca 16,004.001d*0016_03 strīṇāṃ garbheṣu jāyante rākṣasā guhyakās tathā 16,004.002a alaṃkārāś ca chatraṃ ca dhvajāś ca kavacāni ca 16,004.002c hriyamāṇāny adṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ 16,004.003a tac cāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayasmayam 16,004.003c divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā 16,004.004a yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ; hayāharan paśyato dārukasya 16,004.004c te sāgarasyopariṣṭhād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ 16,004.005a tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāmajanārdanābhyām 16,004.005c uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ; vācaś cocur gamyatāṃ tīrthayātrā 16,004.005d*0017_01 bhagavaddarśanasparśasnehair vitatabhoginām 16,004.005d*0017_02 divaḥ praveśanārthaṃ te vimānair divam āyayuḥ 16,004.006a tato jigamiṣantas te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,004.006c sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ 16,004.007a tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ 16,004.007c bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ 16,004.008a tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryayur nagarād bahiḥ 16,004.008c yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ 16,004.009a tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathāgṛham 16,004.009c prabhūtabhakṣyapeyās te sadārā yādavās tadā 16,004.010a niviṣṭāṃs tān niśamyātha samudrānte sa yogavit 16,004.010c jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ 16,004.011a taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim 16,004.011c jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ 16,004.012a tataḥ kālaparītās te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,004.012c apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī 16,004.013a brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām 16,004.013c tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam 16,004.014a tatas tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam 16,004.014c prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām 16,004.015a kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā 16,004.015c apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca 16,004.016a tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ 16,004.016c abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca 16,004.017a kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mṛtān iva 16,004.017c na tan mṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam 16,004.017d*0018_01 na tan mṛṣyati hārdikyo yad avocat tadā ruṣā 16,004.018a ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ 16,004.018c pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca 16,004.019a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt 16,004.019c nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā 16,004.020a bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā 16,004.020c vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ 16,004.021a iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā 16,004.021c tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān 16,004.022a maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito 'bhavat 16,004.022c tāṃ kathāṃ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam 16,004.023a tac chrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā 16,004.023c satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam 16,004.024a tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt 16,004.024c pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ 16,004.025a eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape 16,004.025c sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā 16,004.026a droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā 16,004.026c samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame 16,004.027a itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ 16,004.027c abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kṛtavarmaṇaḥ 16,004.028a tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ 16,004.028c abhyadhāvad dhṛṣīkeśo vinivārayiṣus tadā 16,004.029a ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ 16,004.029c bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan 16,004.030a tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ 16,004.030c na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam 16,004.031a te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā 16,004.031c yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanais tadā 16,004.032a hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ 16,004.032c tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam 16,004.033a sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha 16,004.033b*0019_01 vyāyacchamānau tau vīrau bāhudraviṇaśālinau 16,004.033c bahutvān nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ 16,004.034a hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ 16,004.034c erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopāj jagrāha keśavaḥ 16,004.035a tad abhūn musalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayomayam 16,004.035c jaghāna tena kṛṣṇas tān ye 'sya pramukhato 'bhavan 16,004.036a tato 'ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vṛṣṇayas tathā 16,004.036c jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ 16,004.037a yas teṣām erakāṃ kaś cij jagrāha ruṣito nṛpa 16,004.037c vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho 16,004.038a tṛṇaṃ ca musalībhūtam api tatra vyadṛśyata 16,004.038c brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva 16,004.039a āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam 16,004.039c tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham 16,004.040a avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata 16,004.040c mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam 16,004.041a pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ 16,004.041c nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit 16,004.042a taṃ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam 16,004.042c musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ 16,004.043a sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ 16,004.043c pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataś cukrodha bhārata 16,004.044a gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ 16,004.044c sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ 16,004.045a taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ 16,004.045c dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat 16,004.046a bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta 16,004.046c rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ 16,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,005.001a tato yayur dārukaḥ keśavaś ca; babhruś ca rāmasya padaṃ patantaḥ 16,005.001c athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ; vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte 16,005.002a tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇas tadā dārukam anvaśāsat 16,005.002c gatvā kurūñ śīghram imaṃ mahāntaṃ; pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām 16,005.003a tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu; śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt 16,005.003c ity evam uktaḥ sa yayau rathena; kurūṃs tadā dāruko naṣṭacetāḥ 16,005.004a tato gate dāruke keśavo 'tha; dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam 16,005.004c striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ; naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt 16,005.005a sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaś ca 16,005.005c taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya; tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum 16,005.005e brahmānuśaptam avadhīn mahad vai; kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya 16,005.006a tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha; kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu 16,005.006c ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma; yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi 16,005.007a tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya; janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam 16,005.007c striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan 16,005.007e rāmo vanānte pratipālayan mām; āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye 16,005.008a dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ; rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām 16,005.008c nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ; purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ 16,005.009a tapaś cariṣyāmi nibodha tan me; rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya 16,005.009c itīdam uktvā śirasāsya pādau; saṃspṛśya kṛṣṇas tvarito jagāma 16,005.010a tato mahān ninadaḥ prādurāsīt; sastrīkumārasya purasya tasya 16,005.010c athābravīt keśavaḥ saṃnivartya; śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām 16,005.011a purīm imām eṣyati savyasācī; sa vo duḥkhān mocayitā narāgryaḥ 16,005.011c tato gatvā keśavas taṃ dadarśa; rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte 16,005.012a athāpaśyad yogayuktasya tasya; nāgaṃ mukhān niḥsarantaṃ mahāntam 16,005.012c śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ 16,005.012d*0021_01 śveto yayau cāpi mahānubhāvo 16,005.012d*0021_02 mahārṇavaṃ yena tam īkṣamāṇaḥ 16,005.013a sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya 16,005.013b*0022_01 saṃdṛśya taṃ sāgarāntaṃ viśantaṃ 16,005.013c samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān; nāgā divyāḥ saritaś caiva puṇyāḥ 16,005.014a karkoṭako vāsukis takṣakaś ca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraś ca 16,005.014c miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas; tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā 16,005.015a hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās; tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau 16,005.015c nāgaśreṣṭho durmukhaś cāmbarīṣaḥ; svayaṃ rājā varuṇaś cāpi rājan 16,005.015e pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs; te 'pūjayaṃś cārghyapādyakriyābhiḥ 16,005.015f*0023_01 samāgatās te naradevarūpair 16,005.015f*0023_02 anandanta pūjayaṃś cādyadevam 16,005.015f*0024_01 saṃkarṣaṇaṃ bhūdharaṃ śuddhabuddhim 16,005.016a tato gate bhrātari vāsudevo; jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ 16,005.016c vane śūnye vicaraṃś cintayāno; bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ 16,005.017a sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd; gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam 16,005.017c durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte; yac cāpy uktaṃ tac ca sasmāra kṛṣṇaḥ 16,005.017d*0025_01 kulastrīṇāṃ suvratānāṃ gavāṃ ca 16,005.017d*0025_02 dvijendrāṇāṃ balam ādāya dharme 16,005.017d*0025_03 yonir devānāṃ varado brahmadevo 16,005.017d*0025_04 govindākhyo vāsudevo 'tha nityaḥ 16,005.018a sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ; kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ 16,005.018c mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ; tataś cakārendriyasaṃnirodham 16,005.018d*0026_01 yathā ca lokasthitipālanārthaṃ 16,005.018d*0026_02 durvāsavākyapratipālanārtham 16,005.018d*0026_03 devo 'pi saṃdehavimokṣahetor 16,005.018d*0026_04 nimittam aicchat sakalārthatattvavit 16,005.019a sa saṃniruddhendriyavāṅmanās tu; śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ 16,005.019c jarātha taṃ deśam upājagāma; lubdhas tadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ 16,005.020a sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena 16,005.020c jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs; taṃ cābhitas taj jighṛkṣur jagāma 16,005.020d*0027_01 kṛṣṇaṃ śayānaṃ sa vikṛṣya bāṇaṃ 16,005.020d*0027_02 vivyādha pāde mṛgaśaṅkayā jarā 16,005.020e athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ; pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum 16,005.021a matvātmānam aparāddhaṃ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ 16,005.021c āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ; gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā 16,005.021c*0028_01 tathānutāpāt karmaṇo janmanaś ca 16,005.021c*0028_02 dṛṣṭvā tathā devam anantavīryaṃ 16,005.021c*0028_03 devaiḥ svargaṃ prāpitas tyaktadehaḥ 16,005.021c*0028_04 gaṇair munīnāṃ pūjitas tatra kṛṣṇaḥ 16,005.021d*0029_01 āśvāsayām āsa tataś ca kṛṣṇa 16,005.021d*0029_02 ūrdhvaṃ gacchan vyāpya lokān svalakṣmyā 16,005.021d*0030_01 taṃ yogayuktyā sahasā hi lakṣya 16,005.022a divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaś cātha viśve 16,005.022c pratyudyayur munayaś cāpi siddhā; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ 16,005.022d*0031_01 gandharvamukhyā uragāś caiva sarve 16,005.022d*0031_02 pratuṣṭuvus tatra varāpsarobhiḥ 16,005.023a tato rājan bhagavān ugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaś cāvyayaś ca 16,005.023c yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam 16,005.024a tato devair ṛṣibhiś cāpi kṛṣṇaḥ; samāgataś cāraṇaiś caiva rājan 16,005.024b*0032_01 tataḥ sameto madhusūdanas tair 16,005.024b*0032_02 devaiḥ sarvair ṛṣibhiś cāraṇaiś ca 16,005.024c gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiś cānataiḥ pūjyamānaḥ 16,005.025a te vai devāḥ pratyanandanta rājan; muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam 16,005.025b*0033_01 śivabrahmādyair lokapālaiḥ sametya 16,005.025b*0033_02 saṃstūyamānaḥ surasiddhasaṃghaiḥ 16,005.025c gandharvāś cāpy upatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat 16,005.025d@001_0001 namo namas te bhagavañ śārṅgadhanvan 16,005.025d@001_0002 dharmasthityā prādurāsīr dharāyām 16,005.025d@001_0003 kaṃsākhyādīn devaśatrūṃś ca sarvān 16,005.025d@001_0004 hatvā bhūmiḥ sthāpitā bhārataptā 16,005.025d@001_0005 divyaṃ sthānam ajaraṃ cāprameyaṃ 16,005.025d@001_0006 durvijñeyaṃ cāgamair gamyam agryam 16,005.025d@001_0007 gaccha prabho rakṣa cārtiṃ prapannān 16,005.025d@001_0008 kalpe kalpe jāyamāna svamūrtyā 16,005.025d@001_0009 ity evam uktvā devasaṃgho 'nugamya 16,005.025d@001_0010 śriyā yuktaṃ puṣpavṛṣṭyā vavarṣa 16,005.025d@001_0011 vāṇī hy āsīt saṃśritā rūpiṇī sā 16,005.025d@001_0012 bhānor madhye praviśa tvaṃ tu rājan 16,005.025d@001_0013 bhujaiś caturbhiḥ samupetaṃ mamedaṃ 16,005.025d@001_0014 rūpaṃ viśiṣṭaṃ divi saṃsthitaṃ ca 16,005.025d@001_0015 bhūmau gataṃ pūjayatāprameyaṃ 16,005.025d@001_0016 sadā hi tasmin nivasāmi devāḥ 16,005.025d@001_0017 devā nivṛttās tat padaṃ nāpnuvanto 16,005.025d@001_0018 buddhyā devaṃ saṃsmarantaḥ pratītāḥ 16,005.025d@001_0019 brahmādyās te tadguṇān kīrtayantaḥ 16,005.025d@001_0020 śubhāṃl lokān svān prapeduḥ surendrāḥ 16,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,006.001a dāruko 'pi kurūn gatvā dṛṣṭvā pārthān mahārathān 16,006.001c ācaṣṭa mausale vṛṣṇīn anyonyenopasaṃhṛtān 16,006.002a śrutvā vinaṣṭān vārṣṇeyān sabhojakukurāndhakān 16,006.002c pāṇḍavāḥ śokasaṃtaptā vitrastamanaso 'bhavan 16,006.003a tato 'rjunas tān āmantrya keśavasya priyaḥ sakhā 16,006.003c prayayau mātulaṃ draṣṭuṃ nedam astīti cābravīt 16,006.004a sa vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha prabho 16,006.004c dadarśa dvārakāṃ vīro mṛtanāthām iva striyam 16,006.005a yāḥ sma tā lokanāthena nāthavatyaḥ purābhavan 16,006.005c tās tv anāthās tadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ 16,006.005d*0034_01 arjunaṃ tāḥ sma nāthaṃ ca dṛṣṭvānāthaṃ vicukruśuḥ 16,006.006a ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ 16,006.006c tāsām āsīn mahān nādo dṛṣṭvaivārjunam āgatam 16,006.007a tās tu dṛṣṭvaiva kauravyo bāṣpeṇa pihito 'rjunaḥ 16,006.007c hīnāḥ kṛṣṇena putraiś ca nāśakat so 'bhivīkṣitum 16,006.008a tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathoḍupām 16,006.008c vāditrarathaghoṣaughāṃ veśmatīrthamahāgrahām 16,006.009a ratnaśaivalasaṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīm 16,006.009c rathyāsrotojalāvartāṃ catvarastimitahradām 16,006.010a rāmakṛṣṇamahāgrāhāṃ dvārakāsaritaṃ tadā 16,006.010c kālapāśagrahāṃ ghorāṃ nadīṃ vaitaraṇīm iva 16,006.011a tāṃ dadarśārjuno dhīmān vihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ 16,006.011c gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā 16,006.012a tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ pārthas tāś ca kṛṣṇasya yoṣitaḥ 16,006.012c sasvanaṃ bāṣpam utsṛjya nipapāta mahītale 16,006.013a sātrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate 16,006.013c abhipatya praruruduḥ parivārya dhanaṃjayam 16,006.014a tatas tāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyopaveśya ca 16,006.014c abruvantyo mahātmānaṃ parivāryopatasthire 16,006.015a tataḥ saṃstūya govindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ 16,006.015c āśvāsya tāḥ striyaś cāpi mātulaṃ draṣṭum abhyagāt 16,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,007.001a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīram ānakadundubhim 16,007.001c putraśokābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ 16,007.002a tasyāśruparipūrṇākṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ 16,007.002c ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata 16,007.002d*0035_01 tasya mūrdhānam āghrātum iyeṣānakadundubhiḥ 16,007.002d*0035_02 svasrīyasya mahābāhur na śaśāka ca śatruhan 16,007.003a samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ 16,007.003c rudan putrān smaran sarvān vilalāpa suvihvalaḥ 16,007.003e bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca dauhitrāṃś ca sakhīn api 16,007.004 vasudeva uvāca 16,007.004a yair jitā bhūmipālāś ca daityāś ca śataśo 'rjuna 16,007.004c tān dṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmy arjuna durmaraḥ 16,007.005a yau tāv arjuna śiṣyau te priyau bahumatau sadā 16,007.005c tayor apanayāt pārtha vṛṣṇayo nidhanaṃ gatāḥ 16,007.006a yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau matau 16,007.006c pradyumno yuyudhānaś ca kathayan katthase ca yau 16,007.007a nityaṃ tvaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaś ca mama putrakaḥ 16,007.007c tāv ubhau vṛṣṇināśasya mukham āstāṃ dhanaṃjaya 16,007.008a na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyaṃ cāham arjuna 16,007.008c akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpo hy evātra kāraṇam 16,007.009a keśinaṃ yas tu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ prabhuḥ 16,007.009c videhāv akarot pārtha caidyaṃ ca balagarvitam 16,007.010a naiṣādim ekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhān 16,007.010c gāndhārān kāśirājaṃ ca marubhūmau ca pārthivān 16,007.011a prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyāṃs tathā nṛpān 16,007.011c so 'bhyupekṣitavān etam anayaṃ madhusūdanaḥ 16,007.011d*0036_01 tvaṃ hi taṃ nāradaś caiva munayaś ca sanātanam 16,007.011d*0036_02 govindaṃ paramaṃ devam abhijānīdhvam acyutam 16,007.011d*0036_03 pratyapaśyac ca sa vibhur jñātikṣayam adhokṣajaḥ 16,007.011d*0036_04 upaprekṣitavān nityaṃ svayaṃ sa mama putrakaḥ 16,007.011d*0036_05 gāndhāryā vacanaṃ yat tad ṛṣīṇāṃ ca paraṃtapa 16,007.011d*0036_06 tan nūnam anyathā kartuṃ naicchat sa jagataḥ prabhuḥ 16,007.011d*0036_07 pratyakṣaṃ bhavataś cāpi tava pautraḥ paraṃtapa 16,007.011d*0036_08 aśvatthāmnā hataś cāpi jīvitas tasya tejasā 16,007.011d*0036_09 imāṃs tu naicchat svāñ jñātīn rakṣituṃ sa sakhā tava 16,007.012a tataḥ putrāṃś ca pautrāṃś ca bhrātṝn atha sakhīn api 16,007.012c śayānān nihatān dṛṣṭvā tato mām abravīd idam 16,007.013a saṃprāpto 'dyāyam asyāntaḥ kulasya puruṣarṣabha 16,007.013c āgamiṣyati bībhatsur imāṃ dvāravatīṃ purīm 16,007.014a ākhyeyaṃ tasya yad vṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahat 16,007.014c sa tu śrutvā mahātejā yadūnām anayaṃ prabho 16,007.014e āgantā kṣipram eveha na me 'trāsti vicāraṇā 16,007.015a yo 'haṃ tam arjunaṃ viddhi yo 'rjunaḥ so 'ham eva tu 16,007.015b*0037_01 yathā jīvaṃ paraṃ brahma mahāvākyasya niścayāt 16,007.015c yad brūyāt tat tathā kāryam iti budhyasva mādhava 16,007.016a sa strīṣu prāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavo bālakeṣu ca 16,007.016c pratipatsyati bībhatsur bhavataś caurdhvadehikam 16,007.017a imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ pratiyāte dhanaṃjaye 16,007.017c prākārāṭṭālakopetāṃ samudraḥ plāvayiṣyati 16,007.018a ahaṃ hi deśe kasmiṃś cit puṇye niyamam āsthitaḥ 16,007.018c kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā 16,007.019a evam uktvā hṛṣīkeśo mām acintyaparākramaḥ 16,007.019c hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kām apy agāt prabhuḥ 16,007.020a so 'haṃ tau ca mahātmānau cintayan bhrātarau tava 16,007.020c ghoraṃ jñātivadhaṃ caiva na bhuñje śokakarśitaḥ 16,007.021a na ca bhokṣye na jīviṣye diṣṭyā prāpto 'si pāṇḍava 16,007.021c yad uktaṃ pārtha kṛṣṇena tat sarvam akhilaṃ kuru 16,007.022a etat te pārtha rājyaṃ ca striyo ratnāni caiva ha 16,007.022b*0038_01 prāpya vṛṣṇipravīreṇa yadubhiś caiva pālitaḥ 16,007.022b*0038_02 tair hīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ na ca śakṣyāmi phalguna 16,007.022c iṣṭān prāṇān ahaṃ hīmāṃs tyakṣyāmi ripusūdana 16,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,008.001a evam uktaḥ sa bībhatsur mātulena paraṃtapaḥ 16,008.001c durmanā dīnamanasaṃ vasudevam uvāca ha 16,008.002a nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiś caiva mātula 16,008.002c vihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaś ciram iha prabho 16,008.003a rājā ca bhīmasenaś ca sahadevaś ca pāṇḍavaḥ 16,008.003c nakulo yājñasenī ca ṣaḍ ekamanaso vayam 16,008.004a rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo 'yaṃ vartate dhruvam 16,008.004c tam imaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara 16,008.005a sarvathā vṛṣṇidārāṃs tu bālavṛddhāṃs tathaiva ca 16,008.005c nayiṣye parigṛhyāham indraprastham ariṃdama 16,008.006a ity uktvā dārukam idaṃ vākyam āha dhanaṃjayaḥ 16,008.006c amātyān vṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭum icchāmi māciram 16,008.007a ity evam uktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhām 16,008.007c praviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān 16,008.008a tam āsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayas tathā 16,008.008c brāhmaṇā naigamāś caiva parivāryopatasthire 16,008.009a tān dīnamanasaḥ sarvān nibhṛtān gatacetasaḥ 16,008.009c uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnataras tadā 16,008.010a śakraprastham ahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayam 16,008.010c idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati 16,008.011a sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca 16,008.011c vajro 'yaṃ bhavatāṃ rājā śakraprasthe bhaviṣyati 16,008.012a saptame divase caiva ravau vimala udgate 16,008.012c bahir vatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram 16,008.013a ity uktās tena te paurāḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā 16,008.013c sajjam āśu tataś cakruḥ svasiddhyarthaṃ samutsukāḥ 16,008.014a tāṃ rātrim avasat pārthaḥ keśavasya niveśane 16,008.014c mahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ 16,008.015a śvobhūte 'tha tataḥ śaurir vasudevaḥ pratāpavān 16,008.015c yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatim uttamām 16,008.016a tataḥ śabdo mahān āsīd vasudevasya veśmani 16,008.016c dāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca yoṣitām 16,008.017a prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇasrajaḥ 16,008.017c urāṃsi pāṇibhir ghnantyo vyalapan karuṇaṃ striyaḥ 16,008.018a taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathā 16,008.018c anvāroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ 16,008.019a tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahumālyena bhārata 16,008.019c yānena mahatā pārtho bahir niṣkrāmayat tadā 16,008.020a tam anvayus tatra tatra duḥkhaśokasamāhatāḥ 16,008.020c dvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha 16,008.021a tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāś ca pāvakāḥ 16,008.021c purastāt tasya yānasya yājakāś ca tato yayuḥ 16,008.022a anujagmuś ca taṃ vīraṃ devyas tā vai svalaṃkṛtāḥ 16,008.022c strīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiś ca sahasraśaḥ 16,008.023a yas tu deśaḥ priyas tasya jīvato 'bhūn mahātmanaḥ 16,008.023c tatrainam upasaṃkalpya pitṛmedhaṃ pracakrire 16,008.024a taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūraputraṃ varāṅganāḥ 16,008.024c tato 'nvāruruhuḥ patnyaś catasraḥ patilokagāḥ 16,008.025a taṃ vai catasṛbhiḥ strībhir anvitaṃ pāṇḍunandanaḥ 16,008.025c adāhayac candanaiś ca gandhair uccāvacair api 16,008.026a tataḥ prādurabhūc chabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥ 16,008.026c sāmagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatām api 16,008.027a tato vajrapradhānās te vṛṣṇivīrakumārakāḥ 16,008.027c sarva evodakaṃ cakruḥ striyaś caiva mahātmanaḥ 16,008.028a aluptadharmas taṃ dharmaṃ kārayitvā sa phalgunaḥ 16,008.028c jagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha 16,008.029a sa tān dṛṣṭvā nipatitān kadane bhṛśaduḥkhitaḥ 16,008.029c babhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca 16,008.030a yathāpradhānataś caiva cakre sarvāḥ kriyās tadā 16,008.030c ye hatā brahmaśāpena musalair erakodbhavaiḥ 16,008.030d*0039_01 tato bhagavato dehaṃ dṛṣṭvā śiṣyaḥ pralapya ca 16,008.030d*0039_02 smṛtvā tad vacanaṃ sarvaṃ mohaśokopabṛṃhitam 16,008.031a tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥ 16,008.031c anviṣya dāhayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ 16,008.031d*0040_01 aṣṭau mahiṣyaḥ kṛṣṇasya rukmiṇīpramukhā nṛpa 16,008.031d*0040_02 revatī ca mahābhāgā viviśur jātavedasam 16,008.031d*0040_03 tayoḥ śarīre saṃśliṣya tatsaṅgāhlādaśītaḷe 16,008.032a sa teṣāṃ vidhivat kṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥ 16,008.032c saptame divase prāyād ratham āruhya satvaraḥ 16,008.032e aśvayuktai rathaiś cāpi gokharoṣṭrayutair api 16,008.033a striyas tā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥ 16,008.033c anujagmur mahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam 16,008.034a bhṛtyās tv andhakavṛṣṇīnāṃ sādino rathinaś ca ye 16,008.034c vīrahīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadās tathā 16,008.034e yayus te parivāryātha kalatraṃ pārthaśāsanāt 16,008.035a kuñjaraiś ca gajārohā yayuḥ śailanibhais tathā 16,008.035c sapādarakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ 16,008.036a putrāś cāndhakavṛṣṇīnāṃ sarve pārtham anuvratāḥ 16,008.036c brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahādhanāḥ 16,008.037a daśa ṣaṭ ca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanam 16,008.037c puraskṛtya yayur vajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ 16,008.038a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 16,008.038c bhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni niryayuḥ 16,008.039a tat sāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimat 16,008.039c uvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 16,008.040a niryāte tu jane tasmin sāgaro makarālayaḥ 16,008.040c dvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayat tadā 16,008.040d*0041_01 yad yad dhi puruṣavyāghro bhūmes tasyā vyamuñcata 16,008.040d*0041_02 tat tat saṃplāvayām āsa salilena sa sāgaraḥ 16,008.040d*0042_01 abravīc ca tadā sarvān prāṇinas tatra sāgaraḥ 16,008.040d*0042_02 tyaktvā suvarṇanicayān ratnāni vividhāni ca 16,008.040d*0042_03 bhājanāni ca haimāni raupyāṇi vividhāni ca 16,008.040d*0042_04 parityajyeha saṃyātam abhedyaṃ dravyasattamam 16,008.040d*0042_05 saveśmakā purī ceyaṃ hareḥ pālyā mayādhunā 16,008.040d*0042_06 punar yatrāvatāraś ca bhaviṣyati kṛte yuge 16,008.040d*0042_07 kośādhyakṣo 'smy ahaṃ tasya tasyaitāny api no dhanam 16,008.041a tad adbhutam abhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥ 16,008.041c tūrṇāt tūrṇataraṃ jagmur aho daivam iti bruvan 16,008.042a kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca 16,008.042c nivasann ānayām āsa vṛṣṇidārān dhanaṃjayaḥ 16,008.043a sa pañcanadam āsādya dhīmān atisamṛddhimat 16,008.043c deśe gopaśudhānyāḍhye nivāsam akarot prabhuḥ 16,008.044a tato lobhaḥ samabhavad dasyūnāṃ nihateśvarāḥ 16,008.044c dṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata 16,008.045a tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ 16,008.045c ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ 16,008.046a ayam eko 'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaram 16,008.046b*0043_01 hatvā garvaṃ samārūḍho bhīṣmakarṇajayadrathān 16,008.046b*0043_02 yaṣṭihastān avekṣyāsmān avajānāti durmatiḥ 16,008.046c nayaty asmān atikramya yodhāś ceme hataujasaḥ 16,008.046d*0044_01 bhīṣmadroṇamukhān hatvā nivātakavacān api 16,008.046d*0044_02 jitvā śakraṃ ca rudraṃ ca so 'smān adyāvamanyate 16,008.047a tato yaṣṭipraharaṇā dasyavas te sahasraśaḥ 16,008.047c abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptrahāriṇaḥ 16,008.048a mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanam 16,008.048c abhipetur dhanārthaṃ te kālaparyāyacoditāḥ 16,008.049a tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ 16,008.049c uvāca tān mahābāhur arjunaḥ prahasann iva 16,008.050a nivartadhvam adharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥ 16,008.050c nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā 16,008.051a tathoktās tena vīreṇa kadarthīkṛtya tad vacaḥ 16,008.051c abhipetur janaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 16,008.052a tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ mahat 16,008.052b*0045_01 ākroṣṭuṃ nāśakaj jiṣṇuḥ sarvaprāṇaiś ca bhārata 16,008.052c āropayitum ārebhe yatnād iva kathaṃ cana 16,008.053a cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati 16,008.053a*0046_01 **** **** tac cābhūc chithilaṃ punaḥ 16,008.053a*0046_02 tvagbhedaṃ na śarāś cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā 16,008.053c cintayām āsa cāstrāṇi na ca sasmāra tāny api 16,008.054a vaikṛtyaṃ tan mahad dṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi 16,008.054c divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśād vrīḍito 'bhavat 16,008.055a vṛṣṇiyodhāś ca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ 16,008.055c na śekur āvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam 16,008.056a kalatrasya bahutvāt tu saṃpatatsu tatas tataḥ 16,008.056c prayatnam akarot pārtho janasya parirakṣaṇe 16,008.057a miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatas tāḥ pramadottamāḥ 16,008.057c samantato 'vakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ 16,008.058a tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 16,008.058c jaghāna dasyūn sodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ 16,008.059a kṣaṇena tasya te rājan kṣayaṃ jagmur ajihmagāḥ 16,008.059c akṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ 16,008.060a sa śarakṣayam āsādya duḥkhaśokasamāhataḥ 16,008.060c dhanuṣkoṭyā tadā dasyūn avadhīt pākaśāsaniḥ 16,008.061a prekṣatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ 16,008.061c jagmur ādāya te mlecchāḥ samantāj janamejaya 16,008.062a dhanaṃjayas tu daivaṃ tan manasācintayat prabhuḥ 16,008.062c duḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo 'bhavat 16,008.063a astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāt 16,008.063c dhanuṣaś cāvidheyatvāc charāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca 16,008.064a babhūva vimanāḥ pārtho daivam ity anucintayan 16,008.064c nyavartata tato rājan nedam astīti cābravīt 16,008.065a tataḥ sa śeṣam ādāya kalatrasya mahāmatiḥ 16,008.065c hṛtabhūyiṣṭharatnasya kurukṣetram avātarat 16,008.066a evaṃ kalatram ānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitam 16,008.066b*0047_01 yudhiṣṭhirasyānumate vaṃśakartṛkumārakān 16,008.066c nyaveśayata kauravyas tatra tatra dhanaṃjayaḥ 16,008.067a hārdikyatanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatam 16,008.067b*0048_01 dagdhe 'tra khāṇḍavāraṇye rājye taṃ saṃnyaveśayat 16,008.067c bhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ 16,008.068a tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca striyaś cādāya pāṇḍavaḥ 16,008.068c vīrair vihīnān sarvāṃs tāñ śakraprasthe nyaveśayat 16,008.069a yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyam 16,008.069c nyaveśayata dharmātmā vṛddhabālapuraskṛtam 16,008.070a indraprasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā 16,008.070c vajreṇākrūradārās tu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ 16,008.070d*0049_01 sarasvatīṃ praviviśus tathānyāḥ śuddhacetasaḥ 16,008.071a rukmiṇī tv atha gāndhārī śaibyā haimavatīty api 16,008.071c devī jāmbavatī caiva viviśur jātavedasam 16,008.072a satyabhāmā tathaivānyā devyaḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ 16,008.072c vanaṃ praviviśū rājaṃs tāpasye kṛtaniścayāḥ 16,008.072d*0050_01 phalamūlādibhojinyo haridhyānaikatatparāḥ 16,008.072d*0050_02 himavantam atikramya kalāpagrāmam āviśan 16,008.073a dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārtham anvayuḥ 16,008.073c yathārhaṃ saṃvibhajyainān vajre paryadadaj jayaḥ 16,008.074a sa tat kṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito 'rjunaḥ 16,008.074c kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājan dadarśāsīnam āśrame 16,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,009.001a praviśann arjuno rājann āśramaṃ satyavādinaḥ 16,009.001c dadarśāsīnam ekānte muniṃ satyavatīsutam 16,009.002a sa tam āsādya dharmajñam upatasthe mahāvratam 16,009.002c arjuno 'smīti nāmāsmai nivedyābhyavadat tataḥ 16,009.003a svāgataṃ te 'stv iti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ 16,009.003c āsyatām iti covāca prasannātmā mahāmuniḥ 16,009.004a tam apratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ 16,009.004c nirviṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso 'bravīd idam 16,009.004d*0051_01 nakhakeśadaśākumbhavāriṇā kiṃ samukṣitaḥ 16,009.004d*0052_01 paricārakeṣu yaḥ kaś cit tiṣṭhann eva vinidritaḥ 16,009.004d*0052_02 patitas tavopariṣadād gata ...................... 16,009.004d*0052_03 sarvopaniṣadām arthaṃ yo brūte sa mahāguruḥ 16,009.004d*0052_04 tena saṃpūjitaṃ liṅgam uddiśya prativāsaram 16,009.004d*0052_05 niṣkadāne namaskāre niyame kena vighnitaḥ 16,009.004d*0052_06 ahany ahani vedāntaśravaṇaṃ ghaṭikādvayam 16,009.005a avīrajo 'bhighātas te brāhmaṇo vā hatas tvayā 16,009.005c yuddhe parājito vāsi gataśrīr iva lakṣyase 16,009.006a na tvā pratyabhijānāmi kim idaṃ bharatarṣabha 16,009.006c śrotavyaṃ cen mayā pārtha kṣipram ākhyātum arhasi 16,009.006d*0053_00 vaiśaṃpāyanaḥ 16,009.006d*0053_01 tataḥ pārtho viniḥśvasya śrūyatāṃ bhagavan iti 16,009.006d*0053_02 proktvā yathāvad ācaṣṭe vyāsāyātmaparābhavam 16,009.007 arjuna uvāca 16,009.007a yaḥ sa medhavapuḥ śrīmān bṛhatpaṅkajalocanaḥ 16,009.007c sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ 16,009.007d*0054_01 tad anusmṛtya saṃmohaṃ sadā śokaṃ mahāmate 16,009.007d*0054_02 prayāmi sarvadā mahyaṃ mumūrṣā copajāyate 16,009.007d*0054_03 tvadvākyasparśanālokasukhaṃ cāmṛtasaṃnibham 16,009.007d*0054_04 saṃsmṛtya devadevasya pramuhyāmi mahātmanaḥ 16,009.007d*0055_01 bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ 16,009.007d*0055_02 yatprabhāveṇa nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam 16,009.008a mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ 16,009.008c babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ 16,009.009a ye te śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ 16,009.009c bhojavṛṣṇyandhakā brahmann anyonyaṃ tair hataṃ yudhi 16,009.010a gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ 16,009.010c ta erakābhir nihatāḥ paśya kālasya paryayam 16,009.011a hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām 16,009.011c nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram 16,009.012a punaḥ punar na mṛśyāmi vināśam amitaujasām 16,009.012c cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ 16,009.013a śoṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam 16,009.013c nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityam agnes tathaiva ca 16,009.014a aśraddheyam ahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ 16,009.014c na ceha sthātum icchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ 16,009.015a itaḥ kaṣṭataraṃ cānyac chṛṇu tad vai tapodhana 16,009.015c mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ 16,009.016a paśyato vṛṣṇidārāś ca mama brahman sahasraśaḥ 16,009.016c ābhīrair anusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ 16,009.017a dhanur ādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe 16,009.017c yathā purā ca me vīryaṃ bhujayor na tathābhavat 16,009.018a astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune 16,009.018c śarāś ca kṣayam āpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ 16,009.018d*0056_01 tad dhanus tāni cāstrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ 16,009.018d*0056_02 sarvam ekapade bhraṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā 16,009.019a puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ 16,009.019c caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ 16,009.020a yaḥ sa yāti purastān me rathasya sumahādyutiḥ 16,009.020c pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam 16,009.021a yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā 16,009.021c śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṃ paścād vyanāśayam 16,009.022a tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama 16,009.022c parinirviṇṇacetāś ca śāntiṃ nopalabhe 'pi ca 16,009.022d*0057_01 devakīnandanaṃ devaṃ vāsudevam ajaṃ prabhum 16,009.023a vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitum utsahe 16,009.023c śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhur diśaḥ 16,009.024a pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ 16,009.024c upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavān arhati sattama 16,009.025 vyāsa uvāca 16,009.025*0058_01 devāṃśā devadevena saṃbhūtās te gatāḥ saha 16,009.025*0058_02 dharmavyavasthārakṣārthaṃ devena samupekṣitāḥ 16,009.025a brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,009.025c vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñ śocitum arhasi 16,009.026a bhavitavyaṃ tathā tad dhi diṣṭam etan mahātmanām 16,009.026c upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum 16,009.027a trailokyam api kṛṣṇo hi kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 16,009.027c prasahed anyathā kartuṃ kim u śāpaṃ manīṣiṇām 16,009.027d*0059_01 striyaś ca tāḥ purā śaptāḥ prahāsakupitena vai 16,009.027d*0059_02 aṣṭāvakreṇa muninā tadarthaṃ tvadbalakṣayaḥ 16,009.028a rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ 16,009.028c tava snehāt purāṇarṣir vāsudevaś caturbhujaḥ 16,009.029a kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ 16,009.029c mokṣayitvā jagat sarvaṃ gataḥ svasthānam uttamam 16,009.030a tvayā tv iha mahat karma devānāṃ puruṣarṣabha 16,009.030c kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja 16,009.031a kṛtakṛtyāṃś ca vo manye saṃsiddhān kurupuṃgava 16,009.031c gamanaṃ prāptakālaṃ ca tad dhi śreyo mataṃ mama 16,009.032a balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiś ca bhārata 16,009.032c bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye 16,009.032d*0060_01 tvayaikena hatāḥ pūrvaṃ bhīṣmakarṇādayo nṛpāḥ 16,009.032d*0060_02 te mām arjuna kālotthakarmaṇābhibhavo na saḥ 16,009.032d*0060_03 tvayā yat kauravā dhvastā yadābhīrair bhavāñ jitaḥ 16,009.033a kālamūlam idaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya 16,009.033c kāla eva samādatte punar eva yadṛcchayā 16,009.034a sa eva balavān bhūtvā punar bhavati durbalaḥ 16,009.034c sa eveśaś ca bhūtveha parair ājñāpyate punaḥ 16,009.035a kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatāny adya yathāgatam 16,009.035c punar eṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati 16,009.036a kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatām api bhārata 16,009.036c etac chreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha 16,009.037a etad vacanam ājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ 16,009.037c anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam 16,009.038a praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram 16,009.038c ācaṣṭa tad yathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ prati 17,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 17,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 17,000.000*0002_01 * * * * * * * satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 17,000.000*0002_02 yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmadhupuṇyaṃ jagat pibati 17,001.001 janamejaya uvāca 17,001.001a evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalam āhavam 17,001.001c pāṇḍavāḥ kim akurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate 17,001.002 vaiśaṃpāyana uvāca 17,001.002a śrutvaiva kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat 17,001.002c prasthāne matim ādhāya vākyam arjunam abravīt 17,001.003a kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy eva mahāmate 17,001.003c karmanyāsam ahaṃ manye tvam api draṣṭum arhasi 17,001.004a ity uktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan 17,001.004c anvapadyata tad vākyaṃ bhrātur jyeṣṭhasya vīryavān 17,001.005a arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathā 17,001.005c anvapadyanta tad vākyaṃ yad uktaṃ savyasācinā 17,001.006a tato yuyutsum ānāyya pravrajan dharmakāmyayā 17,001.006c rājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ 17,001.007a abhiṣicya svarājye tu taṃ rājānaṃ parikṣitam 17,001.007c duḥkhārtaś cābravīd rājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ 17,001.008a eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyati 17,001.008c yadūnāṃ pariśeṣaś ca vajro rājā kṛtaś ca ha 17,001.009a parikṣid dhāstinapure śakraprasthe tu yādavaḥ 17,001.009c vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ 17,001.010a ity uktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ 17,001.010c mātulasya ca vṛddhasya rāmādīnāṃ tathaiva ca 17,001.011a mātṛbhiḥ saha dharmātmā kṛtvodakam atandritaḥ 17,001.011c śrāddhāny uddiśya sarveṣāṃ cakāra vidhivat tadā 17,001.011d*0003_01 dvaipāyanaṃ nāradaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ tapodhanam 17,001.011d*0003_02 bhāradvājaṃ yājñavalkyaṃ harim uddiśya yatnavān 17,001.011d*0003_03 abhojayat svādu bhojyaṃ kīrtayitvā ca śārṅgiṇam 17,001.012a dadau ratnāni vāsāṃsi grāmān aśvān rathān api 17,001.012c striyaś ca dvijamukhyebhyo gavāṃ śatasahasraśaḥ 17,001.013a kṛpam abhyarcya ca gurum arthamānapuraskṛtam 17,001.013b*0004_01 āhūya bharataśreṣṭha saṃniveśyāsane tadā 17,001.013c śiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai dadau bharatasattamaḥ 17,001.014a tatas tu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ 17,001.014c sarvam ācaṣṭa rājarṣiś cikīrṣitam athātmanaḥ 17,001.015a te śrutvaiva vacas tasya paurajānapadā janāḥ 17,001.015c bhṛśam udvignamanaso nābhyanandanta tad vacaḥ 17,001.016a naivaṃ kartavyam iti te tadocus te narādhipam 17,001.016c na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit 17,001.017a tato 'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam 17,001.017c gamanāya matiṃ cakre bhrātaraś cāsya te tadā 17,001.017d*0005_01 vartamāne vivāde tu vāstuvikrayaṇaṃ prati 17,001.017d*0005_02 dhanecchā yugapat prāptā kṣetrataḥ svāmibhūbhṛtām 17,001.017d*0005_03 prāptaṃ kaliyugaṃ jñātvā sahadevo hasann iva 17,001.017d*0005_04 rājñas tu kathayām āsa dharmo naṣṭas tu bhārata 17,001.017d*0005_05 rājā ca durmanā rājan paryāptaṃ jīvitaṃ mama 17,001.017d*0006_01 iti cintya gate rājan govinde dharmadhāraṇe 17,001.018a tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 17,001.018c utsṛjyābharaṇāny aṅgāj jagṛhe valkalāny uta 17,001.019a bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinī 17,001.019c tathaiva sarve jagṛhur valkalāni janādhipa 17,001.020a vidhivat kārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabha 17,001.020c samutsṛjyāpsu sarve 'gnīn pratasthur narapuṃgavāḥ 17,001.021a tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dṛṣṭvā nararṣabhān 17,001.021c prasthitān draupadīṣaṣṭhān purā dyūtajitān yathā 17,001.022a harṣo 'bhavac ca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ prati 17,001.022c yudhiṣṭhiramataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayam avekṣya ca 17,001.023a bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ 17,001.023c ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt 17,001.023e paurair anugato dūraṃ sarvair antaḥpurais tathā 17,001.024a na cainam aśakat kaś cin nivartasveti bhāṣitum 17,001.024c nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ 17,001.025a kṛpaprabhṛtayaś caiva yuyutsuṃ paryavārayan 17,001.025c viveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā 17,001.026a citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūrapuraṃ prati 17,001.026c śiṣṭāḥ parikṣitaṃ tv anyā mātaraḥ paryavārayan 17,001.027a pāṇḍavāś ca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī 17,001.027c kṛtopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhās tataḥ 17,001.028a yogayuktā mahātmānas tyāgadharmam upeyuṣaḥ 17,001.028c abhijagmur bahūn deśān saritaḥ parvatāṃs tathā 17,001.029a yudhiṣṭhiro yayāv agre bhīmas tu tadanantaram 17,001.029c arjunas tasya cānv eva yamau caiva yathākramam 17,001.030a pṛṣṭhatas tu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā 17,001.030c draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama 17,001.031a śvā caivānuyayāv ekaḥ pāṇḍavān prasthitān vane 17,001.031c krameṇa te yayur vīrā lauhityaṃ salilārṇavam 17,001.032a gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ 17,001.032c ratnalobhān mahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī 17,001.033a agniṃ te dadṛśus tatra sthitaṃ śailam ivāgrataḥ 17,001.033c mārgam āvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣāt puruṣavigraham 17,001.034a tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavān idam abravīt 17,001.034c bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ vibodhata 17,001.035a yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa 17,001.035c arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama 17,001.036a aham agniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam 17,001.036c arjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca 17,001.037a ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham 17,001.037c parityajya vanaṃ yātu nānenārtho 'sti kaś cana 17,001.038a cakraratnaṃ tu yat kṛṣṇe sthitam āsīn mahātmani 17,001.038c gataṃ tac ca punar haste kālenaiṣyati tasya ha 17,001.039a varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitat pārthakāraṇāt 17,001.039c gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām 17,001.040a tatas te bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayam acodayan 17,001.040c sa jale prākṣipat tat tu tathākṣayyau maheṣudhī 17,001.040d*0007_01 yathā ghanasya gagane śabdo bhavati bhārata 17,001.040d*0007_02 salile kṣipyamāṇasya gāṇḍīvasya tathā hy abhūt 17,001.041a tato 'gnir bharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata 17,001.041c yayuś ca pāṇḍavā vīrās tatas te dakṣiṇāmukhāḥ 17,001.042a tatas te tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ 17,001.042c jagmur bharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam 17,001.042d*0008_01 jagmur bharataśārdūla tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ 17,001.042d*0008_02 tataḥ punaḥ samāvṛttā jagmur dakṣiṇapaścimām 17,001.043a tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśam eva te 17,001.043c dadṛśur dvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām 17,001.043d*0009_01 haripādāṅkavinyāsatīrthīkṛtamahābhuvam 17,001.043d*0009_02 manobhiḥ pūjayantaś ca janārdanam aninditāḥ 17,001.044a udīcīṃ punar āvṛttya yayur bharatasattamāḥ 17,001.044c prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ 17,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 17,002.001a tatas te niyatātmāna udīcīṃ diśam āsthitāḥ 17,002.001b*0010_01 tatas te brāhmaṇīṃ snātvā dṛṣṭvā devaṃ jale sthitam 17,002.001b*0010_02 madhyamāṃśaṃ śivaṃ gatvā dṛṣṭvā rudraṃ mahābalam 17,002.001b*0010_03 prayāgapañcake snātvā gatvā himagiriṃ śubham 17,002.001b*0010_04 īśānaṃ tu namaskṛtya snātvā haṃsodake śubhe 17,002.001b*0010_05 devadevaṃ tu kedāraṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā prayatnataḥ 17,002.001b*0010_06 piṇḍaṃ dattvā vidhānena pitṝn devāṃś ca tarpya vai 17,002.001b*0010_07 udakaṃ vidhivat pītvā tato nandāṃ jagāma vai 17,002.001b*0010_08 mahāpanthānam āvṛtya himavantaṃ jagāma ha 17,002.001c dadṛśur yogayuktāś ca himavantaṃ mahāgirim 17,002.002a taṃ cāpy atikramantas te dadṛśur vālukārṇavam 17,002.002c avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam 17,002.003a teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadharmiṇām 17,002.003c yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale 17,002.004a tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ 17,002.004c uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīm avekṣya ha 17,002.005a nādharmaś caritaḥ kaś cid rājaputryā paraṃtapa 17,002.005c kāraṇaṃ kiṃ nu tad rājan yat kṛṣṇā patitā bhuvi 17,002.006 yudhiṣṭhira uvāca 17,002.006a pakṣapāto mahān asyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye 17,002.006c tasyaitat phalam adyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama 17,002.007 vaiśaṃpāyana uvāca 17,002.007a evam uktvānavekṣyaināṃ yayau dharmasuto nṛpaḥ 17,002.007c samādhāya mano dhīmān dharmātmā puruṣarṣabhaḥ 17,002.008a sahadevas tato dhīmān nipapāta mahītale 17,002.008c taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānam abravīt 17,002.009a yo 'yam asmāsu sarveṣu śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ 17,002.009c so 'yaṃ mādravatīputraḥ kasmān nipatito bhuvi 17,002.010 yudhiṣṭhira uvāca 17,002.010*0011_01 sahadevo 'pi dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ 17,002.010a ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo 'manyata kaṃ cana 17,002.010b*0012_01 kālatrayavidaś cāpi na me guhyaṃ prakāśitam 17,002.010b*0012_02 saṃpratijñāgataś cāhaṃ nākariṣyaṃ janakṣayam 17,002.010c tena doṣeṇa patitas tasmād eṣa nṛpātmajaḥ 17,002.011 vaiśaṃpāyana uvāca 17,002.011a ity uktvā tu samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā 17,002.011c bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ 17,002.012a kṛṣṇāṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam 17,002.012c ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha 17,002.013a tasmin nipatite vīre nakule cārudarśane 17,002.013c punar eva tadā bhīmo rājānam idam abravīt 17,002.014a yo 'yam akṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ 17,002.014c rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi 17,002.015a ity ukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 17,002.015c nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ 17,002.016a rūpeṇa matsamo nāsti kaś cid ity asya darśanam 17,002.016c adhikaś cāham evaika ity asya manasi sthitam 17,002.017a nakulaḥ patitas tasmād āgaccha tvaṃ vṛkodara 17,002.017c yasya yad vihitaṃ vīra so 'vaśyaṃ tad upāśnute 17,002.018a tāṃs tu prapatitān dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 17,002.018c papāta śokasaṃtaptas tato 'nu paravīrahā 17,002.019a tasmiṃs tu puruṣavyāghre patite śakratejasi 17,002.019c mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānam abravīt 17,002.020a anṛtaṃ na smarāmy asya svaireṣv api mahātmanaḥ 17,002.020c atha kasya vikāro 'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi 17,002.021 yudhiṣṭhira uvāca 17,002.021a ekāhnā nirdaheyaṃ vai śatrūn ity arjuno 'bravīt 17,002.021c na ca tat kṛtavān eṣa śūramānī tato 'patat 17,002.022a avamene dhanur grāhān eṣa sarvāṃś ca phalgunaḥ 17,002.022c yathā coktaṃ tathā caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā 17,002.023 vaiśaṃpāyana uvāca 17,002.023a ity uktvā prasthito rājā bhīmo 'tha nipapāta ha 17,002.023c patitaś cābravīd bhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 17,002.024a bho bho rājann avekṣasva patito 'haṃ priyas tava 17,002.024c kiṃnimittaṃ ca patanaṃ brūhi me yadi vettha ha 17,002.025 yudhiṣṭhira uvāca 17,002.025a atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase 17,002.025c anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau 17,002.026 vaiśaṃpāyana uvāca 17,002.026a ity uktvā taṃ mahābāhur jagāmānavalokayan 17,002.026c śvā tv eko 'nuyayau yas te bahuśaḥ kīrtito mayā 17,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 17,003.001a tataḥ saṃnādayañ śakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ 17,003.001c rathenopayayau pārtham ārohety abravīc ca tam 17,003.002a sa bhrātṝn patitān dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 17,003.002c abravīc chokasaṃtaptaḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ 17,003.003a bhrātaraḥ patitā me 'tra āgaccheyur mayā saha 17,003.003c na vinā bhrātṛbhiḥ svargam icche gantuṃ sureśvara 17,003.004a sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara 17,003.004c sāsmābhiḥ saha gaccheta tad bhavān anumanyatām 17,003.005 indra uvāca 17,003.005a bhrātṝn drakṣyasi putrāṃs tvam agratas tridivaṃ gatān 17,003.005c kṛṣṇayā sahitān sarvān mā śuco bharatarṣabha 17,003.006a nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatās te bharatarṣabha 17,003.006c anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ 17,003.007 yudhiṣṭhira uvāca 17,003.007a ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityam eva ha 17,003.007c sa gaccheta mayā sārdham ānṛśaṃsyā hi me matiḥ 17,003.008 indra uvāca 17,003.008a amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rājañ; śriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva kīrtim 17,003.008c saṃprāpto 'dya svargasukhāni ca tvaṃ; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti 17,003.009 yudhiṣṭhira uvāca 17,003.009a anāryam āryeṇa sahasranetra; śakyaṃ kartuṃ duṣkaram etad ārya 17,003.009c mā me śriyā saṃgamanaṃ tayāstu; yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam 17,003.010 indra uvāca 17,003.010a svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇyam; iṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti 17,003.010c tato vicārya kriyatāṃ dharmarāja; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti 17,003.011 yudhiṣṭhira uvāca 17,003.011a bhaktatyāgaṃ prāhur atyantapāpaṃ; tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena 17,003.011c tasmān nāhaṃ jātu kathaṃ canādya; tyakṣyāmy enaṃ svasukhārthī mahendra 17,003.011d*0013_01 bhītaṃ bhaktaṃ nānyad astīti cārtaṃ 17,003.011d*0013_02 prāptaṃ kṣīṇaṃ rakṣaṇe prāṇalipsum 17,003.011d*0013_03 prāṇatyāgād apy ahaṃ nota moktuṃ 17,003.011d*0013_04 yateyaṃ vai nityam etad vrataṃ me 17,003.012 indra uvāca 17,003.012a śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti; yad dattam iṣṭaṃ vivṛtam atho hutaṃ ca 17,003.012c tasmāc chunas tyāgam imaṃ kuruṣva; śunas tyāgāt prāpsyase devalokam 17,003.013a tyaktvā bhrātṝn dayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ; prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra 17,003.013c śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu; tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase 'dya 17,003.014 yudhiṣṭhira uvāca 17,003.014a na vidyate saṃdhir athāpi vigraho; mṛtair martyair iti lokeṣu niṣṭhā 17,003.014c na te mayā jīvayituṃ hi śakyā; tasmāt tyāgas teṣu kṛto na jīvatām 17,003.015a pratipradānaṃ śaraṇāgatasya; striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ 17,003.015c mitradrohas tāni catvāri śakra; bhaktatyāgaś caiva samo mato me 17,003.016 vaiśaṃpāyana uvāca 17,003.016a tad dharmarājasya vaco niśamya; dharmasvarūpī bhagavān uvāca 17,003.016c yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ; ślakṣṇair vākyaiḥ saṃstavasaṃprayuktaiḥ 17,003.017a abhijāto 'si rājendra pitur vṛttena medhayā 17,003.017c anukrośena cānena sarvabhūteṣu bhārata 17,003.018a purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ 17,003.018c pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ 17,003.019a bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāv ubhau 17,003.019c mātroḥ sāmyam abhīpsan vai nakulaṃ jīvam icchasi 17,003.020a ayaṃ śvā bhakta ity eva tyakto devarathas tvayā 17,003.020c tasmāt svarge na te tulyaḥ kaś cid asti narādhipa 17,003.021a atas tavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata 17,003.021c prāpto 'si bharataśreṣṭha divyāṃ gatim anuttamām 17,003.022a tato dharmaś ca śakraś ca marutaś cāśvināv api 17,003.022c devā devarṣayaś caiva ratham āropya pāṇḍavam 17,003.023a prayayuḥ svair vimānais te siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ 17,003.023c sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ 17,003.024a sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ 17,003.024c ūrdhvam ācakrame śīghraṃ tejasāvṛtya rodasī 17,003.025a tato devanikāyastho nāradaḥ sarvalokavit 17,003.025c uvācoccais tadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ 17,003.026a ye 'pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ 17,003.026c kīrtiṃ pracchādya teṣāṃ vai kururājo 'dhitiṣṭhati 17,003.027a lokān āvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā 17,003.027c svaśarīreṇa saṃprāptaṃ nānyaṃ śuśruma pāṇḍavāt 17,003.027d*0014_01 tejāṃsi yāni dṛṣṭāni bhūmiṣṭhena tvayā vibho 17,003.027d*0014_02 veśmāni karmadevānāṃ paśyāmūni sahasraśaḥ 17,003.028a nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanam abravīt 17,003.028c devān āmantrya dharmātmā svapakṣāṃś caiva pārthivān 17,003.029a śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānam adya me 17,003.029c tad eva prāptum icchāmi lokān anyān na kāmaye 17,003.030a rājñas tu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ 17,003.030c ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram 17,003.031a sthāne 'smin vasa rājendra karmabhir nirjite śubhaiḥ 17,003.031c kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ sneham adyāpi parikarṣasi 17,003.032a siddhiṃ prāpto 'si paramāṃ yathā nānyaḥ pumān kva cit 17,003.032c naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ saṃprāptāḥ kurunandana 17,003.033a adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa 17,003.033c svargo 'yaṃ paśya devarṣīn siddhāṃś ca tridivālayān 17,003.034a yudhiṣṭhiras tu devendram evaṃvādinam īśvaram 17,003.034c punar evābravīd dhīmān idaṃ vacanam arthavat 17,003.035a tair vinā notsahe vastum iha daityanibarhaṇa 17,003.035c gantum icchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ 17,003.036a yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā 17,003.036c draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama 18,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 18,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 18,001.001 janamejaya uvāca 18,001.001a svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mama pūrvapitāmahāḥ 18,001.001c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca kāni sthānāni bhejire 18,001.002a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvavic cāsi me mataḥ 18,001.002b*0002_01 na hi tṛpyāmi sarveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 18,001.002c maharṣiṇābhyanujñāto vyāsenādbhutakarmaṇā 18,001.002x*0003_01 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ vai vetsi tattvataḥ 18,001.003 vaiśaṃpāyana uvāca 18,001.003a svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya tava pūrvapitāmahāḥ 18,001.003c yudhiṣṭhiraprabhṛtayo yad akurvata tac chṛṇu 18,001.004a svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 18,001.004c duryodhanaṃ śriyā juṣṭaṃ dadarśāsīnam āsane 18,001.005a bhrājamānam ivādityaṃ vīralakṣmyābhisaṃvṛtam 18,001.005c devair bhrājiṣṇubhiḥ sādhyaiḥ sahitaṃ puṇyakarmabhiḥ 18,001.006a tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā duryodhanam amarṣitaḥ 18,001.006c sahasā saṃnivṛtto 'bhūc chriyaṃ dṛṣṭvā suyodhane 18,001.007a bruvann uccair vacas tān vai nāhaṃ duryodhanena vai 18,001.007c sahitaḥ kāmaye lokāṃl lubdhenādīrghadarśinā 18,001.008a yatkṛte pṛthivī sarvā suhṛdo bāndhavās tathā 18,001.008c hatāsmābhiḥ prasahyājau kliṣṭaiḥ pūrvaṃ mahāvane 18,001.009a draupadī ca sabhāmadhye pāñcālī dharmacāriṇī 18,001.009c parikliṣṭānavadyāṅgī patnī no gurusaṃnidhau 18,001.010a svasti devā na me kāmaḥ suyodhanam udīkṣitum 18,001.010c tatrāhaṃ gantum icchāmi yatra te bhrātaro mama 18,001.011a maivam ity abravīt taṃ tu nāradaḥ prahasann iva 18,001.011c svarge nivāso rājendra viruddhaṃ cāpi naśyati 18,001.012a yudhiṣṭhira mahābāho maivaṃ vocaḥ kathaṃ cana 18,001.012c duryodhanaṃ prati nṛpaṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama 18,001.013a eṣa duryodhano rājā pūjyate tridaśaiḥ saha 18,001.013c sadbhiś ca rājapravarair ya ime svargavāsinaḥ 18,001.014a vīralokagatiṃ prāpto yuddhe hutvātmanas tanum 18,001.014c yūyaṃ sarve surasamā yena yuddhe samāsitāḥ 18,001.015a sa eṣa kṣatradharmeṇa sthānam etad avāptavān 18,001.015c bhaye mahati yo 'bhīto babhūva pṛthivīpatiḥ 18,001.016a na tan manasi kartavyaṃ putra yad dyūtakāritam 18,001.016c draupadyāś ca parikleśaṃ na cintayatum arhasi 18,001.017a ye cānye 'pi parikleśā yuṣmākaṃ dyūtakāritāḥ 18,001.017c saṃgrāmeṣv atha vānyatra na tān saṃsmartum arhasi 18,001.018a samāgaccha yathānyāyaṃ rājñā duryodhanena vai 18,001.018c svargo 'yaṃ neha vairāṇi bhavanti manujādhipa 18,001.019a nāradenaivam uktas tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ 18,001.019c bhrātṝn papraccha medhāvī vākyam etad uvāca ha 18,001.020a yadi duryodhanasyaite vīralokāḥ sanātanāḥ 18,001.020c adharmajñasya pāpasya pṛthivīsuhṛdadruhaḥ 18,001.021a yatkṛte pṛthivī naṣṭā sahayā sarathadvipā 18,001.021c vayaṃ ca manyunā dagdhā vairaṃ praticikīrṣavaḥ 18,001.022a ye te vīrā mahātmāno bhrātaro me mahāvratāḥ 18,001.022c satyapratijñā lokasya śūrā vai satyavādinaḥ 18,001.023a teṣām idānīṃ ke lokā draṣṭum icchāmi tān aham 18,001.023c karṇaṃ caiva mahātmānaṃ kaunteyaṃ satyasaṃgaram 18,001.024a dhṛṣṭadyumnaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān 18,001.024c ye ca śastrair vadhaṃ prāptāḥ kṣatradharmeṇa pārthivāḥ 18,001.025a kva nu te pārthivā brahman naitān paśyāmi nārada 18,001.025b*0004_01 brahmann etān prapaśyāmi svargaloke 'tra karhi cit 18,001.025c virāṭadrupadau caiva dhṛṣṭaketumukhāṃś ca tān 18,001.026a śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 18,001.026c abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draṣṭum icchāmi nārada 18,002.001 yudhiṣṭhira uvāca 18,002.001a neha paśyāmi vibudhā rādheyam amitaujasam 18,002.001c bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau 18,002.002a juhuvur ye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ 18,002.002c rājāno rājaputrāś ca ye madarthe hatā raṇe 18,002.003a kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ 18,002.003c tair apy ayaṃ jito lokaḥ kaccit puruṣasattamaiḥ 18,002.004a yadi lokān imān prāptās te ca sarve mahārathāḥ 18,002.004c sthitaṃ vitta hi māṃ devāḥ sahitaṃ tair mahātmabhiḥ 18,002.005a kaccin na tair avāpto 'yaṃ nṛpair loko 'kṣayaḥ śubhaḥ 18,002.005c na tair ahaṃ vinā vatsye jñātibhir bhrātṛbhis tathā 18,002.006a mātur hi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇi 18,002.006c karṇasya kriyatāṃ toyam iti tapyāmi tena vai 18,002.007a idaṃ ca paritapyāmi punaḥ punar ahaṃ surāḥ 18,002.007c yan mātuḥ sadṛśau pādau tasyāham amitaujasaḥ 18,002.008a dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanam 18,002.008c na hy asmān karṇasahitāñ jayec chakro 'pi saṃyuge 18,002.009a tam ahaṃ yatratatrasthaṃ draṣṭum icchāmi sūryajam 18,002.009c avijñāto mayā yo 'sau ghātitaḥ savyasācinā 18,002.010a bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo 'pi priyaṃ mama 18,002.010c arjunaṃ cendrasaṃkāśaṃ yamau tau ca yamopamau 18,002.011a draṣṭum icchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīm 18,002.011c na ceha sthātum icchāmi satyam etad bravīmi vaḥ 18,002.012a kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ 18,002.012c yatra te sa mama svargo nāyaṃ svargo mato mama 18,002.012x*0005_01 tathety ūcur vacas tasya devāḥ sarṣigaṇās tataḥ 18,002.013 devā ūcuḥ 18,002.013a yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ putra māciram 18,002.013c priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt 18,002.014 vaiśaṃpāyana uvāca 18,002.014a ity uktvā taṃ tato devā devadūtam upādiśan 18,002.014c yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṃtapa 18,002.015a tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaś ca jagmatuḥ 18,002.015c sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ 18,002.016a agrato devadūtas tu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ 18,002.016c panthānam aśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ 18,002.017a tamasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśaivalaśādvalam 18,002.017c yuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhair māṃsaśoṇitakardamam 18,002.018a daṃśotthānaṃ sajhillīkaṃ makṣikāmaśakāvṛtam 18,002.018c itaś cetaś ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam 18,002.019a asthikeśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭasamākulam 18,002.019c jvalanena pradīptena samantāt pariveṣṭitam 18,002.020a ayomukhaiś ca kākolair gṛdhraiś ca samabhidrutam 18,002.020c sūcīmukhais tathā pretair vindhyaśailopamair vṛtam 18,002.021a medorudhirayuktaiś ca chinnabāhūrupāṇibhiḥ 18,002.021c nikṛttodarapādaiś ca tatra tatra praveritaiḥ 18,002.022a sa tat kuṇapadurgandham aśivaṃ romaharṣaṇam 18,002.022c jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan 18,002.023a dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamām 18,002.023b*0006_01 sudurgamāṃ vaitaraṇīṃ pūyapūrṇāṃ dadarśa saḥ 18,002.023c asipatravanaṃ caiva niśitakṣurasaṃvṛtam 18,002.024a karambhavālukās taptā āyasīś ca śilāḥ pṛthak 18,002.024c lohakumbhīś ca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ 18,002.025a kūṭaśālmalikaṃ cāpi dusparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam 18,002.025c dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām 18,002.026a sa taṃ durgandham ālakṣya devadūtam uvāca ha 18,002.026c kiyad adhvānam asmābhir gantavyam idam īdṛśam 18,002.027a kva ca te bhrātaro mahyaṃ tan mamākhyātum arhasi 18,002.027c deśo 'yaṃ kaś ca devānām etad icchāmi veditum 18,002.028a sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam 18,002.028c devadūto 'bravīc cainam etāvad gamanaṃ tava 18,002.029a nivartitavyaṃ hi mayā tathāsmy ukto divaukasaiḥ 18,002.029c yadi śrānto 'si rājendra tvam athāgantum arhasi 18,002.030a yudhiṣṭhiras tu nirviṇṇas tena gandhena mūrchitaḥ 18,002.030c nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata 18,002.031a sa saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ 18,002.031c śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ 18,002.032a bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava 18,002.032c anugrahārtham asmākaṃ tiṣṭha tāvan muhūrtakam 18,002.033a āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ 18,002.033c tava gandhānugas tāta yenāsmān sukham āgamat 18,002.033d*0007_01 pavanas tāta tenāsmāṃs taptān sukhayati prabho 18,002.034a te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha 18,002.034c sukham āsādayiṣyāmas tvāṃ dṛṣṭvā rājasattama 18,002.035a saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtam api bhārata 18,002.035c tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmān na bādhate 18,002.036a evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām 18,002.036c tasmin deśe sa śuśrāva samantād vadatāṃ nṛpa 18,002.037a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā dayāvān dīnabhāṣiṇām 18,002.037b*0008_01 uvāca vadatāṃ śreṣṭho dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 18,002.037c aho kṛcchram iti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ 18,002.038a sa tā giraḥ purastād vai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ 18,002.038c glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ 18,002.039a abudhyamānas tā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 18,002.039c uvāca ke bhavanto vai kimartham iha tiṣṭhatha 18,002.040a ity uktās te tataḥ sarve samantād avabhāṣire 18,002.040c karṇo 'haṃ bhīmaseno 'ham arjuno 'ham iti prabho 18,002.041a nakulaḥ sahadevo 'haṃ dhṛṣṭadyumno 'ham ity uta 18,002.041c draupadī draupadeyāś ca ity evaṃ te vicukruśuḥ 18,002.042a tā vācaḥ sā tadā śrutvā taddeśasadṛśīr nṛpa 18,002.042c tato vimamṛśe rājā kiṃ nv idaṃ daivakāritam 18,002.043a kiṃ nu tat kaluṣaṃ karma kṛtam ebhir mahātmabhiḥ 18,002.043c karṇena draupadeyair vā pāñcālyā vā sumadhyayā 18,002.043d*0009_01 karṇaś ca draupadeyāś ca pāñcālī vā sumadhyamā 18,002.044a ya ime pāpagandhe 'smin deśe santi sudāruṇe 18,002.044c na hi jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām 18,002.045a kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ 18,002.045c tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ 18,002.046a mahendra iva lakṣmīvān āste paramapūjitaḥ 18,002.046c kasyedānīṃ vikāro 'yaṃ yad ime narakaṃ gatāḥ 18,002.047a sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ 18,002.047c kṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 18,002.048a kiṃ nu supto 'smi jāgarmi cetayāno na cetaye 18,002.048c aho cittavikāro 'yaṃ syād vā me cittavibhramaḥ 18,002.049a evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ 18,002.049c duḥkhaśokasamāviṣṭaś cintāvyākulitendriyaḥ 18,002.050a krodham āhārayac caiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥ 18,002.050c devāṃś ca garhayām āsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ 18,002.051a sa tīvragandhasaṃtapto devadūtam uvāca ha 18,002.051c gamyatāṃ bhadra yeṣāṃ tvaṃ dūtas teṣām upāntikam 18,002.052a na hy ahaṃ tatra yāsmyāmi sthito 'smīti nivedyatām 18,002.052c matsaṃśrayād ime dūta sukhino bhrātaro hi me 18,002.053a ity uktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā 18,002.053c jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ 18,002.054a nivedayām āsa ca tad dharmarājacikīrṣitam 18,002.054c yathoktaṃ dharmaputreṇa sarvam eva janādhipa 18,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 18,003.001a sthite muhūrtaṃ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhire 18,003.001c ājagmus tatra kauravya devāḥ śakrapurogamāḥ 18,003.002a svayaṃ vigrahavān dharmo rājānaṃ prasamīkṣitum 18,003.002c tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ 18,003.003a teṣu bhāsvaradeheṣu puṇyābhijanakarmasu 18,003.003c samāgateṣu deveṣu vyagamat tat tamo nṛpa 18,003.004a nādṛśyanta ca tās tatra yātanāḥ pāpakarmiṇām 18,003.004c nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha 18,003.005a lohakumbhyaḥ śilāś caiva nādṛśyanta bhayānakāḥ 18,003.005c vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ 18,003.005e dadarśa rājā kaunteyas tāny adṛśyāni cābhavan 18,003.006a tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śivaḥ 18,003.006c vavau devasamīpasthaḥ śītalo 'tīva bhārata 18,003.007a marutaḥ saha śakreṇa vasavaś cāśvinau saha 18,003.007c sādhyā rudrās tathādityā ye cānye 'pi divaukasaḥ 18,003.008a sarve tatra samājagmuḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 18,003.008c yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito 'bhavat 18,003.009a tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ 18,003.009c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 18,003.010a yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇās tava 18,003.010c ehy ehi puruṣavyāghra kṛtam etāvatā vibho 18,003.010e siddhiḥ prāptā tvayā rājaṃl lokāś cāpy akṣayās tava 18,003.010x*0010_01 bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ caiva gatir nityā supūjitā 18,003.011a na ca manyus tvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama 18,003.011c avaśyaṃ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ 18,003.012a śubhānām aśubhānāṃ ca dvau rāśī puruṣarṣabha 18,003.012c yaḥ pūrvaṃ sukṛtaṃ bhuṅkte paścān nirayam eti saḥ 18,003.012e pūrvaṃ narakabhāgyas tu paścāt svargam upaiti saḥ 18,003.013a bhūyiṣṭhaṃ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṃ svargam aśnute 18,003.013b*0011_01 bhūyiṣṭhaṃ śubhakarmā yaḥ pūrvaṃ narakam aśnute 18,003.013b*0012_01 bhūyiṣṭhaśubhakarmā tvam alpaṃ jihmaṃ tavācyuta 18,003.013c tena tvam evaṃ gamito mayā śreyorthinā nṛpa 18,003.014a vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṃ prati 18,003.014c vyājenaiva tato rājan darśito narakas tava 18,003.015a yathaiva tvaṃ tathā bhīmas tathā pārtho yamau tathā 18,003.015c draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṃ gatāḥ 18,003.016a āgaccha naraśārdūla muktās te caiva kilbiṣāt 18,003.016c svapakṣāś caiva ye tubhyaṃ pārthivā nihatā raṇe 18,003.016e sarve svargam anuprāptās tān paśya puruṣarṣabha 18,003.017a karṇaś caiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 18,003.017c sa gataḥ paramāṃ siddhiṃ yadarthaṃ paritapyase 18,003.018a taṃ paśya puruṣavyāghram ādityatanayaṃ vibho 18,003.018c svasthānasthaṃ mahābāho jahi śokaṃ nararṣabha 18,003.019a bhrātṝṃś cānyāṃs tathā paśya svapakṣāṃś caiva pārthivān 18,003.019c svaṃ svaṃ sthānam anuprāptān vyetu te mānaso jvaraḥ 18,003.020a anubhūya pūrvaṃ tvaṃ kṛcchram itaḥ prabhṛti kaurava 18,003.020c viharasva mayā sārdhaṃ gataśoko nirāmayaḥ 18,003.021a karmaṇāṃ tāta puṇyānāṃ jitānāṃ tapasā svayam 18,003.021c dānānāṃ ca mahābāho phalaṃ prāpnuhi pāṇḍava 18,003.022a adya tvāṃ devagandharvā divyāś cāpsaraso divi 18,003.022c upasevantu kalyāṇaṃ virajombaravāsasaḥ 18,003.023a rājasūyajitāṃl lokān aśvamedhābhivardhitān 18,003.023c prāpnuhi tvaṃ mahābāho tapasaś ca phalaṃ mahat 18,003.024a upary upari rājñāṃ hi tava lokā yudhiṣṭhira 18,003.024c hariścandrasamāḥ pārtha yeṣu tvaṃ vihariṣyasi 18,003.025a māndhātā yatra rājarṣir yatra rājā bhagīrathaḥ 18,003.025c dauḥṣantir yatra bharatas tatra tvaṃ vihariṣyasi 18,003.026a eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī 18,003.026c ākāśagaṅgā rājendra tatrāplutya gamiṣyasi 18,003.027a atra snātasya te bhāvo mānuṣo vigamiṣyati 18,003.027c gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi 18,003.028a evaṃ bruvati devendre kauravendraṃ yudhiṣṭhiram 18,003.028c dharmo vigrahavān sākṣād uvāca sutam ātmanaḥ 18,003.029a bho bho rājan mahāprājña prīto 'smi tava putraka 18,003.029c madbhaktyā satyavākyena kṣamayā ca damena ca 18,003.030a eṣā tṛtīyā jijñāsā tava rājan kṛtā mayā 18,003.030c na śakyase cālayituṃ svabhāvāt pārtha hetubhiḥ 18,003.031a pūrvaṃ parīkṣito hi tvam āsīr dvaitavanaṃ prati 18,003.031c araṇīsahitasyārthe tac ca nistīrṇavān asi 18,003.032a sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyāṃ tatra bhārata 18,003.032c śvarūpadhāriṇā putra punas tvaṃ me parīkṣitaḥ 18,003.033a idaṃ tṛtīyaṃ bhrātṝṇām arthe yat sthātum icchasi 18,003.033c viśuddho 'si mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ 18,003.034a na ca te bhrātaraḥ pārtha narakasthā viśāṃ pate 18,003.034c māyaiṣā devarājena mahendreṇa prayojitā 18,003.035a avaśyaṃ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ 18,003.035c tatas tvayā prāptam idaṃ muhūrtaṃ duḥkham uttamam 18,003.036a na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau 18,003.036c karṇo vā satyavāk śūro narakārhāś ciraṃ nṛpa 18,003.037a na kṛṣṇā rājaputrī ca narakārhā yudhiṣṭhira 18,003.037c ehy ehi bharataśreṣṭha paśya gaṅgāṃ trilokagām 18,003.038a evam uktaḥ sa rājarṣis tava pūrvapitāmahaḥ 18,003.038b*0013_01 mahāguroś ca śuśrūṣā vedāntaśra[-nāṃ śra]vaṇaṃ tathā 18,003.038b*0013_02 pūjite brahmavicchreṣṭhaiḥ svagṛhe śivaliṅgake 18,003.038b*0013_03 madvaṃśajānāṃ na dāntaṃ śivād ādhikyabuddhitā 18,003.038b*0013_04 svāyaṃbhuvādāvayādau (sic) bhavet tava varād iha 18,003.038b*0013_05 asmād ādhikyabuddhiś ced anāya nṛṇāṃ ha sā (sic) 18,003.038b*0013_06 madvaṃśajānāṃ sarveṣāṃ māstu sā tvadanugrahāt 18,003.038b*0013_07 ity uktvā dharmam uddiśya mahāntaṃ naram ādarāt 18,003.038b*0013_08 uvāca kiṃ cid uddiśya tvādṛśā nu janādhipa 18,003.038c jagāma saha dharmeṇa sarvaiś ca tridaśālayaiḥ 18,003.039a gaṅgāṃ devanadīṃ puṇyāṃ pāvanīm ṛṣisaṃstutām 18,003.039c avagāhya tu tāṃ rājā tanuṃ tatyāja mānuṣīm 18,003.040a tato divyavapur bhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 18,003.040c nirvairo gatasaṃtāpo jale tasmin samāplutaḥ 18,003.041a tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 18,003.041c dharmeṇa sahito dhīmān stūyamāno maharṣibhiḥ 18,003.041x*0014_01 yatra te puruṣavyāghrāḥ śūrā vigatamanyavaḥ 18,003.041x*0014_02 pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca svāni sthānāni bhejire 18,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 18,004.001a tato yudhiṣṭhiro rājā devaiḥ sarṣimarudgaṇaiḥ 18,004.001c pūjyamāno yayau tatra yatra te kurupuṃgavāḥ 18,004.002a dadarśa tatra govindaṃ brāhmeṇa vapuṣānvitam 18,004.002c tenaiva dṛṣṭapūrveṇa sādṛśyenopasūcitam 18,004.003a dīpyamānaṃ svavapuṣā divyair astrair upasthitam 18,004.003c cakraprabhṛtibhir ghorair divyaiḥ puruṣavigrahaiḥ 18,004.003e upāsyamānaṃ vīreṇa phalgunena suvarcasā 18,004.003x*0015_01 tathāsvarūpaṃ kaunteyo dadarśa madhusūdanam 18,004.003x*0015_02 tāv ubhau puruṣavyāghrau samudvīkṣya yudhiṣṭhiram 18,004.003x*0015_03 yathāvat pratipedāte pūjayā devapūjitau 18,004.003x*0016_01 dadarśa rājā dharmātmā kuruvaṃśayaśaskaraḥ 18,004.004a aparasminn athoddeśe karṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 18,004.004c dvādaśādityasahitaṃ dadarśa kurunandanaḥ 18,004.005a athāparasminn uddeśe marudgaṇavṛtaṃ prabhum 18,004.005c bhīmasenam athāpaśyat tenaiva vapuṣānvitam 18,004.005x*0017_01 vāyor mūrtim ataḥ pārśve divyamūrtisamanvitam 18,004.005x*0017_02 śriyā paramayā yuktaṃ siddhiṃ paramikāṃ gatam 18,004.006a aśvinos tu tathā sthāne dīpyamānau svatejasā 18,004.006c nakulaṃ sahadevaṃ ca dadarśa kurunandanaḥ 18,004.007a tathā dadarśa pāñcālīṃ kamalotpalamālinīm 18,004.007b*0018_01 divyena vapuṣā yuktāṃ divyabhūṣaṇabhūṣitām 18,004.007b*0018_02 tāṃ dṛṣṭvā dharmarājānam uvāca ca śacīpatiḥ 18,004.007c vapuṣā svargam ākramya tiṣṭhantīm arkavarcasam 18,004.008a athaināṃ sahasā rājā praṣṭum aicchad yudhiṣṭhiraḥ 18,004.008c tato 'sya bhagavān indraḥ kathayām āsa devarāṭ 18,004.008d*0019_01 tato 'sya kathayām āsa bhagavān vai puraṃdaraḥ 18,004.009a śrīr eṣā draupadīrūpā tvadarthe mānuṣaṃ gatā 18,004.009c ayonijā lokakāntā puṇyagandhā yudhiṣṭhira 18,004.010a drupadasya kule jātā bhavadbhiś copajīvitā 18,004.010c ratyarthaṃ bhavatāṃ hy eṣā nirmitā śūlapāṇinā 18,004.011a ete pañca mahābhāgā gandharvāḥ pāvakaprabhāḥ 18,004.011c draupadyās tanayā rājan yuṣmākam amitaujasaḥ 18,004.012a paśya gandharvarājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 18,004.012c enaṃ ca tvaṃ vijānīhi bhrātaraṃ pūrvajaṃ pituḥ 18,004.013a ayaṃ te pūrvajo bhrātā kaunteyaḥ pāvakadyutiḥ 18,004.013c sūryaputro 'grajaḥ śreṣṭho rādheya iti viśrutaḥ 18,004.013e ādityasahito yāti paśyainaṃ puruṣarṣabha 18,004.014a sādhyānām atha devānāṃ vasūnāṃ marutām api 18,004.014c gaṇeṣu paśya rājendra vṛṣṇyandhakamahārathān 18,004.014e sātyakipramukhān vīrān bhojāṃś caiva mahārathān 18,004.015a somena sahitaṃ paśya saubhadram aparājitam 18,004.015c abhimanyuṃ maheṣvāsaṃ niśākarasamadyutim 18,004.016a eṣa pāṇḍur maheṣvāsaḥ kuntyā mādryā ca saṃgataḥ 18,004.016c vimānena sadābhyeti pitā tava mamāntikam 18,004.017a vasubhiḥ sahitaṃ paśya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpam 18,004.017c droṇaṃ bṛhaspateḥ pārśve gurum enaṃ niśāmaya 18,004.018a ete cānye mahīpālā yodhās tava ca pāṇḍava 18,004.018c gandharvaiḥ sahitā yānti yakṣaiḥ puṇyajanais tathā 18,004.019a guhyakānāṃ gatiṃ cāpi ke cit prāptā nṛsattamāḥ 18,004.019c tyaktvā dehaṃ jitasvargāḥ puṇyavāgbuddhikarmabhiḥ 18,005.001 janamejaya uvāca 18,005.001a bhīṣmadroṇau mahātmānau dhṛtarāṣṭraś ca pārthivaḥ 18,005.001c virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaś caivottaras tathā 18,005.002a dhṛṣṭaketur jayatseno rājā caiva sa satyajit 18,005.002c duryodhanasutāś caiva śakuniś caiva saubalaḥ 18,005.003a karṇaputrāś ca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ 18,005.003c ghaṭotkacādayaś caiva ye cānye nānukīrtitāḥ 18,005.004a ye cānye kīrtitās tatra rājāno dīptamūrtayaḥ 18,005.004c svarge kālaṃ kiyantaṃ te tasthus tad api śaṃsa me 18,005.005a āho svic chāśvataṃ sthānaṃ teṣāṃ tatra dvijottama 18,005.005c ante vā karmaṇaḥ kāṃ te gatiṃ prāptā nararṣabhāḥ 18,005.005e etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ procyamānaṃ tvayā dvija 18,005.005x*0020_01 tapasā hi pradīptena sarvaṃ tvam anupaśyasi 18,005.006 sūta uvāca 18,005.006a ity uktaḥ sa tu viprarṣir anujñāto mahātmanā 18,005.006c vyāsena tasya nṛpater ākhyātum upacakrame 18,005.007 vaiśaṃpāyana uvāca 18,005.007a gantavyaṃ karmaṇām ante sarveṇa manujādhipa 18,005.007b*0021_01 prakṛtiṃ kiṃ nu samyak te pṛcchaiṣā saṃprayojitā 18,005.007c śṛṇu guhyam idaṃ rājan devānāṃ bharatarṣabha 18,005.007e yad uvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān 18,005.008a muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ 18,005.008c agādhabuddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām 18,005.008x*0022_01 tenoktaṃ karmaṇām ante praviśanti svikāṃ tanum 18,005.009a vasūn eva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ 18,005.009c aṣṭāv eva hi dṛśyante vasavo bharatarṣabha 18,005.010a bṛhaspatiṃ viveśātha droṇo hy aṅgirasāṃ varam 18,005.010c kṛtavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇam 18,005.011a sanatkumāraṃ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam 18,005.011c dhṛtarāṣṭro dhaneśasya lokān prāpa durāsadān 18,005.012a dhṛtarāṣṭreṇa sahitā gāndhārī ca yaśasvinī 18,005.012c patnībhyāṃ sahitaḥ pāṇḍur mahendrasadanaṃ yayau 18,005.013a virāṭadrupadau cobhau dhṛṣṭaketuś ca pārthivaḥ 18,005.013c niśaṭhākrūrasāmbāś ca bhānuḥ kampo viḍūrathaḥ 18,005.014a bhūriśravāḥ śalaś caiva bhūriś ca pṛthivīpatiḥ 18,005.014c ugrasenas tathā kaṃso vasudevaś ca vīryavān 18,005.015a uttaraś ca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṃgavaḥ 18,005.015c viśveṣāṃ devatānāṃ te viviśur narasattamāḥ 18,005.016a varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān 18,005.016c so 'bhimanyur nṛsiṃhasya phalgunasya suto 'bhavat 18,005.017a sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumān kva cit 18,005.017c viveśa somaṃ dharmātmā karmaṇo 'nte mahārathaḥ 18,005.018a āviveśa raviṃ karṇaḥ pitaraṃ puruṣarṣabha 18,005.018c dvāparaṃ śakuniḥ prāpa dhṛṣṭadyumnas tu pāvakam 18,005.019a dhṛtarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānā balotkaṭāḥ 18,005.019c ṛddhimanto mahātmānaḥ śastrapūtā divaṃ gatāḥ 18,005.019e dharmam evāviśat kṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ 18,005.020a ananto bhagavān devaḥ praviveśa rasātalam 18,005.020a*0023_01 **** **** rāmaḥ śeṣo bhujaṃgamaḥ 18,005.020a*0023_02 sa nāgo 'pi mahātejāḥ 18,005.020c pitāmahaniyogād dhi yo yogād gām adhārayat 18,005.020x*0024_01 yaḥ sa nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ 18,005.020x*0024_02 tasyāṃśo vāsudevas tu karmaṇo 'nte viveśa ha 18,005.020x*0025_01 jagato 'nugrahārthāya vāsudevo jagadguruḥ 18,005.020x*0025_02 divam āsthāya divyena vapuṣāntarhitaḥ sthitaḥ 18,005.021a ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ 18,005.021c nyamajjanta sarasvatyāṃ kālena janamejaya 18,005.021d*0026_01 tatra tyaktvā śarīrāṇi divam āruruhuḥ punaḥ 18,005.021e tāś cāpy apsaraso bhūtvā vāsudevam upāgaman 18,005.022a hatās tasmin mahāyuddhe ye vīrās tu mahārathāḥ 18,005.022c ghaṭotkacādayaḥ sarve devān yakṣāṃś ca bhejire 18,005.023a duryodhanasahāyāś ca rākṣasāḥ parikīrtitāḥ 18,005.023c prāptās te kramaśo rājan sarvalokān anuttamān 18,005.023d*0027_01 te dānavān guhyakāṃś ca gandharvāṃś ca tathāviśan 18,005.023x*0028_01 śiśupāḷo rāvaṇo 'sau tayor gatim avāptavān 18,005.023x*0028_02 nikumbho nāma yas tv āsīd dānavo baḷadarpitaḥ 18,005.023x*0028_03 sṛgāḷavāsudevo 'bhūd vāsudevena pātitaḥ 18,005.023x*0028_04 jarāsaṃdhaḥ sa bhagavān bhīmasenena ghātitaḥ 18,005.023x*0028_05 kāḷanemis tu tatrāsīt kaṃso nāma mahāsuraḥ 18,005.023x*0028_06 vāsudevena nihataḥ krūrakarmā madotkaṭaḥ 18,005.023x*0028_07 kāḷakeyās tathā jaṅghāḥ saṃsaptakagaṇās tu te 18,005.023x*0028_08 nārāyaṇabaḷaṃ tac ca nṛpā ye ca mahābaḷāḥ 18,005.023x*0028_09 kaliṅgāḥ pārvatīyāś ca kāḷīkeyāḥ prakīrtitāḥ 18,005.023x*0028_10 lakṣmīṃ ca draupadīṃ viddhi gāndhārīṃ ditirūpiṇīm 18,005.023x*0028_11 aditiṃ ca priyāṃ devīṃ devakīṃ viddhi pārthiva 18,005.023x*0028_12 mahān vimardaḥ saṃjāto devānāṃ dānavaiḥ saha 18,005.023x*0028_13 martyaloke mahābhāga tato jitvā divaṃ gatāḥ 18,005.024a bhavanaṃ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ 18,005.024c varuṇasya tathā lokān viviśuḥ puruṣarṣabhāḥ 18,005.025a etat te sarvam ākhyātaṃ vistareṇa mahādyute 18,005.025c kurūṇāṃ caritaṃ kṛtsnaṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 18,005.026 sūta uvāca 18,005.026a etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ 18,005.026c vismito 'bhavad atyarthaṃ yajñakarmāntareṣv atha 18,005.027a tataḥ samāpayām āsuḥ karma tat tasya yājakāḥ 18,005.027c āstīkaś cābhavat prītaḥ parimokṣya bhujaṃgamān 18,005.028a tato dvijātīn sarvāṃs tān dakṣiṇābhir atoṣayat 18,005.028c pūjitāś cāpi te rājñā tato jagmur yathāgatam 18,005.029a visarjayitvā viprāṃs tān rājāpi janamejayaḥ 18,005.029b*0029_01 vyāsaśiṣyaprasādena parāṃ nirvṛtim āyayau 18,005.029c tatas takṣaśilāyāḥ sa punar āyād gajāhvayam 18,005.030a etat te sarvam ākhyātaṃ vaiśaṃpāyanakīrtitam 18,005.030c vyāsājñayā samākhyātaṃ sarpasatre nṛpasya ha 18,005.031a puṇyo 'yam itihāsākhyaḥ pavitraṃ cedam uttamam 18,005.031c kṛṣṇena muninā vipra niyataṃ satyavādinā 18,005.032a sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā 18,005.032c atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā 18,005.033a aiśvarye vartatā caiva sāṃkhyayogavidā tathā 18,005.033c naikatantravibuddhena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 18,005.034a kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām 18,005.034c anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām 18,005.034x*0030_01 krīḍāṃ ca vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇaḥ 18,005.034x*0030_02 viśveṣāṃ devabhāgānāṃ janmasāyujyam eva ca 18,005.034x*0031_01 kīrtitaṃ paramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 18,005.035a ya idaṃ śrāvayed vidvān sadā parvaṇi parvaṇi 18,005.035c dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati 18,005.035x*0032_01 kārṣṇaṃ vedam imaṃ sarvaṃ śṛṇuyād yaḥ samāhitaḥ 18,005.035x*0032_02 brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati 18,005.036a yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ 18,005.036c akṣayyam annapānaṃ vai pitṝṃs tasyopatiṣṭhate 18,005.036x*0033_01 itihāsam imaṃ śrutvā puṇyaṃ satphalam aśnute 18,005.036x*0033_02 aputrayā ca śrotavyaṃ garbhiṇyā caiva yoṣitā 18,005.036x*0033_03 putraṃ vīraṃ janayati kanyāṃ vā rājabhāginīm 18,005.036x*0034_01 itihāsam imaṃ śrutvā nātra kāryā vicāraṇā 18,005.037a ahnā yad enaḥ kurute indriyair manasāpi vā 18,005.037c mahābhāratam ākhyāya paścāt saṃdhyāṃ pramucyate 18,005.037x*0035_01 yad rātrau kurute pāpaṃ brāhmaṇas tv indriyaiś caran 18,005.037x*0035_02 mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate 18,005.037x*0035_03 bharatānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate 18,005.037x*0035_04 niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 18,005.037x*0036_01 aṣṭādaśapurāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ 18,005.037x*0036_02 vedāḥ sāṅgās tathaikatra bhārataṃ caikataḥ sthitam 18,005.037x*0036_03 śrūyatāṃ siṃhanādo 'yam ṛṣes tasya mahātmanaḥ 18,005.037x*0036_04 aṣṭādaśapurāṇānāṃ kartur vedamahodadheḥ 18,005.037x*0037_01 tribhir varṣair mahat pūrvaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 18,005.037x*0037_02 akhilaṃ bhārataṃ cedaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ 18,005.037x*0038_01 caturṇām api vedānāṃ trir āvartya tu yat phalam 18,005.037x*0038_02 tat phalaṃ samavāpnoti adhīyānaḥ sakṛn naraḥ 18,005.037x*0038_03 brahmahatyādipāpāni vilayaṃ yānti śṛṇvataḥ 18,005.037x*0038_04 saṃtānasukhakāmā yā śṛṇoti satataṃ satī 18,005.037x*0038_05 putraṃ vīraṃ janayati kanyāṃ ca rājabhāginīm 18,005.037x*0038_06 itihāsam imaṃ śrutvā nātra kāryā vicāraṇā 18,005.037x*0039_01 ākarṇya bhaktyā satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat 18,005.037x*0039_02 śrīś ca kīrtis tathā vidyā bhavanti sahitāḥ sadā 18,005.038a dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha 18,005.038b*0040_01 tasya sidhyati tat sarvaṃ śravaṇāt paṭhanād iha 18,005.038c yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 18,005.038x@001_0001 bhāratasya tu vaktāraṃ brahmarṣiś ca mahāguruḥ 18,005.038x*0041_01 vācyate yatra satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat 18,005.038x*0041_02 śrīś ca kīrtiś ca vidyā ca bhavanti muditāḥ sadā 18,005.038x*0042_01 putrapautrābhivṛddhiś ca kalyāṇāni bhavanti ca 18,005.038x*0043_01 bhāratasya tu vaktāraṃ śrotāraṃ lekhakaṃ surāḥ 18,005.038x*0043_02 pūjayanty atisaṃhṛṣṭāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 18,005.038x*0043_03 mahābhāratavaktāraṃ nārcayantīha ye narāḥ 18,005.038x*0043_04 teṣāṃ sarvakriyāhānir bhaved devāḥ śapanti ca 18,005.038x*0044_01 dharmaś ca caratāṃ nṛṇām 18,005.038x@001_0002 vaiśaṃpāyanam āropya svarṇabhadrāsanaṃ tadā 18,005.038x@001_0003 janamejayādyā rājāna āstikādyā dvijātayaḥ 18,005.038x@001_0004 dharmadattādivaiśyāś ca somyavaṃśyādiśūdrakāḥ 18,005.038x@001_0005 prayutaṃ cāyutaṃ ceti sahasraṃ śatam ity api 18,005.038x@001_0006 daśakaṃ ceti niṣkāṇām ānarcus taṃ mahāgurum 18,005.038x@001_0007 niṣkāṇāṃ daśakaṃ dattvā mṛtaputro 'mṛtaprajaḥ 18,005.038x@001_0008 kuṣṭhādivyādhiyuktaś ca śataṃ dattvā nirāmayaḥ 18,005.038x@001_0009 sahasradānāt saṃtānahīnaḥ saṃtānaputravān 18,005.038x@001_0010 āyur ārogyam aiśvaryaṃ bhejus te 'nnaṃ ca putrakān 18,005.038x@001_0011 ayutasya tu dānena prayutasya tu dānataḥ 18,005.038x@001_0012 jīvaiśvaraikyavijñāne mahāvākyodbhave tadā 18,005.038x@001_0013 caturṣv api ca vedeṣu sāravat kathite dṛḍhā 18,005.038x@001_0014 buddhir āsīc ca tasyaiva pūjayā ca munes tadā 18,005.038x@001_0015 suvarṇaṃ rajataṃ ratnaṃ sarvāṇy ābharaṇāni ca 18,005.038x@001_0016 sarvopakaraṇair yuktaṃ nidhinikṣepasaṃyutam 18,005.038x@001_0017 iṣṭakābhittisaṃyuktam agnibādhādivarjitam 18,005.038x@001_0018 devapūjāgnihotrādipāṭhārthagṛhasaṃyutam 18,005.038x@001_0019 sāntarbahiḥsaṃvaraṇaṃ saprasādaṃ sagogṛham 18,005.038x@001_0020 vyaṣṭyā samaṣṭyā vā dadyāt svargārohaṇaparvaṇi 18,005.038x@001_0021 nivṛttikāmenaccaki (sic) punarjanma na vidyate 18,005.038x@001_0022 sakāmaś ced brahmakalpaṃ sukhaṃ brahmagṛhe vaset 18,005.038x@001_0023 purāṇamukhato yasmād vedāntajñānam āpyate 18,005.038x@001_0024 sahe na (sic) gurur ākhyātas tatpūjā hīśapūjanam 18,005.038x@001_0025 bhāratasya tu vaktāraṃ śrotāraṃ lekhakāṃs tathā 18,005.038x@001_0026 prapūjayanti saṃhṛṣṭāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 18,005.038x@001_0027 mahābhāratavaktāraṃ nārcayantīha ye narāḥ 18,005.038x@001_0028 teṣāṃ sarvakriyāhānir bhaved devāḥ śapanti ca 18,005.039a jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo bhūtim icchatā 18,005.039c rājñā rājasutaiś cāpi garbhiṇyā caiva yoṣitā 18,005.039x*0045_01 yad yad iṣṭatamaṃ kāmaṃ labhate śraddhayānvitaḥ 18,005.039x*0045_02 śṛṇuyān mudito bhūtvā āstiko buddhisaṃyutaḥ 18,005.039x*0046_01 mahābhāratam ākhyānaṃ śrotavyam anasūyayā 18,005.039x*0047_01 apy ekavāraśravaṇād brahmahatyā vinaśyati 18,005.039x*0047_02 bhaktyā dvivāraśravaṇād aśvamedhaphalaṃ labhet 18,005.039x*0047_03 trivāraśravaṇād bhaktyā paṭhanād vā tathaiva ca 18,005.039x*0047_04 punarāvṛttirahitāṃ labhed brahmagatiṃ śubhām 18,005.039x*0048_01 mahābhāratam ākhyānaṃ yad gṛhe pūjitaṃ bhavet 18,005.039x*0048_02 vase[ta] tatra vibudhā devo nārāyaṇaḥ svayam 18,005.039x*0048_03 vāsudevo vasaty atra puṇḍarīkāyatekṣaṇaḥ 18,005.039x*0049_01 vāsudevaṃ smaran vidvān puṇḍarīkāyatekṣaṇam 18,005.040a svargakāmo labhet svargaṃ jayakāmo labhej jayam 18,005.040c garbhiṇī labhate putraṃ kanyāṃ vā bahubhāginīm 18,005.041a anāgataṃ tribhir varṣaiḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 18,005.041c saṃdarbhaṃ bhāratasyāsya kṛtavān dharmakāmyayā 18,005.041x*0050_01 ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām 18,005.041x*0050_02 triṃśacchatasahasrāṇi devaloke pratiṣṭhitam 18,005.041x*0050_03 pitrye pañcadaśa jñeyaṃ nāgayakṣe caturdaśa 18,005.041x*0050_04 ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu prabhāṣitam 18,005.042a nārado 'śrāvayad devān asito devalaḥ pitṝn 18,005.042c rakṣo yakṣāñ śuko martyān vaiśaṃpāyana eva tu 18,005.042d*0051_01 gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayām āsa vai śukaḥ 18,005.042d*0051_02 ekaṃ śatasahasraṃ ca vaiśaṃpāyana uktavān 18,005.043a itihāsam imaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam 18,005.043c śrāvayed yas tu varṇāṃs trīn kṛtvā brāhmaṇam agrataḥ 18,005.043x*0052_01 sarvapāpaviśuddhātmā śucis tadgatamānasaḥ 18,005.043x*0052_02 iha kīrtiṃ mahat prāpya bhogavān sukham aśnute 18,005.043x*0052_03 vyāsaprasādena punaḥ svargalokaṃ sa gacchati 18,005.043x*0052_04 etad viditvā sarvaṃ tu sarvavedārthavid bhavet 18,005.043x*0052_05 pūjanīyaś ca satataṃ mānanīyo bhaved dvijaḥ 18,005.043x*0053_01 vyāso hi bhagavān viṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ 18,005.043x*0054_01 samāpte parvaṇi tathā svargārohaṇike nṛpa 18,005.043x*0054_02 saṃpūjya vācikaṃ vastrair bhojayed brāhmaṇaṃ tathā 18,005.043x*0055_01 vidyā * * * * dyābhyo dharmebhyo dharmadhāriṇe 18,005.043x*0055_02 devebhyo vāsudevāya varṇyāyāsmin namo namaḥ 18,005.043x@002_0001 itihāsam imaṃ puṇyaṃ ye śṛṇvanti narottamāḥ 18,005.043x@002_0002 teṣāṃ vāsāya nirdiṣṭāḥ svargalokāḥ sanātanāḥ 18,005.043x@002_0003 likhyate yena satataṃ mahābhāratam āditaḥ 18,005.043x@002_0004 sa sarvajñaḥ sa vāgmī ca svargabhāk ca na saṃśayaḥ 18,005.043x@002_0005 *varadam itihāsaṃ ye paṭhantīha bhaktyā 18,005.043x@002_0006 sakalasuravariṣṭhaiḥ pūjyamānā bhavanti 18,005.043x@002_0007 munivarakṛtam etad bhāratākhyaṃ supūjyaṃ 18,005.043x@002_0008 punar api suralokān na cyavante munīndrāḥ 18,005.043x@002_0009 etad bhāratavaktṝṇāṃ śrotṝṇāṃ caiva sarvadā 18,005.043x@002_0010 bhavet prasanno bhagavān maṅgalaṃ ca punaḥ punaḥ 18,005.043x@002_0011 etad bhāratam ākarṇya naimiśe[ṣe]yā maharṣayaḥ 18,005.043x@002_0012 śaunakādyās tadā sarve prahṛṣṭamanaso 'bhavan 18,005.043x@002_0013 tatratyā brāhmaṇāḥ sarve sūtaṃ paurāṇikottamam 18,005.043x@002_0014 pūjayām āsur atyantaṃ bhāṣaṇāśleṣaṇādibhiḥ 18,005.043x@002_0015 tataḥ pradakṣiṇīkṛtya munimaṇḍalam ādarāt 18,005.043x@002_0016 svasti gobrāhmaṇebhyo 'stu dvijānāṃ purato 'vadan 18,005.043x@002_0017 yajñakarmāntare tv etac chrutvā bhāratam āditaḥ 18,005.043x@002_0018 samyag uktaṃ samyag uktam ity ūcus te maharṣayaḥ 18,005.043x@002_0019 śrutvā tv idaṃ bhāratam etad agryaṃ 18,005.043x@002_0020 yajñasya madhye dvijapuṃgavās te 18,005.043x@002_0021 taṃ pūjya vipraṃ vidhivat samāpya 18,005.043x@002_0022 svaṃ svaṃ gṛhāṃś ca prayayuḥ prahṛṣṭāḥ 18,005.044a sa naraḥ pāpanirmuktaḥ kīrtiṃ prāpyeha śaunaka 18,005.044c gacchet paramikāṃ siddhim atra me nāsti saṃśayaḥ 18,005.045a bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ 18,005.045c śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ 18,005.046a maharṣir bhagavān vyāsaḥ kṛtvemāṃ saṃhitāṃ purā 18,005.046c ślokaiś caturbhir bhagavān putram adhyāpayac chukam 18,005.046d*0056_01 śraddhayā parayā bhaktyā śrāvyate cāpi yena tu 18,005.046d*0056_02 ya imāṃ saṃhitāṃ puṇyāṃ putram adhyāpayac chukam 18,005.047a mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 18,005.047c saṃsāreṣv anubhūtāni yānti yāsyanti cāpare 18,005.048a harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 18,005.048c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 18,005.049a ūrdhvabāhur viraumy eṣa na ca kaś cic chṛṇoti me 18,005.049c dharmād arthaś ca kāmaś ca sa kimarthaṃ na sevyate 18,005.050a na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ 18,005.050c nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; jīvo nityo hetur asya tv anityaḥ 18,005.051a imāṃ bhāratasāvitrīṃ prātar utthāya yaḥ paṭhet 18,005.051c sa bhārataphalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati 18,005.052a yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ 18,005.052c khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate 18,005.052x*0057_01 kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute 18,005.052x*0058_01 bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ jahyāc cāpi na saṃśayaḥ 18,005.053a mahābhāratam ākhyānaṃ yaḥ paṭhet susamāhitaḥ 18,005.053c sa gacchet paramāṃ siddhim iti me nāsti saṃśayaḥ 18,005.053x*0059_01 dānāni dadyād vividhāni prītaye paramātmane 18,005.053x*0059_02 yasya yasya phalaprāptau vāñchā syāt tad vidhīyate 18,005.053x@003_0001 tribhir varṣair dharmakāmaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 18,005.053x@003_0002 cakāra pāvanaṃ viprā itihāsaṃ vimuktidam 18,005.053x@003_0003 bhāratasya padaikena gaṅgāyā darśanena ca 18,005.053x@003_0004 viṣṇoḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate 18,005.053x@003_0005 aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca 18,005.053x@003_0006 pākasaṃsthāditaḥ saṃsthāḥ somasaṃsthāś ca kurvatām 18,005.053x@003_0007 tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ bhārataśravaṇe bhavet 18,005.053x@003_0008 bhuṅkte viprāyute caiva yaś ca gacchet sarasvatīm 18,005.053x@003_0009 lakṣair aṣṭādaśair devyā japahomaśatais tathā 18,005.053x@003_0010 vedasyāntaṃ ca paṭhatāṃ tat puṇyaṃ bhārataśravāt 18,005.053x@003_0011 tena dattāni dānāni tena taptaṃ mahat tapaḥ 18,005.053x@003_0012 tena vai lakṣadhā japtaṃ kṛtaṃ tīrthāvagāhanam 18,005.053x@003_0013 śrutaṃ tu bhārataṃ yena kṛtakṛtyena dhīmatā 18,005.053x@003_0014 ādimadhyāvasānena śraddadhānena vai tathā 18,005.053x@003_0015 gobhūhiraṇyadānāni tena dattāni nityaśaḥ 18,005.053x@003_0016 dhenūnāṃ śatadānāni parvatānāṃ tathaiva ca 18,005.053x@003_0017 lokadānaṃ tathā dattaṃ brahmāṇḍasya ca saṃtatiḥ 18,005.053x@003_0018 kṛtā dattaṃ bhavet tena śrutaṃ yenaitad uttamam 18,005.053x@003_0019 śrutvā jayaṃ cetihāsaṃ dvijāya 18,005.053x@003_0020 śuśrūṣave sānubhaktyā ca dadyāt 18,005.053x@003_0021 śubhātapatraṃ bhūmigokāñcanāni 18,005.053x@003_0022 gṛhāṇi vastrāṇi śubhāṃ sarasvatīm 18,005.053x@003_0023 tripūruṣeṇa viditas triṣu śuklas tathā dvijaḥ 18,005.053x@003_0024 sādhuḥ sadācāraratas tasmād vai śṛṇuyāj jayam 18,005.053x@003_0025 viṣṇur hy ayaṃ yasya dehe vased bhārata bhāratī 18,005.053x@003_0026 nāviṣṇuś ca paṭhed etan nāviṣṇuḥ śṛṇuyād api 18,005.053x@003_0027 śrutismṛtipurāṇāni jayamaṅgalabhāratī 18,005.053x@003_0028 satkulād eva śṛṇuyān na hīnāc ca kulāt kva cit 18,005.053x@003_0029 tasmāt sadācāraratāt satkulīnād bahuśrutāt 18,005.053x@003_0030 śṛṇuyād bhārataṃ nityaṃ vaṃśadvayaparīkṣitāt 18,005.053x@003_0031 asya śāstrasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe 18,005.053x@003_0032 sādhor iva gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ 18,005.053x@003_0033 upadeṣṭā bhaved viṣṇuḥ śrotā caiva śrutaṃ tathā 18,005.053x@003_0034 api pātakinaṃ tasmāt punāty eṣa śruto jayaḥ 18,005.053x@003_0035 mahāpāpāni pāpāni jātibhraṃśakarāṇi ca 18,005.053x@003_0036 mālinyasaṃkarāṇy atra kāraṇāni tu yāni tu 18,005.053x@003_0037 tāni saṃśodhayed enat kṛtsnaṃ śṛṇvan hi bhāratam 18,005.053x@003_0038 sarvamaṅgalalābhaś ca sarvasaṃpatsamāgamaḥ 18,005.053x@003_0039 putralābho mitralābhaḥ kāmalābhas tathaiva ca 18,005.053x@003_0040 rājyalābhaḥ paśulābho mahālābhas tathaiva ca 18,005.053x@003_0041 jāyate dharmalābhaś ca bhārataṃ śṛṇvataḥ sadā 18,005.053x@003_0042 sarvadā maṅgalaṃ teṣāṃ nāsti teṣām amaṅgalam 18,005.053x@003_0043 jayamaṅgalahomāś ca śāntayaḥ pauṣṭikāni ca 18,005.053x@003_0044 bhārataśravaṇād eva suśubhāni bhavanty uta 18,005.053x@003_0045 yeṣāṃ hṛdi hṛṣīkeśaḥ kaṇṭhe bhāratam eva ca 18,005.053x@003_0046 dhanyās te mānavā loke kṛtakṛtyā na saṃśayaḥ 18,005.053x@003_0047 na hy evākṛtapuṇyānāṃ bhārataṃ bhavati priyam 18,005.053x@003_0048 bhārataṃ bhavane yeṣāṃ na te śocyāḥ kṛtākṛte 18,005.053x@003_0049 jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo jayam icchatā 18,005.053x@003_0050 vipreṇa rājñā vaiśyena śūdreṇa ca yatātmanā 18,005.053x@003_0051 kurukṣetre bhaved dattaṃ snātaṃ snātaṃ supuṣkare 18,005.053x@003_0052 taptaṃ himādrau kāleṣu śrutaṃ yeneha bhāratam 18,005.053x@003_0053 jñātiśraiṣṭhyaṃ kulaśraiṣṭhyaṃ varṇaśraiṣṭhyaṃ tathaiva ca 18,005.053x@003_0054 dharmamaṅgalalābhaṃ ca śrutvaitat prāpnuyān naraḥ 18,005.053x@003_0055 bhāti sarveṣu vedeṣu ratiḥ sarvatra jantuṣu 18,005.053x@003_0056 taraṇaṃ sarvapāpānāṃ tena bhāratam ucyate 18,005.054a dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 18,005.054c yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 18,005.054x*0060_01 yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti 18,005.054x*0060_02 viprāya vedaviduṣe subahuśrutāya 18,005.054x*0060_03 puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ satataṃ śṛṇoti 18,005.054x*0060_04 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva 18,005.054x*0061_01 pārāśaryavacaḥsarojam amalaṃ gītārthagandhotkaṭam 18,005.054x*0061_02 nānākhyānakakesaraṃ harikathāsaṃbodhanābodhitam 18,005.054x*0061_03 loke sajjanaṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā 18,005.054x*0061_04 bhūyād bhāratapaṅkajaṃ kalimalapradhvaṃsi naḥ śreyase 18,005.054x*0061_05 yaḥ sarvaguṇasaṃpannaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ 18,005.054x*0061_06 prīyatāṃ prītaye bāḷaṃ bhagavān me paraḥ suhṛt 18,005.054x*0061_07 yasya haste gadācakre garuḍo yasya vāhanam 18,005.054x*0061_08 śaṅkhaḥ karatale yasya sa me viṣṇuḥ prasīdatu 18,005.054x*0062_01 purāṇavācako bhaktyā pūjanīyaḥ prayatnataḥ 18,005.054x*0062_02 vastrālaṃ * * * * * * * * * * sarvadā 18,005.054x*0062_03 ajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā 18,005.054x*0062_04 cakṣur unmīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ